دراماى باران، بارانى رەحمەت بوو یا میحنەت ؟.. حەیدەر عەبدولڕەحمان

گرنگیترین رەگەز لەکارى درامادا ئامانجە، کە بونیاتى راستەقینەى تەواوى ئەو پێکهاتە درامیانەى لەسەر دەوەستێت کە یاریدەدەرن بۆ بەرجەستە کردنى ئامانج.
بۆیە یەکەم پرسیارى بینەر بۆ هەر کارێکى درامى لەوەدا چڕ ددەبێتەوە، ئایا ئەو درامایە چ ئامانجێک بەخۆیەوە هەڵدەگرێ ؟ یان تا چەند ئامانجەکانى پێکاوە؟
ئەگەر ئەو پرسیارە بۆ زنجیرە دراماى ( باران) لەئێمە بکرێت دەڵێین:
رەنگە بینەر نەگاتە ئەنجامێکى یەکلا کەرەوەو وەڵامێکى دیارى کراوى دەست نەکەوێ لەنێوان هەموو ئەو بابەت و ئامانجانەى لەناوەرۆکى زنجیرەکەدا تێک ئاڵاون.
بەڵام لەئاکامدا دیارە کە هەموو جۆگەلە رەهەندەکان دەڕژێنە ناو یەک رووبار، ئەویش نیشاندانى کۆمەڵە ئاریشاو دیاردەیەکى کۆمەڵایەتى دیارو بەرچاوى ئەمڕۆى کۆمەڵگایە کە بەبەردەوامى ئازارى پێوە دەکێشێ و باجى گەورەى بۆ دەدات.
ئەوانەى بەدیار زنجیرەکەوە دادەنیشن و وێنە ناشیرینەکانى کۆمەڵگاکەى خۆیان بەچاوى خۆیان دەبینن، دەبینن کە نووسەرى سیناریۆکە ( کامەران نورى گوڵاڵە ) چەند بە وردى وێنەى ئەو کۆمەڵگایە دەکێشێ کە چۆن دووچارى چ ڤایرۆسێکى کوشندە هاتووە لەخیانەت و داوێن پیسى هاوسەرەکان، بەرۆشەنبیرو نارۆشەنبیرییەوە، بەگەنج و پیریەوە، بەوانەى پرۆپاگەندەى خۆشەویستى بۆ هاوسەرەکانیان دەکەن و بەوانەش کە نازانن ماناى خۆشەویستى چیە.
هەمووان تووشى دوو رویى و عیلاقاتى ژێر بەژێرى و تاوانى گەورە هاتوون، دەبینن چ مەترسیەکى ئەخلاقى و نا پەروەردەیى و نامرۆیى ئەو کۆمەڵگایە بەرەو هەڵدێر دەبات، بەبێ دەنگى، کولتوورو سیما رەسەنەکانى هەرەس دێنن..
پەتایەکە گەیشتە ئەو ئاستەى هەمووان گومان و ڕاڕایى مێشکیان داگیر بکات، ترسێک وەک سێبەر بەدواى هەمووانەوە بێت لەترسى خیانەت، ئەمەش نیشانەکانى مردنى خۆشویستی و داڕمانى متمانەیە.
تۆ وەک بینەر گومانى ئەوە داگیرى کردووى کە رەنگە لەهەر ئان و سەعاتێکدا بەدەردى (حەسەن) بچیت ، ماڵەکەت وێران بێت و خیانەت جگەر گۆشەکانت لەباوەشتا دەربێنێ، چارەنووسێکى رەش لەچاوەڕوانیت دابێت، نەچوار دیوارى ماڵە چۆڵ و هۆڵ وتەنیاکەت، نەشیشەو زنجیرى بەندیخانەکان تێر گریانت بکات.
هەر دڵ پیسى و خیانەت نا، زەمەن کۆمەڵگاکەتى فێرى دڵ رەقى و بێ هودەیى کردووە، رۆژ لەدواى رۆژ دەرگاى خەڵەوەتى باساڵا چووەکان فرەوانترو دەرگاى ماڵى جگەر گۆشەکانت تەسکترو تەسکتر دەبنەوە، لەناو هەموو ئەو رەنگە رەشەى کۆمەَگاکەتى داپۆشیووە، چ سەرە رێگەیەک بەدى ناکەیت بەرەو چارەسەر کردن ، ئەو هێزە لایەنگرەى پێچەوانەى ئەو تەوژمە وەستاون زۆر کەمن، بۆیە دراماکە بەگشتى، جگە لەخستنە رووى ئەو واقیعە تاڵە، رێ نیشاندەرێکى گەش بین نیە بۆ جوانکردنى ئەو واقیعە وەک ئەرکى دراما.
هەر ئەو ئامانجانەى لەسیناریۆکەدا دەبینەرێن ، پارچە پارچە کراون، ئەگەر سەربەخۆیى بدەیتە هەر پارچەیەک، هەر یەکەو زنجیرە درامایەکەو لەناو یەک ئاخیندراون .
پەرتو بڵاوى تەوەرەکان
بەگشتى هەموو ئامانجەکان لەچەند تەوەرێکدا چڕ دەبنەوە:
1.تەوەرى کێشەى نێوان حەسەن (ئاکام تاهیر ) و ( مریەم ـ چریکە عەبەڕەش)ى هاوسەرى و کێشەى مۆبایل و خیانەتکارى، بەهۆى سەرهەڵدانەوەى کۆنە پەیوەندییەکى (مریەم) لەگەڵ (وشیار)ى کۆنە دۆستى، لەکاتێکا کە مریەم لەگەڵ هاوژین و دوو لەمناڵەکانى پێکەوە دەژین.
حەسەن دواى ئاشکرا بوونى ئەو پەیوەندییە نهێنیە تووشى هیستریا دەبێت و سەراپاى ژیانى لێ دەبێتە دۆزەخ.
2.تەوەرى( بەختیار ـ حوسێن حەسەن ) و (لانەى ژنى ـ گۆناحەمە ساڵح) و دڵپیسیەکانى دواى بینینى وێنەیەکى بەختیار لەگەڵ کچە کارمەندێکى کۆمپانیاکەى کە بەئامانجێکى پیلانگێڕى و فەرتەنە نانەوە لەنێوان بەختیارو لانەى ژنى گیراوە.

  1. تەوەرى بەکر ( عادل عەبدوڵڵا )ى باوەڕ پێکراوى (بەختیار) لەکۆمپانیاو پیلانەکانى بۆ لەناو بردنى بەختیارى سەرۆکى کۆمپانیا لەئەنجامى تەماعکارى و چاو تێبڕینە سەرو سامانى و دەست کەوتنى پارەى حەرام بۆ چارەسەرکردنى کوڕە سەقەتەکەى.
    4.تەوەرى کێشەى خێزاندارى (بڕیارـــ ئەژدەر سازگار ) و ( پرژە ـــ شایى رەزا ) ى ژنى و ( سەبیحە ـــ نەسرین حەسەن )ى خەسووى و ماڵ بەجێ هێشتنى باوکى ( هەژار ـــ عومەر دڵپاک )ى باوکى بڕیار.
    ئەم تەوەرە فۆکس دەخاتە سەر ئەو دایکانەى دەست تێوەردان لەژیانى کچەکانیان دەکەن و لە ئاکامدا کێشەو سەرگەردانى بۆ کچەکانیان دروست دەکەن، وەک دەست تێوەردانى سەبیحە لە ژیانى (پرژە)ى کچى.
  2. تەوەرى ( چوار ژنەکان ـ.ئەو چوار ژنەى لە خانوویەکى سەربەخۆدا گرد بوونەتەوە :
    لازۆ ــ (دیدار عومەر)
    شەیدا( سەرگوڵ حوسێن)
    خەزان ـــ هاڤین فۆندا ساج
    نمە ـــ ساوان خالید
    هەر یەک لەوان چیرۆکێکى تاڵى هەیەو لەوێوە ئاشنا بە زۆرترین کێشەکانى ژنان دەبیتەوە، بەڵام ئەشکەنجەو ئازارەکانیان هەر یەکەو رەنگێکە.
  3. تەوەرى خەڵوەتگاو چیرۆکى کاراکتەرەکانى وەک :
    (هەژار ـــ عومەر دڵپاک) (کەریم ـــ قادر جەلال ) (قایەر ـــ حەمە رەشید هەرەس ) لەوێدا ئازارە راستەقینەکانى مرۆڤ و ستەم و غەدرى ئەو رۆژگارە دەبینى، کە چۆن لەگەردنى ئەو باوکە بێ نازانە ئاڵاون و کەس بیریان ناکاتەوە.
    7.تەوەرى (ئەژى ـــ رۆژ فایەق) و رفاندى ئەژى و خەمەکانى (شەم ـــ ژیا فەرهاد) و تاوانى ( شوان ـ رزگار باهیر) ى خەزورى،
    8.تەوەرى ماڵى (هێرۆ ـــ لاڤین دیار) و (کاوان ـــشوان هیوا ) ى هاوسەرى و کێشەى داڵدەدانى یاران ـــ لەرێ ئاوات ) کە لەشەوە بارانێکا فریاى دەکەون و لە چەنگ کۆمەڵە گەنجێکى سەر شاقام رزگارى دەکەن ، بەڵام لە ئەنجامدا روو بەرووى کێشەى پۆلیس و لێپرسینەوە دەبنەوە.
  4. تەوەرى ( عادل ـــ گەرمیان محەمەد ) و ( لازۆـ دیدار عومەر ) ئەو گەنجەى بە فرو فێڵ لازۆ لە خشتە دەباو دەیەوێت چارەنووسى بکاتە قوربانى مەرامەکانى خۆى و کارى تاوانکارى پێ بکات، بەڵام دواتر پیلانەکە ئاشکرا دەبێت و (لازۆ) دەگاتە هەقیقەت و خۆى رزگار دەکات .
    10.تەوەرى نەخۆش کەوتنى ( یاران) لە ژێر ئەو فشارە دەروونیەى مناڵەکان تووشى دەبن لە دەرەنجامى ئاژاوەو شەڕو شۆڕى دایکان و باوکان.
    و چەندین تەوەرەرى لاوەکى تر.
    کێشەى چارەسەرکردنى درامى
    ئەو پرسیارەى لە داوێنى ئەو هەموو تەوەرانەدا دەکرێت ئەوەیە، ئایا کردنەوەى تەوەرى زۆر بۆ دراما و فرەوانکردنى پانتایى رووداوەکان و زێدە کردنى کاراکتەرەکانى، لەبەرژەوەندى بەرهەم دایە یاخود دەبێتە هۆکار بۆ دروست کردنى کۆمەڵێ کێشەى وەک :
    1،هەر یەک لەو تەوەرانە لەهێزو قوڵ بوونەوە لەتەوەرە سەرەکییەکانى تر کەم دەکەنەوە.
    2.هەر یەک لەو تەوەرانە لەئەنجامدا پێویستییان بەچارەسەر کردن هەیەو دەسەڵاتى دەرهێنەر لاواز دەکەن بۆ ئەوەى چارەسەرێکى لۆژیکى و واقیعى بۆ هەر یەکەیان دابندرێت و دەبن بەبەڵا بەسەر دەرهێنەرو نازانێ چۆن رێگە چارەیەکى گونجاویان بۆبدۆزێتەوە.
    لەئاکامدا دەرهێنەر هەر چەند لێهاتوو بێت ناچارى ئەوە دەبێت بەهەر شێوەیەک بێت زۆرینەى ئەو تەوەرانە هاوشێوەى فیلمە هیندیەکان لەکۆڵ خۆى بکاتەوە، بەشێوەیەک بەدڵى بینەر بێت یا نەبێت چارەسەر کردنى دەبێتە عەمەلیەکى قەیسەرى.
    لەو جۆرە درامایانە کە سیناریۆکانیان دوورو درێژن، پێویستە لەدەستپێکى کارکردندا کۆمەڵێ ئەگەرو پێشبینى بکەیت لەوانە:
  5. پرسى کات و ماوەى دیارى کراو بۆ کۆتایى هاتن.
  6. پرسى دارایى و خەرجى رۆژانەى ستاف.
  7. ئامادەیى و نا ئامادەیى ئەکتەرو هونەرکارەکان.
  8. گونجانى وەرزو کات لەگەڵ روداوەکاندا.
    کاتێ دەرهێنەر ئەو ئامادەییانەى نابێت و لە دوا ساتەکاندا رووبەرووى ناچار بوون بە دۆزینەوەى رێگە چارەیەک دەبێت و دەکەوێتە ژێر بارى ئەو چارەسەرە کارتۆنیەى لە ( باران) دا لە هەندێ لەو تەوەرانەدا بینیمان، لەوانە:
    چارەسەرى ناوازەى کۆنە پەیوەندییەکەى مەریەم و هوشیار( مەسعود عارف) کاتێ (هوشیار) بەبێ هیچ پاساوێک لەگەڵ ژنەکەى چاک بوونەتەوەو لەتەلەفۆنەکەدا دنیا بۆ ژنەکەى دەکاتە شامى شەریف و باسى گەشت و سەیرانى بۆ دەکات بۆ هاوینە هەوارەکان.
    لەدیمەنێکى بەزۆر دروست کراوو لە(کون فە یەکون) ێک، بەبێ هیچ پاساوێک دەست لەو هەموو خۆشەویستیەى هەڵدەگرێ بەرامبەر مەریەم و داواى لێبوردنى لێ دەکات.
    دیمەنى هەڵگەڕانەوەى ( شوانە ــــ رزگار باهیر ) لە چارەنووسى (شەم ) ى کچى و بە دەستگیران بوونى لەگەڵ ) ئەژى ــ رۆژ فایەق)
    سیناریۆیەکى کاتیى دراماکە بوو بەئامانجى رزگار بوون لەچارەنووسى کاراکتەرەکان و کۆتایى هاتنى خێرا بەرووداوەکان.
    هەر بینەرێک چەند سادە و بێ ئاگا بێت هەست بە دیمەنێکى وا دروست کراو دەکات.
    بەڵام ئایا ئەو بۆشاییە گەورانە نابنە هۆکار بۆ لاواز بوونى بەرهەمەکە بە تێکڕایى؟ هەڕەشە لە روخانى ناکات؟
    دەرهێنەر بۆ چارەسەر کردنى کاراکتەرەکانى خەڵوەتیش یەک دواى یەکیان دەمرێنێ، لەوانە خۆ کوشتنى (قایەر) و کەمێک دواى قایەریش بەخێراییەکى زۆر بە پەلە (کەریم ـــ قادر جەلال ) یش دەمرێنێ، بەشێوەیەکى زۆر سادە، بێ ئەوەى ئەومردنە هیچ پێشەکیەکى لۆژیکى هەبێت.
    بەمەش کێشەى ماڵى (کەریم) و قەبوڵ نەکردەوەى لەلایەن ژن و کوڕِەکانى لەکۆڵ دەبێتەوە.
    بینەر لەو لەکۆڵ کرنەوانەدا هەست بەلاوازى رێگە چارەکانى دەرهێنەر دەکات، بەرامبەر بەتەوەرو کاراکتەرەکانى .
    بەڵام چونکە کێشەى نێوان (مریەم و حەسەن ) هەر لەسەرەتادا هێلێکى سەرەکى دراماکە بوو لە سیناریۆدا، دەرهێنەر چارەسەرێکى لۆژیکى و درامى گونجاوى بۆ ئەو تەوەرە دانا، کە بینەر بڕواى پێ بێنێ .
    کاتى گەڕانەوەى مریەم و مناڵەکانى، حەسەن پێى وابوو گەڕانەوەى مریەم سەرهەڵدانەوەى ئازارەکانیەتى، بۆیە تەنیاییەکەى هەڵبژارد بەهەموو ئازارەکانییەوە، بەڵام دواى قەبوڵ نەکردنى حەسەن بەو گەڕانەوەیە، مریەم زۆر بە بڕوا بەخۆ بوونەوە گوتى: (بۆ لەمەودوا من خۆم ژیانى خۆم هەڵدەبژێرم ) وەک ئەوەى کە پێشتر هەڵبژاردنى حەسەن بەبژاردەى خۆى نەبووبێ.
    دەرهێنان:
    بە گشتى دەرهێنەر( ئاکۆ عەزیز میرزا ) بەیەک فۆرم کارى کردووە، لەهەوڵى ئەوە دابووە پشت بەفۆرمێکى نیمچە تراژیدى ببەستێت، بۆ ئەوەى زۆرترین سۆزى بینەر بەلاى خۆیدا راکێشێ، نەک عەقلى.
    بۆیە زۆربەى دیمەنەکانى پڕ کردووە لەگریان و فرمێسک، هەر بۆ نموونە بەردەوامى گریانى مریەم، لەکاتى مردنى دایکى و فڕاندنى براکەى و نادیارى و ون بوونى یارانى کچى و گریانى بەردەوامى (ئەژى) لەکاتى گەڕانەوەى بۆ ماڵ و لەکاتى ئاشت بوونەوەى بە(مریەم) و لەکاتى هەڕەشە لێکردنى لەلایەن پیاو خراپەکان، گریانى بەردەوامى (حەسەن) لەکاتى مردنى خەسووى ، لەکاتى دابڕانى لەمناڵەکانى، زۆر دیمەنى ترى پڕ گریانى پیاو، ئەوەندە زێدە رۆیى تێدا کراوە، کاراکتەرى ئەژى و حەسەنى پێ لاوازو ناشیرین کردووە، هەرگیز ئەژى و حەسەن وەک پیاوی بەهێزو مۆرال بەرز نابینى لەکاتى تەنگژەو حاڵەتە سۆزدارییەکان..
    بۆ ئەوەش فۆرمى دراماکە یەک دەقى نەگرتایە و هەناسەیەکى بەبینەر بەخشى بوایە ، دەبوا دەرهێنەر هاوسەنگیەک بۆ فۆرمى دراماکە دروست بکات و دراماکە لەو گرژى و مەرگەساتە رزگار بکات و بەشێک لەکۆمێدیا لەرێگەى کاراکتەرێک لەکاراکتەرەکان دروست بکات و دراماکە لەو کەشوهەوا خنکێنەرە بێنێتە دەرەوە.
    دەرهێنەر بەهۆى ئەو پەلە پروزێیەى لە بەئەنجام گەیاندنى تەوەرەکان رووبەرووى بۆتەوە، لاوازییەکى زۆر لەکۆتاییەکانى دراماکە دیارە کە بینەر لێى رازى نیەو بەهەمان ئاستى هونەریى کۆتاییەکانى بەیەک ریتم نەرۆیشتووە، بەڵکو ریتمى کۆتایى رووداوەکان زۆر خێرا دەبێت و مەترسیەکى زۆرى لەسەر چارەنووسى دراماکە دروست کردووە.

    وێنەگرتن
    دەرهێنەر هەموو ئامرازەکانى سەرکەوتنى دابین کراوە، بەر لەهەمووشیان وێنە گرتنى دراماکەیە بەدیدێکى سینەمایى.
    بەڕیوەبەرى وێنگرتن (خەیبەر رەفیق) و تەواوى وێنگرەکان رۆڵێکى کارایان هەبووە لەبەرجەستە کردنى زنجیرەکەو بیندراوەکان، هاوکوف لەگەڵ رووداوەکان و دیالۆگەکان
    کامێرا دەسەڵاتێکى گەورەى نیشانداوە، لەخوێندنەوەى دیوى ناوەوەى ئەکتەرەکان لەحاڵەتە سایکۆلۆژیەکان و دەربڕینى هەست و نەستیان، زۆر بەوردى و لە نزیکەوە جگە لەدەربڕین ستاتیکایەکى درامى بە گرتەکان داوەو رۆحێکى زیندووى خستۆتە بەر وێنەکان .

    سێ فاکتەرى کاریگەر
    سێ فاکتەرى کاریگەر هەبوونە بۆ بەزیندوو راگرتن و بە ئەکتیف بوونى وێنە گرتن،
    یەکەمیان: موزیک ــ کە دیارە دەنگە بەسۆزو کاریگەرەکەى عەدنان کەریم کەشو هەوایەکى بەجۆشى لەتایتلى دراماکەدا دروست کردووە، کە بینەر بەر لەچوونە ناو رووداوەکان، لەرووى دەروونییەوە ئامادەییەکى هەبێت،
    دووهەمیان: لوکێشن و رەخساندنى ئەتمۆسفیرێکى گونجاو بۆ جوان راگرتنى وێنەکان کە هونەرمەند (بەکر فەرەج ) زۆر ورد بینانە رۆڵێکى کاراى تێدا بینیووە، بەتایبەت لەشەوى بارانەکەو راکردنى یاران و ماڵ بەجێ هێشتنى مەریەم و مناَڵەکانى .
    سێیەمیان: رووناکى کە گەوهەرى راستەقینە درامایە هاوسەنگیەکى لەنێوان تاریکى و رووناکى و بەرجەستە کردنى لوکێشن و دیمەنەکاندا کردووە.
    ئەو سێ توخمەى وێنەو موزیک و رووناکى و لوکێشن، دەبنە بنەما بۆ ستاتیکاى وێنەو بە زیندوو راگرتنى ریتمى درامى وێنەکان، زۆر لێهاتووانەو بەدەست و دیدى شارەزا و پسپۆر بەرجەستە کراون .
    هونەرمەند( ئاریۆس حەمە سەعید) هاوسەنگیەکى بە ریتم و موزیک داوە، چ لە تایتل چ لەگەڵ موزیکى ناوەوەى دیمەنەکان لەکاتى تێپەڕ بوونى روداوەکان .

    مۆنتاژ
    کارى مۆنتاژ پرۆسەیەکى تەکنیکى و هونەریی هاوبەشە لەنێوان مۆنتێرو دەرهێنەر، هەردوو لایەنى پیشەیی و هونەریى بەدواى چەند ئامانجێکدا دەگەڕێن بۆهاوسەنگ راگرتنى دیمە ن و ریتمى رووداوەکان.
    بۆ ئەوەى کۆمەڵە تەوەرێک شان بەشانى یەکتر بەیەکەوە بڕۆن و هیچ لەرووداوو کاراکتەرەکان لەبیرى بینەر نەچنەوەو ئاگاى لەتێکڕاى بەڕێوەچوونى رەوتى دراماکە بێت.
    بۆیە زۆرێک لەبەهاو جوانیەکانى دراما، لەسەر پرۆسەى مۆنتاژ وەستاوە کە پێم وایە ( میران عومەر) دەستێکى رەنگین و کاراى نیشان داوە بۆ تێر کردنى مۆنتاژ.
    رەنگە مۆنتاژى ( باران) بەهۆى زۆرى تەوەرەکان و لوکێشنەکان و کاراکتەرەکانى، پرۆسەیەکى ئاسایى نەبێت، بەڵام هونەرى گەورەى مۆنتێر لەوە دایە، لەکارە سەختو ئاڵۆزەکاندا سەرکەوتن بەدەست بێنیت .
    یەکێک لەخاڵە هەرە جونەکانى مۆنتاژ لە (باران )دا ، لەهونەریى کۆتایى هاتنى دیمەنەکاندا بوو، بەفۆرمێک کە لەچرکەیەکى هەستیارو وروژێنەردا بینەر بەجێ بێڵى و ناچارى ئەوەى بکەیت، هەم تامى گرتەکان لەمێشکیدا بمینێتەوە، هەم بەشەوقەوە لەچاوەڕوانى بەئەنجام گەیشتنى رووداوەکەدا بێت.
    بۆیە دەبێت مۆنتێر خوێندنەوەیەکى باشى هەبێت بۆ سیناریۆو دەسەڵاتى ئەوەى بدرێتێ، تێڕوانینى هونەریى خۆى هەبێت لەدەسکارى کردنى سیناریۆ و بەرجەستە کردنی، بەو شێوەیەى بۆ خزمەتى بەرهەمەکە هەڵدەکەوێتەوە.

    ئەکتەرەکان :
    دەرهێنەر کارێکى باشى نەکردووە، کە پێى وا بووە سەرکەوتنى دراما بەزۆرى ئەکتەرو دروست کردنى کاراکتەرى زۆرترە، چونکە بینەر چەندین فیلمى دوورو درێژى دیوە کە پاڵەوانەکەى تەنیا سەگێک، یان تەنیا کاراکتەرێک بووە قەدەر هەڵى دەداتە کەنارى دەریایەک و تێکڕاى رووداوەکانى لەوێدا ئەنجام دەدات، بەڵام رەگەزى چێژو وروژاندنى لە دەست نەداوە.
    ئەم چڕ کردنەوەیە لەدراماشدا هەیە، بە تایبەت دراما ئێرانیەکان.
    بۆیە ئەم زۆرى و بۆَریە دەسەڵاتى دەرهێنەر لاواز دەکات و ناچارى رووبەروو بوونەوەى دەکات لەگەڵ کۆمەڵێ حاڵەتى نەخوازراو کە نەبینەر نەدەرهێنەر لێى رازین…
    لە پەراوێزى ئەو دیاردەى زۆرى و بۆریەدا هاوسەنگى لە تێر کردنى دیمەنەکان و قوڵبوونەوە لەرەگ و شوناسى کاراکتەرەکانیش کەم دەبێتەوە، بۆیە بینەر هەست بە ناوازەیى رووداوە کان دەکات و لە هەندێ دیمەندا لاوازى دەرهێنەر بە چاوى خۆى دەبینێ…
    گوناهى بە هەدەر چوونى هەوڵو تەقللا جوانەکانى ستافە هونەرییەکەو غەدر لێ کردنى هەندێ ئەکتەرو شێواندنى سیناریۆکە، بەتێکڕایى دەرهێنەر لێى بەر پرسیارە، چونکە ئەو بڕیار دەرو بەرپرسى یەکەمە لەتێکڕاى بەرهەمەکەدا.
    لەم بەرهەمەدا کۆمەڵێ ئەکتەرى خاوەن ئەزموون، بەو پەڕى دڵسۆزییەوە ئەرکى سەر شانى خۆیان بە ئەنجام گەیاندووە، بەڵام ئەگەر کۆمەڵێ درزو بۆشایى هونەریى لە بەرهەمەکەدا روو بدەن، بەدڵنیاییەوە هیچ لەوان ئاواتى بۆ ناخوازێ.

    چریکە عەبەڕەش (مەریەم)
    ( چریکە) کاراکتەری سەرەکی دراماکەیە، ڕۆڵی دایکی کوڕو کچێک دەبینێ، کە هەمیشە شەڕو شۆڕو ئاشووب لەگەڵ حەسەنی مێردی ئارامی لەماڵکەیدا نەهێشتووە، تا دەگاتە سەر ماڵ بەجێ هێشتن و ڕاکردنی کچەکەی و نەخۆش کەوتنی، دواتریش دڵ ڕاوەستانی دایکی و کۆمەڵێ دەرهاوێشتەی تر.
    ئەو نهێنیەی لەپاڵ هەموو ئەو ئەوەیە کە مریەمیش وەک زۆرینەی کاراکتەرەکانی تر پەیوەندییەکی بەجێماوی خۆشەویستی لەگەڵ زەلامێکدا هەبووە کە تا ئێستاش هۆگریەتی و بەردەوام بە دواوەیەتى، بەڵام مریەمیش جدی نیە لەکۆتایی پئ هێنانی ئەو کۆنە ئیشقە.

    بۆیە کێشەکان بەردەوام دەبن وێڕای هەموو بەرکەوتە تاڵەکانی.
    لەڕووی نواندنەوە (چریکە) هەموو سنوورەکانی داهێنانی تێپەڕاندووە، سەرچاوەی چێژو وروژاندنی دراماکەیە، بەو نواندنە سیحراویەی دوور لەهیچ جۆرە زێدەکارییەک و بەڕۆحێکی هونەریی و واقیعی زیندوو ئەنجامی دەدات.
    چریکە لەچەند دیمەنێکی تراژیدی دا سنووری نواندن دەبەزێنێ و بەئاسانی ناتوانێت بگەڕێتەوە دۆخی دەروونی ئاسایی خۆی، ئەمەش قوڵی ڕاستگۆیی بوونی (چریکە) نیشان دەدات لەگەڵ ڕۆڵەکەی دا، بەتایبەت لەدیمەنی مردنی دایکی لەنەخۆشخانەو لەدیمەنی ئەو پەیوەندییە تەلەفۆنیەی ڕفێنەرەکان هەواڵی مانی براکەی پئ ڕادەگەیەنن، هەروەها دیمەنی دۆزینەوەی یارانی کچی و چەند دیمەنێکی تر.
    (چریکە) بەو درامایە قۆناغەکانی ڕابووردووی نواندنی تێپەڕاندو بوو بەخاوەنی قۆناغێکی نوێ کە ناکرێت تا زەمەنێک هیچ کارێکی تر بکات، ئەگەر لەو ئاست بەرزەی ئێستای کەم کاتەوە.

    حسێن حەسەن ( بەختیار)
    رۆڵى سەرۆکى کۆمپانیا دەبینێ ، کەوتۆتە ناو دوو کێشە، لە لایەک (لانە)ى ژنى بەهۆى وێنەیەکى لەگەڵ ژنێکى کۆمپانیا کە بەئامانجى ئاژاوە نانەوە لە گەڵ ژنەکەى گیراوە، بۆ ماوەیەک ژنەکەى لیآ دادەبڕێ.
    دووهەمیان بەهۆى پیلانە بەردەوامەکانى بەکرو هەوڵەکانى بۆ کوشتنى.
    حوسێن لەو نواندنەدا دیالۆگى کەمى بۆ داندرابوو، زیاتر دیمەنەکانى بەوێنە بوو، پێ دەچێ سیناریۆکەى بە تەواوى لەبەر نەکردبێ.
    بەڵام ئەو لەنواندندا کەسایەتیەکى بەهێزى هەیە، ئەو هێزەى دابووە دراماکەش.
    ئەوەى بە لاوازى دەبیندرێت ئەوەبوو کە سێ کەڕەت بە تەنیا چووە ماڵى ژنە تۆراوەکەى، هەر سێ جار بەدەست بە تاڵى دەگەڕایەوە.
    ئەو دووبارە کردنەوانەى چوون و گەڕانەوانە هەر سێ جار وەک یەک بوون، بۆیە لاوازییەکى بە کەسایەتى ئەو بەخشى بوو.

    مەسعود عارف( وشیار )
    لەو زنجیرەیەدا کۆنە دۆستى مەریەم بوو، بەڵام ئێمە هیچ وێنەو باگراوندێکمان لەرابووردووى نێوان مریەم و هوشیار نەبینى بۆ ئەوەى ئەو کۆنە پەیوەندییەمان بەلاوە جێگەى سەر سوڕمان نەبێت ، هەر وەک بەهیچ شێوەیەک هوشیارو مەریەم لێک نەدەچوون، نە لە شێوە، نە لەفیکر، نە لە زمان، ئیتر بینەر نەیدەزانى خاڵە هاوبەشەکانى نێوان ئەو دوو کاراکتەرە چیە بەیەکیان دەگەیەنێت، ئەوەندە نەبێت بگاتە ئەو باوەڕە کە ئەو ئەکتەرە بەهەڵە ئەو رۆڵەى پێ دراوە، یا شوێنى بۆ کراوەتەوە.

    رزگار باهیر (شوان )
    شوان ئەو کاراکتەرە ئەرێنیە بوو کە لە سەرەتادا پشتگیرى تەواوى شەم ى کچى دەکرد لەو پەیوەندییەى لەگەڵ ئەژى دا هەیبوو، کەچى لەپڕێکا بینەر دووچارى سەرسوڕمانیک دەکات کە هەرگیز قەناعەتى پێ نێ، کاتێ دەبیستین شوانە هۆکارى دوور کەوتنەوەى ئەژى و رفاندن تەواوى وتاوانەکانە، بێ ئەوەى پاساوێکى لۆژیکى بداتە دەست بینەر بڕواى پێ بکات.
    رزگار ئەکتەرێکى لێهاتووە، بەڵام لەم بەرهەمەدا ئەوەى نیشان نەداین کە ئێمە وەک بینەر ئاواتمات بۆى دەخواست.
    ئەو تا ئەو شوێنەى لە پشت کچەکەى دابوو، کاراکتەرێکى لێهاتوو بوو، بەڵام کە بوو بە تاوانبارو لە زیندان داواى لێبوردنى لە کچەکەى کرد، لەگەڵ رۆڵە رەسەنەکەى خۆى وەک باوکێکى رۆشەنبیرو دڵسۆز تێک ئاڵان و ئەو تێک ئاڵانەش لاوازى کرد.

    عادل عەبدوڵا: ( بەکر)
    کەسێکی نزیک و باوەڕ پێکراوی بەختیارە، بەڵام وەک ڕووناکی ژنی باسی دەکات کەسێکی درۆزن و تەڵەکە بازە، نەسوودی بۆ ئەو هەبووە نە (ئادەم ـــ عومەر ئەحمەد) ی کوڕە سەقەتەکەی.
    تا لەدوا جاردا پەنا بۆ تاوانکاری دەبات کە وەک ئینسانێکی بێ نمەک پیلان بۆ کوشتنی بەختیارى سەرۆکى کۆمپانیاکەى دادەڕێژێ، کە متمانەى پێ کردووەو نان و نمەکى ئەو دەخوات ، لەئاکامدا تەمەعکاری و بێ نمەکی دەیگەنێتە چارەنووسێکی رەش.

    عادل عەبدوڵڵا، لەڕووی نواندنەلاوە، ڕۆڵێکی ئەکتیفی دیوە لەبەرجەستە کردنی کاراکتەری نەرێنى خیانەتکارو تاوانبار، توانى رق نیشانى بینەر بدات، بەسەرکەوتوویى لایەنى شەڕو ململانێ ى درامى پڕکاتەوە..
    توانست و لێهاتوویى ئەکتەرى بە توانا ئەوەیە کە بتوانێت و ئامادەیى هەبێت بۆ گۆڕینى کاراکتەرەکانى بە پێى پێویست ، کە پێم وایە رۆڵى ئەکتەرە شەڕانییەکان سەختت بێت لە رۆڵى ئەکتەرە رۆمانسییەکان ، چونکە جگە ل لێوەشاوەیى روخسار، هەموو ئەکتەرێک تواناى ئەنجامدانى ئەورۆڵانەى نیە کە ئەکتەرێکى وەک عادل عەبدوڵلا هەیەتى .
    بۆیە لایەنێکى هەرە دیارى بە ئەکتیف بوونى ململانێ ى دراماکە رۆڵى عادل عەبدوڵڵا بوو.

    سەبیحە (نەسرین حەسەن ):
    رۆڵى دایکى پرژە ى دەبینى، ژنێکى لە خۆ بایى و لووت بەرز و فزوڵى بوو، نە لە ژیانى خۆى نە لە مێردەکەشى رازى بوو ، هەمیشە دەیویست کچەکەى لەخۆى بچێت لە دژایەتى کردنى مێردەکەى، بەئامۆژگارییە نەرێنیەکانى سەرچاوەى نا ئارامى و ناتەبایى بوو لەگەڵ (بریار) ى زاواى.
    ئەو هەمیشە هانى کچەکەى دەدا، هەژارى خەزوورى لەماڵەکەى بەدەر نێ، کە بۆ مێردەکەى ئەمە هێڵى سوور بوو، دواتر لە ئەنجامدا کارێکى ئەوەندە ناشیرینى کرد، پیرەمێرد ناچارى ئەوە بێت، ئەو ماڵە جێ بێڵێ و روو لەخەڵوەتگا بکا.
    نەسرین حەسەن ـ لە رووى نواندنەوە یەکێ بوو لە ئەکتەرە دیارەکانى دراماکە و توانى سەرکەوتووانە بەرجەستەى وێنەى هەزاران لەو ئافرەتانەى کۆمەڵگا بکات کە بەهەڵە رەفتار لە گەڵ کچەکانیان دەکەن و فزوڵیەت و دەست تێوەردانیان لەژیانى کچەکانیان، دەبنە سەبەب کار بۆ تێکچوونى ژیانى خێزانى و ماڵ وێران کردنیان، بۆیە بینەر بەو فۆرمە نواندنەى نەسرین زۆر ئاسوودە بوو،
    پێم وایە ئەو رۆڵەى کە نەسرین لەو درامایەدا بینى، هەنگاوێکى گەورە بوون بۆ پتر خۆ ناساندنى بەبینەرو شوێن پێ کردنەوەى لە دراماى کوردى دا.

    حەسەن ( ئاکام تاهیر)
    هاوسەری مریەمە ، هەمیشە تووڕەو دەمارگرژەو لە ئەنجامی ئەو پەیوەندییە نهێنیانەی مریەمی ژنی لەگەڵ کۆنە دۆستێکی خۆی ئەنجامی دەدات نەک هەر تەنها دووچاری نەخۆشی دڵپیسی بووە، بەڵکو هاوسەنگی ژیانی هەمووی تێکچووە.
    ئەو هۆکاری ڕاکردنی کچەکەی و ماڵ بەجێ هێشتنی ژنەکەی و گیان لەدەستدانی شیرینی خەسووی بوو، هەمیشە ئازارى بۆ گیان لەدەست دانى (شیرین) ى خەسووى دەخواردو بەدیار گەڕانەوەى تەرمەکەى بۆ ماڵەوە لە ناو ئۆتۆمبیلەکەى زۆر زۆرى بۆ گریا، ئازارى بەوە دەخوارد کە نەیتوانى بەشدارى لە پیَِشوازى تەرمەکەى بکات، جگە لەوەش شیرین خان هەمیشە بە ئاواتى ئەوە بوو، مریەم لە گەڵ سەلامى مێردى ئاشت ببنەوەو مریەم و مناڵەکانى بگەڕێنەوە ماڵى خۆیان.
    حەسەن مرۆڤێکى پڕ لە بەزەیى و مرۆڤ دۆست بوو، بۆیە لەرووداوى ئۆتۆمبیل و لێدانى هەژارى بە ساڵاچوو، زۆر نیگەران بوو، دڵى ئارام نەبۆوە تا ئەو پیرەمێردەى نەبردەوە ماڵەوەو خزمەتى نەکرد، بەڵام ئەو هەندێ رەفتارى توندو تیژى بەرامبەر بە ژنەکەى کرد، چونکە ئەوەى دەیبینى لاى ئەو مایەى قەبوڵ کردن نەبوو.
    ئاکام لە ڕۆڵەکەیدا توانیویەتی پەیامی کاراکتەرە توندو تێژەکەی خۆی بە سەرکەوتوویی بگەیەنێت، بە تایبەت لەنێو شیشەکانی بەندیخانەو مۆنۆلۆژە دەروونیەکانی لەکاتی تەنیایی و هاوار کردنی لەبەردەم ماڵی مریەم ، ئەگەرچى من لەنواندنى ئاکام دڵ خۆش نەبووم لەکاتى گریاندا.

    هاوڕێ قادر رەشید( هادى)
    ڕۆڵی کاراکتەرێکی ئەرێنى دەبینێ، لە خێزانێکدا کە بەهۆی لوت بەرزی و مەغروریەتی دایکیکی لە خۆبایی، هەمیشە ڕێنیشاندەرێکی خراپە بۆ کچەکەی و ئەو ئاژاوەیەی لەگەڵ هاوسەرەکەى هەیەتی، لەوانەش هەڵگرتنی گوناهی بەجێ هێشتنی ماڵ لەلایەن خەزوورە بە ساڵاچووەکەی.
    هادی هەمیشە وەک کەسێکى رۆشنبیربە پێچەوانەى بیرى تەسکى ژنەکەی، ئامۆژگاری کچکەی دەکات، خۆی لەگەڵ هاوسەرەکەی و ماڵ لەخۆی تێک نەدا بە قسەی دایکی.
    لە رووى رۆڵى لەو زنجیرەیەدا ، هاوڕێ قادر ئەکتەرێکى لێوەشاوەبوو لەگەڵ کاراکتەرەکەى، هەمیشە دەنگ و ئیلقاى ئەو ناسنامەیەتى، لەم درامایەشدا دوور لە دۆبلاژ ، نواندنێکى هاوسەنگى ئەنجام داو لایەنێکى ئەرینى ململانێى زنجیرەکە بوو لەرووى ئایدۆلۆژییەوە.

    لاژۆ ( دیدار عومەر)
    یەکێکە لەو چوارکچە بەدبەختانە کە هەمیشە ساویلکانە و رووکەشانە بیر دەکاتەوە، توانایەکی عەقلی ئەوتۆی نیە ، واز لەسۆزداری بینی، لە ئاکامدا دەکەوێتە داوی کەسێکی تەڵەکە بازوو ژیانی لێ تاڵ دەکات.
    دیدار عومەر نواندنێکی سروشتی جوان دەکات و توانای بەرجەستە کردنی کاراکتەرەکەی خۆی هەیە و ڕەسمێکی جوانی کردووە، کەسەرنجی بینەر ڕاکێشێ.

    حەمە ڕەشید هەرەس (قایەر)
    ئەو یەکێکە لە هەموو ئەوانەی لەو خەڵوەتە نامۆیەدا چاوەڕوانی ساتە کۆتاییەکانی ژیان دەکەن، بەڵام لەبیرکردنەوەدا جیاوازەو جیا لە هەموو ئەوانی تر پرسیاری خۆی هەیە بۆ مرۆڤ بوونووبۆ ژیان وەڵامی هەموو ئەو پرسیارانەی هەیە کە بێ وەڵامن هەمیشە دەیبیننن چاوی بڕیوەتە بڵندایی کۆشکەکەو بیری لێ دەکاتەوە، بەڵام هەژارو ئەوانی تر نازانن بۆ؟ تا ئەو لە شەوە بارانێکا بەدەم بیرکردنەوەیەکی قوڵ دەڵێ با ئیدى بیر لەو مرۆڤانە بکەنەوە کە پەراوێز خراون، لەسەر لوتکە بەرزەکەو شۆرینەوەی ڕۆحی لە ژێر ڕێژنە بارانێک و بەدەم قاقای پێکەنینێک بە ژیانو گەڕانەوە بۆ ئاسوودەیی و مرۆڤ بوون بڕیاری خۆی دەدات، وەک ئەوەی دەیگۆت ڕۆژێک دێت خەم بۆ نادیاری منیش دەخۆن.
    حەمە ڕەشید هەمیشە وەک ئەکتەر لە چاوەڕوانی ئەوە دابووە، ڕۆژانی مەجدی خۆی لە نواندندا دووبارە کاتەوە، دەرفەتێکی بۆ بڕەخسێ، تواناو وزە پڕەکانی خۆی بتەقێنێتەوە و بڵێ من ئێستا هەمان ئەو کوڕەی جارانم، ئێستا کاتی ئازادی منە بۆ ئەوەی لەو تەمەنەدا بەگەلەکەمی ڕابگەینم و بڵێم من هەم، لە هەموو کاتێکی ڕابووردوو بەهێزترم. چریکە عەبەڕەش (مەریەم) کاراکتەری سەرەکی دراماکەیە، ڕۆڵی دایکی کوڕو کچێک دەبینێ، کە هەمیشە شەڕو شۆڕو ئاشووب لەگەڵ حەسەنی مێردی ئارامی لە ماڵکەیدا نەهێشتووە، تا دەگاتە سەر ماڵ بەجێ هێشتن و ڕاکردنی کچەکەی ونەخۆش کەوتنی ، دواتریش دڵ ڕاوەستانی دایکی و کۆمەڵێ دەرهاوێشتەی تر، ئەو نهێنیەی لە پاڵ هەموو ئەو کارەساتانەوەیە کە مریەمیش وەک زۆرینەی کاراکتەرەکانی تر پەیوەندییەکی بەجێ ماوی خۆشەویستی لەگەڵ زەلامێکدا هەبووە کە هۆگریەتی بەڵام مریەمیش جدی نیە لەکۆتایی پئ هێنانی ئەو کۆنە ئیشقە، بۆیە کێشەکان بەردەوام دەبن وێڕای هەموو بەرکەوتە تاڵەکانی. لە ڕووی نواندنەوە چریکە هەموو سنوورەکانی داهێنانی تێپەڕاندووە، سەرچاوەی چێژو وروژاندنی دراماکەیە، بەو نواندنە سیحراویەی دوور لە هیچ جۆرە زێدەکارییەک و بە ڕۆحێکی هونەریی و واقیعی زیندوو ئەنجامی دەدات، چریکە لە چەند دیمەنێکی تراژیدی دا سنووری نواندن دەبەزێنێ و بە ئاسانی ناتوانێت بگەڕێتەوە دۆخی دەروونی ئاسایی خۆی، ئەمەش قوڵی ڕاستگۆیی بوونی لەگەڵ ڕۆڵەکەی دا دەردەخا.، بە تایبەت لە دیمەنی مردنی دایکی لە نەخۆشخانەو لە دیمەنی ئەو پەیوەندییە تەلەفۆنیەی ڕفێنەرەکان هەواڵی مانی براکەی پئ ڕادەگەیەنن، ، هەروەها دیمەنی دۆزینەوەی یارانی کچی و چەند دیمەنێکی تر، چریکە بەو درامایە قۆناغەکانی ڕابووردووی نواندنی تێپەڕاندو بوو بە خاوەنی قۆناغێکی نوێ کە ناکرێت تا زەمەنێک هیچ کارێکی تر بکات، ئەگەر لەو ئاست بەرزەی ئێستای کەم کاتەوە.

    عومەر دڵپاک ( هەژار )
    لەدیمەنێکدا دەڵێت (خۆزگە بژاردەى مەرگ بە دەست مرۆڤ خۆى دەبوو) لەو کاتانەى زەمەنێک دێتە پێشەوە بژاردەى مردن زۆر شیرینتر دەبێت لە ژیانێکى پڕ لەمەرگە سات، کە تێیدا مرۆڤ بوونى خۆت لەبەرچاو دەکەوێ.
    هەژار چیرۆکێکى تراژیدى تاڵى هەیە، ئەو تراژیدیایە لەرۆژى کۆڕەوەکەو ون کردنى یارانى کچى و سەرنانەوەى ژنەکەى دەست پێ دەکات، تا ئەو رۆژەى لەماڵى بڕیارى کوڕى بەو گوێیانەى خۆى هاوار هاوارى ( پرژە) ى بووکى دەبیستى، بەرامبەر بەمێردەکەى کە چۆن بۆتە بەڵایەک بەسەریەوە، بۆیە ناچارى ئەوە دەبێت بارگەى خۆى تێک بنێ و بەفرمێسک و حەسرەتەوە ئەو ماڵە بەجێ بیڵێ و روو لەخەڵوەتکا بکا، لەوێش مەرگى قایەرو کەریمى هاوڕێ ى بەچاوى خۆى ببینێ.
    عومەر دڵپاک ـــ بەهێزێکى گەورەوە گەڕایەوە ناو دنیاى دراما، دواى ئەوەى ئەرشیفێکى دەوڵەمەندى لە بەخشش بەجێ هێشت و ئاسەوارى ئەو بەخششانە، بە تایبەت لە گەردەلوول و فیلەکەى خاوەن شکۆو چەندین بەرهەمى تر هەر پێوە مابوو.
    بۆیە زنجیرەى (باران) بۆ ئەو دەرفەتێکى زێڕین بوو کە ئەو مەجدەى خۆى زیندوو کاتەوە، بە فۆرمێکى ترو تەمەنێکى تر بێتەوە بیرى هەوادارانى .
    ئەو لەچەند دیمەنێکى کاریگەرو وروژێنەردا، بەتایبەت لەشەوە بارانەکەو لەدەست لەمل کردنى تەرمى کەریمى هاوڕێ ى و زۆر دیمەنى تر سەلماندى کە لەدرامادا تەمەنى گەورەو گچکە نیە، بەڵکو داهێنانى گەورەو بچووک هەیە.

    حەمە ڕەشید هەرەس( قایەر )
    ئەو یەکێکە لەهەموو ئەوانەی لەو خەڵوەتە نامۆیەدا چاوەڕوانی ساتە کۆتاییەکانی ژیان بۆ ژیان، وەڵامی هەموو ئەو پرسیارانەی لایە کە بێ وەڵامن.
    هەمیشە دەیبیننن چاوی بڕیوەتە بڵندایی کۆشکەکەو بیری لێ دەکاتەوە، بەڵام هەژارو ئەوانی تر نازانن بۆ؟
    تا ئەو لەشەوە بارانێکا بەدەم بیرکردنەوەیەکی قوڵ دەڵێ (با ئیدی بیر لەو مرۆڤانە بکەینەوە کە پەراوێز خراون)
    لەسەر لوتکە بەرزەکەو شۆرینەوەی ڕۆحی لەژێر ڕێژنە بارانێک و قاقای پێکەنینێک بەژیانو گەڕانەوە بۆ ئاسوودەیی و مرۆڤ بوون بڕیاری خۆی دەدات، وەک ئەوەی دەیگۆت ڕۆژێک دێت خەم بۆ نادیاری منیش دەخۆن.
    حەمە ڕەشید، هەمیشە وەک ئەکتەر لەچاوەڕوانی ئەوە دابووە، ڕۆژانی رابووردووى سەر لەنوێ زیندوو بکاتەوە، دەرفەتێکی بۆ بڕەخسێ، تواناو وزە پڕەکانی خۆی بتەقێنێتەوە و بڵێ من ئێستا هەر هەمان حەمە رەشیدى جارانم.

    ئەژدەر سازگار ( بڕیار )
    کوڕى هەژارو هاوسەرى (پرژە)یە، هەموو هەوڵى بۆ ئەوەیە باوکەکەى( هەژار) دواى ماڵئاوایى دایکى و ون بوونى یارانى خوشکى لە کۆڕەوەکەدا،خزمەتى باوکى بکاو لاى ئەو بمێنێتەوە، بەڵام ژنەکەى رێگرە لە بەردەم ئەو ئاواتەى و شەوێک دواى بیسنى قسە رەق و بریندارەکانى بووکەکەى ماڵ بەجێ دێڵێ و لە شۆستەکان رۆژ دەکاتەوەو بۆ بەیانیەکەى روو لە خەڵوەتگا دەکا.
    ئەژدەر روخسارێکى پڕ لە بەرائەتى هەیەو لەگەڵ ئەو کاراکتەرە مرۆڤ و دڵ پڕ لەبەزەییە گونجاوە، کە ژیان لەخۆى حەرام بکا بۆ دۆزینەوەى باوکى.
    لە نواندنیشا هەر ئەو پیاوە رۆمانسیەیە کە گەورەییەک بەباوک دەبەخشێ و هەموو قوربانیەک دەدا، بۆ ئەوەى هاوکێشەکە راست کاتەوەو باوکى بگەڕێتەوە ماڵەکەى.

    شایى ڕەزا ( پرژە)
    ئەو ژنەیە کە ناتوانێت لە ژێر فشارى دایکى دەرچێ و بە مانەوەى پیرەمێردەى باوکى هاوسەرەکەى رازى بێت،ئەمە واى کردووە بە کاراکتەرێکى رەزا قورسى دراماکە بناسرێ.
    بەڵام لە رووى نواندنەوە( شایى ) لە ریزى پێشەوەى ئەکتەرە بە تواناکانەو جێگەیەکى تایبەتى خۆى داگیر کردووە، بە هۆى کارتێکرنى رۆڵەکەى لەزەهنى بینەرو بەجێ هێشتنى ئاسەوارە دەروونیەکانى بۆ ناساندنى کاراکتەرێکى دڵ رەق و بێ بەزەیى لە گەڵ خەزوورەکەى و هاوسەرو کوڕەکەشى .




نووسەری گەورە و نووسینی بچووک!.. سەدیق سەعید ڕواندزی

لە دنیای ڕۆشنبیری ئێمەدا، هەمیشە شوناسی نووسەر لە پێشەوەی شوناسی دەق دێت و دەکرێتە پێوەرێک بۆ خوێنەوەی بەرهەمی نووسەران. لەو ڕوانگەیەشەوە خوێنەرانێکی زۆر، ئەو بڕوایەیان لادروست بووە، کە هەر دەقێک هی نووسەرێکی بەناوبانگ بوو، ئیدی برێفێکتەو دەبێ بخوێنرێتەوە و ڕەخنەی لێ نەگیرێت، بە بێ ئەوەی تواناو ئاستی داهێنەرانەی ئەو نووسەرەمان لە بەر چاو بێت و بەراوردی بکەین بە هەڵکشانی تەمەن و قۆناغەکانی ژیان و ئەزموونەکانی نووسینیەوە. بەڵکو بیرمان بۆ هیچ سەرنج و ڕەخنە و تێبینیەکیش ناچێت. بە داخەوە ئەم جۆرە لە بینینی دەق و بە تەوتەمکردنی نووسەر و بەرهەمەکانی، وەک ئەوەی لای بەشێکی زۆری خوێنەرە گەنجەکانی ئێمە، بۆ نووسینەکانی (بەختیار عەلی) بە نموونە هەیە، هیچ نییە جگە لە بە پیرۆزکردنی هەندێک نووسەر و پەراوێزخستنی هەندێکی تریان، کە دەشێ زۆر داهێنەر و جیاوازیش بن لەو نووسەرانە. ئەو جۆرە لە خوێنەر، لە بەراییدا خۆی لە سەر یەک جەمسەر یەکلاییکردۆتەوە کە ئەویش بەرەی پەسن و ستاییشنامە و پیرۆزکردنی نووسەرە. دەبێ بزانین مەرج نییە ئەوەی نووسەرێکی بە ناو دەنگ بوو بینووسێت، ئیدی هەر هەمووی شایەنی خوێنەوە بێت و کارێکی داهێنەرانە بێت. لە ئەزموونی نووسینی ژیانی نووسەراندا، گەلێک جار نموونەی دیارمان لەم ڕووەوە کەوتۆتە بەرچاو. بۆ نموونە: شیعرەکانی گۆران، لە سەرەتاکانی ئەزموونی شیعریدا، زۆر هونەریترو بە هێزترن لەو شیعرانەی لە سەرو بەندی نەخۆشکەوتنی، یاخود بۆ چەپ و کۆریای نووسیوە.کەواتا، دەشێ نووسەریش لە پەراوێزی کەوتنە نێو تەمەنەوە، یان داکشانی توانای داهێنان و نووسینی دەق، زۆرجار دووچاری جۆرێک لە خۆ جوینەوەو نووسینی بابەتی بێ ماناو سادە بێت. پەیوەندی خوێنەر لەگەڵ دەقدا، دەبێ پەیوەندییەکی هزریی و خوێنەوەیی پراگماتیکی بێت و تەنها تێکستەکە بۆ ئەو جێگەی خوێنەوە و پرسیار و ڕامان بێت. نەک شوناسی نووسەر و ناو و ناوبانگی نووسەر. چونکە دەشێ نووسەریش وەک مرۆڤێک لە پەراوێزی چوونە نێو تەمەنەوە، یان کاوێژکرنەوەی نووسین و بۆچوونەکەنانی پێشووتریەوە، جۆرێک لەخولانەوە دووبارە کرنەوەی لا دروست بێت، بۆیە دەبێت پەیوەندی خوێنەر بۆ خوێنەوەی دەق، پەیوەندی خوێنەر و دەق بێت، نەک پەیوەندی خوێنەر و ناوبانگی نووسەر. کتێبی (دەنگدانەوەکانی ژیانم) کە نەجیب مەحفوز نووسیویەتی و (حەمە کەریم عارف) وەریگێڕاوە، بە بڕوای من یەکێکە لەو کتێبانەی دەرخەری ئەو ڕاستیەیە، کە دەشێ نووسەری گەورە شتێ سادە و بچووک بنووسێت. مەحفوز، چونکە براوەی خەڵاتی نۆبلەو ئیی ئەمە لە پێشا، ئەوهەستەمان لاروست دەکات کە چونکە نۆبلی لە ئەدەبیات وەرگرتووە، ئەوا دەبێ هەرچییەکی نووسی وەک نووسینی گەورە و داهێنان سەیر بکرێت.مەحفوز نووسەرێکی بە ناوبانگی عەرەب و دنیایە، بەڵام کاتێ ناوەڕۆکی ئەو کتێبەی دەبینین، سەیرمان پێ دێت، نووسەرانێکی بە ناو و دەنگ هەبن، بابەتی هێندە سادەو ڕۆژانەیی بنووسن، کە هەمووان دەتوانن بینووسن. ئەم کتێبە، ئەگەرچی ناسنامەی (ڕۆمان) ی بە سەرەوەیە، بەڵام لە ڕاستیدا ڕۆمان نییە و بیرەوەریش نییە، بەڵکو جۆرێکە لە یاداشتی ڕۆژانەی ئاسایی، کە مەخفوز لە پەراوێزی پەیوەندی خۆی بە ژینگەی کۆمەڵایەتی و ژیانییەوە ئەزموونی کردوون و یاداشتی کردوون. بۆیە دەکرێ بڵێم کتێبەکە لە کۆمەڵە(گوتنێک _ قەولێک) پێکهاتوووە، کە نووسەر لە پەراوێزی بینینی هەر دیاردە و ڕووداوێکەوە، کۆمێنتێکی خۆی لە بارەیانەوە نووسیوە. ئەم کتێبە، ئەگەر ناوەڕۆکەکەی بە نموونە بەراورد بکەین، بە پەندەکانی پیرەمێرد و دەربڕینە پڕ ماناکانی پیرەمێرد، هیچ گومانم نییە ئەو کتێبەی مەحفوز، ناگاتە دامێنی کتێبێکی پیرەمێرد. چونکە ئەو حیکمەت و گوتارە واتایەی لە پەندەکانی پیرەمێرد دا هەیە لەو کتێبە نین. مەبەستی ئێمە لێرەدا، ئەوە نییە ئەو بەراوردە بکەین کە ڕەنگە دەرفەت نەبێت، بەڵکو پرسیار ئەوەیە ئایا هەر کتێب و نووسینێک، ئەگەر نووسەرێکی گەورە و بە ناو دەنگی جیهانی نووسی، دەشێ وەک نووسینێکی پڕ بەهاو مەعریفی سەیری بکەین و وەرگێڕێکیش لە سۆنگەی دەسکەوتی ماددی یان خۆناسین بێت وەریبگێڕێت؟ ئایا بەرلە وەرگێڕانی هەر کتێبێک، ئەوە گرنگ نییە بزانین ناوەڕۆکەکەی چەند لەگەڵ کولتوور و فەرهەنگی ئێمە دەگونجێت و کۆمەکی خوێنەران دەکات، بۆ دەوڵەمەندکردنی پاشخانی ڕۆشنبیریان؟ یان بڕوامان وابێت مادام نووسەرەکە براوەی نۆبلە و لە سەر ئاستی دنیا ناسراوە، ئیدی هەرچییەکی نووسی شایەنی خوێنەوە و بەرز نرخاندن و وەرگێڕانە. لێرەا نموونەیەک لەدەربڕینەکانی ئەم کتێبە ەهێنینەوە تا بزانین دەنگانەوەکانی ژیانی مەحفوز چیان تێدایە. بۆنموونە:_

  • لا 23:_(چەژن و سەیران لە وەرزی بەهاردا زۆر خۆشە).
  • لا 29:_(خواهیچ قەومێک ناگۆڕێت، تا بە خۆیان خۆیان نەگۆڕن) ئەم گوتنە، چ حیکمەتێکی تێدایە؟ مەگەر کەس هەیە ئەمە نەزانێت؟
  • لا 35:_ ( باران ڕەحمەتی خوایە).
  • لا 43:_ ( دەستبەراری دنیا بوویت، وەک چۆن دنیا دەستبەراری تۆ بوو).
  • لا 61:_(ئەشقیش جگە لە خەم و پەژارە، هیچی تری لێ ناکەوێتەوە).
  • لا 107 ( ئەگەر یەک ساڵ کاربکەم بێزار نابم، بەڵام ئەگەر یەک مانگ بێ کار بم، هەست بە بێزاری دەکەم) ئەم دەربڕینە، هیچ داهێنان و حیکمەتێکی تێدایە؟ کەس هەیە ئەمە نەزانێت؟
  • لا 115 :_( قەدەری ژیانی ئینسان وایە، کە لە نێوان خۆشی و ناخۆشیا لە هاتوچۆ دابێت).
  • لا 119 :_( جەوهەری ژیان لە حەڕەکەت و جوڵە دایە).
  • لا 120:( گۆرانی گفتوگۆی دڵی ئاشقانە). بێگومان ئەمانە، بەشێک بوون لەو گوتنانەی کە لەو کتێبەی مەحفوز هاتوون و زۆری تریشمان باس نەکردوون. ئەمانە، هیچ حیکەمتێکییان تیدایە؟ ئەگەر گریمان ئەم قەولانە هی نووسەرێکی کورد بووایە، کەس گرنگی پێ دەدا؟ بۆ دەبێ ئێمە وەک پەیامبەر بڕوانینە نووسەرانی دنیا و داهێنەر و نووسەرانی خۆشمان لاتەریک و پەراوێز بخەین و گرنگی بە بەرهەمەکانیان نەدەین؟ ئەم کتێبە لە ڕووی وەرگێڕانیشەوە، هاوکات ستایلی نووسینی کتێبەکەشەوە، سەرنج ڕاکێش و بە چێژ نییە. بۆ نموونە دەیان وشەی عەرەبی وەک:( مەجلیس ، عەمرات ، حەرەکەت، ئیغرا، تەشبریق) گەلێک وشەی نامۆزیکی دیکە لەکتێبەکەدا هەن، کەچی سەیر لەوەدایە وەرگێڕ لە کۆتایی کتێبەکەدا فەرهەنگێکی بۆ زاراوە کوردییەکان داناوە! دواجار دەڵێم: هیوادارم وەرگێڕەکانی ئێمە هێندە سەرسام نەبن، بە نووسەرانی دنیا و هەرچییەکییان نووسی، بۆیان وەرنەگێڕنە سەر زمانی کوردی، بەڵکو دەبێ هەست بە بەرپرسیاریەتی بکەن و وەرگێڕانی پێچەوانە بکەن و ئەدەب و فەرهەنگی خۆیان بە جیهان بناسێنن.
  • ناوی کتێب: دەنگدانەوەکانی ژیانم، نووسینی: نەجیب مەحفوز، وەرگێڕانی : حەمەکەریم عارف، بڵاوکراوەی: نێوەندی ڕەهەند_ 2021.

*ئەم بابەتە لە دوایین ژمارەی گۆڤاری دیوان، ژمارە 21 ئازاری 2023 بڵاوکراوەتەوە.




دامەزراندنی سوارەی حەمدیە و کاریگەری لەسەر دەوڵەتی تورک.. شەوبۆ سەلمان مەلو

سوارەکانی حەمدیە لەناوەراستی تشرینی دووەمی ساڵی (1890)دا رۆژنامەیەکیان بەیانی حوکومەتی عوسمانیان دەربارەی دامەزراندنی تیپەکانی حەمیدی بلاوکردەوە , لەساڵی (1891)دا سوارەی حەمیدی لەکوردەکانی عێراقو (ژمارەیەکی کەم لە عەرەبی عێراق )دامەزرا کە یەکەیەکی هێزی نیزامی بوون چەکی سوکیان پێدرابوون ناویان نا (سوارەی حمیدیە) بەخۆشی ناوی سولتان عبدلعەمید وە, لەسەرەتاوە عوسمانیەکان دەستیانکرد بەدامەزراندنی سوارەکانی حەمیدی لەوناوچانەی کوردستانن
هاوسنوری ناوچەکانی ئەودیوی قۆقازی روسی بوون (واتە بەشی رۆژهەلاتی ویلایەتی وان و بەدلیس).
دوای شکستی راپەرینەکەی شێخ عوبەیدوڵالی نەهری,سولتان عەبدولحمیدی دووەم (1876_1909)ز هەولیدا سیاسەتی خۆنزیک کردنەوە لەسەرانی کورد بگرێتەبەر. ئەوەبوو دەستی کرد بە دامەزراندنی فەوجەکانی سواری حەمدیە کە یەکێکە لە دیارترین رووداوەکانی پاش شکستی راپەرینەکەی شێخ عوبەیدڵالیە.
دامەزراندنی حەمدییە تەنها مەبەستی بەکارهێنانی کورد لەدژی ئەرمەنەکان نەبوو, بەڵکو پەیوەندی بە ئامانجە ستراتیژیەکانی سوڵتان عەبدولحمیدەوە هەبوو, کە گرینگترینیان بریتی بوو لە جێگیرکردنی دەسەڵالتی ناوەندی , هێنانەکایەی هاوسەنگیەکی نوێ ی سیاسی _کۆمەالیەتی , سودوەرگرتن لەوهێزانە دژی ئەرمەنەکان ,بەرگریکردن لە پەلاماری روسیا,رێگرتن لە دەسەلاتی بەریتانیا لە ئەنادۆڵی خۆرهەالت, هەروەها سەرکوت کردنی جولانەوە رزگاری خوازەکانی گەلانی ناتورک ئامانجێکی تری
حەمدییە بوو. هەموو ئەوئامانجەش لە گەڵ سیاسەتی بنچینەی عوسمانی بۆ یەک بوونی ریزی موسلمانان دەگونجا. ئەمانە سەرجەم وایان کرد سولتان عبدولعەمید لە سالی 1891ز بریاری دامەزراندنی سوارەی حەمیدییە بدات.
سوارەی حەمیدییە لە کوشتاری بەکۆمەلی گەلی ئەرمەن دا رۆلێکی خراپی بینی, ئەوکوشتارەی لە سالی (1894)ز دەستی پێکردو بەسەدان هەزارئەرمەنی تێدا کوژرا. ئەوەی پەیوەندی بەکوردەوەهەیە راستە بەشێک لە دەرەبەگ و سەرۆک خێڵ و پیاوە ئاینی یەکان لەرێزەکانی فەوجەکانی سوارەی حەمیدیە دا کۆبونەوە لەکوشتاری بەکۆمەلی ئەرمەندا بەژداریان کردبووبەلام دەبێت ئەوراستیەش لەبەرچاوبگیرێ کەئەمانە بەشێک بوون لە دامو دەزگا سوپای و ئیداریەکانی سولتان عەبدول حەمید و فەرمانی
دەوڵەتیش دەجولانەوە ئەمەلە لایەک لەلایەکیترەوە کەمبوونەوەی ژمارەی ئەوکوردانەی سەرەرای هەموو مەترسیەکان گیانی ژمارەیەکی زۆرلە خەلکی ئەرمەنیان رزگارکرد کاتێک لە گوندو مالەکانی خۆیاندا بەنهێنی ژیانیان دەپاراستن سەرەرای خراپی باری ئابووری سەخت خۆراکی خۆیان لەگەل ئەرمەنەکان دەکرد بەدوو بەش ,هەروەها سەرە رای ئەشکەنجەدانی کوردەکان لەلایەن عوسمانیەکان بەهۆی ئەوەی کەکوردەکان یارمەتی ئەرمەنەکانی داوە .بۆیە هەرگیز راست نیە کە کورد وەک نەتەوەیەک بەکوشتاری ئەرمەن تاوانباربکرێت, بەڵکو ئەوەی تاوانی ئەم کوشتارەی دەکەوێتە ئەستۆ سوڵتان عەبدول حەمید و دام و دەزگاکانی دەوڵەتی عوسمانیە نەک کورد کەلەزۆربەی کاتدا هاو خەبات و هاوچارەنوسی گەلی ئەرمەن بووە.




ژن ژیانە.. ئازادیی واتە ئازادیی.. نووسینی: ستیڤان شەمزینی

*زۆرجار گوێم لەوە دەبێت کچان “مێینە”ی کۆمەڵگەی ئێمە، دەڵێن کوڕان ئازادن یان گەنجانی کوڕ ئازادترن بە بەراوورد بە کچانی گەنج. ئاخر ئازادیی کوڕان کوا و مانای چییە، ئەگەر کچان ئازاد نەبن؟. ئاخر هەرچی کوڕانی کۆمەڵگەی ئێمە لە دەرەوە و ناوەوەی خێزانەکانیان ممارەسەی دەکەن، بێ ئەوەی هاوشانە مێینەکەی لەگەڵ بێت نەک ئازادیی نییە بەڵکو ممارەسەیەکی بێ گیان و بێ لەززەتە. ژیان بە بێ ژن واتە دۆزەخی پیاوان.
*هەندێک ئافرەت پەیدابوون دەڵێن پیاوی کۆمەڵگەی ئێمە ئازادن، ئەوەی ئازاد نییە تەنیا ئافرەتانن. منیش دەڵێم، ئازادیی کوا لای ئەو نیوەیە ی کۆمەڵ هەیە کە سەجانی نیوەکەی تری بێت؟. وتەیەک هەیە دەڵێت چاودێری زیندانەکان لە خودی بەندکراوەکان زیاتر لە رارایی و دڵەڕاوکێدان. بێگوومان ئەو برا لاوەی، ئازادییەکان لە خوشکە گەنجەکەی قەدەغە دەکات، چیتر ناکات جگە لەوەی نیگا و خۆشەویستی ژن بەرانبەر بە خۆی تیرۆر دەکات. لەم سەروەختەشدا ژیانێکی بێ ئازادیی ژن، لەو دۆزەخە دەچێت “دانتی” بۆ قەشەکانی ئامادە کردووە.
*لە کۆمەڵگە نەریتییەکاندا ژن ئامێرێکە بۆ لەززەت بەخشین بە پیاو. خواوەند سەیری کرد، ئادەم بێ حەواس و بێزاربوو، لەبەر ئەو تەنیاییە ترسناکەی گەمارۆی دابوو. ناچاربوو بوونەوەرێکی تر بئافرێنێت، بۆیە لە پەراسوی چەپی ئادەم، “حەوا”ی هێنایە دەرەوە. ئەم دونیابینییە هەر بۆ ئەوە کراوە وێران بکرێت. ئەم ئاوەزە هەر ئەوە باشە لە مۆزە هەڵبگیرێت. چوونکە ژن و پیاو یەکتری تەواو دەکەن، نەک یەکێکیان بەهەشتی ئەویتریان بێت، لەگەڵ ئەوەشدا ژیان بەبێ ژن هەر لەو جەنگەڵە دەچێت “جۆن ستیوارت میل” باسی دەکات.
*ئازادیی بە کیلۆگرام و میسقاڵ ناپێورێت، ئازادیی هەیە یان نییە. من پێموایە مرۆڤی کورد بە ژن و پیاوەوە ئازاد نییە، بەڵام سەختتر لەوە ئەوەیە ئەو مرۆڤە نائازادەی ناوی پیاوە، دیسان هاوشانەکەی خۆی “مێینە” دەچەوسێنێتەوە و کۆیلەی دەکات. ئەمەش دیتنی “ئەنگلس” دەخاتەوە هزرمان کە پێیوایە لە سیستمی سەرمایەدارییدا ژنی کرێکار دووجار کۆیلەیە، جارێک کۆیلەی پیاو، جاری دووەم کۆیلەی سیستمی سەرمایەداریی. لەگەڵ ئەوەشدا ژیان بە بێ ژن و ئازادیی ژن لە رەنگی پەڕیووی مردوو دەچێت.
*ئەو گەنجە بێزار و دڵشکاوانەی رۆژ تا ئێوارە لە گازینۆکان دانیشتوون، ئازاد نین. ئەو چوونە دەرەوەیەیان کە خوشکەکانیان نیانە نیشانەیەک نییە بۆ ئازادیی و خۆشبەختی. ئازادیی چییە ئەگەر خۆشبەختی دابین نەکات و نەیهێنێتە دی؟. بەو گەنجە، ئازادیی یانی چی کە لە موسارەحەی کچێکدا یەک شەستە جنێو بەسەر ئەجداد و ئابائیدا دەبارێت؟. ئازادیی بەو گەنجە مانای چی لەسەر خواردنەوەیەکی پێکێک مەی دەکرێت بە پەند و سەرزەنشت دەکرێت؟. ئازادیی چی مانایەکی هەیە هەزاران دامودەزگای سەیر لە وڵاتدا دامەزراون عەقڵ و جموجۆڵ و رەفتاری مرۆڤی کورد کۆنترۆڵ دەکەن؟. لەگەڵ ئەمەشدا ئازادیی خەونێکە تەمەنی هێندەی تەمەنی مرۆڤایەتییە و زۆریش لەوە قووڵترە ئێمەی کورد بە عەقڵی سادە و سەرەتاییانەی خۆمان بیری لێدەکەینەوە.
*کچانی ئێمە دەڵێن کوڕە گەنجەکانمان، ئازادن و دەتوانن خۆشەویستی بکەن. بەڵام ئەگەر ئەویتری بەرامبەر “مێینە” نەبێت، ئەو خۆشەویستییە لەگەڵ کێ بکات؟. تەنانەت ئەگەر لە خەیاڵیشدا خۆشەویستی بکات، دەبێ ئەو کارێکتەرەی ناو خەیاڵی مێینە بێت،. ئازادیی کاتێک ئازادییە هەردوو رەگەز لێی بەهرەمەند بن، بۆیە ژیان بە سۆزی ژن و عەشق و یەکسانی هەردوو رەگەزەوە شیرینە، پێچەوانەکەشی هەر راستە.
*هەندێک کچانی ئێمە لە ژێر لێوەوە دەڵێن کوڕان دەتوانن سێکس بکەن، ئەوەش بە نیشانەی ئازادیی دادەنێن. بەڵام من پرسیار دەکەم لەگەڵ کێ سێکس دەکەن؟. ئەگەر لە خەیاڵیشدا بێت، هەر دەبێت سێکس لەگەڵ مێینە بکەن، ئەگەر خووی نهێنیش ئەنجام بدەن، دەبێت مێینەیەک لە خەیاڵیاندا میوان بێت و هاتوچۆ بکات. یان دەبێت تابلۆی رەگەزەکەی تر لە ئەندێشەیدا بکێشێت بۆ ئەوەی دەستپەڕەکەی بگاتە ئەنجام. کەواتە ئەویتری پیاو لە خەیاڵیشدا ناتوانێت دەستبەرداری ژن بێت. روونتر بڵێم بێ ئازادیی ژن، ئازادیی پیاو لە نوکتە دەچێت.
*ژیان بە ژنەوە ژیانە. ئەگەر ژن زیندان بوو پێش هەرشتێک و بێ هیچ گوومان و راراییەک، ژیانیش زیندانە. ژیانی پیاویش بێ ژیانی ئازادانەی ژن، شتێکە وەسف ناکرێت و من لای خۆمەوە دەڵێم سەد خۆزگە بە دۆزەخ.

18-4-1999
سلێمانی – گازینۆ 2000

تێبینی: ئەم نووسینە رەنگدانەوەی دۆخی کۆمەڵایەتی 24 ساڵ پێش ئێستایە، بۆیە دەبێت حساب بۆ سیاقە مێژووییەکەی بکرێت. چوونکە نووسینەکە لە 18-4-1999 لەسەر لاپەڕەیەکی خورشیدی ئەم دیو و ئەودیو نووسراوە، منیش وەکوو خۆی و بێ دەستکاریی تایپم کرد و خستمە خزمەتی ئێوە. هیوادارم بە دڵتان بێت.

*ئەم وتارە بۆ یەکەم جار لە رۆژی 15-9-1999 لە رۆژنامەی “دەروازە” بڵاوکراوەتەوە. پاشان لە بەرگی یەکەمی کتێبی “قوتووی عەتار” لە لاپەڕە 408-410 بڵاوکراوەتەوە.




فەلسەفە لە نێوان چییەتیی مەعریفە و پێویستیی بابەتیی بوون.. دڵشاد کاوانی

هەرچەندە بە درێژایی مێژووی فەلسەفە لەگەڵ هەر ڕەوت و دیدگا و قوناغێکی فەلسەفیی دا، فەلسەفە وەک میکانزمێکی فکریی مەعریفی لەپاڵ ئەو چەمکانەی کە کاری فەلسەفەکاری کراوە، فەلسەفە خۆشی کەوتۆتە بەر شەپۆڵی هزری و پێناسە و وێنای جیاوازی بۆچوونەکان، بۆیەشە زۆر لەبارەی فەلسەفە نووسراوە و جۆرەها شیکارو و ڕاڤەی بۆکراوە. فەلسەفە وەک جۆر و ژانری تایبەتی بابەتیی بوونی بابەتیی و یاخود وەک چییەتی مەرعریفە خراوەتە بەرباس. بۆیە ئێمە بە ئاسانی لە مانا و مەدلوولەکانی ڕاستەقینەی “فەلسەفە” تێناگەین، چونکە فەلسەفە هاوشێوەی توێژینەویەکی زانستی نییە، چونکە زانست بابەتێکی ڕوونی هەیە، دێت و قسەی خۆی لەبارەیەوە دەکات. گەر بپرسین بوارى فەلسەفە چییە؟ بۆچی هەموو شت و مەعریفەیەکى لەخۆ گرتووە؟ ئایا بڵێین بابەتێکی تایبەتییە، یان تەنیا بیرۆکەیەکی ئەزموون نەکراوە؟
ئایا فەلسەفە زانستێکی سەربۆخۆیە و بیرۆکە زانستییەکان دەوڵەمەند دەکات، یان بیری دەوڵەمەند و وردمان لەسەر بوونی بابەتیی پێ دەبەخشێت؟ یاخود فەلسەفە هونەری بیرۆکەیە؟ بۆچی ئێمە بۆچوونی جیاوازمان هەیە سەبارەت بە چارەنووسی هەزار ساڵەی مرۆڤایەتی؟
لێکدانەوەی فەلسەفە قورسە، چونکە ئێمە زۆر بۆچوونی جودامان سەبارەت بە ئامانج و ئەرکەکەی هەیە. لە لایەک فەلسەفە وەک ئەو زانستە بنەڕەتییە دەبینین کە مانا بە هەموو شتەکان دەبەخشێت. لە لایەکی ترەوە ئێمە فەلسەفە وەک ڕێنوێنییەک بۆ ژیانمان دەبینین. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا مرۆڤەکان فەلسەفەیان بە لقێک لە ئیلاهیات ناودەبرد، بەڵام ئەمڕۆ خەڵک وەک یارمەتیدەرێک بۆ زانستە سروشتییەکان و زانستە کۆمەڵایەتییەکان بیری لێدەکەنەوە.
ئەمە ئاسانە کە دەزانین لە ڕووی وشەسازییەوە، وشەی “فەلسەفە” لە فیلۆ سۆفیای یۆنانییەوە هاتووە، بە واتای “خۆشەویستی عەقڵ” یان گەیشتن بە حیکمەت، یاخود گەیشتن بە ژیریی دێت. بەم مانایە فەلسەفە تەنها بابەتێک نییە کە واتاکانی مەعریفە دەگەیەنێت یان هەستی ئیدراک دەجوڵێنێت، بەڵکو جۆرێکە لە ئارەزوو و داواکاریی مەعرفیی. لەلایەکی دیکەوە سوکرات دەڵێت: ئەوەی فەیلەسوف پێویستی پێیەتی، حیکمەت نییە، بەڵکو خۆشەویستییە.
سۆکرات بە ڕوونی ڕێگەی فەلسەفەی نیشان دا. گوتی: ژیان بەبێ ئەزموون نابێت، بۆیە دەبێت ڕێنمایی عەقڵ قبوڵ بکەین. دەزانرێت هەڵوێستی پرسیارکردن و لێپرسینەوە فاکتەری سەرەکی فەلسەفەیە. هەروەها ئاماژە بە لایەنە ئەخلاقیەکانی ژیان دەکات کە زۆرجار لە فەلسەفەکاندا جەختیان لەسەر دەکرێتەوە.
ئەرستۆ تاڵس ناوەڕۆکی فەلسەفەکەی لە بەرهەمە نەمرەکانیدا داڕشتووە. فەلسەفەی خۆی بەسەر چەند لقێکدا دابەشکرد، کە بێهاوتاییان “فەلسەفەی یەکەم” یان “میتافیزیک” بوو، کە پێکهاتبوو لە زانینی باڵاترین ڕێسا و پرەنسیپەکان. ئەم جۆرە جەختکردنەوە میتافیزیکییانە لە مێژووی فەلسەفەدا ڕۆڵێکی گرنگیان هەبووە.
مرۆڤە مۆدێرنەکان جەخت لەسەر سروشتی زانین دەکەنەوە. ئیمانوێڵ کانت زانست دابەش دەکات بۆ دوو. یەکێک لەوانە زانیاری ئەزموونییە کە هاوتایە لەگەڵ زانستی سروشتی؛ یەکێکی تریان ئەو مەعریفەی فیکرییە کە لە ڕێگەی فەلسەفەوە دەتوانرێت بەدەست بهێنرێت. لە سەردەمی ئێمەدا مشتومڕێکی ناسک لە نێوان فەلسەفە و زانستدا هەیە. بە گشتی مرۆڤەکان بەدوای زانستدا دەگەڕێن نەک فەلسەفە. فەلسەفە هاوچەرخەکان تووشی پراگماتیزم بوون. تیایدا تەنها مەعریفەی ئەزمونی مەعریفەی ڕاستەقینە و فەلسەفەش تەنها لێکدەر و ڕەخنەگرەکەیەتی.
من بەم شێوەیە دەیبینم: فەلسەفە مەعریفەی ڕوون و پڕ لە عەقڵ بەدەستەوە دەدات. حیکمەت سەبارەت بە مرۆڤایەتی و جیهان و خودا و ژیانی باش و کۆمەڵگەیەکی وشیار پێشکەش دەکات و بە وردی مامەڵە لەگەڵ پرسیارەکان دەکات سەبارەت بە سروشتی شتەکان و ئامانجی ژیان. بەم شێوەیە لە دیسیپلینەکانی تر کە مامەڵە لەگەڵ شتە ڕووکەشەکان، یان دیدگایەکی دیکە بە بابەتە سەرییەکان دەدات، واتا بە بێمانایی دەبەخشێت، هەربۆیەشە تائێستا فەلسەفە باڵاترە، لە بابەتیی بوون.
به پێی ئەوانەی باسم کردن فەیلەسووفان له سەرەوەترن لە هەر کەسێک پێویستییەتی گرنگیان پێدەدات. میتۆدۆلۆژیای ئاڵۆزی فەلسەفی پێویستی بە بیرکاری پێشکەوتوو یان زانیارییەکی تۆکمە نییە، لەسەر جیاوازی و ئینتیگراڵە سووکەکان. فەیلەسوفی ڕاستەقینە گەوهەرێکی دەگمەنە، چونکە لە جیهانێکی وەها ئاژاوەگێڕدا، گەڕانێکی ڕۆحانەیە بۆ حیکمەت، لە فەزایی ناڕوونی دا ئەو ڕۆحێکی بەنرخە. جیهان بانگەواز بۆ فەیلەسوف دەکات و ئەم بانگەوازەش وەڵامێک لە هەریەکێکماندا دەورووژێنێت. چونکە تۆ دڵێکی خودا بەخشیت هەیە و تینوێتییەکی بێهاوتای حەقیقەتت هەیە، دەتوانیت تۆش فەیلەسوف بیت، وەلێ ئەمەش پەیوەندی بە قووڵبوونەوە و ڕۆچوونی ئاوەزییەوە هەیە.
پێویستە ئاماژە بەوە بدەین کە فەلسەفە جیاوازە لە زانستە ئەزموونییەکان وەک فیزیا و کیمیا و بایۆلۆجی. زانستێکی فیکرییە کە لە ڕێگەی بیرکردنەوە و شیکاری سیستماتیکەوە گەشە دەکات، وەک بیرکاری. بیرکاران و فەیلەسوفەکان دەتوانن پشت بە تێبینییەکانی پراکتیک لە دەرەوەی ئەزموونی باو ببەستن. هەروەک ئەوەی زانستگەران لەبەردەم شێر دادەنیشن و بۆ دۆزینەوەکانیان کاری لەسەر دەکەن؛ ئەوان لە رێگەی تەنکنیکەوە بیرمەندی سەر کورسین، نەوەک بوێریی، وەلێ ئەرکی فەیلەسووفان لە بیر دا ئەوبووێرییەی دەوێت، کە بێ هاوکاری تاقیگەیی لەبەردەم دڕندەیی شێردا تەنیا بە چەکی ژیرییەوە دەوەستن و دڕندەیی دەروونی و ئاوەزیی مرۆڤ ماڵی دەکەن.
فەلسەفە هونەر نییە، بەڵکو ڕۆڵی ڕێنماییکەری هەیە بۆ هونەر. ئەمە بە تایبەتی بۆ دیالێکتیک ڕاستە. فەلسەفە ئیلاهیات نییە، چونکە ئیلاهیات لە باوەڕی ئایینیەوە سەرچاوە دەگرێت. خوێندەواری فەلسەفی چەمکە جۆراوجۆرەکانی شاراوە لە خوێندەواری مرۆڤەکاندا دەهێنێتە ئاراوە و سەرەتا جوانیان دەکات و پاشان دەیانگۆڕێت.
فەلسەفە پێشخانی مێژوویی نییە. فاکتێکە و سەر بە پاشخانە. مێژووی فەلسەفە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ئارەزووی مرۆڤەکان بۆ فەلسەفە هێشتا زۆر دووررترە لەوەی گەیشتن بە جیهانی ئازادی مەعریفەی ئەزموونی. ژیانێکی کۆسمۆنتیکی بۆ باڵابوونی مرۆڤایەتی وا بەخێرایی بێنێتە کایەوە. هەرچەندە زانستی ئەزموونی لە هەندێک بواردا لە فەلسەفە پێگەیشتووترە و دەتوانین بڵێین گەیشتووەتە لوتکە. وەلێ هێشتا فەلسەفە منداڵە، دوای هەزاران ساڵی دیکە گەورە دەبێت.

سەرچاوەکان
عەرەبی
کتاب سقراط … إغتيال العقل. الدكتور محمد ممدوح. قسم العربی. الفلسفة والعلوم المتصلة بها, الكتب المطبوعة. سنە ١٩٩٨.
فارسی
نام کتاب: ایمانوئل کانت. نویسنده: آنتونی کنی. مترجم: رضا یعقوبی. ناشر چاپی: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه. سال انتشار: ۱۳۹۹.
نام کتاب: ارسطو. نویسنده: مارتا نوسباوم. مترجم: عزت الله فولادوند. ناشر چاپی: طرح نو. سال انتشار: ۱۳۸۹.




ئۆتیزم ، بۆمبە تەوقیتکراوەکەی کوردستان و چەند سەرنجێک!.. ڕێبوار عاڕف

لەكاتێكدا كەكۆمەڵگای كوردستان درێژە بەتەمەنی قەیرانە سیاسی، ئابوری، كۆمەڵایەتی و ئیداریەكانی خۆی دەدات، زۆرێك لە هاووڵاتیان رەنج دەبەن لەدیاریدەگەلێكی سەربار كەژیانی هەزاران خێزانی تاڵكردووە بەبێ ئەوەی كە هێشتا ئەو دیاریدانە بووبێتە جێگەی تیاڕامانی كۆمەڵگاو حكومەت بەتایبەت.
مەبەستمانە بەبۆنەی رۆژی جیهانی ئۆتیزمەوە ئاوڕ لەیەكێك لەو دیاریدانە بدەینەوە، تا باشتر لەقوڵایی ئەو معاناتە حاڵی بین كەئەمڕۆ هەزاران خێزانی گیرۆدە كردووە كەپێی دەڵێن ئۆتیزم، بەبێ ئەوەی كەحكومەت هیچ بەرپرسیاریەتیەكی ئەوتۆی لەخۆی نیشاندابێت. كە لەڕاستیدا هەر ئەمەشە وایكردووە ئەم بەشەی كۆمەڵگا رۆژبەڕۆژ بەبێدەنگی لەنێو شەپۆلی كێشەكانی خۆیاندا نغرۆببن، بەبێ ئەوەی هیچ ئاسۆو ئایندەیەك بۆ خۆیان و ئازیزانیان ببینەوە، بۆیە ترسێكی گەورە هەیە لەتەقینەوەی ئەو بۆمبە، كەئاخۆ چ كارەساتگەلێك بەدوای خۆیدا دێنێت؟!
هەرئەم حاڵەتەش دۆخێكی پێكهێناوە كەئەم بەشەی كۆمەڵگا لەنێو ئاگری جەهەنەمی ئەو كێشەو معاناتانەی خۆیاندا بەتەنیاو بەبێ بوونی هیچ خزمەتگوزارییەك دەتوێنەوەو تاڵترین رۆژگارەكانی تەمەنیان لەو زەمەنەدا بەسەردەبەن، كە زۆرجار تەنانەت نزیكترین كەسەكانی دەوروبەری خۆشیان گوێی بیستن و چاوی بینین و زمانی قسەپێكردنیان نیە لەگەڵ ئەو قوربانیانەدا كەتروسكاییەك بۆ باشتربوونی ژیانیان بەدیناكەن و تەنانەت هەندی جار سەرباری نەبوونی دەرچەیەك بۆ باسكردنی گرفتەكانی خۆیان، بەداخەوە نەریتگەلێكی دواكەوتووانە رێگە بەباسكردنی حاڵەتی منداڵە ئۆتیزمەكانیشیان نادات.
لێرەدا جێگەی خۆیەتی بەشێوەیەكی رۆشنتر هەڵوێستەیەك لەسەر ئەو دیاریدەیە بكەین كەژیانی ئەم خێزانانەی خستووەتە بەردەم مەترسییەوە. لەمبارەوە بۆ چوونە نێو بابەتەكە سەرەتا سەرنجتان بۆ چەند وێنەی جیاواز رادەكێشم و دواتر ئەنجامگیریەك لەباسەكە دەكەین!
وێنەی یەكەم من و ئۆتیزم / ئەو هەتیوە شێتە
چەند ساڵ لەمەوبەر سەردانی ماڵی ئاشنایەكم كرد لەكوردستان، سەرەتا لەوە تێنەگەشتم كە بۆچی خاوەن ماڵەكە لەژێر لێوەوە لەبەر هەیوانەكەدا بەهاوژینەكەی وت «گرنگ ئەوەیە ئەو هەتیوە جارێ نەیەتەوە»ئەم دەربڕینە منی كونچكۆڵ كرد ئاخۆ چی لەپشت ئەم چپەوە بێت. كێشەكە ئەوەبوو نەدەكرا پاش ئەو دابڕانە زۆرە یەكەم پرسیام لەسەر ناسینی ئەو «هەتیوە شیتە” بێت.
بەدەم قسەكردنەوە كەمێك كاتمان بەسەربرد لەپڕ زرمە زرمی دەرگای دەرەوە خورپەیەكی خستە دڵمەوە، (كێبێت و چی روویدابێت؟! خاوەن ماڵەكە هیچ تێكنەچوو سەرێكی بەڕووی دەرگاكەدا لاركردەوەو بەدەنگی بەرز وتی لێگەڕێ ئێستە خۆی دەڕوات، زۆری نەبرد دیسان بەهەمان شێوە لەدەرگاكە درایەوە…ئەمجارە ئاشناكەم كەمێك ئیحراج بوو بەڵام ویستی بەپرسیاركردن مەشغوڵم بكات و دەنگی زرمە زرمی دەرگام لەبیربەرێتەوە .
پاش ماوەیەك لەپڕ دەنگی گریانی منداڵێك هات، ئەمجارەیان خێزانی دۆستەكەمی بەدوای خۆیدا پەلكێش كردو دەرگای كردەوەو پاش كەمێك منداڵێكی شەش، حەوت ساڵانی بەسنگیەوە نووساندبوو بردیە بەر بەلوعەكەو دەموچاوی شت… منیش خێرا راچڵەكیم و وتم ئەوە چییە چی روویدا…دۆستەكەم بەئیحراجیەكی زۆرەوە وتی هیچ نیە ئەو هەتیوە شێتە رەنگە شەڕی كردبێت.
بەدەر لەویستی خۆم لاشعوریانە راست بوومەوەو رۆشتم بەرەو پیری منداڵەكە، شێوازی لاواندنەوەی دایكی حاڵیكردم كەئەمە منداڵی خۆیانە. ئەوەی منی زمان شكاو كرد كەنەمزانی ئەم منداڵە بۆ دەگری و ئا بەوشێوە خوێن بەلوتیدا دێتە خوارەوەو ئەم دایك و باوكەش چۆنە بەو شێوازە جیاوازە مامەڵە لەگەڵ منداڵەكەیاندا دەكەن. كابرا هەستیكرد كە من ناڕەحەتم، وتی ببورە ئەم هەتیوە ئحراجی لای ئێوەشی كردین…من لەنێو ژانی بێدەنگی منداڵەكەو بەخۆوە نووسانی دایكیدا لەپڕ زمانم پژاو وتم حاڵەتەكەم پێسەیرە منداڵەكەتان لەگریان زیاتر وشەیەكی بەدەمدا نایەت، بەڵام حاڵی نەبووم كە لەدەرەوە چی روویداوە…دیسانەوە باوكی وتی ئەم هەتیوە شێتە چاك خەجاڵەتی لای تۆشی كردین، كاكە ئەمە هەروایە هیچ قسە نازانێت زوو زوو ئازاری خۆی دەدات گیرمان كردووە بەدەستیەوە سەردەمانێكی زۆر لەماڵەوە دەمانبەستەوە، ئێستا كەمێك باشتربووە…ئەم قسانە لەلایەك ژانی كردە دڵم و لەلایەكی تریشەوە كە زوو زوو گوێبیستی وشەی شێت دەبووم ئیتر چاوم پەڕیە تەوقی سەرم، نەمدەزانی ناوەندگیری پرتەو بۆڵەو شەڕە دەنووكی نێوان ئەم ژن و پیاوە بكەم، یان قەهری ئەوە بخۆم كە چۆن تائێستاش ئەمانە نازانن منداڵەكەیان ئۆتیزمی هەیەو تەنیا بە «عولە شێت» بانگی دەكەن.
لەقۆناغێكی تری ژیاندا هەواڵی هەمان منداڵم بیستەوە كە بۆ ماوی 15 ساڵ هەموو بەدواداچون و رێگەچارەیەكی ئەو خیزانە بۆ ئەو گەنجە باڵابەرزە، تەنیا دابینكردنی كەبسولی ئارامكەرەوەی دەروونی بوو، بۆیە لەخۆم پرسی كەئاخۆ لەم كۆمەلگایەدا چەند سەد خێزانێكە بەهەر دەلیلێك بووبێت گیرۆدەی هەمان گرفتی نەناسین یا شاردنەو پشتگوێ خستنی حاڵەتی منداڵە ئۆتیزمەكانیان بن!

وێنەی دووهەم، دایكی دوو منداڵی ئۆتیزم / دەرگای نەخۆشخانەو قوتابخانەمان بەڕوودا داخرا!
كۆچەر ژنێكی تا بڵێی ئازاو جەسوورە دایكی دوو منداڵی ئۆتیستە، ئەم دایكە لەو مرۆڤانەیە كە بەئەزموون و لێبڕاوی و دڵسۆزی خۆی توانیویەتی زۆر كاریگەری لەسەر ژیانی منداڵەكانی هەبێت، لێرەدا دوو بیرەوەری ژیانی رۆژانەی ئەوتان بۆ دەخەمەڕوو كە لە دوایین سەردانم بۆ كوردستان بۆی گێڕامەوە .
سەیری دوو دیمەن لەڕۆژێكدا بكەن بزانن دایكی ئەنەس چۆن لەڕۆژێكدا دوو دەرگای نائومێدكەری بەسەردا دادەخرێت…دەڵێ بەیانی زوو بەشورو شەوقێكی زۆرەوە منداڵەكەم گۆڕی و بەرەو قوتابخانەی نزیك ماڵەكەمان بەڕێكەوتم، تا گەیشتمە نزیك قوتابخانەكە چەندین خەون و ئارەزوم كێوماڵ كردو بەتەواوی خۆم بۆ ئەوكاتە ئامادەكرد كەمنداڵەكەم دەبەمە پۆلی خوێندنەوە….
لەم خەیاڵ و بیركردنەوەیەدا بووم زۆری نەمابوو كەبگەمە بەردەم دەرگای قوتابخانە، لەپڕ بەبێ ئەوەی كەتەنیا یەك وشە لەزارم بیتەدەرێ مامۆستای قوتابخانەكە دەستی بەرزكردەوەو بەدەنگێكی بەرزتر هاواری كرد، (ناتوانین وەریگرین مەیهێنە ژوورەوە). بۆ ماوەیەك زمانم شكاو وشەیەكم لەزاری دەرنەچوو…لەشوێنی خۆمدا جۆشدامام بەڵام مامۆستاكە بەوەش رازی نەبوو چەند هەنگاوێك لێم نزیك بووەوەو دووبارە وتی ناتوانین وەریگرین باشترە بیبەیتەوە، منیش كۆنترۆڵی خۆم لەدەستداو بەدەنگێكی بەرز هاوارم كرد بۆ كۆی بیبمەوە بۆ وەك منداڵی ئەو عالەمە نەچێتە ژوورەوە بخوێنێت.
مامۆستاكە زۆر بەئاسانی پێیوتم: منداڵی ئەو عالەمە هەموویان منداڵی ئاسایین و كیشەیەكیان نیە…بەرچاوم تاریك بوو دەمزانی ئەگەر لەو ناوە بمێنمەوە ئەمجارەیان خراپی دەكەم… بەبێ دەنگی دەستی ئەنەسم گرت و سەریم نووسان بەدڵمەوە بەرەو ماڵەوە گەڕامەوە… لەئازارو ژانی وشەكانی ئەو مامۆستا «فێركارە وشیارە» گەڕێن هەستم دەكرد كەئەنەس لەهەموو شتێك حاڵی بووەو زۆر پێناڕەحەتە بێتاقەتیەكەی بەجۆرێك بوو قەت بەو جۆرە نەمدیوە نەمدەزانی چی بكەم و چی بڵێم وەك پیشەی زۆرجاری تری دەمێ ئاگری دەكردەوەو دەمێك گوڵەبەرۆژەی دەبژردان و دەمێك بەمەقەست نەخشی نێو بەرگە سەرینەكەی لێدەكردەوە، منیش وەك چاوەش دەبوایە ئاگام لێبوایە كە ئازاری خۆی نەدات و پەنێك بەخۆیدا نەدا…. زۆری نەبرد دەستی لەهەموو شتێك هەڵگرت هەستم دەكرد زۆر بێتاقەتە هەرچیەكم لەگەڵ دەوت وەڵامی نەدەدایەوە… لەپڕ وتم دڵەكەی دایە بچین بۆ نەخۆشخانە، یەكەم جار بوو كە ئەنەس بەبێ هیچ بەرگری و بەهانە گرتنێك لێم قبوڵ بكات و خێرا بەسەر بادانێك وەڵامم بداتەوە.
خێرا دووبارە جلكەكانیم بۆ گۆڕی و كەوتینەڕێ كەمێك رۆشتین و زانیم توانای بەپێ رۆشتنی نیە بەتایبەت نەخۆشخانەكە كەمێك دووربوو لێمانەوە، ناچار دەستم لەتەكسیەك راگرت و چووین بەرەو نەخۆشخانە …كەدابەزین تەماشا دەكەم چ عەشاماتێك ریزیان گرتووە خودایە كەنگی بەرمانكەوێت… دەی چارەكێك بكە بەنیو سەعات و نیو سەعات بە سەعاتێك و پەیتا پەیتا گەرمای ئەم وەرزەش تاومان بۆ دێنێت و زیاتر لەسەعات و نیوێك لە نۆبەتدا راوەستاین خەبەرێك لەنۆرەكەمان نەبوو، ئەنەس تەنگەتاوبوو جێی بەخۆی نەدەگرت لەپێشدا پێموابوو كەپێویستی بەتەوالێتە، بردم و چاوەڕوان بووم كەبێتە دەرەوە… زۆری پێچوو دەنگی نەبوو نەهاتە دەرەوە، دەرگاكەم بەڕوویدا كردەوە سەیرەكەم بۆ خۆی دانیشتووە كەوتم ئەوە بۆ دانیشتووی خێرا هاتە دەنگ و وتی ئەوێ زۆر گەرمە، ئێرە سێبەرە… نەمدەزانی پێبكەنم یان بگریم…هەرچۆن بوو هەڵماساندەوەو وتم بابڕۆین هەر ئەوەندەی كەچوینەوە نزیك سەرەكەمان، ئەنەس پاش كەمێك كەوتە خولانەوە بەدەوری خۆیداو بەرلەوەی كە بڵێت برسیمە زانیم كە ئەم جارەیان برسیەتی تەنگی پێهەڵچنیووە… خیرا چوومەوە سەر شەقامەكەو دەستم لەتەكسیەك راگرت بۆ ماڵەوە… كە گەشتمە ماڵەوە هەر لەبەر دەرگاكەوە بەدەنگی بەرز هاوارم كرد سانا گیان ئەوا لەگەڵ ئەنەسا هاتینەوە… هیچ دەنگ نەبوو لەتاوا هەر بەپێڵاوەكانەوە خۆم كرد بەژووردا كەسم بەدینەكرد، چەند جارێكی تر هاوارم كرد… كەس وەڵامی نەدایەوە… خێرا ژوور بەژوور كەوتمە پشكینین دواتر سەیرەكەم سانا بەتانیەكی لەخۆی پێچاوەو لەژێر قادرمەكەدا خۆی مەڵاسداوە… كە بینیم كسپە لەجەرگمەوە هات و گرتمە باوەشم چونكە زانیم ئەو ماوە بۆ تەنیا بوونی ئەو زۆرەو تەحمولی ناكات… ئەویش ئۆتیزمی هەیە بەڵام بەپێچەوانەی براكەیەوە سروشتیكی زۆر بێدەنگی هەیە هاوكات زۆر لەتەنیایی دەترسێت كەتەنیا دەبێت هەمیشە هەوڵدەدات لە قوژبنێكدا خۆی حەشاربدات…خێرا باوەشم پیاكردو هەردووكیانم بردە مەتبەخەكەو بەرلەوەی كەمەنجەڵەكە بخەمە سەر تەباخەكە ویستم غازەكە داگیرسینم، بەڵام بیرمكەوتەوە كەقەترەیەك غاز لەماڵماندا نیە…خودایە پاش ئەم هەموو ماندوبوونە چۆن تیكەیەك نان بدەم بەم منداڵانەم…؟! ئەوەی كە منی زۆر زیاتر نیگەران كردو تەكانیدام، ئەوە بوو پاش هەموو ئەم گێڕانەوە كۆچەر وتی، مامۆستا دەردەكەی مە یەكی نیە، سەرباری هەموو ئەوانەی كەباسمكرد بۆت دەبێت بەحەسرەتەوە بم كە جەژنان و جەژن خوشك و براكەی خۆم سەردانێكمان بكەن و منداڵەكان بیانبینن، ئاخەر ئەوان تەحەمولی ئەم هەموو جوڵەو هاوارو مەترسی دروستكردنە ناگرن، بۆیە سەردانیشمان ناكەن.
لێرەدا لەوە دڵنیابوومەوە ئەو قسەیەی كە دایكی سێ منداڵە ئوتیزمەكە كردی لە كەناڵی رووداو دەبێت چەندە هەقیقەتێكی تاڵ بێت؛ ساتێك وتی كێشەیەكی خێزانەكەی ئێمە ئەوەیە كەهەر چوار بۆ پینج مانگ جارێك دەبێت ماڵەكەمان بگوازینەوە، چونكە خەڵكی گەڕەك بەرگەی ئەم هەموو هاتوهاوار دەنگە دەنگە ناگرن و پاش ماوەیەك وەدەرمان دەنێن و دەبێت بچین ماڵێكی دی بدۆزینەوە. هەر بەڕاستی بیرمان لەوە كردووەتەوە كەڕووشكان و لۆمەو سەرزەنیشت و دەرگا داخستنی دراوسێی گەڕەك و قوتابخانەو كۆمەڵگابین بەگشتی ئاخۆ چ كاریگەریەكی گەورەی لەسەر ژیانی ئەم خێزان و كەسانە داناوەو بەرەو كام ئایندەی نادیارو پڕ كارەسات راپێچیان دەكات؟!
ئەوەی كەگێڕامانەوە بەشێك لەژیانی تەنیا یەك رۆژی ئەم خێزانە بوو كەجێگەی خۆیەتی لەخۆمان بپرسین ئاخۆ بۆ تەحەمولكردنی ئەم دۆخە دەبێت خاوەنی چەند دڵی داكێكی لەم چەشنە بین، ئاخۆ مرۆڤ تاكۆی دان بەخۆیدا دەگرێت و ئێسقان ورد دەكات و بەو شێوە ژیان بەسەردەبات ؟!!

وێنەی سێهەم/ لەسەنتەرو رێكخراوەكانی ئۆتیزم چ خەبەرە؟!
ئەگەر لێرەدا ئاماژە بەیەك دوو سەنتەرو رێكخراو بكەین، رەنگە بەمانای هێنانەژێر پرسیاری تەواوی رێكخراوەكان نەبێت، چونكە دەزانین هەوڵ و هەنگاوی دڵسۆزانەو ئەرێنیش بەڕێوەیە، بەڵام ئەو دۆخە گشتییەی كە زاڵ بووە باڵانسی نیگەرانیەكانی زیاتر بەرجەستە كردووەتەوە. كێشەكە ئەوەیە كەم تا زۆر كاركردن لەم بوارەدا دراوەتە دەست سەنتەرو رێكخراوەكانەوە، ئەوانیش زۆرێكیان وەك بزنسێكی كرچوكاڵ زۆر سەرەتایی دەستیان بۆ كارێك بردووە لەكەمترین ئاستی پیشەیی و زانستی بەهرەمەندن، بۆیە لێرەدا ئاماژە بەحاڵەتگەلێك دەكەم كەنەدەبوو رووبدات.

كێشەی سەنتەرەكان و نەبوونی ستانداردێكی زانستی!
لەپەیوەند بەدروستكردنی ئەم سەنتەرانەوە بەشێوەیەكی گشتی دوو ئەزموونی جیاوازمان لەبەردەستدایە یەكەمیان زۆرێك لەسەنتەرەكان كەسانێك بۆی دەستبەكارن كەخۆیان منداڵی ئۆتیزمیان هەیە، پشتبەستوون بەئەزموونی خۆیان و فێركاران و كەسانێك كە لەو بوارەدا بەشێوەیەكی خۆرسكی شارەزاییەكیان بەدەستهیناوە، یان لەكۆرسێكدا بەشدارییان كردووە. شێوازی دووهەم كەسانێكن كەزۆرێكیان وەك بزنس دەستیان بۆ كارێك بردووە لەكەمترین ئاستی پیشەیی و زانستی بەهرەمەندن. بەڵام خاڵی هاوبەشی هەردوولا رەنج بردنە لەنەبوونی ستانداردێك و چوارچێوەیەكی زانستی بۆ تاوتوێكردن و رێنمایدان و بەرەوپێشبردنی ئەم سەنتەرانە كەئەوەندەی مەزاجی شەخسی و ئەزموونی خۆیان رۆل لەبەرەوپێشبردنی ئەم سەنتەرانەدا دەبینێت، ئەوەندە گرێدراو نیە بەهیچ بنەمایەكی زانستییەوە. كەڕەنگە بڵێم كارەساتەكەش هەر لێرەوە دەستپێدەكات كەحكومەتی هەریم دەیەوێت چارەنووسی هەزاران كەسی ئۆتیزم بسپێرێت بەبازاری ئازادو كەرتی تایبەتی، كەئەمەش دواجار نائومێدیەكی گەورە لەنێو خێزانی ئۆتیزمەكاندا دروستدەكات! بەتایبەت ئەمە لەحاڵێكدایە كەئەگەر پێشتر تاساڵانی 2014 هاوكاریەكی مانگانە بۆ منداڵانی ئۆتیزم لەبەرچاوگیرابێت بەڕێژەی 150 هەزار دینار كە دەدرا بەو كەسانەی كەحاڵەتی ئۆتیزمیان هەیە، بەڵام تائێستا نۆ ساڵە هەر جۆرە هاوكاریەكی هاوشێوە كۆتایی پێهاتووەو هەنگاوی نائومێدبوون زۆر زیاتر بووە، ئەمە لەكاتێكدایە كە بەپێی ستانداردە نیودەوڵەتیەكان پێویستی ماددی هەر منداڵێكی ئۆتیزم بەراورد بەهەر منداڵێكی ئاسایی دوو نیو بەرامبەر زیاترە، واتە ئەگەر هەر منداڵێكی ئاسایی لەمانگێکدا پێویستی بە 100 هەزار دینار بێت ئەوا منداڵێكی ئۆتیزم پێویستی بە 250 هەزار دینارە. بۆیە زۆربەی هەرە زۆری ئەو خێزانانەی منداڵی ئۆتیزمیان هەیە ئەگەر شانسی بەشداریكردنیان هەبێت لەم سەنتەرانەدا، ئەوا دەبێت لەڕووی ئابورییەوە ئیمكاناتێكیان هەبێت بۆ دابینكردنی مانگی سەدو پەنجا هەزار دینار تەنیا بۆ مانەوەی چەند كاتژمێرێكی منداڵەكانیان لەم سەنتەرانەدا.
بەڵام سەرباری ئەم گۆشەیە لەكێشەی ماددی ئەم خێزانانە پرسیارەكە ئەوەیە ئایا چ ستانداردێك و چ بنەمایەك هەیە بۆ فێركاری و وەڵامدانەوە بەنیازی منداڵانی ئۆتیزم و باشتركردنی بارودۆخیان لەم سەنتەرانەدا. لە راستیدا تائێستا هیچ بەرنامەو پرۆگرامێكی گشتگیری سەراسەری نیەو ئەگەر ناوبەناو رێنماییەكیش هەبێت، ئەوا كارێكی كاتی قۆناغێكی دیاریكراوەو لەمبارەوە هیچ بەرنامەیەكی ستراتیجی و هەماهەنگ لەنێوان وەزارەتەكان و لایەنە بەرپرسەكاندا نیە. بۆیە زۆر ئاساییە كاتێك كە باشترین فێركارەكانی منداڵان كەسانێكن لەئۆردن و وڵاتانی تری عەرەبی زمانەوە دێن و منداڵان بەزمانی عەرەبی فێردەكەن كەبڵێن» خبز» كە دەبێت لەماڵەوەش دایكی خەمی ئەوە بخوات كەچۆن بڵێ كوڕم ئەمە خبز نیە، نانە نان.
هەر نەبوونی ئەو بەرنامەو نەخشەی فێركاریە ئەو دۆخە دەخوڵقێنێت كە نووێنەری وەزارەتی تەندروستی لەبەرنامەیەكی رووداودا بەشداری بكات لەبەرواری 8.1.2023 لەوەڵام بەپێشكەشكاری بەرنامەكەدا دەڵێ « ئۆتیزم نەخۆشیە، دواتر لەوەڵامی پرسیارێكی تردا دەڵێ: بەڵێ هۆكارێكی توشبوونی ئۆتیزم دانیشتنە لەبەردەم تەلەفزیۆندا كەدەتوانت تاتەمەنی ١٨ ساڵی ئەم حاڵەتە ئینسان تووشی ئۆتیزم بكات. «كەدیارە ئەمە تەنیا لاوازی مەعریفی دكتۆرێك نیە، بەقەد ئەوەی كەوەزارەت و حكومەتێك بەچ ئاستێكی دەستخاڵی و ناجدی بوون تەعامول لەگەڵ كەیسی ئۆتیزمدا دەكەن و چەند نامۆن بەم جیهانە پر رەهەندو ئازاربەخشە.
منداڵانی ئۆتیزیست خراپەكاریان نەكردووە، فێری داوای لێبوردنی مەكەن!
بەداخەوە رێكخراوە تایبەتەكانی حاڵەتی ئۆتیزم لەژمارەی پەنجەكانی دەست تێپەڕناكەن، بۆیە رەنگە ئەم نموونەیە وەك مشتێك لەو خەرمانە وابێت كەپێویست بكات لەسەری راوەستین و بیرێك لەتواناو ئەزموونی ئەم رێكخراوانە بكەینەوە تابزانین ئاستی گرفتەكانی ئەم رێكخراوانە چیەو كێشە بنەڕەتیەكانیان لەچیەوە سەرچاوە دەگرێت؟!
لەمبارەوە یەكێك لەو رێكخراوانەی پارێزگای هەولێر بەنموونە، كە كاردەكات لەبواری هاوكاری كردنی منداڵانی ئۆتیزم و خێزانەكانیاندا، ئەم رێكخراوە لەكۆتایی ساڵی رابردودا بۆ ماوەی دوو رۆژ كەمپەینێكیان هەبوو بۆ هاوكاری منداڵانی ئۆتیست، لەمبارەشەوە لەڕۆژی نمایش كردنەكەیاندا گۆشەیەك لەچالاكیەكانیان ئەوە بووە كەكۆمەڵێك پلاكارتیان دابووە دەست منداڵانێك كەحاڵەتی ئوتیزمیان هەبووە. هەندێك لەم پلاكارتانە تێكستی لەم جۆرەیان لەسەر نووسرابوو: ( بمبورن! گەر بەدەنگەكەم بێزارم كردبن) یان( بمبورن! گریان و پێكەنینم لەكاتی گونجاو نییە.
بەڵێ لەڕواڵەتدا ببوورن دەستەواژەیەكی پڕ رێزو شایستەیە، بەڵام كەی وە لەکوێداو بۆ چ مەبەستێك بەكاری دێنین؟ خراپی ئەم كارە تەنیا ئەوەنیە كەڕێكخراوێك بەمەبەستێكی ئەرێنی كارێكی نەرێنی ئەنجامدەدات، بەڵكو خەتاكە ئەوەیە كەڕێكخراوێكی تایبەت بەئۆتیزم لەسێبەری ئەم پەیامەوە منداڵانی ئۆتیزم وەك كەسانی خەتاكار نیشاندەدەن و ناچاریان دەكەن بەوەی كەداوای لێبوردن بكەن، كەئەمە خۆی خەتایەكی گەورەیەو ناكرێت بازی بەسەردا بدرێت.
لەڕاستیدا منداڵانی ئۆتیزم كەسانێكن كەهیچ تاوانێكیان ئەنجامنەداوەو گەر لەدەرەوەی ویستی خۆیان و خێزانەكانیان حاڵەتگەلێكیان لێدەركەوێت كەدەوروبەریان نیگەران بكات، ئەوا ئەو حاڵەتانەی ئەوان تەنیا سروشت و تایبەتمەندی خۆیانەو پێویست بەداوای لێبووردن ناكات و ناكرێ رێكخراوێكی پیشەیی ئەمە رێگەو رەوشتی فێركاری و هاوكاریكردنی بێت بۆ منداڵانی ئۆتیزم. بۆیە نەدەبوو ئەم رێكخراوە رێگە بەخۆی بدات بەناوی ئەو منداڵانەوە داوای لێبووردن بكات، لەكاتێكدا ئەوە قسەی هیچ یەك لەو منداڵانە نیەو نەدەبوو بەناوی ئەوانەوە ئەو مافە بەخۆیان بدەن داوای لێبوردن بكەن!
سەرباری هەموو ئەمانەش لەڕاستیدا ئەوە منداڵانی ئۆتیزم نین كەدەبێت داوای لێبوردن بكەن، بەڵكو ئەگەر دەسەڵات پێی لەدۆخەكەدا بێت، ئەوا ئەوە ئەركی ئەوان و رێكخراوەكانە كە لەمبارەوە كاربكەن بۆ بردنە سەرەوەی ئاستی وشیاری كۆمەڵگاو دەستەبەركردنی ماف و پێداویستیەكانیان.

ئۆتیزم و گرێكوێرەی وشیاری كۆمەڵایەتی!
كە باسی ئاستی وشیاری كۆمەڵگا دەكەین ئەوكاتە لەو مەترسییە گەورەیە تێدەگەین كەبۆچی باسكردن لەئۆتیزم كراوەتە جێگەی شەرم و سڵەمینەوەو پەنابردن بۆ شاردنەوەی حاڵەتەكە كەبێگومان ئێستا لەكوردستاندا زۆرێك لەو خەڵكەی كەمنداڵی ئۆتیزمیان هەیە لەو دۆخەدان و نایانەوێت باس لەحاڵەتی منداڵەكەیان بكەن، تا لەم رێگەیەوە خۆیان لەگوشاری دەوروبەریان بەدووربگرن. كەئەمەش جارێكی تر دەبێتە هۆی گۆشەگیركردن و دابڕانی منداڵەكە لەژینگەیەكی كۆمەڵایەتی تەندروستدار. ئەمە جگە لەوەی بەشێكی ئەو خێزانانە كاتێك كەدەوروبەرەكەیان پێدەزانن كەمنداڵی ئۆتیزمیان هەیە ئیتر لەلایەن نزیكترین كەسانی خۆشیانەوە بایكۆت دەكرێن و پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكانیان تا ئاستانەی كۆتایی پێهێنان بەرتەسك دەكەنەوە، بەتاوانی ئەوەی كەمنداڵێكی ئۆتیزمیان هەیەو جوڵەو دەنگی بەرزو هاتوهاواریان هەیە. ئالێرەدا دەبینین كە كاركردن بۆ بردنە سەرەوەی وشیاری كۆمەڵایەتی چ بەهاو ئەولەویەتێكی هەیەو چۆن دەبێت بەپلان و بەنارمەیەكی هەمەلایەنە كاری ئەم بوارە تەواوی جومگەكانی كۆمەڵگا بگرێتە خۆی! لێرەدایە دەبینین مەترسی ئەوەی كە هەندێك لەم رێكخراوانە خۆیان ئەو ئاستە لەوشیاریدان كە بەم جۆرە مامەڵە لەگەڵ منداڵانی ئۆتیزمدا دەكەن ئیتر لەمەترسیەكە باشتر حاڵی دەبین.
ئەگەر كردنەوەی كۆدی رازو نیازو نهێنیەكانی ئەم دیاریدەیە بكەینە دەروازەی ئاوڕلێدانەوەیەكی ریشەیی لەكاركردن بۆ چارەسەركردنی كۆی ئەو كێشەو ئاستەنگیەكان، ئەوا ئەوكاتە كردنی ئەم بابەتە بەمەسەلەیەكی كۆمەڵایەتی دەبێتە پێویستییەكی گرنگ بۆ راچڵەكانێكی كۆمەڵایەتی بەمەبەستی بردنە سەرەوەی باڵانسی وشیاری كۆمەڵایەتی كردنی بەئەمری واقع بەتایبەت لەبوارەكانی دوانەی پەروەردەو تەندروستیدا.
كە باس لەگرنگی دوانەی پەروەردەو تەندروستی دەكەین. واتە لە لەدایكبوونی منداڵ تاگەشەكردنی قۆناغ بەقۆناغی بەتونێلی پشكنینی كۆرپەلەكەوە دەستپێبكات تا سێ ساڵی تەمەنی پروسەی خوێندندا؛ هاوكات وەك وڵاتانی پێشكەوتوو ئەگەر بێتو لەحەزانەو باخچەی منداڵانەوە تا قۆناغی بنەڕەتی هەموو قوتابخانەو فێرگەیەك پەرستارێكی تێداپێت بۆ بەدواچوونی سەرەتای باری تەندروستی قوتابیان لەهەمانكاتدا زانیاریەكی گشتی و پێویست لەسەر منداڵانی ئۆتیزم بخرێتە بەردەست، ئەمە قۆناغێكی گەورە دەمانباتە پێشەوە بۆ تێگەشتن لەم حاڵەتەو یارمەتیدان و هاوكاری كردنی منداڵانی ئۆتیزم و دایك و باوكیان.
بەڵام لەبیرمان نەچێت هەموو ئەمانە لەكاتێكدا دەكرێت پێ بنێنە بواری جێبەجێ بوون و حكومەت بێتە سەرخەت و لەم بێباكیەی ئەمڕۆی راچڵەكێت و رێ بەو كارەساتگەلە بگرێت كەهەڕەشە لەژیان و چارەنووسی هەزاران ئینسان دەكات لەم كۆمەڵگایەدا. بۆیە لێرەدا پرسیاری سەرەكی دێتەسەر ئەوەی كە ئایا دەسەڵات چ رێگەو میكانیزمێك دەگرێتەبەر بۆ تێپەڕاندنی ئەم قۆناغەو وەڵامدانەوە بەم تراژیدیایەی كەدیاریدەی ئۆتیزمی كردووەتە جێگەی نیگەرانیەكی گەورە كە بەوێنەی بۆمبێكی تەوقیتكراو هەڕەشە لەئەمنیەت و ئاسایشی كۆمەڵگا دەكات. لەمبارەوە پێویست دەكات كەئاوڕ لەچەند هەنگاوێكی بنەڕەتی بدەینەوە كە لێرەدا سەرنجتانی بۆ رادەكێشم!

ئایا حكومەت و لایەنە بەرپرسەكان بە ئەركی خۆیان هەڵدەسن؟!!
دەسەڵات كاتێك دەتوانێت ئیدعای بەرپرسیاریەتی بكات لەبەرامبەر بەژیان و چارەنووسی هاووڵاتیاندا، كە نەخشەو بەرنامەیەكی هەمەلایەنەی هەبێت بۆ هەنگاونان بەرەو چارەسەركردنی ئەو كێشانەی كە هەزاران خێزان لەم كۆمەڵگایەدا كەمنداڵی ئۆتیزمیان هەیەو رەنج دەبەن بەدەست مەعاناتەكانیانەوە، لەم حاڵەتە بەدەر تەواوی ئەو هەنگاوە پچڕپچڕانەی تائێستاو هەموو نیەتەكانیشیان وەك بڵقی ژێرئاو سەردەكەوێت و خاڵی دەبێتەوە.
بۆیە كاتێك باس لەبەرپرسیاریەتی دەكەین دەبێت ئەوە رۆشن بێت كە بابەتەكە تەنیا زیادكردنی بڕیارو پرۆژەیەكی تر نیە بۆ پەرلەمان و حكومەتەكەی، بەڵكو لەڕاستیدا داڕشتنی ئەو بەرنامە گشتگری و پراتیكیەیە كە بەكردەوە گۆڕانكاری لەژیانی كەسانی ئۆتیزم و خێزانەكانیاندا دروستدەكات، بەجۆرێك كە لایەنی كەم هەماهەنگیەكی تەواو لەنێوان وەزارەتەكانی پەروەردە، تەندروستی، دارایی و پلاندانان، شارەوانی، كارو تەواوی بەڕێوەبەرایەتیەكانیان بخاتە بەردەم وەڵامدانەوە بەپرسیاری چیكردن. پێویستە هەر لێرەدا ئەو هەنگاوانەی هەتا ئێستای حكومەت بهێنینە ژێر پرسیارەوە كە لێرەو لەوێ گوێبیستیان دەبین. خراپترین و نا بەرپرسیارانەترین مەسەلە لەمبارەوە كەزۆرترین كارێكیان لەسەر كردبێت ئەوەیە كە بەكردەوە شانی خۆیان لەبەرامبەر ئەو بەرپرسیاریەتیەدا خاڵی كردووەتەوەو خەریكن تەواوی ژیان و چارەنووسی كەسانی ئۆتیزم دەدەنە دەست كەرتی تایبەتیەوەو هەربۆیە لەمبارەیەوە تائێستا مۆڵەتیان داوە بەكردنەوەی ٣٦ سەنتەرو فێرگە كە لەكەمترین ئاست و توانای پیشەیی و زانستی بەهرەمەندن. خۆشیان وەك حكومەت و دەسەڵات تائێستا سێ سەنتەریان كردووەتەوەو دوانیش بەڕێوەیە، هەر لەمبارەوە لەزۆنی سەوزدا هەوڵێكی لەبارچوو هەبوو بۆ ئەوەی چوارەم سەنتەر لەشاری سلیمانی بكەنەوە، ئەویش بەهاوكاری كەسێكی ئینسان دۆست بوو، بیناكەی بۆ دروستكرا بەناوی خوێندنگەی ئۆتیزمەوە، بەڵام لەسەروبەندی تەواوكردنی بیناكەدا ئەو شوێنە كرا بەقوتابخانەی بنەڕەتی و هەرچی هەوڵ و تەقەلای ئەو كەسانەی كەماندوبوون بۆ دروستكردنی ئەم فێرگەیە بەئاوا دراو سەری نرایەوە. بەهەمان شیوە لە «زۆنی زەرد»ا لەچەند ساڵێك لەمەوبەر مەسرور بارزانی بڕیاری دروستكردنی سەنتەرێكی ئۆتیزمی سەردەمیانەی دا بەبڕی 585 هەزارو 240 دۆلار، كەئەویش وەك قیتارەكەی سلێمانی هەر چاوەڕوانی گەشتنی دەكەین!
دواجار دەبێت ئەوەمان بەلاوە رۆشن بێت كە دایك و باوك و خێزانی منداڵانی ئۆتیزم نابێت رۆڵی تەماشاكەر ببینن، بەڵكو لەڕاستیدا دەبێت لەو قۆزاخەی بێدەنگیەدا بێنە دەرەوەو خۆیان وەك كەسانی خاوەن مەسەلە بێنە مەیدان و داوای مافی خۆیان بكەن و رێكخراو ئامادەبن بۆ داكۆكیكردن لەمافەكانی خۆیان. بوونی نزیك بەپێنج هەزار ئۆنیزم كە بەدڵنیایی ئەم رێژەیە لەهاووڵاتیانی خاوەن كێشە حكومەت ناتوانێت بێباك بێت لەبەرامبەریان، تەنیا بەمەرجی ئەوەی كەخۆیان رێكخراوو یەكگرتووبن!




مێژووی شکست نەخواردووەکان.. مەنسور حیکمەت

چەند وشەیەک بۆ یادی شۆڕشی ١٣٥٧

دەڵێن لەم ساڵانەی دواییدا پرۆسەی “پشکنین” و “چاوپێداخشاندنەوە” لەنێو شۆڕشگێڕان و چەپەکانی ئۆپۆزسیۆنی ئێراندا لەئارادابووە. چاوخشاندنێک بەو بڵاوکراوە زۆرانەی کە ئەم تەیفە و بە تایبەت لە دەرەوەی وڵات بڵاویان کردووەتەوە، بوونی شتێکی لەم شێوەیە پشتڕاست دەکاتەوە، هەرچەندە گومانی جددی هەیە لەسەر ئەوەی کە “پێداچوونەوە” وشەیەکی گونجاو بێت بۆ وەسفکردنی ئەم پرۆسەیە. بە تایبەتی کاتێک گێڕانەوەی ڕاستییەکان کەس نیگەران ناکات، دەتوانرێت ئەم پرۆسەیە وەک پرۆسەی تەوبەکردن وەسف بکرێت. بەڵام لە چاوی گشتیدا، کە بە تایبەت لەم ڕۆژانەدا ڕاستگۆیی سیاسی حوکم دەکات، ڕەنگە وشەی “بیرکردنەوەی نوێ” هاوتایەکی باشتر بێت. یەکێک لە قوربانییە یەکەمەکانی ئەم پرۆسەی بیرکردنەوە نوێیە، چەمکی شۆڕش و شۆڕشگێڕی بە گشتی و شۆڕشی بە تایبەتی ١٣٥٧ بووە..

مانگانە کێوێک بابەت لەلایەن تاک و دەستە و بزووتنەوەکانەوە کە پێکهاتوون لە ڕزگاربووان و ئەو شۆڕشگێڕانەی شۆڕشی ١٣٥٧ کە چوونەتە تەمەنەوە بڵاودەکرێتەوە. خوێندنەوە و شوین کەوتنی هەموو ئەمانە و بەشداریکردن لە سەرقاڵبوون و دونیا دەروونییەکانی نووسەرانیاندا، هەم بێهودە و هەم زۆر قورسە. بەڵام زەحمەت نییە پرۆسەی “بیرکردنەوەی نوێ” ببینین کە باسی لێوەکرا. دەکرێت سوود لە میتۆدی “تێکەڵکردنی ماناکان” وەربگرین کە ئامرازێکی دەروونناسەکانە و کاردانەوەی ئەم ئەدەبیاتە بەرامبەر بە وشە سەرەکییەکان، بۆ نموونە خودی چەمکی شۆڕش بپشکنرێت. ئەو وێنەیەی کە بەدەست دێت هیچ بوارێک بۆ ناڕوونی ناهێڵێتەوە. شۆڕش: توندڕەو، شۆڕش: توندوتیژی، شۆڕش: سەرکوت، شۆڕش:داڕمان..

و بۆچی نا؟ ئاخر کێ هەیە لەو ڕزگاربووانەی شۆڕشی ١٣٥٧ کە بتوانێت بۆ ساتێک چاوەکانی دابخات و بیر لە ١٧ ساڵی ڕابردوو بکاتەوە و یادگاری شیرینی بێتەوە یاد ؟ بە ملیۆنان کەس مەحکوم کران کە لە کۆنەپەرستانەترین و دڕندەترین سیستەمی کۆمەڵایەتیدا بژین، کۆمەڵگەیەک لەسەر بنەمای ترس و هەژاری و درۆ بنیات نرا کە تیایدا بەختەوەری حەرامە، ژن بوون تاوانە، ژیان سزایە و دەربازبوون مەحاڵە. نەوەیەکی تەواو، ڕەنگە زیاتر لە نیوەی خەڵک، چاویان لەم دۆزەخەدا کردۆتەوە و هیچ یادگارییەکی تریان نییە. وە بۆ زۆر کەسی تریش زیندووترین یادەوەری ڕووخساری لەبیرنەکراوی مرۆڤە پاکەکانە کە لە خوێن هەڵکێشران ئایا ئەوە نییە کە خاڵی دەستپێکی ئەم کابوسە ساڵی ١٣٥٧ بوو، ساڵی شۆڕش؟

ڕەنگە بۆ هەندێک، کۆتایی بێ ئاکامی شۆڕشی ١٣٥٧ ڕۆڵی هەبووبێت لە پرۆسەی ئەم”بیرکردنەوە نوێ”دا. بەڵام نە ڕادەی ئەم پەشیمانییە و نە تاڵیی تۆن و هیستریای بیرمەندە نوێیەکانی ئەمڕۆ هیچ شتێک بە شکستی شۆڕشی ١٣٥٧ ڕوون ناکرێتەوە. وەک ئەوە وایە لە تەنیشت پردێک دابنیشیت و گەڕانەوەی سوپایەکی دۆڕاو ببینیت.
چاوەڕوان نەکراو نییە ئەم دۆڕاوانە بە دڵتەنگ و سەرسوڕهێنەر و بێدەنگ و خەمۆکەوە ببینیت. بەڵام ئەم گروپە مشتەکانیان گرتووە. کاتێک بە وردی گوێی لێدەگریت، بۆت دەردەکەوێت کە ئەوان زە زەمەی سرودێک دەڵێنەوە، بەڵێ، هەڵە ناکەیت، ئەوان دێن بۆ شەڕ، بۆ شەڕی “سەر زەمین” و “ئۆردوگا” و “قەڵاکەی خۆیا”ن، یان بەهەر حاڵ ئەوەی کە خۆیان ڕۆژێک وەهایان بیر کردبێتەوە و ناویان بردووە. ئەمانە دەگەڕێنەوە بۆ تۆڵەسەندنەوە لە “خۆ” و “خۆییەکان”ی دوێنێ. بۆ کەسێک کە لە ناو قەڵاکەوە سەیری دەرەوە بکات، دەبێ ئەمە دیمەنێکی ترسناک بێت
بە دەگمەن شۆڕشێکی بەئاکام نەگەیشتوو و بزووتنەوەیەکی شکستخواردوو بەو شێوە تاڵە لەلایەن تامەزرۆیانی دوێنێیەوە بەڕێکراابێت. شۆڕشی دەستووری، بزووتنەوەی بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی نەوت، دەسەڵاتی ئالێندێ، شۆڕشی پورتوگال، مانگرتنی کانگەرەکانی بەریتانیا، بۆ نموونە، هەمیشە لە نێو پێشینەکانیان و بەشداربووانی خۆیاندا ڕێزێکی زۆریان هەبووە. لە شوێنێکی دیکەدا بگەڕێین بۆ هۆکاری بیرکردنەوەی نوێی شۆڕشگێڕانی دوێنێی ئێران. ڕاستیەکەی ئەوەیە کە ئەم ساڵانە، ساڵانی دوای شۆڕشی ١٣٥٧، هاوکات بوو لەگەڵ ڕووداوێکی زۆر گرنگتر لەسەر ئاستی جیهانی. داڕمانی بلۆکی ڕۆژهەڵات کە لەم دواییانەدا تەنیا لە پڕوپاگەندەی فێڵبازترین وتەبێژانی پەیمانی وارشۆ و ناتۆ و پیرۆزترین لایەنگرانیاندا بە “کەمپی سۆسیالیزم” ناوزەد کرا، بوومەلەرزەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی بوو کە هەموو جیهانی هەژاند . کردەی لابردنی یەک جەمسەری لە جیهانێکی دوو جەمسەری، جیهانێک کە هەموو شتێک، لە ئابووری و بەرهەمهێنانەوە تا زانست و هونەر، بۆ دەیان ساڵ لەسەر بنەمای دژایەتی ئەو دوو جەمسەرە پێکهاتبوو، بەس نائارامکەر بوو. به ڵام ئه وه ی له کایه ی فکر و ئەندێشەدا چاره نووسساز بوو، ئه وه بوو که حوکمڕانانی جیهان و ڕەوە بەرفراوانه که یان له وته بێژی و بانگەشەکارانی نۆکەریان له زانکۆ و ڕاگه یاندنه کاندا توانیان ڕووخانی بلۆکی ڕۆژهه ڵات وه ک ڕووخانی کۆمۆنیزم و کۆتایی سۆسیالیزم و مارکسیزم نیشان بدەن. بێگومان تەواوی ئەم کردەوەی چەواشەکاریە بۆ ماوەی زیاتر لە شەش ساڵ کۆتایی نەهات و هەموو بەڵگەکانی ئەمڕۆ ئاماژەن بۆ ئەوەی کە ئەم سەردەمی فریوکاریە کۆتایی هاتووە. بەڵام ئەم شەش ساڵە جیهانی هەژاند. ئەمە کۆتایی سۆسیالیزم نەبوو، بەڵکو ئاماژەیەک بوو بۆ ئەوەی کە بەڕاستی کۆتایی سۆسیالیزم دەتوانێت چ کابوسێک بێت و جیهان بەبێ بانگەوازی سۆسیالیزم و بەبێ هیوای سۆسیالیزم و بەبێ “مەترسی سۆسیالیزم” دەگۆڕێت بۆ چ تاڵاوێک ” لە سۆسیالیزم. دەرکەوت جیهان، لە حاکم و مەحکومەوە، سۆسیالیزم بە گۆڕانکارییەوە دەبەستێتەوە. کۆتایی سۆسیالیزمیان بە کۆتایی مێژوو ناوبرد. دەرکەوت کۆتایی سۆسیالیزم کۆتایی چاوەڕوانی یەکسانییە، کۆتایی بیرکردنەوە و پێشکەوتنی ئازادە، کۆتایی چاوەڕوانی خۆشگوزەرانییە، کۆتایی هیوای ژیانێکی باشترە بۆ مرۆڤایەتی. کۆتایی سۆسیالیزم بە سەروەری بێ مشتومڕی یاسای جەنگەڵ و ڕەسەنایەتی هێز لە ئابووری و سیاسەت و کولتووردا پێناسە کرا. وە یەکسەر فاشیزم، ڕەگەزپەرستی، پیاوسالاری، نەتەوە پەرستی، ئایین، دژە کۆمەڵگە و زۆرەملێ لە هەموو کون و کەلەبەرێکی کۆمەڵگادا هاتە دەرەوە.

شەپۆلی “بیرکردنەوەی نوێ” کە دوای ئەم ڕووداوە لە هەموو جیهاندا دیار بوو. لە کێبڕکێیەکی نێودەوڵەتی پەشیمانی و نەرگسیدا، باشترینەکانی دوێنێ ڕیسوا کران، پرەنسیپەکانی دوێنێ نەفرەتیان لێکرا و ئایدیالی دوێنێش گاڵتەیان پێکرا. زەلیلبوون و تەسلیمبوون وەک مانای ژیان لەسەر کورسی دانیشتبوو. لە فەرهەنگی تەوابیتی ڕۆشنبیرانی نەزمی نوێدا، هەرکەسێک ژیانێکی باشتری بۆ هاوپیشەی خۆی دەویست و پێیوابوو بارودۆخی هەنووکەیی دەتوانێ و دەبێ بگۆڕێت، هەرکەسێک باوەڕی بە یەکسانی مرۆڤ هەبووبێت و بانگهێشتی ئایندەیەکی باشتری کردبێت، هەرکەسێک پێویستی بە هەوڵی بەکۆمەڵی مرۆڤەکان بۆ کاریگەربوون بزانێت باسی لە چارەنووسی ئەوان و پشکی خۆیان لە جیهاندا دەکرد، هەرکەسێک حکومەت و کۆمەڵگای بە بەرپرسیار لە تاک و ئاسوودەیی و ئازادییەکەی دەزانی، لەلایەن هەزار و یەک تریونییەوە نازناوی لێدەدرا وەک خەیاڵی و مۆدێرن و بێ عەقڵ و پێ لە هەوا. نیشانەی بێ ئومێدی ورد بوو، وازهێنان لە ئایدیاڵە بەرزەکانی مرۆڤایەتی و ڕیالیزم و تێگەیشتووی پێی دەگوترا. لەناکاو دەرکەوت کە هەموو ڕۆژنامەنووسێکی تازە دامەزراو و هەر پرۆفیسۆری یاریدەدەرێکی تازە دامەزراو و هەر عەقیدێکی خانەنشینکراو وەڵامی زەبەلاحە ڕۆشنبیرەکانی جیهانی مۆدێرن، لە ڤۆڵتێر و ڕۆسۆوە تا مارکس و لینین و تەواوی کێشەی ئازادیخوازی و یەکسانییان هەیە و هەوڵەکانی سەدان ملیۆن کەس لە چەند سەدەی ڕابردوو جگە لە کات بەفیڕۆدانێکی بێ ئەنجام لە ڕێگای کۆشکی شکۆمەندی “کۆتایی مێژوو” هیچی تر نەبووە و پێویستە بە زووترین کات لەبیر بکرێت.

هەر لە چوارچێوەی ئەم فەزا نێودەوڵەتییەدایە کە شۆڕشگێڕانی دوێنێ “بیرکردنەوە” لە شۆڕشی ١٣٥٧ و شۆڕشگێڕی بە گشتی؛ وە ئەو ئەنجامانەی بەدەستیان هێناوە، نەک شکستی شۆڕشی ١٣٥٧، قەرزاری ڕەوتی گاڵتەکردنە بە ئایدیاڵ و پرەنسیپەکان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، کە بۆ چەند ساڵێک بوو بە مۆدێلی ڕۆژ.

باس لەوە کراوە کە مێژوو هەمیشە لەلایەن سەرکەوتووەکانەوە دەنووسرێت. بەڵام پێویستە ئەوەش زیاد بکرێت کە ئەو مێژووەی دۆڕاوەکان نووسیویانە زۆر درۆتر و ژەهراویترە. چونکە ئەم دووەمیان هیچ نییە جگە لە یەکەمیان لە بەرگی سەرەخۆشی و ماتەمینی و ملکەچبوون و خۆ فریودان. ئەگەر مێژوو چیرۆکی گۆڕانکارییە، ئەوا مێژووی ڕاستەقینە مێژووی نەدۆڕاوەکانە. مێژووی ئەو بزووتنەوە و مرۆڤانەیە کە تا ئێستاش گۆڕانکاریان دەوێت و هەوڵ بۆ گۆڕانکاری دەدەن. مێژووی ئەو کەسانەی کە ئامادە نین ئایدیاڵ و هیواکانیان بۆ کۆمەڵگای مرۆڤایەتی بنێژن. مێژووی خەڵک و ئەو بزووتنەوانەیەکە لە هەڵبژاردنی پرەنسیپ و ئامانجەکانیاندا دەسەڵاتیان نیە و ناچارن هەوڵی باشترکردنی ئەوەی کە هەیە بدەن. شۆڕشی ١٣٥٧ لە مێژووی هەردوو سەرکەوتوو و دۆڕاودا هەنگاوێکە لە سەرهەڵدانی ئیسلام و ئیسلامیزم و هۆکاری ئەو هەلومەرجەی ئەمڕۆ لە ئێراندا زاڵە. بەڵام لە مێژووی ڕاستەقینەدا شۆڕشی ١٣٥٧ بزووتنەوەیەک بوو بۆ ئازادی و خۆشگوزەرانی کە تێکشکا.
نەهامەتیەکانی قۆناغی دوای شۆڕش لە ئێران دەبێ بە پێی هۆکارەکانیان بنووسرێن. خەڵک مافی ئەوەیان هەبوو کە دەسەڵاتی پاشایەتی و هەڵاواردن و نایەکسانی و سەرکوت و بەکەمزانین کە بناغەکەی پێکهێنابوو نەیوێت و دەست بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرێت. لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا خەڵک مافی ئەوەیان هەبوو کە پاشایان نەوێت، ساواکیان نەوێت، ئەشکەنجەدەر و ئەشکەنجەخانەیان نەوێت. خەڵک مافی ئەوەیان هەبوو کە چەک هەڵبگرن لە دژی ئەو سوپایەی کە کوشتاری کردوون بە یەکەم نیشانەی ناڕەزایەتی. شۆڕشی ١٣٥٧ بزووتنەوەیەک بوو بۆ ئازادی و دادپەروەری و کەرامەتی ئینسانی. بزووتنەوەی ئیسلامی و دەوڵەتی ئیسلامی تەنیا بەرهەمی ئەم شۆڕشە نەبوون، بەڵکو چەکێک بوو کە بە ئاگادارییەوە هێنرایە مەیدان بۆ سەرکوتکردنی ئەم شۆڕشە، لە کاتێکدا لاوازی و داکشانی ڕژێمی شا پێشتر پشتڕاستکرابووەوە. بە پێچەوانەی بۆچوونە باوەکان، کۆماری ئیسلامی بە پلەی یەکەم بوونی خۆی قەرزاری تۆڕی مزگەوتەکان و مەلا زۆرەکان نەبووە. سەرچاوەی ئەم دەسەڵاتە، دەسەڵاتی ئایین لە نێو خەڵکدا، دەسەڵاتی شیعەگەری، بێ بایەخی خەڵک بە مۆدێرنیزم و بێزاری خەڵک لە کولتوری ڕۆژئاوا، خێرایی لە ڕادەبەدەر لە شارنشینی و نەبوونی “پراکتیکی دیموکراسی” و هتد نەبووە. ئەم قسە بێمانایە ڕەنگە زیان بە پیشەی “ڕۆژهەڵاتناس” و شرۆڤەکارانی میدیا بگەیەنێت، بەڵام ئەم بێمانایە هیچ پەیوەندییەکی بە ڕاستییەوە نییە. بزووتنەوەی ئیسلامی هێنرایە بەرەی گۆڕەپانی شۆڕشی ١٣٧٩ لە لایەن هەمان ئەو هێزانەوە کە تا دوێنێ ڕژێمی شایان گرتبووە ژێر باوەش و فێرکەری ساواکیش بوون. ئەوان توانای ڕادیکاڵبوون و چەپدەستی شۆڕشی ئێرانیان دەزانی و وانەی خۆیان لە مانگرتنی کرێکارانی پیشەسازی نەوت وەرگرتبوو. لە شەڕی سارددا پێویستیان بە پشتێنێکی سەوز بوو. بۆ “ئیسلامکردنی” شۆڕشی ئێران، پارە خەرج کرا و پلانێک داڕێژرا و کۆبوونەوەیەک ئەنجامدرا. هەزاران کەس لە دیپلۆماتکارانی ڕۆژئاوایی و ڕاوێژکاری سەربازییەوە تا دەگاتە ڕۆژنامەنووسانی هەمیشە شەرەفمەندی جیهانی دێموکراسی، بۆ ماوەی چەند مانگێک ئارەقەیان بۆ دروستکردنی “ڕابەری شۆڕش” و حکومەتێکی ئەڵتەرناتیڤ بۆ نەریتێکی دواکەوتوو، پەراوێز، قاڵب و گۆشەگیر لە مێژووی سیاسی ئێراندا ئارەقیان ڕشتووە .بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی شارستانی و نوێی پیشەسازی لە ئێران لە ساڵی ١٣٥٧. کاک خومەینی لە نەجەف و قومەوە نەهاتووە و بە سەر قافڵەی مەلا کەرسوارەکان و بەسواری کەر لە ڕێگای دیهاتەوە نە هاتووە، بەڵکو لە پاریسەوە و لەگەڵ هەڵاتنی شۆڕشدا هاتووە. شۆڕشی ساڵی ١٣٥٧ بەرجەستەی ناڕەزایەتی ڕاستەقینەی خەڵکی بێبەشی ئێران بوو، بەڵام “شۆڕشی ئیسلامی” و نیزامی ئیسلامی بەرهەمی شەڕی سارد بوون، بەرهەمی مۆدێرنترین هاوکێشەی سیاسی لە جیهاندا ئەو سەردەمە . تەلارسازەکانی ئەم رژێمە ستراتیژیست و داڕێژەری سیاسەتی زلهێزەکانی ڕۆژئاوا بوون. ئه وانه ی ئه مڕۆ له ناو تاڵاوی ڕێژه گه ڕیی کولتوورییه وه ، جارێکی دیکه دێوه زمەی دروستکراوی خۆیان وه ک به ڕهه می سروشتی “کۆمه ڵگه ی ڕۆژهه ڵات و ئیسلامی” و شایسته ی خه ڵکی “جیهانی ئیسلامی” ڕەوای پێدە ده ن. تەواوی دامەزراوە ئابووری و سیاسی و پڕوپاگەندەییەکانی ڕۆژئاوا بۆ چەند مانگی پێش بەهمەن و دوای بەهمەن ١٣٥٧ کۆکرانەوە بۆ ئەوەی ئەم دەسەڵاتە بخەنە سەر تەخت و لەسەر پێی خۆی بهێڵنەوە.

بەڵام ئەوەی کە توانی ئەم ئەندازیارییە کۆمەڵایەتییە لە ئێراندا جێبەجێ بکرێت، بەهۆی هێزە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ناو ئێرانەوە بوو. مادەی پێویست بۆ ئەم کارە هەبوو. بزووتنەوەی ئیسلامی لە هەموو وڵاتانی ناوچەکە بوونی هەبووە. بەڵام تا ڕووداوەکانی ئێران، لە هیچ خاڵێکدا ئەم بزووتنەوەیە نەبووە ڕەوتی سیاسی بەرچاو و یاریزانێکی سەرەکی لە گۆڕەپانی سیاسی ئەو وڵاتانەدا. (دژی) شۆڕشی ئیسلامییان نە بە هێزی بێ بایەخی بزووتنەوەی ئیسلامی، بەڵکو لەسەر شانی نەریتە سەرەکییە سیاسییەکانی ئۆپۆزیسیۆنی ئێران بنیات ناوە. دژە شۆڕشی ئیسلامییان لەسەر شانی نەریتی نەتەوەیی و بەرەی نەتەوەیی بەناو لیبراڵ بونیادنا، کە لە هەموو شتێک زیاتر لە کرێکاران و کۆمۆنیستەکان دەترسا و هەموو تەمەنی خۆی بە گازگرتنی لە نینۆکەکانی لە ژێر بەرگی پاشایەتی و ئاییندا بەسەر بردبوو. نەریتێک کە بە درێژایی مێژووی خۆی نەیتوانی تەنانەت هێرشێکی نیمچە عەلمانی بۆ سەر ئایین لە سیاسەت و فەرهەنگ لە ئێراندا بکات. نەریتێک کە سەرکردە و کەسایەتییەکانی لە یەکەم کەسەکان بوون کە بەیعەتیان بە بزووتنەوەی ئیسلامی داوە. شۆڕشی دژەئیسلامیان لەسەر شانی نەریتی حیزبی تودە بنیادنا، کە دژە ئەمریکیبوونەکەی بە نرخ و بەهێزکردنی ئۆردوگای نێودەوڵەتییەکەی فەلسەفەی وجودگەرایی خۆی پێکهێنا و نیزامی ئیسلامیش بێ گوێدانە ئەوەی کە چی بۆ خەڵک و ئازادی دەهێنێت زەوییەکی بەپیت بۆ مانۆڕکردن و دەستکاریکردن دەبینیت. ڕژیمی ئیسلامییان لەسەر شانی نەریتی داڕوخاوی دژە مۆدێرنیستی، دژە “ڕۆژئاواییبوون”، بێگانەپەرست، ڕابردوودۆست و ئیسلامی کراو، حوکمڕانی بەسەر زۆرینەی کۆمەڵگەی هونەری و ڕۆشنبیری ئێراندا، کە ژینگەی سەرەتایی لاوانیان پێکهێنا و ناڕەزایەتی خوێندکاران. خومەینی سەرکەوتنی بەدەست هێنا، نەک لەبەر ئەوەی خەڵکی خورافات وێنەکەی ئەویان لەسەر مانگ بینیبوو، بەڵکو لەبەر ئەوەی ئۆپۆزیسیۆنی تەقلیدی و ئەم کولتوورە نەتەوایەتییە خراپ و دواکەوتووە ڕەتیان کردەوە، کە لە ڕاستیدا هاوردەترین و دەستکردترین کەسایەتی سیاسییە لە مێژووی هاوچەرخی ئێراندا بووە”دروستکراوی ئێران”، وەک کەسێکی ناوخۆیی و دژە ڕۆژئاوایی ناسی و بۆ ستایشکردنی هەستا. دژە شۆڕشی ئیسلامی بەرهەمی ئەو ڕاستییە بوو کە دەستپێشخەری لە گۆڕەپانی ناڕەزایەتیدا لە دەستی بزووتنەوەی مۆدێرنیستی- سۆسیالیستی کرێکارانی پیشەسازی نەوت و پیشەسازییە گەورەکان کەوتە بەر دژایەتیی نەریتی ئێران. ئەوانە بوون کە سیمای خومەینی و سیناریۆی شۆڕشی ئیسلامییان لە ڕۆژئاوا وەرگرت و بە کردەوە بە جەماوەری خەڵکی ناڕازییان فرۆشت.
سەرەڕای هەموو ئەمانە، چاوبەستی ئیسلامی تەنیا دەیتوانی پچڕانێک لە پڕۆسەی شۆڕشی ١٣٥٧دا دروست بکات. ڕووداوەکانی ئەو قۆناغە ڕاستەوخۆ دوای ڕاپەڕینی بەهمەن نیشانی دا کە دینامیزمی شۆڕش هێشتا هەر ماوە. دەریخست کە خەڵک بۆ ئیسلام نەک بۆ ئازادی و خۆشگوزەرانی کۆمەڵایەتی هاتوونەتە گۆڕەپانەکە و هەر لە گۆڕەپانەکەدا ماونەتەوە. لە کۆتاییدا، وەک زۆربەی شۆڕشەکان، شۆڕشی ١٣٥٧ لە کۆتاییدا نەک بە فێڵ و شانۆگەری، بەڵکو بە سەرکوتێکی زۆر خوێناوی شکستی هێنا. ماوەی نێوان ٢٢ بەهمەن ١٣٥٧ تا ٣٠ خورداد ١٣٦٠ هەموو ئەو دەرفەتە بوو کە ئیسلام و بزووتنەوەی ئیسلامی بەو هەموو وەبەرهێنان و هەوڵانە بۆ فەرمانبەرانی بێ ئومێدی ڕژێمی شا بکڕن. وە بێگومان پێویستیان بەم شتە زیاتر نەبوو. لە مێژووی ڕاستەقینەی ئێراندا ٣٠ خورداد بۆ ١٧ شەهریوەرەوە گرێدراوە و بەستەری داهاتووە. خومەینی، بازرگان، سەنجابی، مادانی، فروەر، یەزدی، بەنی سەدر، ڕەجایی و بەهەشتی ئەو ناوانەن کە پێویستە محەممەد ڕەزا پەهلەوی، ئامووزگار، شەریف ئیمامی، بەختیار، ئەوەیسی، ئەزهەری و ڕەحیمی، وەک ئەو پارچانەی کە یەکێک لە دوای یەک دێنە سەر شانۆ بۆ ئەوەی ڕێگە لە شۆڕش و ناڕەزایەتی خەڵک بگرن. ڕژێمی شاهانە و پیاوە ڕەنگاوڕەنگەکانی بە لێدانی یەک لە دوای یەک لە بزووتنەوەی ناڕەزایەتیەکاندا شکستیان هێنا. حکومەتی ئیسلامی لەبری ئەوە توانی دەرفەتێک بکڕێت و هێزی کۆنەپەرست ببوژێنێتەوە و شۆڕشی خەڵک بە خوێناویترین شێوە تیکبشکێنێت. بەرنامەی کاری هەردوو ڕژێمەکە وەک یەک بوو.

زیاتر لە نیوەی خەڵکی ئێران زۆر گەنجن کە تەنانەت یادەوەرییەکی ناڕوونیان لە شۆڕشی ١٣٥٧دا هەبێت. پەیوەندیی ئەوان لەگەڵ ڕووداوەکانی ئەو قۆناغەدا جیاواز نییە لە پەیوەندی نەوەی شۆڕشگێڕانی ساڵی ١٣٥٧ لەگەڵ ڕووداوەکانی سەردەمی موسەدیق و ڕووداوی ٢٨ی مورداد. سەردەمێکی ڕابردوو و دەست لێنەدراو کە پێدەچێت تەنها لە مێشکی نەوەی هاوچەرخیدا زیندوو و گرنگ بێت. گێڕانەوەکانی ئەو سەردەمە زۆرن و جیاوازن، بەڵام لەجیاتی ئەوەی شتێک لەسەر حەقیقەتی مێژوویی بڵێن، حوکم لەسەر خودی گێڕەرەوە و شوێنی خۆی لە جیهانی ئەمڕۆدا دەدەن. مرۆڤ هەمیشە لە پەنجەرەی ئەمڕۆوە ئاوڕێک لە ڕابردوو دەداتەوە و بەدوای پشتڕاستکردنەوەی ئیرادە و کردارەکەی ئەمڕۆدا دەگەڕێت. بە ئاوڕدانەوە لە شۆڕشی ساڵی ١٣٥٧، بیرمەندە نوێیەکانمان چاویان لە هەڵکردنی ئاڵایەک لە ئێران لە ساڵی ١٣٧٥دایە. بەڵام ئەم ئاڵایە هەمیشە بوونی هەبووە. بابەتێکی لاوەکییە کە هەموو جارێک کێ لە ژێر ئەم ئاڵایە کۆدەبێتەوە، بە چ مەراسیمێک و بە چ دوعا و ئایەتێک.

مەنسور حیکمەت

چاپی یەکەم: وەرزنامەی نوختەی ژمارە ٤ و ٥، زستانی ١٣٧٤ و بەهاری ١٣٧٥
ئەم بابەتە لە مانگی لە خوردادی ساڵی ١٣٧٥، لە بڵاوکراوەی ئینتەرناسیۆناڵی ژمارە ٢٩دا بڵاوکراوەتەوە.
لە هەفتەنامەی ئینتەرناسیۆنالی ژمارە ٤٠ – ٢١ی بەهمەنی ١٣٧٩ – ٩ی شوباتی ٢٠٠١وە وەرگیراوە




ئێوارانە ٢٥.. سەردار جاف

جاويدانی وێنای جوانيت، ها لە پياڵەی پياڵەگڕدان
چۆن نەنۆشم و مەست نەبم، کە دنەم دا بەرەو سەردان
لەرەی زوڵفت چەشنی پەرچەم، نيگای چاوت وەکو شوعلە
دوور لە ديققە ئيشق دەمرێ، روو لە سەراب و ناو بەردان
هەر کەس کوڵمی تۆی نەديوە، چ لە جوانی ژن تێدەگا
مۆناليزا لە رووخسارتەو، نيگا سستە لە بەرادان
شکۆفەی دا جەنانی من، مەستوور و مەست ئاڕەفتەی* دڵ
کە سوخمەی سەر سينەيش دەخزێ، نغرۆم لە نێو ئارەقدەردان
شەبەيخونە تاسەی شێتيم، لە خۆڕا نييە لەتانم *
غافڵگير و کز و مەدهۆش، کەڕەکيڤەم لە جۆزەردان
شەبکی دايلانم* مەستييە، لەنجەی شەهلا خۆی حەيرانە
کارمامزی قەت پێناگا، شاژن و شاجوان سەرگەردان
تەنيايیت چ غەددارێکە رۆح قڕ دەکا دەتوێمەوە
کەچی بۆ من مەشخەڵێکی نەک دوورکەوتن ، دەست لێک بەردان
تيلەی چاوت ، سووری پرچت، سەردەستەی سيحری ژنانە
هەتوانمە لە نێو مەجمەر کە زوڵف و قژ دێنە بەردان
کاتێ نوقمی هەنگوينی چاو، جوانی خەندەی لێوت دەبم
بە حەسرەت و هەناسەکەت دۆزەخ واڵايە و رێ بەردان
تۆ کابەمی من لە ميحراب نوێژی ئيشق دادەبەستم
چما رێيە ترم هەيە، بێ ئەوينی تۆی ئاگردان

٢٤ / ٣ / ٢٠٢٣
ئەڵمانيا
• ئاڕەفتە : وێران و لە کەڵك کەوتوو
• لەتان : خواست لێبڕان، تەواو بێدەنگ بوون .
• دايلان : دڵبەری زۆر جوان . سەير و سەمەرە.




نامۆ.. ئیلهام موڕادی

حەپەساوی کارە ساتێکم نامۆ

چ داڕمانێکە ژیوار لەم ڕکەدا

کراسەکەم خالی بۆن بە جەستەمەوە ئەکا

بـــێ هەنار

ڕەق هەڵاتووە زردەخەنە

بە پانتـــایی لێومەوە

لەم گۆڕە پانەدا هەڵچـــووم بە هەڵە بوونمەوە

بە ئەسپایی هەنگاو بنێ

لە بازنەی خەیاڵێکدا دەسووڕێمەوە بێ وچان

بیرم لە دەریاێکە هێندەی چــاۆم مەنگ

شـــەپۆل ڕاهێنەر هەزار رەنگ

چیت لە ڕۆحمدا چـــاندووە

کە بێ بژار بــــاڵا ئەکەم

لە دەسپێکی سـالی تازە

خەم پتەو ترە لە پار.

سنە

ئیلهام موڕادی




مەعریفەی فێربوون لە نێوان زانین و نەزانین دا.. نووسینی: دڵشاد کاوانی

پێشەکی

پرسیاری سەرەکی کە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە دیاریکردنی سروشتی مەعریفە بریتییە لە “بۆچی فێردەبم، بۆچی پێویستم بە فێربوونە؟” پرسیارێکە کە ڕەنگە زۆربەی خەڵک لە خۆیان کردبێت. دەیانەوێت بزانن بۆچی فێربوون گرنگە ئایا تەنها بۆ چێژبینیە، یان لەبەر پێویستییە، یان ڕوونتر بڵێین ناچاری زانینی زانستین.
بەها و مانای هەموو شتێک ئەوەیە بپرسین “ئەمە بۆچییە؟ یان چییە؟” وەڵامی پرسیارەکە لە تەرازوودا بەها و مانای دەبێت. چونکە هەموو شتەکان ناتوانن بوون و نەبوون و ناسنامەی ڕاستەقینەی خۆیان جێگیر بکەن بەبێ ئەوەی مانا و جەوهەرییان هەبێت. چونکە حەقیقەت ڕاستی خۆی لەدەست دەدات کاتێک تووشی دەستێوەردان دەبێت. بە واتایەکی تر لە بوونەوە دەڕوات بۆ هیچ، لە ڕاستییەوە بۆ درۆ، لە مانا بۆ ماددە. ئەگەر مەعریفە حەقیقەت بێت، دەتوانێت بە بەبێ دەستێوەردانی پاڵنەرە جۆراوجۆرەکان بوونی خۆی بپارێزێت. ئەگەر بوونی زانست لە پاکی مەعریفەوە سەرچاوەی گرتبێت، ئەوا لە ئەنجامی نەبوونی مەیلی پاکی لە نیەت و لە ڕێگەی تێکەڵکردنی نیازمەندییەکانی زانین، ناڕاستی دێتە ئاراوە.

مەعریفەی زانین

کاتێک سەیری ژیانمان دەکەین، زۆر کەس بەمەبەستی چارەسەرکردنی کێشەکانیان یان دۆزینەوەی چارەسەر بۆ کێشەکانیان ناچارن خۆیان بدۆزنەوە، چونکە ڕووبەڕووی دووڕیان و سەختی جۆراوجۆر دەبنەوە. ئەو کات مەعریفە لە وەزیفەی مەعریفیبوون دوور دەکەوێتەوە و دەکەوێتە شوێنی کار لەبری پێداویستی و کەرەستە. زانین لە ئازاد دەگۆڕێت بۆ کۆیلە. لەگەڵ نەمانی بەشە ڕۆحییەکەی مەعریفە، بوونەوەرێکی ڕۆحی دەبێتە بوونەوەرێکی ماددی. پاشان، ئەم ئەنجامەی خوارەوە بەدەست دێت، چالاکییە دەروونییەکانی وەک زانین و فێربوون و بیرکردنەوە دەبنە چالاکیەکی پێویست کە خۆبەخشانە نییە، بەڵکو بە ناچاری ژیان و بارودۆخەکانەیەتی؛ بەڵام ئەو خۆشبەختی و بەختەوەرییەی مرۆڤ کە لە ئەنجامی زانین و مەعریفەوە دێتە دەرەوە، ئایدیالی سەرەکییەکەیەتی و تاکە ئایدیالی مرۆڤێکی ئاساییە. سروشتی مرۆڤە کە بیەوێت دڵخۆش بێت و چێژ لە ژیان وەربگرێت. بەختەوەری و خۆشگوزەرانی لە توانا مەعریفیەکانی مرۆڤەوە سەرهەڵدەدات. ئەمەش بەو مانایەیە کە مرۆڤ بە سروشتی خۆی دەیەوێت بزانێت و بوونێکە کە بەرزترین ئارەزووی زانینی هەیە، کەواتە ئەم پرسیارەی خوارەوە لە کارنامەی ئێمەدایە: ئەگەر خۆشەویستی زانین و ئارەزووی زانین سروشتی مرۆڤ بێت، ئایا ئەمڕۆ سروشتی مرۆڤ گۆڕاوە؟ وەک ئەرستۆ باسی تایبەتمەندی ئەو کەسانە دەکات کە حەقیقەتیان خۆشدەوێت و خولیای مەعریفەیان هەیە، بەوەی کە ئەوان تەنها لە پێناو زانیندا زانین دەوێت. چونکە لای ئەرستۆ بەختەوەری مرۆڤ چ لەڕووی ڕۆحی خۆی و چ لەڕووی بەختەوەرییەکەیەوە، زانین و فێربوونە؛ بە کورتی پەیوەستە بە زانستەوە. مەعریفە لە سەرچاوەی مەعریفەیەوەیە، لە بنەڕەتدا تاکە مەبەستی مرۆڤ لە مەعریفە و فێربوون گەیشتن بە مەعریفە یان بەختەوەریی.

ڕۆڵی مۆدێڕن لە مەعریفەی زانین دا.

لە ئەنجامی مۆدێرنیزاسیۆن، مرۆڤی مۆدێرن زانستی کردووە بە ئامرازێک بۆ جێگرەوەی کاری دەستی و پارە پەیداکردن نەوەک زانین. مەعریفە لە باڵاتربوونەوە بۆ کەمتەرخەمی و ڕووکەشسازییەوە گۆڕاوە؛ مرۆڤایەتیی بەرەو نزمبوونەوە پێشکەوت. لە ڕوانگەی سروشتی مەعریفەوە، مۆدێرنیزم نەچووەتە ناو سەردەمی مەعریفەوە، بەڵکو هاتۆتە سەردەمی نەزانی و چەوساندنەوەی عەقڵیی و ویژدانیی. داهاتی زانست کۆکردنەوەی سامانە، بەرهەمی زانستیش تاریکی و چەوساندنەوەیە بە جۆرێکی دیکە. زانین و ئامانجی زانینی لەدەستداوە، هەروەها سروشتی بۆ نائامادەیی هەمیشەیی بوون گۆڕاوە. وەک ئەرستۆ دەڵێت، مەعریفە، سەرچاوەی چەوساندنەوە و تاریکی بوو نەوەک سەرچاوەی حیکمەت. مۆدێرنینت داهاتووی کاڵ کردۆتەوە، نەک تەنها هیوای کوشتووە، بەڵکو بوونی مرۆڤگەرایی کوشتووە کە زانست ناوەندی ئایدیاڵ یان بنەڕەتی ژیانە، دایکە زەوی پیس کرد، کە ئەو ئاو و هەواکەی ژیانی ئێمەی پێوە بەندە، کوشتنی ئاژەڵ و مرۆڤ و ڕووەک و درەخت و هۆکاری گەرمبوونی جیهان و گۆڕانی کەشوهەوا و سەرهەڵدانی نەخۆشی و بڵاوبوونەوەی ڤایرۆس. وردتر بڵێین “مەعریفە”ی ئەمڕۆ پێشەنگی بۆمب هاوێژەکان بووە، لەبری ئەوەی دڵنەوایی و ئارامی بە خەڵک ببەخشێت، ترس و ترس و دڵەڕاوکێی دروستکرد. لەبری زەردەخەنە، غەمگینیی دروست کرد. مەعریفە جەوهەر و حەقیقەتی خۆی لەدەستداوە. هاوشانی “جەوهەر” ئەو “هەبوویی”ەی کە دەوترێت مەعریفەی بوونی هەیە بەهای نەماوە. مەحاڵ بوو بانگەشەی ئەوە بکرێت کە مەعریفەیەک هەیە کە سروشت لەناو دەبات، واتە مەعریفە لە بوونەوە گۆڕاوە بۆ هیچ.

مەعریفەی مۆدێرن ڕێگەی بۆ لەناوبردنی مرۆڤ خۆش کردووە نەک ڕزگاربوون و ملکەچکردنی لاوازەکان لەلایەن بەهێزەکانەوە. لە دونیای نوێدا لەبری یاسای مرۆڤ، یاسای جەنگەڵ حوکمڕانی دەکات، بەهێز بێ هێزەکان دەخوات. سروشتی ڕاستی و دادپەروەری و هەروەها زانین بە یاسای دارستان دیاری دەکرێت. ڕاستی یان ڕاستییەکان لەسەر تەرازووی زاڵ سەنگ دەکرێن. مەعریفە حەقیقەت و جەوهەری خۆی لەدەستداوە؛ چونکە زانستی ئەمڕۆ لەسەر مانا بنیات نەنراوە، بەڵکو لەسەر ماددە بنیات نراوە؛ بیری لە ماددە دەکردەوە نەوەک لە مانا. ئەنجامەکەی دروستکردنی پێویستی زانین بوو.، نەوەک زانین بۆ زانین. مەعریفە لە مادەوە بۆ مانا نەچووە، بەڵکو لە مانا بۆ ماددە هەنگاوی نا، واتە لە سەرەوە بۆ خوارەوە. وەک ئەوە وایە لە ماناکە، کە ڕاستی و جەوهەری شتەکانە، بۆ ئەو ماددەیەی کە پێکهاتەیە، یان لە دەربڕینێکی دیکەدا، لە جەوهەر-خودەوە، بۆ ماددە.

کاتێک پرسیار لەبارەی سروشتی ڕاستی یان جەوهەری ڕاستی دەکرێت، زۆربەمان وەڵام دەدەینەوە کە هەمان سروشتی “ڕاستی”یە. کەواتە “چی ڕاستە، پێوەرەکەی ماف چییە و بە کێ و بە پێی چی دیاری دەکرێت، یان حوکم و بڕیاری گەلێکی دیاریکراو یان کۆمەڵگایە؟” پرسیارەکانی وەک بیرکردنەوە لە سروشتی مەعریفە و زانین، وردتر بڵێین، ڕاستی و ئایدیالی مەعریفە چییە؟ بیرکردنەوە و گەڕان بەدوای وەڵام بۆ پرسیارەکانی وەک گەڕان بەدوای چارەسەر و بەکارهێنانی زانیاری هەواڵگری وەک بەها کێشەیەکی کوشندەیە بۆ ئەمڕۆی ئێمە. چونکە ئەم جۆرە پرسیارە هاوتایە لەگەڵ گەڕان بەدوای حەقیقەتدا و پەیوەندییەکی نزیکی بە ماف و مافەکانەوە هەیە؛ چونکە بوونی حەقیقەت واتە بوون و زامنی ماف و مافەکان بەگشتی؛ واتە ڕاستی مافەکان نامێنن و نادادپەروەری لە ڕێگەی دەرکەوتنی درۆوە سەرهەڵدەدەن.

تیۆری ئازادییەکان بۆ زانین و پڕاکتیزم

لە ئەنجامی لادانی مەعریفە لە حەقیقەت، بوونی “ئازادی بێ سنوور” دێتە بەرنامەی کار و پەیوەندی کۆمەڵایەتی- یاسایی دەشکێنێت. بەم شێوەیە دەسەڵاتی یاسا بە ئازادی بەدەست دێت. هەڵە و نادادپەروەری، تاوان و خراپەکاریی، وەک کردەوەی نائەخلاقی، لە ژێر پەردەی “ئازادی”دا، ڕۆڵی یاسا وەک زامنکاری داب و نەریت و ڕێسا کۆمەڵایەتییەکان لەناو دەبات. جیاوازی منداڵ لەگەڵ دایک و دایک لەگەڵ باوک و ژن لەگەڵ پیاودا ڕاڤە دەکات. وەک منداڵێک، دایکێک، ژنێک، بەناوی ئازادی کەسییەوە، دەچێتە ناو هێزێکی سەربەخۆبوون بەرامبەر بەو کەسانەی کە لە خۆی گەورەتر و پێگەیشتووترن. بێگومان نابێت چەمکی تاکی سەربەخۆبوون لەگەڵ چەمکی ناکۆکبوون لەگەڵ گەورەکاندا لە زیرەکی و تەمەندا تێکەڵ بکەین. پێویستە خەڵک و هاووڵاتیان ئاگادار بکرێنەوە لە ڕاستی و سروشتی ئازادی بەرامبەر ئەو کردانەی کە نیشان دەدەرێن دەرهاویشتەی ئازادییە. بێگومان کێشەی ئازادی یەکێکە لە گرنگترین کێشە فەلسەفی و ژیانی سەدەی بیست و یەک، بە لەبەرچاوگرتنی ئەگەری کۆیلایەتی ببێت بە ئازادی، یان ئازادی ببێت بە کۆیلایەتی، پرۆسەکە بەناتەواوی تەواو دەکرێت. ئەگەر بڵێین ئەوە تاکە گەرەنتییە کە دەتوانین بەدەستی بهێنین ئازادی ڕاستەقینە و ڕۆشنگەری ڕاستەقینە بە بیرکردنەوەیەکی نوێ لە ڕاستی و جەوهەری ئەو بوونانەی کە پێشکەش دەکرێن. چونکە بەهای ژیانمان یەکسانە بەو ڕادەیەی کە دەتوانین ژیانمان مانادار بکەین. وەک سوکرات دەڵێت: “ژیان شایەنی ئەوە نییە بەبێ پرسیار و کتێب بژیت”.

ئەنجام
بەکورتی حەقیقەت پاڵنەری ماف و دادپەروەرییە، لەکاتێکدا درۆ پاڵنەر و هۆکاری نادادپەروەری و نادادییە. ئەگەر ئامانجی مەعریفە فێربونی مەعریفەییە، ئەوا ئامانج دەبێت بە پێی زانین بژین. زانین، بەرهەمی پێویستی، دەبێت وەک بەرهەمی خۆشەویستی و ئارەزووی دەربکەوێت، نەک تەنیا مەبەست لێی گەیشتن بە فەزیلەتی زانین بێت. واتە بە کەسێک بڵێیت بۆچی زانست دەخوێنیت؟ بۆئەوەی کاتێک لێیان پرسیم، زانست دەخوێنم بۆ ئەوەی بزانم، ئامانجیشم لە خوێندنی زانستدا تەنها زانینە.

—————————————

سەرچاوەکان..
فارسی
-کتاب معرفت شناسی. نویسنده : لیندا زاگزبسکی. مترجم : کاوه بهبهانی. ناشر: فیدی پلاس.١٣٧٩.
-کتاب معرفت و معنویت. مؤلف: سیدحسین نصر. ناشر: سهروردی. مترجم: انشاء‌الله رحمتی. ویراستار:محمدجعفر صدری. سال چاپ: 1388
عەرەبی
-كتاب نظريات التعليم. دراسة مقارنة. ترجمة. د. علي حسين حجاح. مرتجعة. د. عطية محمود هناز دار الطبع. عالم المعرفة 1970.
-عنوان الكتاب: المنهج معرفة المعرفة: أنثروبولوجيا المعرفة. تأليف: إدغار موران. ترجمة: د. جمال شحيد. الناشر: المنظمة العربية للترجمة – مركز دراسات الوحدة العربية. سنة 2010.
ئینگلیزی
-The Book of Knowledge between the ‘Old’ and the ‘New’ World: history of an encyclopedia Gabriela Pellegrino Soares – UNIVERSITY OF SAO PAULO TRANSLATION:Eoin O’Neill TOPIC:Publishing PLACE :Europe – South America – North America PERIOD :The Consolidation of Mass Cultures DOI:10.35008 NOVEMBER 2021




خاک و هونەر لە پەنجەکانی«خاتووزین» دا.. د. شەماڵ ئیسماعیل پوور

ناوچەی تورجان بەشێک لە موکریانە و خاوەنی گەلێک ئاوایی ناودارە کە هەرکامیان بە بۆنەی کەسایەتییەک یاخۆ چەندین کەسایەتی خاوەنی ناو و ناوبانگێکی کوردستانین. تورجان وەکوو دارولعیلم و ناوەندی زانین چەندین کەسایەتی سیاسی و ئەدەبی و هونەری گەورەی لە خۆیدا پەروەردە کردووە کە شوێن پەنجەیان بەسەر مێژووی ئەم گەلەدا دیارە. زەمبیل وەکوو ناوەندی تەریقەی قادری خاوەن چەندین کەسایەتی ئەم بوارە بووە و هەر وەها شاعێر و هونەرمەندی ناوداریش لەو ئاواییەوە سەریان هەڵداوە . قاقڵاوای ئاوات و شێعریش وەکوو ئەستێرەیەکی پرشنگدار لە نێو ئەو کۆمەڵە گوندەدا دەدرەوشێتەوە. قەرەگوێزیش خاوەنی پرشنگی خۆیەتی و بە خێڵی پیرەشاهۆ و سوارەوە خاوەن ناوە. گەردیگلان و جەمیان و شیلاناویش هەرکام خۆیان بە کەسایەتی ئەدەبی و نووسەری چالاکەوە دەناسێنن و هەرکامیان بێشکەی کەسایەتی ناوداری ئەم نیشتمانەن. لە پەنا ئەم ئاواییە پرشنگدارانەدا بۆگەبەسی خاوەن قەڵا و مێژووی کۆنیش بە بۆنەی خاتووزینی هونەرمەندەوە پرشنگ داوێی و سەرێکە لە نێو سەراندا. با بزانیین خاتووزین کێیە و چۆن بە پلەی هونەرمەندی گەیشتووە؟

بە پێی ڕێکەوتی سەر پێناسەکەی خاتووزین ساڵی ١٣٠٠ لە ئاوایی بۆگەبەسی لە دایکبووە، بەڵام بنەماڵەکەی دەڵێن گوایە زەمانی قاجارەکانی لە بیربووە. وەکوو هەموو کچانی ئەو کاتی گوندەکەی گەورە دەبێ ونەخوێندەواری و بەشخوراوی پێناسەی سەرەکی و تایبەتییان دەبێت. لە زستانی دوور و درێژی کوردستاندا و لە بن کورسی و لە دەوری تەندووردا ڕۆحی لە گەڵ ئەدەبی زارەکی ئاشنا دەبێت و ڕەنگە ئەوەش سەرەتا بووبێت بۆ دروست بوونی خەیاڵات و بیری فانتازیای خاتووزین. لە ڕێی ئامۆژنییەوە لە گەڵ هەوڕگەری ئاشنا دەبێت و پەنجەکانی بە قوڕە سوورە دەسپێرێ و قاپ وقاچاغی گڵین دروست دەکات.

بە تەنیا مانەوە و ناچاربوون بۆ بژیو پەیدا کردنی ژیان، مەجبووری دەکات بۆ فرۆشتن گڵینە و گۆزە وشتی قوڕین دروست بکات. هەر ئەوە دەبێتە هۆی کارامە بوون و لێهاتوویی و دەست ڕەنگینی خاتووزین. ڕۆژ لە دوای ڕۆژ شارەزاتر و لێزانتر یاری هونەرمەندانە بە قوڕ دەکات و وردە وردە دەچێتە حەوزەی هونەر و ئافراندنەوە.

خاتووزین بە گشتی خاوەنی بەهرەی هونەری بووە. گۆرەوی بەنی بە نەخش و نیگاری تایبەتەوە دروست کردووە . کڵاوی گوڵینگداری مەرەزی پیاوانەی جیاواز لە حاڵەتی ئاسایی چنیوە. بەداخەوە بۆ ماوەیەک مەجبوور دەبن ماڵیان بەجێ بێڵن و بچنە ئاوایی قڕوچای گەورک و لەم ماوەیەدا هەمووشتەکانی لە بۆگەبەسی دەدزرێ. خاتووزین بە زەوقی خۆی کە تەواو هونەرمەندانە بووە، کاری جیاوازی بە ئەنجام گەیاندووە و دەفری زۆر تایبەتی درووست کردووە. دەڵێن جاروبار شێعریشی هۆنیوەتەوە و لەو مەیدانەشدا چالاکی بووە و بە داخەوە کەس نەبووە شتێکی لێ تۆمار کردبێت یاخۆ شتێکی لێ لەبیرمابێت. خاتووزین جوانپەرەست بووە، هەرکەسێکی جوانی دیتبێ لێی چۆتە پێشێ و بەجۆرێک پێی گوتوە کە جوانە و جوانی یەکەی سەرنجی ئەوی بۆلای خۆی ڕاکێشاوە. بۆخۆشی خاتوونێکی جوان و لەبەردڵان و ڕەزا شیرین و بەژن و باڵا جوان بووە.

خاتووزین لە فیناڵی پەیکەرتاشانی ئێراندا ساڵی 73ی هەتاوی لە تاران بەشداری دەکات و پلەی یەکەمی ئەو فیناڵە بەدەست دێنێ. نموونەی کارەکانی ئەم هونەرمەندە لە خانەی کورد لە شاری سنە هەڵگیراوە و خراوەتە بەر دیدی بینەران.

کارەکانی خاتووزین لە بەشی پەیکەرتاشیدا دووبەشن: یەکێک ئەو ئاژەڵانەن کە بە جۆرێک لە جوگرافیای ژیانی هونەرمەند دا هەن و ڕۆژانە دەیان بینێ و لە گەڵیاندا دەژی و دووهەم بوونەوەری ئەفسانەیین کە هەرکامیان لە چەند ئاژەڵ دروست بوون کە وێنەی ئەم بوونەوەرانە لە پەیکەرەکانی ئیلامی کۆنینەدا زۆر دەبینرێ و نموونەی زۆر بەرچاوی ئەم بوونەوەرانە پەیکەری شێرداڵە کە شێرێکی باڵدارە.

پرسیاری جەوهەری لێرەدا ئەوەیە کە خاتوونێکی هونەرمەندی نەخوێندەوار لە ساڵانی چل و پەنجا و شەستی هەتاویدا و لە گوندێکی کوردستاندا چۆن توانیویەتی ئەم ئاسەوارە بخولقێنێ و ئەو مامەڵە هونەرمەندانە لە گەڵ هونەر و پەیکەرسازیدا بکات؟
تەنیا دوو وڵام بە زەین دەگات: یەکەم ئەوەیە کە بۆگەبەسی گوندێکی کۆن و پڕ لە ئاسەواری کۆنینەیە و خاوەنی قەڵایەکی دەسکردە و وێدەچێ خاتووزین ئاسەواری مێژوویی لەم چەشنەی بە چاو دیتبێ و لە دیتنی ئەو ئاسەوارە بەهرەی وەرگرتبێ و ئەو پەیکەرە تایبەتانەی سازکردبێ و پەیکەری گریۆفێنی خستبێتە دونیای هونەرەوە و نەتەوەی کوردی لەم پەیکەرە ناوازانە بێ بەش نەکردبێ. بەڕای نووسەر ئەمە زۆر ڕێتێدەچێ و زۆر لە ڕاستەقینەوە نزیکە. دیسان لێرەدا پرسیاری دیکە دێنە ئاراوە و ئەویش ئەوەیە کە ئەو هەموو ئاسەوارە تایبەتی یە چیان لێدێ و سەر لە کوێ دەردێنن و بە کام خەرەند دا ڕۆدەچن و چۆن بێ سەر و شۆێن دەکرێن؟ مەگەر دەکرێ گوندێکی وەکوو بۆگەبەسی هیچ شتێکی لێ نەدۆزرابێتەوە؟ کێن ئەوانەی هەموو ئەو شتانە بە ئاسایی بێ سەروشوێن دەکەن و سووک وئاسان دەیان توێننەوە؟ ئاسەوار و شتی بە نرخی ئەم گەلە چی لێدێ؟

دووهەم وڵام ڕەنگە ئەوەبێ کە خاتووزین بە بیستنی چیرۆک و حەکایەتی ئەفسانەیی و ئوستوورەیی وەها نەخش و حاڵەتگەلێکی لە زەیندا خولقابێت و ئەو پەیکەرە فانتازیا و خەیاڵاویانەی دروست کردبێ کە بەڕای نووسەری ئەم دێڕانە کەمتر ڕێی تێدەچێ و لەوەناچێت وەها بووبێت.

ژیانی خاتووزین وەکوو دیکەی هونەرمەندانی کورد پڕە لە دەرد و ژان و بێکەسی و تەنیایی. بەداخەوە تا زیندوو بوو کەس ئاوڕی لێنەداوە و کەس بە هونەرمەندی نەناسی! پاش مەرگی ناو و ناوبانگ دەردەکات و بە قەولی موفتی پێنجوێنی قەبرەکەی دەکرێ بە باغچە و بە گوڵ!

شایانی باسە کە کەسوکار و بنەماڵەکەی هاوکاری دەبن و گڵی بۆ دێنن و قوڕی لە گەڵ دەگرنەوە وخۆشی دەکەن و کارەکەی بەهێند وەردەگرن و گوایە یەکێک لە بووکەکانی وەکوو قوتابییەکی باش هونەرەکە فێر بووە و دەتوانێ کاری هونەری ئەوتۆ بکات. بەڵام بەداخەوە نایکات و هیچ ناوەند و شوێنێکیش نییە ئەو خاتوونە هونەرمەندە بۆ کاری هونەری هان بدات و پشتیوانی بێت.

کۆتا قسە ئەوەیە کە خاتووزین هونەرمەندێکی گەورەی کوردە وکارەکانی لە گەڵ ئەوەدا پێناسەی ئاکادمیکیان نییە، جێگە و پێگەیەکی تایبەتیان هەیە و دەبێ بەهای تایبەتیان پێ بدرێن. لە ڕاستیدا هونەری مودێڕن قەرزداری ئەو کارانەن و دەبنە سەرچاوەیەک بۆ کاری جوان و ڕیشەداری هونەری.
شتێکی تریش کە دەبێتە هۆی حەسرەتێکی ئەبەدی بۆ ئەم گەلە، ئەوەیە کە بەداخەوە دەیان و سەدان کەسی خاوەن بەهرەی هونەری وەک خاتووزین ژیاون و هەلیان بۆ نەڕەخساوە و هونەرەکەیان لە گەڵ خۆیان بردۆتە گۆڕەوە.دەیان هوەرمەند بە ناوی تەنەکەساز و هەوڕگەر و عەڕابەساز و تەختەتاش وئاشەوان و بەردکونکەر و بیرهەڵکەن و هتد لەم وڵاتەدا ژیاون و خاوەنی بەهرەی ناوازەی هونەری بوون و کەس کاری بەهێند وەرنەگرتوون و کەس سەرنجی نەداونەتێ و بەداخەوە مۆمی هەست و خوڵقێنەرییان کوژاوەتەوە وهونەرەکەیان لە گەڵ خۆیان بردۆتە ژێر خاک.

ئێساش ئەرکی ئێمە ئەوەیە کە چی‌تر خەمسارد نەبین و ئەو کەسانە بناسین و هەلی کار و چالاکی هونەرییان بۆ بڕەخسێنین و دەستیان بگرین. نەتەوەی بێ هونەر بوونی نییە و هونەر بە هەموو لقەکانییەوە دەبێتە پێناسەی گەل.

د. شەماڵ ئیسماعیل پوور_سەقز




لە کۆچى دوایى جەلالی میرزا کەریمدا.. عه‌بدوڵڵا عه‌باس

دواهەواڵى ئەمجارەى شار، شاری بینایى چاوان و شارى هەردەم وشەى پیرۆز لە ئاسمانی داگیرساو، شارى داهێنان و شیعر و شارى (گۆران)، شارى سلێمانى و بەردەرگاى سەرا و (بێکەس) و دەنگى دلێرى (کامەران موکری)، واى ڕاگەیاند: ئەستێرەیەکى دى هەرەگەشی ئاسمانى شیعری هاوچەرخ، هێمن و لەسەرخۆ ڕێى ماڵئاوایى گرتەبەر و خۆى و تیشکى کشاو ماڵئاوى لەدنیاکرد.
جەلالى میرزا کەریم، ئەو شاعیرە داهێنەر و نوێخوازە، ئەو ئینسانە خۆشی لەدنیا نەدیوەی هەرکە چاوى کردەوە لە بەندیخانەدا و مەچەک بەزنجیر، دەستى لەملى ماناى وشەى شیعری پیرۆزکرد و زڕەى زنجیرى کرد بەسروودى بەرگرى و مانەوە و پێداگرى.
ئەو شاعیرەى لەسەرەتاى حەفتاکانەوە، ئەو بوو، نەک کەسی دى، ئەوانى دى دواى ئەو کەوتن، گۆمى شیعری کوردى شڵەقاند و ڕێگاى بەهرەى داهێنانى ڕاستەقینەى دیاری کرد و ئێمە بەدواى ئەوادا ڕۆیشتین و هەڵگرى بەهرە و هونەرى ئەو بووین.
لەچەند ڕۆژێ ڕابووردوو دڵى شاعیرى گەورە و نیشتمانپەروەرى بەسەلیقەى تواناى داهێنان و قەدرزانى ڕەوشت لە پەیوەندى و برایەتى و هێمن و ژیر و بەئەمەک لەدۆستایەتیدا. براناس و بەوەفا، ئەو ئینسانەى دەستى دەیانی گرت و خستنیە سەر ڕێگاى شیعر و داهێنان و نوێخوازى و هەڵوێست، ئەو ئینسانەى ئەوەندە لەخۆبوردوو و بەئەمەک بوو، پێناسەى ناکرێ، مەگەر لەگەڵى ژیابی و کردەوەکانیت بیربێتەوە.
ئەو شاعیرە قەڵەم ڕاڕایەى ئەوەندە لەبازاڕ و سەودا و مامەڵەى (هەڵپەى) پەیداکردنى ناو و ناوبانگدا غەدری لێ ئەکرد، چەپڵەى شیعرى بەغەدر لەو ئەدزى، کەچى ئەو هەست ڕۆشانى خۆى بەخۆشەویستى وەڵام ئەدایەوە، ڕقلێبوونەوەى نەئەزانى، کردەوەیەکى نەنگیى بەرامبەر بەکەس لێنەوەشایەوە ، دڵى گەورەبوو، هێندەى دڵى قوربانیانى ڕاپەڕینى بەردەرکى سەرا، قوربانیانى شانازى.
جەلالى میرزا کەریم لەسەرەتاى پەنجاکاندا بەگوڕ هاتە مەیدانى تێکۆشان، بەنوێخوازی مووتووربە کراو، بە باوەڕى چەپڕەوى پێشکەوتنخوازانە، قەڵەمى داهێنانى خستەکار و وشەى شیعرى ئەهۆنیەوە و ڕوانینى بۆ پاشەڕۆژ، تیشکۆى ڕووناکبین بوو، بێ گرێ بوو، ئەو و بەدەستى ئەو چراى (ڕوانگە) داگیرسا، بەڵام ویستیان لە بازاڕى حەزى ناو و ناوبانگ هەموو شتێکى لێ بدزن و شیعرەکانى بسووتێنن، بەڵام پێچەوانەى ویست و خەونى ڕەشی ئەوان شیعرەکانى بوون بە مەشخەڵ.
ئەو دەستى لاوانى گرت و زۆریانى خستە سەر ڕێگا، ڕێگاى ڕۆشنى داهێنان و هەڵوێست، بەڵام ژمارەى ئەوانە کەم نەبوون بێ وەفا بوون لەگەڵیدا، لەگەڵ ناو و بەهرە و گەورەیى ئینسانى و ڕۆحى شاعیرانەیدا.
سەرنووسەرى (هیواى کوردستان) بوو، کە بەهیواى هەڵهاتنى خۆرى نەتەوەی ئەژیا، ڕۆژنامەنووسێکى ژیر و بێڕیابوو، ئەوبوو، مۆمى یەکەم ژمارەى گۆڤاری (بەیان) ى داگیرساند، کە بوو بە سەرچاوە و چاکترین گۆڤارى ئەدەبی لەڕەوتى رۆژنامەنووسیى کوردیدا، یەکێک بوو لەو پێنج ڕۆژنامەنووسە لاوەى مۆمى یەکەم ژمارەى (هاوکارى) یان داگیرساند، سی ساڵ گەشترین ڕۆژنامەى کوردى بوو.
لە رۆژى 14 ى کانوونى دووەمى 1993دا، لەشاری قەڵا و منارە، شارى شیرپاکى کوردان. دڵى ئەو ئینسانە فریشتە ئاسایە لە لێدان کەوت، زۆر هیلاک بوو، لەبەرچاومە، ئەو، لەو دووریییە، ئەزانم چەند هیلاک بوو، بەبێ خۆشەویستى نەیدەتوانى و نەیدەزانى هەنگاو بنێ، هەرئەوەش بوو هیلاکى کردبوو، هەرلەبەر ئەوەیش، بەحەق شاعیربوو، شاعیرێک، نەدەگونجا لەگەڵ بازاڕى خۆهەڵکێشان بە بەرگى پیرۆزى شیعرەوە، نەیدەزانى، یان نەیدەویست شیعر بکات بە پلیکانەى زلبوون. هەرلەبەر ئەوەبوو بێدەنگی پڕ هێمای هەڵبژارد تا ئەستێرەى ڕۆحى کشا. لەچارەى ئینسانى داهێنەر وانووسراوە: لەدواى مەرگی دووبارە زۆر بەشەوقەوە داگیرسێتەوە، ڕۆحى جەلال لەو ڕۆحە بەهێزانەبوو، لەشێوەى چلچرا داگیرسایەوە.
سەربەرز و داهێنان بەرز بنوو، ئەى شاعیرە هەرە بەسەلیقە دڵسۆزە دڵپاکە لەخۆبردووە بێ فیزەکە، ئەى شاعیرە بێ دەنگەکە، زۆر دەنگى گەورە لەبەردەمتدا، کە لەژیانى بەخششی شیعردابووى، سڵى لەوە دەکردە و بەئاشکرا و ڕووبەڕووت بدوێ.
کەسێکى وەک من، کە لەیەکەم هەنگاوەوە دەستت گرتم، من دەزانم چ هاندان و دەستکراوەییەکت لەدڵدابوو، من ئەزانم چ بێ وەفایەکت بەرامبەر ئەکرا، چەند خۆشەویستیت بەخشى. چاوەڕیمان کە لە لاوانەوەت لەتۆ شاعیرتربین، چاوەڕێشمان بکە، وەک تۆ سەربەرز و داهێنان بەرز بنووین، ئەى جەلالی نوێخواز و گەورە و داهێنەرى ناوەندى شیعرى هاوچەرخى کوردى.

سەرچاوە: ڕۆژنامەى هاوکارى، ژمارە (1635)، 24/1/1993.




ئاڵای کوردستان و پرسیارێک.. فازیل شـــەوڕۆ

ئەنجومەنی نیشتیمانی کوردستانی عێراق، لە ١١/١١/١٩٩٩ یاسای ژمارە ١٤ی ئاڵای کوردستانی پەسندکرد. وەزاڕەتی ڕۆشنبیری بوو بە بەرپرسی ڕاستەوخۆی جێبەجێکردنی یاساکە و و چاودێریکردنی ئاڵای کوردستان.
ماددەی یەکەمی یاسایەکە تەرخان کراوە بۆ شێوەی ئاڵایەکە. لە خاڵی (٣) ئەم مادەییە، کە تایبەتە بە خۆرەکەی سەر ئاڵایەکە، دەڵێ)):خۆرێکی زەرد دەکەوێتە ناوەڕاستی لاکێشە سپییەکەوە و چەقەکەی خاڵی یەکتر بڕینی تیرەی لاکێشە سپیەکە دەبێت و تیرەی خۆرەکە ئەوەندەی پانایی لاکێشە سپیەکە دەبێت و (21) تیشکی لێوە دەردەچێت بە شێوەی سێگۆشەی دوولا یەکسان و بنکەکانی یەک لەسەر بیست و یەک لە چێوەی گۆی خۆرەکە دەبێت و درێژیشیان بگاتە نیوەی هەردوو لاکێشە سوور و سەوزەکە. خۆرە زەردەکە هێمای بەردەوام بوونی ژیان و زانست و هیوا و ئومێدە و (21) تیشکەکەیش هێمای جەژنی نەورۆزی نەتەوایەتییە، ڕۆژی بەرخودان و ڕاپەڕین و شۆڕش و ڕزگاریی دژ بە زوڵم و زۆر و چەوساندنەوە… .))
قسەم لەسەر (٢١) تیشکەکەی خۆرەکەیە، کە هیمایی (جەژنی نەورۆزی نەتەوایەتییە… .)
راستە (٢١)ی ئادار ڕێککەوتی یەکەم ڕۆژی مانگی نەورۆزە، کە دەکاتە سەری ساڵی نوێی کوردی. بەڵام ئەو (٢١)ی ئادار، نە بەشێکە لە مانگی نەورۆز، نە زادەی نەورۆزە، بەڵکوو ڕۆژێکی دیاریکراوەی ساڵنامەی زایینییە. بە واتایەکی دیکە، ڕۆژی جەژنی نەورۆز، ڕێککەوتی یەکەم ڕۆژی مانگی نەورۆزە، کەواتە دەبێ خۆرەکە هەر (١) تیشکی هەبێ. خۆ (٢١)یی ئادار ناکاتە (٢١)ی نەورۆز تا (٢١) تیشکی هەبێ.
ئایە گونجاوتر و لۆژێکیتر نییە کە ژمارەی تیشکەکانی ئەم خۆرەی سەر ئاڵا، (٣١) تیشک بێ، یەکسانە بە (٣١) ڕۆژەکەی مانگی نەورۆز، نەک (٢١) تیشکی مانگی ئادار کە دوور و نزیک هیچ پەیوەندییەکی بە کورد و کوردستان و ساڵنامەی ئێمەوە نییە؟ بێگومان ناکرێ خۆرەکە یەک تیشکی هەبێ (١ی نەورۆز)، بەڵام (٣١) تیشک، بۆ (٣١) ڕۆژەکەی مانگی نەورۆز شیاو و پەسندە.




دەستبەسەرداگرتنی ناسیۆنالیستی شۆڕش قەدەغەیە!.. حەمید تەقوایی

وەرگیرانی بۆ کوردی: کاوە عومەر

دوای کۆنفرانسی جۆرج تاون هەوڵێک دراوە بۆ گۆڕینی گوتاری ژن ژیان ئازادی بۆ نەتەوە و نیشتمان و ئاو و خاک. جەماعەتی جۆرج تاون بەردەوام باس لە “شۆڕشی نەتەوەیی”، “یەکێتی نەتەوەیی”، “نیشتمان پەرستی”، “یەکپارچەیی وڵات” و هتد دەکەن. لە وتارەکانیاندا بە ” گیانی خۆم بەخت دەکەم بۆ ئێران” وروژاندنی نەتەوەیی- نیشتمانی دەکەن و داوا لە خەڵک دەکەن بە دروشمی “ڕەزا شا ڕۆحت شاد” پشتیوانی خۆیان بۆ “حکومەتی نەتەوەیی” ڕابگەیەنن. وەک ئەوە وایە لە پێناوی نیشتمان و یەکپارچەیی خاک و ئاو و خاکدا بووبێت کە خەڵک ڕاپەڕیوە و تا ئێستا زیاتر لە پێنج سەد کوژرا و دەیان هەزاریان زیندانیان داوە!

  لێدانی تەپڵی میللەت و نەتەوەپەرستیبە ئاشکرا، هەوڵێکە بۆ دەست بەسەرداگرتن وبەلاڕێدابردنی ناسیۆنالیستی شۆڕشی “ژن ژیان ئازادی”. لە هیچ کام لەم سێ وشە سەرەکیەی شۆڕشدا، تەنانەت ئاسەواری پیرۆزی و تابۆی نەتەوەیی-نیشتمانی نابینیت. تەنانەت دروشمی “پیاوی نیشتمان ئاوەدانی” کە یەکەم هەوڵی بەلاڕیدابردنی نەتەوەیی شۆڕش بوو، سەرکەوتوو نەبوو.

بەگشتی دەوترێت بەرگریکردن لە نیشتمان و بەها نەتەوەیی- نیشتمانییەکان دەربڕینێکی دیکەی پشتیوانیکردنی خەڵک و ئازادی و یەکسانییە. وا نییە، ئەمانە دژ بەیەکن! نە میللەت هەمان خەڵکەو نە ئازادیخوازی هەمان نەتەوەچێتیە. بۆ ئەو هۆکارە سادەیەی کە بەهاکانی مرۆڤ – ئازادی، یەکسانی، کەرامەت و بژێوی ژیان، خۆشگوزەرانی گشتی و هاوشێوەکانیان – فاکتەری هاوڕێیەتی و هاوپشتیی مرۆڤەکانن لە ئێران و لە هەموو جیهاندا – ئەو ڕۆڵەی دروشمی ژن ژیان ئازادی گێڕای-  لە کاتێکدا نەتەوایەتی وەک ئایین و نەتەوە، لەسەر بنەمای جیاوازی و لێکدابڕان دامەزراوە! لەپێشتردانانی بەرژەوەندییەکانی “نەتەوەی خۆی” بەسەر نەتەوەکانی دیکەدا، بەشیک لە پێکهاتەیی ناسیۆنالیزمە. لەناو خەڵکی هەر وڵاتێکدا، جیاوازییە ڕەگەزی-مێژووییەکانی “گەلان”ی جیاواز هەمیشە هۆکاری دابەشبوون بووە. ناسیۆنالیزمێک، وەک ناسیۆنالیزمی فارسی لە ئێراندا، خۆی بە باڵاتر دەزانێت و ئەوانی دیکەش “نەتەوە” یان “نەژاد”ن کە وەک کورد، ئازەری، بەلووچ و هتد لە ئێراندا، هەر جۆرە ناڕەزایەتییەکیان بەرامبەر هەڵاواردن و چەوساندنەوەی نەتەوەیی، بەجیاخوازی و مەترسیدارو .بە خستنەمەترسی یەکپارچەیی خاک دادەنرێت. (لە نێو ئەمانە بێگومان کۆچبەرانی وەک ئەفغانی دانیشتووی ئێران بە هیچ شێوەیەک حسابیان بۆ ناکرێن!).

لە ڕووی پراکتیکی و ئەزمونییشەوە، ناسیۆنالیزم هەمیشە بەشەڕ و کوشتار، و لە وڵاتانی وەک ئێرانیشدا بەسەرکوتی بێ پەردە،ئاگر دراوە. بەدرێژایی مێژوو هەمیشە لەژێر ناوی نیشتمان و نەتەوەدا ئازادییان سەری بڕیوە، هێرشیان کردووەتە سەر خەڵکی “جیاخواز”، شەڕی ماڵوێرانکەریان دەستپێکردووە ، لەژێر ناونیشانی بەرگریکردن لە “بەرژەوەندی نەتەوەیی” و ” ئاسایش نەتەوەیی”. و هتد. لە ڕاستیدا بەرگرییان لە بەرژەوەندی و ئاسایشی کەمینەیەکی مفتەخۆری دەسەڵاتدار کردووە. ڕێک هەمان ئەو تاوانانەی کە کۆماری ئیسلامی لە چواردە دەیەی ڕابردوودا لەژێر ناوی بەرگریکردن لە “ئیسلامی ئازیزدا” ئەنجامی داوە، هەموو دیکتاتۆرییە ناسیۆنالیستەکان لەژێر ناوی بەرگریکردن لە ” نیشتمانی ئازیزدا” ئەنجامی دەدەن. لەم ڕوانگەیەوە ئایین و ناسیۆنالیزم هەمیشە دەست لەناودەستی یەکتر و بە تایبەت لە سەد ساڵی ڕابردووی مێژووی ئێراندا کاریان کردووە و لە ژێر دروشمی “خودا پاشا نیشتماندا” دیکتاتۆری دوای دیکتاتۆریەتیان بەسەر خەڵکدا سەپاندووە. ئه مڕۆ ئیسلامیزمدا ئه و ئه رکه له خزمه تی ئایه توڵڵا ملیاردێره کان و ماڵی ڕابەردا ئه نجام ده دات و دوێنێش ئێرانیزم هه مان خزمه تی به هه زار بنه ماڵه و دەرباردا ئه نجامدا.

هەر لەبەر ئەم هۆکارانەشە کە “نەتەوە” تەواو جیاوازە لە “خەڵک” و ناسیۆنالیزم چەمک و مەیلێکە لە خاڵی پێچەوانەی ئینساندۆستیدا. لە ڕوانگەی هەموو مرۆڤێکی ئازادەوە، “خەڵک” واتە هاوڵاتی خاوەن مافێکی تەواو یەکسان سەربەخۆ لە هەر جۆرە شوناسێکی نەتەوەیی و قەومی و ئایینی و نەژادیان.

ڕاستییەکە ئەوەیە کە ڕیشەی کێشەکانی خەڵک، لە ئێران و لە هەموو وڵاتان، جیاوازیی میللی، نیشتمانی، ئاینی، نەتەوەیی نییە، بەڵکو جیاوازی چینایەتییە. کێشەکە لەوەدا نییە کە مرۆڤەکان دابەشبوون بەسەر میللەت و ئایین و نەتەوەی جیاوازدا، یان بەسەر نیشتمانپەروەر و نیشتیمان فرۆش، موسڵمان و کافر، ڕەگەزی باڵا و مرۆڤی بەدکار، بەڵکو مەسەلەی ڕاستەقینە ئەوەیە کە مرۆڤەکان دابەشبوون بەسەر چین و توێژەکاندا. ئایدۆلۆژیای میللی و نەتەوەیی و ئایینی لەلایەن چینە دەسەڵاتدارەکانەوە بە ووردی بەکاردەهێنرێن بۆ پاساوهێنانەوە و تەحەمولکردنی ئەم قەڵشت و ململانێی بەرژەوەندییە چینایەتییەکان. مەسەلەی ڕاستەقینە هەژموونی چینێکی سەرمایەداری مفتەخۆرە بەسەر کۆمەڵگاکاندا. و ئەمەش هەموو جیهانی دابەش کردووە بەسەر ئۆردوگای کار بەرامبەر سەرمایە، بۆ ئۆردوگای ٩٩ لەسەد بەرامبەر بە لەسەدا یەک. شۆڕشی ژن ژیان ئازادی لە جەوهەردا ململانێی نێوان ئەم دوو ئۆردوگایەیە.

بەرگریی ڕاستەقینە لە ئازادی و ئینسانیەت و یەکسانی و خۆشگوزەرانی پێویستی بە ئایکۆن و هێما و دروشمی دیکە نییە. پێویستە ڕاستەوخۆ و بەبێ هیچ ناوەندێکی دیکە بەرگری لە بەها مرۆییەکان بکرێت، لەوانەش ئایینی، میللی، نەتەوەیی و ڕەگەزی. بۆ ڕزگاری و ئازادی کۆمەڵگا دەبێت مرۆڤ بگاتە ڕەگی مەسەلەکان و بۆ مرۆڤیش ڕەگەکە خودی مرۆڤە.

٢٨ی مارس ٢٠٢٣، ٨ی فەروەردین ١٤٠٢

لە ژورناڵی ژمارە ٣٨١دا بڵاوکراوەتەوە




قەسیدەی شمشاڵژەنی ژیان.. ستیڤان شەمزینی

دەنگێکی نوزەڵ لە ناوەوە پێم دەڵێت
ببینە کفنی رەشی پەژارەت لەبەردایە
تۆ نوێنەری یەئسێکی هەتاهەتاییت
گوومان لەو دەنگە زیقنە دەکەم
خۆم دەبینم کێڵگەی شینباوی گەشبینی
بە گاسنی ئومێدێکی سپی دەکێڵم
سەدایەکی تێکشکاو پێم دەڵێت
بیانوویەکت نەماوە
خەونی شێدار
بە رۆژە وشکهەڵاتووەکانی خۆتەوە ببینی
باوەڕ بەم سەدا نەفرەتییە ناکەم
لە ئاوێنەیەکی چاوبەنازدا خۆم دەبینم
لە ترسی پڵینگی واقیعێکی تاڵ
بە لقی بەرزی خەونێکەوە
خۆم هەڵواسیوە
پرسیارگەلێک چەشنی رەوە کولە
گوڵەگەنمی بیرکردنەوەم دەخۆن
مێشکم دەئاخنن بە رستێک وەسوەسە
لە نێو هەقیقەتێک ون بووم کە وەهمە
یان لە نێو وەهمێکدا دەژیم
خودی هەقیقەتە؟
بۆ چەند چرکەیەک لە ماڵی عەقڵ
دێمە دەرێ
لە درزی پەنجەرەی دڵەوە
لە دیمەنەکە دەڕوانم
ئاه خودایە
هەقیقەت پێنووسێکی زیوییە
بەدەستی دەیان فەیلەسووفەوە
رۆژێک لە مزگەوتێک هەواری خستووە
کەنیسەکان ماڵۆچکەیەکی تری ئەون
لە پەرستگەیەکی بودییەکانیش
نزا دەخوێنێت
هەموو ئەو نیگارانە
لە مندا جێگەیان بۆتەوە
هەقیقەت کۆترێکی ماڵیی
ناو هێلانەی دڵمە
شەیتانەکانی ناو خۆم
دەهۆڵ دەکوتن
لە وانەیەکی پڕوکاوی زیندەوەرزانیدا
نەژادم دەبەنەوە
سەر شامپازییەکی گرینۆک
بێ چەند و چون
بیرۆکەکەی داروین رەت دەکەمەوە
لەنێو کتێبە کۆنەکانی مێژوودا
بە دوای رەچەڵەکی خۆمدا دەگەڕێم
لە پەڕاوێکی رزیوی بابلییدا
تووشی خۆم دەبم
دوای ئەوەی لافاوی گەورە
دنیای داپۆشی
من بووم، زیندەوەرانم
فێری پێکەنین کردۆتەوە
گۆڕستانێکی قەراخ شاری روانینم
هەموو رۆژێک
نامەیەکی بۆرم بۆ دەنێرێت
باس لەوە دەکات ژیان لالوتە لێم
ئێوارە ئارامەکان چارەیان ناوێم
بەیانییە وەنەوشەییەکان دەمبوغزێنن
هەژاریی لە هەموو شوێنێک
بۆسەی ناوەتەوە بۆم
گوێ بۆ ئەم قسە پووچانە راناگرم
شمشاڵی لێو بە خەندەی خۆم دەژەنم
تاکو ماری ژیان دەخەمە سەما
کەمانچەی هاروهاجی فڕین دەژەنم
تاکو هێز دەگەڕێنمەوە
بۆ ئەژنۆی ئازادیی
چەکی وشەم پڕکردووە
لە فیشەکی خۆشەویستی
مشت لە باڵای سوێسکەی دابڕان دەگرم
هەموو حوزنە رەنگ پەڕیوەکانم دەفرۆشم
تیکتی سەفەرێکی پێ دەکڕم
بۆ دڵی ژنێک
جلی ژوانێکی خوساو بەدوورین دەدەم
نوێژی بێ بڕانەوەی ماچ دەست پێدەکەم
کە دوا رکاتی ئۆرگازمە
لە کۆتاییدا بە گوێی خۆمدا دەچرپێنم
تۆ ئەی مەستترین عاشقی ژیان
ئەی باڵیۆزی شانشینی ئەڤینداریی
فرمێسکەکانت بە زەردەخەنە بسڕەوە
دوودڵ مەبە ئەوین رووی لە تۆیە


کەنار رووباری راین




ئەرنست بلوخ وشۆڕش ئومێد.. رزگار عەلی

لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە..٢٠١٦

یەکەم/ دەروازەیەك بۆ ناسینی ئەرنست بلوخ (1885_1977)

بلوخ لە ساڵی 1885 لە شاری (لودفیگر) كە دەكەوێتە ڕۆژئاوای ئەڵمان لەدایكبووە، لە ئەسڵدا جولەكەیە، باوكی ماكس بلوخ لە سكەی ئاسنین كاریكردووە، بلوخ هەر لەسەرەتای تەمەنی دەستی كردووە بە خوێندنەوەی فەلسەفەی سیاسی و هەریەكە لە (فشتە و هیگڵ و شلینگ) كاریگەرییان لەسەری بەجێهێشتووە. بلوخ لە بواری ئەكادیمیش لە ساڵی 1905 لە زانكۆی مونیخ گەیشتۆتە پلەی دكتۆرا، نامەی دكتۆراكەی بلوخ بەسەرپەرشتی فەیلەسوفی و زانای دەروونی (ئەوزفلد كولبە)بووە، بابەتی نامەكەش لەسەر فەیلەسوف (هیزیش ریكرد1863_1936) بووە كە لەسەر فەلسەفەی مێژوو كاریكردووە، دواتر بلوخ ماڵی دەگوازێتەوە بەرلین، لە بەرلین جۆرج زمیل(1858_1918) دەناسێت، پاش جۆرج لەیەكێك لە هۆڵەكانی وانەوتنەوەی فەلسەفەی لەگەڵ فەیلەسوفی ماركسی جۆرج لۆكاش ئاشنایەتی پەیدا دەكات، لە ساڵی 1912 بلوخ دووردەخرێتەوە بۆ شاری گارمیشهایدلبر) هەمان ئەو شارەی كە لۆكاشی لێیە، لەو شارە نزیكایەتی تەواوی بلوخ و لۆكاش دەسپێدەكات. قۆناغی هاورێیەتی لۆكاش قۆناغێكی زێڕینی بلوخ بووە، چونكە لەگەڵ لۆكاش كەوتونەتە ناو مناقشەیەكی قوڵی فیكر و ئەدەبیاتەوە، تەنانەت هەندێك جار بووەتە شەڕیان، بەڵام هیچ كاتێك ئەم شەڕە كاریگەری لەسەر هاوڕێیەتییەكەیان دروست نەبووە، تەنانەت بلوخ ئەوندە بایەخی بە لۆكاش داوە كە كتێبەكەی (كێشەی مادییەت) پێشەكەش كردووە. هەر لەو شارە بلوخ ئاشنایەتی دروست دەكات لەگەڵ فەیلەسوفی سۆسۆلۆژی ماكس فیبر(1864_1920) بەڵام بەهۆی ئەو ناكۆكییە فیكرییەی كە لە نێوانیان هەبووە ئەو ئاشنایەتییە درێژە ناكێشێت. بلوخ لە ساڵی 1913 ژیانی هاسەرگیری لەگەڵ ئەلیزا شترنسكی پێك دەهێنێت، بەڵام لە ساڵی 1921 ئەلیزا كۆچی دوای دەكات، كۆچی ئەلیزا كاریگەری دەروونی گەورە لەسەر بلوخ بەجێدەهێلێیت، تەنانەت ئەم كاریگەرییە لە كتێبی (ڕۆحی یۆتۆپیا) بە ئاشكرا دەردەكەوێت. بلوخ دوای مەرگی ئەلیزا دەبێتە گەڕیدەیەك لە نێوان (ئیتالیا و سویسرا و تونس) ئەمەش وایلێدەكات كە ئاشنایەتی لەگەڵ جیهانی ئیسلامی دروست بكات، پاشان ئەم گەڕانە لە كتێبی (پرنسیبەكانی ئومێد) كە تێكەڵەیەك لە كەلپوری یەهودی مەسیحی مانفێست دەكات، بلوخ دەگەڕێتەوە بەرلین و تا ئەو كاتەی كە نازییەت دەسەڵات دەگرێتە دەست لەوێ‌ دەمێنێتەوە، باش گرتنە دەستی دەسەڵات لە لایەن نازییەت ساڵی 1933 بلوخ كۆچ دەكات بۆ سویسرا و باش ئەوەی جەنگی دووەمی جیهانی كۆتایی دێت دەوڵەتی ئیشتراكی دەسەڵات دەگرێتە دەست زانكۆی لیبزج دەعوەت نامەیەكی بۆ دەنێرێت و كورسییەكی فەلسەفەی پێشەكەش دەكەن، بلوخ لە ساڵی (1954_1955) هەردوو بەرگی (پرنسیبەكانی ئومێد) بڵاودەكاتەوە، كە بە كاریگەرترین كتێبی بلوخ دادەنرێت. هەرچەند هەندێك ڕا هەیە كە هیچ شتێكی هاوبەش لە نێوان ماركس و بلوخ نییە، بەڵام زۆربەی بۆچوونەكان لەسەر ئەوە كۆكن كە بلوخ بە كاریگەرترین فەیلەسوفی سەدەی بیستی ماركسی هەژمار دەكرێت، چونكە ئەوەی بلوخ و ماركس كۆدەكاتەوە ئاڕاستەكردنی شۆڕشە بۆ گۆڕینی جیهان، ئەمەش لە ڕێگەی بەدەستهێنانی ئازادی و دەرچوونی مرۆڤە لە كۆیلایەتی …

_دیارترین كارەكانی بلوخ:

  1. ڕۆحی یۆتۆپیا 1918 (پەڕینەوە بۆ جیهانێكی نوێ)
  2. تۆماس مونتسر 1921(شۆڕشی لاهوت) (خوێندنەوەیەكی نوێی ماركسييانه بۆ مێّژوو)
  3. شوێنەوار 1930 (گێڕانەوەی ژیاننامە)
  4. میراتی ئەم زەمەنە 1936 (ڕەخنەگرتن لە فاشیزم و بورجوازییەتی ئەڵمانی)
  5. ئازادی و سیستەم 1946 (كاریگەری ئوميَد لەسەر بیركردنەوەی مرۆڤ)
  6. پرنسیبەكانی ئومێد
    لە گرنگترین كارەكانی بلوخ هەژمار دەكرێـت، بلوخ لەم كتێبەدا وێنەی جوڵینەری مرۆڤمان بۆ شیدەكاتەوە و ئاماژە دەكات كە سوبێكت كۆتایی نەهاتووە و نایەت، تەنانەت لەو كاتانەش كە هەموو دەرگاكان لەسەرمان قفڵ دەدرێت هێشتا دەتوانین وێنە و ڕووداوەكانی پشت دەرگاكان ببینین و بیجوڵێنین و ئاراستەی بكەین، بلوخ لەم كارەدا بۆ ئەوەی جوڵینەرمان بجوڵێنێت دەمانگەڕێنێتەوە سەر پرسیارەی ئەوەی: ئێمە كێن؟ لە كوێوە هاتووین؟ بۆ كوێ دەڕۆین؟چاوەڕێی چی دەكەین؟ چاوەڕێی چی دەكەن؟ بلوخ وەڵامی ئەم پرسیارانە بە ڕەخنەگرتن لە مەشروعێكی شارستانی پەیوەست بە (ئومێدە)وە دەداتەوە… ئێمەش لەم نووسینەدا زیاتر دەچینە ناو شیكردنەوەی ئەم كتێبە، بەڵام بێ ئەوەی تەفسیراتەكانی تری بلوخ و كتێبەكانی تری فەرامۆش بكەین…

دووەم/ ئاشنابوون به چەمکە سەرەکییەکانى بلوخ

کاتێک مرۆ دەست بۆ ئیشێکى فەلسەفى دەبات، یەکەم پرسیار ڕووبەڕووى دەبێتەوە ئەوەیە: ئایا فەلسەفە چییە؟ ژیل دۆلۆز(١٩٢٥_١٩٩٥) وەڵامى ئەم پرسیارەمان دەداتەوە کە فەلسەفە بریتییە: (( لە هونەرى پێکهێنان و داهێنان و دروستکردنى چەمک))، ئەى چەمک چییە؟ بۆ ئێمە زمانمان نییە؟ تۆ بۆ دەتەوێت زمانى ئێمە سەقەت بکەیت؟ نەخێر هاوڕێ گیان زمانى فەلسەفى زمانێکە وەکو زمانەکانى تر، ئەویش پێویستى بە فێربوونە ، پێویستى بە شەونخونییە، بەڵام یەک جیاوازى هەیە لەگەڵ زمانەکانى تر ئەویش ئەوەیە زمانى فەلسەفى بۆ ئەوەى بمێنێتەوە دەبێت بەردەوام بخوڵقێرێت، واتە نابێت دواى پاپیرى پاپیرت بکەویت، بە پێچەوانەوە دەبێت پاپیرى پاپیرت بکوژیت، ئایا کێ ئەو کارە دەکات؟ بێگومان کەسایەتى چەمکگەرا؟ ئەى کەسایەتى چەمکگەرا کێیە؟ فەیلەسوف. بێگومان بێ ناسین و تێگەیشتنى چەمکەکان و زمانى بلوخ تێگەیشتن لە بلوخ کارێکى نەکردەیە، بلوخ کۆمەڵێک چەمکى داهێناوە کە لە ڕێگەى ئەو چەمکانەوە دەمانباتە ناو پەیوەندى (بوون و ماهییەت) لەناو بوونى واقیعى ئەم جيهانه‌. ئەم چەمکاتە کە بلوخ بەکاریهێناوە دەلالەتن لە بوونى هەبوونێک کە کارایە لەناو جیهان لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ مەحاڵ، هەبوون لێرەدا ئاماژەیە بە ناکۆکى، ناکۆکى دەربارەى خۆ، دەربارەى ئەوەى کە (هێشتا نەگەیشتووە). یان هەبوون هێشتا لە ڕێگایە بۆ ئەوەى بگات. دەبێت بزانین کارکردنى بلوخ و داهێنانى چەمک لاى بلوخ تەسەورێکى مەعریفى ناداتە دەستەوە، بەڵکو داهێنانى چەمک ڕێگایەکى خەلاقە بۆ شێوەیەکى نوێ و بینینێکى نوێ بۆ جیهان. به هەرحاڵ هەموو ئەو چەمکانەى کە بلوخ ئاماژەى پێدەکات و دایهیناوە تەعبیرە لە بوونێک کە هێشتا نەگەیشتووە. ئایا ئەو چەمکانە چین؟ ئایا مانایان چییە؟

١. هێشتا_ نەبوو (not- yet)
هێشتانەبوو کاریگەرترین و سەرەکیترین چەمکە لاى فەلسەفەى ئەرنست بلوخ، هێشتانه‌بوو ئه‌نتۆلۆژيايه‌كی مه‌حكومی سوبێكته، واته‌ هيچ سوبێكتێك نييه‌ خاڵی بكه‌يته‌وه‌ له‌ هێشتا نه‌بوو، به‌ڵاَم هێشتا_نه‌بوو په‌يوه‌ندييه‌كی سه‌ربه‌خۆ نييه‌ به‌ڵكو په‌يوه‌ندييه‌ له‌گه‌ڵ ئوبێكت، واته‌ سوبێكت پێويستی به‌ ئوبێكته‌، ئوبێكت لێردا ده‌بێته‌ بناغه‌ی ئه‌وه‌ی كه سوبێكت كامڵ بكات، واته‌ سوبێكت له‌ بيركردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ (نه‌بووه‌) يان (هێشتا -نه‌بووه‌) بۆ ئه‌وه‌ ده‌ڕوات كه‌ (بوونی هه‌بێت‌). بلوخ ڕای وايه‌ هيچ كاتێك (هێشتا- نه‌بوو) پێويستی به‌ به‌ڵگه‌ هێنانه‌وه‌ نييه‌، واته‌ گۆمانی ئه‌وه‌مان لا دروست بێت كه‌ ئێمه‌ بريفێكتين و كامڵين، به‌ڵكو ئێمه‌ ماده‌م وه‌كو كۆجيتۆ ئاماژه‌ی بێده‌كات هه‌ين كه‌واته‌ ئه‌وه‌ نين ئێستا هه‌ين، يان به‌ ته‌عبيرێكی تر ئێمه‌ ماده‌م مرۆڤين شعوری ئه‌وه‌مان پێدراوه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی ئێستا هه‌ين ئه‌وه‌ نييه‌ كه‌ ده‌مانه‌وێت. ئه‌رنست بلوخ له‌ حاڵه‌تی (هێشتا- نه‌بوو) پرسيارێك رِووبه‌ڕوومان ده‌كاته‌وه‌ و ئاماژه‌ ده‌كات، مادام (هێشتا- نه‌بوو) ئه‌نتۆلۆژييانه‌ به‌ من دراوه‌، كه‌وته‌ چی ڕووده‌دات بۆمان؟ من كائينێكم بوونم هه‌يه‌، به‌لاَم هێشتا نه‌بوومه‌ته‌ خاوه‌نی ئه‌و بوونه‌ی كه‌ ده‌مه‌وێت، كه‌واته‌ ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌يه‌نێت كه‌ ماهييه‌تی جيهان بۆ من كراوه‌يه‌، ده‌بێت هه‌وڵ بده‌م، تێبكۆشم و بجوڵێم، گواستنه‌وه‌ی كۆجيتۆ بۆ ناو چه‌مكی (هێشتا نه‌بوو)ی بلوخ ئه‌وه‌يه‌ كه‌ من هه‌ستده‌كه‌م بوونی هه‌يه‌، بيرده‌كه‌مه‌وه‌ و گومان ده‌كه‌م، به‌ڵاَم ئه‌وه‌ی كۆجيتۆ ئاماژه‌ی پێده‌كات كه‌ (من هه‌م) بناغه‌يه‌كی ئه‌نتۆلۆژیی به‌ من ده‌به‌خشێت، به‌ڵاَم كه‌ (من بيرده‌كه‌مه‌وه‌) ده‌خه‌ينه‌ پاڵی و له‌گه‌ڵ (هێشتا نه‌بوو) بلوخ دا‌يده‌نێيت بناغه‌يه‌كی ئه‌نته‌رپۆلۆژيا ده‌داته‌ ده‌ست، به‌ڵاَم ئه‌نته‌رپۆلۆژيای په‌تی نا، به‌لَكو ئه‌نتۆلۆژيای ئه‌نته‌رپۆلۆژيا، به‌لاَم كه‌ به‌شێك له‌ كۆجيتۆی ئه‌نتۆلۆژی (من هه‌م) دانێين، له‌گه‌ڵ بلوخ ناكۆك دێته‌وه‌، بلوخ ته‌عبير له‌وه‌ ده‌كات كه‌: ((من بيرده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌واته‌ من نيم)) يان ((من بيرده‌كه‌مه‌وه‌ كه‌واته‌ ده‌بێت بوونم هه‌بێت)) كه‌واته‌ لای كۆجيتۆ ناسنامه‌ی ئێمه‌ (ئێستايه‌) به‌ڵام لای بلوخ ناسنامه‌ی ئێمه‌ (داهاتووه‌)…

  1. هێشتا ده‌رنه‌كه‌وتوو (pre-apperrance)

هێشتا-ده‌رنه‌كه‌وتوو يه‌كێكی تر له‌ چه‌مكه‌ سه‌ره‌كييه‌كانه‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌رنست بلوخ. (هێشتا -ده‌رنه‌كه‌وتوو) گه‌رِانه‌وه‌ی ئوبێكته‌ بۆ ناو سوبێكت، به‌ جۆرێك ئوبێكت هێشتا خۆی ده‌رنه‌خستووه‌، يان هێشتا خۆی بۆ ئاگايي ئێمه‌ نه‌داوه‌ته‌ ده‌ست، ئه‌م گه‌رِانه‌وه‌يه‌ له‌ رِێگای داهاتوو رِووده‌دات، به‌لاَم بلوخ له‌م چه‌مكه‌دا كاريگه‌ری ئه‌ده‌بياتی پێوه‌ دياره، چونكه‌ بۆ بلوخ گه‌ڕانه‌وه‌ی داهاتوو له‌ ڕێگه‌ی خه‌ياڵه‌وه‌ ده‌بێت، واته‌ خه‌ياڵ ده‌ورێكی گرنگ و ياريكه‌رێكی سه‌ره‌كييه‌ له‌ناو چه‌مكی (هێشتا- ده‌رنه‌كه‌وتوو). هێشتا ده‌رنه‌كه‌وتوو وه‌زيفه‌يه‌كی ئه‌نتۆلۆژی كه‌ ئێمه‌ بێ ئه‌و ناتوانين بژيت، چونكه‌ ده‌رنه‌كه‌وتوو تاريكييه‌كی هه‌ميشه‌ييه‌ كه‌ ئێمه‌ی داگير كردووه‌، ئێمه‌ به‌رده‌وام مه‌حكومين ڕووناكی بكه‌ينه‌وه‌، ئه‌گه‌ر ڕووناكی نه‌كه‌ينه‌وه‌، يان ئه‌گه‌ر بۆ ڕووناكبوونه‌وه‌ی نه‌ڕۆين ئه‌وا تاريكی ده‌مانكوژێت، ده‌رنه‌كه‌وتوو به‌ ته‌نيا هيچ مانايه‌ك به‌ده‌سته‌وه‌ نادات، ده‌رنه‌كه‌توو وێنه‌يه‌كی حه‌قيقه‌تی ڕه‌هايه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر (پێی بگه‌ين و پێی نه‌گه‌ين) عه‌ده‌مييه‌تی لێده‌كاته‌وه‌، ‌ئه‌گه‌ر پێی بگه‌ين موته‌كامل ده‌بين له‌ مرۆ ده‌رده‌چين ده‌بينه‌ خوا، ئه‌گه‌ر پێی نه‌كه‌ين عه‌ده‌مييه‌ت با‌ڵ به‌سه‌رماندا ده‌كيشێت، به‌لاَم چاره‌سه‌ری هه‌ردووكيان ئه‌و پێشگره‌ی (هێشتا)يه‌ كه‌ بلوخ دايناوه‌، هيشتا حه‌قيقه‌تی ڕه‌هاو پووچييه‌تی ده‌كوژێت و فۆڕم به‌ (ده‌رنه‌كه‌وتوو) ده‌دات و بوونێكی دايناماكی به‌ ئێمه‌ ده‌به‌خشێت، (هێشتا) له‌ عه‌ده‌م رزگارمان ده‌كات چونكه‌ هه‌م ده‌گه‌ين هه‌م ناگه‌ين، به‌ كورتی هێشتا ئومێدی به‌رده‌وام به‌ هه‌وڵی سوبێكت ده‌به‌خشێت.

٣. ئومێد (hope)
به‌ به‌هاترين چه‌مك لای بلوخ ئومێده‌، بلوخ له‌ ڕێگه‌ی (ئومێد)ه‌وه‌ دابڕانێكی مه‌عريفی له‌گه‌ڵ فه‌لسه‌فه‌ی پێش خۆی دروستكرد، هه‌موو ئه‌و چه‌مكانه‌ی كه‌ بلوخ خوڵقاندوونی دواجار هه‌موويان ده‌چنه‌وه‌ ناو ئومێد، ئومێد فۆڕم به‌ هه‌موو چه‌مكه‌كانی تری بلوخ ده‌به‌خشێت، ئومێد وا ده‌كات ئێمه‌ له‌ قه‌له‌قی ڕزگارمان بێت به‌وه‌ هيشتا كامڵ نه‌بووين، ئومێد پاڵنه‌ری به‌ره‌و پێشچوونی ئێمه‌يه‌. به‌لاَم ده‌بێت بزانين ئومێد كورتناكريته‌وه‌ بۆ ته‌نيا خۆزگه‌ و تكاكانمان، به‌ڵكو جه‌وهه‌ری (ئومێد) تاكيدكردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ئێمه‌ كاتيك نه‌گه‌يشتووين، مانای ئه‌وه‌ نييه‌ ناگه‌ين، ئه‌مه‌ش له‌ وه‌ستان رزگارمان ده‌كات و تموحێك ده‌خاته‌ پاڵمان بۆ ئه‌وه‌ی بجوڵێين، ئومێد خوڵقێنه‌ری يۆتۆپيايه‌، واته‌ پرنسيبی ئومێد پرنسيبيكی يۆتۆپياييه‌، ئه‌وه‌ يۆتۆپياشه‌ ته‌حه‌كوم به‌ هه‌موو جوڵه‌ و گۆڕانكارييه‌كانی ئيمه‌ ده‌كات….

٤. پێشه‌وه‌ front))
پێشه‌وه‌ په‌يوه‌ندييه‌كی جه‌وهه‌ری و كۆنكريتی له‌گه‌ڵ چه‌مكی (نا) هه‌يه‌، لای بلوخ ئه‌وه‌ (نا)يه‌ كه‌ (پيشه‌وه‌) ده‌خاته‌كار، يان (نا) ياخيبوونه‌ ده‌رباره‌ی دۆخی ئێستا بۆ ئه‌وه‌ی بيكوژين و بگه‌ينه‌ پيشه‌وه‌، واته‌ (نا) خوڵقێنه‌ری (پێشه‌وه‌)يه‌، يان پاڵنه‌ره‌ بۆ پێشه‌وه‌، ئه‌وه‌ش (نا) ده‌خاته‌ كار (هێشتا- نه‌بووه‌)، هێشتا نه‌بوو حاڵه‌تێكی ئۆنتۆلۆژييه‌ كه‌ (نا) دروست ده‌كات، به‌ڵام (هيشتا- ده‌رنه‌كه‌وتوو) حاڵه‌تێكی ئۆنتۆلۆژييه‌ كه‌ به‌ره‌و( پێشه‌وه)مان ده‌بات.. ئه‌وه‌ی ده‌بێت بزانين چه‌مكه‌كان لای بلوخ هه‌موويان په‌يوه‌ندييان به‌يه‌كه‌وه‌ هه‌يه‌، هه‌نديك جار هه‌موويان له‌ناو يه‌كدا يه‌كتری دروست ده‌كه‌ن…‌

سێیەم/ ئۆ‌نتۆلۆژيای هۆشياری
جه‌وهه‌ری فه‌لسه‌فه‌ی بلوخ له‌سه‌ر دوو پايه‌ وه‌ستاوه‌، يه‌كه‌ميان ئۆ‌نتۆلۆژيايه‌. دووه‌ميان ئه‌نته‌رپۆلۆژيايه‌، دووه‌ميان به‌شێكی سه‌ره‌كی يه‌كه‌ميانه‌ و به ‌به‌رده‌وامی له‌ناو يه‌كه‌ميان خۆی ده‌بينێته‌وه‌، لايه‌نی ئه‌نته‌رپۆلۆژی خۆی له‌گه‌ڵ (هيَشتا-نه‌بوو) ده‌بينێته‌وه، ئه‌مه‌ش ‌ كاتيَك مرۆ هه‌ستده‌كات و ئاگايی ئه‌وه‌ی هه‌يه‌ كه‌ پێويستی به‌ شتێكه‌، به‌لاَم ئه‌و شته‌ نييه‌، يان هيَشتا بوونی نييه. به‌ڵام لايه‌نه‌كه‌ی تر واته‌ ‌ئه‌نتۆلۆژيا خۆی له‌گه‌ڵ (بوون) ده‌بينێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش كاتيَك وجودی ده‌ره‌وه‌ ‌ پێويسته‌ بوونی هه‌بێت، به‌ڵام بوونی نييه‌. واته‌ ئه‌نته‌رپۆلۆژيا حاڵه‌تی ناوه‌وه‌ى سوبێكته‌‌ كه‌ هه‌ست ده‌كات له‌ناو خۆيدا نوقسانه ‌و بۆ ئه‌م نوقسانيه‌ش ده‌چێته‌ ناو وجودی ده‌ره‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بگات، به‌ڵام كاتێك ناگات، په‌يوه‌ندی نێوان ئه‌نته‌رپۆلۆژيا و ئۆ‌نتۆلۆژيا له‌دايك ده‌بێت، يان په‌يوه‌ندی نێوان (هێشتا نه‌بوو) له‌گه‌ڵ ( بوون) تێكه‌ڵ به‌يه‌ك ده‌بن. كه‌واته‌ له‌ ئێستادا په‌يوه‌ندييه‌ك دروست ده‌بێت له‌ نێوان سوبێكت و ئوبێكت، يان له‌نێوان زاتی مرۆڤ و جيهانی سروشت، ئه‌م په‌يوه‌ندييه‌ واده‌كات (پرنسيبی ئومێد) بهێته‌ كايه‌وه‌، بلوخ له‌ كتێبی (ڕۆحی يۆتۆپيا) پرسيارێك ده‌كات: ئايا چۆن ده‌زانين كه‌ ئێمه‌ ئه‌و مه‌عريفه‌يه‌مان نييه‌ كه‌ ده‌بوايه‌ هه‌بێت، يان چۆن ده‌زانين نوقسانين؟ يان به‌ شێوه‌يه‌كی تر، مه‌عريفه‌ی ئێمه‌ چۆن ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ هێشتا-نه‌بووه؟‌ بلوخ له‌ناو سوبێكتدا شتێك ده‌دۆزێته‌وه‌ ئه‌و شته‌ش جيهانی (ئاره‌زوو)ه. جيهانی ئاره‌زوو له‌ناو هه‌موو مرۆڤێك بوونی هه‌يه‌، ئاره‌زوو جێگه‌يه‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو كێشه‌كانی مرۆ بچنه‌وه‌ ناوی و له‌وێوه‌ خۆيان مانفێست بكه‌ن. لێره‌دا ئێمه‌ بێ ئه‌وه‌ی ئاگاداربين ده‌چينه‌ ناو سايكۆلۆژيا، به‌ڵام سايكۆلۆژيا وه‌كو ئه‌وه‌ی فرۆيد له‌ كتێبی (لێكدانه‌وه‌ی خه‌ونه‌كان) ئاماژه‌ی پێكردووه‌ گه‌ڕانه‌وه‌يه‌ بۆ ڕابردوو، يان چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كانی ڕابردووه‌، به‌ڵام فه‌لسه‌فه‌ی بلوخ ڕۆيشتنه‌ بۆ پێشه‌وه ‌و داهاتوو، فه‌لسه‌فه‌ی فرۆيد دۆزينه‌وه‌ی كێشه‌يه‌، به‌ڵام فه‌لسه‌فه‌ی بلوخ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌يه‌، فرۆيد لێكدانه‌وه‌ بۆ خه‌ون ده‌كات له‌كاتێكدا له‌ خه‌وداين يان له‌ ناهۆشياريداين، به‌ڵام بلوخ لێكدانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ خه‌ونه‌ ده‌گات كه ‌له‌وپه‌ڕی‌ هۆشياريداين، بلوخ ئاماژه‌ ده‌كات ئه‌و خه‌ونه‌ی كه‌ له‌ هۆشياريدا ده‌يبينين ئيراده‌ی گۆڕان دروست ده‌كات، به‌ جۆرێك ئه‌و خه‌ونه‌ خه‌ونێكی خه‌لاقه‌ كه‌ خه‌ياڵ دروست ده‌كات و بيركردنه‌وه‌ ده‌خوڵقێنێت، ئه‌و بيركردنه‌وه‌ش ده‌ورێكی گرنگ ده‌بينێت بۆ ئه‌وه‌ی گۆڕانكاری دروست ببێت. كه‌واته‌ ده‌گه‌ينه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ فه‌لسه‌فه‌ی بلوخ چالاكييه‌كی هۆشيارانه‌يه‌ و هۆشياری ده‌خاته‌ كار، به‌ڵام بلوخ به‌ پرسيارێك ئايا چالاكی هۆشياری چۆن دروست ده‌بێت؟ ديسان ده‌مانخاته‌وه‌ ناو سايكۆلۆژيا، به‌ مانايه‌ك له‌ماناكان بلوخ ئيش له‌سه‌ر (بوونگه‌راييه‌كی سايكۆلۆژی) ده‌كات، لاكان به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ فرۆيد ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ قۆناغی منداڵی و له‌ ديمه‌نی قۆناغی ئاوێنه‌يی وێنه‌يی هۆشياربوون ڕوونده‌كاته‌وه‌، بلوخيش هه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ لای منداڵ و قۆناغی هۆشياريبوونمان بۆ ڕوونده‌كاته‌وه‌، به‌ڵام به‌ ئاڕاسته‌يه‌كی تر.
بلوخ سه‌ره‌تای هۆشياريی ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ لای منداڵ و ئاماژه‌ ده‌كات منداڵ له‌ حاڵه‌تی خه‌وبينيندايه‌، واته‌ منداڵ بوونه‌وه‌رێكه‌ كه‌ ده‌توانێت خه‌و ببينێت، به‌ڵام خه‌ونه‌كانی منداڵ ته‌ڵخ و لێڵن، ئه‌و خه‌ونه‌ی منداڵ ده‌يبينێت سه‌ره‌تايه‌كه‌ بۆ ئاشكراكردنی شته‌كان، سه‌ره‌تايه‌كه‌ بۆ به‌ده‌ستهێنانی مه‌عريفه‌، هه‌موو به‌ده‌ستهێنانێكی مه‌عريفه‌ش جۆرێكه‌ له‌ ياخی بوون، ياخی بوون به‌رامبه‌رئه‌و شتانه‌ی كه‌ له‌به‌رده‌ستين، واته‌ ياخیبوون لای منداڵ هی ئه‌وه‌يه‌ ده‌يه‌وێت بزانێت، منداڵ سوبێكتێكه‌ به‌دوای هۆشياری ده‌گه‌ڕێت، به‌ دوای ئه‌وه‌ بزانم ئوبێكت چييه‌، هه‌ر ئه‌مه‌ش منداڵ له‌ قۆناغی منداڵی هه‌موو شته‌كان ده‌شكێنێت، تا ئاشكرا بن، به‌ڵام ئاشكراكردن شته‌كان له‌و ته‌مه‌نه‌دا ته‌واو نابێت، ئه‌وه‌ی له‌ منداڵ بۆ فه‌له‌سه‌فه‌ی( بلوخ) گرنگه‌ ده‌رباره‌ی( ئاشكراكردنی شته‌كان ) ئه‌و به‌رده‌وامی بوونه‌يه‌ كه‌ هه‌يه‌تی، ئه‌و هه‌وڵه‌يه‌ كه‌ ده‌بێت بگاته‌ ئه‌نجام، ئه‌و (شۆڕشی ئه‌ومێد)ه‌يه‌ كه‌ هه‌ڵيگيرساندووه‌، له‌ هه‌مووی گرنگتر ئه‌وه‌يه‌ منداڵ هيچ كات ناگاته‌ ده‌ره‌ئه‌نجامێك كه‌ بيوه‌ستێنێت، هيچ كات ناگاته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ئێستێك بكات، به‌ڵام بۆ بلوخ ئه‌وه‌ جێگه‌ی دڵخۆش نييه‌ چونكه‌ لێره‌دا هۆشياری ناكامڵه‌ به‌رانبه‌ر واقيع، هۆشياری مامه‌ڵه‌كردنه‌ له‌گه‌ڵ سه‌روو واقيع، بلوخ ده‌يه‌وێت له‌ قۆناغه‌كانی تردا وه‌كو منداڵ مامه‌ڵه‌ بكه‌ين، وه‌كو منداڵ ته‌سليم نه‌بين، وه‌كو منداڵ (شۆڕشی ئومێد) هه‌ڵگيرسێنين. بلوخ ئاماژه‌ ده‌كات كاتێك ئێمه‌ ده‌گه‌ينه‌ ته‌مه‌نی سيانزه‌ ساڵی ئيتر سه‌روو واقع خۆی ده‌داته‌ ده‌ست واقيع، ئيتر مامه‌ڵه‌كردنمان له‌گه‌ڵ واقيعه‌، ئيتر هۆشياری ئێستێك ده‌كات و خۆی بۆ تێڕامان ده‌داته‌ ده‌سته‌وه‌، له‌ ته‌مه‌نی سيانزه‌ ساڵی منداڵ خه‌و به‌وه‌ ده‌بينێت هه‌نگاو به‌ره‌و ژيانێكی باشتر بنێت، له‌م ته‌مه‌نه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ى پێشتر دونيا ئاشكرايه‌ بۆمان به‌ڵام خه‌ونه‌كانمان نائاشكرايه‌، لێره‌دا گريمانه‌ دروست ده‌بێت، گريمانه‌ به‌رانبه‌ر ڕێگاگه‌ڵێكی زۆر، به‌رانبه‌ر جۆره‌ها ژيان، به‌م گريمانانه‌وه ‌ده‌چينه‌ ناو ته‌مه‌نی حه‌فده‌ ساڵی، لێره‌دا و له‌م قۆناغه‌دا گريمانه‌كان پێكدادان دروست ده‌كه‌ن، پێكدادان ده‌رباره‌ی وێنه‌كان، ده‌رباره‌ی ڕووداوه‌كان، ده‌رباره‌ی ناجێگری سوبێكت بوونمان، جه‌وهه‌ری ئه‌و پێكدادانه‌ هی ئه‌وه‌يه‌ كه‌ سوبێكت وێنه‌ی داهاتووی لا كێشراوه‌، ئه‌م وێنه‌يه‌ وا له‌ سوبێكت ده‌كات حه‌ز بكات هه‌موو شتێك بۆ خۆی ببێت، هه‌موو شتێك خۆی خاوه‌نی بێت، بلوخ ئه‌م خه‌ونه‌ له‌م ته‌مه‌نه‌دا به‌ خه‌ونی بورجوازييه‌كان ده‌شوپێنێت كاتێك ده‌يانه‌وێت هه‌موو شتێك بخه‌نه‌ ژێر كۆنتڕۆڵی خۆيان، خه‌ون بينيی بورجوازييه‌ت خه‌ون بينينه‌ به‌ داگيركردنی هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ هه‌يه‌ و ئه‌وان خاوه‌نی نين. له‌ قۆناغێكی تر كاتێك پێ ده‌خه‌ينه‌ ناو ته‌مه‌نی بيست ساڵييه‌وه‌، ئه‌م قۆناغه‌ (نا) له‌دايك ده‌بێت و ده‌چێته‌ ناو (هێشتا-نه‌بوو)، په‌يوه‌ندی (نا) به‌ (هێشتا-نه‌بوو) په‌يوه‌ندييه‌كه‌ كه‌ گۆڕان ده‌هێنێته‌ كايه‌وه‌، يان به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان هيچ قۆناغێك ئه‌وه‌نده‌ی ئه‌م قۆناغه‌ سوبێكت بير له‌ گۆڕينی دونيا ناكاته‌وه‌، له‌م قۆناغه‌ ناشيرينێكان، ڕێگرييه‌كان، تاريكيييه‌كان سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن، له‌هه‌مانكاتيشدا سوبيكتبوون به‌ره‌نگاری هه‌موو شتێك ده‌بێته‌وه‌، ياخی ده‌بێت به‌رانبه‌ر كۆمه‌ڵگه‌. له‌ كۆتا قۆناغدا كه‌ بريتييه‌ له‌ قۆناغی (پيری) پچرانێك دروست ده‌بێت له‌ نێوان سوبێكتی پير و كۆمه‌ڵگه‌، سوبێكتی پير هه‌ستده‌كات ئيتر كۆمه‌ڵگه‌ به‌جيده‌هيڵێت، له‌م قۆناغه‌ ئه‌وه‌نده‌ (ناوه‌وه‌ی) سوبيكت ئيش ده‌كات، ئه‌وه‌نده‌ بير له‌ ده‌ره‌وه‌ ناكاته‌وه‌، هۆشياری پير زياتر بيركردنه‌وه‌يه‌ له‌ ڕابردووی خۆی، پير خه‌ون و خۆزگه‌كانی به‌ ياده‌وه‌ری به‌سه‌ر ده‌بات، به‌ ياده‌وه‌ری گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌رده‌مانی گه‌نجی، به‌ڵام ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌ نييه‌ كه‌ هۆشياريي (قۆناغی پيری) هۆشيارييه‌كی ياده‌وه‌ريانه‌يه‌ به‌رانبه‌ر ڕابردوو، يان هه‌مووی هه‌ر ڕابردووه‌، به‌ڵكو ده‌وڕێكی گه‌وره‌شی هه‌يه‌ به‌سه‌ر داهاتوو، ته‌نانه‌ت بلوخ به‌ پێگه‌يشتووترين قۆناغی ناو ده‌نێت، به‌ڕای بلوخ ئه‌م قۆناغه‌ گه‌ر بيركردنه‌وه‌يه‌كی داهاتوويانه‌ سه‌ر هه‌ڵبدات ئه‌و بيركردنه‌وه‌يه‌ كۆكردنه‌وه‌ی هه‌موو جوانييه‌كان و عاقڵمه‌ندی سوبێكته‌، چونكه‌ بلوخ ڕای وايه‌ ئه‌م قۆناغه‌ خاڵييه‌ له‌ غروری گه‌نجايه‌تی و پڕه‌ له‌ حيكه‌مه‌ت و ئيراده‌ی ده‌هێنه‌رانه‌. كه‌واته‌ ده‌گه‌ينه‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی كه‌ هۆشياريی بۆ ئه‌وه‌ی بگاته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌يه‌وێت له‌سه‌ر شێوه‌ی (هێشتا-نه‌بوو) خۆی مانفێست ده‌كات، جه‌وهه‌ری هێشتا-نه‌بوو ئه‌وه‌يه‌ كه‌ له‌ تاريكی رزگارمان ده‌كا، بۆيه‌ هێشتا-نه‌بوو پاڵنه‌ره‌ سوبێكته‌ بۆ ئه‌وه‌ی خۆی بگه‌يه‌نێته‌ ڕوناكی، به‌ زمانی سايكۆلۆژيا هۆشياری ده‌يه‌وێت ده‌ست به‌سه‌ر ناهۆشياريدا بگرێت و ناهۆشياری نه‌هێڵێت، به‌ڵام لای بلوخ په‌يوه‌ندی نێوان هۆشياری به‌ ناهۆشياری په‌يوه‌ندييه‌كی ناوه‌كی نييه‌، به‌ڵكو هۆشياری له‌سه‌ر ئه‌ساسی ده‌ره‌وه‌ خۆی داده‌مه‌زرێنيت، په‌يوه‌ندی هۆشياری و ناهۆشياری لای فرۆيد ئه‌وه‌يه‌ كه‌ خه‌ونه‌كانمان چه‌پينراون چوونه‌ته‌ ئه‌و شوێنه‌ تاريكييه‌ی كه‌ پێی ده‌ڵێين نه‌ست، ئه‌وه‌ی لای فرۆيد ئێمه‌ چاوه‌ڕوانين ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ئه‌و خه‌ونانه‌ زيندووبكرێنه‌وه‌، به‌ڵام بلوخ خه‌ونه‌كان ناو ده‌نێت (مژده‌ی خۆرهه‌ڵاتێكی نوێ)، واته‌ هاتنه‌دی ئه‌و ئومێد و خه‌ون و خه‌ياڵه‌ی كه‌ له‌ داهاتوو ده‌يبينم، به‌ڵام له‌ ئێستادا هاتۆته‌ دی، مژده‌ی به‌ره‌به‌يان هاتنی سه‌رزه‌مينێكی يۆتۆپييه‌ بۆ ناو ئێمه‌، بلوخ ئه‌و مژده‌يه‌ به‌ شۆڕشێكی سياسی و كۆمه‌ڵايه‌تييه‌ ده‌زانێت كه‌ له‌ وه‌ستان رزگارمان ده‌كات و ده‌مانگه‌يه‌نێته‌ داهاتوو.

چوارەم/ شۆڕش چۆن سه‌رهه‌ڵده‌دات؟

مرۆ كه‌ بیرده‌كاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ بیر ده‌كاته‌وه‌ كه‌ بگاته‌ شتێك، گه‌یشتن به‌ شتێك ده‌رئه‌نجامی (نا)بوونه‌ بۆ شتێكی تر، واته‌ (نا) له‌ كامڵیدا سه‌رهه‌ڵنادات، به‌ڵكو به‌رده‌وام هه‌ست به‌ كه‌مبوون ده‌كات، بۆیه‌ ده‌یه‌وێت بگاته‌ كه‌منه‌بوون، ئه‌و پاڵنه‌ری (نا)یه‌، یان ئه‌و ده‌نگه‌ی كه‌ (نا) ئاگادارده‌كاته‌وه‌ یان (نا) له‌ حاڵه‌تی نائارامیدا ده‌هێڵێته‌وه‌ ئاره‌زووه‌، واته‌ (نا) هیچ كاتێك له‌ خۆیه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵنادات به‌ڵكو پێویستی به‌ شتێكه‌، به‌ڵام ئه‌و شته‌ی له‌به‌رده‌م نییه‌. (نا) كۆتایی سوبیكت نییه‌، واته‌ بیربكه‌ینه‌وه‌ ئه‌و كاته‌ی (نا) به‌سه‌رماندا زاڵه‌، ئه‌وه‌ كۆتایمان هاتووه، به‌ڵكو بلوخ ئاماژه‌ ده‌كات (نا) سه‌ره‌تایی فۆڕم به‌خشینه‌ به‌ سوبێكت، واته‌ ئێمه‌ هه‌رگیز ناتوانین بێ نه‌فیبوونی ئێستامان بیر له‌ خۆمان بكه‌ینه‌وه‌، لێره‌دا بیركردنه‌وه‌ پێش نه‌فیبوونی سوبێكت دێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر بیركردنه‌وه‌ نه‌گاته‌ ئه‌وه‌ی نه‌فی سوبیكت بكه‌ین ئه‌وه‌ بیركردنه‌وه‌ نییه‌. له‌گه‌ڵ نه‌فیبوونی سوبیكت به‌ره‌و نه‌فی بوونی دونیا ده‌ڕۆین، واته‌ نه‌فیبوونی سوبیكت و نه‌فیبوونی دونیا توند به‌یه‌كه‌وه‌ به‌ستراون، به‌ڵام نه‌فیبوونی سوبێكت پێش نه‌فیبوونی دونیا ده‌كه‌ویت و ده‌یه‌وێت دونیاش وه‌كو خۆی لێبكات، لێره‌دا هیچ كاتێك نه‌ دونیا به‌ نیسبه‌ت سوبێكت بێ سوبێكت هه‌یه‌ و نه‌ سوبێكتیش بێ دونیا، به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی دونیا بگۆڕێت ده‌بێت سوبێكت بگۆڕێت، ئایا سوبێكت چۆن ده‌گۆڕێت؟ ‌ ئه‌رنست بلوخ ئاماژه‌ ده‌كات كاتێك (نه‌فی) بوونمان لا دروست ده‌بێت ده‌گه‌ین، واته‌ (نا) گه‌یشتنه‌، به‌ڵام گه‌یشتنیش كۆتایی نییه‌ به‌ڵكو سه‌ره‌تایه‌، كۆتایی ئه‌وه‌ی ئێمه‌ سوبێكتین، ئێمه‌ هه‌ین، سه‌ره‌تای ئه‌وه‌ش ئێمه‌ سوبێكتین به‌س نوقسانین و نه‌گه‌یشتووین، كۆتایی ئه‌وه‌ی ئێمه‌ خه‌ونمان هه‌یه‌، سه‌ره‌تای ئه‌وه‌ی خه‌ونه‌كانمان نه‌هاتۆته‌ دی. كه‌واته‌ نه‌فیبوون سه‌ره‌تایه‌ بۆ هه‌نگاونان بۆ خه‌ونه‌كانمان، سه‌ره‌تایه‌ بۆ جوڵه‌ی گۆڕانكاری. گۆڕان و (نا) له‌یه‌ك جیاواز ناكرێنه‌وه‌، چونكه‌ كاتێك سوبێكت بیرده‌كاته‌وه‌ و ده‌گاته‌ (نا) هه‌ست به‌وه‌ ده‌كات له‌ فه‌ڕاغدایه‌، بۆیه‌ ده‌یه‌وێت ئه‌و فه‌راغه‌ پڕبكاته‌وه‌ به‌مه‌ش هه‌نگاوی گۆڕانكاری ده‌نێت. كاتێك ئێمه‌ بیرده‌كه‌ینه‌وه‌ له‌ حاڵه‌تی ترسداین به‌ڵام وه‌كو بلوخ ئاماژه‌ی پێده‌كات كاتێك بیركردنه‌وه‌ نه‌فیبوون ئه‌خوڵقێنێت له‌ناو خۆیدا ئه‌و كاته‌ ترس ده‌كوژێت، واته‌ نه‌فیبوون كوشتنی ترسه‌ و ڕقڵێبوونه‌وه‌یه‌ له‌ ترس، واته‌ ترس به‌هۆی (نا)وه‌ ده‌بێته‌ ڕق، ترس له‌ خاوه‌ن ترسه‌، به‌ڵام خاوه‌ن ترس ترسه‌ له‌ ڕقلێبوونه‌وه‌، كه‌واته‌ خاوه‌نی ترساو ئێستا خاوه‌ن ترسه‌ له‌ (نا)، یان ئه‌وه‌ی پێشتر ئه‌یترساندین، ئێستا به‌هۆی ئه‌و (نا)یه‌وه‌ كه‌ بۆمان په‌یدا بووه‌ لێمان ده‌ترسێت، ئه‌مه‌ش هه‌نگاوێكه‌ كه‌ (شۆڕشی ئومێد) به‌ ئێمه‌ ده‌به‌خشێت و نایه‌ڵێت به‌ره‌و عه‌ده‌مییه‌ت هه‌نگاو بنێین. بلوخ ئه‌م بیرۆكانه‌مان له‌و كاته‌ پێنابه‌خشێت كه‌ ئێمه‌ له‌وپه‌ڕی هێزداین، به‌ڵكو ئه‌و بیرۆكانه‌مان ئه‌و كاته‌ پێده‌به‌خشێت كه‌ خۆمان زۆر بێ به‌ها و بێ ده‌سه‌ڵات ده‌بینین، واته‌ بلوخ ئه‌و كاته‌ (ئومێد)مان پێده‌به‌خشێت كه‌ تاریكی باڵی به‌سه‌رماندا كێشاوه‌، كاتیك ته‌واو نائومێد ده‌بین، كاتێك ئیتر بڕوامان وایه‌ تاریكی ناگۆڕێت، بڕوامان وایه‌ كۆتاییمان هاتووه‌، بلوخ دێت به‌ هێزه‌ شاراوه‌كانمان ئاشنامان ده‌كات و (شۆڕشی ئومێد)مان پێ هه‌ڵده‌گیرسێنێت، بلوخ پێی وایه‌ ئه‌و كاته‌ی پێمان وایه‌ كۆتايیمان هاتووه‌ ئه‌و كاته‌ سه‌ره‌تای ئێمه‌یه‌، ئه‌و كاته‌ سه‌ره‌تای گۆڕانكارییه‌كان ده‌ستپێده‌كات، چونكه‌ ئه‌و كاته‌ بیر له‌ گۆڕان ده‌كه‌ینه‌وه‌، به‌ڵام بلوخ ته‌نها یه‌ك مه‌رجی هه‌یه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ بیركردنه‌وه‌ (نا)ی نه‌فی له‌گه‌ڵدابێت، ئه‌و كاته‌ بێ ئه‌وه‌ی خۆمان هه‌ست بكه‌ین سوبێكت كاری خۆی ده‌كات. ئه‌و كاته‌ بیركردنه‌وه‌ ده‌بێته‌ (نا)، (نا)ش له‌ بیركردنه‌وه‌دایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بچێته‌ ناو كرداری صه‌یروره‌ و خوڵقاندنی میژوو، كرداری بیركردنه‌وه‌ كاتیك ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی بزانێت تاریكی چییه‌ ده‌گاته‌ كرداری صه‌یروره‌، كاتیكیش گه‌یشته‌ صه‌یروره‌ سوبیكت به‌رده‌وام له‌حاڵه‌تی صه‌یروره‌دا ده‌مێنێته‌وه، به‌رده‌وام بوونی صه‌یروره‌ به‌رده‌وام بوونی (نا)یه‌، واته‌ له‌ (نا)یه‌كه‌وه‌ بۆ (نا)یه‌كی تر ده‌ڕۆین، تا وای لێدێت ده‌بێته‌(نا‌)یه‌كی ده‌ینه‌ماكی، ئه‌م ده‌ینه‌ماكی نه‌فی بوونه‌ له‌ شێوازی (هێشتا-نه‌بوو)خۆی مانفێست ده‌كات، هێشتا-نه‌بوو قۆناغێكی گرنگی سوبێكته‌ چونكه‌ له‌م قۆناغه‌دا ئامانجی سوبێكت خۆی مانفێست ده‌كات، واته‌ هێشتا-نه‌بوو له‌ سوبێكت خۆی ده‌رده‌خات، كاتێكیش سوبێكت خۆی ده‌رده‌خات ئامانجه‌كه‌ی ته‌نیا ناژین له‌ پێناو ژیان، یان ناژین له‌ پێناو (ژیانێكی ڕووت)، به‌ڵكو ده‌ژین بۆ به‌هایه‌ك كه‌ له‌ ئه‌سڵدا ژیان بۆ ئه‌و به‌هایه‌یه‌، هه‌‌ر ئه‌و به‌هایه‌یه‌ كه‌ به‌رده‌وام ده‌مانخاته‌ ناو قه‌له‌قییه‌وه‌، قه‌له‌قی ئه‌وه‌ی به‌ ته‌عبیری بلوخ نه‌گه‌یشتووین به‌ یۆتۆپیای بوونمان. یۆتۆپیا كاتێك ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ (نا) ده‌بێته‌ هێشتا-نه‌بوو، یان نه‌فی ده‌ینه‌ماكی، ده‌ركه‌وتنی یۆتۆپیا جوڵه‌یه‌كی دیالێكتی بۆ ئێمه‌ ده‌خوڵقێنێت، ئه‌و جوڵه‌یه‌ ده‌مانگه‌یه‌نێته‌ داهاتوو، ئه‌م عه‌ملییه‌ی صه‌یروره‌یه‌ هه‌رگیز ناگاته‌ یۆتۆپیا، به‌ڵام لای بلوخ دووباره‌كردنه‌وه‌ی عه‌مه‌لێكه‌ فۆڕمی یۆتۆپیایی وه‌رده‌گرێت، چونكه‌ ئامانج ئه‌وه‌ نییه‌ ئێمه‌ بگه‌ین به‌ یۆتۆپیا، ئامانج ئه‌وه‌یه‌ له‌ یۆتۆپیا خاڵی نه‌بینینه‌وه‌، واته‌ فۆڕم لێره‌دا یۆتۆپیا نییه‌ به‌ڵكو به‌ره‌و پێشچوونه‌، كه‌واته‌ سوبێكت ده‌چیته‌ ناو سه‌فه‌رێكی نادیار، سه‌فه‌ر له‌سه‌ر سه‌فه‌ر، به‌ڵام ئه‌و سه‌فه‌رانه‌ سه‌فه‌رێكی كراوه‌ و نه‌بڕاوه‌ و ئه‌به‌دین، تا وای لێدێت سه‌فه‌ره‌كان، دیالێكته‌كان و نه‌فی ده‌ینه‌ماكیمان ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ بوونمان، واته‌ نابنه‌ له‌ به‌شێك بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ين، به‌ڵكو خۆيان گه‌يشتنن، به‌ڵام گه‌يشتنێكی كۆتادار نا. به‌ كورتی فه‌لسه‌فه‌ی بلوخ په‌یوه‌ندییه‌، پەیوەندی نێوان هۆشیاری و (هێشتا نەبوو) دەبنە وەزیفەیەكی یۆتۆپی و لە ڕێگای سوبێكته‌وه‌، سوبێكتیش لە ڕێگای (ئەگەرەوە) بەرەو داهاتوو دەڕۆن و دەیناسن، بەڵام بلوخ جیاوازی نێوان دوو (ئەگەر)مان بۆ دەكات. یەكەمیان: ئەگەری نەخۆشی: ئەم حاڵەتەیان بە دیاردەی (زانستی دەروونی) دەناسێت و ئاماژە دەكات كە ئەم حاڵەتە لە ئەنجامی پاڵنەری دەروونی و تێكچوونی باری كەسی و عەسبێتبوونەوە ڕوودەدات، هەموو بەرەو پێشچوونێك لەم جۆرەیاندا دووبارە بوونەوەی بەرەو پیشچوونەكانی ڕابردووە لەداهاتوودا، بلوخ ئەم جۆرەیانی بە (ئەگەر)ی (گەڕانەوە بەرەو ڕابردوو) ناو بردووە و بە جۆرێك كە داهاتوو بە درۆزن و هەڵخڵەتێنەر ناو دەبات. جۆری دووەمیان: ئەگەری بەرهەمهێنەر: ئەم جۆرەیان جیاوازییەكی تەواوی لەگەڵ غەریزەدا هەیە و لەكاتی مەرحەلەی گەنجێتی و كاتی هەستكردن بە گۆڕان و ڕەتكردنەوەی واقیعی ئێستادا ڕوودەدات، ئەم ئەگەرەیان بە تەواوی بە ڕووی جیهانی دەرەوەدا دەكرێتەوە و هەنگاونان بەرەو ئازادی و داهاتووبوون سەرهەڵدەدات، ئەم جۆرەیان هەموو خەونەكانی ڕووی لە داهاتوویە و داهاتوو بە بەهەشت و یۆتۆپیای خۆی دەزانێت، بەڵام دەبێت بزانین خەونی بەرەو پێشچوون جیاوازە لە خەونی گەیشتن بە یۆتۆپیا، خەونی بەرەو پێشچوون ئەو خەونەیە كە داهاتوو بە باشترو جیاوازتر دەزانێت لە واقیعی ئێستا، بەڵام خەونی یۆتۆپیابوون خەونێكی خەیاڵییە و خەونە بە بوونی چیایەكی ئاڵتونی. یەكەمیان حاڵەتێكی واقیعییە و دووەمیان حاڵەتێكی خەیاڵییە، بەڵام پەیوەندی هەردووكیان بەیەكەوە پەیوەندییەكە لە سەر ئەساسی (هێشتا نەبوو) دامەزراوە، (هێشتا نەبوو) بناغەكەی ئەو (نا)یەیە كە پێشتر گوتمان، واتە ئەگەر (نا) نەبوو ئێمە ناتوانین بیر لە (هێشتا نەبوو) بكەینەوە. بەڵام پرۆسەی (نا)یش بناغەیەكی تری هەیە ئەویش هۆشیارییه‌، واتە پرۆسەكە یەك لەدوای یەك دێت و بەبەردەوامیش چونكە ناگەنە یۆتۆپیا خۆیان بە شێوازی جیاواز دووبارە دەكەنەوە، بەڵام (نا) كاتێك چەمكی (هێشتا نەبوو) دەهێنێتە ناو خۆی ئەو كاتە نابێتە كۆتاییه‌كی تەواو، واتە ئەو(نا)یە نابێتە كۆتا (نا) بۆ سوبێكت بەڵكو لەگەڵَ پرۆسەی (نا)ی یەكەم (نا) تەواو خۆی بە وجودێكی تایبەتەوە دەنووسێنێت و بەردەوام لە ڕێگای (هێشتا نەبوو)ی بەردەوامەوە (نا)ی دووبارە سەرهەڵدەدات، ئومێد لێرەدا وادەكات (نا) نەمرێت و ببێتە پرۆسەیەكی بەردەوامی ئەبەدیی بەرەو ئەو شتەی دەمانەوێت، واتە (نا) نە كۆتادارە و نە عەدەم، بەڵكو لەگەڵ شتێكی ئومێدبه‌خش لە پەیوەندیدایە. هەم ئەوەی وادەكات (نا) نەمرێت یان نەبێت عەدەم ئومێده‌ هەم (نا)بوون گەڕانەوە نییە بۆ خاڵی سەرەتا یان سفر، بەڵكو هەنگاوی تازەیە بەرەو یۆتۆپیا. بلوخ ئاماژە دەكات كە (نا) لە شێوەی (هیشتا نەبوو) خۆی دووبارە دەكاتەوە، بەڵام دووبارەبوونەوەی (نا) لە شێوازی ڕابردوو نا، بە شێوازی هەمان فیگەر نا، بەڵكو بە شێوازێكی تازە، تازەبوون بەو مانایەی كە ئێمە شوێنی وامان دۆزیوەتەوە كە پێشتر نەدۆزراوەتەوە، كیشوەری وامان بینیوە كە پێشتر ئاشنای نەبووین، چیرۆكی وامان دێتە پێش كە پێشتر نامۆ بووین پێی، جیهانی وامان لێ پەیدا دەبێت كە پێشتر نەبووە، بەڵام دەبێت بڵێن ئەو شوێنەی ئێمە دۆزیمانەتەوە ئەو كیشوەرەی ئێمەی تێداین ئەو جیهانەی كە ئێستا هەیە بە بەردەوامی یۆتۆپیایەكەی ئێمە نییە و شتێكی نوقسانە.

پێنجەم/ ئیزافەی بلوخ بۆ سەر ماركس

ماركس ئیزافەی شۆڕشی بۆ پەراوێزەكان هەبوو، بلوخ ئیزافەی شۆڕشی ئومێد، ئایا بلوخ ماركسی بوو؟ ئایا بۆچوونی لەگەڵ ماركسی كلاسیك یەك بوو؟ پاش داڕوخانی ماركسییەت، بلوخ ئەندامی شیوعی نەبوو، بەڵام خۆی بە ماركسی دەزانی، بلوخ دوای ئەوەی ئاسۆیەكی داهاتووی بۆ نوێگەری فیكری ماركس بەدی كرد و مانفێست كرد، توشی ڕەخنەیەكی توندی ئەندامانی حزبی شیوعی و موفەكیرەكان بوویەوە، ماركسییە فەرمییەكانی بیركردنەوە و فەلسەفەی بلوخیان بە پێچەوانەی ڕۆحی فەلسەفەی ماركس دادەنا، لە ڕاستیدا بلوخ فەلسەفەی مادی بڕۆگرامەكانی لە ماركس وەرگرت، باوەڕێكی تەواوی بەو بیرو باوەڕانە هەبوو وەكو (بیروباوەڕێكی فەلسەفی)، بەڵام بە تەواوەتی دووركەوتەوە لە ڕۆحییەتی فەلسەفە داخراوەكەی ماركس، بلوخ هەوڵیدا دیدگای بنەڕەتی ماركس كۆبكاتەوە بەرامبەر مێژووی گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی و لەگەڵ رزگاربوونی مرۆڤ كە ڕەگ و ڕیشەكەی دەگەڕاندەوە بۆ كەلتوری شارستانی لەناو كەلتوری شارستانیش بۆ كەلتوری یەهودی مەسیحی.
یەكێك لەو ئیشاكالییە گرنگ و ئاڵوزییانەی كە فەلسەفەی بلوخ دەربارەی (شۆڕشی ئومێد) دەیورژێنێت (لاهوت) و مامەڵكردنە لەگەڵ ئاین، یان دەتوانین بڵێین یەكێك لەو كێشە سەرەكییانەی كە بلوخ دەباتەوە سەر ماركس بۆ ئەوەی ئێستێك بكەین لەگەڵیدا، هەڵوەشانەوەی ئاینە لای ماركس، ئایا بە جدی ئیشی بلوخ كارپێكردنەوەی ئاینە لە فەلسەفەی ماركسییەت؟ ئایا دەتوانین بڵێین (ئومێد) لە دوای (گەشت و دوور و درێژەكەی كەلتوری مرۆڤایەتی) بۆ ئەوەی بگاتە ئەنجام دەبێت بە مەرگی لاهوت كۆتایی بێـت؟ لە ڕاستیدا كاتێ‌ بلوخ هات ئەم كێشەیە واتە كێشەی كەلتور پەیوەست بە ئاینەوە لە گۆڕەپانێكی فراواندا خۆی مانفێست كرد، ئەمەش دەرەئەنجامی گەڕانی بلوخ بوو دەربارەی كەلتوری ڕۆشنبیری، بلوخ هات و لە كەلتور تێگەیشت و بەواتا فراوانەكەی كە مەیدانەكەی فكر و فەلسەفە و ئەدەب و هونەر و زانست و ئاینە، هەروەها بلوخ لەسەر ئەساسی ئەم بونیادانە كە ناكرێت خاڵی بكەیتەوە لە مرۆڤ بەرنامەكەی پێشكەش كرد، بلوخ (لاهوت)ی هێنایەوە ناو ماركسییەت، ئەمەش بە بیانووی ئەوەی ترسی لەدوا ڕۆژ هەیە، بلوخ بۆ ئەوەی هێز بداتە ماركس و بلۆریتاریا دەیەویست ئەو جوڵێنەرە ڕۆحییە نادیارە كە ماركس فرامۆشی كردبوو ئەم زیندوویبكاتەوە، ئەوەش ترسی ئەوەی نەك ئەو شۆڕشە (عەقلییە) ی ماركس گومان لە خۆی بكات و نرخی بەهای خۆی نەزانێت، ترسی ئەوەی وەكو خۆی بڕوای بەوە هەبوو ناكرێت مەعریفە بێ (لاهوت)هەبێت، ئەو مەعریفەیەش ناكرێت بێ لاهوت بێت چونكە ئەو كاتە (بلۆریتاریا)سەربكەوێـت دەچێـتە ناو بۆشاییەكی فەلسەفییەوە.

لە ئەرشیڤی دەنگەکانەوە..

http://www.dengekan.com/doc/2016/9/rezgarAli11.htm




چاوپێکەوتنی عەلیرەزا مەیبدی لەگەڵ مەنسوری حیکمەت

چاوپێکەوتن لەگەڵ ڕادیۆی فارسی لۆس ئەنجلۆس – عەلیرەزا مەیبدی

مەنسور حیکمەت
وەرگێڕانی بۆ کوردی کاوە عومەر
بەشی یەکەم – ٧ی حوزەیرانی ١٩٩٩
دەقەکە لە شریتەکە وەرگیراوە

شریتی ٦ خولەک
عەلیرەزا مەیبدی بەڕێز مەنسور حیکمەت، شەوتان باش!

مەنسور حیکمەت: شەوتان باش بەڕیز موبیدی ئێوە باشن؟

عەلیرەزا مەیبدی سوپاس. تۆ باشی

مەنسور حیکمەت: زۆر سوپاس بۆ ئیوە.

عەلیرەزا مەیبدی سوپاس بۆ قبوڵکردنی بانگهێشتنامەکەمان بۆ قسەکردن لەگەڵ یەکتر. یەکەم: بەڕێز حیکمەت تا چەند ڕێگەم پێدەدەێت لە ژیانی تایبەتی تۆ بپرسم ؟

مەنسور حیکمەت: هەر پرسیارێکتان پێ خۆشە دەتوانن بیکەن، منیش خۆم وەڵامی دەدەمەوە.

عەلیرەزا مەیبدیسوپاس.

مەنسور حیکمەت: هیچ سنوورێکی نییە.
عەلیرەزا مەیبدی: هیچ سنوورێکی نییە، زۆر باشە. ئێستا هەرچەندە لە پشت ناوێکی خوازراوەوە خۆت حەشارداوە، بەڵام پێموایە ئەوەندە سەرنج ڕاکێشیت هەیە کە توانیوتە چەندین کۆمۆنیست لە دەوری خۆت کۆبکەیتەوە. باشە ئەم پرسیارە بۆ من یان هەر کەسێکی تر دێتە ئاراوە، ئەم بەڕێز حیکمەتە کێیە؟ وە تەمەنی چەندە؟ ئه‌و چی ده‌كرد؟ لە چ بوارێکدا خوێندووتە؟ خەڵکى کوێیە؟ وە پسپۆڕییەکەی چییە؟ وە کەی دەستی بە چالاکیی سیاسی کردووە؟ دەمەوێت بڵێم ئەمانە پرسیارن کە ڕەنگە بۆ هەر کەسێک سەرهەڵبدەن.

کاک حیکمەت، نزیکەی هەموو نوێنەری تەیف و بزووتنەوە سیاسییەکان، چ لە ناوخۆ و چ لە دەرەوەی وڵات، چالاکییەکانیان بە ئاشکرا کردووە و نزیکە بڵێین بزووتنەوەیەکی ژێرزەمینییمان نییە. ڕەنگە ئەوە چالاکییە گشتیەکان بووبێت کە توانیان تا ڕادەیەکی زۆر ئەم دیواری ترسە بشکێنن. تۆ تاکە کەسیت کە بۆ زۆرێک لە خەڵکەمان بە نادیار ماوەتەوە. پێتان وانییە لەم دۆخەی ئێستادا کە شەڕێکی گشتی لە هەموو لایەکەوە دەستی پێکردووە، ئەم شاردنەوەی شوناسە ترس و گومان لە هەوادارانی ئێوە یان کەسانی تردا دروست بکات؟

مەنسور حیکمەت: با لەسەر ئەم نازناوە ڕوونی بکەمەوە. بەڕای من ئەم ناوە نازناو نییە. ناوێکی پیشەیی یە. وەک چۆن بۆ نموونە زۆرێک لە هونەرمەندان یان وەرزشوانان بە ناوێک ناسراون کە ناوی بڕوانامەی لەدایکبوونیان نییە. بۆ نموونە ئەگەر بڵێیت ناوی ئێلتۆن جۆن یان مادۆنا نازناوێکە، پێت دەڵێن نەخێر، ئەمانە ناوی پیشەیین؛ چونکە ئەو کەسەی بەم ناوە کاردەکات بەردەستە، دەزانرێت کێیە و بەڕێگەدا ئەم ناوە هەوڵێکە بۆ ئەوەی زیاتر و ئاسانتر بناسرێت. نازناو کاتێکە مرۆڤ ناسنامە و بوونی خۆی لە پشت ئەو ناوەوە دەشارێتەوە. لە دۆخی مندا لانیکەم “مەنسور حیکمەت” ناوی سیاسی منە و نازناوی من نییە. بە تەواوی ڕوونە ئەم کەسە کێیە و لە کوێ بووە و لە چی دەچێت و بەرژەوەندییە کەسییەکانی چین. هەموو ئەمانە دەتوانرێت لێکۆڵینەوەیان لەسەر بکرێت و وەڵامیان بدرێتەوە. دەمەوێت جەخت لەسەر ئەم جیاوازییە بکەمەوە. هۆکارەکەی ئەوەیە کە ئێستای ئێمە و حزبەکەمان تاکە جەریانی چەپی شۆڕشگێڕە کە پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە ناسنامەی مرۆڤەکان لە بەردەم حیزبەکانیاندا بناسرێت و کۆمەڵگا وشەی حیساب لە کەسانی ڕاستەقینە قبوڵ بکات نەک لە وتاربێژی نهێنی یان سکرتێری، بارەگای نهێنی ، ئەنجومەنی نهێنی.ڕێکخراو و ناوی هاوشێوەی کورتکراوە. ئێمە بۆ خۆمان هەمیشە ناڕەزایەتیمان بەرامبەر بەو ڕێکخراوە چەپە ڕادیکاڵانە هەبووە کە بۆ نموونە محمد، عەباس یان حەسەن ناتوانن ناوی کەسێکی سیاسی بن. لە هەر حاڵەتێکدا دەبێت ناو و پاشناو بێت، تەنانەت ئەگەر کەسێک بە هۆکاری ئەمنی نەتوانێت ناو و پاشناوی خۆی بدات، یان نایەوێت بیدات، ئەو شوناسە سیاسییەی کە لە کۆمەڵگادا بەدەستی دەهێنێت، پێویستە شوناسێکی قبوڵکراو و ڕاستەقینە بێت. قسەکانتان بەتەواوی ڕاستن، خەباتی سیاسی گشتییە. ڕێک لەم دوایین ژمارەی ڕۆژنامەی ئینتەرناشناڵدا بابەتێکم هەیە بە ناوی “حیزب و کۆمەڵگا”، کە بەشێکی زۆری تایبەتە کراوە بەپێویستیی ئاشکرایی بوون. ئەو شتەی وایکرد کۆمۆنیستەکان ببرێن بەرەو پەراوێزی شاراوەی کۆمەڵگەوە، سەرکوتکردن و کجکردن بووە. خۆئێمە نەبووینە هۆکاری. هۆکاری ئەوەی کە لە ژێر ناوی بڕوانامەی لە دایکبوونمدا کار ناکەم، ئەوەیە کە بیست ساڵ لەمەوبەر، کاتێک کۆمۆنیستێکی زۆر گەنجتر بووم، ئەگەر لە بنی بابەتەکانمدا ناوی خۆم بنووسم، دەبووە هۆی ماڵوێرانی و نەهامەتی و ئەگەری کوشتنم زۆر کەس. چونکە ئەم کەسانەیان دەناسی. بە ناو و پاشناو دەستگیریان کردوون، لێکۆڵینەوەیان لەگەڵدا کردووە، لە زینداندا هێشتوویانەتەوە. ئەگەر لە ساڵی ١٣٦٠دا نەیانکوشتبایە لە ساڵی ١٣٦٧دا دەیانکوشت و ڕەنگە خێزانەکان ئازاریان پێ بگات. ئەمانە بابەتگەلێکن کە بارگرانی لەسەر سەرکردایەتی بەرەی نیشتمانی دروست ناکەن؛ بەڵام بۆ کۆمۆنیستێکی شۆڕشگێڕ، هەمیشە فاکتەری گرنگە، کە دەبێت لەبەرچاو بگیرێت. لە ئەنجامدا ناوم ناوە مەنسور حیکمەت، بۆ ئەوەی زۆر کەس ڕزگار بکەم، من خۆم لەو ساتەدا لە مەترسیدا نەبووم؛ من لە چیاکانی کوردستان دانیشتبووم کە ئیمزام لەسەر بابەتەکانم دەکرد. بەڵام زۆر کەس لە تاران، ئەگەر ناوی بەڵگەنامەی لەدایک بوونم وەک کەسایەتییەکی سیاسی بخستبایە دامێنی بابەتەکەوە و ئەو تیرۆرانەش بیست ساڵ لەمەوبەر دەستیان پێکردبا، لەوانەیە زۆر کەس زیانێکی گەورەیان بەرکەوتبایە بەهۆی ئەم دۆسیەیە. مەنسور حیکمەت، کێشەی شەخسیی من نەبوو، چونکە لە کوردستان لەبەردەم سەدان و هەزاران کەسدا چالاکیی سیاسیم دەکرد. دیوەکەی تری مەسەلەکە ئەوەیە کە ناوی مەنسور حیکمەتیش ناوی ڕاستەقینەی منە، وەک چۆن هەموو ئەو چالاکییە سیاسیانەی کە کردوومە، کە وای لێکردیت میهرەبانانە و بتەوێت قسەم لەگەڵ بکەیت، بەم ناوە ئەنجام دراوە. ناوی بڕوانامەی لەدایکبوونم لە ڕووی سیاسییەوە بێ بەهایە. گراچۆ مارکس، ئەکتەرێکی کۆمیدی ئەمریکی، بۆ ماوەیەک ستوونی لە ڕۆژنامەکاندا لە ژێر ناوی ڕاستەقینەی خۆیدا، جولیۆس؛ ڕەخنەگران پرسیاریان کرد بۆچی ئەم کاک جولیۆس مارکسە ناوی ڕاستەقینەی خۆیمان پێ ناڵێت تا بزانین کێیە؟ ئەمەش هاوشێوەی ئەم دۆخە. ئەگەر ئێستا لەسەر بەڵگەنامەی لەدایک بوونەکەمەوە بابەتەکانی خۆم بنووسم، گوێم لێ دەبێت بۆچی ئەم بەڕێزە ناوی ڕاستەقینەی خۆی نانوسێت و بەڕاستی مەنسور حیکمەت لەپشت ئەم ناوەوەیە. لە ئەنجامدا لانیکەم ئەمە لەبارەی بە من و هاوڕێکانمەوە کە کەسایەتی سیاسی ئاشکران بەڵام لە ژێر ئەو هەلومەرجەی کە چالاکی دەستی پێکردووە، ناچار بوون ناوی سیاسیان هەبێت؛ ڕاست نیە. لەبارەی زۆر کەسیشەوە ڕاستە و منیش لەگەڵ ئێوە هاوڕام کە هەڵەیە و وێنەیەکی ترسناک و ژێرزەمینی و دەستنەکەوتووی کۆمۆنیستەکان نیشان دەدات . بە مانایەک ڕێگە بە ڕاگەیاندن و تیۆریزەکردنی چینە دەسەڵاتدارەکان دەدات لە پشتیانەوە هەرچییەکیان دەوێت بیڵێن و تەنانەت ڕێگەیان پێنادرێت لەسەر شانۆ دەرکەون و بەرگری لە خۆیان بکەن. ئەمە ئەو زیانانەیە کە تووشی بووین. ئەمە هەڵبژاردەی ئێمە نەبووە و ئێستا بەجدی لەم شێوازە دووردەکەوینەوە. ئەگەر سەرنج بدەن، ئێستا وێنە و وردەکارییەکانم لە ڕۆژنامەکانی حیزبدایە، ئەوە زانراوە کە من کێم و چیم کردووە. ئێستا ئەگەر لێم بپرسن پێت دەڵێم کەی لەدایک بووم و چیم کردووە. دەمەوێت بڵێم ناوی من نازناو نییە، ناوێکی سیاسییە.
عەلیرەزا مەیبدی: باشە، بەڵام ئێستا بیست ساڵ تێپەڕیوە بەسەر هەڵبژاردنی ئەم ناوە، هێشتا ناتەوێت ناوی بڕوانامەی لەدایک بوونت بڵێیت؟

مەنسور حیکمەت: ئەوان لەم بابەتە بە هەڵە تێگەیشتوون، وەک وتم، وەک گراچۆ مارکس کە لە ژێر ناوی جولیۆس مارکس نووسیویەتی، خەڵک دەڵێن کاکە ناوی ڕاستەقینەی خۆتم پێ بڵێ، ناوی مەنسور حیکمەتم پێ بڵێ. بەڕێزان بابەتەکانی تریشم واژۆ کرد.

عەلیرەزا مێیبیدی: باشە تۆ ناتەوێت ناوی بڕوانامەی لەدایک بوونت پێمان بڵێیت (پێکەنین)؟

مەنسور حیکمەت: ناوی بڕوانامەی لەدایک بوونم ژوبین ڕازانییە.

عەلیرەزا مێیبیدی: ژوبین ڕازانی!

مەنسور حیکمەت: بەڵێ، ئیتر ئەمە گرنگ نییە.

عەلیرەزا مەیبیدی: کاک حیکمەت خەڵکی کوێیت؟

مەنسور حیکمەت: من لە تاران لە دایک بووم، چوومەتە ئامادەیی ئەلبۆرز، چومەتە زانکۆی شیراز و دواتر چوومە ئینگلتەرا و لە ئینگلتەرا خوێندوومە تا سەرەتای شۆڕش، دواتر گەڕامەوە بۆ ئێران و لەو کاتەوە من مەنسور حیکمەتم .

عەلیرەزا مەیبادی: لە زانکۆی شیراز چ بوارێکت خوێندووە؟

مەنسور حیکمەت: من لە بواری ئابووریدا دەمخوێند.

عەلیرەزا مەیبدی: تەمەنت چەندە؟

مەنسور حیکمەت: تەمەنم٤٨ ساڵە.

عەلیرەزا مەبیدی: کاک حیکمەت هاوسەرگیریت کردووە؟

مەنسور حیکمەت: بەڵێ.

عەلیرەزا مێبیدی: منداڵتان هەیە؟

مەنسور حیکمەت: بەڵێ؛ سێ منداڵم هەیە. کچێکم هەیە تەمەنی سێزدە ساڵە و کوڕێکی هەشت ساڵان و کوڕێکی دوو ساڵانم هەیە.

عەلیرەزا مەیبدی: دەتوانم بپرسم لە ماڵەوە بە هۆی حەز و سەرقاڵیە سیاسییەکانتەوە کێشەتان هەیە؟ ئایا لێکتێگەیشتنێکی تەواو لە نێوان تۆ و هاوسەرەکەتدا هەیە؟

مەنسور حیکمەت: هاوژینەکەم بە ناوی سیاسی (وەک ئێوە دەلێن ناویخوازراوی) ئازەر ماجدی کار دەکات. ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی و فەرمانگەی سیاسی پارتیمان و سەرنووسەری گۆڤاری مێدوسا. کە ڕەنگە بینیبێتتان.

عەلیرەزا مەیبدی: سەرنجڕاکێشە!

مەنسور حیکمەت: گۆڤاری مێدوسا لەسەر بانگهێشتی خۆی لە سوید کۆنفرانسێکی لەگەڵ خاتوو شیرین عیبادی، مەهناز ئەفخەمی، هایدە دارئاگاهی، مینا ئەحەدی، و خاتوو مێهرەنگیز کار، کە بڕیار بوو لە ئێرانەوە بێن، کۆنفرانسێکی سازکرد و ڕەنگە ئێوەش بیستبێتتان.
عەلیرەزا مەیبادی: کاتێک نوێنەرانی کۆماری ئیسلامی هاتنە ئەورووپا، تۆ خەریکی کۆکردنەوەی حیزبەکەت بوویت بۆ دژایەتیکردنیان، لە کاتێکدا تۆخۆت دواتر بوویتە یەکێک لەوانەی کە نوێنەری تەیفی جیاوازت بانگهێشت دەکرد بۆ ئەوەی بێن لە ئەوروپا بەشداری لە کۆنفرانسێکدا بکەن و ڕا و بۆچوونەکانیان بڵێن. چی ڕوویدا کە گۆڕانکارییەکی وات لە ڕێکارەکاندا کرد؟

مەنسور حیکمەت: هیچ گۆڕانکارییەک ڕووی نەداوە! پێم وایە دەبێت گۆڕانکاری لە تێگەیشتنی چاودێران یان ڕەوتەکانی تر و ڕۆژنامە و میدیاکان سەبارەت بە سیاسەتی ئێمە ڕووبدات. ئێمە هەرگیز نەمانگوتووە دژی ئەو کەسانەین کە لە ئێران دەژین. قسه ی ئێمه ئه وه یه که ئێمه دژی کۆماری ئیسلامی و ئه و که سانه ین که کار ده که ن و کاریان له گه ڵ کردووه ، هه وڵیش ده ده ین بەوهۆیەی که هه موو تریبۆنەکانیان گرتووه و ئه مه یان خستووه ته به ڕچاوی خه ڵک، با نه هێڵین تەبلیغات بکه ن و با نه هێڵین که سەکۆیەکیان دەست بکەوێت بۆ ئەوەی قسە کۆنەپەرستانەکانیان بڵێن. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ حکومەتی کۆماری ئیسلامی و ئەوانەی کاریان بۆ کردووە. کاتێک بۆ نموونە کاک سروش وەک نووسەرێک یان وەک بیرمەندێک دێتە ئێرە، ئەوە لەبیر بچێت کە کاک سروش ئەندامی ئەنجومەنی شۆڕشی ڕۆشنبیری بووە کە داوای هێرشکردنە سەر زانکۆکانی وڵاتێک دەکات؛ ئاگادار بە! زانکۆکانی وڵاتێک و خوێندکاری گەنج لەم هێرشەدا کوژران. لە تاران و لە ئەهواز لە یەک شەودا لە زانکۆ شەڕێک هەڵگیرسا، لە نێوان ئەو خوێندکارانەی کە گوناهیان ئەوە بوو کە باڵی چەپ و عەلمانی بوون و گوێڕایەڵی حکومەتی ئایینی نەبوون و ئەوانەی کاک سروش بانگی کردبوون بۆ هێرشکردنە سەریان. کاک سۆروش ئەندامی ئەنجومەنی شۆڕشی فەرهەنگی ڕێژیمی ئیسلامییە. ئەگەر ئەم کارەی بۆ کۆریای باکور بکردایە کاک کلینتۆن بە تاوانباری جەنگ ناوی دەبرد! ئەگەر ئەم کارەی بۆ حکومەت…یان حکومەتی سربیا کردبا، ئێستا هیچ ئیدیعایەک لە دژی ئەوان نەدەبوو، بەڵام بەو پێیەی “جودابیرەکانی” دۆخی ئێستان، کەس هیچیان پێ ناڵێت. بەڵام کاتێک هاوڕێکانمان خاتوو شیرین عیبادی یان خاتوو مێهرەنگیز بانگهێشتی کار دەکەن، ئەمانە چالاکی سیاسین لە ناوخۆی وڵاتدا، کە دیارە ناچارن بە کۆمەڵێک کۆت و بەندەوە کار بکەن. کەس ناتوانێت بانگەشەی ئەوە بکات کە شیرین عیبادی یان مێهرەنگیز کار پەیوەستن بە حکومەتی کۆماری ئیسلامی و کاریان بۆ کردووە یان لە بەرپرسانی کۆماری ئیسلامیدا بوون. ئەم تێنەگەیشتنە هەبووە کە ئێمە کێشەمان لەگەڵ ئەو کەسانەدا هەیە کە لە ئێرانەوە دێن بۆ کۆبوونەوە لە دەرەوەی وڵات. ئێمە کێشەیەکمان لەگەڵ کۆماری ئیسلامی هەیە، هەروەک چۆن خەڵکی ئێران کێشەیان لەگەڵ کۆماری ئیسلامی هەیە. خەباتی ئێمە لە دەرەوەی وڵات درێژکراوەی خەباتی خەڵکی ئێرانە لە ناوەوە، ئەو خەڵکەی کە کۆماری ئیسلامییان ناوێت. ڕەنگە بەشێکی کەمی خەڵک کۆماری ئیسلامییان بوێت، یان بەشێکی کەم ئامادەبن پێی ڕازی بن، بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا بەشێکی زۆری خەڵک کۆماری ئیسلامییان ناوێت و ئێمەش درێژەپێدەری هەمان شتین. بەردەوام بوون لە هەمان نەویستنین لە دەرەوەی وڵات. سەیر نییە حیزبێک کە پێی وایە کۆماری ئیسلامی دەبێ بڕوخێنرێت، لە دەرەوەی وڵات لە بەردەم کۆبوونەوەی بەرپرسەکانیدا خۆپیشاندان بکات. یان لە کۆبوونەوەکانیاندا لەقاویانبدات و هتد. پێم وایە کەمێک هەڵە تێگەیشتن بوو، ویستیان لە دەرەوەی وڵات وێنەیەکمان پێ بدەن وەک حزبێکی سیاسی کە حەزی لە هەڵوەشاندنەوەی کۆبوونەوەکانە! ئەمە بە هیچ شێوەیەک وا نییە. لایەنگرانی خاتەمی لە دەرەوەی وڵات کەم نین، بەشێکی زۆریان بە ڕواڵەت چەپ یان دێموکرات و ناسیۆنالیستن، ئەوان پشتگیری لە فراکسیۆنێکی حکومەت دەکەن کە ناوی فراکسیۆنی دووەمی خوردادن، ئێمەش هەرگیز بەشداری کۆبوونەوەکانیان نەبووین جگە لە ڕێزگرتن. ئەگەر ویستمان مامەڵە لەگەڵ نەیارەکانمان بکەین، باشە بێگومان هەموویان نەیارەکانمانن. ئێمە تەنیا، ڕایدەگەیەنین کە مامەڵەو لەقاودانی دەسەڵاتدارانی کۆماری ئیسلامی دەکەین نەک بە مەبەستی تێکدانی کۆبوونەوەکانیان. کاتێک لە کۆبوونەوەیەکدا هەڵوێستی لەقاودەرانە ئەنجام ئەدەین، بابەتی کۆبوونەوەکە بە شێوەیەکی سروشتی دەگۆڕێت، کەسانی دیکەش دەنگ بەرزدەکەنەوە و قسە دەکەن، و ڕەنگە کۆبوونەوەکە کۆتایی بێت یان نەیکات، بەڵام ئیتر ئەوە کێشەی ئێمە نییە. کێشەکە ئەو کەسەیە کە ئەو کپکردن و کوشتنەی لە ئێران دەست پێکردووە و هاتۆتە دەرەوە بۆ پڕوپاگەندەی بۆ بکات.

عەلیرەزا مەیبدی: ڕاستە! کاک مەنسور حیکمەت، بە بڕوای ئێوە شتێک نییە بە ناوی چاکسازی کەسایەتی، واتە ئەگەر کەسێک بیەوێت لە ڕیزەکانی حکومەتی ئیسلامی جیابێتەوە و بچێتە ڕیزەکانی خەڵکەوە، ڕێگایەکی داخراو لەبەردەم خۆیدا دەبینێت!

مەنسور حیکمەت: بە هیچ شێوەیەک وا نییە. بە تەواوی پێچەوانە دەبێتەوە! وتووێژی ئێمە لەگەڵ کاک سروش بۆ نمونە ئەوەیە کە ئەگەر بتەوێت سەکۆیەکت پێبدرێت لە دەرەوەی وڵات، ئێستا زەحمەت نییە کە بێت وبلێت من هەڵەمکرد کە لە شۆڕشی فەرهەنگی ئیسلامی و لە خوێن هەڵکێشانی زانکۆ و خوێندکارانی وڵاتدا هاودەنگ بووم. سکاڵایەکی تایبەت هەیە لەسەر کاک سروش. ئەوانەی بەهۆی کاک سۆروشەوە منداڵەکانیان یان ئازیزانیان لەدەستداوە یان ترسێنراون. ئەگەر لەگەڵ ئۆپۆزسیۆنی چین ئەم کارەیان بکردایە، ئێستا ئەمریکا جیهانی هەڵدەگێڕایەوە بەسەریدا، بەڵام بەو پێیەی لە ئێستادا هەواڵێکی لەو شێوەیە بۆ ئێران نییە، کەس ئاگاداری ئەوە نییە کە کاک سروش هاوتای ئەوانە بێت کە هێرشیان کردە سەر گۆڕەپانێکی دیاریکراو لە چین. کاک سۆروش چەقۆکێشی ئەو وڵاتە بوو. ڕاستکردنەوەی کەسایەتی زۆر سادەیە: هونەری دەربڕین شارەزایە دەتوانێت بڵێت، داوای لێبوردن دەکەم! من هەڵەیەکم کرد! لەگەڵ شەپۆلەکەدا ڕۆیشتبووم! دەکرێ بڵێین کەش و هەواکە بە جۆرێک بوو کە مرۆڤ پێی وابوو خزمەت بە کەسێک دەکات. بەڵام ئامادە نییە ئەمە بڵێت، چونکە نە شەرم دەکات و نە وازی هێناوە. وە ئەگەرنا ئەگەر کەسێک بڵێ هەڵەم کرد، ئێمە بەرگریکاری گشتی مێژوو نین. ئێمە مرۆڤین. ئەگەر کەسێک بڵێ من هەڵەم کرد، ئێمە دەڵێین باشە هەڵەی کردووە.

عەلیرەزا مەیبدی: زۆر باشە، بەڕای ئێوە ئەم گۆڕینی بۆچوونە یان بەیاننامەی گۆڕینی بیروڕا بەس نییە و دەبێت نامەی تەوبە واژۆ بکات؟
مەنسور حیکمەت: نەخێر! بە هیچ شێوەیەک نامەی تەوبە نییە. چۆن دەزانی کاک سروش بیروڕای خۆی گۆڕیوە؟ ئێستاش لە ئینگلتەرا دێت بۆ قسەکردن و لەگەڵ هاوڕێکانمان قسەی کردبوو کە کۆبوونەوەکەیان دوا نەخراوە و قسەی هاوڕێ کانمان لەلایەن ئامادەبووانەوە بیستراوە، دەڵێت ئەمە وا نییە. دەڵێت من کارێکی باشم کردووە. دەڵێت ئەو خوێندکارانە چەکیان هەبووە. حکومەت کە خۆی بە تاوانی هەبوونی خوێ و بیبەر لە شەقامدا خەڵکی بێتاوانی لە سێدارە دا، بانگەشەی ئەوە دەکات کە خوێندکارانی زانکۆی تەکنیکی “چەکیان هەبووە”! وە لەبەر ئەم هۆکارەش ڕێگەی پێدراوە کە لۆمپنە ئیسلامیەکان لە تەکیەکاندا کۆبکرێتەوە و دەربهێنێت و بە چەقۆ و تیر و شیرو چەک هێرشیان بکاتە سەر. ئەم بیرمەندە ئیسلامیە تۆبە ناکات، ڕاستی دەڵێت. ئەگەر خەڵکی ئێران بەڵێن بدەن زۆرترین میهرەبانی و لێبوردن لە جیهاندا نیشان بدەن، ئایا ئەم دۆستانەمان بەڵێن دەدەن ڕاستییەکان بڵێن؟ با بڵێن ڕاستی ئەوە بوو کە ئێمە لە شورای شۆڕشی ڕۆشنبیریدا هەڵە بووین. بەڵێ لەو پڕۆسەیەدا خوێندکارەکان ستەمیان لێکرا. ئایا قوربانییەکان چەپ بوون؟

عەلیرەزا مەیبدی: ئایا ئێوە بە شێوەیەکی شەخسیی لەگەڵ شورای شۆڕشی ڕۆشنبیری و بە شەخسی لەگەڵ سروش ناکۆکیتان هەبووە؟ زۆربەی سەرنجەکانتان ئاراستەی سروش دەکەن. دەتوانم بپرسم بۆچی؟

مەنسور حیکمەت: چونکە ئەو کەسایەتیە بوو کە زۆرترین ناڕەزایەتی بۆ پەکخستنی کۆبوونەوەکانیان ڕویدا. ئەگەر بۆ نموونە موهاجەرانی کە هێشتا وەزیرە، یان خاتەمی کە بەرپرسی دەسەڵاتی جێبەجێکردنی ئەم سیستەمە هاتبێت، پرسیاری کەمتر دەبوو کە بۆچی ئاشکرات کردوون؟ من دەڵێم کاک سروش چونکە ڕووخسارێکی “بیرمەند” و “فەیلەسوف”ی وەک ئەوان لە زانکۆکانی ئەوروپادا پێشکەش کراوە؛ وە کاتێک حکومەتی ئەڵمانیا یان زانکۆیەکی دیاریکراو یان هەر کەسێک بانگهێشتی دەکات، وەک “بیرمەندێکی” ئیسلامی باس دەکرێت کە بڕیارە “پڕۆتستانتیزمی ئیسلامی” بهێنێت! بۆ سەلماندنی خاڵەکەم باسم لە ئاڵۆزترین نموونە کرد. کاک سروش کە بە ڕواڵەت بیرمەندە و بە ڕواڵەت هەر لە ئێستاوە بەشێکە لە ئۆپۆزسیۆنی حکومەت؛ یەکێک لە بەناو بەهێزکردنی ئەم دۆخە بۆ من و ئێوە و ملیۆنان کەسی تر بووە کە ئێستا بیست ساڵە بەدەستیەوە دەناڵێنین. ڕۆژێک دەرگاکانی ئەم وڵاتە بەڕووی خەڵکدا دەکرێتەوە و ڕۆژێک ئەم دەسەڵاتە دەڕووخێت و ڕاستی بڵێین خەڵکی جیهان دەگری. وەک ئەوە وایە باسی ئۆشڤیتز Auschwitz بکەن و ڕاستی لەسەر حزبی نازی بڵێن. تا ئەو ڕادەیەی کارەکانیان تاڵ بێت، بە بڕوای من پێویستە بەرپرسیارێتی کارەکانیان بخەینە ئەستۆ و داوایان لێ بکەین سەیری ئەم حەقیقەتە بکەن. لە باشووری ئەفریقا سیستەمێکیان بۆ کۆمەڵگە دروست کرد کە یەکجار لە زمانی هەردوولاوە ڕاستییەکان دەرببڕێت. ڕەنگە بتوانن تێیدا تێپەڕن. کاک سروش بە هیچ شێوەیەک ئامادە نییە پێ لەم خاکەدا دابنێت. چونکە پێی وایە پشتی بەهێزە و کۆماری ئیسلامی هێشتا بوونی هەیە. هۆکاری ئەوەی کە باسم کرد، بۆ ئەوەیە کە دوورترین نموونەی بەرپرسێکی کۆماری ئیسلامییە. ئەمەم بۆ ئەوە وت کە حسابی کۆچبەران و دەسەڵاتی فەرمی کۆماری ئیسلامی ڕوون بێت. پوختەی من ئەوەیە کە ئێمە مامەڵە لەگەڵ دەسەڵاتدارانی کۆماری ئیسلامی و نوێنەرانی دەکەین و بە پێچەوانەوە لایەنگرانی کۆماری ئیسلامی لە دەرەوەی وڵات هیچ زیانێکیان لە ئێمە نەبینیوە.

عەلیرەزا مەیبدی: کاک مەنسور حیکمەت، ئێستا وتت موهاجەرانی، لە کاتی دانیشتنی لێپێچینەوە لە پەرلەمان گوێت لە وتارەکەی کاک موهاجەرانی گرتووە؟

مەنسور حیکمەت: ڕاستەوخۆ نا، بەڵام هەندێک شتم بیستووە.

عەلیرەزا مەیبدی: باشە، هەست ناکەیت گۆڕانێک لە ڕۆح یان لە سەلیقە یان دونیابینی بەشێک لە پیاوانی کۆماری ئیسلامیدا ڕوویداوە؟
مەنسور حیکمەت: بە بڕوای من بەشێک لە کۆماری ئیسلامی دڵنیا بوونەتەوە کە بە سەرسەختی لەگەڵ خەڵک و تەنیا بە لێدانی خەڵک، ئیتر ناتوانێت درێژە بە حوکمڕانیی خۆی بدات. لە ئەنجامدا دەگاتە ئەوقەناعەتەی کە پێویستە لە شوێنێک دابنیشێت. ئەگەر بپرسن بۆچوونەکانی چین دەربارەی کۆمەڵگا؟ ئەو پێی وایە پێویستە کۆماری ئیسلامی بپارێزرێت. پێی وایە ژن کەمترە لە پیاوان. ئەو پێی وایە منداڵ دەبێت بە پێی یاسای شەریعەت بەشووبدرێت. ئەو پێی وایە دیموکراسی گەندەڵییە. ئەو پێی وایە کۆمۆنیزم دەبێ نایاسایی بێت. ئەو پێی وایە کرێکار نابێت سەندیکای هەبێت. ئازادی بێ شەرت و قەیدبۆ مانگرتن و ڕێکخستن هەبێت. ئەمانە بیروباوەڕی کاک موهاجەرانین. ئەگەر بیروباوەڕی تری هەبوایە، حکومەتی ئیسلامی بەجێدەهێشت و دژی دەجەنگێت. ئەمانە بیروباوەڕی کاک موهاجەرانی و خاتەمین. دەبێ هەندێک کەس نەرم بوون، هەرچەندە لە کۆتایی ڕژێمی ئاپارتایدApartheid لە حکومەتی سپی پێستەکانی ئەفریقای باشووردا کەس نەرم بوون. ، هەندێک کەس لە کوتایی دەسەڵاتی پاشایەتیدا لە ناو ئەنجومەنی نیشتمانی یان لەناو کابینەی شەریف ئیمامی نەرم بووبوون. ئەمە شتێکی سەیر نییە. قۆناغی پاشەکشەیە. بارگۆڕانە دەبینن خەڵک بە بێزارییەوە سەیریان دەکەن و چاوەڕێی هێرشکردنە سەریان دەکەن. هەست بە فشاری خەڵک دەکەن لەسەر خۆیان. دەیەوێت دەرچەی سەلامەتی بکاتەوە. تەنانەت فراکسیۆنی خامنەیی نیگەرانن لەوەی ئەو پەنجەرەی کە دەیکەنەوە دەبێتە هۆی شکاندنی تەواوی بەنداوەکە و ڕژانی لافاوەکە و دژی ئەمەیە. دوو فراکسیۆن لەسەر مانەوەی کۆماری ئیسلامی مشتومڕ دەکەن. فراکسیۆنێک پێی وایە پێویستە زیاتر لەگەڵ خەڵک بنیات بنرێت.

عەلیرەزا مەیبدی: پێتوایە ئەم ئۆپۆزسیۆنەی لە ئێراندا دروست بووە، ئۆپۆزسیۆنێکی دەستەمۆکراوە یان واقیعییە؟

مەنسور حیکمەت: کام بەشە لە ئۆپۆزسیۆن؟

عەلیرەزا مەیبۆدی: هەمان ئەو گرووپانەی کە ئەمڕۆ لە ئێران بە کوتلەی ڕیفۆرمخواز یان لایەنگری چاکسازی و ئاڵوگۆڕەکان لە ئێران ناسراون؟

مەنسور حیکمەت: وەک من دەیبینم لایەنگرانی چاکسازی دوو جۆرن. یەکێکیان بەرە و ڕاپەڕین دووەمی خورداد، لە موجاهیدینی شۆڕشی ئیسلامییەوە تا توێژێک لە بریکار و لقەکانی حکومەت خۆی و بەشێک لە ئاخوندەکان خۆیان. ئەمە فراکسیۆنێکی ڕیفۆرمخوازە کە زۆرترین ئاسانکاری لە سی ئێن ئێن و بی بی سی و ڕژێمەکانی ڕۆژئاوا وەردەگرێت بۆ ئەوەی لە ڕووناکییەکی باشدا خۆیان بۆ خەڵک لە ئێران و دەرەوەی وڵات نیشان بدەن. فراکسیۆنێکی تریش هەیە، ئەویش کەسانێکن کە ئەم بۆشاییە بەکاردەهێنن و هەندێکجاریش کەسایەتییەکانن کە لەچوارچێوەی ئاسانکاری و تواناکانی ئەوێدا کاردەکەن و سەر بەم فراکسیۆنی دووەمی خوردادە نین. ڕۆڵەکەیان زۆر بەسوود دەزانم و ڕێزێکی قووڵیان لێدەگرم. فراکسیۆنی دووهەمی خورداد، ناتوانرێت بە بێهزاد نەبەوی، بگوترێ لایەنگری چاکسازیە لەو وڵاتەدا. ئاگاداربن، ئێمە باسی بێهزاد نەبەوی دەکەین کە ڕێکخەری موجاهیدینی ئینقلابی ئیسلامییە، کە گۆپاڵ وەشاندنی لەو وڵاتەدا داهێناوە. ئێستا ئەگەر سادق قوتبزادە لە ژیاندا بوایە، لە لیبراڵەکانی ئەو وڵاتەدا دەبوو. بەڕای من ئەمانە پێویستە فڕێ بدرێن. خەڵکی ئێران بە کەسایەتییە خێرخوازی و ئازادیخوازەکانیانەوە کە بە ناچاری ڕووبەڕووی ئەو بەدبەختییە دەبنەوە، لەهەموو کەلێنێک کەڵک وەردەگرن. ئەوانەی داکۆکی لە مافی ژنان و مافی منداڵان و مافی کرێکاران و نەهێشتنی هەڵاواردن و کراوەیی سیاسی دەکەن، پێم وایە کەسانێکی تەواو ئەرێنین. ئەوانەن کە دروشمەکانیان ڕادیکاڵتر و تیژتر دەبن تا ئەو ڕادەیەی ڕژیم شل دەبێتەوە و زیاتر لە دروشمەکانی ئێمە دەچن. ئەگەر ڕژیم شلتر بێت، دەبینیت پێگەی خاتەمی و دار ودەستەی گرووپی دووەمی خورداد لە خامنەیی نزیکتر دەبێتەوە. ئەگەر وەرقەکە بە زەرەری کۆماری ئیسلامی هەڵگێڕنەوە، لانیکەم نزیکیی فراکسیۆنەکان دەبینیت، گەرموگوڕی زیاتریش لە نەیارانی حکومەتەوە دەبینیت. بەڕای من ئەمانە وەک یەک نین. بە هەڵە هەندێک جار لە بەشێکی ئۆپۆزسیۆن لە دەرەوەی وڵات هەموو ئەمانە پێکەوە دەنووسرێن. بەڕای مە ئەمە هەڵەیە.

عەلیرەزا مەیبدی کەواتە، ئەوەندەی من تێگەیشتبم، ئێوە لە ڕاستیدا ئامادەن هاوپەیمانی لەگەڵ گروپێک لە ئێراندا دروست بکەن؛ هەمان ئەو گروپەی باست کرد کە ڕێزی لێدەگریت؟

مەنسور حیکمەت: بەڕای من ئەو چالاکە سیاسی و چالاکە سیاسیانەی لەو وڵاتەدا هەڵدەستن و دەزانن شەوانە ڕەنگە چەقۆکێشێک لە نزیک ماڵەکەیان هێلانە بکات و بەرگری لە مافی جیابوونەوەی ژن و مافی منداڵ بکات، شەرەفمەندترین کەسن لەو کۆمەڵگایەدا. بێگومان من ئەمە دەکەم. پێم وایە لە ڕۆژێکدا کە هەڵبژاردەیەکی ئازادیان هەبێت، ڕەنگە زۆرێکیان حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری وەک ئاڵای خەباتیان هەڵبژێرن. تۆ لە ئێران کار دەکەیت، دەبێت زۆر ڕێکاری خۆپارێزی بگرێتەبەر بۆ ئەوەی ژیانت و ماڵەکەت لە سووتان و خێزانەکەت لە سەربڕین ڕزگار بکەیت. تۆ سانسۆر بەسەر خۆتدا دەسەپێنیت. ئەمە بە تەواوی تێگەیشتنە. بەڵام گوتم بە بیانووی ئەم جۆرە کەسانە و ئەم کەسە شەرەفمەندانە، ڕۆشتن و پاککردنەوە و ڕشتنی ئاوی پاک بەسەر کەسانی وەک ڕێکخراوی موجاهیدینی شۆڕشی ئیسلامی و ئاخوندی لایەنگری خاتەمی بەڕای من هەڵەیە. ئەمە شتێکە کە بە بڕوای من ئۆپۆزسیۆنی خاتەمیچی لە دەرەوەی وڵات لێی تێناگات.
عەلیرەزا مەیبدی: کاک مەنسور حیکمەت هەندێک لە نەیاران تۆ بە سکتاریزم و ستالینیزم تۆمەتبار دەکەن. ئایا بەڕاستی پەیوەندی کوێرانە لە نێوان ئێوە و چینەکانی خوارەوەی حیزب لە حزبەکەتدا هەیە؟ واتە لە ڕووی ڕێکخستنەوە چۆن هەڵسوکەوت دەکەیت؟ پەیوەندی ڕابەر لەگەڵ ئەو گروپەبەشی خوارەوە لە حیزبدا چۆنە؟

مەنسور حیکمەت: پرسیارێکی زۆر باشت کرد چونکە دەرفەتێکم پێدەبەخشێت باسی بکەم و وەڵامی هەندێک لەو بەناو پڕوپاگەندە و تۆمەتە کۆنانە بدەمەوە کە لە دژی هەموو کۆمۆنیستێک دەکرێت و نەک تەنها دژی ئێمە. سەیرکە، وێنەیەکی کۆمۆنیستەکان وەک دیکتاتۆر، تۆتالیتاری هەیە، هۆکاری لکاندنی ئەم وێنەیە بە کۆمۆنیستەکانەوە ئەوەیە کە لە چوارچێوەی ئەم شەڕی ساردەدا، کە هەموو هەسارەکەیبۆ خۆی ڕاکێشابوو، ئەمە ئەو تۆمەتە بوو کە بەناو کوتلەی بازاڕی ئازاد و دیموکراتی ڕۆژئاوا ئەو بەناو بلۆکەی خۆی لە ڕۆژهەڵات لە دژی دوژمن دروست کردبوو. ئەمە تۆمەتێکە کە لە شێوەی بەبەری هەموو کۆمۆنیستێکیاندا دوریوە. من وەک کۆمۆنیستێک لەو ڕۆژەوە کە هاتووم، بەرگریم لە ئازادی و یەکسانی بێ مەرجی ئینسانەکان کردووە، تەنانەت ئەم وشەیە، “ئازادی بێ مەرج”م هێناوەتە ناو ئەدەبیاتی سیاسی ئەو وڵاتە، دەتوانیت بڕۆیت و لێکۆڵینەوە بکەیت و مرۆڤ و یەکسانین ، با ناوبانگ و دەسەڵات بدۆزینەوە، ئەم کۆگای تۆمەتە لەوێیە و یەکسەر فاکتورەیەک دەنێرن بۆ فڕێدانی شەش لە تۆمەتە تۆتالیتارییەکان. کەس بەدواداچوونی بۆ پەیوەندییە سیاسییە ناوخۆییەکانی پارتی کرێکارانی شیوعی نەکردووە، کە ئێستا پێتان دەڵێم چییە؛ بەڵام تۆمەتی تۆتالیتاری بوون حازرو و ئامادەیە بۆ کۆمۆنیستەکان. ئێستا، گرنگ نییە من قوربانی ئەم تۆمەتە بم یان کۆمۆنیستێک لە کۆڵۆمبیا یان کۆریا کە شتێکی لەو جۆرە بڵێت. ئەمانە تۆمەتەکانی شەڕی ساردن کە لە ڕۆژئاوا بە تایبەتی بۆ کۆمۆنیستەکان لەلایەن میدیا و زانکۆ و حکومەتەکانی ڕۆژئاواوە خراونەتە پاڵیان. ئێستا بیانەوێت هەرکەسێک بۆردومان بکەن، سەرەتا بڕیارنامەیەک لە نەتەوە یەکگرتووەکانەوە وەردەگرن، ئەو تازەپێگەیشتووانەش پێداگری لەسەر ناکەن، دواتر بە دیکتاتۆر تۆمەتباری دەکەن و یەکسەر ئەم تۆمەتە دەدەنە CNN، واشنتۆن پۆست، و BBC. فڕێی بدەنە سەری هۆکاری ئەوەی کە ئەم تۆمەتانە بە ڕاستی دەخرێنە پاڵ ئەوەیە کە ئێمە کۆمۆنیستین و ئەمە تەڵەیەکی ئامادەکراوە کە پێیان وایە دەمانکوژێت و زۆر بە خێرایی ڕوودەدات. بەڵام لە ڕاستیداحزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کراوەترین و مۆدێرنترین حیزبی سیاسی ئێرانە. من سەرۆکی ئەم حیزبە نیم، سکرتێری کۆمیتەی ناوەندی ئەم حیزبەم و بە پێچەوانەی هەموو سەرکردەکانی پارتە ئۆپۆزسیۆنەکانی ئێران و تەنانەت پارتە سیاسییەکانی ڕۆژئاواش، سێ مانگ جارێک جارێک (کە ڕەنگە پێنج مانگ بخایەنێت ئەگەر وادەی خۆی دوابکەوێت بەهۆی سنوردار بوونی تواناکانەوە)، پلینۆم کۆمیتەی ناوەندی حزب دیسانەوە ئەو کەسە هەڵبژێرێت کە ئەم کارەی لە حزبەکەماندا هەیە و پێکهاتەی فەرمانگەی سیاسی. دوایین جار کە دەنگی متمانەم لە پڕۆسەی هەڵبژاردنی دیموکراسی وەرگرت بۆ ئەوەی سکرتیری کۆمیتەی ناوەندی حزب بم، سێ مانگ لەمەوبەر بوو. وە بەم زووانە، ڕەنگە دوای مانگێک، جارێکی تر ناچار بم ڕووبەڕووی هەڵبژاردن ببمەوە. هەموو بەرپرسانی ناو کۆمیتەی ناوەندی هەڵدەوەشێنەوە و دووبارە هەڵبژاردن دەکرێتەوە. ئێمە تاکە بزووتنەوەین کە کۆنگرەکانمان لە کاتی بەڕێوەچووندا دەناسرێن و بەشداربووان کێن و وتارەکان چی بوون. بۆ نمونە ئێوە نازانن کاک داریوش فروهەر چۆن سەرۆکی حیزبی میللەتی ئێران بووە. ناتوانی بڵێی لە چ بەروارێکدا هەڵبژێردرا. کێ دەنگی پێدا، کێ دژی قسەی کرد. بەڵام لە دۆخی مندا دەتوانن بە وردی بڵێن لە کام کۆنگرە، لەگەڵ کام بەشداربوو، بە کام ئیختیار و بڕوانامە، بەدوای کام گفتوگۆ و کام هەڵبژاردنی نهێنی کە ڕاکێشرا بۆ خولی سێیەم و چوارەم، بۆ نموونە من چوومە ناو کۆمیتەی ناوەندی یان ئەو مەکتەبی سیاسی. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کراوەترین و ڕۆژئاواترین و مۆدێرنترین حیزبی سیاسی ئێرانە.

عەلیرەزا مەیبدی: ئایا دەرگای حزبەکەت کراوەیە بۆ لێکۆڵەرێک، کاک حیکمەت؟

مەنسور حیکمەت: بەڵێ! بە تەواوی. کێشەیەک هەیە کە پێموایە هەیە، پێش هەموو شتێک پێویستە گرنگی بەو لێکۆڵینەوەیە هەبێت سەبارەت بە حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، کە کارکردی دەسەڵاتی ئێمەیە. تا بەهێزتر بین، ڕەنگە بەرژەوەندیی دۆستانی وەک ئێوە و توێژەران کە بێن سەیری بەڵگەنامەکانی ئەم حیزبە بکەن و بەشداری کۆنگرەکان و چاوپێکەوتنەکانی بکەن زیاتر بێت. ئەمەش کارکردی دەسەڵاتی ئێمەیە. کۆنگرەی ئێمە لە کۆنگرەی حزبی کرێکارانی بەریتانیا زیاتر کراوەیە بۆ ئێوە. سەرکردایەتی ئێمە دەستڕاگەیشتنترە لە سەرکردایەتی زۆرێک لە حیزبەکانی ڕۆژئاوا، ئەگەر ڕاستگۆ بم، پێموانییە لە داهاتوویەکی نزیکدا هەموو میدیاکان، سەربەخۆ لە چەپ و ڕاست و هێڵی سیاسی خۆیان، بانگهێشت بکەین بۆ بەشداریکردن و.ئامادەکردنی ڕاپۆرت بۆ کۆنگرەکانمان. ئێمە ئەمە بەکاردەهێنین. ئەمەش بۆ سوودی ئێمەیە. لە بەرژەوەندی ئێمەدایە کامێرایەک لە کۆنگرەکەمان دابنێین بۆ ئەوەی خەڵک بیبینن. خۆ شاردنەوە لە بارەی کۆمۆنیستەکانەوە قەدەغەیە. جێگای سەرنجە کە بەرەی نیشتمانی سزا نەدراوە، بەڵام نازانین چۆن سەرۆکی بەرەی نیشتمانی هەڵدەبژێرن. ئێمە هیچ بیرۆکەیەکمان نییە کە کاک ڕەزا پەهلەوی چۆن بە پاشا دادەنرێت. دەڵێن هۆکارێکی بایۆلۆژی هەیە. بەڵام ئێمە دەزانین چۆن هەڵبژێردراین. وە ئەگەر خەڵکی ئێران ئێستا بێن بۆ بینینی کامێرای تەلەفزیۆن لە کۆنگرەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری و ئەو خەڵکەی کە دێن و خۆیان و پاشخانی سیاسی خۆیان دەناسێنن، وتاری خۆیان ببینن. کاک موبیدی دڵنیابن کە لە دۆخێکی دیموکراسیدا کاتێک کۆنگرەی ئێمە وەک کۆنگرەی حزبە چینایەتیەکانی تر ڕاستەوخۆ لە تیڤیدا دەبینرێت، ئێمە بۆ ماوەی شەش مانگ لە ڕێگەی هەڵبژاردن لەو وڵاتە دەسەڵات دەگرینە بەر. دڵنیابن ئەگەر شەش مانگ لە سیستمێکی ئازاددا ڕێگە بە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری وەک بەرەی نەتەوەیی و لایەنە چالاکەکانی دیکەی ئێران بە ئازادی و بێ ترس لە تیرۆرکردن و فڕێدانی بۆمب بۆ ناو بیناکە و چەقۆ لێدانی سەرکردەکانی لە بەر چاوی جەماوەردا قسە بکەن، من گومانم هەیە، باوەڕم بەوە نییە کە زۆرینەی خەڵک حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری وەک مۆدێرنترین و پێشکەوتنخوازترین و ئینسانیترین و ئاشکراترین حزبی سیاسی هەڵبژێرن.
عەلیرەزا مەیبدی: ئەگەر کۆماری ئیسلامی گەرەنتی ئەوە بکات کە ئەم ئازادییەتان پێدەبەخشێت، ئامادەن چالاکییەکانتان بگوازنەوە بۆ ئێران؟

مەنسور حیکمەت: باوەڕت هەیە؟ ئەگەر کۆماری ئیسلامی گەرەنتی ئەوە بکات کە هیچ پەیوەندییەکی بە ئێوەوە نییە، ئایا ئێوە ئامادەن بگەڕێنەوە بۆ ئەو وڵاتە؟

عەلیرەزا مێیبدی: نەخێر! بڕوا ناكەم

مەنسور حیکمەت: منیش باوەڕم پێی نییە. لە ئەنجامدا تاکە گەرەنتییەک کە دەتوانرێت لە کۆماری ئیسلامی دەست بکەوێت ئەوەیە کە سەرکردەکانی دەستبەسەر کراون و چاوەڕێی دادگاییکردنی ئازاد و گشتین کە پێویستە لەبەرچاوی خەڵکدا ئەنجام بدرێت. و لەوەدا کە دەتوانن لە هەر وڵاتێکەوە پارێزەرێک وەربگرن؛ وە ڕاستگۆیانە ئەو کاتە گەرەنتی نییە. چونکە ئەو حزبە ئیسلامیانەی کە وا لە نووسەرە ئینگلیزییەکە دەکەن هەڵبێت، و فەتوای مردنی دەردەکەن، هێشتا هەر لەوێدان. بۆمبیان دانا. پیسن ئەوان بکوژن و نەک هەر ئەوان، حزبی ڕاستڕەوی توندڕەو هەیە. لە ئەنجامدا حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری دواجار بە دەسەڵاتی خۆی بەهێز دەبێت، چۆن دەتوانێت ئاگاداری خۆی بێت. بەڵام ئەگەر لە ئێران هەلومەرجێک هەبێت کە بە هێزی خۆمان خۆمان بپارێزین، یەکسەر چالاکییەکانمان لەوێ ئاشکرا دەکەین. ئێمە لە ئێستادا لە ئێران چالاکی دەکەین، بەڵام بە ناچاری بە نهێنی چالاکیی دەکەین.

عەلیرەزا مەیبدی: کەواتە، باوەڕت بەو سیستەمە هەیە کە بەرامبەرت بەخشندە بێت؟

مەنسور حیکمەت: “بەخشندە” وای دابنێین کە ئەبێت چی ببەخشن!؟ ئێمە مافی خۆمانمان دەوێت، مافی خۆمانمان دەوێت. چینی کرێکاری ئەو وڵاتە حیزبێکی پێکهێناوە و مافی خۆی دەوێت. ئەگەر هەلومەرجێک هەبێت کە گریمانەیەکی گشتی هەبێت کە ناتوانرێت دەرگای حزبێکی سیاسی دابخرێت و سەرکردەکانی بگیرێت و ئەندامەکانی دادگایی بکرێت، جا ئێمە خۆمان ڕامانگەیاندبێت یان بە مەرجی سەربازی تایبەت، گریمان حکومەتێک ئەگەر.دەستی ڕاست بەڵێنی داوە، یان هێزی سەرکوتکردنی نییە، لە ژێر هەرهەلو مەرجێکی دیفاکتۆ یان دووجۆر( de jure ) کە بتوانین ئۆفیسەکەمان بکەین و دەست بەئاشکرا لەو وڵاتەدا بکەینەوە و خۆمان بپارێزین، ئێمە بە ئاشکرا کار دەکەین. بە دڵنیاییەوە بەوشێوەیە دەبێت.

عەلیرەزا موبێدی: کاک حیکمەت، حیزبەکەت خۆی بە بەرگریکاری چینی کرێکاری ئێران دەزانێت، لە کاتێکدا حیزبەکەت وەک حیزبێکی پرۆلیتاری ئەندامی پرۆلیتاری نییە. وا دیارە زۆربەی یاریدەدەر و ڕێبەرانی حیزبەکانتان ڕۆشنبیر و لێکۆڵەر بن کە لە دەست لێدان و ئەزموونکردنی ژیانی چینی کرێکاری ئێران بێبەشن؟

مەنسور حیکمەت: پێم وا نییە. چونکە من ئاشنایەتیەکی نزیکترم هەیە. زۆربەی ئەندامانی ئێمە نەک هەر لە ئێران یان لە کوردستان بەڵکو لە خودی ئەوروپاش کار دەکەن. ڕەنگە کابرا ئەندازیاری ڕێگاوبان و بیناسازی بێت و هاتبێتە دەرەوە. ئێستا زۆرێکیان کار دەکەن. ڕەنگە لە ئێران ئەندازیاری ڕێگاوبان و بیناسازی بوویت، لەکۆتاییدا دەبێت لە دەرەوەی وڵاتیش لە شوێنێکی کار بکەیت. لە ئەنجامدا، لە ئێستادا کە باس لە هەیکەلی حیزب دەکەین، ئەمە حیزبێکە کە بەناو خاوەن کارگە زۆر کەمن، بەڵام کرێکار و ئەو کەسەی کە لە ڕێگەی چالاکییەوە وەک کرێکار یان مووچەخۆر لە یەکەیەکی پیشەسازی یان بەرهەمهێنان، ئابووریدا، کار دەکات بێکۆتایە.زۆرە ئەم حیزبە لە خودی ئێراندا جێگای خۆی هەیە. من تەنها خۆم وەک نموونە بەکارناهێنم، دەمەوێت بەرگری لە هەموو ئەو کەسانە بکەم کە خۆیان بە کۆمۆنیست ناودەبەن و ئەم پرسیارەیان لێدەکرێت. هۆکاری ئەوەی کە ئێوە کرێکاران لە حیزبە چەپەکاندا نابینن بۆ ئەوەیە کە چالاکیی حیزبە چەپەکان نایاساییە و کرێکاران دەگرن و دەیانکوژن. ئەگەر بۆ نموونە ببینیت کرێکاران دەچنە “ماڵی کرێکار”، کۆدەبنەوە و لە پەراوێزدا هەوڵی قسەکردن دەدەن، ئەوە لەبەر ئەوەیە کە ئەمە تاکە کارێکە کە دەتوانرێت بکرێت. ئەگەر گەرەنتی شەش مانگ ئازادی چالاکیی سیاسی لە وڵاتێکدا بکەیت، ئەوا کرێکاران هەمیشە لەوێ دەچنە پاڵ حزبە چەپەکانەوە. ئەمریکا کۆمەڵگەیەکی ئازادە، لانیکەم بە پێوەرەکانی ئێوە. سەندیکاکانی کرێکاران دەچنە لای چەپترین حزب کە حزب دیموکراتە. لە ئینگلتەرا بەرەو سۆسیال دیموکراسی یان حزبی کرێکاران دەڕۆن. لە فەرەنساش بە هەمان شێوە. لە فەرەنسا زۆربەیان شوێن حزبی سۆسیالیستی یان کۆمۆنیستی فەرەنسا دەکەون. دەتوانیت وا دابنێیت کە کرێکارێک سۆسیالیستە یان کۆمۆنیست. لە ئەنجامدا هەرچەندە ڕەنگە پرۆلیتاریا ئەوەندەی ئێوە دەڵێن لە حیزبی ئێمەدا نەبێت؛ ئەگەر پرۆلیتاریا بیەوێت کار بکات، لە حیزبی ئێمە و حزبە هاوشێوەکانیدا کار دەکات.

عەلیرەزا مەیبدی: تا چەند دڵسۆز بوویت بۆ بنەماکانی لینین سەبارەت بە ڕێکخستنی حزبی کۆمۆنیست؟ یەکەم: بۆچی حزبەکەت هەڵبژارد؟ بۆچی گروپەکەتان بە ناوی حزبەوە ناوناوە و ناوی حزبی بناغەتان ناوە؟ لەکاتێکدا وەک یاسایەک دەکرێت ڕووداوێکی لەو شێوەیە لە ئێران ڕووبدات. به ڵام له ده ره وه ی ئێران نیگه رانن که زەینگەرایی له حیزبه که تدا زاڵ بێت و هه مان هه ڵه کۆنه کان له ڕێکخراوێکی چه پدا دووباره ببنه وه ؟

مەنسور حیکمەت: بۆچی دەبێت وابێت؟ بۆ ئەم پرسیارە لە کاک نەزییە ناکەیت؟

عەلیرەزا مەیبدیلە کاک نەزییەش دەپرسم.

مەنسور حیکمەت: بە بڕوای من ئەمە هێڵێکی لێپرسینەوە ناسراو و کۆنە. کاتێک لەگەڵ کۆمۆنیستەکان قسە دەکەیت، تۆمەتباریان دەکەیت بە زەینگەریتی و ناعەمەلییەتی بیرۆکەکانیان. وە گومانت هەیە کە ئەوان لە پەیوەندیدا بن لەگەڵ کۆمەڵگا و ڕەخنە بگرن یان نا؟ ئەگەر سەیری هەڵوێستەکانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بکەیت، بۆت دەردەکەوێت کە بە وردی نزیکیی خۆی لە کۆمەڵگای ئێران نیشان دەدات. باسی یەکسانی ژن و پیاو دەکات. پێت وایە ٥٠٪ ژنانی وڵات لەم ژمارەیەدا ئازارەکانی خۆیان لەگەڵ ئێمەدا دەردەکانیان لەگەڵ ئێمەدا هاوبەش نیە؟

عەلیرەزا مەیبدی: ڕەنگە لەبەر ئەوە بێت کە زۆربەیان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە لێکۆڵینەوە و شیکارییەکانیان زانستییە، هەروەها جەختێکی زۆر لەسەر سروشتی زانستی ئەو لێکۆڵینەوە و تیۆریانە دەکەنەوە کە دەیخەنەڕوو. ڕەنگە بە شێوەیەکی نەریتی بەم شێوەیە بێت. دەزانن چی دەڵێین؟ هۆکاری ئەوەی دەڵێین زەینگەرایی زاڵە بەسەر حیزبدا، بۆ ئەوەیە حیزب لە پرەنسیپە زانستییەکانی خۆی دوور بکەوێتەوە.

مەنسور حیکمەت: ئەوەی کە ئێمە سۆسیالیستین،ئێمە وامان لێناکات لە ئەوانی تر زەینی و عەینی تربین. لە کۆتاییدا پێویستە بە شیکارییەکی دیاریکراو زەینی بوونی خۆمانمان پیشان بدەن. ئێمە ئەوە قبوڵ دەکەین ئەگەر کەسێک بێت و بڵێت سەیرکە ئەم شیکارییەی تۆ زەینییە، وەک هەر کەسێک کە ویژدانێکی زانستی هەبێت، سەیر دەکەین بزانین بۆچی پێمان دەڵێن ئەم شیکارییە زەینیە. زۆر بە خۆشحاڵیەوە هەر حاڵەتێکتان پێ بڵێم کە پێتان وایە شیکارییەکانمان بابەتییە بۆ ئەوەی لانیکەم بتوانم بەرگری لەو باسە بکەم کە ئێستا دەیکەین. ئەگەر هەر ڕاستییەکم لە سکاڵاکەتدا بینی، ڕازی دەبم و پێت دەڵێم. بەڵام تەنها لەبەر ئەوەی ئێمە چەپین و ئایدیالی گەورە دەخەینە پێشەوە، ئێمە یەکسانیمان دەوێت، ئازادیمان دەوێت، و بە بۆچوونی یەک کەس یان تەیفێک لە کۆمەڵگادا، ئەمانە ئایدیالی زۆر گەورەترن لەوەی ئێمەی زەمینی بەیەکەوە ببەستنەوە. ناکرێت بە کۆمۆنیستەکان بوترێت ” زەینی”. چونکە بەڕای من، بە تایبەت لەو هەلومەرجەی کە ئێمە لە ئێراندا چالاکی دەکەین، ئەگەر شتێک بابەتی بێت، ڕادیکالیزم بابەتییە، ئەگەری ڕوودانی ڕووداوی گەورەش زیاترە لە ڕووداوی بچووک. ئەوەی کە ڕۆژێک خاوەن تیمسار نەقدی یان ئاغای خامنەیی ڕیش بتاشێت و کراوات ببەستێت و ڕەچاوی پرەنسیپە پەرلەمانیەکان بکات لە پەرلەماندا، دیاردەیەکی زۆر ناڕاستەقینەتر و خەیاڵیترە لەوەی کە ڕۆژێک کۆمۆنیستەکان لە ڕاپەڕین و شۆڕشێکی گشتیدا بێنە سەر دەسەڵات. بەڕای من لە ئێستادا هاتنی چەپ و چەپ ڕادیکاڵ بۆ سەر دەسەڵات واقیعی ترە لە هاتنە سەرکاری بزووتنەوەیەکی وەک نەهزەتی ئازادی. چونکە ڕەنگە بزووتنەوەی ئازادی دوو ڕۆژ لە یەک هاوسەنگیدا بێت، بەڵام خۆی دەبێتە دەریچەیەک بۆ ئەوەی خەڵک هێرش بکەنە سەری. ئەگەر چەپ بەدیلێکی کۆمەڵایەتی جیاواز پێشنیار بکات و بتوانێت بیپارێزێت. من دەمەوێت بڵێم زەینیگەرایی کاتێک بەئێمە دەوترێت…

عەلیرەزا مەیبدی: ئەو نەهزەتی ئازادییەی ئێستا باسی دەکەیت، ڕەنگە لەبەر ئەوە بێت کە خەڵک ئەزموونی هەیە لەگەڵیدا. ئایا سەرنجتداوەتێ؟ ئاخر ماوەیەک حوکمڕانی کردووە. تۆمارەکەی لە دەستی خەڵکدایە. ڕەنگە یەکسەر هەمان بابەت سەبارەت بە کۆمۆنیستەکان بوروژێنرێت، جیهان ئەزموونی ٧٠ ساڵەی لەگەڵدا هەیە و ئێمەش چەند تۆمارێکی کۆمۆنیستەکانی ئێرانی ئەمڕۆمان هەیە کە هەموویان بەداخەوە نمرەی خراپی نیشان دەدەن. واتە هەمووان بەدەست هەمان زەینیگەرایی و حیساباتی هەڵەوە دەناڵێنن، هەرجارە بە هەڵە حیسابیان کردووە، هەمووجارێکیش ناچار بوون دان بەوەدا بنێن کە هەڵەیەکیان کردووە.

مەنسور حیکمەت: چەند تێبینییەکم هەیە لەسەر قسەکانت. پێش هەموو شتێک ناتوانیت هەموو چەپەکان بە دارێک لێبخوڕیت. لە ڕوانگەی منەوە ئەوانەی کە زەینگەراییان دەکرد،لە ڕوانگەی منەوەنەک ئەمڕۆ، بەڵکو هەر لەم بیست ساڵەی رابردوە وەک کۆمۆنیست پۆلێنم نەدەکردن،. حیزبی توودە و زۆرینەی فەدایییەکان(فیداییەکانی ئەکسەریەت) زەینگەرا بوون و پێیان وابوو کە لە لەپەنای حکوومەتێکی ئیسلامیدا دەتوانن ئیمتیازات بۆ جۆری سیاسەتەکەیان بەدەست بهێنن. ئەمەش زەینگەرایی تەواو بوو. ئەوان قوربانییان دا تا…

عەلیرەزا مەبیدی: لەخزمەت ئیوەدا وتم. بۆیە ئەمە تۆمەت نییە. ئەمە واقیعێکە.
مەنسور حیکمەت: بە ئێمەوە نالکێت! ئەم زەینینگەراییە لەگەڵ جۆری کۆمۆنیست و ئەو سیاسەتەی کە ئێمە هەمانە ناگونجێت. ئێمەهەر لەو کاتەدا گوتمان ئەم دەسەڵاتە کۆنەپەرستانەیە. لە هەمان کاتدا وتمان ئەم دەسەڵاتە سەروژێر بکرێت و بڕوخێنرێت، ناتوانرێت و نابێت بنیات بنرێت. ئێستاش هەمان شت دەڵێین. من لە ئێوە قبوڵ دەکەم کە ئەو وێنە گشتیەی کە خەڵک لە کۆمۆنیزم بەدەستی دەهێنن لە گروپەکەی ئێمەوە نییە. لە ئەزموونی یەکێتی سۆڤیەت، چین، حزبی تودە و ڕەنگە هێشتا لە ئەکسەریەت وەریبگرن. ئەمە واقیعێکە و ئەمەش یەکێکە لە کێشەکانی ئێمە. چۆن دەکرێت کۆمۆنیزمێکی ڕاستەقینە و سۆسیالیزمێکی مارکسی و کرێکاری، لە بەردەم ئەو هەموو وێنە نەرێنییەدا کە بە هەوڵی سۆسیالیزمە جیاوازەکانی چین و یەکێتی سۆڤیەت دروست بوون، بتوانێت جارێکی دیکە لە ڕێگەی ئەم وێنانەوە خۆی بە خەڵک بناسێنێت، ئەو ڕووخساری کێشەکەمان و لە نێو هەوڵەکاندا ئەرکی ئێمەیە بەسەریدا زاڵ بین. بەڵام سەرکەوتنی ڕێژەیی ئێمە وەک ڕێکخراوێک لە ئۆپۆزسیۆندا بە بەراورد لەگەڵ لایەنە چەپەکانی دیکەی ئەو ئۆردوگایە، پراکتیکییەتی ئەم کارە نیشان دەدات.

لە کۆتاییدا بەشێک لە جیهانی خەڵک بە بانگەشەی ئەوانی تر، یان ئەزموونە مێژووییەکان و تەنانەت گێڕانەوەی درۆینەی ئەزموونە مێژووییەکان دروست دەکرێت. بڕێکی زۆر لە عەقڵیەتی ئەوان بە تێگەیشتنیان لەو ڕۆژە و تێڕوانینی بابەتیانەیان بۆ ئەو پرسانەی کە دەخرێنە بەردەمیان و ئەو دروشمانەی کە لەبەردەمیاندا بەرز دەکرێنەوە دروست دەبێت. ئەگەر هاوسەنگی هێز لە کۆمەڵگای ئێراندا بگۆڕێت بۆ ئەوەی خەڵک دەستیان بگات بە ئێمە و ئێمەش بە خەڵک کە ئێستا حزبە ئیسلامییەکان هەیانە، ئەوا دەبینین خەڵک تا چەند ئەم ڕوایەتەی کۆمۆنیزم وەک شتێکی خوازراو و مومکین قبوڵ دەکات. من زۆر گەشبینم بەم بابەتە. لەوانەیە خودی پرۆسەکە کە بڕیارە ئەم هاوسەنگی هێزانە بێت…

عەلیرەزا مەیبدی: کاک حیکمەت بۆچی لە حیزبەکەتدا کەلێنێکی وا ڕوویدا و زۆرێک لە هاوڕێکانت حیزبیان بەجێهێشت؟

مەنسور حیکمەت: سەرەتا با بزانین ئەم وێنەیە ڕاستە یان نا؟ بۆشایی دروست بوو و خەڵکێکی زۆر ڕۆیشتن؟ پێویستە ئەم دوو دەربڕینە چاک بکەین.

عەلیرەزا مەیبدی: بەڵێ دەتوانیت دەستکاری بکەیت.

مەنسور حیکمەت: هیچ بۆشایییەک نەبوو. سەرەتا هەندێک کەس ڕۆیشتن و ئەوان ئەوەندە زۆر نەبوون. باشە ئەوە ڕوونە کە ئێمە زۆرترین ئەندامی تۆمارکراومان لە دەرەوەی وڵات هەیە. تەنانەت ڕەنگە لەسەدایەکی کەمی ژمارەیی ئەندامانی حیزب دوای دەستلەکارکێشانەوەی پێنج ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی، دوای دەستلەکارکێشانەوەی پێنج ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی، تەنها لە دەرەوەی وڵات ڕێژەیەکی کەم لە ئەندامانی دەرەوەی وڵات دەستیان لەکارکێشایەوە. لیژنەیەکی ناوەندیمان هەبوو کە ٢٥ کەسی تێدابوو و ٩ ئەندامی ڕاوێژکار بوو، بەمەش ٣٤ کەس بوو. لەو ٣٤ کەسە پێنج کەسیان دەستیان لەکارکێشایەوە.

عەلیرەزا مەیبدی: پێنج کەس ژمارەیەکی بەرچاوە.

مەنسور حیکمەت: پێت وایە زۆرە؟

عەلیرەزا مەیبدی: پێدەچێت زۆر بێت پێنج کەس بە یەکجار کۆمیتەی ناوەندی بەجێبهێڵن.

مەنسور حیکمەت: لە هەر حاڵەتێکدا قەبارەکەی بەم شێوەیەیە. هەریەکەیان بە تاک کشایەوە. لە ئەنجامدا ئێمە شاهیدی جیابوونەوە نەبووین، بۆ نموونە فراکسیۆنێک یان گروپێک کە بە ڕاگەیاندنی پلانێک یان ناکۆکییەک کە باسیان کردبوو و نەگەیشتنە ئەنجام، ویستوویانە بچنە دەرەوە. نزیکەی لە ماوەی دوو هەفتەدا ئەم پێنج هاوڕێیەی ئێمە دەستیان لەکار کێشایەوە و تا ئێستاش ئێمەی دەرەوەی حیزب شاهیدی ڕاگەیاندنی بوونی ڕەوتێکی نوێ یان حیزبێکی نوێ نەبووین. دەبێت چاوەڕێ بین بزانین ئایا ئەمە نوێنەرایەتی دیدێکی جیاواز دەکات یان ئاڵایەک؟ لە ئێستادا تەنها کشانەوەی بەشێک لە ئەندامانی ناوەندی ئێمەیە.

عەلیرەزا مەیبدی: با جەماوەرەکە بە لایەکدا جێبهێڵین. بۆچی ڕۆشتن؟
مەنسور حیکمەت: وەک لە بەڵگەکانەوە دەردەکەوێت، پێش هەموو شتێک ڕەنگە خۆیان زیاتر شیاوتر بن بۆ قسەکردن لەسەر ئەم بابەتە و لە کۆتاییدا، پێویستە خۆیان بڵێن بۆچی ڕۆیشتوون. چونکە هەرچییەک بڵێم، بەدڵنیاییەوە گۆشەیەکی لەگەڵ ئەو ڕوونکردنەوەدا ناگونجێت کە ئەو هاوڕێیانە لەبارەی خۆیانەوە هەیانە و نادادپەروەرانە یان بڕیاردانی لەپێشەوە ئەبێت. بەڵام ئەوەندەی من بتوانم ڕۆشنایی بخەمە سەر ئەم بابەتە، بەڕای من هەستیان بە دوورکەوتنەوە لە بزووتنەوەیحزبی کۆمۆنیستی کرێکاری دەکرد. لانی کەم گرنگترین بەشی ئەم پێنج کەسە، ڕەنگە کەسێک یان دوو کەس ئەم کێشەیەیان نەبێت، بەم ئاراستەیەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری…

عەلیرەزا مەیبدی: ئاڕاستەکردن لەسەر کێشەکانی ئێران؟

مەنسور حیکمەت: بەڵێ، ئەم وابەستەبوونەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لەمەڕ پرسی ڕووخاندن، لە سەر کردەوەی دژ بە نیزامی کۆماری ئیسلامی و باوەڕمان بە زەروورەتی و ئیمکانی ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی لە داهاتوویەکی نزیکدا، ئەمانەن ئەو پرسانەی کە هەندێک لەو هاوڕێیانە خۆیان باسیان کردووە. نیشانی داوە ڕوونکردنەوەیەک هەبووە کە دوای هەڵبژاردنی خورداد و هاتنە سەرکاری خاتەمی، بارودۆخی سیاسی بەشێوەیەکی دیکە گۆڕاوە و ڕەنگە ئەم شیکارییە کۆنەی ڕێبازە کۆنەکەمان بەسەرچوو یان نەشیاو بێت. ئەو پرسەی کە پێویستە بگوترێ، بەو مانایە نییە کە کەسێک لە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریدا لایەنگری خاتەمی بێت. دەبێ کەسێک زۆر دووری ڕۆیشتبێت بۆ ئەوەی لە حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریدا بەم هۆیەوە دەربچێت. بەڵام بەو مانایەیە کە ئایندەی سیاسی پرۆسەیەکی درێژخایەن دەبێت، خەڵک دەستیان لە هێرشکردنە سەر حکومەتی کۆماری ئیسلامی وەستاوە و خواستی ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی لە دوای ئەم هەڵبژاردنە، خواستێکی دەستبەجێ نەبووە و نییە، و کاری قووڵە دەبێت لەناو چینی کرێکاردا بکرێت، بۆ نمونە، لە ئاستێکی تردا تیۆری بکەیتەوە، وەک سۆسیالیستێک، بەپەلەیی پرسی ڕووخاندن و بەشداریکردن لە خەباتی ڕووخاندن کەمدەکاتەوە. پێویستە خۆیان سێبەری گەشاوەی باسەکەیان ڕوون بکەنەوە، بەڵام ئەمە هێڵێکی گفتوگۆ بووە. ئەم گفتوگۆیە هەفتەیەک پێش ڕۆشتنی هاوڕێیان دەستی پێکرد. بەڵام ئەوانەی ڕۆیشتن لەو ساتەدا خۆیان بەم باسە نەبەستەوە، بەڵام دواتر بە ڕواڵەت وەک بلۆک یەکتر دەبینن و پلان بۆ کارەکانیان دادەڕێژن، دەتوانین گریمانە بکەین کە ڕوانگەی باسکراو دەسەڵاتی زیاتری هەیە لەنێوانیاندا، کە پێموایە هەڵەیە.

عەلیرەزا مەیبدی: باوەڕت بە فرەیی لە حیزبدا هەیە؟

مەنسور حیکمەت: بە ڕەهایی.

عەلیرەزا مەیبدی: کەواتە بۆچی بەهۆی جیاوازی بیرکردنەوەوە ڕۆیشتن؟ ئایا کێشەی تۆ ئەوە بوو کە تۆ تەحەمولی ئەوانت نەکرد یان ئەوان تەحەمولی تۆیان نەکردیت؟

مەنسور حیکمەت: بۆ ئەوەی مرۆڤ تەحەمولی کەسێک نەکات، سەرەتا دەبێت وەک دیاردەیەکی جیاواز سەیری بکات. ئەگەر بۆ نمونە ئەم برادەرانە ئاڵای ئۆپۆزسیۆنێکیان لەناو حیزبدا هەڵکردبا، ئەوا ئەو پرسیارە هەڵدەکرا، ئێمە چیمان لەم ئۆپۆزسیۆنە کردووە؟ ئەگەر ئێمە ئەوانمان دەربکردایە، لەوانەیە گومانێک هەبووایە کە ئێمە تەحەمولیان نەدەکرد. هەندێک لە هاوڕێیان بە تاک و تەنانەت بەبێ ئەوەی لە ساتەوەختی ڕۆشتنیان جیاوازی خۆیان بڵێن ڕۆیشتن و دواتر لە لێدوانە دەرەکییەکانیانەوە بۆمان دەرکەوت کە ڕەنگە ئەم جیاوازییەیان هەبووبێت و ئەو گفتوگۆیەی کە هەندێکیان لەسەر ئەم بابەتە کردوویانە، لەسەر ئەم لایەنەی دۆخەکە بووە لە ئێران. هیچ کەسێک لەبەردەم هێڵی فەرمی حزبیدا نیشانی نەداوە کە دەتوانین وەڵامی ئەو پرسیارە بدەینەوە کە ئایا تەحەمولمان کردوون یان نا. ئەوان ڕۆیشتن! ئەمە راستە. ڕەنگە بیریان لەوە کردبێتەوە یان پێشبینیان کردبێت کە کەس تەحەمولی ئەم ڕوانگەیە ناکات. قسەکانت ڕاستن. بەڵام ئەمە هیچ شتێکی خراپ نییە. ئەمە وەک ئەوە وایە گریمانە بکەین لە حزبێکی ژینگە پاریزدا لایەنگرانی سووتاندنی دارستانەکانی بەڕازیل هەبن، دەزانن لە حزبی ژینگەدا ئەم بۆچوونە تەحەمول ناکرێت. ئەمە شتێکی سەیر نییە. ئەگەر کەسێک بە پرەنسیپەوە هەڵسوکەوتی کرد، نابێت بەو بۆچوونە لە حیزبدا بمێنێتەوە. بەڕای من ئەم هاوڕێیانە بە دروستی زانیان کە نابێت بمێننەوە.
عەلیرەزا مەیبدی: بۆیە فرەیی لە حیزبی ئێوەدا نییە.

مەنسور حیکمەت: سەیرکە بەڕای من ئەمە جیاوازیی حیزب و کۆمەڵگایە. کۆمەڵگایەک پابەندە بە ڕێزگرتن لە بیروڕای هەموو هاووڵاتیانی و جێگایان پێبدات. پارتێکی سیاسی ناچارە کار بۆ پێشخستنی بەرنامەکەی بکات. لە ئەنجامدا ئەگەر بەشێک لە ئەندامانی حزبێک بە ئازادی بگەنە ئەو ئەنجامەی کە دژی بەرنامەکەین، ئەوا خۆکارانە مەرجەکانی بەشداریکردن لەو حزبەدا هەڵدەوەشێننەوە.

عەلیرەزا مێیبیدی: پێشتر ستالین هەمان قسەی دەکرد.

مەنسور حیکمەت: ستالین ئەمەی نەوتووە. ستالین هیچی لەبارەی بۆچوونەکانی ناو حیزب نەگوت. ستالین باسی پیشەسازیکردنی ڕووسیا و نەیاران و لایەنگرانی ئەم جۆرە پیشەسازییە و ئەو سیستەمەی “سۆسیالیزم لە وڵاتێکدا” و پرسەکانی دیکەی کرد؛ کە دەتوانین دواتر باسی بکەین. ئەمە قسەی تۆنی بلێرە. ئەمە لێدوانی هەموو لایەنێکی سیاسییە کە ئەگەر کەسێک لەگەڵ پلاتفۆرم و بەرنامەکەیدا ڕازی نەبێت، ئەوە بە سروشتی چاوەڕوان دەکرێت لە خۆی و ئەوانی تریشەوە بیانەوێت ڕێگاکان جیاببنەوە. ئەمە شتێک بوو کە خۆمان کردمان؛ کاتێک لە حیزبەکانی تردا بیرمان لەوە دەکردەوە کە جێگای ئێمە نەماوە. ئەمە بەو مانایە نییە کە حزبێکی چەپ بەبێ گوێدانە ئەوەی کە چەپ بێت یان ڕاست، دەتوانێت هەر بۆچوونێک لەخۆبگرێت. ئاخر ئەم حزبە بەرنامەیەکی سیاسی هەیە کە دەبێت سەرپەرشتی بکرێت…

عەلیرەزا مەیبدی: کاک حیکمەت، ژمارەیەکی زۆر حزبەکەیان بەجێهێشتووە، لەنێویاندا پێنج کەس لە کۆمیتەی ناوەندی، کە پێموایە لەڕووی چەندایەتییەوە ژمارەیەکی بەرچاوە، دواتر تۆ وتت دوای ئەوەی ڕۆیشتن و بەیاننامەیەکیان دا، بۆمان دەرکەوت کە ئەم پشتبەستنە بەم خاڵە ئەوە نیشان نادات کە سەرکردایەتی حزبەکە لە ژوورێکی کۆنکرێتی پتەودا خۆی حەشارداوە و نەیزانیوە چی لە نێوان ئەندامان و تەنانەت گروپی سەرکردایەتییەکەیدا دەگوزەرێت؟

مەنسور حیکمەت: نەخێر دەزانین، بەڵام ئەوەی لە حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریدا نییە کە نیشانەی مەدەنیەت و پێشکەوتنخوازی ئێمەیە، پشکنینی بۆچوونەکانە. بەپێچەوانەی حزبی دیموکراتی ئەمریکی، حزبی کرێکارانی بەریتانیا، حزبی ستالین، یان حزبی چین، ئەوخوەمان نییە بچینە ماڵی کەسێک ئەگەر هەست بکەین ناکۆکن و دان بەوەدا بنێن کە جیاوازی چییە. ئه گه ر ئه و که سه ی جیاوازی هه یه جیاوازییه که به هێنده گرنگ بزانێت که بتوانێت له کۆبوونه وه حزبییه کاندا ڕایبگه یه نێت، میلله ت له باره وه ده زانیاریاندەبێت. من و تۆ و ئەوانی تر تێدەگەین کە ئەم هاوڕێیانەمان جیاوازییان لەگەڵ ئێمەدا هەیە. لە کۆنگرەی حیزب کە ساڵێک لەمەوبەر بەسترا پلاتفۆرم و ئاڵای ئۆپۆزسیۆنمان لە حیزبدا نەبینی. پلینۆمی بەرفراوانی کۆمیتەی ناوەندی حیزب، کە تێیدا جگە لەو سی و چوار کەسەی باسم کرد، چل کادری حیزبی دیکە بەشدارییان تێدا کرد، واتە حەفتا و چوار کۆمۆنیستە پلە یەکەکانی ئەم حیزبە، لە هۆڵێکدا کۆبوونەوە و چوار ڕۆژ دانیشتن و گفتوگۆیان کرد، لە لایەن هیچ کەسێکەوە ڕاگەیاندنی هیچ جوازایەکمان نەبینی. ئەم هاوڕێیانە خۆیان ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیش بوون و دیسان خۆیان بۆ هەمان ئەو پێگانە کاندید کرد کە پیشتر هەیان بوون. هەندێک جار هەڵدەبژێردرابوون. دەمەوێت ئەوە بڵێم کە ئێمە ئەرکمان لەسەر شانە باسی ئۆپۆزسیۆنی خۆمان بکەین، ئەوانەی هەست دەکەین ناکۆکییان لەگەڵ ئێمە هەیە. ئەمە ئینکویزیشن و پشکنینی بۆچوونەکانە و ئێمە ئەم خووەمان نییە. بەپێچەوانەوە ئێمە چاوەڕێین، پێمان وایە کە کەسانی سیاسی و خەباتکار کە دەزانن چییان دەوێت بیست ساڵە، هەرکاتێک گەیشتنە ئەو بڕوایەی کە کاتی ئامادەیی بۆ گفتوگۆکانیان هاتووە، دەیڵێن. هەندێکیان گوتیان، نووسیویانە، وەڵامی نووسراویان پێگەیشتووە و هەموویان لە ماڵپەڕی حیزبدان.
هەرکەسێک حەزی لێیە دەتوانێ بچێتە سەر ماڵپەڕی حیزب و ئەم باسە ناوخۆییانەی کۆمیتەی ناوەندی دابەزێنێ و بیخوێنێتەوە. دەمەوێت بڵێم بابەتەکە ئەوەندە کراوەیە، نەک هەر دەمانزانی کە ڕەنگە ناڕەزایی هەبێت، ئامادە بووین باسی بکەین ئەگەر کەسێک هێنایە ئاراوە. ئێمە ئەمەمان کرد و دوای ئەم باسانە هەندێک کەس ڕۆیشتن. سەرکردایەتی حیزب پابەندە بە ئاڵای حیزبەوە. بۆ پێشخستنی ئەو خەباتە. ئێمە سەندیکایەکی کرێکاری نین کە بەرپرسیار بین لە خزمەتکردنی ئەندامان؛ یان ئێمە یانەیەک نین کە پابەند بین بە دروستکردنی کۆدەنگی لە نێوان ئەندامەکانی و مافی ئەندامێتی پارەدەرەکانی. پارتێکی سیاسییە کە ئاڵاکەی سەربەخۆ لە ئەندامەکانی، پێشتر لە کۆمەڵگادا هەڵکراوە. ئەگەر کەسێک بیەوێت ئەو ئاڵایە پێشێل بکات، نەریتی ئەم بزووتنەوەیە سیاسییە، نەریتی هەموو لایەنێکی سیاسی ئەوەیە کە ئەو کەسەی خۆی لە ئامانجەکانی حزبێک دوور بخاتەوە، ئەو حیزبە بەجێدەهێڵێت. و ئەمەش جێگای سەرنجە، لە پێوەندی لەگەڵ ئەوەی کە حیزبەکەمان داخراو نییە، کە تەنانەت کاتێک ئەم باسانە وروژێنران، بچوکترین قسە لەسەر پێویستی جێهێشتنی ئەم حیزبە لەلایەن ئەو چەند هاوڕێیەی کە ئەم باسەیان لەسەر هەلومەرجی سیاسی وروژاند، نەکرا لە ئێران. ئەوە ڕابەرایەتی ئەو حیزبە و ئۆفیسی سیاسی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری نەبوو کە داوای لە هەر کەسێک کرد بچێتە دەرەوە. بەڵام ئەوانەی خۆیان هەستیان بە جیاوازییەکانیان دەکرد پێش ئەوەی بڵێن ڕۆیشتن. چونکە پێیان وابوو دەبێ بچنە دەرەوە و بیڵێن.

عەلیرەزا مەیبدی: باشە ڕەنگە هەستیان بەوە کردبێت کە کەشوهەوای ناوخۆی حیزب ئەوەندە قورسە کە ناتوانرێت پەروەردە بکرێت. ڕەنگە کێشەکە ڕەگ و ڕیشەی لە تۆدا هەبێت؟

مەنسور حیکمەت: کەشی ناوەوەی حیزب، من ئینکاری ئەمە ناکەم، دەبێ قورس بووبێت بۆ کەسێک کە ڕۆیشتبێت. من خۆم دەخەمە شوێنی کەسێک کە لە حزبێکی تردا دادەنیشێت، با بڵێین لە حزبی دیموکراتی ئەمریکا، و دەگەمە ئەو ئەنجامەی کە ئەلگۆر نوێنەرێکی باش نییە و پێویستە دەنگ بە جۆرج بوشی دووەم بدات. باشە ئەم کەسەش لە حیزبی دێموکراتدا هەست بە کەشێکی قورس دەکات، نابێت ئەمە بڵێت، پێویستە بەرگری لە کاندیدی حیزبەکەی بکات. دەمەوێت ئەوە بڵێم دژایەتیکردنی ئۆرگانی سەرەکی حیزب و هێڵی فەرمی حیزب شتێکی سروشتییە، ئەمەش کەشێکی قورس بۆ ئۆپۆزسیۆن دروست دەکات. پرسیارەکە ئەوە نییە کە کەشوهەوا قورسە یان نا، پرسیارەکە ئەوەیە ئایا دەرگاکانی دیموکراسی نێو حزبی بەڕووی کەسێکدا کراوەن یان نا؟ پرسیار ئەوەیە ئایا ڕێز لە مافەکانی دەگیرێت یان نا؟ پرسیار ئەوەیە ئایا هیچ کەناڵێک هەیە قسەی لەسەر بکرێت و ئایا ئەم کەناڵانە یاساییە یان نا؟ لە دیموکراسیدا باس لە ئازادی و ئەگەرە یاساییەکان دەکەین. دیموکراسی ئەوە نییە کە ئایا فەرشی سوور بۆ نەیارەکانمان ڕادەخەین یان نا. دیموکراسی لەسەر ئەوە دامەزراوە کە ئەگەر کەسێک بیەوێت شتێک لە جیاواز بڵێت، دەتوانێت بە شێوەیەکی یاسایی هێزی بۆ کۆبکاتەوە. ئەگەر بیەوێت ڕیبازێک بگۆڕێت، دەتوانێت. ئەگەر بیەوێت لە شوێنێک دەنگ بدات، دەتوانێت. ئەگەر بیەوێت خۆی کاندید بکات، دەتوانێت. هەموو ئەم دەرگایانە بەڕووی هەموو ئەندامانی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریدا کراوەن. بەڵام ئەگەر کەسێک پێی وابێت ئەگەر لێرە ئەمە بڵێم پەنجەم لێدەدرێت، ئەوا با بڕۆم، ئەمە کێشەیەکی تری شەخسی ئەو کەسەیە. نەیتوانی ئەو کارە بکات. دەیتوانی بوەستێت و شەڕ بۆ بۆچوونەکانی بکات. هیچ کێشەیەک نەبوو. بەڕێکەوت زۆرترین ڕەخنەیەک کە ئەندامانی حیزب لە ئینتەرنێتدا لە دەستلەکارکێشاوەکسنیسن گرت، ئەوە بوو کە بۆچی ناوەستان و قسەی بیروڕای خۆتان بکەن، بۆ ئەوەی بتوانن وەڵامی خۆتان وەربگرن؟ ئەمە شتێکی سەرنجڕاکێشە، ڕەنگە بۆ ئێوە باش بێت کە بزانن: ئەندامانی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری تۆڕێکی ئینتەرنێتی فراوان و چات ژوورێکیان هەیە کە هەمووان بەبێ هیچ سانسۆرێک دەتوانن قسەی لەسەر بکەن. دەمەوێت بڵێم ئەگەر ستالینیستێک بە پەرەشوتەوە بچێتە ناو حیزبەکەمانەوە و بیەوێت دەمی ئەندامانی حیزب ڕابگرێت، ئەوا ناتوانێت. لە ئەنجامدا هەموو کەس مافی قسەکردنی هەیە و ناوەکی چالاکی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریە. بەڵام ئەوەی کەسێک هەست دەکات چیتر لەگەڵ هاوڕییانی پێشووی هاوڕا نییە و سەر بە ئێرە نییە و دەڕوات، ئەمەش گومان لەسەر ئەوانەی ماون دروست ناکات. ئەو کەسە بڕیاری داوە بەم شێوەیە خەبات بکات. ڕەنگە ئەگەر لەم حیزبەدا بیت و بۆچوونەکانت جیاواز بن، بێن بەرگری لە بۆچوونەکانتان بکەن لەناو حیزبدا و گفتوگۆ بکەن و هەوڵی کۆکردنەوەی هێزی بۆ بدەن. هاوڕێکانمان بەم شێوەیە بڕیاریان دا. دەمەوێت بڵێم پرۆسەیەکی سیاسی و میتۆدی سیاسی تێپەڕێنراوە. ئەمە هەموو ڕۆژێک لە پارتە ڕۆژئاواییەکان ڕوودەدات. با وا دابنێین لایەنگران و نەیارانی ئەورووپای یەکگرتوو لە حیزبی کۆنەپەرستی ئینگلتەرادا گفتوگۆیەک دەکەن و کەس سەرکردایەتی حزبە ڕۆژئاواییەکان بە نا لێبوردە تۆمەتبار ناکات.

عەلیرەزا مەیبدی: بەڵام هەردوو فراکسیۆن لە خودی حیزبدان، لە ژێر سەقفی حیزبدان. ئایا گرنگیت دا؟

مەنسور حیکمەت: مەرج نییە. لە هەڵبژاردنەکانی داهاتووی پەرلەمانی ئەوروپادا، پارێزگارانی لایەنگری یەکێتی ئەوروپا، دیسیپلینی پارتەکەیان بەجێهێشت و پارێزگارانی لایەنگری ئەوروپییان پێکهێنا، ئەوانیش بڕۆن قسەی بێ بنەماو ناڕەوا بە ڕابەرایەتی حزبەکەیان بڵێن لە بڵاوکراوەکانی دەرەوەدا. تا ئێستا کەس نەچووەئێخەی کاک هیس بگرێت و بڵێت کاکە بۆ بەرگەی ئەمەت نەگرت؟ دەڵێت باشە بۆچوونی جیاوازە.
عەلیرەزا مەیبدی بەڕیز حیکمەت تۆ وتت لە حیزبێکدا پرەنسیپ هەیە کە دەبێت هەموو ئەوانەی لەم حیزبەدان ڕەچاوی بکەن. بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا ئەم پرەنسیپانە لە هیچ لایەنێکدا دەرناکەون. ئەم بنەمایانە دەتوانرێت چاک بکرێتەوە و پێداچوونەوەیان بۆ بکرێت. دەمەوێت بزانم کەسێک لە حزبەکەتان ناڕەزایی هەیە بەرامبەر بە سیاسەت و هەڵوێستەکانی ڕابەرایەتی یان دەیەوێت بیگۆڕێت، ئایا ئەمە بە پێشێلکردنی پرەنسیپەکان دەزانن؟

مەنسور حیکمەت: پێشێلکردنی پرەنسیپەکان؟ ئەوە بەندە بەوەوە کە ناڕەزایەتییەکەی چییە. بۆ نموونە ئێمە حزبێکین کە پشتیوانی لە جیاکردنەوەی دین لە حکومەت دەکەین. ئەوە ڕاستە؟ ئەگەر کەسێک لەم حیزبەدا ئەو ئاڵایە بەرز بکاتەوە کە هیچ عەیبێک لە کۆماری ئیسلامیدا نییە، من ئەوە بە هێرش بۆ سەر بنەماکانی ئەم حیزبە دەزانم. ڕەنگە هێرشی زارەکی سەربازی بێت، بەڵام من ئەمە بە دژی یەکێک لە پرەنسیپەکانی ئەم حیزبە دەزانم. بەڵام تا ئێستا هیچمان لەسەر پەیوەندییەکانی ئەم حیزبە نەگوتووە. ئەو باوەڕەی کە مرۆڤەکان دەتوانن بە توندی لەگەڵ یەکتر ناکۆک بن، بەڵام لە هەمان کاتدا ڕێز لە مافەکانیان بگرن، بنەمای ئەم حیزبەیە. دەبێت ئەوە لەبەرچاو بگرین کە ئێمە ئەو کولتوورە سیاسییەمان داهێناوە کە حیزبی تێدا بنیات دەنێین. کولتووری سیاسی ڕۆژهەڵاتی و ئێرانی و ئەو کولتوورە سیاسییەی کە لە خنکاندا گەورە بووە، ئەو کولتوورە سیاسییەی کە بۆ ماوەیەک ڕەفتاری گەریلا تێیدا بنیات نراوە، کولتووری خۆنەویستی بێ کەڵک و لە هەمان کاتدا خۆبەزلزانینی بێ کەڵک، کولتووری دیسیپلین، هیچیان نییە دروستکردنمان. لە ئەنجامدا ئەگەر ڕەچاوکردن، گومان، دوودڵی، نەبوونی کراوەیی، بۆ نموونە، لە کەسێکی سیاسیدا مومکین بێت، ئەوە بەهۆی پەیوەندییەکانی لایەنێکی دیاریکراوەوە نییە. دەکرێت بەشێکی بۆ لاوازی کولتووری سیاسی لە وڵاتێکدا بگەڕێتەوە. پێم وایە ئەگەر کەسێک لە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران دژی هەر شتێک و هەر کەسێک بێت، هیچ کێشەیەکی یاسایی نییە. ڕێک لە هەموو لایەنەکانی جیهان زیاتر ئاماژە بۆ قسەکردن هەیە بۆ کەسێک. کۆنگرەکانیان لە کاتی خۆیدا دەبەستن. زۆرێک لە ئەندامانی ئەم حیزبە ڕۆژنامەی سەربەخۆی خۆیان بڵاو دەکەنەوە. تۆ خۆت ئەمە دەزانیت. ئەگەر گریمانە بکەین کە ئۆرگانی ناوەندی حیزب دەرگای خۆی بەڕووی بیروڕای دژبەری حیزبدا دادەخات، زۆر بڵاوکراوە و ڕادیۆ هەن کە ئەو هاوڕێیانە دەتوانن بە ئاشکرا قسەکانی خۆیان بخەنە ڕوو. دەبێ بینیبێتتان هەر ئەندامێکی ئەم حیزبە بە ناوی خۆیەوە بۆ ڕۆژنامەکە لێدوان ئەدات. دەمەوێت ئەوە بڵێم کە کراوەیی ئەم حیزبە هێندە بە باشی بەڵگەی لەسەرە کە کەس ناتوانێت بڵێت بۆچوونی جیاواز لەم حیزبەدا تەحەمول نەکراوە. بەڵام چاوەڕێی ئەوە مەکەن بڵێین بۆچوونێکی ناکۆکی هەیە تەنها لەبەر ئەوەی بۆچوونێکی جیاوازی هەیە، بۆیە با هەموومان گوێی لێبگرین. ئێمە جیاوازی بیروڕامان هەیە و لەگەڵ یەکتر گفتوگۆ دەکەین. ئەوەندەی ئەو باوەڕدارە و سۆزدارە بۆ بۆچوونەکەی، منیش هەم وباسی لەگەڵ دەکەم. وە ئەگەر لە پلینۆم یان کۆنگرەدا نەیتوانی دەنگی زۆرینە بەدەست بهێنێت و لە دیبەیتەکەیدا شکستی هێنا، ئەوە خەتای من نییە. ئەمە میکانیزمی دیموکراسی سیاسییە. با لەبیرمان بێت دیموکراسی پەیوەندی بە مافی زۆرینە هەیە نەک کەمینە. دیموکراسی ناو حیزب واتە چۆن گەرەنتی ئەوە بکرێت کە زۆرینەی ئەو حزبەی کە بەرنامەی حیزب قبوڵ دەکات هێڵەکەی بەرەو پێشەوە دەبات. ئەمە پێناسەی دیموکراسییە. هەروەها پێویستە بە چەند بڕگەیەک ڕێز لە مافی کەمینەکان بگیرێت. دیموکراسی ناو حیزب وا دەکات ئەو کەسەی بەرنامەی حیزب قبووڵ نەکات خۆی لە پەراوێزی حیزبدا ببینێتەوە. ئەمە دیکتاتۆریەت نییە، ئەمەش نیشانەی دیموکراسی ناو حزبە. ئەگەر کەسێک تەنها لەبەر ئەوەی بۆچوونی هەیە بتوانێت ئەم بۆچوونە بەسەر زۆرینەی ئەو حزبەدا بسەپێنێت کە لە کۆنگرەیەکدا بەرنامەی حزبەکەیان پەسەند کردووە، ئەوا ئێمە لەبەردەم دیکتاتۆریەتداین. ئەگەر پێنج ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی حیزب بتوانن سیاسەتی حیزب بگۆڕن، دۆخێکی زۆر ناتەندروست دەبێت.

عەلیرەزا مەیبدی: بەڕیز حیکمەت، گروپەکەت لەم ساڵانەی دواییدا یەکێک بووە لە گروپە چالاکەکان. بڕی ئەو بڵاوکراوانەی کە بڵاوی دەکەیتەوە بەرچاوە. دەوترێت ئینتەرناسیۆناڵ زۆرترین بڵاوبوونەوەی گۆڤاری ئۆرگانە لە دەرەوەی وڵات. وە نزیکەی خۆم کە لە ڕادیۆ کار دەکەم، شاهیدی ئەوە بووم کە هەموو ڕۆژێک ڕاگەیاندن و لێدوانی لایەنە پەیوەندیدارەکانی حزبەکەت زیاتر لە ڕێگەی فاکس و تەلەفۆنەوە بڵاودەکرێنەوە. ئێستا پرسیارەکەم ئەوەیە ئایا یارمەتی لە کەس وەردەگریت؟ لە وڵاتێکەوە؟ لە ڕووی داراییەوە؟

مەنسور حیکمەت: بەداخەوە نەخێر. تا ئەم ساتەوەختە یارمەتیمان لە هیچ حکومەتێک وەرنەگرتووە کە باج لە خەڵکی خۆی وەربگرێت. ئێمە لە هیچ گروپێکی سیاسی هاوکاریمان وەرنەگرتووە. ئەو یارمەتییەی کە پێمان دەدرێت لە بنەڕەتدا یارمەتی تایبەتی خەڵکە.

عەلیرەزا مەیبدی: داوای یارمەتیت لە هیچ وڵاتێک نەکردووە؟

مەنسور حیکمەت: ئێمە داوای هاوکاریمان لە هیچ وڵاتێک نەکردووە. ئێمە ئەمە ڕەت ناکەینەوە و بە یەکێک لە مافەکانی خۆمان دەزانین. ئێمە هیچ دوودڵییەکمان نییە لە وتنی ئەم قسەیە بە ئاشکرا ئەگەر هەرگیز داوای یارمەتی لە وڵاتێک بکەین. ئێمە ئەمە بە نکۆڵیکردن لە ڕاستگۆیی و یەکپارچەیی و سەربەخۆیی حیزب نازانین. چونکە هەرکاتێک ئەم یارمەتییەمان وەرگرت، دەڵێین بێ مەرج و بۆ خەرجی حیزب وەرمانگرتووە. بەڵام تا ئێستا ئەم کارەمان نەکردووە. زۆرێک لە حیزبەکانی تری ئێران تا ئێستا ئەم کارەیان کردووە و تەنانەت یەک لەسەر دەمان توانای دارایی خۆیان نەبینیوە. ئێمە ئەمەمان نەکردووە. بەپێی بڕیاری فەرمانگەی سیاسی ئەو حزبە، کە پێشکەش بە پلینۆمی داهاتووی حزب دەکرێت بۆ دیاریکردنی ڕاسپاردن و پەسەندکردنی، لە هیچ بزووتنەوەیەکی ئیسلامی و حکوومەتێک هاوکاریمان پێناگات. دەمەوێت بڵێم سنووردارکردنی ئێمە (ئەی حکومەتێکی غەیرە ئیسلامی؟) ئەگەر حکومەتێکی غەیرە ئیسلامی بیەوێت بەبێ مەرج یارمەتیمان بدات، ئێمە درێغی ناکەین لە وەرگرتنی.
عەلیرەزا مەیبدی: پارە لە قەزافی وەردەگریت؟

مەنسور حیکمەت: حکومەتی عێراق کە حزبی دەستە خوشکی حزبەکەمان لەدۆخی شەڕدایە لەگەڵیدا و ئێمەش هیچ پەیوەندییەکمان بە وڵاتانی ئیسلامییەوە نییە. بەڵام ئەگەر وڵاتانی غەیرە ئیسلامی پێیان وایە بەرژەوەندییەکانیان پێویستی بە بەهێزکردنی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری هەیە، ئێمە هیچ کێشەیەکمان نییە. بەڵام هیچ شتێک شاراوە نییە و ئامادەین بەبێ هیچ کۆت ومەرجێک هاوکاری وەربگرین. بەڵام ڕووی نەداوە و نەمانبووە. ویستم بڵێم ئێمە لەم بابەتەدا هیچ شەرمێکمان نییە. ئێمە حیزبێکی واقیعین. جیهان جیهانێکی گەورەیە و شەڕکردن پێویستی بە ئاسانکاری هەیە. ئەگەر کەسێک پێی وابێت پارە بخاتە ناو ئەکاونتەکانمانەوە سوودی هەیە بۆی، ئەوا خۆی دەزانێت. ئێمە ئەو دۆخە پێبەندیەمان نییە. لە چوارچێوەی حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا کە پێشتر تێیدا بووین، ڕووبەڕووی ئەو هەلومەرجانە بووینەوە. لە ئەنجامدا ئێمە هیچ کێشەیەکمان لەگەڵ ئەمەدا نییە. ئەم مەودای چالاکییەی ئەمڕۆمان بەتەواوی لەسەر شانی ئەندامان و هەڵسوڕاوانی حیزبە.

پرسیاری گوێگران
عەلیرەزا مەیبدی: چەند خولەکێکی تر لەگەڵ کاک حیکمەت دەبین. دەچینە سەر هێڵ و لە هێڵی پێنجەوە دەست پێدەکەین.
یەکەم گوێگر: ویستم پرسیارێک لە بەڕێز حیکمەت بکەم. با وا دابنێین ئاغای خاڵخالی هاتۆتە ئەمریکا کە وڵاتێکی دیموکراسی و ئازادە و سەد لایەنگرانی کۆبوونەتەوە و دەیەوێت قسەیان بۆ بکات. ئێستا ئەگەر بچین بە دار و چەقۆ لێیان بدەین، هەمان ئەو کارەمان کردووە کە کاک خەلخاڵی لە ئێران دەیکات. جگە لەوەی کە دەسەڵاتەکەی زیاتر لەوێیە و دەمانچە و کەرەستەی دیکە بەکاردەهێنێت، ئێمەش ناتوانین بەکاریان بهێنین چونکە ئیمکاناتمان نییە. پێت وایە ئەمە ڕاستە؟

مەنسور حیکمەت: سەرەتا با پیرۆزبایی لەم هاوڕێ جوامێرەمان بکەم. بەڵام با جیاوازی نێوان ئەو کەیسەی ئێمە هەمانە و ئەو دۆسیەیەتان بۆ باس بکەم کە باسیان کردووە. بەڕای من ئەو نموونەیەی کە دەیهێننەوە باش نییە. بێگومان کاک خاڵخالی نموونەیەکە کە دەتوانم نیشانی بدەم کە بۆچی نابێ کۆبوونەوەکەیان ئەنجام بدرێت. گریمان ئایشمان دوای دە و بیست ساڵ لە ڕووخانی ئەڵمانیای هیتلەر ڕۆیشت و لە قودس یان تەلئەبیب کۆبونەوەی هەبوو. پێت وایە خەڵکی ئەوێ ڕێگەیان دەدا کۆبوونەوەکە ئەنجام بدرێت؟ یان پێیان دەوت تۆ تاوانباری و دەبێت وەڵام بدەیتەوە؟ گریمان ڕاستڕەوی توندڕەوی ئەمریکا و ئەوانەی بۆمبێکیان لە ئۆکلاهۆما چاندووە و ئەو هەموو کەس و منداڵەیان کوشتووە، بێن سبەینێ لە هەمان شار کۆبوونەوەیەک ئەنجام بدەن و هۆکاری کارەکانیان بۆ ڕوون بکەنەوە و تەنانەت بڵێن بۆچی کارێکی باشم کردووە.بەبۆچوونی تۆ، ئەگەر خەڵکی ئەمریکا کۆببنەوە پێویستە ئاگاداری بکنەوە و بڵێن کە تۆ لە دۆخێکدا نیت کە قسە بکەیت، لە دۆخێکدایت کە وەڵامی تۆمەتەکانت بدەیتەوە، ئایا پێچەوانەی بنەما ئینسانیەکان مامەڵە کراوە؟ بەڕای من نەخێر. ئازادی ڕادەربڕین پەیوەندی بە پەیوەندی مرۆڤەوە هەیە لەگەڵ دەسەڵاتێکی باڵای وەک حکومەت. حکومەتی ئەمریکا ناچارە ڕێگە بە خاڵخالی بدات قسە بکات. من هیچ گومانێکم لەوە نییە، بەڵام منی قوربانی خەلخاڵی ، ئەگەر کەسێک ڕێگریم لێبکات بچمە ئەوێ و هاوار و لەقاوی بدەم، ئازادی قسەکردنم هەڵوەشاوەتەوە. لە ئەمریکا کە ئازادی قسەکردن پرەنسیپێکی بنەڕەتی دەستوورە و لە هەموو شوێنێک زیاتر دیارە، هیچ کەسێک ناتوانێت ڕێگری لە مافی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بکات کە بچێتە کۆبوونەوەی هەر کەسێک، تەنانەت بێتاوان بێت و پڕوپاگەندەی خۆی بکات و بەو زمانەی کەخۆی دەیەوێت قسە بکات.ئەو. ئەمەش پراکتیزەکردن و جێبەجێکردنی ئازادی ڕادەربڕینی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری و قوربانیانی کاک خاڵخالییە. ئەگەر خاڵخالی هات بۆ ئەمەریکا دڵنیابە ئێمە دار و چەقۆ بەکارناهێنین، کە بەڕاستی هەرگیز لە دەستی ئێمەدا نییە، بەڵکو بەیاننامە لە دەستی ئێمەدا دەبێت، ژمارەیەک لاو یان بەتەمەنی قسەزان و تێگەشتوو کە لەناوەو دەرەوەی کۆبونەوەکەدا دێن وبە خەڵک دەڵێن ئەو کابرایەی کە هات لێرەدا قسە بکات لەبنەڕەتدا کێیەو چی کردووە وە بۆچی نابێت تریبۆنی بدەنێ

گوێگری دووەم: سوپاس بۆ بانگهێشتکردنیان. چاوپێکەوتنەکە زۆر سەرنجڕاکێش بوو. بۆ من زۆر بەسوود بوو. ویستم هەستەکانم دەرببڕم. بەڕاستی باوەڕم بە حوکمەکەیان هەیە کاتێک گوێم لێیان بوو، بەو شتانەی کە لەبارەی دەستلەکارکێشانەوەکانەوە گوتیان، من ئەندامی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریم، هەموو ئەوانە ڕاستن. من ڕەخنەیەکم هەیە، نەک لە ئێوە بە شێوەیەکی شەخسیی، بەڵکو بەو شێوەیەی کە پرسیارتان کردووە ئایا ناوی ڕاستەقینەتان ئەمەیە یان نا؛ بە جۆرێک منی بردە کەشوهەوای سین وجیم. ویستم پێتان بڵێم ئەم کارە مەکەن. هەرکەسێک هات بۆ قسەکردن، بێ گوێدانە پێگەی سیاسی خۆی، ئێمە و ئێوەش دەزانین چ قەدەغەیەکیان هەیە. با کەسەکە نەخەینە کێشەوە، ناوت چییە؟ ناوی دووه‌مت چییه‌؟ پێم وایە ئەگەر ئەم شێوازە بەکارنەهێنین دیموکراسیتر دەبێت.

عەلیرەزا مەیبدی: چاو. ئێستا با بزانین کاک حیکمەت خۆی چی دەڵێت؟

مەنسور حیکمەت: بە بڕوای من ئەم مەسەلەی پرسیار و ناو پرسینە بێ بەربەست بوو. لەوانەیە لەبارەی کەسی ترەوە نەپرسن. چونکە پێم وایە وەک بەڕێز موبیدی خۆی دەڵێت بارودۆخی ئێمە بە جۆرێکە کە بانگەشەکردن لە بەرژەوەندی هەموومان و بزووتنەوەکەماندایە. من هیچ شتێکی خراپی تێدا نابینم. من بە شەخسی ئەم حاڵەتە تایبەتەم بە گوناه وەرنەگرتووە. ڕۆژنامەنووسێک پرسیارێک دەکات و منیش وەڵامم دایەوە. ئەگەر وتم مەپرسە یان دواتر وەڵامت دەدەمەوە لەوانەیە وێنەیەکی خراپتری دابێت. ویستم بە هاوڕێکەمان بڵێم کە من بە شێوەیەکی شەخسی هەستم بە هیچ ناڕەحەتییەک نەکردووە لەم پرسیارەدا.

عەلیرەزا مەیبدی: ڕوونکردنەوەیەکی زۆر کورت دەدەم: لە سن وجیمدا کۆنتڕۆڵ هەیە، واتە دەربازبوون نییە، تۆ پرسیارێک بکە، ئەو لایەنەی قسەت لەگەڵ دەکات دەبێت وەڵامی بداتەوە، لێرە من هیچ کۆنتڕۆڵێکم نەکرد، من وتی ئەگەر ئارەزووی ئەوە بکەن، لەگەڵ کاک حیکمەتیش بڕیار بوو بڵێت کە هەر کە بینییان کە نایانەوێت وەڵامی پرسیارێک بدەنەوە، من وەڵامی نادەمەوە. وە ئێمەش قبوڵمان کرد. هیوادارم هەڵەتێنەگەیشتنەکە پاک بووبێتەوە.
گوێگری سێیەم: من خلعەتبەریم و سڵاو لە کاک حیکمەتیش دەکەم. ویستم بە کاک حیکمەت بڵێم ئەو پرسیارەی ئێستا دەیکەم، چل ساڵە لە هاوڕێ کۆمۆنیستەکانم دەپرسم. من خۆم کۆمۆنیست نیم، بەڵام لە ماوەی کارلێکە درێژخایەنەکانم لە دەرەوەی ئێران گرنگییەکی زۆرم بەم بابەتە داوە و هەرگیز نەمتوانی وەڵامێکی ورد بەدەست بهێنم. ڕەنگە ئەوان یارمەتیدەرمان بن بۆ ئەوەی ئەم کۆدەم بۆ ڕوون بکەینەوە کە کاک حیکمەت لەبارەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکارییەوە دەیخاتە ڕوو. کاتێک باس لە کۆمەڵگەی کرێکاری دەکەین و بەڵێن بە کرێکاران دەدەین کە دەمانەوێت ئیمکاناتی گونجاو بۆ ژیانی کۆمەڵایەتی یان هەلومەرجی کاریان بۆ دابین بکەین، ئەوە دوو شێوەی هەیە، یان دەمانەوێت لە ڕێگەی حکومەتەوە ژینگەی کارکردن بۆ کرێکاران دابین بکەین یان لە ڕێگەی کەرتی تایبەتەوە با تایبەتمەندی بدەین بە کرێکار و هەموو مەرجەکانی خۆشگوزەرانی ژیان بۆ کرێکارەکە دابین بکەین. کاتێک کاک حیکمەت باس لە ئازادیی کارکردن لە حیزبدا دەکات، لە ئەنجامدا پێویستە ئەم ئازادییە هەبێت بۆ ئەوانەی دەیانەوێت لەناو کۆمەڵگادا بژین، بۆ نموونە کاتێک کەسێک دێت و لە کارگەیەکدا وەبەرهێنان دەکات، بە دڵنیاییەوە حەزی لێیە سەرمایەگوزاری بکات لەم کارگەیەدا. کاتێک ئەم قازانجە بۆ قازانجی خاوەنکار بێت، بێگومان دەبێت مەرجی کارکردن ئامادەبێت بۆ ئەو کەسەی وەبەرهێنان دەکات، بۆ ئەوەی بتوانێت وەبەرهێنان لەو وڵاتەدا بکات بۆ ئەوەی کەشێکی کارکردن دروست بکات. بەڵام ئەگەر کاک حیکمەت بیەوێت ژینگەیەکی حکومی کارکردن دروست بکات، ئەم ژینگە حکومییە بۆ ماوەی ٦٠ یان ٧٠ ساڵ لە ڕێگەی یەکێتی سۆڤیەتەوە جێبەجێ کرا و سەرکەوتوو نەبوو. داوایان لێدەکەم ئەمەم بۆ ڕوون بکەنەوە.

عەلیرەزا مەیبدی: کاک حیکمەت هەوڵبدە لە دوو سێ خولەکدا ڕوونکردنەوە بدەی.

مەنسور حیکمەت: ئەم قسانەی هاوڕێمان کاک خەعەاتبەری کرد، قسەیەکی گرنگە دەربارەی ئابووری سۆسیالیستی، شێوازی دامەزراندنی، پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و یاساییەکانی بەرهەمهێنان، چارەنووسی خاوەندارێتی، خاوەندارێتی بەکۆمەڵ و دەوڵەت. دەتوانم ئەم باسە زۆر بە کورتی بڵێم بۆ ئەوەی بیرۆکەیەک بدەم کە بیروڕام چییە. بەڵام وەڵامەکە بەسە (ئێوە دەڵێن: دەتوانین ئەمە بۆ دەرفەتێکی تر جێبهێڵین) بەڵێ، سەیری هەبوونی سەرمایە و هەبوونی سەرمایەی کاش و خودی مەقولەی پارە و ئەوەی کە مەکینە و پارە یەک خاوەنیان هەیە و لەبەرانبەریشدا هەندێک کەس لە ناو کۆمەڵگەدا کە خاوەنی هیچ شتێک نین و ئەوان دەبێت کار بۆ ئەو کەسانە بکەن کە خاوەنی شتێکن و بەشێک لە بەرهەمەکە وەربگرن، ئەمە پەیوەندییەکی کۆمەڵایەتییە کە لە سەرەتای ژیانەوە بوونی نەبووە، هەروەها بڕیار نییە ئەبەدی بێت. سەرمایە دیاردەیەکی مێژوویی سنووردارە. سەرەتای هەیە و هیوادارین کۆتایی هەبێت. دەکرێت وا گریمانە بکرێت کە کۆمەڵگا بەشێوەیەکی جیاواز خۆی ڕێکخستووە بەجۆرێک کە خاوەندارێتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان (کە دەتوانێت بە پارە خۆی نیشان بدات) و دەسەڵاتی جوڵاندنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لە دەستی تاکەکاندا نەبێت. کۆمەڵگایەک دەکرێت وا گریمانە بکرێت کە هەموو کۆمەڵگا خاوەنی هەموو شتێکە و هەرکەسێک بە پێی ئەرکی هاوڵاتیبوون یان بە پێی بەرژەوەندی خۆی بەشداری لە بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتیدا دەکات، وەک مارکس دەڵێت ئەگەر زۆری هەبێت. زۆر جێگای سەرنجە کە بۆ نمونە کاک خەلعتەبەری لە بنەماڵەی خۆیدا هیچ پەیوەندییەکی مووچەخۆری نییە. لەوێ هەموو شتێک هی هەموو کەسێکە و هەر کەسێک بە پێی توانا و بەرژەوەندی خۆی لە کاروباری خێزانیدا هەرچی پێی خۆشە بیکات و خێزانیش لە شوێنی خۆیدایە. بەڵام کە گەیشتینە کۆمەڵگا، یەکسەر هەندێکمان ناچار دەبین لە بوون دەربچین و دەبێت هەموو ڕۆژێک بەیانی تا شەو جارێکی تر بچینە سەر کار و هێزی جەستەیی و فیکری خۆمان بفرۆشین و لە کۆتاییدا دوای شەست ساڵ هیچمان نەبێت. ئەو کەسەی بە پارە و بە خاوەندارێتی لە ئامرازەکانی بەرهەمهێنان هاتە ناو ئەو کارە، دوای شەست ساڵ کە من کارم کرد، سامانەکەی شەست هێندە زیادی کردووە و تا ئێستاش خاوەنی ئامرازی بەرهەمهێنانی زیاترە. دەسەڵاتی من وەک کرێکارێک خۆی لە زیادبوونی هێزی سەرمایەدا نیشان دەدات. دەکرێت وا گریمانە بکرێت کە کۆمەڵگا ناتوانێت بەم شێوەیە بێت. دەمەوێت ئەوە بڵێم کە ئە وەندە سەرمایە بە ئەزەلی و ئەبەدی مەزانە…

عەلیرەزا مەیبدی: تا ئەم شوێنەت هەبێت. باقیەکەی تر بە شێوەیەکی بنەڕەتیتر لە شەوێکی تردا باس دەکەین.
گوێگری چوارەم: کێشەیەکی بچووکم لەگەڵ کاک حیکمەت هەیە؛ بەرزیشتان هەمان کێشەتان هەبوو. باسی ناوەکەیان بوو. ئەگەر بیەوێت ناوی کاک حیکمەت نازناوێکی وەک کاک هاشمی ڕەفسەنجانی کە خۆی عەلی ئەکبەر هاشمی بێهرمانییە، یان کاک خومەینی کە مستەفاوی بوو، یان سادق خاڵخالی کە گیوی بوو، بە هیچ شێوەیەک ئەم تیۆرە بەدڵم نییە. بەپێچەوانەی بیرکردنەوەی ئەو ژنەی کە تەلەفۆنی کرد، بۆ ئەوەندە پرسیار و وەڵامت دەکردەوە کە دەیانگوت بە تایبەتی ناوەکەی کە سەرەتا گوێم لێ بوو، ناوێکی ئەوپەڕی باش و جوانی ئێرانییە (دەزانی: ژوبین ڕازانی!). ئەمە چی خراپ بوو کە هەر لەسەرەتاوە نەیانگوت؟ با ئێستا ئەم بابەتە بەجێبهێڵین. نامەوێت کاتێکی زۆرت وەربگرم. چونکە زیاتر لە دە بیست ڕۆژێک نیە کە هاتوومەتە شارەکەی ئێوە و پێشتر لێرە نەبووم. کاک حیکمەت ڕوونکردنەوەیەکی بچوک بدە لەسەر ئەوەی ئەم حزبە کۆمۆنیستیە تا ئێستا چی کردووە؟ چونکە لێرەدا هیچم نەبینیوە. لە ئێران کە سەرکردەکەی کاک کیانووری بوو کە ڕۆیشت. هەروەها نووسەرێکی دیکەیان هەبوو بە ناوی ئیحسان تەبەری کە لە ڕۆژنامەکاندا دەیخوێنمەوە، فیقه و پرەنسیپەکانی بۆ کۆماری ئیسلامی دەنووسی.

مەنسور حیکمەت: سەبارەت بەو ناوەش وتم کە خەڵک ناوێکی سیاسی هەڵدەبژێرن، چونکە پێیان وایە لە هەندێک هەلومەرجدا دروستترە. ئەگەر ئەو ڕۆژە بتوانم ناوی بڕوانامەی لەدایکبوونم ڕابگەیەنم، هەمان شتم دەکرد. پرسی تێچووی ئەمنی و مەترسییەکانی ژیان کە دەتوانێت ببێتە بارگرانی بۆ زۆر کەس، وا دەکات کۆمۆنیستەکان ناوی قەڵەمیان هەبێت. زۆرێک ئەم کارەیان کردووە و جێگەی سەرسوڕمان نییە.

عەلیرەزا مەیبدی: لە شەڕەکانی کوردستان دژی کۆماری ئیسلامی بەشداریت کردووە؟

مەنسور حیکمەت: لە کوردستان ئەندامی سەرکردایەتی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران بووم کە کۆمەڵە لقی کوردستانی ئەو حیزبە بوو.

عەلیرەزا مەیبدی: لەبیرتان بێت شەوێک لەسەر ئەو ڕۆژانە و چالاکییەکانی ئەم حیزبە لە کوردستان بۆ گوێگرانمان ڕوون بکەنەوە. باشە حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری چی کردووە؟

مەنسور حیکمەت: پێموایە پێویستە بپرسم کە ئێمە چیمان کردووە کاتێک چاوپێکەوتنمان لەگەڵ دەکەیت؟ باسی ئەم هاوڕێیەی ئێمە باسێکی باش و خراپ و هەڵەیە! چونکە دەرکەوت کیانووری دواتر سەرکردایەتییەکەی داوە بە ئیحسان تەبەری، لە ئەگەری مردنی ئیحسان تەبەری پێش کاک کیانووری و دووەم: کاک کیانووری و ئیحسان تەبەری چ پەیوەندییەکیان بە حزبی کۆمۆنیستی کرێکارییەوە هەیە؟ دڵخۆشم کە هاوڕێکانمان ئێستا کە لە دەرەوەی وڵاتن زیاتر دەستیان بە بڵاوکراوەکان دەگات و پێدەچێت زانیاری زیاتریان دەست بکەوێت.

بنەمای ئەم بابەتە زارەکییە. ئەم دەقە لەلایەن ئارش حەمیدی لە شریتی دەنگییەوە دەستکاری کراوە و فاتیح شێخیش دەستکاری وبەراوردی کردووە.
لەو شوێنانەی کە گفتوگۆکان لە دەرەوەی بازنەی چاوپێکەوتنەکەن، بۆ نموونە گفتوگۆ دوولایەنەکانی چاوپێکەوتن لەگەڵ گوێگران لەسەر هێڵی ڕادیۆ، هەندێک بەش لابراون.
بەرهەمە هەڵبژێردراوەکانی مەنسور حیکمەت، پاشکۆی ژمارە ٢ – نیسانی ٢٠٠٧
hekmat.public-archive.net #3780fa.html




گەنجان و ئینتیمای حزبیی.. ستیڤان شەمزینی

پارتی وەک دەزگایەکی مودێرن کۆرپەى منداڵدانی قۆناغی مۆدێرنێتەیە، یان بە مانایەکی تر بەرهەمێکی راستەوخۆی قۆناغی سەرمایەدارییە، بە بۆچوونی مۆریس دوڕژە (لە رۆژئاوا دروستبوونی پارتەکان دەگەڕێتەوە بۆ دەرەنجامی گەشەسەندنی دەنگدان و بە گشتیبوونی هەڵبژاردن). روون و ئاشکراشە چەمکی هەڵبژاردن و دەستاودەستکردنی دەسەڵاتی رامیاریى پایەیەکی سەرەکی و سترۆکتۆرى دیموکراسییە، دیموکراسیەتیش لەگەڵ ئەوەى مێژووى بوون و سەرهەڵدانی وەک چەمک زۆر دێرینە، بەڵام لە بوارى کردارییدا بوونی هاوکاتە لەگەڵ قۆناغی کاپیتاڵیزم. دروستبوونی پارتەکان لە خۆرئاوا لە درێژەى پرۆسەیەک بووە کە تیایدا پێویستییەکانی ژیانی هەڵبژاردن و ئاڵوگۆڕی دەسەڵات هێناویەتییە پێش، بەڵام سەرهەڵدان و گەشەسەندنی پارتەکان لە کوردستان لەسەر ئەو بنەما ستاندارە نەبووە و کاردانەوەیەکی نا هۆشیارانە و نامونسەجیمی ستەمی نەتەوەیی سەر گەلی کورد بووە.
لەلایەکی ترەوە تاوەکو ئێستا (ئەم چەند ساڵەى دواى ڕاپەڕینی 1991ى لێدەرچێت) نیشتمانی کوردستان بەهۆی داگیرکاریى دەوڵەتانی ناوچەییەوە، بوارى ئەوەى نەبووە سەرەتاکانی دیموکراسیەت دەست پێبکات تا پێویستییەکانی دەنگدان و کێبڕکێی هەڵبژاردن پارتی سیاسیی بە جیاوازیى بیروڕا و بۆچوونەوە بەرهەم بهێنێت. لەگەڵ ئەوەى حزبەکانی کوردستان سەر لەبەریان کۆمەڵێک میلیشیا و یاخیبوو بوون لە دژی ئەو دەسەڵاتە داگیرکەرانەى کوردستانیان بەسەردا دابەشکراوە، ئەم ماوەیەى دواى راپەڕینیش وێنایان نەگۆڕاوە بۆ کۆمەڵێک دامودەزگاى مەدەنی و شارستانی کە ئەرکیان رێکخستنی خەڵکانێکی دیاریکراو بێت لە چوارچێوەى گووتارێکی سیاسیی و حزبی هاوبەشدا، بەڵکو کۆمەڵێک دیوەخان و تەکێی فراوانن بۆ بەندایەتیکردنی ئەندامان تیایاندا. مەبەستم لەوەیە پێتان بڵێم پارتی کوردیی، حزبێک نییە لە چەشنی ئەو پارتانەى لە ئەوروپا و ئەمەریکادا هەن، هەر ئەوەیە تەریقەتەکانن و پۆڵیش و ماکیاژێکی سەردەمانەیان بۆ کراوە، هەر بۆیە ئەم پارتە دەزگایەک نییە بتوانێت لەگەڵ هەموو ئەو ئاڵوگۆڕە نوێیەدا شانبەشان بڕوات لە بەستێنی کۆمەڵگادا روو دەدەن، بگرە خۆى رێگرێکی جیددی ئەو شەپۆلە هاوچەرخەیە لە دنیابینی مۆدێرن بەهۆی شۆڕشی پەیوەندیی گرتن و گڵۆبالیزمەوە ئەگەر دەرگاکانیشی لێ دابخرێت لە پەنجەرەکانەوە دێتە ژوورەوە.
ئەم پارتە لەسەر هەمان قەوانی کۆن و بە هەناسەى سێ چوار دەیەی رابردوو و بەهەستی قۆناغی بەرەنگاریى و چەکدارییەوە مامەڵە لەگەڵ ئەو واقیعە نوێیەدا دەکات کە لەۆدێر زەمانەوە مرۆڤەکانی ناوی جێیانهێشتووە و باى باى یەکجاریان لێکردووە، گەنجانی ئەمڕۆمان گرنگترین ئەو توێژەن لە ریفراندۆمێکی نافەرمیدا ئەو مۆدێلە لە پارتەکانیان رەت کردۆتەوە و ئامادە نین لە ژێر چەترەکانیاندا خۆیان سازمان بدەن، بەڵکو لە رووى دەروونی و عەقڵییەوە لەگەڵیدا ناکۆکن و هەمیشە لێی دەسڵەمێنەوە. تاوانەکە (ئەگەر قەرارە تاوان بێت) هی نەوەى نوێ نییە کە خوێنی نوێ و جۆگەى بیری نوێ ناڕژێتە گۆمی لیخنی پارتی کوردییەوە، سوچەکە سوچی حزبەکان خۆیان و بیرکردنەوەی سیاسیی و پارادایمی دیسپلین و فۆرمی کاریانە، کە ناکۆکە لەگەڵ سروشت و خەسڵەتی نەوەى نوێ و بوارى کارکردنیان پێ نادات، مەگەر لە کاتێکدا نەبێت ئەو گەنجە خۆی لە خەسڵەتی راستەقینەى گەنجانە دابڕنێت و وەک پیر بیر بکاتەوە و بدوێت و رەفتار بکات، کاتێک دەڵێین پیر مەبەستمان لەو خەڵکانە نییە کە موەکانی سەر و ریشیان سپی بووە، بەڵکو مەخسەد لەو جۆرە کەسە نەریت پارێزانەیە بەشێوەیەکی دۆگما خویان بە نەریتەوە گرتووە و بوونەتە پاسەوانی کولتوورى کۆن و بەسەرچوو، هەموو کات بە فەرهەنگی سەلەفی و داڕزیو شاگەشکە دەبن.
پارتە کوردییەکان تا نوکە لەوە نەگەیشتوون بۆچی گەنج لە حزبەکانیان تووڕەیە و چارەیان ناوێن؟ بۆیەکا لە خۆڕا بەبێ هەڵوێست و ناهۆشیار و گەنجانی بێ ئەزموون تاوانباریان دەکەن، بەڵام بە پێچەوانەوە گەنجی کورد کائینێکی زیندووە نەک دێوێکی نوستوو، تەنیا هێز و پارتێکی نوێی دەوێ وەک خۆی بیجوڵێنێت و بیهێنێتە سەر سکەى راستەقینەى کارى مۆدێرن و مەدەنی. بۆ سەلماندنی ئەم بۆچوونەشم ناڕەزایەتییە مەدەنییەکانی گەنجانی خوێندکار و خۆپیشاندانەکانی ساڵی پار و ئەو ناڕەزایەتیانەى لێرە و لەوێ دەیانبینین، وەک نموونە دەهێنمەوە، کە ئەم گەنجە ویستی بۆ کارکردن هەیە و ئامادەیە وزەى خەفەکراوى کارایانە بەکار بهێنێت، بەڵام بە رێگە سواو و تەقلیدییەکان نا، بەڵکو بە رێگەیەکی مەدەنی و شارستانی کە هارمۆنی بێت لەگەڵ جۆرى ژیان و واقیعی نوێی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگیی لە کوردستان.
پارتەکانی کوردستان مەکینەیەکی ژەنگاویی و لە کارکەوتووى کۆنن، هەر لەو شەمەندەفەرانە دەچن بە خەڵووز کاریان دەکرد کە لە سەردەمی داهێنراوە تەکنۆلۆژییەکانی ئەمڕۆماندا بە کەڵکی هیچ نایەن، مەگەر لە مۆزەخانەدا وەک کەلەپوور دابنرێن. کۆتا قسەم، قسەیەکی زۆر قورس و رەقە، لانیکەم ئازایەتیم بۆ دەربڕینی دەگەڕێتەوە بۆ بی َغەمیم لە ترسی نان بڕین، ئەویش ئەوەیە بە دیتنی من پارتەکانی کوردستان (راست و چەپ)یان لە پەراسووى چەپی بەعسەوە وەرگیراون و خوڵقێنراون، بۆیە کاتێک بەعس تەواو دەبێت هەڵبەتە پارتە هاوشێوەکانی (وەک پارتە کوردییەکان) دەبێت وەک شنەبایەک بڕۆن و واقیع خۆی دەرگا دەخاتە سەر پشت بۆ هێزى نوێ و مۆدێرن کە گەنج داینەمۆ و بزووێنەرى بێت.

ستیڤان شەمزینی
ستوكهولم – سولنا

*ئەم وتارە لە بنەڕەتدا گۆشەیەکی بەردەوام بووە بەناوی (ورتە ورت) لە ژمارە (16)ی رۆژنامەی (ئاڵا) لە رۆژی 2-4-2007 بڵاوبووەتەوە.




ئێوارانە ٢٤.. سەردار جاف

ئەم ئێوارە ژنی چرا
ژووری سارایی و تەنهايمی پڕ کرد بوو لە ميلۆدی
ژاوەژاو و ئاپۆڕامی
بە پياسەی ئيسکان و شۆرجە سپارد
ناڵە و گرمەی لەشپروکێن
تابلۆيەکی ترسناکی شار بوو
خورپە و فرمێسکی
بۆ کانياوی بوخچەی گەڵاوەريوەکان دەنارد
باوەشم پڕ بوو لە مۆزيک
بە هەر کافييەک گوزەرم کردبا بە سيرەی چاو لێم دەڕوانێ
هەنگاوەکانم لەو شەقامە کپانە بوون
کە پڕ بوون لە شەڕی چاوانی
دار تووەکان لە لاساريم لێم بێزار بوون
پێکەوە مەيلمان کرد
لێوڕێژی بوو لە گەڵا و تووی باوانی
لە ساتە خەمينەکان
سێبەری بن مەمکەکانی بوونە سابات
بە دەم ڕێوە بووينە گرينۆکی دەم شەوانێ
کە دڵە کوتێ و لەرزينم دێ
هێلانەی دڵ واڵا دەکا و دەبمە ميوان ئەرخەوانێ
فرمێسکە بە خوڕەکانم ،
دڵۆپ دڵۆپ بە قژی سوور هاتنە خوارێ
پێڵوم لێكنا و نيشتمە سەر ناوچەوانێ
تەنيایی بە مێرگی ژينما تەی دەکرد و
ئەو سروودی ئەوينی بۆ دەگوتمەوە
سەرابێ بووم کە لە دوور را دەرکەوتم
ئەو هات و باوەشی خەندەی بۆ کردمەوە
خۆم لە خۆما ون و وەڕس
بە قريوە و قاقاکانی ئەو وەئاگا هاتمەوە
پوش و پەڵاشی دەم گێژەڵوکە بووم بە ئاسمانەوە
لە باڵەفڕەی جەستەيدا بە ئارامی نيشتمەوە
بە دەست خۆ نەبوو داسەکنيم
ماچ دوای ماچ بووم و هەموو لێويم بۆ شووشتەوە
ژنی چرا ژينە بە خەراپ و خاسم
خۆشمدەوێی خۆشەويسترين کەسم

٢٦/ ٣ / ٢٠٢٣
ئەڵمانيا




لە نیوەی ڕێ.. کورتە چیرۆک / نەوزاد بەندی

ئەمە کاتی خۆی ، لە دەستی دەرچوو بوو ماچێکی کردبوو.. واتا وەک چۆن بە لای درەختێکا ئەڕۆی ، دەنکێ تووی نیمچە گەییو لێ دەکەیتەوە ، بێ ئەوەی بە تەما بیت دەمی پێ شیرین بکەی ، هەروا لەناو دەستتا وەک دەنکی تەزبیحێ ئەیهێنیت و ئەیبەی .. ئەمیش بە هەمان شێوە ، بێ ئەوەی ئاگای لە خۆی بێ و ..بێ ئەوەی نیازی وا بێ خۆشییەک ببینێ ..ئاوا دەمێکی بۆ برد و ماچێکی کرد ..زیاتر ڕەنگە نیازی وا بووبێ بێدەنگی بکات ، چونکە مێشکی بردبوو ..قسەی زۆر ئەکرد ..باسی ئەو پۆلە پیس و پۆخڵانەی ئەکرد کە دەرسی تێدا ئەوتنەوە ، بە جۆرێک ڕۆژ نییە مشک لە تەوالێتەکانەوە بە هەڵەداوان خۆیان نەکەن بە پۆلدا و مناڵەکان نەترسێنن .. هەروەها ئەو دیوارە چەورە چڵکنانەی کە بە کاری هیچ نایەن بێجگە لە ڕوخان .. باسی موچەی بۆ ئەکرد ، کە بەردەوام دوا ئەکەوێ ، لە کاتێکا دوایش نەکەوێ ، یان تەنانەت پێشیش بکەوێ ، بە کاری چی دێ ؟ نە ئەتوانی گەشتێکی پێ بکەی ، نە ئەتوانی تاقمی ناوماڵی پێ بگۆڕی ..نە هیچ .. تەنها ئەبێ بڕۆی بۆ شوێنە قەڵەباڵغەکان ، لەسەر عەرەبانەکان ، مامەڵەی سەوزە و میوەی کۆن و ڕزیوی پێ بکەیت ..
قسەی تریشی زۆر ئەکرد .. وەک ئەوەی ڕەنگە خۆکوشتن شتێکی خراپ نەبێ ، چونکە بەردەوام بوون لەم جۆرە ژیانە ، وەک کفر و لە دین دەرچوون وایە ..حەق وایە ئەو مەلا و ڕیشدارە ترسنۆکانەی دەیان ساڵە تەنها قسە ئەکەن ، ئەو ئاسانکارییەیش بۆ موسوڵمانان بکەن کە لە بارودۆخێکی وادا ، خۆ کوشتن ، نەبێتە هۆی تووڕە بوونی خوا و بێ باوەڕیی …
ئەیویست پێی بڵێ شتی وا چۆن ئەبێ ؟ ..بە تایبەت لێرە نان دەست هەموو کەسێ ئەکەوێ ، هەر بۆیە حەق وا نییە ئەوەندە ڕەش بین بێ ..
بەڵام ئەو سوور بوو لەسەر ئەوەی کە بەردەوام بوون لە وەها ژیانێکدا ، ڕەنگە مرۆڤ بۆ بێ باوەڕیی ببات ..کوا جاران کتێبی ئاینیی ئەسووتان ..؟
هەروەها بە دوور و درێژیی باسی بەرپرسێکی حیزبیی بۆ کرد ، کە بۆیاخی سمێڵەکانی لە هی پێڵاوەکانی تۆختر بوون ، هەر ڕۆژێ ئاڵۆشی ناوگەڵی هێرشی بۆ ببات ، خۆی ئەکا بە مەکتەبەکەیاندا و ..لەگەڵ بەڕێوەبەرە شۆخ و شەنگەکەیاندا ئەکەوێتە باس و خواسی لابەلا و ..چاو ئەبڕێتە سنگ و ڕانی بەڕێوبەر و مامۆستاکان و ..دەستەکانیشی لەناو دێراوی شەرواڵە شاڵەکەیدا وون ئەبن ..ئەیووت ئەو سمێڵ بۆیاخکراوە ، جووتێ ژنیشی هەیە ، بەڵام وەک کەڵەشێرێکی بێ حورمەت لە ناوەختا خۆی ئەکا بە مەکتەبەکەیانا و .. بە بیانووی ئەوەی گوایا مەکتەبەکەیان چالاکی حیزبیی کەمە و ..ناتوانن تەلەبه وکەس و کاریان بکەنە هاوڕێی حیزب ، خۆی لە ژووری بەڕێوەبەر ئەخزاند و .. بە چاوە پڕ شەهوەتەکانیەوە ، بە دوای ئەندامی لەشی بەڕێوەبەردا ئەگەڕا نەک بە دوای ئەندامی تازەی حیزبا ..
ئەم پێی ووت : ئەی بۆچی ڕیسوای ناکەن ؟ تاکێ نەعل بکێشن بە سمێڵە بۆیاخکراوەکەیا ..
ئەو چاوەکانی زەق بوونەوە ، وەک ئەوەی بترسێ لە پڕ ئەو بەرپرسە بەو ناوەندەدا تێپەڕێ و گوێی لە شڵپەی ئەو قسەیە بێ کە پێڵاوێکە و نوساوە بە سمێڵە بۆیاخکراوەکەیا ، بە چرپەوە ووتی : چۆن شتی وا ئەبێ ؟ بەڕێوەبەر ئەندامی شانەکەی ئەوە و بۆی هەیە بە نوکە قەڵەمێ هەڵی بداتە لادێیەکی دوورە دەستی سەر سنوور ..!
ئالێرەدا ، کە بە چرپە و ترسەوە قسەی ئەکرد ، ئەم هەستی بە جوانییەک کرد تیایدا ، دەمی برد و ماچێکی کرد ..
ئەو سەرەتا بڕوای نەکرد ماچ کرابێ ، دەستێکی هێنا بە لێویدا و ..پرسی : ( ئەوە چی بوو ؟ )
ئەم وەڵامی نەدایەوە .. بێدەنگیی باڵی بەسەر هەردووکیانا کێشا ..
(چیت کرد ؟ بۆ زمانت لاڵ بوو ؟ )
کە بە چرپە قسەت ئەکرد ، لەو مناڵانە ئەچووی کە لە مەتبەخ مەنجەڵێک یاپراخیان قڵپ کردۆتەوە و..بە چرپە بۆ براکەیانی ئەگێڕنەوە ، هەتا ڕێگا چارەیەکیان دەست بکەوێ ، ئیتر حەزم کرد ماچێکت بکەم ..
(یەعنی چۆن ؟ )
ئیتر هەر نەیدەبڕییەوە ..کار گەیشتە ئەوەی لێی تووڕە بوو ، نەڕاندی: کابرای سمێڵ بۆیاخکراو سواری خۆتان و مدیرەکەتان بێ ، ئاساییە لە لاتان ، بەڵام وەک مناڵێ ماچێکتان بکەن، دنیا وێران ئەکەن..
( حەدی چیە ؟ )
(کێ ؟ )
( سمێڵ بۆیاخکراوەکە )
قسەی تریشی زۆر کرد .. وەک ئەوەی کە ئەبێ دوای ڕەمەزان بێتە داوای و .. ئاڵتون و شت زۆر گرنگ نین و .. ئەبێ لە جیاتی مەلا ، قاچاخچیەک بدۆزنەوە و لەناو دەریای ئیجەدا لێکیان مارە ببڕێ و …
زۆر قسەی تریش ..




لە سەرەی خۆشگوزەرانیدا.. شکار ڕەسوڵ

لە فیلمی (هەشت و نیو Eight and A Half )کابرایەکی ماندو و دەردەدار دەچێتە لای قەشەیەک و دەلێ:قوربان جەنابی قەشە،من حالم باش نیە،من دلم خۆش نیە!
قەشەش وەڵامی دەداتەوە و دەلێ:جا بۆ دەبێ دلخۆشبی؟ ئەسڵەن کێ گوتیەتی کە ئێمە دێینە دنیا تا دلخۆشبین؟


جا ئەمنیش دە وەرەقەم هەبوو بریارم دا سەیارەیەک بکرم،بەحساب بۆ ئەوەی دلخۆشبم

گوتیان سەیارەیەک هەیە زۆۆر باشە،نرخەکەشی گونجاوە
چووم بیبینم،یەکەم قسە گوتم:کاکە بۆیاغی هەیە؟
کابرا خەریک بوو لێمدا
(سەیارەیەک بە دە وەرەقەبێ حەتمەن بە حال دەرگاکانی پێوەماوە، بۆیاغی چی)
نەوێرام بلێم کاکە گێر و مەکینەی چۆنە، گوتم نەوەک ئەوانیشی پێوە نەمابێ!

چوم تەماشای دانەیەکی کە بکەم، لە سناعە بوو لای فیتەر بووو، لە خاوەنەکەیم پرسی، سەیارەیەکی چۆنە؟گوتی یەک عەیبی نیە، چرکەی تێدا نیە، دەڵێی گوڵە، هەر لەو کاتەدا سێ وەستا ئیشیان لەسەر دەکرد، پێکەنینم هات و هیچم نەگوت.

ساموێل بێکت لە کتێبی (Endgame)دا دەڵێ:
هیچ شتێک هێندەی بەدبەختی پێکەنیناوی نیە.

وەلحاسل سەیارەم بە دوازدە وەرەقە کری و دوو وەرەقە قەرزداربوومەوە، ئاخیر شت کابرا گوتی:
سەیارەکەش سەقف سڵایدە، تەماشا دەکەم نیوەی سەقفەکەی پێوە نەماوە و بە نایلۆن و لەزگە گرتویانەو بەوە دەلێ سەقف سڵاااایددد..

جۆکەر لە فیلمی جۆکەردا جوانی گوت:
وامزانی ژیانم تراژیدیایە بەڵام تازە بۆم دەرکەوت کۆمیدیایە




ڕەمەزان مانگی ڕۆژوو گرتنە بۆ کەسێک کە ڕۆژوو بگرێت!.. ئیلهام مانیع.. وەرگێڕانی : حەسەن ڕازانی

“ڕەمەزان مانگی ڕۆژوو گرتنە بۆ کەسێک کە ڕۆژوو بگرێت!”

ڕەمەزان هاتەوە،
سەرلەنوێ،
بەیانی،
بەخێر بێتەوە.
ڕەمەزانیش مانگی بەڕۆژووبوونە بۆ کەسێک کە بیەوێت بە ڕۆژوو بێت!
بە زۆرنیە،
” دەبێ هەر بە ڕۆژوو بیت، بتەوێت یان نا، لە باوانتەوەیە”
ئەوەیە کە ئێمە دەیکەین،
جا ئینجا جنێویش دەدەین!
ڕەمەزان بەخشندەیە،
لە هەمووش بەخشندەترئەوەیە کە نەیسەپێنین بەسەر ئەوانەدا کە بە ڕۆژوونابن!
هەر وەک چۆن ئایین بە ئارەزوویە، واتە مرۆڤ ئەو ئایینە هەڵدەبژێرێت کە دەیەوێت!
کەواتە مافی خۆشیەتی کە بەڕۆژوو بێت یان نەبێت!
بە زۆر نیە،
(واجیب) نیە،
کێ دەیەوێت بەڕۆژوو دەبێت و کێش نایەوێت بە ڕۆژوو نابێت،
پەیوەندی بەخۆیەوەیەتی، مافی خۆیەتی.
مافێکی ئینسانییە،
دەچێتە ناو چوارچێوەی ئازادیی باوەڕو ئایین!
ئازادیی تاکە.


چەمکی ” مڕۆڤ ئازادە چ ئایینیکی هەبێ و ڕێوڕەسمەکانی بەجێبگەێنێ”
چەمکێکی نامۆیە، تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت، بە ئێمەمان!
ئەمەش پەیوەستە بە کاتەوە، بۆ ئاخیری هەر پێی ڕازی دەبین!
من بەهۆی ئەویاسایانەوەیە کە هەندیک دەوڵەت بۆیان داناوین ئەوە دەڵێم!
ئەوانەی بەڕۆژوو نابن سزا دەدرێن،
“دەبێ هەر بەڕۆژوو بیت، بتەوێ یان نا، لەباوانتەوەیە!”
“ئەگەر نەشیکەی زیندانیت دەکەین، پووڵت لێدەستێنین، سەرباری ئەوەش لێشت دەدەین و تف و لەعنەتیش لە باب و باپیرانت دەکەین!”
زۆرێک لە دەوڵەتەکانی ئیمە وا دەکەن.
بووە بە سیمایەکی شەرمەزاری.


یاسایەک کە قامچی جەلادی بەدەستەوەیەو دەڵێت:” ئەوانە ڕێکاری یاسایین و بە زۆر دەیسەپێنین بەسەرتاندا، دەبێ بەڕۆژوو بن بتانەوێت یان نا”
ئەو یاسایانە بۆیە داڕێژراون چونکە خەڵک ئیتر تێدەگات کە توانای هەڵبژاردن و دیاری کردنی هەیە!
ئەو یاسایانە بۆیە داڕێژراون چونکە دەسەڵاتداران و هێزە ئایین و ئیسلامیەکان ترسیان لە ئازادی مڕۆڤ هەیە!
ئەوان لە مڕۆڤی ئازاد دەترسن.
هەر بۆیەش سوورن لەسەر تێکشکاندنی ویستی مڕۆڤ.
ئەوان تێگەییشتوون کە دەسەڵاتیان نامێنێت، هەر بۆیەش پەنا دەبەنە بەر سەرکوت و تۆقاندن، بەڵام ئەوەش بۆ هەتا سەرنابێت!
چونکە ترس و تۆقاندن هەتا سەر نابێت و بەڵگەشمان لە مێژوودا بەدەستەوەیە!


لە وەڵاتی مەغریب لە مانگی ڕەمەزاندا چەندین گروپی گەنج و لاو بە ئاشکرا خواردن دەخۆن بۆئەوەی جەخت لە یەک شتی سادە بکەنەوە ئەویش ئەوەیە کە :
” مافی دەوڵەت نیە، هیچ دەوڵەتێک، کە ئایین بسەپێنێت و دەوڵەت نابێت ڕێوڕەسمەکانی هیچ ئایینێک بەسەر خەڵکدا بسەپێنێت. چونکە ئایین ئازادییەکی تاکەو مافێکی مرۆییە. بە تایبەتی دەربارەی فرە ئایینی و هەڵوێستی نا ئایینی.


ئەو بیانوەی کە دەسەڵتداران و هێزە ئایینی و ئیسلامیەکان و پارێزگارەکان بەدەستیانەوەیە ئەوەیە کە خواردن بە ئاشکرا لە نێو خەڵکدا هەستی ڕۆژووەوانانی موسڵمان بریندار دەکات !
بەرسڤی ئەو بیانوەش بریتییە لە :” ئەوەی کە بە ڕۆژوو دەبێت بۆ خۆی بە ڕۆژوو دەبێت و بۆخۆیەتی و بۆ خوای خۆیەتی. بەڵام کاتێک کە چاوەڕوانی لەخەڵک دەکات بۆ ئەوەی هاوکارو یارمەتیدەری بن لە ڕۆژووگرتنەکەیدا ، ئەوەیان شتێکی سەیرە!”
تۆ خۆت دەتەوێت ئەو کارە بکەیت و بەڕۆژوو بیت کەواتە دەبێ هەرخۆشت بەرگەی بگریت.!
کەواتە،
ڕەمەزان هاتەوە،
دووبارە،
بەیانی،
بەخێربێیت.
ڕەمەزانیش مانگی بەڕۆژووبوونە بۆ کەسێک کە بەڕۆژوو بێت!
“هەرکەسێک بیەوێت بەڕۆژوو دەبێت و هەرکەسێکیش نەیەوێت بەڕۆژوو نابێت”
مافی خۆیەتی.
وە ڕەمەزانیش بەخشندەیە،
بەخشندەتریش ئەوەیە کە نەیسەپێنین بەسەرئەوانەی کە بەڕۆژوو نابن!
کەواتە بەخێر بێی ڕەمەزان!
تێبینی: إلهام مانع مامۆستای یاریدەرە لە پەیمانگای زانستە سیاسییەکان لە زانکۆی زیوریخی سویسرا، نووسەر و چالاکوانی مافی مرۆڤەو لە بنچینەدا خەڵکی یەمەنە و ئێستا وەک شارەزایەک بۆ ڕێکخراوە سویسری و نێودەوڵەتییەکان کاردەکات. نووسەری چەندین کتێبە بە زمانەکانی ئەڵمانی و ئینگلیزی.

https://www.ahewar.org/debat/show.art.asp?

وەرگێڕانی : حەسەن ڕازانی
٢٤ی ئازاری ٢٠٢٣




دامەزراندنی کۆماری تورکیا لەساڵی ۱۹۲۳.. ناسکە گەیلان عبدلجبار

‎کۆماری تورکیا دوای لابردنی سوڵتان محمدی چوارەم وەحیدەددین لەلایەن پەرلەمانی کۆماریی نوێ لە ساڵی 1922 دامەزرا. ئەم ڕژێمە نوێیە کۆتا لێدان بوو لە ویلایەتی عوسمانیی کە دوای جەنگی جیهانی یەکەم هیچ شوێنەوارێکی لەسەر جیهان نەهێڵدرایەوە.

‎ئیمپراتۆریەتی عوسمانی کە پێکهاتبوو لە یۆنان، تورکیا و بولگاریلگا، لەوەتەی دامەزراندیەوە لە ساڵی 1299، بە سیستەمی پاشایەتی ڕەها (مەلەکی) فەرمانڕەواییەتی دەکرا. لە نێوان ساڵانی 1839 و 1876 ئیمپراتۆریەتیەکە بە سەردەمێکی چاکسازیدا تێپەڕی. عوسمانییە نوێیەکان کە ناڕازی بوون لەگەڵ ئەم چاکسازییانە، بەیەکەوە کاریان کرد لەگەڵ سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم بۆ هێنانەدی جۆرە رێکخستنێکی دەستووری لە ساڵی 1876. دوای هەوڵە کورتخایەنەکە لە پێناو گۆڕینی ئیمپراتۆریەتیەکە بۆ پاشایەتی دەستووری، سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم دووبارە گەڕاندییەوە بۆ سەر پاشایەتی ڕەها لە 1878 بە هەڵوەشاندنەوەی دەستوور و پەرلەمانەکە
‎دوای چەند دەیەیەک، جووڵانەوەیەکی نوێی چاکسازی لە ژێر ناوی عوسمانییە نوێیەکان پیلانیانگێڕا لە دژی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم، کە هێشتا لەسەر دەسەڵات بوو، بە دەستپێکردنی شۆڕشی عوسمانییە نوێیەکان. ئەوان سوڵتانەکەیان ناچارکرد بە گەڕاندنەوەی فەرمانڕەوایی دەستووری لە 1908. ئەمە بووە هۆی بەشداریکردنێکی چالاکانەی سوپا لە سیاسەتدا. لە 1909 سوڵتانیان لەسەر دەسەڵات لادا و لە ساڵی 1913 لە رێگەی کوتەدایەکەوە دەسەڵاتیان گرتە دەست. لە ساڵی 1914 ئیمپراتۆریەتی عوسمانی چووە ناو جەنگی جیهانی یەکەم لە بەرەی وڵاتە زلهێزە ناوەندییەکان وەکو هاوپەیمانێکی ئیمپراتۆریتی ئەڵمانیا و دواتریش جەنگەکەی دۆڕاند. ئامانجەکە بریتی بوو لە بەدەستهێنانی ناوچەکە لە رۆژهەڵات تاکو قەرەبووی زیانەکانی رۆژئاوا بکاتەوە لە ساڵانی پێشووتر لە کاتی جەنگی ئیتاڵیا و تورک هەروەها جەنگەکانی بەڵقان. لە ساڵی 1918 سەرکردەکانی عوسمانییە نوێیەکان بەرپرسیاریەتیان گرتە ئەستۆ بۆ جەنگە شکستخواردووەکە و لە وڵاتەکە ڕایانکرد بەرەو تاراوگە و وڵاتەکەیان لە ئاژاوە و پشێویدا جێهێشت.

‎لەگەڵ واژۆکردنی ئاگربەستی مودرۆس، لە رێگەی بڕگەیەکی یاسایی ناڕوون و فراوان مافی دەستبەسەرداگرتنی ئەناتۆڵیا “لە ئەگەری پشێویدا” بەخشرایە هاوپەیمانان. لە میانەی چەند رۆژێکدا، سەربازە فەڕەنسی و بەڕیتانییەکان دەستیان کرد بە دەستبەسەرداگرتنی ئەو ناوچانەی کە هێشتا لە ژێر دەسەڵاتی عوسمانییەکان مابوونەوە. مستەفا کەمال ئەتاتورک و چەند ئەفسەرێکی دیکەی سوپا دەستیانکرد بە جووڵانەوەیەکی بەرەنگاربوونەوە. دوای ماوەیەکی کورت لە گرتنە دەستی رۆژئاوای ئەناتۆڵیا لەلایەن یۆنانییەکان لە 1919، مستەفا کەمال پاشا پێی خستە ناو سامسون بۆ هەڵگیرساندنی جەنگی سەربەخۆیی تورکیی لە دژی داگیرکەر و چەوسێنەرانی موسڵمانان لە ئەناتۆڵیا. ئەو لە پاڵ چەند ئەفسەرێکی دیکەی سوپا زاڵبوون بەسەر ئەو وڵاتەی کە لە کۆتاییدا کۆماری تورکیایان دامەزراند لە پاشماوەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی.

‎لە ٦ تشرینی یەكەمی ١٩٢٣ دا هێزەكانی توركیا چوونە ناو ئەستمبۆڵەوە ، ئەنجوومەنی گەورەی نیشتیمانی یاسایەكی تازەی دەركرد تایبەت بوو بەوەی كە شاری (ئەنقەرە) ببێتە پایتەختی فەرمی توركیا لە جیاتی (ئەستەمبۆڵ) كە چەندین یاداشتی دەوڵەتی عوسمانی لە خۆ گرتبوو .
‎لە ٢٩ی تشرینی یەكەمی ١٩٢٣ دا ئەنجوومەنی گەورەی نیشتیمانی ، دانیشتنێكی مێژووی سازكرد و (كۆماری توركیا )ی ڕاگەیاند لە سەعات هەشت و نیوی ئێوارەی هەمان ڕۆژ ، مستەفا كەمال بەیەكەم سەرۆك كۆمار هەڵبژێردرا ، بۆ ڕۆژی دواتر مستەفا كەمال و هاوڕێكەی لە خەباتی چەكداریدا ، عیسمەت پاشا ڕاسپێردران بە پێك هێنانی یەكەم وەزارەت لە سەردەمی كۆماریدا , ئەم بڕیارە وەختێك درا كە ژمارەیەك لە كەسایەتییە ناسراوەكانی جەنگی سەربەخۆیی وەك حوسەین ڕەئوف ، عەلی فوئاد و هتد.. لە پایتەخت نەبوون ئەوان لە چاوپێكەوتنەكانیان دا جەختیان لەوە كردەوە كە ناوزەدكردنی دەوڵەت وەك دەوڵەتێكی كۆماریی مانایی ئەوەنیە كە ئازادیی لەگەڵ خۆیدا بێنێتە ئارا جا ئەو مەسەلەیە لە سایەی سیستەمێكی كۆماریدا بێت یاخود پاشایەتی ، ڕۆژنامەكانی ئەستەمبۆڵ ئەو رەخنەیان بە تین تاوەوە بڵاودەكردەوە لەم كاتەدا حكومەت لە ئەستەمبۆڵ فرە بێ جەماوەر بوو نەك لەبەر ڕاگەیاندنی كۆمار ،هێندەی لەبەر ئەوە بووكە بەر لە دوو هەفتە بە فەرمی ئەنكەرە وەك پایتەختێك لەبری ئەستەمبۆڵ ڕاگەیەندرا




وەڵامێک بۆ ره‌خنه‌ی پیاوسالاران دژی(كرێی كار بۆ كاری ناوماڵ).. سەلام عەبدوڵڵا

ژه‌هری بیر و هه‌ڵویستی پیاوساڵارانه‌ له‌ ریزی خودی بزووتنه‌وه‌ی ژنانی كۆنه‌پارێز، بۆرژوا و “مۆدێڕن”یش ده‌بینین و ده‌خوێنین. له‌م باره‌یه‌وه‌ بیانوی سه‌رسوڕهێنه‌رانه‌ ده‌خه‌نه‌ڕوو و پێیان وایه‌ كرێی كار‌ی ژنان:

  • حه‌قه‌ مۆچه‌ بێكاری بۆ ژنان ته‌رخان بكرێت.
  • ئه‌و بۆچوونه‌ گاڵته‌جاڕییه‌. ژنان دووبه‌رامبه‌ری پیاوان به‌بێ پشووی رۆژێك یان دوو رۆژ له‌ حه‌فته‌یه‌كیش كارده‌كه‌ن، واته‌ رۆژی 16 سه‌عات و له‌لانی كه‌م بۆ ماوه‌ی 18 ساڵ، ئیتر موچه‌ی بێكاری مانای چییه؟!
  • جێگیركردنی كاری ماڵ بۆ ژن
  • به‌بێ داواكارییه‌كه‌مان، هه‌زاران ساڵه‌ كاری ناوماڵ له‌سه‌ر ژن سه‌پێنراوه‌‌ و پێویستی به‌ ئێمه‌ ناكات هه‌وڵ بۆ جێگیركردنی بده‌ین!. ئێمه‌ ده‌مانه‌وێت كاری(به‌رهه‌مهێنه‌ری و خزمه‌تگوزاری) ژن له‌ناوماڵ: 1- به‌رامبه‌ری هه‌بێت. 2- چیتر چاوه‌ڕوانی ده‌ستی پیاوه‌كان نه‌كه‌ن. 3- له‌ كوێلایه‌تی دارایی و به‌ گشتی ئابووری رزگاری ده‌بێت. ئه‌م داواكارییه‌ تا ئه‌و رۆژه‌یه‌ سۆسیالیزم به‌رقه‌رارده‌بێت و ژنانی سۆسیالیست و شۆڕشگێڕ رابه‌رایه‌تی ده‌كه‌ن بۆ به‌ كۆمه‌ڵایه‌تیكردنی كاری ناوماڵ.
  • كۆنه‌پارێزه‌كان به‌ ئه‌ركی سه‌رشانی ژنانی ده‌زانن و به‌ فه‌رمانی خوداش ده‌بێ ئیتاعه‌تی پیاو بكه‌ن، واته‌ به‌ ره‌وایه‌تكردنی كوێلایه‌تی ژن و به‌ئه‌ركی شه‌خسی پیاوی ده‌زانن پێداویستی ژن پڕ بكاته‌وه‌(پیاوی بێكار و كرێكاری كاره‌ هه‌رزانه‌كان ده‌توانن پێداویستی ژن پڕ بكه‌نه‌وه‌؟!)
  • هه‌ر ژنان مناڵ به‌خێوناكات، له‌ داینگه‌ و باخچه‌ی مناڵان و قوتابخانه‌ش به‌خێو و په‌روه‌رده‌ ده‌كرێن
  • بارگرانییه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ له‌سه‌ر دایكانه.
  • كاری ناو ماڵ كاری به‌رهه‌مهێنه‌ر نیه.
  • ئه‌مه‌ زۆر كورتبینانه‌یه‌، چونكه‌ دایكان هه‌موو ئه‌ركی رێكخستنی ژیانی خێزان له‌ ئه‌ستۆیانه‌ و به‌بێ كاری ژنان له‌ ماڵ مه‌حاڵه‌ پیاوان بتوانن درێژه‌ به‌ كاره‌كانیان بده‌ن و پشكێكی گرنگی زێده‌بایی سه‌رمایه‌داران له‌م كاره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ وه‌رده‌گرێ.
  • گۆڕان پرۆژه‌ یاسای‌ دابینكردنی‌ بیمه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ بۆ كابانی‌ ماڵ‌ كه‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ یه‌كه‌می‌ بۆ كراوه‌.
  • 1- ئه‌مه‌ پڕۆژه‌ی به‌نده‌یه‌له‌ 20.4.20089 ده‌ستمان پێكرد و ئیمزا و پشتیوانی هه‌زاران ژن به‌ رێكخراوه‌كانیشیانه‌وه‌. 2- له‌ پشتخانی تیئۆری ماركسی سه‌رچاوه‌ی وه‌رگرتووه‌و بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان‌ له‌مه‌یه‌ خافڵ بوو. 3- بیمه‌ی كۆمه‌ڵا‌یه‌تی چی؟ بۆچی كابانی ماڵ بێكاره‌؟‌. ئه‌وه‌ نیه‌ رۆژانه‌ 16 سه‌عات كارده‌كه‌ن؟!. 4- پڕۆژكه‌ له‌ وه‌ك مافی ره‌وای ژنانه‌وه‌ كردیان به‌ پڕۆژه‌ی خێرخوازی و به‌زه‌یی. 5- زه‌مینه‌یان خۆشكرد بۆ ره‌خنه‌ی ژنانی مۆدێڕن كه‌ به‌ فه‌رمی بوون به‌ ده‌مڕاستی حكومه‌تی پیاوسالار له‌ هه‌رێم به‌ناو جه‌نده‌ر. 6- نه‌زانی و شه‌رمه‌زارییه‌كی قورسه‌ بۆ به‌لارێبردن و ناونانی پڕۆژه‌كه‌ به‌(بیمه‌ بۆ كابانی ماڵ). 7- هه‌ڵبه‌ت من و هه‌ر كه‌سێك خاوه‌ن پڕۆژه‌ بێت، زۆری پێخۆشه‌ پشتیوانی لێ بكرێت و ئامانجه‌كه‌ی بپێكێت، به‌داخه‌و گۆڕان به‌و شێوه‌یه‌ نه‌یخسته‌ڕوو.
  • ژن فێری ته‌مه‌ڵی ده‌كات.
  • كاركردنی 16 سه‌عات له‌ رۆژێكدا به‌بێ كرێی كار، ته‌مه‌ڵی نیه‌، كه‌ وه‌ربگرێت ته‌مه‌ڵییه‌؟!
  • ئه‌وه‌ به‌خشینه‌وه‌ی پاره‌یه‌ و ژن فێری مشه‌خۆری ده‌كات‌
  • وه‌رگرتنی كرێی كاری كرێگرته‌یی هێزپڕۆكێنی به‌بێ پشوو به‌ درێژایی ته‌مه‌نیان مشه‌خۆری نیه‌، زێده‌بایی ده‌سه‌ڵاتی سه‌رمایه‌ی پیاوسالار‌ مشه‌خۆری و سته‌مه‌.
  • پڕۆژه‌كه‌ بیرێكی كۆنه‌خوازییه
  • كاری ناوماڵ به‌بێ كرێ كۆنخوازی و سته‌می عه‌قڵ و ده‌سه‌ڵاتی پیاوسالاریه‌.
  • ده‌بێته‌ هۆی ئاماده‌نه‌بوونی ژنان له‌ بواره‌كانی ژیانی گشتی
  • 1- ئاماده‌نه‌بوونی ژنان ده‌گه‌ڕێته‌ بۆ بیری كۆنه‌خواز و كاری كوێلایه‌تی ناوماڵ. 2- ده‌یان هه‌زار ژن له‌ فه‌زای گشتی كارده‌كه‌ن و كه‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ماڵه‌وه‌ ده‌بێ باری شێتانه‌ی كاری ناوماڵ ئه‌نجام بده‌ن. كورتبینی ره‌خنه‌ی ئه‌و خانمانه‌ به‌ روونی دیاره‌.
  • به‌شێك له‌ ژنه‌ لیبڕاڵه‌كان و سۆسیالدیموكرات و كۆنه‌پارێزه‌كان هاوڕان له‌گه‌ل حزب و رێكخراوه‌ پیاوسالاره‌كان
  • 1- ئه‌م به‌ڕێزانه‌ نابینن ته‌واوی ژنان له‌ ئاوایی و سه‌دان هه‌زار ژنان‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ كارده‌كه‌ن و، ده‌بێ كاری ناوماڵیش به‌ بێ به‌رامبه‌ر ئه‌نجامبده‌ن، هاوكات زۆر ژنانی هه‌ژار و بێبه‌ش له‌ ده‌رامه‌ت هه‌یه‌ . 2- كێشه‌یان له‌ گه‌ل سیستێمی ده‌سه‌ڵاتی سه‌رمایه‌داری پیاوسالار‌ نیه‌ و به‌هۆی دابینكردنی‌ خه‌رجی و پله‌وپایه، یاسا و راگه‌یاندن‌ هاوپه‌یمانی موقه‌ده‌سیان له‌گه‌ل به‌ستووه‌. 3- دوورن له‌م بیرو بۆچوونانه‌: (پرسی ژن پرسی چینایه‌تیه، پرسی چینایه‌تی پرسی ژنه‌… پرسی ژن به‌ سۆسیالیزم چاره‌سه‌ر ده‌كرێت…به‌شێكی گرنگی قازانجی سه‌رمایه‌داری له‌سه‌ر ره‌نجی بێ به‌رامبه‌ری كاری ژنانه‌ له‌ ماڵ) 4- هێنانی ژن بۆ ناو خه‌بات و ناسینی سه‌نگه‌ری خۆی له‌ خه‌باتی شۆڕشگێڕانه‌ی دوورده‌خه‌نه‌وه‌.

ئێمه‌ رزگاری ژن له‌ رابه‌رایه‌تیكردنی خه‌باتی چینایه‌تی له‌ ریزی حزبه‌ شیوعییه‌كان ده‌بینین بۆ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و به‌ كۆمه‌ڵایه‌تیكردنی كاری ناو ماڵ، واته‌ به‌ كۆمه‌ڵایه‌تی كردنی داینگه‌، چێشتخانه‌، شۆردن، گواستنه‌وه‌ی مناڵ و هه‌ڵوه‌شاندنی كلتوری سته‌مكار و قیزه‌وه‌نی ئه‌وانه‌ی كاری ماڵ وه‌ك كاری ژن ده‌بینن و، ئه‌وه‌ی ده‌مینێته‌وه له‌ كاری ماڵ به‌ یه‌كسانی ئه‌نجام بدرێن. له‌م قۆناغه‌ كه‌ حكومه‌ت به‌رنامه‌ی لیبڕالیزمی نوێ به‌ شێوه‌ی توندڕه‌وانه‌ ده‌سه‌پێنێت، و ئه‌ركه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌سه‌ر شانی خۆی هه‌ڵده‌گرێت و راده‌ستی كه‌رتی تایبه‌تیان ده‌كات، باری ژنان قورستر بووه‌. بیركردن له‌ خزمه‌تگوزاری گشتی بۆ دایكان و ژنانیان كرد به‌ خه‌ون. یه‌كێك له‌‌ پڕۆژه‌ی‌ یه‌كسانخواز و ئازادی خوازی ئیمڕۆ بریتیه‌ له‌ : داوای كرێی كار بۆ كاری ناوماڵ نه‌ك ته‌نها لێره‌ به‌ڵكو له‌ هه‌موو وڵاتان.




سەرنجێک بۆ کتێبی شعیری ژنێک ژیانی گۆریم.. ئامادەکردن و نووسینی:- یوسف اسماعیل

کتێب: ژنێک ژیانی گۆریم
نووسەر: محسین شوانی
ژانـەر: شـیعـر
چاپ: یەکەم ساڵی ٢٠٢٢
لاپەڕ: پێکهاتووە لە ١٤٠ لاپەڕە

کەم کەس هەن لە ژیانە حەزیان بە شیعر و هۆنراوە نەبێت، جا چی دەربارەی شیعرێکی خۆشەویستی ( ئەڤینی ) بێت. هەڵسام و سەیری کتێبخانەی ماڵەکەم کرد و کتێبەکەی مامۆستا موحسین شوانیم بەرچاو کەوت، دووبارە هەستی خوێندنەوەم بۆ جوڵاو بە ناسکی لەنێو کتێبەکانمدا دەرم هێنا و دووبارە کەوتمەوە خوێندنەوەی، کتێبێک کە ئەوەندە بەجوان و لەسەرخۆی باسی عەشق دەکات،ئارەزووی خوێنەر زیاترە بۆ شعیرەکانی. کتێبکەکە لە کۆمەڵێک شیعری جوان و ناسک پێکهاتووە، کە خوێنەر دەبات بۆ هەستێکی خۆش و شارەوە کە بۆ ساتێک لەخەمەکانی دونیا دوورت دەخاتەوە، مامۆستا محسن شوانی جگە لەوەی شاعیرێکی بەتوانایە نووسەر و ڕۆژنامە نووس ، هونەرمەند ، مامۆستاشە. دە بەرهەمی چاپکراوەی هەیە و هەمیشە پێشەنگی کارەکانە.
ئەمڕۆ خۆشحاڵ بووم کە توانیم خوێندنەوەی بۆ بکەم و خامەکەم دەستی بە نووسین بکات سەبارەت بەم کتێبە پڕ لەجێژە کە ساڵی پار لەمانگی حەوت چاوم پێیکەوت و کتێبەکەی خۆی پێناساندین ئەوکات هەستێکی تر بوو بۆمن، شاعیری کێشە و خەمی لەباوەش کردووە و هیواێکی پڕ لە ئومێد بۆ خوێنەر دەدات، پێم باشە هەنێک لە شیعرەکانی نێو کتێبەکە لێرەدە ئاماژەی پێبکەم:-

  • یەکەم ناسین

کەی دێیتەوە؟
بەم زستانە دوو چای گەرم،
لەم کتێبخانەی تۆم ناسی
بخۆینەوە،
بەرامبەرم دابنیشی……
پڕ بەهەستم لێت بڕوانم،
شیعری تەڕ و
ناسکت بۆ بخوێنمەوە؟
…..

  • هاودەم

من پایزی تۆم پێ خۆشە
نەك بەهاری کەسێکی تر
گریانی تۆم لا خۆشترە
لەئاوازی دەنگێکی تر
ئەم ئێوارە چۆن بەڕێکەم؟
لەم شارەدا هەر خۆم و خەم
کەسێ نییە دەستی بگرێ
وەکو هاوڕێ، وەکو هاودەم.
……

وەک شاعیر موحسین شوانی دەڵێت: شیعری ئازاد و ڕاستگۆم خۆشدەوێت.
تێڕوانین بۆ شەعرەکانی دەتوانین ژیانێکی خۆش و ئاسوودە بەدی بکەین، بۆچی هەمیشە هەوڵی دڵتەنگی دەدەنین بە شیعر بۆچی شەعرێکی ئازاد و شادی نانوسین کە پێم وایە ئەم کتێبە شعریە ئازدا و شادی هێنەرە بۆ خوێنەر، زیاتر نەچینە قووڵای کتێبکە، هەڵبەتە خوێنەر خۆی دەبێ دەست و هەستی بۆ جێژەکانی شیعرەکە بکات و قسەی بۆ هەبێت، من کۆتایی بە قسەکردن دەهێنم دەربارەی ئەم کتێبە، با شعرێکی تریش بخێنینەوە.

  • ئالوودە

ئەم شیعرانە
بەڵگەی پاکی عەشقی منن
گەرچی لەئاستی جوانی تۆدا
زۆر شەرمنن
منت بوێ
منت نەوێ
بەلامەوە گرنگ نییە
وا تێکەڵی عەشقت بوومە
بوون و نەبوونت
هیچ جیاوازی بۆ من نییە!

نووسینی: یوسف اسماعیل ( کاتۆفیک )
yusufismail1708@yahoo.com




هەڵوەرینی یەکێتی نیشتمانی!.. عوسمان حاجی مارف

دەنگۆی ئەوە هەیە کە گوایە دامەزراندنی “کۆمەڵەی مارکسی لینینی” واتە ئەوەی کە دواتر بوو بە “کۆمەڵەی رەنجدەران”، پرۆژەیەکی تایبەت بە شەخسی جەلال تاڵەبانی بووە! لەهەمانکاتدا گەر واش نەبێت، لەگێڕانەوەی ئەو مێژووەدا ئەوە شاراوەنیە کە دامەزرێنەرانی کۆمەڵە بەئاگاداری و پرسوڕای جەلال تاڵەبانی کۆمەڵەیان دامەزراندووە.
بەدوای هەرەسی هێزەکانی بارزانی لە ساڵی ١٩٧٥دا، کە لێدانی گورزێکی قورس بوو بەسەر بزوتنەوەی کوردایەتیدا، تەشەنەکردنی پرۆژەی کۆمەڵە لەو دەورانەدا شێوازو چوارچێوەیەکی گونجاو بوو، تا تاڵەبانی و بزوتنەوەی کوردایەتی بەناوی مارکسی لینینی و “شۆرشی نوێ”وە، هێزێکی تری چەکداری بکێشنە ناو مەیدانی سیاسی دژی ڕژێمی بەعس بۆ هەڵسانەوەی بزوتنەوەی کوردایەتی.
دواتر هەر بەدەوری خودی تاڵەبانی “یەکێتی نیشتمانی کوردستان” ئەو چوارچێوەو ڕێکخراوە بوو، بە پێکەوەگرێدانی کۆمەڵەو حزبی سۆشیالست و خەتی گشتی دامەزرێندرا، کە شەخسی یەکەم و ڕابەریکردن و بڕیاردەری سیاسەتەکانی یەکێتی لە جەلال تاڵەبانی زیاتر تێپەری نەدەکرد. بۆیە ئەوە شاراوە نیە کە کۆمەڵە توایەوەو حزبی سۆشیالستیش جیابووەوە، بەڵام پێگەی یەکێتی وەک حزبێک و بنەماڵەیەک لەمەیدانی سیاسیدا تائێستا، هەڵسوڕانی رێکخراوەیی و سیاسی خۆی دەکات.
کاتێ جەلال تاڵەبانی لە سەرەتای ساڵانی شەستی سەدەی بیست، وەک جەلالی کەوتە بەرامبەر بەرزانیەوە، ئیتر کۆتایی یەکریزی بۆرجوازی کورد و کوردایەتی لە مێژوی بزوتنەوەی کوردایەتیدا بۆ هەمیشە تۆمارکرا. وەک دوو هێزی جیاواز و بەرامبەر بەیەک و بەرژەوەندی جیاواز، ململانێیان بۆ بەشداریان لەدەسەڵاتی حکومەتی سەرمایەداری عێراقداو خۆ هەڵواسینیان بەسەر مەسەلەی کورد لە عێراقدا، ژیان و گوزەرانی خەڵکی کوردستانیان تەواو هەراسان و وێرانکرد.
هەرچەندە “شۆرشی نوێ” کەی تاڵەبانی بەناوی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بەدوای ئەو داڕوخانە گەورەیەی بارزانی، وەک ئەلتەرنەتیفێک بۆ گەڕانەوەی دەوری بۆرجوازی کورد لەمەیدانی سیاسی کوردستانی عێراقدا هاتەمەیدانەوە، بەڵام پارتی دیموکراتی کوردستان و بارزانیەکان وەک باڵێکی پێشینەی نوێنەری بورجوای کورد بەئاستێکی تر لە هاوسەنگی هێز، هەڵسانەوەی خۆیان سەلماندەوە. توانیان لەبەرامبەر یەکێتی نیشتمانیدا بوەستنەوەو کارەساتی هەکاری بەسەر یەکێتیدا بهێنن. هەربۆیە خەونی تاڵەبانی و ئومێدی بە “شۆرشە نوێ”کەی گۆڕدرا بەسەرقاڵبون بە شەڕی ناوخۆو بەردەوامیدانی وەستانەوە لەبەرامبەر بارزانیەکاندا، لە پێناو باڵادەستی یەکێتی نیشتمانی کوردستان بەسەرمەیدانی سیاسی کوردستاندا، کە هەرگیز نەگەشتە ئەو ئامانجە. ئەم دوو هێزە بەهەر ئاستێک لەشەڕی چەکدارییان لەبەرامبەر دەسەڵات و لە نێوان خۆیاندا، دواتر جارێکی تر لەساڵی ١٩٨٨دا کەوتنەوە بەر پاشەکشەو نزیکبونەوە لە هەرەسێکی تر.
بەڵام ئەو ئاڵوگۆرە جیهانیەی لەئاکامی شەڕی کەنداوی ساڵی ١٩٩١دا هەلومەرجی سیاسی عێراق و کوردستان و ناوچەکەی بەرەو ناجێگیر برد، فرسەتێکی گونجاوی بۆ باڵەکانی بۆرجوازی کورد بەتایبەتی بزوتنەوەی ناسیۆنالستی خولقاند، تا لەبری پاشەکشەو هەرەسهێنانێکی تر، گیانیان بەخۆیاندا هێنایەوەو بوونە بەشێکی سودمەند لەو ئاڵۆزی و گێژاوە سیاسیەی کە سێ دەیە زیاترە ناوچەکەی خنکاندووە.
گەر بەگشتی ئەوە ڕۆشن بێت، کە باڵەکانی بۆرجوازی کورد، وەک هێزی جیاواز لەئاکامی لاوازی و پەرشوبڵاوی پێگەی بزوتنەوەی کوردایەتیدا، هیچ کات نەیان توانیبێت سەربەخۆیی سیاسی خۆیان بپارێزن، لەهەمانکاتدا ناچار بوون بە پاشکۆبونیان بۆ بەرژەوەندی سیاسەتی ووڵاتانی تر بوونی خۆیان بسەلمێنن، تا بتوانن پێگەیەکی دیاریکراو بەدەست بهێنن. لەم واقعیەتەدا بەگشتی پلانەکانی پارتی و بارزانیەکان بەرجەستەترو سەرکەوتوتر بوە لە پلانەکانی یەکێتی و دەستکەوتیان زیاتر بووە. بەمانایەک ئاسۆی پرۆژەکانی تاڵەبانی لەبەرامبەر بارزانیەکاندا، هەرچەندە باڵادەستی خۆی لەزۆنی سەوزدا سەلماندوە، بەڵام ئەوەی جێگای سەرنجە یەکێتی نەیتوانیوە ئاستی هاوسەنگیەکی گونجاوتر لەبەرامبەر پارتی و بارزانیدا بپارێزێت، بۆیە بەهەر ئاستێک لە هەوڵی ململانێ و دانوسان و ڕێکەوتنی نێوانیان، یەکێتی خەسڵەتێکی ئۆپۆزسیۆنی لەبەرامبەر پارتیدا نیشانداوە، هەڵبەتە خەسڵەتی ئۆپۆزسیۆنیش یەکێتی خستۆتە بەردەم پێگەیەکی لاوازو چاوەڕوانیەوە.
ئەم واقعیەتی ئۆپۆزسیۆن بونەی یەکێتی لەبەرامبەر پارتیدا، سەرچاوەی شکستی پلانە سیاسیەکانی یەکێتی بووە، لەهەمانکاتدا سەرچاوەی کەرتبون و پەرشوبڵاوی هێزەکانی بووە. یەکێتی نەیتوانیوە یەکدەستی و یەکریزی هێزەکانی بپارێزێت. جیابونەوەی نەوشیروان و گۆڕان لە تاڵەبانی گەورەترین گورزێکی گەورە بوو بەسەر ستراتیژیەک، کە تاڵەبانی لەگەڵ بارزانیدا واژۆیان کردبوو، چونکە ڕێکەوتنی ستراتیژی ساڵی ٢٠٠٨ی تاڵەبانی لەگەڵ بارازنیدا پاشەکشە بوو لەو ستراتیژەی کە تاڵەبانی هەر لەسەرەتاوە، بەدامەزراندنی یەکێتی و ڕێکخستنی هێزەکەی، خۆی لەبەرامبەر بارزانیدا پێ پێناسە دەکرد، بۆیە بەشێکی زۆری هێزەکەی لە تاڵەبانی تۆران.
‌بەمانایەک لەلایەک ڕێکەوتنی ستراتیژی یەکێتی و پارتی بە قازانجی پتەوکردنی پێگەی پارتی بوو، کە هاوسەنگی هێزەکەی تاڵەبانی خستە ژێر پرسیاری خۆڕادەستکرنی زیاتر بە بارزانی، لەلایەکی ترەوە لێکجیابونەوەی نەوشیروان و گۆڕانی لێکەوەتەوە، واتە گرفتێکی گەورە لە دەسەڵاتی زۆنی سەوزدا سەری دەرهێنا، کە لەهەر هەنگاوێکی تری دوای ڕێکەوتنی ستراتیژی، سەرکردایەتی یەکێتی و ڕێکخستنەکانی و هێزەکەی لێکترازان و پارچەپارچە بوونی خۆی نیشانداین، چارەنوسی شکست و هەڵوەرینی بزوتنەوەی گۆڕانیش دیاردەیەکی تەواو بەرچاوە، چونکە گۆڕان بەدوای سیناریۆی دژی پارتیدا، ڕێکەوتنی لەگەڵ پارتی ئەنجامدا.
هەوڵدان بۆ گەڕانەوەی پێکەوەنوسانی پارچەو باڵەکانی یەکێتی، گاڵتەجاری ئەو کۆنگرەیە بوو کە سەرکردایەتی یەکێتی ڕادەستی دوو هاوسەرۆک کرا، ڕادەستی بافڵ و لاهور کرا! لەهەمانکاتدا بێئیعتبارکردنی تەواوی سەرکردایەتی پێشوی یەکێتی لێکەوتەوە. ئەمەش ئەو هەنگاوە بوو کە هەڵوەرینی یەکێتی نیشتمانی دەورەیەکی تازەی خستە پێش خۆی. ئەو یەکێتیەی دەیویست وەک هێزێکی بۆرجوا ناسیۆنالیستی میلیشیایی لەبەرامبەر بارزانی و پارتیدا بجەنگێ، پرۆژەکەی نەک بە بنبەست گەیشت، بەڵکو لەبەردەم ناچاری ملکەچبونی بارزانیدا قەراریان گرتووە.
ئەم واقعیەتە مایەی هەڵوەرینی زیاتری یەکێتی نیشتمانی دەبێت لەم هەلومەرجەی ئێستادا، واتە نە یەکگرتنەوەی پارچەو باڵەکانی بە فریایان دەکەوێت، نە ملشکاندنی یەکتر. یەکێتی نیشتمانی و باڵەکانی بە بافل و لاهورەوە، ئەو دەورەیان تێپەڕاند کە بتوانن ڕەقیبی پارتی بن. لەهەمان کاتدا هەر ڕێکەوتنێکیش لەگەڵ پارتیدا ئەنجام بدەن، چەند هەنگاوێکی تر پاشەکشەیان پێدەکات و هێزەکەشیان هەڵوەرینی زیاتر بەخۆیەوە دەبینێت. یەکێتی نیشتمانی لەدەورانێکی تەواو بنبەست و بێئعتباری پێگەی هێزەکەیدا گەمەی سیاسی دەکات، بۆیە چاوەڕوانی ئاڵوگۆرێکە بەڵکو فرسەتی گەڕانەوەی پێگەو ئیعتبار بەدەست بهێنێتەوە. ئەم چاوەڕوانیەش ئاسۆکەی نادیارو بنبەستە، بۆ هەر یەک لە باڵەکانێشی ڕۆشن نیە دەبێت چی بکەن، هەربۆیە شەرمەزاریە بۆ هێزێک کە نەیتوانیوەو ناتوانێ یەکریزی خۆی بپارێزی، کەچی دروشمی یەکریزی کورد بەچارەسەری کێشەکان بەیان دەکات.
ئەوە ماوە بڵێین کۆتایهێنان بەم سەرگەردانیەی کە حزبەکانی کوردایەتی بەسەر دانیشتوانی کوردستاندا سەپاندویانە، تەنها هاتنەمەیدانی خەبات و ناڕەزایەتی بەرفراونی جەماوەریە بۆ دابینکردنی دەورو دەخالەتی ڕاستەوخۆی خەڵک لە دەسەڵاتی سیاسیدا.




چاو خشانێک بە ساڵی ژن ژیان ئازادیدا.. وەرگێڕانی بۆ کوردی: کاوە عومەر

دیمانەی حەسەن ساڵحی لەگەڵ حەمید تەقوایی

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵی جەدید کۆکراوەتەوە
حەسەن ساڵحی: ساڵێک کە تێپەڕی ساڵێکی زۆر تایبەت بوو. ساڵی دەستپێکی شۆڕشێکی شکۆمەند کە ژماردنی پێچەوانەی بۆ ڕووخانی کۆماری ئیسلامی دەستپێکرد. شۆڕشێک کە سەرەڕای سەرکوتی توند و زیاتر لە ٥٠٠ کوژراو و هەزاران زیندانی هێشتا بەردەوامە. تەنانەت گۆڕینی ساڵی نوێش لەگەڵ دەنگدانەوەی دروشمی “مەرگ بۆ خامنەیی” لە زۆرێک لە شارەکان و هەڵپەڕکێی کچانی بێ حجاب و شادی و ئاهەنگی خەڵک لە شەقامەکاندا بوو. لە سەرەتای ساڵی نوێدا دەمانەوێت چاوێک بە ڕەوەندی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی و ئاسۆکەیدا بخشێنین.
حەمید تەقوایی، یەکەم پرسیارم سەبارەت بە تایبەتمەندییەکانی نەورۆزی ١٤٠٢ کە زۆر بە ئاشکرا هێرشێکی بەرفراوان بوو دژی حکومەت. ئایا دەکرێت ئاهەنگی ئەمساڵی نەورۆز وەک هێمایەک بۆ هەموو گۆڕانکارییەکانی ساڵی ڕابردوو سەیر بکرێت؟
حەمید تەقوایی: بە بڕوای من ڕێک ئەو هێرش و ئاهەنگگێڕان و خۆشی ناڕەزایەتی و سەرهەڵدانی کۆمەڵگە بەرامبەر بە حکومەت جارێکی دیکە لە شەوی سەری ساڵدا، لە ڕاستیدا تایبەتمەندی ئەو ئاڵوگۆڕە بوو کە لە شەش مانگی کۆتایی نیوەی دووەمی ساڵی ڕابردوودا شاهیدی بووین: کۆمەڵگە بە شێوازی جۆراو جۆر لەئاستێکی فراوانتردا هەمووبوونی کۆماری ئیسلامی خستە ژێر پرسیارەوە، بە دەنگی بەرز و بە ڕوونی ڕایگەیاند کە ئەو ئەم حکومەتەی ناوێت، تەحەمولی ناکات و قبوڵی ناکات، و دەبێت شەڕو بەڵای خۆیان بە سەر سەری خەڵکەوە کەم بکەنەوە. ئەوەی لە نەورۆز ڕوویدا لە ڕاستیدا دەرئەنجامی ئەم شەش مانگە خەباتە بوو.
بێگومان دەکرێ بگوترێ کە لە تەواوی سەردەمی کۆماری ئیسلامیدا ڕێوڕەسمی نەورۆز جۆرێک بوە لە بەرەنگار بوونەوەی حکوومەت. کۆماری ئیسلامی حکومەتی ماتەمینی و پرسەیە و دژی ڕۆحی نەورۆز و شادی و زیندووییە. بۆیە هەمیشە لە شەوی سەری ساڵ و لە چوارشەممە سوری و سیانزە بەدەر وهەڵپەڕکێ و دڵخۆشی خەڵک هەمیشە چقڵێک بووە لە چاوی حکومەتدا بووە. بەڵام ئەمساڵ لەهەناوی شۆڕشی ئێستادا نەورۆز ڕووبەڕووبوونەوەیەکی تایبەت و ئاشکرا بوو لەگەڵ حکومەت. خەڵک بە ئاستێکی بەرفراواندا بە دروشمی بمرێ خامنەیی و بە شادی و هەڵپەڕکێ بەبێ حیجاب لە شەقامەکانی زۆرێک لە شارەکاندا پێشوازییان لە نەورۆز کرد و گورزێکی دیکەیان لە کۆماری ئیسلامی دا. بەڕای من ئاهەنگی ناڕەزایەتی چوارشەممەی سور و جێگۆڕکێی ساڵی ئەمساڵ هێمای ئەو پێشهاتانە بوو کە لە نیوەی دووەمی ساڵی ڕابردوودا ڕوویاندا. ئەو ئاڵوگۆڕانەی کە هەموو دونیا بە شۆڕشی ژن ژیان ئازادی ناوی دەبەن.
حەسەن ساڵحی: ڕوونکردنەوە و هەڵسەنگاندنی گشتیتان بۆ شۆڕشی ئێستا چییە؟ دروشمی سەرەکی ژن ژیان ئازادی گوزارشتە لە چییە؟
حەمید تەقوایی: بە بڕوای من ئەم دروشمە گوزارشت لە قوڵایی ئینسانی و ئازادیخوازانەی ئەم شۆڕشە دەکات. ئەم سێ وشەیە لە بنەڕەتدا و لە نزیکەوە پەیوەندییان بەیەکەوە هەیە. کاتێک خەڵک دروشمی ژن ژیان ئازادی دەڵێنەوە بەجۆرێک ژیان، ڕێز و کەرامەت، ژیان، واتە ئەو بژێوی و شکۆیەی کە کۆمەڵگا، بەتایبەتی کرێکاران و خانەنشینان و مامۆستایان، هەمیشە ویستوویانە، دەبەستنەوە بە ئازادی ژنەوە. هەروەها ئازادیی هەموو کۆمەڵگە بە پلە و پێگەی ژنەوە دەبەستنەوە و ئەم پەیوەندییە بابەتییەت و واقیعێکە بە تایبەت لە کۆمەڵگای ئێراندا. دەکرێ بگوترێ کە لە هەموو جیهاندا ئەمە وایە، بەڵام بە تایبەتی لە ئێراندا زۆر ڕوونە کە کۆماری ئیسلامی پێشێلکردنی مافەکانی ژنان و تاوانەکانی دژ بە ژنان وەک شمشێر و چەکێک لە دژی هەموو کۆمەڵگا بەکار دەهێنێت. حیجاب و هەڵاواردنی سێکسی سبوڵ وهێمای حیجاب سەپاندنی زەبروزەنگە بەسەر کۆمەڵگەدا. دروشمی ژن ژیان ئازادی ، دەربڕینێکی تری ئەو ڕاستییەیە کە ئازادی کۆمەڵگا پەیوەستە بە ئازادی ژنەوە. ئێمەی کۆمۆنیستەکان هەمیشە ڕامانگەیاندووە کە هیچ کۆمەڵگایەک بەبێ ئازادی ژن ئازاد نییە. بە تایبەت لە کۆمەڵگەی ئێراندا، ئەمە سەدان جار زیاتر لە هەموو کۆمەڵگایەکی دیکە ڕاست دەبێت.
لە لایەکی ترەوە وشەی ژیان لەم دروشمەدا ئاماژەیە بۆ کەرامەت و بژێوی ژیان و ژیانێکی ئینسانی گونجاو بۆ مرۆڤی سەدەی بیست و یەک. ژیان بە ئاستێکی خۆشگوزەرانی کە هەموو مرۆڤەکان بتوانن بە ئارامی بژین و پێداویستیەکانیان دابین بکەن. خەمی نان چیتر ژیان بەم شێوەیە ناگوشرێت و ژیانی هەمووان لە سەرووی “هێڵی خۆشگوزەرانی”ەوە دەبێت و چەند جارێک لە ژێر هێڵی هەژاریدا نابێت. ژیان بەم مانایە بەشێکە لە دروشمی سەرەکی شۆڕش، و بەتەواوی پەیوەستە بە کەرامەتی مرۆڤ و ئازادیی هەموو کۆمەڵگا و بەتایبەت ئازادی و مافی ژنانەوە.
بۆ ئەم شانازییە پێویستە بگوترێ کە سێ وشەی ” ژن ژیان ئازادی ” پەیوەندییەکی ڕاستەقینە و ڕەگ و ڕیشەیان لەگەڵ یەکتردا هەیە و تەواوی دروشمی “ژیانی ئازادی ژن” کە بووەتە ئاڵا و هێمای شۆڕش، بە هەموو لایەک، بە هەمووخەڵکی جیهان ڕادەگەیەنێت، کە شۆڕش لەسەر سەرچاوەی خواستە ئینسانی و ئازادیخوازانەکان دامەزراوە،. وە بە بڕوای من نهێنی ئەو هێمای ڕێز و پشتیوانییە جیهانییەی کە شۆڕش بۆ خۆی ڕاکێشاوە، سروشتی قووڵی ئینسانی و گشتگیری ئەم دروشمەیە.
حەسەن ساڵحی: سەرەڕای وەسفەکانی ئێوە بۆ ئەم دروشمە، بەڵام هەندێک کەس پێیان وایە ئەم دروشمە بە شێوەیەکی پێویست گوزارشت لە جیاوازیی ئەو هێزە جۆراوجۆرانە ناکات کە بەشدارن لە شۆڕشدا. زۆر کەس لە چەپ و ڕاستەوە دروشمی ژن ژیان ئازادی دەڵێنەوە و هەندێک کەسیش لە ڕوانگەی ئەم تایبەتمەندییە سەرتاسەرییەوە باسی شۆڕشی نەتەوەیی دەکەن. وەڵامی ئێوە بۆ ئەم تەیفە لە هەڵسوڕاوان چییە؟
حەمید تەقوایی: لە فەرهەنگی سیاسی ئێراندا، نەتەوەیی بە مانای سەرتاسەری نییە. ناسیۆنالیزم میللەت و میللەتیلەجێگای خەڵک داناوە، بەڵام جەماوەری خەڵک وێنەیەکی جیاوازیان هەیە لەسەرتاسەری بوونی شۆڕشەکەیان. ئەگەر شۆڕشی ئێستا گۆڕانکارییەکی نەتەوەیی بووایە، بە ڕوونی ئەمەی ڕاگەیاند. ئەم شۆڕشی ژن ژیان ئازادییە و شۆڕشێکی نەتەوەیی ـ نیشتمانی نییە وەک ئەوەی شاخوازەکان بانگەشەی بۆ دەکەن. شاخوازەکان چاویان لە ڕابردووە و لەو کارەساتانەی کۆماری ئیسلامی هێناویەتییە ئاراوە، دەگەنە ئەو ئەنجامەی کە دەبێ بگەڕێنەوە بۆ ٥٠ ساڵ لەمەوبەر.
ئەم هێزانە بە مانای ڕاست و ڕەوانی وشەکە کۆنەپەرستن، چونکە دەیانەوێت بگەڕێنەوە بۆ ڕابردوو. لە کاتێکدا ئەم شۆڕشە، بە ئاڵای نەوەی هەشتاکانەوە، هەمووی لەسەر داهاتووە. ئایندەیەک کە تەنانەت شارستانیترین وڵاتانی ئەمڕۆش تێدەپەڕێنێت. شۆڕشی ئێستا دەیەوێت ئازادی و ئینسانیەت و ژیان لە ڕەهەندی نوێدا پێناسە بکات و بخاتە بەرچاو بەدیبهێنێت. نە شۆڕشێکی نیشتمانییە، نە شۆڕشێکی ئیسلامییە، نە شۆڕشی سەربەخۆیی، نە شۆڕشی پیشەسازییە، نە شۆڕشێکە دژی ئیمپریالیزم، نە شۆڕشێکی دژە دەرەکییە. ئەمە یەکەم شۆڕشی ژنانە لە مێژوودا و شۆڕشێکە بە ئاڵای ژن ژیان ئازادیەوە. شۆڕشێکە کە حکومەتی کۆماری ئیسلامی لە ڕوانگەیەکی سەلبییەوەوە ناوێت و دژی ئەو سیستەمەیە کە بۆ پاراستنی خۆی پێویستی بە حکومەتێکی ئینسانخۆری لەو شێوەیە هەیە. واتە ئەو سیستەمەی کە بەرژەوەندی ئایەتوڵڵا ملیاردێرەکان و کەمینە ئیمتیازدارە سەرمایەدارەکان دەپارێزێت، کە لە چوار دەیەی ڕابردوودا خوێنی خەڵکی ڕژاندووە لە ژێر ئاڵای ئیسلام و پێش ئەوەش لە ژێر ناوی پاشایەتی و ئایکۆنی”خودا، پاشا نیشتمان”؛ لەگەڵ شتە پیرۆزەکانی وەک خاک پەرستی، ڕابردوو پەرستی ، خورافاتە ئیسلامییەکان، باوباپیران و هاوشێوەکانی.
سەیرکەن هەمووان بانگەشەی ئازادی دەکەن، هەمووان بانگەشەی بەرگریکردن لە دروشمی ژن ژیان ئازادی دەکەن، بەڵام شتێکی تریش بەوەوە دەبەستنەوە. وە ئەوە کێشەکەیە. کاتێک ئازادی ئینسان بە ڕێگەی فەرمانێکی پیرۆز و ئایدیاڵێکی تر پێناسە دەکەیت، لە ڕاستیدا ئامانجەکەت هەمان شتە. کەسێک کە بانگەشەی ئەوە دەکات کە بەرگریکردن لە نیشتمان واتە بەرگریکردن لە ئازادی، لە ڕاستیدا دەیەوێت بە ناوی ئازادییەوە جەخت لەسەر نیشتمان بکاتەوە و ئێمەش دەزانین بە ناوی بەرگریکردن لە نیشتمانەوە چ شەڕێک نەکراوە. بۆ پاراستنی نیشتمان، پێویستە مرۆڤ گیانی خۆی بکاتە قوربانی، دەبێت مرۆڤ بکوژرێت یان بکوژرێت، شەڕی جیهانی لە دەوری بەرگری لە نیشتماندا کراوە، هەموو حکومەتە ستەمکار و ملهوڕ و دیکتاتۆریە سەربازی و ناسەربازیەکان، لە سوڵتان و پاشاکانەوە تا سەرکۆماری بەدرێژایی تەمەنەکان، هەمیشە بەناوی نیشتمان و میللەتەوە، سەری ئازادییان بڕیوە، ئۆپۆزسیۆنیان بە ناوی ئاسایشی نەتەوەییەوە سەرکوت کردووە، لەژێر ئاڵای بەرگریکردن لە خاک و سنوور و ژینگە، شەڕی ناوچەیی و جیهانییان دەستپێکردووە. هەر لە هیتلەر و پینۆشەوە تا ئەردۆغان و سیسی و هەموو دیکتاتۆرێکی تر هەموویان نیشتمانپەروەر بوون.
لە کۆماری ئیسلامی ئێرانیشدا ئیسلامی دەسەڵاتدار هەمان ڕۆڵی هەیە. قوربانیدان لە ڕێگای خودا و بکوژن و بکوژرێن چونکە ئیسلام لە مەترسیدایە. یەکێکیان دەڵێت نیشتمان لە مەترسیدایە، یەکێکی تریش دەڵێت ئیسلام لە مەترسیدایە! ئێمە دەڵێین مرۆڤایەتی خۆی لە مەترسیدایە. وە بۆ ڕزگارکردنی مرۆڤایەتی دەبێت خەبات بۆ خودی مرۆڤایەتی بکەیت. مەسەلەکە بەقەد ئەم سادەیە. پێویست بە ئاڵایەکی تر ناکات کە لە ڕێگەیەوە بە ڕواڵەت بتوانیت بگەیتە خەڵک، یان لە ڕاستیدا بەسەر خەڵکدا زاڵ بیت. ژن ژیان ئازادی زۆر بە ڕوونی دەڵێت شۆڕش لەسەر چییە. باسی ڕزگاری ژنە، باس لە کەرامەت و بژێوی ئینسانییەدەکات، هەروەها باسی ئازادیی هەموو کۆمەڵگە و ئادی بێ کۆت ومەرجی بیروڕا و دەربڕین و ڕێکخستن و مانگرتن و حیزبایەتی و هتد و هتد. ڕێنێسانسی دژە ئایینی، دژە دەسەرکوتگەری، دژە پیاوسالاری، دژە دەسەڵاتی سەروخەڵکی لە ڕیشەی ئەم دروشمەدایە. دژایەتیکردنی ئەو ئاڵایانە کە هەمیشە نوێنەرایەتی بەرژەوەندیی لەسەد یەکەکان ، بەرژەوەندی چینی دەسەڵاتداریان کردووە، کرۆکی ئەم شۆڕشەیە. وە ڕوونە کە شۆڕشێکی لەو شێوەیە بە قووڵی یەکگرتووکەرە.
ئێوە دەپرسن بۆچی دروشمی ژن ژیان ئازادی جیاوازیەکان ناڵێت؟ بەڕای من لەوە ڕونتر ناکرێت جیاوازی نێوان ٩٩٪ کان ولە ١٪ لەوە دەرببڕیت. باسەکە لەسەر جیاکردنەوەی نیشتمانپەرست و غەیرە نیشتمانپەرست یان موسڵمان و ناموسڵمان، یان ئێرانی و بیانی نییە. بابەتەکە جیاکردنەوەی کەسێک نییە کە دەستوریی دەوێت و کەسێک کە دەسەڵاتی پاشایەتی ڕەهای دەوێت، یان کەسێک کە ئازادی بە پەرلەمان و دیموکراسیەوە گرێ بدات. شۆڕش خەرێکە دەڵێ ژن ژیان ئازادی و نەک “ژن ژیان نیشتمان” یان “ژن ژیان دیموکراسیی”. هەوڵیاندا تیشک بخەنە سەر “پیاو نیشتمان ئاسایش” بەڵام سەرکەوتوو نەبوو. کۆمەڵگا وەڵامی ئەرێنی بۆ ئەم جۆرە هەوڵانە ناداتەوە.
بەپێویستی دەزانم دروشمی ژن ژیان ئازادی بەبێ هیچ زیادکردن و وابەستەیەک ڕوون بکرێتەوە و ماناکەی ڕوون بکرێتەوە و ئاڵاکەی بەرز بکرێتەوە. ئەگەر دەتەوێت جاڕنامە بدەیت، ئەگەر دەتەوێت پلاتفۆرم و مانیفێستێک بۆ شۆڕش بنووسیت، تکایە لە هەمان چوارچێوەی ژن ژیان ئازادیدا قسەکانتان بکەن.
زیاتر لە سەد ساڵە کۆمەڵگای ئێران لە ژێر دروشمی “خودا پاشا نیشتمانی” لەخۆی پێچاوە. شۆڕشی ژن ژیان ئازادی بە واتای شکاندنی ئەم ئاڵای دیکتاتۆریەت و کۆنەپەرستیە و گۆڕینی بە ئاڵای جیهانی “ژن ژیان ئازادی “. تەوەر و ئایکۆنی کۆمەڵگەی ئازاد سبەینێ ژن ژیان ئازادییە و بە دڵنیایی نەک هیچی تر.
حەسەن ساڵحی: پرۆسەی شۆڕش تا ئێستا چۆن دەبینن؟ بەڕای ئێوە دەستکەوت و پێشکەوتنەکانی شۆڕش چین؟
حەمید تەقوایی: بە بڕوای من شۆڕش تا ئێستا دەستکەوت و پێشکەوتنی تەواو بەرجەستەی بەدەستهێناوە. من تەنیا مەبەستم لە دوایین پێشهاتەکانی ساڵی ڕابردووە کە دەتوانێ ڕەمزی تەواوی پڕۆسەی شۆڕش بێت.
با لە ٢٧ی بەهمەنەوە دەست پێبکەین، کە دوای ماوەیەک لە دابەزینی ڕێژەیی لە ناڕەزایەتی شەقامەکاندا، بە بانگەوازی نزیک بە ٥٠ ڕێکخراوی خوێندکاری، لاوانی گەڕەک، خوێندکار، پزیشک، ڕێکخراوەکانی ئازادی ژنان و هتد، کۆمەڵگا لە ئاستێکی بە ڕێژەیەک فراواندا هاتە گۆڕەپانەکە و دوای ئەوەی ئەو بۆنانەمان لە ١٦ی ئەسفەند و ١٧ی ئەسفەند، ڕۆژی جیهانی ژنان ئەنجامدا. ناڕەزایەتی شەقامەکان لە ١٦ی ئەسفەند بە بانگەوازی ئەنجومەنی هەماهەنگی سەندیکاکانی پەروەردەکاران وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر بە هێرشی کیمیاوی بۆسەر قوتابخانەکان لەلایەن حکومەتەوە دروستکرا، هەروەها لە ١٧ی ەسفەند یان ٨ی مارس بۆ یادی ڕۆژی جیهانی ژنان بە بانگەوازی زیاتر لە ٥٠ ڕێکخراو کە باسم کرد. دواین جوڵانەوەی ناڕەزایەتییەکانی ڕۆژی چوارشەممە سوری و سێشەممەی پێشووتر بانگەوازی ئەو ڕێکخراوانە بوو. هەموو ساڵێک لە چوارشەممەی سوردا، کۆمەڵگە بە جۆرێک لە جۆرەکان ناڕەزایەتی دەربڕیوە، بەڵام ئەمساڵ بە بانگەوازی تۆڕی ٥٠ ڕێکخراو، خەڵک لە ڕۆژێک پێش ئێستاوە چوون بۆ پێشوازیکردن لەم مەراسیمە و وەک ئاماژەم پێدا، بە زۆرتر و ئاشکراتر لە هەموو ساڵێک تەحەدای حکومەتیان کرد.
ئەم دوایین ئاڵوگۆڕانەی ساڵی ڕابردوو ئەوەمان بۆ دەردەخات کە شەقامەکە نەک تەنها بانگەوازکەرێکی هەیە بەڵکو ڕێبەر و ڕێکخەرانێکی خاوەن متمانەی هەیە. ئەم پێشهاتانە کە باسم کرد بێ ئامادەکاری و ڕێکخستنی پێشوەختە ڕووی نەدا. وا نەبوو ڕێکخراوەکان بە سادەیی پەیوەندی بکەن و خەڵک هاتنە سەر شەقامەکان. گروپێک لە هەڵسوڕاوان لەسەر ئاستی سەرتاسەری بانگەواز و ڕێکخستنیان کرد. وە ئەم ڕێکخراوە نەک هەر لەم ڕۆژانەی ناڕەزایەتییەکاندا بەتەواوەتی شیاوی بینینە، بەڵکو لە مانگەکانی یەکەمی شۆڕشەوە دروست بووە و بەردەوام بووە، کە لە ئەنجامدا لەسەر دیوار نوسین و دڕاندنی لافیتە و تابلۆکانی حکومەت و سووتاندنی وێنەی خامنەیی و خامنەیی. وپەیکەری قاسم سولەیمانی دەتوانن لە دروشمی شەوانەدا، لە خۆپیشاندانی گەڕەکەکاندا و هتد دەتوانرێت ببینرێت. ئەم ئامادەکاری و ڕێکخستنەو ڕێکخراوکردنە هەرچەنێک شۆڕش بەرەوپێشەوە چوو وبەرچاوتر و فراوانتر بوو لەگەڵ پێشکەوتنی شۆڕش. ئەمڕۆ بە جورئەتەوە دەتوانین باس لە تۆڕێکی سەرتاسەری ڕێکخستنی خۆپیشاندان و جۆرەها شێوەی ناڕەزایەتی مەیدانیەوە بکەین.
ئەگەر ئەو بەڵگەنامە نهێنییەتان خوێندبێتەوە کە لەم دواییانەدا سەبارەت بە کۆبوونەوەی سەرکردەکانی سوپای پاسداران و خامنەیی ئاشکرا بووە، بۆتان دەردەکەوێت کە ئەوان بە ڕوونی ئاماژە بە “زیاتر لە چوار سەد گروپی چەکدار، پێنج سەد تۆڕی زانیاری ناوخۆیی بۆ هەماهەنگی کۆبوونەوە و پانزە هەزار گروپی گەڕەک” دەکەن “. ئەمە دانپێدانانی حکومەتە بە دەسەڵاتی شۆڕش. ئەمە ئەو سەرمایەیەکی خەباتکارانەیەکە شۆڕش لە ڕەوتی بەرەوپێش چونەکانی خۆیدا پاشەکەوتی کردووە.
لە لایەنێکی ترەوە هەنگاوی گەورەمان بۆ پێشەوە ناوە. لە ڕووی وردبینی و ڕوونکردنەوەی ڕوونتر و هەمەلایەنەتری ئامانج و داخوازییەکانی شۆڕش. دیارە مەبەستم لەو جاڕنامەیە کە لە ٢٥ی بەهمەن بە واژۆی ٢٠ ڕێکخراوی خاوەن پێشینەی سەلمێنراو بڵاوکرایەوە. ئەمەش دەستکەوتێکی گرنگی شۆڕشە. ماوەیەکی کەم دوای ئەمە و لە ١٦ی ئەسفەند و ڕۆژێک پێش ڕۆژی جیهانی ژنان، جاڕنامەی داخوازی پێشکەوتنخوازانەی ژنان لە لایەن چالاکانی دیاری بزووتنەوەی ئازادیی ژنان لە ئێران بڵاو کرایەوە. کە جۆرێک بوو لە ڕوونکردنەوە و فراوانکردنی بڕگەکانی پەیوەست بە ئازادی ژنان لەجاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراودا.
ئەمە ئاڵایەکە کە لە ڕاستیدا زۆر بە ڕوونی و هەمەلایەنە تەوەر و ئامانج و داواکارییەکانی شۆڕش دەردەبڕێت. ئێمە لەم بەڵگەنامانەدا خواستی هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا دەبینین و بەم مانایەش ئاڵای یەکڕیزی و پێکەوەگرێدانی خەڵک. تۆڕی ڕێبەری کردەییە کە باسم کرد، کە ئەمڕۆ زیاتر لە ٥٥ ڕێکخراو لەخۆدەگرێت، پەیڕەوی لە هێڵ و ئاراستەی جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراو دەکات. لە ڕاستیدا هەڵسوڕاوانی شۆڕش لە لایەک قۆڵی خۆیان بۆ ڕێکخستن لە ئاستی مەیدانیدا کۆکردۆتەوە و لە لایەکی دیکەوە بە ڕاگەیاندنێکی ڕوون ڕاشکاو و ئاشکرای ئامانجەکانی مانیفێستی شۆڕشیان بڵاوکردۆتەوە. ئەمانە بە دەستکەوتی گرنگی شۆڕشی ژن ژیان ئازادیدا دەزانم.
حەسەن ساڵحی: خەڵک ساڵی نوێیان بە ساڵی گواستنەوە لە کۆماری ئیسلامی ناوبرد. ئاسۆی شۆڕش لە ساڵی تازەدا چۆن دەبینن؟ بەڕای ئێوە مەرجەکانی سەرکەوتنی شۆڕش چین؟
حەمید تەقوایی: پێم وایە ئەم ناولێنانە زۆر گونجاوە. ئەمساڵ دەتوانێ و دەبێ ساڵی ڕووخانی کۆماری ئیسلامی بێت و تەنانەت ڕەنگە ئەمە زۆرپێش لە کۆتایی ساڵ ڕووبدات.
ئەمڕۆ ئەوەی لە خەیاڵدا نییە، بەردەوامبوونی ئەم حکومەتەیە. کەسێک لێی پرسیم ئایا دەکرێت لە ساڵی نوێدا سەرکەوتنی شۆڕش لە خەیاڵدا بێت؟ وتم پرسیاری ڕاستەقینەی وێنەکە ئەمەیە. ئایا دەکرێت خەیاڵ بکرێت کە کۆماری ئیسلامی لە پێنج شەش مانگی تردا هەر لە کاردا بێت؟ زۆر سەختە بیخەیتە بەرچاوت. هەمان بەڵگەنامەی نهێنی بەرپرسانی سپای پاسداران و خامنەیی کە باسم کرد، نیشانی دەدات کە چۆن هێزە ئەمنییەکان و هەموو خۆسپاردوەکانی ڕێژیم کە بۆ ئەو جۆرە ڕۆژانە قەڵەو و قەڵەویان کردبوو، چۆن بەرەو دابەزین دەڕوات. فەرماندەکانیان بە ئاشکرا دەڵێن کە ڕووخانی نزیکەی لەسەدا ٦٨ی هێزەکانی سوپای پاسداران و بەسیج دەستیپێکردووە. دەڵێن تەنانەت خوێندکارەکانیش ناڕەزایەتی دەردەبڕن و سەرپێچی دەکەن و جلوبەرگەکانیان لە مزگەوتەکاندا بەجێدەهێڵن. زۆرێک دەڵێن چارەسەر نییە و هیچ ناکرێ. حکومەت خۆی دان بەوەدا دەنێت کە ڕیزەکانی هەڵوەشاوە.
ئێوە لە ڕیزەکانی حکومەتدا ئەم دۆخە دەبینن، لە دیوەکەی تریشدا بەردەوامیی و فراوانبوونی خەباتی خەڵک بە شێوازی جۆراوجۆر دەبینن. کاردانەوەی کۆمەڵگا چی بوو بەرامبەر بە هێرشی کیمیاوی حکومەت بۆ سەر قوتابخانەکان؟ بۆ ماوەی چەند مانگێک کۆماری ئیسلامی بە کیمیاوی هێرشی کردە سەر قوتابخانەکان و زیاتر لە ٥٠٠ قوتابی ژەهراوی کرد و لە نەخۆشخانە خەواندنی و لانیکەم سێ خوێندکاری کوشت، بە مەبەستی ترساندنی خەڵک و بە تایبەتی لێدانی کچان، کە بە لابردنی حیجاب و کێشانی وێنەی خامنەیی و… خومەینی لە پۆلەکاندا لە هێڵی پێشەوەی شۆڕشدا بوون، پیشانیان بدەن، وایان لێبکەن لە ماڵەوە بمێننەوە و هتد. بەڵام کۆمەڵگا چۆن وەڵامی دایەوە؟ لەگەڵ سەمای کچانی ئێکبەتان! و فراوانبوونی لە زۆرێک لە شارەکاندا، لەوانەش لە قوم، لەبەردەم ناوەندە ئایدۆلۆژییەکانی حکومەتدا. وە لە مەراسیمی سەری ساڵ بە یادی شیراز و لە شارەکانی کوردستان و چەندین شاری تر. سەمای کچانی ئێکباتان هەڵمەتێکی بەرفراوانی دەستپێکرد کە تەنانەت ئەمڕۆ گەیشتووەتە ڕەهەندە جیهانییەکان. کچان لە هەموو شوێنێک بە یەک گۆرانی و هەمان جۆری سەما هاتوونەتە سەر شەقام. ئەمانە هەمان ئەو خوێندکارانەن کە لە ژێر کیمیاباراندان.
ئەمە وەڵامی کۆمەڵگایە بۆ نیشاندانی دەسەڵات لەلایەن حکومەتەوە. حکومەت، بەشێوەیەکی ئاژاوەگێڕانە و ئاژاوەگێڕانە، بە دژایەتی و دژایەتی و دژایەتی یەک لە دوای یەک، تاکتیکی تاوانکاری و بوختانکاری وەک ژەهراویکردنی منداڵان دەگرێتەبەر، و لەبەرانبەردا خەڵک بە یەکڕیزی و تەبایی پەلاماری دەدات و لە دەمیان دەدات.
ئەمە نیشاندەری چیە؟ ئەوە نیشان ئەوەیە کە جێگای باوەڕ نیە کە ئەم حکومەتە تا کۆتایی ئەمساڵ هێشتا لەسەر کاردا بێت. ئەوەی بە دڵنیاییەوە دەتوانرێت بگوترێ ئەوەیە کە شۆڕشی ئێمە سەردەکەوێت.
دەپرسیت،کەمەرجەکانی ئەم سەرکەوتنە چین؟ پێویستە چ هەنگاوێک بنرێت؟ ئاماژەم بە خاڵە بەهێزەکانی شۆڕش کرد، بەڵام خاڵە لاوازەکانیش بناسرێن و چارەسەربکەین. بەڕای من دوو شتی گرنگ هەن کە پێویستە ڕوو بدەن: یەکەم: ئەو دانیشتووانەی کە دێنە سەر شەقام دەتوانن زۆر گەورەتر بن. ئەگەر قەرەباڵغی خۆپیشاندانەکان کە لە بنەڕەتدا چەند هەزار کەسە، بگۆڕێت بۆ خۆپیشاندانی چەند دەیان یان سەدان هەزار کەس، دڵنیابە کە کۆماری ئیسلامی تەنانەت یەک هەفتەش ناخایەنێت. ئەگەر سەد هەزار کەس لە تاران و لە هەندێک شاری گەورەی دیکە بێنە سەر شەقامەکان، حکومەت بەچۆکدا دەهێنن.
خاڵێکی تر هێزی مانگرتنەکەیە. مانگرتنی سەرتاسەری و مانگرتنی کرێکاران و چین و توێژە جیاوازەکانی کرێکارانی کۆمەڵگا.
پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە میکانیزمی مانگرتنی کرێکاری جیاوازە لە خۆپیشاندانی سەر شەقامەکان. کرێکاران ناتوانن بە دروشمی مەرگ لە دژی خامنەیی مان بگرن. دەکرێ مانگرتنێک لە دەوری داخوازی تایبەت پێک بێت کە جەماوەری کرێکاران لەگەڵ خۆیان بهێنن و ڕێگەیان پێبدات بەردەوام بن لە کارکردن. جێبەجێکردنی زۆرێک لە داواکارییەکانی کرێکاران پەیوەستە بە ڕووخاندنی حکومەت و ئەمەش ئەو بەستەرەیە کە مانگرتنە بە ڕواڵەت پیشەییەکانی کرێکاران بە بزووتنەوەی ڕووخاندن و شۆڕشی ئێستاوە دەبەستێتەوە. لەگەڵ گۆڕانی هاوسەنگی هێز و پێشکەوتنی زیاتری شۆڕش، مانگرتنەکان فۆرمێکی سیاسی و دژە حکومەتی وەردەگرن.
ئەمڕۆ چڕبوونەوەی گوشارەکانی ژیان لەسەر خەڵک، بەرزبوونەوەی نرخ و ڕێژەی هەڵاوسان کە چەند هێندەی ڕێژەی حەقدەستی زیادەیە کە تازە بەڵێنیان داوە و نازانرێت کەی جێبەجێ دەکرێت، زەمینەیەکی لەباریان ڕەخساندووە بۆ پێکهێنانی مانگرتن. کرێکاران لە ئێستاوە دەستیان کردووە بە ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە زیادکردنی کەمی حەقدەست لە ساڵی نوێدا و داواکارییەک لە بزووتنەوەی کرێکاریدا دەسوڕێتەوە. کرێکاران و هەروەها مامۆستایان و خانەنشینان دەیانەوێت ناڕەزایەتی دەرببڕن بەرامبەر بەو دۆخە خراپە ئابوورییە. ئەم بزووتنەوەیە دەتوانێت سەرەتای مانگرتنی بەربڵاو بێت.
بەم دوو شێوازە، واتە دەستپێکردنی گەورەترین خۆپیشاندانی مومکین لەسەر ئاستی چەند دەیان هەزار کەسی لە شارە گەورەکاندا، هەروەها دەستپێکردن و فراوانکردنی مانگرتنی سەرتاسەری، دەتوانین گورزی کۆتایی لە حکومەت بدەین. حکومەت هیچ وەڵامێکی نییە بۆ داواکارییە ڕەواکانی خەڵک و ناچارە تەسلیم بێت و بکەوێتە سەر ئەژنۆ. هیوادارم لە ساڵی نوێدا ئەم هەنگاوانە بنێین. نابێ گومان لەوەدا هەبێت کە بە پشتبەستن بە تۆڕی ڕێنماییکردنی خەباتی شەقام و بە پشتبەستن بەو جارنامانەی کە لە لایەن ڕێکخراوەکان و هەڵسوڕاوانی شۆڕشەوە بڵاوکراونەتەوە و قبوڵکردن و پشتیوانی بەربڵاوی خەڵک و هێزی شۆڕشگێڕی زیاتر و زیاتر لەو بەڵگەنامانە، ئەمساڵ دەتوانێت ساڵی سەرکەوتنی شۆڕشی ژن ژیان.ئازادی بێت
٢٣ی مارس ٢٠٢٣، ٣ی فرووەردین ١٤٠٢




ئاڵای کوردستان و پرسیارێک.. فازیل شـــەوڕۆ

ئەنجومەنی نیشتیمانی کوردستانی عێراق، لە ١١/١١/١٩٩٩ یاسای ژمارە ١٤ی ئاڵای کوردستانی پەسندکرد. وەزاڕەتی ڕۆشنبیری بوو بە بەرپرسی ڕاستەوخۆی جێبەجێکردنی یاساکە و و چاودێریکردنی ئاڵای کوردستان.
ماددەی یەکەمی یاسایەکە تەرخان کراوە بۆ شێوەی ئاڵایەکە. لە خاڵی (٣) ئەم مادەییە، کە تایبەتە بە خۆرەکەی سەر ئاڵایەکە، دەڵێ)):خۆرێکی زەرد دەکەوێتە ناوەڕاستی لاکێشە سپییەکەوە و چەقەکەی خاڵی یەکتر بڕینی تیرەی لاکێشە سپیەکە دەبێت و تیرەی خۆرەکە ئەوەندەی پانایی لاکێشە سپیەکە دەبێت و (21) تیشکی لێوە دەردەچێت بە شێوەی سێگۆشەی دوولا یەکسان و بنکەکانی یەک لەسەر بیست و یەک لە چێوەی گۆی خۆرەکە دەبێت و درێژیشیان بگاتە نیوەی هەردوو لاکێشە سوور و سەوزەکە. خۆرە زەردەکە هێمای بەردەوام بوونی ژیان و زانست و هیوا و ئومێدە و (21) تیشکەکەیش هێمای جەژنی نەورۆزی نەتەوایەتییە، ڕۆژی بەرخودان و ڕاپەڕین و شۆڕش و ڕزگاریی دژ بە زوڵم و زۆر و چەوساندنەوە… .))
قسەم لەسەر (٢١) تیشکەکەی خۆرەکەیە، کە هیمایی (جەژنی نەورۆزی نەتەوایەتییە… .)
راستە (٢١)ی ئادار ڕێککەوتی یەکەم ڕۆژی مانگی نەورۆزە، کە دەکاتە سەری ساڵی نوێی کوردی. بەڵام ئەو (٢١)ی ئادار، نە بەشێکە لە مانگی نەورۆز، نە زادەی نەورۆزە، بەڵکوو ڕۆژێکی دیاریکراوەی ساڵنامەی زایینییە. بە واتایەکی دیکە، ڕۆژی جەژنی نەورۆز، ڕێککەوتی یەکەم ڕۆژی مانگی نەورۆزە، کەواتە دەبێ خۆرەکە هەر (١) تیشکی هەبێ. خۆ (٢١)یی ئادار ناکاتە (٢١)ی نەورۆز تا (٢١) تیشکی هەبێ.
ئایە گونجاوتر و لۆژێکیتر نییە کە ژمارەی تیشکەکانی ئەم خۆرەی سەر ئاڵا، (٣١) تیشک بێ، یەکسانە بە (٣١) ڕۆژەکەی مانگی نەورۆز، نەک (٢١) تیشکی مانگی ئادار کە دوور و نزیک هیچ پەیوەندییەکی بە کورد و کوردستان و ساڵنامەی ئێمەوە نییە؟ بێگومان ناکرێ خۆرەکە یەک تیشکی هەبێ (١ی نەورۆز)، بەڵام (٣١) تیشک، بۆ (٣١) ڕۆژەکەی مانگی نەورۆز شیاو و پەسندە.




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا(54).. شەماڵ بارەوانی

ئەوەی نوێژی نەکرد، تەنها سێ ڕۆژ مۆڵەتی پێ دەدرێت!

لەو بەشەیشدا هەر باسی ئەو دوو هێزه فێندەمێنتاڵیستە(ئیسلامی سیاسی+سەلەفییەتی دینی)دەکەین و لەسەر چەمکی(تۆتالیتارییەت) دەوەستین.

بێگومان تا مەلای گەورە و شێخ مەحەمەدی خاڵ و مامۆستا عەلائەدین سەجادی و مەلا عەبدولکەریم مودەڕیس و نالی و پیرەمێرد و مەحوی، شێوازی ئایینداری تاكی كورد بوون و ئەوان تەفسیری ئایینیان بۆ كورد دەكرد، باوکان و مەلاکان كوڕ و كچەكانیان شیوعی و سفور و بێ لەچک نەتەوەیی و عیلمانی و هونەرمەند و تابلۆكێش بوون و هیچ یەكێك لەو مەلا ڕووناكبیر و شاعیر و نووسەر و كەڵەپیاوانە، كچ و كوڕەكانی خۆیان تەكفیر نەكرد و پێناسەی بێ ئەخلاقییان بۆ نەبڕینەوە و نەیانگوت نەورۆز جەژنی ئاگرپەرستییە و ئاگركردنەوە حەرامە و پەیكەر و تابلۆ و مۆسیقا و مۆدێل تابۆ و گوناحن و چیرۆكی عیشقی دەروێش عەبدی كفر و دژی ئایینە.

ئەوان كوردایەتی و مرۆڤایەتی و شیعر و ئەدەب و فەلسەفە و جوانییان لێ دەچۆڕا و شيعر و هۆزانیان بۆ سروشت و نەورۆز و دڵداری و ژیان دەهۆنییەوە.

ئەفسوس فێندەمێنتالیستەکان هاتن و هەموو شتێكیان هێنایەوە سەرخاڵی هیچ و ڕیسەكەیان كردەوە بە خوری و كۆمەڵی كوردیان بەرەو داخران و تاكی كوردیان بەرە و دووڵەتبوون برد و ئەوەندەی سیاسەتی بە عەرەبكردنی ناو و كولتوور و زمان و بوون و فەرهەنگی كوردیمان پەیڕەو دەكەن و خەریكی بڵاوكردنەوەی ڕق و دەمارگیری ئایینین و كار بۆ ئەجێندا و پڕۆژەی نەیاری نەتەوەكەمان دەكەن، سەدا یەك كار لەسەر لایەنە ڕۆحی و ئیمانییەكەی ئایین ناكەن!

هاوڕێیەکم گوتی: لەساڵی ١٩٧٧، مۆڵەتی کتێبخانەی (هودا)مان وەرگرت بە ناوی( مەلا ئەحمەد)ەوە٫ کتێبخانەکەمان بە کتێبخانەی ئاینی ناسراوبوو و ناوی دەرکردبوو.

هەرچەندە کتێبخانەکەمان هەموو جۆرە پەرتووک و بابەتێکی تێدا دەفرۆشرا. ڕۆژنامەکانی ئەو کاتەی حکومەتی عێراقمان بۆ دەهات و ئێمە وەکیلی (دار الوطنية للطباعة و النشر) بووین.

گوتی ڕۆژێک، حیزبی شیوعی کە هێشتا نەچووبوونە شاخ و بارەگاکەیان لە کانێسکان بوو، هاتن بۆ کتێبخانەکەمان گوتیان: ڕۆژنامەی (بیری نوێ)ی حیزبی شیوعی دێنین بۆ فرۆشتن؟ باوکم(مەلا ئەحمەد) گوتی بیهێنن زۆر ئاساییە.

گوتی هێنایان و ئێمەیش وەک ڕۆژنامەکانی تر دەمانفرۆشت.

گوتی دواتر لای خەڵکێک، گلەیی زۆر لە باوکم کرا بەوەی کە چۆن ڕۆژنامەی حیزبی شیوعی لە کتێبخانەکەمان دەفرۆشین !

گوتی باوکم پێی دەگوتن: ئەو ڕۆژنامەیەش وەک ڕۆژنامەکانی تری عێراق، با لە کتێبخانەکەمان هەبێت، چونکە کڕیارەکانمان لە هەموو بیروباوەڕێکن و با ئێمەش هەموو بابەتێکمان هەبێت.)٭

مەلای بەرێ ئاوا باوەڕیان بە پێکەوە ژیان و بۆچوون و ئایدیای جیاواز و یەکترقبوڵکردن هەبوو.

ئەفسوس، خەریكە ئەو كرانەوەو و پێكەوە ژیانە جوان و پلورالیەتە ئایینیەی كوردستان ئێستا دەكەوێتە ژێر هەڕەشە و مەترسیەوە.

بۆ ئەوەش سەیری سۆشیال میدیای كوردی بكەن. بەر لەوەی هێزە فێندەمێنتالیستەکان پێ بخەنە ناو کوردستانەوە، وەکو ئاماژەمان پێ کرد، مینبەری مزگەوتەكان و گوتاری مەلا و پیاوانی ئایینی پڕ بوون لە تەساموح و تولەرانس و جوانی و هاندان بۆ كاری چاكەخوازی و ڕەوشتی بەرز و میهرەبانی و مرۆڤدۆستی.

پیاوانی ئایینی و مەلای لە نموونەی ناڵی و مەحوی و قانع و پیرەمێرد و شێخ محەمەدی خاڵ و خانی و مەلاجزیری و مەلای گەورە و مامۆستا عەلائەدین سەجادی و…تاد. لەپاڵ مەلایەتی، شاعیر و ئەدیب و نووسەر و كوردپەروەر و مرۆڤدۆست بوون و شیعر و هەڵبەستیان بۆ دڵداری و نەتەوە و نیشتیمان و سروشت و جوانی دەهۆنییەوە و مەلا عەبدولكەریم مودەڕیس كچ و كوڕەكانی هەمووی چەپ و شیوعی بوون” لەكاتێكدا زانای مودەریس لە كونجێكی ماڵە سادەكەیدا سەرقاڵی نووسینەوەی كتێبی “رێگای پێغەمبەر بوو” كاكە حەمەی كوڕیشی لە كونجێكی تری هەمان ماڵدا سەرگەرمی نووسینی كتێبی “لینینی مەزن بوو” نیوەرۆش باوكی موسوڵمان و موفتی هەموو عێڕاق و كاكە حەمەی كوڕی، ماركسی خاوەن قەڵەمی بە بڕشت و هزری فراوان بەیەكەوە لەسەر هەمان خوان بەدەم ساغكردنەوەی شیعرە ئەفسوناوییەكانی ناڵی و سالم و مەحوی بەرنامەی كاری هاوبەشی داهاتوویان لەسەر بەرهەمەكانی ئەم كەڵە شاعیرانە دادەڕشت”٭

مەلای گەورەی كۆیە، یەكەم كەس بوو كچەكەی خۆی ناردە قوتابخانەی تێكەڵاو كوڕەكەی(مامۆستا مەسعود) بیرمەندێكی سیكۆلاریست و كچەكانی هەمووی سفوور بوون و ئێستاش نەوەكەی خاتوو(ڕەوا جەلی زادە)، هونەرمەند و تابلۆ كێشە.

ئەو مەلا ڕوناكبیر و شاعیر و نووسەر و كوردپەروەر و مرۆڤدۆست و جوانی دۆستانە، شیعر و پەخشانیان بۆ نەورۆز و دڵداری دەنووسی و كەسیان نەیگوت: نەورۆز جەژنی مەجووس(مەگوس) و ئاگرپەرستییە و دڵداری بێڕەوشتی و بەڕەڵاییە.

مامۆستا عەلائەدین سەجادی لە زانكۆی بەغدا وانەی دەگوتەوە، كە كچە خوێندەكارەكان و قوتابیەكانی هەمووی تەنورە سەر و ئەژنۆ و لاقڕووت و سینگڕووت بوون.

هەر بەڕاستی ئەوان مەلای بیركراوە و بیرمەند و مرۆڤدۆست و نەتەوەپەروەر و زانست پەروەربوون.

نەک وەكو بەعزێک واعیز و بانگخواز و مەلای ئێستا جوێندەربوون(ڕێزم بۆ باشەكان). یان وەک ئەو مەلا فێندەمێنتاڵیستانەی نەک هەر ڕەفزی مرۆڤی لائیک و سیکولار و چەپ و سەربەئایینەکانی تر دەکەن، بەڵکو لە ناوخۆشیان وەک لە دوو بەشی پێشووتر ئاماژەم بۆ کرد. ئیسلامی سیاسی، ئەم حزبە ئەوەیتری لا ڕەفزە و دەڵێت: دەری بکەن لە حوجرە و سەلەفییەک لەگەڵ سەلەفییەکی تر، لەسەر بۆچوونی جیاوازی سەلەفیانەیان، قسە بە یەکتری دەڵێن و هەڕەشەی دەمت بگرە، دەنا بە شەق دەتکەمە دەرەوە لە یەکتری دەکەن !

من وتاری دەیان کاهین و واعیز و بانگخوازی تری ئاڕاستە فێندەمێنتالیستم لایە، كە لە وتار و وەعز و ئامۆژگارییەكانیان هانی تیرۆر و توندوتیژی دەدەن و جوێن بە جودابیران دەدەن و بێڕێزی و سووكایەتی بە هەموو ئەوانە دەكەن كە وەكو ئەوان بیر ناكەنەوە و دژی پێكەوە ژیان و پلورالیەتی ئایینی و فرەیی كۆمەڵایەتی و مەدەنیەت و كۆمەڵی كراوە و ئایینەكانی تر و هەموو جیاوازییەک و ئازادی خەڵک قسە دەكەن. بۆ نموونە:

دانەیەکیان، بە كۆلێژی هونەرە جوانەكان دەڵێت: كۆلێژی هونەرە قەبیحەكان.

یەکێتریان دەڵێت: زانكۆ بە مەنبەع و شوێنی فسق و فجور و بەڕەڵایی و فەسادی دادەنێت.

بانگخوازێكیتر دەڵێت: ئێزدییەكان شەیتان پەرست و گڵاو و پیسن و خۆیان ناشۆن و تا ئێوارە كاریان پێ بكە و كرێكەشیان پێ مەدە و ئێوارە كە گوتی كوا كرێكەم؟ بڵێ ئەی بە نەعلەت بیت شەیتان، بیرم چوو!.. ئەوە وەكو سوكایەتییەک وایان پێ بڵێن.

کاهینێکیتر دەڵێت: لە ئایینی زەردەشتیدا هاوسەرگیری كەسەنزیكەكان ڕێگەپێدراوە و زەردەشتییەكان لەگەڵ دایک و كچ و خوشكی خۆیان سێكس دەكەن و ئاگر دەپەرستن.

یەکێکیتریان، هێرش دەكاتە سەر خانمانی سفور و بەڕووتوقوت وەسفیان دەكات و دژی شایی ڕەشبەڵەک دەدوێت و ئاهەنگی نەورۆز بە بێ ئەخڵاقی و جەژنی نەورۆزیش بە ئاگرپەرستی پێناسە دەكات.

واعیزێكی تر دەڵێت: ئەوەی نوێژی نەكرد، سێ ڕۆژ مۆڵەتی پێ دەدرێت و پێی دەگوترێت كوڕە نوێژ بكە، كوڕە نوێژ بكە، كوڕە لەگەڵ تۆمە نوێژ بكە، گەر هەر نەیكرد، دەبێت لە ملی بدرێت و سەری لە لاشەی جیابكرێتەوە.

یەكێكیتریان دەڵێت: سەلام و چاكوچۆنیكردن و چاكەكردن و جەژنە پیرۆزكردنی ئێزدی و مەسیحییەكان جائیز نییە.

دانەیەكیتریان دەڵێت: ئەو پیاوەی ڕیشی بتاشێت وەكو كچ وایە، (هەڵبەت من مرۆڤبوونم لا پێوەرە، لێرە مەبەستم مەغزای قسەی ئەو پیاوە ئایینیە سەلەفیگەرایەیە، كە چەندە سووک و نزم سەرنجی ژن دەدات).

وەک ئاماژەم پێ دا، لە دەرەنجامی زاڵێتی و بەربڵاوی ئەو جۆرە گوتارە چەق بەستوو و نا تۆلێرانس و پڕی لە ڕق و دەمارگیرییەی ئەو واعیز و مەلا و بانگخوازە فێندەمێتاڵیستانە، ئەوا ئێستا خەریكە باجەكەی دەدەین و زوو نەیەینەوە هۆش خۆمان و فریا نەكەوین لەپێناو نیشتیمان و مرۆڤایەتی و پێكەوەژیان ئەوا بەدڵنیاییەوە ئەو پلورالیەتە ئایینی و كۆمەڵەلایەتی و پێكەوەژیان و كرانەوە جوانەی كوردستان كە سەدان ساڵە لەكۆمەڵی كوردیدا هەیە، لەناو دەچێت.

سەیركەن بەرهەمی عەقڵییەتی ئەو هێزه کۆنخواز و فێندەمێنتاڵیستانە لە سۆشیال میدیا چی بە كورد كردووە و چۆن جڤاتی كوردییان تووشی ماڵوێرانی كردووە و لە سایەی حەشاماتێک لە كەناڵی جۆربەجۆر و پیاوانی ئایینی و بانگخواز و کاهینەکانیان، نەوەیەک درووست بووە هەرچی لەگەڵ زەوق و سەلیقە و میزاجی نەگونجێتن و لەگەڵ ئایدۆلۆجیاكەی یەك نەگرێتەوە، سەرودڵی پێ دەگیرێت و پێیدا هەڵدەشاخێت و شاڵاوی جوێن و هێرشی سوكایەتی بۆ دەبات، لە گۆڤەند، هونەر، شیعر، مۆسیقا، پەیكەر، تابلۆ، فاشیۆن، ئایین و بۆچوونی جیاواز …تاد.

تاكێك دروست بووە، كە خاوەنی نەفەسێكی زۆر كورت و ئایدیایەكی زۆر مەترسیناكە.

تاكێكی تاکڕەهەند و دووڕوو. تاكێک بە سەروسیما ئیمۆ، لە فیكر و ناخدا داعش و توندڕەو.

تاكێك بە جەستە و ستایل و فۆرم مۆدێڕن، بە بیركردنەوە و بە عەقڵییەت دواكەوتوو و كلاسیك. تاكێك، لە ڕوو بە موسیقا دەڵێ حەڕامە و لەژێرەوەیش لەگەڵ گرتە ڤیدۆی پۆڕن، خوی نهێنی ئەنجام دەدات. تاكێكی خۆسەپێن و تووڕە و هەڵچوو و خۆتێهەڵقورتێن. تاكێكی جیقڵدان تەنگ و بێ تەحەموڵ و ڕاڕا و ناجێگیر. تاكێك ڕقی لە هەر شتێكە كە پێچەوانەی ئایدیۆلۆژیاكەی ئەو بێت.

تاكێك بەرگەی بیستنی دوو دێڕە نووسینی دادە ئەحلام مەنسور و خاتوو مەهاباد قەرەداغی ناگرێت. بە تێكستە شیعرێكی شێركۆ بێكەس هێڵنج دەیگرێت. تابلۆیەكی ئیرۆتیكی فەرهاد پیرباڵ تووڕەی دەكات. لاقی ڕووتی مێینە زەوقی هەڵدەستێنیت. قژی بێ لەچكی ژن جەوی دەگرێت. جوێن بە فاشیۆن و مەیک ئەپ ئارتێست دەدات.

مۆسیقا میزاجی تێك دەدات. تاكێك تابڵۆی ئیرۆتیكی لا یەكسانە بە پۆڕن و شیعری ڕۆمانتیك بە بەڕەڵایی.

لە ڕوانگەی ئەو تاكە تێڕوانین شێواو و ئەقڵ بە بەستەڵەك بووە، پەیكەر بت و مۆسیقا میزی کەرێیە. مەیك ئەپ ئارتێست و كچە مۆدێلەكان سۆزانین. ژنە هونەرمەندەكان دەڵە سەگن. نەورۆز جەژنی مەگوس و ئاگرپەرستییە. ئێزدییەكان گڵاو و پیسن. زەردەشتییەكان داكی خۆیان لەخۆیان مارە دەبڕن، كاكەییەكان شەوەڕەشیان هەیە، شیوعی و بێ دینەكان قێزەونن، پیرۆزکردنی جەژنی کرێسمس لە مەسیحیەکان کفرە.

ئەوە ئەو نەمەت و شێوازە بیركردنەوە ناساخڵەم و تێڕوانینە هەڵەو تۆتالیتار و فاشیست و دەمارگیر و نامرۆڤانەیە، کە لەناوەڕاستی نەوەتەكانەوە لە كوردستان سەری هەڵدا و دەستی پێ كرد و بەردەوام و بە بەرنامە و پیلان بۆ لێدان لە هەناسەی پێكەوەژیان و كوشتنی گیانی لێبوردەیی، كاری لەسەردەكرێت.

تاكو تاكی كوردی پێ گۆش و لغاو بكەن و وای لێ بكەن دوو بست ئەولاتری لووتی تێڕوانین و جیهانبینیە نابیناكەی خۆی نەبینێت و بە جیاوازییەكان قەڵس و توڕەبێت و سەرودڵی بگیرێت.

———–

٭نامەیەکی (کامەرانی مەلا ئەحمەد) تایبەت بۆ بیرەوەرییەکانی فەقێیەکی گومڕای نارد، سوپاسی دەکەم.

٭ئەو نووسینەی ناو جووت کەوانەبچووکەکەم لە وتارێکی بەڕێز(د.ئارام ڕەفعەت)وەرگرتووە.




ئافرەتی دووگیان و رۆژووی رەمەزان.. د. عه‌تیه‌ حه‌مه‌سه‌عید ساڵحی

خوای گەورە فه‌رموویه‌تی: [شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ [سورة البقرة:185. قورئانی پیرۆز كە بۆ مرۆڤایه‌تی نێردراوه‌ دەستووری ژیانە بۆ هەموو ئادەمیزاد، هیچ شتێك نییە كە پێغەمبەری موسڵمانان (د.خ) بۆ كۆمەڵ روونی نەكردبێتەوە، لێرەدا باسی ئەو ئایەتە پیرۆزەی سەرەوە دەكەین.
ژیانی تەندروستی ئافرەت جیاوازی هەیە لەگەڵ پیاوان، پیاوان ژیانیان ئارامترە لە ئێمە، هەر لە سەرەتای هەرزەكاریەوە كچان توشی سوڕی مانگانە دەبن، كە زۆر زەحمەتە بۆیان، جگە لەوەی ژانەسک و سەر و پشت دەگرن لەشیان تێكدەچێ، دەبێ ئەو كچە لە مانگێكدا حەوت رۆژ هەر خەریكی خۆپاكردنەوە بێت، چونكە ئەو خوێنە بەردەوام دێتە خوارەوە، بێگومان ئەگەر بە وردی لە كێشەكە تێنەگات، تووشی گرفت دەبێ، ئینجا لەناو خێزانێك ئەگەر ژمارەیان زۆر بێت و دەرامەتیان باش نەبێ، بێگومان كارەكە بۆ كچەكە زەحمەتتر دەبێت.
بەپێی ئەم ئایەتەی سەرەوە سوڕی مانگانە بە نەخۆشی دانراوە، ئافرەت نابێ بە رۆژوو بێت، پیاوان هەستی پێناكەن، چونكە ئێشەكە لەوان نییە.
كاتی دووگیانی:
لە مانگی 1 – 3 بە رێژەیەكی زۆر ئافرەتان رشانەوەیان هەیە، ئینجا واتای ئەوەیە رۆژیەكەی بەتاڵە، پێویستە هەر كاتێك رشایەوە كۆتایی پێبهێنێت.
ئەگەر تەندروستی گشتی باش بوو، دەتوانێ لەمانگەكانی 4 – 7 لە وەرزی بەهار و پایز و زستان بە ئاسانی رۆژوەكە تەواو بكات، بەڵام لە هاوین زۆر بە زەرەر دەگەڕێتەوە، چونكە بنیادەم زیاتر ئاوی لەشی بە عارەقەكردن دەڕوا، زیاتر تینوو دەبێ و كۆرپەكەش زەرەر مەندە دەبێ، ئەگەر هەستی بەتینوەتی كرد، كاردەكاتە سەر خەستی خوێنی كە بۆ وێڵاشی منداڵەكە زیانبەخشە و بۆی هەیە خوێنی كەمتر بۆ كۆرپەكە بڕوات، لەمانگی 6-7-8 زۆر بەخێرایی گەشە دەكا، ئەگەر رێژەی شەكر و ئاو لەناو خوێن كەم بوو، ئافرەت و كۆرپەكە بێ تاقەت دەبن.
لەمانگی 9 رۆژوگرتن بۆ ئافرەتی ئیشكەر و ماندوو زۆر زەحمەتە، چونكە ئێستا ژینگەش وەك جاران پاك نییە و رێژەی ئوكسجین لەناو لەش كەمترە، مادده‌ی ژەهراوی لەهەوا زۆرە، ئەویش كاردەكاتە سەر سییەكانمان، كە توانای پاكردنەوەی ئەو هەموو ژەهرانەی نییە. هەر ئەوەشە هۆی پشتئێشان و لاق و دەست ئێشان و سەرئێشان، ئینجا ئەگەر بێتو حەبی ژانیشی بخۆی خراپتر دەبێ، چارەسەری ئەو كێشەیە ئاو خواردنەوەی زۆرە، تاكو خوێن پاك بێتەوه‌ و گورچیلەكانمان بشۆرێن، هەروەها هەناو و ریخۆڵەكانمان بەرێكی كار بكەن.
كاتی دووگیانی بەرگری لەش بۆ میكڕۆب و ڤایرۆس كەم دەبێ، ئنیجا گەر رێژەی هیمۆگڵۆبین و خانە بەرگرییەكان كەم بن، میكڕۆبەكە زیاتر كاردەكه‌ن، گورچیلەكان و جگەریش ماندوو دەبن، ئەمەش كاردەكاتە سەر وێڵاشی منداڵەكە، كۆرپەكەش گەشەناكات.
زۆر ئافرەت هەیە لەكاتی دووگیانیدا ئەوەندە خوێنی توند دەبێ، بە تایبەت ئەگەر بەرۆژو بێ، یان بەهۆی میكڕۆبێكەوە نەخۆش بێ، خوێنەكەی خەست دەبێ و وێڵاشەكەی وشك دەبێ، ئەو منداڵە خۆی بەرامبەر گرژی روحم راناگرێ، بە تایبەت بۆ منداڵبوونی سروشتی، ئینجا نەشتەرگەری دەكرێ! ئەمەش دەبێتە هۆی مردنی زۆر كۆرپە و تێكچوونی كۆئەندامی زاوزێ و نەزۆركی.
جاران گەر ئافرەتی دووگیان بێ تاقەت بووایە، دەچوو لای مامۆستای ئایینی، ئەویش فەتوای بۆ دەدا كە دەتوانێ رۆژوەكانی بۆ كاتێكی تر دوابخات، یاخود فدیە بدات. بزانە بە روونی تەماشای رێنماییەكانی ئەو دینە پیرۆزە بكە، چۆن رێگای بۆ ئاسان كردووین، تاوەكو ئەزیەتمان نەبێ. خوا دەفەرمووێ “يريد الله بكم اليسر ولا يريد بكم العسر” (البقرە 185). واتە خواوەندی پیرۆز نایەوێت ئادەمیزاد ئەزیەت بدات.
ئافرەتان لەكاتی رەمەزان لەناو ماڵی خۆیان ژینگەیەكی زۆر خۆش بۆ كاتی بەربانگ دەڕازێننەوە، ئەوەی خەریكی خواردن دروستكردنە هەست بە رۆژو ناكات، جاروبار پێڕاناگا نوێژەكەی لەكاتی خۆی بكات، هەست بەوەختەكە ناكات، بۆ ئەو جۆرە ئافرەتانە رۆژو زۆر بەسوودە، لەش و كۆئەندامی هەرس دەحەسێتەوە.
پێویستە لەسەر هەموو پیاوان یارمەتی ئافرەتەكان بدەن، بەتایبەت ئەوەی دووگیانە، چونكە ئەگەر ئافرەت لەماڵەوە بێت دەتوانێ رۆژوەكەی بگرێ، بەڵام ئەگەر بچێتە كار و ئیشی دەرەوە و لەبەر گەرما و سەختی رێگا، زیاتر ئەزیەت دەبینێ، كاتی هاتەوە ناو ماڵ، لەبەر ماندووبوونەكەی خواردنی بۆ ئامادده‌ناكرێ و پاكوخاوێنی بۆ ناكرێ، ئینجا نەخۆش دەبێ.
لەمانگی رەمەزان پێویستە خواردنەكان سوك و ئاسان ببن، تاكو هەرسیان ئاسان بێـت، ئافرەتەكان واز لە سوركردنەوەی بهێنن، چونكە رۆن گەدە قورستر دەكا، خۆشبەختانە ئەمساڵ رەمەزان هاوینە و خورما هەیە و شیر و ماستی خۆماڵی و میوە و سەوزە زۆرە، با ئەمساڵ خواردنەكانمان لەشلمەنی پێك بێت.
گۆشت بەتایبەت مریشكی سوركراوە كەم بكەینەوە، تاكو رۆژوەكە ئاسان بێت و تینومان نەبێ، هەرچەند خواردنەكە سووك بێت تینوەتی كەم دەبێ، ئافرەتی دووگیانیش ئەگەر هەر بڕیاری رۆژوی دا، ئەوە خۆی لەئاكامی بەرپرسە، بەڵام ئامۆژگاریەكەم ئەوەیە، میوەی زۆر بخوات لەگەڵ ماست و شیر، نەچێتە بازاڕ و شوێنی گەرم، رۆژانە خۆی بشوات، تاكو هەناسە و سییەكانی لەو هەموو تۆز و ژەنگ و ماددە ژەهراویانەی ناو هەوای شار پاك بێتەوە. بەم هاوینە ژەهری موبەڕیدە و سپلیت، مۆلیدەی كارەباكان، هیچ ئۆكسجێنی بۆ نەهێشتوینەتەوە.
رۆژو بۆ كێ نابێ؟؟

  1. بۆ ئەو كەسەی لە مێژووی دووگیانیدا سەركەتوو نەبووە، وەك چەند جارێك توشی خوێنڕێژی بووە و منداڵەكەی فڕێداوە.
  2. ئەو كەسانەی نەخۆشی شەكرەیان هەیە، بە هیچ پێوەرێك نابێ بەرۆژو بن.
  3. ئەو كەسانەی فشاری خوێنیان هەیە.
  4. ئەو كەسانەی توشی ئیلتهابی جگەری ڤایرۆسی بوونە.
  5. ئەو ئافرەتانەی هیمۆگڵۆبینی خوێنیان لە 70% كەمترە.
  6. ئەو ئافرەتانەی لەرابردوو توشی خوێن مەیین بوونە و دەرمانی خوێن شلیان هەیە.



ژیان و چیترنا‮!‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬.. نه‌ژاد عزیز سورمێ

پێشكه‌وتنی‮ ‮ ‬ته‌كنه‌لۆژیای‮ ‬پێكگه‌یشتن و میدیا ،‮ به‌ تایبه‌تی له‌ بواری‮ ‬وێنه‌گرتنی‮ ‬سینه‌مایی‮ ‬و ته‌له‌فزیۆنی ،‮ ‬سه‌ره‌ڕای‮ ‬ئاسان كردنی‮ ‬كاری‮ ‬ڕاگه‌یاندن و خێرایی‮ ‬گه‌یاندن ‬پیشه‌بژێرییه‌كێشی‮ ‬له‌ ناو وێنه‌گر و هونه‌رمه‌ندانی‮ ‬سینه‌ما و ته‌له‌فزیۆن دروست كردووه‌‮… ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‬ له‌ وڵاتانێكی‮ ‬وه‌ك وڵاتی‮ ‬ئێمه‌ سینه‌مای‮ ‬ته‌سجیلی‮ ‬و ئارشیڤی‮ ‬ته‌له‌فزیۆنی‮ ‬كه‌ تا پێشتر ئه‌و ڕوخساره‌ی‮ ‬وه‌رنه‌گرتبوو ،‮ ‬بوو به‌‮ ‬یه‌كێك له‌ سیما فه‌رهه‌نگییه‌كانی ‬له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی به‌ هۆگه‌لێكه‌وه‌ له‌ ئاستی پێویستیشدا نه‌بووبێ . ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
فلیمی‮ ‬ته‌سجیلی‮ ‬و ته‌له‌فزیۆنی‮ ‬له‌ ناساندن و ئارشیف كردنی‮ ‬زۆر لایه‌نی‮ ‬ژیان ڕوونتر هاته‌ نێو ناوانه‌وه ‌ ‬هه‌ر چه‌نده‌‌ لای‮ ‬ئێمه‌ كه‌متر سوودی‮ ‬لێ بینرا ‌‮!‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
قسه‌ له‌سه‌ر هونه‌رمه‌ند و كارامه‌یی‮ ‬كادیره‌‮…‬ به‌ڕاستیش هه‌ر وایه‌ ،‮ ‬هونه‌رمه‌ندی‮ ‬لێهاتوو به‌ ئیمكانیاتێكی‮ ‬ته‌كنیكی‮ ‬كه‌مه‌وه‌ ده‌توانێ شت بدا‮ ، ‬مه‌گه‌ر‮ (‬ئیزنیشتاین‮) ده‌رهێنه‌ری سینه‌مایی ڕووسی ‬به‌ كامێرا سه‌ره‌تاییه‌كانه‌وه‌‮ (‬زرێپۆشی‮ ‬پۆتمكین‮)‬ی‮ ‬نه‌هێنایه‌ به‌رهه‌م‮ كه‌ ئێستاش له‌ مێژووی سینه‌مادا له‌ حساباندایه‌.. ‬به‌ ده‌یان نموونه‌ی‮ ‬تریش له‌ سینه‌ما و سینه‌مای‮ ‬ته‌سجیلی‮ ‬و فلیمی‮ ‬ته‌له‌فزیۆنی له‌م بواره‌دا .. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‬كاعه‌لی‮ ‬هاورێم باسی‮ ‬یه‌كێك له‌و فلیمانه‌ی‮ ‬بۆ گێڕامه‌وه‌ كه‌ ده‌رهێنه‌ری‮ ‬ئێرانی‮‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
(‬كیا ڕۆسته‌می‮) ‬له‌باره‌ی‮ ‬كاره‌ساتێكی‮ ‬ ‮ ‬بوومه‌له‌رزه‌ی‮ ‬ناوچه‌یه‌كی‮ ‬ئێرانه‌ به‌ ناوی‮ (‬ژیان‮ ‬و چیتر نا‮!) ‬ئه‌و فلیمه‌ی‮ ‬كاعه‌لی‮ ‬باسی‮ ‬ده‌كرد هه‌ر به‌ گێڕانه‌وه‌ سه‌رنج ڕاده‌كێشێ له‌ كاتێكدا به‌ ته‌نها‮ ‬كامێره‌یه‌ك و‮ (‬پاڵه‌وانێك‮) ‬بووه‌ و چیترنا‮!‬ عه‌لی‮ ‬ده‌یگوت‮ ‬فلیمه‌كه‌ بریتی‮ ‬بووه‌ له‌ ده‌نگدانی‮ ‬مناڵێكی‮ ‬چوار ساڵان كه‌ براكه‌ی‮ ‬له‌ كاتی‮ ‬بوومه‌له‌رزه‌دا له‌ ژووره‌وه‌ ماوه‌ته‌وه‌ و ئاكام خانووه‌كه‌ی‮ ‬به‌سه‌ردا ڕووخاوه‌‮…‬ سه‌یری‮ ‬ده‌رهێنه‌ر له‌ چ گۆشه‌یه‌كه‌وه‌ بۆی‮ ‬ده‌چێ 🙁 هاوین بووه ‌،‮ ‬ئه‌میر مناڵێكی‮ ‬چوار ساڵه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ڕه‌زای‮ ‬برای‮ ‬له‌ ژووره‌وه‌ن‮ ، ‬دایك و باوكیشی‮ ‬له‌ ده‌ره‌وه‌ له‌ ژێر كولله‌دا نووستوون‮… ‬دیاره‌ ئه‌و ناوه‌ پێشكه‌ و مێشووله‌ی‮ ‬زۆر بووه‌‮… ‬پێشی‮ ‬كاره‌ساته‌كه‌ به‌ چه‌ند ده‌قیقه‌یه‌ك،‮ ‬ئه‌میر به‌ هۆی‮ ‬مێشووله‌ خه‌وی‮ ‬لێ ناكه‌وێ دێته‌ ده‌ره‌وه‌ بچێته‌ ژێر كولله ‬لای‮ ‬دایك و باوكی‮ ‬بخه‌وێ ،‮ ‬له‌ كاتێكدا ڕه‌زا له‌ شیرنه‌ خه‌وان دایه‌ كه‌ بوومه‌له‌رزه‌ كاری‮ ‬خۆی‮ ‬ده‌كا و هه‌موو شتێك به‌ سه‌ریه‌كدا ده‌ته‌پێنێ‮!)‬ ده‌رهێنه‌ر هاتووه‌ له‌ زمانی‮ ‬مناڵه‌كه‌وه‌ كاره‌ساتی‮ ‬بوومه‌له‌رزه‌كه‌ ده‌گێڕێته‌وه‌‮… ‬ده‌رهێنه‌ر قسه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌میر ده‌كات‮:‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
❊ناوت چییه‌ بچكۆل؟ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‮ – ‬ئه‌میر‮.‬ ‮‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
❊ ‬ئه‌وه‌ چی‮ ‬بوو،‮ ‬چ ڕوویدا ؟ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‮ – ‬نازانم…شه‌و مێشووله‌ خانووه‌كه‌یان به‌سه‌ر ڕه‌زادا ڕووخاند‮.‬ ‮‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
❊ چۆن؟ ‮‬‬‬‬‬‬‬‬‬

  • ‬من هاتمه‌ ده‌رێ‮… ‬ئاخر مێشووله‌ پێیان وه‌ده‌دام‮…‬ ‬‬
    هه‌لاتمه‌ لای‮ ‬دایكم‮… ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬ڕه‌زا نه‌هات‮…‬ ‮‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
    ‬❊بۆچی‮ ‬ڕه‌زا نه‌هات ،‮ ‬مه‌گه‌ر‮ ‬مێشووله‌ به‌ویان وه‌نه‌ده‌دا ؟ ‮‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
  • ‬ڕه‌زا نووستبوو…دایه‌ هه‌ر ده‌گری‮!‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬
    ‮❊ ‬بۆچی؟ ‮‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
  • ‬ده‌ڵێ بریا مێشووله‌ ڕه‌زاشیان گه‌ستبایه‌‮.‬ ‮‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
    ❊ ‬ده‌ی‮ ‬باشه‌ ڕه‌زا بۆ خه‌به‌ری‮ نه‌بووه‌وه‌…؟ ‮‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
  • ‬ڕه‌زا نه‌هات…ئاخر مێشووله‌ ڕه‌زایان نه‌ده‌گه‌ست‮.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬
    ‮❊ ‬پاشان ؟ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬
    ‮- ‬پاشان كه‌ من چوومه‌ لای‮ ‬دایكم مێشووله‌ خانووه‌كه‌یان به‌سه‌ر ڕه‌زادا ڕووخاند‮…‬ ئیتر لێره‌وه‌ مناڵه‌كه‌ میزی‮ ‬دێ‮… ‬هه‌ڵدێ بچێ هۆ له په‌نای‮ چڵه‌ دارێك میزه‌كه‌ی‮ ‬بكا‮… ‬و تا دوایی‮…‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
    ده‌رهێنه‌رله‌م فلیمه‌ ته‌له‌فزیۆنییه‌ ته‌سجیلییه‌ كورته‌دا كه‌ زیاتر له‌ ڕیپۆرتاژێكی‮ ‬ته‌له‌فزیۆنی‮ ‬ده‌چێ ته‌نها‮ ‬یه‌ك كامێرای‮ ‬عاده‌تی‮ ‬به‌كار هێناوه‌‮!‬ كامێرایه‌ك و به‌س بێ دیكۆر و بێ ئێكسسوار و ته‌واوكاریی‮ ‬دیكه‌‮… ‬ده‌رهێنه‌ر خۆی‮ ‬له‌ پێشه‌كی‮(‬ژیان و چیتر نا‮!)‬دا وای‮ ‬گوتووه‌‮…‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
    وا بزانم له‌ جه‌نجاڵستان و‮ ‬هه‌رای‮ ‬ئه‌و هه‌موو ته‌له‌فزیۆنانه‌ماندا ئه‌وه‌نده‌ به‌س بێ‮…‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬



کتێب\ شەهلا.. سەردار جاف

بابەت: رەخنەو لێکۆڵینەوەی ئەدەبی

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..




ئێوارانە ٢٣.. سەردار جاف

ئێوارەيە و

نمە خەياڵێ ئاودامانی تەنيووم

سبەی سەفەرە و رێی دوورم چەپڵەڕێزانە

قەتارەی بيرەکانم لە شاڕێکانەوە پەرت پەرتن و

لە کۆبڵنزێ ئارامگرێکی گەنيووم

هێدی هێدی کات دەڕوا

لە تەمەنێ کەم دەبێتەوە

بۆتەی سەفەرێ نوقمی کردووم و چراکانيش لە دوورڕا دەزريوێنەوە

پياڵەی شەراب ئەلەستی دەستن

سبەی دێم دەرگاکان دەبنە کڵۆم و

ميوانخانەکەی دڵت بکەوە با واڵا بن

شەوێ تێيدا بسەکنێم

لێوە فڕينم گرتووە و پێدەچێ بۆ ديدارێ نيگاکان شەهلا بن

سبەی دێم و نها ديقەتی هەردوو تاکە پێڵاوەکەم دەدەم

بۆ نساری ژووانێ سوار بوون

کاتەکانی مێژوو يەک يەک لاپەڕەکانی لە سەر باڵی شنەبايەکن

بۆ حزووری کردگار چوون

سبەی دێم و گوێ لە سەدای ئاوێنە دەگرم

بە نەشئەوە بۆ دامێنی پەرژێنی خوار ماڵان هەست ڕادەگرم

سبەی دێم و شەو دەکەمە چراخانی دوای دابڕان

شێتانە چاوەنواڕم نزاکانی ئاوێزانی دوور و نزيک دەدەمە بەر ناڵەی گريان

سبەی دێم و شەونخونييەکان سەرچۆپی دەگرن

قوتووبەندی کريستاڵی و چەمی ماچێ بە ژانی دوو گيانييەوە رێ دەبڕن

سبەی دێم و تەليسمی گڕ دەترازێنين

ئەو پەنهانی پڕ سيحرە بەتاڵ دەکەينەوە

جارێکی دی ڤۆڵتێرس دەبێتە دايەنگەي شنەبايەک و ناتوێنەوە

سبەی دێم و پەچە و عەباکەت هەڵبدە

با کەمێ رووخساری جوانت ببينم و

 تۆ و ئێوارە بە بەر تيشکی نيگا بدەم

شەوچەرەمان ميلۆدی رۆژئاوایی بێ

هەڵپەڕکێی گەڕيان بسازێ

ئاگرێ بە رۆخی دەريادا بکەم

ئەم زۆنگاوە قەتيس ماوە

 بە نەرمە شەپۆلی تۆوە دێتە ڕێوە

ئەم گەڕيانە

 تەزينێکە نەرمە بەفرێکی تۆی دەوێ نەک کڕێوە

لە نێوانی سەرما و گەرما، شەپۆل و شەرم

هەر خۆشم دەوێی خۆشەويسترين کەسم

ئەڵمانيا

١٩ / ٣ / ٢٠٢٣




ئەی یار وا تێمەگە.. قەسیدەی: ستیڤان شەمزینی

وا تێمەگە ئەمە تەنیا خەیاڵێکە
نا، من چیتر گۆرانی مەرگ ناچڕم
تا ئەو کاتەی نقومی لەشی تۆ بم
هەموو ئەو شیعرە نائومێدانەشم
بەدوای هیوای رۆژێکەوەن
لێوەکانمان بۆنی یەکتر بگرن
ئەو ئاوازە زۆر جار غەمگینەی
لە توێی وشەکانمەوە دێت
مانای تەرکدانی ژیان نییە
واتای ماراسۆنیش نییە بەرەو مەرگ
نا، ئەمە حەسرەتی دوورییە
لە نیگاری خۆرەتاوی باڵات
ئەو وڕێنانەی لە شەودا دەیانکەم
ونبوون نییە لەناو قەرەباڵغی بەرلین
نا، گەڕانە بەدوای رۆژێکدا
لەسەر لەشی رووتت
نەخشەی نیشتمانی لەززەت بدۆزمەوە
وا تێمەگە ئەمە تەنیا دەردەدڵێکە
خۆشەویستیت ئاگرێکی پرتەقاڵییە
لە سەوزایی دەشتی خەونەکانم بەربووە
جوانیت جادووی هاروت و مارووتە
لە ژیانی عەوداڵ و گەڕۆکم کراوە
ماچە تامەزرۆ شەرمنەکانت
ئەستێرەن بەلێومەوە دەدرەوشێنەوە
هەڵکردنی شەماڵی سینگ و بەرۆکت
کوژانەوەی تووڕەییەکانمی بەدەمەوەیە
ئەو پەنجانەی گیتاری دڵتەنگی دەژەنن
حەزیان لە سیسبوونەوە نییە
لەناو باخە شەکەتەکانی بێهودەییدا
نا، ئەوانە ماندوون
دەیانەوێت گەشت بکەن
بەناو تاڵ بە تاڵی پرچی گوڵاوڕێژتدا
وا تێمەگە بیر لە خۆکوشتن دەکەمەوە
سەد ئەوەندەی تر
چارەگران بم لای ژیان
دەست ناخەمە گەردنی خۆمەوە
هەمیشە ئومێدم هەیە
ماچەکانی تۆ
پەلکەزێڕینە لە لاملم بنەخشێنێت
ئەگەر شیعرێکێشم خۆکوژیی ئەنجام بدا
دیارە دڵی لەوە رەنجاوە نەیتوانیوە
وەسفێکی تەڕی ماچێکی تۆ بهۆنێتەوە
یان زمانی دەبەسترێ و واقی وڕ دەمێنێ
لە دیمەنی ئەو تابلۆ ئیرۆسییەی
لەسەر سیسەمی لێکئاڵان دەینەخشێنین
ئەگەر بینینت زمانی شیعرم کورت بۆتەوە
مانای کورتهێنانی عەشقی من نییە
نا، دەستی حەزم زیاتر درێژ کردووە
بۆ ئەوەی پەنجەکانم بگەنە
هەموو سەرچاوە روونەکانی چێژ
وا تێمەگە لە باسی مردندا
سەرقاڵی گۆڕهەڵکەندنم بۆ جوانییەکانم
نا، ئازیزم بابەتەکە مردنی مەرگە
بەو خەنجەرە نوک تیژانەی
لەرێگەی رژانمان بەسەر یەکدا
لە ناو سکی مردنی وەردەدەین
هێندە لە هۆگربوونم بە پایز سڵ مەکە
گەڵاڕێزان لە قامووسی مندا
پێچەوانەی مانا باوەکانی باخە
نا، ئازیزم وەرینی ماچە گەرمەکانی منە
بەسەر لەشی هەڵلەرزیوی تۆدا
گەڵاڕێزانی ئەسرینەکانی تۆیە
لە نێو دەفتەری شیعرەکانی مندا
واتێمەگە هێندە مەستی دەریام
ئیدی کانیاوی مەمکەکانت لە بیر دەکەم
نا، ئازیزم پێش ناسینی دەریا
لە هەر دوو کانییەکەی سینگت
تینووێتی سەفەری عەشقم دەشکاند
وا تێمەگە ئەی یار
لەهەنگاوە تیژتێپەڕەکانمدا
بەرەو شوێنێکی تر
ملی رێگەم گرتۆتە بەر
نا، ئازیزم ئەم پەلەپەلەم بۆ ئەوەیە
چرکەیەک زووتر بگەمە

دوورترین مەودای لەشی ناسکت

5-5-2019
سوێد – مالمۆ
ئەمڕۆ پاش گەڕانێکی زۆر بەناو شاری مالمۆدا لەگەڵ “دکتۆر فەرمان”ی پورزام. بە ماندوێتیی ئەم شیعرەم نووسی کە بە درێژایی پێنج کاتژمێری ناو شەمەندەفەری نێوان ستۆکهۆڵم بۆ مالمۆ بیرم لێ دەکردەوە. وشەکان لەو ساتەوە وەک پۆلە چۆلەکەیەکی ماندووی تینوو لەسەر چەمی مێشکم نیشتنەوە کاتێک لە سێنترال ستاخۆنی ستۆکهۆڵمەوە شەمەندەفەر کەوتە جوڵە رووەو کۆتا شاری باشووری سوێد واتە مالمۆ.




کرێ.. پشکۆ ناکام

…….ئەم خانوە کارتۆنییەی بە “قەوارەی هەرێم”!! ناو ئەبرێ ، هەر لە دروست بوونیەوە ئەزانرا کە ڕۆژێک کۆتایی پێ ئەهێنرێ ، ئەگەر و نەگەری نیە بەڵکو “کەی و چۆن”ی هەیە ، چونکە ئەم خانوە کە دیوارەکانی بە ئاڵای کوردستان؛؛و داڵی حیزب و چەن دروشمێکی سواوی ژەنگ گرتوو ڕازێنراەوتەوە بەڵام بناغەی خانوەکە خەڵکانی تر دروستی کردوە ، لایەکی بناغەکە چیمەنتۆی تورکیە ،لاکەی تر چیمەنتۆی ئێرانیە ، لەولاشەوە چیمەنتۆیەکی تێکەڵاوی هاوپەیمانەکانمانە!!! كە بەشی خۆیان تیا گل یاوەتەوە ، لە خواریشەوە گەرچی دیوارەکە کراوەیە بەڵام ڕۆژ نیە لەگەڵیا قەوارەکە توشی هەڵاو بگرە نەبێ ، کە ئەویش بەغایە … ئەم خانوە کە نەوتێکی زۆری تیایە خاوەنەکانی بەردی بناغەی ئاگایان لە هەموو شتێکە و نەک بە بەرمیل بە لیتر و گاڵۆنیش چەنی لێ لرف ئەدرێ و خەشنۆش ئەکرێ ئاگادارن ، لەگەڵ ئەوەشا بێ دەنگن ، ئەو ئامانجە سیاسەی لە بوونی قەوارەکە دەستیان ئەکەوێ تا ئێستا لەوە زیاترە کە لە خۆیانی تێک بەن ، بەڵام ئەمە تا سەر نیە ، چونکە چۆن ئەمریکا و هاوئەمریکیەکان سوور بوون لەسەر لابردنی”صدام” جا نەک چەکی تۆتۆمی چەرەس و گوێزیشی هەبوایە هەر ئەبوایە لێ ی بەن، ئەمڕۆش ئەوان پێویستیان بە پێگە “جوگرافی”یەکەی قەوارەکەیە ، کێ حاکمە و جۆن حوکم ئەکا و چۆن ئەدزێ موهیم نیە ، موهیم ئەوەیە وەک ناوچە چەن لە خزمەتی ستراتیجیەتی ئەمریکا و هاوەکانێتی ، تورکیا لایەکی خانوەکەی ئینتیداب کردوە و نەک کرێ نایا بەڵکو خودی قەوارەکە بوە بە دەغیلەیەکی گەورەی جەژنانە ئاسا بۆی ، سوریا کە خۆی خواخوایەتی زوو زوو پیا نەکێشن کەچی ئەنجا حسابی تیپێکی دوو گۆڵی گەڕەک بۆ قەوارەکە ناکا ، بەغاش لە ڕووی دەستوورییەوە قەوارەکەی گوشیوە هەر لە هەولێرەوە ملێک سەری دەرهێنا بەغا بە دادگای فیدڕاڵی و پرینستپەکانی فیدڕاڵییەوە وایان پیا ئەکێشێ سەدجار مەعزەرەت هێنانەوە و خۆ بە عێڕاقی زان دادی قەوارەکە نایات..لە هەمووی گرنگتر ئەوەیە ئەو خەڵکەی لەهەرێم ئەژین ” قەرەج”یش بونایە هەر هەمان حسابیان بۆ ئەکرد چونکە ئەوان پێویستیان بە خاک و پێگە جوگرافییەکەیەتی ئیتر تۆ بەکام زمان بۆڵە بۆڵ ئەکەی وەک میسرییەکان ئەڵێن” ما یحسبوش”..
دەسەڵاتی هەرێم لە خانوە کارتۆنییەکەی قەوارەکەیا لەسە بەڕەیەک دانیشتوە کە بەڕەی هاوپەیمانەکانە ، کەی ئەو دۆستە زۆر دێرینانەی !!! کورد ئیشیان بە قەوارەکە تەواو ڕایئەکێشن و بە هەوای ڕاکێشانەکە دیوارە ڕەنگاوڕەنگەکانیش ئەڕوخێن و چیرۆکەکەش بەیەک شێوە کۆتایی یەت کە لای خەڵک سەیر نابێ چونکە خەڵک بە ئاش بەتاڵ وەک کۆتایی حکایەت ئاشنان ، ڕەنگە قسەکردن لەسەر ئاڵتەرناتیڤی قەوارەکە باسێک بێ کە لە مەبەستەکانی ئەم نووسینە نەبێ ، ئیتر هاوار هاواری ” دەستکەوتی خوێنی شەهیدان” و ئەنفال و ..و…و…ئەچێتە خانەی “بۆ حەلاوی باس کە”.. هەر بێ خانویەک بە موەقەت خانوی وەرگرت ئەبێ بزانێ ڕۆژێک پێ ی ئەووترێ فەرموو بۆ دەرەوە….پرسیارەکە ئەوەیە دوای داڕمانی خانوەکە ، چادر بۆ دانیشتوانەکەی هەڵ ئەدرێ یان بە کەلاوەیی ئەخرێتە سەر بەغا ؟ یان بە جۆر و نرخێکی تر ئەدرێ بە کرێ…!!




شانۆ بۆ هـەرزەکاران/ گـوێـدرێـژ و گـورگ.. رەزا شـوان

 
(کەسـایـەتییەکـان: گـوێـدرێـژ. سـەرۆک ، گـورگ ، رێـوی ، مـشـک ، ئاژەڵـەکـان)
(
شـوێـن: دارسـتانـێکی جـوان و گـەورەی پـڕ لـە ئـاژەڵی هـەمـەچـەشـنەیە)

بەشی یەکەم


چـيرۆکـبێژ: هـەبـوو نەبـوو، لە سـەردەمـێکی زوو، دارسـتانێکی زۆر جـوان هـەبـوو. کۆمەڵـێکی زۆر لە ئـاژەڵانی هەمەچـەشـنە، پێکەوە بە ئاشتی و ئارامی و هـێمنی لەم دارستانەدا دەژیـان. بە هەڵـبژاردن ئاژەڵـێکـیان کردبوو بە سەرۆکی دارسـتانەکەیـان.

رۆژێـک گـورگـێک سەردانی ئـەم دارسـتانەی کـرد. چـیی وت؟ وەرن بـا پـێـکەوە ئـەم گـورگـە بناسین و بـزانـین نیـازی چـییـە؟

گورگەکە: بێگومان ناوبـانگی ئەم دارسـتانەم بـیستووە، کە چـۆن ئاژەڵـەکانی لە سایەی سەرۆکە خۆشەویستەکەیاندا، بە تەبایی و ئاشتی و خۆشی دەژین و هـیچ کێشەیان نییە. هەلێکی باشم بـۆ رێککەوتووە، بۆ ئەوەی ئاشتی و سەقـامگیریی لەم دارستانە جوانەدا تێکـبدەم. ئاژاوە و گـێرەشێوێنی دەخەمە نێـوان ئاژەڵەکانەوە، تا بگەم بە مەرامی خـۆم. مەرامیشـم ئەوەیە، کە ببـم بە سەرۆکی ئاژەڵـەکـانی ئـم دارســتانە گـەورەیە. کە پـڕە لە کەروێـشک و بـاڵـندە و ئـاسکە و جـۆرەهـا ئـاژەڵ. ئـەوەش دەزانـم کە هـێنانـەدیی ئـەم ئامـانجـەم ئاسـان نیـیە و قـورسە. دەشـزانـم کە چـۆن هـەنـدێ لە ئـاژەڵە سـاویـلکەکـان و ئەوانەشیان کە فـێڵبازن هەڵیانبخەڵەتێنم و یارمەتیم بـدەن، تا بگەم بەوەی دەمەوێت.

چـیرۆکـبێژ: دوایی گورگە گـوێێ لە بانگەوازێـکی گـوێـدرێـژەکە بوو. دەبێـت چی بڵێت؟

گوێـدرێـژەکە: ئەی خەڵکی بەڕێـزی دارستانەکەمان، دانـای دارستان و سەرۆکمان، ئەو مژدەیەتان دەدەنێ و پێتان دەڵێن، ئەمساڵ ساڵێکی تایبەتی دەبێت، کە هەموو رۆژەکانی هـەر خـۆشی و شـادی و کارکـردن دەبـێـت.

گورگەکەکە: ئاهـا.. کەواتە گـوێـدرێـژی گـەورە، یـاوەر و قـسەکەری تایبەتی سەرۆکە. ئەو کەسەیە کە دەتوانێت لە بەدیهـێـنانی پـلان و تەگـبیرەکەم یارمەتیـم بـدات. ئەوەش دەزانـم، کە گوێـدرێـژەکە دڵسوزێکی راستیی سەرۆکەکەیانە، بەڵام منی گـورگ، بەڵێ مـنی گـورگ، دمناسن کە گـورگ کـێیـە و چـیی لەدەسـت دێـت.

چـیرۆکبـێژ: گـوێـدرێـژەکە قـسەکـانی تەواوکـرد و وتی:

گوێـدرێـژەکە: ئەوانەی لێرە ئامادەن، با ئەم مـژدەیە بە ئەوانە بگەیەنن کە لـێرە نین.

چـیرۆکـبێژ: دوایی گـوێـدرێـژەکە ئـاژەڵـێکی بیـنی کە خەڵـکی دارسـتانەکەیـان نەبـوو. ئاژەڵـەکە لـێی نـزیک بـۆوە، تا گەیـشـتە لای گـوێـدرێـژەکە، ئەویـش گـورگـەکە بـوو.

بەشی دووەم

گورگەکە: رۆژ باش ئەی مامۆستا گوێـدرێژ، مامۆستای هەموو گیانلەبەران و سەرۆکی ئاژەڵانی ئەم دارسـتانە، خـاوەنی دەنگـێکی خۆش، کە خۆشترە لە قـاسپە قـاسپی کەو و لە جـریـوەی چـۆلەکە. بەڕێـزتـان بە ئارامی و دانـایی و دڵـپاکی و خۆڕاگـری ناسراون.

گـوێـدرێـژەکـە: تـۆ کـێیـت؟ ئـەم سةتایشانە چـین دەربـارەی مـن دەیـانـڵـێیـت؟

گورگەکە: رەنگە ئەوە نەزانیت، کە باپـیرەی مـن و تـۆ ئامۆزای گیـانی بە گیانی بوون. ئەم سـتایشانە زۆر کەمـن دەربارەی گـەورەیی و دانـایی بەڕێـزتـان.

گوێـدرێـژەکە: تـکایە خـۆت بناسێـنە و پێـم بـڵێ تـۆ کـێیـت؟

گـورگەکە: گەورەم من گـورگم و خـزمێکی نزیکـتم. من لەو کەسانەم کە زۆر سەرسامی کەسـایەتی تـۆی مـەزن و ئـەو کـارە گەورەکـانەی کە دەیـانـکەیـت. گـەورەم گـوێـدرێـژ، گـەر تـۆ نەبـوویـتـایە، ئـەم ژیـانە خـۆشـەی کە لە دارســتانەکـەدا هـەیە نـەدەبـوو.

گوێـدرێـژەکە: ئەهـاااا. قـسەکـانت دروسـتن.

گورگەکە: بەڵێ گـەورەم، من لە دارستانـێکی دوور لێـرە دەژیـم. بەڵام ناوبانـگی تـۆمان بیستووە. لە هـەمـوو کـۆبـوونەوەکانی ئاژەڵـەکانی دارسـتانەکەمـانـدا، کـاتێک کە بـاسی ئـارامی و دڵـسـۆزی و خـۆڕاگـری دەکـەیـن، بـۆ نمـوونە ئـامـاژە بـە بەێـزتـان دەدەیـن، منـیـش بە شـانازییەوە دەڵـێم کە تـۆ خـزمی منـی.
بەڵام پرسیارێک رامانی کردووم، نازانـم تـۆ چی سوودێکت لەم مانـدووبوون و کارانەت دەستکەوتووە؟ هەموو کارەکانت لە پەرژەوەندی سەرۆک دایە، کە تێر دەخەوێت و پاڵی لێـداوەتەوە و هـەر خەریکی خـواردنە، تـۆ دەیکەیـت و ئـەو بەرەکـەی دەخـوات. بـەڵام ئەو داماوەی کە لە بەیانییەوە تا ئێـوارە رەنـج دەدات و خەریکی چارەسەری کێشەکانە

ئـەوە تـۆی، لەگەڵ ئەوەشدا تێر خواردنت ناکەن. مـن دڵـم بـۆت دەئێشـێت.

گوێـدرێـژەکە: قـسەکانـت راسـتن. بە داخـەوە کە ئەمـە سـروشتی ژیـانە.

بەڵام سەرۆکمان بە دەنگ و بە رازیبوونی هەموو ئاژەڵەکان هەڵـبژێراوە و کـردوومـانە بە سـەرۆک و بە فەرمانـڕەوامان.

گورگەکە: بەڵام بەڕێـزم تۆ شایەنی ئەم پۆستەی، دوودڵ مـەبە، من لە ئێستا بە دواوە ئامانج ئەوەیە کە تـۆ ببیت بە سەرۆکی دارستانەکە. بۆ خـۆت پـاڵی لێبدرەوە و فەرمانکە، خۆشترین خـواردن دەخـەنە بەردەمت. بەڵام پێویـستە گوێـدێـربیـت و بە قـسەم بـکەیـت.

گوێـدرێـژەکە: بە دڵـنیاییەوە بە قـسەت دەکەم.

گورگەکە: ئێـستا ببـمبە بـۆ لای سـەرۆک، تـا رازی بـکەم، بۆ ئـەوەی واز لە دەسەڵات بهێنێت و تۆ لە شوێنی خۆی دابنێت و لەسەر کورسی سەرۆکایەتی دابنیشیت و فـەرمانـڕەوابیـت.

بەشی سـێیەم


چـیرۆکـبێژ: گـوێـدرێـژەکە گـورگـەی بـرد بـۆ لای سـەرۆک و پـێی ناسانـد.

گوێـدرێـژەکە: سەرۆکی گەورەم، ئەم گورگە میوانی دارستانەکەمانە، کەسێکی باش و رووخۆشـە. دەمـەوێـت بـیکەیـت بە یەکـێک لە نـزیـکەکـانی خـۆت.

سەرۆک: فەرموو بەخـێربێیت گورگ. بێگومان گەر وابێت لە خۆمی نزیک دەکەمەوە.

چـیرۆکبـێژ: گوێـدرێـژەکە، چـووە دەرەوە. خەریکی کارەکـانی خـۆی بـوو. گورگەکە لە لای سەرۆک مایەوە و دەستی بە ستایشکردنی سەرۆک کرد و زۆری بە شان و باڵـیدا هـەڵـدا. زۆ مـەرایی لە بەردەمیـدا کرد. دەیهـێنـایە پێـکەنین، تا سەرنـجی سەرۆکی بۆ لای خـۆی رابکـێشێـت و پێی سەرسـام بێـت.

سەرۆک: لە ئەمـڕۆ بەدواوە تـۆ لـە جـێی گـوێـدرێـژەکە، جـێگـری تایبـەتی منـیـت.

گـورگـەکە: زۆر سوپـاس سـەرۆک، کە بە زوویی ئەم پـۆسـتەت بە مـن بەخـشی.

چـیرۆکبـێژ: گـوێـدرێـژەکە کە ئەمـەی زانـی، زۆر لە گـورگـەکە تـووڕەبـوو.

گوێـدرێـژەکە: چی روویـدا؟ ئـەی ئێـمە لەسەر ئەوە رێکـنەکـەوتین کە من بکەیت بە سـەرۆک؟ تـۆ ناپاکـیت لەگـەڵمـدا کـرد.

گـورگەکە: ئامـۆزا گیـان، تـووڕە مـەبە، قـوربـانی گـوێیە درێـژەکانت بـم. چـون بۆ ئـەم کارە سەرۆک رازی بـکەم، ئەگـەر لـێی نـزیـک نەبمـەوە.

گوێـدرێـژەکە: ئەهـاااا، بـەڵی راسـتە.

گـورگـەکە: گەورەی بەڕێـزم سەرۆک، ئەمەوێت لە کارێکی گرنگ ئاگادارت بکەمەوە.

سەرۆک: فەرمـوو قـسەبـکە و چـی هـەیە بـۆمی بـاس بـکە.

گـورگـەکە: هـەمـوو ئاژەڵـەکـان لـە دارسـتانەکـەدا، باسی ئـەوە دەکـەن، کە بەڕێـزتـان دەتەوێـت واز لە دەسەڵات بهـێنیـت و دەستبەرداری پـۆستی سەرۆکی دارستانەکە بیت.  گوێـدرێـژ لە جـێگای خـۆت دابنێیـت و بـکەیـت بە سەرۆک. هەمـووشیان گوێـدرێـژ لە تـۆ لەپێـشـتر و بە شـایـەنی سـەرۆک و دەستەڵاتی دەزانـن. ئایـا راسـتە کە بەڕێـزتان دەست لە سەرۆکـایەتی هـەڵـدەگـرن و گـوێـدرێـژ لە شـوێنی خـۆت دادەنێـیـت؟

سەرۆک ـ بە تـووڕەییـەوە: کـێن ئەوانـەی وا دەڵـێن، هـەر هـەمـوویـان دەکـوژم.

گـورگـەکە: کەواتە ئـەمـە درۆیـە، ئـەم قـسەیـەیـان بە دەمی تـۆوە هـەڵـبـەسـتووە. وا دیـارە کە گـوێـدرێـژ، چـاوی بـڕیـوەتە دەسـتەڵات و سـامـانـەکـەی بەڕێـزتـان.

چـیرۆکـبێژ: لە دوای چەنـد رۆژێـک، گورگەکە، بـووختـانی بـۆ پاسەوانەکانی سەرۆک هەڵـدەبەستێـت.

گـورگةەکە: سەرۆکی گـەورەم، ئاشکرایە کە پاسەوانە تایبەتییەکانـت، گوێـدرێـژەکەیـان خۆشـدەوێـت، دەستیان لەگـەڵـیدا تێکەڵکـردووە. قەرسیل و کاوجـۆی زیاتری دەدەنێ تا کـێشی زیـاتربێـت. دڵگـرانـم کە لە مـن زیـاتر، هـیچ کەسێکی دڵسۆز بە دەورتەوە نییە.

سەرۆک: قـسەکانت راسـتن، هەر ئێستا هەموو ئەو تاوانبـارانە دەخەمە بەنـدیخانەوە.

چـیرۆکـبێژ: سـەرۆک گـوێـدرێـژەکە و پاسەوانـەکـانی خـستە بەنـدیخـانـەوە.. لە دوای چەنـد رۆژێـک، با بـزانین گـورگە چئ پیـلانێـکی تـری لەبـن سـەردایە.

گـورگـەکە: سـەرۆکی گـەورە و رێـزدارم، ئێـستا هـیچ نـاپـاکـێک بە دەورتـەوە نیـیە. گـەر رێـمپێـبـدەدەیـت، پێـشـنیاری کارێـکی گـرنگـت بـۆ دەکـەم.

سـەرۆک: بێگـومـان جێگـری دڵپـاکـم، رێپـێـدراوی، فـەرمـوو پێشـنیارەکەت چـییە؟

گورگەکە: گەورەم، من بە پێویستی دەزانـم، کە خودی بەڕێـزتان سەردانی بەندیخانەکە بکەن تا لەوە دڵـنیابن و دڵتـان داکەوێـت، کە هـەمـوو ناپاکەکـان لە بەنـدیخـانەدان و بە چـاوی خـۆت بیـانبـینیـت.

سـەرۆک: بـەڵێ ئەمـە دەکـەم. دەی تـۆش هـەسـتە با بـڕۆیـن بـۆ بەنـدیخـانەکە.

چـیرۆکـبێژ: سـەرۆک دەچنـە بـەردەم دەرگـای بەنـدیخـانەکە

گـورگەکە: سەرۆکی پایەبەرز، ئەوەتە واین لە بەردەم ئەو تاوانبارانە. بەڵام خۆت بە تەنیـا بچـۆرە نـاو بەنـدیخـانەکـەوە. بـۆ ئـەوەی هەمـوویان رەزیـل بکەیـت.

سەرۆک: ئـەی تـۆ بۆ نایەیتـە ژوورەوە؟

گـورگەکە: مـنی پاسەوانە دڵسـۆزەکـەت. لە دەرەوەدا دەوەسـتم و چـاو بە هـەمـوو لایەکـدا دەگـێڕم و ئاگـاداریـت دەکـەم.

چـیرۆکـبێژ: سـەرۆک هەر خۆی چووە ناو بەنـدیخانەکەوە. گورگەکە یەکسەر دەرگای بەنـدیخـانەکەی داخـست و قـاقـا پێکەنی قـوفـڵی کـرد و کـلیلەکەی لە گەڵ خـۆی بـرد.

گـورگـەکە: ئەوا سەرکەوتـم و بە مەرامم گەیشتم، ئێستا من سەرۆکی ئەم دارستانەم.

چـیرۆکـبێژ: سـەرۆک کە زانی کـەوتە داوی پیـلانی گـورگـەکەوە، داوای لێـبووردنی لە پاسەوانەکانی و لە گـوێـدرێـژەکە کـرد. گـوێـدرێـژەکەش داوای لـێبووردنی لە سەرۆک کـرد. کە وایـزانی کە جـێگەی سـەرۆک دەگـرێتەوە و دەستەڵاتـەکـانی دەگـرێتە دەسـت.
 هەمـوویـان بیریـان لەوە دەکـردەوە کە چـیبکەن بـۆ ئـەوەی لە بەنـدیخـانە رزگـاربـن.

لە دەرەوەی بەندیخانەدا، گورگەکە متمانەی بە رێـوییەکەی هـاوڕێی هەبوو، پشتی بە ئـەو دەبەسـت. رێـوییـەکە بە هـەمـوو لایـەکی دارسـتانەکـەدا رۆیـی راگـەیـانـد.

رێـوییەکە: خەڵـکی دارستانەکەمـان، سەرۆکمـان بـۆ گەشتێکی یەکجـار دوور رۆیی و ناگـەڕێتەوە. گـورگەکەی لە جـێی خـۆی کـرد بە سـەرۆک و هـەمـوو دەسـتەڵاتـەکـانی بە ئـەو سـپارد. لە ئەمـڕۆوە گـورگـەکە سەرۆکمـانە. دەبێت ملکەچی بڕیـارەکانی بـن.

چـیرۆکـبێژ: ئاژەڵـەکـانی دارسـتانـەکە، سەریـان سـوڕمـا، دەیـانـپرسی چـۆن شـتی وا دەبێـت؟ چۆن سەروک ماڵئاوایی لێمان نەکـرد؟ بەڵام هـیچ وەڵامێکیان دەستنەکەوت. بـۆیـە بـڵاوەیـان لێکـرد. تەنیـا مشکـێکی بچـکـۆلە نەبـێـت. کـە بـڕوای بە قـسـەکەی رێـوییـەکە و گـورگـەکە نەکـرد. بـڕیـاری دا کە راسـتی بـزانێـت.

بەشی چـوارەم


چـیرۆکـبێـژ: لـە نیـوە شـەودا، مـشکەکـە بە دیـواری شــوورەی کـۆشـکی سـەرۆکـدا هـەڵگـژا و سەرکەوت و دابـەزی، تا گەیشتە شوێـنێکی زۆر نـزیک لە کـۆبـوونەوەی نێـوان گـورگەکە و رێـوییەکە، خۆی شاردەوە و نەیان بینی، گۆێی لە قسەکانیان گرت.

رێـوییەکە: گەورەم گـورگ، بۆم بگـێڕەوە، کە چـۆن بەم خـێراییە بوویـت بە سەرۆك؟ تـۆ مـاوەیـەکی زۆر کـەمە ا بـوویـت بە میـوانی ئـەم دارسـتانە.

چـیرۆکـبێژ: گـورگـەکە قـاقـا پـێـکەنی و بە تەڵـفـیـسی و بە دەنگـێکی بـەرزەوە.

گـورگەکە: ساوێـلکەیی و گـەمـژەیی گـوێـدرێـژەکـەم قـۆسـتەوە. ئیـنجـا فـێـڵ و پیـلانی خۆم بۆ بەدەستهێنانی بڕوا و متمانەی سەرۆک. تا توانیم گوێدرێژەکە و پاسەوانەکانی سـەرۆک و سـەرۆک خـۆشی بـخـەمـە بەنـدیـخـانـەکـەوە. دەرگـای بەنـدیخـانـەکـەشـم کلـیل دا. کـلیلەکەی لەژێـر سەرینـەکەم دامنـاوە. ئێـستا مـن سـەرۆکی ئـەم دارسـتانەم.
لـە بەیـانییـەوە دەسـتـدەکـەم بـە خـواردنی کەروێـشـکەکـان و ئاسـکەکـان و ئـەودوای ئاژەڵـەکان. هەر رۆژی یەکـێکـیان دەخـۆم. بەشی تـۆش لەو خواردنە خۆشانە دەدەم.

چـيرۆکبێژ: مشکەکە گوێی لە هەموو قـسەکانی رێـوییەکە و گورگەکە بوو. بە خـێرایی و بێ ئەوەی بیبینن لەو شوێنە هاتە دەرەوە. بە پەلە هەموو ئاژەڵەکانی دارسـتانەکەی کۆکـردەوە، قسەکانی رێـوییەکە و گورگەکەی بۆ گـێڕانەوە. ئاژەڵەکان سەرسـام بوون. پـرسییان چـیبکەین لەگـەڵ ئـەم گورگـە ناپـاکە و ئـەم رێـوییـەی هـاوڕێیـدا؟

مـشکەکە: دوودڵ مەبـن، ئـەوەی لـێـتانـم دەوێـت، بەیـانی زوو لـە دەوری کـۆشـکی سەرۆکـدا کـۆببنەوە، گـەر بینیتـان گـورگـەکە و رێـوییـەکە دیانـەوێـت لە کـۆشکەکە رابـکەن، دەرفـەتیان مـەدەن و هەر هەمـووتـان هـێڕش بکەنە سەریان و بیانگـرن.

چـیرۆکـبێژ: بەیانی زوو مشکەکە چووە ناو کۆشکەکە و لە ژووری گورگەکەدا خۆی شاردەوە. هـەرکە گورگەکە لە ژوورەکـەی دەرچـوو، مشکەکـە بە خـێرایی کلیلەکەی لەژێـر سـەرینی گورگەکە دەرهـێنا. چـووە بـەردەم دەرگای بەنـدیخـانەکە و کـلیـلەکەی بـۆ سەرۆک هـەڵـدا.

مـشکەکە: سەرۆکی گەورەم، ئەمە کـلیلی دەرگای بەندیخانەکەیە و قـوفڵەکی بکەنەوە. بەڕێـزت و گـوێـدرێـژەکە و پاسـەوانەکانـت وەرنە دەرەوە، لە دەوری بەنـدیخـانەکـەدا چاوەڕێتان دەکەن. هەموومان هـێڕش دەکەینە سەر گورگەکە و ڕێویییەکەی هاوڕێی. دارستانەکەمان لـەو ناپـاکانە پاک دەکەینـەوە.

سەرۆک: زۆر زۆر سـوپـاس مـشکی ئـازا و دڵسـۆز.

چـیرۆکـبێژ: دوای چەنـد خـولەکـێک سەرۆک و گوێـدرێـژەکە و هەموو پاسەوانـەکان، لە بەنـدیخـانەکـە هـاتـنە دەرەوە. هـەمـوویـان دەوری کـۆشـکەکـەیـان دا. رێـویـیـەکە شارەزابـوو، لە کونێکی گەورەی دیـواری کۆشکەکەوە لەگـەڵ گـورگەکەدا دەرچـوون.  توانیان رابکەن، بەڵام لە دەروازەی دارستانەکەدا رووبەڕووی ئاژەڵـەکان بوونەوە و هـێڕشیان کـردە سەریـان و هـەردووکیانیـان گـرت. خستیانیان نـاو بەنـدیخـانەکەوە و دەرگـاکەیـان لەسەریـان کـلیـل دا.

چـیرۆکـبـێژ: منـداڵـە چـاوگەشـەکـان، بـینەرانی خـۆشـەویـست، یەکـێتی و خـوشی و ئاشـتی و سـەقـامگـیری  بـۆ دارسـتانـەکە گـەڕایـەوە. سـەرۆکـیش میـدالیـای زێـڕی ئـازایـەتی و دڵسـۆزی لـە مـلی مـشکە بچـکـۆلـەکـە کـرد.
چـەپـکێ گـوڵ و چـەپـکـێک نـێـرگـز.. مـەرگـتـان نـەبـیـنـم هـەرگـیـزا و هـەرگـیـز.

ـ تـەواو ـ

  (*) بە دەستکارییەوە، ئەم شانـۆیەم لە عـەرەبییەوە، وەرگـێڕاوە بۆ کـوردی. ناوی نووسـەری لەسـەر نـییـە.

رەزا شـوان




زەبرە کاریگەرەکانی مێگەل.. نەوزاد بەندی

کورد عادەتێکی تریشی هەیە ، پۆستێکی فەیسبوک بخوێنێتەوە ، ئەگەر زۆرینە دەستخۆشییان لێ کردبێ ، ئەمیش دەستخۆشی لێ ئەکا ..ئەگەر زۆرینە جنێو و سوکایەتییان پێ کردبێ ، ئەمیش بە ئاژداد و ئابائیا دێتە خوارەوە ..
ئەگەر هیچ کۆمێنتێکی بۆ نەنووسرابێ ، ئەمیش هیچ کۆمێنتێکی بۆ نانوسێ تەنانەت ئەگەر یەک دنیا تێبینیشی لەلا دروست بووبێ ..
ئەمە عەقڵیەتی مێگەلی پێ دەووترێ ..واتە عەقڵی زۆرینە ئەبێتە بڕیاردەر و هیچ مەودایەک نیە بۆ بیرکردنەوەی تاک ..وەک چۆن ئەچیتە لای فرۆشگایەک ئەڵێ تاکمان نییە ، هەمووی جوملەیە ..! ..لێرەدا ترس لە بیرو بۆچوونی تاکە کەس هەیە ، شەرم هەیە ، دیوارێک لە نێوان تاک و بیرو بۆچوونیدا هەیە ناتوانێ دەستی بۆ ببات و کاری پێ بکات ..لێرەوە ئیتر مێگەل دروست ئەبێ و زۆرینە هەمان قسە و هەمان ڕەنگ و هەمان ستایڵن ..ئەوەیشی لەو یاسایە لابدات ، کۆمەڵێک زاراوایان بۆ داناوە ، وەک : شێت ، یاخی ، تیرۆریست ، تابووری پێنج ، هەڵەوەڕ ، زۆربڵێ ، بێ ڕەوشت ، قسەزل ، یەع ، ….ئەم زاراوانە وا دەکەن کەسێک زۆر بەهێز و توانا نەبێ ، نەتوانێ بیر و بۆچوونی خۆی دەربڕێ و لە نێوان بەرداشەکانی مێگەلەکە دەربچێ ..
بەو جۆرە کۆمەڵگایەک ئەبینیت هەموویان برنج و فاسۆڵیا ئەخۆن و ڕقیان لە ماسیخواردنە ..جلەکانیان یان ڕەساسی یان ڕەشە ..مناڵەکان ئەڕۆنەوە سەر پیشەی باوکەکان ..ئازاری گیاندار و درەخت دەدەن ..شەقام و دەشت و دەر بە دوژمنی خۆیان ئەزانن و ئەیشێوێنن و پیسی ئەکەن ..دین تەنها چەن جوڵە و گەشتێکی سعودیەیە و ..دژە دینەکانیش کە گەیشتنە شەست و حەفتا ساڵ ، بە بێ هیچ خوێندنەوە و قوڵبوونەوەیەک ، لە پڕێکا ئەگەڕێنەوە و ئەبن بە ئاینخواز ، سووک تەماشای ڕەگەزی مێ ئەکەن و بە هەر نێرێکیان بڵێیت لە ژن ئەچیت ، هێرشت بۆ دێنێ ، چونکە لای زۆرینە ژن بوون سوکایەتییە …..هتد ..

ــوێنەکە لە کەناڵی ڕووداو وەرگیراوە ، ئەویش هەر فەلسەفەی مێگەلە ، کە دەبینێ زۆرینە شوشە و پاشماوەکان لە دەشت ودەر فڕێ دەدەن ، ئەویش فڕێی دەدا ..چونکە بە عەقڵی زۆرینە کار ئەکا ، عەقڵی خۆی غائیبە یان خەوتووە و خەبەری ناکاتەوە .

نەوزاد بەندی




پێویستە(ساڵنامەی نەورۆزیی)بکرێت بە فەرمی و بە جیهانی.. دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن

پێشەکی ..

یەکێ لە شارەزایانی مێژووی کوردستان دەنووسێ : ( کوردستان خەزنەیەکە هێشتا بە چاکی نە ناسراوە !) ئەگەر ئەو مێژوو نووسە بەم وتەیە ڕووی لە هەموو ئەوانەیە کە ئەو کوردستان نە ناسینە دەیانگرێتەوە ، ئەوا کورد خۆی بەشێ زۆری ئەو – نەناسین – ە دەیگرێتەوە ! مێژوونووسانی جیهان بە کۆن و تازەیانەوە بە ڕۆژهەڵاتی و ڕۆژئاواییانەوە زۆریان لە بارەی کوردو کوردستانەوە گوتووە ! چاکیشیان گوتووەو خراپێش ؛ بەگشتی ئێمەی کوردیش نە چاکگوتنەکانمان بەباشێ وەرگرتووە ! نە وەڵامێکی زانستیانەشمان بۆ خراپ گوتنەکان هەبووە ، هەر بۆیە دەتوانم بڵێم .. مێژووی کورد زۆری لە بارەوە گوتراوو نووسراوە ، ئەگەر لە نێو ئەم نووسراوانە بێین و بە پێی زەمەن و هەر لە کۆنەوە ڕاست و زانستیە بەڵگەدارەکان کۆبکەینەوەو بێانهێنەوە پاڵ یەک ، ئەوا نەخشەی مێژووی کورد زۆر بە جوانی خۆی دەردەخات . ئەو مێژووناسانەی نووسیویانە 🙁 کوردستان لانکەی مرۆڤایەتیە – کورستان لانکەی شارستانیەتە ) لەم ڕاستی گوتنەشیان خێریان بە کوردستان نەکردووە ، بە هەوڵ و ماندوو بوون و لێکۆڵێنەوەی زانستیانە بەم ئەنجامانە گەیشتوون ، فەرموون بزانن بیرمەندو لێکۆڵەری ئیرانی ( دکتۆر عەلی شەریعەتی )چ تاجێکی زێڕین و گرنگ و بە نرخ دەنێتە سەری کورد و دەنووسێ : (شارستانیەتی یۆنانی ئەویش شارستانیەتێکە باپیرانی کورد ئەوانەی کۆچیان کردو لەگەڵ گەیشتنیان – بە یۆنان – دروستیان کردووە ،(…) وەک پێشتر گوتمان بناخەی شارستانیەتی یۆنانی لەسەر شانی کورد هەڵنراوە ، ئەو کوردانەی لە نێوان دوو ڕووباران دەژین ، ئەو شوێنەی بنکەی ڕۆشنبیری وشارستانیەت و فەلسەفەی جیهانە ؛ یەکەمین جێگا زانستی بیرکاری تێیدا گەشەی کرد نێوان ئەو دوو ڕووبارە بوو ،) (١) بە خۆڕایی نیە شوێنەوارناسی گەورە (ڕالف سوالکی ) دەست بۆ دەرگای ئەشکەوتی شانەدەر درێژ دەکات و دەڵێ 🙁 هەموو شارستانیەتەکان لە دەرگای ئەم ئەشکەوتەوە هاتوونەتە دەرەوە !)،(٢) هەموو ئەمانەو زۆری تر دەیسەڵمێنن کە کوردستان سەرەتایەو مێژووێکی کۆنی هەیە بۆ ژیانی مرۆڤ و سەرهەڵدانی شارستانیەت ، ئەم کۆنی و دەوڵەمەندی و گرنگیەی کوردستان ئەرکی لێکۆڵەری کورد زۆرو وردو گران دەکات !
لێکۆڵەری کورد پێویستە بە لێکۆڵێنەوەی زانستی و وردو پشو درێژیەکی بەردەوام گەورەو بچووک وکۆن و نوێی مێژوو و جوگرافیای کوردستان و کلتورو شارستانیەتەکانی ساغ بکاتەوە ! ساغ بکاتەوەو بزانێ چێ ڕوویداوەو چێ دروست کراوەو چێ ئەمڕۆ ماوەتەوە ، ماوەتەوەو خۆی بکاتە خاوەنی ؛ میللەتانی پێشکەوتوو بستێک خاک و ڕووداوێکی مێژوویی و خشتێکی شووینەواری و دابێکی کلتوری وەک چاوی خۆیان دەپارێزن ؛ دەیپارێزن و شانازی پێوەدەکەن ! کەچی بەداخەوە .. ڕۆژانە لە چواردەورو لە ناوەخۆش !! بە بەرچاومانەوە خاکمان داگیر دەکرێ و مێژوومان دەشێوێندرێ وشوێنەوارمان تێکدەدرێن و فەرهەنگ و کلتورمان سوکایەتیان پێ دەکرێ و دەبردرێن و دەشێوێندرێن !؟
ئەگەر واز لە هەموو کلتورە دزراوو شیوێندراوو داگیرکراوەکانمان بهێنین ؛ بە تەنیا ( نەورۆز ) وەربگرین .. دەبینین چ بەزمێکی پێدەکرێ ! لە کاتێکدا ساڵانە داگیرکەرانی وڵات لەسەرو بەندی جەژنی نەورۆز ڕێ لە مۆڤی کورد دەگرن بە ئازادی نەورۆز بکات و هەستی خۆی دەرببڕێ ؛ گەنجەکانمان و دەخەنە بەندیخانەو بریندار دەکەن و دەیانکوژن ؛ کەچی لە نێوان خۆیان بە توندی ملە لە سەر ئەوە دەکەن و هەریەکەیان نەورۆز بە هی خۆیان دەزانن !؟ لە ساڵی( ٢٠١٠) ئێران چەند ڕؤژێکی پێش نەورۆز ..نەورۆزی بە حەرام ناساندو قەدەغەی کرد کورد نەورۆز پیرۆز بکات ، کەچی پاش چەند ڕۆژێک نەتەوە یەکگرتووەکان جەژنی نەورۆزی وەک (جەژنێکی جیهانی ) ناساندو ڕێشەکەی بە ئیرانی درایە قەڵەم ؛ هەر زوو پەشێمان بوونەوەو باوەشێان بۆ ئەو پیرۆزباییانە کردەوە کە سەرانی جیهان بە بۆنەی نەورۆزەوە بۆیان دەناردن و پیرۆزباییان لێ دەکردن !! (٣) ترکیا شەڕی ڕاگەیاندنی لە گەڵ ئیران دەستپێکردو خۆی بە خاوەنی نەورۆز دەزانی و وەزیری دەرەوەی ئەفغانستان کۆبوونەوەکەی نەتەوە یەکگرتووەکانی بە جێهێشت ، بە هۆی ئەوەی ڕێشەکەی بە ئیرانی ناوبردراوە ، هەموو ئەم کێشمە کێش و هەرایە کوردی لێ بێ ئاگا بوو !؟ لە کاتێکدا کورد لە هەمووان پتر خاوەنی نەورۆزە بە بەڵگەو بە مێژوو ! ئێستاش ساڵانە نەورۆزان سەرانی جیهان بەفەرمی و بە ئاشکرا پیرۆز بایی لە حکومەتی ئیران دەکەن وەک خاوەنی مێژوویی نەورۆز دەیناسێنن !؟
باپیرانی سۆمەر..
ئەگەر پێشتر ئەوەمان خوێندەوە کە پسپۆران کوردستان بە لانکەی مرۆڤایەتی و شارستانیەت دەزانن ، ئەوا ئەم – لانکە – یە بەردەوام مرۆڤی تێدا ژیاوەو قۆناغەکانی ژیانی تێدا بڕیوە ، هەر لە ڕاوچیەتی و ئەشکەوت نشینی و کشتوکال کردن و شوانکارەیی و شار دروستکردنەوە بیگرە تادەگاتە داهێنانی ئەفسانەو ئاین و فەڵسەفەو زانستەوە.. هەموو زانستەکان !
کوبیکلی تەپە ..ئەگەر بە وردی بۆ نموونە دوو شوێنی گرنگی وەک (دێرینکۆیۆ و کوبیکلی تەپ – گرێ مرازان) بیانکەین بە چەقی لێکۆڵێنەوەکەمان ، کە هەریەکە تەمەنیان بۆ (١٠ هەزار ساڵ) پێش زایین دەگەڕیتەوە ، دەبینین هەموو زانستەکان لەو ڕۆژگارە دا لە دروستکردنی ئەم دوو شوێنە دا بەکار هاتوون ؛ گرێ مرازان کە بە گەورەترین و کۆنترین پەرستگای جیهان ناسراوە و دەکەوێتە نزیک شاری( ئورفا)ی باکووری کوردستان ، وەک شووێنەوارناسی ئەلمانی ( کلاوس شمیدت ) باس دەکات و دەڵێ 🙁 ئەگەر بەتەواوی پشکنین لەم پەرستگایە دا بکرێ تیۆری دروستبوونی مرۆڤ گۆڕانی بەسەردادێ !)،(٤) کە تا ئەوکات (٦./.) شوێنەکە پشکنینی تێدا کرابوو! زانای شوێنەوارناس (کارۆل) لە بارەی ئەم شووێنەوە دەڵێ : ( بڕواناکەم ئەم شووینە تەنیا بۆ سروتی پەرستن بەکارهاتبێ ، ئەگەر ئەمە باوەڕت بێت سەرچێغ دەچێ و لە گرنگی کەم دەکەیتەوە ، (…) من لەو باوەڕەم ئەم ئاواییە تەنیا جێگای پەرستن نە بوووەو کاری زۆر تری تێدا کراوە .)،(٥) بەڵێ ..لێکۆڵەری کورد پێویستە بە دوای ئەو کارانە دابچێ کە جگە لە پەرستن ، لەم شووێنە دا کراون ، کە ئەم کارانە بەرەو ئەوەمان دەبات کە بەدوای دەزگاو سازی کۆمەڵایەتی جۆراوجۆری ئەوێ ڕۆژێ دا بگەڕێین !
ئەگەر سەیری ستوونە گەورەو لووس و گرانەکان بکەین و لە وێنەکان ورد بێنەوە ، دەبێ بپرسین ئەم ئەندازیارو هونەرمەندانە ئەو زانست و شارەزاییەیان لە کوێ وەرگرتووە ؟ لە کاتێکدا شووێنێکی لەم شوێنەکۆنترمان نیە کە ئەم جۆرە ئەندازیاری و هونەرەی تێدا کرابێت و بێژین ..بەڵێ پیاوانی ئەم کارە مەزنانە لەوێ ئەم زانست و هونەرەیان وەرگرتووە ! ئەم ستوونە لووس و گەورەوگرانانە بەچ ئامێرێک ئاوا ڕێکخراون ؟ چ کەسانێک و بە چ ئامێرێک ئاوا ئەندازەیی ڕایانگرتوون و توندیان کردوون؟ ئەو هونەرمەندانە کێ بوون و لە کوێ ئەم هونەرەیان بەدەست هێناوە ؟ هونەری کۆڵێن و هونەری بەرز کە لە وێنەکێشانی جۆراو جۆری گیانلەبەرەکان بەکاریان هێناون ! زۆر پرسیاری تریش ، کە وەڵامەکەیان تا ئێستا نەزانراوە .
دێرینۆکیۆ ..شاری ژێر زەمینی چێن لە ژێر چێن ، تا دەگاتە هەشت چین و هەندێک دەڵێن زیاتریشە ، ئەم شارە ژێر زەمینیە تەمەن ( ١٢ )هەزار ساڵە ، مەزەندەی ئەوە دەکرێ کە جێگای (٣٠ تا ٥٠ ) هەزار کەسی تێدا ببێتەوە بە مەڕوماڵات و کەرو ئەسپەوە ! پازدە هەزار کڵاو ڕۆژنەی هەواگۆڕێ تێدایە ، شەست دەرگای هەیە ، دەرگاکان لە ژوورەوە ڕا دادەخرێن و دەرگاکە بەردێکی خڕی یەک تەنی و نێو تەنیەوە هیچ کەس لەدەرەوە ڕا بۆی ناکرێنەوە ! لە ژوورەوەی ئەم شارە جێگای هەموو پێویستیەکانی ژیانی ئەوێ ڕؤژێی تێدایە ، تا دەگاتە پەرستگاش ؛ هەر بۆیە پسپۆران ئەم شارە بە ( شاری جنۆکان ) ناو دەبەن ، شوێنەوارناسان دەڵێن : ئەم شارە زۆر لە ئەهرامەکانی میسر گرنگترە ؛ لە بەر ئەوەی تەمەنی ئەم شارە ژێر زەمینیە (١٢) هەزار ساڵە ، کەچی تەمەنی ئەهرامەکان هەر( چوار) هەزار ساڵ دەبێت !(٦) ئەمەو لەگەڵ چەندین شوێنی تر لە کوردستان کە هەموویان تەمەنیان( دوازدە هەزار) ساڵ و بەسەرەوەیە وەک ( ئۆرهان تەپە – گرێ کچەڵ ) و( حەسەن کیف ) زۆری تریش کە هەموو ئەم شوێنانە پێمان دەڵێن : ( ئەو شارانە بەرهەمی سەر هەڵدانی شارستانیەتی بەردن )،(٧) بە چەندین هەزار ساڵ پێش ( شارستانیەتی قوڕ ) ئەم( قوڕو بەرد )ەش بە هۆی جیاوازی جوگرافیای شارستانیەتەکەیە ، دەنا هەر ئەو مرۆڤانەن کە( باپیرانی سۆمەر) یەکانیان پێ دەڵێن و ئەو باپیرانە بوون کە بە چەند هۆیەک لە کوردستانەوە بەرەو خوارەوە ڕؤیشتن و لەوێ( شارستانیەتی قوڕ) یان دروستکرد . کە چووونە خوارەوە کلتورەکەی خۆیان لە گەڵ خۆیان بردو چەند گۆڕانکاریەکیان تێدا کرد ، بەپێی پێویستی ئەو جوگرافیە تازەیە. بۆ نموونە : (کشتوکالی بارانی)یان کرد بە ( کشتوکالی ئاودێری ) بە شێوەی بەرزی شاخەکان بۆ پەرستگا ( زەقورە) یان دروستکرد ، ناوی شارە تازەکانیان بە هەمان کلتوری کوردستان ناونا؛ بۆ نموونە : ( ئوربل ) کە شاری هەولێری ئێستایەو پێشتر لە کوردستان بەم ناوەوە دروستیان کردبوو، هاتن شاری(ئور- و- ئورکو ئەرەک ) یان دروستکرد ، کە دەبینین( ئور)،(٨) وەک ناوی شوێن و شارلە هەردوو قۆناخ دووبارە بووەتەوە .. ئەمەو زۆری تر . دەبێ ئەوەش بزانین ئەوانەی چوونەتە خوارەوە هەموو خەڵکە کە نەبوون کە دواتر بە ( سۆمەر)یەکان ناسران ، بەو هۆیەەوە ئێستاش ساڵانە لە هەموو کوردستان شوێنەواری پێش چوونە خوارەوەو سەردەمی چوونە خوارەوەو دوای چوونە خوارەوەشیان دە دۆزرێنەوە ٠
سۆمەریەکان و کورد ..
لە سەت ساڵی ڕابردوو میللەتانی دەورو بەر( عەرەب و ترک و فارس ) و چەند میللەتێکی تریش زۆریان هەوڵدا سۆمەریەکان بەلای خۆیاندا ڕاکێشن و بیان کەن بە عەرەب و ترک و فارس . بەڵام ، خۆشبەختانە دواجار زاناکان و پسپۆران ڕێشەو بنەچەی سۆمەریەکانیان دۆزیەوە ! وەک ( نورەدین ئەبو حسین حسین ) دەنووسێ 🙁 ڕاکان جیاواز بوون لە بارەی بنەچەی سۆمەریەکان و لە کوێوە هاتوون ؟ بەڵام زۆرن ئەو زانا شوێنەوارناسانەی بە بەڵگەی ئەرکیۆلۆژی ئەوە دەسەڵمێنن کە ئەوانە لە چیاکانی زاگرۆسی ساردەوە هاتوونەتە خوارووی میزۆبۆتامیا لە قۆناغی یەک بە دوای یەکدا زانای شوێنەوارناس دکتۆر بەهنام ئەبوو سوف دەڵێ : سومەریەکان لەدەرەوەی وڵاتی دووڕووبارانەوە نەهاتوون، بەڵکە ئەو میللەتە لە سۆبارتوو بوون ، لە ڕۆژگارێکدا هاتوونەتە خوارەوەو شارستانیەتەکەیان لە گەڵ خۆیان گواستووتەوە ،)،(٩) ئەوەی ڕاکەی دکتۆر بەهنام ئەبوو سووف دەیسەڵمێنی ، کە درووستکردنی شارستانیەتێکی پێشکەوتوو وداهێنانی نووسین لە لایەن سۆمەریەکانەوە ، ئەوە دەسەڵمێنی کە سۆمەریەکان پێش ئەوەی بچنە خوارەوە بنەمای شارستانیەتێکی پێشکەوتوویان هەبووە ، ئەوەش جارێکی تر ئەوە دەسەڵمێنی کە سۆمەریەکان بەشێک بوون لە پێشینەی کوردەکانی زاگرۆس ، باشماوە شوێنەواریە دۆزراوەکانی کوردستان ، ئەوە دەسەڵمێنی کە کوردستان لانکەی شارستانیەتی یەکەمی هەموو مرۆڤایەتیە ، زانای ئەمریکایی پرۆفیسۆر (ڕۆبەرت .گ.براید وود ) دەنووسێ : ژیان لە ڕاوچیەتیەوە بۆ شارستانیەت و جێگیر بوون ، دوای ئەوە هات کە لە کوردستان کشتو کال و پیشەسازی دۆزرایەوەو پێشەکەوت و ماڵی کردنی گیانلەبەری کێوی و بە جێهێشتنی ئەشکەوت و ژیان لە ماڵێکدا دەرکەوت کە کەرەستەی پێشکەوتووی کشتوکالی تێدا دۆزرایەوە ، لە کاتێکدا ئەوکاتە خاکی خواروو لە ژێر ئاودابوون ، لوتکەی چیاکان پڕبوو لە جوڵەی ژیانێکی چاڵاک ، ئەوەی کە ئەمە دەسەڵمێنی دۆزینەوەی پاشماوە دێرینەکانە ئەوەی لە ئەشکەوتەکانی ( بێستوون ) لە ڕؤژهەڵاتی کوردستان دۆزراونەتەوە و تەمەنیان (١٠٠) هەزار ساڵە ،لە ( شانەدەر) لە ( ئاکرێ) و( چەرمو) لە خوارووی کوردستان و ئەشکەوتی ( جایۆنو) لە باکووری کورستان و ئەشکەوتی ( دوودەری ) لە ڕۆژئاوای کوردستان ، هەموو ئەوانەو زۆری تریش بۆ دەیان هەزار ساڵ دەگەڕێنەوە .) ،(١٠ ) ئەو مرۆڤانەی کە لە (١٠٠) هەزار ساڵ لەوە پێشەوە لە کوردستان بوون بە بەردەوامی ، هەر ئەوانیش لە سەرو بەندی (١٢) هەزار ساڵ پێش ئێستا لەگەڵ سەرهەڵدانی کشتوکال شارستانیەتی بەردیشیان داهێنا و بەردەوام بوون لە بەرەو پێش بردنی شارستانیەتیکەیان ، هەر ئەوانەن باپیرانی سۆمەریەکان و کوردبوون ، کە بەشێکیشیان دەچنە خوارەوەی دووڕووباران ، لەوێ بەردەوام دەبن و دەیان داهێنان دەکەن و زۆر پێشکەوتوو دەبن ، کە تا ئێستا مرۆڤایەتی شانازیان پێوە دەکات ، خاوەنی ئەو پێشکەوتنە ئەو باپیرانی یەو گروپە بوون کە دواجار بە( سۆمەری) ناسراون .
سۆمەرو زەگمەک..
ئەو سۆمەریانە وەک زاناکان دەڵێن : کە هاتوونەتە خوارەوە شارستانیەتەکەی خۆشیان لە گەڵ خۆیان هیناوە ، لە نێو ئەو شارستانیەتە زمان و کلتورو داب و نەریت و ئایینەکەشیان هاتووە ؛ کلتورێکی گرنگیان هەبووە کە جەژنی سەری ساڵ و ژیانەوەی دەمموزی بووە ، ئەو جەژنە لە ڕۆژی یەکەمی ساڵێ نوێی سۆمەریکان بووە ، جەژنی زەگمەک ..ئەو جەژنە پەیوەست بوو بە گۆڕانی سروشت و هاتنی بەهارو خوێندنەوەی فەلەک و هاوتا بوونی شەوو ڕؤژ لە کوردستان و زێندو بوونەوەی (دەمموزی ) و ڕێ و ڕەسمی پێشوازی و دەربڕینی خۆشی و شادی بە هۆی زیندوو بوونەوەی دەمموزی ، دەمموزی خوداوەندی( گیاو سەوزایی و مەڕوماڵات) …. هەر بۆیە ئەم جەژنە کۆنترین و گەورە ترین و پیرۆز ترین جەژنی ئەو سەردەمانە بوو ، لە کۆتاییەکانی سەدەی (١٩) زانای شوێنەوارناس ( هینری لایەرد ) تابلۆیەکی بازنەیی دۆزیەوە ، باوەڕ وابوو کە هی شای ئاشووری ( ئاشوور بانیبال ) ە ، بەڵام ، بە هۆی شیکردنەوەی تیشکی بە کۆمبیوتەر ، ئەوە سەڵمێندرا کە گونجاوە لە گەڵ سەقای ئاسمانی وڵاتی دوو ڕووباران و سەڵمێندرا کە سەر بە شارستاینەتی سۆمەرە .) ئەو تابلۆیە بۆ ماوەی (١٥٠) ساڵ مایەی سەرسامی زاناکان بوو ؛ تا لە ساڵی (٢٠٠٨) زاناکان بە پشت بەستن بە ئامیری تابلۆیی ، بۆیان دەرکەوت کە ئەو نووسراوەی لەسەر ئەو بەردە بازنەییە، بریتیە لە لێکۆڵێنەوەیەکی پێشکەوتووی ئەستێرەکانی ئاسمان ، لە گەڵ تێبینی سۆمەریەکان و کاریگەری بەریەککەوتین بچووکەمانگ لە ناوچەی (کۆفیلس) لە نەمسا . دەرکەوت ئەم تابلۆ بازنەییە ( یەکەمین ئیسترلاب) ە لە مێژوودا ، ئێستا ئەو تابلۆ بازنەییە لە مۆزەخانەی بەریتانی بە ژمارەی( ک٨٥٣٨ )،(١١) بە ناوی (نەخشەی ئەستێرەی سۆمەریەکان) ناسراوە و پارێزراوە . ئەو تابلۆیە ئەوە دەئسەلمێنی کە سۆمەریەکان زانستێکی فەلەکناسیی ئاڵۆزیان هەبووە . دیارە هەر ئەو زانستە فەلەکناسیەشە کە توانیویەتی (ڕۆژی هاوتا بوونی شەوڕۆژ) لە کوردستان بکات بە جەژنی سەری ساڵی سۆمەریەکان بە ناوی( زەگمەک )کە ئێستا ئێمەو جیهان بە ناوی – نەورۆز – دەیناسین !
دەمموزو نەورۆز..
تا ئێستا بۆ مان دەرکەوت کە ژیان لە کوردستان مێژووێکی زۆر کۆنی هەیەو ئەو مێژووەش هۆی دروست بوونی سەرهەڵدانی کشتوکال و گوندو شارە ، لە (١٢) هەزر ساڵ بەر لە ئەمڕۆلەم کوردستانەی خۆشمان بە بیروکاری مرۆڤەکانی ئەو وەختە (شارستانیەتی بەرد) سەری هەڵداوەو لە گەڵ پێشکەوتن و گۆڕانکاریەکان ، بەشێک لەو مرۆڤانەی کوردستان چوونەتە خوارەوەو لەوێ ( شارستانیەتی قوڕ) یان دروستکردووە هەر لەو وەختەش ئەو مرۆڤانە بە (سۆمەر) ناسرون ، وەک پێشتر گوتمان ئەو مرۆڤانەی کە لە کوردستان و باکووری دوو ڕووباران چوونەتە خوارەوە ، پێشینەی شارستانیەتێکی پێشکەوتوویان هەبووەو لەگەڵ خۆیان بردووە ، لە نێو ئەم شارستانیەتە ئایین و کلتوریش هەبووە ، لە نێو ئەم کلتورو ئایینە ( جەژنی زەگمەک) هەبووە ، ئەو جەژنە پەیوەست بووە بە زیندوو بوونەوەی دەمموزی لەو ڕؤژەدا ، زانای سۆمەرناس (جۆرج کەدەر) ڕای وایە زەمەنی ( داستانی دەمموزو عەشتار) بە ڕای هەندێک لە لێکۆڵەران دەمموزی یەکێکە لە زنجیرە پاشاکانی سۆمەر. پێش ئەوەی بە ناوی( سەردەمی لافاو) ناوبندرێ ، جۆرج کەدەر هۆکەی بۆ ئەوە دەگەڕێنێتەوە ، سەردەمی دەمموزی پاشا گەشانەوەو هات و بەرەکەت و هەرزانی بووە ، هەر بۆیە لە ئەفسانەی ( بەرەکەتی پیرۆز)،(١٢) ناوی بە زیندووێتی ماوەتەوە ، ئەو زەمەنەش هاوکاتە لە گەڵ زەمەنی سەرهەڵدانی کستوکال واتە (١٢) هەزار ساڵ بەر لە ئەمڕۆ . هەر بە هۆی ئەوەی دەمموزی ئەو سەردەم وەک خوداوەندێک ناسراوە ، بۆیە ڕۆژی زیندوو بوونەوەی کە هاوکات بووە لەگەڵ سەرەتای بە هار ئەو ڕؤژە زۆر پیرۆز بووەو کراوە بە جەژن ، جەژنێکی سروشتی ئایینی فەلەکی و کلتوری و ئەفسانەیی ، هەموو ئەمانەش لای خەڵکەکە نرخ و گرنگی و پیرۆزی خۆیان هەبووە ، هەر بەو بۆنەیەوە ڕۆژەکە کەدەکاتە ڕۆژی یەکەمی مانگی یەکەمی ساڵی نوێی سۆمەری کراوە بە سەرەتای ( ساڵنامەی سۆمەر)،(١٣) یەکان ، ئەو ڕؤژە پیرۆزە کراوە بە جەژنی زیندوو بوونەوەی دەمموزی خوداوەندو ژیانەوەی سروشت و هاتنی بەهارو کۆتایی بەفرو ساردی ، ئەمەش وای کردووە لە شەوی یەکەمی ئەم ڕۆژە ئاگرێکی گەورەو مەزن بکرێتەوەو وەک ڕاگەیاندنی هاتنی جەژن و زیندوو بوونەوەی دەمموزی و دەستپێکردنی جەژن ؛ هەموو ئەو هۆیانەی کەباسمان کرد ، وای کردووە جەژنی زیندوو بوونەوەی دەمموزی خوداوەند ( زەگمەک – نەورۆز ) گەورەترین و پیرۆزترین جەژنی خەڵکە کە بێت و ئەم گەورەیی و پیرۆزیەش هۆیەکی تری بەردەوامی ئەم جەژنەیە تا دەگاتە ڕۆژی ئەمڕۆ .
بە جیهانی بوونی جەژنی زەگمەک و نەورۆز ..
نەورۆز وەک جەژنی زەگمەکی کۆنی باپیرانی سۆمەریەکان ، لە سەردەمی کشتوکالی یەکەم واتە(١٠) هەزار ساڵ بەر لە زاین سەرهەڵدەداو لەگەڵ ڕۆژگار دێتە پێش ، تا دەگاتە سەردەمی پەیدا بوونی نووسین لەسەردەستی سۆمەریەکان لە (٣٢٠٠) ساڵ پێش زاین ، پاش پەیدا بوونی نووسین ئێتر داب و دەستووری نەورۆز لە باری زارەکی و سێنەبەسینەییەوە دەچێتە قۆناخی نووسینەوە ، سۆمەریەکان پاش ئەوەی نووسینیان لە قۆناغی تازیەیان ، واتە خوارەوەی دوو ڕووباران گەیاندە سەردەمی نووسێنەوەی کلتوەرە دەوڵەمەندەکەی خۆیان ، دەستیان بە نووسینەوەی داستان و ئەفسانەو پەندو ئەدەب و کاروباری ڕۆژانەی خۆیان کرد ؛ لە نێو ئەم نووسینانەدا (داستانی دەمموزو عەشتار) گرنگیەکی زۆری پیدرا ، خۆشبەختانەش ئەو داستانە (جەژنی زەگمەک – نەورز) ی بەتەواوی ڕوونکردەوەو هەمووان تێگەیشتن ..جەژنی نەورۆز – زەگمەگ چیەو کەی پەیدابووە ؟! ئەو جەژنە گرنگ و کۆن و مەزنە ، وەک گەورەترین جەژنی سۆمەریەکان و هەموو مێژوو ، دواجار هەر لە سنووری دەسەڵات و زەمەنی سۆمەر نەمایەوە ، هەر زوو بە چوار دەور دا بڵاو بووەوە ، هەر لەسەردەمی سۆمەر گەیشتە میللەتانی دەورو بەر وەک میسر لە سەردەمی فیرعەونەکان و یۆنان و هیندو ..تادوایی ! جۆرج کەدەر دەنووسێ (تەمموز لە ناو لێنانە سۆمەریەکەی واتە (کوڕی ئاوی مەزن ) هەر بۆیە لە نێو شارستانیەتە جیا جیاکان ناوی جیا جیای وەرگرت ، خۆی دێموزی سۆمەریە ، تەمموزی بابیلیە ، ئەدۆنیسی ئەغریقی وئادونی فینیقی و هەروەها ئەدۆنیس لە شارستانیەتی ئۆغاریتی .) ،( ١٤) ئەمەش مانای وایە داستانی دەمموزو عەشتار ئاوا زۆر بڵاو بووەتەوە ، کە داستانەکە گەیشتووەتە ئەم میللەت و وڵاتانە ، کەواتە جەژنی زەگمەک- نەرۆزیش گەیشتووەو پیرۆز کراوە ، ئەوە داستانە کە بە ناوی دەمموزیە ، دیسان هەر ئەو داستانە بە ناوی عەشتاریش زۆر بڵاو بووەتەوە ، ئەوەتە لە یۆنان بە ناوی ئەفرۆدێت و لە ئێرانی کۆن بە ناوی ئەنا هێتا بڵاو بووەتەوە ، دوا جار ئەم داستانە – عەشتارو دەمموزی – بە هەر ناوێک و لە هەر وڵاتێک و لە نێو هەر میللەتێک بڵاو بووبیتەوە ، جەژنی زەگمەک- نەورۆز ڕووە کارەکی و نەریتە بەردەوامەکەی بووە . ئەمە هەمووی لە پێش زایین بووەو ناوەکەشی واتە لە زەگمەکەوە گۆڕاوە بۆ ئەکیتۆو بۆ نەورۆزی بابیلی و لە ئێرانی کۆنیش 🙁 ناوی نەورۆز بە شێوەی نەوا سەرد واتە ساڵێ نو ناویان دەهێنا، خەڵکی ئێرانی ئاسیای ناوەڕاست ئەوانیش لەسەردەمی سەغدیان و خوارزمشاهیەکان نەورۆزیان بە نو سارد و نوسارجی بە واتای ساڵی نو ناودەبرد .)،(١٥ ) و لەسەردەمی ساسانیەکانیش بە نوک ڕۆژ و نوک ڕۆج ناودار بوو. تادەگاتە سەردەمی عەرب و ئیسلام ئەوانیش بە – نیروز و نوروز- باسیان کردووە .
ئەمانە هەمووی بۆ مان دەسەڵمێنن کە نەورۆز هەر زوو بە دنیادا بڵاو بووەتەوە ، شارستانیەتی سۆمەریەکان کاریگەری لەسەر زۆر وڵات و میللەت هەبووە ، لە وێشەوە جارێکی تر نەورۆز گەیشتووەتە ئەکەدی و بابلی و ئاشووەریەکان کە دەتوانین بڵێین : ئەم میللەتانە لەسەر شارستانیەتی سۆمەریەکان پێگەیشتن ، بۆ نموونە زمان و خەتی سۆمەری بۆ ماوەیەکی زۆر زمان و خەتی نووسینی ئەکەدی و بابیلی و ئاشووری بووە ، ئەوە جگە لە ئایین و پێشەو جۆری حکومکردنیان . هەروەها میللەتانی گوتی و ئیلامی و میتانی و لولوو حثی و هەموو ئاوانەی دواجار دێنەوە نێو مێژووی پێگەیشتنی کورد نەورۆزیان وەک جەژن و سەری ساڵ بۆ خۆیان یادکردوتەوەو بەرز ڕایانگرتووە .
ئەم زوو بڵاو بوونەوەی نە ورۆزو بەردەوام بڵاو بوونەوەی لە پاش زایینیش بەردوام بوو ، ئێستا مێللەتانێکی زۆر مێژووێکی دوورو درێژیان لە گەڵ ئەو جەژنە دا هەیە، هەر بۆ یە هەموو وڵات و میللەتێک مافی خۆیەت ئەو جەژنە بە هی خۆی بزانێ ، بۆ نموونە لەسەردەمی ساسانیەکان و بە ڕوونی لەسەردەمی (ئەردەشێری بابکان) پاشای یەکەمی ساسانیەکان ، لە ساڵی(٢٣٠) زایینی کە لەشەڕێکدا بەسەر پاشای یۆنان دا سەرکەوت ، لە فەرمانی سەرکەوتنەکە دا چەند خاڵێکی لەسەر پاشای یۆنان کرد بە ماڵ ، یەک لەو خاڵانە پێویست بوو ساڵانە شاو میللەتی یۆنان یادی – جەژنی نەورۆز – بکەنەوە ! ،(١٦) تا دواجار لە ساڵی (٢٠١٠) کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بە فەرمی نەورۆزیان کرد بە جەژنێکی جیهانی بە پێناسەی – کلتوری ئاشتی گەلان – لەو ڕؤژەوە ساڵانە نەتەوە یەکگرتووەکان و تەواوی وڵاتە مەزنەکان بە فەرمی پیرۆزبایی جەژنی نەورۆز لە وڵاتی ئیران دەکەن و هەندێ جار لە کوردیش!!( ١٧ ) لە کاتێک دا وەک توێژەر (سەلیم مەتەڕ) دەنووسێ :(هەموو ساڵێک لە ٢١ی ئادار ، باپیرانمان بەردەوام لە (سۆمەر و ئاشوور و بابیل ) ئاهەنگیان گێڕاوە بۆ ماوەی ٣ هەزار ساڵ پێش ئەوەی (ئەخمینیەکان )بابیل داگیر بکەن و لە ساڵی ٥٣٩ی پ.ز و نەورۆز بکەن بە هی خۆیان !)،(١٨ )
ئیتر ئێستا نەورۆز بەو تەمەنی( دوازدە هەزار) ساڵیەوە لە هەموو جیهان بە کۆنترین جەژن ناسراوەو ساڵانە میللەتانی جیا جیاو وڵاتانی جیا جیا هەر یەکەو بە شێوەی خۆی ، بەڵام ، هەموویان لە یەک ڕؤژ دا ئەویش ڕۆژی یەکەمی ساڵێ نوێی( سۆمەری- کوردی) ە کە دەکەوێتە بەرامبەر ٢١/٣ی ساڵی زایینی ئاهەنگی تێدا دەگیڕن ! هەر بەو هۆیەوەش هەمووان مافی ئەوەیان هیە نەورۆز بە هی خۆیان بزانن؛ بەڵام ، ئەو ڕاستیە هەیە کە جەژنی نەورۆز هەر لە سەرەتاوە لە کۆردستان سەری هەڵداوە و هەر لە کوردستانیش بە دنیادا بڵاو بووە تەوە .(١٩)
ئێستا دەرکەوت کە سۆمەریەکان نەوەی ئەوانەن کە لە مێژووی کودستان پێیان دەڵێن : باپیرانی سۆمەریەکان ، ئەو باپیرانە لەو لانکەی مرۆڤایەتیەوە دەست پێدەکات کە مڕۆڤەکان لەدارستانەوە ڕوویا کردە ئەشەکەوت و پاش دەیان هەزار ساڵ لە ئەشکەت هاتنەدەرەوەو گوندیان دروستکرد ، دواتر شارو شارستانیەت ، ئەمەش هەمووی بەڵگەی مێژوویی و شوێنەواری و زانستی هەیە لە کوردستان ، کەواتە سۆمەریە کان نەوەی شێر حەلالی باپیرە کوردستانیەکانیان و کوردن ! ئەمەش بەر لەوەی لێکۆڵەرانی کورد ئەم ڕاستیە مێژووییە بزانن ؛ بیانیەکان پسپۆرو زاناو مێژوو ناس و شوێنەوار ناسەکان .. هەتا دەگاتە پسپۆرانی عەرەب و فارس و ترکیش ،کە پێشتر دەوڵەت و دەسەڵاتدارو هەندێک پسپۆر خەریک بوون مێژووی سۆمەریەکان پشێوێنن و بە دڵی دەسڵاتدارەکان پێناسەیان بۆ دروست بکەن ، بەڵام ، ئێستا زۆربەی سۆمەرناس و شارەزایانی مێژووی کۆن دان بەو ڕاستیە دادەنێن و سۆمەریەکان بە خەڵکێ دوو ڕووباران و چیاکانی زاگرۆش و کوردستان دەزانن ، جگە لەوە لێکۆڵێنەوە زمانی و فەرهەنگیەکانیش پشتگیری ئەو ڕایە دەکەن کە سۆمەریەکان بەشێکن لە مێژووی کورد . هنری فارنکفۆرد:( لە ساڵی ١٩٣٢ لە حەزەر سەرپەرشتی هەڵکۆڵێنی دەکرد ، ڕێککەوت شەوی نەورۆز کرێکارەکانی کە کوردی ئیزەدی بوون نمایشیکی کلتوری شەوی نەورۆز پێشکەش دەکەن ، ئەو شوێنەوارناسە سەرنجی نمایشەکە دەدات و توێژیێنەوی لەسەردەکات ، دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە ئەوەی کوردەکان لە یادی نەوۆز دەیکەن ، هەمان شتە کە سۆمەریەکان لە جەژنی زەگمەک دەیانکرد ، هەر بۆیە ناو لە توێژینەوەکەی دەنێ ( سرووتە دەمموزیەکان لە کوردستان )،(٢٠) و لە توێژینەوەکەدا دەنووسێ : ئەوەی ئێستا کوردەکان لە نەورۆزدا دەیکەن هەمان شتە کە سۆمەریەکان لە جەژنی زەگمەک دا دەیانکرد ، لە تەواوی توێژینەوەکەدا زۆر نموونەی وەک یەک و پێکچوو لە گەڵ داستانی دەمموزو عەشتار بە بەڵگە دێنێتەوە ).ئێستا ئەگەر داستانی دەمموزی داستانێکی سۆمەریە ، سۆمەریەکانیش بەشێکن لە پێکهاتەی کورد ، ئەوا زمانی سۆمەریش بەشێکە لە زمانی کوردی ، یەكێ لە مێژوو نووسەکان دەنووسێ : ئەوانەی دەقە سۆمەریەکان وەر دەگێڕن ، ناتوانن بە تەواوی وەری بگێڕن ، چۆن زمانی کوردی نازنن !! ،

،(٢١) کوردە سۆمەرناسەکان بە توێژینەوەکانیان پەیوەندی زۆریان دۆزیوەتەوە لە نێوان زمانی سومەری و کوردیدا و هەشن بە یەک زمانیان دەزانن .دەکرێ سۆمەریەکان وەک هۆزێکی گەورەی کوردی پێش مێژوو بناسین ، چۆن لە دوای سومەر زۆر هۆزی تری کورد دەرکەوتن و خاوەنی مێژوو شارستانیەتی خۆیانن ، بۆ نموونە گوتیەکان ئیلامیەکان ، لولوەکان و میتانیەکان و حثیەکان میدیەکان و… تاد . ئەو هۆزانەی پێش مێژوو ڕێشەیان لە نێو هۆزەکانی کورد دا هەیە کە پآش زایین چەندین دەوڵەت و ئەمارەت و دەسەڵاتیان دروستکرد .
گرنگی نەورۆز بۆ کورد ..
لە مێژوودا هیچ ڕووداوێک و بۆنە و جەژنێک هێندەی نەورۆز ڕوون و پڕ لە زانیاری نیە ! جگە لەوی کە زۆر کۆنە ،وەک دکتۆر کۆزاد محەمەد ئەحمەد دەنووسێ 🙁 باوەڕ وایە کە ڕێشەی نەورۆز بۆ سەردەمە زۆر کۆنەکان دەگەڕیتەوە .)( ٢٢ ) هەر بۆیە دەسەڵات و میللەتان و پاشاکانی دواتر هەمیشە بەردەوام بە گەورەیی و بە پیرۆزی و بە فەرمیەوە پێشوازییان لە جەژنی نەورۆز کردووە و لە بەڵگە نووسراوە کۆنەکان باسیانکراوە .
ئێستا نەورۆز بە تەواوی و بە فەرمانی نێوەندێکی گرنگی جیهانی کە ( نەتەوە یەکگرتووەکان ) ە بووە بە جەژنێکی جیهانی ، ئەم جیهانی بوونەی نەورۆز ڕێگای ئەوە بۆ کورد خۆش دەکات کە کوردستان بکات بە ( نێوەندی نەورۆزی جیهانی ) و بەو نێوەندەوە پەیوەندی کلتوری و ئەدەبی و هونەری سینەمایی و وەرزشی لە گەڵ هەموو ئەو وڵاتانە ببەستێ و ساڵانە میهرەجانی گەورەو نێو نەتەوەیی بۆ بگێڕدرێ و (خەڵاتی نەورۆزیی ) تێدا بەسەرکەوتووەکان ببەخشرێ. دیسان سەرۆکایەتی کوردستان پیرۆزبایی لەهەموو جیهان بکات بە بۆنەی نەورۆزو پیرۆزبایی تایبەتیش لەو وڵاتانە بکات کە لە پێش زایینەوە ساڵانە جەژنی نەورۆز پیرۆز دەکەن و جیهانیش پیرۆزبایی لە میللەتی کوردسان سەرۆکایەتیەکانی حکومەتی کوردستان بکەن .
گرنگیی ساڵنامەی نەورۆزیی..

ئێستا ئەم ڕاستیە مێژووییانە لە بارەی نەورۆز ڕوون بووە وە ..
یەکەم : نەورۆز لە کوردستان سەری هەڵداەو هەر لە کورد ستانیش بە دنیا دا بڵاو بووەتەوە.
دووەم : جەژنی نەورۆز هەر لەسەرەتاوە ڕۆژەکەی ١/١ ساڵی نوێی – سۆمەری – کوردی – دیار بووە و هیچ گۆڕانێکی بەسەر دانە هاتووە و هیچ جەژنێکی کۆن ئاوا ڕۆژەکەی جێگیرو ناسراوو بڕوا پێکراوو جیهانی نیە .
سێیەم : مێژووەکەی ( دوازدە ) هەزار ساڵە بە پێی زانستی شوێنەوارناسیی سەرهەڵدانی کشتوکال یەکەم جار .
چوارەم : نەورۆز پێش زاین و دوای زاینیش جەژنێکی جیهانی بووە ، بەتایبەت ساڵی( ٢٠١٠) زاینی کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بە فەرمی کردی بە جەژنێکی جیهانی وەک( کلتوری ئاشتی گەلان ).
پێنجەم :ئێستا کۆنترین و گەورە ترین و بەردەوام ترین بڵاوترین جەژنی جیهانە .
شەشەم : نەورۆزو کوردستان و مێژووەکەی زۆر لەگەڵ تیوری ( دکتۆر سیزارە ئیملیانی) و هاڕاکانی دەگونجێ ، کە داوای ساڵنامەی (دوازدە ) هەزار ساڵەیی دەکەن .
حەوتەم : هیچ میللەت و وڵاتێک بۆ خاوەنداریەتی نەورۆز هێندەی کوردو کوردستان بەڵگەیی مێژوویی و شوینەواری لە دەست دا نیە .
هەشتەم : تا ئێستا جەژنی نەورۆز بەم تەمەنی (١٢) هەزارساڵیەوە لە هەموو ساڵنامە ناسراوو پێشنیارکراوکانی تری کوردستان وجیهان کۆنترو بەڵگە دار ترە .

گێڕانەوەی نەورۆزی دزراو..
لە ساڵی (٢٠١٠) کە نەتەوە یەکگرتووەکان جەژنی نەورۆزی وەک جەژنێکی جیهانی ڕاگەیاند و ڕێشەکەی بە ئێرانی ناساند ، من لە توێژینەوەیەک دا ساڵی ٢٠١٠ بە ناونیشانی ( نەورۆز هەر لە سەرەتاوە لە کوردستان سەری هەڵداەو هەر لە کوردستانیشەوە بە دنیادا بڵاو بووەتەوە .)،(٢١) بڵاوکردەوە ، لەو ڕؤژەوە بەردەوام توێژینەوە دەکەم و لە هەر توێژینەوەیەکی تازە دا بەڵگەی تازە تر بۆ کۆنی و کوردستانی بوونی نەورۆز دەدۆزمەوە ، تا دواجار گەیشتمە ئەو کە شووێنی یەکەمی سەر هەڵدانی نەورۆز شاری ( دێرینکۆیۆ) ی باکووری کوردستانەو تەمەنیشی نەورۆز (١٢) هەزار ساڵە ،(٢٢) ، بە پشت بەستن بەو هەمووئەو بەڵگانەی کە جەژنی نەورۆز بە جەژنی دوو ڕووباران و کوردستان دەزانن ، بە پشتگیری تیوری(دکتۆر سیزارە ئیمیلیانی)و هاوڕێکانی کە پێیان وایە ساڵنامەی زایینی بەشی گرتنە خۆی قۆناخە گرنگەکان و ڕووداوە مێژوویە گەورەکان ناکات ، هەروەها ئەرکی بەرلەمان و حکومەتی هەرێمی کوردستانە هەوڵی گێڕاندنەوەی ئەم نەورۆزە دزراوە بدات ، بەم شێوەیەی خوارەوە :.
١-پێکهێنانی کۆنفرانسێکی زانستی و داوەتکردنی پسپۆرانی کوردو بیانی و ئەو بەڕێزانەی بە توێژینەوەی زانستی نەورۆز بە جەژنی کوردستان و دووڕووباران دەزانن و دەتوانن بیسەڵمێنن، ئەم کۆنفرانسە ئەنجامەکەی ئەوە بێت کە نەورۆز تەمەنی لە (٣٠٠٠) ساڵ پترەو ڕێشەکە لەسەردەمی باپیرانی سۆمەرەو بۆ داستانی دەمموزی و عەشتار دەگەڕێتەوە ، کە تەمەنی ئەو داستانە بۆ زەمەنی سەرهەڵدانی کشتوکال دەگەڕیتەوەوتەمەنەکەی دەکاتە (١٢) هەزار ساڵ .(٢٣)
٢-پێکهێنانی لێژنەیەکی یاسایی دبلۆماسی بە فەرمانی پەرلەمان و بە پشت بەستن بە خاڵی یەکەم داوا لە نەتەوە یەکگرتووەکان بکات چاو بەم بڕیارە دا بکێشیتەوەو هەڵەکەی خۆی لە بارەی – ڕێشەو مێژووی نەورۆز – ڕاست بکتەوە .(٢٤)
٣- ئەو لێژنە یاسایی و دبلۆماسیە داوا لە نەتەوە یەکگرتووەکان بکات کە دان بە (ساڵنامەی نەورۆزیی – ساڵنامەی هۆلۆسین ) دابنێ و وەک ساڵنامەیەکی جیهانی قبووڵی بکات .
٤-حکومەتی هەرێم سوێند خواردنی ئەندام و پێکهێنانی حکومەتەکەی بخاتە ڕۆژی نەورۆز و پەرلەمان کار بە ساڵنامەی نەورۆزیی بکات .
٥-ئەو لێژنە سیاسی دبلۆماسیە لە گەڵ لێژنە مێژووییە کەی نەورۆز پەیوەندی بە ئەو وڵاتانە بکات کە هەر لە کۆنەوە ڕێز لە جەژنی نەورۆز دەگرن ، ئەوانیش ساڵنامەی نەورۆزیی خۆیان هەبێت (٢٦)
٦-ئەگەر لەم هەوڵەمان دا سەربکەوێن ، کوردستان بە فەرمی و پشتگیری نەتەوە یەکگرتووەکان دەبێتە یەکەمین وڵات کە خاوەنی کۆنترین و گەورەترین جەژنی جیهانیە و هەر ئەو جەژنەش بووە بە جیهانی .
**
سەرنج و تێبینی :
بۆ ئەوەی باری ئەم لێکؤڵینەوەیە گران نەکەم ، لە نووسینەکەدا ناوی زاناو لێکؤڵەرو نووسەرەکانم نووسیوە ، ناوی سەرچاوەکان نانووسم و لە بەردەستن .
١- من لە دوو توێژینەوەی تر بە ناونیشانی (جیهان بەرەو(ساڵنامەی هۆلۆسین)
-.ی ساڵێ ١٢٠٢١-.. دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن
٢- دێرینکۆیۆ لە نێوان جیهانی ژێرەوەی داستانی دەمموزی و بەهه شتی ژێرزەمینی جەمشید دا…دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن – ئەوەم ڕوونکردوتەوە کە دێرینکۆیۆ شوێنی هاتنەوەسەر دنیای دەمووزییە. ن-
٣- نەوتەوە یەکگرتووەکان پێشتر ئەگەر هەستی بەوە کردبێت بڕیارێکی هەڵەی داوە ، دواتر کە ڕاستیەکەی بۆ ڕوون بووەتەوە ، هەڵەکەی خۆی ڕاست کردووتەوە ، کوردیش دەتوانی بە بەڵگە بیسەمێنی کە نەورۆز لە کوردستان سەری هەڵداوەو تەمەنیشی دوازدە هەزار ساڵە و ڕێشەکەی ئێرانی نیەو کوردستانیە ، ئەوا هەڵەکە ڕاست دەکرێتەوەو ماف بۆ خاوەنی دەگەڕێتەوە.

دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن
١/١/١٢٠٢٣ ی ساڵی نەورۆزیی – کوردی
٢١/٣/ ٢٠٢٣ ی ساڵی زایینی

—————————————
وێنەکان ..

١-شاژنی ئورکیش یان قنیتوم لە ئاهەنگێکی خواردنەوو گۆرانی و مۆسیقادا ، لەوەدەچی جەژنی سەری ساڵ بێت ،سەرچاوە توێژینەوەیەکی دکتۆر کۆزاد محەمەد .
٢-نوسراوێکی بزماری داستانی دەمموزی .
٣-تابڵۆیەکە سێ چێنی سۆمەریەکان دەردەخات ، چینی خوداوەنان ،چینی دەسەڵات ، چینی ڕەشەخەڵکەکە.
٤-وێنەی عەشتارو دەمموزی .



پەیامێک لە ھەڵەبجەوە بۆ ملا بەختیارو حمەی حاجی مەحمود!.. بەهادین حاجی بەکر دارتاش

پاش تێپەڕبوونی ٣٥ ساڵ بەسەر کیمیابارانی ھەڵەبجەدا بەبۆنەی ساڵڕۆژی ھەمان ڕووداوەوە، دوو کەسایەتی دیاری سیاسی و سەربازی ھاتوون” پەردە لەڕووی گۆشەیەک لە ڕاستیەکانی ئەم شارە ھەڵدەدەنەوە” کە لە یەکەمین بەرکەوتەدا ھەر بینەرێک ئەوەی بۆ پرسیارە کە ئەگەر ئەم دوو کەسایەتیە شارەزان وشتێکی نوێیان پێیە ئاخۆ ھۆی چیە پاش ٣٥ ساڵ ئەم بڵقی ژێر ئاوە دەتەقێت. باجارێ لەمەیان گەرین و بزانین زانیاریە تازەکانی ئەم بەڕێزانە چین و کلیلی کردنەوەی کام گرێ کوێرەی خەڵکی ئەم شارەو ئەو ڕووداو تراژیدیایەن کەشارێکی تیدا دفنکرد.
لەم گێڕانەوەدا کاک حمەی حاجی محمود پانۆرامای نەخشەی سەربازی ئەم ڕووداوەو دەورو جێگەو ڕێگەی حیزبە سیاسیەکانی بازاڕی کوردایەتی سەربە جمھوری ئیسلامیان بۆ دەگێڕێتەوە. بەناو بەڵگەوە ئەوەمان بۆ دەسەلمێنێت کە چۆن لەو سەردەمەدا (بەرەی جود) دەبیتە بەشێک لە نەخشەی سەربازی ئێران و ستراتیجی شەرەکەی لە ناوچەکەدا، هەروەها چۆن ڕۆژێک پاش کیمیابارانەکە ئیدارەی ئەم شارە دەکەوێتە دەست جمھوری ئیسلامی و تەنانەت ڕێگە بە مانەوەو دواتر گەرانەوەی حیزبەکانی بەرەی جودیش نادەن.
کاک مەلا بەختیاریش دەڵێ…. یادی ھەڵەبجە دەکرێتەوە، جگە فاشیەتی بەعس لە ناخمدا برینێکی تر دەکولێتەوە ئەویش زامی ئەو تاوانبارانەیە کەلەکاتی کیمیاباراندا بەناو شاردا دەگەڕان و تەرمەکانیان ھەڵدەدایەوەو ملوانکەو ئەنگوستیلەو سعاتەکانی دەستیان کۆدەکردەوەو دەستی تاوانیان دەبردە گیرفانی قوربانیان….
ئەوەی لێرەدا جێگەی سەرنج و تیاڕامانە ھەڵوێستو تێڕوانینی ئەم دوو کەسایەتییە کە بەردەوام پێگەی باڵایان ھەبووە لە نێو ئەم حیزبانەی کەلەم ڕووداوەدا بەشداربوون، کەچی لێرەو لەم دەرکەوتنانەدا دەیانەوێ پاش ٣٥ ساڵ تازە ” زانیاری نوێ” بدەن و ئەستۆپاکی خۆیان بسەلمێنن. لەوەگەڕێن کە ھەرنەبێت بۆ خەڵکی ھەڵەبجە ئەم گێڕانەوانە تەنیا یەک ووشەی تازەی تێدا نیەو شتێک نەبوو کە تائێستە دەیان جار خەڵکی ھەڵەبجە ئەم داستان و گێڕانەوانەیان پشت سەر نەنابێت و ماندونەبووبن بە دەست چوینەوەی ئەم بنیشتەخۆی بندانیان. بەڵام با لێرەدا ئەو پرسیارە لە کاکە حەمە بکەین و بڵین ئایا ئەم دانپیانانەی ئێوە بەوەی کە لەو مێژووەدا لە دۆخی میلیتاریستی ناوچەکەدا چۆن بوون بە بەشێک لە جێبەجێکەری نەخشەکانی جمھوری ئیسلامی و تەنانەت قایمقامی خۆیان دانا بۆ ئەم شارەو لەمەش زیاتر تەنانەت ڕێگەیان نەدەدا بە گەڕانەوەی حیزبە ھاوپەیمانەکانیان کە بەرەی جودبوو.هەلبەتە بیرمان نەچیت تۆ لە بیرەوەریەکانتا زیاتر لە دە سال لەمەوەبەر زۆر لەمە زیاتر رۆشتوویت و دەلیت ئەگەر هیزە کوردەکان بەشدارنەبوونایە خەلکی هەلەبجە هەلدەهاتن، بەلام یەکیەتی ریگەی لە چوونە دەرەوەی ئەو خەلکە گرت.
بۆیە خەلکی کوردستان هەقیانە بەپێی ئەم قسانەی خۆشتان بێت ئێوەش وەک تەواوی حیزبەکانی بەرەی جوود بخاتە خانەی بەشداربوون لەو جینۆسایدەی کە بووە هۆی دفنکردنی شارێک، یان دەتەوەێ پاکانە بۆ ئەوە بکەیت کە ئەوە حیزبەکەی ئێوە نەبوو دواتر ئەو چەتەگەری و فەزاحەتەیان لەم شارەدا ئەنجامدا، ئەگەر گریمان ئەمە واشبێت ئایا ئێوە ئامادەن لەبەردەم دادگای کردنێکی عادلانەدا دانبنێن بەوەدا کە بەلێ ئەوە بەرەی جود بوو بە حیزبەکەی خۆشتانەوە کە بەشداربووە لە ویرانکاریەکانی ئەم شارەدا! .
بەڕاست کاک بەختیار پیاوە خوێنەوارو شرۆڤەکارەکەی یەکیەتی نیشتمانی ھەموو برینەکەی ناخی تۆ ئەوەیە کە چوار پێشمەرگەی حیزبەکەتان لە نێو شەتڵی لاشەی قوربانیاندا ئەلقەیان لە پەنجەی ژنانێک دەرھێناوە، یا ھێشتا ھیوایەکت ھەیە بەوەی کە بیتەوە بە ڕەقەمێک لە نێو ئەم حیزبەدا بۆیە ناتەوێ پاش ٣٥ ساڵ دان بنێی بەوەدا کە یەکیەتی نیشتمانی تەرەفەێکی بەرچاوی ئەنجامدانی ئەو تاوانەبوو کە لەم شارەدا خولقا، نەبادا ئەوەی کە ئێستەش وەریدەگریت بیبڕن و ئەوکاتە لە کوردەکەی ھەردوو جێژبن.
کیمیابارانی ھەڵەبجە چیمان پێدەڵبت؟!
بەلێ مەلا بەختیار دزینی ئەنگوستیلەکان ناخی ئازار دەدات و حەمەی حاجی مەحمودیش بەشەرمەوەو لەژێر لێوەوە دان بەوەدا دانێت کە ئەوانیش وەک حسک تیمێک بوون لەو سوپایەی کە جەڵەوی بەدەست جمھوری ئیسلامیەوە بوو کە پاش تاشینی سەروسمیلیان ئاوینەشیان دان بەدەستەوەو کەچی ئەوان هێشتا برابچکۆلەیان قبول بوو!
بەڵام ڕێگە بدەن با بزانین تاوانبارانی کیمیابارانی شاری ھەڵەبجە کێن و بۆ ھەموو تیرەکان ئاڕاستەی سەر سنگی بەعس و سەدام حسین دەکرێت ؟!.
ھەر لێکۆڵەرەوەو شرۆفەکارو سیاسەتمەدارو نووسەرو جۆڕنالیستێک دوای تێگەشتن لە ڕووداوی کیمیابارانی ھەڵەبجە بکەوێت، لەو بارو دۆخە حاڵی نەبێت کە چۆن ئەم ڕووداوە لە جەرگەی شەڕی ئێران و عێراق و میلیتاریزە بوونی ناوچەکەدا خولقاوە، لەوە حاڵی نەبێت کە ئەو جەنگە چ ئاراستەو ئامانجێکی وڵاتانی زلھێزی دنیا بەراورد دەکات و ھاوکات چۆن لەم دۆخی جەنگە مالویرانکەرەدا یاری بە ژیان و چارەنووسی خەڵکی ئەم ناوچە کراوە،ئەوا مەحاڵە قسەیەکی بۆ ووتن پێبێت کە بتوانێت شتێکمان لە ھەقیقاتی ئەم ڕووداوە نیشان بدات.
لیرەدا ئەوە بلین کە لە راستیدا باسەکە نەزانی و نا وشیاری ئەم زاتانە نیە، بەلکو جەوهەری ئەو مەسەلەیەی کە مەحالە ئەمانە بتوانن ئەنجامی بدەن پاراستنی ئەو بەرژوەندیەیە کە لە سایەی ئەم بارودۆخەدا بوونەتە خاوەنی، بۆیە هەر پرتەو بۆلەیەک ئەگەر بەقیمەتی سەرزنشتێکی کاتی هەر لایەنیکیش تەوابێت هیچ لە جەوهەری تاوانەکەو دەستنیشان کردنی تاوانباران ناگۆریت، کە لێرەدا لە چوار خالدا باسیان دەکەین!

تراژیدیای کیمیابارانی هەلەبجە لە جەرگەی کام بارودخی سیاسی ناوچەکەدا بوو ؟
ئەوەی لە کیمیابارانی هەلەبجەدا بە رەهای ئاماژەی پیدەکریت حزب و حکومەتی بەعس بووە، کە ئەمە تا ئەو شوینەی کە بەعتس فاکتەرێکی ئیجرائی و سەرەکی کیمیابارانی هەلەبجەدا بوو راست و رەواو واقعیە. بەلام کاتێک کە هەموو تیرەکان ئاراستەی سەر سنگی بەعسی فاشیست دەکرێتەوە، ئەمە هیچ نیە جیاواز لە پاکانە کردنێک بۆ داپۆشین و شاردنەوەی کارنامەی واقعی هەموو لایەنە تاوانبارەکانی تر لە ئەنجامدانی ئەو تاوانە مێژووییەدا. ئەمرۆ ئیتر پاش تێپەڕ بوونی 35 سال زۆرێک لە راستیەکان ئاشکرا بوون و ئەوە معلوم بووە کە حکومەتی بەعس تەنیا یەک تەرەفی ئەنجامدەری ئەم جینۆسایدە بووە، لەهەزارەی سیهەمدا بەهۆی ڕۆلی سوسیال میدیاوە بەرۆشنی ئاشکرابوو، کە زۆرجار لە زمانی خودی سەرانی ئەم حیزبانەوە، دانیان ناوە بەوەدا کە ئەوانیش بەشداربوون کیمیاباران کردنی ئەم شارەدا. بۆیە ڕۆلی حزب و لایەنەکانی بەرەی جود لە بەسەرئەنجام گەیاندنی ئەم تراژیدیایەدا فاکتۆرێکی زۆر ڕۆشنە بەدەلیلی ئەوەی کەبەکۆی گشتی بوونە بەشێک لەستراتیژی سەربازی حکومەتی جمهوری ئیسلامی ئیران لەو شەرە مالوێرانکەرەدا، بەتایبەت لە مەسەلەی هەلەبجەدا کەبووە هۆی کیمیاباران کردنی ئەم شارە. دەبێت ئەوەش بیربهێنینەوە کە سەرانی حیزبەکەی مەلا بەختیاردا بەرۆشنی دانیان بەوەداناوە کە حکومەتی عیراق راستەوخۆ لە سالی 1986دا پیان راگەیاندن گەر بیتوو بەهەر شێوەیەک لەشکری داگیرکەری حکومەتی جمهوری ئیسلامی بیننە هەر ناوچەیەکی شمالی عیراقەوە ئەوا هەرجۆرە چەکێکی کوشندە بۆ نابودکردنی ئەو شوێنە بەکاردێنین ئەگەر لەنێو شاری سلیمانیشدا بووبێت. ئایا بەراستی کەئێوەو هەموو بەرەی جود ئەو راستیەتان دەزانی لە کیمیابارانی هەلەبجەدا هێشتا خۆتان بە تەرفێکی جەنگەکەو ئەنجامدانی ئەو تاوانە نازانن؟!!

رۆلی ئەمریکاو ولاتانی زلهێز لە ئەنجامدانی کیمیابارانی هەلەبجەدا
کارەساتی هەلەبجەو ڕۆڵی هێزە نیودەوڵەتیەکان لە پرۆسەی کیمیابارانی هەلەبجەدا بە دوو مانا تەرفێکی تاوانەکەن، یەکەم لە چاونوقاندنیان لەو جینۆسایدە لەو سەردەمانەدا، کە ئەمەش بەشێکی لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە زۆرێک لە کۆمپانیاکانی ولاتانی وەک سویسرا، هولندە، ئەلمان، ئیتالیا، ئەمریکا کردوە پرچەک کردن و پێدانی موادی کیمیای کە تەنیا لەولاتیکی وەک نێجیریا لە سالی 1981دا 200 تەن مواد خامی کیمیای گەیاندە عیراق کە هاوکات لەو سالەدا وەزیری دەرەوەی عیراق سعدون حمادی لە دیدارێکی فەرمی کاربەدەستانی حکومەتی ئەمریکا ئۆکەی بۆ بەکارهێنانی چەکی کیمیایی وەرگرت بە پاساوی ئەوەی کە عیراق مافی خۆیەتی سیادەی خۆی بپارێزتو ئێمە دەخالەت لە مەسەلە ناوخۆیەکانی عیراقدا ناکەین. بۆیە دواجار ئەمریکاو زۆریک لە ولاتانی ئەوروپا وەک عیراق و ئیران و بەرەی جود دەچنە خانەی ئەو تاوانبارانەی کە دەبێت ڕۆژگارێک دادگاییەکی عەدالەتخوازانە هەر چوار لایەن بەتاوانی بەشداریکردن لە کیمیابارانی شاری هەلەبجە دادگای بکرێن!




ژیان لەنێو قاوەیەکی تاڵدا.. نوسینی: یوسف اسماعیل

  • کورتیلە چیڕۆک

لە پەیژەکەدا هاتمە خوارەوە بینم پەنجەرەی ژووری بەڕێوەبەرەکەم شکاوە، بەخێرای بێ گوێدان بە دەستەکانم خەریکی کۆکردنەوەی شوشە شکاوەکانی پەنجەرەکە بووم. لەوکاتدا بەڕێوبەر خۆی کرد بەژوورەوە، بێ سڵاو کردن دەستی کرد بە قسەی نەشیاو، پێنەدەچوو حاڵی باش بێت، بلوزە درێژەکەی لە پانتۆڵەکەیەوە دەرهاتبوو، سەرو قژی زۆر ناڕێک بوو. من خەریکی کۆکردنەوەی شوشە شکاوەکان بووم کە جێگری بەڕێوەبەر بێ گوێدان بە سنووری قسەکردن، کاغەزێکی بەپەلە خستە سەر مێزی بەڕێوبەر. گووتی: خێرا ئەم دۆسیە یە تەواو بکە، منیش نەجات بدە، پێویست ناکات ئیتر من لەم فەرمانگەیە کار بکەم، کاتی ئەوە هاتووە ئێرە جێ بهێڵم بۆ کەسانی وەک تۆ. بەڕێوبەر هیچ کاردانەوەی نەبوو قەڵەمەکەی لە گیرفانی چەپی دەرهێناو واژووی خۆی لەسەر لای چەپی خوار کاغەزەکە بەجێهێشت.
بەڕێوبەر ڕووی لە من کرد و گوتی: هێی تۆ. “من قوربان؟! “ “ بڵێ تۆ “. چووم بۆ خزمەتی و گووتی: گەر ڕۆژێک ببیت بە بەڕێوەبەری ئەم فەرمانگەیە چی دەکەیت؟ “هیچ قوربان من چۆن دەتوانم خەونێکی ئاوا ببینم، نـا ناتوانم “
تۆ کەسێکی ئاسوودەیی، بەڵام کە هاتی بۆ ئێرە دەبێت بە کەسێکی سەر لێ شێواو. شەوان ناتوانی لەگەڵ سەرکردن بە سەرین بخەویت و ئاسوودە بیت، ناتوانیت لەماڵەوە دڵ خۆش بیت، وا ناتوانیێت ئەندامی خێزانەکەت لە ژێر دەسەڵاتی خۆتدا بهێڵیتەوە، ئەو ڕۆژەش نایتەوە کە کاتێک دەگەڕێتەوە بۆ ماڵ، منداڵ و هاوسەرەکەت بە دەمتەوە بێن و بڵێن بە خێربێتەوە، باوەکە چیت بۆ هێناوین و هاوسەرەکەت بڵێت منداڵینە واز لە باوکتان بهێنن، ئەو تازە لە کار گەڕاوەتەوە ئەو پێویستی بە پشووە. بەڕێوبەر لەنێو قسەکردندا هەناسەیەکی قووڵی هەڵکێشا و مستێکی دا بەمێزەکەی بەردەمی و هەناسەیەکەی زۆر بە تووڕەی دایەوە.
بەپەلە و مشەوشی ژوورەکەم جێ هێشت و لە سوچێکدا بیرم لە قسەکانی ئەو کردەوە و کەوتمە خەیاڵ کردن، سەیرێکی ئاسمانم کرد و لەبەر خۆمەوە گووتم: خودایە تۆ ئەو کەسەی کە پاشاێک دەکەیت بە کۆیلە، هەر تۆشی کۆیلەیەک دەیکەت بە پاشا، من نامەوێت ببم بە هیچ یەک لەوانە، لە شوێن و پلەی خۆمدا بم هێڵەوە، منی خزمەت کار چیم داوە لەو ژیانە سەختە، چیم داوە کە ئەو ژیانە سادە و ساکارەم تێک بدەم بۆ کەمێک ناوبانگ و پارەی زیاتر…….

یوسف اسماعیل
٣٠/١/٢٠٢٣
باشوری کوردستان – هەولێر




شۆڕش و یەکڕیزی.. گفتوگۆ لەگەڵ حەمیدی تەقوایی

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید کۆکراوەتەوە

حەسەن ساڵحی: هەر لە سەرەتای شۆڕشی ئێستاوە پرسی یەکڕیزیی خەڵک هاتۆتە ئاراوە. لە بانگەشەی شەقامەکاندا دروشمی یەکخستنەوەمان بینیوە و هێزە سیاسییەکانیش هەوڵی نزیکبوونەوە و یەکگرتنیان دەدەن. بەڵام پێش ئەوەی ڕاستەوخۆ بچینە ناو ئەم پرسە، باشترە باسێکمان هەبێت لەسەر ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکانی ڕۆژی چوارشەممە سوری. ئەم ناڕەزایەتیانەش دەرکەوتی یەکڕیزیی خەڵک بوو. سەرەتا حەز دەکەم بۆچوونی ئێوە سەبارەت بە چوارشەممەی ڕابردوو بزانم.

حەمید تەقوایی: هەروەک وتت ئەم چوارشەممەی سورە جگە لەوەی ناڕەزایەتی بەربڵاوی ناو کۆمەڵگەی نیشان دا، هاوکات یەکڕیزییەکی قووڵی نێوان خەڵکیشی نیشان دا. ئێمە لە جموجۆڵەکانی پێشوودا ئەوەمان بەدی کردبوو، بەڵام دوای ماوەیەک لە دابەزینی ڕێژەیی ناڕەزایەتییەکان، لە ٢٣ی ئەسفەندا، بە قەبارەیەکی زۆر بەرفراوان، لە دەیان شار و سەدان گەڕەک، خەڵک هاتنە سەر شەقامەکان و حیجابەکانیان سووتاند و سەمایان کردلە دەوری ئاگر. هەرخۆی هەڵپەڕکێ لە کۆڵاندا بە واتای لەرزاندنی جەستەی کۆماری ئیسلامیە ئەی ئەو دروشمانەی کە لە دژی حکومەت و دژ بە خامنەیی و دیکتاتۆریەت و سووتاندنی وێنەی ماڵ و لافیتەی حکومەت و ناچارکردنی هێزەکانی سەرکوت بە هەڵاتن و هەموو ئەو شێوازە خەباتکردنانەی کە لە شەش مانگی ڕابردوودا شاهیدی بووین.
لە ڕوانگەیەکی ترەوە ناڕەزایەتییەکانی چوار شەممەسوری نموونەی یەکڕیزی بوون. لەبیرمان نەچێت ئەم چوارشەممە سوورییە لە دڵی بانگەوازێکی سێ ڕۆژەدا بەڕێوەچوو، کە زیاتر لە پەنجا و پێنج ڕێکخراوی خوێندکاری، گەنجان، خوێندکار، پزیشک، ڕێکخراوەکانی بەرگری لە مافی ژنان و هتد بانگەوازیان بۆ کرا. دەمەوێت ئەوە بڵێم کە ئێمە شاهیدی یەکڕیزی بووین چ لە شەقام و چ لە خەباتی مەیدانیدا، و لەسەر ئاستی ڕێکخراو و دامەزراوەکانی بەشدار و بانگەوازی ئەو خەباتانە. پێشتریش لە ٢٧ی بەهمەن هەمان ڕێکخراوەکان بانگەوازێکی سەرکەوتوویان کرد، لە ٨ی مارس، لە ڕۆژی جیهانی ژنان و ئێمەش ڕۆژی چوارشەممە شاهیدی ئەوە بووین. دەکرێ بگوترێ لە دوو ئاستدا ئەم چوارشەممە سوورییە نوێکاری و هێمای یەکڕیزی بوو: چ لەسەر ئاستی شەقام و چ لەسەر ئاستی چالاکوان و ئەو ڕێکخراوانەی کە بانگەوازیان بۆ کردووە.

حەسەن ساڵحی: حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری هەمیشە جەختی لەسەر سیمای گشتگیری شۆڕش کردووەتەوە. ئایا باسکردنی پێویستی یەکگرتوویی کە ئەمڕۆ لە نێوان هێزە ئۆپۆزسیۆنەکاندا باسی لێوە دەکرێت، دەرکەوتەی هەمان سیمای گشتیی شۆڕشە؟

حەمید تەقوایی: هەمووان باس لە یەکتی و هاوکاری وهاوڕێی و هتد دەکەن، بەڵام باسی ئێمە هەرگیز لەسەر حیزب نەبووە. باسی ئێمە بە ڕوونی لەسەر یەکڕیزی ڕیزەکانی خەڵکە. شۆڕشێکی گشتگیرە، واتە زۆرینەی کۆمەڵگا، زۆرینەی خەڵک کە بەتەواوی بێزارن لەو هەلومەرجانە و بەرگەی ئەو هەلومەرجانە ناگرن، بە یەکگرتوویی دێنە سەر شەقام و هەڵدەستن و دەست بە تێکۆشان دەکەن. هەموو شۆڕشێک بەم شێوەیە دروست دەبێت. ئەم هەلومەرجانە تایبەت نین بە هەلومەرجە تایبەتەکانی ئێران، هەموو شۆڕشێک بەم مانایە گشتگیرە. واتە بەشێکی سەرەکی کۆمەڵگا کە ئەمڕۆ بەلە سەدا ٩٩ ناودەبرێت و هەموویان لە ڕووی ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتی لەژێر فشاردان و ئیتر ژیان بۆیان قابیلی بەرگەگرتن نیە، دێنە سەر شەقام.بۆ گۆڕینی بارودۆخ. ئەمە پێناسەی شۆڕشە. گۆڕانکارییەک کە گشتگیر نەبێت بەو مانایەی کە من ڕوونم کردەوە، بە هیچ شێوەیەک شۆڕش نییە. ئەگەری ئەوە هەیە لە مەیدانەکەدا بزووتنەوەی ناڕەزایەتی هەبن، چین و توێژە جیاجیاکانی کۆمەڵگا خەبات بۆ داواکارییەکان دەکەن، هەروەک لە ساڵانی ڕابردوودا لە کۆمەڵگای ئێراندا بینیومانە، بەڵام شۆڕش کاتێک دروست دەبێت کە زۆرینەی کۆمەڵگا لە دژی حکومەت و دژی سیستەم بێنە سەر شەقامەکان . لە کۆمەڵگای ئێراندا چەندین بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەمان هەبوو، چەندین ڕاپەڕینمان هەبوو، وەک لە ساڵی ١٣٩٦ یان ١٣٩٨. بەڵام ئەمڕۆ کۆمەڵگایەک لە هەموو کاتێک بەهێزتر و بەربڵاوتر و ڕادیکاڵتر سەریهەڵداوە. ئەم ڕاپەڕینە جەماوەرییەی خەڵک لەدژی حکومەت و بۆ گۆڕانێکی ڕیشەیی لە دۆخی ئێستایان هەر لە یەکەم ڕۆژەوە ڕایانگەیاند کە ئەمە ناڕەزایەتی نییە، پێی دەوترێت شۆڕش. لە کوردستانەوە تا زاهیدان و بەلوچستان، هەموومان پێکەوەین، کورد، بەلوچ، ئازەری دروشمی ئازادی و یەکسانی. واتە شەقام بە ڕوونی و یەکلاکەرەوە وەڵامی دایەوە تەنانەت بۆ ئەو دووبەرەکییەی کە حکومەتەکان هەمیشە هەوڵیان داوە لە نێوان خەڵکی پارێزگا سنوورییەکان و باقی خەڵکدا دروستی بکەن. ڕۆژی چوارشەممە لە سوریشدا هەمان شت بوو. بە گشتی لە هەموو ناڕەزایەتی و ڕێپێوان و مانگرتنەکانی سەر شەقامەکاندا ڕیزەکانی خەڵک پێکەوە دەبینین. ئەمەش بە شێوەیەکی بابەتیانە ڕاستی ئەو ئارگیومێنتەمان دەردەخات کە شۆڕش دیاردەیەکە کە هەموو کەس و زۆربەی کۆمەڵگا تێیدا بەشدارن.
ئەوەندەی پەیوەندی بە شۆڕشی ئێستاوە هەیە، لە ڕووی ژمارەییەوە ڕەنگە زۆرینە یان تەنانەت لەسەدا ٤٠ یان ٣٠ی کۆمەڵگا هێشتا لە شەقامەکاندا نەبن. ئەمەش لەگەڵ پێشکەوتنی شۆڕشیشدا ڕوودەدات، بەڵام گرنگ ئەوەیە کە لەمڕۆشدا ئەو بەشەی کە لە شەقامدایە نوێنەرایەتی هەموو خەڵک دەکات، ئەویش لەسەدا ٩٩. خەڵک بەم بزووتنەوەیە دڵخۆشە و بە شێوەیەکی بەرفراوان پشتگیری لە ناڕەزایەتی و دروشمی سەر شەقامەکان دەکەن. ڕاپرسییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە زیاتر لە سەدا هەشتای کۆمەڵگە پشتیوانی لە ناڕەزایەتییەکان دەکەن. لە سۆشیال میدیادا کلیپەکان دەبینم کە ڕۆژانی شۆڕشی ١٣٥٧م بیردەخەنەوە. دەڵێن خەڵک لەگەڵ یەکتر میهرەبان بوون. کچێکی گەنج نووسیویەتی، شۆفێرانی تاکسیەکان بەڕێز بوون و یەکسەر خەڵک هەڵدەگرن، هەمووان لەسەر شەقامەکان لە شوێنە گشتییەکاندا زەردەخەنە بۆ یەکتر دەکەن. ئەمەش بە مانای گۆڕانکاری لە ڕەفتاری کۆمەڵایەتیدا دێت کە بەزۆری لە شۆڕشەکاندا ڕوودەدات.
زۆرینەی ڕەهای کۆمەڵگا بڕیاری یەکجاریانداوە کە ئەم حکومەتە دەبێت بڕوات و ئەمەش مانای ئەوەیە کە ئێمە هەمیشە گوتوومانە شۆڕشێکی گشتگیرە، لەوانەش لە کۆنگرەی حزب دروشمی “هەموومان پێکەوەین” مان وەک هاودەنگیی نێوان کرێکاران، مامۆستایان، خانەنشینان،خێزانی داخوازان و زیندانیە سیاسیەکان و پەلکەزێڕینەکان و هتد بەکارهێناوە و لێکداوەتەوە ، و مانای ڕاستەقینەشی هەرهەمان شتە. ئەمڕۆ دەبینین هەموو ئەمانە پێکەوەن.
هەروەها دەمەوێت ئاماژە بەوە بکەم کە ئەم لێکنزیکبوونەوەی کۆمەڵگا، ئەم پێکەوەگرێدانەی ئینسانەکان، بە تەواوی لە جاڕنامەی ٢٠ سەندیکا و ڕێکخراوی مەدەنیدا کە لە ٢٥ی بەهمەندا بڵاوکرایەوە، و هەروەها لە ئەو جاڕنامەی کە لە لایەن ژنانی پێشەنگەوە پێشنیار کرابوو، ڕەنگ دەداتەوە لە ٨ی مارسدا. ئەم دوو بەڵگەنامە ڕوونە مانای هاوپشتی و گشتگیری شۆڕش نیشان دەدەن. ئەم بەڵگەنامانە، لە ڕووی ناوەڕۆک و لە ڕووی ئەو ئامانجانەی کە ڕادەگەیەنن، گوزارشتیان لە دڵی زۆرینەی ڕەهای خەڵکی ئێران کردووە.

حەسەن ساڵحی: لە کۆتایی قسەکەتدا باسی یەکڕیزی نێوان خەڵکت کرد. پرسیاری من ئەوەیە، لە دەوری چ داواکارییەک دەتوانرێت ئەم یەکگرتووییەی نێوان مرۆڤەکان پێکبهێنرێت؟ بەڕاستی باسی جاڕنامە بڵاوکراوەکانت کرد. لەم بارەیەوە زیاتر ڕوونی بکەرەوە.

حەمید تەقوایی: خاڵێک کە پێش ئەم شۆڕشە جەختمان لەسەر دەکردەوە ئەوە بوو کە تا ئەو شوێنەی پەیوەندی بە لایەن و هێزە سیاسییەکانەوە هەیە، یەکڕیزییان و بە سادەیی پێکەوە وەستان و دامەزراندنی دیالۆگ لە نێوان لایەنەکاندا هیچ نیشان نادات. یەکگرتوویی کاتێک مانادارە کە خزمەت بە شۆڕش دەکات و هەربۆیە ئەو سیاسەت و دروشم و ئامانجانەی یەکگرتوویی لە دەوری پێکدێت، زۆر گرنگترن لەوەی کە کام لایەن و بە چ پانایی و درێژیی و بە چ پێگەیەکی کۆمەڵایەتی دەستیان بەو ئەرکە کردووە. بە واتایەکی تر، لە ڕوانگەی ئێمەوە یەکگرتوویی کۆی ژمارەیی و جەبرییانەی کەسانێک یان لایەنەکان نییە، بەڵکو ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە لە دەوری چ سیاسەت و ئامانجێک یەکدەگرن. ئەگەر بەڵگەنامەیەک هەبێت، ئەگەر بەیاننامەیەک یان مانیفێستێکی هاوپەیمانی هەبێت کە پێچەوانەی شۆڕشی خەڵک بێت، ئەم هاوپەیمانییە بە زیانی شۆڕش و بە زیانی جەماوەری خەڵکە کە داواکاری ڕەوایان هەیە و ڕاپەڕیون بۆ ئەوەی درک پێیان بکات. بەپێچەوانەوە ئەگەری ئەوە هەیە چەند هێزێک کۆببنەوە و هاوپەیمانییەک پێکبهێنن، بەڵام داواکارییە ڕوون و ڕوون و قووڵە ئینسانی و ئازادیخوازەکان بخەنە سەر مێز. دووەمیان کە ئێمە پەسەندی دەکەین.
ئێمە پێمان وایە یەکڕیزی لە دەوری سیاسەت مانادارە، لە دەوری مانیفێست و جاڕنامە و بەیاننامە مانادارە و بە بۆچوونی من ئەو دوو بەڵگەنامەیەی کە باسم کرد، جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراوی پیشەیی و مەدەنی و جاڕنامەی داواکارییە پێشکەوتنخوازەکانی ژنان، بریتین لە میحوەرێکی یەکێتی ڕیزەکانی خەڵک. بە بڕوای من ئەمانە بەڵگەنامەن کە بەڕاستی و بە کردەوە دڵی بەشێکی مەزنی کۆمەڵگان. بۆ نموونە جاڕنامەی ٢٠ڕێکخراوەکە گوزارشت لە داواکارییە ڕەواکانی هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا، کرێکاران، ژنان، کۆلکەزێڕینەکان، ژینگەپارێزان، منداڵان، دادخوازەکان و تەواوی لەسەدا ٩٩کان بەیان دەکات و بەم مانایە بەتەواوەتی یەکخستنەوەیە. ئێمە پێمان وایە هاوپەیمانی نێوان لایەنەکان و هێزە سیاسییەکان لەم دۆخە تایبەتەدا، کە خۆشبەختانە ئەم بەڵگەنامانە بڵاوکراونەتەوە، ئەمڕۆ بنەمایەکی ڕاستەقینەی هەیە. هەر هێزێک خۆی بە شۆڕشگێڕ بزانێت، خۆی بە ئازادیخواز بزانێت، پێموایە پێویستە چالاکانە پاڵپشتی ئەم دوو بەڵگەنامەیە بکات و حیزبی ئێمەش لە بەرامبەردا بە بەردەوامی ئەم سیاسەتە پەیڕەو دەکات.

حەسەن ساڵحی: تا ئێستا هێزە ڕاستەکانی ئۆپۆزسیۆن هەوڵی زۆریان داوە بەرەو هاوپەیمانی و هاوپشتی نێوان هێزە سیاسییەکان. ڕات چییە لەسەر ئەم هەوڵانە؟

حەمید تەقوایی: ئەو هێزانە ماوەیەکە پرسی یەکڕیزیان وروژاندووە و هەوڵی جۆراوجۆریان داوە. لە سەردەمێکدا تویتەکانیان هاوبەش دەکرد، دواتر هەڵمەتی وەکالەت پیدانیان ئەنجامدا و ئێستا شەش کەسیان جاڕنامەیەکیان بڵاوکردووەتەوە. ئەمانە هەوڵدانێکن بۆ کۆکردنەوەی هێزی هاوچەشن و یەک بۆچوون و هاو هێڵی خۆیان. ئەوان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئەمە لە بەرژەوەندی شۆڕشدایە. دەڵێن لەبەرئەوەی هەموومان دژی کۆماری ئیسلامیین، پێویستە یەکبگرین، ئەمەش بەڕای من زۆر ڕووکەشە. لەو بەڵگەنامەیەی کە داویانە، تەنانەت باسی ڕووخانیشیان نەکردووە. خەڵک دەڵێن ئێمە بەسیجی و داعشمان ناوێت، مردن بۆ خامنەیی و کۆماری ئیسلامی. بەڵام بەڵگەنامەیەک کە بڵاودەکەنەوە بۆ گواستنەوە و تەنانەت وشەی “ڕوخاندن” یشیان بەکار نەهێناوە و بۆ تێکەلکردنی سوپا لە شکردا! جێگای سەرنجە کە بڵاوبوونەوەی ئەم بەڵگەنامەیە تەنانەت لە نێو ڕیزەکانی خۆیاندا مشتومڕی لێکەوتووەتەوە. هەندێکیان لەگەڵ دەسەڵاتی پاشایەتی ڕەهان و هەندێکیان پاشایەتی دەستورین، هەندێکیان کۆمارین و هەندێکیشیان دەیانەوێت پاشایەتین لە ڕێگەی هەڵبژاردنەوە! ئەم بزووتنەوەیە بەڵگەنامەیەکی داوە تا لەخۆی دەوری خۆی کۆببێتەوە، بەڵام نەیتوانیوە تەنانەت ئەوە بکات. لە نێوان خۆیاندا جیاوازی دروست کردووە تا بگات بە ڕیزەکانی خەڵک؟

تایبەتمەندییەکی گرنگ یان ئاڵۆزی ئەم بەڵگەنامەیە، دابەشبوونە لە نێوان کەسانی سەر بە فارس و غەیرە فارس. ئەم بەڵگەنامەیە بە ڕوونی باس لەوە دەکات کە یەکێک لە ئەرکەکانی سوپا بەرگریکردنە لە یەکپارچەیی خاكی ئێران. ئەم یەکگرتنە مانای چییە؟ واتە ئەگەر ئەو خەڵکەی لە کوردستان یان لە پارێزگا سنوورییەکانی دیکەدا دەژین، ناڕەزایەتی دەرببڕن بەرامبەر بە ستەمی نەتەوەیی، حکومەتی ناوەندی بە بیانووی مەترسی خستنە سەر یەکپارچەیی وڵات، سوپایان بۆ دەنێرێت! هیچ حیزبێک لە ئێراندا جوداخواز نییە، بەڵامو مافی خەڵکی ژێر زوڵمی نەتەوەییە کە بیانەوێت جیاببنەوە. ئەم بەڵگەنامەیە دەڵێت ئێمە سوپا بۆ ئێوە دەنێرین. ئه و ئه زموونه ی که خه ڵکی کوردستان و خه ڵکی ئازه ڕبایجان و هه ندێک ناوچه ی دیکه ی ئێران له سه ڕده می شانشینی په هله وییه وه تا ئه مڕۆ هه یه ، سه رکوت کردنی هەر جۆره ناڕه زایه تییه ک له به ڕامبه ڕ زوڵم و هه ڵاواردنی نه ته وه یی له ژێر ناوی جوداخوازیدایه . جاڕنامەی وەهایی ٦ کەسی لە ڕاستیدا هەمان دیدگا دەخاتە بەردەم کۆمەڵگا، لە کاتێکدا خەڵک لە شەقامەکانی ئێران هاوار دەکەن کورد، بەلووچ، ئازەری، ئازادی و یەکسانی، یان کوردستان، چاو و ڕووناکی ئێران.
لە ڕووی واقیعی و کردارییەوە هیچ لایەنێک لە ئێراندا جوداخواز نییە، خەڵکی هەر پارێزگایەک جوداخواز نین، بەڵام کێشەکە ئەوەیە ئەگەر بیانەوێت جیاببنەوە، حکومەتی ناوەندی مافی ئەوەی نییە هێرش بکاتە سەریان و سەرکوتیان بکات. ناکرێ بە بەکارهێنانی هێز و هەڵمەتی سەربازی وڵات بە یەکگرتوویی بهێڵرێتەوە. پێویستە دان بە مافی جیابوونەوەدا بنرێت. وەکوو وڵاتانی شارستانی جیهان، یەکپارچەیی خاک تابۆ نییە. بۆ نموونە لە وڵاتی کەنەدا ویلایەتی کیوبیک دووجار ڕیفراندۆمی بۆ جیابوونەوە ئەنجامداوە. دەنگی نەداوە، بەڵام حزبی جوداخوازی کیوبیک فەرمی و چالاکە و نوێنەری لە پەرلەمان هەیە. ئەو وڵاتانەی بۆنی شارستانیەتیان کردووە بەم شێوەیە هەڵسوکەوت دەکەن. دەمەوێت بڵێم جگە لە ڕوخاندن و داواکارییە ڕەواکانی خەڵک، کە لە جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراودا دەیبینین، هیچ بەڵگەیەک لە جاڕنامەی نەفەرەدا نییە، بەڵکو بەڵگەنامەیەکی دابەشکەرە کە بنەماکانی نکۆڵی دەکات مافەکانی خەڵک بەتایبەتی لە کوردستان و پارێزگا سنوورییەکانی دیکەیە.
خاڵی دواتر ئەوەیە کە بنەمای ئەم بەڵگەنامەیە پابەندبوونە بە یاسا و ڕێککەوتننامە و پلاتفۆرمە نێودەوڵەتییەکان. خەڵکی ئێران بۆ پابەندبوون بە ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان نەهاتوونەتە سەر شەقامەکان. کۆماری ئیسلامیش ئەندامی زۆرێک لەم ڕێککەوتنە نێودەوڵەتیانە و هیچ گەرەنتییەکی کردەیی بۆ پابەندبوونی هیچ حکومەتێک بەو کۆنوانسیۆنانە نییە. بەڵام ئەگەر ئەمەیش نەبووایە، ئەم کۆنوانسیۆنانە هیچ پەیوەندییەکیان بە داخوازییەکانی شۆڕشی خەڵکی ئێرانەوە نییە. واژۆکارانی جاڕنامەی ٦ کەسی نەیاندەویست باسی ئازادی بکەن، نەیاندەویست باسی مافی خەڵک بکەن، خەڵکیان ڕەوانەی ڕێککەوتننامەی مافی مرۆڤ، ڕێککەوتننامەی ژینگە، ڕێککەوتننامەی مافی منداڵان، ڕێککەوتننامەی مافی کرێکاران و هتد کرد . ئەگەر ئەم کۆنوانسیۆنانە ئازاری خەڵکیان ساڕێژ بکردایە، ئێستا جیهان لەم دۆخەدا نەدەبوو.
ناونیشانی ئەم بەڵگەنامەیە لە بنەڕەتدا خەڵکی ئێران نییە، شەقام نییە. ئەمە مانۆڕێکی دیپلۆماسییە بۆ بەدەستهێنانی حکومەتەکان. لە بنەڕەتدا بۆ ئەم مەبەستە نووسراوە، بۆیە لە هەر گۆشەیەکەوە سەیری بکەیت، ئەم بەڵگەنامەیە هیچ پەیوەندییەکی بە شۆڕش و یەکگرتوویی خەڵکەوە نییە لەم شۆڕشەدا، کە بە پێچەوانەوە، بەڵگەنامەیەکی دابەشکەر و دژی خواستی ڕەوای خەڵکی ئێران.

حەسەن ساڵحی: لە بارودۆخی ئێستادا چۆن یەکڕیزی ڕیزەکانی شۆڕش مسۆگەر دەکرێت؟

حەمید تەقوایی: خۆشبەختانە ئەمڕۆ جاڕنامەی یەکگرتووی ڕیزەکانی شۆڕش ڕاگەیەندراوە. دەبوو پێش ٢٥ی بەهمەن هێڵ و سیاسەتێک بخەینە سەر مێز، بەڵام ئەم هێڵ و سیاسەتە ئەمڕۆ لە دەستدایە. جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراو، وەک وتم دەنگی خەڵکە، دەنگی هەموو چین و توێژە چەوساوە و ئازادیخوازەکانی کۆمەڵگە لەم بەڵگەنامەیەدا ڕەنگ دەداتەوە.
داواکارییەکانی ئەم جاڕنامەیە لە ئاسمانەوە نەهاتنە خوارەوە، بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان، بزووتنەوەی کرێکاری، بزووتنەوەی ژنان، بزووتنەوەی دادخوازی، خانەنشینان و مامۆستایان و دەمێکە خەباتیان بۆ ئەو داواکاریانە کردووە. پرەنسیپی ئەوەی لە دڵی ئەم شۆڕشەدا کردوویەتی ئەوەیە کە ئەو داواکاریانەی لە یەک شوێن کۆکردۆتەوە و وێنەیەکی ڕوون و شەفافی لە مانای سەرکەوتنی شۆڕشی ژن، ژیان ئازادی بەدەستەوەداوە. بەڕوشنی باسی حکوومەت و دیموکراسی ڕاستەوخۆی خەڵک و مافی خەڵکی کرد کە هەرکاتێک بیەوێت بەرپرسەکان لەکارلابەرن و ئیدارەی شورایشی پێشنیار کرد. ئیدارەی شوراکان پێشتر لەلایەن کرێکارانی هەفت تەپە پێشنیار کرابوو. ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی و بەرەنگاربوونەوەی سزای لەسێدارەدان بزووتنەوەیەکی ناڕەزایەتییە لە کۆمەڵگادا، ناڕەزایەتی بەرامبەر بە تۆمارە ئەمنییەکان و ئازادکردنی سەرجەم زیندانیانی سیاسی چەندین جار لەلایەن هەڵسوڕاوانی بزووتنەوەی کرێکاری و بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکانی دیکەوە ڕاگەیەندراوە، کەهەڵوەشاندنەوەی هەموو هێزە سەرکوتگەرەکان، دادگاییکردنی هەموو تاوانباران و فەرماندەرەکانی تاوانەکانی ٤٠ ساڵەی ئەم دواییە لە مێژە داواکاری بزووتنەوەی داوای خوازی بووە. هه موو ئه مانه له م جاڕنامەیەدا خراوه ته ڕوو و به م مانایه ، وێنه و ئاسۆیەکی ڕوونی دەدات بەدەستەوە لەمانای سه رکه وتنی شۆڕشی ژن، ژیان ئازادی ده. ئەم جاڕنامەیە لە دڵی کۆمەڵگاوە هاتووە دەرەوە، لە دڵی شۆڕش و بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان، بزووتنەوەی کرێکاری، دادخوازی، بزووتنەوەی ژنان و هتد. ئەمە مانیفێستی شۆڕش و بەڵگەنامەی یەکگرتوویی ڕیزەکانی خەڵکە. هەر هێزێک کە بانگەشەی ئازادی دەکات و بانگەشەی بەرگری لە مافی مرۆڤ دەکات و بانگەشەی پشتیوانی لە شۆڕشی ژن ژیان ئازادی دەکات، دەبێ لە دەوری ئەم جاڕنامەیە کۆببێتەوە. نەک تەنها بۆ ئەوەی بەیاننامەی پشتیوانی بدات، بەڵکو بڕگەبەبڕگەی بخاتە ناو دەستوری کاری خۆی و خەبات بۆ بەدیهێنانی بکات.
لەسەر ئاستی سەرتاسەریدا پێویستە جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراو بخرێتە سەر مێزی حکومەتەکان و ڕابگەیەندرێت کە ئەمە جاڕنامەیەکە کە لە دڵی کۆمەڵگا و شۆڕشی ئێرانەوە هاتۆتە دەرەوە و بە ڕوونی ئەو ئازادی و یەکسانی و خۆشگوزەرانییەی خستۆتە ڕوو کە خەڵک لە ئێران دەیانەوێت لە ١٢ بڕگەدا. ئەمە قسەی دڵی خەڵکی ئێرانە و پێویستە حکومەتەکان و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان بزانن کە ئێمە حکومەتێکمان دەوێت کە ئەم یاسایانە و ئەم داواکاریانە جێبەجێ بکات.
ئەوەندەی پەیوەندی بە هاوپەیمانییەوە هەیە، میحوەری سەرەکی هاوپەیمانی، وەک جەختم لەسەر کردەوە، ئایدیاڵ و ئامانج و داخوازییەکانی شۆڕشە، کە ئەمڕۆ لە جاڕنامەی بیست ڕێکخراودا ڕوونکراوەتەوە و ڕادەگەیەنرێت و هاوشان لەگەڵیدا جاڕنامەی داخوازی پێشکەوتنخوازانە لە ژنان. یەکێک لە میحوەر و پایە سەرەکییەکانی ئەم شۆڕشی ئازادی ژنەیە و جاڕنامەی داخوازییە پێشکەوتنخوازەکانی ژنان بەشێوەیەکی هەمەلایەنە و ڕوون مانای ڕزگاریخوازی ژنانی خستووەتەڕوو. ئەم دوو جاڕنامەیە وێنەیەکی هەمەلایەنە لە ئامانجەکانی شۆڕش و ئامانجەکانی شۆڕش و ڕێگای گەیشتن بە سەرکەوتنی شۆڕش دەخەنە ڕوو. میحوەری هەر جۆرە یەکگرتوویی و هاوپەیمانییەک، ئەگەر بیەوێت خزمەت بە شۆڕشی ئێران بکات، لە دەوری ئەم جاڕنامەیانە مومکینە. بانگەوازی ئێمە بۆ هەموو هێزە چالاکەکانی شۆڕشی ئێستا ئەوەیە کە پەیوەست بن بەم بەڵگەنامانەوە کە لە دڵی شۆڕشەوە سەریان هەڵداوە.

١٦ی ئازاری ٢٠٢٣، ٢٥ی ئەسفەند ١٤٠١
سوپاس بۆ ئەمیر تەوەکولی بۆ ئامادەکردنی دەقی سەرەتایی ئەم چاوپێکەوتنە.




قەسیدەی ژنێک خۆشی دەوێم.. ستیڤان شەمزینی

ئای چەند ئەو ژنەم خۆشدەوێت
چارەنووسم بە دڵیدا دێتە خوارەوە
دەستە نوقاوەکانی تەنهاییم
لە مێرگی سینگیدا دەکرێنەوە
لە شەوانی رەنگ پەڕیوی فیراقدا
لە درزی موحیبەتەوە لێم دەڕوانێت
منداڵە لاسارەکەی هەوەسم
بە سەرنجێکی بەناز ژیر دەکاتەوە
پێکەنینە گڕگرتووەکانی رۆحی
لەنێو جانتای پەژارەکانم جێدەهێڵێت
گریانە ئاڵۆزکاوەکانی ئۆغرکردنم
لەنێو رەشایی پرچەکانیدا دەشارێتەوە
چەخماخە سەوزەکانی نیگام
لە چاوە خومارەکانیدا دەخوێنێتەوە
توند بە باوەشی خۆیەوە دەمنووسێ
کاتێ لورەی گورگی مەرگ دێت
لە تێپەڕینم بەناو مەرزەکانی سەرهەڵگرتن
بەرەو ناوەوەی خۆم
سنوورداشم دەکاتەوە
لە بن سێبەری دارگێلاسی ماچدا
دڵۆپ دڵۆپ رۆندکەکانم دەخواتەوە
ئەو دەمەی ستایشی هەتاو دەکەم
وەک چیایەکی بەفرین دەتوێتەوە
ئەو دەمەی باسی وشکبوونەوە دەکەم
چەشنی رووبارێکی بزێو دێتە بەردەمم
ئەو دەمەی عەشق لەمندا کاڵ دەبێتەوە
عاتیفەم بە ئەوینی خۆی تۆخ دەکاتەوە
ئەو دەمەی سەرم لە مەیخانە بزر دەبێت
لەناو ئاونگی مەمکەکانیدا دەیدۆزێتەوە
ئەو دەمەی لەشکری ماتەم وجودم تاڵان دەکا
ئاڵای ژیان لەسەر تەمەنم بەرز دەکاتەوە
ئەو دەمەی دەریالووشی بێدەنگی قووتم دەدا
لە سەحرای هەنسکەکانمەوە هاوار دەکات
ئەو دەمەی پەنجەرەی غەریزە تەڵخ دەکەم
بە ئاوریشمی شەوێکی لێکئاڵان دەیسڕێتەوە
ئەو دەمەی رۆژەکانم دەبنە گرێکوێرەیەک
وەک پرچی هزرێکی شێواو
یەک یەک دەیانکاتەوە
ئەو دەمەی لەسەر جوگرافیای عەشق ون دەبم
کون و قوژبنی شیعر بە دوامدا دەگەڕێت
ئەو دەمەی بڕیاری کۆچ دەدەم و دەڕۆم
سۆراخم لەو پاپۆڕە شکستخواردووانە دەپرسێت
لە لیتاوی کەناری خەونێکی بەدینەهاتوودا چەقیون
ئەو دەمەی دەروازەکانی ئەندێشەم دادەخەم
هەوڵی فەتحی شارە مێژووییەکانی خەیاڵم دەدات
ئەو دەمەی ئاگر لە خەڵوزی لێوەکانم بەردەدەم
مینا شنەبایەکی میهرەبان بەرەو رووم هەڵدەکات
ئەو دەمەی گەدەی فکرم
پڕ دەبێت لە کێمی پووچیی
خەیاڵدانم دەئاخنێت
بە دەیان پرسیاری گەشبین
ئەو دەمەی لەسەر شانۆیەکی مەلوول
بەردەبمەوە نێو دۆزەخی حەسرەت
دەستم دەگرێت بۆ نێو بەهەشتێک
لە رەنگی نیشتمان و
لە چەشنی ژنێتی خۆی و
بە نازێکی تەواو ژنانەوە
دەچرپێنێتە گوێم
ژیان هەر ئەوەندەیە
لەگەڵ من بەسەری ببەیت
ئاه، خودایە
من ژنێکی ئاوهام خۆشدەوێت
ژنێکی ئاوها خۆشی دەوێم

بیلەفێلد – نەخۆشخانەی گلیاد ئاینس
شتایسۆنی نۆرۆلۆگی




نەنە وباپیرە نەورۆز ڕۆژتان باش!.. د.هەژار عوسمان مەعروف

ئەسڵەن مێژو چیە جگە لە چەند پەڕەیەکی نوسراو لە لایەن چەند نوسەرێک کە مەگەر هەر خۆیان و پاشا و سەرۆکەکانیان بزانن چەند درۆ و چەند شێواندن و شاردنەوەی ڕاستیەکانی تێدایە! مەگەر مێژو چیە جگە لە نوسینەوەی بەسەرهاتی باشی و ڕاستی و دادپەروەی و جوامێریی سەرکەوتوەکان و ناشیرینی و ترسنۆکی و خراپیی شکستخواردووەکان ؟
نەنە وباپیرە نەورۆز! ئەوە گرنگ نیە هەمو ڕاستی و وردەکارییەکانی ئێوە نەزانین، مەگەر ژیان و بەسەرهاتی نەتەوە جۆراوجۆرەکانی ئەم دنیایە کە دەیبیسین یا بە فلیمە پرشنگدارەکانیان دەیانبینین هیچیان بە بەڵگەی DNA و بە بەڵگەی فۆتۆگرافیی فۆتۆشۆپ نەکراو و بە وێنە و دەنگی ڤیدیۆیی تەزویر نەکراو و بە دۆزینەوەی شوێنەواری خانوسازی و ئێسک و پروسکی پاڵەوانە ناودارەکانیان سەلمێنراون؟
نان ئەو نانەیە ئیمڕۆ لە خوانە! بێ گوێدانە ئەوەی کوردێک موسوڵمانی شیعەیە یا سونە، یا یارسانی (کاکەیی) و ئیزدیە یا زەردەشتی یا بڕوای بە هییچ ئاینێک نیە (ئاتێئیست) ئیمڕۆ بەدەگمەن کوردێک دەبینی لە هەر چوارپارچەکەی کوردستان و لە ناو کوردی ئاوارە و دەربەدەری هەمو ئەم دنیایە، کە دڵی بۆ نەورۆز و بە نەورۆز لێنەدا و نەکەوێتە پرتە پرت و خورپە، ئەسڵەن بە تایبەتی لە ئەوروپادا ئەم دۆخەیان ناوناوە (تا) ی نەورۆزی کوردان.
بەدەگمەن کوردێک دەبینی ئەگەر لێشی قەدەغەبکرێت لە نەورۆزدا لە ناو دڵی خۆیدا مۆمێک بۆ نەورۆز دانەگیرسێنێ.
ئەوە ڕاستە کە گەلانی تری ناوچەکە هەتا هیندستان و نەتەوە یەکگرتوەکانیش نەورۆز پیرۆزدەکەن، بەڵام پیرۆزکردنی گەلانی ناکورد بۆ نەورۆز پەیوەندیی بە پیرۆزکردنی وەرزی بەهارەوە هەیە کە چۆن پاڵ بە زستانی توش و سەرماوە دەنێ و خۆی بە هەتاوی گەرم و تاوەباران و چرۆی درەختان و خونچەی گوڵە کێویەکان دێتەوە مەیدانی ژیانێکی پڕ لە هیوا و کار و ئازادبون لە چواردیواری ماڵ.
بەڵام پیرۆزکردنی کورد بۆ نەورۆز جگە لە پیرۆزکردنی بەهار و گرنگتر لە مە واتا و ڕۆحی نەورۆزە بۆ ئینسانی کورد کە ئەمەیە:
لە ڕابوردوی نەتەوەی کورددا و لە سەر خاکی کوردستانەکەی وەک لە هەمو وڵاتانی دنیادا پاشا و سەرۆک و میر و بەگ و ئاغا و سان و… هەبون جا کوردی خۆجێی بوبن یا ناکوردی زاڵم و داگیرکەر. لە شوێن کات و لە بۆنەیەکی تایبەتیدا زۆرینەی خەڵک گەشتۆتە تینیان و بەرامبەر بە فەرمانڕەوا زاڵمە کوردە یا ناکوردەکە ڕاپەڕیون و دەستیان لێوەشاندوە و هەندێ جار سەرکەوتوبون لە لادانی یا لەناوبردنی کەسی ستەمگەر. ئەوە گرنگ نیە ئێمە ئێستا نەتوانین بیسەلمێنین کە زوحاک داگیرکەرێکی زاڵمی ناکورد بوە و کاوەی ئاسنگەریش کورد بوە وبە چەکوشەکەی زوحاکی لەناوبردوە و خەڵکە کوردەکەی ڕزگارکردوە. زوحاک ڕەمز و هێمایە بۆ دەسەڵاتدارێک کە باوان و دایانمانی چەوساندۆتەوە ، کاوەش سیمبۆلی پاڵەوانێکە خەڵکە ستەمدیدەکەی ڕزگارکردوە. ئێستا ئاوای لێهاتوە کە هیچ نەتەوەیەک و هیچ مرۆڤێکی تاک لەم دنیایەدا بە هێندەی کورد لەگەڵ بەسەرهاتی کاوە و زوحاک و چیرۆکی نەورۆز تێکەڵ نەبوە و بە هی خۆی نازانێ، تۆوی نەورۆز لە کۆهەست (اللاشعور الجماعي) و کۆبیری (الفکر الجماعي) (collective unconsciousness) ی هەمو ئینسانێکی کورد دا چێنراوە، تەنانەت لە دڵ و دەرونی زانایەکی ناوداری موسوڵمانی وەک ڕۆحشاد(مەلا عەبدولکەریمی مودەریس) یش دا کە لە سەردەمی سەدام دا فتوادەدات کە بە جەژن دانان و پیرۆزکردنی نەورۆز هیچ بەرکەوتنێکی نەباش و نەرێنیی نیە لەگەڵ بنەماکانی ئاینی ئیسلام دا.ڕۆحی نەورۆز ئەمەیە کە ئینسانی کورد هەتا سەر ناچەمێتەوە بۆ هیچ زاڵمێکی ناکورد یا کورد ، وە لە ئەستوربونی ئەو زوڵمەدا کاوەکان بە چەکوش و شمشێرەکانیانەوە هەڵدەکوتنە سەر زاڵمەکان و کوردستانیان لێ پاکدەکەنەوە.
لە ڕوی تەندروستیی دەرونیی تاکەوە زۆر گرنگە هەمو نەتەوەیەک کۆمەڵێک سونبول و ڕەمز و هێمای هاوبەشی هەبێت کە دەبێتە ناسنامە یا شوناسی (identity) ئایدیۆلۆجیی هاوبەشی هەمو تاکێکی ئەو نەتەوەیە ، بۆ کورد یەکێ لە سونبولە ئەرێنیە موقەدەسەکان جەژنی نەورۆزە کە نابێت هەرگیز لە ژێر هیچ بەهانەیەکدا لە دڵ و دەرونمان دا کاڵبێتەوە.
بەداخەوە سونبولی نەرێنیشمان هەیە بۆ نمونە (شەڕی براکوژی) و(ئەنفال و هەڵەبجە) و (کۆمەڵکوژی و دەسدرێژی سێکسیی کوردانی ئێزدی). وەک چۆن جولەکە (هۆلۆکاوست) لە بیرناکەن ئێمەش نابێت هەرگیز (ئەنفال و هەڵەبجە) و(کۆمەڵکوژی و دەسدرێژی سێکسیی کوردانی ئێزدی) لە بیربکەین کە بنی بنەوەی تاریکیی چەوساندنەوەی کورد دەردەبڕن و ساڵانە دەبێت یادبکرێنەوە.




ئۆپەرێتی: بۆ یادی نەورۆز.. عەلی حەمەڕەشید

منداڵان پێکەوە ئامادەکارییان کردبوو بۆ نەورۆز و بڕیاریان دابوو کە بۆ نەورۆزی ئەمساڵ جیاوازتر ئەو یادە بکەنەوە چونکە پێیان وابوو ئاهەنگ و گۆرانی وتن و خواردنی جۆراوجۆر ڕاستە خۆشە بەڵام خۆشییەکی کاتییە و بەشێوەیەک نامێنێتەوە کە لە ڕۆژان و ساڵانی داهاتوودا بیبینن و شانازیی پێوە بکەن بۆیە کەوتنە گفتوگۆکردن :
لیا:
هاوڕێیان وەرن بایـــادی نەورۆز…جیاوازتربێ لـە ســــاڵانی پێشوو
بەئەنجامدانی کــاری جـۆراوجۆر…بەخۆشییەوە بەشـداربین هەموو
کۆرس:
بایادی نەورۆز بەرز ڕابگـــــــرین…گشت ئامادەبین لـــە بۆ پێشوازی
چونکە لەمێژە کـە نەورۆزی کورد … بۆمــان بووەتە جێگەی شانازیی
ئاوان:
من دەمـــــەوێت ئەم نەورۆزە…هەریەکـــــــەو نەمامێک بێنین
لەشەقـــــام و باخچەو کۆڵان…زۆر بەجــــوانی بیانــــڕوێنین
ئایان:
من نەمـــــامێک تۆ نەمــامێک…با هەڵمەتمـــــان فــراوان بێ
لە شارۆچکە و گوند و شـــارا…تا کوردستان گەش و جوان بێ
ڕاسا:
من باخچەیەک تۆ باخچەیەک…گــوڵڕێژ دەکەین بەئاســــانی
هەتـا سبەی کوردستانمــــان…گوڵستانێک بێت لـــــەجوانیی
کۆرس:
هەمــوو وەک یەک دڵسۆزانە…بڵێین ئێمە دۆستی ژینگەین
هەتــــا ژینگە پارێزراو بێ…بەیەکــــەوە هــەوڵ دەدەین

با دوکـــەڵی تایە و لاستیک…ژینگەکەمان لێ پیس نەکەن
مرۆڤیش بـــە بۆنی ناخۆش…بەرەو نائـــــارامی نەبـــەن

هەوای خــاوێن بەردەوام بێت…وەکو پاکیی و سازگــاری خۆی
هـــــەوڵنەدەین بــەو پیسییە …بیشێوێنێن و ڕێگــر بین بۆی

نەورۆزیش وەک نازداریی خــۆی…شکــۆی زیاتر دەردەکــــــەوێ
چونکە وردو درشتی کــــــــورد…وەک یەک نەورۆزیان خۆشدەوێ

دەی باهەموو دەنگ و ڕەنگمان…تێکــەڵاوی یەکتر بکـــــــەین
بڵێین نەورۆز بەخێر هـــــــاتی…یەکدەنگی خۆمـــان دەربخەین

جــوانیی ژینگە و هاوکارییمان…بپـــــارێزین درشــت و ورد
پەیــامێک بێ جێی شــانازی…بۆ نەورۆز و بــۆ ئێمەی کورد

٨/٢/٢٠٢٣

رِيَذنةي ئازاريَكي زؤر و
شةثؤلي طرياني بةكولَ
هةموو طياني داطيركردووم
بؤية لةطةلَ ئيَوةم بةدلَ




ژینگە و ئافرەت و كۆرپە و منداڵەكەی.. د. عه‌تیه‌ حه‌مه‌سه‌عید ئه‌لساڵحی

زۆر گرنگە ئادەمیزاد بە تایبەت ئافرەت وشیار بێت، بزانێت كە ژینگە چییە؟! كاریگەری تێكچوونی لەسەر لەشی مرۆڤ چییە؟
خوێنەری بەڕێز: كاتێك باسی ژینگە دەكەین، واتە ژیانمان لەسەر گۆی زەوی پێكهاتووە لە: ئاو و هەوا و خاك. ئینجا دەبێ بزانین بەبێ ئەم سێ رەگەزە مرۆڤ ژیانی نابێت. ئایا مرۆڤ بەرپرسە لە پیسبوونی ژینگە؟ بەچی پیس دەبێت؟
ئاو: پێشتر باسمان كرد، كە هەموو گیانلەبەرێك 85%ی پێكهاتەكەی ئاوە، باقیەكەی دیكەیشی مادده‌ و كانزاكانی دیكەیە. ئەو ئاوە جوانە، كە باران دێتەخوارەوە. لەكانیاوەكانی چیاكان دێنەدەر. هەروەها لەو بەفرە دروست دەبێت، كە لەچیا بەرزەكان بەگەرمای هەتاو دەتوێتەوە. هەمووی كۆدەبێتەوەو بەرەو رووبارەكان دەڕوات، رووبارەكانیش بەسەر زەویدا دەڕۆن، بەناو شارەكاندا، جوانیەك دەبەخشن و بۆ ژیان سوودیان لێ وەردەگیرێت. ئینجا بەرەو دەریاچە و دەریا گەورەكان دەڕۆن. پاشان دووبارە دەبێتەوە هەڵم و دەڕواتەوە ئاسمان و .. هتد.
ئەو ئاوە خۆی پاكە، ئێمەی ئادەمیزاد پیسی دەكەین، بەهۆی شێوەی بەكارهێنانمان بۆ ئەو ئاوانە. لە هەمووی سادەتر، ئاوی كانی، كەلوپەلی پێ دەشۆین بە مادده‌ كیمیاویەكان. ئینجا تێكەڵی رووبارەكان دەبێتەوە و زبڵ و پاشماوەی كارگە و نەوت و رۆنی ئۆتۆمبێل و …هتد تێكەڵ بەئاوی رووبارەكان دەكەین.
ئەو مادده‌ ژەهراویانە نەك هەر ئاوەكە پیس دەكەن، بەڵكو خاكیش پیس دەكەن. دووبارە زەوییەكە هەڵی دەمژێتەوە و دەچێتەوە ناو ئاوی ژێرزەوی و پیسی دەكات. بە تایبەت مادده‌ كیمیاییەكان و لە هەمووشیان ترسناكتر مادده‌ی قوڕقوشمە.
ئەو هەموو بۆیاغەی لەبینەسازیدا بەكار دەهێنرێت. ئامێرەكانی ناوماڵ و دار و دیواری پێ بۆیاخ دەكرێت، هەمووی مادده‌ی قوڕقوشمی تێدایە.
هەوا: پیسبوونی هەوا زۆر ترسناكە، یەكسەر دەچێتە ناو سیەكانمانەوە و خوێن دەیمژێت بۆ ناو كۆئەندامەكانی لەش، بۆیە یەكسەر خانەكان تێك دەدات، بە تایبەت خانەی تازەدروستبوو، لەناو خانەكەدا دەنیشێت و هەرگیز نایەتە دەرەوە، وەك خانەی مێشك.
لەكوێوە ئەو مادده‌یە دێت؟ لە دووكەڵی ئەو هەموو ئۆتۆمبێل و ماكینە و كارگەیەی ناو شارەوە. چونكە هیچیان بە شێوەیەكی تەندروست مامەڵەیان لەگەڵدا ناكرێت.
كە دەبینین لە ماوەی 30 ساڵی رابردوودا لە كوردستان نەخۆشی جوراوجۆر زیادی كردووە، وەك نەخۆشی جگەر و گورچیلەكان، دەگەینە ئەو ئەنجامەی كە بەهۆی ژەهراویبوونی ئەو هەوایەیەوەیە، كە هەڵی دەمژین!
قوڕقوشم مادده‌یەكی ترسناكە، ئیمپراتۆریەتی رۆمانی 500 ساڵ بەر لەئێستا رووخا، چونكە زۆریان بۆیاغ بەكاردەهێنا، لە هەموو ناوماڵ و شوێنی حەوانەوەیان، قوڕقوشم-رصاص لەناو بۆریەكانی ئاو دروست دەبێت، زۆریشی پێدەچێت تا بۆڕیە كۆنەكان بگۆڕێن بە مادده‌یەكی ناژەهراوی.
خۆزگە ئەو كەسانەی ئاوی كانی دەخۆنەوە یەكسەر لە كوپەی بكەن كە لەقوڕ دروست كراوە، چونكە ئاوەكە ساف دەكاتەوە. جاران خەڵك لە كوردستان تەمەنی درێژتر بوو، رێژەی نەخۆشی زۆر كەم بوو، شێرپەنجە زۆر كەم بوو، بە تایبەت لەناو منداڵاندا. ئێستا هاوكێشەكە گۆڕاوە. هەر لەو شاری هەولێرە سەرێك بدە لە نەخۆشخانەی نانەكەلی، دەبینی چەندین منداڵ دووچاری نەخۆشی شێرپەنجەی خوێن بوونە.
پێویستە لە بیرمان نەچێت، ئەو خواردنانەی لەناو نایلۆن دەیفرۆشن یان لەناو شوشەی نایلۆن، هەمووی مەترسی لەسەر ژیانی منداڵانمان هەیە. وادیارە ئێمەی نەزان زۆر بیرمان لەوە نەكردۆتەوە، زۆرجار لەسەر شووشەكە یان نایلۆنەكە شتێك نووسراوە، بەڵام كێ دەیخوێنێتەوە؟! ئایا كەس تەماشای بەرواری بەسەرچوونی دەكات؟ ئەو ئاوەی ناو شوشەكە ئەگەر لەبەر گەرما یان هەتاو دابنرێت، هەر زوو مادده‌ی ژەهراوی نایلۆنەكە لەگەڵی تێكەڵ دەبێت و یەكسەر دەچێتە ناو خوێنەوە ئەویش كاری خۆی دەكات.
خواردنی منداڵی كۆرپە لەناو نایلۆن یان قوتوی ئاسن زۆر ترسناكە، چونكە منداڵ لەو تەمەنە ناسكە.
مەترسییەكانی قوڕقوشم ئەمانەن:

  1. رێژەی زاوزێ كەمدەكاتەوە: كاریگەری زۆری لەسەر سپێرمی پیاو هەیە لە ڕووی ژمارە و جۆرەوە.
  2. منداڵ لەبارچوون، لە 2-3 مانگی سەرەتای سكپڕیدا.
  3. لە دایكبوونی منداڵ بە مردوویی.
  4. رێژەی توندوتیژی لە گەوراندا زیاد دەكات.
  5. ئەوانەی لە كارگە ئیش دەكەن یان زۆر بۆیاغ لە دەستیانەوە دەچێتە ناو لەشیان، توشی سەرئێشە دەبن و زۆرجار لەهۆش خۆیان دەچن.
  6. كاردەكاتە سەر غودەی سایرۆید (دەرەقی)و وای لێدەكات بەباشی ئیشی نەكات.
  7. دەستوپێ ژان دەكات، زۆرجار ژانەسك روودەدات بێ ئەوەی هیچ جۆرە هەوكردنێك هەبێت.
  8. بەرگری لەش زۆر كەم دەكاتەوە بەرامبەر بە نەخۆشییەكان.
  9. رێژەی مردن زیاد دەكات و تەمەن كورت دەكاتەوە.
    ئێمە لەكوردستان كارگەمان نییە، تاكو پاشەڕۆی كارگەگە بڕواتە ناو ئاوەكانمانەوە. بەڵام بە داخەوە پاشماوەی ماڵەكان دەڕوات. هەروەها زبڵ و خاشاك مامەڵەی زانستی لەگەڵ ناكرێت و ژینگە پیس دەكات.
    پاراستنی خاك و ئاو و هەوا ئەركی سەرشانی هەموومانە. پیسبوونی ژینگە خراپیەكەی هەر بۆ ئادەمیزاد نییە، بەڵكو بۆ ئاژەڵ و دارستانەكان زیاتریشە. پێویستە هەموومان كار بكەین بۆ پاككرنەوەی ئەو ژینگە نازدارە، كەمتر نایلۆن بەكاربهێنین و بیكەین بە كیسی كاغەز. ئاوی ناو نایلۆن كەم بكەینەوە، كەمتر ئۆتۆمبێل ببەینە سەر جادەكان، تەنیا بۆ كارە گرنگەكان. رۆنی ئۆتۆمبێل و كارگەكان لەسەر خاك فڕێ نەدرێت.

د. عه‌تیه‌ حه‌مه‌سه‌عید ئه‌لساڵحی




ئایا نەورۆز ڕۆژێکە لە ڕابردوو و بۆی دەگەڕێینەوە، یان ڕۆژێکە لە ئێستادا و دەمانەوێت تێیبپەڕێنین؟

 کاتێ بە وردی سەرنج لە فیکر و ئەدەبی خۆمان دەدەین، ئەوا هەست بە نەبوونی چەمکی (تێپەڕاندن) دەکەین، لە بەرانبەردا (گەڕانەوە بۆ ڕابردوو) ئەو هەستە ساکارەیە بەسەر تێگەیشتنماندا زاڵە.

گەڕانەوەی کورد بۆ ڕابردوو گەڕانەوەیەک نییە بە مەبەستی بینینی ئەو ڕەگەزانەی توانای گۆڕانکارییان هەیە، بەڵکو جەختکردنەوەیە لەسەر ئەوەی هێشتا لەو زەمەنە دانەبڕاوە، بگرە پێوەندیی پتەوی لەگەڵیدا ماوە. بە مانایەکی دیکە گەڕانەوەیەکە بارگاوی بە سۆزێکی قووڵ بۆ ئەو ڕابردووەی دەتوانێت دڵنیاییی پێ بدات، بۆیە نەک ویستی تێپەڕاندنی نییە، بەڵکو وەک زەمەنێکی پیرۆزیش لەو ڕابردووە دەڕوانێت. بەم شێوەیە نەورۆز ڕۆژێکە بۆ ئەوەی تاکەکان تێیدا هەست بکەن هێشتا هەم بەشێکی دانەبڕاوی ئەوانەی دیکەن و هەم توانیویانە ڕابردوو بپارێزن.

بەرزبوونەوەی سروود و گۆرانی لە بڵندگۆی ماڵەکان، هەڵپەڕکێی کچان و کوڕان بە جلی ڕەنگاوڕەنگ لە دەشت و قەدپاڵی شاخان، هەڵچوونی دووکەڵ بۆ ئاسمان و ئامادەکردنی خۆراکی جۆراوجۆر ئەگەر لە ڕواڵەتدا مانای خۆشی و شادی بێت، ئەوا لە ڕووی سیمبوڵییەوە مانای ئەوە دەگەیەنێت تاک لەو ڕۆژەدا زیاتر هەست بە دڵنیایی دەکات، کاتێ دەبینێت لە زۆربە دەچێت و لە گرووپە گەورەکان دانەبڕاوە.

 کەی نەورزۆ دەبێتە ڕۆژێک، کە مانای ڕۆژێکی نوێ بگەیەنێت، نەوەک بۆ ڕابردوومان بگەڕێنێتەوە؟

 ئایا نەورۆز خۆی هەڵگری مانایە، یان ماناکانی خۆی لە شێوازی تێڕوانینی مرۆڤەوە وەردەگرێت؟ ئێمە چ تێڕوانینێکمان بۆ نەورۆز هەبووە؟

 هێشتا مرۆڤی ئێمە وا لە نەورۆز دەڕوانێت خۆی هەڵگری مانایە، نەوەک وا بزانێت ئەوە مرۆڤ خۆیەتی مانای پێ دەدات و دەشتوانێت بەردەوام ئەو مانایە نوێ بکاتەوە. کەی نەورۆز دەبێتە ڕۆژێک هێندەی جەژنێکی گشتی بێت، هێندەیش ببێتە ڕۆژێکی تایبەت بە هەر تاکێک، بەو مانایەی هەر تاکێک لەسەر شێوازی خۆی نەورۆز بکات.

ئایا لە نەورۆزێکەوە بۆ نەورۆزێکی دیکە ئێمە جیاوازیمان لە ئاسەتەکانی مەعریفەدا دەرخستووە؟ ئایا لە نەورۆزێکەوە بۆ نەورۆزێکی دیکە ئێمە گۆڕانێکمان بەسەردا هاتووە؟ ئایا لە نەورۆزێکەوە بۆ نەورۆزێکی دیکە چیی نوێمان خستووەتە سەر ئەم دنیایەی خۆمان و هیی ئەوانەی دیکەوە؟ ئایا بەبێ تێپەڕاندن و دروستکردنی ئاییندە دەشێت ڕابردوو هەبێت، تاکو یادی بکەینەوە؟ گوناهی نەورۆز نییە ئێمە هەموو ساڵێک بە هەمان شێوە یادی دەکەینەوە، بەڵکو گوناهی تێگەیشتنی خۆمانە، کە هێزی دابڕان و تێپەڕاندنی نییە. ئیدی بەو هیوایەی نەورۆزی ئەمساڵ لە هیی پار و هیی ساڵی داهاتوو لەوەی ئەمساڵ جیاواز تر بێت. هیوادارم نەورۆزەکانی داهاتوومان لە یەکتر نەچن.

نەورۆزتان پیرۆز…

دەنگەکان

+ ئەم نووسینە لە نەورۆزی ٢٠١٥ی شاری تۆرۆنتۆ خوێندراوەتەوە..




گەڕان ١٠.. ناڵە حەسەن

( قەدەر ، تابلۆ ، سووتان ، خەون ، گەڕانەوە ، ژیان ، جیابوونەوە ، ونبوون ، دووری ، خەزان ، عەشق ، مردن ، ژووان ، گومان نائومێدی ، سووتان ، کوژانەوە … )

١
( ……… )
من دەمەوێت وێنەی تۆ
لەسەر گۆنای مانگ هەڵکۆڵم
تا شەوانان
ببیت بە سۆناتای تریفەیی بتهۆڤن و
چاوەکانیشت
هەموو گەردوون ڕووناک بکەنەوە
٢
( ………. )
من دڵتەنگییەکی فەنتازیایی قووڵم
لە عەشق بۆ ماوەتەوە
هەر دەڕۆم و
خۆم و ڕێگایەکی خەواڵوو
خۆم و خەیاڵێکی خەمناک
نازانم لە خۆم نزیک دەکەومەوە یان دوور
نازانم تۆ جێدەهێڵم یان بەرەو لات دێم
هێندە نەبێ
بە دووڕیانێک گەیشتووم
خۆیشم نازانم لە کوێم !
٣
( ……… )
ژیان هێشوە ترێیەکی ڕەشە
لە بنار بڵنداییەکانی
خەمە سپییەکاندا
هەڵوەریی گەڵاکانی پایزێکە
بەسەر
تەلاری تەمە تەنیاکاندا
تەمومژێکی ئاڵۆزە
لەنیو خەیاڵی مرۆڤە ونبووەکاندا
٤
( ……… )
تۆ / ئەی پرشنگی عەشقێکی شینی
نیگا شین و
برژانگ شین و
ئەنگوستیلە شین و
ستیان شین و
دەلینگ شین
منیش / لەم بیابانی غوربەتە شینەوە
لەم دەریا شینەی پڕ لە شەپۆلەکانی
نادیدەگی و خەمۆکییەوە
ئەم هێز و سەلیقە شینە لە کوێ بێنم
تا بە قەڵەمێکی ئاگرینی شین شین
قەسیدەیەکی شینت بۆ بنووسمەوە
ئەی گوڵە شین …!
٥
( ……… )
تۆ بروسکەی ئاسمانێکی تێکشکاوی
هاوارەکانت ناگات بە من
منیش تیشکە ڕیشالییەکانی تریفەیەکی تەنیام
کەچی شەوانان
ژێر کەپر و کەڵاوەکانی نێو خەونەکانی تۆ
هەر تاریک و تاریکتر دەبنەوە
٦
( ……… )
لەوەتەی هەم
خۆر بە دووچاوی خێلەوە
لەنێو خەونەکانم هەڵدێت
تۆش تازە بە تازە
پەڕی کتێبە شیعرییەکانم هەڵدەدەیتەوە و
لێم دەپرسی و دەڵێی
لەم دۆزەخی پڕ لە کڵپە و هەستانەوە
لەم گۆڕستانی کوژانەوەی ئەستێرەکانەوە
بۆچی هێندە بە زمانێکی غەمگین و
بە وشەی چاو بە فرمێسکەوە
شیعرەکانت دەنووسییەوە
٧
خۆم لەنێو تاریکییەکی گەورە دەبینمەوە
کە هیچی / لەو ڕووناکییە ناچێ
لەنێو چاوەکان و لەنێو
ئەو شەفەقەی کە دەمویست شتە جوانەکان و
پڕیشکی درەوشانەوەی وردە ئەستێرەکانی پێ ببینم
ئێستاش چەند پرسیارێک مێشکییان داگیر کردووم
ئەم تاریکییە بۆ بوو بە قەدەری من
ئەم تەنیاییە بۆ بوو بە بەشێک لە بوونی من
ئەم غوربەتە ئەبەدییەش بۆ بوو بە نیشتیمانی من
٨
( ……… )
ژنێکی بزە گەرم و نیگا نەرم
هەموو شتێکی منی خۆشدەوێت
شیعرەکانم
پێکەنینم
ڕەنگی پێستم
قژی خاوم
هاوار و فرمێسکەکانیشم
هەموو شتێکم / بەس خۆم نا
٩
( ……… )
ویستم لە نێو بیرکردنەوە و
خەونەکانم دەرتبێنم
ڕەشەبایەک هەڵیکرد
هەموو شتێکی ڕفاندم
کتێبەکەی دەستم
چاویلکەکەم
جلەکانم و ڕووت ڕووتی کردمەوە
ویستم نامەکان و
دەفتەری یادەوەرییەکانیشت بسووتێنم
باران شەپڕە لێیدا و بوو بەلافاو
هەرچی ئاگری نێو ماڵەکان و دارستانەکان و
تەنانەت / ئاگری نێو دۆزەخەکانیشی کوژاندەوە
ئیدی منیش لەسەر جێگاکەم ڕاکشام و
زەردەخەنەیەک هاتە سەر ڕوخسارم
لەودەمەدا / شەبەنگێک لە ڕووناکی هاتە نێو ژوورەکەم
دەنگێک لەنیو ڕووناکییەکە گوتی
ئەی شاعیرە ڕۆژهەڵاتییەکە ئایندەت باش …!

                                             مارسی ٢٠٢٣

تێبینی : خوێنەری خۆشەویست دەتوانن ناونیشانی ئەم وردە شیعرانە لەو وشانەی سەرەوە هەڵبژێرن ، هەندێکیان زێتر لە ناوێک لەخۆدەگرن . خۆتان ئازاد و سەرپشک بن لە دانانی ناونیشانەکان …!




ئازادی بەمەرج، ئازادی نییە.. حەمید تەقوایی

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

حیزبی ئێمە هەمیشە بانگەشەکارو بەرگریکاری و خوازیاری ئازادی بێ کۆت ومەرج بووە، ئازادی بیرکردنەوەو قەڵەم، ئازادی ژنان، ئازادی ئایین و بێ ئایین و ئازادییە سیاسی و مەدەنییەکانی دیکە کە لە بەرنامەی حیزبدا پێشنیار کراوە، بێ مەرج دانیان پێدا دەنرێت. لە جاڕنامەی ئازادییە سیاسییەکاندا، کە لەم دواییانەدا لەلایەن مەکتەبی سیاسیی حیزبەوە بڵاوکرایەوە و حزب و هێزە سیاسییەکانی بۆ ئەوە بانگەواز کردووە ، هەروەها جەخت لەسەر بێ کۆت وبەند بوونی ئازادیەکان کراوەتەوە،بۆچی ئێمە ئازادیمان بە بێ کۆت ومەرجمان دەوێت؟ ئایا “بێ کۆت ومەج” تەنها تێبینییەکی “تەواوکەر”ە و بەتایبەتی بۆ ئەو عەقڵانەی کە تووشی بیرۆکەی بەدیهێنانی قۆناغ بە قۆناغ و هەنگاو بە هەنگاوی ئازادی بوون”توندڕەوەی” نییە ؟ ئایا ئازادی بێ کۆت ومەرج نابێتە هۆی ئاژاوە؟ ئایا نابێت بۆ پارێزگاری لەبەها و پیرۆزی و ئەخلاق و پێوەرەکانی لەو بابەتانە سنوردارێیەک بە ڕەسمی بناسرێت ؟ وەڵامی ئێمە بۆ ئەم پرسیارانە نەرێنییە. نەک لەبەر ئەوەی ئێمە دەمانەوێت توندڕەو و ماکسیمالیست بین یان داوای ئازادی زیاتر بکەین، بەڵکو لەبەر ئەوەی ئازادی مەرجدار لە بنەڕەتدا ئازادی نییە، بەڵکو ژێردەستەییە.

ئەو کەسەی ئازادی مەرجدار دەکات سنوورداری ناکات، بەڵکو بە تەواوی نکۆڵی لێ دەکات. هەموو دیکتاتۆرەکان ئازادی دەدەن بە خەڵک، بەڵام تەنها بەو مەرجەی کە دەسەڵاتی ڕەهایان نەخاتە ژێر گومانەوە. بەگشتی ناوی ئەم دەسەڵاتە ڕەهایە بە ئاسایشی نەتەوەیی و بەرژەوەندی کۆمەڵگا، ڕێکوپێکی و ئاشتی و…هتد ناودەبرێت. پاشای پێشوو کۆمۆنیست و ئازادیخوازانی لە ژێر هەمان سەردێڕدا زیندانی کرد و ڕەوانەی جوخەکانی مەرگ دەکات. حاکمەکانی ئێستا سووکایەتییان بە ئیسلام و ئیمام و لادەر و هتد بۆ ئەم لیستە زیاد کردووە. ئەگەر مەرجی پاراستنی کیانی ئیسلام بخەیتە سەر ئازادی، لە کۆتاییدا دەگەینە سەرکوتی کۆماری ئیسلامی. ئەم مەرجە لەلایەن “ڕیفۆرمخوازان”ی دووی خوردادیەوە بەتەواوەتی قبوڵکراوە و بنەمای دیموکراسی ئیسلامی کە بەڵێنیان پێدەدەن بەخەڵک جگە لەم پاراستنی پیرۆزی ئیسلامییە هیچی تر نییە. تەنها ئەوە بەسە ئەم مەرجە پیرۆزە بە قەڵەم و زمان و تەنانەت لە بیرکردنەوەکانتدا پێشێل بکەیت، بۆ ئەوەی تەنانەت ئازادی هەناسەدانت لێ بسەنرێتەوە.

یەکێک لەو مەرجانەی تر کە بەزۆری کاتێک باس لە ئازادی ژنان دەکرێت لە سەرووی لیستەکەدایە ، ئەخلاق و پاکیزەیی و شەرەفە. دەڵێن ئازادی ژن بارگرانی بێ سنوور لەگەڵ خۆی دەهێنێت. وە بەم مەرجە لە سەدا پەنجا کۆمەڵگا بێبەش دەبێت لە سەرەتاییترین ئازادیەکان کە بەزۆری بۆ پیاوان دانپێدانراون.

دەکرێ بگوترێ کۆماری ئیسلامی تاوانبارتر و دڕندەترە لەوەی کە وەک نموونەیەکی تایبەتی پێشێلکردنی ئازادی بە مەرجدارکردن و بەستنەوەی ئازادی لە قەڵەم بدرێت. ڕەنگە کۆماری ئیسلامی نموونەیەکی ڕووت و سکانداڵاوی ئەم جۆرە هێرشە بۆ سەر ئازادی بێ، بەڵام تەنانەت لە دیمەنی سیاسی ئەمڕۆی ئێرانیشدا بە هیچ شێوەیەک تاقە نموونە نییە. ئۆپۆزسیۆنی ڕاستیش پیرۆزی خۆی هەیە. یەکپارچەیی خاک، نیشتمان، ئاڵا و شەرەفی نەتەوەیی-نیشتمانی، شتێکی وا پیرۆزن کە بەپێی ناسیۆنالیزمی لە تەخت لابراو نابێت زیانیان پێ بگات. ئەمانە سنووری ئازادی لە بیرکردنەوە و سیاسەتی ناسیۆنالیستیدا دیاری دەکەن؛ ئەو ئازادییەی ئەم پیرۆزییانە دەخاتە مەترسییەوە، ئاژاوەگێڕییە، هۆکارەکەی خیانەت و نەزم و ئاسایشی نەتەوەیی تێکدەدات. لە ڕێگەی پەیوەندی نێوان ئەم جۆرە پیرۆزییەوەیە کە خنکاندن، چ لە جۆری ئایینی یان ناسیۆنالیستی خۆیدا، ناوی “ئازادی مەرجدار” بە خۆی دەبەخشێت.

ئەم مەرجانە بەزۆری لە ژێر ناونیشانی ڕێگریکردن لە ئاژاوەگێڕی بەرگرییان لێدەکرێت. دەڵێن ئازادی بێ کۆت وبەند هۆکاری ئاژاوەگێڕییە. بەڵام واقیعی پێچەوانەی ئەمە دەردەخات. ئەوە سنووردارکردنی ئازادییە کە پشێوی دروست دەکات.

دژایەتی و خۆلێدان لە نێوان جۆرە جیاوازەکانی پیرۆزی نەتەوەیی و ئایینی و هتد، کە حیزب و گروپی، نەتەوەیەک یان ئایینێک، توانای بەدەستهێنانی دەسەڵاتی سیاسی و دامەزراندنی دیکتاتۆریەتی خۆی نەبێت، دەبێتە هۆی ئاژاوەگێڕی و بەهەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگا کۆتایی دێت ،هەر حیزب و گروپێک ئاڵای پیرۆزی خۆی بەرز دەکاتەوە و لە بەردەبێتە ژیانی ئەوانیتر. نوێترین نموونەی مێژوویی ئەم جۆرە ئاژاوەگێڕییە، ئەزموونی باڵکانە لە دوای کۆتایی هاتنی شەڕی سارد. بۆسنەییەکان دەیانویست نەتەوەکەیانئازاد بکەن و کرواتییەکانیش دەیانویست نەتەوەکەیان ئازاد بکەن و نیودەرزەن قەوم ومیللەت و نەتەوەی دیکە کە لە یوگۆسلاڤیای پێشوودا دەژیا.. هەموو “ئازادیخواز” بوون، بەڵام بە پیرۆزی نەتەوەیی-میللی-ئاینیی خۆیەوە، و ڕێزیان لە ئازادی دەگرت تا ئەو کاتەی سووکایەتی بەو پیرۆزیانە نەکرا. وە ئەمە پاساوی لایەنگری دیموکراسی بوو بۆ ئەو شەڕە ترسناکەی ماڵ بە ماڵ کە هەموو ناوچەکەی ئاگری تێبەردا.

ئەزمونی یوگۆسلاڤیا، وەک دەیان ئەزموونی مێژوویی تر، نیشانی دا کە ڕێگای ڕێگریکردن لە ئاژاوەگێڕی، بەتایبەتی لەو کۆمەڵگایانەی کە پیرۆزی و دەمارگیری نەتەوەیی، ئایینی، نەتەوەیی و ڕەگەزی بەهێزن، سنووردارکردن و مەرجدارکردنی ئازادی نییە، بەڵکو بە پێچەوانەوە،بەڕەسمی ناسینی ئازادی بێ کۆت و مەرجی سیاسی و مەدەنییەکانە.

ڕاستییەکە ئەوەیە کە پاراستنی کەرامەت و ناسنامەی ئینسانی بناغەی ئازادییە و هەر جۆرە مەرجێک لە بنەڕەتدا دژایەتی ئازادییە بەو پێیەی شوناسی جیهانی مرۆڤێک دەخاتە ژێر سێبەری گروپ و ئایینی و میللی و نەتەوەیی و ڕەگەزی و هتد . ناسنامە. ئازادی ناتوانێت پشت بە هیچ شتێکی تر ببەستێت جگە لە شوناسی جیهانی ئینسان.
گیبروەی ٢٠٠٣ هەفتانەی ئینتەرناسیۆنالی ژمارە ١٤٧




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا(53).. شەماڵ بارەوانی

دەمی خۆت بگرە، دەنا بەشەق دەتکەمە دەرەوە!

ئەزیزان بۆیە کاتێک دەڵێم سەلەفیگەرا و ئیسلامی سیاسی تاکڕەهەند و تۆتالیتار بیروباوەڕن و دەسەڵاتیان هەبێت، بە شەق و پێلەقە و چەقۆ و سەربڕین ناچاری چوونە ژێر بار و بڕیار و ئەحکام و دۆگم و ئیدەلۆژیا و بۆچوونەکانی خۆیانمان دەکەن، لەخۆڕا نییە وادەڵێم.

کاکە گیان ئەوان بیروباوەڕەکەیان وایە. ئەوە پرەنسیپ و قەناعەت و ئەقیدە و مەبدەئیانە. ئەوان باوەڕیان بە پلۆرالیەتی ئایینی و سیاسی و کۆمەڵایەتی نییە و ناتوانن گوێ لە بۆچوونی جیاواز بگرن و دید و ئاراستەی جیاواز قبوڵ کەن.

سەیری مەلا لەتیف سەلەفی بکەن، لەناوجەرگەی دەوڵەتێکی سیکۆلاریزمدا، لە بەریتانیای عەلمانیدا، ڕای جیاواز بە شەق دەکاتە دەرەوە و هێرش دەکاتە سەر سیکۆلاریزم. ئای چەند گلەییم لەو جۆرە سیکۆلاریزمە گاڵتەجاڕە هەیە، وەک چۆن ئازادی بە هۆمۆسێکچواڵێک و لیسبێک و ترانزجێندەرێک دەدات بەو پەڕی ئازادی بژین(کە مافێکی سروشتی خۆیانە و خێر و سەدەقەیەک نییە پێیان دەبەخشێت و کەس بۆی نییە ئەو مافەیان لێ زەوت کات، تا دووبارە وەکو منەتێک پێیان ببەخشێتەوە) هەمان شێوە دەرفەت بە مەلا لەتیفێکی سەلەفیزم و فێندەمێنتالیست و لەهەمان کاتدا داعش بیرێکیش دەدات، کە بە کامی دڵی خۆیان و بەوپەڕی ئازادییەوە بانگەشە بۆ ئایدیۆلۆژیا ناتۆلێرانس و بیرە دەمارگیر و مەزهەبە پڕ لە ڕق و نا مرۆڤانەکەی خۆیان بکەن!

جا جەنابی بابای سەلەفیزم، هێشتا نا قایلە و گلەیی لەو عەلمانییەتە موجامەلەچی و ناحاڵی و ساویلکەیەیش دەکات. تۆ لەوە گەڕێ مەلا لەتیف دەسەڵاتی هەبێت لەدەوڵەتە سیوکراتی و فیقهییەکەی مەلای سەلەفیزمدا، خۆی وتەنی(دەرفەت نادات یەک ئافرەت بێ لەچک و نا باڵاپۆش بێت. لە کەناڵی Nrt خۆم پێش چەندساڵێک، لەدیدارێکدا ئەوم بینی کە وای گوت)، دەبێت هەمووان وەکو دەوڵەتەکەی ئەبوبەکری بەغدادی، یەک شێوە جلوبەرگ و پۆشاکی شەرعی و بە پێوەر و قیاسی بابای سەلەفیزم هەڵبژێرن. گەرنا بە شەق و تێهەڵدان و بە زۆری و بە هەڕەشەی چەقۆ و سەربڕین ناچاریان دەکات.

تۆ لەوەش گەڕێ ئێمەی سیکۆلاریزم و لیبڕاڵی و چەپ و ئێزدی و زەردەشتی و جوو و مەسیحی و بوودی و ئەویتری نا موسڵمان ، کە یەک ڕۆژ ناتوانین لەو شوێن و دەوڵەتە بژین، کەئەو و هاوبیرەکانی و ئیسلامی سیاسی تێیدا بالادەست بن و حوکم بکەن، دەمان دەنە بەر شەق و پێلەقە و بە تاوانی لادان لە ئایین، حوکمی هەرتەقەیی و زندیکبوون و کافربوونمان دەدەن و خوێنمان حەڵاڵ دەکەن و وەکو بەرخ لە گۆڕەپانی گشتی و لەبەردەم هەموواندا وەک بەرخێک سەرمان دەبڕن. بەڵکو ئەو سەلەفیزم و ئیسلامگەرایانەش، ئەو مەزهەب و بیر و بۆچوونە جیاوازانەش، کەسەر بەهەمان ئایینەکەی ئەون و لەگەڵ بیرکردنەوەی فێندەمێنتالیستیانەی خۆیان و هاوبیرەکانیان ناگونجێن و خیلافی جوزئیان هەیە، بەشەق دەیانکەنە دەرەوە، یان زیندانییان دەکەن، یان سەریان دەبڕن.

ئەوانەی دواجار لەگەڵ مەلا عەبدوللەتیف سەلەفی و هاوبیرانی، سەر بە یەک ئایینن و لە بنەمادا هەموویان یەکن و دەسەڵات بکەوێتە دەستی هەرکامەیان هەمووی داعشە.

بینیمان پار، لە ڤیدیۆیەکدا مەلا عەبدول لەتیف سەلەفی، ئەو ڤیدۆیەی کە لە زۆرێک لەپەیج و گرووپ و ئەکاونتەکانی سۆسیال میدیا بڵاو ببووەوە. ڤیدیۆکە لە بەریتانیایە، هی ئەو سەردانەی مەلا لەتیف بووە. وەک خۆی دەڵێت بۆ کاری (دەعوە) چووەتە ئەو وڵاتە، تابەریتانیە کافر و بێ دینەکان، بەراز خۆر و سەڵیبی و عەلمانییە شەرابخۆرەکان، بێنێتەسەر ڕێگای ڕاست و ئاشنای ئەقیدە و ئایدیۆلۆژیا و دۆگمەکانی سەلەفیزمیان بکات و سەبارەت بە چێژەکانی حەفتاو دوو حۆری بەهەشت بۆیان بدوێت.

بابای سەلەفیزم لەو ڤیدیۆیەی بڵاو بووتەوە، دەبێتە مشتومڕی لەگەڵ کۆمەڵێک لە فێندەمێنتالیستی تری ئامادەبووی موحازەرەکە، دیقەتم دا و گوتم لەوانەیە ئەو هەراوهۆریا و هەڕەشەی شەق و شەڕە دەمەیە، بە دڵنیاییەوە لەسەر چوونەسەرمانگ و پرسی ڕۆبۆت و چۆنیەتی دروستکردنی ئایفۆنی تازە و نەشتەرگەری چاندنەوەی دڵ و گواستنەوەی سەری مرۆڤێک بۆ یەکێکی تر و کۆمەڵەک بابەتی تر وەکو: تەکنەلۆژیا و گرنگی وانەی فەلسەفە و یەکسانی جێندەری لە پەیمانگا و زانکۆکانی مەریخ و ناز و نیعمەتەکانی دەوڵەتانی سیکۆلاریزم و بابەتی ناپاکیکردن لە شۆڕش لەناو ڕۆمانی(مەزرای ئاژەڵان)ی جۆرج ئۆروێڵ و مەسەلەی دارولکفر و بەرزی و نزمی پلەکانی ئیمان و دەستکاری کردنی کەشوهەوا و جیناتەکانی مرۆڤ و کۆپیکردنی مناڵ و سوودەکانی گەڕانەوە بۆ سەردەمی ئەشکەوت و حیکمەتەکانی کارنەکردن بە ئەقڵ و مەترسییەکانی گڵۆباڵیزەیشن و پێشکەوتنی زانستی و شۆڕشی تەکنەلۆژیا و هەروەها لەسەر ئایندەی تارەتگرتن بە سێ بەرد و لێستنەوەی پەنجەکان لە کاتی نانخواردن و فەزلی چوونە تەوالێت بە پێی چەپە و هاتنەدەرەوە بەڕاست و کۆمەڵێک تەوەری تری لەو شێوەیە. بەهەرحاڵ دیاربوو هەندەک لە ئامادەبووان و برایانی سەلەفیمان خوا هەمیشە پشت و پەنایان بێت و بیانپارێزێت و پایەداریان بکات، هەندەک جیاوازی ڕاوبۆچونیان هەبوو لەنێو خۆیاندا، کە دژ و پێچەوانەبوون. جا لە دەرەنجامی ئەو ڕا جیاوازییە، لە نکاوڕا دەبێتە دەنگەدەنگ و شەڕە قسە و هەڕەشەی شەق تێهەڵدان. مەلا لەتیفی سەلەفیش لا ئیرادییەن سەر و دڵی دەگیرێت و قیچەک هەڵدەچێت و دەڵێت(ئا ئەو بێ ئەدەبانە بكەنە درەوە! … ئەوانە نایانەوێت فێربن…). هەر لەو گەرمەی دەنگ هەڵبڕین و قسە بەیەکتری گوتنەدا، سەلەفییەکی تری لایەنگری مەلا لەتیف سەلەفی و برای دینیمان تووڕە دەبێت و دەگوڕێنێت و بەسەلەفیەکی تر و دەڵێت: (دەمی خۆت بگرە، دەنا بە شەق دەتکەمە دەرەوە). براکانم لەمیانی ئەو شەڕە دەم و هەڕەشەی شەق تێهەڵدانە، بۆمان دەردەکەوێت کە ئێرە(بەریتانیا) دەوڵەتی عەلمانییە و تەنها مەجالی ئەوە هەیە و ئەوەی لە دەستیان دێت، تەنها جوێن و چاوسوورکردنەوە و هەڕەشەی شەق تێهەڵدان و دەرکردنە. کە دەسەڵاتیان بوو و دەوڵەت دەوڵەتی ئایینی بوو و خۆیان حاکم و هەموو شتێک بوون، ئەوکات هەڕەشەی چەقۆ و سەر بڕینە.




پێناسەی ئێمە.. نەوزاد بەندی

 ئێمە بە فەرمانبەر و کرێکارمانەوە هەمیشە ویستوومانە و ئەمانەوێ پارەیەکی زۆرمان دەستکەوێ لە بەرامبەر کارێکی  ڕەمزیی ، کاری ڕەمزیی  واتا کارێک لەڕووکەشدا کارە و لە ڕاستیدا هیچ نیە .. هەر بۆیە بینا و شەقام و شار و گوندمان هەمووی پڕۆژەی وێرانن ، چونکە کاری ڕەمزییان تێدا کراوە نەک کاری جددی ..

 بن دیوار ئەو دومەڵەیە لە ناخی هەمووماندا بووە و حەزمان لێکردووە بەڵام شەرممان کردووە ئاشکرای کەین ،  ئێستا دەسەڵاتێکی بێ شەرم ، تەقاندی و  مانگانە ملیۆنەها دۆلاری تێدا خەرج ئەکا .




بیری فاشیستی به‌عس و جینۆسایدی گه‌لی كوردستان.. سەلام عەبدوڵڵا

كۆمه‌ڵه‌ وتار..

1- چۆن فاشیزم پێناسە بكەین؟
2- حزبی بەعسی فاشی، لەباری ئیدۆلوژی،دەسەڵات و پەیوەندێكانی
3– ناوی ئەو شەركەت و رێكخراوە ئەلمانییانە كە پشتگیریان كردووه‌ له‌ رژێمی فاشیستی (ئیراق)
4- جینۆسایدی گەلی كوردستان، یاسا نیونەتەوەییەكان و ئەركەكانمان
5- بازرگانی به‌ قوربانیان

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..




مانگرتنەکانی بەریتانیا بەردەوامە.. نوری بەشیر

ئەمڕۆ چوار شەممە ١٥ی مارس لە سەراسەری بەریتانیا مانگرتن ئەنجامدرا کە پیشتر راگەیەندرابوو. مانگرتنی ئەمڕۆ بۆ داواکاری موچە و هەلی کار و خانەنەنشینی و باشکردنی هەلومەرجی کاردنە. مانگرتنەکە لەسەراسەری بەریتانیا لەم بەشانەدایە؛ کرێکارانی شەمەندەفەر و ئیستگاکان، مامۆستایان، بەشی خزمەتگوزاری حکومی، پزیشکانی مقیم و ڕۆژنامەنووسانی بی بی سی. دکتۆرە مقیمەکان کە لە ١٣ی مانگەوە بۆ ماوەی ٧٢ کاتژمێر لەمانگرتندان تاکو ١٦ی مارس و مامۆستایان تەنیا لە ئینگلترەدا لەمانگرتندان لەبەر ئەوەی لە وێڵز و سکۆتلەند توانیویانە لە گفتۆکانیادا بەشێکی باش لە خواستەکانیان بسەپێنن.
لەسەر بانگەوازی؛ یەکێتی کرێکارانی شەمەندەفەر و دەریایی و گواستنەوە ( RMT ) مانگرتنی کرێکاران و کارمەندانی ئیستگاکان و شۆفێرانی شەمەندەفەرەکان لەندەنی توشی تەنگوچەڵەمەی هاتووچۆ کردەوە و دەرگای ئیستگاکان داخراون و کۆبوونەوەی فراوان لەبەردەم لە زۆرێک لە ئیستگاکانی شەمەندەر ئەنجامدراوە و هەروەها لە دوو لاوە کرێکاران مانگرتنەکانیا بە رێپێوان بەرەو ناوەندی لەندەن ترافڵگار سکوێر رۆشتن و لەوێدا کۆببنەوەو رابەرانی یەکێتیە کرێکاریەکان قسەوباسیان کردووە کە بە وتەی پۆلیس کۆبونەوەی ناوەندی لەندەن لە تراڤلگار سکویر چل هەزار کەس بووە و بە قسەی هەڵسوڕاوانی مانگرتنەکەزیاترە بووە.
ئەم مانگرتنە فشارێکی زۆری بۆ هاتوچۆ دروستکردوە بەتایبەت بۆ هاتوچۆی پاسەکان لەنەندا و یەکێتی کرێکارانی هاتوچۆ ئاگاداری داوە لەم رووەوە. RMT قەرارە لە رۆژەکانی ١٦، ١٨، ٣٠ مارس و ١ی ئەپریل ناڕەزایەتیەکانیان لە ئاستی سەراسەیدا بەردەوام بێت.
هاوکاتی ئەم مانگرتنەی کرێکارانی شەمەندەفەرەکان مانگرتنی دکتۆرەکان بەردەوامە کە هەزاران بەشدار دەبن لەم مانگرتنەدا و زۆرێک لە دکتۆرەکانی تریش پشتگیری خواستەکانیان دەکەن و ئەمەش کاریگەری زۆر لەسەر هەلومەرجی نەخۆشخانەکان و نەخۆش داناوە کە حکومەتی بەریتانیا و کۆمپانیاکان زۆر خەمساردن لە بەرانبەریدا.
کرێکارانی شەمەندەفەرەکان لەماوەی ساڵیکدا کە نزیکەی حەوت جار مانگرتنیان کردووە لە بەرانبەر ئەو هەڵئاوسانە گەورەیەدا کەبەریتانیا بەخۆیەوە دەبینێت لە بەرزبوونەوەی زۆری نرخی کاڵاکانداو بەتایبەت پێداویستیە رۆژانەییەکانی خەڵکدا، بەڵام موچە زیاد نەکراوەو ئەگەر لەژێر فشاری ناڕەزایەتیەکاندا کۆمپانیا تایبەت و دەزگا دەوڵەتیەکان ملیان دابێت بەکەمێک زیادکردن ئەوا بڕەکەی ئەوە نەبووە کە یەکێتیە کرێکاریەکان رازیبووبن پێی لەهەندی بەشی کەمدا نەبێت، بۆیە مانگرتنەکان تا مانگی داهاتووش لەچەند رۆژدا بەردەوام دەبێت.
ئەم مانگرتنانە لەبەریتانیا بەجیا لە کرێکارانی شەمەندەفەر لەچەندین بەشی تردا بەردەوام دەبێت لەوانە: پاسەکان، پۆست، پەرستاران و ستافی ئەمبولانس و مامۆستایان و دکتۆرەکان و کرێکارانی بەشی خزمەتگوزاری.
حکومەتی بەریتانیا کە لەگەڵ قەیرانێکی قوڵی ئابوری و سیاسیدا بەرەوڕووە ناتوانێت و نایەوێت وەڵامی خواستەکانی کرێکاران بەوەی دەیانەوێت بداتەوە یان لەبەرانبەر ئەو هەڵئاوسانە کە یەخەی بەخەڵک و کرێكاران گرتووە وەڵام بداتەوە، لە کاتێکدا خەڵک هاواری لێهەستاوە و چەندین ناوەندی یارمەتی خواردن دان و کۆمەک کراوەتەوە کە بەشێکی زۆری ئەو خەڵكانە کاردەکەن بەڵام لەبەرامبەر گرانیدا ئەو کرێیەی وەریدەگرن بەش ناکات، یان وەک لە یەكێک لەدروشمەکاندا هاتووە ١٧٩٠٠٠ هەزار کەس لەژەمە خواردنێکی رۆژ بێبەشن.
لەکاتێکدا جێرمی هانت وەزیری دارایی لەپەرلەماندا نەخشەی ماڵی خۆی بۆ ئەمساڵ دادەنێت بەڵام لەنزیک ئەوەوە دەنگی کرێکاران و رابەرانی یەکێتیە کرێکاریەکان نا بۆ ئەو هەلومەرجە دەڵێن کە ژیانیانی سەخت کردوە لەژێر سایەی حزبەکەی هانتدا کە حزبی پارێزگارانە ئەوپەڕی ژیانی سەخت بەسەردەبەن.
سکرتێری RMT میک لینچ وتویەتی: پیرۆزبایی لە هەموو ئەندامانی هێڵی شەمەندەفەرەکانی لەندەنمان دەکەم کە ئەمڕۆ بەشدارییان لەم چالاکییە مانگرتنەدا کردووە. وە وتی ” ئەمە ئەوە دەردەخات کە ئێمە چەندە ئیرادەمان هەیە بۆ ئەوەی بە دانوستان بگەینە یەکلاییکردنەوەی ئەم ناکۆکییە درێژخایەنە” و ئاماژەی بەوەشکردووە، ” تا ئەو کاتەی کە پێویستە دەبێ بەردەوام دەبین لە ناڕەزایەتیەکانمان”.
وە مارک سێروتکا، سکرتێری گشتی سەندیکای خزمەتگوزارییە گشتی و بازرگانییەکان PCS هۆشداری دا لەوەی ئەم کارە تەنها سەرەتای مانگرتنەکانە کە ڕەنگە تا کۆتایی ئەمساڵ بەردەوام بێت.
وە وتی ئێمە 2% زیادکردنی مووچەمان پێدراوە لەکاتێکدا هەڵاوسانی خۆراک هەفتەی ڕابردوو 16% بوو. ٤٠٠٠٠ هەزار فەرمانبەری حکومی یارمەتی خواردن لە بانکی خۆراکی وەردەگرن و ٤٥٠٠٠ داوای یارمەتی لە کاتی کاردا دەکەن چونکە زۆر هەژارن.
بەوهۆیانەوە کرێکاران لەساڵی رابردوەوە دەورەیەکی نوێیان لەناڕەزایەتی دەست پێکردوە کە زۆر کاریگەری لەبەشەکانی خزمەتگوزاری کۆمەڵگادا داناوە، هەربۆیە کێشەکە بووەتە کێشەیەکی گەورە لەنێوان کرێکاران و خەڵک لەلایەک بەگشتی کە گرانی تەنگی بەخۆیان خێزانەکانیان هەڵچنیوە، وە کێشەی سەرمایەداران و خاوەن کۆمپانیاکان و لەبەشەکانی حکومیدا کە نایانەوێت لەم دەورەیەی قەیراندا سودەکانیان بێتەخوارەوە، بۆیە ئەم کێشەیە لە ئاستی کۆمەڵگادا وەک کێشەیەکی چینایەتی گەورە دەبینرێت.
ئەوەی جێگای ئاماژەیە زۆرێک لە یەکێتیە کرێکاری و سنفیەکانیش بەشداری و هاوپشتی خۆیان لە مانگرتن و کۆبوونەوەی ئەمڕۆدا کردوە لەوانە RMT و هەریەکە لە PCS و یەکێتی Prospect و هەروەها حزبە کۆمۆنیستیە کرێکاریەکانیش بەشداری و هاوپشتی خۆیان کردووە.

١٥ی مارسی ٢٠٢٣




یەک شۆڕش و دوو ستراتیژی.. حەمید تەقوایی

وەرگێڕانی بۆ کوردی: کاوە عومەر

لە چەند هەفتەی ڕابردوودا و هاوکات لەگەڵ سەرهەڵدانی ناڕەزایەتی شەقامەکان بە تایبەت لە ٢٧ی بەهمەن و ١٦ و ١٧ی ئەسفەند و دواجاریش کۆبوونەوە و ناڕەزایەتییە توندەکانی ڕۆژی چوارشەمە سوری، ئێمە جموجۆڵمان لە کەمپی ڕاستڕەوی ئۆپۆزسیۆن بینی. ئەو جموجۆڵانەی کە بە کۆبوونەوەی جۆرج تاون دەستی پێکرد و بە بڵاوکردنەوەیجاڕنامەی ٦ کەسی و ئامادەبوون لە پەرلەمان و ڕاڕەوی دەسەڵاتی وڵاتانی ڕۆژئاوادا بەردەوام بوو. ئەم دوو جۆرە پێشهاتە بە ڕوونی ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ئەمڕۆ دوو ستراتیژی و دوو ڕوانگە لەبەردەم شۆڕشدا هەیە:
١- ستراتیژی گواستنەوە لە کۆماری ئیسلامی بە کەمترین گۆڕانکاری لە سیستەمی هەبوودا بە ڕاکێشانی پشتیوانی حکومەتەکانی ڕۆژئاوا، و
٢- ستراتیجی تێکشکاندنی کۆماری ئیسلامی و ته واوی سیستمی هەبوو به هێزی جه ماوه ری شۆڕشگێڕ
ستراتیجی یەکەم نوسخەی شکستی شۆڕش و مانەوەی کۆماری ئیسلامییە و ستراتیجی دووەمیش ڕێگای پێشکەوتن و سەرکەوتنە.
ستراتیژی گواستنەوە بە کەمترین گۆڕانکاری
هێزە ڕاستڕەوەکانی ئۆپۆزسیۆن کە دژایەتی گۆڕانی ڕیشەیی نەزمی هەبوون، ستراتیژی “گواستنەوە بە کەمترین گۆڕانکاری” پەیڕەو دەکەن. ئەمڕۆ ئەم هێزانە لە دەوری کەسێک کۆبوونەتەوە کە لە دوایین شۆڕشدا لەسەر تەختی پاشایەتی کەوتووە و هەوڵی گەڕاندنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی و دەسەڵاتی خۆی دەدات و کۆمەڵگا بگەڕێنێتەوە بۆ بارودۆخی ٥٠ ساڵ لەمەوبەر.
ئەم هێزانە لەم دواییانەدا جاڕنامەیەکیان بڵاوکردەوە کە نەک هەر پەیوەندی بە شەقامەوە نییە، بەڵکو لە بنەڕەتدا بۆ حکومەتەکانی ڕۆژئاوا و بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی و بۆچوونی ئەوان نووسراوە. ئەم جاڕنامەیە بە پێچەوانەی ناوە بێ ناوەرکەکەیەوە،جاڕنامەی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی نییە، بەڵکو لە خاڵی پێچەوانەی شۆڕشدایە. لەم جاڕنامەیەدا هەواڵێک لە ڕوخاندن و تێکدانی نەزمی هەبوو نییە، نە هیچ کام لە داواکارییە ئینسانییەکان و مافەکانی بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگە لە دژی هەژاری و هەڵاواردن و نایەکسانی. ئەو بێ خەبەرەی کە بە پشتبەستن بەم جاڕنامەیە بیەوێت شۆڕشی ئێران بناسێت، ئەو وێنەیەی دەست دەکەوێت کە خەڵکی ئێران دەیانەوێت ڕەچاوی کۆنوانسیۆنە نێودەوڵەتییەکان بکەن و لە دیکتاتۆریەتی ئیسلامییەوە بگوازنەوە بۆ دیکتاتۆری شاهانە!
بێگومان نووسەرانی جاڕنامەکە مەبەستیان نەبووە ئامانج و ئایدیالی شۆڕش ڕوون بکەنەوە و ڕابگەیەنن. هەرچییەک بێت، شاخوازەکان و هەموو هێزە ڕاستەکانی ئۆپۆزسیۆن هەمیشە شۆڕش بوون وەک ئاژاوەو توندوتیژی بوون و ئەمڕۆش کە بە هۆی “ڕووداوە خراپەکان” ناچار بوون قسە لە شۆڕش بکەن، هێشتا هەوڵی پاڵ پێوەنانی بۆ دواوە و بەلاڕێدا بردنی دەدەن ئەوان لەبەرگی میللی نیشتیمانی خۆیانن و بە هەموو شێوەیەک هەوڵ دەدەن “خودای پاشا نیشتمان” لە ئاڵای ژن ژیان ئازادیدا بپێچنەوە و بیدەن بە خەڵک. تەنانەت بەشێک لە شوێنکەوتوە توندئاژۆکانیشیان بۆیان دەرکەوتووە کە دروشمی شۆڕش لە بنەڕەتدا “ژن ژیان پەهلەوی” بووە!
لە هەر حاڵەتێکدا هێزەکانی لایەنگری جاڕنامە، چ توندڕەو یان میانڕەو، لە بنەڕەتدا نەک بە خەڵکی ئێران یان تەنانەت هێزە پێشکەوتنخوازە جیهانییەکان کە بەرگری لە شۆڕشی ژن ژیان ئازادی دەکەن، بەڵکوڕووی دەمیان حکومەتەکانی ڕۆژئاوا دەکەن. بوونی یەک لە دوای یەک ئیمزاکارانی جاڕنامەکە لە ڕاڕەوی پەرلەمانەکانی وڵاتانی ڕۆژئاوادا بە ڕوونی مەبەستیان لە بڵاوکردنەوەی وەها جاڕنامەیەک نیشان دەدات. پێیان وایە دەیانەوێت بە سوێندخواردن بۆ گواستنەوەی ئاشتیانە و پاراستنی زۆرترین سیستمی ئێستا و تەنانەت پاراستنی سوپای پاسداران و ڕاگەیاندنی پابەندبوونی خۆیان بە ڕێککەوتننامە و ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکان، پشتیوانی حکومەتەکانی ڕۆژئاوا ڕابکێشن بۆ خۆیان. بەڵام ئەمە لە بیرۆکەیەکی کرچ وکاڵ زیاتر نییە. تاکە ڕێگا بۆ گۆڕینی هەڵوێستی حکومەتەکان بەرامبەر بە کۆماری ئیسلامی و گۆشەگیرکردنی لە جیهاندا، هێزی خەباتی شەقامە. جگە لەوەش، لە یەک مانگی ڕابردوودا، لەگەڵ کەمبوونەوەی ڕێژەیی ناڕەزایەتییەکان لە ئێران، حکومەتەکان دەستیان تەنانەت لە پشتیوانی زارەکیشیان شۆردووە و سیاسەتە تەقلیدییەکانی دانوستان و ئارامکردنەوەیان لەگەڵ کۆماری ئیسلامی دەست پێکردووەتەوە.
ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەو هەوڵی ڕاکێشانی پشتیوانی حکومەتەکان دەدات، بەڵام لە ڕاستیدا ئەوە دەسەڵاتی شەقامە کە هەم حکومەتەکان و هەم هێزی ئۆپۆزیسیۆنی ڕاستڕەو کە ڕێبازو و باوەڕەکانیان هەمیشە شۆڕشی بەکارێکی نالەبارو وەک شتێکی نەخوازراو و نەرێنی لەقەڵەمداوە بەداوی خۆیدا ڕادەکێشێت.
ڕەخنەی بناغەیی لە ستراتیژ و سیاسەتی “گواستنەوە لە کۆماری ئیسلامی بە کەمترین گۆڕانکاری” نەک تەنیا وڵاتانی ڕۆژئاوایی و تەنانەت ئاوڕدانەوەی پاشەکشەی تێدا نییە، بەڵکو لە ڕاستیدا خزمەت بە پاراستنی کۆماری ئیسلامی دەکات. هەوڵدان بۆ لەباربردن و شێواندنی شۆڕشی ژن ژیان ئازادیدا لە شێوەی پیرۆزی نەتەوەیی-نیشتمانی و نۆستالژیا بۆ ئەوانەی لە تەخت کەوتنە خوارەوە، شێواندن و کەمکردنەوەی ڕووخان و لەناوبردنی سیستەمی هەبوو لەگەڵ گواستنەوەیەکی ئاشتیانە لێی، و لە کۆتاییدا، جێگرتنەوەی ئامانج و خواستی ئازادیخوازانە و یەکسانیخوازانەی خەڵک بە بە بەڵێننامەی نێودەوڵەتی، ڕێگەیەکی دیکەی ڕوخاندنی کۆماری ئیسلامی نییە، بەڵکو کۆپییەکی پاراستنی کۆماری ئیسلامییە. شۆڕش لە شەقامەکاندا سەردەکەوێت نەک لە ساڵۆنەکانی دەسەڵات لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا.
خاڵی کۆتایی ئەوەیە کە هێزە جاڕنامە ٦ کەسییەکان بە ئاڵای یەکگرتوویی ناوی دەبەن. بەڵام بە هۆی ناوەڕۆکی دواکەوتوو و ناپەیوەندیدار بە شۆڕشی ئێستایەوە، ئەم بەڵگەنامەیە نەک هەر فاکتەری یەکڕیزی و هاوپشتی نییە لەهیچ ئاستێکدا، بەڵکو لەو ماوە کورتەدا کە لە نێو هێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی چەپ و کۆماریخوازدا بڵاوکراوەتەوە، لەنێوان هەڵسوڕاوانی شۆڕشگێڕ، و لە کۆمەڵگادا. بەتایبەتی خەڵکی کوردستان و پارێزگا سنوورییەکان، کە بە بەڕاستی ڕاگەیاندنی پاراستنی یەکپارچەیی خاکی ئێران لە لایەن ئەرتەشەوە بە درێژەی سیاسەتی سەرکوتگەرانەی هەر دوو ڕێژیمی پەهلەوی و ئیسلامی لە دژی هەر جۆرە ناڕەزایەتییەک بەرامبەر ستەم و جیاکاری نەتەوەیی دەزانن ، دژایەتی و ڕەخنەی زۆری لێکەوتووەتەوە. لەم نێوەندەدا ئەو شاهانە توندڕەوانەی شۆڕشیان تێکەڵ کرد بە هەڵمەتی دانانی شازادەکەیان لەسەر تەختی پاشایەتی ، هەروەها دژی جاڕنامەی ٦ ئەندامن کە لێرەدا بابەتی ئێمە نییە. ئەوان بە ڕوونی سەر بە ڕیزەکانی کۆنەپەرستانەن. بەڵام ئەوەندەی پەیوەندی بە یەکێتی ڕیزەکانی شۆڕشەوە هەیە، ئەمە تەنها لە دەوری داخوازییە جیهانیە ئینسانیەکانەوە مومکینە، داوا دەکات کە جاڕنامەی ٦ کەسی هیچ پەیوەندییەکی بەوەوە نەبێت.
ستراتیژی سەرکەوتنی شۆڕش
ستراتیجی سەرکەوتنی شۆڕش بریتییە لە تەرکیزکردن و پشتبەستن بە هەڵمەتە مەیدانییەکان، قووڵکردنەوە و ڕوونکردنەوەی داواکاری و ئامانج و ئایدیاڵەکانی شۆڕش و ڕێکخستن و ڕێنماییکردنی ڕیزەکانی. وە شۆڕش لە پرۆسەی شەش مانگی خۆیدا پێشکەوتنی بەرچاوی لە هەموو ئەم لایەنانەدا بەدەستهێناوە.
خۆپیشاندان و هێرشی جەماوەری بە بۆنەی ڕۆژی چوارشەممەی سورەوە لە دەیان شار و سەدان گەڕەک بە دروشمی دژ بە خامنەیی و تەواوی حکومەت، بە هێرشکردنە سەر بەکرێگیراوان و سووتاندنی وێنەی خامنەیی و خومەینی، هێما و تابلۆی حکومی، جارێکی دیکە نیشانی دا کە شەقام قسەی کۆتایی دەکات. وە شەقامی ئەمڕۆ هۆشیار و ڕێکخراوە، جاڕنامە و ئاڵای تایبەتی خۆی هەیە، و ڕێکخەر و سەرکردە کردارییەکانیشی هەیە. ئاڵای شۆڕشی جاڕنامە کە لە ٢٥ی بەهمەن لە لایەن ٢٠ ڕێکخراوی پیشەیی و ڕێکخراوی مەدەنییەوە بڵاوکرایەوە، ڕەوایە و مێژوویەکی دوور و درێژی هەیە. ئەمجاڕنامەیە هاوکات لەگەڵ مانیفێستی داخوازی پێشکەوتنخوازانەی ژنانی ئێران کە ڕۆژێک پێش ڕۆژی جیهانی ژنان، لە ١٦ی مارسدا، لە لایەن ژمارەیەک لە چالاکانی دیاری بزووتنەوەی ئازادیی ژنان لە ئێراندا بڵاوکرایەوە، قسەی دڵی هەموو خەڵکی ئێرانە وگوزارشت لە ئایدیاڵ و ئامانجەکانی ئینسانی و ئازادیخوازانەی شۆڕش دەکات
لە لایەکی دیکەوە خۆپیشاندان و گردبوونەوەی ناڕەزایەتیی چەند هەفتەی ڕابردوو (دەرکەوتنی ٢٧ بەهمەن، کۆبوونەوەکانی ١٦ و ١٧ی ئەسفەند، ناڕەزایەتی جەماوەری لە ٢٢ تا ٢٤ی ئەسفەند، کە هێرشە گەورە و سەرتاسەرییەکەی شەوی چوارشەممە سوری لوتکە بوو) لەگەڵ ڕێکخستن، ئامادەکاری پراکتیکی، و بانگەوازی ٥٠ تا ٥٥ ڕێکخراو و دامەزراوە پێکهێنران. ئەم ڕاستییە تەشکیلاتی و ئیرادەی ڕێکخراوەیی شۆڕش نیشان دەدات. بە دڵنیاییەوە دەتوانین بڵێین شۆڕشی ئەمڕۆ هەم جاڕنامەیەکی ڕوون و هەمەلایەنەی هەیە، هەم خاوەنی ڕابەری مەیدانی و کردەیی خۆیەتی کە متمانەی پێیەتی. ڕووخاندن و تێکشکاندنی تەواوی حکومەت و سیستەمی هەبوو، کۆتاییهێنان بە چەوسانەوەی ژان و جیاکاری ڕەگەزی، ئازادبوون لە نائەمنیی ئابووری، کۆیلایەتی هێزی کار، هەژاری و چەوساندنەوەی چینایەتی، چەوساندنەوەی نەتەوەیی و ئایینی و هەر جۆرە ستەمکارییەکی ئایینی و نائایینی کە بوون سەپاندووە بەسەر خەڵکی ئێراندا بۆ زیاتر لە سەدەیەکە بەسەر خەڵکی ئێراندا سەپێنراوە، هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی سەرکوت، زامنکردنی ئازادییە بێ مەرجەکان، بەرزکردنەوەی ئاستی حەقدەستەکان و ئازادکردنی چاودێری تەندروستی و خوێندن، دەستەبەرکردنی مافی پەلکەزێڕینەکان پاراستنی ژینگە، ڕەتکردنەوەی هەموو هەڵاواردنیکی سێکسی، جێندەری، نەتەوەیی ، هەڵاواردنی ئایینی و نەتەوەیی، کۆتاییهێنان بە پێکهێنانی هەر دەسەڵاتێک لە سەروو ئیرادەی خەڵکەوە و ئیدارەی شوراکانی کۆمەڵگە لە گرنگترین پایە و ئامانجەکانی شۆڕشی ئێستان، کە بە ڕوونی لە جاڕنامەی٢٠ ڕێکخراودا.ڕاگەیەندراوە شۆڕش لەسەر ئەو ئامانج و ئایدیاڵانە دامەزراوە و بە ڕێکخستنی مەیدانی و ڕێنمایی هێزەکانی پاڵپشتی ئەم جاڕنامەیە، سەقامگیر و بەردەوامە و تا سەرکەوتنی کۆتایی بەرەو پێشەوە دەڕوات.
لەسەر ئاستی جیهانیش شۆڕش سیاسەتێکی ڕوونی هەیە. دروشمی ژن ژیان ئازادی لە ئێستادا پاڵپشتی زۆرێک لە هێز و کەسایەتییە پێشکەوتنخواز و پێشڕەو و ڕای گشتی خەڵکی لە سەرانسەری جیهاندا بۆ خۆی ڕاکێشاوە. بە پشت بەستن بەم هێزە و گوشار خستنە سەر حکومەتە ڕۆژئاواییەکان و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان، دەتوانێت و دەبێ کۆماری ئیسلامی لە جیهاندا گۆشەگیر بێت.
وەک تیرۆریست ناساندنی سپای ، دەرکردنی کۆماری ئیسلامی لە یونیسێف، دەرکردنی لە ڕێکخراوی نێودەوڵەتی کار و دامودەزگا نێودەوڵەتییەکانی دیکە لە یەکەم هەنگاوە ڕوونەکانن کە دەتوانرێت و دەبێ بەرەو دابڕانی تەواوەتیی ئینسان کوژە دەسەڵاتدارەکانی ئێران. بۆ بەرەوپیش بردنی ئەم سیاسەتە، پێویستە لە هەر شوێنێک کە بتوانرێت پەنا بۆ چالاکییەکانی لۆبیکردن ببەین، بەڵام لێرەشدا خاڵی پشتیوانیمان دەبێت هێزی شەقام بێت لە ئێران و لەسەر ئاستی جیهانی، واتە خۆپیشاندان و ڕێپێوان لە شارەکانی ئێران و دەرەوەی وڵات . ئامانجی جیهانی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی، گەیشتن بە هەمان ئامانجە کە شۆڕشی دژە ئاپارتاید لە باشووری ئەفریقا بەدەستی هێنا: بایکۆتی سەرتاسەری ڕژێمی دەسەڵاتدار.
شۆڕش تەنیا بە فراوانکردنی دەسەڵات و کاریگەری ئەم ئاسۆ و سیاسەتە لە کۆمەڵگادا دەتوانێت سەرکەوتن بەدەست بهێنێت. ئەم هێڵە تاکە هێڵە کە بتوانێت تابلۆی سەد ساڵەی “خودا پاشا نیشتمان” کۆبکاتەوە و ئاڵای “ژن ژیان ئازادی” لە ئێران و لەسەر ئاستی جیهان هەڵبکات.
١٥ی ئازاری ٢٠٢٣، ٢٤ی ئەسفەند ١٤٠١




نامەیەکی ئەکادێمی دەکرێت بە پەرتووک.. کاروان محەمەد فەتاح

نووسەر و چیرۆکنووس (کاروان محەمەد فەتاح) پەرتووکێکی ئەکادێمی بە ناوی (کارەکتەر لە ڕۆمانی “ئەو هاوڕێیەی منداڵیم ببینمەوە؟”ی”کاروان عومەر کاکەسوور”دا) بڵاو کردەوە، کە لە بنەڕەتدا نامەیەکی ماستەرە و بە هەمان ناونیشانەوە بە سەرپەرشتیی (پ. د. شنۆ محەمەد مەحموود) پێشکەشی ئەنجوومەنی کۆلێژی پەروەردە و زمان لە زانکۆی چەرموو کراوە. ڕۆژی پێنجشەممە، ڕێکەوتی (٢٠/ ١٠/ ٢٠٢٢) دوای گفتۆکردن لەبارەیەوە، نامەکە پەسەند کرا.
ئەم کتێبە هەوڵێکی زانستییە بۆ ناساندنی توخمی کارەکتەر، کە لە ڕووی زاراوەوە لە بنەڕەتدا بۆ وشەی (Persona)ـی لاتینى دەگەڕێتەوە، کە بە ماناى ڕووبەند (القناع) دێت. کاتێک ئەکتەرەکان لەسەر تەختەى شانۆ ڕۆڵى کەسێتییەکانیان دەگێڕا، بەو مەبەستەى نەناسرێنەوە، ئەو ڕووبەندەیان بە کار دەهێنا و دەموچاوى ڕاستەقینەى خۆیانیان پێ لە تەماشاکەران دەشاردەوە. لە زمانى یۆنانییشدا بە کارەکتەریان گوتووە (Ethos)، کە واتاى ڕەوشت دەدات.
لەم کتێبەدا کار لەسەر پێشاندانی ئەو پێوەندییەی کارەکتەر لەگەڵ هەریەک لە توخم و تەکنیکەکانی تری ڕۆماندا هەیەتی، کراوە. هەروەها دەرخستنی ڕەهەند و جۆرەکانی کارەکتەر و نیشاندانی ئەو کاریگەرییەی توخمی کارەکتەر لە ڕووبەری ئەدەبی گێڕانەوە بە گشتی و ڕۆمان بە تایبەتیدا، دروستی دەکات.
کتێبەکە لە پێشەکی، سێ بەش، ئەنجام و لیستی سەرچاوەکان پێک دێت:
بەشی یەکەم: کارەکتەر لە ژانری ڕۆماندا
بەشی دووەم: ڕەهەندەکانی کارەکتەر لە ڕۆمانی “ئەو هاوڕێیەی منداڵیم ببینمەوە؟”
بەشی سێیەم: جۆرەکانی کارەکتەر لە ڕۆمانی “ئەو هاوڕێیەی منداڵیم ببینمەوە؟”
ئەم بەرهەمە لە دووتوێی (٢٦٦) لاپەڕەدا لەلایەن دەزگەی (کولتوور بۆ چالاکیی ئەدەبی و فەرهەنگی) بڵاو کراوەتەوە.




جگه‌ له‌ پیاڵه‌ شكاوه‌كان.. بڵند باجه‌لان

من له‌نێو ئاوێنه‌ی سزادا، پاداشتی هه‌ڵه‌كانی بینینم چه‌شت .
منیش وه‌كو باران،
ساردییه‌كی بێڕه‌نگم،
حه‌ز به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ ده‌كه‌م،
له‌ ماڵی كۆتره‌وه‌، به‌ره‌و ئه‌ستانه‌ی ونبوون .

ده‌بێ له‌ مشتی ده‌ریادا بمرم و ببم به‌ ئاو. تۆ خاوه‌نی ئاوی له‌وكاته‌ی، پێشده‌كه‌وێ دونیا و من له‌ ئاوێنه‌ی سزادا، پاداشتی هه‌ڵه‌كانی بینین و نه‌بینین ده‌چێژم! باش ده‌زانم، هه‌موو ئه‌ستێره‌یه‌ك له‌ ئاسماندا، هه‌موو كرمێك كه‌ تا سپێده‌ له‌نێو ته‌نیاییدا پیاسه‌ ده‌كه‌ن، پێویستییان به‌ تۆیه‌. به‌ لاری كه‌وانه‌یه‌ك، كۆتایی به‌ به‌سه‌رهاتی كه‌وتنی ئاوێنه‌كان دێت.

تۆ هه‌میشه‌ هه‌میشه‌یی!
دڵنیام گه‌ر سپێده‌ نه‌یه‌ت، خاڵخاڵۆكه‌ ده‌خه‌وێ. بیركردنه‌وه‌ له‌ ده‌نكه‌ خه‌رده‌لێك، هاوشێوه‌ی بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌ هه‌موو دونیا.
ئه‌فسانه‌ له‌ گالیسكه‌كه‌ كه‌وت.
چوارچێوه‌ شكاوه‌كان،
كورسییه‌ بیماره‌كان، شایانی ئه‌وه‌ن بۆ هه‌ندێكیان نه‌گرین.
شه‌قامه‌كه‌، له‌ كۆتایی شۆسته‌كه‌ دانیشتووه‌ و سیگار ده‌كێشێ. تۆ سزای من مه‌ده‌ له‌ كاتێكدا یه‌كجار دڵته‌نگم و سپارده‌ی گوناهم. له‌ خه‌ونێكی كورتی زستاندا، نیازی هه‌ناسه‌یه‌كی تازه‌ و
فرمێسكێكی تازه‌ و
هه‌ناسه‌یه‌كی چاو به‌ فرمێسكم دۆزییه‌وه‌.

ئاو به‌بێ پاسه‌پۆڕت، ده‌ڕژێته‌ نێو ڕابردوومه‌وه‌. جارجار ژیان ئه‌و شكسته‌ گه‌ورانه‌ی خۆیم لێده‌شارێته‌وه‌.
وه‌ڵامێكی دروستم دایه‌وه‌،
به‌ خۆمم گوت: ئه‌گه‌ر ئاماده‌بووی، بڵێ: ئا .
ئاگر به‌بێ ناسنامه‌، ده‌مكا به‌ خۆڵه‌مێش، ئاگری جوانیت. ده‌بێ بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ ئه‌و زه‌مینه‌ی، ناوی منی له‌ ڕێبواره‌كان پرسی. ته‌نیا هه‌ر كه‌وتنێك ماوه‌. ئه‌و گیا ناسكانه‌، نازانن چی ده‌كه‌ن؟!. نازانم من بۆچی ده‌بێ له‌باره‌ی هاتنی خۆمه‌وه‌ بنووسم؟. ده‌بێ بگه‌رێمه‌وه‌ بۆ ئه‌و زه‌مینه‌ی، ناوی منی له‌ ده‌ریادا ونكرد!.

به‌ر له‌ ئێمه‌، ته‌نها تۆ هه‌بووی.

ڕێزی چركه‌ سامناكه‌كانم تێبینی كرد. ساته‌كان بچوك ده‌بنه‌وه‌. هه‌ر كاتێك خوازیاری هه‌ر شتێك بم، ده‌زانم خاكی پرته‌قاڵه‌كان، هه‌رگیز ناتوانێ ببێته‌ به‌خشه‌ری خۆخه‌ تازه‌كان. له‌ نێوان هاتن و نه‌هاتندا، چلووره‌ ده‌توێته‌وه‌ به‌ ئاراسته‌ی هاتنی من و نه‌هاتنی شه‌و. له‌ لاپه‌ڕه‌ی كۆتایی هه‌موو كتێبه‌كانی قوتابخانه‌دا، تێبینی چركه‌ساتی ڕۆیشتنی زۆر شت ده‌كه‌م. چركه‌ساته‌ سامناكه‌كان، ڕێزی منیان نه‌گرت.

به‌ر له‌ باران، ته‌نها تۆ هه‌بووی.

من ڕووباری (سیروان) نیم. ئێستا له‌ هه‌فته‌یه‌كدا،
ته‌نها
ڕۆژێك
چۆله‌كه‌كان
دێنه سه‌ر گۆڕی شكسته‌كانم!
دیواره‌كان، تووڕه‌ن. هه‌وره‌كان، به‌شێكی ترن له‌ پێگه‌ ناوازه‌كانی ئاو. ده‌زانم هه‌موو خه‌تای من بوو له‌ ناكاو بڕیاری سزادانی چاویلكه‌ شكاوه‌كانمدا. خاك گیانی سپارد. مانگ و ئه‌ستێره‌، له‌ جوانی ئاوێته‌ی یه‌كتری، پیاڵه‌كان پڕ ده‌كه‌ن له‌ پرسیار، پیاڵه‌ شكاوه‌كان نه‌بن: من ڕووباری (سیروان) نیم.

به‌ر له‌ مردن، ته‌نها تۆ هه‌بووی!

وشه‌ ته‌نیاكان، بخه‌ینه‌ نێو گۆزه‌یه‌كی شكاوه‌وه‌.
خه‌یاڵم
ده‌بێ به‌ با.
چی له‌ دانه‌دانه‌ كه‌وتنی گه‌ڵاكانی پایزدا تێبینی ده‌كرێ؟ كه‌ ویستم بڕۆم، ده‌رگاكه‌م به‌ ڕووی خۆمدا داخست، با ئه‌وانه‌ی له‌ ژووره‌وه‌ن، هه‌ست به‌ سه‌رمای ناخی من نه‌كه‌ن. تۆ یه‌كه‌مین و دوواهه‌مینی. شه‌خته‌ به‌ر له‌ تووانه‌وه‌، بیری ده‌كه‌وێته‌وه‌ مه‌رگ نزیكه‌. چی ده‌بێت ئه‌گه‌ر له‌ ناكاو سه‌ر به‌رز بكه‌یته‌وه‌ و ببینیت كه‌ ئاسمان پڕه‌ له‌ ئه‌ستێره‌؟ ئه‌مڕۆ نه‌ ماڵه‌وه‌م گسك داوه‌ و نه‌ ده‌ستم بردووه‌ بۆ سێوه‌ سووره‌كانی په‌نجه‌ره‌ی وه‌ستان به‌ ڕووی بیره‌وه‌رییه‌كان. ده‌خوازم وێنه‌ی دارگوێزێك بكێشم له‌سه‌ر قه‌دی دارقه‌زوانه‌كه‌. به‌ هه‌ر حاڵ، هه‌موو كه‌سێك له‌ كۆتایی ته‌مه‌نیدا، بیری ده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌ زۆر شتی له‌ده‌ستداوه‌.

باران نم نم نابارێ.

تۆ
بێسه‌ره‌تا و
بێكۆتای. وجودم سووره‌ و به‌سه‌ر ئه‌و شووشه‌ شكاوانه‌دا ده‌نووزێته‌وه‌!

سه‌گ به‌ر له‌ تۆپین، بیری ده‌كه‌وێته‌وه، ئه‌و هه‌رگیز مه‌یموون نه‌بووه‌.

تا له‌ سه‌رابی ڕۆژه‌ مه‌ییوه‌كان غه‌رق نه‌بووین، با هه‌ست بكه‌ین ئازاره‌كان به ‌هۆی دووری وشه‌كانه‌ له‌و ڕستانه‌ی، چوون به‌ره‌و ئۆقیانووسی برین. تۆ بۆ هه‌میشه‌ و بۆ هه‌مووانی. كاتێكی زۆر تێپه‌ڕیوه‌ و هاوین له‌ ده‌ره‌وه‌ و ژووره‌وه‌ی ماڵه‌كه‌مان هه‌ر هاوینه‌.

كه‌ر به‌ر له‌ نه‌مان، بیری ده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌ ئه‌و هه‌رگیز ( داروین ) نه‌بووه‌.

من له‌نیو ئه‌و خه‌ڵكه‌دا، ویستم خۆم بدۆزمه‌وه‌ له‌ ساتی بیركردنه‌وه‌ له‌ ونكردنی شته‌ سه‌ره‌تاییه‌كان. دڵنیام من سه‌ر به‌ ڕه‌گه‌زی ئه‌و په‌شیمانییانه‌م،‌ زۆر دوور و بێسوودن. ئه‌و ڕۆژه‌ ده‌رده‌كه‌وێ خۆشتبوێم؟ كێ هه‌یه‌ وا بكا من سه‌رمام نه‌بێ له‌ بارێكدا دڵم پڕه‌ له‌ شه‌خته‌؟

باران نم نم نابارێ.




كە هەڵەبجە خنكا، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە خەوێكی قوڵدابوون.. سەلام عومەر

ئەوڕۆژەی هەڵەبجەیان خنكاند و خەڵتانی خوێنیان كرد، زامێكی هێندە قوڵ لە جەستەی وڵاتەكەمان هەڵكۆڵدرا، كە تاوەكو ئێستاش سارێژ نەبووەو لەگەڵ هەر یادەوەریەكدا دەكولێتەوە، ئۆپەراسیۆنەكانی ئەو رۆژانەی سوپای بەعس بۆ لەناو بردنی یەكجارەكی گەلی كورد بوو، بەتایبەت هەموو ئەو خانەوادانەی لەمشارەدا بوونە سوتەمەنی دووچاری قڕكردن بوون، ئەو پیرە پیاوو ژن و منداڵانەش كە رزگاریان بوو ئێستا پیرەكان زۆربەیان نەماون و منداڵەكانیش بەبێ كەسی بە هەتیوی و ماڵوێرانی، بەبێ پەناگەو شوێنە خۆشەكان بە نەخۆشی و كوێری خەریكی گوزەرانێكن باشتر نین لەو ونبوو و تاقانانەی ئیستاش لە خەیاڵدا رۆژدەكەنەوە.
جیهان بەگشتی و ریكخراوە مرۆ دۆستەكان لە ئاست ئەم تاوانە نێودەولەتیە كوێربوون و جڵەوی دەسەڵاتی بەعسیان بەجۆرێك شل كردبوو بەئارەزووی خۆی هەوڵی تەفروتوناكردنی نەتەوەیەكی دەداو كەسیش نقەی لێوە نەدەهات،رۆشنبیرانی كورد لەچیا هاواریان لێهەستاو پڕ بە گەرو دەیانناڵاند عەرەبەكانیش جگە لەچەند رۆشنبیرێكی چەپی زۆر كەم نەبێ‌ ئەوانی دی لە خەوێكی قوڵدا چووبوونە خەڵوەتەوە ، خۆ ئەدەبی جیهانیش لەم ساتە وەختەدا لەگەڵ رژێمە قەبەكانیان هەر خەریكی ساغكردنەوەی چەكو جبەخانەكانیان بوون بەو وڵاتانەی دەیانەویست سنوورەكانیان لەسەر حسابی نەتەوە بچوكەكان زیاد كەن، ئەو رۆژانە مردنێكی لەسەرخۆ بوو بۆ گەلێكی چەوساوە، كەلەوەتەی هەبوو سووتەمەنی یەك لەدوایی یەكی ئەو رژێمانەبوو كە بەئارەزووی خۆیان دەیانچەوساندینەوە، تاكە هیوایەكیش كە هاوڵاتیان و پارتە سیاسیەكان هەیانبوو ئەو چیا سەرسەخت و دژوارانەبوو كە سروشت وەك پەناگەیەك بۆ هێزی پێشمەرگەی دروست كردبوو، ئەو كات دوای وەستانی جەنگی نێوان عێراق و ئێران بەعس خۆی یەكلا كردەوە بۆ لەناوبردنی كورد و هەر هەموو تواناكانی خۆی بەئەنفالیشەوە تاقیكردەوە و نەیتوانی كورد لەریشەوە دەركێشێ كیمیا یەكێك بوو لەو نەخشە دۆزەخیەی بۆ كورد نەخشێنرا، ئەم وڵاتەی نوقمی تاوانێك كرد كە خۆی لەناو گۆڕی بەكۆمەڵ و سوتەمەنیەكانی كیمیاییدا دیتەوە، ئەوان وشەی ئەنفالیان لە كتێبە ئاسمانیەكان دەرهێناو كردیانە حیكایەتێك كەمرۆڤایەتی بۆ هەمیشە دەیگێڕێتەوە ،
وێنەكانی كیمیابارانی هەڵەبجە هێندە كاریگەرن پەردەكانیان بەڕوی تاوانباراندا هەڵدەماڵی و گەورەیی تاوانەكەیان دەردەخست، كەچی سەدام و عەلی كیماوی هەوڵیاندەدا هەموو ئەو خەتایانە بە سەروەری بژمێرن و بەڵام دواجار بە سزای خۆیان گەیشتن .
ئێستاش دیكۆمێنتەكانی كیمیاباران لەبەردەستدان دۆسیەو تاوانەكە لە سەرمێزی نەتەوە یەكگرتوەكان كەوتووە، دادگاكان كۆتاییان هات و هەڵەبجەش بووە پارێزگا، بەڵام كوان ئەو رێكخراوانەی هەڵەبجەیان بەجینۆساید ناساندو خزمەتێكی شایستەیان كردبێ‌ ئەوەی سیمای پارێزگا بێت بە روخساری هەڵەبجەوە نابینرێ‌، ململانێی پارتەكان و نوقرچە لێدان لە یەكتری خەریكە پانتایەكانی تیرۆر لەمشارەدا دەژیەنێتەوەو باشترین ژینگەش بۆ ئەو گروپانە درووسكا كە دژی جوانی و پێشكەوتنەكانن ،ئاخر هەڵەبجە ئیستا پەراگەندەیە ئەوەندەی لە كیمیایی رزگاریان بووە تەفرو تونان و زۆرینەی هەرە زۆریان لەشارەكانی دی خەریكی توانەوەن كوا ئەو هاندان و ژینگە لەبارەی لە كاتی هەڵبژارنەكاندا بە خەڵكی ئەم شارە دەدرا تاكەی هەڵەبجە ئەو پەراوێزە بێت كە شایەنی هەموو شتێكە، ئیدی كاتیەتی قورساییەكانی ئاوەدانكردنەوەو سارێژ بوونی برینەكان بچێتە واری جێبەجێ‌ كردنەوە و خەڵكی ئەم شارەش قۆڵی پیاوەتی خۆیان هەڵكەن و بەراستی داوای بە پاریزگا بوون بكەن نەك ئەو بڕیارانەی تەنها بوونەتە دیكۆمێنتو قسەی رووت.
ئاخر تەنیا وشەی بە پارێزگا بوون بەس نییە ئەگەر خسمەتگوزاری نەڕژێنێتە ئەم شارە، دەبێت بیر لەكار بۆ لاوەكان بكرێتەوەو هەلی كاریان بۆ بڕەخسێنرێ نەك ئەوانەی ماویشن خۆ بەئیجەدادەن و تواناكانیان لەو بەینە تێدا بچێ‌، هەروا دەبێت دامو دەزگای ئەوتۆ بچێتە ئەم شارە بەراستی سیمای پارێزگا بوونی پێوە دیار بێت، سروشتی ئەم دەڤەرە بەجۆرێكە دەكرێ‌ گەشتیار لەهەموو دنیاوە بۆ ئەوێ‌ رابكێشرێ‌، خۆ ئەگەر ململانێ‌ حزبیەكان هەر بەردەوام بێت ئەوە هەرگیز تەنیا وشەی بەپارێزگا بوون چارەسەری ئەو برینە قوڵانەی هەڵەبجە ناكات، ناشێ‌ بودجەی هەڵەبجە هەمان بودجەی شارۆچكەیەك بێت و جیاوازیەكەیان لەگەڵ سێ‌ پارێزگاكەی دی ئاسمانورێسمان بێت، هەڵەبجە پێویستی بە ئاوڕ لێدانەوەیە نەك پشگوێ‌ خستن و پەراوێزی ئەودیوی چیاكان بێت.




شوراکان و “کێشەی دیموکراسی” لە ئێران.. حەمید تەقوایی

وەرگیرانی بۆ کوردی کاوە عومەر

هەرکەسێک ئازادیی لە ئێران دەوێت، دەبێت لایەنگری شوراکان بێت. تەواوی مێژووی سیاسی سەدەی ڕابردوودالە ئێران و ئەمڕۆش لە هەلومەرجی سیاسی گشتی جیهانی دوای شەڕی سارددا بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە دێموکراسی پەرلەمانی ئازادی بۆ خەڵک ناهێنێت. شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩ جەختکردنەوەیەکی دیکە بوو لەسەر ئەوەی کە ئازادی لە ئێراندانە بەستراوەتەوە بە دیموکراسیەوە بەڵکوگرێی خواردوە بە شوراکانەوە. ئه مڕۆ که بۆنی مەرگی کۆماری ئیسلامی به ڕز بووه ته وه و هه موو هێزه کانی ئۆپۆزیسیۆن هاتوون کەوتوونەتە بیری دێموکراسی و پیاوسالاری و ده نگی خه ڵک بۆ دیاریکردنی حکوومه تی ئاینده، جێگای خۆیەتی کەجارێکی دیکه ئه م ڕاستیه بخینەوە به رچاوی هه مووان.

دیموکراسی: کێشەی بۆرژوازی ئێران
لە مێژووی ئێراندا دێموکراسی و لیبرالیزم بەو مانا کلاسیکییەی کە لەگەڵ شۆڕشی گەورەی فەرەنسادا هاتە ئاراوە، جگە لە ماوەیەکی کورت لە شۆڕشی دەستوریدا، هەرگیز نوێنەرایەتی نەکرا و تەنانەت ئەو کاتەش پڕ بوو لە بیری ئایینی. هەمان ئاستی ئازادیخوازی و لیبرالیزم کە لەسەر ئاستی سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتووری لەلایەن بیرمەندان و شۆڕشگێڕانی سەرۆکی دەستوورەوە نوێنەرایەتی دەکرا، لەگەڵ هەموارکردنەوەی دەستوور و گەڕانەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی و شەرعیەت بۆ سەر گۆڕەپانەکە بەتەواوی کێشایەوە. دیموکراسی پەرلەمانی و لیبرالیزمی گشتی لە ئێرانی بەلەبارچووی لەدایک بوون؛ ئایین و پاشایەتی هەر لە سەرەتاوە نەیانهێشت هەناسە بدات. تەواوی مێژووی هاوچەرخی ئێران، چیرۆکی هەژموونی ئەم دوو دامەزراوە کۆنەپەرستانەیە، پێکەوە یان بە دژایەتی یەکتر، بەسەر چارەنووسی خەڵکی ئێراندایە. ئازادییە مەدەنی و سیاسییەکانی خەڵک، تەنانەت بە مانا لیبڕاڵییە سنووردارەکەیەوە، بە درێژایی ئەم قۆناغە، چ لە سەردەمی پەهلەوی یان کۆماری ئیسلامیدا، هیچ جێگەیەکیان لە سیاسەتی حکومەتدا نەبووە. شوراو و دێموکراسی پەرلەمانی لە مێژووی سیاسی هاوچەرخی ئێراندا زیاتر لە ڕووخساری خۆسەپێنی دەسەڵاتدار ڕۆڵیان نەبووە. لە سەردەمی شادا وابوو، ئەمڕۆش بەم شێوەیەیە و تا ئایین یان دەسەڵاتی پاشایەتی، تا خودا یان سێبەرەکەی، بەڕێوبەری شانۆی سیاسەتی ئێران بن، دۆخەکە هەر وەک خۆی دەبێت. ئەم دوو دامەزراوەیە لە بنەڕەتدا دژ بە ئازادین.
شوراکان: ڕەخنەی کۆمەڵایەتی لە دیموکراسی لە ئێران
لە بەرامبەر پرسی دیموکراسیدا، شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩ ڕێگەیەکی دیکەی خستە بەردەم کۆمەڵگا، ئەویش شوراکانکانە. لە شۆڕشی ١٩٧٩دا چینی کرێکار کە لە دوای چاکسازییەکانی زەوی بووبوو بە هێزێکی گەورەی کۆمەڵایەتی، هەنگاوی نا بۆ ناو گۆڕەپانی سیاسی و بە ئاڵای شوراکان ڕووبەڕووی بۆرژوازی بووەوە. شۆڕشی ١٣٥٧ و لێکەوتەکانی، زیاتر لە هەر پێشهاتێکی دیکەی مێژووی هاوچەرخی ئێران، ئەو ڕاستییەی ئاشکرا کرد کە بۆرژوازی ئێران بە ئاڵا کۆن و ڕزیوەکەی “دیموکراسی شاهانە” و “دیموکراسی ئایینی” نەک هەر پەیوەندی بە ئازادییەوە نییە، بەڵکوو بە تەواوی دژایەتی دەکات.

هەر لەو کاتەوەی دروشمی شوراکان لەسەر ئاستی کۆمەڵگای ئێران بەرزکرایەوە و تەنانەت لە ماوەیەکی کورتدا شۆڕش لە ئاستە جیاجیاکانی کۆمەڵگادا جێبەجێ کرا، خەڵکی ئێران ئاڵا و پێوەرێکی نوێیان هەیە بۆ پرۆژەکردنی ئازادییە دڵخوازەکانیان ، بۆ دەربڕین و مومارەسەی بۆچوون و ئیرادەی خۆیان لە دیاریکردنی چارەنووسی سیاسی خۆیاندا.و لە کۆتاییدا بۆ پێوانەکردنی ئازادیخوازی هێز و لایەنە ئیدیعاکارەکان پشتیوانی خەڵکیان دۆزیەوە. پلانی فراوانی دروشم و داخوازیی شوراکان، بنبەستی دێموکراسی لە ئێراندا شکاند و ئەو هێز و لایەنانەی کە بە درێژایی ژیانی سیاسی خۆیان هیچ هونەرێکیان نەبووە جگە لە فڕێدانی پۆشاکی پاشایەتی یان عەبای ئایین بەسەر شانی دێموکراسی لیبراڵ لە ڕۆژئاوادا، و ئەمڕۆش هێشتا لە حکومەت یان لە ئۆپۆزسیۆن (و یان لە شوێنێکی نێوانیان!) بە تەواوی ڕسوا کە سەرقاڵی هەمان کارن. شۆڕشی ١٣٥٧ بە پلانی شوراکان، نەک هەر دیموکراسی لە فۆرمی شاهانە-ئاینییەکەیدا، بەڵکو دیموکراسی ڕۆژئاوایی لە بناغەکەیدا ڕەخنە لێگرت و فڕێیدایە لاوە.

خوازراوی و کاریگەریی شوراکان لە نێو خەڵکدا ئەوەندە فراوان بوو تەنانەت دژە شۆڕشی ئیسلامیش ناچار بوو ئۆرگانەکانی پۆلیسی خۆی بە شورای ئیسلامی ناوببات. شۆڕش و لەگەڵیدا شوراکان و بزووتنەوەی شوراکان شکستیان هێنا، بەڵامناکرێت مێژوو بگەڕێنیتەوە بۆ دواوە یان بیسڕیتەوە. شورا دوا وشەی بزووتنەوەی ئازادییە لە ئێران. چاوەڕوانییەکانی خەڵکی ئێران بۆ ئازادی، لە کۆمەڵگایەکدا کە لە ئەزموونی زیندووی و یادەوەرییەکەیدا تا ڕادەی دروستکردنی شورا و مومارەسەی ئیرادەی شوراکان پێشکەوتووە، ناتوانرێت لە فۆڕمی تەسکی دێموکراسی پەرلەمانیدا سنووردار بکرێت. ڕێگای ئازادی لە ئێراندا لە ڕێگەی شوراکانەوە تێدەپەڕێت.

داڕمانی دیموکراسی لە نەزمی نوێی جیهانیدا
خەبات بۆ ئازادی لە ئێراندا بەرەو شوراکان پێشکەوتووە و تەنیا لەم دوا سەنگەرەیەوە دەتوانێت بەرەو پێشەوە بچێت. سەرەڕای ئەم ڕاستیە ئەمڕۆ دەبینین ئەو هێزانەی کە لە بنەڕەتدا کەوتوونەتە ژێر فشاری بزووتنەوەی ئازادیخوازانە و سەرنگونیخوازی خەڵک بۆ ئازادی و ڕێزگرتن لە دەنگی خەڵک، هێشتا بە ئاڵای ڕزیو ئەزمون کراوی دیموکراسی پەرلەمانیەوە هاتوونەتە مەیدان. ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی دەرئەنجامی دوو دیاردەیە کە دواجار پەیوەندییان بە یەکەوە هەیە، یەکێکیان لەسەر ئاستی ئێران و ئەوی دیکەیان لەسەر ئاستی سیاسەتی جیهانی.

لەسەر ئاستی ئێران، ٢٤ ساڵ دیکتاتۆری دڕندانە و ئەجێندای دژە ئینسانی کۆماری ئیسلامی مەیدانێکی بۆ نیشاندانی دێموکراسیی پەڕلەمانی شاهەنشایی خوڵقاندووە. هیوادارن خەڵکی بەمەرگ گیراو بە تا ڕازی بن. ئەوان پێیان وایە کە دەکرێت جارێکی تر چیرۆکی کۆمیدی تراژیدی ئاڵوگۆڕی دەسەڵات لە نێوان ئایین و پاشایەتیدا لە ژێر ناوی ئازادیدا دووبارە بکرێتەوە ئەنجومەنی ئیسلامی بردەوە وئەنجومەنی شاهانەی هێنا و ئێرانی کردە دیموکراسی.

فاکتەری دیکە ئەو بارودۆخە جیهانییەیە کە سیناریۆیەکی وەهاشەرمەزارکراو دەکاتە کردەیی و جێبەجێکراو. دوای ڕووخانی دیواری بەرلین و کۆتایی هاتنی شەڕی سارد، دیموکراسی بە مانای سەدەی بیستەمی، بە مانای ئابووری بازاڕی ئازاد و دەسەڵاتی بێ ڕکابەری سەرمایە و پێداویستیە سودهێنەرەکانی سەرمایە بەسەر چارەنووسی خەڵکدا، بوو بە دوا وشە لە سیاسەتی جیهانی ئەمریکادا. ئەم جۆرە دێموکراسییە، تەنانەت بەبێ ڕوونکردنەوەی شاهانە-ئاینییانەی هاوسۆزی دیموکراسیە نیشتیمانیەکان، پۆشاکێکە کە پێدەچێت لەسەر جەستەی “دیموکراتەکانی” ئۆپۆزسیۆنی کۆماری ئیسلامی و تەنانەت “ڕیفۆرمخوازانی” ناوحکومەت دوریبێتیان. هەم کارەکتەری خاتەمی و گەنجیە، هەروەها داریوش هۆمایون و ڕەزا پەهلەویش. لە لایەک کۆمار بەڵام وەلی فەقێ خوێنی خەڵکی خستۆتە شووشە و لە لایەکی دیکەشەوە دیموکراسی کە لە شەڕی سارددا سەرکەوتووە، ئەو دیموکراسیەی کە ڕێژەگەرایی کولتووری دا بەدەستهێناوە و بە تەواوی ئامادەکراوە لە دواین خەوشە ئازادیخوازانەکان. مەیدانەکە پاکراوەتەوە،ئەگەر بۆرژوازی ئێران لە ماوەی تەواوی ژیانی سیاسی خۆیدا توانا و بوێری هەڵکردنی ئاڵای دێموکراسی پەرلەمانی ڕۆژئاوای نەبووبێت، ئەمڕۆ وا دیارە کە ئامادەیە ئەم ڕۆڵە بگێڕێت، تەنانەت لە قسەی کەسانی وەک گەنجی و سروشەوە. نەک لەبەر ئەوەی وازی لە پۆشاکی پاشایەتی و پۆشاکی ئایین هێناوە، تەواوبە پێچەوانەوە، بەو هۆکارەی کە لە نەزمی نوێی جیهانی دوای شەڕی سارد، دیموکراسی ڕۆژئاوا جێگای بۆ ئایین و پاشایەتی ڕەخساندووە. ئەمەش هۆکارێکە بۆ ئەوەی هەموو جیهان بەرەو دواوە چووبێت. دیموکراسی ئەو ڕابردووەیە کە هێزە ئۆپۆزسیۆنەکان کە لە شۆڕش زیاتر لە کۆماری ئیسلامی دەترسن، دەیانەوێت لە جیاتی داهاتوو بە خەڵک بیفرۆشن. ئەمە ڕابردوویەکی تاریکە کە وەک ئایندەیەکی گەش بەڵێن بە خەڵک دەدەن.
شوراکان و حکومەتی داهاتوو لە ئێران
به ڵام خه ڵکی ئێران ناچار نین جارێکیتر ببنه گۆره پانی گەمەی ئه م دێموکراسییه جیهانی و نه ته وه یییه . ئەو حیزبە چینایەتییەی لە شۆڕشی ١٩٧٩دا شوراکانی گشتگیرکردوە، حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ، ڕێگە بەم کارە نادات. بزووتنەوەی شورایی ڕێگای ئازادی لە ئێراندا ڕوون کردەوە و ئازادیخوازانی ڕاستەقینەی نیشان دا. میراتگر و ئاڵاهەڵگری ئەم بزووتنەوەیە حزبی ئێمەیە. لە بەرنامە و ئەدەبیاتی حزبەکەماندا بزووتنەوەی شورایی شوناسێکی سیاسیی دۆزیوەتەوە و نوێنەرایەتی کراوە و بەزیندویی ماوەتەوە. هەروەک چۆن ماف و ئازادییە مەدەنییە سەرەتاییەکانی خەڵک، کە هەمیشە لە لایەن هاوسۆزانی دیموکراسیەوە بێدەنگ کراون یان لەژێر تیشکی نیشتمان، ئایین، یەکپارچەیی خاک، سەربەخۆیی و هتد دانراوە، بە ڕوونی لە بەرنامەی حیزبەکەماندا پێناسە کراون و ڕاگەیەندراون. بەدیهێنانی ئەو ئازادییانە تەنیا لە ڕێگەی شوراکانەوە دەکرێت. شورا زامنی بۆچوون و ئیرادەی ڕاستەوخۆی خەڵکە لە بواری سیاسەت و حکومەت و بەڕێوەبردنی کاروبارەکانیان و بەم مانایەش ڕەخنەیەکی قووڵە لە لیبراڵ دیموکراسی، کە تەنانەت لە فۆرمێکی ئازاد و ئایدیاڵترینیشدا گوزارشت لە بۆچوونەکە دەکات و ئیرادەی تاک بە یەک دەنگ هەر چەند ساڵ جارێک جارێک دەیهێنێتە خوارەوە.

ئەمڕۆ حیزب و هێزە ڕاستڕەوەکان لە وەڵامی پرسی گۆڕینی کۆماری ئیسلامی بە دیموکراسی و ڕیفراندۆم و ڕێزگرتن لە بیروڕای خەڵک. و دیسانەوە، وەک هەمیشە، ئاڵای کاڵبووی دیموکراسی پەرلەمانی، بەپێی نەریتی لەمێژینەی خۆیان و مۆدەی نەزمی نوێی جیهانی دوای شەڕی سارد، کە بڕێکی دیاریکراو لە ئایین یان پاشایەتی نەرمکراوی ڕازاوە، وەک ” چارەسەر” بۆ ئازادی لە ئێران. بەڵام کرێکاران و جەماوەری خەڵک لە شۆڕشی ١٩٧٩ و حزبەکەیان، حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، لە مێژە لە بەرنامەکەیاندا ڕایانگەیاندووە، ئازادی و بەشداری خەڵک لە چارەنووسی سیاسی خۆیان بە بێ شورا، لە فێڵێک زیاتر نییە. وەڵامی حیزبەکەمان بۆ پرسی سیستمی حکومەتی ئایندەی ئێران کۆمارێکی سۆسیالیستییە، واتە سیستمێکە کە ئەندامانی شوراکانی خەڵک پێکدەهێنن. کۆماری سۆسیالیستی سیستەمێکیشوراییە و بە دامەزراندنی ئەو بزووتنەوەی شوراییە کە لە شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩ دەستی پێکردووە، سەردەکەوێت و دیموکراسی بە فۆرمەکانی ڕۆژئاوایی، ئایینی، یان شاهانە بۆ هەمیشە دەخرێتە مۆزەخانەی مێژووەوە. هەرکەسێک ئازادی لە ئێران دەوێت، دەبێت لایەنگری کۆماری سۆسیالیستی بێت.

جانیوەری ٢٠٠٣ لە هەفتانەی ئینتەرناسۆنالی ژمارە ١٤٤دا بڵاوکراوەتەوە




بە دەنگەکانی کورد هەڵـبژاردنەکانی داهـاتووی تورکیا یەکلایـدەکرێنەوە.. رەزا شـوان

بڕیـار وایە لە رۆژی یەکـشەممەی (١٤/ مای/٢٠٢٣) هەلـبژاردن بۆ پەرلەمـان و بـۆ سەرۆک کۆماری تورکیا بکرێت. پارتی دەسـەڵاتداری تورکیا (پارتی داد و گەشەپێـدان) ئەردۆگانیان کاندیدکردووە. هاوپەیەمانی ئۆپۆزسیۆن، کە بە ناوی (هاوپەیمانی نەتەوە) وەیە. لە شەش پـارتی ئایـدۆلـۆژیـای جیـاواز پێکهـاتـووە لە: نەتەوەییـەکان، ئیسلامییە سیاسییەکان، عـیلـمانییەکـان. لە رۆژی دوو شـەممەی (٦/ ئـادار/ ٢٠٢٣) هـاوپـەمـانی نەتـەوە، بە فـەرمی (کەمـال کـلیچـدار ئـۆغـڵـو) ی (٧٤) ساڵ، (سـەرۆکی (پارتی گـەلی کـۆماری) یـان بـۆ رکەبـەرایـەتی ئەردۆگـان، بـۆ هـەڵـبـژاردنی (سـیانـزەمـین سـەرۆک کۆماری) تورکیا کانـدیـدکرد، لەبەر ئەوەی کە پارتەکەی (جە هە پە) گەورەتـرین پارتی ئـۆپـۆزسـیۆنە لە تورکیادا.
کەمـال کـلیچـدار، بە رەسەن کوردێکی عـەلـەوییە و خـەڵـکی شـاری (دێـرسـیـم)ە لە باکـووری کوردسـتان. کـلـیچـدار لە ساڵی (٢٠٠٨) دا، وەکو سیاسییەکی بـوێـر ناوی هاتە ناوانەوە، کە بەبی تـرس گەنـدەڵییەکانی بنەمەڵەی ئەردۆگان و ئەنـدامانی باڵای حیزبەکەی ئاشکراکرد و بە توندی رەخنەی لـێیان گرت. کـلیچـدار سیاسەتمەدارێکی میـانـڕەوە. تا ئێستا چەنـد جـارێک هـەوڵی کوشـتـنیان داوە.
بـەڵام لـەو خـاڵانـەی کە هـاوپـەیمـانی نەتـەوە، وەکـو نەخـشـەڕێـگای داهـاتـوویـان لەسەری رێـکەوتن و بڵاویـان کـردەوە، ئەگەر دەسەڵات بگـرە دەست، جـێبەجـێیان دەکـەن. بە هـیج جـۆرێک نـاوی کوردیـان نەهـێـناوە.
هـەنـدێ لە بەرپـرسان و ئەنـدامانی (هـاوپەیـمانی نەتەوە) کانـدیـدکردنی کـلـیچـداریان پـێخـۆش نەبـوو، چـونکە کەسـایـەتیـیەکی کـاریـزمـا نییە. (ئەکـرەم ئـیمـام ئـۆغـڵـو)ی سەرۆکی شارەوانی ئەستەنبوڵ و (مەنسور یاڤاس)ی سەرۆکی شارەوانی ئەنکەرەیان بە شایستەتـر دەزانـن. هەنـدێ لە ئەندامانی پارتی گەلی کۆماریش بە پێچـەوانەی ئەو ناڕازییانەوە، کەمال کـلـیچـدار بە ” گانـدی تـورکیا ” ناودەبەن. کە چەند خەسەڵەتێکی بە خەسـڵەتەکانی (گـانـدی ـ سەرۆکی هـیندسـتان) دەشـێوێـنن. وەکو خاکی و سادەیی.
بەپێی چەند راپـرسییەکی جیـاواز لەنـاو خـەڵکیـدا، رێـژەی لایەنگـیرانی دەنگـدان، بە ئەردۆگان یا بە کلیچـدار لە یەکەوە نزیکن. رێژەیەکی زۆری خەڵکی تورکیا بە هـۆی داتەپینی ئابووری و دابەزینی نرخی لیرەی تورکی و هـەژاری و بێکاری لە لایەکەوە، لایەکی کەشەوە دەسەڵاتی تاکـڕەوانەی ئەردۆگان و ستەم و سەرکوتکـردنی ئـازادی و دیمـوکـراتی و حوکمڕانی میللیتاری و تەشـنەکردنی گەندەڵی و بەنـدكردنی بە هەزاران کـەس، بە تـوومـەتی بێ بنەمـای هـەڵبەستراو. بـوومەلـەرزەکەی مانگی فـێـبرواریش هـێندەی تـر قـوڕەکەی خـەستر کـردۆتـەوە. خـەڵکـیـیەکە بێـزار بـوونـە. چـاوەڕوانی حکومەتـێکی خزمەتگـوزار دەکەن، کە چاکسازی لە سیاسەت و لە ئابووریدا بکات و خەڵکی لە کـوێـرەوەری رزگاربکات. دکتاتـۆری نەمێنێـت و هـەنـاسەی ئازادی بـدەن.
تا ئێستا شرۆڤـەکارانی سیاسی، پـێشبیـنی و رايـەکی تەواویـان لە سەر ئەوە نیـیە، کە لە هەڵـبژاردنەکانی داهـاتـووی تـورکیادا، کـلـیچـدار یا ئەردۆگان دەتـوانێـت زۆریـنەی دەنـگەکـانی دەنگـدەران، بە رێـژەی لە (٥١%) دا بە دەستـبهـێـنیـت، بـۆ ئـەوەی لە خـوولی یەکەمـدا ببێـت بە سـەرۆک کـۆمـاری تـورکیـا.
ئەردۆگان میدیا و راگەیاندن و پارەیەکی زۆری بۆ بانگەشەی هەڵـبژاردن لە بەردەست دایـە، هـەنـدێ لە دەوڵـەتە ئیسلامییەکـان و کەنـداوی عـەرەبیش، حـەزدەکەن ئەردوگان دەربچـێت و دژی سیستمی عـیلمانین لە تورکیـادا. لە چـوار بەش بەشـێکێ کوردیش لە باکووری کوردستان، وەکو ئیسلامی سـونیی ئەقـڵ شـۆراوە، دەنگ بە ئەردۆگان دەدەن.
کەمـال کـلـیچـدار، کـۆمەڵێک بەڵـێنی داوە، گـەر ببێـت بە سـەرۆک کـۆمـار جـێبەجـێیان دەکات، لە پێش هەمـوویـانەوە، هـەڵـوەشانـدەوەی سیستمی سەرۆکایەتی و گەڕانەوەی سستمی پەرلەمانی، چاکسازی ئابووری و سیاسی، خزمەتگوزاری و باشترکردنی ژیانی خەڵکی، نەهـێشتنی زوڵـم و نادادپەروەری، رەگـەهـەڵکـێشانی دزی و گەنـدەڵی،.. هـتد.
لە رۆژی دوای کانـدیدکردنی بۆ سەرۆک کۆمار، کـليچـدار وتی:”ئەمـڕۆ بۆ لەناوبردنی عـەرشی سـتەمکار زۆر نـزیک بووینـەتەوە”. وتیشی:”ئەردۆگـان لە وڵاتـدا زیـانی بە دیموکـرتی گەیانـدووە”. دەربارەی حوکمڕانیش، وتی:” گەلی خۆشـەویستم، پێکەوە بە راوێـژکـردن تـورکیا بە رێـوەدەبـەیـن”.

نیازیـش وایە کە کـلـیچـدار، بـۆ پێشانـدانی سـۆزی خـۆی بـۆ کورد و بـۆ بەدەستهـێنانی دەنگەکانی کـورد، سەردانی (پارتی گەلانی دیـموکرات) بکات کە زۆرینەی ئەنـدامەکانی کـوردن. بەڵام هـەردوو هـاوسـەرۆکی (هـەدەپـە) مەدحـەت سنجـار و پـەرویـن بـوڵـدان پێشتر رایـان گەیـانـد، بـۆ دەنگـدان بـە کانـدیـدی ئـۆپـۆزسـیـۆن بـۆ سـەرۆک کـۆمـاری تورکیا مەرجـیان هـەیە. مەدەحـەت سنجار و سەلاحـەدین دیمرتـارش، پێشحالێی خۆیان بۆ کانـدیدکردنی کـلیـیچدار دەربڕی. بابـزانین گـفـتوگـۆی نێـوان کلـیچـدار و هـەدەپـە بە چی دەگـات و چی بەڵـێنێک بە کورد دەدەن. ئەگەر بیانەوێـت ئەمـە هـەلـێکی باشـە بـۆ خـستـنەرووی دۆزی کـورد و چارەسەرێکی ئاشتیانە لە رێی گـڤـتوگـۆوە لە تـورکیـادا.
بە بۆچـوونی زۆر لە شرۆڤـەکارانی سیاسی تورک و بیانیش، لەو بـاوەڕەدان، کە بەبێ دەنگەکانی کورد، نە ئەردۆگان و نە کـلیچـدار ناتوانن لە خوولی یەکەمدا لە (٥١%)ی دەنگەکان بەدەستـبهـێنن و ببـن بە سەرۆک کۆمار. ئەمەش جـێی مەترسیـیە.

دووریش وەکو هەڵبژاردنەکانی پێشتر، ئەردۆگان بۆ بانگەشە بۆ پارتەکەی و بۆ خۆی سەردانی شاری ئامەد و وان بکات و بە زەردەخەنەیەکی دروستکراو هەنـدێ قسەیان بۆ بکات و داوا لە کورد بکات دەنـگی پێبـدەن. بەڵام بە درێـژایی بیست و یـەک ساڵی حـوکمڕانی دژایەتی کورد، لە کارە لە پێشیـنەکانی بـوو. تا ئەمـڕۆش دەستیان لە کورد کوشـتن وێـرانکردنی کوردستان، لە رۆژئـاوا و لە باشووری کوردستان هەڵنەگـرتووە.
کەواتە دەنگەکانی کـورد کـلیلی یەکلایکـردنەوەی هـەڵـبژاردنەکانی تورکیـا دەبێت. پارتی گەلانی دیموکرات (هە دە پە) سێـیەم پارتە لە تورکیادا، دووەمـین پـارتی ئـۆپـۆزسـیۆنە، سێیەم کیتلەی پەرلەمانە. پـێگە و سەنـگ و دەنـگی خـۆی هـەیە. زیـاتر لە (١٠%) ی کورسییەکانی پەرلەمانی بەدەسـتهـێـناوە. بـۆیـە کـلـیـچـدار و ئەردۆگان و سەرۆکەکانی حیزبەکانی کەش بە هەندی دەزانن. هەر ئەم هۆیەشە کە ئەردۆگان هەوڵی ئەوەی دەدا لە پێش هەڵبژادنەکاندا (هە دە پە) هەڵبوەشێنێتەوە. حـیزبەکەی و حیزبی بزووتنەوەی نەژادپەرست، بۆ تاوانبارکردنی، گـەلێ تـاوانی هـەڵبەستراوی ناڕاسـت و بێ بنەمـایان داوەنەتە پـاڵ (هە دە پە) و پـاڵ پەرلەمـانتـاران و ئەنـدامـەکانی. هـەوڵی ئەوەشـیان دا پارێزبەنـدی لەسەر هەموو پەرلەمانتارانی (هە دە پە) هەڵبگـرن. بۆ ئەوەی بیانگـرن. چـونکە نەیـانتـوانی بە چـاوسـوورکـردنەوە و بە هـەڕەشـە، دەمیـانیـان پێ دابخـەن و وسکـتیـان بکەن، لە هـەڵماڵـین و پـرۆتسـتـۆکـردنی ئەو هەموو تاوان و پێشێلکارییە قـێزەوەنـانەی کە دژ بە گـەلی کوردمـان کـران و دەکـرێـن.
پێـویستە کـورد بەوەش نەخـەڵـەتی کە (کەمـال کـلیچـدار) بە رەسەن کوردە و خەڵکی شاری دێـرسمی باکـووری کوردسـتانە، یـا بە بەڵـێنـەکانی، ئەوەیان هـیچ کە خـۆی بە کـورد نازانێـت،.. (تـورگـۆت ئـۆزال) یش ـ سەرۆکێکی پێشـووی تـورکیا ـ کـورد بـوو. (تەهـا جەزراوی) ش کورد بـوو. ئەتاتـورکیش بەڵـێنی شەرەفی بە کورددا، کە چی داوا و مافـێکـتان هەیە بە زیادەوە جـێبەجـێیان دەکەم. بەڵام کە دەسەڵاتی وەرگرت و خـۆی قـایمکـرد، بە دڕنـدەتـرین شێوە کەوەتە رەشەکـوژی و ژینۆسایـدکرنی کورد، تەنـانەت لە شـۆڕشی چیای ئاگـری (شـۆڕشی ئـارارات) و لە (شـۆڕشی دێـرسـیـم) دا، لە شـاری (ئاگری) و لە شاری (دێرسیم) دا و لە شارۆچکە و دێیەکانی دەڤەرەکانی تری باکووری کوردستان، زۆر دڕندانە ژیۆسایدی کوردیان کرد، تەنانەت منداڵانی ناو لانکی کوردیـان سەربـڕیـن. نکووڵییان لە بوونی نەتەوەی کورد کرد و زمـانی کـوردییـان قـەدەغـەکـرد. سیاسەتی وێـرانکـردن و خـاکی سووتماکیان لە کوردستانـدا جـێبەجێکرد. چی ناشێت بە کوردیان کـرد. تا ئەمڕۆش زۆربەی سەرکردە سیاسییەکانی تورکیا، هـەڵگری ڤـایرۆسی رەگەزپەرستین و لە تورک زیاتر هیچ نەتەوەیەکی تر بە شایستەی ژیان و مان نازانن.

سەدامی گۆڕبەگۆڕیش، بەڵـێنی جێبەجێکردنی مافـەکانی کوردی دا، بەڵام بە ئـەوپەڕی نامەردییەوە، کەوتە رەشەکوژی و ژینۆسایـد و ئەنـفالکـردن و ژەهـربارانکردنی کورد و وێـرانکـردنی کوردستان و بە عـەرەبکـردن و گـۆڕیـنی دیمـۆگـرافیـای کـوردســتان. کەواتـە بەڵـینی داگـیرکەران تەنیا بۆ خەڵەتانـدن و سـوود وەرگرتنـە لە کات. رەفـتار و کردەوەکانیان بە پێچەوانەی بەڵێن و قسەکانیانەوەن. بەداخەوە کە سەرکردەکانی کورد هەرگیز وانە و پەنـدیان وەرنەگرتوون و نەیانتوانیوە نیازی گڵاوی ناخی داگیرکەران و نەیـارانی گـەلـەکـەمـان، بە وردی بخـوێـنـنەوە. دووبـارە و دەبـارە هـەر خـەڵـەتـاون و هـەڵـدەخـەڵەتـێن. چـونکە لە هـونـەر و لە گەمـەی سیاسەتـدا، نابـەڵـەد و کـۆڵـەوارن.

کەمێک لە ناوەڕۆکی بابەتەکمان لامـاندا، بەڵام وەکو دەڵـێن قـسە قـسەی بەدوادا دێـت. مەبەستیشم ئەوەیە، کە چـتر دەنگـدەرانی کوردمان لە باکووری کوردستان، بە بەڵـێنی درۆ و بە زەردەخەنی دروستکراوی پاڵیۆراوانی سەرۆک کۆماری تورکیا نەخـەلەتـێن. گـەر راسـت دەکـەن، کـورد کـرداری لـێـیان دەوێـت، نەک بەڵـێن و درۆ. وەکـو دەڵـێن: هەنـدێ لە سەرکـردە سیاسییە بەربـژێـرەکان، بەڵـێـنی دروستکـردنی پـردێـک لەسـەر رووبـار لە شوێنێکـدا دەدەن، کە ئـەو شـوێنـە رووبـاری لـێ نیـیە.




شیعر\ حەلەپچە.. شێخموس سەفەر

تو هەسرێن من یێن چکیایی کو نکارم ل دوو تە بگریم
تو چیایێ منێ هەری بلندی کو بەرف لێ ناگرە
تو زارۆکتیا منا هەری مازلومی کو ب دوو ئەتارەکی وندا دبی
تو عەرشا دنیایێ کو هەموو ئەزمان ل تە هاتیە خەزەبێ
تو ماسیێ چەمێ خوە یی کو ناگهێژە تو بەحران
تو رەنگێ دنیایێ یێ هەری رەشی
تو پێ رە روورەشیا دنیایێ
تو زارۆکەکی هەمبێزکریی نە ل جەم تو کەسی
تو کالەمەرەکی ب سوودی د هێمبێزا زارۆکەکی

شێخموس سەفەر – ئامەد
سەرۆکی (پێشوتری) لقی پەن (PEN)ی کورد




نامــــــه‌.. لویز گلیك*.. و : نه‌ژاد عزیز سورمێ

شه‌و بۆ دواجار
بۆ دوایه‌مین جار
ده‌ستت به‌سه‌ر جه‌سته‌مه‌وه‌یه‌ ..
سبه‌ی پاییزه‌
پێكه‌وه‌ له‌ بانیژه‌ داده‌نیشین
ته‌ماشای ئه‌و په‌لكانه‌ ده‌كه‌ین وشك بوون و
با به‌ ئاسمانی گوندیدا ده‌یانبا
وه‌ك ئه‌و نامانه‌ی
یه‌ك به‌ دوای یه‌ك
هه‌ر یه‌كمان له‌ ماڵی خۆی ده‌یانسووتێنین ..
ئه‌م شه‌وه‌ چه‌ند ئارامه‌
ته‌نێ ده‌نگی تۆیه‌ به‌ خۆیدا ده‌ڵێ :
تۆ ته‌ڕ بووی . ئه‌وه‌ت ده‌وێ ..
منداڵه‌كه‌یش له‌ ناوه‌وه‌ نوستووه‌
ده‌ڵێی هێشتا له‌دایك نه‌بووه‌ ..
سبه‌ی
پاییز
پێكه‌وه‌ له‌ باخچه‌ بچكۆلانه‌كه‌دا
به‌ناو كورسی به‌ردین و دره‌ختاندا ده‌ڕۆین
‌ ته‌م دایپۆشیون
وێنه‌ی كه‌ل و په‌لێك
ڕۆژگارێ بێ
به‌جێ هێشترابن..
سه‌یر كه‌ !
گه‌ڵای داران
چۆن له‌ تاریكیدا بڵند ده‌بن
ئه‌وه‌ی له‌سه‌رمان نوسیبوون
سووتاندمانن .

(*) لویز ئێلێزابێس گلیك ساڵی 1943 له‌ نیۆرۆك له‌دایك بووه‌
1992 خه‌ڵاتی (پۆلیتزه‌ر)ی دراوه‌تێ‌ ، چه‌ندین كۆشیعری بڵاو كردووه‌ته‌وه‌ ، ، دوا كۆشیعری له‌ 2006 دا ‌ .
ئه‌م شیعره‌ی له‌ لاپه‌ڕه‌ 22 ی كتێبی ( عجله ‌مشتعله‌ تمر فوقنا ) بڵاوكردنه‌وه‌ی
ده‌زگای (الجمل) 2009 له‌ بێرووت .. كراوه‌ به‌ كوردی .




“کیسەڵەکانیش دەفڕن” لە دەرهێنانی “بەهمەن قوبادی” لە لیستی 30 فیلمی بەرچاوی دژی شەڕیی سینەمای جیهان

مەنسوور جیهانی

فیلمی سینەمایی کوردیی “کیسەڵەکانیش دەفڕن” لە دەرهێنانی سینەماکاری ناوداری کورد “بەهمەن قوبادی” لە تەنیشت دەرهێنەرە ناودارەکانی سینەمای دنیا لە لیستی 30 فیلمی بەرچاوی دژی شەڕیی سینەمای جیهاندایە.

فیلمی سینەمایی کوردیی “کیسەڵەکانیش دەفڕن” Turtles Can Fly لە دەرهێنانی سینەماکاری بەئەزموونی کورد “بەهمەن قوبادی” کە بە نوێنەرایەتی هەرێمی کوردستان، تا ئێستا زیاتر لە 100 فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلم لە ئاستی دنیادا بەشداریی کردووە و زیاتر لە 50 خەڵاتی جیهانی بۆ کوردستان بەدەستهێناوە و یەکێکە لە پڕشانازیترین فیلمەکان لە مێژووی سینەمای کوردستان و ئێران، بەمدوایانە لە لایەن ماڵپەڕی سینەمایی “ستار لۆکاڵ میدیا” Star Local Media لە لیستی 30 فیلمی بەرچاوی دژی شەڕیی سینەمای جیهاندایە کە تیایدا ناوی کۆمەڵێک شاکاری دەرهێنەرە ناودارەکانی سینەمای دنیا بەرچاو دەکەوێت، لەوانە: “ئستانلی کوبریک”، “میلیش فۆڕمەن”، “تڕێنس مالیک”، “چاڕلی چاپڵین”، “فڕانسیس فۆڕد کاپۆلا”، “ئۆلیوێر ئستۆن”، “پارک جان ووک”، “ئێرۆڵ مۆریس”، “ژان ڕێنوار” و … .

لە وتارێکدا کە لە لایەن “کاترینا سیرۆتا” Katrina Sirotta نووسەر و ڕخنەگری سینەمایی لە ماڵپەڕی “ستار لۆکاڵ میدیا” Star Local Media بە مانشێتی “30 فیلمی بەرچاوی دژی شەڕ” 30great anti-war movies نووسراوە، هاتووە: ئستاکێر سەبارەت بە میژووی ئەو فیلمانەی کە ناوەرۆک، شێواز و چۆنییەتی دەنگ یا هەستی زۆر قورسی دژی جەنگیان هەبێت تۆژینەوەی کرد و 30 فیلم لە باشترینەکانی جیهانی دەستنیشان کرد و گرینگی ئه‌وتۆی پێدان.

لە درێژەی ئەم وتارەدا نووسراوە: چ فیلم گەلێک یارمەتی بینەری داوە کە ئاکامەکانی شەڕ وەبیربێننەوە و بۆچی ئاشتی ئێستاش ئامانجێکی گرینگە. چونکە شەڕ بابەتێکی ناخۆشە و بەردەوام لە مێژوودا جێی باسە. ئەم 30 فیلمەی کە هەڵبژێردراون لە شیکردنەوەی شەڕی جیهانی یەکەم تەنیا چەند مانگ دوای کۆتایی هاتنی جەنگ تا ڕەخنەی شەڕەکانی ئەم دوایانە و هەروەها بیرووبۆچوونە مۆدێڕنەکان سەبارەت بە ڕووداوە مێژوویەکان لە خۆ دەگرن.

لە بەشێکی دیکەی وتاری “کاترینا سیرۆتا”دا هاتووە: ئەم فیلمانە دەریدەخات کە چۆن دەرهێنەرەکان ڕێگای جۆراوجۆر بۆ کێشانی پەتەکانی دڵ و گەیاندنی پەیامەکانی خۆیان، بە کەڵک وەرگرتن لە دڕام بۆ بە وێنەکردنی نەهامەتییەکانی شەڕ یا تەنانەت هۆگرایەتی بە کۆمیک یا کۆمێدیان دۆزیوەتەوە. ئەم لیستە ئەو چیرۆکە خەیاڵاویی، ئەو فیلمانەی کە لەسەر ڕووداوە ڕاستەقینەکان، بەڵگەفیلم، فیلمە ئەنیمەیشنییەکان و تەنانەت فیلمە موزیکییەکان لە خۆدەگرێت و دەیسەلمێنێت کە ڕێگای جۆراوجۆر بۆ پێشکەش کردنی بابەتێکی بەهێز بوونی هەیە.

لە لیستی 30 فیلمی بەرچاوی دژی شەڕیی سینەمای جیهان، کۆمەڵێک شاکاری دەرهێنەرە ناودارەکانی سینەمای دنیا تیایدا بەرچاو دەکەوێت کە هەندێک لە داهێنەرەکانیان بریتین لە: “ئستانلی کوبریک”، “میلیش فۆڕمەن”، “تڕێنس مالیک”، “چاڕلی چاپڵین”، “فڕانسیس فۆڕد کاپۆلا”، “ئۆلیوێر ئستۆن”، “پارک جان ووک”، “ئێرۆڵ مۆریس”، “ژان ڕێنوار”، “پیتێر وایێر”، “ئابێل گانس”، “تیێری جۆڕج”، “مایکێل چیمینۆ”، “ئیسائۆ تاکاهاتا”، “ئلێم کلیمۆف”، “کۆن ئیچیکاوا”، “میخائیل کالاتازۆف”، “پیتێر دێیویس”، “پائۆل وێرهۆفێن”، “ڕۆبێرت ئاڵتمان”، “ئێدواڕد بێرگێر” و … .

بۆ زانیاریی زیاتر:
https://starlocalmedia.com/lifestyles/entertainment/30-great-anti-war-movies/collection_f23095d5-7d0a-5241-9912-d4cc7ba99203.html#1




پان‌ئاخاوتن، بەڵغەمی زمانە نەک خودی زمان.. پێشەوا کاکەیی

زمانی شیعری، سیستەمی «ڕێکخستن» و «شانۆگەری» لەگەڵ خۆیدا هەڵدەگرێت، ئەگەر ڕێکخستن و شانۆگەری لەگەڵ خۆیدا هەڵنەگرێت، ناتوانێت پەیوەندی نهێنی نێوان شتەکان درووست بکات؛ بۆیە بەو ئەنجامە دەگەین کە بە بەراورد لەگەڵ زمانی باو، «زمانی شیعری» پەیوەندی نێوان «شتەکان»ـە نەک «وشە». هۆکارەکەی ئەوەیە کە شتەکان ژیانیان هەیە، بەڵام وشەکان ژیانیان نییە. بۆیە زمان پاککردنەوە و فڕێدان و غەڕغەڕەکردنە بە وشە، بەڵام وشە فڕێدراو و کەوتووی زمانە. پان‌ئاخاوتن و زمان، وەک زێراب وایە، زێراب وەک پاشەڕۆ بە کۆمەڵێک فلتەردا دەڕوات تا پاک دەکرێتەوە و دەبێتەوە ئاو و بە کار دەهێنرێتەوە، بەڵام زمان نەکەوتووە و بەردەوام لە خۆسوین و خۆتاشین و خۆپاکردنەوەدا بە دەوری خۆیدا دەسووڕێتەوە و دەچێتەوە ناو خۆی. پان‌ئاخاوتن و زمان، دوو چەمکی جیاوازن. بۆیە «زمانی شیعری» و «وشەی شیعری» یەک شت نین. شیعر، چەمکێکی یەکگرتووە تا نەگات بە کەماڵی خۆی لە زمان خۆی دەرناهاوێژێت.

زمان، سیستەمێکە لە هێماکانی «دەنگ و مانا»، هەروەها ئامڕازێکی پەیوەندیکردنە، کە مرۆڤەکان بە هۆیەوە دەستکەوتەکانی شارستانیەتی مرۆڤایەتی دەپارێزن و دەیانگوازنەوە. زمان، یەکێکە لە تایبەتمەندییەکانی نەتەوەیەک. بە گشتی نەتەوە جیاوازەکان زمانی تایبەت بە خۆیان هەیە. زمانە سەرەکییەکانی جیهان بریتین لە: [چینی، ئینگلیزی، فەڕەنسی، ڕووسی، ئیسپانی، عەرەبی، پورتووگالی و ئەڵمانی] لە نێویاندا زمانی چینی زۆرترین بەکارهێنانی هەیە و ئینگلیزی دوای ئەو و ئەنجا زۆرترین گەشەکردن لە ئێستادا پورتووگالی بەڕازیلییە.

پان‌ئاخاوتن/ قسەکردن، بەکارهێنان و دەرەنجامی تایبەتی زمانە. بۆیە دوو واتای هەیە؛
۱- بەکارهێنانی زمان، واتە «قسەکردن» یان «نووسین»، بەو هۆیەوە هاوتای «گوێگرتن» یان «خوێندنەوە»یە- کە پڕۆسەی «دەربڕین» و «تێگەییشتن»ـە.

۲. دەرئەنجامی بەکارهێنانی زمان، واتە بەرهەمی قسەکردنی زارەکی یان نووسراو، دەرەنجامی چالاکییەکانی قسەکردنە.

جیاوازی چەمکی نێوان «زمان» و «قسەکردن» لە زمانزانی سویسری فێردیناند دی سوسێر (1857-1913)، کۆرسی زمانەوانی گشتی (1916) وەرگیراوە.

سەبارەت بەوانەی سەرەوە، بە سەیرکردنی پەیوەندی نێوان شیعر و زمان و پان‌ئاخاوتن، بەسە بۆ دۆزینەوەی شیعر. شیعر، دەرەنجامی بەکارهێنانی زمانە لەناو زماندا، بەڵام کە وەک قسە وەرگیرا و شیعر چووەوە ناو قسە، لە شیعر دەکەوێت. بۆیە ئەگەر پەیوەندی هاوکێشەی [زمانی شیعری] لەسەر «شیعر + زمان» دامەزرابێت، کاتشوێن و زەمان دەخاتەوە ناو زمان و زمانیش وەرچەرخانی شیعرە. بۆیە زمانی شیعری، زمانێکی حەتمی شاعیرانەیە بۆ دەربڕینی هەستەکانیان و گەیشتن بە شیعر، تا ڕادەیەکی دیاریکراو ڕەنگدانەوەی شێوازی قسەکردنی شاعیرە.

کەواتە، ئایا دەکرێت «شیعر + گوتار» بۆ «قسەی شیعر» دابڕێژرێت؟ وەڵامەکە بەڵێیە. بەڵام ئەگەر ئەمە بە کار بهێنین بۆ درووستکردنی هاوکێشەیەکی تر، ئەوا دەبێتە «قسە + قسەکردن» = «قسەکردن + قسەکردن»، واتە پان‌ئاخاوتن = پان‌ئاخاوتن».

قسەکردن= قسەکردن، دیارە هەڵەیەکی پێناسەی بازنەییە لە لۆژیکی فەرمیدا. بۆیە تێگەییشتنەکە تیۆری «زمانی شیعری» هەیە بەڵام تیۆری «قسەی شیعری» نییە.

ڕاستییەکەی، کاتێک بازنەکانی شیعر و فێرکردنی شیعر باس لە شیعر دەکەن، سەرنجیان لەسەر زمانی شیعرە؛ چونکە تەنیا زمان ئەرکی پەیوەندیکردنە، کە «ئەرکی ڕەمزی» و «ئەرکی گشتاندن»ـی هەیە. لێکۆڵینەوە لە شیعر لە زمانەکەیدایە نەک قسەکەی، چونکە زمان گونجاندن و ئامڕازە.
….
ئازاری ۲۰۲۳




ئێوارانە ٢٢.. سەردار جاف

ئێوارانێ لە وێ بووم و
کاروانسەرا بووە خەڵوەتخانەکەی رێ و نەهاتمەوە
ناونيشانێ لە سۆراغمە، وڵاتێ لە ئاگر و منيش بەفر
کنەی گەوهەر و نيگايەک بولێڵييە
رەش و سپی ، تەڕەزن و دێم دەسووڕێ
بە چواردەوری کاتمەوە
کاتێ شەرم تۆزقاڵێکە و ئۆغر دەکا
بێ ئاکاری دەبێتە رەوت، بانگ سەڵایە بێ پەروايە
شەو و رۆژێ تێکدەشکێنێ
ژەمێ گريان
بە هەنسکی لەتە نانێکم گۆڕيوە
تەپوزێ لای نيشتيمان قووتيلەی چڕە دووکەڵی هەناسەيە
بە سەرمای دەر سپاردووە
دووگيانێکی شپڕێوييە
ئەو دەمەی مەيل ژان دەيگرێ
ئاوڵەمە خۆی دادەخزێنێ، منەی راست و چەپی دەکا
کەنار دەريا و رۆخی باغێ
تاريکایی و سرتەسرتی دۆراندۆرێ
کەژاوەی دەر تەختی مێخەک ژوانی خۆی نەژماردووە
دڵی شەو ئێوارەيەکی تيا روواوە
بريسکە و جوڵەی ئەستێرەی واگرتووە
نيگای حەزم، لالەييەکی شەهلاییە، بە دەشت و هەردی سينەما رادەکات و
سەڵتەنەی بيری بردووە
ئەم شەوبايەی توانەوە
هێشتان نازی ئەو بەنازەی نەبينيووە
ميلۆدی و سەدای بە جۆش و زەماوەندی ژنەفت نەبووە
کەمەی گۆچان
هێشتان پەرژێنبەندی رۆحە بە چناری ئەستوونەوە باڵا دەکا
لە ميحرابتا
کڕنووشی مەرام نەديووە
دوا ئاراستە، زەردەی خۆرە و کەنەفت نەبووە
تۆ بير دەکەی بۆ مەنزڵێ تۆ لە وێيت و من دێمەوە
تۆ ئەوکێکی پڕ ئازاری مەيلتە من دەتوێمەوە
تۆ شەپۆلی نانی دێيت و برسێتی من جاڕ دەدەی، من لەوێم و دەتوێمەوە
تۆ شەرابی ترێی منی، منيش مەستم لە کەنارتا بێ ئاگام و دەتلێمەوە
تۆ شەوبايت و هێشتا زووە من گۆرانی گۆزەبانە دەڵێمەوە
خۆشمدەوێی تۆ خۆشەويسترين کەسمی

١٧ / ٣ / ٢٠٢٣
ئەڵمانيا




مێژووی پەیوەندی نێوان کورد و تورکیا.. جبار عبداللە مهاجر

مێژووی هاوچەرخی نێوان کورد لەگەڵ تورکیا و ڕۆڵگێڕان لەهەماهنگیەکانی نێوانیان دەگەڕێتەوە سەردەمی تورکە عوسمانیەکان، لەو کاتەوە ئەو پەیوەندیە ئابوری و سیاسی و سەربازیانە بەردەوامیان هەبووە، هەرچەندە کورد ڕژدبووە لە بەردەوام بوونی هاوپەیمانی لەگەڵ ئەو دەوڵەتە، بەپێچەوانەوە تورکەکان زۆر گرنگی نادەن بەو پەیوەندیە ئەمەش هۆکاری خۆی هەیە کە تورکەکان نایانەوێت کورد لەناوچەکە دەربکەوێت و سەربەخۆیی خۆی ڕابگەیێنێت، سیاسەتی ئەو دەوڵەتە بەرامبەر بە گەلی کورد جگە لە چەواشەکاری هیچی تر نەبووە، لەلایەکی تر هاندانی یاساکانی دەوڵەت بەرامبەر بە ڕۆڵەی کورد و بەرهەم هێنانی ڕۆڵەیەکی توندوو تیژ، پەراوێزخستنی مافەڕەواکان لەنێو بنەماکانی ئەو وڵاتە بەڕوونی دیارە دژبەو دەستورەی کە دانیان داناوە بەکەمە نەتەوەکان، ئەمەش بەرچاوڕوونیەکە کەهەموو کورد ئەوە دەزانێت و خۆی لێ بێدەنگ کردووە، لەهەڵومەرجە نەخوارزاوەکان وادەخوازێت هەردوو لا وەکو یەک لەهاوکاری یەکتریدابن بەڵام کورد بەتەنیا دەبینرێت لەوناوە، ئەگەر لاینی ئابوری بکەینە تەوەرێکی گرنگ لە پەیوەندی نێوان ئەم دوو وڵاتە تورکیا وەکو وڵاتێکی بەرژەوند خواز دەردەکەوێت و پەیوەندی خۆی بەستۆتەوە بەولاینە ئابوریەی کە کوردستان خاوەنیەتی، کوردیش ناچارە دان بەو پەیوەندیەدابنێت و ئامادەبێت بەهەر جۆرێک بێت لەگەڵ ئەو وڵاتە بەردەوام بێت لەلایەنی ئابوری و بازرگانی، بواری سەربازیش تەوەرێکی ترە لەپەیوەندیەکانی نێوان هەردوولا بەڵام زۆر بەجیاوازتر لەتەوەری ئابوری، تورکیا لەم لاینەوە زیاتر زاڵترە بەسەر کوردا ئەمەش بە بەزاندنی ئاسمان و خاکی کوردستان بەهەبوونی چەکدارانی پەکەکە کە بەدوژمنی سەرسەختی خۆی دەزانێت، زۆر جار بێ ئەوەی گوێ بدات بە هەبوونی هاونشتیمانیان لەسەر سنورەکان و گوندەکان تورکیا هەڵدەستێت بەئەنجامدانی تۆپباران لەوناوچانە کە بۆتە هۆی شهیدکردن و بریندارکردنی خەڵکی سڤیل و بێتاوان، واتا ئەم شێوازە ڕەفتارانە بەمانای ئەوە دێن کە تورکیا هیچ حسابێک بۆ کورد و خاکەکەی ناکات و گوێ بە هاوپەیمانی نادات، تۆبۆگرافیای دەوڵەتی تورک وا هەڵکەوتووە کە بێمنەت بێت لەئاست داواکاری وڵاتانی ئەقلیمی لەلایەک ڕێگای بەیەکگەیشتنی هەردوو کیشوەری ئاسیاو ئەوڕوپایە سەرڕێگای بازرگانیە، ئەمەش وادەکات هەڕەشەی خۆی بەسەر هەردوو لادا بسەپێنێت، بەوهۆیەوە تەنەزولات بۆ داوڵەتانی تر ناکات و ملکەچی داواکاری خۆیان دەکات. ئیستاش ئەو پەیوەندیانە بەردەوامیان هەیە بەبێ ئەوەی هیچ گۆڕانکاریێکی بەسەردا هاتبێت و تورکیا لەسەر هەمان ڕێگای سیاسەتی کۆنی عوسمانی بەردەوامە، دەوڵەت هیچ یاسیێکی نەگۆڕیووە کەلەبەرژەوندی گشت نەتەوەکاندابێت و ئەوانیش مافی خۆیان هەبێت ئازادانە بڕیاربدەن یاخود بژین، تەنانەت کوردیان کردۆتە دوژمنی یەکتری و زەمینەیان خۆشکردووە بۆ کورد تاکو بەدەستی یەکتری خوێنی یەکتری هەڵمژن و یەکتری بکوژن،




ھەڵەبجە، زامێو شاڕێژ نەبیە، ژێنۆسایدێو ویرەوشیە!.. موختار کەریمی

ئیمشەو هەر خەمەن ها نە کەمیندا….. هەر دەردەن مەڎۆم وە ڕووی زەمیندا
مشیۆ تاڵەی من خیلاف ئەنگیز بۆ………وەرنە، کەی، کێ دی، وەھار گۆڵڕێز بۆ؟

ئیمساڵێچ ساڵیەتەر سەروو شیمیاییوارانوو شاروو هەڵەبجەیرە ویەرد و ئی تاوانە گەورێ پاش نیا دلێ سی وپەنجۆمین(35) ساڵی. فرە سەختەن پەی خەڵکوو هەڵەبجەی، بە تایبەت پەی ئا کەسا کە مەنێنێ و ئی کارەساتەشا بە چەموو وێشا دیەن و ئامان ملشارە، بە دڵێوی وەش ئاویروو نەورۆزی کەراوە و بلا پیرای وەهاریەو. وێنەکەو عۆمەر خاوەری و گردوو ئا ئەڎایا کە کورپەکاشا گێرتێنێ باوشیوە پەی ئانەی جە خنیکیای پارێزناشا، بەڵام هەم وێشا و هەم کورپە ساوایەکاشا بە شێوازێو فرە دڵتەزێن خنیکیاێنی و گیانشا بەرشیەن، هەلسی(هەرسی) گرد کەسی و جەرگوو گرد ئانزانێوی سالمی سۆچنۆ. مە حاڵەن تۆ ئانزان بی و ئا وێنا وینی و پەڕ بە دەڵ نەگرەوی و ناهۆمێڎانە هاوارێ نەکەری کە کوا ئانزانیەت، کوا کۆمەڵگاو مرۆڤایەتی، کوا ڕێکوزیاو نەتەوە یۆ گێرتەکا، کوا ئوروپا و دێمۆکراسیەت و چنھا “کوا”ی تەری. مشیۆ ئا کورپەساوایا بە چ تاوانێو پا شێوازە بێ بەزەیانە دەم بە زیڕەو هاوارەو پا گازە کوشەندە و ژاراویا دەم بە کەف و وناڵین پا دەشت و هەردەرە بێکەس و بێ پەنا تلیاوە و خنیکیا؟
ئی کارەساتە هەم جە شێوە و هەم جە قەوارەنە ویروزوو هیرۆشیماین کە پیسەو پەڵێوی سیاوی و پەی هەتا هەتای بە تەوێڵەو بکەرا و زەمینە وەشکەراو ئی ژێنۆسایدیە مەنۆوە.
جە بارەو پەشتیوانی گردلاینەو (لەشکەری، تەکنیکی، سیاسی، ماڵی و…) وەڵاتە وەرنیشتیەکا، بە تایبەت ئوروپا و ئەمریکا فرە نویسیان و وچیان و منیچ بەش بە حالوو وێم جە چن ساڵێ ویەردێنە و هەر پی بۆنەوە بابەتێ فرێم بە بەڵگیوە نویستێنی و وەڵاوم کەردێنێوە. بەڵام دیسان پەیوازەن بە کورتی چەمێوەتەرشا پۆرە وزمێ.
یۆ چا وەڵاتا کە بە ڵێشاوکیاستەی کەرەسەی شیمیایی پەی دروس کەردەی ئا چەکە کوشەندە شیمیاییا بە ساڵان یاردیدەروو ڕژیمە فاشیستەکەو سەدام حسەینی بیەن، حکوومەتوو ئا وەختەو ئاڵمانین. بە پاو ئا بەڵگا کە ئینای وەروو دەسینە زیاتەر جە 60% ئا کەرەسە شیمیاییا کە هەڵەبجەشا پەنە خنیکیا جە ئاڵمانەو ورەشیاینێ بە ڕژیموو بەعسی فاشیستی. چی مامەڵە چەپەڵ و جەنایەتکارانەنە زیاتەر جە هەشتا(80) کارگای بەهەم ئاوەرێ (شەریکێ) ئاڵمانیێ بە بەڵگەوە بەشدارێ بیێنێ. حکوومەتوو وەختوو ئاڵمانیچ ئاگاداروو ئی مامەڵە چەپەڵ و کوشەندەیە بیەن. ئارۆیچش چەنی بۆ، یانی دماو 35 ساڵا، هیشتا دەوڵەتە یۆ دماو یۆوەکاو ئاڵمانی ئامادێ نەبیەنێ و ئیسەیچ نیەنێ کە دڎان بنیا بە بەشداریشارە چا تاوانە گەورێ کە بە پاو “یاساکاو ئەشناسای و وەرگێری جە ژێنۆسایدی”، ملۆ چوارچێوەو تاوانەو ژێنۆسایدی، کە گەورەتەرین تاوانەنە وەرانوەروو مرۆڤایەتیەو. چوون ئەگەر دادگایە پەی پەیجۆری و بە سەزایاونای بکەراو ئی ژنۆسایدیە ڕێکوزیۆ، بێ گۆمان دەوڵەتوو ئاڵمانی پیسەو یاردیدەروو ڕژیموو بەعسی بە تاوانکاری ژینۆسایدی تاوانبار و مەحکووم کریۆ. چیگەنە خاس بەرگنۆ، کە سیاسەتوو بەروو ئی وەڵاتە وەرنیشتیا تا چ ڕادێو نائانزانی و تاوانکارانەن و سەروو بنەماو قازانجی ئابووری و سیاسی نەتەویی وێشا پایەڕێزی کریان و مەرزیانەرە.

دەوروو کەواسوورە کوردیەکا

هەرپاسە مزانمێ ئی کارەساتە جەرگبڕە جەگەرمەو شەڕی یانەوێرانکەروو ئێران و ئێراقینە ڕوەش دا. هەڕەشێ و مەترسی جە لاو بەعسی فاشیستیەو پەی خۆلقنای ئی تاوانە گەورێ هەم پەی ئێرانی و هەم پەی حێزبە کوردیەکا و هەم پەی زلهێزە جەهانیەکایچ پێسەو ڕۆ ڕۆشنی دیار و ئاشکرا بێ. رژیمو بەعسی وەڵتەر هەر چا شەڕوو ئێراق و ئێرانینە و هەر پاسە جە ساڵەو 1987ینە جە چن مەحاڵێتەری کوردستانیەنە چەکی شیمیایش بەکار ئاردەبێ. بەڵام هەم ئێران، هەم هیزە کوردیەکا و هەم زلهێزە جەهانیەکا ئی تاوانکاریشا بە بێدەنگی ویارا. ئانە کە زلهێزە جەهانیەکا بە ئاشکرا وەراوەروو ئی تاوانکاری دڕندانا بێدەنگیشا هۆرچنێ، پەی ویروڕاو گردی جەهانی و کوردی و بە تایبەت پەی هێزە کوردیەکا دیار و ئاشکرا بێ. هەر ئی بێدەنگیە هاندەرێو بێ پەی سەدامی کە دیسان ئی چەکە کوشەندەیە بەکار بارۆوە و جە هیچ کەسوو لایەنێو نەسڵەمۆوە. سەرەڕاو ئانەیە بەشێو جە هێزە کوردیەکا وێشا کەرد بە بەشێو جە جەنگوو دوێ داگیرکەرێ کوردستانی و بیێ بە کەواسوورێ سپاو پاسداراو ئێرانی و کەوتێ وەڵێشا و ئاردێشا تا دڵێ شاروو هەڵەبجەی.
بەشێو چا کەواسوورا تەنانەت جەعانوو شیمیایوارانەکەینە بە گردجۆرە چەکێو وەرگیریشا کەرد جە ژەن و زاڕوی بێ تاوان و بێ پەناو هەڵەبجەی و ناستشا چا کارەساتەنە وێشا ڕزگار کەرا و وێشا یاونا یاگیە ئەمنە.
ڕاسەن کە تاوانباری سەرەکی ڕژیمە فاشیستەکەو سەدامین ودماتەریچ ئا وەڵاتانێ کە یاردیدەرش بیەنێ. بەڵام بە یاگێ وێش کۆماروو ئیسلامی ئێرانی و کەواسوورە کوردیەکایچ تاوانبارێنێ. چوون ئاڎێ زانێنێ کە سەدام ئی چەکە کوشەندەشە بەکار ئاردەن و بە بێ ھیچ گومانێو دیسان بەکارش مارۆوە. ئاڎێشایچ بە چەمساقی پەی داگیرکەری ئێرانی ناوەرپەرسانە زەمینەشا پەی ئەنجامدای ئا تاوانێ ئامادە کەرد.
جە بڕێوە وەڵاتی ئوروپاینە،جە بەشوو ئاماولواینە، سەزایە یاساییە هەنە بە نامێ”سەزاو وێپارێزنای جە یاردیدای”. ئینە پا ماناینە کە ئەگەر پەی نموونەی شۆفیرێو بە ماشین بڎۆ ئەو کەسێوی و زامڎارش کەرۆ و نەمردۆ و بلۆ. لایەنی یەرەمیچ کە بێ لایەنەن جە ڕوەداکەی، بەڵام لاشەنە ویەرۆ و کەسە زامڎارەکەی وینۆ. ئەگەر نەوەزۆرە و یاردی زامڎارەکەی نەڎۆ، پەی نمونەی تەلەفون نەکەرۆ پەی پولیسی و پەی دوکتوری، ئاڎیچ بە تاوانەو وێپارێزنای جە یاردیدای و هەوڵ نەدای پەی نەجاتدای ئانزانێو جە مەرگی یان وەرگێری نەکەردەی جە ئێش و ئازاری فرەتەروو زامڎارەکەی دریۆ بە دادگای و سەزا دریۆ.
جا سەروو بنەماو ئی جۆرە یاسایا و بە تایبەت سەروو بنەماو “یاساو وەرگێری و سەزادای بکەراو کۆمەڵکوشی و ژنۆسایدی” مشۆ سەزاو کۆماری ئیسلامی ئێرانی پێسەو زەمینە وەشکەری و هۆرخێزنای سەدامی پەی ئا تاوانێ و کەواسورە کوردیەکایچ پێسەو چەمساقوو هێزەداگیرکەرەکاو ئێرانی جە کۆمەڵکوشی هەڵەبجەینە جە دادگایە بێلایەنە تایبەت بە تاوانکاری کۆمەڵکوشی یان ژێنۆسایدی چێشە بۆ؟ بێ گۆمان ئاڎیشایچ پێسەو لایەنێ بەشدارێ جە تاوانەو ژێنۆسایدی تاوانبارێ کریا و سەزا دریا.
وێدزیەیەو ئی کەواسوورە کوردیا و هەرپاسە زلهێزە جەهانی و یاردیدەرەکاو سەدامی جە بە جەهانی کەردەی و بە ژێنۆساید ئەشناسای کارەساتوو هەڵەبجەی هەر جە بەشداربیەیشانە سەرچەمە گێرۆ. ئەگینا چی مشۆ قڕکەردەی ئێزیدیەکا کە 26 ساڵێ دماو هەڵەبجەی ڕوەش دا، جە ئاستوو دنیاێنە پیسەو ژێنۆسایدی بە ڕەسمی بشناسیۆ( کە هەقوو وێشەن بە ڕەسمی بشناسیۆ)، بەڵام قڕ کەردەی هەزاران بێتاوانێ هەڵەبجەی دماو 35 ساڵا هێشتا بێدەنگیش چەنە کریۆ و تەنانەت ئاگایانە وەرگیری کریۆ جە بە ژێنۆساید ئەشناسایش.

موختار کەریمی – ئاڵمان

2023.03.16




مقەست.. پشکۆ ناکام

….. بۆ ئەوەی زتاتر لە “ئازادی” تێبگەن ، ئازادی تەسبیحێک نیە لە هەولێر زەرد و لە سلێمانی سەوز بێ ، ئازادی یەک ڕەنگی هەیە کە ئەویش ڕەنگی ئینسانە ، ڕەنگە بتوانن سەرتاپا نیشتمان بە دوو ڕەنگ بڕازێننەوە ، “جا بە خۆشی بێ یا بەشەق..!!” بەڵام ناتوانن ڕەنگی ئازادی بگۆڕن ، چونکە لە دروست بوونی ئینسانەوە ئازادی هەمان ڕەنگی هەیە ، ئێوەش سی ساڵە خەریکی ڕەنگ کردنن ، …..
ئازادی پارە نیە وورد بکرێتەوە لە بازاڕی دۆلارەکەی هەولێر بەهایەک و لەوەی سلێمانی بەهایەکی تر..بەهای ئازادی یەکسانە بە بەهای ئینسان ، ئایا ئێوە لەوە تێ ئەگەن کە هیچ بەهایەک ناگا بە بەهای ئینسان ؟.. گەر پارەتان خستە ئەم گیرفان یان ئەو ، بە مانای ووەدکردنەوەی ئازادی نایەت ، ڕەنگە بەپارە بتوانن ڕەنگی ئینسانێک بگۆڕن بەڵام قەت ڕەنگی ئینسانیەت ناگۆڕن ، قورس کردنی لایەکی تەرازوی ستەم و ئینسان بە پارە بێ هودەیە چونکە ئێوە دەستان توانای هەڵگرتنی تەرازوەکەی نیە ، ئازادی تفەنگ و تێڵا و کێبڵ نیە بە دەستانەوە بیگرن ، ئازادی بۆ دەستی ئێوە قورسە ، هەروەک چۆن وەک ” ووشە” بۆ ئێوە قورسە و لەبەر ناکرێ ئاواش بە “کێش” قورسە و عەزەڵاتەکانی سەرجادە و زیندان و کاروانی سەیارەکانتان لەبەردەم ئازادیا نە یەک گرامە و نە یەک عانەی قەڵبیش ئەهێنێ…

ئازادی ئەو دەسەڵاتە ڕۆحیە ئەبەدیەیە کە سروشت لە لەدایک بوونەوە بە ئینسان ئەبەخشێ ، ئێوە گەر پارێزگاری لێ ناکەن و ئەتانەوێ بەرامبەر حوکمی سروشت بوەستن عاقیبەکەتان لە سولطان و نەجمە لەسەر شانەکانی خۆتان باشتر نابێ ، ….ئازادی نوقڵی شەوی بەرات و خواردنی مەولو و چێشتی مجەور نیە ببەخشرێتەوە ، ئێوە ببن یا نەبن ئێمە بە ئازادی لەدایک بووین و بەرگری لێ ی و باجەکەشی هەر خۆمانین…..

ئەو کەسەی ئازادی لە ئینسان زەوت ئەکا عەگال یان کلێتە یان جامانە یان خودەی بەسەرەوە بێ هیچ جیاوازییەکی نیە ، هەڤاڵ یان هاوڕێ یان هاوبیر یان مەلا بێ هیچ لەناوەڕۆکی باسەکە ناگۆڕێ کە دژایەتی کردنی ئازادی دژایەتی کردنی ئینسانە ، تۆ کە دژایەتی ئازادی و ئینسان ئەکەی هیچ گرنگ نیە چ دروشمێکت بەدەستەوەیە یان وێنەی کێت لە پشت خۆتەوە هەڵواسیوە ، چونکە بەرامبەر بە ئازادی هەموو چەواشەکارییەکان وەک خورافیاتە ئاینییەکان وەک” تەرزە “کاریگەرییان ئەبێ بەڵام هەر ئەتوێنەوە …
ڕەنگە بتوانن دەیان ووشە بگۆڕن ، ئارایشت کەن ، بیتەکێنن ، یان هەر لە فەرهەنگا نەهێڵن ، بەڵام بەرامبەر بە ووشەی ئازادی وەک ئەوانی پێش خۆتان بێ دەسەڵاتن ، ئازادی نە ژەنگ هەڵئەهێنێ ، نە کاڵ ئەبێتەوە ، نە لە قورساییەکەی کەم ئەبێتەوە ، ..ئازادی ئەو خەیاڵەیە کە خەو لە ستەمکار حەرام ئەکا ، چەن خۆشە لەسەر جادەیەک بە گیرفانی بەتاڵەوە عەرز ڕابخەی و بە ئاسمان خۆت داپۆشی و باوەش بکەی بە ئازادیا و بەرەو خەو بڕۆی ، چەن ترسناکیشە لە کۆشکێکا بە سەدان چەکدارەوە دەقیقەیەکی بە ڕۆژێ لێ بڕوا و تارمایی ئازادی و عەوداڵانی ئینسانیەت هەر بەدواتەوە بن…!کە ڕەنگی ئازادییە…ئینسان و ئازادیش دووانەیەکن بۆ و بە یەکتر ئەژین ،
ئازادی ڕۆحێ نیە بچێتە گیرفانەوە ، هەر کەسێ لەجێ ی ئازادی گیرفانی هەڵبژارد ناخی خۆی کوشتوە..ئازادی پارچە قوماشێ نیە بە ” مەترە”کەی خۆتان بیبڕن و بۆ بۆ میللەتی بدوورن ..چونکە دوا جار بۆ جیاکردنەوەی ئێوە و ئازادی خوازان ، ئازادی خۆی بڕیار بەدەستە، خۆی ئەبێ بە مقەست….

ێازادی سروودێکی حیزبی نیە لەبەر بکرێ ، ئازادی سروودی ڕۆحی ئینسانە بۆ ئینسانەکانی تر ، “گەنم “ێکە بە یەقڵ و هۆش گەورە ئەبێ و ئەبێ بە نان بۆ هەژارەکان ، ئای چەن شەرمەزارییە مێشکت جێ ی تۆوە گەنمێکی تیا نەبێتەوە… ئەتوانی چاووم لێ سوورکەیتەوە، وەڵامیشت نەیەمەوە ناخم پێت پێ ئەکەنێ ، ئەتوانی پڕ شەقم کەی ، بەڵام ئازادی لە ناخما بەرگری لە گیان و جەستەم ئەکا ، ئەتوانی بمڕفێنی ! بەڵام ئازادی ناهێڵێ یەک بست لێ ی دوورکەومەوە ، ئەتوانی قووتم بخۆی ، بەڵام سفرەیەکی هەمیشەیم هەیە کە پێ ی ئەڵێن ئازادی، ئەتوانی بە ” فڵچەی نەوت”ڕەنگی سوپاکەت بگۆڕی ، بەڵام ناتوانی ڕەنگی ناخم بگۆڕی

ئازادی ڕۆحێ نیە بچێتە گیرفانەوە ، هەر کەسێ لەجێ ی ئازادی گیرفانی هەڵبژارد ناخی خۆی کوشتوە..ئازادی پارچە قوماشێ نیە بە ” مەترە”کەی خۆتان بیبڕن و بۆ بۆ میللەتی بدوورن ..چونکە دوا جار بۆ جیاکردنەوەی ئێوە و ئازادی خوازان ، ئازادی خۆی بڕیار
بەدەستە، خۆی ئەبێ بە مقەست….




چـیرۆک بۆ منـداڵان.. هـەنـگ و قـەلـەڕەش.. رەزا شـوان

لە نزیک گوندێکی خنجیلانە و قەشەنگ و جوانی کوێستانی کوردستاندا، داربەڕوویەکی زۆر هەبـوو. لە نێـوان لـقـەکانی پیـرە داربەڕوویـەکی قـەد گەورە و بەرزدا، کۆمەڵـێکی گـەورەی هـەنـگ شـانـەیـان دروسـت کـردبـوو. بـاو و باپیـرانیشـیان هـەر لەسـەر ئـەو پیـرە داربـەڕوەدا شـانەیـان دروستکـردبـوو. نەوەکـانیـشـیان هـەر لەوێـدا دەژیـن .
لە نزیکی پیـرەدار بەڕووەکەدا، کانیـیەکی ئاو روون و شیریـن و چەمـێکی درێـژ و پـان هەبـوو. چەمەکە پڕبـوو لە گوڵی هەمەڕەنگەی جـوان و گەش و بـۆنخـۆش. هەنگەکان رۆژانە سەریان بە چەمـەکەدا دەکـرد و شـیلەی گـوڵـەکانیان دەمـژی. ساڵانە لە وەرزی بەهـار و هـاوینـدا، نـزیکەی پانـزە کـیلـۆ هـەنگـویـنی خـۆشـیان دروسـت دەکـرد.
لە رۆژێـکی پایـزدا، چەنـد کەسێکی گونـدەکە، دەچـوون هـەنگـوینـەکەیـان دەبـڕی. لە رۆژێکـیشـدا کە ناویـان لـێـنابـوو (رۆژی هـەنـگـویـن)، هـەمـوو خەڵـکی گـونـدەکە لە میوانخانەیەکی گەورەدا کۆدەبـوونەوە و پێکەوە هەنگوینەکەیان دەخوارد. ئاهەنگێکی گـۆرانی و هـەڵپەڕکـێـشیان سازدەکـرد. لە وەرزی زستانیشدا کە گـوڵ و گیـا نەدەمـان، خـەڵکی گـونـدەکە خـواردنی تایبـەتیـیان بـۆ هـەنـگەکـان ئـامـادەدەکـرد و لەژێـر شارە هـەنـگەکەدا هـەڵـیان دەواسـین، بـۆ ئـەوەی بـرسیـیان نەبـێـت.

بەیـانیی رۆژێکی بەهـار، دوو هـەنگی خـرپـن، چـوونە نـاو چەمـەکەوە، لە دەنگـێکی بەهـێزی قـاغ قـاغ راچەڵـەکـین و سەیـری ئەمـلاوئەولای خۆیـان کـرد، چـونکە پێشتر گـۆێیـان لە دەنگی وا نەببـوو. قەلەڕەشێکی گەورە لەسەر یەکـێک لە دارچنـارەکانـدا، نیشـتـبـۆوە و رووی دەمـی لە دوو هـەنـگەکـە کـرد.
قەلەڕەشەکە ـ بە دەنگـێکی بەرز: لە ئەمـڕۆوە مـن خـاوەنی ئەم چـەمەم. نە باڵندە و نە هـەنگ و نە پەپـوولە و نە هـیچ کەسێک بـۆی نییە، سـەر بە چـەمـەکەمـدا بـکات. دەی زوو بـڕۆن و لەبـەرچـاوم ونبـن.
هـەنگـێکـیان: خـەڵـکی ئـەم گـونـدە خـاوەنی ئـەم چـەمـەن، ئـەم چـەمـەش نیـشـتمانی هەمـووانە و وازی لـێناهـێنـین.
هـەنـگەکەی تریـان: تـۆ نـامـۆیـت، لە چـەمـەکـەمـان بـڕۆ دەروە.
قـەلـەڕەشەکە ـ بە تـوڕەییەوە: دەمـدرێـژی مەکـەن و لە چـەمـەکـەم بـڕۆنـە دەرەوە، ئەگـینا بۆتـان دێـم و بە یـەک دەنـووک هـەردووکتـان حەپـەلـۆشـدەکـەم.
دوو هەنگەکە ترسان و بە غەمگـینییەوە بۆ شارەکەیان گەڕانەوە. بەسەرهاتەکەیان بۆ “شا”کەیـان گـێڕایەوە. شاهـەنگ بـەم هـەواڵـە دڵـتەنگ بـوو. یەکـسەر بانگی دەستەی باڵای شارەکەیـانی کـرد و باسی بەسەرهـاتی ئـەو دوو هـاوڕێیـەیـان و هـەڕەشـەی ئەو قـەلـەڕەشە داگـیرکەرەکەی چەمـەکەیـانی بۆیـان باسکـرد. بـۆ ئەوەی گەرمـاوگـەرم بە کـۆی دەنگـدان، بـڕیـارێـکی ئازایـانەی دروسـت بـدەن.
هـەنگـێک: با ئێـرە بەجـێبهـێڵـین و بچـین لە شوێنێکی تر شار و شانە دروست بکەین.
هەنگەکان ـ توڕەبـوون و وتیان: ئێرە نیشتمانی ئێمەیە و نیشتمانی باو و باپیرانیشمانە. ئـەوە ئەسـتەمـە کە ئـێرە بەجـێـبهـێـڵـیـن.
هەنـگـێکی کە: چەمـێکی دوور لـێرەوە هـەیە، با لـێرەوە رۆژانە بچـین بۆ ئـەو چـەمە.
شاهەنگ: ئەو چەمە لێرەوە دوورە، ناکرێت رۆژانە هاتـوچـۆبکەن. زۆر ماندوو دەبن.
هەنگـێکی تر: پێمـوایە باشـترین چارەسەر بەرگریکـردن و رزگارکـردنی چەمەکەمانە.
شاهـەنگ: دەمخۆش، هەر ئەم بیـرۆکەیەش لە خەیـاڵی منـدایە. دەست لە چەمەکەمان هـەڵـناگـریـن. بە هـەر نـرخـێک بێـت، دەبـێـت چەمـەکەی نیشــتمانمان رزگـار بکەیـن.
هـەنگـێکی تـر: چـۆن و چـی بـکەیـن؟
شاهـەنگ: هـێزێـکی گیانبەخـش لە سـەد هـەنـگ پێکـدەهـێنـین، بـۆ ئـەوەی بەیـانیی سـبەیـنێ، هـێڕش بـکەنـە سـەر قـەلـەڕەشـەکە. رازیـن بـەم بـڕیـارە؟
هەمـوو هـەنـگەکـان دەستـیان هـەڵـبـڕی و بە یـەک دەنـگ: بەڵـێ رازیـن و ئـامـەدی گیانبـەخـشـینـیـن.
دەسـتەی بـاڵا، هـێـزێکـیان لە سەد هـەنـگ پـێکهـێـنا. بەیـانـیی رۆژی دوایـی چـوونە نـاو چـەمـەکـەوە، هـێڕشـیان بـۆ قـەلـەڕەشـەکە کرد.. قـەلـەڕەشەکە کە ئـەو هـەمـوو هەنگەی بینی، تـۆقی چـوو، کەوتە قـاغـە قـاغ.. لەتـرساندا بەرەو باشوور هەڵـفـڕی. هـێزە هەنگەکـە دوایکەوتـن.. تا لە سنوور تـێـپەڕی و لەبەرچاویان ونبوو. ئینجا بە سەرکەوتـوویی و بە سـاغی و بە سەربـەرزییەوە گەڕانـەوە، بەبـێ ئـەوەی کە هـیچ زیـانێکـیان پـێبگـات. ئەوسـا و ئـێستاش قـەلـەڕەشـەکە بـەو نـاوەدا نەهـاتەوە.
هەنگەکـان بە گەرمی و بە دڵخـۆشی و رێـزەوە، پێشـوازییان لە هـێزەکەیـان کـرد و پیـرۆزباییان لەیەکتری کرد. بەم بۆنەیەشەوە، ئاهـەنگێکی گـۆرانی و هەڵـپەڕکێ و سەمایان سازکـرد. شاهەنگیش لەم ئاهەنگەدا وتـاری سەرکەوتـن و رزگـارکـردنی چەمەکەیانی پێشکەش کرد، وتی:” هـاوڕێ خۆشەویستەکانم، بۆتـان دەرکەوت کە:
سەرکەوتن و رزگاری، لە یەکـڕیزی و یەکـدەنگی و یەکـێتی و خۆبەخـتکردن دایە”
رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٣




پێنج بروسکە شیعر.. هێدی گەڵاڵی

عەدەسە

لە دەرمانخانەکەی نزیک
ماڵی خۆمان
کچێکی سپی پۆش دەبینم
بێ ئەوەی یەک حەبیشی لێبکڕم
بێ پشکنین
بە عەدەسەی نیگای چاوی
وێنەی دڵ و
هەستی گرتم!

بەرکەوتن

لەو ڕۆژەوەی
خانمی پەرستار
زەختی گرتم
بە لێدانی پەنجەی نەرمی
ترپەی دڵم خێراتر بوو
دڵە کوتەی پێکردم

دڵە لەرزە

بە پلەی حەفتاو دوو چرکەی
ترپەی دڵ و
بە گوڕی یەک بومەلەرزەی
خۆشەویستیت
شاری رۆح و
تەلاری جەستەی منت
وێران کرد!!

نەمری

لەوەتەی هەین
گەمە لەگەڵ ژیان دەکەین
ئێمەی مرۆڤ ئەدۆڕێین و
ئەو براوە …
ئێمەی مرۆڤ کۆچ دەکەین و
ئەو هەر ماوە….

کلۆم

ژووری دڵ دەرگا واڵایە
بۆ هاتنە ژوورەوەت
پەنجەرەشی کلۆم دراوە
بۆ چوونە دەرەوەت!




چاکسازیی کۆمەڵایەتی هەرێم، یان وێرانکردنیی کۆمەڵایەتی!؟ تاهیر عیسا

ڕۆژنامەی هاوڵاتی، سێ ڕۆژ لەمەو بەر، چاوپێکەوتنێکی لە گەڵ بەڕێوەبەری گشتی چاکسازی کۆمەڵایەتی هەرێمی کوردستان، “ئیحسان عەبدولڕەحمان بابان”، دا، ئەنجامداوە.
کەوەختێک هەر ئینسانێکی شەڕافەتمەندی بێچاویلکەی بەرژەوەندی تایبەتی لە گەڵ ئەم ڕژێمە هەرێمیەو فەرمانڕەوا دزو گەندەڵکارو هاوبەشەکانیدا، ڕاستییە کەم و زۆر دانپێدانراوەکان، لە لێدوانی خۆیانەوە دەبیستێت و دەبینێت و دەخوێنێتەوە، ناتوانێت لە ئاستیدا کەم و زۆر بێدەنگ بێت و خەفەت نەخوات.
هەڵبەتە، ئەم جەنابی ئیحسان ناوە، کەبێشک و بێگومان وەک باقی هاوبەشەکانی دیکەی ناو ئەم دەستەی فەرمانڕەوایەتیە دزو مافیاچێتیە، بەرژەوەندی ماددیی و سیاسیی و چینایەتیی خۆی لە دەوریاندا گرێداوە، بەڵام هێشتاش ویژدانی مرۆڤیانەی خۆی ڕێگای ئەوەی پێنادات دان نەنێت بە هەندێک لە ڕاستیەکانداو لە گەڵ ئەوەشدا چاوەکان و زوومەکانی شاهید حاڵ و خودی قوربانیەکان خۆشیان، لەسەر ئەم دیاردە قێزەونانەی سیستەم و حوکمڕانان ڕەنگبێت هۆکارێکی دیکەی نەتوانینیان لە چاوپۆشیی و بێدەنگەکردنیان بێت!
داندەنرێت بەوەی ئەو بینایانەی کە بۆ حەوانەوەی سزادراوەکان بنیاتنراون، کە لە بنەڕەتدا بۆ نۆسەد کەس دروستکراون، بەڵام لە ئێستادا هەزارو پێنج سەد بۆ هەزارو حەوسەد سزادراویان تێدایە،جگە لەوەی داندەنێت بە خراپی دۆخی داوو دەرمان و کەمی پزیشک و نەبوونی ڕاوێژکاری دەرونی پێویست، ئایا ئەمە ناو دەندرێت چاکسازی کۆمەڵایەتئ یان وێرانکردنی کۆمەڵایەتی، کە هەڵبەتە زۆربەی ئەوانەشی کە ماوەی زیندانیش تەواو دەکەن، دواجار لەکۆمەڵگادا هەمان دۆخی تاوان و خراپسازی کۆمەڵایەتی بۆ جارێکی دیکەش ئەزموون دەکەنەوە.
هەر بەپێی لێدوانی ئەم لێپرسراوەی دەزگای ( چاکسازی کۆمەڵایەتی) هەرێم، تاوانەکانی “ماددەی هۆشبەرو کوشتن و دزیکردن لە زیادبووندایە” .
وەختێک کەسێک لە دەزگایەکی هەستیاری ناو ئەم سیستەمە کۆمەڵایەتییە فاسیدە لە ڕۆژنامەیەکی موعتەبەرو ناوداریی هەرێمێکەوە، بوێریی ئەوە پەیدا دەکات دان بنێت بەم ڕاستییەوە، بەڵگەی حاشاهەڵنەگری ئەوەیە کە دۆخەکە لە ئاستێکی مەترسیداردایە و قابیلی چاولێپۆشین و پەردەپۆشکردن نییە.
من هەر ئەم لێدوانە ڕۆژنامەوانیەم خوێندەوە، بیرم بۆ لای هۆکارە هەرە فاسیدئاساکانی ئەم دەردو میحنەتەی ناو کۆمەڵگای کوردستان چوو، کە حوکمڕانانی کوردستان و حیزبەکانیان، لە ماوەی زیاتر لە سی و دووسالەی حوکمڕانییاندا، کارو پیشەو مەشغەلەتی هەرە بنەڕەتییان دزی و فەسادی بووە بەسەرسەری زۆرینەی کۆمەڵگادا، هەرچی سامانێک کە دەبوو ئەم دەستەی فەرمانڕەوایەتیە، لای کەمی لە خزمەتیی بیمە جۆراوجۆرە کۆمەڵایەتیەکانی کۆمەڵگاو بووژاندنەوەی ژێرخانێکدا مەسرەف بکرایا، کە ڕێگابگرێت لەم دیاردە پڕلە کارەساتبارانەی کۆمەڵگا، لەهەژاری و بێکاری، بێخانەو لانەیی، بەڵام سەرانی دەسەڵاتداری ئەم هەرێمەو کلک و گوێکانیان، کە خۆیان دزو تاڵانچی گەورەن، هەر چەند ئەوان سەرمایەی زیاتر دەخەنە سەر خەرمانەی سەرمایە کەڵەکەکراوەکانیان، هێندەی دیکەش و بەو ئەندازەیەش دۆخی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگا خراپترو وێرانتر دەکەن، لە پاڵیدا ڕێژەی بێکاری زیاتر دەبێت و ئاستی هەژاریی و نەداری زیاتر دەچێتە سەرو دواجاریش دیاردە قێزەونە جۆراوجۆرەکانی دیکەی وەک قاچاخچێتی دەرمانی هۆشبەر و بەکارهێنانی کە خۆشیان دەستیان لەپاڵیدا هەیە و دزی و تاوانیش زیاتر پەرە دەگرێت.
هەر بەو هۆکارەی کە دەڵێت دزی و تاوان و کوشتن و بەکارهێنانی دەرمان زیادی کردووە ، مەعلوومە کە ڤەسادیش لەناو دەسەڵات و حوکمڕانانی هەردوو زۆنەکەش لە لوتکەدایە.
کەدەبوو خۆیان نەک لە ناو چاکسازیی کۆمەڵایەتیدا، کە هۆکاری بنەڕەتی ئەم هەل و مەرجە خراپەی کۆمەڵگان، بەڵکوو دەبوایا بۆ ئەبەد لە کونجی زیندانەکاندا جێگای ئینفڕادییان بۆ تەرخانبکرایا.
لە ساڵی دووهەزاروو نۆزدەدا بوو، لە لایەن ماڵپەڕی “dirt.com”وە کە ماڵپەڕی تایبەت بە خانوو بەرەو ڤێللاو کۆشک و تەلارە لە ئەمریکادا، ئاماژەی بە کۆشکەکەی ماڵی بارزانی کرد، کۆشکی ژمارە “٦١٣”بە بەهای بیست و حەوت ملیۆن دۆلار لە ڕووبەری شەش هەزار مەتردووجادا، لە گەڕەکێک بەناوی بێڕلی هێڵس لە ویلایەتی دیلاوێر. وەختێک باس لە مواسەفاتەکانی ئەم کۆشکەو تایبەتمەندیەکانی و هەڵکەوتەکەی دەکرا سەرمان لە نایابیەکانی دەسوڕما و خەڵکانێکی هەژارو بێدەرەتانیش لەژێر سایەی سوڵتەی ئەم دزو مافیایانەدا، یان زۆربەیان لە نەبوونی و بێدەرەتانیدا، پەنایان بۆ دزیی و تاوان و کوشن و بەدبەختی و بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەر دەبرد و دواتریش لەلایەن پاسەوانانی ئەم دزو مافیایانەوە زیندانەکانیان بەناوی چاکسازییەوە لێپڕدەکرا، یان ڕێگای هات و نەهاتیی هاندەران و خەون و خولیای گەیشتن بە ژیانێکی نەرێنیانەی هەندێک باشتر دەگرتەبەر، کە بەداخەوە چارەنووسی بەشیکی زۆریشیان لەو ڕێگایەداو لە ناو دەریاکاندا، تێداچوون و نەهامەتی و بەدبەختی زیاتر بووە!
هەرچەندە ئەم بنەماڵە دزو فاسیدە لەوەها ڕاپۆرتێکدا ئینکارییان لە ڕاستیەکەی دەکرد، بەڵام زۆری نەبرد لە دوو هەزارو بیست و یەکیشدا بۆ جارێکی دیکە دزیی و سکانداڵێکی دیکەی ئەم سەرۆکی حکومەت و کابینەیەی ئێستا لە لایەن ڕۆژنامەوانێکی ئەمریکی بە ناوی “ زاک کۆپلین “ ەوە و لە ڕۆژنامەکەیاندا بەناوی “ ذە ئەمریکان پڕۆسپێکت” وە بڵاوکرایەوە، کە باسی لە ئاشکراکردنی کۆشکێکی هەژدە ملیۆن دۆلاری دەکرد، کە نەک هەر نەیان توانی لە بەرامبەریدا ئەستۆپاکی خۆیان ڕاگەیەنن، بەڵکو تۆمەتی ناڕەواو هەڵبەستراویشیان بۆ چالاکانی سیاسیی دیکەی کوردزمان لە ئەمریکادا هەڵدەبەست کە گوایا لە پشتی ڕێکخستنی وەها ڕاپۆرتێکدابن، کە ئەمەشیان بۆ جارێکی دیکە ئەوەی دەسەلماند کە ئەم دەسەڵاتە چەندە بێفەرهەنگ و ئاست نزم و دواکەوتوون. سەرباری چەندین ڕاپۆرتی دیکەی ڕۆژنامەوانە جیهانیەکان و میدیا جیهانیەکان، لە پەیوەست بە گەندەڵی و دزی بێپەردەی ئەم بنەماڵانە و مڵک و ماڵ و کۆشک و تەلارو پشکیان هەرلەدوبەی و بورجی خەلیفەوە هەتا میامی و ڤێرجینیاو کالیفۆڕنیا.
وە هەروەها خاوەندارێتییان لە کۆمپانیاکانی ستێر گرووپ، کە مەسرور بارزانی خاوەندارێتی دەکات بۆ خۆی حکومەتێکە لە ژێر سێبەری حیزبدا تەواوی جومگە ئابوورییە وەبەرهێنەکانی زۆنی زەردی لەناو گەندەڵستانی ئەم فەرمانڕەوایەتیەدا بۆخۆیان و بنەماڵەکەیان کۆنتڕۆڵکردووە!؟
بنەماڵەکانی تریش لە زۆنی سەوزدا، خەریکی ئەم دزی و تاڵانیەن لە چەشنی کۆمپانیاکانی نۆکان و فەرعە وەبەرهێنە جۆراوجۆرەکانی کە بنەماڵەی تاڵەبانی لەژێر ناوی حیزبدا خاوەندارێتی دەکات، دزی و تاڵانی بێپەردەیان و کۆنتڕۆڵکردنی تەوای جومگە ئابووریەکانی کۆمەڵگاو هەڵاوسانی سەرمایە لەدەستی کەمایەتیەکدا، هەرچی زیاتر قڵشتی چینایەتیی لە کۆمەڵگای کوردستاندا گەورەترو فراوانتر کردۆتەوە.
کۆمپانیای وشەی گۆڕانیش کە دواجار لە ژێر ناوی گۆڕان و گۆڕانخوازیدا دامەزراو هەزاران گەنجی بەدبەخت و خئرلەخۆنەدیتوو بە و ئومێدە موزەوەرەی پێیەوە گرفتار بوون و زۆربەشیان دواجار لە بەتاڵبوونەوەی باڵۆنی فریادڕەسی ساختەدا، نائومێدی قول دایگرتن، کوردستانیان جێهێشت و لە دەریای ئیجەدا گیانیان بەخشی!؟
لە دوای مردنی بەناو باوکی هەژاران، نەوشێروان مستەفاشدا میراتەکەی کە لە چەندین ملیۆن دۆلاردا بەرجەستە دەکرا بەگردی زەرگەتەشەوە وەک وەسیەتی باوک بەخشرایە کوڕەکانی.
لەدەرەوەی دەسەڵاتیش ئەو هێزانەی دیکەش کە خۆیان وەک ئۆپۆزیسیۆن پێناسەدەکەن،هەر یەکەو بەجۆرێک و بەشێوازێک خەریکی ئەم بازرگانیەن. لە سەر حیسابی بەشمەینەتییەکانی زۆرینەی کۆمەڵگای کوردستان.
شاسوار عەبدولواحیدیش، کە بەناوی نەوەی نوێ و نوێنەرایەتی نەوەی نوێوە هاتە ناو مەیدانی سیاسییەوە، هەرزوو لەناو ئەم گەندەڵستانەدا فرچکی لە گەندەڵی و دزی گرت و کۆمپانیای چاڤیلاندی لە پشکی هەزاران خاوەن پشکیی دیکەدا بۆ خۆی بردوو لەو ناوەشدا توانی ئۆتۆریتەی خۆی و و میدیایەکی زەبەلاح لەسەر حیسابی پشکی ئەوانی دیکەدا بۆ خۆی بەدەست بهێنێت هەر لەم زۆنگاوو قوڕو لیتەیەی پاڵ بنەماڵە دەستڕوۆیشتوو و گەندەڵەکانی دیکەشدا توانی پێبگرێت و دواتریش وەک نەوەی نوێ سەر دەربهێنێت.
ئەوانەی دیکەش هەر یەکەو بەجۆرێک و بەشێوازێکی دیکە لەنا و ئەم گەندەڵستانەدا خەریکی بازرگانین و هاوبەشن لەم پڕۆسە سیاسییە قێزەونەدا کە هەر یەکەی بەدەورو نەقشی کەم و زیادی خۆی دەوری هەیە لە شەرعیەتدان بەم هەل و مەرجە کۆمەڵایەتییە سیاسییە ئابوورییە وێرانەیەدا.
ئەرێ دەسەڵاتێک و سیستەمە گەندەڵەکەی جیاواز لە شێوازە ستانداردییە سەرمایەدارییە جیهانیەکەی کە لە هێزی تاقەتپڕووکێنی کرێکاران و خەڵکی زەحمەتکێش بەهرەبەرداریی دەکات و لە پڕۆسەی سەرمایەگوزاریدا سەرمایەی بێشوومار لە شکڵی زێدەبایی شەرعیەت پێدراویاندا کەڵەکەدەکەن، دزیی و تاڵانی بێپەردەو ڕاشکاوانەش لە خەڵکی کرێکارو هەژاری کۆمەڵگای کوردستان و قووت و داهاتی مناڵەکانیان دەکەن، بە بێشک ئەوە خۆیانن کە دەبێت لە زیندانەکاندا سزا بدرێن، نەک خەڵکانێک کە لەسایەی سیستەم و فەرمانڕەوایی ئەواندا دووچاری هەڵدێران و هەڵخلیسکانی کۆمەڵایەتی و مۆڕاڵی دەبن.

تاهیر عیسا
13.03.2023




جاڕنامە بۆ یەکڕیزی سوپا ولەشکر و خاک!.. حەمید تەقوایی

وەرگێڕانی بۆ کوردی: کاوە عومەر

ئەو جاڕنامەی کە لەژێر ناوی مەهسادا بڵاوکراوەتەوە هیچ پەیوەندییەکی بە شۆڕشی مەهساوە نییە. ئەمە ڕەمزی ئایدیالی ژن ژیان ئازادی نییە، تەنانەت ڕەنگدانەوەی داخوازییەکانی کرێکاران، مامۆستایان، خانەنشینان و بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان نییە کە ساڵانێکە لە پێناو ماف و داواکارییە ئینسانییەکانیان خەبات دەکەن. بەڵکو وەک دەبینین بە کردەوە لە خاڵی پێچەوانەی ئایدیاڵ و ئامانجەکانی شۆڕشدایە.

لەم جاڕنامە ٦ کەسییەدا، بە پێچەوانەی جاڕنامەکەی ٢٠ ڕێکخراوە پێشەی و مەدەنییەکان، هیچ باسێک لە “دابینکردنی سەلامەتی کار و ئاسایشی کار و زیادکردنی دەستبەجێی مووچەی کرێکاران و مامۆستایان و فەرمانبەران و سەرجەم کرێکارانی کار و خانەنشین” نەکراوە لە “ئازادی بێ کۆت ومەرجی بیروڕا”. , دەربڕین و بیرکردنەوە، چاپەمەنی”. هیچ باسێک لە “نەهێشتن و هەڵوەشاندنەوەی یاسا و فۆڕمی جیاکاریی بێ مەرج لە دژی پەیوەندی و مەیلی سێکسی و جێندەری”، نە لە “قەدەغەکردنی کاری منداڵان و دابینکردنی ژیان و خوێندنیان جیا لە پێگەی ئابووری و کۆمەڵایەتی خێزان”. و “بەخۆڕایی دروستکردنی پەروەردە و چاودێری تەندروستی بۆ هەموو خەڵک” وتەیەکی باو و ئاساییە. بەڵکو پەیوەندی بە کۆنوانسیۆنە نێودەوڵەتییەکان، ڕۆڵی کارناسان و یەکپارچەیی ئێران چەندین جار جەخت دەکرێتەوە. ئەم بەڵگەنامەیە زیاتر لە ڕێکەوتنە دیپلۆماسییەکانی بیرۆکرات و تەکنۆکراتەکان دەچێت نەک جارنامەیەک بۆ ئازادی و یەکسانی و خۆشگوزەرانی!

خەمی سەرەکی نووسەرانی ئەو بەڵگەنامەیە دەتوانین لە سێ شتدا کورت بکەینەوە: یەکپارچەیی خاکی ئێران بە پەنابردن بۆ سوپا، پاراستنی بیرۆکراسی و تەکنۆکراسی و پابەندبوون بە ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان. واتە کاروباری هاوبەشی هەموو دیکتاتۆرەکانی پابەند بە بازاڕی ئازادەوە، هەر لە پینۆچە و محەمەد ڕەزا پەهلەویەوە تا ئەردۆغان و ژەنەڕاڵ سیسی!

لەمەشدا یەکگرتنی ئێران کە ناوێکی دیکەی “هێڵی سووری یەکپارچەیی خاک”ە، جێگەیەکی بەرچاوی هەیە. لە بڕگەی دووهەمدا “پاراستنی یەکپارچەیی خاکی ئێران بە قبوڵکردنی هەمەجۆریی زمانی، نەتەوەیی (نەتەوەیی)، مەزهەبی و فەرهەنگی” ڕادەگەیەنێت و لە بڕگەی تایبەت بە تێکەڵبوونی شارەزایانی سوپای پاسداران لە سوپادا، ئەرکی سوپا ڕاگەیەندراوە “تەنها بۆ بەرگریکردن لە یەکپارچەیی خاکی وڵات”. دیارە ئەم بڕگەیە بڕیارە جەخت لەسەر دەستوەرنەدانی سوپا لە کاروباری ناوخۆدا بکاتەوە، بەڵام لە ڕاستیدا ڕێگا بۆ چەوساندنەوەی خەڵکی ژێر چەوسانەوەی نەتەوەیی دەکاتەوە کە دەیانەوێت بەرگری لە مافەکانیان بکەن. تەنانەت لە پێناسەی فەرمی حکومەتەکان و داب و نەریتی نێودەوڵەتیشدا ئەرکی سوپا بەرگریکردنە لە میللەت یان لەنیشتیمان بەرامبەر دوژمنە دەرەکییەکان (باسی ئەوە ناکەم کە ئەمە تەنها ڕوپۆشێکە بۆ بەرگریکردن لە بەرژەوەندی چینی دەسەڵاتدار). بەڵام نووسەرانی ئەو بەڵگەنامەیە ئەوەندە عاشقی پاراستنی یەکپارچەیی بوون، ئەرکی سوپاکەیان بۆ بەرگریکردن لە یەکپارچەیی خاکی ئێران دیاری کردووە.

  بە شێوەی کردەیی و واقیعبینانە، هیچ حیزب و هێزێک، نە لە کوردستان و نە لە سیستان و بەلوچستان، ئازەربایجان و ناوچە سنوورییەکانی دیکەی ئێران، داوای جیابونەوە ناکەن، بەڵام ناسیۆنالیزمی عەمەتخوازی فارس هەمیشە بە بیانوی جوداخوازییەوە هاتووە  بۆیان. هەروەها جاڕنامەی ئاوەهایی ٦ کەسی هەمان ئامێر دەژەنێت. نووسەرانی جاڕنامەکە، بە “قبووڵکردنی فرەچەشنی زمانەوانی، نەتەوەیی (نەتەوەیی)، ئایینی و کولتووری بۆ پاراستنی یەکپارچەیی خاکی ئێران” و جەختکردنەوە لەسەر ئەرکی سوپا بۆ ئەم یەکپارچەییە، لە ئێستاوە دەستیان کردووە بە گۆپاڵ هەڵسوڕاندن. لەم جاڕنامەدا تەنانەت لە بەکارهێنانی دەستەواژەی “چەوساندنەوە و هەڵاواردنی نەتەوەیی” دوور دەخرێتەوە. ئەمەش ڕووبەڕووبوونەوەی هەڵاواردن و ستەمکاری نەتەوەیی نییە، هەڕەشەکردنە لەو کەسانەی کە ناڕەزایەتی دەردەبڕن بەرامبەر بە ستەم و هەڵاواردنی نەتەوەیی.

جیابوونەوە تابۆ نییە، بەڵکو بەشێکە لە مافی مرۆڤەکان لە ژێر چەوساندنەوەی نەتەوەیی لە هەر وڵاتێکدا. جاڕنامەی ژن ژیان ئازادی شۆڕشی ژنان پێویستە بێ مەرج داوای مافی یەکسان بۆ هەموو مرۆڤە چەوساوەکان و هەڵاواردنی نەتەوەیی بکات و ڕایبگەیەنێت کە ئەگەر بەهەر هۆکارێک گەلی ستەملێکراو بیەوێت لە ڕیفراندۆمێکی ئازاددا لە ئێران جیاببێتەوە، ئەوا پێویستە ئەو مافە بەفەرمی بناسرێت. یەکپارچەیی خاک تابۆ یان هێڵی سوور نییە تەنانەت بۆ ئەو حکومەتانەی کە جاڕنامەکەیان بە دیموکراسی ناویان دەبات. لە کەنەدا دوو ڕیفراندۆم بۆ جیابوونەوەی ویلایەتی کیوبیک ئەنجام دراوە و حیزبی جوداخوازی ئەم پارێزگایە کە بە ئازادی کاردەکات و نوێنەری لە پەرلەمانی ئەو وڵاتە هەیە، دەیەوێت ڕیفراندۆمێکی دیکە ئەنجام بدات. دوو نموونەی دیکە لە مێژووی هاوچەرخی ئەوروپادا جیابوونەوەی نەرویج لە سوید و فینلاند لە ڕووسیایە لە دوای ڕیفراندۆم. وادیارە نووسەرانی جاڕنامە ٦ ئەندام، کە لەبری پلانی تایبەتی مافی ئازادی و خۆشگوزەرانی خەڵک، بەردەوام سوێند بە کۆنوانسیۆنی نێودەوڵەتی و حکومەتە دیموکراتییەکان دەخۆن، لەم حاڵەتە تایبەتەدا، پێیان باشتر بووە پەیڕەوی لە نەریتی سەرکوتگەرانە بکەن لە گەورەیی خوازی فارسی. ئەوان ئەرکی سوپاکەیان بۆ پاراستنی “یەکپارچەیی خاکی ئێران” پێناسە دەکەن و مەبەست لە “قبووڵکردنی فرەچەشنی زمانەوانی، نەتەوەیی و نەتەوەیی” پاراستنی ئەو یەکپارچەییەیە! ئەمە داکۆکیکردن لە مافی مرۆڤە چەوساوەکان و هەڵاواردنی نەتەوەیی نییە، بەڵکو هەڕەشە لە ئەوانە.

من ناچمە ناو پێداچوونەوە بە بڕگەکانی تری ئەم جاڕنامەیە. هەمان نیگەرانی “یەکپارچەیی خاک” و پابەندکردنی سوپا (لەگەڵ پسپۆڕانی سوپای پاسدا) بۆ پاراستنی بەسە بۆ پووچەڵکردنەوەی تەواوی ئەم بەڵگەنامەیە.

  هەروەک لە سەرەتادا ئاماژەمان پێدا، دابەزاندنی ئەم جاڕنامەیە، زەبرلێدانی حکومەت و سیستەمی مەوجود نییە، بەڵکو گواستنەوەیە لە کۆماری ئیسلامی بە کەمترین گۆڕانکارییەوە. دژایەتیی بنچینەیی شۆڕش و گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکانی سیستمی هەبوو، هەمیشە بەشێک بووە لە ناسنامە و ستراتیژی هێزە ڕاستڕەو و پاشایەتیەکان. هەروەها ئەم بەڵگەنامە ٦ کەسییەی ئێستا وەرگێڕانی هەمان هێڵ و ناسنامە و ستراتیژی ئۆپۆزیسیۆنی ڕاستە لە ژێر فشاری شۆڕش و بۆ گۆڕینی بۆ فۆرمێکی نەتەوەیی و نیشتمانی ناسیۆنالیزمی گەورەیخوازی فارس. لە ئێستادا کۆمەڵگا وەڵامی ئەم “یەکخستنی سوپا و بیرۆکراسی و تەکنۆکراسی”ی داوەتەوە:

“ئاڵای ناڕەزایەتییە بنەڕەتییەکان کە ئەمڕۆ لە لایەن ژنان، قوتابیان، مامۆستایان، کرێکاران و دادخوازان و هونەرمەندان، کوئێرەکان Queer ، نووسەران و خەڵکی ستەملێکراوی ئێران لە سەرتاسەری وڵات لە کوردستانەوە تا سیستان و بەلوچستان بەرزکرایەوە و کەم پێشینەترین پشتیوانیی نێودەوڵەتی تا ئێستای وەرگرتووە”. ناڕەزایەتییەکە لە دژی ژنکوژی و جیاکاریی ڕەگەزی، نائەمنیی ئابووری بێکۆتایی، کۆیلایەتی کرێ ، هەژاری و نەهامەتی و چەوساندنەوەی چینایەتی، چەوساندنەوەی نەتەوەیی و ئایینی، شۆڕشێکە لە دژی هەر جۆرە ستەمکارییەکی ئایینی و نائاینی کە زیاتر لە بوونی هەیە کە بەدرێژایی زیاتر لە یەک سەدەی ڕابردوو بەسەر ئێمەدا – خەڵکی هەموو ئێران سەپێنراوە.

ئەم ناڕەزایەتییە سەروژێرکەرە لەهەناوی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییە گەورە و مۆدێرنەکان و سەرهەڵدانی نەوەیەکی شکست هەڵنەگر سەرهەڵدەدەن کە بڕیاریان داوە کۆتایی بە مێژووی سەد ساڵ دواکەوتوویی و مانەوە لە پەراوێزی ئایدیالی مۆدێرن و ئاوەدان وکۆمەڵگای ئازاد لە ئێران بهێنن.

لە جاڕنامەدا کەمترین داواکاری ٢٠ ڕێکخراوەوەدا

ئەمە ئەو ئاڵایەیە کە لە ئێستادا “لە سەر لوتکەی بەرزی ئازادیخوازیدا” بەرز دەکرێتەوە.

  ١٠ی ئازاری ٢٠٢٣




بەهەشتێکی خۆڵەمێشی.. سامانی وەستا بەکر

ڕەنگە بەشێکی زۆر لەخوێنەر، بەخوێننەوەی ناونیشانەکە خەیاڵی بۆ بابەتێکی ئاینی یان کێشەیەکی خێزانی یان وڵاتیكی دیکتاتۆر….هتد بچێ، کەمن یان دەگمەنن ئەوانەی بەخوێنەوەی ئەم ناونیشانە خەیاڵیان بۆ دیموکراتیترین و پێشژکەوتووترینی وڵاتانی جیهان بچێ.

ئەم وتارە ڕوو لەو گەنج و خێزان و هاونیشتمانیانەیە کە بە خەون و بەخەیاڵی ژیانێکی شایستەترەوە زێد، خاک، خێزان، هاوڕێ، هاوبیر، هاوزمان، یاد و یادگارییەکانیان بەجێئەهێڵن، ڕوو لە خاکێک کە خاکی خۆی نییە، ڕوو لە کلتورێک کە هینی ئەو نییە، ڕوو لە زمانێک کە هی دایکی نییە، ڕوو لە خەڵکێک کە هاووڵاتی ئەو نییە، ڕوو لە ژیانێک کە ئازارشکێنی ژانی ئەو نییە، ڕوو لە خەونێک کە لەوێ نییە.

تێبینی// ناوەرۆکی ئەم بابەتە ئەوە ناگەیەنێ کە ولاتانی جیهانی سێیەم و دیکتاتۆر و ڕۆژهەڵاتی بەهەشتی سپی و پڕ تام چێژ و شوێنی خوشگوزەرانییە بۆ مرۆڤ بەگشتی یان لایەنی کەم بۆ هاوڵاتیانی خودی وڵاتەکان، نەخێر… ئەگەر لەو وڵاتانەیا ڕێز لە مرۆڤ بوون، لە ئازادی و یەکسانی بگیرایە، لایەنی کەمی دیموکراسی وەک واتا ڕاستەقینەکی خۆی جێبەجێبکرایە ئەوا نوسینی بابەتێکی لەم جۆرە بوونی نەئەبوو، یان بەواتایەکیتر خەڵکانێک نەئەبوون لە باشترین سیستمی بەڕیوەبردن و ترۆپکی دیموکراتیا هەست بەنامۆ بوون و جیاکاریبکەن. بەکورتی ناوەرۆکی ئەم بابەتە تەنها و تەنها هەڵدانەوە و خستەڕووی لایەنی شاراوەو باسنەکراوی ناو بەهەشتەکەی ڕۆژئاوایە، لایەنە جوانەکان دیارن و پێویست بە باسکردن ناکات.

بەهەشتێک پڕ لەڕەنگ و بێ تام و بۆن:

  • لە بەهەشتی خۆڵەمێشیا، کۆی ڕەنگەکان جوان دەرەکەون و ڕێزیان لێئەگیرێ تەنها ڕەنگی پێستی مرۆڤ نەبێ.
  • لە بەهەشتی خۆڵەمێشیا، ماف هیە، ئەرک هیە، دەنگ هەیە، ڕەنگ هەیە، بوون هەیە، بەڵام تۆ نیت.
  • لە بەهەشتی خۆڵەمێشیا، نان هەیە، ئاو هەیە، سامان هەیە، ناسنامە و وڵاتینامەت هەیە، بەڵام پێناسەت نییە.
  • لە بەهەشتی خۆڵەمێشیا، ئازادی دەربڕین، نوسین، خۆپیشانان، ڕەخنەگرتن هەیە بەڵام بوونت نیە.
  • لە بەهەشتی خۆڵەمێشیا، پاکی، بێگەردی، ملکەچی یاساکانی، ڕێز لە کتور و نەریتەکان ئەگری و بێ تاوانی کەچی بەگشتی و وەک خەڵکانی بێگانە هەرتاوانباری، یان هەوڵ ئەیرێ زۆرێک لە هەڵە و تاوانەکان بەملی بێگانەکانا هەڵبواسرێ، بۆ نمونە لە ئێستایا لە وڵاتێکی وەک سوید ڕێژەی کوشتن و شەڕی گرووپە مافیاکان بەڕێژەیەکی بەرچاو بەرزبۆتەوە ، لە مێدیای ئەو وڵاتەیا هەوڵێک هەیە کە کە ئەم تاوانانە بە باڵای خەڵکی بێگانەیا دادورن ئەمە لەکاتێکا کلتوری گروپە دژ بەیەکەکان بەتایبەتی “ماتۆرسکیل” سوارەکان لە سویدا مێژوویەکی کۆنی هەیە.
  • لە بەهەشتی خۆڵەمێشیا، پێش ئەوەی لەدایکبی لەوێی، کاتێ لەسەر خاکی وڵاتەکەش لەدایک ئەبی و ئەبێت خاوەن ماڵیبت، کەچی هەر کۆچبەر و بێگانە ناسنامەتە تا ژیانئاوایی.

پێداویستی ژیان و خودی ژیان:

  • لە بەهەشتی خۆڵەمێشیا، کۆی پێویستیەکانی ژیانێکی شایستە بوونی هەیە بەڵام خودی ژیان بوونی نیە. ژیان بریتی نییە لە پێدوایستییەکانی ڕۆژانە، لە سامان و مۆڵکداری، لە کارەبای ٢٤ کاتژمێری و ئاوی بەردەوام و خاوێن، لە ئۆتۆمبێلی گرانبەها…هتد بەڵکو ئەمانە هاوکارن بۆ ژیانێکی خۆشتر، وە نیوەکەی تری ژیان کە گرنگترین بەشی ژیانە “پەیوەندییە کۆمەڵایەتتیەکان و هاوڕییەتی، بوونی دۆست و خزماییەتی….هتدە. لە بەهەشتی ڕۆژئاوایا لاوازی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان لە ئاستێکایە کە مرۆڤەکان بەتایبەتی خەڵکانی بێگانە زۆربەی کات لەبیرکردن و تامەزرۆبوونی پەیوەندییە کۆمەلایەتییەکانا هەست بەچێژی بەشە تەواوکەرەکەی ژیان ناکەن کە خۆی لە خزمەتگوزاری و ئاسایش و سامان و ئاو کارەبا…..هتد ئەبینێتەوە.
  • لە بەهەشتی خۆڵەمێشیا، مناڵەکان هەموو مافێکیان بۆ دابینکراوە، پارکی یاری و باشترین فێرگە و چالاکی جۆراوجۆر بەڵام هەستی خاوەندارێتیان کپ کراوە، واتە مناڵێک کە نەوەی دایک و باوکێکی کۆچبەرن بەردەوام بەنازناوی “بێگانە، سەر ڕەش، خەڵکانی ئەو دیوو سنور، هاتووەکان….” هەستەکانی دەمەزەرد ئەکرێتەوەو سەرەنجام هەستی خاوەندارێتی و خاوەن خاک و ئاڵا و نیشتمان لەدەستەیا.

كارو ژیان:

  • لە بەهەشتی خۆڵەمێشیا، مرۆڤەکان بەکرێگیراوی کۆمپانیاکانن و بە خولەک و کاتژمێر مامەڵەیان لەگەڵا ئەکرێ، واتە مرۆڤەکان بەرامبەر ئەو کاتەی کە لەکارایە پاداشت وەرەگرێ. ئەگەرچی ئەمە بەیاسا ڕێکخراوەو کەس مافی نافەوتێ ئەگەر کارەکەی کاری یاسای “سپی” بێت واتە مانگانە باج بات و بەنهێنی کاری “ڕەش” نەکات. نابێ ئەوەش باس نەکرێ کە لەکاتی نەخۆشی و خود یان مناڵ و کەسە نزیکەکانا ئەکرێ بۆماوەیەکی دیاریکراو نەچی بۆ کارو بەشی زۆری مووچەکەش وەرگری، بەلام ئەمانە ناتوانێ ئەوە بشارێتەوە کە کۆمپانیاکان مرۆڤەکان وەک ئامێرەکان ئەبینن نەک مرۆڤ، بۆ نمونە لە ساڵێکا تەنها ٥ هەفتە پشوو هەیە بەڵام خاوەنکار بەگوێرەی بەرژەوەندی کار و کۆمپانیاکەی خۆی کاتی پشووی ساڵانە قبوڵ “گیرا” ئەکا.

بوون:

  • لە بەهەشتی خۆڵەمێشیا، تۆ خۆت بوونت نیە، بەڵکو ئەوەی کە هەتە بوونی هەیە، ئەگەرنا تۆ تەنها ژمارەی. لە وڵاتانی ڕۆژئاوا سیستەمەکە بەجۆرێک ڕێکخراوەو کارەکا، ئەگەر کۆی تەمەن کۆی ئەرکەکانی سەرشان بەبێ دواکەوتن و کەموکوڕییەک جێبەجێ بکەیت و تەنانەت بۆ یەکجاریش کرێی خانوو یان هەر پسوڵەیەکیتر دوانەخەیت و لەکاتی خۆیا یان زۆر پێش کاتی خۆشی بیگەیەنیتە دەست لایەنی پەیوەندیدار، کەچی هەرنابێتە هۆکارێک یان ڕێگر لەوەی کە ئەگەر بەهەر هۆکارێکبێت نەتوانی کرێیەیک یان پسوڵەیەک نەیەیت یان تەنانەت دوایبخەیت یان بیربچی و چاوپۆشیت لێبکرێ، بەڵکو ڕاستەوخۆ رووبەڕووی لێپرسینەوە و ناو ڕەش بوون ئەبیت “هەڵبەتە دوای ئاگادارکردنەوە”، ئەمەش یەک واتا ئەگەیەنێ کە مرۆڤەکان لەناو جۆرە سیستمێکی وەهایا تەنها ژمارەن و یان ڕوونتر بڵێین ئەوەی کە ئەیکەن و کە هەیانە بوونی هەیە لەنێو سیستمەکەیا ئەگەرنا تۆ خۆت دیارنیت، هەڵبەتە ئەمە بۆ کۆی خەڵکەکەیە نەک تەنها بێگانە و کۆچبەرەکان.

یاسا و بەها کۆمەڵایەتییەکان:

  • لە بەهەشتی خۆڵەمێشیا، ئەوەی ڕێزی لێئەگیرێ یاسایە، کە ئەمەش کارێکی باش و پۆزەتیڤە، بەڵام نابێ ببێتە هۆکارێک کە جێی کۆی بەهاکانیی تری کۆمەڵگە بگرێتەوانێ. ئەوەی کە ڕێگرە لە ڕۆژئاوا کە تاوانەکان کەمتربن یان خەڵکی دەست بۆ شتێ نەبا کە هی خۆی نیە، یان هیچ شتێک نەبات پێس ئەوەی پارەکەی بات ئەگەر شوێنەکە چۆڵیش بێت و درگاکانیش کراوەبن ئەوە ڕێزگرتن نییە لە بەهاکان هێندەی ڕێزگرتنە لە یاسا چونکە یاساکان بەجۆرێک وورد داڕێژراون کە بەرامبەر هەر تاوانێک سزایەک دایریکراوە و ڕزگاربوون لەهەڵە بوونی نیە بەبێ سزا، واتە ئەگەر خەڵکی دڵنیابن کە کۆمپانیایەک کۆی کامێراکان ئەکوژێنێتەوە و کارمەندەکانیش هیچ کاردانەوەیەکیان نابێ و دوورئەبن لە سزا ئەوا ڕێژەی دزی بۆ سەرو نیوە زیائەکا، ئەمەش بەپێی دواین توێژینەوە کەلەسەر بوون و نەبوونی یاسا و کامێرای چاودێری کراوە، هۆکارەکەشی بۆ ئەوە ئەگەڕێنرێتەوانێ کە لە پەروەردەی کۆمەڵگەیا هێندەی گرنگی و باسی یاسا و سزا ئەکرێ زۆر لەوە کەمتر گرنگی و باس لە بەهاکانی تر ئەکرێن. سەرەنجام مرۆڤەکان گەشتوونەتە ئەو دەرەنجامەی کە یاسا کۆی کایەکانی ژیانی گرتۆتەوە و ئەیانپارێزێ. بەلام پرسیارە گرنگەکەی ئەو توێژینەوەیە ئەوەبوو، ئاخۆ لە نەبوونی یاسا و ڕێساکانا ڕێژەی تاوان چەن زیابکات و چەن کاتی پێویستبێ تا کۆمەڵگە لەبری یاسا و لەبەر ڕێزگرتن لەبەهاکان لەتاوان دوور ئەکەونەوانێ؟
    ئەمە لە ڕۆژهەڵات بەگشتی وە بەتایبەتیش لە کوردستان جیاوازترە و تا ئێستاش ڕێزی دراوسێ، هاوپۆڵ، هاوشار، هاوڵاتی، هاوڕییەتی…هتد ماون. ڕێز زیاتر لە خۆت و بوونت وەک هاوڵاتی ئەگیرێ بەپێچەوانەی ڕۆژئاواوە کە هێندەی ڕێز بۆ یاسا هەیە و ڕێز لە یاسا ئەگیرێ، کەمتر ڕێز لە خود ئەگیرێ! ئەگەر بازاڕی دراو یان دەستگێڕ و ئەو خەڵکانە بەنمونە وەرگرین کە لەسەر شۆستەکان پارەیەکی زۆریان لەسەر مێزەکانیان داناوە کەمترین ڕووداوی دزی یان پەلاماردان و دەستبەسەراگرتن ڕوویاوە لەکاتێکا سالانی پێشوو نەکامێرای چاودێری هەبوو نە یاسا و ڕێساکانیش بەهەند وەرەگیران.

کارەکتەر و کەسایەتی:

  • لە بەهەشتی خۆڵەمێشیا، دروستکردنی کارەکتەر و کەسایەتی زۆر ئاسان نییە، لەوەش قورستر ئەوەیە کە بتوانی کاریگەری لەسەر گۆڕانکارییەکان دابنێی ئەگەر کارەکتەری سیاسی باڵا یان مێدیاکارێکی زۆر ناسراو نەبی، واتە کەسەکان کەمتر دەرەکەون و کەمتریش ئەبنە سیمبول یان کاریزما، ئەمە وێڕای ئەوەی کە هیچ کاریزما و خەلکێکی ناسراو ناتوانێت بەشداری گۆڕانکارییەکان بکات و بۆچوونەکانی بەهەند وەرناگیرێ ئەگەر لەدەرەوەی بازنەی بەڕیوەبردن و بڕیاردانابێ، کە بەندە وەک خۆم ئەمە بەکارێ گونجاو و ڕێگە ڕاستەکە ئەبینم بەراورد بەوەی لەمەڕ خۆمان هەیە کە ئەگەر کارەکتەرێکی چالاک بیت ئەتوانی بەشداری گۆڕانکارییەکانبی.

سامان و باری دەروونی:

  • لە بەهەشتی خۆڵەمێشیا، پارەیەکی زۆر هەیە بەڵام زۆرترین خۆکوشتنیش هەیە بەراورد بە ڕۆژهەڵات، کە ئەمەش ئەوە ئەگەیەنێ بوونی سامانی زۆر خۆشگوزەرانی ناهێنێ، بەڵکو خۆشگوزەرانی سەرچاوەکانی زۆرن و ئەکرێ سامان تەواوکەری یەکێک لە سەرچاوەکانی پێکهێنەری خۆشگوزەرانی بێت.
  • لە بەهەشتی خۆڵەمێشیا، خزمەتگوزارییەکان بەردەست و ئامادەن، شەقام، ئاو، کارەبا، فێرگەی خۆڕایی، چارەسەر و نەخۆشخانەی بێ بەرامبەر، بیمەی کۆمەڵایەتی، خانەی مناڵ و نەوجەوانی بێ دایک و باوک یان دوورخراوە، خانەی خەڵوەتگەی پیری، مووچەی مانگانە و کرێی خانوو بۆ خەڵکانی بێکار یان پەکەوتەو و کەمئەندام، بەڵام زۆرترین ڕێژەی خەمۆکی “کەئابە”ش هەر لێرەیە، بەواتای ئەوەی کە بوونی خزمەتگوزاری بەبێ تێکەڵەی کۆمەڵایەتی و پەیوەندی تاکەکان ناتوانێ خۆشگوزەرانی و کەیف و ئاسودەی بەخشبێ.

دووڕووی لە جێبەجێگرتنی یاسا:

  • لە بەهەشتی خۆڵەمێشیا، سووتانی هەموو ئاڵایەک ئەچێتە چوارچێوەی ئازادی ڕادەبڕینەوە جگە لە ئاڵای پەلکەزێڕینەی هاوڕەگەزخوازەکان نەبێت، ئەمە لە کاتێکا تەنانەت سوتاندنی قورئان و ئنجیل و تەوراتیش ڕێپێیراوە کە ئەمەش دوو ڕوویەکی ئاشکرایە لەکاتێکا سووتانی کۆی ئاڵاکان و پەرتووکە ئایینییەکان ڕێگەپێیراوبێت بەلام سوتان و دڕاندنی ئاڵای هاوڕەگەزبا و هاوڕەگەزخوازەکان بچێتە چوارچیوەی سوکایەتی و پێشێلکردنی ئازادی کەسێتییەوە.
  • لە بەهەشتی خۆڵەمێشیا، پەناخوازان و هەڵهاتوانی دەستی جەنگ و دیکتاتۆر بەتایبەتی خەڵکانی ڕۆژهەڵاتی ناوین، ئاسیا، ئەفریقا ئەمریکای لاتین ئەخرێنە ژێر پەستان و پەڵپی فێربوونی زمان، کارکردن، گەڕان بەدوای خانوو و دۆزینەوەی شوێنی نیشتەجێ بوون، پرسیارکردن لە ڕابردوو و خۆناساندن و خۆساغکردنەوە، چاودێری ڕەفتار و بەشداری کردن لە شێوازی پەروەردەی مناڵ…. هتد، کەچی ئەمە خوا پێیاوەکانی ئۆکرانیا ناگرێتەوە، بۆ میوانە خاوەنماڵەکانی ئۆکرانیا هۆکارەکانی گەیاندن، نەخۆشخانە، خانووبەرە، گەشتکردن، ئامێرەکانی پەیوەندی و ئامێرەکانی….هتد هەمووی بە خۆڕاییە ئەمە وێرای ئەوەی مناڵ و گەنجی ئۆکرانیا بەبێ سێ و دوو ئەخرێنە باشترین فێرگە. ئەوەی پێویستە بۆ ژیانکردن بۆ هاتووەیەکی ئۆکرانی بەردەستە و بگرە ئەو پۆشاک و جانتا و پێڵاوەی ئەوان بەکاریئەهێنن تەنانەت بۆ خەڵکانی وڵاتانی خانەخوێش دابینکردنی ئاسان نییە ئەمەش دیاسانەوە دووڕووی جیاکاری و پلەبەندی مرۆڤایەتی لای ولاتانی ڕۆژئاوا ئەسەلمێنێ کە چۆن جیاوازی لە نێوان هەڵهاتوویەکی دەستی جەنگی وڵاتانی نائەوروپی و ئەوروپیا ئەکەن ئەمە وێڕای ئەوەی خەڵکانی نا ئەوروپی ئەگەر کۆی ڕۆژ و ساڵەکانی تەمەنی لەو وڵاتە بەسەر بەرێ هەر نازناوی بێگانەی لێنابڕی و هەمیشە هەر پێی ئەوترێ خەڵکی بێگانە.

ئەم هەیرە ئاو زیاتر ئەکێشی بەڵام ئەکرێ ئەوەی لەسەرەوە باسکراوە بەسبێت یان لایەنی کەم بەشی ئەوە بەرچاو ڕوونی بۆ کەسێک تیابێ کە خەو بە بەهەشتتێکی خەیاڵییەوە ئەبینێ و زێد و خۆشەویستانی خۆی بۆجێئەهێڵێ.

هەڵبەتە بابەتەکە ڕێژەییە واتە مەرج نییە هەموو ئەو خاڵانەی باسکراون لە کۆی وڵاتانی ڕۆژئاوا و کەسایەتییەکان وەک یەکبێت، بەواتای ئەوەی ئەکرێ لە کەسێکەوە بۆ کەسێکیتر جیاوازتر و لە شوێنێک زۆر و لە لایەکیتریش کەمتر.

بەکورتی گۆڕینەوەی ئازار بە ئازارێکیتر چارەسەر نییە، لەسەر خاک و زێدی خۆت خزمەتگوزاری و هەموو مافێکت نییە، لەسەر خاکی بێگانەش هەستی نامۆی و غوربەت و تەنیای تەنگت پێهەڵەچنێ، ڕوو لە ژیانێک کە ئازارشکێنی کۆی ژانەکان نییە، ڕوو لە خەونێک کە لەوێش پڕ نییە.

سامانی وەستا بەکر
١٢-٣-٢٠٢٣
سوید-ستۆکهۆڵم




چالاکیەکەی مەرکەز شەبابی کۆیە.. دڵشاد تاقانە

تۆزی دوای لاندرۆڤەرەکە تا دەهات گرێ لوولەی دروست دەکرد، لەنزیکی تایەکانیەوە بەچڕی و تا ماوەیەک تێپەڕین بەرزدەبۆوە لەو جادە خۆڵاویەی دەشتی کۆیە لەگوندی شەوگێڕەوە تا دامێنی شار بەئاسماندا کاڵ دەبۆوە. جێبە ستێشنەکە لەهەندێ بەرزایی دەردەکەوت و لەهەندێ شیو نوقم دەبوو زۆر دیتراوبوو بەڵام کەس نەیدەزانی کێوە دەچی و کێی تێدایە؟ دەتگۆ فڕۆکەیە لەو دوانیوڕانە نیشانەی هەڵمی تێپەڕین بەجێ دەهێڵێ تابزانن بەو ئاقارەدا ڕۆیوە. سێبەرەکەی لەبەری جادەی لای بناری دەدا بەڵام تۆزەک جوایەزتر لەبەرئەوی ئەحمەد بڕنەو لەسەر لاپەڕگی چاملغەکی پێشەوە لێینیشتبوو دەستی بەئاوێنە دوابینەکە گیرکردبوو خۆیان سێزدە، نا نا چاردە نەفەر بوون بەهاژووشتەکەوە.

دەچین تەسلیم دەبینەوە..
هاژووشتەی لاندرۆڤەرەکە بەتۆنێک لەتوڕەیی و سوڕمان هەروا پرس و بەزەیی چی ڕوودان؟ ڕووی لەفەرماندەی قوەتی کۆیە مامۆستا عەزیز کرد: لەڕاهی خوای کێوەم دەبەن؟ ئەوە چدەکەن؟ دوای وەستانەکە لەڕووباری کۆیە، مامۆستاش لۆ هێورکردنەوەی دەستی لەسەرشانی دانا و لەپێشمەرگەکانی دوورخستەوە: هیچ خەمت نەبی دەچین تەسلیم دەبینەوە.

نهێنبەندی پێشهات و نەهاتەکان..
کۆبوونەوەی گوندی کانی کوردە لەکەشەکی نهێنیبەند بەسترا، نەخشە و پلانی چالاکیەکە کە ماوەیەک بوو کاریان لەسەر دەکرد وەک بیرۆکە و چاوەڕێی پێشهات و نەهاتەکانی دەکرا، دەبوو لەو ڕۆوە کە شازدەی هەشتی هەشتاویەکە بەهەزارونۆسەدی چەرخی بیستەوە بەستراوە، هۆشی مرۆڤ مێژووی کاتناسیکەی دەهۆندەوە، جێبەجێ بکرێ. دوای هەندێ فسکوهۆڕ لەنێوان مامۆستا عزیز و شەهید ئەحمەد بڕنەو هەروەها فەرماندەکی کەرت دڵشادی مام ڕەزای بەئاگایی هەندێ لەفەرماندەی مەفرەزەکان شەهید شەهریار، تۆفیقی قەیسەری، ڕێبواری کەریمەجاف هەروا چەند پێشمەرگەکی دیار و پرسپێکراو ئەوکاتە معاون مەفرەزەیان پێدەگۆترا، دواتر بەڕێکەوتن هەرکەسە و ئەرکی خۆی جێبەجێ دەکات بەرەو شوێنی دیاریکراویان لێک جیابوونەوە.

پێشمەرگەی دیکە..
هەندێ پێشمەرگەی قوەتی کۆسرەت لەگوندی حاجی قەڵا هاتنە دەوری شەهید ئەحمەد بڕنەو لەکاتی کەوڵکردنی دوو ئاژەڵە سەربڕدراوەکە لۆ پێشمەرگەکان لەگەڵ شەهید یەکێتی مەجید. هەردووکیان کەراشە بنپەڕۆ نوێیەکەی لۆیان هاتبوو لەخوێنەکەیان وەردا بنپێیان لێدەخشاند هەتا ژێر کڵاشەکە سفت و ڕەقبی ئاودزەی نەکات گۆتیان: ئەگەر چالاکیتان بەدەستەوەیە لەگەڵتان دێین؟ شەهید ئەحمەد پێکەنی وەک نهێنی پارێزی گۆتی: هیچ لەگۆڕێ نیە. نەگۆتنەکە تەنیا لەبەر بڵاونەبوونەوەی هەواڵەکە بوو نەکا بەبێ مەبەست بگاتەوە دوژمن لەشاری. هەروا لەگوندی دۆندار شەهید سەرباز ئەحمەد پێی دەرێ: ئەگەر بەتەمای هیچ شتەکی با پێکەوە بیکەین ئەمن کوڕی گەڕەکی گردیم تەواو شارەزام. وەڵامی شەهید ئەحمەد بڕنەوە بەسەرچاو چالاکیەکی گەورەی هاوبەش پێکەوە دەکەین وەک یەکێتی و سۆسیالیست ماوەکی دی. لەوکاتە شەڕی ناخۆ هێوربوو لۆیە لەکۆبونەوەی گوندی حاجی قەڵا لەنێوانیان پێکهاتبوون شەڕی یەکتری نەکەن و نەیاندەویست هەردوولا، دوای کۆبونەوەکە یەکەم جار شەهید ئەحمەد بڕنەو وەک یەکێتی قسەی لۆ پێشمەرگەکان کرد دواتریش شەهید سەرباز ئەحمەد کە سۆسیالیست بوو.

چەمبەرە لەڕوباری کۆیە..
دوای کەمەک وەستان لەچاڵایی ڕوبارەکە لەڕاستی چەمبەرە، هەندەک ڕونکاری نەخشەی چوونە ناوشاری کۆیە لۆ یازدە پێشمەرگەکە لەلایەن هەردوو فەرماندە مامۆستا عەزیز و ئەحمەد بڕنەو بەداوای لێبوردنەوە کە لۆ پاراستنی نهێنی بەشاراوەیی هینابوویانن هەژەندەکی گەورەبوو! سوڕمان و پرس و گازەندە کرا لۆ پێیان نەگۆترایە؟ غەفوری حەمەغەریبی پرسی: ئەمە جێی متمانە نەبووین؟ هەردووک گۆتیان: بمانبوورە نەدەکرا پلانەکە ئاشکرا بکەین، ئەنگۆ جێی متمانەن لۆیە دەستەی هەڵبژێردراون هاتینە ئێرە. کاروان مامقلینجی ڕووی لەیەکێتی کرد: ئامۆزا ئەوە ئینتحاڕیە کەسمان نایەینەوە؟ چونکە پشت مەرکەز شەباب دەشتە ڕێی گەڕانەوەمان نیە؟ یەکێتی گۆتی: ئینجا چیە، ئەوڕۆش نەبی سبەی هەردەکوژرێین!

چرکەکانی بێدەنگی..
چەند ساتەک بوو هەرهەموویان لۆ چەند چرکەک بەجەستە لەلای یەک بوون بەڵام بەبیر دابڕان، هەرکەسەو ماخۆلیایەک پانۆرامایەکی ژیانی خۆی هاتە بەرچاو بەڵام هەرهەموویان بێ دوودڵی وەک پێشمەرگەیەکی نیشتمان و کوردایەتی بەبێ قسە و پرس هەربەزمانی چاو هاوپەیمانیان واژووکرد یەکسەر بەبیریش کەوتنەوە گەر یەکتری بە.

ڕقی تۆڵە..
هەرهەموویان سواری جێبەکە بوونەوە لۆ تۆڵەی شەهیدانی داستانی قوڕەبەرازە ڕوو لەکۆیە بەهەورازی ڕەجەباغا سەرکەوتن هاتنەوە نزیک شاخی کۆتکە ماست ئەوجا بەرەو گردی خەرمان سوتا بەناو وەردەکاندا هەتا گەیشتە بن دیواری مەرکەز شەباب دیسان تۆزی جێبەکە ئاسمانی تەنیبۆوە.

توخوا مامۆستا نۆتەی گۆرانیەکەم فێرکە..
تەقەی دەنگی یەکەم دەسڕێژی گولەی پێشمەرگەکان بوونە ڕتمی ئاوازی ئەو گۆرانیەی مامۆستای موزیک لەبەردەم فێرخوازەکەی بەکەمانەکەی دەیژەنی و فێری دەکرد، کە کو پەنجەکانی دانێ لەزانستی موزیکدا پێیدەگۆترێ تەکنیک، بەکەوانی کەمانەکەی لەدەستی ڕاست بەسەر ژێیەکانەوە دەیلەراندنەوە، بەدەستی چەپیش تۆنی نۆتەکان ئاوازەکەیان دەخوێند بەدەم شیرینکاریەوە.

چ ئەفسوسێکە کۆیکردینەوە؟
دەنگی موزیک و گولە هاڕمۆنی بوون، تەقەکان لەدیوی دەرەوەی تەلاری مەرکەز شەباب و نۆتەکان لەژوورەوە ئەو ناوەیان پڕ کرد نەتدەزانی گێ لەکامیان ڕاگری؟ چونکە هەردووک خۆشن، تەقەکان تۆڵە و شەڕی وڵاتپارێزیە، نۆتەکانیش بۆ گیان ئاسودەییە. هەردوو دەنگیش شەپۆلەکانی هەوا دەیگوازتنەوە کەچی لەوێدا تێکهەڵکیش ببوون بەسۆڵۆی شەهید یەکێتی بەدەم تەقەوە سرودی دەگۆ! کۆنسێرتەکەیان دەنگی دەداوە یەک لەیەکێ خۆشتر کەمانەکەی دەستی مامۆستا زاهیر محەمەد یان کلاشینکۆفەکەی دەستی مامۆستا عەزیز یانیش سەدای فەرماندەی گەشمەرگ یەکێتی مەجید بەسرود و گۆرانیەوە لەژێر ڕۆڵی مایسترۆ فەرماندەی گەشمەرگ ئەحمەد بڕنەوە هەرجارەی ڕێنمایی دەدا! هەرچەندە هەموو دانیشتوانی کۆیە ڕاهاتبوون لەبەر زۆر ڕودانەکان، لەهەرکاتێکدا شەڕ ڕووبدا یا چالاکی پێشمەرگانە بکرێ ژیان بەردەوامە لۆیە یەکەو خولەک دەنگی کەمانەکە تەواوەک لەگەر دەنگی تەقەکان هەربەردەوام دەڕۆیی بەڵام.

دە فێرخوازی موزیک..
لەگەڵ سێزدە پێشمەرگە لەناو شەڕگەی مەرکەز شەباب شەڕی سەدان جاش و سەربازی ڕژێمیان دەکرد واتا فەوجی سەربازی و دەزگای ئەمنی شارێک لەگەڵ چەندان سەرەجاش. مامۆستای هونەرمەند زاهیر محەمەد لەگەڵ سێ کارمەندی پاکاری و پارێزی تەلارەکە لەسەرەتای شەڕەکەوە تا بەیانیانی ڕۆژی دواتر ڕێبەندکران هەرلەوێ لەناو مەرکەز شەباب مانەوە پێشمەرگەکانیش نەیاندەزانی ئەو هەموو خەڵکە لەوێ گیریان خواردیە!

هەرپێنج دەرکەی کراوە..
ناو مەرکەز شباب نارێم! زۆر بەڕاپەڕ هەرسێزدەیان لەماشێنە لاندرۆڤەرەکە دابەزین و یەکسەرە دابەش بوون لۆ گرتنی سەنگەر لەجێی قایم و گونجاوی شەڕگە هەڵبژێردراوەکە، کابرای شۆفێر گەلەک مشەوەش بوو بەڕادەک سەری لەپێشمەرگەکان شێواندبوو پەلەبکەن چونکە لەژیانی شتیوای نەدیتبوو زۆر دەترسا و مافی خۆشی بوو، پێی لێنا کتوپڕ جادە و جادە ڕۆیی ڕوو لەکارگەی مافور هەتا چاو لێی دیاربوو لەسیلەی جادەی بەردەم منەزەمەی بەعسی ئەوکات ئاواش بوو دەرکەکانی شڕقوهۆڕیان بوو پێی دەکەوتن بێ داخران لەئاوەدانی شاردا خۆی ئاخنی و سۆراغی نەما.

بەشەکانی دی هێزەکە..
لەگوندی شیوەشان بەیازدە جێب هاتن بەرەو کۆیە وەکو ڕێگریەک لەچوونە شاری لۆ بڵاونەبوونەوەی هەوڵی کۆبوونەوەی پێشمەرگەکان نەگاتە ڕژێم و جاشەکانی، هەروەها لەکاتی گەیشتنی پێشمەرگەکانی گوندی شەوگێڕیش ڕێگە نەدرا هیچ کەسەک بەرەو شاری کۆیە بڕوات. هەندکیان لەوانەی لای بناری گەیشتنە لادێی ئاودەلۆک هەرکەسەو چار لقە تەڕاشی بڕی لەبەرپشتێن و تاقمیان دانا تا ئاودیوببنە دیوی گوندی هەواوانی سەرێ لەو ڕووتنە دیار سربازگەیە و مۆڵگەکانی سەرچیا ئاشکرا نەبن وەک داری ڕواو دەربکەون گومان نەکرێ لەسەرەتادا.

دەوری مەعەسکەر..
لەهەواوانی خوارێشەوە تا مزگەوتۆرە و دیوی ڕەزان دابەش بوون لۆ لێدانی معەسکەر بەچەکی هاوەنی هەشتا ملیم، کە تەنها شەش گولەیان پێبوو بەشارەزایی وەستا عەلی ناسراو بەعەلی ویزی لەمعەسکەری کۆیە بگیرێ و هەروا ببنە هێزی وەرگرتنەوەی پشتەوە لەکاتی کشانەوەدا وەک پارێزگار لۆ هێزەکەی چووینە ناو مەرکەز شەبابی شار نەوەک پشتیان بگیرێ دەربەست بکرێن.

بەشەکی پلانەکە..
هەواوانی سەرێ فەرماندەی مەفرەزە ڕێبواری کەریمە جاف سەرپەرشتی دەکردن دامەزرابوون بەڵام جارێ تەقە نەبووە. پێشەوەی هەواوان بەلای معەسکەر بەسەر ڕەزەکانی ئۆمەرخوچانیدا دەڕوانی بەفەرماندەیی دڵشاد مام ڕەزا. خوارتریش لەدەوری مزگەوتۆرە هەتا نزیک شاری کۆیە بەفەرماندەیی مەفرەزەکانی تۆفیق قەیسەری هەروا شەهید شەهریار لەئامادەباشیدابوون.

پەنجاوپێنج پێشمەرگە..
کۆی قوەی کۆیە هەرئەوەندەبوو لەوکاتە، خڕاوخڕیشی هاتبوو بەشداری چالاکیەکە بوو بێگومان ناوی هەرهەمووی ناوسرێ و کەسیش لەبیری نیە دوای چلودوو ساڵە ئێستا نوسرایتەوە و دەیخونیەوە چونکە.

نەبوونی ئەڕشیف..
کۆی چالاکیە پێشمەرگەییەکان لەخانە و دەزگایەکدا بوونی نیە هەتا بەئاسانی سەرچاوە وەربگیرێ لەناو شۆڕش و سەردەمەکەی نەنوسرایتەوە هەتا بڵاوبکرێتەوە ئەوەی هەیە مانەوەی سەرزارەکی بەشداربووانە جگە لەکۆچی دوایی هەندەکیان هەروا پەرت و بڵاوەی هەریەک لەلایەکن ئاسان نیە هەموو زانیاریەکان بەرجەستەبن، ئەوەی ئێستاش دەخوێندرێتەوە هەوڵەکی تاکیە لەخەرمانەکردنی بەشەک لەڕووداوەکان چونکە دڵنیا هەندەک زانیاری نادیار و ونە هەتا لەڕۆڵی ڕێکخستنە پێشمەرگەییەکانی شار لەڕێگای فەرماندە ئەحمەد بڕنەوەوە یا هەر چاوگەکی دیکە لۆیە.

لێرە و لەوێ..
لەهەندەک کەناڵ یا ڕۆژنامە بەکورتی لایەنەکی چالاکیەکە باسکرایە بەڵام بەتێروتەسەلی نەبووە چونکە لەکاتی شەڕیش هەرچەند پێشمەرگەک دەتوانن لەقۆڵەکەوە ئاگاداری ڕوداوەکانی دەوروبەری خۆیان بن نەک کۆی شەڕەکە لەهەموو لایەکەوە بەفراوانی لۆیە خوێندنەوەکی گشتگیر لۆ چالاکیەکە نەکرایە تائێستا بەتایبەت.

ئەو چالاکیە..
گرینگی مێژوویی خۆی هەیە لەساڵی هەشتاویەک بەو چلەی هاوینە بەدنیا ڕوناکی ڕۆژەکی هاوینی درێژ دەوری معەسکەر بگری و بەچەکی هاون لێیبدەی هەروا بەماشێن بێیە ناو شاری کۆیە ڕکابەریەکی بێ ئەندازە گەورە و شێلگیرانە دژ بەڕژێم و جاشەکانی ئەنجامدرا کە لەوێنەیدا پێشتر نەبووە و دواتریش هەرڕووی نەداوە! ئەوکات سوپای عێراقی عەرەبی بەهێز و خاوەن جبەخانەیەکی زەوەند بوو لەگەڵ هەزارەها جاش و خائین ئەوجاش هەرلێیاندرا. تا ئەوکات پێشمەرگە هەرلەچیا و چۆڵان دەنوست و دەژیا تەنانەت شەڕی ناوگوندیشیان نەکردبوو کەچی لێرە هاتنە ناو شاری.

شەڕی مان و نەمان..
وەک ئێزیدیەکان لەسەنگەری جەنگدا چۆکی خۆیان دەبەستن ئەو شۆڕە سوارانەش بەباوەڕەوە ڕێگای کشانەوەی خۆیان بەستبوو. لۆیە شەڕکارانە تا شەوداهات بەرگریان کرد چەندین هێرشیان شکاندەوە. ئازایەتیەکیان نواند مێژوو بەخوێن نوسیەوە ئەوەتا ئێستا لاپەڕەکانی هەڵدەوە و بیخوێنەوە.

تەقەی سەرچیا و معەسکەر..
لەگەڵ دامەزرانی شەڕی ناوشاری مەرکەز شەباب لەدەوری هەواوانیش تەقە کرا، بەهاوەن لەناو معەسکەر درا نەیانهێشت مدەڕەعە بێتەپێش، لەسەر چیاوەش بەدۆشکا تەقەی سەربازەکان لەپێشمەرەکان کرا بەڵام ئەوانیش بەچەکی ژێسێ وەڵامیان دانەوە هەروا نارنجۆک ئەندازیشان تەقاند لۆ ورە بەرزکردنەوە دڵشادی مام ڕەزای هاویشتی ئیدی شەڕ گەرم بوو.

ساردکردنەوەی ژێسێکە..
دوای یەک دوو دەسڕێژی ڕوو لەڕەبایەکانی سەری هەیبەسوڵتان چەکەکەی شەهیدی ئەنفال حەسەن موخەڕەسی کەلەتەنیشت مەلاجەمال بوو گەرمبوو ڕاوەستا پرسی: دەتانم ساردی کەمەوە؟ مەلا جەمالیش گۆتی: چۆن کوا ئاو؟ حەسەن گۆتی: ڕاوەستە دەچمە ئەولا عەیب نەبی میزی پێدادەکەم ئێستا چادەبتەوە! مەلاجەمالیش بەپێکەنینەوە لەناچاری ڕووی خۆی لەلایەکی دی کرد سەری لەو تەکنیکە کوردیە دەرنەکرد! هەرئەوەندەی زانی بەپ بەپ بەپ حەسەن کەوتەوە تەقە ڕوو لەچیا و معەسکەر!

هەڵکەوت و ڕێکەوت..
بەهەموو توانایەک هەوڵیاندا پلانەکە جێبەجێ بکەن بەڵام بێگومان زۆربەی جار ئەوەی ڕودەدا لەشەڕگە مەرج نیە وەک ویست و پلانی دانراوبی، هەڵکەوت و ڕێکەوتەکان گۆڕانکاری دروست دەکەن کە مەیدانی شەڕەکە دەیسەپێنی. هەموو چالاکیەک کە لۆ سەرکەوتنە بەڵام هەندێ جار لەبەر زیانی گیانی واتا لەباتی دەسکەوت دەبتە ژێرکەوت بەڵام لەهەمووی گرینگتر کۆی‌ پێشمەرگەکان بەخۆبەخشی دڵسۆزیەوە هاتبوونە ناو کایەکەوە ئەوەی پێویست و لەتوانادابوو کردیان ئەگەر بەلێکدانەوەی چوونەوە سەرەمەکەش هەڵیسەنگێنی کە ئەوسا پێشمەرگە لەخۆ نیشاندان بوو دەکرێ بەگەورەترین و تایبەتمەندترین چالاکی پێناسەی بکەین کە ساڵی هەشتاویکە

مەرکەز شەباب..
هۆکاری سەرەکی هەڵبژاردنی مەرکەز شەباب و هاتنی پێشمەرگەکان لەگوندی شەوگێڕەوە لۆی بەو کاتە زووەی ڕۆژ واتا دەوری چاری ئێوارە گەیشتنێ لۆ ئەوەبوو پێش هاتنی جاشەکان لەوێبن بەنیازی چەککردن و دیلکردن یا کوشتنیان کە هەموو ئێواران دەوری کاژمێر پێنج بەدواوە وەک کەمین دەهاتنە ناوی لۆ ڕێگرتنی پێشمەرگە بەرەو ناوشاری هەروا زیان لێدانیان.

بەپێ گەڕانەوە..
هاتن بەماشێنەکە گرینگی خۆی هەبوو، هەتا خێرا و بەماوەکی کەمتر زوو بەڕۆژەوە لەکاتی دیاریکراو بگەنێ، شاراوەترە و کەس مەزندەی ناکات، باشترە لەوەی پێشمەرگەکان بەزیاتر لەکاژمێرونیوەکی بەپێیان بڕۆن جگە لەوەش ڕێگاکە دەشتە هەمووی دیارە بەتایبەتیش ئەگەر هێلیکۆبتەربێت! لۆ گەڕانەوەش شەویان بەسەردادێ بەپێ گەڕانەوە گونجاوترە.

سەنگەری پێشمەرگەکان..
هەموو شەڕەک بەتایبەت بۆسەدانانەوە پێویستی بەسەنگەرە لۆ خۆ ماتدان و چاوەڕوانی هەلی لێدان. سەرڕای نەشارەزایی شوێنگەکە هەردەم لەگۆڕان بوو لەدروستکردنی خانی نوێ بەڵام مامۆستا عەزیز و شەهید ئەحمەد بڕنەو بەخێرایی پێشمەرگەکانیان دابەش کرد.. چار کەس غەفوری حەمەغەریب، حەمیدی قالەدزەیی، محێدین تیمارۆکی و قادر تیمارۆکی لۆ کۆرانەکانی بەر گردی جوان لەدەوری مارێ شێخ جەنگی و حاجی ڕەفیقی برای کێخوا مەمەندی هەریەکەو لەسیلەی کۆرانەک دامەزرا. نۆ پێشمەرگەکەی دیش لەبن دیوارە تەواو نەبووەکەی مەرکەز شەباب دابەش بوون هەریەک لەکاروان مامقلینجی یەکەم سەنگەری هەرە پێشەوە بەبیست مەترەک لەچاڵایی هەڵکەندراوی دینگەیەک، نەدیو و باشترین سەنگەربوو زاڵ بەسەر گۆڕەپانی جادەکە هەروا ئەوبەری خانیەکانی گەڕەکی گردی و ئەمبەری خانیەکانی خەرمان سوتای لەژێر کۆنتڕۆل دابوو تەقەی باشی لێدەکردن. هەریەک لەئەمیر تیمارۆکی و شەهید یەکێتی مەجید ئەوجا مامۆستا عەزیز هەروا شەهید ئەحمەد بڕنەو لەگەڵ پێشڕەوی عەریف برایمی و شەفیق تیمارۆکی لەبن دیوارەکە تەواو نەکراوەکە دامەزرابوون هەریەک لەشمدین و مەولود مام قلینجی چوونە ناو مەرکەز شەباب و دوایە هاتنەوە لای ئەوانی دی.

وایانزانی جاشن..
سەرەتا ئەو خەڵکەی لەو ناوەبوون هەستیان نەکرد ئەوانە پێشمەرگەن، وایانزانی جاشن! ڕۆژانە جاش دەهاتن بەڵام چونکە دامەزران لۆ شەڕ و پەلەپڕوزەیان هەبوو لەگورج جولانەوە خێراڕۆیی، گومانیان لێکردن کە پێشمەرگەن نەک جاش! جلوبەرگیشیان ڕێکپۆش نەبوو زیاتر بۆر و خاکی بەسروشتیش ئەگەر مرۆڤ ماوەیەک لەشار دابڕێ بەتایبەت پێشمەرگەی شەڕی شاخ و گوندانبی زیاتر سر و وشتە، جیاوازن لەپێشمەرگەی چالاکیە تایبەتیەکانی ناوشار کە هێمنتر کاردانەوەیان هەیە.

دەسهەرگرتنی کرێکارەکان..
لەگەڵ دیتنی پێشمەرگەکان لەجێبەکە دابەزین و خێرا دابەش بوون خەڵکەکی زۆر ڕەویەوە، کرێکارەکان دەستیان هەرگرت و ڕۆیشتن وازیان لەئیش هینا، چەندین منداڵی پارچەرەش لەو ناوەی تۆپانێیان دەکرد یا خەریکی پەتکردنی سەگ بوون دەنگدران چۆلیکەن زوو بڕۆنەوە مارێ خۆیان، کەسیش نەڕوات لۆ ناو شاری هەتا ئاشکرا نەبن.

کەمی چەک و فیشەک..
هەموو هێزەکە یەک ئاربیجی هەبوو ئەویش لەلای فەرماندە ئەحمەد بڕنەو بوو لۆ ئەو چالاکیە تەنیا سێ چار گولەیان هەبوو هینایان یەکیان چروکی کرد نەتەقی سەرەتا دوایە لەناچاری هەوڵی داوە تەقاندی هەتا مدەڕەعە عەسکەریەکەی ڕاگرت نەتوانی هێرش بکات. لەگەڵ چەکەکی ژێسێی دی لەلای کاروان مامقلینجی بوو کە لەسەنگەری هەرپێشەوەبوو بەس ئەو باشبوو چارسەد فیشەکی پێ بوو، دووسەدیان سێ ڕۆژ پێش چالاکیەکە شەهید ئەحمەد ئاگاداری کرد بچی بیهینی لەگوندەکی دانابوو. هەرچەندە زۆر باری قورس کردبوو بەڵام کاک ئەحمەد داوای لێکرد با پێیبی بەو زووانە پێویستیانە. بەڕاستیش لەو شەڕە دەستەویەخەییە هانایان هات بەتایبەتیش سەر لوولەکەی لێکردبۆوە دەنگی ژێسێکە وەک دۆشکە دەهات هەموو جاشەکانی لەزەواق نابوو. هەموو پێشمەرگەکانی دی تەنیا کلاشیکۆفیان پێبوو بەپێنج شەش مەخزەن ئەوپەڕەکەی پێشڕەوی عەریف برایمی کە زۆر بەهەندەوەرگرە هەشت مەخزەنی پێبوو کە نەدەگەیشتە سێ سەد فیشەک! واتا بێ بیکەیسی و هیچ جۆرە چەکەکی دیکەی ناوەندی کاریگەر لۆ بەلاداخستنی تەرازووی شەڕەکە.

دەتگۆ حەڕبی عالەمیە!
وایگۆ مامۆستا زاهیر مەحەمەد چونکە ئەو هونەرمەندە و لۆ شەڕ نەچووبووە مەرکەز شەباب کەچی لەوێ ماوە تابەیانی بەدەردەسەریەکی زۆر زۆر . ڕاستیشە گۆتنەکەی چونکە شەڕەکە زۆر گەرم و دەستەویەخەبوو ئەگەر ئەو پێشمەرگە قارەمانانە نەبان قەت بەکەس نەدەکرا. بەو چەک و ژمارە کەمە زیاتر لەپێنج کاژمێر بەرگریەکی بێوێنەیان کرد، لەجوگرافیایەکی گچکە لەهەموو لایەکەوە تەقە لەوێ دەکرا تەنانەت لەمعەسکەرەوە گولە هاوەنیان تێدەگیرا! ئەوجا بابچینە ناو شەڕەکە هەتا ئێستا گێت لەتەقەی نەبووە خوێنەر.

کۆمەرەک جاش..
لەجادەی کارگەی مافورەوە هاتنە خوارێ بەپێیان لۆ خۆنیشاندان ڕۆژانە لەلای منەزەمەی بەعسەوە دەهاتن هەتا خوارێ و بەگەڕەکی جەمعیە دەگەڕانەوە لۆ سام نواندن کە ڕێکخستنەکانی ناوشار بیانبینن نەچن پێشمەرگە بهیننە ناوشاری وابزانن کەمین هەیە هەروا نۆکەرایەتی خۆیان لۆ بەعسیەکان نیشان بدەن چونکە ماشێنیان نەبوو بەپێ دەڕۆیشتن وایان دەکرد لەناو دووکەوانەی تەوس گوایە “پارێزگاری شارن” .

وایانزانی جاشەکانی کەمینەکەن..
پێشمەرگەکان لەئامادەباشیدا تەواو سەنگەریان گرتبوو، بەدیتنی جاشەکانی دەهاتنەخوار بەرەو ڕوویان پەنجەیان لەسەر پەلاپیتکەی تفەنگەکانیان بوو بەسێرەوە چاوەڕێ بوون، هەرچەندە ئەحمەد بڕنەو هاواری کرد کەس تەقەنەکا هەتا دێنە بەردەستمان بەڵام لەدووری چەند سەد مەترێکەوە لایاندا بەرەو گەڕەکی جەمعیە تومەزە ئەوانە جاشی دەوریەبوون نەک جاشەکانی ئێواران بەکەمین بێنە مەرکەز شەباب! پێشمەرگەک چاوەڕێی نەکرد تەقەی لێکردن ئەوانیش هەندەک کەوتنە بن قەلابە بەردی ڕووکاراوی دروستکردنی خانووبەرە و بووە سەرەتای شەڕ.

کرێکاری خانی..
ئێستا دیوارەکانی دەرەوەی حەوشەی مەرکەز شەباب تەواو نەببوو ئەو گەڕەکەش خانی لێ دروست دەکرا، پڕ لەقەلابە بەرد و دیواری تەواونەبوو بوو، پێشمەرگەکان لەبن دیوارەکانە دامەزرابوون جێیەکانیان تەواو دیاریکراوبوو. لۆ خراپیش هەردوو گەڕەکی گردی و خەرمانسوتای لای مارێ محەمەد شەشەی برینپێچ بەسەر مەرکەز شەبابدا دەیانڕوانی.

شەڕی سەرگرد..
لەڕووی پێشمەرگایەتیەوە لەشەڕی ڕۆژ گرینگە بەرزایی و سەرگردەکانت لەدەستدابی بەڵام لۆ شەو چاڵاییەکان نەدیوون گرینگن باشتر بەرزایی دەبینی پێچەوانەی ڕۆژە. لەوێش گرد و بەرزاییەکان کەوتە دەست جاش و سەربازەکان تەرازووی شەڕەکەی لەق کرد.

جاش وەک گەنم تەبارەی کرد..
هیچ سەربانەکی گەڕەکی گردی و جەمعیە نەما چەندان جاشی نەچتە سەر! بەچەک و فیشەکی لەنەبڕانی زۆرەوە. مدەڕەعەکەش لەلای منەزەمەی بەعس بوو لۆ پارێزگاری لەسەرەتا، نەکا پێشمەرگەی زۆربێت و هێرشیان لۆبکەن چونکە زانیاری هاتنی هێزەکەی دەوری مەعەسکەریان هەبوو جارێ لەخۆپارێزیدا بوون نەکەوتبوونە هێرش.

نیوکاژمێری یەکەم..
لەشەڕەکە ئاسایی بوو هیچ هێرش نەبوو تەنیا ببووە شەڕەتەقە. جاشەکان بێ سنور تەقەیان دەکرد بەڵام پێشمەرگەکان تاک تاک و دەستیان بەفیشەکەوە دەگرت دەیانزانی چار کاژمێر مایە ڕۆژ ئاوابی و ببتە تاریکەشەو لۆیە لێکدانەوەیان لۆ شەڕەکی درێژ دەکرد. گەشمەرگی پێشمەرگە یەکێتی مەجید بەردەوام سرود و گۆرانی دەگۆ بەدەم تەقەوە تەنانەت جاشەکانیش گێیان لێبوو ئەوەش لەڕووی دەروونیەوە کاری لەجاشەکان کردبوو.

لۆ زوو هاتبوون؟
وەڵامەکە پێشتر درایتەوە چونکە کاتی هاتنی کەمینی جاشەکان لەدوای کاژمێر پێنجەوەیە لۆیە پێشمەرگەکان لەدوای چار گەیشتن هەتا پێش ئەوان بگەنە کەمینەکە. مانگی هەشت هاوینە و ڕۆژی زۆر درێژە تایبەت شازدەی مانگ کە ڕێکەوتی چالاکیەکەیە، جگە لەڕۆژ درێژی ئێوارێش دوای ڕۆژئاوا بەماوەکی کەمی نیو کاژمێرەک دەبتەوە مانگەشەوی زۆر ڕوون.

چاروبیست خولەک..
یەکەم دەسڕێژی پێشمەرگەکان گڕدانی شەڕەکەی کردەوە لۆیە جاشەکان هەتا بەیانی ڕۆژی دواتر نەیانوێرا بێنە ناو سەنگەری پێشمەرگەکان هەرچەندە بەپشتیوانی مغاویر و سەرباز لەگەڵ مدەڕەعەکە هانیان دان بچن بەڵام جاشەکان هێرشیان نەکرد نەیانوێرا!

لاکەو..
گولە بەگولەی دەگۆ لاکەو. ئەگەر بەگوێرەی تەقەی ناو شەڕەکانبی دەبی یەک کەس دەربازی نەبی ئەوەندە گولە دەتەقێنرێ و هەمووشی بەسەری بەشداربووان بکەوی بەڵام لەڕاستیدا وانیە، ژمارەی بەرکەوت و کوژراوان زۆربەی کات کەمترە لەژمارەی گولە هاوێژراوەکان.

ئاو..
زۆر بەسادەی مەزانە لەهەموو شتەک پێویسترە لەناو شەڕ چونکە سەرەتای تەقە مێشک هەست بەترسی لەناوچوون دەکا پێویستی بەخوێنە، دڵ خێرا لێدەدا لۆ ناردنی خون لۆ مێشک، هەناسە بڕکە دروست دەبی لۆ زیاتر وەرگرتنی ئۆکسجین بنێردرێ لۆ دڵ، لەو ناوەی قوڕگ وشک دەبی لەبەر زۆری هەناسەدان ئەوجا هەموو پێویستیان بەئاوە.

هەریەکەو دێمکەک..
ئاو لەگەر مەخزەنەکانی تاقمی بەستبوو بەڵام بەشی زۆری نەکرد چونکە ڕۆژەکی هاوینی مانگی ئابە لەکۆیەش هەندەک ڕۆژان ئاگر دەباری ئەوجا وەرە لەناو شەڕەکی ئەهوابە! لۆ پازدە کەسەکەی موزیک لەناو مەرکەز شەباب گیریان خواردبوو هەمان سەختیە ڕاستە لەناو تەلارەکەبوون بەڵام لەدەسڕێژی تەقەکانی سەرەتای جاش و سەربازەکان هەموو تانیکەکانی سەربان کون بوون یەک چۆڕە ئاو نەما هەموو خەریک بوو بخنکێن.

ترمۆزە بەفراوەکە..
لەژووری بەڕێوەبەری بنکەی لاوانپڕ لەبەفر داندرابوو، مدیریش هەرزوو ڕۆیی بوو. کاتی تەواوبوونی ڕۆژانەی خولە موزیکیەکەش بەرەو کۆتایی بوو لۆیە مامۆستا سەردار لەگەر کچە منداڵکارەکان زووتر ڕۆیشتن لەوانەیە لەکارگەی مافوریش ڕەتبووووبن کە تەقە دەستی پێکرد. بەڵام گروپی کوڕەکان کەوتنە ئەو گیربەندیەوە لەبێ ئاوی. مامۆستا زاهیر خۆی گەیاندە ژووری مدیر و چەند پەرداغەکی خواردەوە ئەوجا ترمۆزەکەی بەگرورە هەردا لۆ فەڕاشەکان هەتا هەموو ئاوێ بخۆنەوە کەچی پێشمەرگەکان لەدەرێ زۆر زۆر تێنیان بوو.

گریانەکی هیستریایی..
یەک لەفێرخوازەکان مێرمنداڵێکی تەمەن پازدە نەورۆزی لەگەر دەنگی تەقە و ئاربیجیەکان زۆر بەکۆڕ دەگریا، بەڕادەیەک بەهیچ شتێ ژیر نەدەبۆوە وەک بارێکی دەروونی نائارامیەکی بێسنور و لەڕادەبەدەر تەنگی پێهەڵچنی بوو بەهیچ ڕانەدەوەستا، هەتا دەنگی تەقەکان زیاتر دەبوو ئەویش زیاتر دەیقیژاند! تا وای لێهات کەنەفت بوو توانای گریانی نەما هەنسکی دەدا. مام قادر دۆنداری کارمەندی ئەوێ لەخۆی نزیک کردەوە سەری بەڕانی کرد هەتا بێهێزی چاوی بردە خەو. لەوانەیە ئێستا لێکدانەوەت لۆ ئەو مندارە هەرترسانەک بی؟ بەڵام وەک زۆر هەڵە تێگەیشتنی دی ئەوەشت بەسەردا تێپەڕی! ئاخر منداڵێک لەتەمەنەکی زۆر گچکەتر لەناو بۆردومانی فڕۆکە جەنگیەکانی عێراقی عەرەبی ساڵی نۆسەدوحەفتاوچار شاری قەڵادزەی بەقومبلەی ناپاڵم بۆردمان و وێرانکردبی، لەبەر چاویشی داک و بابی گەشمەرگی هەتایی ببن، هەرپارچەشیان نەدۆزرێتەوە ئایا ناحەقیتی ئەوها بەگوڕ بگریە لەتاوان هەموو شتەکی دەهاتەوە بەرچاو؟ کەس نازانی چ خەم و ئازارەک لەهۆش و هەستی گوزەری کردیە!

خەستی شەڕەکە..
گیانی پێشمەرگانە بەرپرسیاریەتی بوو لەسەر و ماڵی خەڵکی لۆیە پێشمەرگەکان بەژمارەی زیاتر نەهاتنە ناوشاری دەنا ئەگەر بچووبانا ناو گەڕەکی گردی و بەرزتر ئاسانتربوو لۆیان، زیاتر هەوڵیان دەدا چالاکیەکی خێرا دەسوەشێن بکەن وبڕۆنەوە شاخ هەڵبژاردنی بنکەی لاوانیش لۆ چاوشکێنی جاشەکان و زیان بەر خەڵکی نەکەوتن بوو.

یەکێتی گەشمەرگ بوو..
دوای دەسپێکردنی شەڕەکە بەکاژمێرێک واتا لەشەش لایدابوو لۆ جێگۆڕکێ و سەنگەرەکی قایمتر شەهید یەکێتی هاواری کرد کاروان تەقەم لەسەربکە، کاروان مامقلینجی بەژێسێیەکە تەقەی دەکرد، یەکێتی جێی گواستەوە لەجولەیدا گولەیەک بەسینگی کەوت لەتەنیشت پێشڕەو عەریف برایم بوو. دیاربوو بەسەردڵی کەوت لۆیە هیچ دەنگی لێوەنەهات یەکسەر گیانی بەخشیە کوردستان. یەکێتی ئەوکاتە فەرماندەی مەفرەزەبوو، یەک لەپێشمەرگە هەرەئازاکان، هۆشیار و قسەزان، دەنگخۆش و گۆرانیزان، تەنانەت مام جەلالیش خۆشیدەویست زۆر بەناوەکەی سەرسام بوو کە پێش دامەزراندنی یەکێتی نیشتمانی ناوی ئەو کوڕە قارەمانە یەکێتیە.

ئەحمەد بڕنەو هات..
بەپەلە هاتە سەرتەرمەکەی شەهید یەکێتی و زۆری پێناخۆش بوو گۆتی: پشتت شکاندم ئامۆزا. ئینجا ڕاستیەکە هەموو فەرماندە ناودارەکان چەند پێشمەرگەکیان لەپشتە وەک جەستەی فەرماندەکەن لەسەر و دەست وپێی پێیان دەجولێتەوە و دەسەڵات دەنوێنێ. فەرماندە یەکێتی بڕبڕەی پشتی فەرماندە ئەحمەد بوو بڕیاریشیان دابوو بێ یەکتری شەهید نەبن و پێکەوە گیان ببەخشنە کوردستان هەرواش بوو.

کارێزمای فەرماندە..
هەموو چارەگە کاژمێرەک فەرماندە ئەحمەد بڕنەو بانگی کاروانی دەکرد هەتابزانی ساغە؟ ئەویش وەڵامی دەداوە باشم. چەندبارەی دەکردەوە لەجێی خۆتبە و ئافەرین. پشتیوانیەکی بەهێزی دەروونی کاروان بوو هەرکە دەنگی کاک ئەحمەد دەهات ئەو وای دەزانی دەبابەک لەپشتیەتی ورەی بەرز دەبۆوە لۆ خۆڕاگری و شەڕی زیاتر لەناو ئەو ئاگربارانەدا کە سەنگەرەکەشی زۆر ئاشکراببوو!

سەنگەر گۆڕین..
لەشەڕدا بەپێی هەڵکەوتەی جوگرافی سەنگەرەکان جیاوازیان هەیە هەندەک جار پێویستی بەگۆڕینە لەهێرش و لەکشانەوە چونکە هێزی ئاگری واتا زۆرترین گولەی لۆهاتوو کە شوێنی سەنگەرەکە دەگرتەوە بڕیاڕی گۆڕینیشی دەدا پێویستیەلەهەندەک جار. لۆیە هەموو پێشمەرگەکان کە جێیان دەگۆڕی داوای تەقە لەسەرکرنیان دەکرد ئەویش دەنگی ژێسێیەکەی دەهات لەو جولانەدا زۆربەیان برینداربوون، لەکۆی شەڕەکە ئەمیر تیمارۆکی بەچۆکی کەوت. هەروا مامۆستا عەزیز بەپێوە تەقەی دەکرد هەربەچۆکی کەوت، شمدین غەفوری چۆکی برینداربوو. بەڵام هەموویان لەناو سەنگەری خۆیان سەرڕای برینداری هەرشەڕیان دەکرد بێ ئەندازە خۆڕاگربوون هەرچەندە چاوەڕێی کەسیش نەبوون بیانگاتێ ڕزگاریان بکات!

کشانەوە..
لەقۆڵەکەی غەفوری حەمەغەریبی و حەمیدی قالەدزەیی قادر تیمارۆکی برینداربوو، محێدین تیمارۆکی یارمەتی دا کشانەوە لۆ شاخی مشکەی ئەوجا لۆ ناو کەپرکەی حەمەسدیقی لەناوڕەزی. هێرشی زۆری جاش و سەربازەکان لەکۆڵانەکانی خوار گردی زۆر بوو هەتا پێشمەرگەکان فیشەکەکیان دەتەقاند سەد فیشەکیان لەجێوە لۆ دەهات ناچار دووەکەی دیش چوونە ناو کاولی کەپرەکه و شەڕ هەربەردەوامە.

نهێنی شەو..
هەمیشە پێشمەرگە نهێنی شەوی لەناو هێز و گروپەکەی دادەنا لۆ یەکتر ناسینەوە کەدەنگداربان نهێنیەکەیان دەگۆت و یەکتریان دەناسیەوە لەناو شەڕ و لەشێنەیی دا.
نهێنی شەوی ئەو چالاکیە فەرماندە ئەحمەد بڕنەو پێی ڕاگەیاندبوون ناوی (شەهید شەفیق) بوو مەبەست لێی شەفیقی زاهیری گۆدەی فەرماندەی داستانی گوندی قوڕەبەرازە کە خودی چالاکیەکەکەش لەتۆڵەی ئەوان بوو.

چرپە و خشپە..
لەناو ڕەزاوەنەوە کۆمەڵەک پێشمەرگە بەهاناوە هاتن لەوان مام عەلی حەمشینی تیمارۆک و ڕزگار مستەفا ناسراو بەکوردە. غەفور حەمەغەریب دەنگیان دەدا: کێی زەلام؟ مام عەلی یەکسەر دەنگی دەناسی کوڕە غەفور خۆمانیین. نهێنی؟ مام عەلی دەرێ: شەهید شەفیق. دەکەونەوە گەر یەکتر دواتر دەچنەوە ڕوو لە لای مەرکەز شەباب.

هێرشی جاشەکان..
فەرماندە سەربازیەکەی مدەڕەعەکە دوای دڵنیابوون لەسنورداری هێرشی پێشمەرگەکان و نایەنە ناو منەزەمەی بەعس. جاشەکان ئاگەدار دەکا کەناتوانرێ لەلای معەسکەرەوە پشتیان لێبگرن ئەوناوە پڕ پێشمەرگەیە و شەڕە. هەوڵدەن لەپشت مەدەڕەعەکەوە لەپشتی گردی خەرمان سوتاوە بەناو کۆرەنەکانی شەوگێڕاوا هێرش بکەنە سەرپێشمەرگەکان بەڵام جاشەکان دوودڵ دەبن ناوێرن. کاتەک مدەڕەعەکە تەقەدەکا لۆ هێرش بردن کۆمەرەک جاش لەدیوی گەڕەکی جەمعیەوە دەگەنە پشت دیواری مەرکەز شەباب. هەرچەندە پێشمەرگەکان تەقەیان لێدەکەن ناگەڕێنەوە چونکە هەندەک لەو جاشانە کاتی خۆی پێشمەرگایەتیان کردیە و شەڕزانن. ناچار مەولود مام قلینجی و شمدین غەفوری چوونە ناو تەلای بنکەی لاوان لۆ دەرکردنی جاشەکانی پشتەوە. دیاربوو جاشەکان هەستیان کرد لەگەر دەنگی ئاربیجیەکەی ئەحمەد بڕنەو هەرزوو هەراتن.

کوڕە کراس سپیەکە..
ئەوجا لۆ گەڕانەوە لای برادەران لەسەنگەرەکانیان مەولود و شمدین گیریان خوارد لەناو تەلارەکە و هیچ شارەزاش نەبوون. ناو دەرگا سەرەکیەکە تەقەی زۆرلەسەربوو جاشەکان دیتبوویان چووینە ژوورێ ماوەی گەڕانەوە پێیدا نەمابوو. لەخانیەکانی ئەوبەری کوڕەک لەپشت دیوارەک ڕاوەستابوو، مێرمنداڵ واتا حەڤدە یا هەژدەساڵەک مەزندە دەکرا، کراسەکی سپی و پانتۆڵەکی ڕەشی لەپێبوو، بانگی مەولودی برای فەرماندە ئەحمەد بڕنەوی کرد زانی شارەزانیە! پێیگۆ بەدەرکە گچکەکەی پشتەوە وەرەوە دەرێ بەنیشانی دەست ئاڕاستەی کردن ئەوانیش هاتنەوە دەرێ.

ئەحمەد بڕنەو گەشمەرگ بوو..
لۆ شکاندنی هێرشی جاشەکان فەرماندە ئەحمەد بڕنەو گولە ئاربیجیە چروکەکەی سوارکردەوە ویستی بیتەقێنی گولەکی سەرچیغ بەسەری کەوت بەپێشڕەوی عەریف برایمی گۆت: خۆ گولەی ئەو گەوادانە ئەمن نابڕی، هاواری کرد هەموو تەقەی بکەن لێیان دەدەم. ئەوجارە لەکاژمێر شەشوچل خولەک دەنگی ئاربیجیەکەی تەرازووی شەڕەکەی گۆڕی مدەڕەعە و جاشەکان هەراتن بەڵام گولەیەکی دوژمن نیوچەوانی پێکا و یەکسەرە گیانی بەکوردستان بەخشی هەروا پەیمانەکەی دابووی بەیەکێتی مەجیدی ئامۆزای لەدوای چل خولەک زۆر ڕاستگۆیانە بەجێهینا.

دڵی قوەتەکە..
ئەحمەد بڕنەو بوو لەدەشتی کۆیە، جێگری فەرماندە و لەهەمان کات فەرماندەی کەرتەک، هەموو پرس و ڕای لەدەست بوو، لەکۆتایی حەفتاکانەوە پێشمەرگەبوو، بەشداری چەندان چالاکی و داستانی کردبوو چ وەک پێشمەرگە، چ وەک فەرماندە. کەسایەتیەک لەوێنەیدا نەبوو هەروا ناشبیتەوە.

تاقمەکەی ئەحمەد بڕنەو..
ئێستاش هەرقورس بوو چونکە ئەو هەرگیز فیشەکەکی نەدەتەقاند ئەگەر دوژمنی نەپێکابا دایانە مەولودی برای هەروا تاقمەکەی یەکێتیش زۆر کەم فیشەکی تەقاندبوو چونکە زۆر دەستیان پێوەدەگرت ئەوە نهێنی ترسی جاشەکان بوو کە کۆی پێشمەرەکان فیشەکان کەم دەتەقێنن، نایتەقێنن هەتا لەوانی نەدەن لۆیە هەتا بەیانی ڕۆژی داهاتوو کەتەقەش نەمابوو نەیانوێرە بێنە سەر تەرمی پیرۆزی هەردوو جوامێرەکە.

بێ دەنگی ئەحمەد بڕنەو..
وای لەکاروان مامقلینجی کرد ڕاڕابی چبووە؟ لۆ کەس تەقە ناکا! چونکە ئەو لەپێشەوەتربوو نەیزانی یەکێتی ئامۆزای گەشمەرگ بووە چاوەڕێی بانگی فەرماندەکەی بوو ئەحمەد بڕنەو خوستی نیە. کاتی هاتنی مدەڕەعەکە و هێرشی داینابوو هەستە پێوە بەناچاری بەژێسێیەکەی تەقە بکات و شەهید بکرێ باشترە نابی بگیرێ. ئەو بێدەنگیە ناچاری کرد.

بیکوژن نەهێلن دەرچی..
هاتوهاواری جاشەکان بوو بەدەم ڕێژنەباری تەقەوە لەسەری چار دەوریان دەکوتا بەچەندین چاک تەقەیان لێدەکرد چونکە لەسەنگەرەکەی هاتە دەرێ ڕوو لەدیواری سەنگەر هەڤاڵەکانی. گەیشتە لایان هیچی پێنەکەوت دیاربوو کە هەموویان دڵتەنگن ئەوکاتە زانی کە ئەحمەد بڕنەو گەشمەرگ بووە. لۆخۆی هەژدە فیشەکی ژێسێیەکەی پێمابوو.

فیشەکی خۆکوشتن..
زۆرینەی پێشمەرگەکان هەریەکە و فیشەکی خۆ کوشتنی پێمابوو ئەگەر کارلەکارترازا خۆیانی پێ گەشمەرگ بکەن نەکەونە دەست دوژمن زۆر تایبەت مامۆستا عەزیز وەک فەرماندەی قوەت ئامادەبوو بمری بەڵام نەگیرێ. ئەوانی دیش هەرهەمان بڕیار و هەستیان هەبوو لۆیە مەتەم بوون لەر لەدەسدانی کاک ئەحمەد و کاک یەکێتی بەبرینداریەوە پشتیان بەسەنگەرەکانیان دابوو.

بڕیار..
دوای شەڕەکی پێنج کاژمێری خەستی دەستەویەخە لەناو ئاگار بارینەکی بەردەوام دەبوو بڕیار بدەن تاریک داهاتیە و بڕۆن لەبەر زۆری بریندارەکان ناچاربوون بەس ئەوان ڕزگار بکەن هەرکەسەوە کەوتە یارمەتی بریندارەک جگە لەخۆیان چەک و تاقمیشیان لۆ هەرگرتن. شمدین غەفوری لەناچاری چەکەکەی کردبووە گۆچان پێی دەڕۆیی هەتا دورکەوتنەوە گروپەکەی ناو کەپری سدیقیش هاتن بەهانایانەوە.

بەتەنیا کاروان مابۆوە..
مامۆستا عەزیز پێیگۆت: دەبی ئەتو بمینێیەوە بەو هەژدە فیشەکەی پێت مایە هەتا ئەمە دوور دەکەوینەوە جارێ نەبوویتە مانگەشەو. ئیدی کاروان جار نا جارەک فیشەکەک دەتەقێنی هەتا ئەوان دەرباز دەبن پێنج فیشەکی پێدەمینێ ئەوجا ئاربیجیەکەش هەڵدەگری و بەدوایان دەڕوات هەتا دەگەنە.

دەرچەی گواوەکە..
لەبەر تێنیەتی کە خوڕەی ئاوەکەیان گێ لێدەبی هەموویان لێی دەخۆنەوە لەتێنان بەدرێژایی شەڕەکە بێ ئاو بوون. یەکسەر توشی ژەهراوی بوون دەبن بەزگهێشە و گەدە تێکچوون، ڕشانەوە و لەهۆش خۆچوون چونکە هەموو ئاوەڕۆی پیسایی گەڕەکی گردی لەوێوە دەچۆوە ڕوباری.

هەڵسەنگاندن و لێکدانەوە..
بێگومان وەک هەموو چالاکیەکی دیکە دوای ڕوودانی هەڵسەنگاندن لایەنی ڕاست و هەڵەی تێدایە بەڵام لێرەدا خوێنەر خۆی سەرپشکە وەڵامی پرسیارەکانی مێشکی وەردەگرێ یان بەسەریدا ڕەت دەبێ؟ هەرچەندە کورد گۆتەنی: ئەوەی لەشەڕێ نیە شێرە. لەوانەیە ڕەخنەیان لێبگیرێ لۆ بەشە پێشمەرگەکیان نەناردە لای حەمامۆکی تەقەی سەرلێشوان بکەن و دوژمن بخافرێنن هەتا لەخوارێ دەسبوەشێنن؟ لەگەڵ چەندەها لێکدانەوەی دی بەڵام هەڵەیەکی بێ مەبەستی گەورە لەو چالاکیە ڕوویدابی ئەوەبوو نەدەبوو نەدەکرا فەرماندەی قوەتەکە مامۆستا عەزیز و جێگری فەرماندە ئەحمەد بڕنەو لەیەک سەنگەری تەنیشت یەکتری بن لەچالاکیەکە بەڵکو دەبوو هەریەکە و لەقۆڵێکەوە سەرپەرشتی بکەن! چونکە بەگەشمەرگبوونی ئەحمەد بڕنەو هەروەها بەسەختی برینداربوونی مامۆستا عەزیز قوەتی دەشتی کۆیە گەورە زیانی بەرکەوت ئەوەش بەرپرسیاریەتیە دەکرێ پەندی لێوەرگیرێ.

ئەستێرەی سەروەری..
نەخشەخوێنی جێ پێکانی گولەی دوژمن بەسەر جەستەی پیرۆزی پێشمەرگەوە ئەستێرەی سەروەریە لێرەدا بەر نیوچەوانی فەرماندە ئەحمەد بڕنەو کەوت کاتی تەقانی دوا ئاربیجی یەکسەرە گیانی بەکوردستان بەخشی هەروا فەرماندە یەکێتی ئەستیرەی سەروەری لەسنگی درابوو. ئێستاش ئەو چالاکیە هەربەناوی شەهیدان ئەحمەد بڕنەو و یەکێتیە.

                             دڵشاد تاقانە




پێنجەمین دیداری شیعری کوردی “یۆتۆبۆری” لە وڵاتی سوید بەڕێوەچوو

مەنسوور جیهانی

پێنجەمین دیداری شیعری کوردی “یۆتۆبۆری” بە به‌شداریی شاعیران و نووسه‌رانی کورد لە شاری یۆتۆبۆری لە وڵاتی سوید بەڕێوه‌چوو.

کۆمەڵەی هونەرە جوانەکانی یۆتۆبۆری، لە چوارچێوەی میکانیزمی کارە ئەدەبی و ڕۆشنبیرییەکانی ساڵانەی خۆی، پێنجەمین دیداری شیعری کوردی “یۆتۆبۆری” Goteborg بە به‌شداریی ژمارەیەک لە شاعیر و نوسەرانی کورد و لە ژێر ناوی “شاعیره به ئەزموون و توانستە نوێیەکان” لە هۆڵی “فۆڵکت هیووس” Folkets Hus Hammarkullen لە شاری یۆتۆبۆری لە وڵاتی سوید بەڕێوه‌برد که له لایه‌ن کوردانی یۆتۆبۆری و هه‌روه‌ها کوردانی شاره‌کانی سوید و وڵاتانی ده‌ره‌وه پێشوازیی لێکرا.

شاعیرە بەشداربووەکانی پێنجەمین دیداری شیعری کوردی “یۆتۆبۆری” بریتی بوون لە: “خاڵە حەمە”، “گۆران مەریوانی”، “پشکۆ نەجمەدین”، “مەریوان هەڵەبجەیی”، “کاوە زەریفی”، “حەکیم میرزا”، “سروە عوسمان”، “ڕۆژا یاسر” و “بەناز عومەر”.

پێنجەمین دیداری شیعری کوردی “یۆتۆبۆری” بە وتارێک له لایه‌ن “شەماڵ ئیبراهیم زاده” سەرۆکی کۆمەڵەی هونەرە جوانەکانی یۆتۆبۆری دەستی پێکردو له درێژه‌دا موزیکزانی کورد “ئاسۆ دیلان” ژه‌نیاری به‌توانای عوود، بە پارچە موزیکێک دەرگای دیدارەکەی بەڕووی شاعیر و بینەراندا کردەوە.

پاشان شاعیرەکان یەک یەک ژیاننامەیان دەخرایە سەر شاشەی دیواربەندی هۆڵەکە و شیعرەکان لە لایەن شاعیرەکانه‌وه دەخوێندرایەوە و پێشکەش دەکران، هەروەها کاری دیکۆر و و کاروباریی تەکنیکی پێنجەمین دیداری شیعری کوردی “یۆتۆبۆری” لە ئه‌ستۆی “نەوزاد باهر”ەوە بەڕێوەچوو.

له ته‌نیشت دیدارەکە‌دا پێشانگای پەرتووکی کوردی لە لایەن “گروپی کاری هەرەوەزی” کرایه‌وه کە لە وڵاتی دانیمارکەوە بانگهێشت کرابوون، داهاتی کۆی پێشانگاکە بۆ هاریکاری خەڵکانی کەمدەرامەت و هەژاران ته‌رخانکرابوو.

لە کۆتاییدا لە لایەن “محه‌مه‌د قادر” دەستە و بەڕێوەبەر و کارگێڕی کۆمەڵەی هونەرە جوانەکان، خەڵات و ڕێزلێنان بەسەر بەشداربوواندا دابەشکرا و سوپاسی ئەرک و ماندوونیان کرا.




وشەی (مێرمنداڵ) و دووسەرنج.. سەدیق سەعید ڕواندزی

سەرنجی یەکەم:
بە ڕێکەوت، چونکە من تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بەکار ناهێنم و پانتای شوێنی خوێنەوە و نووسینی من، تەنها کتێب و بڵاوکراوەکانە، لە والی هاوڕێیەکی نووسەر پرسیارێکم کەوتە بەرچاو ئەویش ئەوە بوو، کە ئەم هاوڕێیەم نووسیویەتی:
( دەشێ وشەی مێر منداڵان بۆ ڕەگەزی کچ بە کاربێت؟) لە پەراوێزی پرسیارەکەشییەوە، سەدان کۆمێنت، بە ناو ڕوونکردنەوەی زمانەوانی و شڕۆڤەیی نووسرابوون، کەهەندێکییان هەر پەیوەندیان بە زمان و دەلالەتی فەرهەنگی زمانەوە نەبوون. بێگومان زمانی کوردی لە زمانە وردوو ئاڵۆز و هاوکات دەوڵەمەندەکانە، لەو زمانانەیە، کە بۆ هەر بارێکی زمانەوانی، ئاماژەیەکی واتای هەیە، کە ئەمەش دەوڵەمەندی ئەو زمانە دەگەیێنێت. گەر بە وردی بچینە نێو وردەکارییە واتایەکانی زمانی کوردی، ئەوا بڕوا ناکەم زمانێک هەبێت بە عەرەبی و ئینگلیزیشەوە، هێندەی زمانی کوردی دەوڵەمەند بێت، بەڵام کە زمانی ئێمە لە دواوەی زمانی ئەوانە، ئەوا مانای وانیە زمانی ئەوان لە هی ئێمە پرێفێکترە، بەڵکو ئێمە وەک ئەوان دەوڵەت نین بۆیە زمانەکەشمان داگیر کراوە. سەرنج بدەن، لە زمانی کوردیدا زۆرجار کە بەفر دەبارێت دەگوترێت:( کڕێوەی لێ دێت/ شڕێوەی لێ دێت/ کەڕاسیسەی لێ دێت/ پلووکە بەفری لێ دێت÷) هەموو ئەمانە، بۆیەک باری دیاریکراون ئەویش بەفر بارینە، لە زمانی ئینگلیزی و فارسیدا ئەمە وردەکاریە سرووشتی و فیزیکییانە نییە، بۆیە زمانی کوردی لە زمانە دەوڵەمەندەکانە ، کە بەئاستەم گرفتێکی زمانەوانی بۆ دروست دەبێت. وشەی (مێرمنداڵ) بە هیچ شێوەیەک ناتوانرێت بۆ ڕەگەزی کچ بەکار بێت، چونکە لە وشەکەدا، ئاماژە واتاییەکان دەلالەت لە مەدلوولێکی واتایی دەکەن کە تایبەتە بە ڕەگەزی نێر. وشەی (مێر) بە مانای ( زیخ، پیاو، لێهاتوو، ئازا، جەنگاوەر، جەربەزە ) و گەلێک واتای دیکەش دێت. هەموو ئەمانەش پەیوەستن بە شوناسی پیاو بوونەوە. هەڵبەتە کە دەگوترێت (مێر منداڵ) مانای ئەوە نییە ئەو منداڵە لەو تەمەنەدا، وەک شێر بێت، یان زیخ وجوامێر بێت، بەڵکو ئاماژەکانی پەیوەستن بە داهاتوو، واتا نەوەی داهاتووە، پیاوی داهاتووە. بارێکی دیکەمان هەیە، کاتێ مێرمنداڵان کەمێک هەڕاشتر دەبن، لە زمانی کوردی پێیان دەگوترێت:_ ( توغیان) واتا کەسێک دەتوانێت بووەستێت و ئامادە ساز بێت، بۆیە وشەی مێرمنداڵان، هەردوو ڕەگەزەکە ناگرێتەوە، لە بەرانبەر ئەو تەمەنە و ئەو پێگەیشتنە بایۆلۆژیەی کوڕان بۆ هەمان قۆناغ بۆ کچ (عازەب) بەکار دێت، واتا کچەکە عازەب بووە و هێشتا نە منداڵی جێهێشتووە بە تەواوەتی، نە بۆتە ئافرەتێکی تەواویش. بێگومان گەرچی لە ڕووی فیزیکییەوە بۆ هەریەک لەو قۆناغانەی ژیان تەمەنێک دیاریکراوە، بەڵام لە ئاستە کۆمەڵایەتی و جەستەییەکەدا، ئێمە ناوی دیکە لەو قۆناغانە دەنێین. بە پێی جاڕنامەی مافەکانی مرۆڤ، هەتا تەمەنی هەژدە ساڵی هەر قۆناغی منداڵییە و مافە سیاسی و دەستوورییەکان لە شێوەی دەنگدان و هەڵبژاردن نایان گرێتەوە واتا هەر منداڵن، بەڵام لە نێوان ئەو ماوە زەمەنییەدا، ناونانی دیکە بۆ تەمەنی مرۆڤ دەبێت وەک ئەوەی باسمان کرد. کەواتا مێر منداڵ بۆ ڕەگەزی کچ بە شێوەیەکی ڕەها بەکار نایەت.

سەرنجی دووەم:
مامۆستا عەلی حەمە ڕەشید بەرزنجی، لە میانەی وتارێکیدا کە باسی ڕۆمان دەکات لە بارەی کتێبێک بۆ منداڵان ، نووسیویەتی:( دەکرێ وشەی مێر لە منداڵ بکرێتەوەو تەنها بنووسرێت ڕۆمان بۆمنداڵان) . بێگومان وشەی مێر کە ناوە، دەتوانرێت لە ڕووی ڕێزمانییەوە جیا بکرێتەوە لە منداڵ کە ئەویش ناوێکی سادەیە، بەڵام لە ڕووی واتایەوە (مێرمنداڵ) وشەیەکی لێکدراوەو بە سەریەکەوە واتا دەگەیەنێت و بە جیاکردنەوەیان هەمان واتای ڕاستەقینە و بونیادی خۆی نامێنێت. لێرەوەش کە ئێمە دەڵێین مێرمنداڵان ئەوا مەبەستمان منداڵ و مێر نییە بە جیا، بەڵکومەبەست (مێرمنداڵە) بە سەریەکەوە وەک دەستەواژەیەکی فەرهەنگی و واتاییەوە ئەمە لەلایەک، لەلایەکی دیکەوە، بە بڕوای من، ناونانی ڕۆمان بۆ منداڵان دروست نییە، چونکە هزری منداڵ، هێشتا لەو ئاستەدا نییە ڕۆمان وەربگرێت و بخوێنێتەوە، کە ژانرێکی ئاڵۆز و قورسە و وەک شیعر و چیڕۆکی منداڵان نییە. ڕۆمان بەو پێیەی ڕووداوەکان و کەسایەتییەکانی زۆرترن و پانتایی ڕووداوەکانی فراوانترە، ئەمەش هزری منداڵ تا ڕادەیەک ماندوو دەکات، بە تایبەتیش لەو فۆناغەی دەکەوێتە نێوان شەش ساڵی بۆ دوانزە ساڵی. بۆیە گونجاوترە بنووسرێت:( ڕۆمان بۆ مێرمنداڵان) نەک (ڕۆمان بۆ منداڵان) وەک ئەوەی نووسەر دەیڵێت. چونکە دەشێ ڕووداوەکانی ڕۆمانێک، کە بۆ تەمەنی مێرمنداڵان نووسراوە، بە ئاسانی بگونجێت لەگەڵ ڕادەی هوشیاریی و پێگەیشتنی هزریی مێرمنداڵەکە، بە پێچەوانەی منداڵ کە ڕەنگە هێشتا گەشەی هزریی و هوشیاری فۆرمۆلە نەبووبێت.




گۆڤاری زمان و زار ژمارە ٧

گۆڤاری زمان و زار گۆڤارێکی زمانناسیی وەرزییە…

بۆ خوێندنەوەی ژمارە٧ بە رێنووسی کوردی.. کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی بە ئەلفوبێی لاتینی کلیکی ئێرەبکەن..




بێ ئابڕویی لە تاواندا!.. وەرگیرانی بۆ کوردی: کاوە عومەر

ئاوڕێک لە هێرشی کیمیاوی بۆ سەرقوتابخانەکان و بێدەسەڵاتی حکومەت
دیمانەی حەسەن ساڵحی لەگەڵ حەمید تەقوایی

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید نوسراوەتەوە

حەسەن ساڵحی: مشتومڕ لەسەر تاوانی بە مەبەستی ژەهراویکردنی زنجیرەیی هێشتا لە کۆمەڵگادا گەرمە و کاردانەوەی جۆراوجۆری بەدوای خۆیدا هێناوە. ناڕەزایەتی بەرامبەر بەم تاوانە ترسناکە هەبووە و کۆماری ئیسلامیش کاردانەوەی زۆری نیشانداوە. هەر لە وتارەکانی خامنەییەوە تا دەگاتە لێدوانی جۆراوجۆری وەزارەتی ناوخۆ. تا ئێستا وەزارەتی ناوخۆ سێ لێدوانی لەسەر ئەم بابەتە بڵاوکردۆتەوە و لەو لێدوانانەشدا هەوڵیداوە ڕەهەندەکانی ئەم تاوانە ترسناکە بچووکتر دەربکەوێت، و تاوانەکەی خستۆتە ئەستۆی خەڵکی ناڕازی یان سەرگەرمی خودی خوێندکارەکان . سەرەتا دەمەوێت ڕای ئێوە لەم بابەتە بپرسم، هۆکاری بڵاوکردنەوەی ئەو لێدوانانە چییە؟
حەمید تەقوایی: هەڵوێستەکانی ئەم دواییەی دەسەڵات، لە قسەکانی خامنەییەوە تا ئەم سێ لێدوانەی کە باست کرد، نیشانەی بێدەسەڵاتی و لاوازی حکومەتە. زیاتر لە سێ مانگە تاوانی هێرشی کیمیاوی بۆ سەر قوتابخانەکان بەردەوامە و خامنەیی و سەرۆکانی حکوومەتیش بێدەنگ بوون لەو بارەیەوە، جگە لە لێدوانە دژبەیەکانەی بەشێک لە بەرپرسانی باڵای حکوومەت کە دەڵێن ئەمە کاری گرووپەکانی نزیک لە تاڵیبان یان کاری لایەنگرانی دروشمی ژن ژیان ئازادییە یان ئەوە فەسادی خودی خوێندکارانە و هیچیان نەبوو بیڵێن لەسەر ئەم جۆرە قسە بێمانایە. پاشان لەناکاو دوای سێ مانگ خامنەیی باسی ئەم بابەتە دەکات و دواتر وەزارەتی ناوخۆ لە ماوەی دوو ڕۆژدا سێ لێدوان دەدات! سەرەتا ئەمە نیشانەی سەرلێشێواوی و بێدەسەڵاتی حکومەتە.
گاڵتەجاڕی لە دەقی ئەم ڕاگەیاندنانە، ڕسوا و بێمانا و بێڕێزانەدا دەچۆڕێت. بانگەشەی ئەوە دەکەن کە لەم ڕووەوە خەڵکیان بردووە و ڕێنمایییان کردووە، ئینجا ڕوونی دەکەنەوە کە مەبەستیان خوێندکارەکانە! زیاتر لە سێ مانگە هێرشیان کردووەتە سەر قوتابخانەکان و زیاتر لە پێنج هەزار کەسیان ژەهراوی کردووە، لانیکەم دوو کەس کوژراون و ئەم تاوانە تا ئێستاش بەردەوامە، ئینجا بە و پەڕی رسواییانەوە ڕایدەگەیەنن کە هەندێک خوێندکاریان گرتووە و ڕێنمایییان کردووە! ڕایدەگەیەنن ئەو کەسانە دادگایی دەکەین کە پەیوەندییان بە میدیای بیانیەوە کردووە و “ئاگرەکەیان خۆشکردووە” دەخەینە ژێر چاودێریەوە! واتە لە ڕاستیدا خەڵکی لەوقاودەرو خۆپیشاندەران!لەگەڵ دایکان و باوکانی نیگەرانی قوتابیان لەبەردەم قوتابخانەکاندا لێیان دەدرێت، تەنانەت ڕاپۆرتی پزیشکی نەخۆشخانەکەش نادەن بە کەسوکاری قوتابیانی نەخۆشخانە. خێزانەکان نازانن منداڵەکانیان تووشی چ جۆرە ژەهراویبوونێک بوون و ئاڵۆزی و مەترسییەکانی چین. تەنانەت درێغی لە پیدانی ئەم زانیارییە پزیشکییەشدا بە بنەماڵەکان دەکەن و دواتر بەوپەڕی بێڕێزی و دووڕووییەوە دەڵێن خوێندکارمان دەستگیر کردوە و ڕێنماییمان کردووە! یان هەوڵ دەدەن مەسەلەکە بێ بایەخ بکەن. دەڵێن لە چەند قوتابخانەیەکدا ئەمە ڕووی داوە و زۆرێکیان بە شێوەی ڕاگوزەر لە نەخۆشخانە چارەسەر کراون! بە بەڕووی ناموبارەکیاندا ناهێنن کە زیاتر لە ٣ مانگە تاوانێک لە سەدان قوتابخانە لە دەیان شار و لانیکەم لە ١٥ پارێزگای وڵاتدا دەگوزەرێت و حکومەت تەنها چاودێری دەکات. کاتێکیش هەڵوێستی وەرگرت و لێدوانێکی دا، ئەم جۆرە قسە بێمانایەی کرد. لە تویتەر و سۆشیال میدیادا بە ئابڕولە تاواندا ناوم بردووە. بەڕاستی کەسانی بێ ئابڕون.
پرسیارت کرد، بۆ ئەم بێمانایە پێکەوە دادەنێن؟ هۆکارەکەی ئەوەیە کە ڕووبەڕووی هێرشی کۆمەڵگا بوونەتەوە. ڕووبەڕووی ناڕەزایی بنەماڵە و مامۆستایان و چین و توێژە جیاوازەکانی خەڵک بوونەتەوە. کۆبوونەوەی ناڕەزایی خێزانەکان لەبەردەم قوتابخانەکان تا دێت فراوانتر دەبێت، هاواری ناڕەزایی مامۆستایان بەرز بووەتەوە.شورای هەماهەنگی مامۆستایان داوای ١٦ی ئەسفەندی کرد و لە زیاتر لە ٣٠ شاردا خەڵک لە وەڵامی ئەم بانگەوازەدا هاتنە سەر شەقامەکان. حکومەت لەبەرامبەر ئەم شەپۆلە ناڕەزایەتییەدا تووشی شۆک بووە و دەیەوێت بە جۆرێک لە جۆرەکان کێشەکە چارەسەر بکات. ئەم هەڵوێستانە هەمان شێوازی نزیکبوونەوەیان لە پرسی کەوتنەخوارەوەی فڕۆکەکە. سەرەتا ڕەتیانکردەوە تەقەیان لە فڕۆکەکە کردبێت، بەڵام دواتر ناچاربوون بە جۆرێک دان بە ڕۆڵی خۆیاندا بنێن و دواتر ئەو پرسە پەردەپۆش بکەن. ئەمڕۆش هەوڵ دەدەن هەمان پرۆسەی هێرشی کیماوی بۆ سەر قوتابخانەکان پەیڕەو بکەن. ئێمە لەگوڵ پرۆسەیەکی وادا بەرەوڕوین.
حەسەن ساڵحی: ئێوە ئاماژەتان بە ناڕەزایەتی خەڵک کرد، کە باسیان لێوە دەکەین. بەڵام ئایا ئەگەری ئەوە هەیە لە ئەنجامی ئەم ناڕەزایەتیانەی کە ئێوە باستان کرد، کۆماری ئیسلامی کۆتایی بە هێرشی کیمیاوی بۆسەر خوێندکاران بهێنێت؟
حەمید تەقوایی: بەڕای من نەک هەر توانایە هەیە، بەڵکو تاکە ڕێگەیش هەر ئەوەیە. مەحاڵە بە خەیاڵتدا بێت کە بتوانن بە هەر شێوازێکی تر دەستبەرداری ئەم تاوانەببن. تاکە ڕێگا بۆ هێرشکردن و ناڕەزایەتی دەربڕین ئێمە بە شێوەیەکی بەرفراوان خەڵکە. دیارە مەبەستم لە خەڵک، لە هەنگاوی یەکەمدا ئەو مامۆستا و قوتابیانەن کە دەتوانن ببنە جوڵێنەری هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین دژ بەم تاوانەی حکومەتبن. ئەمە کێشەیەک نییە تەنها پەیوەندی بە خێزانی قوتابیانەوە هەبێت، کێشەیەکی کۆمەڵایەتییە. ئەمە هێرشی حکومەتە بۆ سەر هەموو کۆمەڵگا. دەبینین هێرشەکەی لە قوتابخانەکان تێپەڕیوە و درێژبووەتەوە بۆ هەندێک ناوەندی بازرگانی و وێستگەی میترۆ. هەموو کۆمەڵگا لەگەڵ حکومەت خەریکی شەڕە و لەم خەباتەدا خەڵک بە ڕێکخستن و هێرشی هەمەلایەنە بۆ سەر حکومەت دەتوانن ئەم تاوانە ڕابگرن. ئەمەش بەتەواوەتی لەتوانادایە.
حەسەن ساڵحی: وەک ئاماژەت پێدا، لە ١٦ی ئاەسفەند، بانگەوازێک لەلایەن ڕێکخراوی سەرتاسەری مامۆستایانەوە کرا بۆ دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر بەم هێرشە زنجیرەییانەی ژەهراویکردن بۆ سەر خوێندکاران، کە وەڵامێکی بەرفراوانی لێکەوتەوە. خەڵک بە ڕوونی وەڵامی ئەرێنییان دایەوە بۆ بانگەوازی ئەنجومەنی هەماهەنگی سەندیکاکانی مامۆستایان، کە لەلایەن چەندین دامەزراوە و ڕێکخراوی دیکەی بەناوبانگ و ناسراوەوە پاڵپشتی کرا. ئەم ڕێکخراوانە مێژوویەکی دوورودرێژیان هەیە لە خەباتکردن و لە کۆمەڵگادا ناسراو و خۆشەویستن. ئایا ئەمە ڕووداوێکی ناوازە بوو و تەنها پەیوەندی بە قوتابخانەکانەوە هەبوو، یان ئێمە شاهیدی خاڵی وەرچەرخانین. ئایا ئەمە بەو مانایەیە کە شەقام بەستراوەتەوە بە بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان و دامەزراوە خاوەن پێشینەکان کە ساڵانێکە ناڕەزایەتی ڕێکخراو ڕێکدەخەن؟
حەمید تەقوایی: پێموایە خاڵی دووەم کە باست کرد لێرەدا ڕاستە. ئەمەش بەو مانایەیە کە ڕێکخراوێکی باوەڕپێکراو و لەمێژینەی سەرتاسەری لە ژێر ناوی شورای هەماهەنگی ڕێکخراوەکانی یەکێتی مامۆستایان کە ساڵانێکە بانگەواز و ڕێکخستنی کۆبوونەوە و ناڕەزایەتی و مانگرتنی مامۆستایان دەکات، هەنگاو دەنێتە مەیدان و داوای ناڕەزایەتی سەرتاسەری دەکات لە ڕۆژی سێشەممەی ١٦ی ئەسفەند. . یەکێک لە داواکارییە سەرەکییەکانی ئەم بانگەوازە ناڕەزایەتی دەربڕین بوو بەرامبەر بە هێرشی کیمیاوی بۆسەر قوتابخانەکان، داواکارییەکانی دیکەش داواکاری بەردەوامی مامۆستایان بوو، کە شورای هاوئاهەنگی ماوەیەکی زۆرە خەبات دەکات بۆ جێبەجێکردنی. ئەمەش جۆرێکە لە پەیوەندی نێوان بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان و بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی ئێستا. ئێمە شاهیدی ئەوە دەبین کە ڕێکخراوێکی لەمێژینە کە بەدرێژایی ساڵان لە دڵی خەباتی مامۆستایاندا بۆ داخوازییە تایبەتەکانیان دروست بووە و ماوەیەکی زۆریش چالاک بووە، ئەمڕۆ دژی کێشەیەکی توندی کۆمەڵایەتییە، واتە هێرشی کیماوی بۆسەر خوێندکارانە ، کە لە ڕاستیدا هێرشێکە بۆ سەر هەموو کۆمەڵگەیە، بانگەوازێکی سەرتاسەری دەکات و لەلایەن کۆمەڵگاوە پێشوازی لێدەکرێت. لە ١٦ی ئەسفەنددا لە چەند پارێزگایەک و لە نزیکەی ٤٠ شاردا کۆبوونەوە و خۆپیشاندان بەڕێوەچوو.
بێگومان ئەمە یەکەم پەرەسەندنی بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان نەبوو لە شۆڕشی ئێستادا. بۆ نموونە لە ٢٥ی بەهمەن، بیست ڕێکخراوی پێسەیی کرێکاری مەدەنی کە شورای هاوئاهەنگی یەکێکە لە ئیمزاکاران، جاڕنامەی بڵاوکردەوە کە لە مەیدانی خەباتی دیاریکراو تێدەپەڕێت و لە ڕاستیدا داواکاری و ئامانجەکانی شۆڕشی ئێستا ڕادەگەیەنێت. ئێستا بە بانگەوازی ١٦ی ئەسفەند ئەم ڕێکخراوانە لە بواری ئاڕاستەکردنی ناڕەزایەتی شەقامیشدا چالاکن. ڕاستە بابەتی ژەهراویکردنی قوتابیان زیاتر لە هەموو کەسێک پەیوەندی بە مامۆستایانەوە هەیە و بۆ ئەوانیش گونجاو بوو ئەم بانگەوازە بکەن، بەڵام ئەمە بزووتنەوەیەک لە دڵی شۆڕشی ئێستادایە. کاتێک ئەم کۆبوونەوانە ڕوویاندا، ئەوە لە تەنها ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر کیمیاباران تێپەڕی و وەک هەموو ناڕەزایەتییەکانی ٥ مانگی ڕابردوو، بە دروشمی “بمرێت ئەم حکومەتە منداڵ کوژە” و گۆڕا بۆ هێرشکردنە سەر تەواوی حکومەت بۆ بمرێت تاڵیبان، چ ئێران بێت یان ئەفغانستان” و “بمرێت بۆ خامنەیی” و هاوشێوەکانی. بەم شێوەیە ناڕەزایەتییەکانی ١٦ی ئەسفەند بوو بە دەرئەنجامێکی دیکەی پرۆسەی شۆڕش لە دژی هەموو حکومەت. سروشتییە لە بانگەوازی مامۆستایاندا دروشمی لەو جۆرە نەبووە، بەڵام لە ڕاستیدا مامۆستایان گۆڕەپانێکیان بۆ خەڵک کردەوە کە جارێکی دیکە بێنە سەر شەقامەکان و ناڕەزایەتی خۆیان نەک هەر لە دژی هێرشی کیمیاوی، بەڵکو لە دژی هەموو حکومەتی تاوانکاری کۆماری ئیسلامی بەرز بکەنەوە .
حەسەن ساڵحی: لە بانگەوازی حیزبدا جەخت لەوە دەکرێتەوە کە پێویستە مان بگرێت و ناڕەزایەتی دەرببڕێت لە بەرامبەر کیمیابارانکردنی قوتابخانەکانی کۆمەڵگادا. ئێوە جەختی تایبەتتان لەسەر مانگرتن کردووە. مانگرتن لە قوتابخانەکان و مانگرتن لە مامۆستایان بۆ ڕێگریکردن لەم تاوانە. بەڵام هەمووان لەگەڵ بانگەوازی مانگرتنەکەدا نین. دەڵێن داخستنی قوتابخانەکان ئەو ئامانجەیە کە کۆماری ئیسلامی بەدوایدا دەگەڕێت. وەڵامی ئێوە بۆ ئەم ئارگیومێنتە چییە؟
حەمید تەقوایی: بەڕای من ئامانجی حکومەت داخستنی قوتابخانەی کچان نییە. ئەگەر بیەوێت ئەم کارە بکات، دەیتوانی لەم سێ مانگەدا ڕایبگەیەنێت کە قوتابخانەکان داخراون تا ئاگادارکردنەوەی زیاتر، بۆ نموونە بۆ پاراستنی گیانی قوتابیان. ئەو کارەی نەکرد، بەپێچەوانەوە بەرپرسانی حکومەت چەند جارێک ڕایانگەیاند کە قوتابخانەکان داناخەن و ئەمە خواستی نەیارانە و هتد.
بەڕای من هۆکاری ئەمهێرشە کیمیاویە بۆ سەر قوتابخانەکان قەیرانەکەیەتی. هێرشکردنە سەر قوتابخانەکان، وەک تەقەکردن لە فڕۆکە، هەوڵێکە بۆ ئەوەی قەیرانی مانەوەی حکومەت بە قەیرانێکی دیکە سێبەر بکات. هەرکاتێک تووشی کێشە بوون، هەوڵ دەدەن بە دروستکردنی قەیران، زەین بەلاڕبەرن. ئەوان دەست دەکەن بە جەنجاڵی و مشتومڕ و بە بڕوای من بە ئەنقەست لێدوانی دژ بەیەک بڵاودەکەنەوە بۆ ئەوەی حەقیقەت لەو نێوەدا ون بێت. ئەمە هەوڵێکی بێهودەیە بۆ ڕزگاربوون لە “قەیرانی” شۆڕش لە دژی هەموو سیستەمەکەیان. هێرشکردنە سەر قوتابخانەکان هەمان لۆژیکی ئاگربەردانە لە زیندانی ئەوین، یان هێرشکردنە سەر شاچراغ، یان تەقەکردن لە فڕۆکەیەکی هەیە. لە ڕەهەندێکی گەورەتر و تاوانکاریتردا هەمان فێڵە. لەم حاڵەتە تایبەتەدا ئامانجێکی دیکەی ڕێژیم، ترساندن و زەوتکردنی ئەو خوێندکارانەیە کە لە پێشەنگی ئەم شۆڕشەدا بوون و ئێستاش هەن. ئەمانە پاڵنەرەکانی حکومەتن.
بەڵام ئەگەر بەشێک لە حکومەت بیەوێت قوتابخانەی کچان دابخات، مانگرتن سیناریۆی حکومەت نییە. تەنانەت ئەگەر وا گریمانە بکەین کە حکومەت ویستوویەتی قوتابخانەکان لەناو ببرێن، کاتێک مامۆستایان مان دەگرن و داوای ڕاگرتنی دەستبەجێی ئەم تاوانە و ناساندن و دادگاییکردنی بەرپرسان و ئەنجامدەرانی دەکەن و خانەوادەکانیش ڕایدەگەیەنن کە ئێمە منداڵەکانمان نانێرین بۆ قوتابخانە تا ئەو داواکاریانە جێبەجێ دەکرێن، ئەمە چیتر ناتوانێت بەشێک بێت لە سیناریۆی حکومەت، بەڵکو هێرشێکی بەهێزە دژی حکومەت
بەڵام جیا لە هەموو ئەمانە، بەدەر لە لایەنە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەم خەباتە، کە وەک وتم تاکە ڕێگایە بۆ کۆتاییهێنان بەم تاوانە، لە ڕوانگەی ئینسانیشەوە پرسێکی زۆر بەپەلە و ژیانییە. خۆت بخەرە شوێنی خێزانێک کە هەموو ڕۆژێک کچەکەی دەنێرێتە قوتابخانە و نازانێت دەگەڕێتەوە ماڵەوە یان سەر لە نەخۆشخانەوە دەردەهێنیت؟ هه مان نه خۆشخانه که ته نانه ت ڕاپۆرتی ژه هراویبوونی منداڵه که ت و هۆکار و لێکه وته کانی پێ نادات.
ئایا مانگرتن و داخستنی قوتابخانەکان ڕاستترین و مرۆڤدۆستانەترین ڕێگە نییە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم پرسە؟ لەم دۆخەدا سرووشتیترین و لۆژیکیترین کردار ئەوەیە کە خۆمان بەدوور بگرین لە ناردنیان بۆ قوتابخانە لە پێناو ڕزگارکردنی ژیانی منداڵەکانمان. بەڵام لە شێوەی حەوشەدا نییە. بەڵکو با ڕایبگەیەنین کە لەبەردەم ئەم تاوانە حکومییەدا بەشداری وانەکان ناکەین. ئەمەش بە تایبەتی لە ئەستۆی مامۆستایاندایە. مانگرتنی مامۆستایان واتە داخستنی قوتابخانەکان و ئەمەش بە مانای ڕزگارکردنی ملیۆنان دایک و باوک لەو کابوسە ڕۆژانەیە کە حکومەت بۆی ئامادە کردووە.
ئێستا قوتابخانەکان شوێنی پەروەردە نین، شوێنی تاوانن. سیستەمی پەروەردەی حکومەتی ئەمڕۆ سیستەمێکی تاوانکارییە. بەزۆری گروپە تیرۆریستییەکان ئەو جۆرە ڕێوشوێنانە دەگرنەبەر و حکومەتەکان لەدژی ئەوان دەوەستنەوە. لێرەدا حکومەت خۆی تیرۆریستە و دەبێت کۆمەڵگا لە دژی بوەستێت. وە یەکێک لە چەکە کاریگەرەکانمان لەم شەڕەدا مانگرتنە. حکومەت قوتابخانەکانی کردووە بە سەنگەرێکی کیمیایی دژی قوتابیان، بەڵام ئێمە دەبێت سەنگەرەکە یەکلایی بکەینەوە. سەنگەری ئێمە شەقامە. ئێمە لە دژی هێرشی کیمیاوی لە شەقامەکان خەبات دەکەین. ئێمە لەبەردەم قوتابخانەکان کۆدەبینەوە، لە هەموو شارێکدا لەبەردەم پەروەردەکان کۆدەبینەوە و ناڕەزایەتی دەردەبڕین و دەمانەوێت دەستبەجێ ئەم تیرۆرە کیمیاوییە بوەستێنرێت و دەستبەجێ بەرپرس و ئەنجامدەرانی ئەم تاوانە بناسێنرێن و دادگایی بکرێن. چەند هەزار کەسی تر دەبێ ژەهراوی بکرێن و ژیان و تەندروستیان بخرێتە مەترسییەوە بۆ ئەوەی خۆمان لە ناردنی منداڵەکانمان بۆ قوتابخانە بەدوور بگرین؟ بەڕای من تەنها کۆبوونەوەکان بەس نین. چ لە ڕوانگەی سیاسی و چ لە ڕوانگەی خەبات وتێکۆشان و چ لە ڕوانگەی مئینسانیەوە، ئێمە پابەندین بە داخستنی قوتابخانەکان. وە ئەمە ئەرکی مامۆستا و خوێندکار و خوێندکارە پێش هەموو کەسێک. خوێندکاران مێژوویەکی دوور و درێژی ناڕەزایەتی و مانگرتنیان هەیە و دەتوانن بچنە ناو ئەم بزووتنەوەیە و بەم شێوەیە دەتوانین سیستەمی پەروەردەی حکومەت بوەستێنین، کە وەک ئەمڕۆ ئاماژەم پێکرد پێویستە ناوی ببرێت سیستەمی تاوان، و گورزێکی بەهێز لە حکومەت بدەین.
حەسەن ساڵحی: لە قسەوباسەکانتاندا دەڵێن حکومەت لەپشت ئەم تاوانەوەیە. باشە چاوەڕێی چی دەکەیت؟ واتە تا کەی دەبێت قوتابخانەکان دابخرێن و مامۆستایان نەچنە سەر کارەکانیان بۆ ڕێگریکردن لەم تاوانە؟ مەبەستم ئەوەیە، دەمەوێت ئەوە بڵێم کە پێویستە بە ڕوونیتر قسە لەسەر ئەم بابەتە بکرێت، و باسێک کە لە ڤیدیۆ کلیپێکدا بینیم کە خێزانەکان گەمارۆی قوتابخانەکانیان داوە، وتیان ئێمە خۆمان ئاسایش دابین دەکەین، بۆچی بۆ نموونە منداڵان دناتوانن ‘ بچنە قوتابخانە و زۆر چالاک بن.بۆ پاراستنی خۆیان، خۆیان کۆنترۆڵی دۆخەکە بکەن. ئایا ئەمە ناتوانێت بەدیلێک بێت؟
حەمید تەقوایی: ئایا شتێکی وا ئیمکانی هەیە؟ تەنانەت ڕێگە نادەن خێزانەکان بچنە ناو گۆڕەپانی قوتابخانەکانەوە. گازی ژەهراوی بڵاودەکەنەوە و دەرگای قوتابخانە دادەخەن. لە هەندێک حاڵەتدا تەنانەت ناهێڵن خوێندکاران لە پۆلەکە دەربچن. چۆن خوێندکار دەتوانێت کۆنتڕۆڵی خۆی بگرێت؟! یەکەی تایبەتیان بۆ دەنێرن و هەر ئێستا ئەم کارەیان کردووە.
شوێنی ناڕەزایەتی شەقامە نەک قەسابخانە. نەک هەر پۆلەکان بەڵکو گۆڕەپانی قوتابخانەکانیش سەلامەت نین. هیچ گەرەنتییەکتان نییە. لەسەر بنەمای خێزانەکان بۆ گەمارۆدانی قوتابخانەکە. نارنجۆک فڕێ دەدەنە ئەو قوتابخانەیەی کە ئەم کارەی کردووە. لە پارک یان گۆڕەپانی تەنیشت قوتابخانەکەوە کەلوپەلی نەناسراو فڕێدەدرایە ناو حەوشەی قوتابخانەکە و دواتر هەموو ژینگەی قوتابخانەکە ژەهراوی دەکرا. لەم شەڕەدا دەبێت بزانین هێزمان لە کوێدایە. دەبێت بزانین چۆن دەتوانین سەرکەوین.
ئەم ڕووبەڕووبوونەوە تا کەی بەردەوام دەبێت؟ تا ئەم ژەهراویکردنی قوتابخانەکان ڕابگیرێت یان حکومەت بڕوخێنرێت. بزانە ئەم کۆمەڵگایە ئاسایی نییە. دۆخەکە ئاسایی نییە. نەک هەر مامۆستا و خوێندکار، بەڵکو هەموو کۆمەڵگا کاردانەوەی هەبێت بەرامبەر بەم دۆخە نائاساییە. دەبێت هەموو تایەکان بوەستێنرێن. چه‌ند درێژه‌؟ تا حکومەت دەڕوخێنرێت. پێویستە سیاسەتی ژەهراویبوون بکرێتە قەیرانێکی کۆمەڵایەتی سەرتاسەری لەدژی ڕژێم. تەنها بیهێنە بەرچاوت ئەگەر ڕووداوێکی لەو شێوەیە لە کۆمەڵگایەکی وەک سوید، یان هەر کۆمەڵگایەکی ئەوروپیدا ڕووبدات، هەموو تایەکان لە جووڵە دەوەستن. مەحاڵ بوو خەڵک بەردەوام بن لە ژیانی خۆیان لە کاتێکدا هێزێک هەیە ڕۆژانە منداڵەکانیان لە قوتابخانەکاندا دەکوژێت. کۆمەڵگا ژیانی ڕۆژانە دەوەستێنێت، جووڵە دەوەستێت تا کێشەکە چارەسەر دەبێت. پرسگەلێکی زۆر سەرەتاییتر لەمە دەبنە هۆی پێکهێنانی مانگرتنی گشتی لەو وڵاتانەی کە بۆنی شارستانیەتیان لێهاتووە بەرامبەر بە حکومەتێک کە نەیتوانیوە بژێوی ژیان و تەندروستی خەڵک دابین بکات. ئەی ئەگەر حکومەت خۆی هۆکاری ڕاستەوخۆی مەترسی خستنە سەر ژیان و تەندروستی منداڵان و هەرزەکاران و ژەهراویکردنیان بێت لە قوتابخانەکاندا. دژی ئەم دۆخە چی دەکەیت؟ دەبێت ڕایبگەیەنین کە ئەم سیستەمە پەروەردەیەمان ناوێت. با منداڵەکانمان ساڵێک نەچنە قوتابخانە. تا حکومەت نەڕووخێنین ناچینە قوتابخانە. ئەم حکومەتە گرنگی بە کاروبارەکان نادات، خەریکی شەڕی ڕووبەڕووی خەڵکە و دەبێت خۆمان بۆ شەڕ ئامادە بکەین. وە گرنگترین و کاریگەرترین چەکی ئێمە مانگرتنە. ئەوەی پێی دەوترێت نافەرمانی مەدەنی و خەواندنی چەرخەکانی بەرهەمهێنان و پەروەردەیی و ئابووری و ئیداریی کۆمەڵگایە. لە سەرەتای شۆڕشی ئێستاوە هەمیشە جەختمان لەسەر گرنگی مانگرتنی سەرتاسەری کردووەتەوە و ئێستا هەندێک مەرج هاتۆتە ئاراوە کە ئەم بابەتە لە جاران بەپەلەتر و بەپەلەتر بووە. ئەوەندەی پەیوەندی بە قوتابخانەکان و ژیان و تەندروستی قوتابیانەوە هەیە، ئەمە بابەتێکی بەپەلەیە.
دەبینیت چەند ڕۆژێکی تر دەچینە ناو پشووەکانی نەورۆز و قوتابخانەکان تا ١٣ی فارودین دادەخرێن، بەڵام گفتوگۆکەم تەنها لەسەر هەفتەیەک و دوو هەفتە نییە. مشتومڕەکە ئەوەیە تا کیمیابارانی قوتابخانەکان بەردەوام بێت، پێویستە قوتابخانەکان دابخەین. هیوادارم بتوانین بە زووترین کات حکومەت ناچار بکەین ئەم تاوانە ڕابگرێت، بەڵام ئەگەر بوەستێت، ئێمە کۆڵ نادەین. بزووتنەوەی سکاڵاکردن و بەدواداچوون بۆ ئەم تاوانە تازە دەستی پێکردووە. وەک دۆسیەی تەقەکردن لە فڕۆکەکە، بەرەیەکی نوێ لە شەڕی ئێمە لەگەڵ حکومەتدا کراوەتەوە. ئەم تاوانە لە کارنامەی ڕەشی حکومەتدا تۆمار کراوە.
لە هەموو حاڵەتێکدا، تا ئەو شوێنەی پەیوەندی بە ژیان و تەندروستی منداڵەکانمانەوە هەیە، گرنگترین شت ئەوەیە کە تا ئەم شەڕە ڕانەگیرێت، منداڵەکانمان نەنێرین بۆ مەیدانی شەڕی کیمیایی. هیوادارم دوای پشووی نەورۆز ئەم بابەتە چارەسەر ببێت. دیارە ئەگەر ئەمە ڕوونەدا، خەباتی ئێمە لەو بوارەدا بەردەوام دەبێت.
حەسەن ساڵحی: پرسیاری منیش هەر ئەوەیە، ئەم ناڕەزایەتیانە بەرامبەر بە ژەهراویکردنی بە ئەنقەست کۆتایی چی دەبێت؟ بەڕاستی دەتوانن هێرشە تیرۆریستییە کیمیایی و بایۆلۆژییەکان بۆ سەر قوتابخانە و میترۆ و زانکۆ و بەشەناوخۆییەکانی زانکۆ ڕابگرن؟ ئایا ڕێگاچارەیەک هەیە بۆ ئەوەی حکومەت لەم قەیرانە دەربچێت؟
حەمید تەقوایی: چارەسەری حکومەت تەسلیمبوونە بە ئیرادەی خەڵک. لەوانەیە بەسەرخۆیدا نەهێنێت، بەڵام لە ڕاستیدا ناچار دەبێت ئەم تاوانە ڕابگرێت. دەتوانین حکومەت ناچار بکەین. بەتایبەت کە حکومەت ناتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر درێژە بەو جۆرە کارە تاوانکاریانە بدات چونکە تەنانەت لەسەر ئاستی جیهانیش ڕوبەڕوی قەیران و ناڕەزایەتییەکی بەربڵاو دەبێتەوە کە بەرگەی ناگرێت. ناچارە، ناچاری دەکەین دابنیشێت. دەبینیت هێرشەکانی پێشوو، وەک تەقەکردن لە فڕۆکەکە یان هێرشکردنە سەر زیندانی ئەوین، کەیسێکی نموونەیی بوون، بەڵام هێرشەکانی سەر قوتابخانەکان زنجیرەیی و زنجیرەیین. دواجار کوشتنی زنجیرەیی دوای ماوەیەک کۆتایی هات. لە هەر حاڵەتێکدا حکومەت ئەمە تەواو دەکات و دەبێت هەوڵبدەین بە هێرش و پێشکەوتنەکانمان و دواجاریش بە فەزیحە و لاوازی و بێدەسەڵاتی حکومەت هەوڵی ئەوە بدەین کە ئەمە ڕووبدات. لە هەر حاڵەتێکدا حکومەت ئەم تاوانەی لە مەلەفی خۆیدا تۆمار کردووە و ئەم گۆڕەپانە دەبێتە بەرەیەکی سەرەکی خەباتمان تا ئەو ڕۆژەی حکومەت دەڕووخێنرێت. ئێمە نە لێیان خۆش دەبین و نە لەبیریان دەکەین.
حەسەن ساڵحی: حکومەت دەڵێت خەتای خۆپیشاندەرانە،دەستی ئەوانی تیدایە. ناوی هێزە یاخیەکان دەهێنن. پرسیارەکەم ئەوەیە چۆن ئەم فێڵە هەڵبوەشێنینەوە؟ گریمان پێکهێنانی لێژنەی ئاشکراکردنی ڕاستیەکان ،بە بەشداری و ئیرادەی خەڵک، یان لە دەرەوە، ڕۆڵی نەتەوە یەکگرتووەکان، دامەزراوەکانی مافی مرۆڤ، ئایا ئەمانە دەتوانن کاریگەر بن لە ڕوونکردنەوەی ڕاستییەکاندا؟
حەمید تەقوایی: ئەم بانگەشانە لە زۆر درۆی تری ئەم حکومەتە فەزیحەترن. چۆن دەکرێت هێزێک دژ بە حکومەت، و تەنانەت لە خودی قوتابیانیش بێماناتر، دەستیان بە سەرچاوەکانی گازی ژەهراوی بگات؟! ئایا دەتوانرێت ئەمانە لە بازاڕ بکڕدرێت؟ وە دواتر ڕەهەندەکانی کێشەکە ببینە. ئەمە لە دەیان شار و سەدان قوتابخانە ڕووی داوە. ئەم تۆڕە تەنها دەتوانێت دەوڵەتی بێت. وەک ڕۆژ ڕوونە. لیژنەی دۆزینەوەی ڕاستییەکان پێویست نییە. بەڵێ، کام ئۆرگانی نێودەوڵەتی تەنها لە ڕوانگەی یاساییەوە پەیڕەوی لە مەسەلەکە دەکەن، دەتوانن بچن بۆ دۆزینەوەی ڕاستی، بەڵام لە ڕوانگەی خەڵکەوە، ئایا پێویست بوو ڕاستیەکان بۆ تاوانی هیتلەر یان پینۆش بدۆزرێتەوە؟! سەبارەت بەو فاشیستە ئیسلامیانەش کە ئێران حوکم دەکەن، ڕاستییەکە وەک ڕۆژ ڕوونە. مرۆڤ دەبێت خۆی گێل بکات. وەک وتە بەناوبانگەکە دەڵێت، سوکایەتیکردنە بە زیرەکی مرۆڤ ئەگەر تەنانەت کەسێک ئەگەری ئەوە بدات کە ئەمە کاری هەر هێزێکی ترە جگە لە حکومەت. پێنج هەزار خوێندکار لە سەرانسەری وڵات ژەهراوی بوون و ئەمەش زیاترە لە سێ مانگە درێژەی هەیە. تەنها دەتەوێت بەدواداچوون بکەیت کێ بەرپرسیارە! لەم ماوەیەدا حکومەت تا چەند ڕۆژێک لەمەوبەر بێدەنگ بووە و هەندێکیش قسەی دژبەیەکیان بە خەڵک داوە و ئێستاش کە هەڵوێستی فەرمییان گرتووە، لۆمەی خوێندکاران و هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن دەکەن. دەڵێن ئەمە گاڵتە و سەرکێشی منداڵانەی قوتابیانە! ئەمە تاکە نیشانەی بێدەسەڵاتی و وەهمیی حکومەتێکە کە نوقمی تاڵاوی شۆڕشە. پێم وایە ڕاستییەکە ڕوونە. دەبێت هێرش بکەین. پێویست ناکات چاوەڕێی ئەنجامی هیچ دۆزینەوەی ڕاستییەکان بکەین. هەموو خەڵکی ئێران دەزانن دەستی حکومەت لەم کارەدایە. بەرپرسەکانی حکومەت خۆیان بە زمان بێ زمانیان دانیان پێداناوە. قسەکانی ئەم دواییەی خامنەیی ئەوە بوو کە هەندێک کەس تێوەگلاون. بە پێچەوانەی پیشەی هەمیشەییان ئەمریکا و ئیسرائیلیان تاوانباری نەکرد، چونکە دەزانن ئەم خەنەیە ئیتر ڕەنگی نییە. خوشیان دان بە شێوازی ئاسایی چەوت و درمی خۆیاندا دەنێن. ئەوان لەناو ئەو چاڵەدا کە بە خۆیان هەڵیان کەندووە، خەریکی پەلەقاژێن، بەڵام ڕاستییەکان بۆ ئێمە ڕوونە. ئێمە تەنها بە مانگرتن و هێرشی یەکگرتوومان لە دژی حکومەت دەتوانین بیخەینە سەر ئەژنۆ و دەستبەجێ ئەم تاوانە ڕابگرین.

٨ی مارس ٢٠٢٣، ١٧ی ئەسفەن ١٤٠١




نامەیەک لە مەولانا خالیدی تازەکەرەوەی رێبازی نەقشبەندیەوە بۆ بۆرژوای نیشتیمانی فاروقی مەلا مستەفا.. لە رێگای عەتا قەرەداخیەوە*

سڵاو و سوپاس کە تۆ وەکو سەرمایەدارێکی ئەو میللەتەی کە من یەکێک لە ئەندامانی بووم و لە هەمان نیشتیماندا چاوم بە دنیا هەڵهێناوە، کۆڕم بۆ ساز دەکەیت. راستە تۆ وەکو خزمی من ئەوە دەکەیت، کە من ئێستا نازانم ئەو پەیوەندیە چۆنە، کە خۆت بە خاوەنی من کردووە، بۆ ئەوە سوپاست دەکەم.
لەبەر چەند هۆکاریك لە رێگای ئەم کەسەوە نامەت بۆ دەنێرم، یەکەمیان لەبەرئەوەی ئەم کەسە یەکێکە لە نەوەکانی مامۆستای دوو قۆناغی خوێندنم یەکەمیان شێخ عەبدول لەتیفی قەرەداخی لە زەردیاوای ئەوسا، کە سەرەتای خوێندنم لای ئەو دەستپێکردو لە نوری عیرفانی بەهرەمەند بووم، دووەمیان مامۆستای پایە بەرزم کە ئیجازەی خوێندم لای وەرگرت کە ئەویش شێخ قەسیمی مەردۆخی سەنندەجی بوو. هۆکاری ترم ئەوەیە کە ئەم کەسە جیاواز لەوانەی کە خۆیان بە ژیان و نووسین و بەرهەمەکانی منەوە خەریک کردووە، توانیوێتی پرینسیپی رێبازی نوێکراوەی من بناسێت و لەوەش تێبگات کە ئامانج و گوتاری کارکردنی من چی بووە، بەشێوەیەکی دوور لە دوو دڵی و بێ هیچ ترسێکیش گلەیی و کازاندەی ئەوەی لێکردووم و رەخنەشی لێگرتووم کە بۆچی من سەنگەرم چۆڵ کردووە. هۆکارێکی تریش هەیە ئەم کەسە هەرچۆن پرینسیپی رێبازەکەی منی پەیوەست بە میللەتەکەمان، واتە کورد دیاری کردووەو لە دوو خاڵدا کۆی کردووەتەوەو ئەوەش راستترین و دروستترین ناسینی من و رێبازەکەمە پەیوەست بە کورد. بەهەمان شێوە باش تۆیشی ناسیووەو لە کاتێکدا چەپەکانی کورد رقیان لە سەرمایەدارانی کوردەو سەرمایەدارانی کوردیش وەکو کۆیلە سەیری ئەهلی کارو بازاڕو زەحمەتکێشی کورد دەکەن، ئەم کەسە تۆی وەکو سەرمایەدارێکی نیشتیمانی ناودێرکردووەو هیواخوازی ئەوەیە کە کورد هەزاران سەرمایەداری نیشتیمانی پێشکەتنخوازی وەکو تۆی هەبێت، چونکە ئەو لە کۆی نووسین و بەرهەمەکانیدا بە دوای ئەوەدا گەڕاوە کە بۆچی کورد وەکو میللەتانی تر نەیتوانیەوە لە پەرەسەندنی خۆیدا دەوڵەت دروست بکات؟ هۆکاری ئەمەشی گێڕاوەتەوە بۆ شێواندنی پەرەسەندنی سروشتی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگای کوردی و دروستنەبوونی چینی ناوەند، یان بۆرژوای نیشتیمانی کوردی.
هەروەک ئەم کەسە لە نووسینەکانیدا سەبارەت بە رێبازەکەی من و رۆڵی من لە نوێکردنەوەی ئەم رێبازەداو شوێن و پێگەی من، دوو خاڵی زۆر بنەڕەتی دیاریکردووەو ئەو دوو خاڵەش گەوهەری پریسیپی رێبازی نەقشبەندین، بەو شێوەی کە من نوێمکردووەتەوە. یەکەمیان ئەوەیە کە وەکو ئەو دەستنیشانی کردووە رێبازەکەی من رێبازی چینی خوارەوەی کۆمەڵگایە، رێبازی خەڵکە، رێبازی دەستی کارە، کە لە سەردەمی مندا جوتیارو رەنجبەرو وەرزێرو سنعەتکارە سادەکانی سلێمانی دەگرتەوە، کە ئەو کاتە شارەکە سەرباری ئەوەی پایتەختی ئیمارەتی بەبە بوو، بەڵام شارێکی بچووک بوو، تازبە تازە سەرەتا سادەکانی مانیفاکتۆریا خەریکبوو دەردەکەوت، رێبازەکەی من رێبای ئەم بەشانەی خوارەوەی کۆمەڵگای کوردی ئەو کاتە بوو. خاڵی دووەم کە ئەم کەسە دەستنیشانی کردووە ئەگەری یەکگرتنەوەی هەستی سادەی نەتەوایەتی کوردی تازە دەرکەوتووی ئەو کاتە بوو لەگەڵ پرینسیپەکانی رێبازەکەی مندا، هەمان شێوەی یەکگرتنەوەی هەستی نەتەوایەتی فارسی و مەزهەبی شیعە کە چۆن یەکگرتنەوەی ئەو دووانە بوون بە بنەما بۆ دروستکردنەوەی کەسێتی تێکشکاوی فارسی یان ئێرانی لە لایەن عەرەبە مسوڵمانەکانەوە. ئەمیش لە منی خواستووە کە دەبووا ئەو دەم کارم بکردایە بۆ یەکخستنی ئەو هەستە سادە نەتەوەییەی کوردو پرینسیپەکانی رێبازی نەقشبەندی کە وەکو ئەو دەڵێت رێبازی رووبەرە فراوانەکەی کۆمەڵگایە کە چینی خوارەوەی کۆمەڵە. کورت و کرمانج ئەگەر ئێوە دەتانەوێت پێگەی من بناسن و بەرز رایبگرن، کە دڵنیام هەر ئەوەشتان دەوێت، ئەوا بە باسکردنی ژیانی ئاسایی من کە هاوشێوەی ژیانی هەر مەلاو پیاوێکی ئایین و رابەرێکی ئایینی ترە، سودێک بە میللەتەکەمان ناگەیەنێت چونکە لە پێش من و لە سەردەمی من و لە داوی منیش چەندین مەلای شارەزای کورد لە بواری ئیسلام و ئیسلامناسیدا هەبوون و هەن، کە مامۆستاکانی منیشیان تێدایە، لە بواری شیعرو ئەدەبدا دەیان شاعیری لەم من داهێنەرترو پڕ بەرهەمتر هەبوون لە ئەدەبی کوردیدا، مەلای جزیری و ئەحمەدی خانی و خانای قوبادی و سێ کوچکەی بابان کە هاوچەرخی من بوون و مەولەوی و مەحوی و گۆران و هی تریش لە دوای من زۆر لە من شاعیرتر بوون، لە پێش منداو لە سەردەمی منیشدا متەسەوفی گەورەی کورد هەبوون کە هاوشانی منیشیان تێدابووە، نموونەی دیاری هاوسەردەمی من رابەری رێبازی قادری پایەبەرز شێخ مارفی نۆدێ کە خاوەن پێگەیەکی بەرزی زانستی و تەسەوف بوو. شوێنکەتووەکانیشی هەتا ئێستا هاوشێوەی شوێنکەوتووانی من دیارو لەبەرچاون، نەک هەر لە کۆمەڵگای کوردیدا بەڵکو لە ناو جیهانی ئیسلامیدا ئامادەبوونیان هەیە. کەواتە باسکردنی ئەم بابەتانە لە ژیانی زانستی و کۆمەڵایەتی و ئەدەبی و مندا، کە تەنیا تایبەت نین بە من نە پێگەی من بەرز دەکەنەوە نە پێگەی من دەردەخەن. کەواتە ئەگەر تۆی بەڕێز دەتەوێت پێگەی من دەربخرێت، دەبێ بە دوای تایبەتمەندییەکانی مندا بگەڕێن، تایبەتمەندیی منیش روون و ئاشکرا ئەگەر تەنیا لە چوارچێوەی ئایین و تەسەوف و ژیانی ئاسایی و ئەدەب و نامە گشتیەکانمدا چوارچیوە بدرێت و باس بکرێت، ئەوا هیچ تایبەتمەندیەک بۆ من دروست ناکات. کەواتە بگەڕێن بە دوای تایبەتیەکانی مندا. تایبەتمەندییەکانی من وەکو پێشتر گووتم دوو خاڵەو سەرئەنجام ئەویش کۆکردنەوەی هەردووکیانە لە چوارچێوەی گوتارێکدا کە ناوی گوتاری کوردیە، ئەویش یەکپێگرتنی پرینسیپەکانی رێبازەکەی منە، رێبازی نەقشبەندی نوێکراوە لەگەڵ هەستی نەتەوایەتی کوردیدا، کە ئەویش لەو وتەیەی خۆمەوە سەرچاوە دەگرێت، کاتێ شێخەکەم شێخ عوبەیدوڵای دەهلەوی ئیجازەی تەریقەتی پێدام، پێی فەرمووم خالید چیت دەوێت؟ وەڵامم دایەوە قوربان: دین و دنیا. دین واتە ئیسلام، کە ئیسلامم دەویست بۆ خزمەتی دنیا، مەبەستم لە دنیا ژیانی میللەتەکەم بوو، کە بگاتە ئاستی ژیانی میللەتانی تری پێگەیشتوو، ببێتە خاوەنی راستەقینەی خۆی، واتە پێموابوو ئایین سەرباری پەیامە رۆحیەکەی کە بریتیە لە پەیوەندی تاکەکەس و خوای خۆی، دەبێ بە ئەرکی کۆمەڵایەتی و نیشتیمانی و نەتەوەیش بارگاوی بکرێت. هەر ئەمەش گەوهەری پرینسیپی رێبازی نەقشبەندی و سەردەمی من و دوای منە. ئەگەر ئێوە دەتانەوێت خزمەتی من بکەن، دەبێ لەم روانگەیەوە باسی کارو پرۆژەکەی من بکەن. دیارە پرۆژەکەی من لە سەردەمی خۆمدا نەگەیشتە ئەنجام. من بۆ ئەوەی خوێن نەڕژێت، سەنگەرم چۆڵ کرد، هەرچەندە هەڵگری ئەم نامەیە بۆ تۆی بەڕێز سەرباری دیاریکردنی چوارچێوەی پرۆژەکەی من و گوتارو گەوهەری پرۆژەکەی من لە کتێب و باسەکانی تریدا، بەڵام رەخنەی تووندی لێگرتووم و ئەو پێیوایە نەدەبوو لەژێر هیج فشارێکدا من سەنگەرم چوڵبکردایەو پشتم لە ئەهلی کەسەبەو چینەکانی خوارەوەی میللەتەکەم بکردایەو رێگای ئاوارەیم هەڵنەبژاردایە. ئەو پێیوایە دەبوو من بە رۆیشتنم شوێنکەوتووانم و چینی خوارەوەی کۆمەڵگاکەمم بێ ئومێد نەکردایە. هەرچەندە من بۆ ئەوەی خوێن نەڕژێت، سەنگەرم چؤڵ کرد بەڵام هەڵگری ئەم نامەیە ئەو سەنگەر چۆڵ کردنە بە هەڵە دەزانێت و پێیوایە هیچ پرۆژەیەک بێ قوربانیدانی گەورە ناگاتە ئەنجام. هەرچەندە ناوبەناویش پاساوم بۆ دەهێنێتەوە کە دوای کۆچکردنم، خەلیفەکانم رابەرایەتی بەشێکی دیاری بزووتنەوەکانی میللەتەکەمیان کردووەو لەوەشدا پاڵنەریان پرینسیپەکانی رێبازی نەقشبەندی بووە. بەڵام پارادۆکسێکی سەیریش هەیە لە ژیانی سیاسی ئەم دواییانەی وڵاتەکمدا، منێک کە لەبەر ئەوەی خوێن نەڕژێت، بەهێزترین سەنگەرم چۆڵ کردووە کەچی کەسانێک خۆیان چواندووە بە من کە هەرگیز سڵیان لە خوێنڕشتنی نەیارەکانی خۆیان نەکردۆتەوەو تەنانەت نەک هەر لە رووبەڕووبوونەوەو شێوازی ئاشکرادا، بەڵکو لە پشتیشەوە نەیارانی خۆیان پاکتاو کردووە..
کورت و کرمانج من دەزانم تۆ مەبەستت خزمەتی ناو و پێگەی منە، بەڵام ئەوەی بۆ من گرنگ بووە میللەتەکەم بووە، من نەمتوانی ئەوەی کردبوومە پرینسپی نوێکردنەوەی رێبازی نەقشبەندی و ئەو نوێکردنەوەیەش کە بەناوی منەوەیە، لەسەر زەمینەی واقیع کاری جیدی بۆ بکەم و جێبەجێی بکەم، ئێستاش ئەوەی رۆحی من ئاسودە دەکات، ئەوە نیە باسی ئەو کارانەم بکرێت کە هاوشێوەی کاری زۆرینەی مەلا دیارەکانی کوردەو لە چوارچێوەی تەنیا خزمەتی ئیسلامناسی و تەسەوفدایە وەکو تەسەوفێکی رووت بە ئامانجی توانەوە لە رۆحی باڵای خوداداو گەیشتن بە یەقین، بەڵکو ئەوەی بۆ من گرنگە کارکردنە لەسەر پرۆژە بە ئاکام نەگەیشتووەکەم، ئەویش بە دژایەتی رێبازەکانی تری تەسەوف و رابەرانی تری تەسەوف و دانانی رێبازو پرینسیپی نەقشبەندی بۆ دژایەتی ئەوانی تر نابێت، بەڵکو گەوهەری پرۆژە جێبەجێنەکراوەکەی من کۆکردنەوەی دین و دنیایە لە پێناوی میللەتەکەمدا بۆ ئەو مەبەستەش دەبێ هەموو پێکهاتەکانی میللەت، هەردوو رەگەز، هەموو چین و توێژەکان، هەموو رێبازەکانی تەسەوف و شوێنکەتووانیان، کۆی گەل، تەنانەت بە شوێنکەوتووانی ئایین و ئایینزاکانی ترەوەو تەنانەت بە عیلمانیەکانیشەوە… دەبێ لە چوارچێوەی گوتاری رێبازی نەقشبەندی نوێدا کە گوتای لێبووردەیی و یەکتر قبوڵکردنیشە کۆبکرێنەوەو یەکێتی و یەکبوونی میللەت پێکبهێنرێت، چونکە تەنیا لەو رێگایەوە پرۆژە جێبەجێنەکراوەکەی من جێبەجێ دەکرێت، کە کورد دەگەیەنێتە ئاستی میللەتان و رۆحی گشتی کۆمەڵگای کوردی بڵند دەبێت و لە ئازادی و سەربەخۆیدا گوزارشت لە خۆی دەکات. تکایە جەنابی سەرمایەداری نیستیمان پەروەری پێشکەتنخواز، ئەگەر دەتەوێت خزمەتی من بکەیت، سەرمایە بۆ توێژینەوەی جیدی لەم ئاراستەوە بخە کار، نەک تەنیا بۆ ناو و خۆ دەرخستنی هەندێ کەس کە نانیان بە ناوی من پەیدا کردووەو خامۆش و بێ ئاگان لە پرۆژەکەی من.
ئیمزا: نوێکەرەوەی رێبازی نەقشبەندی، خالیدی مکایەڵی شارەزووریی
١١ن ئازاری/ ٢٠٢٣




دواجار سعودیە وئێران لەژێر چەتری (چین) دا لە دارەکە هاتنە خوارەوە!.. عەبدوڵا ساڵح

ڕێکەوتنی دوێنێی ( ١٠-٣-٢٠٢٣ ) نێوان سعودیە و ئێران کە لە (پێجین) ی پایتەختی چینەوە ڕاگەیەنرا، باڵی کێشا بەسەر هەموو هەواڵەکان لە زوربەی کەناڵە ڕاگەیاندنەکانی جیهانەوە ، ئەگەرچی نزیک بەدوو ساڵ بوو گفتوگۆی نێوان ئەم دوو وڵاتە لە (بەغدا) و لە (مەسقەتی) پایتەختی عومان بەردەوام بوو، بەڵام دوا جار چین بووە چەتری ئەو ڕێکەوتنە و بەغدا و مەسقەت پەراوێزخران وڕەنگە ئەوانیش، وەک ئێمە، لە کەناڵە ڕاگەیاندنەکانەوە گوێبیستی بووبن!
ئەم ڕێکەوتنە کۆمەڵێک پرسیار بەدوای خۆیدا دێنێ، بەر لە هەموویان: بۆ لەم ساتەوەختەدا ڕاگەیەنرا و بۆ لە چین ؟ ئایا هەریەک لەم دوو وڵاتە چ سودێک لەم ڕێکەوتنە دەبەن ؟ ئەم ڕێکەوتنە چۆن دەشکێتەوە بەسەر بارو دۆخی ناوچەکە وتەنانەت جیهانیش ؟ دواتر کاریگەری لەسەر ئیسرائیل چیدەبێ؟
هەوڵدەدەم تیشکێک بخەمە سەر ئەم ڕێکەوتنە و لەوێوە وەڵامی ئەم کۆمەڵە پرسیارە بخەمە ڕوو، جێگای ئاماژەیە کە هەموو وەڵامەکانیش وابەستەن بەئەگەری سەرکەوتن و ئەنجامدانی ئەم ڕێککەوتنە چونکە ئەمە هەنگاوی یەکەم و سەرەتایە وهەردووک ئەگەرەکە دەبێ پێشبینی بکرێن.
سەرەتا دەبێ بڵێم ڕۆڵی ئەمریکا، بەتایبەتی دوای هاتنە سەرکاری جۆ بایدن، لەخۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕوو لە داشکان بوو، کشانەوەی ئەمریکا وهاوپەیمانانی لە ئەفغانستان، ئامادەیی ئەمریکا بۆ دووبارە زیندوو کردنەوەی پەیماننامە ئەتۆمیەکەی نێوان ئەمریکا و باقی ” زلهێزەکان” لەگەڵ ئێران ، هێنانە دەرەوەی حوسیەکانی یەمەن لە لیستی تیرۆری ئەمریکا، بۆچونی ئەم ئیدارە نوێیە لەمەڕ کوشتنی (جەمال خاشقچی) لەلایەن سعودیەوە لە تورکیا کە محەممەد بنسەلمانی شازادەی سعودیەی تێدا تاوانبارکرا و ناوبراو لە ئێستادا بە کردەوە پاشای ئەو ووڵاتەیە ، دواتر شەڕی ڕوسیا دژی ئۆکرانیا وسەرگەرمی ئەمریکا بەم شەڕەوە کە تا ئێستا، وەک ئەمریکا دەیەوێ، ناچێتە پێش، ئەمانەهەموو هۆ کاربوون بۆ دروستکردنی بۆشاییەکی سیاسی لەناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا و ” زلهێزە تازە پێگەیشتوەکەی جیهان” ، چین ، لەهەوڵدابێ ئەم بۆشاییە پڕ بکاتەوە وبەردێکی قورس بخاتە سەر ئەو دیوارەی دەیەوێ هەڵیچنێ بەمەبەستی کەمکردنەوەی ڕۆڵی ئەمریکا وەک تاکە ” زلهێزی” جیهان و هاتنە مەیدانی خۆی.
سعودیە ئەمڕۆ کەوتۆتە نێو زەلکاوێکی قوڵی شەڕی یەمەن و دەرباز بوون لەم زەلکاوە بەلایەوە زۆر گرنگە تا دەستبەتاڵبێ بۆ گێڕانی ڕۆلی سەرەکی، سیاسی ئابوری، لەناوچەکە و بۆڕبدا بە هەر یەکە لە ئیمارات و قەتەر، ئەگەرچی هەرسێکیشیان لە مەجلیسی یارمەتی کەنداو ( مجلس التعاون الخليجي ) ئەندامن، بەڵام ڕکابەرایەتیەکەیان ناشاردرێتەوە، بۆیە دەیەوێ ئەو هەلەبقۆزێتەوە کەبارودۆخی سیاسی-ئابوری دوای شەڕی ڕوسیا – ئۆکرانیا دەیهێنێتە ئاراوە و لەئێستاوە خۆی بۆ ئامادە بکا وەک هێزێکی خاوەن نفوزی ناوچەکە ڕۆڵ بگێڕێ ، جیا لەوەش لەئەگەری هەر بەریەککەوتنێکی سەربازی نێوان ئیسرائیل و ئێران ، بە پیادەکردنی ڕۆلی بێلایەن، بتوانێ سەری سەلامەت دەرکا، ئەمە جیا لە بارودۆخی لوبنان و سوریا و عێڕاق کە ئێران ڕۆڵی بەرچاویان تێدا دەگێڕێ و تا ئەمڕۆش ویستویەتی دەستی سعودیە لەم وڵاتانەدا بادا.
ئێران ئەمڕۆ لەژێر مەنگەنەی بارودۆخێکی مەترسیدار دایە لەناوخۆی وڵاتەکەی، بەتایبەت دوای ئەو ڕاپەڕینە سەرتاسەریەی جەماوەر لە دژی لەچکی ئیسلامی و فەراگیری ئەوڕاپەڕینە بۆ ئاستێک کە دروشمی ڕوخانی جمهوری ئیسلامی تێدا بەرز کرایەوە، ئەگەرچی ڕاپەڕینەکە بەجۆرێک لە جۆرەکان، پاشەکشەی بەسەردا سەپێنرا لەئەنجامی بەکار هێنانی دڕندانەی توندوو تیژی ، بەڵام توانی یەکێک لە پایە سەرەکیەکانی سەقامگیری ئەو وڵاتە بلەرزێنێ و کاریگەری زۆری هەبێ لەسەر ئایندەی مان و نەمانی ئەو ڕژێمە .
فشارو گەمارۆ ئابوری – سیاسیەکانی ئەمریکاو هاوپەیمانانیش بۆ سەر ئێران توانیویەتی کاریگەری توندی هەبێ لە سەر ئابوری ئەو وڵاتەوە تمەنی ئێرانی هاڕە پێبکا ، هەر بۆیە ئەم ڕێکەوتنە فەزایەک دروستدەکا تاکوئێران بتوانی نەفەسێک هەڵمژێ، ئەوەشمان بیر نەچێ یەکێک لەپایەسەرەکیەکانی مانەوە وبەردەوامی ڕژێمی جمهوریی ئیسلامی ئێران ستراتیژیەکەیەتی لە وڵاتانی ناوچەکە، بەتایبەت لە عێڕاق ، سوریا ، لوبنان و یەمەن و بەهیچ جۆرێک ئامادە نیە دەستبەرداریان بێ، بەڵام دەکرێ، بەگوێرەی ئەم ڕێکەوتنە، ئەم ستراتیژیەی بە ئاقارێکدا نەبا کە سعودیە بخاتە پەراوێزەوە و بەرژەوەندیەکانی بخاتە مەترسیەوە.
بێشک ئەم ڕێکەوتنە کاریگەری تەواوی دەبێ لەسەر بارودۆخی ناوچەکە بەتایبەتی و جیهانیش بەگشتی، ئەمەش بەگوێرەی ئەوەی ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست سەرچاوەیەکی گرنگی وزەی جیهانە و ئێران وسعودیەش دوو بەرهەمهێنەری سەرەکی نەوتن لەم جیهانەدا، هەربۆیە ، لەسەر بنەمای ئەم ڕێکەوتنە ،گشت هاوکێشە سیاسی و ئابوریەکانی ناوچەکە چاویان پێدا دەخشێنرێتەوە وبە گوێرەی ئەم ڕێکەوتنە دادەڕێژرێنەوە، ئەمە لەلایەک، لەلایەکی ترەوە ئیمارات وبەحرەین ومەغریب، بە بەرپاکردنی پەیوەندی دیبلۆماسی لەگەڵ ئیسرائیل، سەنگەری خۆیان دەستنیشانکرد ئەمە جیا لە ئوردن و میسر کە پێشتر پەیوەندی دیبلۆماسیان لەگەڵیدا هەبوو، ئەگەرچی فشارێکی زۆریش بۆ سعودیە هێنرا بچێتە ئەو بەرەیەوە بەڵام سەرکەوتوو نەبوو، دواجار ئەم ڕێکەوتنەی لەگەڵ ئێران مۆر کرد، ئێستا دەکرێ بڵێین زەرەرمەندی گەورە لەم رێکەوتنە ئیسرائیلە کە چاوەڕێبوو ئێران زیاتر لەڕووی دیپلۆماسیەوە پەراوێز بخرێ و لەئەگەری پێکدادانی سەربازی نێوانیان، بەلەبەرچاوگرتنی بارودۆخی ناوەوە و دەرەوی ئێران، بتوانی ئەم دوژمنەی کە هەڕەشەی مان و نەمانی لێدەکا ، لەناوبەرێ! بەڵام بەم ڕێکەوتنە ئەم هیوایە کاڵتر بۆوە .
دوا زەرەرمەندیش ئەمریکایە، هەرچەنەدە سەرزارەکی پێشوازی لەڕێکەوتنەکە کرد کە دەبێتە مایەی سەقامگری لە ناوچەکە، بەڵام نیگەرانی گەورەو مەترسیداری لەوەدایە کە لەژێر باڵی چین دا ئەنجامدراوە.
١١-٣-٢٠٢٣




هاوسەنگی هێزی پارتی و یەکێتی و یەکریزی کورد!.. عوسمان حاجی مارف

بەدوای زیاتر لە سی ساڵ لە دەسەڵاتی میلیشیایی حزبەکانی کوردایەتی لە هەردوو زۆنی زەردو زۆنی سەوزدا، پەیوەندی نێوان پارتی و یەکێتی بەجۆرێک لە ئاستێکی وەها نزم و بنبەستدا خۆی نیشان ئەدات، کە ئاکامەکانی لە ناو جەنجاڵی هەلومەرجی سیاسی ئێستای کوردستادا، ئەگەری ئەوە هەیە لەبری شەری ناوخۆ، بەڵاو کارەساتی زیاتر لەسەر ناتەبایی ئەم پەیوەندیەیان بخولقێنن. چونکە ئەوە ئاشکرایە کە کێشەو ململانێ و بارگژیی بەردەوامی نێوان ئەم دوو هێزە، کاریگەری تەواو ناتەندروست ونەرێنی لەسەر جومگەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و ئابوری و سیاسی و فەرهەنگی و چارەنوسی نادیاری ئایندەی دانیشتوانی کوردستان داناوە.
ئەوەی لەناو هاوکێشە سیاسیەکانی ئێستادا جێگای تێبینیە، لە ململانێی نێوان ئەم دوو هێزەدا، گۆڕانێکی گەوەرە دەبینین لە نزمبونەوەی ئاستی تەرازوی هێزو پێگەی یەکێتی نیشتمانی کوردستان لەبەرامبەر پێگەی پارتی دیموکراتی کوردستاندا! دابەزینی ئاستی پێگەی بنەماڵەی تاڵبانیە لە بەرامبەر بنەماڵەی بارزانیدا! هەڵبەتە هۆکاری ئەم گۆڕانکاریە شاراوەنیە، کە بۆچی لەچوارچێوەی ئەم هاوکێشەیەدا پێگەیەکی باڵاتر بۆتە دەستکەوتی پارتی و توانای بەدەستهێنانی داهاتی زیاترو هەژمۆنی زیاتر لە پێکهێنانی حکومەتدا. لەهەمانکاتدا ئامادەییەکی زیاتر لە رێکخستن و توندوتۆڵکردنی هێزەکەیدا.
بەرزانیەکان لە هەوڵیاندا بۆ بەهێزکردنی پێگەی سیاسی و سەپاندنی دەسەڵاتیان لە کوردستاندا، بەجیا لە هەر گەمەیەکی سیاسی لە دانوسان و گفتوگۆو ڕێکەوتن و پیلانگێڕیان، بەسەر بنەماڵەی تاڵەبانیدا بەگشتی سەرکەوتوبون و پاشەکەشیان بە پلان و نەخشەکانی یەکێتی کردوە. لەوەش گرنگتر بەرزی ئاستی پێگەیانە لە دارایی و ئابوری و کەڵەکەی بێشوماری سەرمایەدا. پارتی هەمیشە وەک ڕەوتێکی بە نەخشەترو ڕێکخراوتر دەرکەوتون. هەر بەم شێوەیەش لە پەیوەند بە سەوداومامەڵەو دەخالەتی ووڵاتانی ناوچەکەو جیهان لەکوردستاندا جێگەوڕێگایەکی تایبەتتریان بە پارتی داوە. هەروەها بۆ پەیوەندی بە حکومەتی عێراقەوە وەک لایەنێکی لە پێشترو ئەسڵیتر جێگای بایەخ بون و دەوریان گێڕاوە. ئەوەی پێویستە لەڕەوتی ئەم سی ساڵەدا جێگای سەرنجمان بێت بە هەموو هەوڵەکانی جەلال تاڵەبانی و کێشمەکێشی لە بەرامبەر بەرزانیەکاندا، ئاکامەکەی داکشانی بەرچاوی زۆر و زیاتری پێگەی یەکێتی و بنەماڵەی تاڵەبانیە. ئێستاش زەبونی و بارگرانی ئەم دۆخە بەسەر ناڵەی بافڵ تاڵەبانی و نیگەرانی سەرکردەکانی یەکێتیەوە لە جۆری گوتارو رەفتاریاندا دەبینرێت. مەترسی ئەوەیان هەیە پێگەو هەوڵەکانی پارتی بچوکتریان کاتەوە، کە لە واقعدا پارتیش بێباکانە لەهەوڵی بچوکردنەوەی یەکێتیدایە.
ئەم حاڵەتەی کێشمەکێشی پارتی و یەکێتی، تا ئەو ئاستەی رۆڵێکی بەرچاویان لە گەندەڵی و تاڵانی و کەڵەکەی بێشوماری سەرمایەدا دیوەو بەشێك بون لە دۆخی گێژاوو ناجێگیری سیاسی لە کوردستاندا، واقعیەتی پێگەی ئەوپەڕی لاوازی و بودەڵەیی بزوتنەوەی بۆرجوا ناسیۆنالستی کوردە لە بەرامبەر بۆرجوازی ووڵاتانی سەردەستدا. ئەمەش مێژووی سەرهەرڵدان و پێکهاتەی بزوتنەوەی کوردایەتیە لە تەواوی دەورانەکانی هەڵسوڕانی سیاسیاندا. هەمیشە وەک برا بچوک یان نۆکەر بۆ بەشداریان لە دەسەڵاتداو دەستکەوت و بەرژەوەندی هێزەکانیان، ئامادەی ئەوپەری ملکەچی و پاشکۆبونی نەخشەو سیاسەتی لایەن و وڵاتانی تر بون. ئەم واقعیەتەیە کە هەرگیز ڕێگای نەداوەو رێگا نادات بۆرجوازی کوردو بزوتنەوەی کوردایەتی، یەکڕیزو یەکگرتوبن. هیچ کات نەیانتوانیوەو ناتوانن ئارامی سیاسی ڕاگرن، ئاستی هاوسەنگی هێزەکانیان هەرچیەک بێت، کام لایان لەسەرەوە بێت، بەڵاو بارگرانی بون بەسەر ژیان و گوزەرانی خەڵکەوە. لەوەش نادروسترو نابەجێتر نیە کە ئومێدو چاوەروانی خەڵک لەسەر ئەو بنەمایە ڕاگیرێت، بەڵکو بە قودرەتی قادر بزوتنەوەی کوردایەتی بتوانێ ڕێگای یەکڕیزی و یەکگرتویی بگرێتە بەرو ئاسودەیی بۆ کوردستان دابین بکرێت!.
ئێستا دەبینین بەهەر هاتوهاوارێک بۆ بانگەشەی یەکڕیزی کورد، بەرزبونەوەی زیاتری ئاستی کێشەکانی پارتی و یەکێتی ئەو ڕاستیە ئەسەلمێنن کە گۆڕینی هاوسەنگی هێز، بە قازانجی پارتی و بچوککردنەوەو پەراوێزخستنی زیاتری پێگەی یەکێتی بووە لە نێو هاوکێشە سیاسیەکاندا. ئەمەش دۆخەکەی ئاڵوزترو گرژتر کردوە. لە هەمانکاتدا بافڵ و یەکێتی لە دوڕیانێکی داخراوی وەهادا گیریان کردووە، نە ڕێکەوتن لەگەڵ پارتی بە قازانجیانە نە دژایەتیکردنی پارتی. هەربۆیە لەو هاوکێشەیەدا پوچی ماناو جێگای گوتاری یەکڕیزی کورد وەک دروشمێکی ساختە و چەواشەکاریەک زیاتر خۆیمان نیشان ئەدات. ماناو جێگایەکی لە ئاسۆی بزوتنەوەی کوردایەتیدا نیەو نابێتەوە.
بافڵ دوای سی ساڵ زیاتر لەدەسەڵاتی میلیشیایی بەزۆر سەپێنراویان بەسەر زۆنی سەوزدا، لەلایەک خەریکە گاڵتەجاری شەرمەزاری خۆی بۆ خەڵک ڕادەگەیەنێت، لە لایەکی تریشەوە داوا لە پارتی دەکات وەک یەکێتیەکەی ساڵانی پێشو هاوسەنگیەک لە ڕێکەوتن پێک بهێنن. بەڵام تەواوی شپرزەیی و نیگەرانی بافڵ و سەرکردایەتی پەرشوبڵاوی یەکێتی نیشتمانی، لەو شوێنەدا گیریان کردووە کە گەمەی سیاسی ئەم جارەیان ڕێگەیان پێنادات لەگەڵ نوێنەرانی پارتی بە ئاسانی و بەسادەیی دانوسان بکەن. پارتیش مەرجەکانی رێکەوتن بەسەر یەکێتیدا زیاتر و ملهورانەترە. یەکێتی دەتوانێ وەک هێزێکی میلیشیا تا دۆخی کوردستان و عێراق لەم بارگرژی و ناسەقامگیریەدا بێت، بونی خۆی لە زۆنی سەوزدا تا ئاستێک بپارێزێت. بەڵام ئەمجارە دوای ئەو هەمو هەنگاوە لە پاشەکشە، یەکێتی ئیتر ناتوانێ لەناو هاوکێشە سیاسیەکاندا یاری و کێشمەکێشی سەرکەتوانە لەبەرامەر پارتیدا تاقی کاتەوەو بە ئەنجامی بگەیەنێت. بەجیا لەوەش باری پەرش وبڵاوی ڕیزەکانی و نەبونی ڕابەریەکی یەکدەست و بەتوانا لە ناو یەکێتیدا، چاوەڕوانی پاشەکشەو قەیرانی زیاتریان لێدەکرێت. بۆیە گەر بە ملکەچی زیاترەوە خۆی ڕادەستی پارتی بکات و ڕێکەوتنی بەهەر قیمەت پێشوازی بکات، چەندین هەنگاوی تر لە بەرامبەر پارتی و هێزە سیاسیەکانی تری کوردستان و عێراقدا دەچێتە دواوە. لە لایەکی تریشەوە پێگەی ئێستای یەکێتی لەو ئاستەدا نیە، تا سیاسەتی وەستانەوەو بەرەنگاری لەبەرانبەر پارتیدا بنوێنێت. ئەمەش ئەو دوریانەیە کە نە بە بافڵ و نە بەسەرکردایەتی یەکێتی و نە بە لاهور، ناتوانن ڕێگای چارەسەرو دەرچون لە بەرامبەر یاریەکانی پارتیدا پەیدا بکەن. رێگای پەنابردنیان بۆ لایەنی کۆنەپەرست و ئیسلامی سیاسی نەک لەم قەیرانە دەربازیان ناکات، بەڵکو ریسواتر و پەردەوازتر دەبن. لەهەمانکاتدا کۆتایهاتنی ئەو ڕێبازەیە کە چەندین دەیەیە جەلال تاڵەبانی گرتیەبەرو تیا سەرکەوتو نەبوو. دواجاریش شانازی لەبن نەهاتنی “سەفین”ەکەشیان وەک شێرە بەفرینە دەتوێتەوە.
پێویستە بەدوای زیاتر ریسوابونی بزوتنەوەی کوردایەتی و بۆ تێپەراندنی ئەم دۆخە نالەبارە، ئامادەسازی وەستانەوە بۆ کۆتایهێنان بەدەسەڵاتی پارتی و یەکێتی و رۆڵی بزوتنەوەی کوردایەتی برەخسێنین، گەر وانەکەین ئاشکرایە دەبێت چاوەروانی سەپاندنی بەڵاو نەهامەتی زیاتریان لێبکەین.




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا-(52).. شەماڵ بارەوانی

دەری بکــەن لە حــوجـرە!

بێگومان بنەمای شارستانییەت و گەوهەری ژیان قبوڵکردنی جیاوازییەکان و ڕێزگرتنە لە ئەویتر و سیمای مرۆڤبوونیشمان باوەڕبوونە بە فرەیی(پلورالیەت).

هەر جڤات و کۆمەڵێکیش ڕێگری لە فرەیی بکات و دژی جیاوازییەکان بێت و ئازادییەکانی تاک لە قاڵبی بیروباوەڕ و تێگەیشتن و مەزهەب و ئیدەلۆژیایەکی دیاریکراو بدات و گەمارۆ بخاتە سەر حەز و خواست و هەڵبژاردنی مرۆڤەکان، جا بە هەرناو پاساوێک بێت، ئەوە بێگومان کۆمەڵ و جڤاتێکی بۆگەن و داعشگەرا و دیکتاتۆر و تاکڕەهەند و تۆتالیتار و نەخۆش دەبێت.

بێگومان لەو بەشەی بیرەوەرییەکانی فەقێیەکی گومڕادا، من لەو سۆنگەیەوە باس لەو تاکڕەهەندییە ناکەم کە گەورە فەیلەسووف و بیرمەندی ناوداری ئاڵمانی(هێربرت ماركۆز) لە کتێبەکەیدا(مرۆڤی تاکڕەهەند) باسی لێوە دەکات. من وەکو ئەمیش سیستەمی کاپیتاڵیزم و سەرمایەداری بە بەرهەمهێنان و دروستبوونی ئەو جۆرە مرۆڤە تاکڕەهەندەی کە من لەبارەیەوە دەپەیڤم تۆمەت بارناکەم.

بەڵکو ئەو مرۆڤە تۆتالتاریست و تاک ڕەهەندەی من لەبارەیەوە دەدوێم، ئیدلۆژیایەکی تایبەت و مەزهەب و فیقهێکی کلاسیکی و کۆمەڵێک دۆگمی کۆنی بەر لەهەزار ساڵە بەرهەمی هێناوە و دروستی کردووە و دەکات.

ئەو تۆتالیتارییەت و تاکڕەهەندییە پەتا و نەگریس و نەخۆشییە کوشندەیەی کە مرۆڤ توشی دەردی کوێرەوەری لە بینین و نەخۆشی ڕوانین دەکات!

مرۆڤی تۆتالیتاریست و تاک ڕەهەند و ‏تاك ئاڕاستە، ئەو ئەوکەسەیە، لەیەک ئاڕاستە و ڕەهەندەوە لە شتەکان دەڕوانێت و ناتوانێت لە دیدەنیگایەکی پلورالیستانە و مرۆڤدۆستانە و فرە ئاڕاستە و فرە ڕەهەندانەوە، هەڵسەنگاندن و خوێندنەوە بۆ دیاردەکان بکات و لەژیان و دەوروبەر و مرۆڤەکان و ئەویتری جیاواز بڕوانێت.

لەڕوانینی مرۆڤی تۆتالیتاریست و تاکڕەهەنددا هەموو شتێک بەسەر دوو بەرەدا دابەش کراوە، بڕوادار و بێ بێ بڕوا، ڕەش و سپی، پاک و پیس، بەهەشتی و دۆزەخی، حەقیقەتی ڕەهاو پوچی ڕەها، یەقینی سەرووگومان و ڕاستی ڕەها، هەڵەی پەتی و ناڕاستی ڕەها !

مرۆڤی تۆتالیتاریست و تاکڕەهەند، مرۆڤێکی ڕاسیزم و دەمارگیرە و جگە لە خۆی، هەموو ئەوانەی تر بە هەڵە دادەنێت و لە ڕوانگەیەکی نا ئەخلاقی و نزم و نا مرۆڤانەوە لەوانی تر دەڕوانێت.

مرۆڤی تۆتالیتاریست و تاکڕەهەند، باوەڕی بە ئایین و ئایدیۆلۆژیا و مێژوو و حیزب و مەزهەبێک، بە تێگەیشتن و میتۆلۆژیا و گێڕانەوە و خوێندنەوەیەک و دیوێکی حەکایەت و چیرۆک و حەقیقەت و دیاردە و شتەکان هەیە.

مرۆڤی تۆتالیتاریست و تاکڕەهەند، مرۆڤێکی سەتحی و ڕووکەشگەرایە و بە قووڵی ناچێتە ناو کرۆکی بابەتەکان و لە کرۆک و فەلسەفەی شتەکان قاڵ نابێتەوە.

مرۆڤی تۆتالیتاریست و تاکڕەهەند، ناتوانێت بەرگەی بینینی جیاوازییەکان بگرێت، ئەو مرۆڤێکە بە فرەیی دەماری تاکڕەهەندی دەگیرێت و بە بینینی جیاوازییەکان زۆر قەڵس دەبێت.

مرۆڤی تۆتالیتاریست و تاکڕەهەند، لە ڕوئیەیەکی تاریک و پەنجەرەیەکی زۆر بچووک و گۆشەنیگایەکی گەلێک تەسک و داخراوی تاکڕەهەندەوە، لە مرۆڤ و ژیان و دەوروبەر و گەردوون و دیاردەکان دەڕوانێت.

یەکێک لە خەسڵەتی مرۆڤی تۆتالیتاریست و تاکڕەهەند ئەوەیە، کە دەست لە ژیانی تایبەتی مرۆڤەکان وەردەدات.

مرۆڤی تۆتالیتاریست و تاکڕەهەند، مرۆڤێکە لەگەڵ وەهم و خۆشباوەڕی و خەیاڵدا دەژیت و مرۆڤێکی لووتبەرز و خۆبەزلزان و خۆبەحەقزان و خۆسەپێنە و هیچ کاتێک باوەڕی بە فرەڕەهەندی و جیاوازییەکان نییە و دایمە هەوڵ دەدەت ڕا و بۆچوونی هەموو ئەوانەیتر لە بۆتەی تێگەیشتنی خۆیدا بتوێنێتەوە و سەراپای جیاوازییەکان بسڕێتەوە و هەموو شتێکی ئەوانیتر کۆنتڕۆڵ بکات و هەموو دەنگێکی تری جیاواز و ڕەنگێکی تری دەرەوەی بازنەی ڕەنگەکەی خۆی بخنکێنێت و لەناو ببات.

مرۆڤی تۆتالیتاریست و تاکڕەهەند، دەیەوێت ئازادی ئەوانیتر و هەموو خەڵکیتر لە قاڵبی ئایدیۆلۆژیاکەی خۆی بدات و هەموان بە ستایلی ئەو ژیان بکەن و بە پێی دۆکترین و ڕوانین و دۆگمەکانی ئەو بجووڵێنەوە. ئێ باشه بابای تۆتالیتاریست و تاکڕەهەند، بۆ دەبێت من بە چاوەکانی تۆ ببینم و بە ئەقڵی تۆ بیربکەمەوە و بە پێیەکانی تۆ ڕێ بکەم ؟!

منیش وەکو تۆ مرۆڤ نیم؟ مافی ژیانکردن و هەڵبژاردن و بیرکردنەوە و بڕیاردانم نییە؟ تۆ بە چ مافێک دەست لە ژیانی من وەردەدەیت و بڕیار لەسەر ژیانی من دەدەیت و خۆت لە ئازادییەکانی من هەڵدەقورتێنیت؟! بەچی مافێک ناچاری گوتنی قسەیەک و ئەنجامدانی کارێکم دەکەیت کە بڕوام پێی نییە و نامەوێ بیڵێم و بیکەم؟!

بەچی مافێک دەمامکی دوو ڕووییم پێ دەبەستیت و لێم ناگەڕێیت، کە واو بە دڵی خۆم بژیم کە خۆم دەمەوێت، نەک وەک ئەوەی تۆی تۆتالیتاریست و تاکڕەهەند دەتەوێت و میزاج دەکەیت.

ئاخر بە ماچ مافێک ژیانی خەڵک دەکەن بە ژەهری مار و خەڵک ناچار دەکەن لە ترسی ئێوە و لەبەر شمشێر و دۆزەخ و جنێو و لۆمەی ئێوە، لەڕووی ئێوەدا بەڕوویێک بژیت و لە پشت ئێوەشدا بە ڕوویێکی تر!

لێ گەڕێن با خەڵک ئازاد بێت و بەو شێوەیە بژیت و ژیان بکات کە خۆی دەیەوێت و بڕوا و قەناعەتی پێیەتی، نەک وەکو ئەوەی بیروباوەڕەکەی تۆ و ئایدیۆلۆژیاکەی تۆ و مەزهەب و میزاجە تاکڕەهەندییەکەی تۆ دەیخوازێت. بەسە خەڵکی بکەن بە دووڕوو و دەبڵ مۆڕاڵ، ئاخر ژیان و ئازادییەکانی هەر کەسێک و تایبەتمەندی و خولیاکانی هەر مرۆڤێک، پیرۆز و هێلی سوورە و کەس بۆی نییە هەرگیز، بڕواتە ناویەوە و سنور بەزێنی بکات و بێڕێزی بنوێنێت و مرۆڤبوونی مرۆڤ و ئازادییەکانی پێشێل بکات.

ئەزیزم تۆ ئازادی بڕۆیتە مزگەوت و منیش ئازادم بڕۆمە کافتریا و ئەویتریش دەبێت ئازاد بێت بڕواتە باڕ و یانەی شەوانە، یان نەڕوات بۆ هیچ یەکێک لەو شوێنانە. ئەوەیە دیموکراسیەت و مرۆڤایەتی، ئەوەیە فرەیی و یەکترقبوڵکردن و ڕێزگرتن لە پێکەوەژیان و چەمکی ئاشتی کۆمەڵایەتی، کاکە خۆ بە زۆر و سیستەمی داعشگەرێتی و حوکمی قەرەقوش و سەردەمی نیاندەرتاڵەکان نییە.

خەڵکێک نایەوێت بێتە پەرستگا و نوێژ بکات و حەزی بە کافتریا و یانە و باڕ و سەمایە، بەتۆ چی؟ تۆ چ حەقێکت هەیەو بەچ مافێک خەڵکی ناچار دەکەیت دەستبەرداری حەزەکانیان بن و تەنها ئەوە بکەن کە تۆ دەتەوێت و حەزی پێ دەکەیت و میزاجی دەکەیت. سەیرە!

ئەزیزم دەزانی ئەوە لوتکەی بێ مۆڕاڵی و بێ ئەخلاقی و داعشبوونە ئەوەی تۆ دەیکەیت؟!

جا لە هەمووی سەیرتر و مەهزەلەتر و نوکتەتر و خۆشتر، لەو ماوەیە لەیەکێک لە کەناڵە ئیسلامگەراکان بینیم، گەنجێگ خۆی وەکو بانگخواز و شت دەناسێنێت و لاسایی حەسەن بەنای ئیخوانی دەکاتەوە و ڕۆشتووە لە یەکێک لە کافتریاکان ئەو جەوەی ئەوێی لەو هەموو خەڵکەی تێکداوە و دەستی کردووە بە گوتار و وەعزی ئایدیۆلۆژیایانە و ئیسلامگەرایانە و گەنجەکانی ئەوێش هەمووی فیت و هۆڕی جگەرەیەتی و خەریکی بە باکردنی دووکەڵ و نێرگیلەکێشانن و بە سیما و ڕوخساریانەوە دیارە و وەک ئەوەی بە زمانی ئاماژە بڵێن کاکە بۆ خاتری خوا بۆ وازمان لێ ناهێنیت، بەس نییە لە کەناڵ و مزگەوتەکانتان و لەهەموو شوێنێک شەو و ڕۆژ هێرش دەکەنە سەر ئازادی و حەز و مافەکانمان و هەموو جیاوازییەکان، لێرەش لێمان ناگەڕێن؟! هەربەجدی گەر ئێمە تاقەتی ئەو بەزمەی تۆمان هەبێت، ئێمە لێرە چی دەکەین، مەگەر خۆمان نازانین بێین بۆ کۆڕ و کۆبوونەوەی حیزبی و مزگەوتەکانتان و گوێ لە وتار و وەعزی بانگخواز و مەلا ئیسلامییەکانتان بگرین، چی پێویست دەکات تۆی تاکڕەهەند و تۆتالیتار و پۆپۆلیست بێیت و خۆت لێرە عەرزکەیت و خۆتمان بەسەردا بسەپێنیت و فیکرە و تێڕوانینە تاکڕەهەندەکەی خۆت فەرزکەیت و کەشەکەمان لێ تێک بدەیت و ئازادی و مافمان پێشێڵ کەیت !

ئەزیزم، ئێرە کافتریایە، نەک مزگەوت، بڕۆ تۆ ئازادی لە بارەگای حیزبەکەت و لق و ڕێکخراوە ئیسلامییەکەت و مزگەوتەکەی خۆت چی دەڵێیت بیڵێ، بەڵام تکایە هەر هێندە، لە ئێمەش بگەڕێن لە کافتریاکەی خۆمان و لەجەوی خۆمان با بەدڵی خۆمان بژین.

کاکە پیرۆزتان بێت. خۆ خەریکە دار و بەردیش دێن بۆ مزگەوت و ئێمە هیچ ناڵێین، بەڵام بۆ دوو گەنج بڕواتە باڕێک و گەنجێک بێتە یانەیەکی شەوانە و چوار گەنجی تر بڕوات بۆ کافتریایەک و دوو کچ ببێتە کچە مۆدیل، ئێوە قیامەت و حەشر هەڵدەستێنن و لەپاڵ نیشانەکانی ئاخیرزەمان ڕیزمان دەکەن و بە بێ ئەخلاق و سەرلێشێواو وەسفمان دەکەن و لەپێش چاوی کۆمەڵ و مێگەڵدا بە دڕندە و دەعبا ناشیرینمان دەکەن!

ئاخر ئێمە قسە بۆ کێ دەکەین و خۆمان لەگەڵ کێ ماندوو و هیلاک دەکەین، لەکاتێکدا بابای تاکڕەهەند وا حاڵی کراوە، کە هەموو حەقیقەتەکان لای ئەمە و هەر چی چاکە و بەهەشت و ڕاستییە، بەتەنها موڵکی ئەوە و ئەوەیتر هەمووی لادەر و سەرلێشێواو و ناڕاست و دۆزەخییە!

ئاخر من چۆن ئەو جۆرە عەقڵییەتە تێبگەیەنم! کاکە تۆ لە سەردەمی پلورالیەت و دیموکراسیەت و گلۆباڵیزەیشن و مۆدێڕنێتەدا دەژیت، نەک سەردەمی ئەشکەوت و پێش مێژوو و بەر لە هەزاران ساڵ. دواتر ئێرە کوردستانە، نەک ئەفغانستان و داعشستان، ئێرە شوێنی جیاوازییەکان و پێکەوەژیان و فرەیی و یەکترقبووڵکردنە و دەبێت ئەوەت قبوڵ بێت، لەبەرامبەر هەر پەرستگایەک، کتێبخانەیەک و یانەیەکی شەوانە و کافتریا و باڕێکیش هەبێت.

لەبەرامبەر هەر بڕوادار و ئاییندارێک، ئەتایست و ئەگنۆستیک و لائیکێکیش هەبێت، لەبەرامبەر هەر موسڵمان و بابایەکی ئیسلامی سیاسی و سەلەفیگەرایەکیشدا، جوو، ئێزدی، مەسیحی، بەهایی، زەردەشتی و کاکەیی و بوودییەکیش هەبێت، لەبەرامبەر هەر مزگەوتێک، ئاتەشگایەک، کلێسایەک، مەعبەد و لالشێکیش هەبێت.

وڵات تەنها موڵکی ئایینێکی دیاریکراو و تاپۆی باوکی تاقە مەزهەبێک نییە و هیچ کەسێکیش ئەو مافەی نییە خۆی بکات بەدەمڕاست و شمشێر و سێبەری خوداوەند و نوێنەری حەقیقەت و بەناوی ژیانەکەی ئەملا و ئاسمانەوە، ژیانی سەر زەوی و خۆشییەکانی ئێرە، لە خەڵکی بکات بە جەهەندەم و زەقنەبووت و قوزەڵقورت.

هیچ کەسێک بۆی نییە بەناوی هەمووانەوە قسە بکات و بەناوی پارێزگاری لە شوناس و ئەخلاقی گشتییەوە، ڕێگری لەئازادییەکانی تاک بکات.

ئینجا ئیخوانی و سەلەفییەکان دواین کەسن باس لە شوناسی کوردانە بکەن، ئەوان دیارە کە سەر بە چی ئایدیۆلۆژییەت و ئەجێندایەکی دەرەکی و نامۆن.

دواتر زۆرینە ناکرێت خۆی بەسەر کەمینە و جیاوازییەکاندا بکات بە کەڵەگا و زۆر تاکڕەهەندانە و فاشیستانە، دیدەنیگا و مەزهەب و ئایینی خۆی بسەپێنێت.

ئەزیزم، کاکە تاکڕەهەندگیان، ئیتر تێبگە کرۆکی دیموکراسییەت و جەوهەری مرۆڤبوون، قبووڵکردنی جیاوازییەکان و ڕێزگرتن و حیسابکردن و ڕەچاوکردنی خواست و حەز و ئازادی و خولیاکانی ئەوانی ترە.

بێگومان ئیسلامییه سیاسیيەکان هەڵگری فیکرێکی تۆتالیتاری و تاکڕهەندین، مرۆڤی تاک ڕەهەند و تۆتالیتاریش هەرگیز، ناتوانێت پلورالیەتی دینی و سیاسی و کۆمەڵایەتی قبوڵ بکات.

لەڕوانین و ئایدۆیۆلۆجییەتی تۆتالیتار و تاکڕەهەندا، هەمیشە هەوڵی خۆسەپاندن و خنکاندنی ئەویتر هەیه.

نازییەت هەڵگری فیکرێکی تاکڕەهەند و خاوەنی ئایدیۆلۆژیایەکی تۆتالیتار بوو، بەعسیش هەر وا بوو، ئـەمیان لەژێر ناوی ڕەگەزباڵایی ئەڵمان و ئەویتریان عرووبەت.

ئیسلامی سیاسی و سەلەفیەتی دینیش لەژێر ناوی ئایین، لەسەر ڕێچکەی نازییەت و بەعسیزم دەڕۆن.

ئینجا ئەو فێندەمێنتاڵیستانە، نەک هەر ئەوانەی سەربە ئایین و بیروڕا و گرووپ و حیزب و ئیدەلۆژیا و مەزهەبەکەی خۆیان نییە ڕەت دەکەنەوە، تەنانەت لەناوخۆشیان هەزار و یەک گرووپ و فیرقەن و هەمووی ئەویتر تەکفیر و تەبدیع و ڕەفز دەکاتەوە.

بۆ نموونە: ئێمە لە حوجرە دەماینەوە، کۆمەڵێک فەقێ بووین، هەموومان بە حیسابی یەکگرتووبوون وەرگیرابووین.

حوجرەکە هی یەکگرتوو بوو و ئەوان سەرپەرشتییان دەکرد، هەر فەقێیەک یەکگرتوو نەبوایه، سەرەنجام کێشەی بۆ دروست دەکرا و بە سیناریۆیەک و شتێک، لە حوجرەکە دەردەکرا.

لە داهاتوودا و لەمیانی بەشیتری(بیرەوەرییەکانی فەقێیەکی گومڕا)دا باسی ئەوە دەکەم و نموونەی ئەو فەقێیانە دێنمەوە، کە لەسەر ئەوەی ئینتیمایان بۆ کۆمەڵی ئیسلامی و بزووتنەوەی ئیسلامی و مەلا کرێکار هەبوو، یان ئنتیمایان بۆ هیچ گرووپێکی ئیسلامی سیاسی نەبوو، دەرکران.

وەک ئاماژەم پێ دا، کە ئێمە کۆمەڵێک فەقێ بووین و لە حوجرەی یەکگرتووی ئیسلامی دەماینەوە.

(فا…) هەبوو، کە بەر لە ماوەیەکە کۆچی دوایی کرد، خەڵکی دەڤەرەکەی ئێمە و سنووری شارۆچکەی بەردەڕەش بوو، ئەو دەهاتە حوجرەکە بۆ سەردانی فەقێکان و بە تایبەتی فەقێی تری ناسیاویان و خەڵکی هەمان دێیەکەی ئەو لە ئەسڵدا، فەقێ( ف…)بەردەڕەشی کە یەکگرتووبوو، وەلێ (فا…)ی هاوڕێی(ف…) کۆمەڵی ئیسلامی بوو.

(فا…)ڕیشێکی درێژی هێشتبووەوە و شەرواڵێکی تۆزەک کورتی لەبەردابوو، شێوەی زۆر لە موجاهیدە شیشانییەکان دەچوو. زووزوو دەهاتە حوجرەکە.

مامۆستاکانمان کە هەموویان مەلاش بوون، هەموویان یەکگرتووش بوون، کاتێک بەوەیان زانی، بە ئێمەیان گوت: ئەو پیاوە بۆچی دێتە ئێره؟ گوتمان هی دەڤەرەکەی ئێمەیە و فەقیرەی تەنها وەک سەردانیکردن دێت.

گوتیان ئەوە هەرگیز نابێت !

گوتمان بۆچی؟

گوتیان ئەوە کۆمەڵی ئیسلامییە و فیکری تەواو نییە و مێشکی فەقێکانمان تێک دەدات. بۆیە گەر ئەوجاره هات بۆ ئێره، دەبێ دەری کەن لە حوجرە.




ئێوارانە ٢١.. سەردار جاف

ئەم ئێوارە
ژوانێک لە تەک مادۆناکەی تسن بەرێوەيە
چاوەکان زيت و هەستەکان فڕيوو
شنروێ بايەکی بە فرە و تاوێکيشی کرێوەيە
ترومبێلە سەرەرۆکان
لە ديدارێ نابەڵەد و بێ ئاگان
کەپرێ پڕ لە لالەزار و رەنگاڵەیی
بە حەسرەتەوە رێی تەمەن دەکوتێ
عەسرە چايەکانی بن دارتوويەکی وەرزی
بۆ بانەرۆژی کڵاوڕۆژنە دەچێ و
سۆز و مەستيي
وا بە قەد ئاگرەکەی باجوانەوە و بۆ کوڵمی سووری دەسوتێ
بن ديواری باخچەی ماڵەکەيان
پڕن لە نامە بە جورئەتەکانم
لە سوچێکەوە لاتريسکە دەبەستن
لە سەرە رێی غوبارا
تەمتومانێ نيگاکان تەڵخ و بوليڵی دەنوێنن
پێڵوەکان بە تاسەوە
هەڵدێن و چاو شەهلاييەکی هەنگوينی دەدوێنن
تەژی هەستن
ئەم عەسرە لە غوربەت هاتمەوە و
ماندوێتيم گيرۆدەی داوێ
بوومە ميوانی ئێوارە
شەوارەیی دايگرتم و
ئيدی وڕ و کاسی مەملەکەتێ
ناوی ژوان و گرێدان
ئەم هەناسە چ غەددارێک و بێوارە
شەو هەر ناگات
رێی دووری بڕيوە و مەنفايە مەنزڵ
ترپەکانی پێ چلوورەن
لە شەختەدا نوقم و نغرۆ
ئەم گوندە پڕ نابێ لە گوڵ
کۆچەرێ لە دووری مەملەکەت
چاوی غوربەتی بە ديققە
نيگاکانم بوونە ئۆس و بوونە نيشان
دەنگێ لە بالایی عەبابەيلێ
بەرەو خوار دێ
بە هەست و گوێی چرپاند
شەهلايە جێ و رێ و ناونيشان
بوومە دووان و زانيم هەسم
خۆشم دەوێی خۆشەويسترين کەسم

١٠ / ٣ / ٢٠٢٣




جەمال شارباژێری بە ڕاشکاوی دەدوێت.. دیمانە: تەلار تاهیر

بڕوادەکەم هەریەکێک لە ئێمە ناو و بەرهەمی مامۆستا جەمال” مان نەبیستبێت، کە یەکێکە لە شاعیرە دیارەکانی ناو شیعر و ئەدەبیاتی کوردی و یەکێک بووە لە ئەندامە سەرەکیەکانی گرووپی ڕوانگەش لەساڵی ١٩٧٠، ئەگەرچی کەم تا زۆر بە ژیان و بەرهەمەکانی ئاشناین بەڵام دیسانەوە بە پێویستم زانی لە دیمانەیەکدا کۆماڵێ پرسیاری ئاراستەی بکەمەوە، چونکە هەندێ بابەت هەیە لای ئێمە تا ئێستا بە ناڕۆشنی ماونەتەوە و جێگای پرسیارن

  • ئایا شیعره‌كانت تا ئاستێك به‌ره‌و رێبازی كلاسیكی بردووه‌؟
    نا كلاسیكی قۆناغی ناڵی و جه‌زیری و خانی و هاوڕێكانی ، ئێمه‌ له‌ دوای گۆران رێچكه‌ی تازه‌گه‌ریمان گرتووه‌، به‌تایبه‌تی گۆڕانخوازه‌كان له‌ دوای حه‌فتاكانه‌وه‌ كه‌ سه‌ری هه‌ڵدا، شێركۆ بێكه‌س و په‌شێو، دوایی من ده‌ستم كرد به‌ نوێخوازی. به‌داخه‌وه‌ كتێبه‌كان و ئه‌و شتانه‌ت نه‌دیوم، گۆڤاری مانگانه‌ی رۆڤار كه‌ چوار ساڵ پێش ئێسته‌ ده‌زگای سه‌رده‌م بڵاوی كرده‌وه‌ له‌باره‌ی من ، شێركۆی نه‌مر دانی پێدا ده‌نێت كه‌ پێش ئه‌و ده‌ستم پێكردووه‌، كتێبی “نامه‌كان”یش هه‌مان ده‌زگا له‌و ساڵه‌دا بۆیان چاپ كردم و زانیاریی زیاتریان تێدایه‌.
  • ڕاسته‌ یه‌كێكی له‌ شاعیره‌ نوێخوازه‌كان، به‌ڵام وا هه‌ست ده‌كه‌م به‌مدواییانه‌ به‌ره‌و ئه‌و رێبازه‌ هه‌نگاوت ناوه‌، به‌هه‌رحاڵ. كاتی خۆی گرووپێك هه‌بوو به‌ ناو “جه‌ماعه‌ت كه‌ركووك ” فازڵ عه‌زاوی و سه‌رگۆن پۆڵس و هتد .. فازڵ عه‌زاوی ده‌ڵێت گرووپی ڕوانگه‌ لاسایی ئێمه‌یان كرده‌وه‌، ئایا ئه‌م قسه‌یه‌ تا چه‌ند راسته‌؟
    بۆ لاسایی ئه‌وان بێت؟ له‌ عێراق گرووپ هه‌بوو وه‌ك ئێمه‌ نوێخواز بوون، ڕوانگه‌ ته‌نیا به‌یاننامه‌یه‌ك بوو بڵاومان كرده‌وه‌، له‌لایه‌ن پێنچ شاعیر و چیرۆكنووسی نوێخواز كه‌ به‌رهه‌می نوێمان ده‌نووسی و بڵاومان ده‌كرده‌وه‌، خۆ روانگه‌ ئێمه‌ی پێنه‌گه‌یاند، ئێمه‌ دروستمان كرد، عه‌ره‌به‌كانیش نوێخوازه‌كانیان گرووپیان دروست كرد، به‌ چ ناوێك بووه‌ بیرم نه‌ماوه‌، به‌ڵام ئه‌وانیش پێش گرووپه‌كه‌یان شتی نوێیان ده‌نووسی، واته‌ گرووپ نه‌یكردن به‌ نوێخواز وه‌ك ئێمه‌.
  • به‌چی شاعیرێكی تازه‌ی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ سه‌رسامی؟
    ئه‌مه‌ شه‌ست و حه‌فتاكانه‌؟ بۆ ئێسته‌ له‌م دۆخه‌ ئاڵۆزه‌ی عێراقدا هیچی ئه‌وتۆ نابینم و نابیستم، بۆ كوردستان شتی قوبادی جه‌لیزادەم به‌ دڵه‌. تازه‌ پێگه‌یشتوویش نیم سه‌رسامی كه‌س بم و شتیان لێوه‌ فێر بم.
  • له‌ ژیاندا به‌خته‌وه‌ری ؟
    به‌ڵێ له‌ ژیانیشمدا زۆر خۆم به‌ به‌ختیار ده‌زانم كه‌ ژیانم بۆ كه‌س نه‌بووه‌.
  • تا ئێسته‌ نامه‌ی ماسته‌ر و دكتۆرا له‌سه‌ر به‌رهه‌مه‌ شیعره‌كانت وه‌رگیراوه‌؟
    دكتۆرام نه‌بیستووه‌، به‌ڵام بڕوانامه‌ی دواساڵی زانكۆ/ به‌شی كوردی، سێ خوێندكاری ھه‌ولێرم پێ گه‌یشتووه‌ و باسه‌كانیشیانم لایه‌ كه‌ پرۆفیسۆر دكتۆر مارف خه‌زنه‌داری خوالێخۆشبوو سه‌رپه‌رشتی كردبوون. له‌ زانكۆی سلێمانیش چه‌ند قوتابییه‌ك بڕوانامه‌یان له‌سه‌ر من ھه‌بووه‌ كه‌ ناویان لام هه‌یه‌.
  • وه‌ك ده‌زانین پێشتر عاشق بووی ، ئایا هیچ عه‌شقێك توانیویه‌تی جێی عه‌شقی یه‌كه‌مت بۆ بگرێته‌وه‌؟
    به‌ڵێ په‌ری دووه‌م له‌ به‌ریتانیا یه‌كه‌می له‌ بیر بردمه‌وه‌، به‌ڵام نه‌گه‌یشته‌ ھاوسه‌رگیری و له‌ یه‌ك ترازاین، گوناھه‌كه‌ش له‌وه‌دا بوو ناكرێ لێره‌دا باس بكرێ، به‌ڵام ئه‌شقی سێیه‌م ھه‌ردووكیانی خسته‌ چاڵه‌وه‌ و له‌ بیرم چوونه‌ته‌وه‌ ، مه‌گه‌ر كه‌سێكی تر ناویان بێنێت بیرم بكه‌ونه‌وه‌. سێیه‌م دوا خۆشه‌ویستی ژیانمه‌ تا نه‌مانمه‌، ببووره‌ ناتوانم ناوی بێنم .
  • به‌ڵام شیعره‌كانت به‌ گشتی بۆنی عه‌شقی یه‌كه‌میان لێ دێت، به‌ختیار عه‌لیش له‌ گوته‌یه‌ك ده‌ڵێت: مرۆڤ بۆ ئه‌به‌د بۆنی عه‌شقی یه‌كه‌می لێ دێت. روونكرنه‌وه‌یه‌كت هه‌یه‌ بۆ ئه‌مه‌؟
    من ئینكاری لێ ناكه‌م، له‌ چاوپێكه‌وتنی تریشدا ئاماژه‌م بۆ كردووه‌، زۆرترین ھۆنراوه‌ ئاشقاوییه‌كانم بۆ ئه‌و بوون، به‌ڵام قه‌ده‌ر لێكی كردین و به‌ڵێن و وه‌فای شكاند، له‌ دوای ھاوسه‌رگیری به‌ خزمێكی خۆی به‌ ته‌واوی ھه‌ستی خۆشه‌ویستیم سڕایه‌وه‌ بۆی.
    نه‌خێر تا ئه‌به‌د بۆنی ئه‌وم لێ نایه‌ت، به‌ڵام ناتوانم ئه‌وانه‌ی كاتی خۆی بۆم نووسیون بیانسڕمه‌وه‌، تازه‌ چوونه‌ ئه‌رشیڤه‌وه‌ و هه‌یشیانه‌ كراون به‌ گۆرانی.
  • ئایا له‌ نیشتمان تۆراوی وا به‌ڵێنی گه‌ڕانه‌وه‌ی هه‌میشه‌یی ناده‌ی؟
    نا نه‌تۆراوم، كوردستانی گه‌وره‌ واته‌ ده‌وڵه‌ت، خه‌ونی له‌ مێژینه‌مه‌، به‌ڵام مادام ته‌نیام و نیمه‌، واته‌ ھاوسه‌رم نییه‌، ئێره‌م باشتره‌.
  • عه‌بدوڵا په‌شێو، له‌تیف هه‌ڵمه‌ت و شێركۆ بێكه‌س، به‌ كورتی له‌سه‌ریان بدوێ؟
    دروود بۆ گیانی شێركۆی مه‌زن ھاوڕێی ته‌مه‌ن بووین، سوارچاكێكی گه‌وره‌ی ھۆنراوه‌ی كوردییه‌. په‌شێو زمان ناسكه‌، تووڕه‌یه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی كوردی و ھاوڕێی دێرینی ساڵانی شه‌سته‌كانمه‌.
    ھه‌ڵمه‌ت وه‌ك كه‌ركووكی و گه‌رمیانییه‌كی نه‌به‌ز دوای حه‌فتاكان سه‌ری ھه‌ڵدا، به‌ گڕوتینه‌وه‌ له‌ مه‌یدانه‌كه‌دا خۆی سه‌پاند، یه‌كێكه‌ له‌ ده‌نگه‌ دیاره‌كانی ھۆنراوه‌ی نوێی كوردی، به‌ زبانی خۆیشم نه‌بێ، پێش ھه‌رسێكیان حزوورم ھه‌بووه‌ و خۆیان پێ ناساندووم، رێزم ھه‌یه‌ بۆ به‌رھه‌مه‌كانیان.

ئه‌گه‌ر هاتم گوایه‌ به‌ ناوی چاوه‌ دێم
بۆ چا نایه‌م بۆ بینینی ئه‌و چاوه‌ دێم
چی شتێك له‌ پشت ئه‌م دێڕه‌ شیعره‌ جوانه‌وه‌ خۆی مه‌ڵاس داوه‌؟
بۆ كه‌سێكی تایبه‌تم نه‌نووسیوه‌، به‌ڵام ھیوایه‌تمه‌ وشه‌یه‌ك و دوو مانا به‌كار بێنم، وه‌ك ئه‌و وشه‌ی مادامه‌كه‌ له‌م چاوپێكه‌وتنه‌ چووه‌وه‌ رامێكمه‌وه‌، ئێسته‌ نایه‌نه‌وه‌ یادم، به‌س جه‌لال وێژه‌یی برام ره‌چاوی كردووم و پێشم گوتووه‌ له‌ دێڕێكدا ده‌ڵێم
ده‌ ده‌ی ده‌ ده‌ی
كه‌ی سه‌د ده‌ ده‌ی
یان
ئه‌و كوردپه‌رسته‌
ئه‌و لاوه‌
ژیان ده‌خاته‌ ئه‌و لاوه‌
ئه‌و دێڕه‌ی ئاماژه‌شت پێ كرد شتێكه‌ له‌م بابه‌ته‌

  • له‌وه‌ته‌ی بیستوومه‌ و خوێندوومه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر گرووپی ڕوانگه‌ له‌ رۆژنامه‌ و گۆڤار و لێكۆڵینه‌وه‌كان ، ده‌ڵێن گرووپێكی ئه‌ده‌بی و سیاسی بوو، ئایا وا بوو؟ یان ته‌نیا ئه‌ده‌بی بوو؟
    گرووپێكی ئه‌ده‌بی بوو، به‌ڵام لایه‌نگران ھه‌موو سه‌ربه‌ كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌یی بوون، دوای ١٩٧٥ كه‌ شه‌ڕی پێشمه‌رگه‌ و سوپای عێراق ده‌ستی پێ كرده‌وه‌، ھه‌موو چووینه‌ ریزی شۆڕشه‌وه‌.
  • مامۆستا نه‌تانتوانی درێژه‌ به‌ گرووپه‌كه‌ بده‌ن، واته‌ ڕێ له‌ نه‌مانی بگرن؟
    تۆ چی ده‌ڵێی، گرووپه‌كه‌مان خۆ خۆی نه‌سڕیوه‌ته‌وه‌، هه‌ر له‌ گۆڕه‌پانه‌كه‌دا مابوو، به‌ڵام به‌عس چاودێری ده‌كردین، بۆیه‌ به‌ ئاشكرا كۆ نه‌ده‌بووینه‌وه‌.
  • باشه‌ خۆ ڕوانگه‌ خۆت گوتت گرووپێكی سیاسی نه‌بوو، ئیتر بۆچی حكوومه‌تی به‌عس به‌دواتانه‌وه‌ بوو؟
    وه‌ك گوتم، چووینه‌ ناو پێشمه‌رگه‌وه‌ و له‌ كۆتایی ١٩٧٥ به‌ لێبوردنی گشتیی هه‌موو گه‌ڕاینه‌وه‌ ناوشار و به‌ ئاشكرا نه‌مانده‌وێرا كۆ ببینه‌وه‌، چونكه‌ چاودێری ده‌كراین.
  • جگه‌ له‌ شیعر، بۆ بابه‌ته‌كانی تری نووسین نه‌په‌ڕیته‌وه‌ وه‌ك چیرۆك و ڕۆمان یان وه‌رگێڕان؟
    ژوانگه‌ی هه‌ژان و ژان ڕۆمانێكی شیعرییه‌، بنكه‌ی گه‌لاوێژ بۆی چاپ كردم، خۆ من جگه‌ له‌ شیعر، بابه‌تی بیره‌وه‌ری ده‌نووسم، چه‌ند كتێبكی نوێم بۆ تایپ كراوه‌ كه‌ ئاماده‌ی چاپن و هه‌مه‌چه‌شنن، بۆ چیرۆكیش كه‌سی خۆی هه‌یه‌ و من چیرۆكنووس نیم.
  • وه‌سیه‌تی دوای مردنت چییه‌؟
    حه‌زم له‌و پرسیاره‌ نییه‌ چونكه‌ كه‌سێكی ژیاندۆستم، ئێسته‌ نامه‌وێ بیر له‌وه‌ بكه‌مه‌وه‌.
  • چی به‌رهه‌م و نووسینێكت له‌ به‌رده‌سته‌ یاخۆ پڕۆژه‌ی داهاتووی نووسین و شیعرت چییه‌؟
    سێ به‌رهه‌می شیعریم له‌ به‌رده‌سته‌، دوو نامیلكه‌ و دیوانێك، له‌گه‌ڵ به‌شی دووه‌می كتێبی “نامه‌كان” خوا یار بێت له‌ ده‌رفه‌تێكدا به‌ چاپیان ده‌گه‌یه‌نم.

  • گەلاوێژی ٢٠٢١



ڕۆژ هەڵەبجەیی و زمانی شیعری.. ناڵە حەسەن

ڕۆژهەڵەبجەیی ساڵانێکە شیعر دەنووسێت ، من لەدوای دووهەزارەوە بە هۆی شیعرەکانییەوە بەم شاعیرەمان ئاشنام . بەدیاریکراویش ئەو ساڵانەی بەشداری کارای هەبوو لە ڤیستیڤالی گەڵاوێژ و خەڵاتی بەدەست دەهێنا ، دواتریش لە ڕێگەی گۆڤاری ( هەنار )ەوە هاورێیەتیمان وەک دوو شاعیر دەستی پێکرد .. چ لە رێگەی ئیمەیل یان مەسنجەرەوە چەندجارێک پەیوەندیمان بووە لەبارەی شیعر و نوێگەری و بابەتی گرینگ قسەمان کردووە ،، منیش هەر لەوسەردەمانە لێکۆڵینەوەیەکم بەناوی ( شیعر و هۆڵۆکۆست ) پێشکەش بە ڕۆژەی شاعیر کردووە . ڕۆژ هەڵەبجەیی تا ئێستا حەوت کتێبی شیعری بڵاوکردۆتەوە ، دواهەمین کتێبی بەناوی ( دێڕێک دارستان و تاڵێک چۆلەکە ) کە بە ( پدف ) وەک دیارییەک لەلایەن شاعیرەوە بەدەستم گەیشت . بە شێوەیەکی گشتی ڕۆژهەڵەبجەیی خاوەن ئەزموونێکی شیعری جوان و نایابە ، یەکێک لە هەوڵە دیار و جوانەکانی دەیەوێت بە زمانێکی شیعری جیاواز بنووسێت ، تا ئاستێکی باشیش لەم پێناو و ئامانجەی سەرکەوتوو بووە ، خاوەن ملوانکەیەک لە شیعر و وشە و دەستەواژەی شیعری جیاوازە . زۆرجار لە دەمی خۆییم بیستووە و دەڵێ ( من نامەوێت تەقلیدیانە بنووسم …! ) کە ئەمەش بنەمایەکی پۆزەتیفە بۆ جیاوازبوون یان هەنگاونان بەرەو نوێگەری .. من لە کتێبی ( گەیشتن بە ڕووبەری شیعر ) ، لەبارەی ئەزموونی نوێخوازانەی ( فەرید زامدار )ی شاعیر قسە دەکەم . بە پشتبەستن بە فۆرم و ناوەڕۆکێکی جیاواز و زمانی شیعری جیاواز ، هاوکات پەیوەندی ( یاخیبوون و نوێگەری ) . فەرید زامدار دەیگوت ( من بەوەی کە هەیە ڕازی نیم ! ) واتە مەبەستی بوو شتێکی جیاواز بنووسێت ، ڕۆژەی شاعیریش دەیەوێت هەمان شت بڵێت بەڵام ، بە دەرربڕین و بە زمانی خۆی ، ئەو دەڵێ ( من نامەوێت تەقلیدیانە بنووسم ) ، واتە بەزمان و فۆرم و شێوازی کۆن ، ئەگەر لە تایتلی دواهەمین کتێبە شیعری بڕوانین ، ئەو ڕاستییە دەبینین کە ئەو شاعیرەمان دەیەوێت بە زمان و فۆڕمێکی جیاواز بنووسێت .کتێبی ( دێڕێک گۆڕستان و تاڵێک چۆلەکە ) . ئەم کتێبە پێکهاتووە لە سەدو هەشتاو دوو لاپەڕەو بە دیزاینێکی نایاب ، کۆمەڵە شیعرێکی لەخۆگرتووە کە بە فۆڕمی جۆراوجۆر نووسراون وەک ، هایکۆ و کورتە شیعر و شیعری درێژ و هەتادوایی . شیعرەکان بە زمانێکی شیعری جوانی ئیستاتیکی و ناوەرۆکێکی پڕ کێشمەکێش و پڕ لە دەستەوازی شیعری سەرنجڕاکێشن . بە شێوەیەکی گشتی شیعرەکان لە ڕووی شیعرییەتەوە سەرکەوتوو و لەرووی ناوەڕۆکەوەش زۆرێک لە شیعرەکان ناوەڕۆکێکی قووڵیان هەیە ،، ئەوەی زۆر سەرنجی منی ڕاکێشا هەستەکانی شاعیرە لەنێو دەقە شیعرییەکانی. ( هەستی ژنانە و هەستی نەتەوەیی و هەستی مرۆیی ) ، لە چوارچێوەی ئەم کتێبە شیعرییەدا ئەم هەستانەی شاعیر زۆر بە تۆخی هەستییان پێدەکرێع ، هاوکات لە زۆر شوێنیش یەکانگیر دەبیت لەگەڵ نائومێدی و ( هەستی نائومێدی ) . کە ئەم هەستی نائومێدییەش من بە حاڵەتێکی نێگەتیڤ نایبینم لەنێو ڕووبەری شیعردا . بەمانایەک کاتێک شاعیرێک ئیش لەسەر نائومێدی دەکات ، ئەوە بەو مانایە نییە ئەو شاعیرە ڕەشبینە و دەستی لە ژیان و خەونەکانی بەرداوە ، یان ( بوون و نەبوون )ی خۆی لەنیو ژیاندا وەکو یەک دەبینێت ،، دەکرێت شاعیرێک هەمیشە نائومێدییەکانی خۆی بنووسێتەوە و کەسێکی ڕەشبینیش نەبێت ، چونکە هەروەک پێشتر لە وتارێک باسمان کردووە ، ( ڕەشبینی و نائومێد )ی دوو چەمکی جیاوازن ، نائومێدییەکەی ئەو شاعیرە لەوەدایە ، کە لەبنەرەتدا ئومێدی گەورەی هەیە بەڵام ، لە ئێستادا بە ئومێدەکانی نەگەیشتووە ، پڕاوپڕە لە خەون و ئومێد بەڵام لەوساتەدا بۆیە نائومێدە چونکە ئومێدەکانی بەدینەهاتوون و لە هەوڵەکانیش بەردەوامە بۆ بە دیهاتن و گەیشتن پێیان . هەروەک لەشیعری ( با گەمژەیی نەنێین بە عیشقەوە ) ، لە سەرەتای دەقەکە تا کۆتایی ئیش لەسەر نائومێدییەکی گەورە دەکات ، نائومێد لەدەوروبەر ، کاتێک مرۆڤەکان ژیان بە ئاراستەی ناشیرینی دا دەبەن ئەوە خەتای عیشق نییە ، داوا دەکات با گەمژەیی نەنێن بە عیشقەوە ، دەیەوێت عیشق وەک خۆی جوان پێشان بدات ، ئەوەش ئامانجە سەرەکییەکەی شیعرە کە ئیش لەسەر جوانی بکات و نەهێڵێت جوانیەکانی ژیان بشێویندرێت . شاعیر لەم دەقە شیعرەی هەر نائومێد نییە لە دەوروبەر بەڵکو خۆیشی پڕیشکی ئەو نائومێدییەی بەردەکەوێت و جووڵەکانی بە ئاراستەی نائومێدی دەڕوات ، ئەوەتا بە ڕۆشنی دەڵێت :
دەستم لێ مەدەن ، پێم لە تاریکی هەڵخلیسکاوە
شوعلەی مۆمێک لە دوگمەی خەیاڵما
بزر بووە
لێرەدا تەعبیر لە نائومێدییەکی گەورە دەکات ، پێی لە تاریکی هەڵخلیسکاوە و لەنێو تاریکی ماوەتەوە ، شوعلەی مۆمێک لە دوگمەی خەیاڵیا بزربووە ، ڕووناکی نێو خەیاڵ و بیرکردنەوەکانی بزربوون ئێستا خەیاڵ و ئاسۆ و بیرکردنەوەکان تاریکن . تابلۆکان ڕەش دەنوێنن ، ژیان لە جوانیەکان داشۆراوە ، یان لە شوێنێکی تری ئەم دەقە شیعرییە دەڵێت ،
من ئاوا خەون هەڵدەکۆڵم
لێ هێندە قۆپچەی برینتان نا بە سینگی عیشقەوە
عیشقم داکەند
هێندە چەخماخەی چۆڵەوانیتان نا بە ژیانەوە
تەنهاییم لەبەرکرد
لەم کۆپلە شیعرە جوان و نایابە ، ڕۆشنتر باس لە نائومێدییەکانی خۆی دەکات بەرامبەر بە عەشق ، تا ئاستی ئەوەی بەرگی عەشق دادەکەنێ ، خۆی خاڵی دەکاتەوە لە عەشق ، چونکە هێندە قۆپچەی برینیان ناوە بە سینگی عیشقەوە ، ئیتر عیشق بووە بە مانایەکیتر بۆ برین و ئازار و خەفەت ، هاوکات هێندە جەخماخەی چۆڵەوانیشیان ناوە بەژیان دواجار تەنیایی هەڵبژاردووە ، هاوکات ڕەخنە و گڵەییەکی جدیشە لە بەرامبەرەکەی ، لەگەڵ ئەوەش کۆڵنادات ، وەک دەڵێ ( هەموو هاوارەکانم لێکەوت ، لەپێ نەکەوتم ) هەر دەیەوێت عەشق وەک ڕووناکییەکی نێو ژیان جوان پێشان بدات و داوا دەکات و دەخوازێت / دەخیلتانم ، با گەمژەیی نەنێین بە عیشقەوە ..!
ڕۆژ هەڵبجەیی ئەم هەوڵ و هاوارەی لە خۆڕانییە ، ئەو شاعیرێکی ناسکە و شیعریش هاوتەریبە لەگەڵ جوانییەکانی ژیان یان هەروەک لە پێشتر گتومانە ( شیعر فۆرمێکی بێدەنگ نییە ) ، لەگەڵ ئەوەی بەرگی عەشق دادەکەنێت و نائومێدییەکی گەورە بەرجەستە دەکات ، بەڵام نائومێدییەکەی ناگاتە ئاستی ڕەشبینی و هەر بە خەون و ئومێدەوە دەژیت و دەست لە ئومێدەکانی بەرنادات و دەڵێت :
هێواش ، هێواش ئومێدم خستە سەریەک
تا نائومێدی ڕاکات
یانی لەبنەرەتدا ، شاعیر کەسێکی گەشبینە، کەسێک بووە لە هەوڵی ڕەوینەوەی نائومێدی دا بووە ، هێواش هێواش ئیشی بۆ ئومێدەکانی کردووە ، هەوڵیداوە دەستی لە لچکە کراسی ژیان بەرنەدات و خۆی بۆ نائومێدی شل نەکات . ئەم کتێبە شیعرییەی ڕۆژەی شاعیر ، پڕیەتی لە دەقی ناوازە و جوان ، زمانی شیعری هونەرکاری نایابی تیاکراوە ، بڕشتی بە دەستەواژە و وشە و تەنانەت ناوەڕۆکی شیعرەکانیش بەخشیوە ، شیعرییەت لە ئاستێکی بەرز و بڵند دایە ، تەنانەت تایتلی کتێبە ، ڕستەیەکی شیعری جیاواز و نایاب و شیرییە ، بە چ مەبەستێک ئەم ناونیشانەی بۆ کتێبەکەی هەڵبژاردووە زۆر بەلامەوە گرینگ نییە بەڵام ، ئەوەم بۆ گرینگە کە ناونیشان و دەستەواژەیەکی شیعری نایابە ، لێرەدا.هەوڵدەدەین هەندێک قسە لەسەر دیوە شاراوەکانی بەشێک لە شیعرەکانی نێو ئەم کتێبە بکەین . لە شیعری ( توحفەیەک لە دژەکان ) ، بە شێوەیەکی گشتی شیعرێکی ناسک و جوانە لە ڕووی زمانی شیعری و پێکهاتەی شیعری و ناوەڕۆکەوە ، بەڵام من ناونیشانی شیعرەکە لەگەڵ ناوەڕۆکەکە ناتەباو نەگونجاو دەبینم .. ڕۆژ هەڵەبجەیی لەم دەقە شیعرییەی دەیەوێت ئیش لەسەر حاڵەتە دژبەیەک و ناتەباکان بکات واتە ( پارادۆکس ) ، هەر خۆیشی دەڵێت ( توحفەیەک لە دژەکان ) ، بەڵام ئەگەر بە وردی شیعرەکە بخوێنینەوە ، ئەو دژایەتییە و ناتەباییە نابینین ، بەڵکو تەریبی و تەبایی دەبینین ، وا لە خوارەوە یەکدوو نموونە دەهێنینەوەو مەبەستەکان بە ڕوونی پێشان دەدەین . لە کۆپلەی یەکەم دەڵێت :
کە ( با ) قاچی لە جێ چوو
درەختەکان چەنەبازی فڕێ دەدەن
سەمای گوڵی کراسەکەم دەکەوێ !
وردە شیعرێکی جوانە ، وشە و دەستەواژەکە پڕە لە شیعرییەت ، بەڵام کردەکە هاودژ و ناتەبا نین ، دەیەوێت بڵێ ( کە با لە جووڵە دەکەوێت درەختەکان بێدەنگ دەبن و گوڵەکان لە سەما دەکەون ) ، لێرەدا هیچ هاودژیەک نابینین ، بەڵکو تەباییەکی سروشتیانە دەبینین ، ئەوە شێوەیەکی تەبا و سروشتییە کە با هەڵنەکات درەختەکان بێدنگ بن و گوڵەکانیش لە سەما بکەون ، بەڵام ئەوکاتە حالەتەکە دژ و ناتەبا دەبوو ئەگەر با هەڵبکات و دروختەکانیش بێدەنگ بوونایە و گوڵەکانیش لە سەما بکەوتبان ،، لێرەدا ناتەبایی و پارادۆکسەکە بە ڕۆشنی دەردەکەوت ، دوورنما و مەبەستەکانیش قووڵتر دەبوونەوە . لە کۆپلەی دووەمیش بە هەمانشێوە دەڵێ :
تاریکی زمانی دەچەقێ لە تەمومژ
کە چرا چەند چرکەیەک دەخاتە گیرفانی
لێرەدا ین دەتوانخوێندنەوەی جیاواز بکەیەن ، بەدیوێك دەتوانین دژ و پارادۆکسەکە ببینین ، بە دیوێکیتر تابایی و ئاوێزانبوون و تەریبوون ، ئەگەر تاریکی بۆ چەند چرکەیەک چرا بخاتە گیرفانی مەبەست کوژاندنەوەی چراکە بێت ، لەو وێنەیە ئاساییە تاریکی زمانی لە تەمومژ بچەقێ و ناڕۆشن و تاریک بمێنێتەوە ، بەم دیوە تەبایی دەبینین ، بەڵام ئەگەر خستنە گیرفانی چراکە مەبەست نزیکبوونەوە بێت لە چراکە ، ئەوا لەم حاڵەتە هاودژی و ناتەباییەکە دەبینین ، لێرەدا من خوێندنەوەکە بە کراوەیی و بۆ خوێنەر جێدێڵم .
لە شیعری ( وێنەکانی جەنگ ) ،، بە دەستەواژەی شیعری و وشەی شیعرییەوە لێکەوتە و کاوڵکاری و تراژیدیای جەنگ پێشان دەدات ، دەیەوێت ناشیرینترین وێنەکانی جەنگمان پێشان بدات ، هاوکات لە پشت وێنە شیعرییەکان ، هەستی مرۆڤبوونی شاعیر بە قووڵی دەبیندرێ ، بە کورتی دەیەوێت بڵێت ، کە جەنگ هەڵگیرسا هەموو شتێك وێران دەبێت هەموو جوانییەکان دەشێوێندرێن ، بەزمانێکی ئیستاتیکی نایاب ئەم مەبەستانەی دەپێکێ ، ئەوەتا دەڵێت :
پاشماوەی جەنگە
نونی بێوەژنەکان و
ناڵەی دارشەق و
سەرئێشەی نیشتیمان !
شێوە و دەربڕینێکی شیعری جوان ، دەرخستنی دیوە هەرە ناشیرنییەکەی جەنگ ، بەڵام لێرەدا تێبینیەکم هەیە ، من بە هیچ جۆرێک لەگەڵ بەکارهێنانی وشەی ( بێوەژن نیم ) دەبوو بڵێ ( نونی ژنەکان ) ، بەڵام لەدواجاردا شیعرێکی نایاب و پڕە لە جووڵەی ئیستاتیکی و شیعری .
لە شیعری ( ژن و ئەوان ) ڕۆژەی شاعیر بە هەستێکی ژنانەی قووڵەوە قسەمان بۆ دەکات و وینەکان دەکێشێ ، هەستی ژنانە و هەستی پیاوانە دوو چەمکی مرۆیی گرینگن پەیوەندی نییە بە ڕەگەزی شاعیرەکان و پۆلینکردنی شیعر یان بە شیعری پیاوانە و شیعری ژنانە .. ئەم هەستانە مەسەلەی گرینگن لەنێو شیعر ، شاعیرەکان پێویستە بە وریایی مامەڵە لەگەڵ ئەم هەستانە خۆیان بکەن ، هەروەک لە وتاری ( شیعر و گێندەر ) بە ڕۆشنی و بە درێژی قسەمان لەبارەی ئەم بابەتە کردووە ، مەبەستمە بڵێم / شاعیرێکی ئافرەت ئاساییە لەنیو شیعرەکانی هەستی ژنانەی خۆی و تەنانەت تەعبیر لە هەستی پیاوانەش بکات ، بۆ شاعیرێکی بە رەگەز پیاویش بە هەمانشێوە ، چونکێ شاعیر کاتێک دەگاتە نێو ڕووبەرە قووڵەکانی خەیاڵ لە واقیع دادەبڕی و دەگاتە نێو رووبەری تاریکی ناخودئاگایی ، لەوێدا هەم لە واقیعی مەوجود دادەبڕێ هەم لەواقیعی خودی خۆیشی ، بەرگی گێندەر و ڕەگەز فڕێ دەدات ، ( تەنها و تەنها ) وەک مرۆڤ لەوێدا خەونەکان و جوانیەکان و خەمەکانی خۆی دەنووسێتەوە ، وەک مرۆڤێک گەڕانەکانی خۆی دەکات ، پرسیار و نائومێدی و نیگەرانیەکانی خۆی لەبەرگێکی ئیستاتیکی و شیعری دا دەخاتە ڕوو ، ڕۆژە لەم دەقە شیعرییە نایابەی بە هەستێکی ژنانەی قووڵەوە وێنەی گرینگ و گەورەیی ژنانمان بۆ دەکێشێ ، سەرکەوتووانە هەستەکانی خۆی بۆ ژن دەردەبڕێ ، دەیەوێت بڵێت ، گەر ژن نەبێت ژیانیش نابێت و مانایەکی نابێت ، لەخوارەوە یەکدوو کۆپلە بەنموونە دەخەینە ڕوو .
شێوەکارێک هەموو
کورسییەکانی کوژانەوە
دواجار کورسییەک
لە هزریا هەڵنیشت ، کورسی
بووە پەپوولە ژنێک ..!
بەڕاستی ڕۆژەی شاعیر لەم وێنەیە بە قەڵەمێکی شیعری بە خەیاڵێکی ئیستاتیکی نایاب ئەم دیمەنەی کێشاوە ، هەستێکی قووڵ و ژنانە و لوولدراو بە گەورەیی مرۆڤ و بەها مرۆییەکان ، لە ژیان دەتوانین هەموو کورسییەکان بکوژێنینەوە بەڵام ، ناتوانین کاریگەری و جێگا و ڕۆلی ژن لەنیو ژیاندا بکوژێنینەوە ، تەواو .. ئیتر ژن ژیانە و ژیان بەبێ بوونی ژن مانایەکی نییە و نابێت ، یان دەڵێت :
ژەنیارێک لەژێر چەترێکا عاشق بوو
کە خۆری ژنێک باری
دڵۆپ دڵۆپ چەتر
بووە میلۆدیا ..!
عەشق گەورەترین ڕووناکی نێو ژیانە ، لای هەرکەسێک عەشق نەمێنێ خەون و هەموو شتە جوانەکان بەرەو پووکانەوەو بەرەو نەمان دەچن ، ژیان پڕ دەبێت لە نائومێدی و مەینەت ، باری دەروونەکان ناجێگیر و غەمگین دەبن ، عەشقیش ئەوکاتە دەبێ بە چەتر کاتێک خۆری ژنێک دەردەکەوێت و چەترەکەش دەبێ بە میلۆدییەک و ژیان جوانتر و ڕەنگینتر و سەرفرازتر دەکات ،
ئەم هەستە ژنانەییەی ڕۆژە لەزۆرێک لە شیعرەکانیتریش هەستی پێدەکرێت بۆ نموونە ، لە شیعری ( با نەچینەوە ڕستەی عیشقەوە ) یان شیعری ( خەمە خاکییەکانی کچێک ) و زۆرانیتر .
شیعری ( باجی کورد بوون ) ئەم شیعرە دووەم شیعری نێو کتێبی ( دێرێک دارستان و تاڵێک چۆلەکە ) یە . واتە لە سەرەتای کتێبەکەیە ، بەڵام من بە مەبەست ویستم خوێندنەوە بۆ ئەم دەقە شیعرە بخەمە کۆتایی خوێندنەوەکەم . ( ڕاست و ڕەوان و کورت و پوخت ! ) ، دەمەوێت بڵێم ، ئەم شیعرەی ڕۆژ هەڵەبجەیی نەک یەکێکە لە شیعرە ناوازەکانی ڕۆژە خۆی بەڵکو ، یەکێکە لە شیعرە نایابەکانی نێو شیعر و ئەدەبیاتی کوردی . هەستێکی نەتەوەیی قووڵ ، ئەوە دەخوێنینەوە کوردبوون چ ئازارێکە ، چ تراژیدیایەک لەنێو دڵی ئێمەدا و چ برینێک لەنێو جەستەی نیشتیمانی ئێمەدا بوونی هەیە ، بەزمانی شیعری دوور لە دروشمکاری تەعبیر کردن لە خەمە تراژیدییەکان و برینە گەورەکان کارێکی سانا نییە ، بە قەناعەتەوە دەڵیم ، هەموو ئەو شاعیرانەی بە شاعیری نەتەوەیی ناسراون ڕەنگە / هەستی نەتەوەیی خۆیان وەک ناوەڕۆک و هەستە قووڵەکەی نێو ئەم دەقە شیعرییە تەعبیر لێنەکرد بێت . لێرە ڕۆژە لەوە دڵنیامان دەکاتەوە ، کە شیعر لە رووبەرێکی هێندە فراوان و لەو رووبەرە گەردوونییە ئیش دەکات هاوکات ، زمانی شیعری ئەو هێزەی پێیە کە شاعیر بتوانێت قسە لەسەر هەر بابەتێک بکات ، تەنانەت گەورەترین و تراژیدیترین ڕووداو و بابەت ، لێرەدا شیعرەکە وەکو خۆی دەنووسینەوە و لە کۆتاییش هەندێ قسەیتری لەبارەیەوە دەکەین .

_ ( باجی کورد بوون )
(١)
بە هۆی ئەم باجەوە
بە بۆنی سێو خنکا
هەڵەبجە !
(٢)
بۆ ئەوەی ئەم باجە بداتەوە
نوچی دایە سێدارە نەک هەڵاتن
قازی محەمەد !
(٣)
لە باجی کوردبوندا
سپاردیانە سوڕەتی ئەنفال
گەرمیان !
(٤)
ئەم باجەی وەرگرتەوە
بە تەرم چیایەکی چێکرد
ئەتاتورک !
(٥)
کوردبوون خوشک و براکانمی
کردە یادگاری
کیمیاباران !
(٦)
لەم باجەدا دەستیان پڕ دووکەڵ و
چاویان لیزمەی باروت
ڕۆژئاڤا !
(٧)
لەم باجەدا
داروپەردووی بۆ مایەوە
کۆبانێ !
(٨)
لە باجی کوردبوونا
تفەنگی کردە هاوسەری
شەڕەڤان !
(٩)
لە قەرەبووی ئەم باجەدا
کچێنییان هەڕاج کرا
شەنگاڵ !
چەند گرینگە لە شیعرێکی ( نۆ ) کۆپلەیی توانیویەتی هەموو خەم و ئازارەکان و ( زۆرێک ) لە مێژووە خوێناوی و پڕ ترژیدییەکەی میللەتی کوردی خستۆتە ڕوو ، بە بروای من دەبا لە وێنەیەک ( کۆڕەوە ) چەند ملیۆنیەکەی ئاداری ١٩٩١ی باس کرد با ، هەستێکی نەتەوەیی سەرتاپایی ، ئازارەکان گشتگیر و جوگرافیا و شوێن نیشتیمانێکی گەورەی دابەشکراو . لەم دەقە شیعرییە مێژوویەکی خوێناوی قسە دەکات ، سێدارە و مردن قسە دەکەن کارەساتەکانی ئەنفال و کیمیاباران و هەلەبجە و گەرمیان شەنگاڵ قسە دەکەن ، لەبەرامبەردا بەرگری و فیداکاری و مقاوەمەتیش قسە دەکەن . چەند بە جوانی و شاعیرانە دەڵێت ( تفەنگی کردە هاوسەری .. شەرەڤان ! ) یان ( کچێنییان هەڕاج کرا .. شەنگاڵ ! ) ، یان دەرخستنی ڕووی ڕەش و فاشیزمی دیکتاتۆرە ئەتاتورکەکان . یان قوربانی و نەبەردییەکانی کۆبانێ و شەڕڤانان ، یان مردن و تراژیدیا جەرگبڕەکانی هەڵەبجە و ئەنفال .. وێنەی شیعری نایابی پڕ جووڵەی ئیستاتیکی خەمناک . لێرەدا من کۆتایی بە خوێندنەوەکەم دەهێنم ، بە دڵنییایەوە دەڵێم ئەم کتێبە شیعرییەی ڕۆژەی شاعیر ، خوێندنەوەی فراوانتر و هەمەلایەنەتر هەڵدەگرێت ، بە ئومێدم خوێنەری تر و قەڵەمی تر لە دید و گۆشەنیگای ترەوە ، خوێندنەوە بۆ ئەم کتێبە و دەقە شیعرییەکانی بکەن ، لە کۆتایی ئومێدی سەرکەوتن بۆ ئەم شاعیرە ئازیزەمان دەخوازم و بە هیوام هەمیشە لە شوێنە بڵندەکانی داهێنان بیبینم و قەڵەمەی هەر بارانی شیعر ببارێنێت .

                                                   ئاداری ٢٠٢٣

_ سەرچاوە
کتێبی شیعری ( دێرێک دارستان و تاڵێک چۆلەکە ) نووسینی / ڕۆژ هەڵەبجەیی .




کتێب\ بێدەنگیی گەورە.. دڵشاد عەبدوڵڵا

بێدەنگیی گەورە دەقێكی كورتە، بەاڵم بۆتە ناوی دیوانێكی بەرین لە شیعری كوردیی هاوچەرخ. بە هەناسەی قووڵ و هزرینی ڕوون و خەیاڵی بیناكەرەوە، دڵشاد عەبدوڵڵا ئەزموونێكی دیكەی خۆی خستۆتە بەردەست خوێنەرانی.
ئەزموونێك كەم دەق و كۆپلە و دێڕ و گوزارەی هەیە، جوانییەكی تایبەتی لە خۆیدا نەشاردبێتەوە. دڵشاد لەم دیوانەیدا وەك
چێشتلێنەرێكی بە ئەزموون، ئەوەی لە مەتبەخی سااڵنیكی زۆری شیعردا كۆی كردۆتەوە و فێری بووە، لەسەر خوانی ئەم دیوانەی
بۆی خستووینە ڕوو. بە جۆرێ وا بزانین نەك چێژ لە خوێندنەوەی دەقەكان وەردەگرین؛ بەڵكوو چێژ لە خواردنی بەئەزموونترین و
سفرەڕازاوەترین چێشتلێنەریش دەبینین.

بۆ خوێندنەوەی ئەم دیوانە شیعرییە کلیکی ئێرە بکەن..




رەگەزپەرستیی تورک گەیشتە ناو یاریگای یـارییەکانەوە.. رەزا شـوان

لە هـیچ دەوڵـەتێکی جیهـانـدا، سیاسەت و رق و رەگەزپەرستی، نابرێتە نـاو یاریـگای یارییەوە، هەمـوو یاریـزانـان بە رۆحـێکی و وەرزشی و لێـبردوون و قـبووڵکـردنەوە، دەستی یەکـتری دەگـوشـن و یـاری دەکـەن و ئەنجـامـەکـەشی قـبووڵ دەکـەن. بەڵام وا دیارە کە تورکیای رەگەزپەرست، لەم نەریتە رەوشتییە جوانە، بەدەرن و ئەوان لە نێو دوو کەوانەدان. لە جیهاندا لە تورک رەگەزپەرستر نییە. (نیلسون ماندێلا) زۆر راست دەکـات کە دەڵـێت:”گـەر دەتـەوێـت تـورک بنـاسیـت، بـۆ رۆژێـک بـبـە بە کـورد”.
رۆژی یەکـشەمەی رابردوو (٥/ ئادار/ ٢٠٢٣) لە خولی تورکیا بۆ تۆپی پـێی بۆ تیپە پـلە دووەکـان، لە یاریـگای شاری (بـۆرسـە)، لە نێـوان تیپـی تـۆپی پـێ شـاری ئامـەد (ئامـەدسپۆرت) کە هەموو کوردن، لەگەڵ تیپی تۆپی پـێی (بۆرسەسپۆرت) دا، بەیەک گەیشتن. بەڵام چی روویدا. بە گوێرەی ئەو ڤیدیۆیانەی کە لە تـۆڕە کۆمەڵایەتییەکانـدا بڵاوبـوونەتەوە،

رەگەزپەرستانی تورکیا، کە لە لایەن پارتی بـزووتنەوەی نەژادپەرستەوە هـاندرابوون. شەوی پێش یارییەکە، لە بەردەم ئەو ئوتێلەی کە یاریزانانی (ئامەدسپۆرت)ی لێیبوون، وەستابوون و لافـیتەی دژ بە گەلی کوردیان هەڵگـرتبوو و هـاواریان دەکرد و جوێنیان بە کـورد دەدا، هەڕەشەیان دەکرد، بـە رۆکـێـتی ئاگـرینیش ئاگـاربـارانی ئـوتێـلەکەیـان کرد. هـەر ئەم رەگەزپەرستە تـورکـانە، بۆ رۆژی دوایی لەبـەردەم یاریـگای بـۆرسەدا وەستان، کە یاریـزانانی تیپی ئامەد هاتن، لافـیتەیان لە دژی کورد هەڵگرت و دەستیان بە جـنێودان بە کورد کـرد و دەبـە ئـاو و قـەوانی فیشک و چەقـۆیـان لە یاریـزانەکانی ئامەدسپۆرت دەگرت. لە کاتی یاریکردنیشدا، بە بەرچاوی پۆلیسی بەرەنگاربوونەوەی ئـاژاوە، دەبە ئاو و چەقـۆ و شتی تیژیان لە یاریـزانـانی ئامـەدسپۆرت دەگـرت. کـەچی پۆلیس لەجیاتی ئەوەی نەهـێڵێت و رێ لەم رەگەزپەرستە بێ رەوشت و ئاژاوەچـییانە بگرێـت، لایەنگـیریی رەگەزپەرستەکانیان دەکرد، حەوت لاوی کوردی هـانـدەری تیپی ئامـەدسپۆرتیـان گـرت و بەنـدکـراون. لاوێـکی کـوردیـش کە تـابـلـۆی ئامـەدسـپۆرتی بەرزکردەوە، هـێڕشیان کردە سەری و برینداریان کرد، گۆڵچیەکەش برینـدار بـوو جا گەر ئەم نادادپەروەرییە رەفتاری پۆلیسیان بێت.. دەبێت رەگەزپەرستەکانیان چـۆنبن؟

پـۆلیس و ئەمنی تورکی هـێندە بێ رەوشـتن، تەنـانەت لەنـاو ژۆری جـل گـۆڕینشـدا تەنگیان بە یاریـزانـانی ئامـەدسپۆرت هـەڵچـنی. هەنـدێک لە ئەمنەکانیش شـتـیان لە یاریـزانەکانی ئامـەد دەگرت. ئاشکـرایە کە دەستیان لەم رەفـتارە قـێزەوەنـدا هەبـوو.
(سەلاحەدین یۆڵدرم) سەرۆکی یانەی ئامەدسپۆرت لە بارەی هاندارانی رەگەزپەرستی بـۆرسەسپۆرت، وتی:”بە درێـژی یارییەکە، شـتیان تێ دەگـرت، لەوانـەش: چـەقـۆ و قەوانی فـیشەکی بەتاڵ و پارچە ئاسن و دەبـەی ئاو، بۆ ناو یاریگاکە هەڵـیان دەدان”. وتییشی:”وا دەردەکەوێت، وەکو ئەوەی کە دادوەر چاوەڕوانی مردنی کەسێک بکات، یارییەکەی رانەگرت”. یوڵدرم ئەوەشی وت:”کە سکالا پێشکەش بە یەکێتی تۆپی پێی نـێودەوڵەتی (فـیفـا) دەکات”.
ئەم هـێڕشە رەگەزپـەرستییانەی رەگەزپەرستانی تورک، بۆ سەر یاریـزانانی کورد، نە یەکـەم جـارە و نە دواجـاریش دەبێـت. لە سـاڵانی هـەشـتاکان و نەوەتـەکانیشـدا، چەنـد لایەنگیرێکی هاندەری تیپە کوردییەکان بە دەستی رەگەزپەرستانی تورکیا شەهـیدکران. کران. چەنـد جـارێـکیش هـێڕشـیان کردە سەر یاریـزانی ناسراوی کـورد (دەنـیز نـاکی) کە پەنـابەرێکی (ئەڵمانیـا) نییە. کە بە سـەردانی دەگـەڕایـەوە بۆ باکـووری کوردستان هـێڕشیان دەکـردە سەری.
ئەم هـێڕشانەی رەگەز پەرستانی تورک بۆ سەر کورد، خـۆتەنی و ناکاوی نین، پـێشتر لە لایەن بزووتنەوەی ناسیۆنالـیستی تورکیاوە پیلانی بۆ دادەڕێـژن و جـێبەجێی دەکەن.

ئەوەتا دەعـبا قـێزەوەنەکە (دەولەت باخچـەلی) سـەرۆکی پارتی بـزووتنـەوەی نـەژادی ناماقـوڵی کـرد و دەڵـێت:”شـوێنێک نییە کە ناوی ئامـەد بێـت، تیپێکـیش نییـە کە ناوی ئامـەدسـپۆرت بێـت” هـیوادارم کە رۆژیـک بێـت کە ئـەم رەگـەزپەرستە رقـڕەشـە، کە نـەدان بە بـوونی کـورد و نـە دان بە مـافـەکـانی کوردیشدا دەنـێـت. لە داخـی کـورد دا شەقـبەرێت و بتـۆپێت. ئەو خەونە و نیازە گڵاوەشی دەباتە گۆڕەوە کە کورد نەمێنت. چونکە ئەو ئەستەمە کە بتوانـن هـێـڵی راست و چـەپ بەسەر (٣٠) ملیـۆن کـورد لە باکـووری کوردستانـدا بهـێـنن.
خاتـوو (پەرویـن بوڵـدان) هـاوسەرۆکی (هە دە پە) لە رۆژی جیهـانی ژنـانـدا، وەڵامی قـسەکانی باخچـەلی دایەوە و وتی:”جـارێکی کە رامان گەیاند ئێمە درێـژە بە بوونمان دەدەیـن”. وتیشی:”دۆخی پارتی داد و گەشەپێدان و پارتی بزووتنەوەی ناسیۆنالیستی، گەورەتـریـن کارەساتە، ئەوە بوومەلەرزە نییە کە ژیانی ئێمەی وێران کردووە، بەڵکو دۆخـی گەنـدەڵـییە”.
(ولات کیلینک ئەسلان) ی سەرۆکی پێشووی یانەی تـۆپی پێی (داڵ کـورد) لە سـویـد، وتی:”چـاوەڕوانی ئەوە نەدەکـرا، کە هانـدەران ئەو لافـیتانە و چەقـۆیانە ئامادەبکەن، گـەر دەستی پـۆلـیسیان لەگـەڵـدا نەبـوایـە”.
سەرۆکی پارتی کۆماری ئـۆپـۆزسیۆن (کەمـال گـلیچـدار ئـۆغـڵو) پالیـۆراو بۆ سەرۆک کـۆماری تۆرکیا لە هـەڵـبژاردنەکانی داهـاتـووی تورکیا، بۆ بەدەستهـێنانی دەنگی کورد، رۆژی یەکشەمە لە بەیاننامەیەکـدا، وا خـۆی دەرخـست کە سۆزی بەلای کوردا هەیە و دژی ئـەو کـارەسـاتە وەرزشــییە، وتی:”ئـەوە پـەڵـەیـەکی شـەرمـەزاریی رەشـە، بـە نێـوچـەوانی مێـژووی وەرزشـەوە”.
بە داخەوە کە دەسەڵاتـداران و رژێمی تورکیا، چاوپۆشی لە هەموو ئەو تاوانانە دەکەن کە رەگەزپەرستانی تورک، بەرانبەر بە گەلی بێتاوانی کوردمان کردوویانە و دەیانکەن. ئەگەر چی یارییەکە بە دۆڕاندنی ئامەدسپۆرت کۆتایی هات (١،٢) بەڵام ئەو هێڕشانەی کە لە لایەن رەگەزپەرستانەوە کران، کاریگەرییـان لەسەر دەروونی یاریـزانـانی ئامـەد هەبوو، ئەگینا یارییەکەیان دەبـردەوە، چونکە باشتر لە بۆرسـەسپۆرت یارییـان دەکرد.
ئەمەش بەڵگەیە بۆ ئەو رەگەزپەرستانەی کە دەڵین کورد لە تورکیادا نییە. ئەگەرچیش باکـووری کوردسـتان، تـورکـیا نییە، بەڵـکو بەشێکی داگـیرکـراوی کـوردسـتانە.
شایەنی باسیشە، یاریزانی تیپی ئامەدسپۆرت لە گەڕانەوەیاندا، لە فڕۆکەخانەی ئامەد، وەکو پاڵەوان زۆر بە گەرمی پێشوازییان لێانکـرد، هـاوریان دەکرد “چـۆك دانادەین”.
پێویستە رێکخراوی یەکـێتیی تـۆپی پێی جیهـانی (فـیـفا) بێـتە دەنگ و تیپی تۆپی پـێی تـورکیا، لە یارییەکـانی یانـەکـانی ئـەوروپـا و لە یـارییـەکانی نەتـەوەکـانی ئـەوروپـا ـ ئەگـەرچی تورکیـا دەوڵـەتێکی ئـەوروپی نیـیە ـ و لە جـامی تـۆپی پـێی جـیهـانی و لە هەمـوو یارییـەکـانی ئـۆڵـۆمپـیی داهـاتـوودا، وەکو سـزادانـێکی تەمـێکـردن، بۆ ئـەم تـاوانە رەگـەزپەرەستیـیەی، کە دژی یانـەی تـۆپی پـێی (ئامەدسـپـۆرت) کـردیـان، کە پێشێلکةردنێکی زەقی دەستوور و یاسا و رێساکانی تـۆپی پێیە، سزای یەکـێتـی تـۆپی پێی تورکیا بدات و بۆ ماوەیەک، چالاکییە وەرزشییە نێـودەوڵـەتییەکانی سـڕ بکـات و نەتـوانێـت بەشـداری لـەو یـارییـە نێـودەوڵـەتـییـانەدا بـکات. ئـەگـەر راسـتەکـەن کە یاسا و دادپـەروەری هـەیە.




ئەکتەرەکان.. شيعر: نزار قبانی.. وەرگێڕانی: پشکۆ ناکام

(1)
كاتێ لە شارێکا
“فکر” ، وەک “سم”ی ئەسپ تەخت ئەکرێ
و
وەک”سم”ی ئەسپ خڕ ئەکرێ
و
هەر گەمژەیەک بتوانێ
چەک هەڵگرێ و ئینسان بکوژێ
كاتێ ووڵاتێ سەرتاپا
ببێ بە تەڵەی مشک و خەڵکی بەرکەوێ
و
ڕۆژنامەکان ببن بە “پرس نامە”
دیوارەکان داپۆشێ
….هەموو شتێ ئەمرێ
…. هەموو شتێ ئەمرێ
ئاو…سەوزەوات…دەنگ…ڕەنگەکان
درەخت لە ڕەگەوە کۆچ ئەکا
جێ بەجێ هەڵدێ
و
ئینسان کۆتایی دێ

 (2)

كاتێ “ووشە” لە شارێکا
وەک “حەشیشە” قەدەغە ئەکرێ
و
بیر کردنەوە، وەک :
سێکس کڕین ، دوو دەگێتی ، تلیاک
ئەبێ بە “تاوان” و یاسا ..!! ئەیگاتێ
كاتێ لە شارێکا
خەڵک ئەبێ بە بۆقێکی نابینا
نە سکاڵا ئەکەن ..نە ڕائەپەڕن
و
نە گۆرانی ئەڵێن…نە ئەگرین
و
نە ئەژین..نە ئەمرن
دارستان و مناڵ و گوڵ ئەسووتێن
بەر و بومەکان ئەسووتێن
و
ئینسان لە ووڵاتی خۆیا
لە” کوللە” زەلیل تری لێ دەرئەچێ

 (3)

كاتێ عەدالەت لە شارێکا
ئەبێ بە پاپۆڕێک و “چەتە” سواری بێ
و
ئینسان لە جێ خەوی خۆیا
ترس و خەفەت دایئەگرێ
كاتێ فرمێسک لە شارێکا
گەورەتر بێ لە پێڵۆکان
…هەموو شتێ دائەڕوخێ
خۆر..ئەستێرە..شاخ..دۆڵەکان
ڕۆژ..شەو..دەریا..کەنارەکان
خودا…و…ئینسان

 (4)

كاتێ “خودە” یەک:
وەک خودای ئاسمانی لێ دێ
چی بوێ بە” عەبدەکان” ئەکا
پانیان ئەکاتەوە..ئەیانهاڕێ
ئەیانکوژێ…ئەیانژێنێتەوە
كاتێ لە شارێکا
بیر کردنەوە جۆرێک ئەبێ لە “بێ ئەقڵی”
و
لە شارێکا ، مێژوو ئەبێ بە فڵچە
و
” فکر” بە پێڵاو
كاتێ شنەی هەوا
بە مەرسومێکی سولطان دەرئەچێ
و
ئەو نانەی ئەیخۆین
بە مەرسومێکی سولطان بۆمان دێ
و
ئەو ئاوەی ئەیخۆینەوە
بە مەرسومێکی سولطان ئەگاتە جێ
كاتێ میللەتێ سەرتاپا
ببێ بە ” مێگەل”
و
لە ئاخوڕی سولطان بلەوەڕێ
کۆرپەکان لە ڕەحمی دایکیانا ئەخنکێن
و
ژنە سک پڕەکان لەبار ئەبرێن
و
خۆر وەک سێدارەیەکی ڕەش
….یەتە خوارێ

(5)
كەی بار ئەکەن..؟
شانۆکە بەسەرتانا کەوتە خوارێ
كەی بار ئەکەن..؟
خەڵکی هۆڵەکە جوێن ئەیەن…تف هەڵئەیەن
كەی بار ئەکەن..؟
نیشتمان بۆ ئێوە :
مریشکێ بوو ، لە هێلکە بە نرخەکەی ئەخۆن
نیشتمان بۆ ئێوە :
“کراسەکەی عوسمان” بوو بۆ بازرگانی کردن
لەسەر دەستی ئێوە :
سنوورەکانمان وەک “کاغەز”ی لێ هات
بە ئاسانی ئەدڕێ
هەزاران سوپاس
لەسەر دەستی ئێوە :
ووڵات بوە بە قەحبەیەک
هەزاران سوپاس

(6)

…شەڕی یەکتر کوشتن تەواو
وەک ئەوەی هیچ ڕووی نەیابێ
ڕووخسار و چاوەکان وەک خۆیانن
دادگای هەڵکوتانە سەر
و
دادوەرەکان !! وەک خۆیانن
قەرەقۆز و سیخوڕەکان
سەر قاڵی کاری خۆیانن
و
خەڵک لە بێ توانایی گریانا
….پێئەکەنن
و
ئێمەش ڕازین
بە شەڕ ڕازین.. بە ئاشتی ڕازین
بە گەرما ڕازین..بە سەرما ڕازین
بە وەجاغ کوێری ڕازین..بە مناڵ بوون ڕازین
بە هەموو ئەوانەی لە ناوچەوانمانا نووسراوە
….ڕازین
قایلین بە ڕازی بوون
تەنها ئەتوانین بڵێین :
انا للە و انا الیە راجعون

 (7)

شانۆکە سووتا و داڕما
ئەکتەرەکان :
هێشتا وان لە ژیانا
………………….
“”””””””””””””
(تێبینی : دەقە عەرەبییەکەی ئەم شیعرە درێژ ترە لەوەی کراوە بە کوردی ، بە چاکم زانی تەنها ئەو کۆپلانە وەرگێڕم کە ڕاستەوخۆ مەبەست ئەپێکێ…)
“””




نا، ئەو ژولیایە نییە.. نەوزاد بەندی

تۆ بڕوانە ..

ئەم شارە پڕە لە ژولیا ..

ئەنتەرنێت  ئەگەر بڕوخێ بەسەر ژولیادا ئەڕوخێ ..

لە گەڕاندا هەر پیتی (ژ) گەر بنووسی ،

سەدان ژولیا هەروەکو،سەرباز ڕیز ئەبن ..

بەڵام هیچیان وەک تۆ ،

 شیعریان  لێ نابارێ ..

هیچیان وەک تۆ ،

لەناوەختا

  باڵندە  ئاسا ،

 پەنجەرەی ژوورەکەم

ناکەن بە شانۆ ..

پیتەکانیان

 بۆنی شلیکیان لێ نایە ..

شیعرم بۆ ناخوێننەوە ..

بە لاستیکی بۆنخۆشی کاڵ و پەمەیی ،

ترس و فرمێسک و دوو دڵیم 

ناسڕنەوە ..

هیچیان وەک تۆ ،

ناتوانن دڵم  بە پیتی ڕەنگاوڕەنگ بۆ بچننەوە  ..

هیچیان کلیلی قەفەزی

سنگمیان لا دەست ناکەوێ ..

ناتوانن بابلنیزامی قەفەزەکە بکەنەوە ..

دڵ هەڵفڕێ ..ڕزگاری بێ

لە ئەشکەوتی برینەکان..

لە خۆم ..

لە گەل و نەتەوە .. !

هیچیان

ئازایەتی ئەوەیان تیا نیە هیچیان ،

جنێوێ بدەن بە ئاغا ..

چرای کۆشکێکی بشکێنن ..

قێز بکەنەوە لە فیلە پەڕۆینەکانی ناو میدیا ..

لە شاعیرە درۆزنەکان ..

لە مەسینەهەڵگرەکان ..

هیچیان وەک تۆ ،

ئازایەتی ئەوەیان تیا نیە ،

بڵێن :من نەخۆشم ..من نەخۆشم ..من نەخۆش ..

ڕاستگۆیی ئەوەیان نیە ،

دانی پیانێن :

ئەو ژیانە یەک شەق زیاتری قابیل نییە ..

کەسیان ناتوانن ،

 بەرپرسێ

کی گیڤخواردوو ،

 لە ناماقوڵیی

 ڕابگرن و پێی بڵێن :

دەبەسە ..دە بەس ..گوخواردن ..

٭    ٭    ٭

ئیتر بۆت ناگەڕێم .. ژولیا..

هەر خۆی تاوانە لەو شارە پڕ لە دوکەڵ و دکتۆرە ،

پڕ لە دەرمان و نەخۆشە ..

پڕ سواڵکەر و ملیاردێرە ،

سۆراخی ڕوناکیی بکرێ ..

هەر خۆی ناڕەوایە لەسەر  ئەو شەقامە پڕ  لە زبڵ و دروشمانەدا ،

پرسیاری  ئەدرێسێکی

وەک تۆ بکرێ  ..

جۆرێکە لە جۆرەکانی بێ هودەیی ،

لەو  هەموو دەمامکەدا ،

چاو

بۆ ڕوخساری بێ ڕتوش ..

بۆ زمانێکی بێ درۆ ..

بۆ شیعرێکی پڕ لە مرواری

بگەڕێ ..

کارەساتێکی گەورەیە ،

کە ئیتر زامەکانتم بۆ ناخوێنیتەوە ..بە بێ هۆ ..

کە حونجەی ووشە ناکەم و

تاقەتم نیە لەگەڵ شیعر دانیشم

بە بێ تۆ ..

کارەساتێکی گەورەیە ..

زستان ئەڕوا و

نە بەفر دێتە هەیوان و

نە تۆ ئەڕژێیتە سەر شاشەی

مۆبایلەکەم

بە نیوەشەو

بە نیوەڕۆ ..




فەلسەفەی ئازادیی و ئاودیوبوون لە ئەدەبی دۆستۆیڤسکی دا.. نووسینی: هیوا محەمەد ئەمین

ئەگەر جیهان ی ئەدەب ؛ بریتیبێت لە سێ کوچکە ی شێوەهەڕەمیی ، ئەوا بێ هیچ گومان ونووسی هەڵوێستەیەك ، ئەدەبی ( دۆستۆیڤسکی )گۆشەیەك ی پتەو وبنەڕەتیی ئەو جیهانەیە ، کە دەشێت زۆرێك لە کێشە و دۆزە مرۆڤایەتییەکان لەوێ دا بەرجەستە بووبێتن ٠ ئەدەب ی دۆستۆیڤسکی قوتابخانە ، ڕەوت و شێوازێك ی ئەدەبیی دەگمەن ، دانسقە و بێوێنەیە ، کە هەم خاوەن ی فەلسەفە و تایبەتمەندێتیی خۆیەتی هەمیش هەڵگری ڕەگەز و هێز ی کارلێك و کاریگەریی ٠ جیهان ی فەلسەفە ی ئەدەبیی دۆستۆیڤسکی ، لە هەر دەروازە ، گۆشەنیگا و دیدێکەوە بۆیبڕوانیت دەگەیتە ئەو باوەڕ و ڕاستیە ی کە نەك تەنیا هەڵگر ی دۆزێك ی مرۆڤایەتییە ، بەڵکو دەربڕ ی پەیامێك ی مرۆڤایەتییشە کە پێویستە بە ڕۆچوونێك ی قوڵ ، بیرێك ی وردبینانە و هەستیارانەوە هەم مامەڵە ی لەگەڵ بکەیت هەمیش تێیڕابمێنیت . ئەم تایبەتمەندییە لە شێواز و فەلسەفەی ئەدەبیی دۆستۆیڤسکی دا ، بەجۆرێك ڕەنگدانەوە و کاریگەریی لەسەر دەرون ( سایکۆلۆژیی ) و ویژدان ی خوێنەر دروستدەکات کە بخوازێت یان نا ، حەز بکات یان نا ، یەکانگیریی ئەو جیهانە بێت یان نا ، کێش دەکرێتە نێو ئەو جیهانە و سەرئەنجام هەست ی لێپرسراوێتیی ، بەرپرسیارێتیی و خەمخۆرێتیی تیای دا دروست یان زیندو دەکاتەوە ٠ ئاکار ی ئاقار و ئاراستە ی فەلسەفە ی ئەدەبیی دۆستۆیڤسکی ، کێشکردنی مرۆڤە بەرەو گەیشتن بە ئامانجی جیهانێك کە ( حەقیقەت ) ە ، حەقیقەتێك کە مرۆڤ تیای دا بە ئازادیی تەواو دەگات ، ئازادییەك کە دواجار ڕوناکایی یەزدان لە ڕوخسار و ناخی دا دەدرەوشێتەوە ٠مرۆڤ لەپێناوی گەیشتن بە ئامانجێك ی وەها دا ، ئازارێك ی ڕۆحیی و مەعنەویی زۆر دەچێژێت ، کە بە باوەڕ ی دۆستۆیڤسکی پێویستە مرۆڤ لەو پێناوە دا ، بە ئیمانێك ی پتەو ، و ئارامیی و سەبرێك ی تەواوەوە پێشوازیی لێبکات ٠
سیفات و تایبەتمەندیی ئەم جیهانە دەبێت لە چی و کوێ دا بێت کە فەرمان دەکات بە پێویستبوون لەسەر مرۆڤەکان کە لەپێناوی گەیشتن بە ئامانجێك ی وەها دا هێند لێبڕاوانە و شێلگیرانە ئازارێك ی وەها سەخت و ئاڵۆز لە ئەستۆ بگرن ؟ ! من لێرە دا ، و بەبێ لایەنگیرییم لە هیچ فەلسەفە و ئایدیایەك دەخوازم بەنێو ئەم جیهانە دا شۆڕببمەوە و خوێنەر بە جیهانێك ی ئەدەبیی ئاشنا بکەم ، کە کەمتر لە ئەدەبیات ی کوردی دا ئاماژەی پێکراوە ؟! پێویستە ئاماژەیەکیش بەوە بدەم کە ، ئەگەر لە ڕەوت ی نوسین و شڕۆڤەکانم دا باس لە دوو جیهان ی ئایدیالیستیی و ماتریالیستیی دەکرێت ، ئەوە دەربڕ و باوەڕی من نیە ، بەڵکو ئەوە خولیا و باوەڕ ی فەلسەفە ی نوسەر ، واتا دۆستۆیڤسکیە کە پێویستە خوێنەر هێندە بزانێت ، کە ڕوبەڕوی فەلسەفەیەکی ئەدەبییە و هیچیتر ٠جیهانی ڕۆمانەکانی دۆستۆیڤسکی جیهانێك ی پڕ سەیر و سەرسوڕهێنەرەن ، جیهانێک کە ڕوخسار و ڕۆح ی خەماویی ، کاراکتەر ی ناقۆڵا و ناوبازاڕیی ، جیهانێك کە دانیشتوانەکە ی هەژار و کڵۆڵن ، واتا ئەو کەسانە ی کە دۆستۆیڤسکی بەرەو خۆیان و ئەو جیهانە کێش دەکەن ، و دواجار هەرخۆیشیان دەبنە ڕێنیشاندەری ئەو ، جیهانێك کە کچۆڵەیەکی زۆر هەژار و کزۆڵە خۆی بە خاتو شازادەیەك ناگۆڕێتەوە ، جیهانێك کە دەرۆزەکەر ، سەرمەست ، ژنان و پیاوانی دەروننەخۆش تیای دا دەژین ٠ ئەم جۆرە جیهانە ، جیهانێکە کە بە تاوان و کار ی ناپەسەند تەنراوە ، کە لە هەرساتێك لە ساتەکان دا چاوەڕوانی کەوتنەوەی کارەسات ی مەترسیدار و خەماویی لێبکرێت ٠ دۆستۆیڤسکی پەپولە ی دەور ی ئەو گۆشە تاریکانە ی نێو کۆمەڵە ، کە تیای دا کەسایەتییەکان ی هەژار ، دڵپاك و سادەن ، واتا کەسانێك کە خاوەنی ویژدانێك ی پاك و بێگەردن و بەوپەڕی لەخۆبوردەیی و میهرەبانییەوە فرمان و فەرمان ی لێپرسراو وکوێخاکانیان جێبەجێ دەکەن ٠
نوسەر (( دۆستۆیڤسکی )) لە خولیا ی گەڕان بەدوا ی ئەو حەقیقەت و ڕوناکاییانە ی یەزدان دا ، پێویستی بە کات و شوێنێك ی گونجاو و لەبار هەبوو کە بتوانێت هەم لێیان تێبگات و هەمیش بەدەستیانبهێبێت ٠ زیندان لەبارترین ئەو شوێنە بوو کە نوسەر توانا ی گەیشتن بەو جیهان و ئامانجانەی هەبوو ٠ دۆستۆیڤسکی لە هەلومەرجێك ی نائارام و ناجێگیریی سیاسی دا دەستگیردەکرێت و بۆ چەندین ساڵ ژیانی بە دەستبەسەریی و مەحکومکراویی لەژێربار ی سەخت و دژوار ی کارکردنی زۆرەملێ ی زیندانەکان ی سیبریا دا تێدەپەڕێنێت ٠ زیندان چاکترین و لەبارترین ئەو شوێنە بوو کە دۆستۆیڤسکی بتوانێت ئەو جیهانە سەیر و پڕ تەراژیدییە بناسێت و ئەزمونی بکات ٠ ئەو لە زیندان دا توانی بەرزترین ڕەوشت ، دەگمەنترین و بەویژدانترین مرۆڤ ، واتا مرۆڤ ی ڕاستەقینە بدۆزێتەوە ، کەسانێك کە نە دەستەبژێرێك ی کۆمەڵایەتیی و ڕۆشنبیرن نە کەسانێك ی زانا و خوێندەوار ، بەڵکو کەسانێکن کە بەدەستی خۆیان کاردەکەن و بەڵام بیر ناکەنەوە ، ئەو جۆرە کەسایەتییانەش هەم لەلایەك ئەو ، واتا نوسەر بەرەوخۆیان کێش دەکەن و هەمیش ئازاری دەدەن ٠ دۆستۆیڤسکی باوەڕی وابوو کە نزیکبوونەوە لە خەڵك ی وەها سادە و ڕەشۆکیی ، نزیکبوونەوە بوو لە یەزدان ، چەمک ی یەزدانیش بەرزترین و پەسەندترین ئەو ئامانجە بوو کە نوسەر دەیویست خۆی و گشت مرۆڤایەتیی پێیبگات ٠ زیندان سەرەڕای ئەوەی کە زۆر توانا و بەهرە ی لەو دا کوشت بەڵام لەهەمان کاتیش دا گرنگترین ، هەستیارترین و گەشاوەترین قۆناخێك بوو لە ژیان ی ئەدەبیی و بیرکردنەوەی دۆستۆیڤسکی دا کە توانی تیرۆژێك لە حەقیقەت ی یەزدانیی بەدەستبهێنێت ٠ ئەو لە سەرەتای ژیان ی زیندانێتیی خۆی دا ڕووی لە ئایین کرد و بووە قوتابیەکی گوێڕایەڵی قوتابخانە ی مەسیح کە بەهۆی پەڕتوکی پیرۆز ( ئینجیل ) فێری ڕەوشت و فەلسەفە ی مەسیح دەبوو ٠
ئینجیل بۆ ئەو سەرکەوتنی دڵ بوو بەسەر هوشیاریی و ژیان دا ، ئەو دەیویست هەمیشە ئەو جۆرە سەرکەوتنانە بەدەستبهێنێت ، واتا ببێتە خاوەن ی فەلسەفە و ویژدانێك ی تۆکمە و پایەدار کە دووربێت لە جۆر ی ژیان ی ڕۆتین و ماتریالیستیی ، کە دواجار ئەو بەپشتیوانی باوەڕێك ی وەها سەرجەم ژیانی خۆی کردە دژایەتیکردن ی فەلسەفەی ماتریالیزم ٠ ئەو باوەڕی وابوو کە ئەم جۆرە فەلسەفەیە ، فەلسەفەیەکی وێرانکاریی و ئەهریمەنییە کە گیانی مرۆڤبوون لە مرۆڤ دا دەپوکێنێتەوە ؟ ! دۆستۆیڤسکیی دەروێش ی ڕێگە ی بەدەستهێنان ی حەقیقەتێك بوو کە پەیکەر و دیوی دەرەوەی مرۆڤی ڕەت دەکردەوە ، ئەو بەجۆرێك پێی لەم باوەڕ و بیرکردنەوەیە ڕۆدەچێت کە بگاتە ئەو ڕایە ی کە گشت بیر ، بیردۆز و یاسا زانستییەکان پوچ و بێمانان ٠ نوسەر باوەڕی وابوو کە تەنیا لەودیو جیهانی ماتریالیزم { جیهان ی ئەودیو سروشت } ەوە مرۆڤ توانا ی بەدەستهێنانی چەمکی مرۆڤایەتیی و فەلسەفەی مرۆڤبوونی هەیە ٠ ئەو تاکو بڕ و ئەندازەیەکی زۆر لە نامومکین بوون دا دەژیا ، ئەو باوەڕی وابوو کە نزیکبوونەوە و باوەڕبوون بە زانست وەکو بنەمایەك بۆ داڕشتنی فەلسەفە ی ژیان ، ئەوا مرۆڤ بێ ئەوەی ئاگای لەخۆی بێت ، دیوارێك ی پتەوی لەبەردەم ژیانی دا هەڵدەچنێت , کە ئاسۆ و مەودا ی بیرکرنەوە ی ئەو ، واتا مرۆڤ دیاری دەکات ، لەچوارچێوەی ئەم دیوارانەش دا زانست زیندانێك ی دروستکردووە کە مرۆڤەکان جگە لە کار و ژیان بیر لە هیچی دی ناکەنەوە ، ئەوانەیشی کە بیردەکەنەوە هەمیشە لەژێر بارێكی سەخت و دژوار ی دەرونیی دا دەژین ؟ ! دۆستۆیڤسکی لەڕاستیی دا چێژ لەو سەختیی و دژوارییانە وەردەگرێت ! ئەو ، ئەو دژواریی ، سەختیی و ئازارانە لەشێوە ی دیوارێك دا وێنا و بەرجەستە دەکات کە زۆر بە گران توانا ی بینینی ئەودیویان دەبێت ٠ ئەو حەزدەکات ( ئاودیو ) ی ئەو دیوارانە ببێت ، کە چیترلەودیویانەوە شوێنپێیەك لە دنیا ی ماتریالیزم و یاساکانی سروشت نابینرێن ٠ جیهان ی ماتریالیزم لای دۆستۆیڤسکی مۆتەکەیەکە کە لەسەر سنگی مرۆڤایەتیی دەنیشێت و بڕستی لێدەبڕێت ، نوسەر دەخوازێت ڕێك ئێمە بەرەو ئەو مۆتەکەیە بانگ بکات ٠ ناوبراو لە ناخی خۆی دا هەست بە واتای تەواو ی ئازادیی لەو مۆتەکەیە دا دەکات ، و باڵادەستیی نرخ و کاریگەریی ئەو ئازادییەش زیاتر دەدات بەسەر جیهان ی ماتریالیزم و خۆشیی دنیایی دا ٠ دۆستۆیڤسکی لە { بیرەوەریەکانی پیاوێك ی ژێرزەمینیی } دا دەڵێت : ( مرۆڤ تەنیا پێویستی بە ئیرادە ی ئازادە ، ئەگەر بەهەرچی نرخێك لەسەریبکەوێت یان بیکوژن ، لەوباوەڕەدام مرۆڤ هەرگیز ئازاری ڕاستەقینە ، واتا گەیشتن بەو مۆتەکەیە لەبیرناکات )) ٠لەڕێگە ی ناسین ، ئەزمونکردن و پەیڕەوکردن ی ئازار و سزایەك ی لەوجۆرەشە ، کە مرۆڤ توانای نزیکبوونەوە و باوەڕهێنانی بە غەیبیات ، موعجیزەکان و شتە هەستپێنەکراوەکان بەدەستدەهێنێت ، هەر لەم ڕێگەیەشەوەیە کە دەتوانێت هەست بە جیهان ی ئەودیو بوونی خۆی بکات ٠ ڕێگە ی ئازار و ئازادیی ، کار یان بە دۆزینەوە ی یەزدان کۆتایی دەهێنێت یان دروستکردن ی مرۆڤی یەزدانیی ! لە دید و جیهانبینیی دۆستۆیڤسکی دا باوەڕێك خۆی بەرجەستە و ڕادەگەێنێت ، کە کاتێك تەبایی لە نێوان مرۆڤ و یەزدان دا دروستدەبێت ، ئیدی نە یەزدان مرۆڤ هەڵدەلووشێت ، و نە مرۆڤیش لە یەزدان دا موستەحیل و نامومکین دەبێت )) ، واتا هەم یەزدان هەیە و هەمیش مرۆڤ ٠ بۆ ڕاگرتنی ئەم هاوسەنگیەش نێوبژیکەر یان نێوەندگیرێك ی چاکەخواز ی وەکو مەسیح پێویستە ، لەم نێوەندە دا مەسیح هەم ڕێنیشاندەر و شفابەخشە هەمیش کەرەستە و قوتابخانەیەکی ڕۆحیی ، کە مرۆڤ بەرەو ئامانج ی حەقیقەتێك دەگەێنێت کە ڕوناکایی یەزدان تیای دا درەوشاوەیە ٠ مەسیح لە ڕۆمانەکانی دۆستۆیڤسکی دا لە دوو جیهان ی جیاواز دا ڕۆڵ ی چاکەخوزانە دەبینێت ، یەکێکیان جیهان ی ئەمدیو دیوارێکە کە زانست و لۆژیك ڕێنوێنیی دەکات ، ئەویدیان جیهانێکە کە دابڕ لە هەر کات و شوێنێکە و دەکەوێتە ئەودیو جیهان ی زانستەوە ، ئەو دیوارانەش بریتین لەو لەمپەر و بەربەستانە ی ، کە ڕێگە لە ئازادیی مرۆڤ دەگرن ٠ دیوارەکانی دۆستۆیڤسکی بەرجەستەبووی وێنە و بارێك ی دەرونیی و کۆمەڵایەتیین کە لەناواخنیان دا هەڵگری ئەو نەریت ، کولتور و یاسا دنیایی و ئەخلاقییانەن ، کە ناهێڵن و لەتوانای مرۆڤەکان دا نابن کە ئاودیویان ببن ؟ ! لێرە دا کردار و پڕۆسە ی گەیشتن بە ئاودیوبوون ، کارێك ی سانا و بێکێشە نیە ، بەڵکو ڕێگەیەک ی پڕکێشە و نشێوییە کە دەبێت لەپێناوی دا ڕەنج و تێکۆشانێك ی ڕۆحیی و مەعنەویی بەکارببرێت ، تێکۆشانێك دواجار لێوانلێو لە ئازار و ئەشکەنجە ی دەرونییە ، کە سەرئەنجام مرۆڤ بەهۆیەوە ئامانجێك ی زیندو ، مانادار و ناوەڕۆکدار یان وێرانکەرانە بەدەستدەهێنێت ، گەیشتن بە ئامانجێك ی لەوجۆرەش لە میان و ڕەوت ی تەنیا یەك قۆناخ ی دیاریکراو دا نایەتەدی ، بەڵکو لە ڕەوت ی چەند قۆناخێك ی شێوە پەیژەیی شەقوشڕ و لەقولۆق دا پێکدێت ، کە لە پلە ی یەکەم دا سەردەکەویت و لەدواپلە ش دا توانای بینینی جیهان ی ئەودیو دیوارەکان بەدەستدەهێنیت ، دیوێك کە تیای دا ئازادیی لە ناخ و قوڵایی دەرون ی مرۆڤەکان دا بەرقەرار ، و بیر و فیکریش ئارام و ئاسودە ٠کەسایەتیەکانی دۆستۆیڤسکی دەیانەوێت بەهەرچی نرخێك بێت ئاودیوی ئەو سنورە یاسایی ، کۆمەڵایەتیی و ئەخلاقییانە بن کە مرۆڤ بەهۆیانەوە پێخوست و بێئیرادە بوونە ، بۆئەمەش کارگەلێك ی وەها ئەنجام دەدەن کە نائاسایی و لەسەروی وزە ، کار ، ڕەوشت و هەڵسوکەوت ی مرۆڤی ئاساییەوەن کە سەرئەنجام کار بە دانپێدانان ( ئیعتیراف ) ، تاوان ، خۆکوژیی و دوورخستنەوە ی سیبریا کۆتایی دێت ؟ ! ئا لەوێدایە کە ئیدی مرۆڤەکان یان بە ڕوناکایی یەزدان دەگەن یان بە کۆتایی و لەناوچوونی خۆیان ٠ ڕۆمانەکانی دۆستۆیڤسکی دەتوانین بیانکەینە دوو بەش ی سەرەکیی ، بەڵام بە دوو ئاراستە و ئاقار ی دوو جیهان ی جیاواز : یەکێکیان دنیا ی ڕۆتین و ڕۆژانەیەکە ، کە تیای دا پارەوپول ، تەماع ، چەپەڵیی ، دزیی ، گەندەڵیی ، ئێرەیی ، بێڕەوشتیی و بەرژەوەندیی تایبەت ڕۆڵ ی سەرەکیی دەگێڕن ٠ دنیا ی دووهەمیش ، دنیا ی دراما ڕاستەقینەکە ی مرۆڤە کە تیای دا مرۆڤەکان وێڵ و گەڕیدە ی دۆزینەوە ی یەزدان و هەوڵدانن بۆ بەرهەمهێنان و بەدەستهێنان ی مرۆڤ ی نوێ ٠ تەراژیدیا ی ڕاستەقینە لای دۆستۆیڤسکی نەبوون و ئاوابوون ی خۆر و دنیا ی مرۆڤبوون و ڕەوشتە ، ئامانجی ئەو لە نوسینەکانی دا پارە و پلە ی کۆمەڵایەتیی نیە ، شادیی و بەختەوەریی و سەرکەوتن ی مرۆڤ لە ژنهێنان و هەبوون ی سامان وگەنجینە دا نیە ، بەڵکو وێڵبوونە لەدوای یەزدان ؟ ! لە ڕۆمانەکانی ئەو دا پاڵەوانەکان عەوداڵ و هەڵوەدا ی هیچ سامان و پلەیەک ی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی نین ، دواجار ئەوانن کە سنورێك لەنێوان واقیع و خەیاڵ دا ناناسن ، دیارترین و ڕونترین بەڵگە بۆ ئەم سیفات و دیاردانە ڕۆمانەکەی دۆستۆیڤسکی { تاوان و سزا } یە٠ لەم ڕۆمانە دا خوێندکارێك ی زانکۆ پیرەژنێك ی سوخۆر ، ڕژد و چاوچنۆك ی پارەدار لەپێناوی بەدەستهێنان ی پارە و سامانەکەی دا دەکوژێت ، بەوئامانجە ی کە بتوانێت بەهۆیەوە ژیان ی خۆی و دایك و خوشکە دەستکورتەکەی لە برسێتیی و کڵۆڵیی ڕزگار بکات و بەختەوەریان بکات ٠
( ڕاسکۆڵ نیکۆف ) ی پاڵەوان ی تاوان و سزا باوەڕی وەهایە کە ، ئایا بوونی پیرەژنێك ی لەوجۆرە لە ژیان دا ، چی لە تەرازوی ژیان دەگۆڕێت یان لاسەنگ دەکات ؟ ! داڕشتن ی ئەم بیرۆکەیە کە لەسەرەتا دا بەشێوەی لێکدانەوە ی ناوەوە و لۆژیکیانە خۆی دەنوێنێت ، بەڵام پاشان دەبێتە پلان و دواجار کردار ٠ درام ی واقیعیی مرۆڤەکە ، واتا ڕاسکۆف لەوێ دا دەستپێدەکات کە سزادان ی دەرونیی خۆیەتی ٠ پاڵەوان پاش تاوتوێکردن ی ئەم دۆز و پرسە لە ناخی خۆی دا ، بزوێنەر و هاندەر ی سەرەکیی تاوانەکە دەدۆزێتەوە ! ! ئەو سەرەتا لای سۆنیا ی کچە هاوڕێی دان بە تاوانەکەی دا دەنێت و پێی دەڵێت کە لەپێناوی بەختەوەریی کەسوکار و مرۆڤایەتیی دا ئەوی نەکوشتووە ، بەڵکو تەنیا لەبەرخۆی بووە و هەرگیزیش پێویستی بە پارە نەبووە ؟ ! ئەو لە ئەنجامدان ی تاوانێك ی وەها دا هۆ و هۆکارێک ی دی پاڵیپێوەدەنێت ، تاکو لە دەرونی خۆی دا بزانێت و بیچەسپێنێت کە ئەو ، واتا ڕاسکۆڵ نیکۆف ، ئایا مرۆڤە یاخود تەنیا جانەوەرێك ؟ ! ئەو دەخوازێت بزانێت کە ئایا دەتوانێت ئاودیوی دیوارە ئەخلاقیی و یاساییەکان ی ناو کۆمەڵگەکەی ببێت ؟ ! ئەو وەك پیاوی ژێرزەمینیی ، دڵی لەنێو چوارچێوە ی دیوارە نەریتیی ، یاسایی و ئەخلاقییەکان ی کۆمەڵگەکەی خۆی دا دەگوشرێت ، ئەو لە خەیاڵی خۆی دا وادەزانێت بەو کارەی دەتوانێت لە خەڵکان ی دەوروبەرەکە ی داببڕێت و ئەوەی کە ئەنجامیداوە رەوایەتیی پێبدات ، بەڵام ئەو دواجار دەگاتە ئەو ڕاوبۆچونە ی کە ، بە ئاودیوبوون ی دیوارەکان خۆی بەرەو چارەنوسێكی ترسناك کە بەدەستهێنان ی ئازادیی و ئازادبوون ی بیر و ویژدانە دەبات ٠ ڕاسکۆل بەلێکدانەوە و ئەنجامبەندیکردن ی بیرۆکەکانی خۆی دەگاتە ئەو باوەڕە ی کە ئەو ، واتا پیرەژن لەمپەر و بەربەستێکە لەبەردەم ڕوخاندن و ئاودیوبوون ی ئەو دیوارانە دا ، بەڵام ئەو لەمپەرێک ی گۆشت و ئێسقانە و ، دەبێت کەوڵ و وردوخاش بکرێت ، ئەو سەرئەنجام دەگاتە ئەو ڕاستییە ی ، کە مرۆڤێك ی بە تەنیا نەکوشتووە ، بەڵکو یاسایەک ی ئەخلاقییشی شکاندووە ! ! پاڵەوان ی ڕۆمانەکە ڕاسکۆڵ پاش ئەنجامدان ی تاوانێك ی لەوجۆرە ، دەخوازێت ڕاوبۆچونی خۆی دەربارە ی یەزدان بزانێت تاکو لەو ڕێگەیەوە بتوانێت ئازادیی خۆی بەدەستبهێنێت ، بەڵام ئەو لەوکاتەوەی کە لە هەلومەرج ی مرۆڤایەتیی دووردەکەوێتەوە ، ناتوانێت کەسێك ی ئازاد بێت ٠ ئەو لە سەرەتا دا باوەڕی وەها بوو ، کە بەپەڕینەوە لە سنورەکان ی ڕەوشت و ئەنجامدان ی تاوان ی کوشتنێك ، ئازادیی بەدەستدەهێنێت ، بەڵام بەپێچەوانەوە ، ئەو خۆیدەخواتەوە و شەو و ڕۆژ لەبیرکردنەوە و خۆدادگاییکردندایە ، ئەو چیدی دووکەرت بووە و بووەتە مرۆڤ و ڕەگەزێك ی دووانە و نامۆ ، ڕاسکۆڵ نیکۆف بەوکارەی هەم خۆی دەپوکێنێتەوە هەمیش ڕوناکایی یەزدان دەکوژێنێتەوە ٠ ترسناکیی پاڵەوانەکە لەوێ دا دەردەکەوێت ، کە ئەو ، واتا پیرژنەکە بە ئەسپێیەك دەچوێنێت ، بەڵام هەرچی و چۆنێك بێت ئەو بوونەوەرێكی مرۆڤایەتییە و هیچ مرۆڤێك ی تر شایانی ئەوە نیە کە مرۆڤێك ی دی لەپێناوی کەسێك ی تر دا بکرێتە قوربانیی ، چونکە لەدواجار دا مرۆڤ بەرجەستە ، شەقڵ و وێنە ی سروشت و دەستەڵاتێکە لە بوونی یەزدان ٠ ئەو هێزە دەرونیی و مرۆڤایەتییە ی پاڵ بە ڕاسکۆڵەوە دەنێت کە تاوانێكی لەوجۆرە ئەنجام بدات ، دواجار ناپاکیی لەگەڵ دەکات و دەیکاتە مرۆڤێك ی نائاسایی و توشی گۆشەگیریی و تەنیایی دەکات ، ئەو ئازادییە ی ئەم لە ناخ و نائاگایی خۆی دا لەچاوەڕوانیی و بەدەستهێنانی دا بوو ئێستا توشی سەرلێشێواویی ، دەرونلاوازیی و نامۆیی بووە ، دواجار ویژدانی ئەوە کە ناتوانێت لە سایە ی تاوانێك ی لەوجۆرە دا ئاسودە و ئۆقرەگرتوو بێت ، کاردانەوەیەك ی لەو چەشنەیشە کە ئەو هاندەدات دان بە تاوانەکەی دا بنێت و خۆی ڕادەستی یاسا کۆمەڵایەتیی و دنیاییەکان بکات ٠
یەکێك لە تایبەتمەندییە هەرەدیارەکان ی فەلسەفەی دۆستۆیڤسکی دەربارەی مرۆڤ باوەڕبوونی بوو بە ( دووانەیی – ثنائیە ) سروشتی مرۆڤایەتیی ! لە سروشت ی مرۆڤایەتیی دا لەنێوان چاکە و خراپە ، ئارەزوی ئاژەڵیی و مرۆڤایەتیی ، هۆکاری یەزدانیی و ئەهریمەنیی دا ناکۆکیی و ململانێی هەمیشەیی و بێبڕانەوە هەیە ، دۆستۆیڤسکی ئەم ناکۆکیی و دژانە بە یەکێك لە سیفات و تایبەتمەندییەکان ی کرۆک و سروشتی مرۆڤایەتیی دەزانێت ٠ تایبەتمەندایەتییەك ی لەوجۆرە هانی دۆستۆیڤسکی دەدات کە باری دەرونیی کەسایەتیەکانی توێکاریی و شیکاریی بکات و پاشان ڕاپێچی ئەنجامدان ی کار ی نائاسایی ، بێڕەوشتیی یان چاکەخوازییان بکات ، ئەم کارانەش کە لە کەسایەتییەکانی ئەو ، واتا نوسەر دا ڕەنگدەدەنەوە و لە کردار دا ئەنجام دەدرێن پەیوەندییان بە جیهان ی واقیعیاتەوە نیە و هیچ کار وکاردانەوەیەك ی ئەوتۆیان لەسەر یەکتری نیە و پابەند بە هیچ سنور یان کات و شوێنێکەوە نین ، بەڵکو بەشێوەی لێکدانەوە ی ئاڵۆز ، شاراوە و دوور لە لۆژیك ئەنجام دەدرێن ، ئەم جۆرە کەسایەتییانەش بریتین لە : خەڵکی بێڕەوشت ، نەفسنزم ، هەڵخلیسکاو ، توڕە ، شەهوەتباز ، ئەڤیندار ، سۆزدار و …تاد ٠
ئەم جۆرە مرۆڤ و کەسایەتییانە لە جیهان و ژینگە ی مرۆڤایەتیی ئێمە بەدوور نین و بە جیهان ی ئێمە ئاشنان ، جیاوازیمان تەنیا لەوێ دا دەردەکەوێت کە ئەوەی ئێمە لە گۆشە ی تاریك و تەریککەوتووی نائاگایی و ویژدان ی خۆمان دا دەیشارینەوە ، ئەوان ڕاستەوخۆ دەیڵێن و لە کرداریش دا ئەنجامی دەدەن ، دۆستۆیڤسکی : { ئەوەی کە تۆ ناتوانیت ئەنجام ی بدەیت ، من تاکو ڕادەی ئێسقان بردم } ٠ داخۆکەسایەتیی نەخۆش و حاڵەتە نائاساییەکانی نوسەر دەبێت کێ و چی بن ؟ ! دیارە نەخۆشێك بۆئەوەی کارێك ئەنجام بدات دەبێت خاوەنی جەستەیەك بێت ، بەڵام تایبەتمەندیی کەسایەتییەکان ی نوسەر ڕێگەپێدراو نین کە خاوەنی لەش یان جەستەیەك بن ، بەڵکو زیاتر دەربڕێکن لە جیهان ی فیکر و خەیاڵ ی ئێمە ، بەڵام کاتێك کە هەڵسوکەوت ، بیرکردنەوە و کاردانەوە ی کەسایەتییەکان لە واقیع و جیهان ی فیزیکیی و دەرونیی ئێمەوە نزیك دەبن ، ئەوا دەشێت تەنیا دەربڕی جۆرێك لە دەستەڵات ی هونەر ی ئەدەبیی دۆستۆیڤسکی بن ٠ بەڵام ئەوەی سەیر و جێگەی سەرسوڕمانە دەرنەکەوتنی ڕۆڵ ی کەسایەتیی ئافرەتە وەك کاراکتەرێك ی گرنگ و کاریگەر ، ئەم دیاردەیەش بەگشتیی لە سەرجەم ڕۆمانەکانی دا ڕەنگیداوەتەوە ٠ بەهەمان شێوەش دۆز و باس ی خۆشەویستیی و سێکسیش لە بیر و فەلسەفەی فیۆدۆر دۆستۆیڤسکی دا تاکو ڕادەیەك شاراوە و ئاڵۆزن ٠ خۆشەویستیی لای ئەو نیشانەیەك لە ئارامیی و پایەداریی جەستە و گیان نیە ٠ لە دیدی دۆستۆیڤسکی دا ئافرەت وەك نێوەندکارێك دێتە گۆڕەپانی ڕوداوەکانەوە ، ژن لە جێگە و پلە و پایە ی خۆی دا دەخوازێت تەنیا دەرد و ئازار لە پیاو دا بەئاگابهێنێت و ئاودیوی سنورە ئەخلاقیی و یاسا دنیاییەکانی بکات ، و پاشان لاوازی بکات دواجار بەرزی بکاتەوە و بیخاتە نێو جیهانێك ی نوێ و ئازادەوە ٠ ژنان ی دۆستۆیڤسکی ڕۆڵ ی ئاناکارنینا ی تۆڵستۆی ، دایك ی مەکسیم گۆرگی و ژنان ی یەشار کەمال ناگێڕن ، ژن جێگە ی ئامانج و مەبەست نیە ، بەڵکو کەرەستەیەک ی بێبایەخە و دەبێتە هۆی دووکەرتبوون ی کەسایەتیی پیاو کە یەکێکیان ئەو بەرەو عەشقی شەهوانیی و ئەوی دیان عەشقی بەزەیی دەبات ٠لە ڕۆمانی ( گێلە ) دا ، کەسایەتیی ( گێلە ) عاشقی دوو ئافرەت دەبێت :یەکێکیان عەشق ی شەهوانێتیی (ئاگلای ) ڕایدەکێشێت ، ئەوی دیان ڕوخساری خەمگین و ئازاراویانە ی ( ناستازیا ) یە کە ئەو هەست بە سۆز و هاودەردیەکی لەڕادەبەدەر بەرامبەری دەکات ، واتا ئەوی وەكو عەشق خۆشناوێت ، بەڵکو لە سۆنگە ی بەزەییپێداهاتنەوە دا ئەو لەبەرچاودەگرێت ، ئاشکرایشە کە دوو عەشقی شەهوانیی و بەزەیی هیچیان دوو مرۆڤ پێکناگەێنن و هیچیشیان عەشقی ڕاستەقینە نین ٠ عەشق پێش هەرشتێك خۆفیداکردنە ! بەڵام بەزەیی ، سەلماندن و سەپاندن ی باڵادەستیی کەسێکە بەسەر کەسێك ی تر دا ٠ پێویستبوون ی تێرکردن ی غەریزە ی شەهوانیی و جینسیی ، دەربڕی جۆرێك لە دەرکەوتە ی دنیا ی خۆپەرستییە ، کاتێك هەرزەکارێك دوای دۆستیی و جووتگیریی دەکەوێت ، بێ لە بیانویەك بۆ چێژوەرگرتنی جینسیی هیچیدی ناگەێنێت . کەواتە شەهوەتبازیی کامڵترین دیاردە ی جۆرێك لە گۆشەگیریی و تەنیاییە ، کە لەوانەیە ڕوبەڕوی هەموو کەسێك ببێتەوە ، مرۆڤ لەم تەنیایی و گۆشەگیریە دا خۆی وون دەکات و دەبێتە دوو کەرتەوە ٠ ڤێرسیلۆڤ لە ڕۆمان ی ( هەرزە – المراهق ) دا : { دڵم پڕ لە قسەیە بەڵام ناتوانم بیهێنمە سەرزمان ، لەوەدەچێت بووبێتمە دوو کەرتەوە } ٠
ژنان لە تەمەن ی پڕچاوەڕوانیی خۆیان دا ؛ لەپێناوی گەیشتن بە مەرامی خۆیان و خۆدانەدەست پیاوان دا ، خاوەنی چەندین چیرۆك و بەسەرهاتی تفت و تاڵن ، بەڵام هەر کە بەدەستتهێنان سەرزەنشتت دەکەن ، هەندێكجار دڕندە و دڵڕەقن و هەندێکجاریش دلۆڤان ، ئەوان لەو دلۆڤانییە چێژوەردەگرن ، ژنان خاوەن شەرمێكی ناقۆڵا و پیس و شەهوەتێك ی بێگوناهن ، ئەوان درۆ لەگەڵ پیاوی خۆیان و یەزدان و تەنانەت خۆیشیان دەکەن ، ڕوبەڕوی ژیان نابنەوە بەڵکو وەك لەیستۆکێك یاری پێدەکەن ، ژیان لایان ئاوێنەیە و هەرجارەی بەشێوەیەك خۆیانی تێ دا دەنوێنن هەرجارەش شێوە و ڕەفتارێك ی جیاوازیان هەیە ، تاکو لەو ڕێگەیەوە هەست بە بوونی خۆیان بکەن ٠ بەڵام تایبەتمەندیی پیاو بریتیە لە سەقامگیریی و پایەداریی ! پیاو کاتێك هەست بە هێزی خۆی دەکات کە ئێستێك بەرامبەر گونا‌ح و هەڵە و چاکەکانی خۆی دەکات ، بەڵام ئافرەت هەست بە هێز و توانای خۆی ناکات ، مەگەر لە نائاگایی دا ، پەیوەندیبەستن لەگەڵ ئافرەتان چاوەڕوانیی گشت ڕوداو و کارەساتێك ی ناپەسەند و ناقۆڵای لێدەکرێت ، کە چاکترینە لەدەستی هەڵبێیت ٠ کورت و کرمانجیی ، دۆستۆیڤسکی باوەڕی وایە : کە عەشقێك یەزدانیی نەبێت عەشقێك ی لەرزۆك ، نەڕسکاو و ئازاربەخشە ٠ نوسەر هێز و توانا و بیر و کاریگەریی فەلسەفەی خۆی لە (مەسیح )و پەڕتوکی پیرۆز ( ئینجیل ) وەردەگرت ، کە بەهۆیانەوە دەیخواست بەئاودیوبوون ی سنورە ئەخلاقییەکان ئازادیی بەدەستبهێنێت ٠ ئەم جۆرە فەلسەفەیە لە دنیابینیی دۆستۆیڤسکی دا بەڕادەیەك ی قوڵ و بە بەرفراوانیش لە هەناو ی گەل ی ( ڕوس ) دا ڕیشە ی داکوتا بوو ٠ دۆستۆیڤسکی باوەڕی بەوە بوو کە ڕۆح و ویژدان ی گەل ی ڕوس خەڵوەتگەیەک ی ئارام و ئاسودەیە کە تیای دا گیان ی مەسیح شادە ، واتا مەسیح لەنێو دەرون ی هەر مرۆڤێك و هەر گۆشە و کەلێنێك ی کۆمەڵگە ی ڕوسیی دا دەژیا ٠ دۆستۆیڤسکی لەبەرامبەر ئەو دەرککردنە دا تاکو لەژیان دا بوو نەفرەتی لە کولتور ی ڕۆژئاوا دەکرد ، ئەو پێی وابوو ، سیستەمی ڕۆژئاوا ناکۆك و ناتەبایە لەگەڵ ڕۆحیەت و فەلسەفە ی مەسیح ، دۆستۆیڤسکی باوەڕی وابوو ، کە بەدەستهێنان ی ئازادیی بەبێ بوون ی یەزدان نایەتەدی ، بەجۆرێك کە هەر گەلێك باوەڕی پێچەوانە بێت لەنێودەچێت ، هەربۆیە نوسەر تاکو مردیش بەرگری لەو باوەڕ و شێوەڕێبازە کرد ، دەتوانین بڵێین ڕۆمان ی ( شەیتانەکان ) ی دۆستۆیڤسکی بەرجەستەیەکی تەواوی ئەو باوەڕ و هەلومەرجە بوو کە نوسەر پێشبینیی دەکرد ! ئەم ڕۆمانە چیرۆك ی نەتەوەیەکە کەوا هاوکێشە ی کۆمەڵایەتیی ناهاوسەنگ بووە ، کە لەشوێن ئەوەی خۆی ڕزگار بکات ، بەڵام لەنێودەچێت . دۆستۆیڤسکی دژی ئەو کەسانە بوو کە باوەڕیان بە گۆڕان ی کۆمەڵایەتیی هەبوو ، ئەو ترسی لەو گۆڕانانە هەبوو ، گۆڕانێك کە ئاکامەکەی بەباوەڕنەبوون بە یەزدان کۆتایی بێت . نوسەر کۆمانەوە و تلیساندنەوە لەژێر بار ی قورس و کار ی دژوار و زریان و سەرما ی سیبریای پێ چاکتر بوو لە دەوڵەتێك ی سۆسیالیستیی ٠
شۆڕشگێڕان ی سۆسیالیست و جیهان ی زانست و یاساکان لە دیدی دۆستۆیڤسکی دا کەسانێك ی دووڕو و هەلومەرجێك ی هەڵفڕیوێنەرن ، ئەوانە زیاد لەپێویست گرنگیی و قەبارە بە گەل و مرۆڤ دەدەن ، دەیانەوێت بەکوشتن و قوربانیی ، خەڵك بگەێننە ئازادیی ، هەروەها دەخوازن لەجێگەی باوەڕبوون بە یەزدان ، باوەڕی کوفر و بێباوەڕیی بە خەڵک بسازێنن ٠ ڕاسکۆڵ لە ڕۆمان ی ( تاوان و سزا ) دا کاتێك ڕادەپەڕێت و لەپێناوی بەدەستهێنان ی ئازادیی خۆی دا دەستدەداتە ئەنجامدان ی تاوانێك ، ئەو ئیدی ئازادیی خۆی لەدەستدەدات و سەرئەنجام دەبێتە کۆیلە ی بیرێك ی سەلماو ؟ ! بەوپێ و پێوانەیە و لەو ڕوانگەیەوە ، کاتێك گەلێك لەپێناوی دامەزراندنی سۆسیالیستیی و سیستەمێك ی نوێی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان ڕادەپەڕێت ، بێ لە بەدەستهێنان ی کۆیلەیی و شێواویی و نائارامیی هیچی دی بەدەستناهێنێت ٠ ئەم دوو جۆرە ڕەهاگەرایی ( موباحیەت ) ە ی جیهان ی ئایدیا و واقیع لای دۆستۆیڤسکی لەوانەیە بوعد و لایەنێك ی مێژویی ، کۆمەڵایەتیی ، سایکۆلۆژیی و یاسایی خۆیان هەبێت ، ئەم دوو تاقیکردنەوەیە هاوشان ی یەك هەنگاو دەنێن و لەدواجاریش دا هەریەکەیان تووشی جۆرێك لە تێکشان دەبن ٠

سۆسیالیزم پێش هەرشتێك دۆزێك ی مەزهەبییە کە سەرچاوە ، کرۆك ، بنەما و ئاراستەی فەلسەفە ی خۆی لە جیهان و دنیابینییەك ی ئایدیالیستانەوە هەڵدەگۆزێت ، هەربۆیە سۆسیالیزم ناتوانێت بەتەنیا چاککەر ی ژیانی کرێکاران بێت بەڵکو چاککەر و ڕێکخەر ی جیهان ی مرۆڤایەتییشە ، سۆسیالیزم شانبەشان ی مەسیحێتیی ناڕوات بەڵکو جێنشینی ئەوە ٠ بەڵام خەوش و کەموکورتیەك کە دۆستۆیڤسکی تیای دا دەرکی پێکردبوو ئەوەبوو ، کە لەم قوتابخانەیە دا یەزدان بوونی نیە ، ئەبەدییەت شاراوەیە و زیندوبوونەوە و بەختەوەریی لە دواڕۆژ دا بوونی نیە ، واتا جگە لە بەختەوەریی سەرزەوی کە هەموو کەسێك توانای بەدەستهێنانی دەبێت ، ئەوا دنیایەك ی دی لەگۆڕێ دا نیە ، هەمووشتێك لەم جیهان ی سەرزەویە دا دەستپێدەکات و هەر لەم جیهانەیش دا کۆتایی دێت ، نرخ ی تاك ، کەس ، ژیان ی تایبەتیی ، هێز ی مەعنەویی و ئومێدە مەزن و نەمرەکان و … گشتیان لەم شیو و دۆڵ ی پوچ و تاریكی ژیان و نائاگاییە ی ئێمە دا لەنێودەچن ٠ سۆسیالیزم لێپرسراو ی پەیداکردن و دابینکردن ی ڕۆزیی و بژێویی خەڵکە ، بەڵام خواردن و خواردەمەنیی مانا ی ئازادیی نین ، بەڵکو مرۆڤ هەردەم برسیی و تینوی جیهان ی مەعنەویاتێکە کە مایە ی شادیی ، چێژبەخشیی و بەختەوەرییە بۆ مرۆڤ ، ئەمەش کارێکە کە نە بەئیشکردن دێتەدی نە بە گفتوگۆ و یاسا مرۆڤایەتییەکان ، لە دوابار دا خەوشی گشتیی سۆسیالیزم ئەوەیە ، کە نرخێك ی زیاد لە پێویست بە مرۆڤ دەدات ٠ شەیتانەکان پێشبینیەك ی ترسناك و بەخشینی شێوەیەك ی کاریکاتێریی بوو بە ڕۆژگار ی ئەوکاتە ، بەڵام هیچ کەسێك نەیدەزانی و سەرەدەرەی ئەوەی نەدەکرد ، کە دواتر و ڕۆژگارێك ئەو کاریکاتێرییە دەبێتە تابلۆیەک ی واقیعیی ؟ ! شۆڕش ی ئۆکتۆبر ی سۆسیالیستیی ئەو سەرئەنجامە شومە بوو کە شەیتانەکان باس ی لێوەدەکرد ٠ ئەوانەی خوازیاری ئەو شۆڕشە بوون لە گەل و پێداویستیەکانیان تێنەدەگەیشتن ، هەر ئەو باوەڕەیش بوو دۆستۆیڤسکی هاندا کە تاکو مردن دوژمنی سەرسەختی ئەوانە بێت ٠ ئەو باوەڕی بە ڕوسیایەك ی پێشکەوتوو هەبوو ، بەڵام دوور لە گیان ی ئەوروپاییبوون ، ڕوس ئەوەی لە توانا و بار دا هەیە کە خاوەنی مێژو و ئەزمون و ئامانج ی تایبەت بەخۆی بێت ٠ دۆستۆیڤسکی دوای ئەوەی سەردەمانێك تێکەڵ بە باس ، کۆڕوکۆبوونەوە و چالاکیەکان ی بەرهەڵستکارانی تەزار و حوکمڕانیی قەیسەر دەبێت پاشان دەکەوێتە نێو زیندانەکان ی دەوڵەتی تەزارەوە و فەرمانی لەسێدارەدانی بۆدەردەچێت ٠ ئەو ؛ ئەو بڕیار و فەرمانە ی بەشیاو و شایان ی خۆی دەزانی ، کاتێکیش ئەو فەرمانی سزاکەی هەڵدەوەشێتەوە ، هەرگیز ئەو چاکەیەی تەزار ی ڕوسیا ی لەبیر نەکرد و لەوێ بەدوا ژیانی بەوەوە گرێدا ، هەرئەم وەفا و چاکەلەبەرچاوبوونەش بوو کە پاڵی بە دۆستۆیڤسکیەوە نا کە نرخ و بایەخ ی گەل ی ڕوس بە ئەرتەدۆکس و تەزاریزمەوە گرێبدات ، واتا ئەو هەم باوەڕی بە ئەرتەدۆکس ی مەسیحێتیی هەبوو هەم بە گەل ی ڕوس ، ئەم باوەڕە هەست ی نیشتیمانپەروەرێتیی لەناخی دۆستۆیڤسکی دا دادەکوتێت ، جەنگ ی نێوان ڕوس و عوسمانیەکان ئەم هەستە لە ئەو دا دەگەێنێتە دواپلە ی جۆش و هەژانی خۆی ! نوسەر باوەڕی وابوو کە جەنگێك ی وەها ڕۆح وگیانی گەل ی ڕوس دەگەشێنێتەوە و دواجار جەنگێك ی پیرۆز بوو لەخزمەت بە مەسیح و مەسیحێتیی دا ، ئەو بەجۆرێك لە بیر و باوەڕێك ی لەوجۆرە دا ڕۆدەچێت کە لە ساڵ ی ١٨٧٠ دا بنووسێت : ( ئەوەی بە زەبر ی شمشێر نەیەتەدی ، پایەدار نابێت ) ٠ بەڵام بۆ ئەوێك کە کاتێك لە تاوان و سزا دا بڵێت : { بونەوەرێك ی کۆمەڵایەتیی نەکوشتووە ، بەڵکو ڕێبازێك ی کوشتووە } ئەوا باوەڕێک ی وەها لەگەڵ فەلسەفەی جیهانگیربوون ، مرۆڤایەتیی ، ویژدان و بیر و هزری مەسیح دا یەک نەدەهاتەوە ؟ ! ! لە دید ی دۆستۆیڤسکی دا ، بۆگەیشتن بە بیری یەکگرتن ی جیهان لە مەسیحێتیی دا گشت هۆکار و کەرەستەیەك ی بەڕەوا دەزانیی ، لە ڕۆمان ی ( برایانی کارامازۆف ) دا دەڵێت : { ئەگەر خوایەك لەئارا دا نەبێت هەموو شتێک ڕێگەپێدراو ( موباح ) ە } ، بەڵام نوسەر خاوەنی یەزدان و مەسیح بوو ، هەربۆیە بیر و هەڵوێستێك ی وەها دژ و ناکۆك بوو کە بتوانێت جەنگێك ی وەها خوێنین بەڕێوەبەرێت ؟ ! مەسیح لەپێناوی ڕزگارکردنی مرۆڤایەتیی دا خوێنی خۆی ڕشت ، بەڵام دیار بوو ئەو خۆی لە بەرامبەر هەڵوێست و بۆچونێك ی وەها دا ناچار دەبینی کە ئێسقانەکان وردوخاش بکات ، ئەوەش بەڵام ئەو و ویژدانی ئەوی ئازار دەدا ، لەئەنجام دا ئەو نەفرەت لە شارستانییەتێك دەکات کە دەبێت لەپێناوی دا پێست ی خەڵك بگوریت ، دۆستۆیڤسکی بەم جۆرە لە وەڵامەکان ڕادەکات : ( ئەگەر بەشێوەی تیۆریی لێیبڕوانیت لەوانەیە کارێك ی نەشیاو و ناشایستە بێت ، بەڵام لە کردار دا هەرئەوەیە کە هەیە ٠ ) نوسەر لێرە دا بێئاگایە لەوەی کە دروستکردن ی نەتەوەی ڕوس وەك گەلێك ی سەردەست و باڵادەست لە جیهان دا ، چەندێك لە نرخ ، پایە و شوێنی مەسیح کەمدەکاتەوە ؟ ! گشت مرۆڤایەتیی کۆمەڵێك ی هەڵبژاردە ، باڵا و دەستکردی یەزدانە ، ئەمە مەسیح گووتی ! بەڵام هەرچی و چۆنێك بێت ئاقار ی بیری دۆستۆیڤسکی ڕووە و هەڵکردنی چرا ی مەسیح و بەرجەستەکردن ی سیفات ی یەزدان بوو لە مرۆڤ دا ٠
وەک ئاماژەم پێی دا ؛ دۆستۆیڤسکی باوەڕی بە گۆڕانی کۆمەڵایەتیی نەبوو ، بەڵکو بە پەرەسەندن و کامڵبوون ی شێوە پەیژەیی یان پلەپلەیی مرۆڤ هەبوو ٠ ئەو لە ڕەوت ی کامڵبوون ی مرۆڤ دا دوو جۆر دەستەڵاتی دەخستەڕوو ، یەکێکیان دەستەڵات ی مادیی و ئەوی دیان مەعنەویی ، ئەم دوو دەستەڵاتەش خۆبەخۆ مرۆڤ بەرەو جۆرێك لە ئارامیی یان پەشێویی دەگەێنێت ٠
ڕاسکۆف بە کوشتن ی یەکێك و گێلە بەشێتبوون ، و شەیتانەکانیش لە ڕەوتی شۆڕش دا وێڵ ی دەستەڵات بوون ، دەستەڵات دەشێت هۆکار یان کەرەستەیەك بێت کە توانا ی بەرجەستەکردن ی ئازادیی لەخۆی دا هەبێت ، ڕۆمان ی ( هەرزە ) چاکترین نمونەیە کە دەستەڵات و ئازادیی تیای دا بەرجەستە کراوە ! ! هەرزە لەوێ دا دەیەوێت ئازادیی بەدەستبهێنێت ، ئەو لەوباوەڕەدایە کە سامان دڵنیاترین و نزیکترین ڕێگەیە بۆگەیشتن بە هێز و دەستەڵات ٠ ئەو کەسێك ی زۆڵە و لەئەنجامی زۆرگیریی – اغتصاب کردنی دایکە کارەکەرەکەی لەلایەن کەسێک ی بەناو ڤێرسیلۆڤەوە هاتۆتە دنیاوە ٠ هەرزە نە دایك ی هەیە و نە باوك ، ئەو دوورە لە هەر بەسەرکردنەوەیەکی سۆز و خۆشەویستیی ٠ ئەو لەلایەن پیاوێك ی دڕندە و نەزان ی فەڕەنسیی بەناوی تۆچاردەوە دەچەوسێتەوە ، تۆچارد ئەتکی ڕۆحی دەکات ، دەیبوغزێنێت ، ئازاری دەدات ، ڕیسوای دەکات ، سوکایەتیی بە کەسایەتیی دەکات و بە نۆکەر و بێنرخی دەنرخێنێت ، بەڵام هەرزە بەپێچەوانەوە ڕێزی لێدەگرێت ، لێیدەپاڕێتەوە و تکاکار ی دەبێت ، بەڵام ئەوانە هەمووی بێسود دەبن ٠ لێرە دا پێویستە بگوترێت کە مرۆڤ چەندێك پوچ و بێنرخیش بێت ئەوا خاوەنی جۆرێك لە غرور و و هەست ی شانازییە ، ئەم نۆکەرە دەخوازێت لەیەك سات دا هەم نۆکەر و هەم گەورە و کوێخاش بێت ؟ ! ئەو کەسێك ی سوککراو و ڕیسواکراوە بەڵام لەگەڵ ئەوەش دا بیردەکاتەوە ، بەڵام ئاخۆ بیرکردنەوە چی لە ژیانی ئەو سەوز دەکات ؟ ! ئەو لەئەنجامی بیرکردنەوە دا خەڵك بە هیچ دەزانێت ، دەیەوێت تۆڵەی خۆی بکاتەوە و خەڵکیی ڕێزیبگرن ، ئەو دەیەوێت ئاودیوی دیوارە ئەخلاقییەکان بێت ، تاکو هەم ئیعتیبار بۆ کەسایەتیی خۆی بگەڕێنێتەوە هەم بەدەستهێنانی ئازادیی و دەستەڵات ٠ ئەو لە سەرەتا دا دەخوازێت بزانێت کە ، ئایا ڕۆڵ ی سامان لە ژیان ی کۆمەڵایەتیی دا چیە ؟ ! ئەو دەیەوێت بەهۆی پارە و زێڕەوە لەچوارچێوە ی ئەو دەوروبەرە شێواو ، ماندوکەر و ئازاربەخشە دا ڕابکات ٠ لێرە دا ڕاسکۆڵ و هەرزە بەرەو یەك مەبەست و ئامانج شۆڕدەبنەوە ، و یەك تێکشکانیش ڕوبەڕوی هەردووکیان دەبێتەوە ، واتا بەرەو ئەنجامدان ی کارێك کە لەسەروی توانای کاری مرۆڤێك ی ئاساییە ٠ لە ڕۆمان ی هەرزە دا ، کەسایەتیی هەرزە جولەکەیەك ی دەوڵەمەندی ساماندار بەبۆگەن و بێڕەوشت دەچوێنێت ، لە تاوان و سزایش دا پیرەژنێك بە مێرو یان جانەوەرێك ٠ بێگومان ئەم دوو پاڵەوانە لەو کارانە ی کە ئەنجامی دەدەن ، هیچ سود و بەرژەوەندییەك ی بەرزی مرۆڤایەتیی تێ دا ڕەچاو ناکرێت ، بەڵکو تەنیا هەڵوەدای دەستەڵاتن ! هەرزە دەڵێت : { من پێویستم بە پارە نیە } ، ئەو وێڵ و عەوداڵی دەستەڵات بوو ، دەستەڵاتێك کە لە سایەی دا دەتوانێت گشت ویست ، ئارەزو و داخوازێك ی خۆی بەدەستبهێنێت ٠ هەرزە دەیەوێت لەسەر شارایەك ئاڵتون خۆی لەناوبەرێت و بەئازادیی خۆی بگات ، ئەو دیمەن ی خەون و خەیاڵەکانی خۆی لە ساتێك لە ساتەکان و لە هزر و بیرکردنەوەی خۆی دا وەها دەهێنێتەپێشچاو ، کە ئەو ئیدی کەسێك ی ساماندار ی خاوەن دەستەڵاتە ، و بەهۆیەوە پارە دەبەشێنێتەوە ، لەوێ دا ئیدی ڕاستییەکانی ناخی ئەو دەردەکەون ، واتا لەوێ دایە کە پارە و سامان هیچ ڕۆڵێك لە ژیان ، هەڵسوکەوت و بار ی دەرونیی ئەو ناگۆڕێت ٠ هەرزە لە وێستگەیەك ی شەمەندەفەر دا : { ئەگەر ئەم جەنەڕاڵە بێئەدەبە بیزانیایە من کێم ، ئەسپ ی لە عەرەبانە دەبەست و لەسەرکەوتنم دا دەست ی دەگرتم } ٠ ڕاسکۆڵ لە دید و باوەڕی خۆی دا ، بەدەستهێنانی ئازادیی و دەستەڵات لە کوشتنی کەسێك ی بێتاوان و سزا و چەشتنی ئازار ی سیبریا دا بەدەستدەهێنێت ، بەڵام هەرزە بەپێچەوانەوە ، و لەشوێن ئەو کارە پارە کۆدەکاتەوە ! ئەو لە شوێنێك دا : { پارە تەنیا هۆیەکە کە بەسوکترین و بێنرخترین کەسان ڕێگەدەدات کە بە بەرزترین پلە بگەن } ، ئەو پول بە پول کۆدەکاتەوە ، بەڵام لەجێگە ی ئەوەی کەسێك ی ئارام و بەختەوەر بێت ، هەمیشە لە حاڵی بیرکردنەوەیەک ی قوڵ دایە ، کە سەرئەنجام توشی نۆچدان و تێکشکان دەبێت ؟ ! تێکشکانی هەرزە لە مردنی (( ڕێنۆچکا )) دایە ، ئەو منداڵێك ی هەتیو و بێکەسە و هەرزە دەیگرێتەخۆی ، هەرزە لەپێناو ی گەورەکردن و بەختەوەریی ئەو دا تەواوی سامانی خۆی دەبەخشێت ، ئەو لە سەرئەنجام دا پاشەکشە لە ئامانجێك دەکات کە دارونەداری لەپێناوی دا کردووەتە قوربانیی ٠ دواجار ئەو لەکاردانەوە ی ئەو تێکشکانە دەرونییە دا دەستدەداتە قوماربازیی ، بەرەڵایی و پەیوەندیبەستن لەگەڵ خەڵکان ی نەفسنزم و بێبەهرە دا ، واتا بارێك کە ئەو ڕوبەڕوی پوچیی و تەنیایی دەکاتەوە ٠
دۆستۆیڤسکی لەدواتەمەنەکان ی ژیانی خۆی دا دەبێت ! واتا ئەو ئیدی ڕووە و پیریی دەڕۆیشت ، زەبری گورچکبڕی چەندساڵە ی زیندان و دژواریی و سەختیی ژیان ، ئەو هێدی هێدی دەچەمێنێتەوە ، و ماندوێتیی لە ڕوخساری دا وەدەردەکەوێت ! بەڵام ئەو ئێستا خاوەن تاقیکردنەوە و ئەزمونێك ی قوڵە ، دەستەڵاتی ژیریی دەستی بەسەر توانایی هزر و بیری ئەو دا گرتووە ، ئەو ئیدی خاوەن پەیامێکە و دەخوازێت بیگەێنێت ٠ دۆستۆیڤسکی لە دواڕۆژەکان ی تەمەنی خۆی دا ، ناو و ناوبانگێك ی زۆر ی پەیداکرد ، ئەو لە بەشداریکردنی یاد و ئاهەنگ ی پەردە هێنانەخوارەوە لەسەر پەیکەر ی شاعیر ی ناودار ی ڕوس (( پۆشکین )) ، پلەوپایە ی گەیشتە فەیلەسوف و پەیامبەرێك ، پەیام ی ئەو بۆ گەل ی ڕوس و گشت مرۆڤایەتیی بوو ! ڕۆمان ی (( برایانی کارامازۆف )) کە ماوەی سێ ساڵ ی بۆ نووسینی خایاندووە ، ئەو دوا پەیامە بوو کە بە ئەمانەت و ڕاستگۆییەوە گەیاندی ، ئەو دوای تەواوکردن ی ئەم ڕۆمانە چاوەکانی بۆهەمیشە لێکنا و لە ساڵی ٣١. ٦ . ١٨٨١ دا دنیا ی پڕئازار و ئەشکەنجە ی جێهێشت ٠ لێرە دا بەگرنگی دەزانم کە چەند دێڕێکی کورت سەبارەت بە پەیام ی ئەو مەزنە ناودارە کە ڕۆمان ی ناوبراوە بنووسم ، چونکە ئەم ڕۆمانە دوابەشی زنجیرەژیان ی فیکریی و فەلسەفیی ئەدەبیی دۆستۆیڤسکیە . هیوادارم خوێنەر ی هێژا بە حەوسەڵەی زیاترەوە لەخوێندنەوەی بەردەوام بێت ٠

برایانی کارامازۆف
خێزانی کارامازۆف لە شارۆچکەیەك دەژین ٠کارامازۆف پیرەمێردێكە کە سەرتاسەر ی تەمەن و ژیانی بە ڕەوشتنزمیی ، شەهوەتبازیی ، دڵڕەقیی و شاراوەیی بەسەربردووە ٠سێ ژنی هێناوە ؛ لە ژن ی یەکەمی کە هەمیشە دارکاریی کردووە کوڕێك ی لێیدەبێت بەناوی ( دیمیتری ) ، دیمیتریش کەسایەتیەکی هەرزە ، کاڵفام ، هەڵخلیسکاو و هەندێکجاریش دەم لە فەلسەفەی ئایدیالیستیی دەدات ٠ لە ژنی دووهەمیان ، کە کەسایەتییەکی شاتەشاتکەر و هاش و هوشکەر ی هەبووە ، کوڕێك ی لێیدەبێت بەناوی ( ئیڤان ) ، ئەمیش کەسایەتییەکی ڕۆشنبیری ترسناکە و گیانێك ی ئاژاوەچیانە و وێرانکاریانەی هەیە ، ئەو دەشێت بگوترێت قارەمان ی باوەڕ و فەلسەفە ی (( ڕەتگۆیی – نهێلزم )) ە ٠ هەروەها لەهەمان ژن کوڕێك ی تری بەناوی ( ئەلێکس ئالیۆشا ) دەخاتەوە کە کەسێكی خێرخواز و چاکەکارە و لەجیهان ی یەزدانناسیی دا قوڵدەبێتەوە و کەسایەتیی خۆی پێوەی گرێدەدات ، کە دەتوانین بڵێین ناوەندی فەلسەفەی چاکە و خێرخوازییە لە ڕۆمان ی برایانی کارامازۆف دا ، ناوەندێك ی ڕوناك کە تەواوی کەسایەتیەکان ی تری ناو ڕۆمانەکە لە دەوری دەئاڵێن ٠ کەسێك ی دی لەنێو ئەم خێزانە دا دەژێت بەناوی ( سێمەرد یاکۆف ) ، ئەو پیاوێکە و بەرهەمی زۆرگیریی – اغتصاب ی کارامازۆف ی پیرە لە کچێك ی هەژار ی کەڕولاڵ ، ئەمیش کەسایەتییەكە ، کە تایبەتمەندیەكی پوچ ، بێئابڕو ، فێڵباز و هاشوشکەری هەیە و نۆکەر ی ماڵەکەیە ، ئەم مرۆڤە پەیوەندیی لەگەڵ ئیڤان ی زڕبرای خۆشە و ستایسی دەکات ٠ لەنێوان ئەم باوك و چوار کوڕە دا ، ژنێك بەناوی ( گرۆشینکا ) هەیە ، کە هەریەکەیان بۆبەدەستهێنانی ئەو دژی یەکتری دەجەنگن ٠
سێمەردیاکۆف بەو خەیاڵ و باوەڕەی کە گوایە داوایەکی ناوەکیی یاخود ناخ و دەرون ی ئەو واتا ئیڤان جێبەجێ دەکات ، کارامازۆف ی باوك دەکوژێت ، بەڵام لەشوێن ئەو دیمیتری بە تاوانبار دەناسرێت و و دادگە لەپای سزاکەی دا ڕەوانەی سیبریا ی دەکات ٠
دوو بیری سەرەکیی بەسەر جەستەی ڕۆمان ی برایانی کارامازۆف دا شۆڕدەبنەوە ، یەکێکیان عەشق و ئەوی دیان یەزدانە ، شیاو و گونجاویشە بگوترێت گرۆشینکا و مەسیح یاخود شەیتان و فریشتە ٠ ئێمە پێویستە ئەم ڕۆمانە وەك ڕوداوێك ی ڕۆژانەیی سەیرنەکەین ، بەڵکو وەك سیمبۆل ، نیشانە و ئاماژەیەك بۆ گەیاندنی فەلسەفە و بیرێك یان پەیامێك لێیبڕوانین ! ! لێرە دا هەریەکێك لە کەسایەتییەکان سیمبۆلن بۆ دیاردەیەکی مرۆڤایەتیی و قۆناخێك لە کامڵبوونی ڕەوشت و ویژدان ی مرۆڤ کە خاوەنی تایبەتمەندیی و پێناسی خۆیەتی : کارامازۆف ی پیر یاخود باوك ، کەسایەتیەکی سروشت ئاژەڵییە ، کە هەڵوەدای سێکس و بەدەستهێنانی دنیا ی شەهوانیەتە ! ! دیمیتری ، ئالیۆشا ، ئیڤان و سێمەردیاکۆف تێکڕا و پێکەوە سیمبۆلن بۆ قۆناخێك لە گۆڕانەکان ی کەس یان ، مرۆڤێك کە وردە وردە لە سیفەت ی ئاژەڵییەوە ڕووەو پاکبوونەوەی گیان و باڵابردنی ڕەوشت و ویژدانی مرۆڤ دەڕوات ، واتا دروستبوونی مرۆڤ ی نوێ ٠ ئالیۆشا لە شوێنێك دا بە دیمیتری برای دەڵێت : { پەیژە ی شەقوشڕ بۆ هەموومان یەك شتە ، گریمان تۆ لە پلەی سیانزە دا وەستاویت و منیش لە پلە ی یەکەم دا ، لای من هیچ جیاوازیەکیان نیە } لەسەر ئەم پەیژەیە و لە دواپلە ی سیانزە دا ژنێك هەیە واتا گرۆشینکا کە لەژێر دەستی بازرگابێك ی پیر ( کارامازۆف ) دایە ، کە ئەوی لە نەهامەتیی هەژاریی و نەبوونیی ڕزگارکردووە ٠ ئەم ژنە هەرکەسە لە دید ، تێڕوانین و بەرژەوەندیی خۆیەوە لێیدەڕوانێت و پێناسی دەکات ، خزمێكی ژنەکە : کچێك ی هەرزە و بەرەڵایە ، کارامازۆف : سۆزانیی ، هەندێك ی دی : ئاژەڵە ، کەسانێك ی تر : نەخێر فریشتەیە ، دیمیتری : ژنێك ی ئاگرئاسا و بێئامانە ، ئالیۆشا : کەسێك ی سادەیە ٠ لێرە دا دەتوانین بڵێین ئەم ئافرەتە هەموو ئەو سیفەتانەی تێ دا هەیە یان بەجۆرێك ی دی : ئافرەتێك ی گەنج ، سێکسیی ، بۆگەن ، سیفەت ئاژەڵیی ، سۆزدار ، ئازاربەخش ، سەرشێت و …تاد ە ٠ کارامازۆف ی پیر گشت سامان و موڵکی خۆی دەکاتە میراتەبەش و بەسەر منداڵەکانی دا دابەشی دەکات ، بەڵام ئەو بەشی دیمیتری کوڕی بە گرۆشینکا دەبەخشێت ٠ گرۆشینکا کەسایەتیەکە وەك ئاگر لەدوی پوش دەگەڕێت ، نەهەنگێکە و دەوروبەرەکەی خۆی هەڵدەلوشێت ، ئەو ئارەزوی ئاودیوبوون ناکات ، بەڵکو لەیستۆکێکە و یاری پێدەکرێت ، و لەبەرامبەر دا ئەویش یاری بەخەڵك دەکات ٠ کارامازۆف لە دیدی ئەم ئافرەتە دا کەسایەتیەکی سوك و بێنرخە ! ، ئەم پیرەمێردە گشت شەوێك لەپەرێز ی ڕاوکردنی ئەو دا دەبێت تاکو لەگەڵی دا سەرجێگەیی بکات ، بەڵام گرۆشینکا نەخۆی دەداتە دەست ئەو و نە کەسێك ی وەك دیمیتری کە شێت و شەیدای بووە ٠ ئەم ئافرەتە بەهەردووکیان ڕادەبوێرێت ، تاکو کار دەگاتە ئەو شوێنە ی ، کە ململانێی نێوان باوك و کوڕە دەگاتە مریشکەڕەشە یان ئەوپەڕی توندوتیژیی و کۆڵانێك ی داخراو ٠ کارامازۆف ی باوك بەجۆرێك شەیدای ئەو ژنە دەبێت کە گشت ئازادییەکی لێزەوت دەبێت و دەبێتە کۆیلە ی ئافرەتێك ، دیمیتریش لەلایەکی دیەوە بەجۆرێك شەیدا ی جوانیی و سەرنجڕاکێشیی گرۆشینکا دەبێت ، کە کەسایەتیی ئەو دیل و شەتەك دەکات ٠
ئارەزو و شەهوەتی دنیایی و بەدەستهێنان ی ژیان بەجۆڕێك لەو کەسایەتییانە دا قوڵدەبێتەوە کە دەیانکاتە ئاژەڵێك و بەئەنجامدان ی تاوان و کاری ناشایستە خۆیان ئاودیوی سنورە ئەخلاقییەکان دەکەن ، باوك دەڵێت : { ئەو وەکو قالۆنچەیەك پاندەکەمەوە } ، دیمیتری بەرامبەر بە باوکی : { نازانم لەوانەیە بیکوژم و لەوانەیشە نەء ، دەترسم کاتێك بێت و نەتوانم تەحەمولی چڕوچاوی بکەم …. } کار لەپێناوی بدەستهێنانی ئەم ژنە دا بەڕادەیەك دەگات ، کە دیمیتری لەنیوەشەو دا دەسکە هەمەوانەیەك بەسەری باوکی دا بکێشێت و ( بیبورێنێتەوە ) ، سێمەرد یاکۆف کە چاودێریکەر و خۆلەمەڵاسدەر ی ڕوداوەکە ی نێوانیان دەبێت ، دەڕوات و لە پشتەوە کار ی لێدانەکە دەگەێنێتە ئەنجام و کارامازۆف ی باوك (دەکوژێت ) ، دیمیتری لەدوای ئەو ڕوداوە هەڵدێت و ڕەدوی گرۆشینکا دەکەوێت ، سەرئەنجام بەڵام پۆلیس ئەو واتا دیمیتری لەکاتی لوتکە ی مەستیی ، شادیی ، عەشق و دڵداری دا دەستگیردەکەن و دواجاریش تاوان ی کوشتنەکە بەسەری دا ساخدەبێتەوە ، پاشان بۆ بەسەربردنی شوێنی سزاکەی ، بەسزای کار ی بەزۆر وگران ڕەوانەی سیبریا دەکرێت ، گرۆشینکاش لەلایەکەوە فریوی پارەی باوکە و لەلایەکی تریشەوە پەیمانی هاوسەرگیریی بە کوڕ واتا دیمیتری دەدات ٠
ئەو شادیی و سەرمەستیە ی دیمیتری و گرۆشینکا دەیچێژن و زۆرجاریش کە لە ژیان و دەوروبەر ی کەسایەتیەکانی ناو ڕۆمانەکانی دۆستۆیڤسکی دا دێنەبەرچاو و وێناکردن ، نیشانە و ئاماژەیەکن بۆ هەستکردن و پێشبینیکردن ی ڕوداو یان کارەساتێك ؟ ! ئەم جۆرە شادیانە لای نوسەر مانا و مەغزا ی قوڵ دەبەخشن ، بەو واتایە ی کە هەر شادییەك مەعنەویی نەبێت شادیەک ی لەرزۆك ، کاتیی و تێکشکێنەرە کە ئەنجام بە لەناوچوون ی مرۆڤەکان کۆتایی دێت ٠دۆستۆیڤسکی هەروا بێ هۆ ، لەخۆڕا و بێبناغە کەسایەتیی و پاڵەوانەکانی خۆی بەسزا نەدەگەیاندن و لەنێوی نەدەبردن ، ئەو لەڕێگە ی سەلیقە و نەریت ی ئەدەبیی خۆیەوە بەجۆرێك زەمینەسازیی بۆ خوڵقاندن ی ڕوداوە پێشبینینەکراوەکان خۆشدەکرد کە ئاوس بێت بە کەرەستەی شادیی ، خۆشیی ، ڕابواردن ، مەستیی ، و عەشق ، واتا نوسەر لە لوتکە ی شادیی ، مەستیی ، عەشق ی سوتێنەر و چێژ ی دنیایی دا کەسایەتیەکانی خۆی دەگلاند بە ئەنجامدان ی تاوان ٠ دیمیتریش لەهەمان لوتکە ی ئەو شادییە دا بوو کە هەوڵی کوشتنی باوکی دابوو ، ئەو هەرچەندە لە دادگە دا بەرگریەکی زۆری لە بێتاوانیی خۆی دەکات ، بەڵام بێسود دەبێت ، و کەوتنەوەی ڕوداوەکان گشتی شایەتیی لە ئەنجامدەری تاوانەکە کە دیمیتریە دەدەن ، بەڵام لەڕاستی دا سێمەردیاکۆف ئەنجامدەری ڕاستەقینە ی تاوانەکەیە ! کەسایەتیی سێمەرد ڕۆڵێکی ترسناك و دۆزەخیی لە برایانی کارامازۆف دا دەگێڕێت ، ڕۆڵێك کە زۆر جێگە ی مەبەستی دۆستۆیڤسکیە ! ! هەر ئەو جێمەبەست و خواستلەسەربوونەیشە هانی نوسەر دەدات کە سێمەردیاکۆف بکاتە سیمبۆل و ناوەندی ڕوداوێك ی گرنگ ، کاریگەر و هەژێنەر٠ سێمەردیاکۆف بۆچی هێندە جێگە ی بایەخ و گرنگیپێدانی دۆستۆیڤسکیە ؟ ! سێمەرد دەربڕی چەشنێك لە جیهان ی ناوەوەی ئیڤان کارامازۆفە ، ئەو واتا سێمەردیاکۆف گیاندارێك ی بێزارکەر و نەفرەتلێکراوە ، ئەو ، ئەو بێزاریی و نەفرەتبەرکەوتنانە بەشایستەی خۆی دەزانێت و لەزۆر شوێنی ڕوداوەکان دا دان بەوە دا دەنێت ، لەڕاستیی دا ئەو حەزی لە نەفرەتبەرکەوتن و ڕیسوابوونە . ئەو بەهۆی بێبەشبوونی ئیڤان ی زڕبرای لە میراتی باوکی ، کارامازۆفی باوکیان دەکوژێت ، بەبێئەوەی ئیڤان ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ داوای ئەو کارەی لێکردبێت ٠ ئەو کاتێك کە ئەم کارە ئەنجام دەدات ، لەدید و بۆچوونی خۆی دا وادەزانێت کە داوا ، تکا و ئارەزویەک ی گەورەکەی خۆی کە ئیڤانە بەجێهێناوە ، واتا ئەوەی لەدەریا ی دڵی ئیڤان دا بەشێوەیەکی زۆر ئاڵۆز و پێچاوپێچ مەلەی دەکرد ، لەواقیع دا ئەنجام درا ، ئیڤانیش بەوکارە توشی سەرلێشێواویی ، سەسوڕمان ، دۆشدامان و دەرونلاوازیی دەبێت ! دەتوانین بڵێین ، سێمەردیاکۆف سیمبۆل و خاڵ ی پێکگەیشتن ی ئایدیا و کردارە ، یان تەواوکەری کەسایەتیی ئیڤان ٠سێمەردیاکۆف نیشانە و هەڵگری مانا و بوعدێك ی زۆر قوڵ و پێچاوپێچ ی مرۆڤایەتییە واتا ئەوەی کە لە جیهان ی نائاگایی ( لاوعی ) ئێمە دا دەردەکەون ، نالێپرسراو ، جیا و سەربەخۆ لە کردار و ویژدانمان نین ، هەر لەو دید ، ڕوانگە و باوەڕەیشەوەیە کە سێمەرد لە شوێنێك دا بە ئیڤان ی برای دەڵێت : { تۆ زۆر حەزت لە کوشتنی باوکت بوو ، بەڵام تۆ نەتدەتوانی ئەو بکوژیت ، ئارەزومەند و خوازیار ی ئەوە بوویت کە کەسێك ی دی ئەو کارە ئەنجام بدات ٠ } ٠

ئیڤان لەناخی خۆی دا هەرگیز هەستی بەوە نەکردبوو کە ئارەزو یان خواستێك ی لەوجۆرە لە ناخ و ویژدانی دا چەکەرەی کردبووبێت ، بەڵام کاتێك ئەو ڕوبەڕوی واقیعێك ی لەوجۆرە دەبێتەوە ، دەشێوێت و لەدەرونی خۆی دا و پاش لێکدانەوە و تاوتوێکردن ، دەگاتە ڕاستییەك کە لە شوێنێك دا بڵێت : { بەڵێ ، من چاوەڕێ ی ئەو کارە بووم ، لەبەرئەوە ڕاستە من دەمخواست ئەو بکوژم } ٠ بەڵام ئەوەی کە سەری ئیڤان لەم هێنان و بردنانە دەسوڕمێنێت ئەوەیە کە : { ئایا من تاکو ئەو ڕادەیە حەزم لە مردن ی باوکم بوو ؟ ! } سێمەردیاکۆڤ لەوێ دا و ڕاستەوخۆ بە ئیڤان دەڵێت : { بەڵێ تۆ کووشتت ، پیاوکوژی ڕاستەقینە تۆیت ، من تەنیا یارمەتیدەرێكی تۆ بووم … } سێمەرد لە دادگاییکردنی ئیڤان و لە بیر و ویژدانی خۆی دا تەنیا یەك بەڵگە دەبینێتەوە ، ئەویش دەقی قسەیەکی ئیڤان خۆیەتی کە لەکاتیخۆی و لە میانە ی گفتوگۆیەکی لەگەڵ سێمەردیاکۆف دا بەگوێی دا دەدات و پێی دەڵێت { ئەگەر یەزدانێك نەبێت ، ئەوا هەمووشتێك ڕێگەپێدراو ( موباح ) ە } سێمەرد ڕێك لەسەر بنچینە و هێزی کاریگەریی ئەو قسەیە ی ئیڤان دەبێت کە تاوانێك ئەنجام دەدات ٠ ئیڤان لە ڕوانگە و دید ی یاسا ی مرۆڤایەتی و زانست دا کەسێكی بێتاوانە ، بەڵام لە دیدگە و دنیابینیی ئەخلاقیاتەوە هیچ دەرفەت و ڕێگەیەك نابەخشرێت ، کە ئیڤان بەدەر و دوور لە تاوانێك ی لەوجۆرە بێت ٠ سەرئەنجام ئیڤان لە شوێن و پاداشتی نکۆڵیکردنی لە یەزدان ، خۆی لەناو زبڵدان و زۆنگاوی بۆگەنبووی گیانی ئێمە ، واتا سێمەردیاکۆف دا دەبینێتەوە ، لەبەرامبەر گەیشتن بە دواپلە ی پەیژەیەک ی پتەو و تۆکمەدار لەپێناوی بەدەستهێنانی جیهانێك ی ڕوناك ، ڕەوشت و ویژدانێك ی باڵاتر ، خۆی لەنێو شیو و دۆڵێك ی تاریك دا دەبینێتەوە ، لەشوێن بەدەستهێنانی ئاوەزێك ی ڕۆشنتر و تەندروستتر ، دوچاری جۆرێك لە ناهاوسەنگیی دەرونیی و ویژدانیی دەبێت ٠ ئیڤان لە بیرکردنەوە ، ڕامان و ناسینی دەرون و ویژدانی خۆی دا ڕوبەڕوی ئازارێك ی قوڵ دەبێتەوە ، کاردانەوە و کاریگەریی ئەنجامبەندیی و گەیشتنی ئەو بەو ڕاستییە ی کە خۆیشی بەشێکی گرنگە لە تاوانەکە ، بەجۆرێك لەو دا ڕەنگدەدەنەوە ، کە هەست بە دووکەرتبوونی کەسایەتیی خۆی بکات و ڕوبەڕوی شەیتان ببێتەوە ، ئەو شەیتانەش خۆیەتی : { تۆ خۆمیت ، بەڵام بە ڕوخسارێك ی تر، تۆ ڕاگەیەنەری بیری تایبەتی منیت ، تۆ پڕوپوچتریین بیر و خەیاڵ هەڵدەبژێریت } ٠ زۆرێك لە بار ی ژیان و کاردانەوە دەرونییەکان ی کەسایەتیی و پاڵەوانەکان ی دۆستۆیڤسکی ڕەنگدانەوەی بار ی کەسایەتیی و بەسەرهات ی ژیان ی واقیعیی دۆستۆیڤسکی خۆی بووە کە ڕۆژگارانێك لەگەڵیان دا ژیاوە ٠ لە ڕۆمان ی (( قومارباز )) دا هۆنینەوە و وەسفکردن ی بار ی دەرونیی پاڵەوانەکە ی ڕێك و کتومت وەسفی بیرکردنەوە و ژیان ی تایبەتیی دۆستۆیڤسکی خۆی بووە کە سەردەمانێك کاتەکان ی ژیانی خۆی بە قومارکردن لە گازینۆکان ی نەمسا ، ئەڵمانیا ، ئیتاڵیا و سویسرا دا بەسەربردووە . لێرە دا دەتوانین بڵێین کەسایەتیی ئیڤان هەڵگر ی باری کەسایەتیی و فیکریی دۆستۆیڤسکی خۆی بووە کە ماوەیەک ی زۆر بیر ی یەزدان بەخۆیەوە سەرقاڵ دەکات ، واتا بیرێك کە سەرتاسەر و بۆهەمیشە ژیانی خستووەتە ئازارەوە ، نکۆڵیی ئیڤان لە یەزدان هەمان نکۆڵیی دۆستۆیڤسکی بووە لە یەزدان ، کە سەردەمانێك ی زۆر ئەویش ئاڵاهەڵگری دەبێت . لەدید و تێڕوانینی دۆستۆیڤسکی دا ئیڤان هەمان ڕۆڵ ی سێمەردیاکۆف دەبینێت ، واتا ئیڤان بەرجەستەیەکە لە ڕۆح و ویژدانی ئەو ، بەڵام ئەو مەودا دور و جیاوازیە ی کە لەنێوان ئیڤان و دۆستۆیڤسکی دا دروستدەبێت تەنیا ئەو بارە مەجازییەیە کە ئیڤان هان دەدات تاوانێك بە ناڕاستەوخۆ ئەنجام بدات ، دەنا نوسەر لە ژیان ی خۆی دا هەرگیز ئەنجامدەر و نەخشەداڕێژەر ی هیچ تاوانێك نەبووە ، واتا ئیڤان کەسایەتییەك ی دادگاییکراوی خەیاڵ و ویژدان ی دۆستۆیڤسکی خۆی بووە و هیچی تر ٠
ئالیۆشا و قەشە زیسیم دوو ڕوخسار ی ڕوناك و نورانین لەبەرامبەر ئەو کەسە دەروننەخۆش و دووکەرتانە دا ٠ئالیۆشا قوتابی یان ئیماندارێك ی بیر و فەلسەفە ی مەسیحە لە خەڵوەتگەیەک ی ئارام دا ، ئەو نە ئەولیایە و نە سۆفی ، بەهەمان شێوەش نە کەسێك ی خەیاڵیی یان فریشتەییە ، بەڵکو مرۆڤ یان کەسێك ی ڕیالیستییە و ئاشنایی بەو دەوروبەرە بۆگەنبووەوە هەیە کە تیای دا هەست بە بەرپرسیارێتیی ، لێپرسراوێتیی و پابەندبوونێك ی ویژدانیی و ئەخلاقیی دەکات ، ئەو کەسێك ی مرۆڤدۆستە کە لە ڕۆژگاری خۆی زیاتر هەنگاوی بیروباوەڕ و ئاکار ی چاکەخوازیی و مرۆڤدۆستیی هەڵهێناوەتەوە ، بەڵام ڕاستییەك هەیە ، کە ئەو ، واتا ئالیۆشا ناتوانێت هەوەسبازیی و شەهوەتپەرستیی کەسایەتییەکان لە دنیا ی ماتریالیی دا خامۆش یان لەناوبەرێت ، ئەو کەسێکە کە لە جیهان ی واقیعیات دا گەورە بووە و باوەڕێك ی ساخ و دروستی بە بوون ی یەزدان و موعجیزات هەیە ، بەڵام موعجیزە بنچینە و کۆڵەکە ی بیر ، بیرکردنەوە و ڕەوشتی ئەو نیە ، بەڵکو هۆکار و هەوێنی پڕشانازیی بیروباوەڕی ئەوە ٠ موعجیزە باوەڕ دروست ناکات ، بەڵکو بەپێچەوانەوە ٠

ژیان لای دۆستۆیڤسکی بەهەشتێکە ، کە ئێمە لەناوی دا دەژین و بەڵام ناخوازین لە مانا ی ڕاستەقینەی ئەو ژیانە تێبگەین ، هەروەها هەریەکێك لە ئێمە لەم ژیانە دا گوناهبارین بەرامبەر گشت کەس و هەر ڕوداو یان دیاردەیەکی مرۆڤایەتیی کە ڕودەدەن ! ژیان ی مرۆڤ لەنێوان ئەم جیهان ی بەهەشت و هەستی گوناهبارییە دا دەکرێت بەدەربڕی جۆرێك لە جیهانیبوون ی ئازاری مرۆڤایەتیی وێنابکرێت ، کە دۆستۆیڤسکی لە ڕۆمانەکانی دا هەوڵی بەرجەستەکردنیان دەدات ٠ تاوان بەتەنیا پەیوەست نیە بە قوربانییەکەی و تەواو ، بەڵکو پەیوەستە بە گشت لایەنەکان ی کۆمەڵگە و هەر تاکێكی ئەو کۆمەڵگەیەشەوە ، کاتێك کەسێك کە لە خەیاڵ و هزری دا حەز یان ئارەزو ی تاوانێك دەکات ، ئەگەر لە کرداریش دا ئەنجامی نەدات هەر بە تاوان دەژمێردرێت ، بۆ نمونە : لەگەڵ چەتە یان گەندەڵکارێك کە هێشتا ڕوخساریمان نەبینیوە ، ئەوا چەتەیی یان گەندەڵییمان ئەنجامداوە ، لەگەڵ بابکوژێک کە بەهۆی خوێندنەوەمان لە ڕۆژنامەیەك دا ناسیومانە ، دیارە بابکوژییمان کردووە ، لەگەڵ شەهوەتبازێکیش دا زۆرگیرییمان کردووە …. تاد بەخشینی ئەم بوعدە یاسایی ، دەرونناسیی ، فەلسەفیی و ئەخلاقییە پێچاوپێچ و ئاڵۆزە بە کۆمەڵگە یان ئاکار و ویژدان ی هەر تاکێك ی کۆمەڵگە ، دەرخەر و بەڵگە ی ئەوەیە کە ئێمە ی مرۆڤ دابڕ و ناپەیوەست نین بەو تاوان و کارە ناپەسەندانەی کە لە کۆمەڵگە و دەوروبەر ی هەریەکێك لە ئێمە دا دەگوزەرێن ، واتا ئێمە ی مرۆڤایەتیی لێپرسراو و بەرپرسیار ی هەموو ئەو ڕوداو و کارانەین کە کۆمەڵگە بەرەو زۆنگاوی وێرانیی و نادادپەروەریی دەبەن ٠ دۆستۆیڤسکی دەخوازێت ئەو پەیامەمان پێبگەێنێت ، کە بۆ ڕزگاربوونمان لەو بار و هەلومەرجە سەخت ، دژوار و ئازاربەخشانە ، دەبێت خاوەن عەشقێك ی یەزدانیی بین ، عەشقێك کە بێکۆتا و بێسنورە ، عەشقێك کە گەردونییە ، و لە دیدی نوسەر دا تەنیا ڕێگە و دەرچەیەکە کە دەتوانێت هەم شفابەخش و ڕزگارکەر بێت هەمیش هێز ی ئەوەمان پێدەبەخشێت کە توانا ی خۆهاوسەنگکردنمان لەنێوان دنیا ی مادیی و مەعنەویی دا هەبێت ! ئالیۆشا وەك مۆمێك لەنێو تاریکایی دەرون ی مرۆڤ و جەنگەڵستان ی کۆمەڵگە ی مرۆڤایەتیی دا دەسوتێت ، ئەو بەڵام لە ڕوناکاییەكی پڕشادیی و بەختەوەریی دا دەژێت ، هەر ئەو ڕوناکییەشە کە هانی منداڵان ، ویژدانپاك ، هەژاران و زوڵملێکراوان دەدات کە لە دەوری ئەو بسوڕێنەوە ٠ بەڵام ئایا ئیڤان لەبەرامبەر بیری ئایینیی و یەزدانپەرستیی ئالیۆشا ی برای دا چ ڕێگەیەك ی دی دەگرێتەبەر ، و چۆن بیر لە دۆز ی یەزدان دەکاتەوە ؟ ئیڤان باوەڕی وایە کە ڕاڤەکردن و ڕونکردنەوەی دۆزە دنیایی و کێشە مرۆڤایەتییەکان لە دیدگە و دەروازەی خواوەندێتیی ( ئیلاهیات ) ەوە هەڵە و بەدوور لە لۆژیك دەزانێت ، ئەو باوەڕی وایە پاداشتی مرۆڤ لەودنیا دا دەشێت چ سود و مانایەك ی هەبێت ، لەکاتێك دا کە لەم دنیایە دا ئەو سەرتاپێی ژیانی بە بێچارەیی و ئازار و سزا بەسەربردووە ؟ ! چ چێژ و خۆشییەك لەوە دا دەبینرێت ، کە ئەم لە پەنجەرە ی بەهەشتەوە بۆ ئەو کەسانە بڕوانێت کە لە دۆزەخ دا دەسووتێن و ئازار دەچێژن ؟ ! ئایا ئیدی بوون ی یەزدان و یاساکان ی ئەو چ مانایەك دەبەخشن ، لەکاتێك دا ، کە ئەو ڕۆڵ ی میرغەزەب ( جللاد ) ێك دەگێڕێت ؟ ! لەڕاستیی دا ئیڤان دەخوازێت هیچ دۆزەخ و سزایەك لەئارا دا نەبێت و گشت جیهان و مرۆڤایەتیی ئاشت بکاتەوە ! ! ئیڤان لە گفتوگۆیەكی دا لەگەڵ ئالیۆشا دا : { من چۆن دەتوانم لە یەزدانێك تێبگەم کە لەسەرو ی تێگەیشتنی منەوەیە } . ئەم جۆرە بیرکردنەوانە ی کە لە مێشك و دنیابینیی ئیڤان دا دێن و دەچن ، دەربڕی واتایەکە کە ئەو یەزدان ڕەت ناکاتەوە ، بەڵکو لەبەرامبەری دا خۆی بەلاواز دەبینێت ٠

ئیڤان دژی کڵێسا و یاساکانیەتیی ، دژی خوای فەرمیی ، ئیداریات ، خێزانیی و دژی فەرمانڕەوایانە ، ئیڤان ناخوازێت هەرگیز یەزدانێك پەسەند بکات کە بەزۆر بەسەری دا بسەپێنن ، دواجار ئەو باوەڕی بە یەزدانێك نیە کە کەلەلایەن مرۆڤەوە دروستکراوبێت ، ئەم جۆرە یەزدانە ناتەبا و نەگونجاوە لەگەڵ بیرکردنەوە و ڕۆح ی مرۆڤ . ئیڤان بەو باوەڕ و ڕاستییە گەیشتووە ، کە بیر ی یەزدان لە نێو گیان و ویژدانی هەموومان دا دەژێت ، بەڵام لەبەرامبەر ئەو پرسیارەی کە ، ئایا یەزدان مرۆڤ ی دروستکردووە یان بەپێچەوانەوە ، نایەوێت وەڵام ی ئەو پرسیارانە بداتەوە ، چونکە ئەو عاشقی مرۆڤە و عەشق ی یەزدانیی پشتگوێ دەخات ، ئەم جۆرە ئاقار و شەقڵەش لە فەلسەفە ی ئەدەبییی دۆستۆیڤسکی دا کار بە باوەڕهێنان بە شەیتان کۆتایی دەهێنێت ٠ ئیڤان لەوێ دا دەبێتە دەرکەوتە و بەرجەستەیەك لە شەیتان ، ئەو لەکات ی تالێهاتن وڕێنەکردن دا بەرکەوتن لەگەڵ شەیتان دا دەکات ، ئەو شەیتانەش ئیڤان خۆیەتیی و لە ناخ و دەرونی دا خۆی دەردەخات و دەکەوێتە گفتوگۆ و دیالۆگەوە لەگەڵی دا ٠ شەیتان یەزدان دەناسێت ، بەڵام نکۆڵیی لێدەکات ، ئەنجام ئیڤان لەسەربنچینەی چەند بۆچوون ، بیرکردنەوە و هەڵوێستێك ی شەیتانەوە بەڵگەی نەبوونیی یەزدان بەدەستدەهێنێت ٠ بەڵام ئەو وەنەبێت لەم بێباوەڕیی و نکۆڵییکردنە ی خۆی ئاسودە و دڵنیا بێت ، کاتێکیش شەیتان ڕوبەڕوی دەوەستێت توشی ڕاچڵەکاندن دەبێت و ڕادەکات ، چونکە سەخت ، دژوار و ناتەبایە کە کاتێك مرۆڤ هەست بەپێویستبوون ی شتێك لەنێو ناخ ، دەرون و ویژدانی خۆی دا بکات و نکۆڵیی لێبکات ٠ ئیڤان کەسێکە بەپێی خۆی دەچێتە دۆزەخەوە ، ئەو نەخۆشە ، واتا نەخۆشیی یەزدان ، ئالیۆشا لەئەنجام دا دێت و ناوچاوان ی ئیڤان ی برای ماچ دەکات ، ماچیش تەنیا وەڵامێك ی شیاو و تەندروستە کە مەسیحییەك دەتوانێت بە بێباوەڕێك ی بداتەوە ، چونکە لەبەرامبەر لۆژیك ، بەڵگە و سەلماندن دا دەتوانرێت تەنیا عەشق دەرببڕدرێت ٠ باوەڕ و ئیمان نە بەڕێگە ی لۆژیك بەیان دەکرێت نە بە فێڵ و ئیرادەش دروستدەبێت ، ئالیۆشا باوەڕی وایە کە سەرئەنجام هەر یەزدان سەردەکەوێت ، ئیڤانیش یان بە ڕوناکایی حەقیقەت و بەدەستهێنانی ژیانێك ی نوێ دەگات یان لەنێو بێباوەڕیی و نکۆڵیکردن دا لەنێودەچێت ، لەبەرامبەر ئەمەش دا ئالیۆشا نزا ی خێر و چاکە بۆ ئیڤان ی برای دەکات ٠

ئەم ڕۆمانە مەزنە دەربڕی شێوازێكە لە جیهان ی بیرکردنەوە و خاوەندارێتیی فەلسەفە ی ئازادیی و ئاودیوبوونی دۆستۆیڤسکی کە دەگاتە دوالوتکە ی کاکڵداریی و ماناداریی خۆی ٠ نوسەر بۆبەرجەستەکردن ی ویژدان ، ڕەوشت ، ڕۆحیەت ، بیرکردنەوە ، باوەڕ و کاردانەوەکان ی مرۆڤ دەبینین کەمتر گرنگیی بە ژیان ی ڕواڵەت و جیهان ی دەرەوە ی کەسایەتییەکانی دەدات ، کەسایەتییەکانی دۆستۆیڤسکی نە نان دەخۆن نە پیاسە و گەشت و گەڕان ٠ ئەو جیهانە ی کە نوسەر لە دیدگە ی خۆیەوە بۆیدەڕوانێت ، جیهانێكی جەنجاڵ و شێواوە کە هەرکەس دەخوازێت باوەڕ بەخۆی بهێنێت و بەئامانجە ڕوکەش و دنیاییەکانی خۆی بگات ، ئەم جیهانە شپڕێو و لەقولۆقەش بەشێوە ی هروژمەشەپۆلێك خۆی دەکوتێتە نێو قوڵایی بیر ، ویژدان و مەعریفە ی خوێنەرەوە و بەپێویست ڕایدەچڵەکێنێت ٠ ئەوەی ئازار ی کەسایەتییەکانی دۆستۆیڤسکی دەدات ترس لە پاشەڕۆژ یان نەخۆشیی نیە ، ترس لە پەیداکردنی ڕۆزیی و هەژاریی نیە ، بەڵکو تەنیا دۆز ی یەزدانە ، یەزدانیش لە دیدی ئەو دا ئەو خەسڵەت و تایبەتمەندییە موتڵەقەیە کە تەواوی دۆزە سروشتیی ، مرۆڤایەتیی و گەردونییەکان لە بوونیی ئەو دا ڕەنگدەدەنەوە و سەرچاوەدەگرن ! دوورکەوتنەوە و نکۆڵیکردن لە یەزدان و سروشتی ئەو دەبێتە هۆکاری ناهاوسەنگبوون و لاسەنگبوون ی ژیان ی مرۆڤ ٠ئەو دراما واقیعییە ی کەئێمە ئەمڕۆ لە سەدەی بیست و یەکەم دا دەیبینین و لەناوی دا دەژین ، نیشانە و هێمای دوورکەوتنەوەی ئێمەیە لەو ڕاستیی و حەقیقەتەی کە هاوسەنگیی ئێمە ی ڕاگرتووە ، لەهەمان کاتیش دا ئێمە ئەو بونەوەر و دیاردە مرۆڤایەتییەین کە نوسەر دۆستۆیڤسکی وزەی بیرکردنەوە و هێز ی داهێنانی خۆی لە ناسینی دنیا ی دەرونناسیی و ناوەوەی ئێمە دا بەخشیوە ، بەڵام ئەم حاڵەتەش نابێت ئێمە بگەێنێتە ئەو باوەڕەی کە نوسەر کەسێك ی دەرونناس بووە و لەو دید و ڕۆژنەیەوە بۆ مرۆڤ وکەسایەتییەکانی ڕوانیوە ، هەروەك خۆیشی دەڵێت : { هەندێك کەس من بە کەسێك ی دەرونناس ناودەبەن ، بەڵام دوور لەڕاستییە ، من تەنیا کەسێك ی ڕیالیستییم لە بەرزترین ویژدان دا ، واتا من قوڵترین حاڵەتی ڕۆحیی مرۆڤ پێشان دەدەم ٠ } ئەوەی لای نوسەر جێگەی بایەخ و گرنگییپێدان بووە ، جیهانی ناوەوە و دنیا ی نائاگایی مرۆڤ بووە نەك جیهان ی دەرەوەی ئەو کە جیهانێکە وەك تێڕوانینێك ی شاراوە و نادیار وایە کە هەر سات و کاتە بەپێی واقیع ی جیهان ی ماتریالیی گۆڕانی بەسەر دا دێت ٠ ئەو دەخوازێت ، کە ئەوەی لە دەریا ی ویژدان و نائاگایی ئێمە دا مەلە دەکات بیخاتە نێو دنیا ی ئاگایی ئێمە ، و دواجار وێنە و دیمەنێك بەو جیهانە ببەخشێت کە ناوی دنیا ی ناوەوەی ئێمەیە ٠ کار و ئامانجی دۆستۆیڤسکی ئەوە نیە کە شتێكمان لەنێو دنیا ی واقیع و خەیاڵ دا بۆبەرجەستە بکات ، بەڵکو کاروانی ئامانج و فەلسەفە ی ئەو ڕووە و دوو جیهان ی جیاواز و دژبەیەك ڕێدەکات ، ئەو کۆتاجار دەخوازێت ئەو دوو جیهانە پێكبگەێنێت و ململانێ لەئاشتینەهاتووەکان لەگەڵ یەکدی تەبا و ئاشت بکاتەوە ٠
جیهان ی ئەم کەڵە نوسەرە ناودارە ی نێو دنیا ی ئەدەب جیهانێك ی سەیر ، سەرسوڕهێنەر و ئاڵۆزە کە خوێنەر و هۆگران ی بەپێویست دەبێت بەشێنەیی ، هەستیاریی ، هوشیاریی و تێگەیشتنەوە هەڵسوکەوت و مامەڵە ی لەگەڵ دا بکەن ٠ لەدواجار و دوا وشەم دا دەڵێم : ئەوکەسەی بتوانێت بەتێگەیشتنی تەواوەوە سەر لە کۆد ی نهێنیی ، بیرە شاراوە و دنیا ئاڵۆزەکەی دۆستۆیڤسکی دەربکات ، ئەوا دڵنیام دەرك بە مانا ی ئەو ئازادییەش دەکات کە نوسەر دەخوازێت بۆ هەر مرۆڤێك و گشت مرۆڤایەتیی بەرهەمیبهێنێت ، دواجار ئەوە خوێنەرە کە لە میانە ی ئاودیوبوون ی مرۆڤەکان دا دەتوانێت هەم یەزدان و هەمیش ڕوناکایی ئەو بەدەستبهێنێت ٠

کۆتایی

——————————————-
سەرچاوەکان
١- دۆستۆیڤسکی / لێکۆڵینەوە – فارسی
٢- ڕۆمانی برایانی کارامازۆف / دۆستۆیڤسکی – فارسی
٣- ڕۆمانی تاوان و سزا / دۆستۆیڤسکی – فارسی
٤- ڕۆمانی گێلە / دۆستۆیڤسکی – فارسی
٥- ڕۆمانی قومارباز دۆستۆیڤسکی – فارسی
٦- یاداشتی خانەی مردوان / دۆستۆیڤسکی – فارسیP
٧- دربارەی ادب / فارسی
٨- دربارەی ادبیات / مەکسیم گۆرگی / فارسی
٩- گۆڤاری ڕوناکبیریی / سوید – کوردی
١٠-گۆڤاری یەکگرتن / دانیمارك – کوردی
١١- گۆڤاری پ م / ئەڵمانی ساڵی ١٩٩٨ ژمارە یەك لاپەڕەکانی ٨٢ ، ٨٣ ، ٨٤ ، ٨٥ ، ٨٦، ٨٧ و ٩٧
ئەڵمانی – James N. Frey / Wie man einen verdammt guten Roman schreibt -١٢




(كۆمه‌ڵه‌ی ته‌عالی ژنانی كورد) (1919).. د. فاخر عالی

(كۆمه‌ڵه‌ی ته‌عالی ژنانی كورد) (1919)،
یه‌كه‌مین كۆمه‌ڵه‌ی ڕێكخراوه‌یی ژنی کورد له‌ سه‌ده‌ی بیسته‌مدا

هه‌ر له‌ كۆنه‌وه‌ ڕه‌گه‌زی مێینه‌ پێكهاته‌یه‌كی سه‌ره‌كی كۆمه‌ڵگه‌و پێكهێنه‌ری مێژووی جیهان بووه‌، به‌گوێره‌ی هه‌لومه‌رجی سه‌رده‌مه‌ مێژووییه‌كان و جۆرایه‌تی نه‌ته‌وه‌كان ڕۆڵی خۆیان بینیوه‌، له‌ خراپترین و باشترین دۆخدا ڕه‌گه‌زی مێینه‌ جێده‌ستێكی باڵایان هه‌بووه‌. وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كانیشدا تێبینی ده‌كرێت، به‌ره‌وپێشچوونی ڕۆڵی ئافره‌تانیش له‌گه‌ڵ ڕه‌وتی ڕووداوه‌كاندا بووه‌، په‌ره‌سه‌ندنه‌ فكری و سیاسییه‌كانی وڵاتانی جیهان له‌ چ ئاستێكدا بووبێت، ئافره‌تانیش له‌ژێر ئه‌و كاریگه‌رییانه‌دا چالاكی و جوڵانه‌وه‌یان ئه‌نجامداوه‌. ئافره‌تانی كوردیش له‌نێو ئه‌م گۆڕانكارییانه‌ی جیهاندا بێبه‌ش نه‌بوونه‌، ڕاسته‌وخۆ له‌ دوای ئه‌و هۆشیارییه‌ سیاسی و نه‌ته‌وه‌ییه‌ی كه‌ له‌ دوای جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی سه‌ری هه‌ڵدا، ژنانی كوردیش تێكه‌ڵ به‌كارو چالاكی ڕێكخراوه‌یی ده‌بن.‌

سه‌باره‌ت به‌ مێژوو ڕۆژی دامه‌زراندنی یه‌كه‌مین كۆمه‌ڵه‌ی ژنانی كورد چه‌ند بیروبۆچوونێكی جیاواز هه‌یه‌، سه‌رچاوه‌یه‌ك ئاماژه‌ی به‌ دوو بۆچوون كردووه‌، له‌ بۆچوونێكیاندا ده‌ڵێت: ” یه‌كه‌مین كۆمه‌ڵه‌ی ژنانی كورد له‌ 20 حوزه‌یرانی 1919 به‌ ناوی (كۆمه‌ڵه‌ی ته‌عالی ژنانی كورد) له‌ ئه‌سته‌مبوڵ دامه‌زراوه‌، له‌ هه‌مان بابه‌تدا ئاماژه‌ به‌ ڕۆژی (22 مایسی 1919) ده‌كات. نووسه‌ر و توێژه‌رێكی كوردیش به‌بێ ئه‌وه‌ی ڕۆژی دامه‌زراندنی كۆمه‌ڵه‌كه‌ ده‌ستنیشان بكات، له‌ باسكردنی مێژووی دروستبوونی كۆمه‌ڵه‌كه‌دا ئاماژه‌ به‌ وه‌رزی به‌هار ده‌كات. له‌گه‌ڵ هه‌بوونی ئه‌م بۆچوونانه‌دا ڕۆژی 20 حوزه‌یرانی 1919 له‌ بۆنه‌و داوه‌تننامه‌یه‌كی فه‌رمیدا ژنانی كورد له‌ مه‌یدانی سوڵتان ئه‌حمه‌دی ئه‌سته‌مبوڵ كۆده‌بنه‌وه‌ ئاهه‌نگی دامه‌زراندن ئه‌نجام ده‌ده‌ن. وردەکارییەکانی ئه‌م مەراسیمە لە ژمارە بیستی گۆڤاری ژیندا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

کۆمەڵەی ته‌عالی ژنانی کورد، یەکەمین ڕێکخراوی دیارو ناسراوی ژنانه‌ له‌ مێژووی کورد دا. دروستبوونی ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ی ژنانی كورد لە دوا قۆناغه‌كانی دەوڵەتی عوسمانیدا بووه‌، له‌و سه‌رده‌مدا ژماره‌یه‌كی زۆری وه‌قف و كۆمه‌ڵه‌ی ژنان دامەزراون، له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و بارودۆخ و گۆڕانكارییانه‌ی كه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانی به‌ گشتی و ئه‌سته‌مبوڵ به‌تایبه‌تی دروستبووه‌، ژنانی کورد له‌ ئه‌سته‌مبوڵ بیریان له‌ دامه‌زراندنی كۆمه‌ڵه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌خۆیان كردۆته‌وه‌، بە مەبەستی دەربڕینی خواست و کێشەکانی خۆیان چالاکییان ئەنجام داوه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی چالاكییه‌كانی کۆمەڵەکە زۆر به‌ کەمی تۆمار كراون، جگه‌ له‌ مەراسیمی کردنەوەی كۆمه‌ڵه‌كه‌ كه‌ لە گۆڕەپانی سوڵتان ئه‌حمه‌د كراوه‌، چالاكی دیكه‌ی فه‌رمی هاوشێوه‌ی مه‌راسیمی دامه‌زراندن به‌رچاو ناكه‌وێت.
ئه‌نجوم یامولکی، كه‌ یەکێکبووه‌ لە ئەندامانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ لە خوێندنه‌وه‌ی مەولودی مەیدانی سوڵتان ئه‌حمه‌د دا قسەی کردووه‌، له‌ وتاره‌كه‌یدا ده‌ڵێت: “پێویستە ژنانی کورد کار بۆ هێنانی عەقڵیەتێکی سەردەمیانە بکەن و هەموو ژنان به‌ بێ جیاوازی نێوان ڕه‌گه‌زی، زمان و ئایین، ئەم خەباتە لە باوەش بگرن”. هه‌ر له‌ وتاره‌كه‌یدا ئه‌نجوم یامولکی دەڵێت: دەرگای کۆمەڵەکە بۆ هەموو ژنان کراوەیە، ئه‌وانه‌ی دەیانەوێت لە کاری خێرخوازیدا بەشداری بکەن و یارمەتی ئەو ژن و منداڵانە بدەن کە لە “دیپۆرتکردنەوەی ئەرمەنییەکان”دا لەناوچوون، له‌م كاتی ته‌نگانه‌یه‌دا باوه‌ش بۆ هه‌مووان كراوه‌یه‌. له‌ چالاكییه‌كی کاری خێرخوازیدا لە ساڵی ١٩١٩ کۆمەڵەکە ٢٥٠ منداڵیان لە نەخۆشخانەی شیشلی منداڵاندا بەبێ بەرامبەر خەتەنەکردن. ئه‌م وتاردانه‌ی ئه‌نجوم یامولكی و سونه‌تكردنی منداڵه‌كان دوو له‌ چالاکییە دیاره‌كانی کۆمەڵەكه‌ن.

كۆمه‌ڵه‌كه‌ پەیڕەوی ناوخۆیان هەیە کە تێیدا مەبەستی خۆیان و ئەو کارە باس دەکەن کە دەیانەوێت بیکەن. لەم میساقەدا چوارچێوەیەک بەو شێوەیە داڕێژراوە کە ئێنکوم یامولکی لە وتارەکەی سەرەتاییدا ئاماژەی پێکردووە. هه‌ر له‌م میساقه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت که کۆمه‌ڵه‌كه‌ سه‌ڕۆک، دوو جێگر، شه‌ش ئه‌ندام، سکرتێر و ژمێریارێكی هه‌بووه‌. به‌ گوێره‌ی به‌ڵگه‌نامه‌یه‌كی ساڵی 2017 دا ئاماژه‌ بە (ئه‌مینه‌ خانم) ناوێك كراوه‌ كه‌ سەرۆکی کۆمەڵەکە بووبێت. هه‌روه‌ها ئاماژه‌ به‌ ناوی ئه‌م چه‌ند ئافره‌تانه‌ كراوه‌ كه‌ لە بەڕێوەبەرانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ بوونه‌: (عه‌دویه‌ به‌درخان، نازلی به‌درخان، زەریفە به‌درخان، سه‌عاده‌ت به‌درخان، به‌لقیس به‌درخان و نه‌زیره‌ خانم). شوێنی كۆمه‌ڵه‌كه‌ له‌ باڵه‌خانه‌ی دەمیرجیانی نزیک گۆڕەپانی یەڵدێرمەنی ته‌علیمخانه بووه‌.‌ به‌ گوێره‌ی ئه‌و زانیارییانه‌ی كه‌ ده‌ستكه‌وتون، وا تێبینی دەکرێت چالاکییەکانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ نزیکەی ساڵێکی خایاندووە. هه‌روه‌ها هیچ زانیارییەک لەسەر چۆنیەتی کۆتایی هاتنی چالاکییەکانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ له‌به‌رده‌ستدا نین. بەڵام زانیاری له‌سه‌ر داخستنی كۆمه‌ڵه‌كه‌ هەیە، ئه‌م زانیارییه‌ش لە ڕۆژنامەی (زاریا ڤاستۆکا) كه‌ لە ساڵی ١٩٢٩ لە تفلیس دەرچووە، بڵاوكراوه‌ته‌وه‌، هەواڵەکە بە واژۆی کۆمیتەی ژنانی کورد بەم شێوەیەی خواره‌وه‌ باس له‌ داخستنی كۆمه‌ڵه‌كه‌ ده‌كات:
“ساڵی ١٩١٩ ڕووداوگه‌لێكی گەورە ڕوویاندا، کۆمیتەی پێشکەوتنی ژنانی کورد كه‌ بە پشتیوانی ڕۆشنبیرانی کورد، لەگەڵ چەند ڕێکخراوێکی ڕۆشنبیری دامەزرا. بە ئامانجی بەرزکردنەوەی ئاستی فیکری ژنانی کورد و کارکردن بۆ گۆڕینی باری دارایی، ژیانی کۆمەڵایەتییان و هاوکاریکردنیان دامەزرا بوو، بەهۆی لێپرسینه‌وه‌و بەدواداچوونەکانی ناسیۆنالیستەکانی قوستەنتینیە، کاره‌كانیان زۆری نەخایاندو سه‌رئه‌نجام كۆمه‌ڵه‌كه‌ بە هەموو لقەکانیەوە داخرا. لەم کورتە هەواڵەدا وا ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ کۆمەڵەکە یەک لقی نه‌بووه‌و لقی دیكه‌شی هه‌بووه‌، لە پەیڕەو پڕۆگرامەکانیاندا باس لەوە كراوه‌ کە دەیانەوێت ئەم لقانە بکەنەوە. بەڵام هیچ زانیارییەک لەسەر ئەم لقانە نییە. خاڵێکی دیكه‌ی گرنگ کە لە هەواڵەکاندا ده‌رده‌كه‌وێت، باس له‌ داخستنی كۆمه‌ڵه‌كانی ژنان كراوه‌. لەو سه‌رده‌مدا مشتومڕێكی توند له‌سه‌ر دەوڵەتی نەتەوەیی هه‌بووه‌، ئیتحاد و ته‌ره‌قییه‌كان جگە لە ناسنامەی تورکی هەموو ناسنامەیەکی دیكه‌یان ڕەتكردۆته‌وه‌، زۆرێک لە کۆمەڵە و ڕێکخراوە سیاسییە نه‌ته‌وه‌ییه‌كان داخراون، هه‌ر كه‌س و كۆمه‌ڵه‌یه‌ك چالاکییان ئەنجام دابوایه‌ ڕووبەڕووی سزاکانی وەک: دەربەدەری، زیندانیکردن و لەسێدارەدان ده‌بوونه‌وه‌.

به‌شێوه‌یه‌كی گشتی دروستبوونی (كۆمه‌ڵه‌ی ژنانی كورد له‌ ئه‌سته‌مبوڵ) (1919) به‌رهه‌می لێكه‌وته‌كانی دوای جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی و په‌ره‌سه‌ندنه جۆراوجۆره‌‌كانی ئه‌سته‌مبوڵ بووه‌. ئه‌و مه‌به‌ست و ئارمانجانه‌ی كۆمه‌ڵه‌كه‌ له‌ پێناویدا دروستبووه‌، بۆ ئه‌و سه‌رده‌م وه‌رچه‌رخانێكی گرنگ بووه‌، لەم سەردەمە زووەی مێژووی رێكخراوەییدا لە نێو كورداندا هەنگاوێكی به‌ دیقه‌ت و باڵكێشه!‌، چونكه‌ ئه‌ندام و به‌ڕێوه‌به‌رانی كۆمه‌ڵه‌كه‌ تێگه‌یشتنێكی تازه‌یان بۆ بارودخ و پێشهاته‌كان هه‌بووه‌، ئه‌م جۆره‌ تێگه‌یشتنه‌ش زاده‌ی ڕووداوگه‌لێكن كه‌ به‌سه‌ر دانیشتوان و نه‌ته‌وه‌كانی ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا هاتوون.

د. فاخر عالی
زانكۆی سۆران / فاكه‌ڵتی ئاداب / به‌شی مێژوو

——————————————–

بۆ زانیاری زیاتر له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ بڕوانه‌ ئه‌م سه‌رچاوانه‌ی خواره‌وه‌:

Rojda Yıldız, 20 Haziran 1919: Kürt kadınlar ilk örgütünü kuruyor https:// catlakzemin.com/20-haziran-1919-kurt-kadinlar-ilk-orgutunu-kuruyor/7. 2. 2023.
د. جه‌بار قادر، ژنانی كورد له‌ مێژوودا. https://www.nuche.net/post-271.html . 7. 2. 2023.




روونکردنەوەیەک لە بارەی کتێبی دەستەێڤسکی.. ئەردەڵان عەبدوڵڵا

پێش چەند رۆژێک دەزگای سەردەم لە سایتەکەی خۆیاندا بڵاویان کردەوە کە کتێبێک بەناوی ” دەستەێڤسکی” چاپ بووە و لە پێشانگەی نێودەوڵەتی کتێب لە هەولێر بڵاودەکرێتەوە. ئەمەش چاپی دووەمی کتێبی دۆستۆیڤسکییە کە من نووسیومە. لێرەدا پێمخۆشە روونکردنەوەیەک لە بارەی ئەم کتێبەوە بددەم.
پێش 12 ساڵ کتێبێکم لە بارەی ژیان و فیکر و بەرهەمەکانی نووسەری روسی دۆستۆیڤکسی نووسی و دواتریش بە سوپاسەوە لە دەزگای سەردەم چاپ بوو. کتێبەکە لە سەرەتادا باسی ژیانی شەخسیی و کاریگەری ماڵ و دەوربەر و خاڵە جوان و ناشیرینەکانی کەسایەتی دۆستۆیڤسکیم دەرخستووە. لە بەشێکی تری کتێبەکەدا باسی شێوازی نووسینیم کردووە، چ داهێنانێکی لە بواری نووسینی رۆماندا کردووە. بەشێکی تری کتێبەکە باسی ئەو تەوەرە گرنگانەم کردووە کە دۆستۆیڤسکی لە کاروبەرهەماکانیدا باسی کردووە، لە بەشێکی تریشدا باسی کاریگەری ئەم کەڵە نووسەرەم کردووە بەسەر ئەدەب و فیکر و فەلسەفەی جیهان، بەتایبەتی کاریگەرییە فیکرییەکانی بەسەر نیتشە و فرۆیدەوە، ئەوان چیان لەم وەرگرتووە. دواجاریش خوێندنەوەم بۆ 11 رۆمانی کردووە کە ئەوانیش: هەژاران، برایانی کارامازۆڤ، تاوان و سزا، گەمژە، هەرزەکار، شەیتانەکان، شەوە سپییەکان، یادەوەرییەکانی ژێرزەمین، قومارچی، خاتوونی خاوەنماڵ. دڵێکی لاواز. خوێندنەوەکانیش ناساندنێکی کورتی رۆمانەکانە و شرۆڤەکردنیان بە شێوازی ئاسان.
هەندێك رۆمانی سەرو 1500 لاپەرە بووە ، هەموو ئەمانەش کاتێکی زۆری لە من گرتووەو ماوەی چەندین ساڵ، هەزاران لاپەڕەم بە زمانەکانی ئەڵمانیی و عەرەبی خوێندۆتەوە، تا ئەم کتێبە لەدایک بووە. من قسە لەسەر باشی یان خراپی کتێبەکە ناکەم، چونکە ئەوە دەبێت خوێنەران بڕیاری لەبارەوە بددەن.
دواجار ساڵی پار دووبارە پێداچوونەوەم بۆ کرد، خوێندنەوەم بۆ چەند رۆمانێكی تری کرد و کۆمەڵێک وتاریش کە لە بارەی ئەم کەڵە نووسەرەوە لە زمانەکانی عەرەبی و ئەڵمانییەوە وەرمگێڕاوە، لە چاپی دووەمدا جێمکردەوەو دام بە دەزگای سەردەم و ئەوانیش رەزامەندییان دەربڕی کە چاپی دووەمی بکەنەوە.
بەداخەوە نازانم بۆ ناوی ئەم نووسەرە بۆتە کێشە و مشتومڕی ناو نووسەرانی کورد، لە جیاتی ئەوەی بێن قسە لە بارەی کاروبەرهەمەکانییەوە بکەن، قسە لەسەر ناوەکەی دەکەن.
من خۆم هەر دۆستۆیڤسکیم بەکارهێناوەو ناوی کتێبەکەش دۆستۆیڤسکیم نووسیوە و لە کتێبەکەشدا کە بۆ سەردەمم ناردووە، هەر وام نووسیوە، لە چاپی یەکەمیشدا هەر بە دۆستۆیڤسکی لە سەردەم چاپ بووە، بەداخەوە ئەمجارە کتێبەکە چاپ بوو، ئینجا من زانیم کە ناوی ” دەستەێڤسکی” لەجیاتی “دۆستۆیڤسکی “دانراوە، هۆکاری ئەم گۆڕانکارییەش دەگەڕێتەوە بۆئەوەی کە دەزگای سەردەم، پرسیاریان لە کەسێک کردووە کە شارەزای زمانی روسییە، ئەو پێی وتوون کە بە زمان روسی ئاوا دێتە گۆ، ئەوانیش ئەمەیان داناوە. هەرچەندە من خۆم لەگەڵ ئەو ناوەدا نیم، ئاگاداری گۆڕینی ناوەکەش نەبووم. باشتریشە کە پێشتر ئاگاداری نووسەر بکەنەوە لە هەر گۆڕانکارییەک کە بەسەر کتێبەکەدا دێت و رەزامەندیی وەربگرن ئینجا چاپ بکرێت،بەڵام بەداخەوە بەو شێوەیە نەبوو، ئەمەش یەکێکە لەو گلەیی و رەخنانەی کە لە دەزگای سەردەم دەگیرێت.
لە پاش بڵاوبوونەوەیە کتێبەکە، هەندێک دۆست و هاوڕێ، سەرنج و تێبینی خۆیان لەبارەی ناوی کتێبەکەوە بۆ نووسیم، بەداخەوە هەندێک کەسیش ئەم ناوەیان کردە بیانوو، تاوەکو بە ئارەزووی خۆیان، زۆر بێ ویژدانانە و نابەرپرسیارانە قسەی ناشیرین جنێو لە دژمان بنووسن، هەموو ئەمانەش بەناوی رەخنەوە بڵاودەکرێتەوە. لەکاتێکیشدا من خۆم ئاگاداری چاپکردنی کتێبەکە بەو شێوە نیم و دەزگای سەردەم ئەو ناوەی داناوە، ئەوانیش بەرپرسن لە هەڵبژاردنی ئەو ناوە.




کتێب\ سەرزەمینی هەموو ناوەکان.. سەباح رەنجدەر

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..




کتێبی ڕەخنەیی ئاست و ئاستەنگ لەبەردەم ڕۆمان و چیرۆکی نوێی کوردی چاپ و بڵاو دەبێتەوە

کتێبی ئاست و ئاستەنگ کتێبێکی ڕەخنەیی ئەدەبییە، کە خوێندنەوە و سەرنجی ڕەخنەیی دەخاتە سەر ژمارەیەک ڕۆمان و چیرۆکی نوێی کوردی و بە دیدگایەکی ڕەخنەییەوە لێیان دەڕوانێت. ئەم کتێبە لە نووسینی نووسەر و ڕەخنەگر دڵشاد کاوانی یە و بۆ یەکەم جار لە لەلاین ناوەندی ڕۆشنبیری مەموزین چاپی یەکەمی لە ساڵی ٢٠٢٣ چاپ و بڵاو دەبێتەوە.
کتێبی ئاست و ئاستەنگ پێنجەمین کتێبی چاپکراوی نووسەرە، کە وابڕیارە لە پێشەنگای نێودەوڵەتی کتێب لە هەولێر بۆ یەکەم جار بکەوێتە بەردەستی خوێنەرانی ئەدەبی کوردی و بۆ ئەم مەبەستە دڵشاد کاوانی نووسەری کتێبەکە راگەیاند: کتێبی ئاست و ئاستەنگ لەپاڵ ئەوەی بە چاوێکی ڕەخنەیی خوێندەوەی بۆ ژمارەیەک لە ڕۆمانەکانی چوار دەیەی ڕابردووی ئەدەبیاتی کوردی کردووە و لێکۆڵینەوەیەکی وردی لەسەر مێژوو و قۆناغەکانی ڕۆمان لە جیهان بە گشتی ئەنجامداوە.
ئاست و ئاستەنگ لە کۆمەڵە وتارێک دا ڕاڤەی بۆ دە ڕۆمانی نوێی کوردیی کردووە کە ناوەڕۆک، زمان، گێڕانەوە، تەکنیکی ڕۆمانەکانی خستۆتە بەر ڕەخنە و کەموکوڕییەکانی ڕۆمانەکان بە زمانێکی ڕەخنەیی دەخاتەڕوو و ئاستی ڕۆماننووسان لە نووسینەکانیان دەردەخات.
هەروەها دڵشاد کاوانی لە کتێبی ئاستەگ و ئاستەنگ جگە لە ڕۆمانەکان دوو کۆمەڵە چیرۆک و ڕۆمانێکی وەرگێڕدراوی تۆلستۆی خستۆتە بەر چاوی ڕەخنە و بۆیە گوتی: ڕەخنەگرتن و دەرخستنی کەموکوڕییەکان ئەرکی ڕاستەقینەی کار ڕەخنەیە، ئەمەش بۆ پێشخستنی دەقەکانە نەوەک لێ کەمکردنەوە و شکاندنیان. بۆ گرنگی کتێبەکەش گوتیشی: لە کتێبخانەی کوردیی دا، کەلینێکی گەورەمان لە بواری ڕەخنەسازییەوە هەیە، بۆیە هەوڵم داوە، لەم کتێبەدا بێلایەنانە تێڕوانینەکانم سەبارەت بە ڕۆمانەکان بخەمەڕوو.
ئەم ڕۆمان و بەرهەمانەی کە کتێبی ئاست و ئاستەنگ خوێندەوەیەکی وردی بۆ کردوون، پێکهاتوون لە ژنێکی منگن، شێرزاد حەسەن. کتێبفرۆش، سابیر ڕەشید. شەوانی باکۆ، کەمال سەعدی. ڕۆمانی میدیا، هۆشەنگ شێخ محەمەد. نیشتمانی سارا، میران ئەبراهام. مرۆڤی هەرزان، گۆران سەباح. ڕۆژێک لەو ساڵانە هەڵدەگرم، ئارام محەممەد. كۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی تابلۆکانى قاوەخانە بەلاشەکە، هێمن زه‌ندی. خەون و ئاێنە كورتە چیرۆکی زرار سەرتاش. ڕۆمانی مەرگی ئیڤانی لیۆ تۆلستۆی، وەرگێڕانی ئەمین گەردیگلانی. ڕۆمانی چارەنووس و دونیای نادیار، رێبوار وەلی كاوانی.
کتێبی ئاست و ئاستەنگ لەپاڵ ناوەڕۆکە ڕەخنەییەکەی لە دووتوێی بەرگێکی جوان و قەبارەیەکی مامناوەند و سەت و پەنجا و هەشت لاپەڕە پێکهاتووە.




هەڵوێست لە کاتی خۆیدا دەبێت وەرگیرێت، بڕیار لە کاتی خۆیدا دەبێت بدرێت.. زاهیر باهیر

هەڵوێست ، بڕیار، قسە هەر هەموو ئەمانە دەبێت لە کات و شوێنی خۆیاندا بن، نە درەنگ و نە زوو، گەر وانەبێت ئەوە سوودیان نابێت، بەڵکو زۆر جاریش بە زیان دەگەڕێنەوە. ئەمەی کە دەییڵێم نەك هەر لە کار و کاردانەوەی حیزبەکان و بزوتنەوەکاندا ڕاستن بەڵکو لە کاروبار و کاردانەوەی یاخود ڕووداوە کەسییەکانیشدا هەر ڕاستن. کورد دەڵێت کنر و ماست بە وادەی خۆیان.
لە دوای بوومەلەرزە گەورەکەی تورکیا و سوریا پارتی کرێکارانی کوردستان، پەکەکە، یەكلایەنانە ئاگربەستییان ڕاگەیاند وەکو هەڵوێستێکی مرۆیانە و نییازباشیی، دواتریش هەر یەك لە سەرکردەکانی پەکەکە لەم بارەیەوە، لێدوانیان لەسەر ئاگربەستییەکە دا. لەم ڕۆژانەشدا جەمیل بایك هاوسەرۆکی کەجەکە ڕونتر لەو بارەوە ڕایگەیاند و هەڵوێستی ئاگربەستییەکەی و دانوستاندنی لەگەڵ حکومەتی تورکیا بە چەند مەرج و بەندێکەوە بەستەوە.
من لێرەدا ستایشی ئەو هەڵوێستە دەکەم ، نەك هەر دەڵێم کارێکی زۆر باشە و هەنگاوێی ئیكجار سوودبەخش و گەوەرەیە ، بەڵکو دەشلێم گەر پەکەکە نەیانتوانیایە لە مانگی تەمووزی ساڵی 2015د خۆیان بپارێزن لە داوەکەی ئەردۆگان لە هەڵگیرساندنەوەی شەڕەکەدا، ئەوە دەبوایە هەر لەو ساڵەدا ئەم هەنگاوە گەورە و گرنگەیان بنایە و بۆ هەمیشە ڕاگەیاندنی ئاگربەستی ، نەك ڕادەستبوونەوەیان، ئیدی گرنگ نەبوو تورکیا حسابی بۆ دەکرد یا نەیدەکرد.
ناکرێت تۆ بەردەوام بیت لە یارییەك کە هیچ هیوایەکی سەرکەوتنی تێدا نەبێت هەتا ئەگەر بە زۆریش بەسەرتا سەپێنرابێت. ناشکرێت بەردەوامی بدەیت بە بزوتنەوەیەك کە بە درێژایی 8 ساڵی رابووردوو تاکە سوودێکی لە زیان زیاتر نەبووبێت.
من لێرەدا نامەوێت جارێکی دیکە خۆم دووبارە و دەبارە بکەمەوە سەبارەت بە بزوتنەوەی چەکداریی، بەتایبەت بزوتنەوەکەی پەکەکە، زۆرم لەسەر ئەمە نوسیوە و زۆریش پاساوی بێ سەروبەرەی بوونی ئەو بزوتنەوە چەکدارییەم بیستوە. زەرەر و زیانی بوونی بزوتنەوەکەم لە زۆر پۆست و وتاردا نوسیوە. ئەوەی کە لەم نوسینە کورتەدا دەمەوێت بیڵێم دوو خالە:
یەك: ئایا ئاگربەستی ئێستا کارایی لە سەر بڕیاری ئاکەپە و خودی کەسی ئەردۆگان دادەنێت؟
ڕاگەیاندنی ئاگربەستیی، ئاشتەوایی، کاتیی بێت یاخود دائیمیی لە هەموو ڕویەکەوە کورد واتەنی هەزاری خێرە و دووهەزاری بەرەکەت، بەڵام هەرگیز ئەردۆگان و حکومەتەکەی نەك وەڵامی ئەرێیانەیان نابێت بەڵکو هەر ئاوڕیشی لێنادەنەوە. هۆکارەکەشی ڕوونە یەك: زۆر زۆر درەنگە، پاش 8 ساڵی دوورودرێژی وێرانکاری و قوربانی زۆر. دووش : حکومەتی فاشی تورکیا دەزانێت کە بڕیارەکەی پەکەکە لە لاوازییانەوەیە نەك لە بەهێزییانەوە. لە حاڵەتی ئاواشدا وەکو مێژوو پێماندەڵیت سازش لە هەڵوێستی لاوازەوە تەنها کەوڵەکەت دەپارێزێت.
دوو: بۆچی ئەردۆگان و حکومەتەکەی بەدەم بانگەشە مرۆیانەکەی پەکەکەوە ناچن؟
ڕایسزیزم و فاشیزم و ڕیگرتن لە ئازادیی و مافە ڕەواکانی کورد بە مافی فەرهەنگ و زمان و سیاسەتی و کولتورییەوە سیستماتیکییە واتە کراوە بە سیستەم و ئەمەش هەر لەسەر دەمی ئەتاتورکەوە تاکو ئێستا هەر ئاوا هاتووە. ڕوونتر ڕایسیزم و فاشیززم لە تورکیادا پایەیەکی گەورەی ڕاگرتنی حکومەتە یەک بەدوایەکەکانی تورکیا بووە هەر ئەم هۆکارەش بووە کە چارەسەری پرسی کورد لەوێ لە لولەی تفەنگەوە نەکراوە و ئێستاش ناکرێت و پایەکە درز پێنابات، بەڵکو بەهێزتری دەکات .
جەنگ دابڕان و دورخستنەوە لە یەکدی، کوشتن و ماڵوێرانکردن و نیشتمان و سروشت خاپورکردن، چاندنی ڕك و کینەی زیاتر، زۆری تر دەخولقێنیت، ئەمەش لە درەوەی ویست و خواستی کەسان و سەرکردەکانی بزوتنەوە چەکدارییەکەیە، جونکە ئەمە سروشتی بزوتنەوە و شەڕی چەکدارییە لە هەر شوێنێکدا ڕوویدابێت هەر ئەمەی بەستۆتەوە.
ئەوەندەی جەنگ، بە تایبەت جەنگێك بەهۆی بزوتنەوەی نەتەوەییەوە هەڵگیرسابێت، ئەوەندەی حکومەتەکە بەهێز دەکات، ئاشتی ئەوەندە بەهێزی ناکات. بەهێزکردنی دەوڵەتی عەسکەرتاریی بەهۆی بوونی دەسەڵات و دروستکردنی دەیەها دەزگەی تیرۆر و سەرکوتکردن و سیخوڕی و میدیا و قەڵەمفرۆش لە تەك بوونی ساماندا دەیهێنێتە ئاراوە و کارێکی زۆر گران نییە. نمونە لەو بارەوە حکومەتەکانی کۆنی عێراق ، ئێران ، سوریا ، ئیسرائیل، سریلانکە، کۆڵۆمبیا …تد کە بزوتنەوەی چەکداریی هەمیشە سوودمەندو و بەهێزی کردون.
زۆر جاریش جەنگ دەبێتە زەروورەی وەختیی/هەنووکەیی بۆ دەوڵەت کە لە کاتێکدا دەکەوێتە قەیرانەوە، بە حساب، بۆ لاوازکردنی قەیرانەکە دروستکردنی جەنگ زۆر زەروورە لەو نموونانەش کە لە 50 ساڵی رابوردوودا بووە ، جەنگی ئێران و عێراق ، هێڕشی بریتانیا بۆ سەر دوورگەی فۆكلاند، داگیرکردنی کوێت لە لایەن صەدامەوە، بەرپەرچدانەوەی توندی وەحشیانەی ئیسرائیل بۆ سەر فەلەستینیەکان… تد
هەر ئاواش حوکمڕانانی ئێستای تورکیا بەردەوامیدانی شەرەکەی لەگەڵ پەکەکەدا هەناردەی قەیرانە وبە قازانجیانە و بە ملیار دۆلار بزوتنەوەیەکی ئاوا دەکڕن [ تکایە مەبەستم ئەوە نییە کە پەکەکە ئەیجنتی ئەوانە و کڕراوە] چونکە هەرچی خواست و ئامانجی ئاکەپە و لەسەرو حیزبەکەشەوە ئەردۆگان و فاشییەکان و گورگەبۆرەکانی تورکیایە دەچنێتەوە.
بزوتنەوە چەکدارییەکەی پەکەکە بۆ ئەوان ئەو پەیژەیەیە کە دەتوانن پێیدا هەڵزنێن بۆ گەیشتن بە مەرامەکانیان، ئەو پاساوەیە بۆ مانەوەیان و وەسفکرنیان بە دژە تیرۆر و تیرۆریسیت لە لایەن ئەوەی کە ناونراوە کۆمێنێتی نێودەوڵەتیی، ئەو خێرەیە کە زۆرێك لە کارگەکانی دروستکردنی چەك و تەقەمەنی و تانک و فڕۆکەی جەنگی بەکراوەیی دەهێڵێتەوە و کرێکارەکانیان بێ کار نابن، ئەو بیانوەیە کە کوردستانی باکور و بەشێك لە کوردستانی باشووریشی پێ خاپوور بکات، هەدەپە و ڕۆژئاواشی پێ لاواز بکات، ئەو دەستەیە کە سەرکوتی نەیارانی نێوخۆشی پیدەکات بە هەر پاساوێك کە حکومەت دەیەوێت، ئەو فیتنەییە کە نێوانی ڕەش و ڕوت و چەوساوانی کورد و تورکی پێ تێكدەدات و دووبەرەکی دەخاتە ناویانەوە خۆشی سوودمەند دەبێت، ئەو بانگەشەی هەڵبژاردنەیە کە دەنگی زیاتر بۆ ئاکەپە بە ناوی جەنگ دژ بە تیرۆ و تیرۆریستان و بەکرێگیراوانی بێیانەوە دەهێنێت، تا ئەو ڕادەیەی بە هۆی میدیای دەوڵەتییەوە بە ڕشتنی ژەهری بڕواهێنانی خەڵکی بەو پاگەندانە.
بەردەوامی شەڕی پەکەکە لەگەڵ حکومەتی تورکیادا هەمیشە مایەی زیادبوونی دەنگدان بووە بە حکومەتەکانی تورکیا، ئەگەر ئەمجارەش ئاکەپە هەڵنەبژێررێتەوە هۆکارەکە وەستانی جەنگی یەکلایەنەی پەکەکە نییە بەڵکو بوومەلەزەکەیە کە تا ڕادەیەك لەسەر ئاکەپە دەکەوێت.

06/03/2023




چەکی کاریگەر لە دژی هێرشی کێمیاوی حکومەت بۆ سەر قوتابخانەکان مانگرتنی مامۆستایان و خوێندکارانە!.. حامید تەقوایی

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

تا ئێستا زۆرێک لە دامەزراوە و ڕێکخراوەکان ئیدانەی کیمیابارانی قوتابخانەکانیان کردوە و داوای کۆبوونەوە و ناڕەزایەتیان دەکەن. لە نێویاندا شورای هەماهەنگی ڕێکخراوەی پەروەردەکاران، کۆمەڵێک لە خوێندکارانی زانکۆی شەریف، زانکۆی ئازادی تاران، خوێندکارانی ئازادیخوازی زانکۆی خواریزمی، یانەی نووسەران، خوێندکارانی شۆڕشگێڕی تاران، سەندیکای کرێکارانی قامیشی شەکری هەفت تەپە، ڕێکخستنی خوێندکارانی پێشکەوتنخواز، و چەند دامەزراوە و ڕێکخراوێکی تر. ئەم بانگەوازانە ماوەی لە ڕۆژی شەممە ١٣ تا ١٧ی ئازار، ڕۆژی جیهانی ژنان دەگرێتەوە و دەکرێت سەرەتای هێرشێکی بەرفراوان بێت بۆ سەر حکومەت، بەڵام پێویستە لەوە زیاتر بڕوات. کۆبوونەوەی ناڕەزایەتی لە بەردەم قوتابخانەکان و لە حەوشەی زانکۆکان و شەقامەکاندا میحوەرێکی گرنگە بۆ بەرەنگاربوونەوەی هێرشی کیمیاوی ڕوو لە زیادبوونی حکومەت بۆ سەر قوتابخانەکان، بەڵام ئەمە بەس نییە. ئەم سیاسەتە تاوانکارییە دەکرێت و دەبێ بە مانگرتنی سەرتاسەری لەناو بچێت. بەتایبەتی چاوەڕوان دەکرێت مامۆستایان وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەرهێرشی کیمیاوی قوتابخانەکان لەلایەن حکومەتەوە مان بگرن و ڕای بگەیەنن کە ناگەڕێنەوە ناو هۆڵەکانی خوێندن تا ئەوکاتەی فەرماندەران و ئەنجامدەرانی ئەو تاوانە دەستنیشان نەکرێن و ئاسایشی قوتابخانەکان نەپارێزرین. هەروەها پێویستە خێزانەکان خۆیان لە ناردنی منداڵەکانیان بۆ قوتابخانە بەدوور بگرن. ئەم کارە دەکرێت بە مانگرتنی قوتابیان تەواو بکرێت و تەواوی سیستمی پەروەردەیی حکومەت بخەوێنرێت.
لە لایەنی ئینسانیەوە مانگرتن کارێکی بەپەلە و دەستیجێیەە. قوتابخانە و بەشەناوخۆییەکانی خوێندکاران کە ڕۆژانە زیاتر و زیاتر دەکرێنە ئامانجی هێرشی کیمیاوی، شوێنێکی سەلامەت نین بۆ خوێندکاران. پێویستە قوتابخانەکان دابخرێن بۆ ڕزگارکردنی ژیانی منداڵەکانمان.
دەگوترێ مەبەست لە ژەهراوی کردنی زنجیرەیی ڕژیم بۆ قوتابیان داخستنی قوتابخانەی کچانە و هەر بۆیە نابێ مانگرتن بکرێ. هەندێک کەس هۆکاری ژەهراویبوونەکان دەگەڕێننەوە بۆ باندی ماددە هۆشبەرەکانی حکومەتی تاڵیبان و پێیان وایە ئامانجی حکومەت بێبەشکردنی کچانە لە خوێندن. بەڵام ئەمانە بۆچوونی دروست نین. ئێران ئەفغانستان نییە و کچان لە ماڵەوە ناهێڵرێنەوە، ئەوەش لە دڵی شۆڕشی ئێستای ژناندایە. حکومەتیش ئەمە دەزانێت. ئامانجی سەرەکی دەسەڵاتداران وەک لە حاڵەتی هێرشکردنە سەر فڕۆکەی نەفەر هەڵگر و سووتاندنی زیندانی ئەڤین، ترساندن و بەلاڕێدابردنی زەین لە قەیرانێکەوە بۆ قەیرانێکی تر. پێیان وایە دەتوانن کۆمەڵگا بترسێنن. بەڵام ئەگەر نوخبە دەسەڵاتدارەکانی ئێران لەگەڵ ئەفغانستانیش تێکەڵیان کردبێت، پێویستە بە مانگرتن وەڵامیان بدرێتەوە. مانگرتنێکی یەکگرتووی مامۆستایان و خوێندکاران بە داواکارییەکی ڕوون بۆ ڕاگرتنی دەستبەجێی ژەهراویکردنەکان و دەستگیرکردن و دادگاییکردنی تاوانباران و بەرپرسانی ئەم تاوانە و پاراستنی ئاسایشی ژینگەی پەروەردەیی گورزێکی بەهێز دەبێت لە حکومەت.
هەندێک مانگرتن بە پێچەوانەی کۆبوونەوە و خۆپیشاندانی ناڕەزایەتی دەزانن. ئەمەش تیۆرێکی دروست نییە. بەپێچەوانەوە مانگرتنی قوتابخانە و زانکۆکان هێزی قوتابیانیش دەهێنێتە مەیدان و گردبوونەوە و خۆپیشاندانی ناڕەزایەتی لەبەردەم قوتابخانەکان و حەوشەی زانکۆکان بەهێزتر دەکات. داخستنی سیستەمی پەروەردە، کە ئەمڕۆ بۆتە سیستمی تاوان بەرامبەر بە خوێندکاران، توانای ئەوەی هەیە کە مانگرتنی چینەکانی دیکەی کۆمەڵگا، کرێکاران و بازرگانان و هتد، سەرەتای دەست پێکی مانگرتنی گشتی و لێدانی گورزی کۆتایی بێت لە دەسەڵاتی تاوانکاری کۆماری ئیسلامی.
هیوادارم ئەو دامەزراوەو و ڕێکخراوانەی داوای ناڕەزایەتی دەکەن، بەتایبەتی ئەنجومەنی هەماهەنگی یەکێتییەکانی پەروەردە، هەنگاوێکی تر بەرەو پێشەوە بنێن و بانگەواز و ڕێکخستنی مانگرتن و داخستنی قوتابخانەکان بخەنە کارنامەی خۆیانەوە. ئەمە بابەتێکی بەپەلەیە. ئاخر ژیان و تەندروستی منداڵەکانمان بەستراوەتەوە بەم کارەوە. تا ئێستا زیاتر لە هەزار منداڵ و تازەلاو ژەهراوی بوون و کەوتونەتە نەخۆشخانە و دوو کەسی ئازیزمان بە ناوەکانی فاتمە ڕەزایی و ساناز جەمشیدی بەهۆی ژەهراوی بوون گیانیان لەدەستداوە. با نەهێڵین هێرشی کیمیاوی دەسەڵاتداران بۆ سەر قوتابخانەکان منداڵ و لازەلاوانی زیاتر بکاتە قوربانی.
١٣ی ئەسفەند ١٤٠١، ٤ی مارسی ٢٠٢٣




چیرۆک\ شەوەکی.. مەریەم کاکایی

هەموومان به دەور ئاگرێكى هێڵ له نێو تەنەکە ڕۆنى نەباتى “قو” كۆبووينەتەوه . پياوەكان جزمەى درێژ و ڕەشيان له پێيه. ژنەكان به فۆته سپييەكانيان بان دەميان داوه و لەگەڵ قسەكردنياندا هەڵاوى سپی دێتەدەر . من دەسته هەڵقليشاوەكانم لە پێش ئاگرەکە ڕائەگرم و به پەنجە بچووکەکانم هەوڵ ئەدەم گەرماى ئاگرەكه بگەیەنمه لووته ڕچيوەكەم. پياوەكان جامانەيان بەسەر و گوێلاكيانەوه پێچاوه و شەرواڵى كوردييان له پێيه. “سيف زەمينى” وشەيەكى تازەيه بۆ من. يەکێك له پياوەكان به دەسته ئەستوورەكانى چوار پێنج دانه پەتاتە فڕێ ئەداتە ناو ئاگرەكەوە و چاوى ئەنووقێنێ تا ئەو پزویزکانەى لە کاتی هەڵدانى سيف زەمينييەكاندا تێكەڵی دوكەڵى ئاگره كه بوون، به چاويا نەچن. ددانێکی زۆر، بە بۆچوونی من زياتر له پێويست، له ناو دەميدان. به پێكەنينێكى ميهربانەوه به من ئەڵێ : بچكۆڵ وەره پێشەوە. ئەها ئەم سیف زمینیانەش بۆ نیوەرۆجەمان ئەبرژێنین…. پێئەکەنێ و ئەڵێ : قاش قاشیان ئەکین و خوێان پێیا ئەکەین و بە نانەوە ئەیخۆێن.
من له شەرما سەرم ئەخەمه خووارەوه، خۆم لە پشت پورە بەهێ ئەشارمەوە. له ناخەوەش خۆم سەرزەنشت ئەكەم كه بۆچى سەیری ئەوم كرد.
دەنگى مەڕ و ماڵات له كوشتارگەکەوه دێت. پياوێكى باڵا بەرزی سمێڵ ئەستوور له ساڵۆنى كوشتارگەکەوه دێته دەرێ و به ئەرەقگيرێكى کەسك و مۆر دەستى ئەسڕێ. جزمه ڕەشە لاستیکیەكانى تەڕن و ئەبریقێنەوە، بەمانى تر ئەڵێ: وەرن كوشتەكان ئامادەن. پياوەكان به گەپ و قسه و پێكەنينەوه له نێو كيسه گونييه سپييەكانى دەستيان چەقۆ و ساتوورەكانيان دەرئەهێنن. پياوه ميهرەبانەكەش بەدەم جگەرەکێشانەوه، چەقۆكەى تيژ ئەكات و بەرەو ساڵوونى كوشتارگەكه ئەڕوات. ئاگری نێو تەنەکەكە كز بووەتەوه و پشكۆكان سوور سوور ئەبريسكێنەوه. دوای چەند چرکەیەک ژنەكانیش به شوێن پياوەكاندا ئەچن و ئێمەيش پۆلێک مناڵى قەدو نيوقەد دووایان کەوتووین. هەموو ئەرزی ساڵوونەكه پڕه له خوێناو. ئەختيارێک به سۆندە ئاوێکەوه زەويەكه ئەشوات. ژنەكان پاڵدمی گجی و چەمکی کەواکانیان کۆ ئەکەنەوە و ئەیکەنه نێو تلیشی کەواو و گیرفانەکانیانەوە. ئەو بڕە پیم و بەزانه كۆ ئەكەنەوه كه بەدەم ئاوەكەوه بەرەو جۆگەلەكە ئەرۆن. ئەم بەزانه به خۆڕايين و ژنه ئاوارەكانى ئۆردوگاى كامياران رۆژانه دێن و بۆ مناڵەكانيان ئەيبەن. قەسابەكان سپڵ و سییەكانيشيان ئەدەنێ. من دەستى ميم بەهێم گرتووه. ميم بەهێ پێم ئەڵێ: ئابەقوربانت بم ڕوڵە… بڕۆ ئەو سپڵەم بۆ بێنه نيوەڕۆ بۆت سوورى ئەکەمەوه. من به قسەى ئەکەم لەگەڵ ئەوەشدا حەز ئەکەم نيوەرۆ لە سيف زەمينیە برژاوکانی نێو ئاگرەکە بخۆم.




شۆڕەشی دەرسیم ساڵی ۱۹۳۷ز.. سوهەیبە ٲبراهیم عبدالقادر

لەڕابردوودا زۆربەی کات هەرێمی دەرسیم سەربەخۆی خۆی پاراستوە ، تەنانەت لەسەردەمی عوسمانیەکاندا مەوەیەک لەلایەن دەوڵەتەوە بەویلایەتی (کوردستان ) ناو دەبرا .

دووای جەنگی یەکەمی جیهانیش خەلکی هەرێمەکە بۆ بەدەست هێنانی سەربەخۆیان ڕاپەڕینێکیان دژی کەمالیەکان بەناوی ڕاپەرینی (کۆچگیری) یەوە بەرپاکرد ، لەگەڵ سەرەتای هاوینی ‌١٩٣٦ بارودۆخی هەرێمی دەرسیم تێکچوو هەروەها ئەو گرانی و برسیەتی و بێکاریەی کەلەئەنجامی قەیرانی ئابووری جیهانی سالانی( ١٩٢٩ – ١٩٣٢ ) درووست بوو ، کوردستانیشی گرتبۆوە.  سەید ڕەزا بۆئەوەی ناوچەکە لەشەڕ دوور بخاتەوە چەند جارێک نامەی بۆ (ئاڵب دۆغان ) نارد ، تەنانەت جارێکیان کورێکی خۆی نارد بۆ وتوئێژ ، بەڵام بەفێڵ گرتیان و دواتر کوشتیان بۆیە شۆڕەش لەزستانی ١٩٣٧ز دا دەستی پێکردو . شۆڕەش گێران چەندین سەرکەوتنی گەورەیان بەسەر هێزەکانی تورکیادا بەدەست هێنا بۆیە تورکیا بڕیاری دا هێزێکی گەورەی پڕمەشق پشت ئەستوور بەچەکی قورس و فرۆکەی جەنگی ڕەوانەی دەرسیم بکات ، تەنانەت سەرۆک وەزیران (عیسمەت ئینۆنۆ) خۆی سەرکردایەتی سوپای تورکیای گرتە ئەستۆ ، لەپەلەمارێکی گەورەدا  رووبەرێی فراوانی دارستان و کێلگەو گوندەکانی دەرسیم ئاگرتێبەردا بەوبیانووەی شوێنی خۆحەشاردانی شۆڕەشگێرانە . ئینجا چەندین شەڕی قورسی نا هاوتان لەنێوان هەردوولادا هەڵگیرسا کەتیایدا کوردەکان ئازایانە بەرگریان کرد ، بەڵام لەبەرامبەر لەشکری گەورە و پڕچەک و مەشق پێکراو فرۆکەی جەنگی تورکیا نەیانتوانی خۆیان ڕابگرن  و تەنانەت لەشەرێکیاندا سەید ڕەزا خۆی کەتەمەنی (٧٥) ساڵ بوو بە قورسی برینداربوو .

زستانی سالی ١٩٣٧ زۆر سەخت بوو ، خەلکێکی زۆریش ئاوارە و دەربەدەر ببوون بێ جێگاو شوێنی حەوانەوەو بوون  و ، شۆڕەشگێرانیش ئازووقە و تەقەمەنیان زۆر کەم ببوو  لەچیا سەختەکانی دەرسیم . لەوکاتانەدا (ئاڵب دۆغان ) نەمەیەکی بۆ سەید ڕەزا ناردوو بەناوی حوکمەتی تورکیاوە ئامادەی خۆی بۆ گفتوگۆ دەربڕی ، بۆیە سەید ڕەزا بۆ گفتووگۆ چوو بۆ شاری (ئەرزنجان ) لەوپەڕی باکوری کوردستان ، بەڵام لەوێ یەکسەر دەزگیریان کردوو دوای دادگایەکی روکەشانە خۆی و ( یازدە ) لەهاوڕێکانی لەسێدارەدران




با ٨ مارسی ئەمساڵ بکەینە رۆژی پشتیوانی لە ژنانی ئێران، بزوێنەری ڕاماڵینی دەسەلاتی سەرمایە!

٨ی مارس، رۆژی جیهانیی ژنان‌، رۆژی خەبات‌ و تێکوشانە بەدژی نایەکسانی ‌وجیاکاری وستەمکێشی ژنان. ڕۆژی وەستانەوەیە دژ بە بیروباوەڕ و نەریت‌ و کەلتور و دەسەڵات‌ و یاسای چینی دەسەڵاتدار. دەسەڵاتێک کە بۆ پاراستن ‌و ڕاگرتنی پایەکانی خۆی بەسەر کۆمەڵگادا، ژنانی لە جێگاورێگایەکی کۆمەڵایەتی خوارتر‌و لە ژێردەستەیی‌ وپێشێلی ماف و ئازادیە فەردی ومەدەنیەکاندا ڕاگرتوە.

ئەمرۆلە کاتێکدا ژنان نمایشی ناڕەزایەتی خۆیان دژ بە ستەمکێشی وجیاکاری بەرز ڕادەگرن کە جیهان لە نێوکاریگەری جەنگ وگرانی وبێکاری وبرسێتی و ئاوارەیی هێزە ئیمپریالیستەکاندا قەراریان گرتووەو کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیان لە نێو دەورەیەکی تازە لەگێژاو و بنبەست و بێ ئاسۆی و قەیرانی کوشندەدا گیرکردووە. رۆژ بەرۆژ لێکەوتەکانی قەیرانی ئابووری سەرمایەداری و جەنگ لە ئۆکرانیا کاریگەری زۆری لەسەر ژیان و گوزەران وماف و ئازادیەکان داناوە و لەو نێوەشدا ژنان قوربانی سەرەکی ئەم دۆخەن و لەگەڵ ئەوەشدا سەرهەڵدانی ناڕەزایەتیەکان دژ بە گرانی و سیاسەتی و سك هەڵگوشین وبێکارسازی، تەوژمێکی نۆیی بەخۆیداوە دژ بەسیستەمی زاڵمانەی سەرمایەداری . لەڕیزی پێشەوەدا هاتنە مەیدانی بزووتنەوەی شۆرشگێڕانەی ژنان و لاوان و کرێکاران بە پێشرەوی و ڕۆڵی بەرجەستەی ژنان لەژێر دروشمی “ژن، ژیان، ئازادی “دا دژ بە حیجاب، بۆ ئازادی و یەکسانی ،کۆماری ئیسلامی خستۆتە بەردەم گورزێکی گەورەوە. بەدڵنیایەوە سەرکەوتنی ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران و ژنان لەم شۆرشەدا کاریگەری راستەخۆی دەبێت لەسەر هەلومەرجی عێراق و کوردستان و ناوچەکە جیهان و خەباتی ژنان بۆ بەدەستهێنانی مافەکانیان و دژ بە ئیسلامی سیاسی و دەسەڵاتی چەوسێنەری سەرمایە.

ترس لە نەسیمی شۆرشی ژنان لە ئێراندا هەر زوو سەلەفیەکان وڕەوتە ئیسلامیەکانی لەکوردستان بە پشتبەستن بە ئەحزابی دەسەڵاتدار لەکوردستان هەراسانکردووەو کەوتنە هەڕەشە و پەلاماردانی ماف و ئازادیە مەدەنی وفەردییەکانی ژنان. لەپاڵ سوکایەتی و بێرێزی بەژیانی ژنان وکۆمەڵگەی مەدەنی کوردستان ، دەرکردنی فتوا و هەڕەشەکردن لە هەڵسوڕاوانی ژنان. هەربۆیە پشتیوانی و ڕاوەستان لە پاڵ ڕەوتی شۆرشگێڕانەی ژنان و لاوان وکرێکارانی ئێران هەنگاوێکی گرنگە لەڕاستای تەکاندان و بردنە پێشەوەی بەرەی پیشکەتووخواز و بزوتنەوەی یەکسانیخوازی ژنان بەرەو کۆمەڵگایەکی ئازاد و یەکسان خۆشگوزەران. کۆمەڵگایەك کە سەرجەم ماف و ئازادییەکانی ژنان دەستبەربکات و دین لە دەوڵەت و یاسا جیابکاتەوە، وە قانون وسیستەمێك بهێنێنتە پێشەوە کە لە ڕوانگەی یەکسانی هەمەلایەنەی ژنان و پیاوانەوە داڕێژراوبێت . لە گەڵ ئەوەشدا مافەکانی ژنان لە هاوسەرگیری و جیابوونەوە ، پەیوەندی مناڵ و میرات و سزا تیادا جێگرکرابێت. سنوریك بۆ ئەوسوکایه‌تیکردنانە به‌ژنان دابنرێت وزمانی سوکایه‌تی کردن به‌ ژنان به‌یاسا قه‌ده‌غه‌ بکات. وە کۆتایی بهێنێت بەم ژینگە دژی ژن بوونەی کە دەسەڵاتداران لە ناوخۆی کوردستاندا گواستویانەتەوە بۆ دەرەوەی ووڵاتیش کە هۆکاری دەیان تراژیدیای ناخهەژێنە لەنێو ڕەوەندی کوردی لە توندوتیژی خێزانی و فەرهەنگی پیاوسالاری لەپاڵ یاسا دژە په‌نابه‌رییه‌کانی ووڵاتی به‌ریتانیا و ئه‌وروپا لێکەتۆتەوە.

فیدراسیۆنی سه‌راسه‌ری په‌نابه‌رانی عێراقی له‌ ڕۆژی 8مارس رۆژی جیهانی ژنان سەرباری پشتیوانی خۆی بۆ ڕاپەڕینی ژنان و لاوان و کرێکارانی ئێران بانگه‌وازی سه‌رجه‌م ژنان وپیاوانی ئازادیخواز و یه‌کسانیخواز و ڕێکخراوه‌کانی داکۆیکار لە مافه‌کانی ژنان وپه‌نابه‌ران ده‌کات لە پێناو سەرکەوتنی ئەو جوڵانەوە مەزنەدا لە ئێران ده‌نگی ناڕه‌زایه‌تیان یه‌ك بخه‌ن.
بژی ٨مارس رۆژی جیهانی ژنان
سەرکەوێت جوڵانەوەی شۆرشگێڕانەی ژنان لە ئێران

فیدراسیۆنی سەراسەری پەنابەرانی عێراقی
٧/٣/٢٠٢٣




٨ی مارس، ڕۆژی ڕاوەستانەوەیە بەدژی جیاکاری و ژنئازاری، ڕۆژی توندکردنەوەی خەباتە بۆ ئازادی و یەکسانی!

یەکێک لە تایبەتمەندیەکانی نیزامی سەرمایەداری، دروستکردن و پەرەدانە بەجیاکاری و ناکۆکی لەنێوان ئینسانەکاندا. هێشتنەوە و قوڵکردنەوەی جیاکاری جنسی لەنێوان ژن و پیاودا لەبواری ئابوری و سیاسی و یاسایی و فەرهەنگی و تاد. یەکێك لەو مەیدانانەی جیاکاریە کە لەلایەک بۆ پارچەپارچەکردنی ڕیزەکانی کرێکاران و لەلایەکیتریشەوە بۆ هێشتنەوەی دەسەڵاتی بۆرژوازی و کەڵەکەی سەرمایە دەستی بۆدەبرێت.
بۆژوازی کوردیش وەکو بەشێکی لێکهەڵپێکراو لەگەڵ بۆرژوازی جیهانیدا، جیاکاری نێوان ئینسانەکان بەگشتی و جیاکاری ڕەگەزی نێوان ژن و پیاو بەتایبەتی، کردۆتە یەکێک لەپایەکانی دەسەڵات و سیستەمەکەی. بۆ ئەم مەبەستەش نەک هەر ژنانی کوردستانی لەگەڵ بێمافی وسەرکوت وستەمگەری بەرەوڕوو کردۆتەوە، بەڵکو لەڕیگای دەمەزەردکردنەوەی بیروباوەڕی خێڵەکی وپیاوسالاری و تێکەڵکردنی دین لەگەڵ یاساکاندا و شۆڕکردنەوەی بۆناو ژیانی ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتی، ڕەشەکوژی ژنان و ناچارکردنیان بەخۆسوتاندن و خۆکوژی کردۆتە دیاردەیەکی قێزەون و باوی نێوکۆمەڵگا.
لەسایەی دەسەڵاتی چەند دەیەی ڕابردووی حزبە بۆرژوا ناسیونالیستەکانی کورددا، سەرەڕای ئەو توندوتیژی وسوکایەتی و بەکەم سەیرکردن وهەڕەشەیەی کە بەئاشکرا لەمیدیاکانەوە دەکرێتە سەریان، گرانی و بێکاری و هەژاری لەو هەلومەرجە سەختە ئابوریەدا بۆتە هۆی ئەوەی باندەکان و بازرگانەکانی سێکس بکەونە ڕاوکردنی ژنانێك کە ناچارن بۆ تێرکردنی سکی خۆیان و مناڵەکانیان پەنا بۆ لەشفرۆشی بەرن، یاخود ئەو ژن و کچانەی دۆخی شەڕو نائارامی بێکەس و بێسەرپەرشتی کردوون، ڕاپێچی کاری لەشفرۆشی بکەن. کە بەشی هەرەزۆری ئەو باندانە دەستیان لەگەڵ حزبە دەسەڵاتدارەکاندا تێکەڵە.
لەلایەکی ترەوە ژنانی کوردستان بەگشتی نەک لەکاری ناوماڵ و لەدەورانی دایکایەتیدا، هیچ بیمەیەکیان پێنادرێ و کاری خۆڕاییان بەسەردا دەسەپێندرێ، بەڵکو ژنانێک کە کاردەکەن، لەئاستی کرێ و بەدەستهێنانی کارو پسپۆڕیدا، جیاکاریان لەگەڵ دەکرێ و لەبچوکترین ماف و ئیمتیازات بێبەری دەکرێن. لەمانەش زیاتر، حزبەکانی نێو دەسەڵات هەرکاتێک لەگەڵ قەیران و تەنگژەو ناکۆکی نێوانیان بەرەوڕووبونەتەوە، دەستیان بۆ ڕەوتە ئیسلامیەکان درێژکردەو فرسەتی ئەوەیان پێداون تا هێزی کۆنەپەرستانەو پیاوسالاریان بۆسەر ژنان و مافە فەردی و مەدەنیەکان لەکۆمەلگادا وەگەڕبخەن و فەزای کۆنەپەرستی لەدژی ژنان و ڕێکخراوەکانیان هەڵخڕێنن.
بەڵام ژنانی کوردستان ئەمساڵ، لەکاتێکدا خۆیان بۆ پێشوازی لە ٨ی مارس ئامادە دەکەن، کەبزوتنەوەیەکی جەماوەری شۆڕشگێرانە لەشارەکانی ئێران پێیناوەتە مەیدانەوەو ئەوە ژنانن کە لەڕیزی پێشەوە ئاڵای ڕزگارکاردنی ژنانی لەکۆتوبەندی کۆنەپەرستی و پیاوسالاری و دەسەلاتی ئیسلامی سەرمایە، بەرزکردۆتەوە. بزوتنەوەیەکی ئاوا کە ڕاستەوخۆ قەڵای کۆنەپەرستی لەناوچەکدا لەرزاندوە، بەدڵنیایەوە کاریگەریەکی قوڵ لەسەر بزوتنەوەی یەکسانیخوازی ژنانی کوردستان و خەبات بۆ پاشەکشەپێکردن بەڕەوتە ئیسلامیەکان دادەنێت. ئەو شۆڕشەی کە کرێکاران و لاوان و ژنانی ئێران، بروسکەیان لێداوە، فرسەتی کردۆتەوە بۆ ژنان و بزوتنەوەی یەکسانیخوازی لە کوردستان تا خەباتی خۆیان چڕبکەنەوە بۆ گەیشتن بەماف و ئازادییە فەردی و مەدەنیەکانیان. هاوکات دەرگاش بەڕووی کۆتاییهێنان بەدەسەڵاتی بۆژوازی کورد و پاشەکشەپێکردن بەکۆنەپەرستی، بخەنەسەرپشت. ٨ی مارسی ئەمساڵ، جێگایەکی تایبەتی هەیە لەڕاوەستانەوە بەڕووی سیاسەتی دژەژن و پیاوسالاری دەسەڵاتی بۆرژوازی کورد و کەنارخستنی رەوتە ئیسلامیەکان و هەڵوەشاندنەوەی هەموو ئەو یاساو ڕێسایانەی کە بۆتە ناسنامەی دژە ئازادی و دژە ژنی کە بەسەر کۆمەڵگای ئەمڕۆی کوردستاندا داسەپێندراوە.
ژنان و پیاوانی ئازادیخواز!
حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان، کەرزگاری و یەکسانیی هەمەلایەنەی ژنان و پیاوان بە بەشیک لەخەباتی دانەبڕاوی چینی کرێکار بۆ گەیشتن بەئازادی و یەکسانی و کۆمەلگایەکی خۆشگوزەران، دەزانێت و بۆی تێدەکۆشیت. هاوکات حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان لەئێستادا دیفاع لەماف و ئازادیە فەردی و مەدەنیەکانی ژنان و هێنانەکایەوەی سیستەمێکی سکولاری نادینی و ناقەومی، کە یەکسانی هەمەلایەنەی نیوان ژن و پیاو بکاتە بنەمای بەڕیوەبردنی کۆمەڵگا، بەبەشێک لەخەباتی جەماوەری ناڕازی کوردستان بۆ کۆتایی هێنان بەدەسەڵاتی ئەحزابی بۆرژوازی کورد دەزانێ و لەڕیزی پێشەوەی ئەم خەباتەدا بەتەواوی توانایەوە ڕادەوەستێت. دەبا لە٨ی مارسی ئەمساڵدا ژنان و بزوتنەوە یەکسانیخوازەکەی وەک بەشێک لەنارەزایەتیە جەماوەریەکان بۆ ئازادی و باشبژێوی، بەپێکهێنانی دەستەکانی ژنانی ناڕازی و بەخواستی خۆیانەوە پێبنێنە مەیدانەوە. با ٨ی مارسی ئەمساڵ بکەینە ڕۆژێک بۆ خەباتی یەکگرتوانەی ژنان و پیاوان، لەدژی ژنئازاری وکۆنەپەرستی، باچیتر ڕیگا نەدەین دەستی پیاوسالاران و کۆنەپەرستان و دەسەڵاتداران بۆسەر ژیان و کەسایەتی و حورمەتی ئینسانی ژن درێژ بێت، با ٨ی مارس ڕۆژێک بێت بۆ شەکاندنەوەی ئاڵای ئازادی و یەکسانی.
بژی ٨ مارس، بژی یەکسانیی هەمەلایەنەی ژن و پیاو!

حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان
مارسی ٢٠٢٣




ئێوارانە ٢٠.. سەردار جاف

ئێوارەيەک
بە لێوڕێژی لە خۆم تۆ دەبينم
وای لە ئينجانە جوانەکانی هەشتی سێ
وەک لانەيەکی خۆر دەتبينم ، تەڕتەڕ
لەرەبايەک دەتشنێنێ و
هەر تۆی دەبييە هەموو کەسێ
شنەبايەکی ئەوينیی، وا نوقمی لوولبوونت دەکا
گێژەڵوکەيش ناتترسێنێ
ئەم دەماغی پووچە، کەنگێ لە خەو ڕا دێ
هێدی هێدی لە کەنارت
ئارامبوون بۆ خۆی بسێنێ
ئێوارەيەک
رەدووی مەزنی تۆ کەوتم
هەتا ترۆپک چووم و دەچووم
لە نێو تۆدا ئەستوندەگی ژينم بينی
دوێنێ دييەم ناساغ و لێڵ
لە مەرکانەی دۆراندۆرم تێکشکابوو
جگە لە خود درۆ و رک و شينم بينی
ئێوارەيەک
ئاکنجی سارای سەرابيیم،
نامەوێ لێی قورتار ببم
هەر دەڕۆم و من پێت ناگەم
دوا وێستگەی پاسی لای ماڵتان شەڕانگێزی ئاوەزمە
لە کام کونجی رەحيماوا ئۆغر دەکەی
نابەڵەدم لێت تێناگەم
ئێوارەيەک
بە جانتاکەی بەرسينگتەوە
بە يەکپۆشاکی بەرتەوە
بە لەنجەی جوانی رێتەوە
بە نيگای سيحر و بيرتەوە
بە بزە و خەندەی خەياڵتەوە
بە باوەشێ ترس و هزری پڕ شۆکتەوە
لە ڕێی مەکتەب کە دێيتەوە
من لە کوێ بووم
لە نێو دەفتەر و جانتا، رێ دەرببڕم
ببمە قەڵەم بە دەستەوە
خەياڵدانت چراتۆڕی ژووری پياوێ
ئافاتی بير خرمژنی حەسرەت باوێ
خەونەکانت پوولەکەی رەنگاوڕەنگ تاوێ
ونبوونی رێی عيشقی دڵت
هەورازێکە و هيچ بێنەو بەردەی پێ ناوێ
من لە کوێ بووم
لە بری تۆ، نەک دەپەنجەم
هەموو لەش و هەست و نەستم، گڕ بگرێت و تيشکهاوێ
ئەم ئێوارە
لە غوربەتا تۆم ديتەوە
بووين بە ئيسکان، بە شۆريجە و رەحيماوە
بووين بە گەنجێکی سەرەڕۆ
بووين بە شارێ
بووين بە کەرکووک
لە ترۆپکی ئاوابوونا، نيگاکانت بوون بە خۆرێکی زەرد زەرد
بەر لە نغرۆیی و ئاوابوون
بەر لە دارەدارە و گۆچان
بەرلە رێگای زەهايمری
بەرەو دارا دوو داری دی گەڕايتەوە و بوويتەوە بووک
ئێستايش دەڵێم ئازيزەکەم خۆشمدەوێی خۆشەويسترين کەسم

ئەڵمانيا
٥ / ٣ / ٢٠٢٣




تاریکەڵان.. نەوزاد بەندی

لەمسەری هەتا ئەوسەری ، تف لە کورد بێ، چاکی نییە ..
لە زوڵم و سەرشۆڕیی و دزی و خۆخۆریا باکی نییە ..
میللەت نین ، کۆمەڵێ نەفسی نزم و خۆپەرست و کۆیلە ..
لە ملی یەکشکاندنا ، بێ وێنەیه ، تاکی نییە ..
خەریکی حەرامخۆرین و گیرفانی یەکتری ئەبڕن ..
دواڕۆژی دز ، ڕیسوا بوونە ، بۆیە ئاڵا و خاکی نییە ..
هەتا تێگەیشتوو و زانا بێ ، زەبرەکانی توندتر ئەبن ،
فرزەندی ماڵی حەرامە ، دایک و باوک و کاکی نییە ..
بەدەست ئەو بێ هەوایش ئەبڕێ لە خزم و هاوڕێ و یارانی ..
عەقڵی کورد چۆڵ و تاریکە ، یەک تیشکیش ڕوناکی نییە..
گەر پیاوێکیان تیا هەڵکەوێ ، ئەوەندە بەردی تێ ئەگرن ..
مەردایەتی تیا ناهێڵن ، ئێ کەچەڵ دەلاکی نییە ..
ئەوەی بیەوێ قوتاربێ لە ناو ئەو مار ومێرووە ،
لەو ڕێیە ڕۆحیشی دەرچێ ، زەرەر و هیلاکیی نییە ..
کەس پاکانە بۆ خۆی نەکا ، خۆی ئاو دیو نەکا لەم وەسفە ..
سەرلەبەری بەو جۆرەیە ، دوور لەڕوو ، حاشاکی نییە ..

ـــنەوزاد بەندی ــــــــــــــــ




گوتتان ڕاپەڕین!!.. جه‌وده‌ت سۆفی

من هەندێ جار پرسیارێک لە ناخم سه‌ر هەلدەدا. ئایا ئەو کوردەی کە بڕوای بە خۆی یان بە کورد نەماوە و هەندێک جاریش جوێن بە کورد یاخود بە نیشتمان دەدات لە ناخی خۆیدا مەبەستی چیە و دەیەوێت چیمان پێ بلێ؟ چونکە ئەو کەسانە زۆرن و بڕواش ناکەم هەر هەموویان خۆیان دۆڕاندبێ یان خائین بن یان هه‌ڵخەلەتاو بن. بێگومان ئەو دیاردەیە بۆ هەموو كوردێك ناخۆش و دڵتەزێن و جێگەی نیگەرانیە. چونکە ئەو کەسانە کوردن و خوشک و برای ئێمەن.

من پرسیارێکم لا دروست بووە کە ئایا ئەو گۆڕانکارییانەی کە بەسەر هه‌ست و بۆچوون و به‌كار هێنانی وشەدا هاتووه‌ له‌ لایه‌ن‌ زۆر تاكی کوردی کوردستانی خواروودا كه‌ جۆرێك له‌ ڕه‌شبینی و ناباوه‌ڕی پێیوه‌ دیاره‌، ئایا بریتی نیە لە سەرەتای پرۆسەی ڕاپەڕینێکی ئاشتیانەی کۆمەڵایەتی بەرامبەر بە وەزعێک کە هەر هەموومان لێی نیگەرانین؟

بەلام هەروەکو هەموو لایەک دەزانن کە زۆربەی تاکی کورد زیاتر لە ژێر کاریگەری ئەندێشە دا هەلسوکەوت دەکات نەوەک بە بیر کردنەوە و هەلسەنگاندن. چونكه‌ هه‌روه‌ك و پسیكه‌ناڵیزی كورد كاك پؤڵا سه‌عید له‌ ڤیدیۆكانی دا له‌ یووتوب له‌ ژێر ناوو نیشانی (ئایا تاكی كورد نه‌خۆشه‌؟) دا شی كردۆته‌وه‌، كورد بۆ ده‌ربرینی تووڕه‌یی خۆیان له‌ سیسته‌مه‌كه‌ هه‌ندێكیان جوێن ده‌ده‌ن نه‌ ك ته‌نها به‌ حیزبه‌كان و سه‌ركرده‌كان و حكومه‌تی هه‌‌رێم، به‌ڵكو جوێن به‌ كورد و به‌ كوردایاتی و به‌ كوردستانیش ده‌ده‌ن. بێگومان ئه‌و جوێندانه‌ ڕه‌نگه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی كاتی پاڵه‌په‌ستۆی كه‌فوكوڵی تووڕه‌ییان هێور بكاته‌وه‌، به‌ڵام ئایا من بۆم هه‌یه‌ كه حوكمی ئه‌وه‌ بده‌م كه‌ ئه‌و جۆره‌ كاسانه‌ ئیتر كورد نین و خائینن؟

یاخود ئه‌م جۆره‌ هه‌ڵسوكه‌وتانه‌ ده‌ربڕی جووڵه‌یه‌كی پڕ له‌ ژانی كۆمه‌ڵایه‌تین كه‌ له‌ كوردستانی خواروو دا تاك پێوه‌ی ده‌ناڵێنێ؟

كام جووڵه‌؟
لە ڕوانگەی سۆسیۆلۆژیه‌وە هەموو پرۆسەیەکی گۆڕانکاریی تاقە کەسی یان کۆمەڵی بەسەر سێ قۆناغ دا تێدەپەڕێ کە بریتین لە: 1- قۆناغی بنیات نان، ۲- قۆناغی رووخاندن، ۳- قۆناغی دووبارە بنیاتنانەوە.

لە ماوەی ۳۰ ساڵی رابردوو دا کۆمەلگای هه‌رێمی كوردستان بە تاک و حیزب و حکومەت و دەزگاو دامەزراوەکانی ناحکومیه‌وه‌، بێگومان لە ژێر کاریگەری دەوروبەر و جیهان دا جۆرێك له‌ سیسته‌می سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیمان بنیات نا، کە کەئەمڕۆ سه‌ره‌ڕای ده‌ستكه‌وته‌كان، كه‌م کەس لێی ڕازیه‌. بۆیە رەنگە خەڵکی کوردستان ئێستا به‌بێ ئه‌وه‌ی هه‌ستیان پێكردبێ بە قۆناغی دوەمی پرۆسەی گۆڕانكاری دا تێبپه‌رن کە بریتیە لە رووخاندنی ئەو سیسته‌مە فیکرییە کە هەموو خەڵک لێی ناڕازین، به‌بێ ئه‌وه‌ی بیانه‌وێ یان هه‌وڵ بده‌ن بۆ رووخاندنی قه‌واره‌ی هەرێمی کوردستان. چونكه‌ من پێم وایه‌ كه‌ خه‌ڵكی له‌ ناخی دڵی خۆیانه‌وه‌ نایانه‌وێ قه‌واره‌كه‌ نه‌مێنێت. به‌ڵكو ده‌یانه‌وێ بگۆڕێت.

هەلبەتە قۆناغی رووخاندنس كۆمه‌ڵایه‌تی قۆناخێکی یەکجار سەخت و دژوار وله‌ ڕووی ده‌روونیه‌وه‌ پڕ لە دژایەتیە. بەڵام قۆناغێکه‌ كه‌ پێویستە و به‌ ناچاری هه‌ر ده‌بێ پێیدا تێپه‌ڕین پێش دووباره‌ بنیات نانه‌وه‌. بەلام لە هەمان کاتیشدا قۆناغیێکە کە پڕ لە موجازەفەیە به‌ تایبه‌تی بۆ كورد. چونکە لەو قۆناغەدا خەڵکی ئاسایی ناڕەزایەتی دەرده‌بڕن بە بێ ئەوەی هەست بکەن کە خەریکی رووخاندنی شتێکن کە خۆیان و بۆ خۆیان بنیاتیان ناوەو هیواس ده‌یان ساڵه‌یان بووه‌.
له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌ ئاگاداداری ئه‌وه‌یان هه‌ر نیه‌ كه‌ دووژمنان و ئەو لایەنانەی کە بەرژەوەندی تایبەتی خۆیان هەیە دەتوانن و ده‌یانه‌وێ ئەو هەلە بقۆزنەوە و پێش ئەوەی بەرەو قۆناغی سێیەم بڕۆن کە دووبارە بنیاتنانەوەیە، ئەوا بەرەو رووخانی یەکجارەکی دەبەن بە بڵاو کردنەوەی چەندین ڤایرۆسی کوشندە وەکوو بێرۆکەی گەڕانەوە سەر بەغدا و هتد.

بۆیە من پرسیارێک لە ناخم دا سەرهەلدەدا ئەویش ئەوەیە کە ئایا حیزب و حکومەت و پەرلەمان و رێکخراوە ناحکومییەکان و خەلکانی ڕۆشنبیری کورد لەو قۆناغە هەستیارەدا دەبێ چۆن بیر بکەینەوە و چۆن خۆمان یەک بخەین و چ هەنگاوێکی حەکیمانە بنێین بۆ ئەوەی ئەو قۆناغە ناسک و ئالۆزە بە ئارامی به‌سه‌ر ببه‌ین و به‌ره‌و قۆناغی دووباره‌ بنیات نانه‌وه بڕۆین‌؟ چۆن هەر هەموو لایەکان بەیەکەوە ئاگاداری چۆنیەتی بەسەر بردن و بەڕێوەبردنی ئەو قۆناغە ببین بە بێ ئەوەی پەنجەی خائین درێژ بکەین بۆ هەر تاکێک کە تووڕەیی و ناڕەحەتی خۆی دەربڕی؟

لە بیرمان نەچێ کە ئێمە ئێستا به‌ قۆناخی ڕووخاندن دا تێده‌په‌ڕین بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ینه‌ قۆناغی دووبارە بنیاتنانەوەی سیستەمی بیرکردنەوە، ئه‌وا ده‌بێ زۆر به‌ هۆشیاری و نه‌رمی و حه‌كیمانه‌ به‌رامبه‌ر به‌ وی تر معامه‌له‌ بكه‌ین و به‌ تایبه‌تی زۆر زۆر هۆشیار بین له‌ دووژمنانی كورد كه‌ وه‌ك و گورگ خۆیان ئاماده‌ كردوه‌ و چڕنۆك و كه‌ڵبه‌كانیان له‌ جاران تیژ تر كردووه‌ بۆ ڕه‌خسانی هه‌ر فرسه‌تێك بۆ له‌ناو بردنی ئه‌و قه‌واره‌ كوردستانیه‌ی كه‌ هیوای هه‌ موو گه‌لی كوردستانه‌ به‌ هه‌ر چوار پارچه‌كه‌یه‌وه‌. چونكه‌ ئه‌گه‌ر زۆر هۆشیار نه‌بین له‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ له‌به‌رده‌م ترسناكیه‌كی زۆر گه‌وره‌ داین لە بواری سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووری داو لە لایەکی دیکەشەوە دووژمنانی کورد لە هەموو لایەکەوە خەریکی بەلادا بردنی ئەو پرۆسەیەن کە دەمانەوێت دووبارە بنیاتی بنێینەوە، ئه‌وا دووژمنان هەموو تواناکانی خۆیان خستۆتە کار بە بەکار هێنانی پسپۆری بوارە جیاجیاکانی دەروونی، کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری!

ئیتر‌ كاتی ئه‌وه‌هاتووه‌ یان نا كه‌ ئیتر هه‌ر هه‌موومان ئه‌و پسپۆره‌ له‌ ناخمان و له‌ناومان دا وه‌لا بنێین كه‌ چه‌نده‌ها ساڵه‌ بەکاری دەهێنین بۆ شكاندنی یه‌كتر، کە بریتیە لە پسپۆری چاندنی تۆوی نه‌بوونی متمانه‌ و ترس و ڕق و كینه‌ له‌ یه‌كتر؟

من له‌و باوه‌ڕه‌ دام، ‌ كورد كه‌ خاوه‌نی گه‌وره‌ ترین شارستانیه‌كانی وه‌كو هوری و گۆتی و لولوبی وكاشی و سۆمه‌ری ومیتانی و ئیمپراتۆری میدیه‌كان و ده‌یان میر نشینه‌كان و فه‌رهه‌نگ و سه‌روه‌ری و مێژوو و ئه‌فسانه‌ و به‌سه‌رهات و سه‌دان ته‌جروبه‌‌ین و خاوه‌نی هه‌زاران كه‌سی به‌ ئه‌مه‌كی ئه‌و خاكه‌ن، هه‌م توانای یه‌كبوونمان هه‌یه‌ و هه‌م ده‌مانه‌وێ.
كه‌واته‌ ئیترئایا چۆن كاری له‌سه‌ر بكه‌ین؟

جه‌وده‌ت سۆفی




په‌یوه‌ندی نێوان نه‌مری و داهێنان له‌ شیعری ( غه‌زه‌لێك به‌شی تۆ ناكات )ی كه‌ریم ده‌شتی دا.. نووسینی/ عەتا قەرەداخی

(١)

(غه‌زه‌لێك به‌شی تۆ ناكات ) شیعرێكی نوێ شاعیر كه‌ریم ده‌شتییه‌ كه‌ له‌ ژماره‌ 127ی گۆڤاری رامان دا بڵاوی كردۆته‌وه‌ . لێره‌دا هه‌وڵده‌ده‌ین خوێندنه‌وه‌یه‌كی ئه‌م شیعره‌ بكه‌ین . سه‌ره‌تاش ده‌بێ ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ یكه‌ین كه‌ كه‌ریم ده‌شتی یه‌كێكه‌ له‌و شاعیره‌ دیارانه‌ی نه‌وه‌كه‌ی خۆی كه‌ له‌ دوو ئاستدا تایبه‌تمه‌ندی خۆیی هه‌یه‌ كه‌ یه‌كه‌میان ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م شاعیره‌ خاوه‌نی جیهانبینی تایبه‌تی خۆیه‌تی و له‌و بواره‌شدا له‌ ئاستێكی قوڵدا كار ده‌كات و به‌ گشتی شیعری ئه‌م شاعیره‌ هه‌ڵگری كۆمه‌ڵێ پرسیاری گرنكن كه‌ بواری جۆراو جۆری په‌یوه‌ست به‌ مه‌سه‌له‌كانی بوون و ژیان و مردن و نهێنییه‌كانی ناخی مرۆڤ و په‌یوه‌ندی مرۆڤ و سرووشت و سه‌رجه‌م ره‌گه‌زو پێكهاته‌كانی سرووشت ده‌گرنه‌وه‌ و پرسیار له‌ گه‌وهه‌رو ماهیه‌تی مێژوو كاریگه‌ری و رۆڵی مێژوو و رابردووه‌ش له‌ سه‌ر ئێستاو ده‌ووری له‌ ئاماده‌كردنی ئێستاو به‌ده‌ستهێنانی داهاتوودا له‌ خاسێته‌ دیاره‌كانی پرسیاری شیعری ئه‌م شاعیره‌ن .هه‌روه‌ك خاسێتێكی دیاری تری ئه‌زموونی شیعری ئه‌م شاعیره‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ رووی فۆرمی شیعرییه‌وه‌ به‌ یه‌ك شێواز نانووسێت و هه‌ست به‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی دیالكتیكانه‌ هه‌یه‌ له‌ نێوان جیهانبینی شیعری و شێوازی نووسیندا به‌ جۆرێكی ئه‌وتۆ هه‌ست به‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ پرسیارو جیهانبینی ده‌قه‌كانی شێواز یان فۆرمی تایبه‌ت به‌ خۆیان به‌رهه‌م ده‌هێنن یان به‌ شێوه‌یه‌كی تر گونجاندنێك له‌ نێوان جیهانبینی شیعری و شێوازی نووسیندا پێكدێت و ئه‌وه‌ش وای لێده‌كات كه‌ وه‌كو شاعیرێكی ئه‌زموونگه‌ر بناسرێت .
یه‌كێك له‌ خاسێته‌ دیاره‌كانی ئه‌زموونی شیعری ئه‌م شاعیره‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ گه‌ڵ هه‌ڵكشانی كاتدا روانینی ئاشكراتر ده‌بێت و ئه‌م حاڵه‌ته‌ش ته‌نیا له‌سنووری روانین و جیهانبینی شیعریدا نامێنێته‌وه‌ به‌ڵكو ده‌په‌ریَِته‌وه‌ بۆ ئاستی بنیادی شیعری و به‌ گشتی زمانی نووسین و وێنه‌ی شیعری و فه‌زای شیعریش ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ ده‌توانین بڵێین سه‌رجه‌می ره‌گه‌زه‌كانی به‌رهه‌م هێنانی شیعر ده‌خاته‌ خزمه‌تی به‌رهه‌م هێنانی شیعریه‌ته‌وه‌ له‌ ئاستێكی باڵادا . هه‌روه‌ك جێگای خۆیه‌تی ئاماژه‌ش بۆ ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ كه‌ریم ده‌شتی سه‌رباری ئه‌وه‌ی یه‌كێكه‌ له‌و چه‌ند شاعیره‌ به‌ ژماره‌ كه‌مه‌ی كه‌ ده‌زانن چه‌مكی شیعر چییه‌ دیسان له‌ رووی به‌رهه‌مهێنانی شیعریه‌ت و ده‌قی زیندووه‌وه‌ تاكو ئێستاش پڕ به‌رهه‌مترین شاعیری نه‌وه‌كه‌ی خۆیه‌تی .ئه‌م شاعیره‌ له‌و شیعرانه‌ی كه‌ له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دوایدا له‌ گۆڤارو رۆژنامه‌كاندا بڵاویان ده‌كاته‌وه‌و له‌ كۆمه‌ڵه‌ شیعری ( سیفری ئاگر )یشدا ته‌واو به‌ زمانێكی سفت و مۆسیقایه‌كی ده‌وڵه‌مه‌ندو هه‌ندێ جار گه‌ڕانه‌وه‌ش بۆ كێش و سه‌روایه‌كی سرووشتی دوور له‌ هه‌وڵ یان ویستی زۆره‌ملێ ده‌نووسێت .هه‌موو ئه‌م خاسێتانه‌ی كه‌ لێره‌دا ئاماژه‌مان بۆ كردن هه‌ریه‌كه‌ به‌ جۆرێك ده‌ور ده‌بینێ له‌ ده‌وڵه‌مه‌ند كردنی ئه‌زموونی شیعری ئه‌م شاعیره‌دا . ئێستا ده‌توانین بڵێین كه‌ریم ده‌شتی ئه‌و شاعیره‌یه‌ كه‌ تایبه‌تمه‌ندی خۆیی هه‌یه‌و له‌ هه‌ندێ ئاستی شێوازی نووسین و هه‌ندێ چركه‌ساتی به‌رهه‌مهێنانی شیعریه‌ت و هه‌ندێ مامه‌ڵه‌ كردنیدا نه‌بێت له‌گه‌ڵ هێماو ئه‌فسانه‌ و ره‌گه‌زی مێژوویدا كه‌ جۆره‌ نزیكیه‌كی له‌گه‌ڵ ئه‌زموونی شیعری ئه‌نوه‌ر قادردا هه‌یه‌ ئیتر كاریگه‌ری ئه‌زموونی شیعری كوردی پێش خۆیی پێوه‌ دیار نییه‌ ئه‌و كه‌مه‌ نزیكیه‌ش كه‌ له‌ ئاستێكی لاوازدا له‌گه‌ڵ ئه‌زموونی شیعری زریانی ئه‌نوه‌ر قادردا هه‌یه‌تی ناگاته‌ ئه‌و ئاسته‌ی كه‌ به‌كاریگه‌ری دابنرێت . هه‌ر ئه‌م جۆره‌ سه‌ربه‌خۆییه‌ش وای كردووه‌ كه‌ كه‌ كه‌ریم ده‌شتی وه‌كو شاعیرێكی خاوه‌ن ده‌نگ و ئه‌زموونی تایبه‌تی به‌ خۆی ده‌ربكه‌وێت .
ناونیشان كه‌ وه‌كو كلیلی كردنه‌وه‌ی ده‌ق سه‌یر ده‌كرێت و هه‌ندێ جار ده‌بێته‌ ئه‌و رسته‌ سه‌ره‌كیه‌ی كه‌ ده‌قێكی ئه‌ده‌بی یان هونه‌ری لێی ده‌دوێت , ناونیشانی ئه‌م شیعره‌ ( غه‌زه‌لێك ) ده‌مانگێڕێته‌وه‌ بۆ رابردوو كه‌ وشه‌ی غه‌زه‌ل له‌ شیعری كلاسیكدا به‌كارهاتووه‌ , ده‌شێ ئه‌وه‌ش وه‌ها لێك بده‌ینه‌وه‌ كه‌ كه‌ریم ده‌شتی وه‌كو شاعیرێك توانیوێتی په‌یوه‌ندییه‌كی به‌هێز له‌ نێوان كه‌لتووری رابردووی ئێمه‌و گیانی سه‌رده‌م و نوێخوازیدا درووست بكات و به‌كارهێنانی ئه‌م وشه‌یه‌ش له‌و تێڕوانینه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت . به‌ڵام لێره‌دا ناونیشان كه‌ بریتییه‌ له‌ ( غه‌زه‌لێك به‌شی تۆ ناكات ) شتێكی گشتییه‌و پێش شیكردنه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌ نه‌ ده‌زانرێت ئه‌و كێیه‌و نه‌ ئامانج له‌ گوتنی ئه‌و غه‌زه‌له‌ش ئاشكرایه‌ , به‌ڵكو چ ( تۆ ) و چ غه‌زه‌لیش دوو ده‌ربڕین یان دوو ره‌گه‌زی گشتین كه‌ ده‌شێ مه‌به‌ست له‌ ( تۆ ) هه‌ر كه‌سێك بێت و مه‌به‌ست له‌ غه‌زه‌لیش ده‌شێ هه‌ر جۆره‌ غه‌زه‌لێك بێت ته‌نیا ئه‌وه‌ هه‌یه‌ لێره‌دا كه‌ وه‌های لێك بده‌ینه‌وه‌ كه‌ مه‌به‌ست له‌و ( تۆ ) خۆشه‌ویست یان دڵدار بێت و مه‌به‌ست له‌ غه‌زه‌لیش پێشكه‌شكردنی یان نووسینی غه‌زه‌لێك بێت به‌و , به‌ تایبه‌تیش له‌ ناونیشانه‌كه‌دا جۆره‌ ئاراسته‌ كردنێكی راسته‌وخۆ هه‌یه‌ بۆ كه‌سی دووه‌می تاك هه‌رچه‌نده‌ ده‌شێت ئه‌و ئاراسته‌ كردنه‌ راسته‌وخۆ بێت یان ناڕاسته‌وخۆ واته‌ ده‌شێ سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ ( تۆ ) كه‌سی دووه‌مه‌ به‌ڵام له‌ رووی فیزیكییه‌وه‌ ئاماده‌بوونی نه‌بێت له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌وی شاعیردا به‌ڵكو له‌سه‌ر بنه‌مای ئاماده‌بوونی ده‌روونی یان مه‌عنه‌وه‌ی له‌ هۆش و زیهن و خه‌یاڵی ئه‌مدا به‌و جۆره‌ راسته‌وخۆیه‌ بیدوێنێت.
سه‌رباری ئه‌م لێكدانه‌وه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ بۆ ناونیشانی ئه‌م شیعره‌یه‌, ئه‌وه‌مان بۆ ئاشكرا ده‌بێت كه‌ ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ غه‌زه‌له‌كه‌ی پێشكه‌ش ده‌كرێت یان كه‌سێكی له‌وه‌ گه‌وره‌تره‌ كه‌ ته‌نیا به‌ پێشكه‌ش كردنی غه‌زه‌لێك بگاته‌ ئاستی قایل بوون به‌وه‌ی كه‌ حه‌قی خۆیی پێدراوه‌ یان ده‌شێ ئه‌و كه‌سه‌ خۆشه‌ویسته‌كه‌ی بێت كه‌ بێگومان ناشێت ته‌نیا غه‌زه‌لێك به‌س بێت بۆ گوزارشت كردن له‌ خۆشه‌یستی ئه‌وو له‌ هه‌ست و سۆزی ئه‌می شاعیر به‌رامبه‌ری یان به‌ شێوه‌یه‌كی تر ده‌شێ وه‌های لێكبده‌ینه‌وه‌ كه‌ ئه‌و واته‌ كه‌سی غه‌زه‌ل پێشكه‌ش كراو زۆر له‌وه‌ جوانترو مه‌زنتره‌ له‌لای ئه‌می شاعیر كه‌ بتوانێت به‌ ته‌نیا غه‌زه‌لێك گوزارشتی لێبكات ,یان خۆشه‌ویستی خۆیی بۆ ده‌رببڕێت .
( 2 )
تا دێ شه‌وم درێژ ده‌بێ و رۆَژانم كورت
تا دێ خه‌ونم گه‌وره‌ ده‌بێ و پشتیشم كوڕ
تا دێ دڵم كز ده‌بێت و زه‌ینم فراوان
ده‌مه‌وێ به‌ره‌و چیا بچم له‌ گۆڕ نزیك ده‌بمه‌وه‌
شاعیر له‌ ده‌ستپێكی ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌دا كۆمه‌ڵێك دووانه‌ بنیاد ده‌نێت هه‌تا بیانكات به‌ بنه‌ما بۆ درووست كردنی جۆرێك له‌ به‌راود له‌ نێوان باره‌ تایبه‌تیه‌كانی خۆیدا و له‌وێشه‌وه‌ هه‌وڵده‌دات دوو مێژوو له‌ پاڵ یه‌كتردا دابنێت و له‌ هه‌مان كاتیشدا جیاوازی نێوان ئه‌و دوو مێژووه‌ بكات په‌یوه‌ست به‌ كه‌سێتی خۆی . مێژویه‌كیان له‌ رابردووه‌وه‌ یان له‌ تافی مندالێیه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات تاكو ساته‌وه‌ختی به‌رهه‌مهێنانی ده‌قه‌كه‌ . مێژووی دووه‌میش له‌ ساته‌وه‌ختی به‌رهه‌مهێنانی ده‌قه‌كه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات به‌ره‌و ئاینده‌ . له‌ میانه‌ی ئاماژه‌ كردنه‌وه‌ بۆ داهاتوو رووناكی ده‌خاته‌ سه‌ر رابردووی خۆیی كه‌رابردوو به‌ گوێره‌ی ئه‌وو له‌ میانه‌ی ئه‌وه‌ی له‌ ده‌قه‌كه‌دا به‌رجه‌سته‌ كراوه‌ قۆناغی لاوێتی و چالاكی جه‌سته‌یی و هه‌ڵچوونی فیزیكی و سه‌رده‌می پشت به‌ستن به‌هێزو به‌كارهێنانی هێزه‌ . به‌ڵام ئاینده‌ قۆناغی داڕمانی توانی جه‌سته‌یی و فیزیكی و چالاكی به‌ده‌نی و هێزه‌ , له‌ به‌رامبه‌ردا قۆناغی گه‌شه‌كردن و په‌ره‌سه‌ندنی عه‌قڵ و هۆش و زیهن و توانای لێكدانه‌وه‌یه‌ .
وه‌ك پێشتر گوتمان شاعیر لێره‌دا كۆمه‌لێك دووانه‌ بنیاد ده‌نێت له‌وانه‌ش دووانه‌ی (شه‌و/ رۆژ ) ,( دڵ/ زه‌ین ) , (چیا/ گۆڕ ) یان ( هه‌ڵچوون/مردن ) كه‌ ئه‌مه‌ی دواییان له‌ ئامێزی دووانه‌ی ( چیا/ گۆڕ )ه‌وه‌ به‌رهه‌م دێت .له‌ ته‌نیشت یه‌كتر دانانی ئه‌م دووانانه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وێنه‌ی كه‌سێتێكمان بۆ به‌رجه‌سته‌ بكات كه‌ چۆن له‌ قۆناغێكی دیاری كراوی ژیاندا ده‌گاته‌ ئه‌و ئاسته‌ی كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی واقیعانه‌ بیر بكاته‌وه‌و سه‌یری ژیان و دنیا بكات به‌ جۆرێك كه‌ له‌ سه‌رده‌می لاوێتیدا هه‌ڵگری كۆمه‌ڵێك حه‌زوو ئاره‌زوو ویستی دنیاییه‌و هێزو چالاكی و جوڵه‌ی فیزیكیش هۆكارو جوڵێنه‌ری مرۆڤن بۆ ئه‌وه‌ی له‌و قۆناغه‌ی ته‌مه‌ندا به‌و جۆره‌ ره‌فتار بكات . به‌ڵام كاتێ ته‌مه‌ن ده‌چێته‌ سه‌ره‌وه‌ و سه‌رچاوه‌ی ئه‌و هێزوو جوڵه‌یه‌ به‌ره‌و لاوازی ده‌ڕوات ئیتر قۆناغی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ لێكدانه‌وه‌و بیركردنه‌وه‌و تێڕامان ده‌ست پێده‌كات . لێره‌دا سه‌رده‌می لاوێتی وه‌كو رۆژ نیشان ده‌درێت و له‌گه‌ڵ هه‌ڵچوونی ته‌مه‌ندا ئه‌و رۆژه‌ كورت ده‌بێته‌وه‌و دیاره‌ جه‌مسه‌ری به‌رامبه‌ر به‌ رۆژ كه‌ شه‌وه‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌ .كه‌واته‌ لێره‌دا سه‌رده‌می چالاكی جه‌سته‌یی و فیزیكی وه‌كو رۆژ نیشان ده‌درێن و سه‌رده‌می پیرێتیش كه‌ سه‌رده‌می كاركردنی عه‌قڵ و هۆش و بیركردنه‌وه‌و لێكدانه‌وه‌یه‌ به‌ شه‌و ده‌شوبهێنرێت .ئه‌مه‌ش ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ هه‌ڵده‌گرێت كه‌ له‌ گه‌ڵ چوونه‌ سه‌روه‌ی ته‌مه‌ندا رووبه‌ری بیركردنه‌وه‌و كاركردنی عقڵ و هۆش فراوانتر ده‌بێت كه‌ ئه‌مه‌ش حاڵه‌تێكه‌ له‌گه‌ڵ لۆژیكی بوونی مرۆڤ له‌گه‌ردووندا ده‌گونجێت كه‌ ته‌مه‌نی عه‌قڵ و لێكدانه‌وه‌ له‌ ئاستێكی دیاری كراوی ته‌مه‌نی بایۆلۆژیانه‌دا ده‌ست پێده‌كات .هه‌رچه‌نده‌ له‌و ته‌مه‌نه‌دا مرۆڤ بیه‌وێت وه‌كو سه‌رده‌می گه‌نجێتی خۆی نیشان بدات ناتوانێت چونكه‌ چه‌ندێ ته‌مه‌ن هه‌ڵبكشێت مردن نزیكتر ده‌بێته‌وه‌ , ئه‌مه‌ش دیسان ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ هه‌ڵده‌گرێت كه‌ مرۆڤیش هه‌مان شێوه‌ی سه‌جه‌م زینده‌وه‌رانی تر مل كه‌چی یاساكانی سرووشته‌و دوور له‌ ویست و ئیراده‌ی خۆی پیر ده‌بێت و ده‌شمرێت . به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ له‌م ده‌قه‌دا به‌رجه‌سته‌ ده‌كرێت كه‌ مرۆڤ له‌گه‌ڵ هه‌ڵكشانی ته‌مه‌نیدا به‌و ئه‌ندازه‌ی كه‌ له‌ رووی فیزیكی و جه‌سته‌ییه‌وه‌ لاواز ده‌بێت له‌ رووی بیرو هۆش و لێكدانه‌وه‌و تێرٍامانه‌وه‌ به‌هێزتر ده‌بێت ئه‌وه‌ش بارێكی سرووشتیه‌ .
تۆ وه‌ك گیا وه‌ك گه‌ڵای پونگ
له‌ خه‌ره‌ندی سه‌ختی دڵی مندا شین بووی
به‌ڵام ئاخ وه‌كو تاوێرێ
به‌ دڵۆپی فرمێسكانم توایته‌وه‌
لێره‌دا ( تۆ ) ده‌شوبهێنرێت به‌ گیا و به‌ گه‌ڵای پونگ كه‌ هه‌ردووكیان دوو ره‌گه‌زی نێو سرووشتن و هه‌ڵگری خاسێتی جوانین و له‌ هه‌مان كاتیشدا كورت ته‌مه‌نن .لێره‌دا تیشكێك ده‌خرێته‌ سه‌ر شووناسی ( تۆ ) به‌ تایبه‌تیش كاتێ ئه‌می شاعیر له‌وه‌ ده‌دوێت كه‌ ئه‌و له‌ ناو دڵی ئه‌مدا كه‌ به‌ شوێنێكی سه‌خت وه‌سفی ده‌كات , شین بووه‌ , ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ له‌ دڵی ئه‌مدا جێگایه‌كی گرتووه‌ واته‌ ئه‌می خۆشی ده‌وێت , كه‌واته‌ ئێستا كه‌سێتی ( تۆ ) كه‌ له‌ ناونیشانی شیعره‌كه‌دا غه‌زه‌لێك به‌شی ناكات , بریتییه‌ له‌ ئه‌وی خۆشه‌ویست , به‌ڵام ئه‌م خۆشویسته‌ هه‌رچه‌نده‌ وه‌كو تاوێر وه‌سف ده‌كرێت كه‌ دیاره‌ تاوێر ماده‌یه‌كی ره‌قه‌و هه‌روا به‌ ئاسانی ناتوێته‌وه‌ كه‌چی ئه‌و به‌ فرمێسكه‌كانی ئه‌م ده‌توێته‌وه‌ . هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ ئاشكرایه‌ كه‌ تاوێر ماده‌یه‌كی ئه‌وتۆ نییه‌ كه‌ زوو بتوێته‌وه‌ به‌ڵام سه‌رباری ئه‌وه‌ش ناتوانێت له‌به‌ر فرمێسكه‌كانی ئه‌مدا خۆی رابگرێت , ئه‌مه‌ش ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ هه‌ڵده‌گرێت كه‌ فرمێسكه‌كانی ئه‌م فرمێسكی ئاسایی نین . دیسان ئه‌مه‌ش ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ هه‌ڵده‌گرێت كه‌ ئه‌م كه‌سێتیه‌ كه‌ ده‌نگی شاعیره‌ كه‌سێتیه‌كی ئاسایی نییه‌ و ده‌شێ هه‌ڵگری كۆمه‌ڵی ئازارو ژانی سه‌ختی ئه‌وتۆ بێت كه‌ كاریگه‌ری فرمێسكه‌كانی له‌ تواندنه‌وه‌ی تاوێردا به‌جۆرێك سه‌ختی و دژواری ژیانی خاوه‌نی فرمێسكه‌كه‌ نیشان بدات .هه‌روه‌ك له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌وی دڵدار هه‌رچه‌نده‌ ده‌شوبهێنرێت به‌ تاوێر به‌ڵام له‌ راستیدا ده‌شێ گه‌وهه‌رو ماهیه‌تێكی ناسكی هه‌بێت.
كه‌ ده‌تۆرێی هێنده‌ به‌رز ده‌بیته‌وه‌
به‌ ئاسته‌م له‌و ئاسمانه‌ دیاری
كه‌ ئاشتیشت ده‌كه‌مه‌وه‌ هێنده‌ نه‌وی ده‌بیته‌وه‌
به‌ ئاسته‌م له‌ ژێر زه‌مینه‌وه‌ ده‌تبینم
چۆن بتگه‌مێ كه‌ هه‌موو ژیانم
له‌ نێوان ئه‌و به‌رز و نزمییه‌ ئاوا ده‌بێ
شاعیر له‌ نێوان خۆی و ئه‌وی خۆشه‌ویستدا وێنه‌ی چه‌ق و خولگه‌ ده‌كێشێت كه‌ خۆی ده‌بێته‌ چه‌ق و ئه‌ویش به‌ هێزێك پێوه‌ی به‌ستراوه‌ كه‌ له‌ مه‌داری ئه‌مدا ده‌خولێته‌وه‌ . هه‌ندێ جار ئه‌و له‌و خولگه‌یه‌ ده‌رده‌چێت ئه‌وه‌ش كاتێك روو ده‌دات كه‌ ئه‌و هێزه‌ی كه‌ به‌ چه‌قیه‌وه‌ ده‌به‌ستێت لاواز بێت . لێره‌دا شاعیر ئه‌م په‌یوه‌ندیه‌ له‌ شێوازی یاسایه‌كی فیزیكیدا نیشان ده‌دات كه‌ له‌ گه‌ردووندا جگه‌ له‌ هێزی راكێشانی زه‌وی هه‌ریه‌كه‌ له‌ هه‌ساره‌و ئه‌ستێره‌كانیش مه‌داری خولانه‌وه‌ی خۆیان هه‌یه‌ كه‌ به‌پێی یاسایه‌ك رێكخراوه‌ , ده‌رچوونی ئه‌و هه‌ساره‌و ئه‌ستێرانه‌ش له‌ مه‌داری خۆیان ده‌بێته‌ هۆی كاره‌ساتی گه‌وره‌و ترسناك له‌ گه‌ردووندا . به‌ڵام ده‌رچوونی ئه‌و له‌ مه‌داری ئه‌می خۆشه‌ویستی تا ئه‌ندازه‌یه‌ك ده‌شێ ببێته‌ هۆی ونبوونی . دیاره‌ ده‌رچوونی هه‌ساره‌و ئه‌ستێره‌كان له‌ مه‌داری خولانه‌وه‌ی خۆیان شتێكی مه‌حاڵ و چاوه‌ڕوان نه‌كراوه‌ , به‌ڵام ده‌رچوونی خۆشه‌ویست له‌ مه‌داری خۆشه‌ویسته‌كه‌ی روو ده‌دات و له‌ خراپترین حاڵه‌تدا ده‌شێ ببێته‌ هۆی شكست هێنانی ئه‌و په‌یوه‌ندی خۆشه‌ویستیه‌و ئاسه‌واری ئه‌و كاره‌ساته‌ش ره‌نگه‌ رووبه‌رێكی ته‌سك داگیر بكات به‌ڵام ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر ئاستی هه‌موو كۆمه‌ڵگا و ژیان خۆشه‌ویستی هه‌ره‌س بهێنێت ئه‌وا ده‌شێ خودی كۆمه‌ڵگاش به‌ره‌و هه‌ره‌س و كاره‌سات بڕوات چونكه‌ یه‌كێك له‌و هۆكارانه‌ی كه‌ به‌رده‌وامی ده‌دات به‌ ژیان خۆشه‌ویستییه‌ .
ئه‌و كاتانه‌ی كه‌ ئه‌وی خۆشه‌ویست له‌ مه‌داری خۆشه‌ویستی ده‌رده‌چێت نزیكه‌ له‌وه‌ی كه‌ ون ببێت به‌ڵام هه‌ر چۆن چه‌قی زه‌وی هه‌موو ششتێك به‌ هێزێك به‌لای خۆیدا راده‌كێشێت ئه‌میش به‌ هێزی خۆشه‌ویستی ئه‌و به‌لای خۆیدا راده‌كێشَت و ده‌یهێنێته‌وه‌ ژێر سنووری ده‌سه‌ڵاتی خۆی .لێره‌شدا ئه‌وی خۆشه‌ویست وه‌ها وه‌سف ده‌كرێت كه‌هه‌میشه‌ له‌ بارێكی ناسایدایه‌ له‌ روانگه‌ی ئه‌و شوێنه‌وه‌ كه‌ تیایدایه‌ كه‌ ئه‌ویش بارێكی مامناوه‌ندی نییه‌ به‌ڵكو یان ئه‌وه‌تا هێنده‌ به‌رزه‌ كه‌ ناتوانێت بیبینێت یان ئه‌ونده‌ نزم ده‌بێته‌وه‌ دیسان له‌ مه‌ودای بینین ده‌رده‌چێت واته‌ ده‌كه‌وێته‌ خوار ئاستی بینینه‌وه‌ , ئه‌مه‌ش واده‌كات كه‌ ئه‌م نه‌توانێت پێی بگات له‌ كاتێكدا ئه‌و له‌ نێوان دوو جه‌مسه‌ری دوور له‌یه‌كتردا دێت و ده‌چێت .لێره‌دا له‌ ئاستی نه‌گوتراوی ده‌قه‌كه‌دا ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ به‌رهه‌م دێت كه‌ وه‌ستان له‌سه‌ر ئه‌م جه‌مسه‌ر یان ئه‌و جه‌مسه‌ر كارێكی گونجاوو له‌ بار نییه‌ به‌ڵكو باری په‌سه‌ندو گونجاو له‌ ناوه‌نددا بوونه‌ . ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ بگوازینه‌ه‌ بۆ سه‌ر ئاستی فیكر یان هه‌ڵوێست وه‌رگرتن ئه‌وا هه‌ریه‌كه‌ له‌و دوو جه‌مسه‌ره‌ كه‌ ده‌كه‌ونه‌ ئه‌مسه‌رو ئه‌و سه‌ره‌وه‌ هه‌ردووكیان ده‌لاله‌تی جۆرێك له‌ تووندڕه‌وی هه‌ڵده‌گرن و له‌ بارێكی وه‌هاشدا بوار بۆ به‌یه‌كتر گه‌یشتن له‌گه‌ڵ ئه‌وانی دی یان ئه‌وانی جیاوازدا نامێنێته‌وه‌ .ته‌نانه‌ت ئه‌م وه‌كو كه‌سێك كه‌ ده‌یه‌وێت به‌و بگات و رامی بكات له‌ نێوانی ئه‌و دوو جه‌مسه‌ره‌ له‌یه‌كتر دووره‌دا ناتونێت به‌ هیچ لایه‌كیان بگات , هه‌رئه‌وه‌ش وای لێده‌كات كه‌ هه‌ست به‌ ونبوون بكات , ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ هه‌ڵس و كه‌وت كردن له‌گه‌ڵ هه‌ر ئاراسته‌یه‌كی ئه‌و په‌ڕیندا كارێكی زه‌حمه‌ت و گرانه‌ چونكه‌ له‌ روانگه‌ی فیكرو روانینه‌وه‌ ئاستی ئه‌و په‌ڕین ده‌لاله‌تی جۆرێك له‌ ره‌هایی بوون هه‌ڵده‌گرێت كه‌ له‌ بارێكی وه‌هاشدا هیچ بوارێك بۆ گفتوگۆو پێكه‌وه‌ ژیان نامێنێته‌وه‌ , هه‌رئه‌وه‌شه‌ كه‌ واده‌كات ئه‌م نه‌توانێت ئه‌و ببینێت كه‌ ده‌شێ مه‌ست پێَك نه‌گه‌یشتن و نه‌توانینی پێكه‌وه‌ ژیان بێت .
ده‌نگێ له‌ ژێر ئه‌و دار كاژه‌وه‌ دێ
ده‌یناسمه‌وه‌ رابردووم بیر دێنێته‌وه‌
كه‌ بۆی ده‌چم كپ ده‌بێ
كه‌ دوور ده‌كه‌ومه‌وه‌ دێ
ئاخ چۆن ئه‌و رابردووه‌ بدۆزمه‌وه‌
شاعیر باسی ده‌نگێ ده‌كات كه‌ له‌ ژێر داركاژێكه‌وه‌ دێت , هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و شوێنه‌ی كه‌ ده‌نگه‌كه‌ی لێوه‌ دێت له‌ رووكه‌شدا وه‌ها نیشان ده‌درێت كه‌ شوێنێكی دیار یان ناسراوه‌ به‌ڵام له‌ راستیدا ئه‌و ده‌نگه‌ له‌ شوێنێكی نادیاره‌وه‌ دێت چونكه‌ داركاژه‌كه‌ شتێكی نه‌ناسراوه‌ , به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ گرنگه‌ ئه‌م ئه‌و ده‌نگه‌ ده‌ناسێته‌وه‌ ئه‌ویش له‌و روانگه‌یه‌وه‌ كه‌ رابردووی بیر ده‌خاته‌وه‌ , كه‌واته‌ لێره‌دا تێده‌گه‌ین كه‌ ئه‌و ده‌نگه‌ په‌یوه‌ندی به‌ رابردووه‌وه‌ هه‌یه‌ یان له‌ راستیدا ده‌نگی رابردووه‌ واته‌ ده‌نگێگ له‌ مێژووه‌وه‌ دێت , به‌ڵام دیسان ئه‌و ده‌نگه‌ش له‌ ئاستێكدایه‌ كه‌ به‌ ئاسانی رام ناكرێت ,بۆیه‌ لێره‌دا ئه‌و پرسیاره‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات : ئایا له‌ راستیدا ئه‌و ده‌نگه‌ چییه‌و له‌ كوێوه‌ دێت و دنگی كێیه‌و چ په‌یامێكی هه‌ڵگرتووه‌ ؟
كاتێ ده‌نگێ له‌ شوێنێكی نادیاره‌وه‌ بێت ئه‌وا ده‌شێ وای بۆ بچین گوزارشت كردنه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ی نادیار یان نه‌زانراوی ئه‌و ده‌نگه‌ كه‌ ده‌شێ له‌وه‌شدا جۆرێك له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ توانای سنوورداری مرۆڤ بێته‌ ئاراوه‌ كه‌ نه‌ك هه‌تا ئێستا هه‌موو نهێنییه‌كانی گه‌ردوونی ئاشكرا نه‌كردووه‌ به‌ڵكو خۆی به‌ سرووشتی سه‌رچاوه‌ی زۆرێك له‌ رووداو و دیارده‌كانی نێو سرووشت ده‌سپێرێت به‌ نه‌زانراو و پێی وایه‌ هێزێكی باڵا له‌ ده‌ره‌وه‌ی تواناو ده‌سه‌ڵاتی ئه‌م به‌ڕێوه‌یان ده‌بات .ئه‌و ده‌نگه‌ی كه‌ شاعیر وه‌كو قسه‌كه‌رى شیعره‌كه‌ ده‌یبیستێ گوایه‌ ده‌یناسێته‌وه‌ كه‌ ده‌نگی رابردووه‌ , به‌ڵام ئه‌م ناتوانێت رابردوو ركێف بكات یان ده‌ستی به‌سه‌ردا بگرێت ئه‌مه‌ش واده‌كات كه‌ نه‌توانێت ئه‌و رابردووه‌ كه‌شف بكات یان ته‌نانه‌ت بیدۆزێته‌وه‌ . ده‌شێ لێره‌دا له‌ سنووری ده‌قه‌كه‌وه‌ به‌ ئاراسته‌ی زه‌مینه‌ی واقیعی مێژوویی خۆمان هه‌نگاو بنێین و بیر له‌ بوون و ئاماده‌بوونی خۆشمان له‌و مێژووه‌دا بكه‌ینه‌وه‌ . دیاره‌ ئاشكرایه‌ كه‌ رابردووی ئێمه‌ وه‌كو كورد رابردوویه‌كی بێ شووناسه‌ له‌و روانگه‌یه‌وه‌ كه‌ نه‌مانتوانیووه‌ هیچ ئاماده‌بوونێكى له‌ رووی به‌رهه‌مهێنانی شارستانی و خۆسه‌لماندنه‌وه‌ تیا فه‌راهه‌م بكه‌ین یان شووناسی رابردوویه‌كی ئاماده‌مان پێشكه‌ش بكات , به‌واتا ئێمه‌ رابردوومان نییه‌ ئه‌و ده‌نگه‌ش ته‌نیا شتێكمان به‌ناوی رابردوو بیر ده‌خاته‌وه‌ نه‌ك شووناسی رابردوویه‌كی ئاماده‌ بێت , هه‌ر ئه‌وه‌ش واده‌كات كه‌ ئه‌م نه‌توانێت بگات به‌و رابردووه‌ یان ئه‌و رابردووه‌ی كه‌ پێی وایه‌ لێی ون بووه‌ یان لێى زه‌وت كراوه‌ بدۆزێته‌وه‌ .لێره‌وه‌ تێده‌گه‌ین كه‌ ئه‌م كه‌سێتیه‌ به‌ جۆرێك له‌ هوشیارییه‌وه‌ ده‌زانێت شتێك هه‌یه‌ به‌ ناوی مێژوو یان به‌ناوی رابردوو , هه‌روه‌ك له‌ هه‌مان كاتیشدا ناراسته‌وخۆ پێمان ده‌ڵێت ئه‌و رابردووه‌ی ئێمه‌ رابردوویه‌كی ته‌موو مژاوویه‌و ته‌نانه‌ت له‌ ئێستادا ناتوانین له‌سه‌ر بنه‌مای عه‌قڵ و لێكدانه‌وه‌ ئه‌و رابردووه‌ ئاشكرا بكه‌ین خۆ ئه‌گه‌ر هه‌وڵێكی له‌و جۆره‌ش بدرێت ئه‌وا كه‌متر ده‌توانێت به‌ به‌ڵگه‌و به‌ لێكدانه‌وه‌ی ورد بسه‌لمێنرێت .كه‌واته‌ ئێستا ئه‌م كه‌سێتیه‌ كه‌ به‌پێی لێكدانه‌وه‌ی ئه‌رستۆیانه‌ قسه‌كه‌ری شیعره‌كه‌یه‌ به‌ گومانه‌وه‌ ده‌ڕوانێته‌ سه‌رچاوه‌ی ئه‌و ده‌نگه‌ی كه‌ ده‌یبیستێ و بۆی رام ناكرێت .
هه‌موو یه‌كتر به‌ رێ ده‌كه‌ین
هه‌موو ده‌چینه‌وه‌ ئه‌وێ
ئه‌وێ نیشتمانی ئه‌به‌دییه‌
شاعیر لێره‌دا باسی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ چۆن نه‌وه‌ به‌ نه‌وه‌ مرۆڤ یه‌كتر به‌رێ ده‌كه‌ن و به‌رو دوا هه‌موو به‌ره‌و یه‌ك جێگا ده‌ڕۆن بۆ جێگایه‌ك كه‌ دوا نیشتمانی هه‌مووانه‌ . هه‌ڵبه‌ت ئه‌م كۆپله‌یه‌ ئه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات كه‌ هه‌موو زینده‌وه‌ران مل كه‌چی یه‌ك یاسان ئه‌ویش ئه‌و یاسایه‌یه‌ كه‌ هارمۆنیای سرووشتی رێكخستووه‌و خاسێتی گرێچنی ئه‌رستۆیی هه‌یه‌ هه‌رچه‌نده‌ گرێچنی ئه‌رستۆیی له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌وه‌ی له‌ سه‌رزه‌مینه‌ی واقیع په‌یوه‌ست به‌ ژیانی زینده‌وه‌ران هه‌یه‌ به‌رجه‌سته‌ كراوه‌ كه‌ هه‌موو بوونه‌وه‌رێك سه‌ره‌تاو هه‌ڵكشان و لوتكه‌و دابه‌زین و كۆتایی هه‌یه‌ , كۆتایش ئه‌و خاڵه‌یه‌ كه‌ تیایدا نه‌وه‌ به‌ دوای نه‌وه‌دا یه‌كتر به‌ڕێ ده‌كه‌ن هه‌تا ده‌گه‌نه‌ دوا مه‌نزڵ كه‌ ئه‌ویش بریتیه‌ له‌ خاك واته‌ لێره‌دا مرۆڤ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رچاوه‌ی ئه‌سڵی خۆی .دیاره‌ لێره‌دا شاعیر پێمان ده‌ڵێت ژیان له‌سه‌ر ئه‌م زه‌مینه‌ شتێكی كاتییه‌و زه‌ویش نیشتمانێكی كاتییه‌ نیشتمانی هه‌تاهه‌تایی له‌ دوای مردنه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات كه‌ ده‌شێ له‌ ئاستی ئاسایدا وه‌كو خاك سه‌یری بكه‌ین و له‌ ئاستی قوڵتری ده‌قه‌كه‌شدا مه‌به‌ست ئه‌و دنیای ته‌مه‌ن درێژ و بێ كۆتایی بێت .لێره‌وه‌و له‌سه‌ر بنه‌مای پشت به‌ستن به‌م لێكدانه‌وه‌ی سه‌ره‌وه‌ روویه‌كی ئایینی جیهانبینی ده‌قه‌كه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ لای كه‌ریم ده‌شتی ئه‌و ئاراسته‌یه‌ له‌ سنووری ده‌قه‌كه‌دا سیمایه‌كی ته‌سه‌وفیانه‌ وه‌رده‌گرێت .
شتێ هه‌میشه‌ بۆ لای خۆی رامده‌كێشێ
منیش بێ ویست و ئاره‌زوو بۆ لای ده‌چم
نازانم چییه‌
به‌ڵام ده‌زانم گیانم پڕ خرۆش ده‌كا
ئه‌م یه‌كه‌م جار خۆی ده‌بووه‌ چه‌ق و ئه‌وی خۆشه‌ویستی به‌ لای خۆیدا راده‌كێشاو هه‌وڵیده‌دا له‌ مه‌داری ئه‌و نه‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌ , به‌ڵام ئێستا جێ گۆڕكێ روو ده‌دات و له‌ بری ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م ئه‌وی دی به‌لای خۆیدا رابكێشێت هێزێكی تر ئه‌م راده‌كێشێت به‌لای خۆیداو ئه‌میش بێ ویستی خۆی به‌ره‌و ئه‌و هێزه‌ كێش ده‌كرێت و ئه‌مه‌ش ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ هه‌ڵده‌گرێت كه‌ ئه‌م وه‌كو كه‌سێك خاوه‌نی بڕیاری خۆی نییه‌ له‌ جوڵه‌و كردارداو ده‌شێ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ویست و ئاره‌زووی خۆی بڕیاری بۆ بدرێت و بجوڵێنرێت یان ئاراسته‌ بكرێت , ئه‌مه‌ش له‌ ئاستێكی قوڵتردا یان باشتر بڵێین له‌ ئاستی نه‌بینراوی ده‌قه‌كه‌دا ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ به‌رهه‌م ده‌هێنێت ئێمه‌ وه‌كو مرۆڤ كه‌ له‌م ده‌قه‌ شیعرییه‌دا كه‌ كه‌سێتی قسه‌كه‌ری شیعره‌كه‌ نوێنه‌رایه‌تیمان ده‌كات تاكو ئێستا نه‌گه‌یشتووینه‌ته‌ ئه‌و ئاسته‌ی كه‌ توانای بڕیار دانمان هه‌بێت و بتوانین بڕیاری چاره‌نووسی خۆمان بده‌ین چ وه‌كو تاكه‌ كه‌س یان وه‌كو كۆمه‌ڵگا , به‌ڵكو هه‌موو بڕیاریكى په‌یوه‌ست به‌ چاره‌نووس و داهاتووی ئێمه‌ وه‌كو مرۆڤ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ویست و ده‌سه‌ڵاتی خۆمان ده‌درێت و ئیِمه‌ مه‌گه‌ر زۆر به‌ ده‌گمه‌ن ئه‌گینا توانای گۆڕینی هیچ شتێكی ئه‌وتۆمان نییه‌ له‌و بواره‌دا .
ئێمه‌ نازانین ئه‌و شته‌ی كه‌ ئه‌م به‌لای خۆیدا راده‌كێشێت چییه‌و چ جۆره‌ هێزێكه‌و ئه‌و توانای كێش كردنه‌ی ئه‌می له‌ كوێوه‌ به‌ده‌ست هێناوه‌ , به‌ڵام به‌ جۆرێك كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئه‌م داناوه‌ كه‌ بێ هیچ به‌ربه‌ستێك به‌ره‌و ئه‌و هێزه‌ كێش ده‌كرێت , بۆیه‌ ده‌شێ وه‌های لێك بده‌ینه‌وه‌ كه‌ ئه‌و هێزه‌ هێزی خۆشه‌ویستییه‌ كه‌ ده‌شێ به‌جۆرێك كار له‌ مرۆڤ بكات كه‌ هه‌موو ئیراده‌یه‌كی لێ بسه‌نێته‌وه‌و بیكاته‌ بوونه‌وه‌رێك یان پێكهاته‌یه‌كی قه‌ده‌ری كێش كراو به‌ دوای رووداوه‌كاندا .له‌ راستیشدا ئه‌م هیچ شتێك له‌باره‌ی ئه‌و سه‌رچاوه‌وه‌ نازانێت كه‌ به‌و جۆره‌ به‌لای خۆیدا كێشی ده‌كات , به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ تێی ده‌گات ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و هێزه‌ گیانی ئه‌م ده‌وروژێنێت واته‌ سه‌رگه‌رم و مه‌ستی ده‌كات بۆ كه‌وتنه‌ جوڵه‌ به‌و ئاراسته‌یه‌ى كه‌ ده‌یگه‌یه‌نێت به‌و ناوه‌نده‌ یان به‌و چه‌قه‌ . هێزێك ئه‌م به‌لای خۆیدا كێش ده‌كات و كار له‌ هه‌ست و سۆزی ده‌كات وده‌یۆروژێنێت ئه‌مه‌ش ده‌ری ده‌خات كه‌ زیاتر پاڵنه‌رێكی دنیایی له‌ پشتی ئه‌و هێزه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م به‌لای خۆیدا راده‌كێشێت كه‌ ده‌شێ ئه‌و هێزه‌ش هه‌ر ئه‌وی دڵدار یان خۆشه‌ویست بێت كه‌ ئه‌م هه‌وڵیده‌دا له‌ سنووری مه‌داری خۆیدا بیهێڵێته‌وه‌ . هه‌روه‌ك خرۆشان بۆ خۆی ده‌لاله‌تێكی سێكسی هه‌یه‌و له‌و روانگه‌یه‌شه‌وه‌ ده‌توانین بڵێین ئه‌و هێزه‌ی كه‌ ئه‌م به‌لای خۆیدا كێش ده‌كات ده‌شێ هێزێكی دنیایی بێت كه‌ ته‌نیا له‌ ئه‌وی ره‌گه‌زی به‌رامبه‌ردا هه‌یه‌ .كه‌واته‌ لێره‌دا ئه‌وه‌ زیاتر ئاشكرا ده‌بێت كه‌ ئه‌و كه‌سه‌ی شاعیر وه‌كو قسه‌كه‌ری شیعره‌كه‌ ده‌یدوێنێت ئه‌وی خۆشه‌ویست یان ئه‌وی ئافره‌ته‌ ئه‌گه‌ر له‌ ئاستێكی گشتیدا سه‌یری بكه‌ین .
هه‌موو ئه‌وانه‌ی گه‌وره‌یان ده‌كه‌ین
رۆژێ دێ جێمان ده‌هێڵن
هه‌موو ئه‌وانه‌ی جێمان ده‌هێڵن
رۆژێ بچووك بووینه‌ لای ئێمه‌
یاساكانی سرووشت به‌و شێوه‌یه‌ كه‌ هه‌موو ئه‌و زینده‌وه‌رانه‌ی كه‌ نه‌وه‌ ده‌خه‌نه‌وه‌ , نه‌وه‌كانی خۆیان گه‌وره‌ بكه‌ن تا ئه‌و كاته‌ی كه‌ نه‌وه‌كان وایان لێ دێت پێویستیان به‌ باوانیان نه‌مێنێت . ئیتر ئه‌و كاته‌ باوانیان به‌ جێده‌هێڵن و سه‌ربه‌خۆیی خۆیان وه‌رده‌گرن . شكسپیر له‌ شانۆگه‌ری بازرگانی ڤینیسیادا ده‌ڵێت : هه‌موو بێچووه‌ باڵنده‌یه‌ك كه‌گه‌وره‌ بوو ئاره‌زوو ده‌كات كه‌ دایك و باوكی به‌جێبهێڵێت . ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر زمانی یه‌كێك له‌ كه‌سێتیه‌ دووه‌میه‌كانی ئه‌و شانۆگه‌رییه‌وه‌ به‌ شایلكۆك ده‌گوترێت له‌ كاتێكدا كه‌ جێسیكای كچی شایلۆك له‌گه‌ڵ لۆرینزۆی خۆشه‌ویستیدا به‌ دزی شایلۆكه‌وه‌ هه‌ڵدێن . كه‌ریم لێره‌دا هه‌مان بۆچوون به‌رجه‌سته‌ ده‌كاته‌وه‌ و پێمان ده‌ڵێت ده‌بێ ئه‌وه‌ به‌ سروشتی وه‌ربگرین كه‌ یاسای سرووشت وه‌هایه‌ كه‌ هه‌موو زینده‌وه‌رێك له‌ پێناوی سه‌ریه‌خۆیی و سه‌لماندنی خۆیدا باوك و دایكی به‌جێده‌هێڵێت . شاعیر لێره‌دا قسه‌ بۆ كه‌سێك یان بۆ كه‌سانێك ده‌كات به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا واده‌رده‌كه‌وێت كه‌ بۆ ئێمه‌ هه‌موومان ده‌دوێت .هه‌روه‌ك له‌ هه‌مان كاتدا ئه‌وه‌شمان پێده‌ڵێت كه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی كه‌ ئێستا ئێمه‌ به‌جێده‌هێڵن رۆژانێك له‌لای ئێمه‌ بچووك بوون . هه‌ڵبه‌ت لێره‌دا قسه‌ له‌سه‌ر مانای به‌جێهێشتن دێته‌ ئاراوه‌ كه‌ ئه‌م وشه‌یه‌ ته‌نیا كاتێك مانای ته‌واوه‌تی خۆی ده‌به‌خشێت كه‌ ئه‌وه‌ی به‌ جێمان ده‌هێڵێ له‌ راستیدا ده‌بێ په‌یوه‌ستبوونێكی ره‌چه‌ڵه‌كی یان مه‌عنه‌وی به‌هێزی هه‌بێت پێمانه‌وه‌ . دیاره‌ ئه‌وانه‌ی كه‌ ئێستا ئێمه‌ به‌جێده‌هێڵن یان نه‌وه‌كانی خۆمانن یان خۆشه‌ویستمانن یان كه‌سانێكن كه‌ په‌یوه‌ندی به‌هێز له‌ نێوانماندا هه‌یه‌ .واته‌ لێره‌دا ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ به‌رهه‌م دێت كه‌ ئه‌وانه‌ی رۆیشتتنیان ده‌بێته‌ مایه‌ی خه‌م بۆمان ئه‌و كه‌سانه‌ن نزیكن لێمان و جێمان ده‌هێڵن كه‌ له‌ راستیشدا خۆمان گه‌وره‌مان كردوون و ده‌شێ به‌شێك بن له‌ خۆمان .
بێگومان ئێمه‌ پێشتر ئاماژه‌مان بۆ ئه‌وه‌ كرد كه‌ یاساكانی سرووشت به‌و جۆره‌ رێكخراون كه‌ ده‌بێ هه‌ر نه‌وه‌یه‌ك بۆ ئه‌وه‌ی ژیان به‌رده‌وام بێت نه‌وه‌ی نوێ بخاته‌وه‌و په‌روه‌رده‌شی بكات . نه‌وه‌ی نوێش له‌گه‌ڵ پێگه‌یشتنیدا به‌سرووشتی هه‌وڵی سه‌لماندنی بوونی خۆی ده‌دات, به‌ بۆچوونێكی فرۆیدیانه‌ش بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ بوونی خۆی بسه‌لمێنێت ده‌بێ راسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ تاوانی كوشتنی باوك ئه‌نجام بدات كه‌ ده‌شێ كرداری به‌جێهێشتن لێره‌دا وه‌كو ئه‌و تاوانی كوشتنه‌ سه‌یر بكرێت .كه‌ نه‌وه‌كان له‌ پێناوى سه‌لماندتی بوونی خۆیاندا ئه‌و تاوانه‌ ئه‌نجام ده‌ده‌ن . هه‌ڵبه‌ت له‌م تاوانه‌شدا هیچ سزایه‌ك بوونی نییه‌ چونكه‌ ئه‌م كاره‌ بووه‌ته‌ پێداویستیه‌كی رێكخستنی هارمۆنیای سرووشت و پێداویستیه‌كانی ژیانی بایۆلۆجی و مه‌عنه‌ویش پێویستیان به‌وه‌یه‌ كه‌ نه‌وه‌كان بۆ ته‌واوكردنی ئه‌ركی سرووشتی بایۆلۆجیانه‌ی خۆیان و بۆ درێژه‌ دان به‌ ژیان ده‌بێ ئه‌و رێگایه‌ له‌به‌ربگرن كه‌ یاساكانی سرووشت سه‌پاندوێتی .دیسان ده‌شێ له‌ روویه‌كی تریشه‌وه‌ وه‌های لێكبده‌ینه‌وه‌ كه‌ هه‌موو بوونه‌وه‌ران و له‌ سه‌رووی هه‌مووشیانه‌وه‌ مرۆڤ به‌ خۆڕسكی ویست و ئاره‌زووی به‌ ده‌ستهێنانی شووناسیان هه‌یه‌ . به‌ده‌ستهێنانی شووناسیش ته‌نیا له‌ له‌ سه‌ربه‌خۆیدا به‌دی دێت , كه‌واته‌ هه‌وڵدانی ئه‌و بچووكانه‌ی كه‌ گه‌وره‌ ده‌بن بۆ به‌جێهێشتنی باوانیان یان گه‌وره‌كانیان له‌ پێناوی گه‌یشتن به‌ ئازادیدایه‌ كه‌ ئه‌وه‌ش له‌گه‌ڵ خۆیدا ئامانجی به‌ده‌ستهێنانی شووناسی هه‌ڵگرتووه‌ .به‌ واتایه‌كی تر ناتوانین ته‌سه‌وری به‌ ده‌ستهێنانی شووناس له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئازادی یان به‌ بێ ئازادی بكه‌ین ئه‌گه‌ر مه‌به‌ست له‌ شووناس و به‌ ه‌ستهێنانی خۆسه‌لماندن بێت . به‌ چه‌مكی هیگڵی به‌ ده‌ستهێنانی شووناس ته‌نیا له‌ گه‌یشتن به‌ رۆحی ره‌هادا به‌ه‌ست ێت دیاره‌ ئه‌وه‌ش ئاشكرایه‌ كه‌ به‌بێ گه‌یشتن به‌ رۆحی ره‌ها قسه‌كردن له‌سه‌ر ئازادی هیچ مانایه‌كی نییه‌ . لێره‌دا ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ به‌رهه‌م دێت كاتێ نه‌وه‌كان باوانیان به‌جێ ده‌هێڵن مانای وایه‌ له‌ پێناوى ئازادی تاكه‌ كه‌سی خۆیاندا ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن و له‌و كاره‌شیاندا رۆحی تایبه‌تیان ده‌گاته‌ ئاستی بڵندبوون بۆ ئاستی ره‌ها .
ئێمه‌ به‌ خاتری تۆ بوو په‌نجه‌ره‌كانمان واڵا كرد
به‌ڵام تۆ هه‌موو ده‌رگاكانت لێ داخستین .
ئێمه‌ دوو دنیای جیاوازین
یه‌كمان دڵی پڕ ئاگره‌
ئه‌وی تر یه‌ك پارچه‌ به‌فر
ئاگر به‌فر ده‌توێنێته‌وه‌
به‌فر ئاگر ده‌كوژێنێته‌وه‌
شاعیر پێشتر به‌ ناوی كه‌سی یه‌كه‌می تاكه‌وه‌ ده‌دوێت , به‌ڵام لێره‌دا به‌ناوی كه‌سی یه‌كه‌می كۆوه‌ خۆی پێشكه‌ش ده‌كات , دیسان ئه‌وی به‌رامبه‌ر هه‌ر بریتییه‌ له‌ كه‌سی دووه‌می تاك واته‌ ( تۆ ). ئه‌مان له‌به‌ر خاتری ئه‌و هه‌موو په‌نجه‌ره‌كان واڵا ده‌كه‌ن به‌ڵام ئه‌و نه‌ك هه‌ر په‌نجه‌ره‌ ناكاته‌وه‌ ته‌نانه‌ت ده‌رگاكانیش به‌ روویاندا داده‌خات .لێره‌دا قسه‌كه‌ری شیعره‌كه‌ ده‌یه‌وێت وای نیشان بدات كه‌ ئه‌مان كه‌سانێكی به‌خشنده‌ن و بۆ پێك گه‌یشتن له‌گه‌ڵ ئه‌ودا هیچ به‌ربه‌ستێكیان نه‌هێشتۆته‌وه‌ كه‌واته‌ ئه‌مان هه‌ڵگری پرۆژه‌ی گوێ له‌یه‌كتر گرتن و لێكتر تێگه‌یشتن و یه‌كتر قبوڵ كردنن , به‌ڵام ئه‌و هیچ ئاماده‌گیه‌كی نییه‌ بۆ ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ , بێگومان له‌ بارێكی له‌و جۆره‌شدا رووبه‌رێك بۆ پێكه‌وه‌ ژیان نامێنێته‌وه‌ .له‌ راستیشدا ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر زه‌مینه‌ی واقیعی كۆمه‌ڵایه‌تی كۆمه‌ڵگای كوردی بۆ هاوشێوه‌ی ئه‌و بۆچوونه‌ بگه‌ڕێین ئه‌وا ده‌توانین بڵێین ئه‌م بۆچوونه‌ یان ئه‌م حاڵه‌ته‌ كۆنترۆڵی واقیعی كه‌لتووری و عه‌قڵی ئه‌م كۆمه‌ڵگایه‌ی كردووه‌ .راسته‌ لێره‌دا قسه‌كه‌ر له‌ شیعره‌كه‌دا به‌ناوی كه‌سی یه‌كه‌می كۆوه‌ ده‌دوێت به‌ڵام زیاتر پێ ده‌چێت كه‌ هه‌ر خۆی بێت به‌ته‌نیا به‌ڵام به‌مه‌بستی به‌هێزكردنی هه‌ڵوێستی خۆی به‌ناوی كه‌سی یه‌كه‌می كۆوه‌ ده‌دوێت .
قسه‌كه‌ری شیعره‌كه‌ رایده‌گه‌یه‌نێت ئه‌م و ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ ده‌یدوێنێت دوو كه‌سی جیاوازن و ته‌نانه‌ت له‌ بری ئه‌وه‌ی وه‌كو ته‌واوكه‌ری یه‌كتری سه‌یریان بكات وه‌كو دوو دژ لێیان ده‌ڕوانێت كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان وه‌كو له‌ناوبه‌رى ئه‌ویتریان ده‌رده‌كه‌وێت .له‌ سنووری ده‌قه‌كه‌دا ئه‌م و ئه‌و وه‌كو ( ئاگر و به‌فر ) پێشكه‌ش ده‌كرێن به‌ڵام ئه‌وه‌ دیاری نه‌كراوه‌ كه‌ كامیان به‌فره‌و كامیان ئاگره‌ , به‌ڵكو ئه‌وه‌ی مه‌به‌سته‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م دوو ره‌گه‌زه‌ وه‌كو دوو دژ له‌به‌رامبه‌ر یه‌كتردا داده‌نرێن و هه‌ریه‌كه‌ش ده‌توانێت ئه‌ویتریان له‌ناو ببات .هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وه‌ ئاشكرایه‌ كه‌ دژه‌كانیش ته‌واوكه‌ری یه‌كترین .دیسان له‌ به‌رجه‌سته‌كردنی ئه‌م دوو كه‌سێتیه‌دا له‌ شێوه‌یه‌كی دژ به‌یه‌كی ئه‌وتۆدا شاعیر ده‌یه‌وێت پێمان بڵێت هارمۆنیای سووشت له‌سه‌ر بنه‌مای بوون و به‌رامبه‌ر یه‌كتر وه‌ستانی دژه‌كان بنیاد نراوه‌ , به‌واتا له‌به‌رامبه‌ر یه‌كتر وه‌ستانی دژه‌كاندا جۆرێك له‌ هاوسه‌نگی پێك دێت كه‌ ئه‌وه‌ش له‌ دوای ململانێ و ناكۆكی ده‌گاته‌ ئه‌نجام . دیاره‌ ئه‌وه‌ش ئاشكرایه‌ كه‌ ئه‌و ململانێ و ناكۆكیانه‌ رۆڵی گرنگ ده‌گێڕن له‌ درووست كردنی گۆڕانكاریدا و به‌ جۆرێكی ئه‌وتۆ كه‌ ده‌توانین بڵێین به‌ره‌و پێشه‌وه‌ چوونی كۆمه‌ڵگاو بنیادنانی شارستانێتیه‌كان به‌رهه‌می ئه‌و ماملانێ و پێكدادانانه‌ن كه‌ نه‌گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌و ئاسته‌ی كه‌ وێرانكاری درووست بكه‌ن . ئاگرو به‌فر ئه‌گه‌ر به‌ شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ به‌ریه‌كتر بكه‌ون ئه‌وا ده‌شێ هه‌ردووكیان دووچاری له‌ نێوچوون ببن واته‌ وه‌كو ئه‌وه‌ی له‌ ده‌قه‌كه‌دا هاتووه‌ ئاگر بكوژێته‌وه‌و به‌فریش بتوێته‌وه‌ . به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌م دوو ره‌گه‌زه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كتر ناكۆكه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی هێمن و گونجاو به‌ریه‌ك بكه‌ون یان له‌یه‌كتر نزیك ببنه‌وه‌ ده‌شێ ئاگر هه‌ندێ سارد ببێته‌وه‌و به‌فریش ببێت به‌ ئاو به‌ڵام هیچیان له‌ ناو نه‌چن .ئه‌مه‌ش ئه‌و حاڵه‌ته‌یه‌ كه‌ به‌ ئاستی ناوه‌ند ناوده‌برێت كه‌ ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر ئاستی كۆمه‌ڵگاو ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی سه‌یری هاوشێوه‌ یان وێنای ئه‌م حاڵه‌ته‌ بكه‌ین ئه‌وا ده‌بێ چاوه‌ڕوانی درووستبوونی بارێكی ئه‌وتۆ بكه‌ین كه‌ تیایدا گفتوگۆو لێك تێگه‌یشتن و یه‌كتر قبوڵكردن و پێكه‌وه‌ ژیان دێته‌ ئاراوه‌ .
هه‌موو شتێ وه‌ختی خۆی هه‌یه‌ و به‌سه‌ر ده‌چێ
به‌ڵام كه‌ وه‌ختی هاته‌وه‌ سه‌رده‌ردێنێ
مرۆڤ نه‌بێ كه‌ وه‌ختی هات
بۆ ئه‌به‌د به‌سه‌رده‌چێ و ناگه‌ڕێته‌وه‌
ژیانی بوونه‌وه‌ران سه‌ره‌تاو به‌رزبوونه‌وه‌و لوتكه‌و هاتنه‌ خواره‌وه‌و كۆتایی هه‌یه‌ . زۆرێك له‌ توخم و ره‌گه‌زه‌كانی نێو سرووشت به‌ رووه‌ك و ئاژه‌ڵه‌وه‌ ساڵانه‌ سووڕی خۆیان دووباره‌ ده‌كه‌نه‌وه‌و ئه‌وه‌ی پایزی ئه‌مساڵ پیر ده‌بێت و ده‌مرێت , ساڵی ئاینده‌ له‌ به‌هاردا سه‌رله‌نوێ سوڕێكی تر ده‌ست پێده‌كاته‌وه‌و ئه‌مه‌ش به‌رده‌وامی ژیان درووست ده‌كات . شاعیر, مرۆڤ له‌ هه‌موو توخم و ره‌گه‌زه‌كانی تری سرووشت جیا ده‌كاته‌وه‌ به‌وه‌ی كه‌ مرۆڤ ته‌نیا یه‌ك سووڕی ژیانی هه‌یه‌و كه‌ ده‌مرێت جارێكی دی ناگه‌ڕێته‌وه‌ . ده‌شێ لێره‌دا ئه‌و پرسیاره‌ سه‌رهه‌ڵبدات :ئایا زینده‌وه‌رانیش نامرن و له‌ ناو ناچن هه‌مان شێوه‌ی مرۆڤ ئیتر بۆ ده‌بێ ته‌نیا به‌سه‌رچوونی مرۆڤ یان مردنی مرۆڤ ئه‌به‌دی بێت ؟ بێگومان ئه‌گه‌ر به‌شێوه‌یه‌كی ساده‌ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ بده‌ینه‌وه‌ ئه‌وا ده‌توانین بڵێین كه‌ زینده‌وه‌رانیش هه‌مان شێوه‌ی مرۆڤ ده‌مرن . كه‌واته‌ بۆچی شاعیر ده‌ڵێت ته‌نیا مردنی مرۆڤ ئه‌به‌دیه‌ ؟ له‌ راستیدا لێره‌دا ئه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت كه‌ مرۆڤ له‌ هه‌موو زینده‌وه‌ران و بوونه‌وه‌رانی تر جیاوه‌زه‌ ئه‌ویش له‌ رووی هۆش و عه‌قڵه‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش واده‌كات كه‌ هه‌ر مرۆڤێك خاوه‌نی شووناسی تاكه‌ كه‌سی خۆی بێت كه‌ به‌و پێیه‌ش خاوه‌نی تایبه‌تمه‌ندی خۆی ده‌بێت چ له‌ رووی بیركردنه‌وه‌و به‌رهه‌مهێنان و ئاماده‌بوونه‌وه‌ چ له‌ رووی ژیانی بایۆلۆجی و فیزیكیه‌وه‌, كاتێكیش كه‌ مرۆڤێك ده‌مرێت به‌ خۆیی و تواناكانییه‌وه‌ ده‌ڕوات ده‌شێ به‌ ملیۆنه‌ها مرۆڤی تر هه‌بن به‌ڵام ناشێت ته‌سه‌وری ئه‌وه‌ بكه‌ین كه‌ هیچ كه‌س ببێته‌ هاوشێوه‌ی هیچ كه‌سێكی تر بۆیه‌ ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ ده‌مرێت له‌ هه‌ر ئاستێكدا بێت بێ هاوشێوه‌ ده‌مێنێته‌وه‌ , به‌ڵام به‌گوێره‌ی بوونه‌وه‌رانی تر له‌به‌ر ئه‌وه‌ی خاوه‌نی هۆش وعه‌قڵ و تواناكانی مرۆڤ نین و تایبه‌تمه‌ندی خۆیانیان نییه‌ له‌ سنووری پۆله‌كه‌ی خۆیاندا بۆیه‌ به‌ ئاسانی جێگایان پڕ ده‌بێته‌وه‌و ئه‌و بێچووه‌ی كه‌ له‌ دوای دایك و باوكه‌كه‌ی دێت ده‌شێ هه‌موو ئه‌و ئه‌ركانه‌ جێبجێ بكات كه‌ ئه‌وان پێش ئه‌م ئه‌نجامیان داون .یان ده‌شێ ئه‌و رووه‌كه‌ نوێیه‌ی له‌ شوێنی رووه‌كێكی پیردا ده‌ڕوێنرێت یان سه‌وز ده‌بێت هیچ جیاوازییه‌كی نه‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌وی پێشوودا .
دیسان لێره‌دا قسه‌كردن له‌سه‌ر چاره‌نووسی مرۆڤ دێته‌ ئاراوه‌ كه‌ چۆن پێكهاته‌یه‌كه‌ یه‌ك مێژووی هه‌یه‌ ئه‌ویش ئه‌و مێژووه‌یه‌ كه‌ تیایدا ده‌ژی , ئه‌گه‌ر نه‌یتوانی له‌و مێژووه‌دا بوونی خۆی بسلمێنێت , ئه‌وا پێ ناچێت هه‌لێكی تری ده‌ست بكه‌وێت بۆ خۆ سه‌لماندن . لێره‌دا له‌ ئاستی نه‌گوتراوی ده‌قه‌كه‌دا ئاماژه‌ بۆ چاره‌نووسی ونی مرۆڤ ده‌كرێت كه‌ یه‌ك جار ده‌ژی و ده‌مرێت و له‌ ناو ده‌چێت ., نه‌ ئومێدی گه‌ڕانه‌وه‌ی هه‌یه‌ نه‌ له‌ ده‌قه‌كه‌شدا ئاماژه‌ش بۆ ئه‌وه‌ ده‌كرێت كه‌ به‌ پێی بنه‌ماكانی ئایین ژیانێكی تر هه‌یه‌ كه‌ژیانی ئه‌به‌دییه‌ و مرۆڤ كه‌ زیندوو ده‌بێته‌وه‌ ئیتر بۆ هه‌تاهه‌تایه‌ ده‌مێنێته‌وه‌ . له‌ راستیدا لێره‌دا ئه‌و بێ ئومێدییه‌ی كه‌ به‌رامبه‌ر به‌ چاره‌نووسی مرۆڤ ده‌رده‌كه‌وێت ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ هه‌ڵده‌گرێت كه‌ كه‌سی قسه‌كه‌ری شیعره‌كه‌ به‌ گومانه‌وه‌ بڕوانێته‌ ژیانی دووه‌م یان ئه‌و دنیا بۆیه‌ پێی وایه‌ نه‌مری له‌ ژیانی سه‌رزه‌ویدا به‌ده‌ست ده‌هێنرێت و ئه‌وی نه‌توانێت لێره‌ بوونی خۆی بسه‌لمێنێت مانای ئه‌وه‌یه‌ ئیتر له‌ ناو ده‌چێت و ده‌سڕرێته‌وه‌ چونكه‌ به‌پێی ئه‌و بۆچوونه‌ی كه‌ لێره‌دا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت مرۆڤ یه‌ك زه‌مه‌نی مێژوویی هه‌یه‌ كه‌ تیایدا بژی .
ئه‌مشه‌و كه‌سێك مرد
ته‌واوی شاره‌كه‌م خه‌مگین بوو
ته‌نها ئاو له‌ هیچ شتێ ناچێ
ته‌نها ئاو وه‌ك ئاو وایه‌
شاعیر له‌ رسته‌یه‌كی راگه‌یاندندا هه‌واڵێك ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ئه‌ویش هه‌واڵی مردنی كه‌سێكه‌ به‌ڵام هیچ له‌ باره‌ی شووناسی ئه‌و كه‌سه‌وه‌ پێشكه‌ش ناكات , هه‌رچه‌نده‌ له‌ رسته‌یه‌كی تری راگه‌یاندندا پێمان ده‌ڵێت ئه‌و كه‌سه‌ خاوه‌نی پێگه‌و جه‌ماوه‌رێكى دیار بووه‌ له‌ شاره‌كه‌دا هه‌ر بۆیه‌ ته‌واوی خه‌ڵكی شار بۆی خه‌مبار بوون . به‌ڵام لێره‌دا ئه‌و پرسیاره‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات : ئایا ئه‌و كه‌سه‌ كێیه‌ ؟ ئه‌ی ئه‌و شاره‌ی كه‌ لێی مردووه‌ كوێیه‌ ؟ ئایا بۆچی ته‌واوی خه‌ڵكی شار بۆی خه‌مگین بوون ؟ هه‌وڵدان بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیارانه‌ رووناكی ده‌خاته‌ سه‌ر شووناسی ئه‌و كه‌سه‌و ئه‌وه‌شمان بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ كه‌سێكی به‌ ناوبانگ و ناسراو بووه‌و ئاماده‌بوونی هه‌بووه‌ هه‌ر بۆیه‌ مردنی ده‌بێته‌ هۆی خه‌مباربوونی هه‌موو شار . راسته‌ پێشتر له‌م ده‌قه‌دا باسی ئه‌وه‌ كراوه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ی ده‌مرن له‌ وه‌رزێكی تردا نوێ ده‌بنه‌وه‌ ته‌نیا مرۆڤ نه‌بێت كه‌ ته‌نیا جارێك له‌ دایك ده‌بێت و ته‌نیا جارێكیش ده‌مرێت و گه‌ڕانه‌وه‌ی نییه‌ , بۆیه‌ ئاساییه‌ كه‌ مردنی مرۆڤ زیاتری خه‌م له‌گه‌ڵ خۆیدا بهێنێت به‌ تایبه‌تیش ئه‌گه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ خاوه‌نی شووناس و ئاماده‌بوون بێت ئه‌وا خه‌می له‌ ده‌ستچوونی گه‌وره‌تره‌ .
شاعیر شتێكمان پێ ده‌ڵێت كه‌ رۆژانه‌ چه‌ندین جار ده‌یبینین و ره‌نگه‌ هیچ بیریشی لێنه‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌ ئه‌ویش ئاوه‌ . ئه‌و پێمان ده‌ڵێت ته‌نها ئاو له‌ هیچ شتێك ناچێت , یان ئاو ته‌نها وه‌ك ئاو وایه‌ .به‌ مانایه‌كی تر شاعیر ده‌یه‌وێت پێمان بڵێت جگه‌ له‌ ئاو شته‌كانی تر لێچوون و هاوشێوه‌یان هه‌یه‌ به‌ڵام به‌ گوێره‌ی ئاو هیچ هاوشێوه‌یه‌كی نییه‌ . ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ نیشان ده‌دات كه‌ ئاو تاكه‌ ره‌گه‌زێكه‌ كه‌ خاوه‌نی شووناسی دیارو تایبه‌تی خۆیه‌تی و به‌بێ هاوشێوه‌كردن یان به‌راوردكردن له‌گه‌ڵ توخم و ره‌گه‌زه‌كانی تردا ده‌ناسرێته‌وه‌ . ئه‌گه‌ر له‌ ئاستێكی قوڵتریشدا سه‌یری ئاو بكه‌ین ئه‌وا ده‌زانین كه‌ ئاو سه‌رچاوه‌ی بوونه‌ ئه‌ویش ته‌نیا له‌و روانگه‌یه‌وه‌ نا كه‌ ره‌گه‌زێكی سه‌ره‌كیه‌ بۆ ژیان , نه‌خێر به‌ڵكو هه‌موو زینده‌وه‌ران سه‌رچاوه‌ی بوونیان ئاوه‌ .سپێرم و هێلكه‌ پێش پیتاندن له‌ناو ئاودان و له‌ ناو ئاویشدا كرداری پیتاندن رووده‌دات و كۆرپه‌له‌ش له‌ منداڵدانی دایكیدا له‌ ناو ئاو یان شله‌مه‌نیدا ده‌ژی و له‌ دوای له‌ دیكبوونیش دیسان ئاو سه‌رچاوه‌ی ژیانێتی . هه‌روه‌ك له‌ گه‌ردوونیشدا ته‌سه‌وری ئه‌وه‌ ناكرێت كه‌ به‌بێ ئاو ژیان هه‌بێت . ئه‌مه‌ سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ به‌پێ تیۆری كلاسیكی درووست بوون و پێكهاتنی گه‌ردوون ئاو یه‌كێكه‌ له‌و چوار ره‌گه‌زه‌ سه‌ره‌كیه‌ی كه‌ گه‌ردوونیان لێپبَكهاتووه‌و جگه‌ له‌ مرۆڤ و وشكاوه‌كیه‌كان و به‌شێك له‌ رووه‌كه‌كان , بوونه‌وه‌رانی ترو زۆرێك له‌ رووه‌كه‌كانیش له‌ نێو ئاودا ده‌ژین كه‌واته‌ ئاو سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌رچاوه‌ی ژیانه‌ ناوه‌ندێكیشه‌ بۆ ژیان . هه‌روه‌ك به‌پێی سه‌رچاوه‌ ئایینیه‌كانیش هه‌موو شتێك به‌ ئاو خاوێن ده‌كرێته‌وه‌ .كه‌واته‌ ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیانه‌ی كه‌ ئاو هه‌یه‌تی وای لێكردووه‌ كه‌ ئاو ته‌نها له‌ خۆی بچێت و له‌ هیچ شتێكی تر نه‌چێت و هیچ شتێكیش نه‌بێت كه‌ له‌ ئاو بچێت .
تۆ ئه‌ی تۆ
كه‌ی جریووه‌یه‌ك ده‌خه‌یته‌ ناو نامه‌یه‌ك
دڵ ئاوه‌دان ده‌كه‌یته‌وه‌
كه‌ شه‌ونمێ له‌ روخسارت ده‌ده‌ی به‌ با
جارێ بۆ لاى من بێته‌وه‌
كه‌ی له‌ نێو كتێبه‌كانم دێیته‌ ده‌رو
تۆزێ سه‌یری سیمام ده‌كه‌ی ؟
شاعیر جارێكی تر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دواندنی ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ پێشتر وه‌كو خۆشه‌ویست راسته‌وخۆ یان ناراسته‌وخۆ ده‌یدواند , به‌ڵام لێره‌دا شووناسی كه‌سی به‌رامبه‌ر زیاتر ئاشكرا ده‌بێت و قسه‌كه‌ری شیعره‌كه‌ وای نیشان ده‌دات كه‌ بوون و ژیانی ئه‌م به‌ستراوه‌ به‌وی به‌رامبه‌ر یان ره‌گه‌زی به‌رامبه‌ره‌وه‌ , هه‌روه‌ك له‌ ئاخاوتنیدا له‌گه‌ڵ ئه‌ودا وێنای عاشقێكی رۆمانسیمان بۆ ده‌كات كه‌ له‌ پشتی وشه‌كانه‌وه‌ ئه‌و بۆچوونه‌ راوه‌ستاوه‌ كه‌ عاشق بوون سه‌رچاوه‌ی ژیانه‌ یان به‌ ده‌ربڕینێكی تر ژیان له‌ ده‌ره‌وه‌ی عیشق هیچ مانایه‌كی نییه‌ .ئه‌م وه‌ها خۆی پێشكه‌ش ده‌كات كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی عیشق و خۆشه‌ویستی دڵ بریتیه‌ له‌ وێرانه‌یه‌ك.هه‌ربۆیه‌ له‌و ده‌پرسێت كه‌ی به‌ ده‌نگێك كه‌ ئه‌و به‌ جریووه‌یه‌ك به‌رجه‌سته‌ی ده‌كات دڵی ئه‌م ئاوه‌دان ده‌كاته‌وه‌ , واته‌ ته‌نیا ده‌نگێك كه‌ هه‌ڵگری په‌یامی عیشق بێت ده‌توانێت دڵی ئه‌م ئاوه‌دان بكاته‌وه‌ . ئه‌م چاوه‌ڕوان ده‌كات كه‌ شه‌ونمی رووخساری ئه‌و له‌گه‌ڵ بادا بێت و بگاته‌ لای ئه‌م . هه‌روه‌ك لێشی ده‌پرسێت داخۆ كه‌ى له‌ كتێبه‌كان دێته‌ ده‌ره‌وه‌و سه‌یری سیمای ئه‌م ده‌كات .
كه‌سی قسه‌كه‌ری شیعره‌كه‌ چاوه‌ڕوانی درووستبوونی ده‌نگ ده‌كات له‌ لایه‌ن كه‌سی به‌رامبه‌ره‌وه‌ كه‌ به‌ (تۆ ) ناوی ده‌بات واته‌ وه‌كو گوێگر ده‌یدوێنێت .لێره‌دا مه‌سه‌له‌ی درووستبوونی ده‌نگ دێته‌ ئاراوه‌ كه‌ چۆن ده‌نگ وه‌كو به‌رهه‌می بوویه‌كی ئاماده‌ یان خاوه‌ن شووناس لێكده‌درێته‌وه‌ , واته‌ كاتێ ده‌نگ درووست ده‌بێت مانای وایه‌ ئه‌و سه‌رچاوه‌یه‌ی كه‌ ده‌توانێت ده‌نگ به‌رهه‌م بهێنێت بوون و ئاماده‌بوونی هه‌یه‌ . كاتێ زه‌مینه‌یه‌ك له‌و ئاسته‌دا نه‌بێت كه‌ ده‌نگ درووست بكات مانای وایه‌ نه‌گه‌یشتۆته‌ ئاستێك كه‌ بوونی هه‌بێت كه‌ ئه‌وه‌ش له‌گه‌ڵ وێرانه‌دا هاوشێوه‌یه‌ كه‌ له‌ سنووری ده‌قه‌كه‌دا به‌ چۆڵه‌وانی ناوده‌برێت , كاتێ كه‌ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ چۆن جریووه‌یه‌ك دڵ ئاوه‌دان ده‌كاته‌وه‌ .كه‌واته‌ هه‌رچۆن عیشق سه‌رچاوه‌ی ژیانه‌و به‌بێ عیشق , بوون هیچ مانایه‌كی نییه‌ , به‌هه‌مان شێوه‌ ناتوانرێت ته‌سه‌وری بوون بكرێت به‌بێ بوونی ده‌نگێك كه‌ هه‌ڵگری توخم و ره‌گه‌زه‌كانی بوون و خۆسه‌لماندن بێت.
شاعیر دنیایه‌ك درووست ده‌كات كه‌ ده‌توانین پێی بڵێین دنیای كتێب كه‌ وای نیشان ده‌دات ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ ده‌یدوێنێت له‌ نێو ئه‌و دنیایه‌دا زیندانی كراوه‌ یان به‌ ویستی خۆی له‌وێدا خۆی حه‌شار داوه‌ , ئێستا ئه‌م داوای ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ دیواره‌كانی دنیای داخراوی كتێبه‌كانی بڕوخێنێت و بێته‌ ده‌ره‌وه‌ , كه‌ ده‌شێ لێره‌دا مه‌به‌ست ئه‌وه‌ بێت كه‌ به‌ بڕوای شاعیر ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ ئه‌م له‌ ده‌قه‌كه‌دا ده‌یدوێنێت كه‌سێكی ناواقیعی بێت و زیاتر له‌ وه‌همدا بژی و بێئاگا بێت له‌ ژیانی راسته‌قینه‌ی نێو واقیع .به‌ واتایه‌كی تر مه‌به‌ست له‌ نێو كتێبه‌كان زه‌مینه‌یه‌كی دوور له‌ واقیع بێت كه‌ ئه‌وه‌ش وای له‌م كه‌سێته‌ كردبێت نه‌توانێت واقیع وه‌كو ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ ببینێت یان لێی تێ بگات . كاتێكیش كه‌ داوای لێ ده‌كات كه‌ له‌ نێو كتێب بێته‌ ده‌ره‌وه‌و سه‌یری سیمای ئه‌م بكات , مه‌به‌ستی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌وی به‌رامبه‌ر له‌ وه‌همدا ده‌ژی و ئه‌م ده‌یه‌وێت له‌ ئه‌نجامی سه‌رنج دانی ئه‌مه‌وه‌ ئه‌و پرسیاره‌ی لا دروست ببێت كه‌ ئایا ئه‌م له‌ كوێدایه‌و چۆن ده‌ژی و چی پێ ده‌كرێت . هه‌روه‌ك ده‌شێ سیمای ئه‌م وای لێبكات به‌ ناخی خۆیدا شۆڕبێته‌وه‌و له‌ هه‌مان كاتیشدا ئه‌و سیمایه‌ ده‌شێ پاڵنه‌ری مرۆڤ بێت بۆ تێڕامان و خوردبوونه‌وه‌ وهه‌ڵسه‌نگاندن .
تۆ له‌ مێژه‌ له‌ ناو كتێبه‌كانم خه‌وتووی
جارێ واگا ناێیته‌وه‌
دروودێ به‌خشی به‌ رۆحم
ئێستا ئه‌و پرسیاره‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات : ئایا شاعیر مه‌به‌ستی كێیه‌ یان مه‌به‌ستی له‌ چییه‌ كاتێ به‌ نووستووی ناو كتێبه‌كانی خۆی داده‌نێت ؟ده‌شێ له‌ ئاستی بینراوی ده‌قه‌كه‌دا وای لێك بده‌ینه‌وه‌ كه‌ مه‌به‌ست له‌و كه‌سه‌ خۆشه‌ویسته‌كه‌یه‌تی و مه‌به‌ست له‌ كتێبه‌كانیش ئه‌و دنیایه‌ كه‌ ئه‌وی تیادا ده‌ژی و ده‌شێ له‌ بارێكی خامۆشدا بێت به‌ جۆرێك كه‌ ئاگای له‌م نه‌بێت .ئه‌م ده‌خوازێت كه‌ جارێ ئه‌و به‌ ئاگا بێته‌وه‌و له‌ عیشق و خۆشه‌ویستی ئه‌م تێ بگات , به‌واتایه‌كی تر ئه‌م وای ده‌رده‌بڕێت كه‌ سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌م خۆشی ده‌وێت , پێ ده‌چێت ئه‌و له‌م بێ ئاگا بێت و ده‌خوازێت له‌ هه‌ست و سۆزو خۆشه‌ویستی ئه‌م تێ بگات و هه‌ست به‌ بوونی ئه‌م بكات , ئه‌مه‌ش ئه‌و حاڵه‌ته‌یه‌ كه‌ ئه‌م تیایدا ئاسووده‌ ده‌بێت و رۆحی په‌شێوی ئارام ده‌گرێت. بێگومان ده‌شێ له‌ ئاستی قوڵ یان نه‌بینراوی ده‌قه‌كه‌دا جۆره‌ لێكدانه‌وه‌یه‌كی تر بێته‌ ئاراوه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شاعیر باسی ئه‌زموونی شیعری خۆی بكات و پێی وابێت كه‌ ئه‌و ئه‌زموونه‌ی ئه‌م له‌ جوگرافیای شیعری كوردیدا تاكو ئێستا له‌ سنووری داخراوی كتێبه‌كانیدا ماوه‌ته‌وه‌ و نه‌بۆته‌ ئه‌زموونێكی باوو باڵا ده‌ست كه‌ بتوانێت كۆنترۆڵی ناوه‌ندی رۆشنبیری یان ناوه‌ندی شیعری كوردی بكات , كه‌ دیاره‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ رووی بدایه‌ ئه‌وا ئه‌و له‌ سه‌ر جوگرافیای شیعری كوردی پێگه‌و ده‌سه‌ڵاتێكی به‌رفراوانی به‌ ده‌ست ده‌هێنا و ئه‌وه‌ش ئاسودیی به‌ رۆحی ده‌به‌خشی چونكه‌ ئه‌وسا ده‌گه‌یشت به‌و یه‌قینه‌ی كه‌ ناوه‌ندی رۆشنبیری كوردی دان به‌ بوونیدا بنێت . ئه‌مه‌ سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌زانین داهێنان خاسێتێكی زۆر تایبه‌تمه‌نده‌و مه‌رجیش نییه‌ ئه‌و داهێنانه‌ له‌ سه‌رده‌مه‌كه‌ی خۆیدا ئه‌و ناوبانگه‌ به‌ده‌ست بهێنێت , به‌ڵام ئه‌وه‌ی به‌ڵگه‌ نه‌ویسته‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ داهێنه‌ر كه‌سێگی خاوه‌ن شووناسه‌ هه‌رچه‌نده‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ سه‌روه‌ختی خۆیدا دان به‌و شووناسه‌یدا نه‌نرێت .كه‌ریم ده‌شتیش یه‌كێكه‌ له‌و ده‌نگه‌ دیارانه‌ی كه‌ له‌ شیعری كوردی نه‌وه‌ی دوای حه‌فتاكاندا جێگه‌و پێگه‌ی خۆیی هه‌یه‌و ره‌نگه‌ به‌ هه‌ڵه‌شدا نه‌چووبین كه‌ بڵێن كه‌ریم ده‌شتی ئه‌و شاعیره‌یه‌ كه‌ خاونی ئه‌زموونی دیاری خۆیه‌تی , به‌ڵام وه‌كو زۆرێك له‌ شاعیرانی پێش خۆیی و دوای خۆیشی شوێنی ئه‌م شاعیره‌ ده‌ست نیاشان نه‌كراوه‌ .واته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ كه‌ریم به‌ ئه‌زموونی خۆیی ده‌زانێت تاكو ئێستا له‌ سنووری ده‌قه‌كانیدا ماوه‌ته‌وه‌و وه‌كو پێویست و به‌راورد به‌ ئاستی داهێنانی مافی خۆیی نه‌دراوه‌تێ وه‌كوپێویست قسه‌ی له‌باره‌وه‌ نه‌كراوه‌و ره‌هه‌نده‌كانی ئه‌زموونی شیعری ئه‌و به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌ت و به‌ جۆرێك كه‌ توانای ده‌شتنیشان كردنی هه‌بێت دیاری نه‌كراوه‌ تابه‌و پێیه‌ش ئاخاوتنی پرسیاری سه‌ره‌كی ده‌قه‌كانی كرابێت و جیهانبینی شیعری ئه‌و دیاری كرابێت ئه‌گه‌ر قه‌سه‌یه‌كیش له‌سه‌ر ئه‌زموونی شیعری ئه‌و كرابێت ئه‌وه‌ زیاتر به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی و له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و قسانه‌دا بووه‌ كه‌ له‌ سه‌ر ئه‌زموونی شیعری نه‌وه‌كه‌ی ئه‌و كراوه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی ره‌چاوی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی شیعری ئه‌و كرابێت . ده‌شێ ئه‌وه‌ی كه‌ریم باسی ده‌كات و داواده‌كات له‌ سنووری كتێبه‌كانی بێته‌ ده‌ره‌وه‌ ئه‌زموونی شیعری ئه‌و بێت به‌ جۆرێك كه‌ بدوێنرێت و له‌ سنووری داخراوی ده‌قه‌كانییه‌وه‌ بگوازرێته‌وه‌ نێو نێوه‌ندی رۆشنبیری و لایه‌ن و ئاسته‌ شاراوه‌كانی ئه‌و ئه‌زموونه‌ به‌ جۆرێك ده‌ربخرێت كه‌ چیتر وه‌كو نهێنی یان بابه‌تێكی په‌رده‌ له‌سه‌رنراو نه‌مێنێته‌وه‌ . دیاره‌ ئه‌وه‌ش مایه‌ی نیگه‌رانی و جۆرێك له‌ ئازاریشه‌ كه‌ ئه‌و وه‌كو شاعیر هه‌ست بكات ئه‌وه‌ی ئه‌و كردویه‌تی وه‌كو پێویست ده‌نگدانه‌وه‌ی نه‌بووه‌ ئه‌ویش له‌به‌ر ئه‌وه‌نا كه‌ جێگای بایه‌خ نییه‌ , نه‌خێر به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئاستی تێگه‌یشتنی ناوه‌ندی رۆشنبیری كوردی له‌ داهێنان و له‌ ئه‌فراندن ئه‌وه‌نده‌ لاوازه‌ ناتوانێت ده‌قی زیندوو له‌ ده‌قی مردوو جیا بكاته‌وه‌ , ناتوانێت داهێنان له‌ هه‌ر شتێك یان نووسینێكی تر جیابكاته‌وه‌ كه‌ به‌ ناوی داهێنانه‌وه‌ فڕێ ده‌درێته‌ نێو پانتایی رۆشنبیری كوردییه‌وه‌ . كه‌ریم هه‌ست به‌و ئازاره‌ ده‌كات كه‌ وه‌كو پێویست و به‌پێی ئاستی ئه‌وه‌ی پێشكه‌شی كردووه‌ پێگه‌و جێگه‌ی له‌ سه‌ر جوگرافیای شیعری كوردی پێ نه‌دراوه‌ , ئه‌وه‌ش له‌ بری خۆشی و ئاسووده‌یی به‌خشین به‌ رۆحی ئه‌و نیگه‌رانی و خه‌م و په‌شێویی پێبه‌خشیووه‌ . ئیستا ده‌خوازێت ده‌سه‌ڵاتی ئه‌زموونی ئه‌و به‌ جۆرێ به‌هێز بێت كه‌ سنووری ده‌قه‌كانی به‌جێ بهێڵێت و به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ ده‌سه‌ڵات به‌سه‌ر به‌شێك له‌ پانتایی و ناوه‌ندی رۆشنبیری كوردیدا بكات , بَگومان ئه‌وه‌ش ئاسووده‌یی رۆحی و ده‌روونی پێ ده‌به‌خشێت .
من هه‌میشه‌ گه‌ڕیده‌م و نازانم بۆچی ده‌گه‌ڕێم
من هه‌میشه‌ هه‌ر راده‌كه‌م نازانم بۆچی راده‌كه‌م
من هه‌میشه‌ خه‌یاڵێ دوور دوورم ده‌بات و
نازانم بۆ كوێم هه‌ڵده‌گرێ
ئه‌وه‌ نه‌بێ كه‌ سه‌ر به‌ كتێبێ ده‌كه‌م
خه‌ون به‌ تۆوه‌ ده‌بینم
شاعیر له‌ وه‌سف كردنی خۆیدا وێنه‌ی مرۆڤێكی هه‌ستیارمان بۆ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات كه‌ ده‌شێ به‌ مرۆڤی ئه‌م قۆناغه‌ جه‌نجاڵه‌ی ئێستای ناو ببه‌ین كه‌ هه‌میشه‌ له‌ جوڵه‌دایه‌و له‌ هیچ شوێنێك ئۆقره‌ ناگرێت و به‌پێی ئه‌و وه‌سفه‌ی كه‌ له‌ده‌قه‌كه‌دا هاتووه‌ ئه‌م مرۆڤه‌ ناشزانێت بۆچی ده‌گه‌ڕێت و به‌ دوای چیدا راده‌كات .ده‌شێ له‌ ئاستی بینراوی ده‌قه‌كه‌دا وای لێك بده‌ینه‌وه‌ كه‌ ئه‌وه‌ی شاعیر وێنای كردووه‌ هه‌ر مرۆڤێكی ئاساییه‌ كه‌ سه‌وداسه‌ری به‌ دیهێنانی پێداویستییه‌كانی ژیانه‌و له‌و پێناوه‌شدا ده‌گه‌ڕێت و له‌ جوڵه‌ی به‌رده‌وامدایه‌ .به‌ڵام ده‌شێ له‌ پشتی ئه‌م لێكدانه‌وه‌یه‌وه‌و له‌ ئاستى نادیاری ده‌قه‌كه‌دا وێنه‌ی كه‌سێكی داهێنه‌ر به‌رجه‌سته‌ ببێت كه‌ له‌ هیچ شوێنێك ناحه‌وێته‌وه‌و سه‌قامگیر بوون به‌ خۆیه‌وه‌ نابینێت هه‌رچۆن ده‌قی داهێنه‌رانه‌ یان هه‌ر به‌رهه‌مێكی داهێنراو بریتییه‌ له‌ گه‌ڕانی هه‌میشه‌یی و به‌رده‌وام به‌ دوای پرسیاره‌ گرنگ و ئه‌نتۆلۆجیه‌كانی مرۆڤدا هه‌ر به‌هه‌مان شێوه‌ كه‌سی داهێنه‌ریش كه‌ هه‌میشه‌ كه‌سێكی گومانكه‌رو دوو دڵ و نیگه‌رانه‌ زه‌مه‌نێكی نییه‌ بۆ ئۆقره‌ گرتن و شوێنێكیشی نییه‌ تا تیایدا سه‌قامگیر ببێت بحه‌وێته‌وه‌ چونكه‌ ئه‌و له‌ رووی رۆحی و ده‌روونییه‌وه‌ ناسه‌قامگیره‌ . كه‌ریم ده‌شتی له‌ ده‌ربڕینێكی ناراسته‌وخۆدا باس له‌و نیگه‌رانی و ناسه‌قامگیرییه‌ ده‌روونی و رۆحییه‌ی خۆی ده‌كات كه‌ ده‌شێ ئه‌وه‌ش به‌رهه‌می خه‌یاڵ و نه‌ست بێت و هیچ نه‌خشه‌یه‌كی داڕێژراو له‌ پشتییه‌وه‌ نه‌بێت .به‌واتا ده‌توانین بڵێین ئه‌و گه‌ڕانه‌ی كه‌ كه‌ریم باسی ده‌كات گه‌ڕانی كه‌سی داهێنه‌ره‌ به‌ دوای ماناو به‌ دوای دۆزینه‌وه‌ی پرسیاره‌ گرنگه‌كانی مرۆڤدا و به‌ دوای به‌رهه‌مهێنانی جیهانبینی نوێ و ئه‌زموونی نوێدا . هه‌ڵبه‌ت گه‌یشتنیش به‌ ئاستێك یان به‌خاڵێك كه‌ جێگای قایل بوون بێت بۆ كه‌سی داهێنه‌رو ئه‌زموونگه‌ر شتێكی مه‌حاڵه‌ چونكه‌ داهێنان نه‌ سنووری هه‌یه‌و نه‌ هیچ سنوورێك ده‌ناسێت , هه‌ر بۆیه‌ كه‌سی داهێنه‌ر هه‌میشه‌ له‌ گه‌ڕاندایه‌و ناگاته‌ حاڵه‌تی وه‌ستان چونكه‌ وه‌ستان بۆ كه‌سی داهێنه‌ر ته‌نیا كاتێك ده‌بێت كه‌ بگات به‌ یه‌قین , بێگومان گه‌یشتنیش به‌ یه‌قین مانای كۆتایی هاتنی گومان و نیگرانییه‌ ئه‌وه‌ش بۆ داهێنه‌ر مانای مردن ده‌به‌خشێت .
شاعیر باسی خه‌یاڵی خۆی ده‌كات كه‌ خه‌یاڵێكی فراوانه‌و سنووره‌كانی دیار نییه‌و ئه‌م وه‌كو شاعیریش هیچ ده‌سه‌ڵاتێكی به‌سه‌ر ئه‌و خه‌یاڵه‌دا نییه‌ چونكه‌ ئه‌وه‌ ئاشكرایه‌ كه‌ خه‌یاڵى داهێنه‌ر خه‌یاڵێكی نائاساییه‌ و هه‌ر ئه‌و خه‌یاڵه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ پایه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی داهێنان و ده‌شێ كه‌سی داهێنه‌ر به‌ره‌و نهێنی و نه‌زانراو و نائاشكرا ئاراسته‌ بكات یان بیجوڵێنێت و له‌وێڕا واته‌ له‌و رووبه‌ره‌ نه‌زانراوه‌دا كه‌ ده‌شێ ته‌نیا له‌ خه‌یاڵدا بوونی هه‌بێت یۆتۆپیایه‌ك درووست بكات كه‌ ده‌شێ به‌هه‌شتێك بێت به‌ هه‌موو جوانییه‌كانیه‌وه‌ یان دۆزه‌خێك بێت به‌ هه‌موو ناشیرینی و هه‌موو ئازارو ناشیرینییه‌كانیه‌وه‌.به‌ هه‌رحاڵ به‌ گوێره‌ی شاعیر ئه‌و خه‌یاڵه‌ی كه‌ ده‌یبات خه‌یاڵێكی مه‌ودا نادیاره‌و له‌ راستیشدا ناتوانرێت خه‌یاڵ به‌پێی به‌رنامه‌و نه‌خشه‌ی دیاریكراو ئاراسته‌ بكرێت , هه‌ر ئه‌وه‌شه‌ وا له‌ شاعیر ده‌كات نه‌زانێت ئه‌و خه‌یاڵه‌ بۆ كوێی ده‌بات , كه‌واته‌ لێره‌دا ئه‌وه‌شمان بۆ ئاشكرا ده‌بێت كه‌ كه‌ریم ده‌شتی وه‌كو شاعیرێك ده‌یه‌وێت پێمان بڵێت كه‌ ئه‌و له‌ به‌رهه‌مهێنانی شیعردا بڕوای به‌ هیچ به‌رنامه‌یه‌كی پێش وه‌خته‌ نییه‌ بۆ نووسین به‌و ئه‌ندازه‌ی كه‌ خه‌یاڵی خۆی ره‌ها ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی بجوڵێت , ئه‌مه‌ش رێگا خۆشكه‌ره‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ پاڵ كاركردنی خه‌یاڵدا رۆڵی نه‌ستیش له‌ به‌رهه‌مهێنانی ده‌قه‌كانیدا ده‌ربكه‌وێت , كه‌ كاركردنی ئه‌م دوو پایه‌ سه‌ره‌كیه‌ى به‌رهه‌مهێنانی شیعر پێكه‌وه‌و له‌گه‌ڵ تواناو لێهاتوویی شاعیردا له‌ ئاستی زمانی شیعری و شێوازی شیعری و سه‌رجه‌م ره‌گه‌زه‌ هونه‌رییه‌كاندا كه‌ ئه‌زموونی نووسینی ئه‌م یان شێوازی ئه‌م پێك ده‌هێنن هه‌موو پێكه‌وه‌ تاكو ئێستا له‌ لایه‌ك به‌ هه‌رجۆرێك بێت یان هه‌ر هۆكارێكی له‌ پشته‌وه‌ بێت وه‌كو پێویست نه‌بووه‌ته‌ ئه‌زموونێكی خاوه‌ن شووناس و باڵاده‌ست له‌ نێوه‌ندی رۆشنبیری كوریدا, له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌ هێشتا له‌ سه‌ر پانتایی رۆشنبیری كوردی ئاخاوتنێكی وه‌ه‌های له‌سه‌ر نه‌كراوه‌ كه‌ بنه‌ماو ره‌هه‌نده‌كانی دیاری بكرێت .به‌ڵام ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ی كه‌ لێره‌دا شاعیر لێی ده‌دوێت هه‌ڵوێستی كه‌سی داهێنه‌ره‌ كه‌ نه‌خاوه‌نی خه‌یاڵێكی سنوور دیاریكراوه‌ ,نه‌ خاوه‌نی شیوازێكی ته‌قلیدییه‌ له‌ نووسیندا . هه‌روه‌ك ده‌قه‌كانی هه‌ڵگری پرسیاری جدین له‌و روانگه‌یه‌وه‌ كه‌ هه‌ڵگری پرسیارن سه‌باره‌ت به‌ نه‌زانراو .
ئه‌و خه‌یاڵه‌ مه‌ودا فراوانه‌ی كه‌ شاعیر باسی ده‌كات و ناشزانێت به‌ره‌و كوێی ده‌بات , سه‌رئه‌نجام ئه‌م ده‌خاته‌ سه‌ر رێگایه‌ك بۆ كار كردن یان گه‌ڕان به‌ دوای دۆزینه‌وه‌ی یان ئاشكرا كردنی نه‌زانراودا , كه‌ ئه‌وه‌ش بێگومان ته‌نیاو به‌س ته‌نیا له‌ كتێبدا ده‌دۆزرێته‌وه‌ یان ئاشكرا ده‌كرێت .چونكه‌ ئاشكرایه‌ سه‌رچاوه‌ی هه‌موو زانینێك هه‌ر كتێبه‌ , ئه‌میش له‌ رێگای ئه‌و خه‌یاڵه‌ مه‌ودا قوڵه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی هه‌ر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئامێزی كتێب .واته‌ له‌ نێو كتێبدا هه‌وڵده‌دات ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌یه‌وێت بیدۆزێته‌وه‌ یان له‌ بارێكی تردا خه‌یاڵ ئه‌م ده‌باته‌وه‌ بۆ نێو كتێب . ده‌شێ مه‌به‌ست له‌مه‌ش ئه‌وه‌ بێت كه‌ به‌رهه‌می خه‌یاڵه‌كانی ئه‌م به‌رهه‌م هێنانی ئه‌و ده‌قانه‌ بێت كه‌ هه‌ڵگری ئه‌زموونی ئه‌من و ئه‌و ئه‌زموونه‌ش له‌ نێو كتێبه‌كاندا ماونه‌ته‌وه‌ و تاكو ئێستاش وه‌كوپێویست نه‌بووه‌ته‌ ئه‌زموونێكی وێنراوو قسه‌ له‌سه‌ر كراو له‌ نێوه‌ندی رۆشنبیری كوردیدا .به‌ڵام خه‌یاڵ له‌ رێگای كتێبه‌وه‌ ده‌یگه‌یه‌نێته‌وه‌ به‌ ئه‌و بێگومان ئه‌و گه‌یشتنه‌ش كه‌ له‌ رێگای خه‌یاڵه‌وه‌ ده‌بێت مه‌ودای فراوانی ئه‌و خه‌یاڵه‌ ده‌رده‌خات ئه‌مه‌ش ده‌وڵه‌مه‌ندی یه‌كێك له‌ پایه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی شیعری ئه‌م شاعیره‌ ده‌رده‌خات چونكه‌ ئه‌وه‌ ئاشكرایه‌ كه‌ یه‌كێك له‌ پایه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی شیعر خه‌یاڵه‌ , به‌ڵام ده‌بێ ئه‌و كێ بێت كه‌ ئه‌م له‌قوڵایی خه‌یاڵه‌كانیدا خه‌ونی پێوه‌ ده‌بینێت .بێگومان ئێمه‌ ده‌زانین هه‌ر له‌سه‌ره‌تای ده‌قه‌كه‌وه‌ قه‌سه‌كه‌ری شیعره‌كه‌ كه‌سێك ده‌دوێنێت كه‌ ده‌شێ ئه‌وی دڵدار یان خۆشه‌ویست بێت. به‌هه‌ر حاڵ لێره‌دا ده‌شێ وه‌هایشی بۆ بچین كه‌ گه‌ڕانی ئه‌وی شاعیر گه‌ڕان بێت به‌ دوای ئه‌زموونی نوێ و پرسیاردا واته‌ پرسیارێك كه‌ شووناسی پرسیاری هه‌بێت به‌و مانایه‌ی كه‌ پرسیار بێت سه‌باره‌ت به‌ نه‌زانراو واته‌ لێره‌دا ده‌توانین بڵێین ئه‌وی شاعیر كه‌سێَكه‌ هه‌میشه‌ به‌ دوای نامه‌ئلوفدا ده‌گه‌ڕێت كه‌ ئه‌ویش له‌ پرسیار و ئه‌زموونی نوێدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت .كه‌واته‌ ئه‌و خه‌ونه‌ی كه‌ ئه‌م ده‌یبینێت خه‌ونه‌ به‌ به‌رهه‌مهێناینی ده‌قی زیندووه‌وه‌ ئه‌مه‌ش شووناسی شاعیر وه‌كو به‌رهه‌مهێنی ده‌قه‌كه‌ ده‌رده‌خات كه‌ چۆن له‌ خه‌می داهێناندایه‌ .
ده‌زانم كه‌ كه‌سێ هه‌یه‌
ئه‌مانه‌تی من دراوه‌و
له‌ ناو دێڕی شیعره‌كانم
له‌ سه‌ر به‌رگی كتێبه‌كانم
له‌ ناو ره‌فه‌ی وشه‌كانمدا خه‌وتووه‌
خودایه‌ چۆن واگای بهێنمه‌وه‌
كه‌ ده‌زانم ئه‌گه‌ر وه‌ئاگا بێته‌وه‌
دووباره‌ ون ده‌بێته‌وه‌ .
شاعیر باسی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌م له‌وه‌ تێگه‌یشتووه‌ كه‌ ئه‌ده‌ب به‌ گشتی بێ ئه‌رك نییه‌ به‌ڵكو ئه‌م وه‌كو شاعیر باوه‌ڕی به‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ هه‌موو ده‌قێكی زیندوو یان هه‌موو بابه‌تێكی ئه‌ده‌بی و هونه‌ری هه‌ڵگری ئه‌ركن كه‌ ده‌شێ ئه‌و ئه‌ركه‌ ئه‌ركێكی كۆمه‌ڵاَیه‌تی یان ئه‌خلاقی یان ئێسه‌تیكی بێت كه‌ ئه‌مه‌ی دواییان زیاتر مه‌سه‌له‌ی چێژ وه‌رگرتن ده‌گرێته‌وه‌ .ئه‌م پێی وایه‌ كه‌سێك خراوه‌ته‌ ئه‌مانه‌تی ئه‌مه‌وه‌و له‌ ناو دێڕی شیعره‌كانیدا و له‌ سه‌ر به‌رگی كتێبه‌كانی و له‌ ناو وشه‌كانیدا جێگیر بووه‌ . ده‌شێ ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ ئه‌م باسی ده‌كات گه‌وهه‌رو ماهیه‌تی داهێنان بێت یان ده‌شێ ئه‌و پرسیارانه‌ بێت كه‌ هه‌ر شیعرێكی ئه‌م به‌رزی ده‌كه‌نه‌وه‌ یان له‌وانه‌یه‌ ئه‌و ماناو ده‌لالاتانه‌ بێت كه‌ ده‌قه‌كانی ئه‌م هه‌ڵیان ده‌گرن یان به‌ شێوه‌یه‌كی گشتگرتر ئه‌و جیهانبینییه‌ بێت كه‌ ده‌شێ هه‌ر ده‌قێكی ئه‌م هه‌ڵی بگرێت . ئێستا ئه‌م به‌ دوای ئه‌و شێواز یانه‌ رێگایه‌دا ده‌گه‌ڕێت كه‌ چۆن ئه‌و پرسیارانه‌ی پێ ئاراسته‌ بكات یان چۆن بتوانێت ئه‌و ده‌لالات و مانایانه‌ له‌ باری نه‌گوتراو یان نه‌دركێندراوه‌وه‌ بڵێت و بدركێنێ كه‌ ئه‌وه‌ش له‌ كرداری گواستنه‌وه‌یاندا ده‌بێت بۆ نێو پێكهاته‌ی زمانی ده‌قه‌كه‌ یان به‌مانایه‌كی تر بارگاوی كردنی ئه‌و زمانه‌ی كه‌ ده‌قه‌كه‌ی پێ به‌رهه‌م ده‌هێنێت به‌و ماناو ده‌لالاتانه‌ی كه‌ ده‌شێ هه‌ریه‌كه‌ له‌ ده‌قه‌كانی ئه‌و هه‌ڵیان بگرن .
ئه‌م ده‌پرسێت چۆن و به‌ چ شێوازێك ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستێتی كه‌ پێشتر وه‌كو ئه‌ركی نووسین باسمان كرد به‌رجه‌سته‌ بكات یان بیدركێنێ كه‌ دیسان ئه‌م وه‌كو سیحری نووسین یان سیحری داهێنان سه‌یری ده‌كات و ده‌ترسێ له‌وه‌ی كه‌ ئاشكرا كردنی ئه‌و سیحره‌ ببێته‌ هۆی پوچ بوونه‌وه‌ی هه‌رچه‌نده‌ ئێمه‌ دڵنیاین كه‌ مه‌سه‌له‌ی داهێنان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نه‌كات و نه‌ شوێن و نه‌ هیچ رووداوێك ناتوانێت هه‌ڵیبووه‌شێنێته‌وه‌ یان پووچی بكاته‌وه‌ , بۆیه‌ ده‌بێ شاعیر له‌وه‌ دڵنیا بێت ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی له‌ پشتی ده‌قه‌كانی ئه‌وه‌وه‌یه‌ دوای به‌ئاگا هێنانه‌وه‌شی ون ببێته‌وه‌ ئه‌وه‌ گومانی تێدا نییه‌ كه‌ دیسان جارێكی ترو ده‌شێ له‌ كاتێكی تردا یان له‌ شوێنێكی تردا ئاماده‌بوونی خۆی بسه‌لمێنێته‌وه‌ .
ده‌شێ وه‌هایشی لێك بده‌ینه‌وه‌ كه‌ ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ ئه‌م باسی ده‌كات و پێی وایه‌ له‌ له‌ ناو وشه‌و له‌ دێڕی شیعره‌كانیدا ئاماده‌یه‌و بوونی هه‌یه‌ له‌وانه‌یه‌ سه‌رچاوه‌ی به‌خشینی ئیلهام بێت و مۆتیڤی به‌رهه‌م هێنانی شیعریش بێت له‌ لای ئه‌می شاعیر ,كه‌واته‌ ده‌بێ ئه‌و كه‌سه‌ كێ بێت ؟ بێگومان ئه‌م كه‌سه‌ هه‌ر هه‌مان ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ له‌م شیعره‌دا هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ شاعیر یان قسه‌كه‌ری شیعره‌كه‌ ده‌یدوێنێت , هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ش ئاشكرا كه‌ ئه‌و كه‌سه‌ خۆشه‌ویست یان دڵدار یان به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ره‌گه‌زی به‌رامبه‌ره‌ كه‌ ده‌شێ وه‌ها سه‌یری ره‌گه‌زی به‌رامبه‌ر بكرێت كه‌ هۆكاری به‌رهه‌م هێنانی ده‌قه‌كه‌یه‌ یان به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی پاڵنه‌ری جوڵێنه‌ره‌ بۆ به‌رهه‌م هێنان و بنیادنان و ئاوه‌دان كردنه‌وه‌ كه‌ داهێنانیش وه‌كو به‌رهه‌می فیكری و موعریفی و ئێسه‌تیكی ده‌كه‌وێته‌ ئه‌و رووبه‌ره‌وه‌ . به‌هه‌رحاڵ ئه‌و كه‌سه‌ی یان ئه‌و شته‌ی كه‌ شاعیر وه‌كو به‌رامبه‌رێك ده‌یدوێنێت و ژیان و بوون و مانه‌وه‌ له‌ بوونی ئه‌وو خۆشه‌ویستی ئه‌ودا ده‌بینێت شووناسێكی گشتی هه‌یه‌و ده‌شێ لێكدانه‌وه‌ی جیاوازی بۆ بكرێت له‌ نێوان ئه‌وی ئافره‌ت و گه‌وهه‌رو ماهیه‌تی ژیان دۆستی و گه‌وهه‌رو ماهیه‌تی داهێنان و ئه‌زموونگه‌ری و به‌رزكردنه‌وه‌ی پرسیاری جۆراو جۆر سه‌باره‌ت به‌ مه‌سه‌له‌ گرنگ و په‌یوه‌سته‌كانی ژیان و بوون و شوێنی دیاری مرۆف و جیاكردنه‌وه‌ی له‌ سه‌رجه‌م بوونه‌وه‌رانی ترو له‌ هه‌مان كاتدا ئاخاوتن له‌سه‌ر شووناسی كه‌سی داهێنه‌ر ده‌كات كه‌ كه‌سێَكه‌ له‌ هیچ شوێنێك ئارام ناگرێت و هه‌میشه‌ له‌ گه‌ڕاندایه‌ به‌ دوای دۆزینه‌وه‌و ئاشكرا كردنی نه‌زانراوو نادیاردا .
(٣)
ئه‌م ده‌قه‌ی كه‌ریم ده‌شتی به‌رجه‌سته‌ی ئه‌و كه‌سێته‌ ده‌كات كه‌ به‌ گومانه‌وه‌ ده‌ڕوانێته‌ هه‌موو شتێك و وه‌هاش سه‌یری مرۆف و سه‌رجه‌م بوونه‌وه‌رانیش ده‌كات كه‌ له‌ به‌رده‌م مه‌ترسی مردن و له‌ نێوچووندان , به‌ڵام چاره‌نووسی مرۆف له‌ هه‌موو بوونه‌وه‌رانی تر زیاتر له‌ مه‌ترسیدایه‌ چونكه‌ مرۆڤ ته‌نیا یه‌ك مێژووی هه‌یه‌ كه‌ تیایدا بژی و له‌گه‌ڵ مردنیدا كۆتای پێ دێت. لێره‌دا ناراسته‌وخۆ ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ به‌رهه‌م دێت كه‌ مرۆڤی داهێنه‌ر ده‌كه‌وێته‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م بۆچوونه‌ چونكه‌ داهێنه‌ر جۆرێك له‌ نه‌مری به‌ده‌ست ده‌هێنێت و سنووری دیاری كراوی كات ده‌به‌زێنێت و ده‌شێ مێژوویه‌كی درێژتری هه‌بێت بۆ مانه‌وه‌ . هه‌ر لێره‌شه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت گه‌ڕانی به‌رده‌وامی كه‌سێتی شیعره‌كه‌ كه‌ ده‌شێ بڵێین شاعیر خۆیه‌تی گه‌ڕانه‌ به‌ دوای داهێناندا به‌و ئومێده‌ی كه‌ داهێنان نه‌مری پێ ببه‌خشێت و نه‌بێته‌ ئه‌و مرۆڤه‌ ئاساییه‌ی كه‌ ته‌نیا له‌ زه‌مه‌نێكی دیاری كراودا ده‌ژی و دوای مردنی بایۆلۆجیانه‌ی ئیتر بوونی نامێنێت به‌ڵكو ئه‌م ده‌یه‌وێت له‌ رووی مه‌عنه‌وییه‌وه‌ نه‌مری به‌ده‌ست بهێنێت , كه‌واته‌ ئه‌وی شاعیر له‌ سنووری ئه‌م ده‌قه‌ شیعرییه‌دا به‌دوای ئه‌و نه‌مرییه‌دا ده‌گه‌ڕێت .رۆحی ئه‌و نه‌مرییه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ ناو دێڕو وشه‌كانیدا له‌ گه‌وهه‌ری ئه‌زموونی شیعری ئه‌مدا خه‌وتووه‌ به‌ڵام گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م به‌چ شێوه‌یه‌ك به‌رجه‌سته‌ی ده‌كات و ده‌یكاته‌ حاڵه‌تێكی باوو ئاماده‌ی ئه‌وتۆ كه‌ تیایدا هه‌ست به‌ نه‌مری خۆی بكات و له‌ مه‌ترسی ونبوون و سڕینه‌وه‌ی دوای مردن رزگاری ببێت .




پێگەی تایبەتی ٨ی مارس لە شۆڕشی ژنان.. و: کاوە عومەر

حەسەن ساڵحی: ئێمە لە سەروبەندی ٨ی مارسدا، ١٧ی ئەسفەند، ڕۆژی جیهانی ژنانداین. لە کۆمەڵگای ئێراندا حەماسەتێکی زۆر هەیە بۆ ئەوەی ئەم ڕۆژە تا ئەو جێگایەی کە دەکرێت بە شکۆمەندانە لەسەر تەوەری شۆڕشی ژن، ژیان ئازادی، بەرز ڕابگرن. لەم پێوەندییەدا کۆمەڵێک پرسیار لەگەڵ حەمید تەقوای دەخەینە بەرباس.

حەمید تەقوایی، هەموو ساڵێک لە ٨ی مارسدا گردبوونەوە و مەراسیم ئەنجام دەدرا و لەو کۆبوونەوانەشدا باس لە بێ مافی ژنان و داواکارییەکانی ژنان دەکرا. بەڕای ئێوە ٨ی مارس ١٧ی ئەسفەند ١٤٠١ لەسەر بەستێنی شۆڕشی ژناندا دەبێت چۆن  بێت؟

حەمید تەقوایی: هەروەک ئاماژەت پێدا، هەشتی مارس، ڕۆژی جیهانی ژنان، هەمیشە بۆنەیەکی تایبەت بووە بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین لە ئێران، چونکە حکومەتێکی دژە ژن، حکومەتێک کە تا سەر مۆخی ئێسک کۆنەپەرستانە و هەموو مافەکانی ژنان پێشێل دەکات، حوکمڕانی کۆمەڵگا دەکات . پرسی حیجاب وەربگرن، کە هەر لە یەکەم مانگی هاتنە سەرکاری کۆماری ئیسلامییەوە، ناڕەزایەتییەکی بەرفراوانی لێکەوتەوە، لە ناڕەزایەتی کچانی شەقامی ئینقلابەوە تا تێکۆشانی ژنان بۆ سەرەتاییترین مافەکانیان، مافی سەفەرکردن، و مافی سەرپەرشتیکردنی منداڵ، مافی بەشداریکردن لە چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان، تەنانەت مافی گۆرانی وتن، مافی وەرزشکردن، مافی بەشداریکردن لە یاریگا وەرزشییەکان و هتد. ژنان هەمیشە خەباتیان کردووە، بەڵام ئەمساڵ ناڕەزایەتی لە ڕۆژی جیهانی ژناندا تایبەتمەندییەکی زۆر بەرچاوتر و گرنگتری هەیە و لە ڕەوتی پێشهاتە سیاسییەکاندا یەکلاکەرەوەترە. هۆکارەکەی ڕوونە. ئێستا زیاتر لە پێنج مانگە شۆڕشێکی ژنان لە ئارادایە. شۆڕشی ژنان بەو مانایەی کە یەکێک لە ئامانجە گرنگەکانی بریتییە لە نەهێشتنی هەر جۆرە هەڵاواردن و نایەکسانییەک بەرامبەر بە ژنان و هەروەها بەو مانایەی کە هێزی چالاک و پێشەنگایەتییەکەی ژنانی کۆمەڵگایە. بەتایبەت کچان و ژنانی گەنج. بەم مانایە ڕۆژی جیهانی ژنانی ئەمساڵ بارودۆخێکی زۆر تایبەتە و بۆنەیەکی زۆر تایبەتە لە کۆمەڵگای ئێراندا. ڕۆژێکە لە چوارچێوەی سەرهەڵدانی کۆمەڵگا بۆ ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی و بە دروشمی کۆماری ئیسلامیمان ناوێت و دروشمی مەرگ بۆ ئەم حکومەتە دژە ژنە! هەر لەو چوارچێوەیەدایە کە نەک هەر ژنان دژی نادادپەروەری و ئاپارتایدی جێندەرین، بەڵکو هەموو خەڵک دژی ئەم حکومەتە دژەژنە جارێکی دیکە دێنە سەر شەقام و ناڕەزایەتی دەردەبڕن و کۆدەبنەوە و خۆپیشاندان دەکەن و من هیوادارم، و دەکرێت چاوەڕوانیش بکرێت، ئەو ٨مارسی ئەمساڵ ببێتە ڕۆژی ئەنجامدانی  شۆڕشێکی شکۆمەند و سەرتاسەری ژن، ژیان، ئازادی دژ بە حکومەت.

حەسەن ساڵحی: بابەتێک کە دەتوانێت کاریگەری لەسەر ٨ی مارس هەبێت لەم دۆخەی ئێستادا، پرسی ژەهراویکردنی زنجیرەیی قوتابیانی قوتابخانەکانی کچانە. تا ئێستا زیاتر لە ٨٠٠ منداڵ و هەرزەکار ژەهراوی بوون. ئەم ڕووداوە وەک تاوانێکی بە ئەنقەست، تیرۆری بایۆلۆجی دژ بە خوێندکاران و بە تایبەت خوێندکارانی کچ باسی لێوە دەکرێت. جێگای ئەم تاوانە قێزەونە لە ٨ی مارس چییە؟

حەمید تەقوایی: پێموایە ئەم بابەتە دەبێتە یەکێک لە ئامانجە گرنگەکان و یەکێک لە پایەکانی ناڕەزایەتییەکانی ٨یمارس. وەک ئاماژەت پێدا، ئەمە کارەساتێکە، کارەساتێکی تەواو و سەرتاسەری وڵات. ئێستا مەسەلەکە لە قوم و بۆروجەرد و هەندێک شاری دیکە تێپەڕیوە و زیاتر لە ١٣ شاری گرتۆتەوە. بەپێی ئەو کەمترین ئامارەی کە دراوە، ئێستا زیاتر لە ٣٠ قوتابخانە بەدەست ئەم کێشەیەوە دەناڵێنن. سەدان کەس ژەهراوی بوون و خەوێندراون لە نەخۆشخانە و کچێکی قوتابخانەی تەمەن ١١ ساڵ بە ناوی فاتمە ڕەزایی بە هۆی ژەهراوی بوون گیانی لەدەست دا. ئەمە کارەساتێکی شۆککەر و قووڵایی تاوان و دڕندەیی حکومەت نیشان دەدات. ئەم کارەساتە دژایەتی حکومەتی ئیسلامی بەرامبەر ژنان و کچان نیشان دەدات و ماهیەتی کۆنەپەرستانەی خۆی لە پێشێل کردنی مافی هەموو خەڵکدا ئاشکرا دەکات. چونکە ئەم بابەتە تەنها پەیوەندی بە خوێندکاران و خێزانەکانیانەوە نییە، بەڵکو پرسی هەموو خێزانەکان و هەموو خەڵکە. ئەم هێرشە لەدژی قوتابیانی کچ دەستی پێکرد و ئێستا تەشەنەی کردووە بۆ قوتابخانەی کوڕان و زانکۆکانیش لەگەڵ ژەهراوی بوونداسەرقاڵن. ئەم کارەساتە لە هەموو شارەکاندا خەریکە دەبێتە کێشەیەکی سەرتاسەری. بەم مانایە کێشەی هەموو خەڵکە و پێموایە ٨ی مارس یەکێکە لە گرنگترین پرسەکان کە دەتوانێت ببێتە هۆی ئەوەی ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک بە هێزێکی زیاترەوە بێنە سەر شەقام و دژی کۆماری ئیسلامی بوەستن، ئەم پرسی ژەهراویکردنەی کچانە.

لەسەر ئاستی جیهانی نابێت چاوەڕێی هەفتەیەکی تر بکەین، بەڵکو لە ئەمڕۆوە کارەساتی ژەهراویکردن بکەینە گوتاری گشتی و ڕای گشتی خەڵکی جیهان لەو تاوانە ئاگادار بکەینەوە. به تایبه تی به مه به ستی مه حکووم کردنی ئه م تاوانەی کۆماری ئیسلامی و داوای ده رکردنی له داموده زگا نێوده وڵه تییه کان و داوای به زوترین کات ڕاگرتنی ئه م تاوانه ، له ڕێگه ی ڕێکخراو و داموده زگا و حکوومه ت و حیزب و هێزه سیاسییه جۆراوجۆره نێوده وڵه تییه کانەوەداوا بکرێت. ئەم کۆکردنەوە جیهانییە دەتوانێ کاریگەر بێت و کار بکات، هەروەها ئەمەش ئەرکی حزبە ڕادیکاڵ و شۆڕشگێڕەکانی وەک حزبی ئێمەیە کە ئەم بابەتە بەرەو پێشەوە ببەن. هیوادارم لەو ڕۆژانەی کە لە ٨ی مارس نزیک دەبێتەوە، بتوانین گوشارە جیهانییەکان لەسەر حکومەتی ئیسلامی زیاد بکەین و نەک هەر هێرشی کیمیاوی حکومەت بۆ سەر کچان و منداڵ و هەرزەکاران ڕابگرین، بەڵکو گورزێکی بەهێزی دیکەش لەم حکومەتە منداڵکوژە بدەین.

حەسەن ساڵحی: با ئاوڕێک لە کاریگەرییەکانی شۆڕشی ژنان لە ئێران بدەینەوە لەسەر پرۆسەی یادی  ٨ی مارس لە جیهاندا. ئەمڕۆ دروشمی ژن ژیان ئازادی دروشمێکی جیهانیەە. ئەم دروشمە بە زمانی جیاواز هاوار دەکرێت. پرسیار ئەوەیە، شۆڕشی ئێستای ئێران دەتوانێت چ کاریگەرییەکی لەسەر پرۆسەی یادکردنەوەی ٨ی مارس لە ئاستی نێودەوڵەتیدا هەبێت؟

حەمید تەقوایی: پێموایە کاریگەرییەکی زۆر گرنگی هەیە. تا ئێستا بەشێک لە ڕێکخراوە فێمینیستەکان و داکۆکیکارانی مافی ژنان ڕایانگەیاندووە کە تەوەرێکی گرنگی کۆبوونەوە و خۆپیشاندانەکانیان لە ڕۆژی جیهانیی ژناندا پشتیوانیکردنە لە شۆڕشی ژن  ژیان ئازادی لە ئێران و پێم وایە لە وڵاتانی جۆربەجۆری ئەوروپادا شاهیدی ئەو دەبین حزب و هێزە سیاسییەکان ، و ناوەند و ڕێکخراوەکانی پشتیوانی لە مافەکانی ژنان پێویستە زیاتر سەرنجیان لەسەر ئەم بابەتە بێت و ئەم بابەتە بخەنە بەرنامەی کاری ناڕەزایەتی یان ڕێپێوانەکانی ٨ی مارسەوە. بێگومان ئەو کاریگەرییەی کە شۆڕشی ژن ژیان ئازادی لەسەر هەیبووە، لەوە زیاترە. شۆڕشی ژنان لە ئێران پرسی ژنان لە جیهاندا بە پێشهاتە سیاسییەکانەوە گرێداوە. لە زۆرێک لە وڵاتانی ئەورووپایی ڕۆژی جیهانی ژنان وەک ڕۆژی خەباتی یاسایی و هەڵمەتی یاسایی بۆ مافەکانی ژنان دادەنرێت. بەڵام ئەمساڵ بە هۆی شۆڕشی ژنان لە ئێران داخوازی مافی ژنان بۆتە بزووتنەوەیەکی دژ بە ئایین، دژی بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسی، دژی حکوومەتە دژە ژنە نەک تەنیا لە ئێران، بەڵکو لە ئەفغانستانیش لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ، و تەنانەت دژی بێمافی ژنانیش، کە لە وڵاتانی ڕۆژئاواش حکومەت، ئایین و هێزە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان و فاشیستەکان لێی بەرپرسیارن. دەمەوێت بڵێم شۆڕشی ژن ژیان ئازادی کێشەی ژنانی بردەوەتە سەر ڕەگ و ڕیشە ڕاستەقینەکەی ، ڕەگ و ڕیشە سیاسی و چینایەتییەکانی لە هەموو جیهاندا و بەتایبەتی هێزە چەپەکان زیاتر و زیاتر درک بە گرنگی ئەم شۆڕشە دەکەن و پشتیوانی لێدەکەن. لەبیرمان نەچێت پێش ئەم تێزە کۆنەپەرستانەی وەک ڕێژەگەرایی کولتووری، وەک نەترسان لە ئیسلام و هتد و تەنانەت هێزە چەپەکانیش بەم تێڕوانینە لە کۆماری ئیسلامی و پێگەی ژنان لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نزیک دەبوونەوە. ساڵانێکە ئێمە لەدژی ئەم تێڕوانینە کۆنەپەرستانە دەجەنگین کە ڕۆڵی ئیسلام و دەوڵەتە ئیسلامییەکان لە وڵاتانی وەک ئێران و وڵاتانی ئیسلامیکراودا پاساوی ئەدەن. خۆشبەختانە ئەمڕۆ لە سایەی شۆڕشی ژناندا، ئەو تێز و تیۆرییە کۆنەپەرستانەی ڕێژەگەرایی کولتووری و ئیسلامۆفۆبیا و وازیان لێ هێنراوە و ڕوون بووەتەوە کە پرسی مافەکانی ژنان پرسێکی جیهانییە. وە ئەم ڕاستییە زیاتر و زیاتر دەرکەوتووە کە بەرگریکردن لە مافەکانی ژنان لە هەر وڵاتێک، لە هەر شوێنێکی جیهان، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست یان لە دڵی ئەوروپا، پایەیەکی گرنگە لە بەرگریکردن لە بەها گشتگیرەکان و ئازادییەکان و مرۆڤایەتی. خۆشبەختانە ئەمڕۆ شۆڕشی ژنانە لە ئێران، شۆڕشێک کە بەرگری لە ژن لەگەڵ بەرگری لە ژیان و ئازادی تێکەڵ دەکات، ئەم ئاڵایەی بەدەستەوەیە و هیوادارم و پێموایە لە ٨ی مارسدا ئەم دروشمە و ئەم پەیامە بگوازرێتەوە بۆ هەموو جیهان، لە بەرگریکردن لە مافەکانی ژنان، یەک دەنگ لە دژی حکومەتە کۆنەپەرستەکان، دژی ئایینەکان، دژی هێزە سیاسییە ڕاستڕەوەکان کە لە هەموو شوێنێک تووشی شۆڤێنیزم و پیاوسالاری بوون بێتە دەرەوە وپاشەکشەیان پێبکات..

حەسەن ساڵحی: ئایا دەتوانین چاوەڕوانی ئەوە بین کە ئاهەنگی ٨ی مارس کە هاوکاتە لەگەڵ ڕۆژی چوارشەممە ١٧ی ئەسفەندی ئەمساڵ سەرەتایەکی نوێ بێت لە شۆڕشی ژن ژیان ئازادیدا، وەک ئەوەی لە ٢٧ی بەهمەندا ڕوویدا؟ لە هەلومەرجێکدا کە ڕژیم بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە بزووتنەوەکە کۆتایی هاتووە، لە ٢٧ی بەهمەندا لە زیاتر لە بیست شاردا شاهیدی ناڕەزایەتییەکان بووین. ئایا ٨یماەس دەتوانێت ببێتە ڕۆژێکی وا؟

حەمید تەقوایی: گەشبینم و هیوادارم ئەمە ڕووبدات. ئاماژەکان هەن کە ئێمە بەرەو ئەم ئاراستەیە دەڕۆین.

دەبینیت لەسەر ٢٧ بەهمەن، کە ئاماژەت پێدا، بزووتنەوەیەکی ڕێکخراو بوو، بزووتنەوەیەکی خۆبەخۆ نەبوو بە تەنها بانگەوازێکی گشتی، بەڵکو ٥٠ ڕێکخراو لە تۆڕێکی چالاکی خوێندکاری، گەنجانی گەڕەک، ڕێکخراوەکانی بەرگری لە مافی ژنان، پزیشکان و …هتد .ئەم بانگەوازەیان ڕاگەیاند و لەوەش گرنگتر ئەوان ڕێکیان خستبوو. ئێستا هەمان هێز بۆ ٨یمارس بەکارهێنراوە. ٥٢ ڕێکخراو ئەم بانگەوازەیان داوە و بەهۆی ئەم ڕێکخراوبوون و ڕێکخراوکردنەوە، چونکە کۆمەڵگە خۆی پێکهێناوە و بەتایبەتی گەنجان، خوێندکاران، ڕێکخراوەکانی داکۆکیکار لە مافی ئافرەتان، گەنجانی گەڕەکەکانی شارە جیاجیاکان لەم تۆڕەدان و چالاکن، هیوادارم کە ١٧ی ئەسفەند ئەمساڵ زۆر زیاتر ببێتە بزووتنەوەیەکی گشتی بە شێوەیەکی بەرفراوانتر لە ٢٧ بەهمەن. گرنگی بەو ڕاستییە بدەن کە ئێستا کۆمەڵگا زۆر تووڕە بووە و ڕق و کینەی لەحکومەت گەیشتووەتە ئاستی تەقینەوە لە ئەنجامی ئەم کارەساتەی کیمیابارانی کچانی قوتابخانە و ئەمەش فاکتەریەکە کە دەتوانین لە وەڵامدانەوەیدا ئومێدی پێبکەین ئەم کارەساتە لەسەر ئاستێکی فراوانی کۆمەڵگا دەست بکە بە ناڕەزایەتی و ڕووبەڕووی ئەنجامێکی زۆر بەهێزتر دەبینەوە لە ٢٧ی بەهمەن یان ڕۆژانی پێشوو.

حەسەن ساڵحی: پلانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران بۆ بەرزڕاگرتنی ڕۆژی جیهانی ژنان چ لە ناوخۆ و چ لە دەرەوەی وڵات چییە و جەخت لەسەر چ خاڵێکی سەرەکی دەکەیتەوە؟

حەمید تەقوایی: لە وڵاتدا، تا ئەو جێگایەی ئێمە پەیوەندیمان هەیە و ڕێکدەخەین و بەشدار دەبین لەو بزووتنەوەیانە، هەموو هەوڵێک دەدەین بۆ ئەوەی ڕۆژی هەشتی مارس ببێتە دەرئەنجامێکی بەهێز لە شۆڕشی ژن،ژیان، ئازادیدا. بێگومان لەگەڵ گرنگیدان بە پرسی بێ مافی ژنان و بەداخەوە ئەمڕۆ ناچارین بڵێین کوشتنی ژنان بەتایبەتی لە ناڕەزایەتی بەرامبەر هێرشکردنە سەر قوتابخانەکانی کچان. با ئەوەش بڵێم، کیمیابارانکردنی کچان هاوشێوەی فڕێدانی تێزابە بەسەر دەموچاوی ژنان، یان تەقەکردن لە فڕۆکە، یان ئاگرنان بە زیندانی ئەڤین، هەنگاوێکی بە ئەنقەست و پلان بۆ داڕێژراو. بۆیە لە ناڕەزایەتییەکان بەرامبەر بەو سیاسەتە تاوانکارییانە، هەموو سیستەمەکە نیشانەیە. لەم ڕوانگەیەوە ٨ی مارسی ئەمساڵ دەخرێتە چوارچێوەی شۆڕشی دژ بە حکومەت.

  بەم هەڵسەنگاندنە پێشوازی لە ٨ی مارسی ئەمساڵ دەکەین. تا ئەو شوێنەی پەیوەندی بە ناوخۆی وڵاتەوە هەیە، ئێمە لە هەموو ئەو ڕێکخراوانەین، لەوانەش ئەو ٢٠ ڕێکخراوەی کە جاڕنامەی کەمترین داواکارییان بڵاوکردەوە و ئەو ٥٢ ڕێکخراوەی کە داوای ٨یمارسیان کردبوو، هەروەها ڕێکخراوە ناحکومییەکان و کۆمەڵە، ناوەندەکان،ئەنجومەنەکان، و شورا.کرێکاریەکان و بزووتنەوەی مافی ژنان، بزووتنەوەی داوای یاسایی و بزووتنەوەکانی تر، و بانگەوازەکەمان ئەوەیە لە ٨یمارسدا بە پێدانی لێدوان و ڕاگەیاندن پێکەوە و بە هاوبەشی لەگەڵ یەکتر یەکبگرین و بە تایبەتی دژی ئەم سیاسەتە تاوانکاریانەی حکومەت، وەک تیرۆری کیمیایی .خوێندکاران، بێنە سەر شەقامەکان و ناڕەزایەتی دەرببڕن. لەم ڕۆژەدا پێویستە قوتابخانە دابخرێت، بازاڕ دابخرێت. زانکۆکان دەبێ مان بگرن و بەم مانایە ڕۆژی جیهانی ژنان بزووتنەوەیەکی بەهێز بێت لە پڕۆسەی ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامیدا.

لە هەمان چوارچێوەدا چالاکیی ناڕەزایەتی لە دەرەوەی وڵات ڕێکدەخەین. لە دەرەوەی وڵاتیش، حیزب لە شارە جیاجیاکان ڕۆژی شەممە بزووتنەوەی ناڕەزایەتی ئەنجام دەدات، ئێمەش ڕۆژی چوارشەممە ٨یمارس بزووتنەوەی ناڕەزایەتی ڕێکدەخەین. لە ٨ی مارسدا زۆرێک لە ڕێکخراو و تەشکیلاتەکانی وڵاتانی ڕۆژئاواش دێنە سەر شەقامەکان و هەوڵ دەدەین پرسی شۆڕشی ژن، ژیان ئازادی و پشتیوانی لەم شۆڕشە و شەرمەزارکردنی کۆماری ئیسلامی و بە تایبەتی بایکۆتی ئەم حکومەتە بکەینە ئەو ڕاگەیاندن و لێدوانانەی کە ئەم ڕێکخراوە چالاکانە لە ٨یمارسدا بڵاوی دەکەنەوە، ببێتە گوتار و ناوەڕۆکی بڕیارنامەکە. حیزب خۆی لە هەر شوێنێک کە بتوانێ لە شارەکانی ئەوروپا و ئەمریکای باکوور خۆپیشاندان و چالاکیی بۆ ئەم ڕۆژە ڕێکدەخات. بەم شێوەیە هیوادارم چ لە ناوخۆی وڵات و چ لە خۆپیشاندان و گردبوونەوەکانی دەرەوەی وڵات، لە ٨ی مارسدا بزووتنەوەیەکی شکۆمەند و سەرتاسەری پێکبهێنرێت و بتوانین گورزێکی توند لە حکومەتی منداڵکوژ و دژە ژنی کۆماری ئیسلام یبدەین.

حەسەن ساڵحی: باست لە ٢٠ ڕێکخراو کرد کە جاڕنامەی لانی کەمی داواکاریەکانیان دەرکرد و لە ٨ی مارسدا بەیاننامەیان دەرکرد. پێت وایە ئەم جاڕنامەیە چ کاریگەرییەکی لەسەر لێدوان و ناڕەزایەتییەکانی ٨ی مارس دەبێت؟

حەمید تەقوایی: بڕگەیەکی گرنگی ئەم جاڕنامەیە پەیوەندی بە پرسی ژنانەوە هەیە، ئەویش بە شێوەیەکی زۆر ڕوون وئاشکرا و چارەنووسساز و ڕادیکاڵ ئەم بابەتەی وروژاندووە و داوای یەکسانییەکی تەواو لە نێوان ژن و پیاودا دەکات. داواکاریی گرنگی تریش پێشنیار کراون، وەک ئازادیی بێ مەرج و جیایی ئایین لە دەوڵەت و یاساکان و هتد، کە هەموو ئەمانە پەیوەندییان بە پرسی ژنەوە هەیە.

جگە لەوەش جاڕنامە دەنگ و مانیفێست و دەکرێ بڵێین ئاڵای شۆڕشی ژن ژیان  ئازادییە. هەر هێزێکی شۆڕشگێڕ کە سەرکەوتنی ڕاستەقینەی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی دەیەوێت،پێشبینی ئەوی لێدەکرێت کە لە هەموو شوێنێک باسی شۆڕشی ژن  ژیان ئازادی بکات ئەم ئاڵایە هەڵبکات و ڕایبگەیەنێت کە ئەمڕۆ شۆڕشەکەمان مانیفێستی خۆی هەیە؛ خاوەنی جاڕنامەیەکە کە گوزارشت لە ئامانج و داواکارییە بنەڕەتییەکان دەکات کە داواکاریی هەموو بەشەکانی کۆمەڵگان و زۆر مۆدێرن و ئازادیخوازانە و مرۆڤدۆستانەیە. ئەم جاڕنامەیە ئەبێت لە هەموو بۆنەیەک و لە هەموو مینبەرێکدا لەگەڵمان بێت، لە دەستی ئێمەدا بێت، گوتارمان بێت لە هەموو هەڵمەتێکدا کە لە دەرەوەی ئێران و لە ناوخۆی ئێراندا ڕێکدەخەین یان هەر خەبات و مانگرتن و خۆپیشاندانێک کە بەشداری دەکەین. ٨ی مارس دەرفەتێکی باشە بۆ هێنانە پێشەوەی ئەم جاڕنامەیە بەتایبەتی بڕگەکانی پەیوەست بە ئازادی ژنان و مافەکانی ژنان و داوا لە بەشداربووانی مەراسیم و وتار و خۆپیشاندان و ڕێپێوان لە دەرەوەی وڵات بکرێت پشتگیری ئەم جاڕنامەیە بکەن جاڕنامەکە بۆ زۆر زمان وەرگێڕدراوە، لە هەموو وڵاتێکدا هەوڵدەدەین ئەمە بە زمانیئەو وڵاتە بخەینەڕوو و لەو بڕیارنامانەی کە لە ٨ی مارس دەرچووە، بڕگەیەک تەرخان دەکەین بۆ بەرگریکردن لە شۆڕشی ژن، ژیان ئازادی، و مانیفێستەکەی،واتە جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراو.

٢ی مارس ٢٠٢٣، ١١ی ئەسفەند ١٤٠١

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵە جەدیدە کۆکراوەتەوە

سوپاس بۆ ئەمیر تەوەکولی بۆ نوسینەوەی دەقی سەرەتایی ئەم چاوپێکەوتنە




گوزەرێک بە کوچە و کۆڵانەکانى فانۆسى شکاودا.. کاروان حەسەن

فانۆسى شکاو بەرهەمێکى شیعرى شاعیرى لاو ( هیواى مەلا ئادەم)ـە. لەدووتوێى (500)لاپەڕەدا، بەتیراژى (1000)دانە چاپخانەى مێخەک لە ساڵى (2020)چاپى یەکەم چاپ و بلاوى کردووەتەوە.

بەر لەهەموو شتێک زۆر جار ئەو پرسیارە دەکرێ، ئەو هەموو شیعرە چییە دەنووسرێ؟ ئەو هەموو شاعیرە چییە پەیدا بوون؟
بۆ وەڵامى ئەو دوو پرسیارە، ئەبێ بگەڕێینەوە بۆ ڕا و بیر و بۆچوونى زانایان و شیعر ناس و شیعر دۆستان. بەڵام ئەوەى جێى سەرنج و باسە هەموو ئەو نووسەر و ڕەخنەگر و شیعر دۆستانەى قسە لەبارەى شیعرەوە دەکەن، لەسەر ئەوە کۆکن کە چەند خاسیەت و تایبەتمەندییەک هەیە بۆ ئەوەى شیعرى باش و خراپ لەیەکترى جیا بکەینەوە یان چەند پێوەرێک دەبنە خاڵى جیاکردنەوەى شیعرى باش لە دەقى خراپ ى بەناو شیعر. وەک: (زمان، ڕەوانبێژی، وشەسازی، ڕێساکانی جوانکاری، وێنەی شیعری، ڕیتم، ئاوازی ناوەوە و دەرەوەی شیعر) هەموو ئەمانە ڕۆڵیان هەیە لە چێژ و خۆشی ئەو شیعرەدا.
کەواتا خوێنەری باش و بەسەلیقە و ورد چۆن دەقی باش و خراپ لێک جیادەکاتەوە، ئەمە چێژ و باڵابوونی دەقە وادەکات خوێنەر سنووری نێوان ئەو دەقانە دیاری بکات، هەروەک ڕیچارد هێڕد دەڵێ: (شیعر هونەرێکە مەبەستی ئەنجامدانی گەورەترین چێژ بەخشینە بە گوێگر) هەر لەڕێگەی چێژی خوێندنەوەى دەقە خوێنەر دەزانێ کام شیعر باشە و کامەى خراپە.
خۆشبەختانە کاک (هیواى مەلا ئادەم) یەکێکە لەو شاعیرە گەنجانەى ئێستا، کە بە هەستێکى جوان و سەلیقەیەکى وردەوە خۆکردانە شیعر دەنووسێ (فانۆسى شکاو)یش باشترین بەڵگەى شاعیربوونى کاک هیوا دەسەلمێنن، ئەگەرچى هەموو دەقێک لەوانەیە وەک یەک چێژبەخش و جوان نەبن بەڵام بەشى هەرە زۆرى دەقەکانى فانۆسى چێژى تایبەت و بەهەست و سۆزێکى پڕ ئیحساسەوە نووسراون. فانۆسى شکاو لەدوو بەش پێکهاتووە( بەشى بوغز ، بەشى ئەوین).
لێرەوە گوزەرێک بەناو کوچە و کۆڵانە پڕ لە ڕەنگاو ڕەنگ و چێژى ئەدەبى دەکەین و چەند نموونەیەک دێنینەوە و لەگەڵمانبن.
دەیان ساڵە
بە بەلەمى کون تێبووى دیرۆکیانەوە
بەسەر ڕووبارى سوورى خوێن، دێن و دەچن !
دەیانەوێ بەزەبرى چەک
فراوان بن وەکو دەریا، بۆ کەناران شەپۆل بدەن
لێ مخابن !
ئاور نادەنە دواوە
لە مێژوویان ناڕوانن
درک ناکەن ، لەوەتەى هەن .
سەوڵ لەسەر لم لێدەدەن!
لەم شیعرەدا بەناوى (خەبات) سەرکۆنەى دوو حیزبە دەسەڵاتدارەکە دەکات و ڕەخنەیان لێدەگرێ، پەشێو ئاسا پێنووسەکەى خستۆتە گەڕ بۆ دەربڕینى ناڕەحەتى و هەستە پەنگ خواردووەکانى ناخى و لەنووکى پێنووسەکەیەوە بیان ڕێژێ و هەڵوێستى خۆى نیشان بدات.
لە شیعرێکى تردا بەناوى (دەوڵەتى کوردى) وریاتر و جوانتر و بەهەڵوێستتر دەنووسێ و دەڵێ:
تا مافیا حوکمى گەل بکا
تا شاعیران تۆق لەمل و شێتى ژن بن
دەوڵەتى کوردى، خەونێکە وەدى نایە!
مەرەزەیە و زەرد کراوە و دە دێمدایە !
کەرکوکى کەنیشکەى دڵتەڕ
بووکى کوردە و
لەسەر چارپاى خەوى شیرین
نیوە ڕووتە و
لەناو کۆشى بەغا دایە!
نووکى پێنووسى هیوا پڕ هیوایە، وەلێ جار جار بێ ئومێدیش لەدڵیدایە، ئەو دژى زوڵم و زۆردارى و نادادى و ناعەدالەتى وشە دەکاتە هەڵوێست و دەنگ هەڵدەبڕێ لەبارەى کوردایەتى و دڵسۆزى و خەباتى دوێنێى باوکى و ئارەق ڕشتنى کەسانى دڵسۆز و بەوەفا، بەڵام جووتە حزب لەم هەرێمە، چى دڵسۆز و خەباتگێڕ و مناڵە شەهید بوو وەلایان نان، بۆیە لەشیعرى (تەسکیەى بزن)دا دەڵێ:
هەرهەموومان لەم ڕێیەدا
زەنگۆڵ ، زەنگۆڵ، ئارەقمان ڕشت !
کەچى لەولا بەچکە جاشێ
بزنێکى دابوویە پێش خۆى!
وەک بڵێى کوڕە شەهید بێ
ڕێزى گیرا و دەرگاشى بۆ خرا سەرپشت!
دەنگى شاعیر دەنگى گەلە، دەنگى زوڵم و چەوساوە و هەژارەکانە، شاعیر هەمیشە شتە پەنگخواردووەکانى ناخى دەردەبڕێ و ئەوەى لەمرۆڤى ئاسایی جیاى دەکاتەوە ئەوەیە شاعیر ئەو شتانەى دەیبینێ بە شیعر بەیانیان دەکات و خەڵک و خوێنەریش ئەو وشە و دەق و شیعرانە دەبینن بەڵام شاعیر وردتتر لە شتەکان دەڕوانێ و دەیانخاتە قالبى شیعر و بە ئاوى ناخ ئاویان دەدا و چرۆ دەکەن وشەکانى و دەقێکى جوان دەهێتە بوون.
لەشیعرى (تابلۆ فرۆش) دا دیمەنى تابلۆ فرۆشێکمان پیشان دەدات کە بەدیار تابلۆکانییەوە وەستاوە و هیچ کریارى نییە و لەخۆى بێزارە و هاوار دەکات .
هەڕاج ! هەڕاج !
خۆیان و بزەى سەر لێویان
خۆیان و ددانى گریان
کەس بە فلسێ نایانکرێ !

لە شیعرى (بەخشش)دا دەنگى هیوا کە دەنگى چەوساوە هەژارانە دێتە گۆ و پڕ بە قورگى سوپاسى خودا دەکات کە چوار شتى پێداوە و بەهۆى ئەو چوار شتەوە لە ژیان بەردەوامە و ئومێدى بەوانەوە بەندە ئەوەتا دەڵێ:
گەر ئەو چوار ئازیزە نەبان
بێشک غەمى جاشقەڵەم و ڕیشى درۆ
پیاوى گەلحۆ و میرى دزان
من پیر دەکەن ، من دەکوژن !
سوپاس بۆتۆ خوداى من
کە داوتە پێم :
کۆتر و باران
کتێب و ژن !

هیواى دڵ پر لە حەسرەت و خەمخۆر هەر بەوە نەوەستاوە کە ڕەخنە لە سیاسەت و سیاسەتمەداران و ناعەدالەتى بگرێ، ئەو لەکوێ هەژارێک هەبێ دەنگى زوڵاڵى هەڵدێنێ و پڕ بە گەرووى هاواردەکات، بۆ هەژاران دەبێتە چەتر و سێبەریان. نووکى پێنووسى دەنگى مناڵە شەهید و ئەنفالە، دەنگى زایەڵەى شەهید و گیانفیدایانى کوردستانە.
لەشیعرى (لە وڵاتى مارە بەجاش دا) دژى ئەو کەسانە دەدوێ کە سەنگەریان دەگوازنەوە لەم حزب بۆ ئەو حیزب هەر ڕۆژە و لەسەر پەتێک یارى دەکەن، شاعیر لێیان دێتە قسە و وشە و پێنووسى دێنە گۆ و دەڵێ:
کە پایز دێ
دار گێڵاسى حەوشەکەمان
ناوێرێ زەرد بکاتە بەر
ئاخر لێرە سەوز دۆستان دەیبڕنەوە
لە زستانیش گەر بیەوێ
تاراى زیوینى بپۆشێ:
زەرد خوازەکان مارەى دەکەن
سەوز دۆستان دەیکڕنەوە!

لە شیعرى (لەمپەر) دا ڕەخنە لە عەقڵى کۆمەڵگا و کەسانى خاوەن بیرى تاریک و نەزان و گەمژە دەکات و دەنگى خۆى هەڵدەبڕێ و پێیان دەڵێ:
با شارەکان هەر ڕووناک بن
پاڕکەکانمان :
وەک لمى کەنار نیان و
شەقامەکان وەک پەلکە زێڕینە جوانبن !
کەڵکى چییە؟
لێرە عەقڵەکان تاریکن !
شەقامى چى و پیاسەى چى؟
وەختى عەقڵەکان ئیفلیج بن !

ئەو نموونانەى سەرەوە بەڵگە و سەلمێنەرى ئەو ڕاستییەن کە (هیواى مەلا ئادەم) دەستێکى باڵا و ڕەنگینى هەیە و وشە و واژەى جوان و پڕ چێژى لە دەقدا کۆکردونەتەوە کە پێیان بوترێ شیعر.

بەشى یەکەم کاروان حەسەن ـ هەولێر




لینین و ئازادییە سیاسییەکان و ئەزموونی سۆڤیەت.. حەمید تەقوایی

وەرگێڕانی بۆ کوردی کاوە عومەر

ڕوونکردنەوە: لە مانگی ئەیلولدا سیمینارێکم بە هەمان ناونیشان لە ئەنجومەنی مارکس ئەنجامدا کە ڤیدیۆکەیشی بڵاوکرایەوە. تەوەر و ناوەڕۆکی ئەم بابەتە وەک یەکە، بەڵام دەقی نووسراوی ئەو سیمینارەکە نییە. باسەکە بەتەواوەتی پوختتر و چڕتر بووەتەوە و خاڵی نوێیشی بۆ زیاد کراوە.

زەمینە و هۆکاری دەست بردن بۆ ئەم بابەتە، چ لە ئەنجومەنی مارکس و چ لەم وتارەدا، ئەو باس و مشتومڕەیە کە ئێستا ماوەیەکە لە دەوری مامەڵەی لینین لەگەڵ ئازادییە بێ مەرجەکان و سزای لەسێدارەدان و جێگاکەی لە سۆڤیەتدا بەردەوامە ئەزموون و لە ماڵپەڕی ڕۆزەنە.وە هەندێک سایتی تریش ڕەنگدانەوەی هەبووە. بەڵام مەبەست و پاڵنەری من تەنیا بەشداربوون لەم مشتومڕەدا نییە، بەڵکو مامەڵەکردنە لەگەڵ ئەو پرسە بنەڕەتیانەی کە دەکرێت لەم قاڵب و چوارچێوەدا شیکاری و لێکۆڵینەوەیان لەسەر بکرێت و جارێکی دیکە تایبەتمەندی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە جیاکردنەوەی لە لقەکانی دیکەی کۆمۆنیزم لە مامەڵەکردن لەگەڵ پرسەکان.و پێشنیار و ڕوونکردنەوەی مەقولەکانی وەک لینینیزم، ئازادییە سیاسییەکان و پەیوەندییان لەگەڵ یەکسانی و بەگشتی ڕزگاری مرۆڤ، ئەزموونی سۆڤیەت و زەمینە بابەتیی و سیاسییەکانی شکستی شۆڕشی ئۆکتۆبەر، هەروەها میتۆدۆلۆژیای مارکسیستی لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم پرسانەدا. بێگومان باسکردن و دەربڕینی بۆچوون لەسەر هەریەکێک لەو پرسانە بۆ کۆمۆنیزمی کرێکاری شتێکی نوێ نییە، بەڵام پێویستە هەرجارەو لە چوارچێوەی هەلومەرجی نوێدا بۆچوون و بناغە فیکرییەکانی کۆمۆنیزمی کرێکاری تاوتوێ بکرێت ، مشتومڕەکانی ئەم دواییەدا لە دەوری هەڵوێستی لینین و ئازادیە سیاسیەکان ، دەرفەت و بیانوویەکی گونجاو بۆ ئەم کارە دەڕەخسێنێت.

شێوەی بابەتەکە: لینین و تیرۆری سوور
تەوەری گفتوگۆکانی ئەم دواییە سەبارەت بە لینین، سیاسەتی بەلشەفیکەکانە لە کاتی شەڕە ناوخۆییەکان لە مامەڵەکردن لەگەڵ هێزە دژە شۆڕشەکاندا. سیاسەتێک کە بەلشەفییەکان خۆیان ناویان ناوە “تیرۆری سوور” و هەمان ناونیشان لە نووسینەکانی ئەو قۆناغە و دواتر لە مێژوونووسی ئەو قۆناغەدا ئاماژەی پێکراوە. دەوترێت لەم ماوەیەدا لینین فەرمانی لە سێدارەدانی دەرکردووە و هەر بۆیە دژی لەسێدارەدان نەبووە. یان بڵاوکراوەکانی داخست و چالاکیی سیاسی حزبی قەدەغە کرد و بەو هۆیەوە لەگەڵ ئازادییە سیاسییەکاندا ڕازی نەبوو و تێگەیشتنێکی سەرلێشێواوی بۆ ئازادی و هتد هەبوو.

لینین و بەلشەفیزم و لە ڕاستیدا تەواوی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی لەو ماوەیەدا هەندێک خاڵی لاوازی و کەموکوڕییان هەبوو – کە دواتر باسی دەکەم – بەڵام چوارچێوەدان بە مەسەلەکە وەک تێگەیشتنی سەرلێشێواوی لینین لە ئازادی، بە بڕوای من ڕەخنەیەکی ڕووکەش و بچووککەرەوە و ناڕاستەقینەیە لە پرسەکە. بەتایبەتی کاتێک دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە ڕەگی ستالینیزم و شکستی ئەزموونی سۆڤیەت تێنەگەیشتنی لینین بووە لە ئازادییەکان، ئەمەش هەمان میتافیزیک و هیچ پەیوەندییەکی بە شیکردنەوە و میتۆدی مارکسیستییەوە نییە لە پشکنینی پێشهاتە مێژووییەکان.

فۆڕمی یەکەمی ئەم شێوازە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ لینین و ئەزموونی سۆڤیەت ئەوەیە کە قۆناغی شەڕە ناوخۆییەکان لەگەڵ قۆناغی سەقامگیری دەوڵەتی سۆڤیەت تێکەڵ دەکات و ئەدای لینین و بەلشەفییەکان لەم قۆناغەدا بە سیاسەتی دەوڵەتێکی دامەزراو و جێکەوتوو دەزانێت و بڕیاری لەسەر ئەدات. تیرۆری سوور سیاسەتی حکومەتێکی دامەزراو لە دۆخێکی ئاساییدا نەبوو، چونکە نە تا ئێستا لە بنەڕەتدا حکومەتێکی لەو جۆرە پێک هاتبوو، نە کۆمەڵگاش لە دۆخێکی ئاساییدا دەژیا. ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەر دەسەڵاتی لە دەستی بۆرژوازی دەرهێنا، بەڵام ئەمە تەنها سەرەتای شەڕێکی درێژخایەن بوو لە نێوان هێزە سپییەکان (هێزە بۆرژوازییە ناوخۆییەکان بە هاوکاری سیاسی و سەربازی زیاتر لە بیست حکومەت، لەوانە ئینگلتەرا، فەرەنسا، ئەمریکا ، و ژاپۆن) و هێزە سوورەکان، کە نزیکەی شەش ساڵی خایاند. واتە شۆڕش بە ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەر کۆتایی نەهات، بەڵکو لە شێوەی شەڕێکی تەواودا بەردەوام بوو کە بۆرژوازی و هێزە کۆنەپەرستە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان بەسەر بەلشەفییەکانیاندا سەپاند. ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەر کۆتایی شۆڕش نەبوو، بەڵکو سەرەتای شۆڕش بوو. بۆرژوازی ڕوسیا و هێزە کۆنەپەرستەکان بە پاڵپشتی بۆرژوازی جیهانی، بە هەموو هێز و دڕندەیی خۆیان لە سەرتاسەری ڕووسیا بۆ شەڕکردن دژی شۆڕشگێڕان و حکومەتە تازەپێگەیشتوەکەیان هەڵسان و لە دژی ئەم دڕندەییە ڕێکخراوە بوو، کەبەلشەفییەکان پەنایان برد بۆ سیاسەتی تۆقاندن و سەرکوتکردنی دژە شۆڕشەکان و ڕوویان کردە تیرۆری سوور،

مەسەلەی ئەوەی کە ئایا تیرۆری سوور حەتمی بووە و ئایا ڕێگەی دیکە هەبووە بۆ شکستپێهێنانی بەرگری چەکدارانەی بۆرژوازی، دەتوانێت مشتومڕێکی تەواو ڕەوا بێت- لە خوارەوە باسی ئەم بابەتە دەکەم- بەڵام شیکردنەوە و هەڵسەنگاندنی ئێمە هەرچییەک بێت، ڕوونە کە بابەتەکە لەسەر ئەو هەڵوێستە دامەزراوە کە پەیوەندی بە هەڵوێستی لینین لە بەرانبەر لەسێدارەدان و یان بۆچوونی لەسەر ئازادی و هتد نییە. مشتومڕ لەسەر “سزای لەسێدارەدان” یان “ئازادییە سیاسییەکان” لە یاساکانی کۆمەڵگەیەک و ئەدای حکومەتێک لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگایەکدا باس ناکرێ. پێویستە مەسەلەکە لە چوارچێوەی بارودۆخی ڕاستەقینەی ئەو قۆناغەدا دابنرێت و لێی بکۆڵرێتەوە. مەسەلەی ڕاستەقینە، تاکتیکی حیزبێکی شۆڕشگێڕی تازە دەسەڵاتدارە بۆ سەرکوتی بەرگری دژە شۆڕش لە شەڕێکی دڕندانە و سەرتاسەریدا کە بەسەریاندا سەپاندووە. ئەمە چوارچێوەی ڕاستەقینەی گفتوگۆکەیە و پێویستە لەم چوارچێوەیەدا سیاسەتی تیرۆری سوور پێداچوونەوەی بۆ بکرێت و ڕاستی یان هەڵەکەی نیشان بدرێت. هەر جۆرە باسێک لە بابەتەکە لە شێوەی سزای لەسێدارەدان یان سیاسەتی بەلشەفییەکان بەرامبەر بە ئازادییە سیاسییەکان و هتد، لە بنەڕەتدا میتۆدێکی زەینی و بە بۆچوونی من ڕووکەش و ئاست نزمە، کێشەکە بە دروستی پێناسە ناکات، و بۆیە ناتوانێت بگاتە ئەنجامێکی دروست و باوەڕپێکرا و وانە لێوەرگیراو.
خاڵی دووەم لە ڕەخنەگرتن لەم شێوازە زەینگەراییەدا ئەوەیە کە ڕووداو و پێشهاتە مێژووییەکان بە تێگەیشتن و بۆچوونی کارەکتەرە بەشدار و کاریگەرەکان لەم پێشهاتانەدا ڕوون دەکاتەوە. لینین تیرۆری سووری ئەنجامدا، چونکە “دژی لەسێدارەدان و سەرکوتکردنی ئازادییەکان نەبوو”، چونکە “تێگەیشتنێکی سەرلێشێواوی لە ئازادی هەبوو” و هتد! ئەگەر ئەم شێوازە درێژ بکەینەوە بۆ ڕووداوە مێژووییەکانی تر، پێویستە بگەینە ئەو ئەنجامەی کە بۆ نموونە هیتلەر شەڕی جیهانی دووەمی دەستپێکردووە، چونکە تێگەیشتنێکی سەرلێشێواوی لە ئاشتی هەبووە، یان ترومان بە سەدان هەزار کەسی لە هێرۆشیما و ناگازاکی ئاگری تێبەردا بۆمبێکی ئەتۆمی لە کۆتایی جەنگی جیهانی دووەمدا.چونکە تێگەیشتنێکی سەرلێشێواوی هەبوو لە کوشتنی بەکۆمەڵی خەڵکی بێتاوان! بێگومان هیتلەر و ترومان بە هیچ شێوەیەک بەراورد ناکرێن بە لینین، بەڵام هیچ شتێک نییە بەناوی ناکۆکیەوە. ئەو خاڵەی کە دەمەوێت ڕوونی بکەمەوە ئەوەیە کە شێوازی ڕوونکردنەوەی ئەدای سیاسەتمەداران و کەسایەتییە مێژووییەکان لەسەر بنەمای تێگەیشتن و باوەڕ و بۆچوونەکانیان، نەک تەنیا سەبارەت بە لینین و ئەزموونی سۆڤیەت، بەڵکو سەبارەت بە هەر حاڵەتێکی دیکەش،لەبنەڕەتدا هەڵە و زەینی و ڕووکەش.

تەنانەت مێژوونووس و سیاسەتمەدارانی تا ڕادەیەک قووڵی بۆرژوازیش ، ئەدای کەسایەتییە مێژووییەکان و پێشهاتەکان لە ئاستێکی وادا ڕوون ناکەنەوە. کە بۆ نموونە شەڕی جیهانی یەکەم و دووەم لەسەر دووبارە دابەشکردنەوەی جیهان بووە و نەک هەڵە و کەموکوڕییە تیۆرییەکانی سەرکردە سیاسییەکانی ئەو قۆناغە، یان کە بەکارهێنانی بۆمبی ئەتۆمی بۆ چەسپاندنی دەسەڵات و هەژموونی ئەو سەردەمە بووە حکومەتی ئەمریکا و چینی دەسەڵاتدار لە جیهاندا لە دوای جەنگی جیهانی دووەم – بە تایبەت لە (ڕکابەریکردن لەگەڵ جەمسەری سۆڤیەت) و نەک عەقڵی پەککەوتەی ترومان، ئەو تیۆریانەن کە نەک تەنها لەلایەن مارکسیستەکانەوە بەڵکو لەلایەن هەموو شیکار و مێژوونووسەکانەوە کە هەوڵیان داوە کەمێک قوڵتر ببنەوە، بارودۆخ و چوارچێوەی سیاسی و ئابووری لە بڕیاردان و ئەدای حزبەکان و کەسایەتییە مێژووییەکان لەبەرچاوبگرن وبە دڵنیاییەوە کارەکتەرەکان ڕۆڵیان هەیە لە داڕشتنی پێشهاتە مێژووییەکان – و لە خوارەوەش لەم بارەیەوە ڕوون دەکەمەوە- بەڵام هەرچەندە ئەم ڕۆڵە گرنگ و یەکلاکەرەوە بێت، ناتوانێت لە چوارچێوەی هەلومەرج و پێداویستییەکانی هەر سەردەمێک تێپەڕێت.

تەنانەت تێگەیشتن و باوەڕی سەرکردە سیاسییەکان ڕەنگدانەوەی ئەو هەلومەرج و پێداویستیە بابەتیانەن کە لە هەموو قۆناغێکدا داوای ئەو جۆرە بۆچوون و باوەڕانە دەکەن. من زیاتر باسی ئەم خاڵە دەکەم.

و لە کۆتاییدا خاڵی سێیەم کە زیاتر پەیوەندی بە حوکمی ئەخلاقی و یاسایی لینینەوە هەیە، بریتییە لە حوکمدان لەسەر بڕیار و کردارەکانی لەسەر بنەمای پێوەر و بەهاکانی ئەمڕۆ. هەڵسەنگاندن و حوکمدانی کەسایەتییە مێژووییەکان – سیاسی، هونەری، زانستی و هتد- تەنیا لە چوارچێوەی سەردەمەکەیاندا پەیوەندیدارە. ڕابردوو دەکرێ و دەبێ بە تێگەیشتن و تیۆرییەکانی ئەمڕۆ شی بکرێتەوە، بەڵام حوکمدانی کەسایەتییەکان و تەنانەت حیزب و بزووتنەوەکانی ڕابردوو لەسەر بنەمای ئەو بۆچوون و بەها و پێوەرانەیە کە ئەمڕۆ پێی گەیشتووین – یان پێشکەوتنخوازترین بەشی کۆمەڵگە پێیگەیشتوە.- ڕێگەیەکی هەڵەیە. شەڕەکانی سەردەمی کۆن یان سەدەکانی ناوەڕاست بە دڵنیاییەوە پێویستە بە تیۆری و تێڕوانینە مارکسیستەکان و ماتریالیزمی دیالکتیکی – واتە دوایین بۆچون و تیۆری زانستی کە مرۆڤایەتی ئەمڕۆ بەدەستی هێناوە – بەڵام حوکمی سپارتاکۆس، ئەسکەندەر، جەنگیز و شا عەباس یان بزووتنەوەی سەربداران و بزووتنەوەی چارتیستی و بیروباوەڕ و لاوازی و خاڵە بەهێزەکانیان لەسەر بنەمای پێوەر و بەهاکانی ئەمڕۆ دامەزراون، شتێکی پوچ و بێمانایە. بۆچوون و کردەوەی کەسایەتییە مێژووییەکان دەبێ لە چوارچێوەی سەردەمەکەیاندا حوکم بدرێت. پێشکەوتنخواز یان کۆنەپەرستی بوون لە سیاسەت و هونەر و کولتووردا بە درێژایی مێژوو هەمان بنەمای هەیە – بەرگریکردن لە جەماوەری خەڵک و بێبەشەکان لە بەرامبەر بەرگریکردن لە حکومەتەکان و چینە دەسەڵاتدارەکان – بەڵام پێوەر و پانتاییەکەی وەک یەک نین و جێگیر نین. کۆنەپەرستی و پێشکەوتنخوازی لە هەر قۆناغێکدا ناوەرک و مانای تایبەتیان هەیە و ڕەنگدانەوەی مەودا و سەقفی مێژوویی تایبەتی ئەو قۆناغەیە. لە ئاستێکی گشتیدا دەکرێ بڵێین بە درێژایی مێژوو، لەگەڵ پێشکەوتنی شارستانیەت و کۆمەڵگای مرۆڤایەتی، پێوەر و بەهاکانمان سەبارەت بە ئازادی، دیکتاتۆری، یەکسانی، هەڵاواردن، و بەگشتی پێشکەوتنخوازی و کۆنەپەرستی قووڵتر و فراوانتر بوونەتەوە. بۆ نموونە ئەمڕۆ داکۆکیکردن لە مافی هاوڕەگەزبازەکان، “هاوڕەگەزخوازەکان”، مەرجێکی سەرەتایی پێشکەوتنخوازانە و جیاکردنەوەی هێزی پێشەنگ و پێشکەوتنخواز و هێزە کۆنەپەرست و کۆنەپارێزەکان. بەڵام پەنجا ساڵ لەمەوبەر وا نەبوو. هەمان شت بۆ بەهاکانی وەک پاراستنی ژینگە یان مافی ئاژەڵان ڕاستە. مرۆڤ ناتوانێت لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕەخنە لە مارکسیستێک یان تەنانەت بزووتنەوەیەکی کۆمۆنیستیش بگرێت و حوکم بدات چونکە بۆ نموونە ئەو بۆچوونانەی ئەمڕۆمان لەسەر “هاوڕەگەزخوازان” نەبووە یان بەرگری لە ژینگە یان مافی ئاژەڵانیان نەکردووە. ئەم بەهایانە دەستکەوتی شارستانیەتی ئەمڕۆن – کە لە نێوان شتەکانی تردا بە هۆی خەباتی مارکسیستەکان لە سەدەی ڕابردوودا بەدەست هاتووە و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ناتوانرێت بگەڕێنرێنەوە بۆ سەردەمێک کە شارستانیەتی مرۆڤایەتی یان وردتر بڵێین ، خەباتی چینایەتی -هێشتا گەشەی نەکردووە تا ئاستی ئێستای پەرەی پێنەدراوە. مێژوو ناتوانرێت تێپەڕێنرێت.
بزووتنەوەی کۆمۆنیستی بزوتنەوەی دژی لەسێدارەدان
سەبارەت بەپرسی لەسێدارەدانیش کە بابەتی گفتوگۆکەمانە هەمانشت ڕاستە. هەرچەندە دژایەتی لەسێدارەدان مێژوویەکی دوور و درێژی هەیە (لەیابان لە سەرەتای سەدەی نۆیەمەوە تا ناوەڕاستی سەدەی دوانزەهەم لەسێدارەدان قەدەغە کرا)، بەڵام بزووتنەوەی دژی لەسێدارەدان وەک بزووتنەوەیەکی سیاسی-کۆمەڵایەتی و قەدەغەکردنی لەسێدارەدان لە زۆرێک لە وڵاتان بەرهەمی پەنجا ساڵی ڕابردووە. لە زیاتر لە سەدا نەوەدی ئەو وڵاتانەی کە سزای لەسێدارەدانیان قەدەغەیە، لە ماوەی دوای جەنگی جیهانی دووەمدا سزای لەسێدارەدان هەڵوەشایەوە. لە زۆرێک لەو وڵاتانەدا سزای لەسێدارەدان بۆ بارودۆخی نائاسایی وەک شەڕ ڕێگەپێدراوە و هێشتا لە ژمارەیەک وڵاتدا کە سزای لەسێدارەدانیان هەڵوەشاندووەتەوە، ئەم سزایە لە بارودۆخی نەخوازراوی شەڕدا ڕێگەپێدراوە.

هەرچەندە مێژووی بزووتنەوەی دژ بە لەسێدارەدان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی 18، بەڵام وەک بزووتنەوەیەکی سیاسی-کۆمەڵایەتی کاریگەر تەنیا لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا هێزی پەیدا کرد. زۆرێک لە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان و هەڵمەتەکانی دژی سزای لەسێدارەدان بەرهەمی نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمن. چالاکییەکانی ڕێکخراوەکانی وەک ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی دژی لەسێدارەدان، یان هاوپەیمانی جیهانی دژی لەسێدارەدان، تەنها چەند دەیەیەک مێژوویان هەیە. بزووتنەوەی دژی سزای لەسێدارەدان (و ئەو ڕاستییەی کە سزای لەسێدارەدان بە گشتی لە بیروڕای گشتیدا وەک ناپەسەند و نامرۆڤانە سەیر دەکرێت) شتێکی تاڕادەیەک تازە و بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی و تەنانەت فیکری-فەرهەنگی دژی سزای لەسێدارەدان تا نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم مەودا و دەسەڵاتێکی زۆر سنووردارتر و لاوازتری هەبوو لە ئەمڕۆ. ئەم ڕاستییە لە نێوان شتەکانی تردا خۆی لەوەدا دەردەخات کە جاڕنامەی جیهانی مافەکانی مرۆڤ – کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە کانوونی دووەمی ١٩٤٨ پەسەندکرا – لەسێدارەدانی قەدەغە نەکردووە.

دیارە لە ڕوانگەی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی بۆ مەسەلەی لەسێدارەدان، ئەم دواکەوتنە لە مەسەلەکەدا هەست پێدەکرێت. تا ئەو شوێنەی پەیوەندی بە لقە جۆراوجۆرەکانی کۆمۆنیزمی غەیرە کرێکارییەوە هەیە (ماویزم، گەریلا، کۆمۆنیزمی ڕووسی و هتد)، دژایەتی سزای لەسێدارەدان هەرگیز لە نەریتی ئەواندا نەبووە و ئێستاش نییە. هێشتا ڕێکخراوەکان و ڕەوتی کۆمۆنیزمی تەقلیدی (ڕێکخراوەکانی وەک کەمینە(اقلیت)ەکان یان حزبی تۆفان) دژایەتی پرەنسیپی و گشتی بۆ لەسێدارەدان بە بابەتێکی لیبڕاڵ دەزانن. بۆ ئەم لقانەی کۆمۆنیزمی ناکرێکار، لەسێدارەدانی دژە خەڵک یان لەسێدارەدانی دژە شۆڕشگێڕان بەتەواوی ڕێگەپێدراوە و تەنانەت پێویستیشە. (بۆ لقی ماوی، تێزی ئازادی بۆ گەل و سەرکوتکردن بۆ دژە دروستکردن چوارچێوەی گشتی ئەم مامەڵەیە لەگەڵ لەسێدارەداندا پێکدەهێنێت). ئەم ڕەوتانە لە بنەڕەتدا لە دوای شکستی شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە یەکێتی سۆڤیەتدا بڵاوبوونەوە و لە ناوەڕۆک و ئامانجەکانیاندا بزووتنەوەکانی سەربەخۆیی و پیشەسازی و چاکسازی بۆرژوازی بوون.

لە بزووتنەوەی کۆمۆنیستی سەدەی نۆزدەهەمدا کە بەلشەفیزم درێژەپێدەری بوو، دژایەتی و بەرەنگاربوونەوەی سزای لەسێدارەدان جێگەیەکی ئەوتۆی نەبوو. هەرچەندە مارکس نووسینێکی ڕوون و قووڵی هەیە دژی سزای لەسێدارەدان – بابەتێک کە لە مانگی شوباتی ساڵی ١٨٥٣دا لە ڕۆژنامەی نیویۆرک دەیلی تریبیوندا هاتە ئاراوە و مارکس خۆی زۆرتر ئەمە بە فەلسەفی دەزانێت نەک سیاسی – بەڵام لە ڕوانگەی سیاسییەوە دژایەتیکردنی سزای لەسێدارەدان و بەرەنگاربوونەوەی سزای لەسێدارەدان بە ڕێکوپێکی لەپراکتیکی کۆمۆنیستەکانی ئەو سەردەمەدا نییە، و لە بەڵگەنامە و پلاتفۆرمەکانی هەڵمەتی هەڵبژاردنەکانیاندا (لە مانیفێستی کۆمۆنیستەکاندا، بڕیارنامەکانی ئینتەرناشناڵی یەکەم و دووەم و سێیەم، بەرنامەکە لە پارتە سۆسیال دیموکرات و بەلشەفییەکان و تەواوی ئەدەبیاتی چەپەکان تا نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم)دا، هیچ شوێنێک بۆ هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان نییە. بە گشتی دەکرێ نەریتی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی لەو قۆناغەدا وەک درێژەپێدەری نەریتی شۆڕشی گەورەی فەرەنسا سەبارەت بە لەسێدارەدان سەیر بکرێت. بەلشەفییەکان وەک جاکۆبینەکان ڕێگە بە لەسێدارەدانی دژە شۆڕشگێڕان دەدەن وەک جۆرێک لە سەرکوتکردنی دژە شۆڕش دوای بەدەستهێنانی دەسەڵات و تیرۆرکردنی سوور لە کاتی شەڕی ناوخۆدا لەلایەن بەلشەفییەکانەوە، وەک تیرۆرکردنی دژە شۆڕشگێڕەکان لەلایەن ڕۆبێسپێر و هاوپەیمانەکانیەوە لە سەردەمی شۆڕشی گەورەی فەرەنسادا، شتێکی حەتمی و ڕێگەپێدراوە بۆ چەسپاندنی دەسەڵات، ئەوان بە شۆڕشگێڕ دادەنرێن. بە واتایەکی تر بۆ بزووتنەوەی کۆمۆنیستی ئەو سەردەمە، سزای لەسێدارەدان لە چوارچێوەی سەرکوتکردنی بەرگری دژە شۆڕش بەرامبەر بە حکومەتی شۆڕشگێڕی تازە دەسەڵاتداردا بە ڕێگەپێدراو و تەنانەت پێویست دادەنرا، هەروەها بەلشەفییەکانیش ڕێک هەرلەم دیدگایەوە تیرۆری سوور لە دژی هێزە سپییەکان ڕێکدەخەن.
لایەنێکی دیکەی مەسەلەکە تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە سیاسەتی تیرۆری سوورەوە هەیە، ئەوەیە کە دوای ڕاپەڕینی مانگی ئۆکتۆبەر، بۆرژوازی ناوخۆیی بە پشتیوانی و یارمەتی بێوچانی بۆرژوازی جیهانی، هێرشێکی سەرتاسەری و دڕندانەیان بۆ سەر حکومەتی نوێ لە ڕووسیای سۆڤیەت دەستپێکرد . لە ڕوانگەی ئابورییەوە، برسێتی و نەبوونی پێداویستی خۆراک – کە بە هۆی پاوانکردنەوە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی هۆکاری موژیکەکان* بوو، دۆخێکی زۆر ترسناکی لە سەرتاسەری ڕووسیادا دروست کردبوو- فشاری خستە سەر شۆڕشگێڕان، و تاکتیکی تیرۆری سوور لە ڕاستیدا وەڵام و کاردانەوەی حکومەتێکی شۆڕشگێڕی تازەپێگەیشتوو بوو دژ بە هێرشێکی سەرتاسەری لەلایەنەی بۆرژوازی و هێزە دژە شۆڕشگێڕە ناوخۆیی و جیهانی بوو. تیرۆری سوور وەڵام و کاردانەوە بوو بەرامبەر بە تیرۆری سپی و نەک جۆرێک لە لایەنگری سزای لەسێدارەدان لە دۆخێکی بێ شەڕ و ئاسایی لەکۆمەڵگادا.
ئەمڕۆ کۆمۆنیزمی کرێکاری لە سێدارەدان بە کوشتنی دەوڵەت دەزانێت و لە هەر هەلومەرجێکدا لە بنەڕەتدا و بێ مەرج دژایەتی دەکات و ئەمەش نیشانەی گەشەکردن و بەرەوپێشبردنی بزووتنەوەی کۆمۆنیستییە. بەڵام ئەمە دەرئەنجامی بیرکردنەوە و قوڵبونەوە و دۆزینەوە و ئاشکراکردنی عەقڵی و تیۆری کۆمۆنیستەکان نییە. ئەمەش ئاستی گەشەی بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی و لە پراکتیکی کۆمەڵایەتیدا نیشان دەدات. هەروەک چۆن بیمەی بێکاری، چاودێری تەندروستی، خوێندنی بێبەرامبەر، داننان بە هەندێک مافی کەم تەمەن و بەساڵاچووان و بیرۆکەی دەوڵەتی خۆشگوزەرانی بەگشتی لە کۆتاییدا دەرئەنجام و ڕەنگدانەوەی پێشکەوتنی پراکتیکی بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکارییە (لەوانەش سەرکەوتنی شۆڕشی ئۆکتۆبەر)، هەڵوێستی ئێستای بزووتنەوەکە دژی سزای لەسێدارەدان هەروەها دەرئەنجامێکی دیکەی ئەم پێشکەوتنانە. ئه مڕۆ ته واوی فه رهه نگی گشتی و شارستانیی- و له ڕاستیدا ئاستی گه شه و گه شه و هەڵدانی خه باتی چینایه تی له ناو کۆمه ڵگادا – گه یشتووه ته ئاستێک که ئێعدام بۆته شتێکی نامرۆڤانه و قبووڵ نه کراو له بیروڕای گشتیدا، بزوتنه وه یه کی فراوانی کۆمه ڵایه تی- سیاسی دژی لەسێدارەدان هەیە، و لە نزیکەی ٥٠٪ی وڵاتانی جیهان لەسێدارەدان قەدەغەیە. لە چوارچێوەی هەلومەرجی کۆمەڵایەتی-مێژوویی گشتی لەم جۆرەدایە کە بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری ئاڵای بەرەنگاربوونەوەی لەسێدارەدانی بەرزکردۆتەوە. هیچ کام لەم مەرجانە لە سەردەمی شۆڕشی ئۆکتۆبەردا نەبوون. و هەر بۆیەش بە پشت بەستن بە داتاکانی ئەم قۆناغە، بۆمان نییە حوکم لەسەر بەلشەفییەکان و سەرکردە و چالاکانی کۆمۆنیستەکان لە سەردەمی شۆڕشی ئۆکتۆبەردا بدەین. هەڵسەنگاندن و حوکمدانی یاسایی ئەخلاقی بۆ کەسایەتییە مێژووییەکان لەسەر بنەمای پێوەر و تێڕوانینەکانی ئەمڕۆمان شتێکی بێمانا و زەینییە. لە دادگای مێژوودا، ناکرێ داواکاری گشتی لە نەوەی ئەمڕۆ و تۆمەتبار لە نەوەی چەندێک پێش ئێستا بێت. کەمترین مەرج بۆ ویژدان و دادپەروەری لە دادگایەکی لەو جۆرەدا، تاوانناسی و حوکمدانی ئەخلاقی و یاساییە لەسەر بنەمای تێڕوانینی گشتی و پێوەر و بەهاکانی شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە هەمان قۆناغدا. پێشکەوتووترینی ئەم پێوەر و بەهایانە دەبێ وەک پێوەرێک بەکاربهێنرێت، بەڵام “پێشکەوتووترین” لە قۆناغی کاتی تاوانەکەدا نەک ئەمڕۆ.
*موژیکەکان(<موژیکها> مەبەست لە جوتیارە دەوڵەمەندو نەخویندەوارە دژە شۆڕشەکانە کە بەروبومەکانیان دەشاردەوەو نەیاندەخستە بەردەستی خەڵک).وەرگێڕ
هێرشی ئایدیۆلۆژی لە شێوەی حوکمدانی یاسایی- ئەخلاقیدا
خۆی ڕەخنەگرتن و هێرشکردنە سەر لینین و حوکمدانی یاسایی-ئەخلاقیی ئەو بەهۆکاری ئەوەی کە سیاسەتەکانی لەبەرانبەر دژە شۆڕشدا لە سەردەمی تیرۆری سووردا، بە تەواوی ئایدیۆلۆژی و کینەلەدڵانەیە. ڕەگ و هۆکاری ئەم جۆرە ڕەخنەیە لە ڕاستیدا بە تەواوی پێچەوانەی ئەو شتەیە کە وا پیشان دەدرێت کەئینسان دۆستی و ئازادیخوازی و شۆڕشگێڕیی قووڵی لینینە لە دژی بۆرژوازی و حکومەتە بۆرژوازییەکان. “تاوان”ەکەی لینین، ڕاگەیاندنی هەموو ڕۆوی چەکەکانتان بکەنە دەوڵەتی خۆیی لە دڵی جەنگی جیهانی یەکەمدا. گوناهی ئەو ڕاگەیاندنی “هەموو دەسەڵاتێک بۆ شوراکان” و لە سەرووی هەموو شتێکەوە، تاوانی گەورەیی ئەو، کارکردن بوو بەم دروشم و سیاسەتانەی لە بنکەی کۆنەپەرستی ئەوروپای سەرەتای سەدەی بیستدا. هێرش بۆ سەر لینین بە تەواوی سیاسی-ئایدیۆلۆژییە و ئەخلاقی-یاسایی نییە. تیرۆری سوور و ئێعدامەکان لە کاتی شەڕی ناوخۆدا تیشکی دەخرێنە سەر (بەبێ لەبەرچاوگرتنی بارودۆخی شەڕی ناوخۆ وەک سیاسەتی حکومەتێکی دامەزراو و تەقلیدی) بۆ گەیشتن بە “نادروستی و هەڵەی” لینین و بەلشەفییەکان لە ڕێکخستنی شۆڕش و ڕاپەڕیندا . بۆ ئەوەی بە بنەمای بەردەوامی کۆنەپەرستی جیهانی بەرجەستەبکەنەوە کە”هەموو شۆڕشێک بەرەو دیکتاتۆریەت دەڕوات” و “ڕەگی تاوان لە خودی شۆڕشدایە”. لەم ڕاگەیاندنی قەدەغەکردن و مۆڵەت پێنەدانەی شۆڕشدا، کە بە ڕاشکاوی لەلایەن هێز و مەیلە بۆرژوازی و دژە شۆڕشگێڕەکانەوە بە ڕاشکاوی باسکراوە، بزووتنەوە چەپە غەیرە کرێکاریەکان (لە بلیخانۆف و کاوتسکی و مەنشەفیکەکانەوە تا دەگاتە سۆسیال دیموکراتەکان و “مارکسیزم”ی ئەکادیمی ئەوروپای ئەمڕۆ) ) ش بە تیۆرییە دروستکراوە نیمچە مارکسیەکانیان سەبارەت بە بارودۆخی نیمچە فیۆداڵی ڕووسیا و جووتیاری بوونی کۆمەڵگە و دواکەوتوویی پیشەسازی ڕووسیا و نائامادەیی چینی کرێکار و هتد هاوبەش و هاوڕان. لە هەر حاڵەتێکدا کێشەکە لە بناغەی سیاسیدایە کە فۆرمێکی یاسایی- ئەخلاقی وەرگرتووە.
ڕاستییەکە ئەوەیە کە سەرقاڵبوون و خەمی حوکمدانی یاسایی و ئەخلاقی کەسایەتییە مێژووییەکان ناگاتە لینین و بەلشەفییەکان. ئەگەر کەسێک بیەوێت لیستێکی دادپەروەرانە و بێلایەنانەی تۆمەتباران لە سەد ساڵی ڕابردووی مێژوودا بنووسێت، هەروەها لیستی ئازادیخوازترین و مرۆڤدۆستترین سەرکردەکانیش بنووسێت، ئەوا دەگاتە ئەنجامی پێچەوانەی لیستە ئاساییەکانی میدیا و مێژوونووسە فەرمییەکان و ئەو جۆرە ڕەخنەگرانە لە لینین. ئەگەر ڕاستییەکان پێوەر بن، ئەوا کەسانی وەک ترومان کە بە بۆردومانی ئەتۆمی هێرۆشیما و ناگازاکی سەدان هەزار پیاو، ژن، منداڵ، پیر و گەنجی کوشت، لە سەرووی لیستی تاوانبارانی مێژوودا دەبن، و کەسێکی وەک لینین کە هەرلە شەڕی یەکەمەوە دژی ئەمە تاوانە جیهانیەی بۆرژوازی، شەڕ ڕادەگەیەنێت، کرێکارانی جیهان ئاگادار و کۆدەکاتەوە، بە دروشمی کۆتاییهێنان بە شەڕ شۆڕشێک بەرەو سەرکەوتن دەبگەیەنێت، لە پێشی پێشەوەی ئازادیخوازترین سەرکردەکانی جیهاندا دەوەستێت. ئه مڕۆ ئه م لیستانه سەرەوخوارن چونکه ته واوی جیهانی سه ڕمایه داری به هه موو به ها و پێوه رەکانیەوە سەروخوارە .

ڕۆڵ و شوێنی ڕاستەقینەی لینین لە مێژوودا
ئەگەر کەسێک بیەوێت بە کەمێک دادپەروەری و بێلایەنییەوە حوکم بدات، بێ گومان دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە
لینین ئازادیخوازترین و پێشکەوتنخوازترین سەرکردەی سیاسی جیهانە لە سەردەمی خۆیدا – و لە سەد ساڵی ڕابردوودا.

کارنامەی لینین جا چ وەک ئۆپۆزسیۆنێکی شۆڕشگێڕانەی یەکێک لە کۆنەپەرستانەترین ڕژێم و حکومەتەکانی ئەو قۆناغە، یان وەک سەرۆکی حکومەتی بەلشەفیک لە دوای ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەر – و بنەمای ڕەخنەکانی لینین بە ڕواڵەت دەگەڕێتەوە بۆ ئەم قۆناغە – ئینساندۆستی و ئازادیخوازی قووڵی نیشانداوە. لینین تاکە سەرکردەی سیاسییە لە تەواوی مێژوودا کە ئاڵای “هەڵگەڕاندوەی لولەی تفەنگەکان بۆ حکومەتی ناوخۆیی” لە دڵی شەڕێکی “نەتەوەیی-نیشتمانی”دا بەرزکردۆتەوە، ئامانج و ناوەڕۆکی ڕاستەقینەی شەڕی حکومەتە بۆرژوازییەکان بۆ دابەشبوونی جیهان لەبەردەم چاوی کرێکاران و جەماوەرێکدا.کە لە هەموو وڵاتێکدا بووەتە گۆشتی بەردەم تۆپی حکومەتە بۆرژوازییەکان و داوایان لێدەکات حکومەتەکەی خۆیان بڕوخێنن. ئەم هەڵوێست و نزیکبوونەوە لە شەڕ، کە لەسەرئەو بنەمایە لینین حیساباتی خۆی و بزووتنەوەی کۆمۆنیستی سەردەمەکەی لە ئەنتەرناسیۆنالی دووەم جیا دەکاتەوە، تایبەتمەندی سەرەکی جیاکەرەوەی لینین و لینینیزم لە پێشەنگ ترین و پێشکەوتنخوازترین هێزە سیاسییەکان، نەک تەنها هەموو لیبراڵەکان و پاسیفیستەکان و پێشکەوتنخوازترین حزب و بزووتنەوە بۆرژوازییەکان، بەڵکو تەنانەت سۆسیال دیموکراسی و کەسایەتی و ئەولایەنانەش کە خۆیان بە مارکسیست دەزانی و پاڵپشتی حکومەتەکەی خۆیان دەکرد. ئەو هێزانەی کە لینین بە سۆسیال شۆڤێنی ست ناویان دەبات. ڕاگرتنی دەستبەجێی شەڕ دروشم و داواکارییەکی بنەڕەتی شۆڕشی ئۆکتۆبەرە. لینین دوای گەیشتن بە دەسەڵاتی خۆی، دەستبەجێ و بێ مەرج و تاکلایەنە شەڕەکە ڕادەگرێت و ڕووسیا لە شەڕ دەکشێنێتەوە و ڕێگە نادات کرێکاران و جووتیاران و جەماوەری خەڵکی ڕووسیا بەردەوام بن لە بوونە قوربانیی یەکێک لە جەنگە تاوانکارییەکانی ئەو چینە دەسەڵاتدارەکان.

ئەم هەڵوێست و ئەدای دژە ناسیۆنالیستییە لە دڵی شەڕێکدا، بە درێژایی مێژوو و تا ئەمڕۆش لە ڕووی قووڵایی و ناوەڕۆکێکی پێشکەوتنخوازانە و مرۆڤدۆستانەوە، بێ وێنەیە لە مێژووی هاوچەرخدا، هەمیشە ناسیۆنالیزم نەک تەنها بۆ حکومەتەکان بەڵکو بۆ پێشکەوتنخوازترین هێزە سیاسییەکانیش بە بەها و پێوەرێکی ئەرێنی دادەنرێت. هێشتا لە سیاسەتی زۆرێک لەو هێزانەی کە خۆیان بە چەپ و مارکسیست دەزانن – نموونەی حیزبی تودە و شەریکەکانی – نیشتمانپەروەر و بەرژەوەندی و ئامانجی نەتەوەیی جێگای بەرجەستەیان هەیە. بەتایبەت لە هەلومەرجی شەڕ و “هێرشی بێگانە”دا، ئەم نیشتمانپەروەرییە دووبارە دەبێتەوە و چەندین جار چڕتر دەبێتەوە. دوایین نموونەی پەیوەست بە دۆخی سیاسی ئێران، هەڕەشەی شەڕ و هێرشی سەربازیی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانییەتی. لەگەڵ هەر هەڕەشەیەک و زیادبوونی ئەگەرەکانی هێرشی ئەمریکا، زۆربەی هێزە ئۆپۆزسیۆنەکان، لە پاشایەتییە “دژە بێگانە”ەوە تا چەپی ناکرێکاری “دژە ئیمپریالیست”، ئەگەر بەتەواوەتی لەپەنا ڕژێمدا نەوەستن بۆ بەرگریکردن لە یەکپارچەیی خاکەکەی ، لە هەر حاڵەتێکدا دروشمی ڕووخاندن و بەرەنگاربوونەوەی حکومەتی ئیسلامی تا کاتێکی تر دەخەنە لاوە. لە ئێران و لە هەموو وڵاتان، بەرگری لە حکومەتی ناوخۆ لە بەرامبەر “هێرشی دەرەکی” بە بەها و پرەنسیپێکی پیرۆز و پێشێلنەکراو دادەنرێت. لینین تاکە سەرکردە و دەوڵەتمەدارێکی شۆڕشگێڕە کە ئەم تابۆ دژە ئینسانییەی شکاند و لە دڵی جەنگی جیهانی یەکەمدا فەرمانی دا بەرگری لە حکومەتەکەی خۆی نەکات، یان تەنانەت لە کاتی شەڕدا بە دوو شێوە مامەڵە لەگەڵ حکومەتدا بکات، بەڵکو بۆ ئەوەی فەرمان بە دروشم و سیاسەتی هەموو تفەنگەکان بۆلای دەوڵەتی خۆیی دەکات.و لەسەرئەوە کار دەکات. ئەمە یەکێکە لە دیارترین سیاسەت و کردارەکانی بزووتنەوەی کۆمۆنیستیە لە تەواوی ژیانیدا و خاڵێکی بەرزی ناوازەیە لە مێژووی شارستانیەتی مرۆڤایەتیدا.
کارێکی تری لینین کە لە ڕووی مرۆڤدۆستی و ئازادیخوازییەوە بێ هاوتایە، ڕزگارکردنی هەموو وڵاتانی کۆلۆنیالیزم و نیمچە کۆلۆنیالیزمی ئیمپراتۆریەتی تزارییە لە دوای سەرکەوتنی ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەر. دوای پەیمانی ئاشتیی برێست لیتۆڤسک لەگەڵ ئەڵمانیا، حکومەتی شۆڕشگێڕی بەلشەفییەکان هەموو داواکارییە خاکی و داراییەکانی ڕووسیای تزاری لەسەر وڵاتانی ژێر کاریگەریی خۆی بە وەک هەر نەبووبن ڕاگەیاند و هێزە سەربازییەکانی ڕووسیای لە ناوچەکانی ژێر کاریگەریی خۆی کشاندەوە. حکومەتی بەلشەفییەکان هەر کە گەیشتە دەسەڵات، سەربەخۆیی فینلاند، پۆڵەندا، ئیستۆنیا، ئۆکرانیا، لاتڤیا و لیتوانیا ڕادەگەیەنێت. جگە لەوەش بەپێی خواست و پێشنیارەکانی بەلشەفییەکان، لە یەکێک لە بڕگەکانی پەیمانی برێست لیتۆڤسکدا، ڕاگەیەندراوە کە حکومەتی نوێی بەلشەفیکی ڕووسیا و ئەڵمانیا و ئیمپراتۆریەتی عوسمانی وڵاتانی ئێران وئەفغانستان سەربەخۆیە. بێگومان ئەڵمانییەکان و عوسمانیەکان بە دڵسۆزی ئەم پەیماننامەیە نەمانەوە و تەنیا دوای دۆڕانی شەڕەکە، بە ناچاری ناوچەکانی نفوزی خۆیان لەدەستدا. بەڵام ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی کۆلۆنیەکانی تزاری و دەستبەجێ کشانەوەی هێزەکان و پێدانی هەموو داواکارییەکانی حکومەتی تزاری لەم وڵاتانە، یەکێکە لە یەکەم کارەکانی حکومەتی بەلشەفییەکان. شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە نێوان شتەکانی تردا کۆتایی بە کاریگەرییە درێژخایەنەکانی ڕووسیا لەسەر ئێران لە سەردەمی قاجاردا دەهێنێت (ئەم بۆشاییە دەستبەجێ لەلایەن ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا کە ڕکابەری کۆنی ڕووسیایە لە ناوچەکەدا پڕدەکرێتەوە). لە ئێران بەشێک لە هێزە تزارییەکان پابەند نین بە فەرمانی چۆڵکردنی بەلشەفییەکان و دەچنە ناو هێزەکانی سوپای سپی و سوپای بەریتانیا کە دژی حکومەتی بەلشەفییەکان کاردەکەن. بەڵام تەنانەت لەشکرکێشی سەربازیی هێزی دژە شۆڕشی ناوخۆیی و جیهانیش، وا ناکات حکومەتی بەلشەفییەکان بۆ ساتێک دوودڵ بێت لە هەڵوەشاندنەوەی سیاسەتە کۆلۆنیالیزمەکانی ڕووسیای تزاری.

هیچ سەرکردەیەکی سیاسی لە جیهاندا، چ لە قۆناغی پێش ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەر یان لە قۆناغی دوای ڕاپەڕین و تا ئەمڕۆ، هەنگاوێکی تەنانەت هاوشێوەی ئەم نمایشە شۆڕشگێڕانەی بەلشەفییەکانی نەناوە. تا ئێستا هیچ دەسەڵاتێکی کۆلۆنیالیستی و ئیمپریالیستی دەستبەرداری بڕیار و ئیرادەی خۆی نەبووە لە کۆلۆنی و ناوچەکانی ژێر کاریگەریی خۆیەوە. ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ناوچەکانی ژێر کاریگەری ڕووسیا دەستکەوتێکی ناوازەی شۆڕشی بەلشەفیکی بە ڕابەرایەتی لینین و وەک خاڵی پرشنگدار لە مێژووی جیهاندا دەمێنێتەوە.

دەستکەوتێکی دیکەی شۆڕشی بەلشەفییەکان بریتییە لە هەڵوەشاندنەوەی هەڵاواردن لە دژی ژنان و پێدانی هەمەلایەنەترین ئازادییەکان بە بەراورد لەگەڵ پێشکەوتووترین وڵاتانی جیهان لەو سەردەمەدا بە نیوەی دانیشتوانی دواکەوتووترین وڵاتی ئەوروپی. زۆرێک لە مافەکانی ژنان بە تایبەت لەوان مافی هەڵبژاردن و خۆکاندیدکردن، لە دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەر و لە ئەنجامدا لە وڵاتانی دیکەدا، لەوانەش وڵاتانی پیشەسازیی ڕۆژئاوا، دانانیان پێدانرا. سەبارەت بە مافەکانی کرێکاران و خۆشگوزەرانی و خزمەتگوزارییە کۆمەڵایەتییەکان، دەستووری سۆڤیەت و سیاسەتەکانی بۆ ماوەیەکی زۆر ئیلهامبەخش بوو بۆ بزووتنەوەی کرێکاری و ناڕەزایەتیی مافخوازانەی خەڵکی جیهان و فاکتەری پاشەکشەپێکردن و ناچارکردنی حکومەتە بۆرژوازییەکان بوو بۆ ملدان بە زۆرێک لەم داواکارییە ڕەوایانە.

بۆ تێگەیشتن لە ڕۆڵی لینین و کاریگەرییەکەی لە مێژوودا، پێویستە هەموو ئەم ڕاستیانە لەبەرچاو بگیرێن. سنووردارکردنی لینین و لینینیزم لە سەردەمی شەڕی ناوخۆ و تیرۆری سووردا، ئەگەر بەهۆی مامەڵەی ئایدیۆلۆژی و لایەنگریانەی بۆرژوازی و کۆنەپەرستی جیهانییەوە نەبێت، لە باشترین حاڵەتدا نیشانەی ڕووکەشی و تەسکبینییە. تەنیا بەسە یەک لەو کردەو سیاسەتانەی لینین و بەلشەفیکەکان بەراورد بکەین لەگەڵ تۆماری لیبڕاڵترین حکومەت و سەرکردە بۆرژوازییەکان لە سەد ساڵی ڕابردوودا بۆ ئاشکراکردنی بێهودەیی هێرشە ئایدۆلۆژییەکانی ڕاست بۆ سەر لینین و لینینیزم.

ڕەخنەی کۆمۆنیستی لە ئەزموونی سۆڤیەت
ڕەخنەی کۆمۆنیستی، واتە ڕەخنەی ڕاستەقینە، دەچێتە ڕیشە و ئاماژە بە هۆکارە ڕاستەقینەکانی کێشەکان دەکات. بۆچی شۆڕشی ئۆکتۆبەر شکستی هێنا؟ هۆکاری ئابوری و سیاسی شکستی ئەزمونی سۆڤیەت چین و ڕۆڵی حزب و کەسایەتییەکان لەم کارەدا چییە؟ چ وانەیەک لەم ئەزموونە وەردەگیرێت و چۆن دەتوانرێت ڕێگری لە دوبارە بوونەوەی ئەو ئەزموونە بگرین؟

کلیلی مەسەلەکە ڕەخنەیەکی قوڵ و بنەڕەتییە لە هەلومەرجی کۆمەڵایەتی و سیاسیە و تەنیا لەسەر بنەمای ڕەخنەیەکی لەو جۆرە، کە دەتوانرێت پێداچوونەوە بۆئەدای حزب و کەسایەتییەکانش و ڕەخنەی بکرێت. مارکس لە کتێبی “پێشەکی بۆ ڕەخنەی ئابووری سیاسی” دەڵێت:

“ئەوە هۆشیاری مرۆڤەکان نییە کە چۆنیەتی بوونیان دیاری دەکات، بەڵکو چۆنایەتی بوونی کۆمەڵایەتییەکەیانە کە هۆشیارییەکەیان دیاری دەکات. لە قۆناغێکدا لە پرۆسەی گەشەسەندنی کۆمەڵگە،هێزە بەرهەمهێنەرە ماددییەکانی ئەو سەردەمە لەگەڵ پەیوەندی بەرهەمهێنان یان خاوەندارێتیدا (کە تەنها زاراوەیەکی یاساییە بۆ دەربڕینی هەمان پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان) بوونی کە تا ئەو کاتە چوارچێوەیەکی بۆ کارکردنی ئەم هێزانە دابین دەکرد، تووشی دژایەتی دەبنەوە و ئەم پەیوەندییانە لە فۆرمەکانی گەشەکردنی هێزە بەرهەمهێنەرەکانەوە دەگۆڕدرێن بۆ کۆت لەسەر دەست و پێیەکانیاندا. ئەوکات سەردەمی شۆڕشی کۆمەڵایەتی دێت…،هەربەجۆرە کەس لەسەر بنەمای ئەوەی لەبارەی خۆیەوە دەیڵێت، حوکم نادرێت، قۆناغێکی وەها پەرەسەندن لەسەر بنەمای هۆشیاری خودی ئەم قۆناغە ناتوانرێت حوکم بدرێت، بەڵکو بە پێچەوانەوە ئەم هۆشیارییە دەبێت لەسەر بنەمای دژایەتییەکانی ژیانی ماددی، لەسەر بنەمای ئەوململانێی نێوان هێزە بەرهەمهێنەرە کۆمەڵایەتییەکان و پەیوەندییەکانی.بەرهەمهێنان هەیە، ڕوون بکرێتەوە”.

بە واتایەکی تر، هۆشیاری مرۆڤەکان لە هەموو قۆناغێکی مێژووییدا، ڕەنگدانەوەی بارودۆخی ئابووری و کۆمەڵایەتی ئەو قۆناغەیە. وە بۆ ناسینەوە و ڕەخنەگرتن لە بیروباوەڕ و ڕۆشنبیری لە هەر قۆناغێکدا، پێویستە لێکۆڵینەوە لە بارودۆخی ئابووری و کۆمەڵایەتی ئەو قۆناغە بکرێت.

ئەم ئاماژەیە بۆ هەلومەرجی ئابووری، پایەی تێڕوانینی مارکسیستییە – و هەر تیۆرێک کە بیەوێت بە قووڵی لە کۆمەڵگا مرۆییەکان تێبگات- و واقیعی گۆڕانکارییە بەرچاو وزەینینیەکان لە مێژووی کۆمەڵگا مرۆییەکاندا ڕوون دەکاتەوە. بەڵام ئەم جەختکردنەوە لەسەر هەلومەرجی کۆمەڵایەتی و ئابووری بە مانای ئەوە نییە کە بە پاسیڤ و کارتێکراو بزانین یان بە بێ بەرهەم و سەیرکردنی ڕۆڵی حزب و کەسایەتییە سیاسییەکان نیە. پایەیەکی تری مارکسیزم بریتییە لە باوەڕبوون بە ڕۆڵی دیاریکەری پراکتیکی مرۆڤ، ئەدای حزب و کەسایەتی و بزووتنەوە و هتد، لە داڕشتنی مێژوودا. ئەم دوو پایە – بۆ دیاریکردنی هەلومەرجەکان و ڕۆڵی پراکتیکی ئینسان – دوو جەمسەری دژ بەیەک نین، بەڵکو دوو لایەنی تەواوکەری یەکترن. پراکتیکی شۆڕشگێڕانەی مرۆڤ لە بەرامبەردا ڕۆڵی هەیە لە داڕشتنی بارودۆخی کۆمەڵایەتیدا و جەختکردنەوە لەسەر ئەم ڕاستییە تایبەتمەندییەکی جیاکەرەوەی تیۆری مارکسە لە ماتریالیزمی میکانیکی:
دەشڵێت: ڕێبازی ماتریالیستی رازی بە گۆڕانی هەلومەرج و پەروەردە لەبیری دەچێت کە هەلومەرجەکان لە لایەن مرۆڤەکانەوە دەگۆڕدرێن و فێرکردنی خودی فێرکارەکە جەوهەرییە. بۆیە ئەم میتۆدە دەبێت کۆمەڵگا بۆ دوو بەش دابەش بکات، کە یەکێکیان لە کۆمەڵگە باڵاترە. بەراوردکردنی گۆڕانی هەلومەرجەکان بە گۆڕینی چالاکیی مرۆڤ یان خۆگۆڕین، تەنیا دەتوانرێت وەک پراکتیکێکی شۆڕشگێڕانە سەیر بکرێت و بە شێوەیەکی عەقڵانی لێی تێبگەین.
(تێزی مارکس سەبارەت بە فۆیەرباخ، تێزی سێیەم)

بە واتایەکی تر هەلومەرجی کۆمەڵایەتی هۆشیاری دیاری دەکات، بەڵام خاڵی گرنگ ئەوەیە کە هەلومەرجی کۆمەڵایەتی لە بەرامبەردا بەرهەمی پراکتیکی شۆڕشگێڕانەی مرۆڤە. ئەم پراکتیزەیە بابەتێکی کۆمەڵایەتییە، لە ڕاستیدا لە شێوەی چالاکی کۆمەڵایەتی و خەباتی چین و جەماوەری خەڵکدا دەردەکەوێت کاتێک “سەردەمی شۆڕشی کۆمەڵایەتی دێت” و ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە دەگێڕن لەو پێشهاتانەدا، بەتایبەت حزب و کەسایەتییەکان لە شۆڕش و بزووتنەوەکاندا.
لە باسە تایبەتەکەماندا سەبارەت بە شۆڕشی ئۆکتۆبەر، پێویستە بەتەواوی بە هەمان میتۆد لە پرسەکە نزیک ببینەوە. پێش هەموو شتێک و لە ئاستێکی بنەڕەتیدا، سۆسیال دیموکراسی ڕووسیا لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا و بە تایبەتی لینین و بەلشەفیکەکان، هەڵگر و هۆکاری و بەرجەستەی ئینسانی شۆڕشی کۆمەڵایەتین کە سەردەمەکەی هاتووە. بەم مانایە لینینیزم بەرجەستەکردنی ئەگەری شۆڕشی سۆسیالیستی و ڕۆڵی ئیرادەی ئینسانەکانە لە بەدیهێنانی ئەم شۆڕشەدا. لینینیزم بەرجەستەکردنی “ماتریالیزمی پراکتیکی”یە. بۆچوون و پراکتیکەکانی لینین و بەلشەفییەکان بەتەواوی لە خاڵی پێچەوانەی ڕەوتی مەنشەفییەکان و بەگشتی ئەنتەرناسیۆنالی دووەهەمە ، کە هەموو شتێک لە ڕوانگەیەکی دیاریکراو و پەرەسەندنخوازییەوە ئاماژە بە گەشەی هێزە بەرهەمهێنەرەکان دەکات. لە ڕووی فەلسەفییەوە ئەم ڕوانگە ئۆلۆسیۆنیستییە(اولوسیونیستی) نوێنەرایەتی ماتریالیزمی میکانیکی فۆیەرباخ دەکات و لە ڕوانگەی سیاسی و چینایەتییەوە نوێنەرایەتی تەسلیم و ڕادەستکردنی دەسەڵاتی سیاسی دەکات بە بۆرژوازی. جگە لەوەش، مەنشەڤیزم لە ڕاستیدا لە سەردەمی شۆڕشی ئۆکتۆبەردا پشتگیری لە حکومەتی کاتی کێرێنسکی دەکرد. ئێستاش ئەو تیۆرییەی کە لە نائامادەیی بارودۆخی ئابووری و کۆمەڵایەتی و دواکەوتوویی ڕووسیا و هتد، بەدوای هۆکارەکانی شکستی شۆڕشی ئۆکتۆبەردا دەگەڕێت، لە ڕاستیدا نوێنەری ئەمڕۆیی ئەم مەیل ڕەوتە و ئایدۆلۆژیای مەنشەفیکییە.

ڕەخنەی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە ئەزمونی سۆڤیەت پێش هەموو شتێک ڕەخنەیە لەم ئایدۆلۆژیای مێنشەڤیکییە. بە بڕوای من، لە بنەڕەتدا، بە دوورکەوتنەوە لە ڕەخنەی قووڵی مەنشەڤیزم (و مەیلی ئینتەرناسیۆنالی دووهەم کە لینین لە ژێر ناوی سۆشیال-شۆڤێنیزمدا ڕەخنەی لێدەگرێت)، دەتوانین بگەینە تێگەیشتنێکی ڕاستەقینە لە ئەزموونی سۆڤیەت و هۆکارەکانی شکستی . وە لەم لێکۆڵینەوەیەدا، داننان بە بزووتنەوە چینایەتییەکان لە ڕووسیا لەو سەردەمەدا ڕۆڵێکی سەرەکی هەیە.

زیادکردنێکی گرنگی مەنسوور حیکمەت بۆ مارکسیزم ئەوەیە کە ململانێی چینایەتی لە ڕێگەی بەریەککەوتنی نێوان بزووتنەوە چینایەتییە جیاوازەکان لە هەر قۆناغێکدا دەردەکەوێت. حیزب و کەسایەتیەکان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ پەیوەست نین بە چینەکانەوە، بەڵکو لە ڕێگەی هەندێک بزووتنەوەی کۆمەڵایەتییەوە نوێنەرایەتی ئامانج و بەرژەوەندی چینایەتی دەکەن. وە دەرئەنجامێکی گرنگی ئەم تیۆرییە، کە بەڕای من دەبێ ناوی بنێین “تیۆری بزووتنەوەی خەباتی چینایەتی”، ئەوەیە کە لە بنەڕەتدا ئەوەی لە مێژووی بزووتنەوەی کۆمۆنیستیدا وەک لادانێکی تیۆری یان پێداچوونەوەگەرایی تێگەیشتووە، جگە لە بۆچوونەکان، سیاسەتەکان و کارکردی بزووتنەوە چینایەتییەکانی دیکە لە ژێر ناوی کۆمۆنیزمدا شتێکی تر نیە. بۆ نموونه ماویزم تیۆری بزووتنه وه ی دژه کۆلۆنیالیزم و دژه فیۆداڵی چاینەیە ، که جگه له سه ڕبه خۆیی و به پیشه سازی کردنی چین هیچ ئامانجێکی تری نییه (و لەژێر ئەو ناوەشدا سەرکه وتووه ). سۆسیال دیموکراسی و چریکیزم، کۆمۆنیزمی ڕووسی و لقەکانی تری کۆمۆنیزمی ناکرێکاری (کە بە گشتی یەکتر تۆمەتبار دەکەن بە ڕیڤیزیۆنیزم) لە کۆتاییدا بەرهەم و ڕەنگدانەوەی بزووتنەوەی چینەکانەکانی تر و بۆ گەیشتن بە ئامانجیترن جگە لە سۆسیالیزم. (بۆ خوێندنەوەی زیاتر لەسەر ئەم بابەتە بڕوانە “جیاوازییەکانمان” لە نووسینی مەنسور حیکمەت).
پێویستە بە هەمان میتۆد و هەڵوێست پێداچوونەوە بە ئەزموونی سۆڤیەت بکرێت. لە ڕووسیا لەو سەردەمەدا دوو بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی بە دوو ئامانجی جیاواز و ئایدیالی چینایەتی لە دژی حکومەتی تزاری چالاک بوون. یەکێکیان بزووتنەوەی کۆمۆنیستی (یان سۆسیال دیموکراسی وەک ئەو سەردەمە پێی دەگوترا) کە بۆ ڕزگاری چینی کرێکار و سۆسیالیزم خەباتی کرد و ئەوی دیکەشیان بزووتنەوەی بۆرژوازی ڕووسییە کە گەورەیی خواز بوون، کە دەیانویست دواکەوتوویی فیۆداڵی نەهێڵن و پیشەسازیکردنی ڕووسیا (بۆ ئەوەی لە وڵاتانی پێشکەوتووی ئەوروپای ڕۆژئاوادا بگونجێت). ئەم دوو بزوتنەوەیە حیزب و هەڵسوڕاو و کەسایەتی تایبەت بە خۆیان هەبوو. لینین و بەلشەفییەکان نوێنەرایەتی بزووتنەوەی یەکەمیان دەکرد و حزبی کادێت و مێنشەفیکەکان سەر بە بزووتنەوەی دووەم بوون. بە واتایەکی تر، مەنشەڤیزم باڵی ڕاستی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی نەبوو، بەڵکو باڵی چەپی بزووتنەوەی بۆرژوازی لیبڕاڵی ڕووسیا بوو. مێەشڤیزم ئامانج و ئایدیالی نەهێشتنی دواکەوتوویی فیۆداڵی و گەشەی بەرهەمهێنان و پیشەسازی ڕووسیای لەگەڵ کادێتەکاندا هاوبەش بوو، بەو جیاوازییەی کە ئەم ئایدیاڵەی لە شێوەی دەستەواژەی چەپ و مارکسیزمدا دەربڕی. هەر لەبەر ئەم هۆکارەیە کە لە دوای شۆڕشی شوبات و دامەزراندنی پارتی کادێت مەنشەفیزم، بە تەواوی وازی لە شۆڕش و خەباتی ڕووخان هێنا و لە ڕاستیدا ڕووبەڕووی بەلشەفیکی شۆڕشگێڕ بووەوە. ئەم بزووتنەوەی پیشەسازییە کە بنکەیەکی تاڕادەیەک گەورەی لە ڕووسیای دواکەوتوو و فیۆداڵی هەبوو، لە دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەر شێوە و فۆڕمی کۆمۆنیزم و بەلشەفیزمی وەرگرت و وردە وردە دەستی باڵای لە حیزب و حکومەتدا بەدەستهێنا. بەم مانایە شکستی شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە شیکاری کۆتاییدا دەرئەنجامی شکستی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی بوو لە بزووتنەوەی ڕیفۆرمخواز و پیشەسازیی خوازی بۆرژوازی ڕووسیا. وردە وردە بیرۆکە و ئایدیالی سۆسیالیزم جێگەی خۆی بە گەشەی پیشەسازی و بەرهەمهێنانی بەرفراوان دا و حکومەتی سۆڤیەت جێگەی گرتەوە بە بیرۆکراسی حکومەتێکی سەروو خەڵکی.

بێگومان ئەم پەرەسەندنە لەسەر بنەمای لاوازی و کەموکوڕیەکانی لینین و بەلشەفییەکان و بزووتنەوەی کۆمۆنیستی بە گشتی لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بووە. بزووتنەوەی کۆمۆنیستی ئەو قۆناغە بە تیۆری بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان و ڕووبەڕووبوونەوەی نێوانیان وەک وەسیلە و هۆکارێک بۆ ڕوودانی ناکۆکی و ململانێی چینایەتی تەیار نەبوو. وە لە ئاکامدا، لە ئاستێکی کۆمەڵایەتیدا، ڕووخساری بەلشەفیزم بە مانا و مارکسیستی و ڕاستەقینە وشەکە – واتە هەڵوەشاندنەوەی کاری بەکرێ و چەوسانەوە- و بە جیاوازی لە هەموو جۆرەکانیدا لەگەڵ سۆسیالیزمدا بە ڕادەیەکی پێویست ڕوون و شەفاف نەبوو پیشەسازیخوازی و ڕەخنەی بۆرژوازی لە تزاریزم. ڕەخنەگرتن لە مەنشەفیزم و شۆڤێنیزمی کۆمەڵایەتی وەک لادەر لە مارکسیزم و ناوهێنانی کەسانی وەک بیلیخانۆف و کاوتسکی بە لادەر و بە گشتی هەڵسەنگاندنی ئەم ڕەوت و کەسانە وەک ڕیڤیزۆنیست و پێداچونەوەخواز – شتێک کە ئەمڕۆ بووەتە نەریت و ڕێگایەکی هاوبەشی لقە جۆراوجۆرەکانی چەپی ناکرێکار لە ڕەخنەگرتن لە نەیارەکانیان، ئەوە دەردەخات کە چەپەکان لەو سەردەمەدا مەیل و حزب و کەسایەتییە سیاسییەکان نەیاندەزانی و هەڵیاندەسەنگاند و بە قووڵی ڕەخنەیان لێدەگرت. ڕەخنەی لینین و بەلشەفیکەکان لە مەنشەفیزم و تەواوی بزووتنەوە ڕیفۆرمخواز و ناسیۆنالیستەکانی ئینتەرناسیۆنالیستی دووەم هەرگیز قووڵتر نەبووەتەوە تا ئاستی ڕەخنە لە بزووتنەوەی ڕیفۆرمخوازی ناسیۆنالیستی بۆرژوازی ڕووسیا.

ئەم لاوازی و کەموکوڕییە تیۆرییەی لینین و حیزبی بەلشەفی تەنیا لە لاوازی مەعریفی سەرکردەکاندا ڕەنگ ناداتەوە بەڵکو لە لاوازی تەواوی بزووتنەوەی سۆسیالیستی چینی کرێکار وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتیشدا ڕەنگ دەداتەوە. بزووتنەوەی سۆسیالیستی لە ڕووسیا لە شەڕی لەگەڵ بزووتنەوەی دژە تزاری بۆرژوازی ڕووسیادا شکستی هێنا، پێش هەموو شتێک، چونکە ئەم دوژمنەی لە فۆرمی ڕاستەقینەی خۆیدا نەناسی، واتە وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی. چەکدارنەبوون بەم تیۆری و تێڕوانینێکی ڕەخنەگرانە بۆ بزووتنەوەی ڕیفۆرمخواز و پیشەسازیخوازی ڕووسیا لاوازییەکی گرنگ بوو کە زەمینەی گەشەسەندنی ئەم مەیلەی لە حیزب و حکومەتی بەلشەفیکدا ڕەخساند. کاتێک ناکۆکی و جیاوازییە سیاسییەکانی نێوان دوو بزووتنەوەی چینایەتیی جیاواز کورتبکرێتەوە بۆ تێنەگەیشتن و پێداچوونەوە و لادان، لەلایەک ڕێگایەک دەکرێتەوە بۆ پاککردنەوەی ڕیزەکانی حیزب و حکومەت لە “هەڵگەڕاوەکان” (سیاسەتێک کە ستالین بە شێوەیەکی بەرفراوان جێبەجێ دەکرد)، و لە لایەکی دیکەوە ئایدیاڵەکان و ئامانجی سۆسیالیزم کورت دەکرێتەوە بۆ ئاستی گەشەی پیشەسازی و شانازی نیشتمانی سۆسیالیستی. وە ئەم دوو فاکتەرە دوو تایبەتمەندی سیاسی-تیۆری سەرمایەداری دەوڵەتی ڕووسیا بوون.

ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە لە نێوان دوو بزووتنەوەی چینایەتی لە سەردەمی شۆڕشی ئۆکتۆبەردا لەسەر ئەو ڕاستییە بوو کە دوای ڕووخانی تزاریزم، لە ڕووی ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە، دەتوانرا دوو ئاسۆ و دوو ئەڵتەرناتیڤ لە ڕووسیا لەو سەردەمەدا بەدی بهێنرێت: ئەڵتەرناتیڤی بۆرژوازی ڕیفۆرمخواز و ئەڵتەرناتیڤی سۆسیالیستی. سیستەمی ئابووری کۆمەڵایەتی کە لە یەکێتی سۆڤیەتدا پێکهات و دامەزرا، یەکەم بەدیل بوو لە شێوەی دووەم، واتە سەرمایەداریی دەوڵەتی لە ژێر ناوی سۆسیالیزمدا. بە بڕوای مەنسور حیکمەت، شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە ڕووی ئەرکە ئابوورییەکانییەوە، لە جێبەجێکردنی سۆسیالیزمدا شکستی هێنا. ئابوری سەرمایەداری دەوڵەتی جێگەی ئابوری سۆسیالیستی گرتەوە و لەپاڵ ئەویشدا ئەو سەرخانە گونجاوەلەگەڵ ئەم سەرمایەدارییە، سەرکوتکردنی ئازادییەکان، دیکتاتۆری تاک حزبی، تۆتالیتاریزم و هتد، پێکهێنرا و زاڵ بوو بەسەر کۆمەڵگادا. بە واتایەکی تر پراکتیکی لینین و بەلشەفییەکان لە سەردەمی شەڕی ناوخۆدا هەرچییەک بووبێت، شکستی سۆسیالیزم و سەرهەڵدان و گەشەی سەرمایەداریی دەوڵەتی لە ڕووسیا لە دوای کۆتایی هاتنی شەڕی ناوخۆ بە ناچاری سەرخانی لێکچووی – دیکتاتۆریەتێکی تاک حزبی و تۆتالیتاریزم. لەگەڵ خۆی هێنا دەهێنێت.
لە ڕاستیدا پاشخانی بابەتیی و ڕاستەقینەی ئەوەی بە ستالینیزم و تۆتالیتاریزم دەناسرێتەوە، سەرمایەداری دەوڵەتی بوو، بەڵام هەر ئەو ڕاستییەی کە سۆسیالیزم لە ڕووسیا جێبەجێ نەکرا و سەرمایەداری دەوڵەتی توانی فۆرم و ڕواڵەتی سۆسیالیزم وەربگرێت، ئەوەمان بۆ دەردەخات کە بزووتنەوەی سۆسیالیستی بەڕادەی پێویست قووڵ و هەمەلایەنە جیاوازی خۆی لەگەڵ بزووتنەوە چینایەتییەکانی دیکەدا ڕوون نەکردۆتەوە – کە لە ڕوانگەی ئامانج و بەرژەوەندییەکانی خۆیانەوە ڕەخنەیان لە تزاریزمیش گرتووە. ئەم ڕوونکردنەوە و تیشک خستنە سەر جیاوازیانە دەبێ هەم لە ڕەهەندی تیۆری-سیاسی و بە تایبەتی لە ڕەهەندێکی بزووتنەوە و هەم لە پراکتیکی کۆمەڵایەتیدا (لە ئاستی ئامانج و بەها و نەریتە پراکتیکییە- خەباتکارانەکاندا کە بزووتنەوەیەک خۆی دەناسێت و کۆمەڵگا دەناسێت). وە ڕۆڵی حزب و کەسایەتییەکان لە هەردوو ڕەهەندەکەدا یەکلاکەرەوەیە.

بە بڕوای من دوو تایبەتمەندی سەرەکی بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە ئاستێکی بنەڕەتی ئەمڕۆدا جیاوازی خۆی لە کۆمۆنیزمە غەیرە کرێکارییەکان ئاشکرا دەکات. یەکەم تایبەتمەندی جەختکردنەوە لەسەر ئەم ڕاستییە و کێشانی ڕووخساری کۆمەڵایەتی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی چ لە بواری تیۆری و سیاسی و بە تایبەتی لە ڕووی پراکتیکییەوە، لەسەر ئەو ڕاستییە دامەزراوە کە سۆسیالیزم جگە لە هەڵوەشاندنەوەی چەوسانەوە و کرێ گرتە هیچ مانایەکی نییە. بە واتایەکی تر ئایدیاڵ و ستراتیژی و هەروەها ئامانجی دەستبەجێ و پراکتیکی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی گەشەی پیشەسازی و لابردنی چاکسازییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان نییە، بەڵکو هەڵوەشاندنەوەی چەوسانەوە و کاری کرێ گرتەیە و هەموو ئینسانیەت، ئازادیخوازیی و یەکسانیخوازی کۆمۆنیزم لەم ڕاستییەدایە. سیمای دووهەمیش بریتییە لە ڕاگەیاندن و پابەندبوونی کردەیی لەسەر بنەمای ئەو ڕاستیەیە کە بنەمای سۆسیالیزم ئینسانە و لە هیچ بارودۆخێکدا و لە هیچ قۆناغێکدا ناتوانرێت ئازادی و یەکسانی و ماف و کەرامەتی مرۆڤ پێشێل بکرێت بە بیانووی گەیشتن بە ئامانجی کۆتایی سۆسیالیزم.

ئەم هێڵ و ئاراستەکردنە کە لە بنەڕەتدا لە هەموو ئەدەبیاتی حیزبەکەماندا دەگەڕێتەوە بۆ مەنسور حیکمەت، هەر لە بەرنامەی دونیایەکی باشتر و جیاوازییەکانمانەوە تا دەگاتە باسکردنی حکومەت لە قۆناغی شۆڕشگێڕانەدا و باسەکانی بولیتینی سۆڤیەت و هتد لە هەموو بوارەکانی چالاکییدا لێکدراوەتەوە و ڕوون کراوەتەوە.و پراکتیکی حزبی، لە چالاکیی و نەخشەکاری خەباتکارانە و ڕێکخراوەیی لە بزووتنەوەی کرێکاریدا تا دەگاتە ڕێکخستنی هەڵمەت و بزووتنەوە کۆمەڵایەتییە ڕادیکاڵەکان دژی ئایین و ئیسلامی سیاسی، دژی بێمافی ژنان، دژی لەسێدارەدان و بەردبارانکردن، لە بەرگریکردن لە مافی پەنابەران، لە بەرگریکردن لە منداڵان و بەگشتی چاودێرێک بووە لە بەرامبەر هەموو ئەو جیاکاری و کوێرەوەریانەی کە بەهۆی سیستەمی سەرمایەدارییەوە دروست بووە.

ئەم تایبەتمەندییانە نیشانەی پێشکەوتنی بزووتنەوەی کۆمۆنیستین و لەم پێشکەوتنەدا ئەزموونی سۆڤیەت و شیکردنەوە و پێداچوونەوە و ڕەخنە و فێربوون لێی ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی هەبووە. ئەگەر بزووتنەوەی کۆمۆنیستی سەرەتای سەدەی بیستەم، تایبەتمەندییە تیۆری و سیاسی و پراکتیکییەکانی بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاریی ئەمڕۆی هەبوایە، بە دڵنیاییەوە دەتوانین بڵێین شۆڕشی ئۆکتۆبەر شکستی نەدەهێنا. ئەگەر بەلشەفیەت وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی دیدێکی ڕوونی بۆ سۆسیالیزم و سیاسەت و ڕێوشوێنە ئابوورییە پێویستە کانی بۆ بەدیهێنانی سۆسیالیزم – وەک ئەوەی لە پیشەسازیخوازی و گەشەی ئابووری و هتد جیابکرێتەوە – هەبوایە و کاریان لەسەر بکردایە، ئەوا سەرمایەداریی دەوڵەتی لە ڕووسیادا پێی نەدەگرت، و ئەگەر ئاڵای خەبات دژی لەسێدارەدان و چەوساندنەوە لە ڕیزی یەکەمی خەبات بۆ ئازادییە سیاسییە بێ مەرجەکانەوە بوایە، وە ئەگەر ڕایبگەیاندایە کە بنەمای سۆسیالیزمئینسانەو ئەم ڕاستییەی لەهەر هەنگاوێکی کردەیدا بخستایەتە بەر چاوی کۆمەڵگا ، سەرمایەداری دەوڵەتی هەرگیز نەیدەتوانی خۆی بە سۆسیالیزم ناوبەریت و شۆڕش بەرەو شێواندن و شکست ببات. لە دۆخێکی وادا بزووتنەوەی ڕیفۆرمخوازی بۆرژوازی ڕووسیا ناچاربوو کە مل بدات بە شەڕێکی ڕووبەڕوو و ئاشکرا لەگەڵ بزووتنەوەی کۆمۆنیستیدا و تەنانەت ئەگەر لەم شەڕەشدا سەربکەوێت، ئەم سەرکەوتنە تەنیا لەگەڵ شکستی ڕوونی بزوتنەوەی کۆمۆنیستدا دەبێت و بە ناکۆکی تەواو لەگەڵ ئامانج و سیاسەتەکانی بەلشەفیزم، و نەک لە ژێر ناوی ئەودامومکین بوو. .

تێگەیشتنی کۆمۆنیستی لە دیکتاتۆریەت و ئازادی
پرسێکی سەرەکی لە پشکنینی ئەزموونی سۆڤیەت و فێربوون لێی، پرسی ئازادییە سیاسییەکانە. شکستی ئەزمونی سۆڤیەت بووە هۆی ئینکاری تەواوەتی ئازادییە سیاسییەکان (ئازادی قسەکردن، قەڵەم، ڕێکخستن، حیزب و هتد) و زاڵبوونی ماشێنێکی سەرکوتکەری حیزب-دەوڵەت لە ڕووسیا و ئەمەش لە بەرامبەردا زەمینەی بۆ توندترین هێرشی بۆرژوازی جیهانی دژی سۆسیالیزم و کۆمۆنیزم. دیکتاتۆری سەرمایەداری دەوڵەتی ڕووسیا خۆی بە سۆسیالیزم ناودەبرد و بە زمان و ڕواڵەتی مارکسی و کۆمۆنیستی خۆی ڕەوایەتی دەدا و ئەمەش لەبارترین هەلومەرجی بۆ حکومەتەکان و میدیاکان و ئەکادیمیستەکان و شارەزایانی بۆرژوازی جیهانی ڕەخساند کە لە گۆشەی دیموکراسی داڵدەدراوەوە هێرش بکەنە سەر کۆمۆنیزم و سۆسیالیزم.. هێنا کە تا ئەمڕۆش بەردەوامە.
بۆیە لە پێداچوونەوەی کۆمۆنیستی بە ئەزموونی سوریادا، مامەڵەکردن لەگەڵ پرسی ئازادییە سیاسییەکان جێگەیەکی گرنگی هەیە. سەرەتا پێویستە جەخت لەوە بکەینەوە کە بە بڕوای کۆمۆنیستەکان، ئازادی مانا و چەمکێکی زۆر بەرزترو قووڵتری هەیە لە ئازادییە سیاسی و یاساییەکان. ئازادی، پێش هەموو شتێک و لە بنەڕەتترین ئاستدا، واتە ئازادی لە زۆرەملێ و سنووردارکردنی بابەتیی ئابووری و کۆمەڵایەتی لە سیستەمی سەرمایەداری و هەموو کۆمەڵگە چینایەتییەکان، واتە لەناوبردنی کۆیلایەتی کرێ و ڕزگارکردنی ئینسان لە زەروورەتی فرۆشتنی هیزی کاری خۆی بۆ دابینکردنی بژێوی ژیان، واتە ڕزگاربوون لە کۆیلایەتی ئابووری و کولتووری واتە ڕزگاربوون لە هەموو جۆرە جیاکاری و نایەکسانییەک کە ڕێگە نادات مرۆڤەکان کۆنترۆڵی ژیانی و چارەنووسی کەسی و کۆمەڵایەتی خۆیان لە دەتیاندا بێت. سۆسیالیزم بزووتنەوەیە گەڕاندنەوەی ئیرادەیە بۆ ئینسان و ئەم بوونە خاوەنی ئیرادەییە لە سەرەتاترین ئاستدا مەرجی مسۆگەرکردن و زامنکردنی ئازادییە سیاسی و یاساییەکانە.

خاڵی دووەم ئەوەیە کە ئازادیخوازی قووڵی بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری، ڕاستەوخۆ هاوتایە لەگەڵ ڕەخنەی قووڵ و هەمەلایەنەی بزووتنەوەکەمان لە دیکتاتۆرییەت. لە ڕوانگەی ئێمەوە دیکتاتۆرییەت دەرئەنجامی تایبەتمەندی ئەخلاقی دیکتاتۆرەکان، عەقڵیەتی دواکەوتووی جەماوەری مرۆڤەکان ( شوێنکەوتوان، کەسایەتی پەرستی، دیکتاتۆر قبوڵکردن، و ئەو تێزەی کە دەڵێت “ئەوە لە ئێمەیە ،هی ئێمەیە”)، مێژوویی و ئابوورییە دواکەوتوویی کۆمەڵگا، کەمووکوڕی و نەبوونی نەریت و کولتووری دیموکراسی، لە کۆمەڵگە و لە نێو حیزب و ڕۆشنبیراندا نییە (قبوڵ نەکردنی بیروڕای جیاواز و ” لەسەر شکستی بیرمەندانی تر “)، هتد و هتد. ئەم جۆرە سەرنجانە ڕەخنەیەکی ڕووکەش و کورتبینانەیان لە دیکتاتۆریەت هەیە و ئازادیخوازی ئەوانیش بە هەمان شێوە ڕووکەش و کورتبینە. هەموو بزووتنەوە و حزب و تیۆریزەکردنێک بەقەد ئەوەی دەیەوێت بیگۆڕێت، بەقوڵی دەچێتە دژایەتیکردن و ڕەخنەگرتن لە بارودۆخی هەبوو و دەچێتە ناو واقیعەوە. کەسێک کە دەیەوێت گۆڕانکاری ڕووکەش و ڕواڵەتی لە بارودۆخی هەبوودا، بە سروشتی پێویستی بە شیکردنەوە و تیۆری و هەڵوێستی ڕەخنەیی هەمان ئاستی ڕووکەش و ڕواڵەتیە هەیە. بۆ نموونە لە بارودۆخی سیاسی ئێراندا، بزووتنەوەی نەتەوەیی- ئیسلامی هەمیشە ویستوویەتی پشکی زیاتری لە حکوومەتدا هەبێت و لە ئەنجامی دژایەتی و ڕەخنەکانی لە دیکتاتۆرییەتی ئێستا، لە “قۆرخکاری” وەلی فەقێ و فراکسیۆنەکەی لە حکومەتدا تێناپەڕێت. یان بزووتنەوەی شاخوازی و ناسیۆنالیزمی مەزنخوازی ئێرانی کە هیچ دژایەتییەکی لەگەڵ دیکتاتۆری ئیمپراتۆریدا نەبووە و نییە، هەموو ڕەخنەکانی لە کۆماری ئیسلامی نەزانی و نەخوێندەواری و ناشارەزایی و بێتوانایی بەرپرسان و ئاخوندەکانە (ئەمەش بە جیاکردنەوەی حساب بۆ پیاوانی ئایینی باش و عەقڵانی بەو هیوایەی کە لە سیستەمی ئیمپراتۆری داهاتوودا لقی ئایینی دەربارەکە پێکبهێنن). بێگومان ئه م جۆره دژایه تی و ڕه خنه له ڕژێمه دیکتاتۆره کان ته نیا تابەت به ئێران نییه . بەستنەوەی دیکتاتۆری بە کولتوری نەتەوەیی (کە بە تەواوی بە تێزی ڕێژەگەرایی کولتووری تیۆریزە کراوە)، بە دواکەوتوویی ئابووری و کۆمەڵایەتی (بەتایبەت لە دۆخی بەناو جیهانی سێیەم و وڵاتانی تازەپێگەیشتو) و بە تایبەتمەندی کەسیی دیکتاتۆرەکان (نموونەی هیتلەر). ) ڕەوتێکی باوە لە نێوان بزووتنەوە و حزب و کەسایەتییە سیاسییەکاندا لە سەرانسەری جیهاندا.

لە بەرامبەر ئەم جۆرە بزووتنەوە و تێڕوانینانەدا، بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری جەخت لەوە دەکاتەوە کە لە هەلومەرجی جیهانی ئەمڕۆ و لە هەموو شوێنێکدا، ڕیشەی دیکتاتۆرییەت لە پێداویستییەکانی بەرهەمهێنان و بەرهەمهێنانەوەی سەرمایەداریدایە. لە هیچ شوێنێکی جیهاندا، لە ئەمریکا و وڵاتانی دیکەی پیشەسازیی ڕۆژئاواوە تا وڵاتانی تازەپێگەیشتووی و دواکەوتوو، جەماوەری خەڵک دەسەڵاتیان لە سیاسەت و ئابووری و ژیاندا نییە، بە وردی لەبەر ئەوەی چینی سەرمایەداری لە هەموو شوێنێک حوکم دەکات و لە هەموو شوێنێکدا کۆمەڵگا کۆنترۆڵ دەکات، ئەوان ڕێکخراویان کردووە و لەسەر بنەمای قازانج و قازانج هێنان بەڕێوەدەچێت نەک پێویستی خەڵک. لە ناوەڕاستی قەیرانی سییەکانی سەدەی ڕابردوودا، هیتلەر وەک بەرجەستەکردن و نوێنەری بۆرژوازی ئەڵمانیا هاتە سەر دەسەڵات و تەواوی جەنگی جیهانی دووەم بۆ دووبارە دابەشکردنەوەی جیهان لە نێوان زلهێزە سەرمایەدارییە گەورەکانی ئەو سەردەمەدا پێکهات. بە واتایەکی تر کێشەکە پێویستی سەرمایە بوو لە ئەڵمانیا و لە وڵاتانی ڕۆژئاوا بە گشتی، نەک سیفەتی دیکتاتۆر کە بەهۆی هیتلەر و شەڕخوازی و تەماحەکانیەوە دروست بوو یان مەیلی دژە فاشیستی حکومەتە دژبەرەکانی.
دیکتاتۆری ڕووت لە وڵاتانی بەناو “جیهانی سێیەم”یشەوە سەرچاوەی گرتووە لە مەرجەکانی کارکردنی سەرمایە لە بارودۆخی ئابووری ئەو وڵاتانەدا. سەرمایەداری لەم جۆرە وڵاتانەدا بە گشتی پێویستی بە دیکتاتۆرییەکی توند هەیە بۆ ئەوەی بتوانێت قازانجی خۆی لە کێبڕکێ لەگەڵ وڵاتانی پیشەسازی پێشکەوتووتردا بپارێزێت.وەک نموونە، دیکتاتۆری سەرمایە لە ئێراندا، چ لە ئێستادا و چ لە سەردەمی پەهلەوییەکان، زۆر توندوتیژتر و سەرکوتکەرترە لە بۆ نموونە فەرەنسا، ئینگلتەرا و وڵاتانی دیکەی ڕۆژئاوا، بەڵام ئەم جیاوازییە هیچ پەیوەندییەکی بە تایبەتمەندیە مێژوویی و کولتوورییەکان و هتد نیە. مەنسوور حیکمەت و حیزب و بزووتنەوەکەمان چالاکییەکانی دیکتاتۆرییەت لە ئێران لەگەڵ مەرجەکانی بەرهەمهێنان و بەرهەمهێنانەوەی سەرمایەداری لە هەلومەرجی تایبەتی ئابووریی سەرمایەداریی ئێراندا ڕوون کردەوە.
(بڕوانە نامیلکەی “ئەفسانەی بۆرژوازی نیشتمانی و پێشکەوتنخواز” و “بزووتنەوەی جووتیاران دوای چارەسەری ئیمپریالیستی کێشەی کشتوکاڵی” لە ماڵپەڕی مەنسوور حیکمەت http://hekmat.public-archive.net)

ئێستاش لە بنەڕەتترین ئاستدا هۆکاری دیکتاتۆرییەتی کۆماری ئیسلامی – بردنە سەر دەسەڵاتی ئەم حکومەتە و پاراستنی لە دەسەڵاتدا – جگە لە مانەوەی سیاسی و ئابووریی سیستەمی سەرمایەداری لە ئێران هیچی تر نییە.

دەرئەنجامێکی سیاسی ئەم ڕەخنە ڕادیکاڵە لە دیکتاتۆریەت، جا چ لە ئێران بێت یان لە هەر وڵاتێکی تردا، ئەوەیە کە ئازادی بە مانای هەمەلایەنە و قووڵی ڕزگاری مرۆڤ، کە لە سەرەوە ڕوون کراوەتەوە و لە کۆمەڵگایەکی وەک ئێراندا تەنانەت لە هەمان کاتدا بە مانای ئازادییە سیاسییەکان دێت ئاستێک وەک وڵاتان ڕۆژئاواییبوون تەنها بە لەناوبردنی سەرمایەداری لەم وڵاتانەدا دەکرێت. دیارە لە کۆمەڵگای ئێراندا وەدیهاتنی تەنانەت سەرەتاییترین ئازادییە سیاسییەکانیش، ئازادیی قسەکردن و چاپەمەنی، ڕێکخستن و حیزبی و هتد، بەستراوەتەوە بەسڕینەوە و لەناوبردنی سیستەمی سەرمایەدارییەوە. ئەو دیکتاتۆرییەتە ڕووت و توندوتیژانەی کە کۆماری ئیسلامی مومارەسەی دەکات، بە هۆی بیروباوەڕی ئیسلامی یان تەماحی ئاخوندەکان و هتدەوە نییە، ئەم دیکتاتۆریەت لە جۆری ڕژێمە پاوانخوازە مەزهەبییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست نییە، بەڵکو ئەم ەدیکتاتۆریەتە پێویستە بۆ کارکردنی سەرمایە لە ئێرانی ئەمڕۆدا و بۆ لەناوبردنی ئەم دیکتاتۆریەتە و نەک هەر گۆڕینی فەرمی لە ئیسلامییەوە بۆ شاهانە و هتد.ئەبێت بناغەو زەمینە ئابوریەکانی لەناو ببرێت واتە سەرمایەداری تێکبشکێنرێت.

بۆیە ئەو بزووتنەوەیەی کە خەبات بۆ سڕینەوەی سیستەمی سەرمایەداری دەکات، بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری، تاکە بزووتنەوەیە کە توانای دابینکردنی ئازادییەکانی هەیە، چ لە قووڵترین ئاست و چ وەک ڕزگاریخوازی و گەڕاندنەوەی ئیرادە بۆ مرۆڤ، و بە مانای سیاسی، یاسایی و ئازادییە مەدەنییەکان لە کۆمەڵگادا. لە ژیانی ڕاستەقینەدا و لە تیۆری و سیاسەتە کۆمۆنیستەکاندا، کە ڕەنگدانەوە و ڕوونکردنەوەی ژیانی ڕاستەقینە و ڕێگای گۆڕین و باشترکردنی، ئازادی جیا نییە لە یەکسانی، و مرۆڤەکان لە کۆمەڵگایەکدا کە لەسەر بنەمای نایەکسانی – واتە هەموو کۆمەڵگا سەرمایەدارییەکان – تەنانەت ئەگەر هەیانبێت ئازادییە سیاسییەکان لەسەر کاغەز دان بەوەدا دەنرێت کە لە ڕووی پراکتیکییەوە ئازاد نین.

دوا خاڵ کە پێویستە جەختی لەسەر بکرێتەوە بە تایبەتی لە شرۆڤەی ئەزمونی سۆڤیەتدا ئەوەیە کە ڕەخنەی قووڵ لە دیکتاتۆریەت و جەختکردنەوە لەسەر پەیوەندی نێوان یەکسانی و ئازادی بە مانای دواخستنی خەبات بۆ ئازادییە سیاسی و مەدەنییەکان لە کۆمەڵگەی ئێستادا بۆدوای دەستەبەرکردنی یەکسانی و وەدیهێنانی سۆسیالیزم نیە، بەڵکو جەختە لەسەر پێویستی دەست بردن بۆ ڕەگ و ڕیشەی بابەتیی و ئابووری دیکتاتۆریەت دەکاتەوە. لە ژێر کاریگەری هیچ هەلومەرج و پاساوێکدا، بەدیهێنانی ئازادییە سیاسییەکان و دابینکردنی ئازادیی گشتی لە هەر ئاستێکدا ناتوانرێت و نابێ بە خەبات بۆ یەکسانی و بەدیهێنانی یەکسانی ببەسترێتەوە. ئێمە هەمیشە جەختمان لەسەر خەبات بۆ ئازادی و هەموو ئازادییەک هەر ئەمڕۆ کردوەتەوە و وەک ئامانجێکی دەستبەجێ شانبەشان و وەک بەشێک لە خەبات بۆ بەدیهێنانی سۆسیالیزم هەر ئەمڕۆ و وەک ئامانجێکی دەستبەجێ جەختمان کردووەتەوە و ئەمەش تایبەتمەندییەکی کۆمۆنیزمی کرێکارییە لە جیاکردنەوەی نەک تەنها لە بزووتنەوە لیبراڵەکان.وە ڕاستڕەوەکان بەڵکو لە جۆرەها هێزی چەپی ناکرێکاری و کۆمۆنیزمە بۆرژوازییەکانیشە.
هەروەها ئەم خاڵە کۆتاییە لە ڕوانگەی میتۆدۆلۆژییەوە گرنگە و شایەنی ڕەچاوکردنە. لە میتۆدۆلۆژیای مارکسیستیدا زانینی یاساکانی مێژوو و پێشهاتە سیاسییەکان بەسوودە بۆ زانینی ڕێگای گۆڕانکاری و لەناوبردنیان. بە بڕوای مارکس نەک تەنها بۆ دروستکردن بەڵکو بۆ لەناوبردنی دیاردەیەک دەبێت یاساکانی بزانرێت. چینی کرێکار و بزووتنەوەی سۆسیالیستی دەبێت ڕێساکانی کاری سەرمایەداری بزانن بۆ ئەوەی ڕێگاکانی ڕەخنەگرتن و ڕەتکردنەوەی بزانن و جێبەجێی بکەن. بەڵام لێکدانەوەیەکی دیکە هەیە – کە لە چەپی غەیرە کرێکاریدا تەواو باو و ئاساییە – کە لە داننان و جەختکردنەوە لەسەر یاسا بابەتییەکانی کارکردنی سەرمایە و ملکەچبوون بۆیان کۆتایی دێت. ئەمە لێکدانەوەیەکی پاسیڤیستی و ئۆلۆشنیستی مارکسیزمە، کە بە پێچەوانەی و لە خاڵی پێچەوانەی ماتریالیزمی پراکتیکی مارکسدا، لە یاساکانی مێژووەوە لە گەشەکردنی هێزە بەرهەمهێنەرەکان تێدەگات و هەر گۆڕانکارییەک دەسپیریت بە کارکردی یاسا بابەتییەکان .

بۆ گەیشتن بە ئازادی و یەکسانی و خۆشگوزەرانی – بۆ گەیشتن بە کۆمەڵگایەکی مرۆڤدۆستانە – پێویستە ژێرخانی ئابووری بگۆڕدرێت، بەڵام خەباتی چینایەتی خەباتێکی سیاسییە، جەمسەرگیری لە دەوری پرسە سەرخانییەکان دەکرێت و دواجار ئەرکەکە دیاری دەکرێت. لە کۆتاییدا بە بڕوای مەنسوور حیکمەت، “کلیلی گۆڕینی جیهان” گەشەی هێزی بەرهەمهێنەر و گۆڕانی ئابووری و ژێرخانی نییە، بەڵکو دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی سیاسییە، و لە پێناو دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی چینی کرێکار، یەک دەبێت لە پێگەی پێشەنگی بەرەنگاربوونەوەی هەموو هەڵاواردنەکان و نایەکسانی و نادادپەروەرییەکان لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا، لەوانە و بە تایبەتی لە کۆمەڵگەیەکی وەک ئێراندا، وەک ئاڵای خەبات بۆ ئازادییە سیاسی و مەدەنییەکان دەربکەوێت. تێزی “کاتێک یەکسانی هاتە دی، ئازادیش بەدی دێت” ڕەنگە بۆ لێکدانەوە و ڕوونکردنەوەی جیهان سوودی هەبێت، بەڵام بۆ پراکتیکی شۆڕشگێڕانە بۆ گۆڕینی جیهان سوودی نییە.

دەرئەنجامێکی تری ئەم تێزە ئەوەیە کە ئازادییە سیاسییەکان بکرێنە قوربانی بۆ گەیشتن بە یەکسانی. ئەگەر بمانەوێت بە وەدیهاتنی سۆسیالیزم هەموو ئازادیەکان بەدەست بهێنین، ئەوا دەکرێت ئازادیەکان (لە ڕیزەکانی دژە خەڵک، هێزی دژە شۆڕش، حزبە بۆرژوازییەکان، دوژمنانی خەڵک و هتد) لە ڕێگادا بەرتەسک بکرێنەوە و لێ بسەندرێنەوە بۆ یەکسانی (نکۆڵیکردن لە ئیستغلالکردن و کرێ و هتد). لەم ڕوانگەیەوە لە فۆرماڵیزم و یاساییبوونی ئازادییە سیاسییەکان لە کۆمەڵگا چینایەتییەکاندا، دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە ئەو ئازادییانە گرنگ و بنچینەیی نین، بۆرژوازین و هەر بۆیە دەتوانرێت پشتگوێ بخرێن. وا دیارە چینی کرێکار چ لە خەباتی ڕوخاندنی سیاسی بۆرژوازی یان دوای گەیشتن بە دەسەڵاتی خۆی، تەنها ئازادی بۆ خۆی بوێت و تەواو. وا دیارە داننان بە ئازادی بۆ هەموو هاووڵاتیان، خەباتکردن بۆ بەدیهێنانی و پابەندبوون پێیەوە دوای دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات، بابەتێکی لیبڕاڵ و بۆرژوازییە. و هەر بۆیەش بۆ بەدیهێنانی دۆزی کرێکار – واتە یەکسانی و سۆسیالیزم – کۆمۆنیستەکان نەک هەر ڕێگەپێدراون بەڵکو پابەندن بە سنووردارکردن یان نکۆڵیکردن لە ئازادی حزبەکان و چاپەمەنی و هونەری بۆرژوازی.

لە بەرامبەر ئەم مەیلانە و لێکدانەوە دژە کرێکارییەکان بۆ ئازادی و خەبات بۆ ئازادی، کۆمۆنیزمی کرێکاری، چ لە هەلومەرجی ئەمڕۆدا و چ لە خەباتی دژ بە بۆرژوازی و لە داهاتووی دەستبەسەرداگرتنی سیاسیدا، بەرگری لە ئازادییە سیاسییە بێ مەرجەکانی هەموو ئەندامانی کۆمەڵگا دەکات و پابەند دەبێت دەسەڵات.دەخات. ئەگەر ئازادیخوازی بۆرژوازی و ئیدیعای حکومەتە بۆرژوازییەکان سەبارەت بە ئازادی و مافەکانی خەڵک بە تەواوی خاڵی و پوچ بێت، ئەوا بە ئازادیخوازی ڕاستەقینە و پراکتیکی چینی کرێکار و پابەندبوونی حکومەتی کرێکاری، بەرەنگاری بۆرژوازی دەبینەوە بۆ دابینکردنی ئازادییە سیاسی و مەدەنییە گشتگیرەکان بۆ هەموو ئەندامانی کۆمەڵگا.
زانین و هۆشیاریمان بە ڕەگ و ڕیشەی ئابووری و کۆمەڵایەتی دیکتاتۆرییەت و سەرکوتکردن و نکۆڵیکردن لە ئازادییەکان بەو مانایە نییە کە بەدیهێنانی ئازادییەکان دوابخەین بۆ دوای گۆڕانکارییە ئابوورییەکان، بەڵکو بەو مانایەیە کە ڕێگای کردەیی و واقیعی بەدیهێنانی ئازادییە سیاسییە هەمەلایەنەکانە کە دەیانەوێت بەدی بهێنرێن ئێمە یەکسەر دەیانناسین و بەکاریان دەهێنین. هەروەک چۆن بانگەشەی ئێمە بۆ بنبڕکردنی هەژاری و کێشە کۆمەڵایەتییەکانی تر و دەستەبەرکردنی خۆشگوزەرانی گشتی خەڵکیش تەنها ئایدیاڵێک نییە، بەڵکو دەزانین چۆن ئەو ئامانجانە بە هەڵوەشاندنەوەی ئیستغلال و نەهێشتنی بەرهەمهێنان لەپێناو قازانجدا کردەیی وجێبەجێ بکەین.

ئەم جۆرە مامەڵەیە لەگەڵ پرسی ئازادییە سیاسییەکاندا لە ڕوانگەی بانگەشە و کۆکردنەوە و ڕێکخستنی کۆمەڵگاشەوە بۆ بەدیهێنانی شۆڕشی سۆسیالیستیش زۆر گرنگە. لەمڕۆوە لە ڕیکلامەکانماندا و لە پراکتیکی ڕۆژانەماندا دەبێت بەرجەستە و نوێنەری بەرگریکردن لە ئازادییە بێ مەرجەکان و ڕووبەڕووبوونەوەی دەمارگیری و تابۆ و سنووردارکردنەکانی (وەک نەتەوەیی، ئایینی، ئەخلاقی و هتد) بین کە بۆرژوازی لەسەر.رێگای ئازادی دادەنێت. ئەمە تەنها پرسێکی تاکتیکی-شەڕ نییە، بەڵکو بەتەواوی لەگەڵ ئایدیالی سۆسیالیستی و ئامانجی ئێمەدا دەگونجێت، لەگەڵ ئایدیالی یەکسانی ئابووری، کۆمەڵایەتی و یاسایی هەموو هاووڵاتیان و لەگەڵ ئەوکۆمەڵگای مرۆڤایەتیەی کە دەمانەوێت جێگەی کۆمەڵگەی چینایەتی بگۆڕین. بۆ بزووتنەوە و حیزبی کۆمۆنیزمی کرێکاری، تاکتیک و ستراتیژ، ئامانج و ئامرازەکان بە تەواوی یەکدەگرنەوە. ناتوانیت بەلای ڕاستدا بگەڕێیت بۆ ئەوەی بگەیتە ئامانجێکی چەپ. بۆ گەیشتن بە ئامانجی کۆتایی ئازادی، مەحاڵە ئازادی نەیاران زەوت بکرێت یان جەلادەکان لە سێدارە بدرێت. حکومەتە سەرکوتکەرەکان هەمیشە بە چەواشەی دژایەتی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکان و پیرۆزییەکانی ئایینی و هتد لە نەیارەکانیان داوە. حکومەتی شۆڕشگێڕی چینی کرێکار ناتوانێ ئەمجارە بە هەمان شێوە لە ژێر ناوی “دژە پرۆلیتاریا” و “دژە شۆڕشگێڕ” و “بورژوازی” و هتد بەردەوام بێت. ئەمڕۆ کۆماری ئیسلامی زۆرێک لە نەیارانی خۆی بە چەواشەی “دژە شۆڕشگێڕ” دەنێرێتە نێو دەیان سپێرێت بە دەستەی لەسێدارەدان. به پێچه وانه ی ئه م سیاسه ته به رده وامه ی هه موو حکوومه ته سته مکاره کان به درێژایی مێژووی کۆمه ڵگەی چینایه تییەکان، حکوومه تی شۆڕشی کرێکاری ناچاره هه موو جۆره پیرۆزییه کان و تابو ودەمارگیر ییه کان له ناو ببات که له ژێر ناوی نه ته وه یی ، ئایین، ئەخلاق، تەنانەت شۆڕشیش. له ڕێگه ی ئازادییه سیاسییه کاندا وه ستاون هەر لەو ڕۆژەوە کە دەگەیتە دەسەڵات، ئازادییە بێ مەرجەکان بەفەرمی بناسە و جێبەجێی بکە.

ئەمە بەو مانایە نییە کە ڕێگە بە هێزە دژە شۆڕشەکان بدرێت ئەو کارانە بکەن کە لە ڕووی یاساییەوە لە کۆمەڵگادا بە تاوان دادەنرێت. ڕووبەڕووبوونەوەیەکی یەکلاکەرەوە لەگەڵ ئەم کردار و چالاکییانەی هێزە دژە شۆڕشگێڕییەکان شتێکە کە لە هەموو حاڵەتێکدا دەبێ بە سەلماندن و نیشاندانی تاوانەکانی ئەو هێزانە ئەنجام بدرێت. تا ئازادییە سیاسییەکان لە کۆمەڵگەی فراوانتردا بەدی بهێنرێن، مامەڵەکردن لەگەڵ چالاکییە دژە ئینسانییەکان و پیلانگێڕی و تێکدانی هێزە دژە شۆڕشەکان ئاسانتر و کاریگەرتر دەبێت. ئەمەش بە تایبەتی لە قۆناغە شۆڕشگێڕییەکاندا گرنگە – قۆناغێک کە حکومەت کە لە شۆڕشەوە دەردەچێت هێشتا لە ڕووی سیاسییەوە دامەزراوە. (لە بەشی داهاتوودا زیاتر لەسەر ئەم بابەتە ڕوون دەکەمەوە).

لە ڕوانگەی پراکتیکییەوە، ئازادییە سیاسییەکان لە پراکتیکی شۆڕشگێڕانەی چینی کرێکاردا لە ئۆپۆزسیۆن و لە حکومەتدا جێگەیەکی گرنگیان هەیە. هەر دواکەوتنێک لە بەرگریکردن و بەدیهێنانی ئازادییە سیاسییەکان دەتوانرێت بە خێرایی وەک چەکێک دژ بە چینی کرێکار بەکاربهێنرێت. بە درێژایی مێژوو چینە دەسەڵاتدارەکان ئیستغلالکراوەکانیان سەرکوت کردووە و لە سێدارەیان داوە. سنووردارکردن و نکۆڵیکردن لە ئازادییەکان و سەرکوتکردنی هێزە شۆڕشگێڕ و ئازادیخوازەکان لەسەر بنەمای ئەوە و بە تایبەتی لە سەردەمی ئێمەدا سەرکوتکردنی کۆمۆنیستەکان، چەکێکی تیژکراوی کۆمەڵگا چینایەتییەکانە بەرامبەر بە چینە ئیستغلالکراوەکان. ئەم چەکە تەمەن درێژەی چینە دەسەڵاتدارەکان پێویستە بە تەواوی پوچەڵ بکرێتەوە و لەکاربخرێت. حکومەتی کرێکاری تەنها بە ڕەتکردنەوەی ستەمکاری بە تەواوی دەتوانێت خۆی و کۆمەڵگا ئازاد بکات. هەر جۆرە دەست لێدانێک لە نەریتی هەزاران ساڵەی سەرکوتکردن و لەسێدارەدان و نکۆڵیکردن لە ئازادییەکان، بە هەر پاساوێکی تاکتیکی و هەر ڕێکارێکی کاتی، دواجار دەگەڕێتەوە بۆ خودی چینی کرێکار. ئەزموونی سۆڤیەت نموونەیەکی مێژوویی ئەم ڕاستییەیە.

ئینساندۆستی کۆمۆنیستی و ئازادی بۆ هەمووان
تایبەتمەندی و ناسنامەیەکی سەرەکی کۆمۆنیزمی کرێکاری، ئینساندۆستیەکەیەتی. ئەم تایبەتمەندییە لایەنێکی دیکەی دەربڕینی سیمای دژە سەرمایەداری کۆمۆنیزمی کرێکارییە. ڕەگ و بنەمای هەموو نەهامەتی و نادادپەروەری و هەڵاواردنەکانی سەردەمی ئێمە سیستەمی سەرمایەدارییە ، هەر بۆیەش بزووتنەوەی ڕەخنە و نەهێشتنی سەرمایەداری، واتە بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری، بزووتنەوەیەکی قووڵی مرۆڤدۆستانەیە بۆ ڕزگاری مرۆڤایەتی. چینی کرێکار ئازاد نابێت تا هەموو کۆمەڵگا ئازاد نەکات و دەتوانێت ئەوەش بکات چونکە هەموو کۆمەڵگا بەدەست هەژموونی سەرمایەدارییەوە دەناڵێنێت، سیستەمێک کە قازانج کردۆتە ناوەندی کارەکەی لە جیاتی بەختەوەری ئینسان. چونکە مرۆڤایەتی پێویستی بە سۆسیالیزمە بۆ ڕزگاری، بۆ ئەوەی لە “کۆمەڵگەی مەدەنی” تێپەڕێت کە لەسەر بنەمای هەژاری و چەوسانەوە و جیاکاری و نکۆڵیکردن لە ناسنامەی ئینسانی خەڵک دامەزراوە و بگاتە “کۆمەڵگەی ئینسانی”. کۆمەڵگای سۆسیالیستی ئەڵتەرناتیڤی چینی کرێکار تەنیا دژی سیستەمی سەرمایەداری نییە بەڵکوو بە درێژایی مێژوو دژی تەواوی کۆمەڵگا چینایەتیەکانە. سۆسیالیزم واتە ڕزگاربوون لە هەر جۆرە هەڵاواردن و نایەکسانی و ناعەدالەتیەکی چینایەتی کە بەهۆی دابەشبوونی چینایەتی کۆمەڵگاوە دروست دەبێت.
جەختکردنەوە لەسەر ئەم تایبەتمەندییە ئینسانیەی کۆمۆنیزم لە فیکر و پراکتیکدا، لە تیۆری و بۆچوون و هەڵوێستە سیاسییەکان و لەوەش گرنگتر لە بوارە جۆراوجۆرەکانی پراکتیک و چالاکیی بانگەشەی کۆمۆنیستەکاندا، گرنگییەکی ژیانی و یەکلاکەرەوەی هەیە. مەبەستم لێرەدا ئەوە نییە کە لایەنە جۆراوجۆرەکانی ئەم مشتومڕە بکەمەوە و ڕوون بکەمەوە (بڕوانە “بنەمای شۆڕشی سۆسیالیستی ئینسانە”، ئینتەرناشناڵ ٢١٨، تشرینی دووەمی ٢٠٠٧). بەڵکو دەمەوێت جەخت لەوە بکەمەوە کە خۆوشیاری کۆمۆنیزمی کرێکاری بۆ ئەم ئایدیاڵە و سیما مرۆڤدۆستانە و ناساندنی کۆمەڵایەتی ڕووخساری ئینسانی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە چاوی جەماوەری چینی کرێکار و تەواوی خەڵکدا، لە هەمووی گرنگترە گەرەنتی و پێشمەرجە بۆ ڕێگریکردن لە لادان و هەڵەیەکە کە دەبویە هۆی شکستی.ئەزموونی سۆڤیەت .

جەختکردنەوە و تایبەتمەندییەکی حیزب و بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری، سیمای ئینسانی سۆسیالیزم و کۆمەڵگەی سۆسیالیستییە. لە ڕوانگەی ئێمەوە هیومانیزمی کۆمۆنیستی تەنها حوکم و پرەنسیپێکی تیۆری یان ئەخلاقی نییە، بەڵکو شتێکە کە بە شێوەیەکی کردەیی و ڕاستەوخۆ بەستراوەتەوە بە ئازادی چینی کرێکارەوە. هەروەک چۆن پابەندبوونی چینی کرێکار بە ئازادیی هەموو کۆمەڵگا تەنیا شتێکی ئەخلاقی و ئینسانی نییە، بەڵکو لەو ڕاستییەوە سەرچاوەی گرتووە کە بەبێ ڕزگاری خودی کۆمەڵگا، چینی کرێکاریش ئازاد نابێت. بەبێ دانانی هیومانیزمی کۆمۆنیستی وەک میحوەر لە خەباتی ڕۆژانەدا، پراکتیک و خەباتی کردەیی کۆمۆنیستەکان بە بێ بەرو وبێ بەرهەم دەمێنێتەوە، یان وەک شۆڕشی ئۆکتۆبەر بەرهەمەکەی لەلایەن بۆرژوازییەوە دەچنرێت.

بەرگریکردن و پابەندبوونی کردەیی بە فراوانترین ئازادییە سیاسییەکان بۆ هەموو ئەندامانی کۆمەڵگا پێکهاتەیەکی گرنگی سیمای مرۆیی سۆسیالیزمە. سنووردارکردنی ئازادی بۆ چینی کرێکار یان هێزی شۆڕشگێڕ، جا چ لە پڕۆسەی بەرەنگاربوونەوەی بۆرژوازی و بۆ لابردنی سیاسی بۆرژوازی، یان بەتایبەتی دوایبەدەستەوەگرتنی دەسەڵات- بە پاساوی تیۆری وەک “ئازادی هێزی شۆڕشگێڕ و سەرکوتکردنی دژە شۆڕش”. ” یان “ئازادی بۆ “خەڵک و سەرکوتکردن بۆ دژە خەڵک” و هتد – بە پێچەوانەی شۆڕشگێڕیتی ڕواڵەتی خۆیەوە، لە ڕاستیدا خزمەت بە دژە شۆڕش و بۆرژوازی دەکات. لە ڕوانگەی میتۆدۆلۆژییەوە ئەمە جۆرێکە لە ڕوانگەی میکانیکی و ڕووکەش بۆ خەباتی چینایەتی و تەنیا دەتوانێت بە قازانجی بۆرژوازی کۆتایی پێبێت. سنووردارکردن و زەوتکردنی ئازادی لە هەر بەشێکی کۆمەڵگا، شتێکی بۆرژوازی و دژە کرێکارییە. نەک هەر چینی بۆرژوازی، بەڵکو تەواوی چینە دەسەڵاتدارەکان بە درێژایی مێژوو، ئازادییان لە بەشێکی زۆری خەڵک، لە چینە چەوساوەکان، لە ژنان، لە کەمینە نەتەوەیی و ڕەگەزی و ئایینییەکان و هتد و هتد زەوتکردووە. کۆی جەوهەری پراکتیکی شۆڕشگێڕانەی چینی کرێکار، چ لە دەسەڵات و چ لە ئۆپۆزسیۆن، ئەو تایبەتمەندییە بێ وێنەیەی کە شۆڕشی کرێکاری دەکاتە “کۆتایی پێش مێژوویی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی”، لە دانپێدانانی تیۆری و پراکتیکی یاسایی و ڕاستەقینەی ئازادیدایە بۆ هه‌موو خه‌ڵك. چەپی تەقلیدی وکۆمۆنیزمی ناکرێکاری کە پابەندبوونی پراکتیکی و تیۆری بە “ئازادی هەموو مرۆڤەکان” بە بابەتێکی بۆرژوازی و لیبڕاڵ دەزانێت، تەنیا وەهمی خۆی لە لیبرالیزمدا نیشان دەدات و تەواو. بۆ کۆمۆنیزمی کرێکاری، پابەندبوون بە ئازادی و ڕزگاری هەموو مرۆڤەکانەوە هەمان شەڕە لەگەڵ چینی بۆرژوازی و تەواوی سیستمە چینایەتییەکاندا، کە ئەمڕۆ و بە درێژایی مێژوو تەنها بە سەرکوتکردنی خەڵک و پێشێلکردنی ئازادیەکان سیستەمی چینایەتییان پاراستووە. چینی کرێکار ناچارە بە ئاڵای ئازادی بۆ هەمووان شەڕ لەگەڵ بۆرژوازی بکات و دوای بەدەستهێنانی دەسەڵات و پاراستنی دەسەڵات، لە ڕۆژی دوای سەرکەوتنەوە، بەرفراوانترین ئازادییە سیاسییەکانی کۆمەڵگا جێبەجێ بکات.

لێرەدا دەبێت وەڵامی پرسیارێکی گرنگ بدەینەوە کە بە تایبەتی لە پێوەندی لەگەڵ ئەزموونی خوێییدا گرنگە. پرسیار ئەوەیە ئایا هێزە دژە شۆڕشەکان ئەو ئازادییانە لە دژی حکومەتی شۆڕشگێڕی تازەپێگەیشتووی خراپ بەکارناهێنن؟ گومانی تێدا نییە، وەک ئەوەی لە یەکێتی سۆڤیەتدا ڕوویدا، هێزە دژە شۆڕشەکان هەموو هەوڵێکیان بۆ شکستپێهێنانی شۆڕش دەخەنەگەڕ و حکومەتی کرێکاریش دەبێ بە هەموو توانای خۆیەوە بەرەنگاری ئەو هەوڵانە ببێتەوە.

حکوومەتی کرێکاری دەبێ بەهەموو توانای خۆیەوە بەرگری چەکداریی هێزەکانی دژە شۆڕش و کردەوە تیرۆریستییەکانیان، پیلانگێڕی و تێکدانی سیاسی و ئابوورییان – وەک ئەو شتومەک شاردنەوە بۆ گرانی کە لە دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەرەوە ڕوویدا- لەت بکات، بەڵام ڕێگای ئەنجامدانی ئەم کارە نییە بۆ سنووردارکردن و زەوتکردنی ئازادییە سیاسییەکان. تیرۆر، کۆکردنەوەی شت بۆ گرانی، پیلانگێڕی و شەڕی چەکداری ئازادییە سیاسی و مەدەنییەکان ناگرێتەوە و بەرپەرچدانەوەیان ئەرکێکی تەواو ڕێگەپێدراو و یاسایی حکومەتی شۆڕشگێڕە. بەڕێزان ئەگەر ئازادییە سیاسییەکان هەبن، و ئەگەر هێز و لایەنێکی کۆنەپەرستانە سەرەڕای هەبوونی ئەو ئازادییانە تیرۆر و پیلانگێڕی ئەنجام بدات، ئەوا دەکرێت بە دەسەڵات و دادپەروەری زیاتر و بە شێوەیەکی کاریگەرتر مامەڵە لەگەڵ ئەو کاروکردەوە دژە شۆڕشانەدا بکرێت. تێکدەری و پیلانگێڕی دژە شۆڕش دەتوانێ پاساو بۆخۆیان بهێننەوە و وا خۆیان نیشان بدەن کە ڕاست دەکەن نەک لەبەر بوونی ئازادیەکان، بەڵکو لەبەر نەبوونی و بە پێچەوانەوە بوونی ئازادییە سیاسییەکان ڕێگە بە حکومەتی شۆڕشگێڕ دەدات کە ناڕوایی کارەکانی ئەم دژە شۆڕشانە نیشانی هەموو لایەک بدات و لە ئاستی فراواندا جەماوەری خەڵکدا لەدژیان کۆبکاتەوە.
لایەنێکی دیکەی مەسەلەکە جیاوازیی نێوان قۆناغی شۆڕشە – کە ئەو حکومەتەی تازە دەسەڵاتی بەدەستهێناوە خەبات دەکات بۆ ئەوەی لە ڕووی سیاسییەوە خۆی جێگیر بکات و بەم مانایەش شۆڕشەکە هێشتا بەردەوامە – و ئەو قۆناغەی کە حکومەت سەقامگیر بووە و کۆمەڵگا دۆخێکی ئاسایی دۆزیوەتەوە. سروشتییە کە شێواز و میکانیزمەکانی مامەڵەکردن لەگەڵ هێزە کۆنەپەرستەکان لە قۆناغی کاتی سەقامگیری حکومەتدا جیاوازە لە قۆناغی دوای ئەوە و وەک پێشتر باسکرا چالاکییەکانی حکومەت لە قۆناغی شۆڕشدا ناتوانرێت و نابێ لەبەرچاو بگیرێن وەک حکومەتێک کە لە کۆمەڵگەیەکی ئاساییدا دامەزراوە. بەڵام دەبێت جەخت لەسەر خاڵێک بکرێتەوە. لە ماوەی سەقامگیری دەسەڵاتی شۆڕشدا- کە ڕەنگە لە چەند هەفتەیەکەوە تا چەند ساڵێک بخایەنێت- شۆڕش هێشتا تەواو نەبووە و هێشتا بەردەوامە و پێویستە حکومەت سیاسەتی تایبەت بگرێتەبەر بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان و پێشخستنی سیاسەتەکان خۆی ، لەوانەش مامەڵەکردن لەگەڵ پیلانی هێزەکانی دژە شۆڕش. ئەم سیاسەت و ڕێوشوێنە تایبەتانە پێشوەختە ڕوون نین و بەپێی هەلومەرجەکان دەگۆڕدرێن، بەڵام دوو پرەنسیپی گشتی لەم ڕووەوە دەکرێت جەختی لەسەر بکرێتەوە. خاڵی یەکەم ئەوەیە کە ئەو حیزبە شۆڕشگێڕە یان ئەو هێزیەی کە دەسەڵاتی بەدەستەوەگرتووە – واتە هەمان هێز و حیزبی ڕێبەری شۆڕش – دەبێت هەمان بنەماکان پەیڕەو بکات و هەمان میتۆدەکان لە سەردەمی شۆڕشدا بەکاربهێنێت وەک چۆن لە سەردەمی شۆڕشدا بەکاری هێنا و پێش دەستبەوەگرتنی دەسەڵات. واتە کۆکردنەوە و ڕێکخستنی جەماوەری خەڵک بە پشتبەستن بە شەرعیەت و دەسەڵاتی شۆڕشگێڕانەی خۆیان بۆ پێشخستنی سیاسەتەکانیان. بەم مانایە، تەنانەت لە قۆناغی کاتی حکومەتی شۆڕشگێڕیشدا، هەرچەندە هێشتا یاسا و مافەکانی خەڵک لە کۆمەڵگەیەکی سۆسیالیستیدا جێگیر نەبوون و جێبەجێ نەکراون، بەڵام ئایدیاڵ و پرەنسیپە ئینسانییەکانی شۆڕش و ئەدای شۆڕشگێڕانە هێشتا سەرپەرشتی کارەکان دەکەن لە حکومەتی تازە دەسەڵاتدار. خاڵی دووەم ئەوەیە کە حکومەت بە ڕوونی و ڕاشکاوانە سروشتی تایبەتی ئەو ڕێوشوێنانەو ئامانجەکەیان بۆ خەڵک ڕوون بکاتەوە – واتە تێکشکاندنی بەرگری هێزە دژە شۆڕشەکان و پشتڕاستکردنەوەی دەسەڵاتی حکومەتی شۆڕشگێڕ. هەر جۆرە پاساوهێنانەوە و تیۆریزەکردنی سیاسەتەکانی حکومەت و ئەدای تایبەت لە مامەڵەکردن لەگەڵ دژە شۆڕشەکاندا وەک سیاسەتە بنەڕەتی و ستراتیژییەکانی دەوڵەتی سۆسیالیستی و هەر جۆرە گشتاندنێکی بۆ تایبەتمەندییە سیاسی و ئابوورییەکانی سۆسیالیزم، نەک تەنها لە درێژخایەن بەڵکو لە هەمان قۆناغی کاتی شۆڕشگێڕیشدا، دەبێتە هۆی ناکامی و شکست.

بۆیە چ لە ڕووی پرەنسیپەوە و چ لە ڕووی پراکتیکەوە، پابەندبوون بە ئازادی و ئینسانیەت و مرۆڤدۆستی کۆمۆنیستی ناتوانرێت و نابێ دەستبەرداری یان تەنانەت کەم بکرێتەوە تەنانەت لە ماوەی کاتی گواستنەوەی دەسەڵات و لە مامەڵەکردن لەگەڵ هێزە دژە شۆڕشەکاندا. لەم قۆناغەشدا – وەک قۆناغی شۆڕشگێڕی پێش خۆی و کۆمەڵگەی سۆسیالیستی دوای ئەو – بەرگریکردن و دەستەبەرکردنی ئازادییە سیاسییەکان نەک هەر بابەتێکی تیۆری و ئایدیاڵە، بەڵکو پێویستییەکی کردەیی و پراکتیکییە.

پاشەکی: وانەکان لە ئەزموونی سۆڤیەت
بە پێی ئەوەی وتراوە، ڕوونە کە بەستنەوەی شکستی شۆڕشی سۆڤیەت و چەسپاندنی دیکتاتۆریەتی حیزبی، ئەوەی پێی دەوترێت ستالینیزم و تۆتالیتاریزم لە پڕوپاگەندەی شەڕی سارددا، بە هەڵە و خراپ تێگەیشتنەکانی لینین و بەلشەفییەکان سەبارەت بە مەسەلەی ئازادی لەڕادەبەدەر ڕووکەشە. بە تایبەت بۆ هێزێکی چەپ، ڕوونکردنەوەی ئەزموونی سۆڤیەت بەهۆی هەڵەکانی لینین و بەلشەفیزمەوە، لەگەڵ ئەو بانگەشەیەی کە تا زیاتر ڕیشەی کێشەی سۆڤیەت پاڵ بنێین بۆ دواوە، ئەوەندە ڕادیکاڵتر مامەڵەمان لەگەڵدا کردووە، وەک ئەوە وایە کەسێک هەوڵی ئیدیعای ئەوە بدات لە داروینیزم تێپەڕن پێویستە بگەڕێنەوە دواوە بۆ چیرۆکی دروستکردن و تیۆری ئادەم و حەوا.

پراکتیزەکردنی بەلشەفییەکان لە سەردەمی شەڕی ناوخۆ و لە مامەڵەکردن لەگەڵ هێزەکانی سوپای سپیدا- سەرەڕای لاوازی و کەموکورتییەکانی- ڕۆڵی یەکلاکەرەوەی نەبوو لە جۆری دەوڵەت و تەواوی ئەو سەرخانە سیاسییەی کە لە سۆڤیەتدا پێکهات و سەقامگیر بوو دوای کۆتایی هاتنی شەڕی ناوخۆ. دیکتاتۆرییەت و بیرۆکراسی حزبی لە سۆڤیەتدا بۆ کارکردنی سەرمایەی دەوڵەت پێویست بوو و لاوازی و هەڵەی بەلشەفییەکان لەو قۆناغەدا کە دواجار بووە هۆی شکستی شۆڕشی ئۆکتۆبەر،مامەڵەکردنیان نەبوو لەگەڵ پرسی ئازادی، بەڵکو لەوەدا بوو کە نەیانتوانی شۆڕشێکی ئابووری چینی کرێکار دروست بکەن، بۆ هەڵوەشاندنەوەی چەوسانەوە و کاری بەکرێ و خاوەندارێتی تایبەت. لەهەمانکاتدا مامەڵەکردن لەگەڵ پرسی ئازادییە سیاسییەکان وەک بابەتێکی سەرخانی و نابنەڕەتی و ڕێگەدان بە بەکارهێنانی لەسێدارەدان و تاکتیکی تۆقاندن و سەرکوتکردن لە کاتی شەڕی ناوخۆدا، پاشخانی تیۆری و پاساوی دیکتاتۆری سەرمایەداری دەوڵەتی بەو جلوبەرگەوە دابینکرد لە بەلشەفیزم و لەگەڵ ئیدیعای سۆسیالیزم. نەک هەر بەلشەفیزم، بەڵکو تەواوی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی لەو سەردەمەدا هێڵ و ستراتیژێکی ڕوون و دامەزراویان نەبوو لە بەرەنگاربوونەوەی لەسێدارەدان و لە بەرگریکردن لە ئازادییە بێ کۆت ومەرجی سیاسیی و لە ئەنجامدا لەبەنبەر دەربڕینی ستالینی لە ئازادی و دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا پارێزراو و ئامادەی شەڕی نەبوو .
لەسەر بنەمای ئەم هەڵسەنگاندنە پێویستە لە ئەنجامگیری و فێربوون لە ئەزموونی سۆڤیەتدا جەخت لەسەر چەند خاڵێک بکرێتەوە. یەکەم: بەدیهێنانی ئابوورییەکی سۆسیالیستی، ئابوورییەک لەسەر بنەمای هەڵوەشاندنەوەی کاری بەکرێ و سۆسیالیستی یان بەکۆمەڵایەتیکردنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان، و نەک هیچ جۆرە ئابوورییەکی پلان بۆ داڕێژراوی دەوڵەت بۆ پیشەسازیکردن و گەشەکردنی هێزە بەرهەمهێنەرەکان و هتد. بنەما و گەرەنتی بەدیهێنانی ئازادی و یەکسانی و خۆشگوزەرانییە لە کۆمەڵگادا. لە ڕوانگەی کۆمەڵایەتییەوە، دەبێ بزووتنەوەی کۆمۆنیستی زۆر پێش سەرکەوتنی خۆی، تایبەتمەندییە پێویستەکانی بۆ سەرکەوتنی سۆسیالیزم بەدەست هێنابێت. تایبەتمەندییەکی گرنگ و چارەنووسساز ئەوەیە کە بە ڕەخنەیەکی قووڵ و هەمەلایەنە و ئاشکراکردنی ئامانج و ئایدیالی بزووتنەوە چینایەتییەکانی دیکە، بزووتنەوە سەربەخۆخوازەکان، پیشەسازییەکان و ڕیفۆرمخوازەکان و هتد چەکدار بیت، ڕون وئاشکرا بوونی جیاوازیە بنەڕەتی وجەوهەری بزوتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە ئەو بزووتنەوانەیە.

دووەم: حکوومەتی شۆڕشگێڕی کرێکاران تەنیا بە زامنکردن و پابەندبوونێکی کردەیی بە ئازادییە سیاسییە هەمەلایەنە و فراوانەکان (ئازادی قسەکردن، قەڵەم، ڕێکخستن، حیزبی، ناڕەزایەتی و…) بۆ هەموو هاووڵاتییان دەتوانێت سۆسیالیزم جێبەجێ بکات. دواخستنی بەدیهێنانی ئازادییە سیاسییەکان یان دواخستنی بۆ دوای ئەوە، یان پێشێلکردنی بە بیانووی بەدیهێنانی سۆسیالیزم، تەنیا دەتوانێت ڕێگا بۆ دووبارە زاڵبوونی سەرمایەداری (بە شێوەی دەوڵەت یان سەرمایەداری پلان بۆ داڕێژراو و هتد) بکاتەوە.

و لە کۆتاییدا سێیەم: لە گەیشتن بە سەرکەوتنی شۆڕشی سۆسیالیستی و بەدیهێنانی سۆسیالیزمدا، پراکتیکی کۆمەڵایەتی مرۆڤەکان، کە لە شێوەی بزووتنەوە و حیزب و سەرکردە و هەڵسوڕاوەکاندا دەردەکەوێت، ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی هەیە. حکومەتێکی کرێکاری کە توانای بەدیهێنانی سۆسیالیزمی هەبێت، تەنیا دەتوانێت دەرئەنجامی سەرکەوتنی بزووتنەوە و حیزبی کۆمۆنیستی بێت، کە بە درێژایی تەمەن و مەیدانەکانی خەباتی دژ بە بۆرژوازی، لە بیرکردنەوە و پراکتیکی خۆیدا سەرنجی لەسەر مرۆڤ و مرۆڤایەتی داناوە.

کۆمۆنیزمی کرێکاری لە سەردەمی ئێمەدا، بە ڕەخنەی تایبەتی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی لە ئەزموونی سۆڤیەت، بە کردەیی لە بۆچوون و سیاسەتە شۆڕشگێڕییەکانی خۆیدا، دەرئەنجام و وانەی ئەم ئەزموونە مێژووییە کەڵک وەردەگرێت. بە تایبەتی تیۆری بزووتنەوەکان، تیۆری دەوڵەت لە سەردەمی شۆڕشدا، ڕەخنە لە سەرمایەداری لە دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت – ڕەخنەی ڕادیکاڵانە لەوەی کە پێی دەوترێت “نەزمی جیهانی نوێ” -، تیشک دەخاتە سەر ماهیەتی دژە ئینسانی سەرمایەداری و ناساندن و ڕاگەیاندنی ئینسان و ئینسانیەت وەک بنەمای سۆسیالیزم و لە کۆتاییدا ڕوونکردنەوەیەک بۆ کۆمۆنیزم وەک پراکتیکێکی کۆمەڵایەتی و ڕەخنەیەکی پراکتیکی لە سەرمایەداری، وەک “ماتریالیزمی پراکتیکی”، و جەختکردنەوە لەسەر دەخالەت و ڕۆڵی دیاریکەر لە ئیرادە و خەباتی شۆڕشگێڕانەی خەڵک و بەتایبەت لە ئاستی کردەییدا، پێشخستنی ئەم بۆچوون و سیاسەتانە بە خەباتێکی کارا و هەموو لە مەلایەنە دژی سەرمایەداری، دژی ئایین، ناسیۆنالیزم، و هەموو ئەو نەهامەتی ر و هەڵاواردن و نادادپەروەرییانەی کە سەرمایەداری سەرچاوەی هەموویانە لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای دەستکەوتەکانی ئەزموونی سۆڤیەت و لەسەر ڕەخنە ڕادیکاڵ لەو دامەزراوە. هەر لەبەر ئەم هۆکارە پێویستە لینین و لینینیزم و ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەر بە پێکهاتەیەکی گرنگی کۆمۆنیزمی کرێکاری و ئەزموونێکی بەنرخ لە مێژوو و نەریتی ئەم بزووتنەوەیەدا هەژمار بکرێت. *

حەمید تەقوایی
١٠ نۆڤەمبەری ٢٠١٥




ڕۆژگاری نادیده‌یی.. نه‌ژاد عزیز سورمێ

ئه‌و قورساییه‌ گه‌وره‌ی هه‌ڵی ده‌گرین ،
ئه‌و تیشكه‌یه‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی تردا نایبه‌شینه‌وه‌.
(یانیس ڕیتسۆس)

• دوو مه‌ڵبه‌ند ئه‌مڕۆ له‌ ئاوێنه‌ی ڕووناكبیریماندا ڕه‌نگ ده‌ده‌نه‌وه‌ ، مه‌ڵبه‌ندێكی تیشكاوێژ كه‌ ڕوناهی به‌ته‌نیا له‌خۆیدا به‌ند ناكا ، به‌ڵكو تاڵ تاڵ و چه‌پك چه‌پك به‌ده‌وروبه‌ردا بڵاوی ده‌كاته‌وه‌ ..
تیشك له‌و مه‌ڵبه‌نده‌دا هه‌میشه‌ نوێیه‌ و بۆنی نان و بارانی لێدێ چونكه‌ نامێنێته‌وه و په‌نگ ناخواته‌وه‌ ، بۆیه‌ ئه‌و مه‌ڵبه‌نده‌ هه‌میشه ‌سه‌رچاوه‌ی پاكی و میهر و مرۆڤدۆستی و سرووشتپارێزی و ژیانه‌ .. ‌به‌پێچه‌وانه‌ی مه‌ڵبه‌ندی دووه‌م ، كه‌ له‌وه‌ته‌ی هه‌یه‌ )ڕووناكی) هه‌ڵده‌لووشێ بێ ئه‌وه‌ی ڕۆژێ له‌ ڕۆژان عه‌كسی بكاته‌وه‌.. ئه‌و مه‌ڵبه‌نده‌ به‌هۆی كه‌ڵه‌كه‌بوونی ڕوناهییه‌وه‌ تیایدا بووه‌ به‌ په‌ڵه‌یه‌كی ڕه‌ش بۆی ، وێنه‌ی ده‌می چاڵه‌ زبڵێك وایه‌ هه‌رده‌م ڕوناهی هه‌ڵده‌لووشێ… ته‌نانه‌ت له‌ تیشكی چاوی جگه‌رگۆشه‌ی خۆشییه‌وه‌..! ئه‌م مه‌ڵبه‌نده‌ زیاتر له‌ برینێكی پیس و ئاودز ده‌چێ له‌وه‌ی له‌ مه‌ڵبه‌ندێكی تیشك هه‌ڵلووش!!

له‌ كاتێكدا مه‌ڵبه‌ندی یه‌كه‌م وێنه‌ی ئه‌و كانییه‌ ساف و زیوینه‌یه‌ له‌ كه‌ش وهه‌وا و سرووشتێكی دڵئاوێزه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ ، بۆیه‌ ده‌بینین به‌ پێچه‌وانه‌ی مه‌ڵبه‌ندی دووه‌م ، مه‌ڵبه‌ندی یه‌كه‌م سه‌رچاوه‌ی هیوا و خه‌وبینینه‌ ، سه‌رچاوه‌ی ژیان…

• ئێمه ‌، بڕواناكه‌م ڕۆژێ له‌ ڕۆژان به‌ده‌نگ ناهاوسه‌نگیی خۆمانه‌وه‌ چووبین ، ڕه‌نگه‌ هه‌بن بڵێن: ئینجا ئێمه‌ گۆرانی و مۆسیقامان بۆ چییه‌؟ ناكا بیرت بۆ ئه‌وه‌ چووبێ به‌ئاواز و گۆرانی ده‌گه‌ینه‌ كه‌نارێك؟..
ــ ئاخر ئێمه ناهاوسه‌نگیمان ‌ لێره‌دایه‌.. خه‌ریكه‌ گۆل و جۆگه‌ و ڕووباره‌كانیشمان به‌گه‌رای )په‌تا) و )به‌ربڵاوی) كولله‌ئاده‌می ده‌بن به‌ كه‌نار.
ــ ئه‌گه‌ر ده‌وروبه‌رمان هه‌موو بوو به‌ )كه‌نار) چی بكه‌ین؟
ــ ئینجا چ ده‌كه‌ین؟ زیاتر له‌وه‌ی كردوومانه‌ ، مه‌گه‌ر گۆرانی بۆ ئه‌و فرمێسكانه‌مان بڵێین له‌ ناخماندا گیر بوون ، به‌و ئومێده‌ی هاوسه‌نگییه‌ك بۆ ‌ناهاوسه‌نگیمان بگه‌ڕێنینه‌وه‌.




بە مافکردنی بێ ڕێزیی، نیشانەکانی شێرپەنجەی دەسەڵات.. نەوزاد بەندی

لەم ڕۆژانەدا وەزیری پەروەردەی هەرێمی کوردستان،دەڵێت : کەس و کاری هیچ قوتابیەک مافی ئەوەی نیە بێ ڕێزیی بە مامۆستا بکات !!

به ڕاستی ئەم ووتەیە هەژاندمی و ئەم ووشانەی پێ هەڵڕشتم :

کەواتە لای جەنابتان ( بێ ڕێزیی ) مافە !!! ..
با بۆ مەعالیتانی ڕاست بکەمەوە ، ئەگەر کۆمەڵگا بەربەریی نەبێ و یاسا تیایدا سەروەر بێ ، هیچ کەسێک بۆی نییە بێ ڕێزیی بە هیچ کەسێک و ..بە هیچ گیاندار و ڕووەک و بێ گیانێکیش بکات ..
ئەوانەی بێ ڕێزیی لە هەڵس و کەوتیاندا هەیە ، نەخۆش وگەمژە و دڕندە و بێ ڕەوشتن .. بێ ڕێزیی ماف نییە ، دۆخێکی قێزەونی دەروونییە و .. لە پشت ئەستوور بوون بە پارەی دزراو و دەسەڵاتی گەندەڵ و ماوە بەسەرچووەوە سەرچاوە دەگرێت ..واتا بێ ڕێزیی سنوور بەزاندنێکی چەتە و دز و مافیا و ڕێگرەکانە ..نیشانەیەکی دیاری سیخوڕ و پیلانگێڕ و ئەڵقە لەگوێ و جەلادەکانە ..
بێ ڕێزیی مۆرکی کەسانی پەروەردە نەکراوە ، کەسانێک کە بە فلتەری خوێندن و ڕەوشت ومرۆڤایەتی و داب ونەریتی کۆمەڵگادا نەچوون و ..وەک کۆمەڵێ دڕندەی کێویی ، زیانبەخش و زیانەخرۆن ..
ــــبێ ڕێزیی وەک ئاو و کارەبا و گەشت و گوزەرانی باش ، ماف نییە هەتا بیدەن بە خۆتان و لە چین و توێژەکانی تری کۆمەڵگای قەدەغە بکەن ــــ
ئەو دەسەڵاتەی بێ ڕێزیی بە ماف پێناسە ئەکات و ئەیداتە کەسانێک و لە کەسانێکی تری زەوت ئەکات ، ناتوانێ هەنگاوێک بە بێ گەلەگورگی حیمایە و چەکدار ، لە ووڵاتەکەیدا و لە دەرەوەی وڵاتەکەیشیدا ، بنێت .. ناتوانێ شەوێک بە ئاسودەیی و بێ ترس چاو لێک بنێ .. پاروویەکی بە ئارامیی لە قوڕگی ناچێتە خوار ، هەتا لە ناکاو وەک دەسەڵاتە بێ ڕێزە چڵیتەکان ئەبێ بە ژێر پێی جەماوەری ڕێزنەگیرا و بێحورمەتی پێکراوەوە ..چونکە ئەو دەسەڵاتە پێش هەمووان ، باش ئەزانێ کە باجی بێڕێزیکردن زۆر گرانە و ..نووسەرێکی وەک بەختیار عەلی ئەڵێت : هۆکاری زۆربەی شۆڕش و شەڕ و پێکدادانەکان ، بێ ڕێزیکردنە بە کەس و میللەتان ..




مه‌ته‌ڵی باران.. به‌ختیار محه‌مه‌د

   - 1 -

هه‌ندێ جار باران
وه‌ك نانی تیری
ده‌ستی دایكم
زه‌وی ده‌ڕشێنێ،
تۆ بڵێی
ده‌ستی خواوه‌ند
له ده‌ستی دایكم بچێ؟
-2-
باران گۆرانییه‌كه‌
خوا ده‌یچڕێ:
جارێك لاوكه‌
جارێك حه‌یرانه‌
جارێكیش به‌سته‌یه‌،
هه‌ندێك جاریش سروودی جه‌نگه‌
شه‌یتان ئاوازه‌كه‌ی داده‌نێ.
-3-
ئه‌مجاره‌ باران
سه‌فه‌ری حه‌ج و عومره‌ی كردبوو
زۆری پێچوو
تا گه‌ڕایه‌وه‌،
گشتمان چووین
ده‌ستمان ماچ كرد
گوتمان به‌خێر بێیه‌وه‌
حاجی باران.
-4-
كه‌ زه‌وی ده‌بێته‌ كتێب،
باران ده‌بێته‌ وشه‌ و
ئێمه‌ش قه‌سیده‌ی
ئاو ده‌خوێنینه‌وه‌.
-5-
باران كه‌ سه‌فه‌ر ده‌كا
بۆ سه‌ر زه‌وی،
یه‌كه‌م جار
له‌ وێستگه‌ی هه‌وره‌وه‌
پاسه‌پۆرتی با
نیشانی خوا ده‌دا،
ئه‌ویش ڕێی پێ ده‌دا:
فه‌رموو، با بڕوا!
-6-
باران پزیشكه،‌
زه‌وی نه‌خۆش بوو
سه‌ردانی كرد.
-7-
باران وته‌ی خوایه‌،
زه‌وی گوێی لێ ڕاده‌گرێ.
-8-
باران حه‌قیقه‌تی ئاوه،‌
ئاویش حه‌قیقه‌تی بوونه‌.
-9-
باران وشه‌یه،‌
ئاو قه‌سیده‌یه.‌
-10-
هه‌ور شاعیره‌،
شیعری ئاو
بۆ زه‌وی ده‌نووسێ.
-11-
هه‌موو ڕووبارێك
قه‌سیده‌ی درێژه‌،
هه‌موو ده‌ریایه‌ك
ڕۆمانی عیشقه،‌
هه‌موو ئۆقیانوسێكیش
جوانترین په‌خشانی خوایه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




گرنگـییەکـانی چـیرۆکی فـۆلکـلۆری لە ئەدەبی منـداڵانـدا.. رەزا شـوان

زاراوەی فـۆلکلۆر، وشەیەکی لێکدراوە لە (فـۆلک + لـۆر) ی ئینگلیزییەوە وەرگیراوە. یەکەمـیان مانـای (خەڵـک) یا (گـەل) دەگەیەنێـت. دووەمیشـیان مانـای (چـیرۆک، ژیـر، هـونەر، زانـسـت) دەگـەیـەنێـت. بەڵام هـەنـدێ لە تـوێـژێنـەران، رەسەنـایـەتی زاراوەی فـۆلکلۆر بۆ وشەی (فـۆلکـسشـین) ی ئەڵمانی دەگەڕێننەوە، کەو واتـای (چاولێکـردنی خەڵک) دەگرێتەوە. عـەرەبیـش بە (التـراث الـشعـبي) ناویـان بـردووە.
چەنـد پێناسەیەک بۆ چەمکی فـۆلکلـۆر کـراوە، وەکو:
فـۆلکلـۆر: بـریتییە لە کۆمەڵـێک لە داب و نەریـت، لە بیـروبـاوەڕ، لە چـیرۆکی میـللی، لە هەڵپەڕکێی میـللی، لە گۆرانی فۆلکلۆری، لە پەنـد و قـسەی نەستەق، لە رووداو، لە ئەفـسانە، لە داستان، لە یـاری، لە مەتـەڵ، لە دیـرۆک، لە جلوبەرگ، لە هـۆنـراوە، لە خـشـڵ، لە مـوزیک، لە حیکایـەت، لە بابەتـەکـانی سـیرامێک، لە نـەریـتی زەمـاوەنـد و بـووک گواسـتـنەوە، لە نەریـتی کـشتوکـاڵی، لە …هـتـد. کـە بە زارەکی لە نەوەیەکەوە بـۆ نەوەیـەکی تـر گـۆازراونەتـەوە، تا گـەیـشـتوون بە نـەوەی ئەمـڕۆ. بە نـووسـین و گـێڕانـەوەش، دەشگـۆازرێـنـەوە بـۆ نەوەکـانی داهـاتـووش.
(ولیـەم نـۆڤـەر) دەڵـێـت: “فـۆلکـۆر پەنـدی گـەلە یا زانسـتی خـەڵـکە”.
هەندێکی تر بەوە پێناسەی فۆلکلۆر دەکەن کە: بەرهەمی هـزری و دەستی گەلە، لەگەڵ داب و نەریـت و ئـەدەبی میـللـیی. یا رەنگـدانـەوەی بەهـا رەوشـتیـیەکانی کـۆمـەڵـگایە.
زانـاکان پێیانوایە، کە فـۆلکلۆر و ئـەم داب و نەریتانە، هـەر ئەوە نین کە گوزارشت لە خەیـاڵ و لە ئارەزووەکان و لە رەوشـت و لە بەهـا مـرۆییەکانی مـرۆڤ دەکـەن، بەڵکو فـاکتەرێکی گـرنگیشە بۆ لێکۆڵینەوە لە کۆمەڵە سەرەتاییەکان و تێگەیشتن لە مێژووی هەمەلایـەنەی بەهـا کولتـوورییەکـانی ئادەمـیزاد. هـەر گەلـێکیش خـاوەنی فـۆلکلـۆری تایبەتی خـۆیەتی و سیمای نەتەوەیی پێـوە دیارە و دەیپارێـزێـت و شانازی پێوە دەکات.

بێ زیـادەڕۆیی، گەلی گوردمـان یەکێکە لە گەلە دەوڵەمەنـدەکانی جیهـان لە فـۆلکلۆری هەمەجـۆرەدا. خاوەنی سامانێکی لەبـن نەهـاتووی فـۆلکلـۆری هەمەڕەنگەی رەسەنی کوردیین، کە مـۆڕک و شـەقـڵی تـایبەتی نەتـەوەییـمانی پێـوە دیـارە و تا ئەمـڕۆش کـاڵ نەبـۆنەتەوە، کە لە ژیانی کـوردەواری و لە سروشی جـوان و رەنـگـینی کوردسـتانەوە بەرجەستە بوونە. ئەوەی کە تا ئەمڕۆش داگیرکەرانی کوردستان زەفەریان پێنەبردووە فۆلکلـۆری رەسەنی کوردیمانە. پێـویستە بە شێوەیەکی زانستی و ئاکادیمی جۆرەکانی فـۆلکلۆری کوردیمان تـۆماربکـەین و بە ئەرشیـفـیان بکەین، بۆ ئەوەی لە مەتـرسیی لەبیرچوونەوە لەناوچوون بیانپارێـزین. بشبن بە سەرچاوەیەکی گرنگی لێکۆڵینەوە و توێـژینەوە بـۆ نەوەکـانی داهـاتـوومان.
گـرنگی فـۆلکلـۆر لەوەدایە، کە هـۆکارێکی گرنگە بۆ گواستنەوەی زانست و کولتوور لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیـەکی تر. بەو پێـیەش کە کـولـتوور سەرچـاوەیەکی راکـێشانی گەشتیارانە، بۆ ئارەزووی زانین و ئاشنابوون بە کولتووری تازە و تاقیکردنەوەی ئەو شتانەی کە پەیوەندییان بەم کولتوورەوە هەیە. وەک: خواردنەکانیان، داب و نەریتیان، جلـوبەرگی نەتەوەییان، هـەڵـپەڕکیێ میللییان، موزیکـیان، گۆرانییان، شتەکانی تریش. ئەمەش دەبێـتە هـۆی هـانـدان بـۆ هـاریکاریکـردن و سوودوەرگـرتـن و را گـۆڕینـەوە لە نێـوان کولتـوورە جیـاوازەکـانی گەلانی جیهـانـدا.

فـۆلکلـۆر هـۆکارێکـیشە بۆ گەیانـدنی رابـردوو و ئێستا و داهـاتوو. کە زامنی پاراستنی ئـەم کـولتـوورە بـۆ مـاوەیـەمـان بـۆ دەکـات.

فـۆلکلۆر جـور و شێوەی زۆرە، زۆر لە هـونەرەکان لەژێـر ناوی فـۆلکلۆردا ریـزبەندی کـراون و دەکـرێـن. هـەوادارنێکی زۆریـشـیان هـەیە.
فـۆلکلـۆر گرنگترین زێی بەخـۆڕە، کە بە بەردەوامی دەڕژێتـە نـاو روبـاری ئەدەبـەوە. ئەدەبی فـۆلکلـۆریـش، بە بەرهـەمی کەسـێک و دووان دانـانـرێـت، بەڵکـو دەرێتـە پـاڵ هـەمـوو میـللەتەوە. بەرهـەمی ساڵـێک دوو ساڵـیش نییە، بەڵکـو لەگەڵ لەدایکـبوونی مرۆڤـدا سەریهـەڵـداوە. کوردستانیش یەکەم لانکی رەسەنترین شارستانییە لە جیهـاندا، دوور نییە کە دێرینترین فـۆلکلۆر لە جیهاندا رەسەنایەتی بۆ گەلی کوردمان بگەڕێتەوە.

ئەدەبی فـۆلکلۆری کوردیمـان، ناسنامەی رەسەنایەتی و دێـرینی نەتەوەی کوردمانە، کە رەنگـدانەوەی ژیـانی گەلی کوردمـان و سروشتی جـوانی کوردستانە، بناغـەیـەکی بتـەو و رەسەنی ئەدەبی تازەی کوردیمانە. گۆمانی تێـدا نییە، کە ئەمڕۆمان لەسەر پەرگەمای دوێـنیمان چـنراوە. ئەدەبی فـۆلکلـۆری کوردیمان، بەزمـانێکی ساکار و رەوانی کوردی باس لە هـەمـوو پێکهـاتە ماتـریـالییەکـان و واتـایـیەکـانی نەتـەوەی کـوردمـان دەکـات. بەشێکی گرنگیشە لە کولتـوور و لە میـژووی هـەزاران ساڵەی گەلی کوردمان لەسەر خـاکی کوردسـتانمان. پاشماوە و شوێنـەوارە دێـرینەکانمـان گـەوای ئـەم راسـتیـیەن.
لەم نووسینەمدا، تەنیا باس لە رۆڵ و لە گرنگییەکانی چـیرۆکی فۆلکلۆری لە ئەدەبی منـداڵانـدا دەکـەم. چـیرۆکی منـداڵان بەشـێکی سـەرەکـییە لە ژیـانی منـداڵان و چـێژ و خۆشییەکی زۆریـان پێدەبەخـشێت، هـۆکـارێکی گرنگ و ئاسانیـشە لە فـێرکـردن و لە پەروەردەکـردنی دروستی منـداڵان. چـیرۆکی منـداڵان گرنگترین و کۆنـترین ژانـرە لە ئەدەبیاتی منـداڵاندا. چـیرۆک وانەیەکە لە وانەکانی قـوتابخانە بنەڕەتییەکانی ئەمریکا.

چـیرۆکی فـۆلکلـۆری هەندێ جار بە (چـیرۆکی میللی) یش ناو دەبـرێت، زمانێکی سادە و رەوانی هـەیە. پاڵـەوان و کاراکتەرەکانی چیرۆکە فـۆلکلۆرییەکان، مـرۆڤ یا ئاژەڵ یا باڵـندە و شـتی بێ گیـانـن. یا شـتی ئەفـسانەیی ناڕاسـتـین، وەکـو: جنـۆکە، دێـۆودرنـج، چەتـەوڵ، شـومقـار، قـەقـنەس، ئەرژەنـگ، سـیمرخ، ئەسپی باڵـدار هـتد. کە بە کوردی و بە زمـانەکانی کەش قـسەدەکەن. هەر وەکو مرۆڤـیش هەست دەکەن. بەڵام مەرجـیش نیـیە، کـە هـەمـوو چـیـرۆکی ئـاژەڵان و بـاڵـنـدە، چـیـرۆکی فـۆلـکـلـۆری بـن. زۆر لـە چـیرۆکنـووسـانی ئەمـڕۆش، پاڵـەوان و کـاراکـتەری چـیرۆکەکـانیـان ئـاژەڵ و باڵـنـدە و زینـدەوەری ترن. خۆم چەنـد چـیرۆکـێکم نووسیوە و بڵاومکردوونەتەوە، کە پاڵەوان و کاراتەرەکانیان باڵـنـدە و ئاژەڵـن. حـیکایەت و نـەزیـلە کـۆنەکـانیش هـەر جـۆرێـکـن لە چـیرۆکی فـۆلکـۆری. ئـەم چـیرۆکـانە لـە دێـر زەمـانـەوە، پشـتاوپـشـت و دەمـاودەم بە زارەکی لە باوبـاییـرانمـانەوە بـۆمـان مـاونـەتە.

لە ئەدەبی فـۆلکلۆری کوردیـدا، بە دەیـان چـیرۆکی فـۆلکلـۆریمان بۆ منـداڵان هـەیە، وەکو: تیتیلە و بیبیلە، مریشکە خان دەچـێت بۆ شاری شـووکردن، ئەژدیهـا و کـوڕە ئـازاکە، کـاکـۆڵ زێـڕیـن، دەنـکە هـەنـارە، بەخـتیار و بەدبـەخـت، مـریشکە قـونـدە و مام هـۆمەر، چەرخوفەلەکە ئەفـسووناوییەکەی پیرەژن، کچەشـوان و شازادە… هـتد. هەنـدێ جاریش بە (چـیرۆکەکانی گوێـئاگـردان) ناودەبـرێن. کە لە زستانانی سەخت و ساردا، لەگەڵ خواردنەوەی چای گەرمدا، چیرۆکخوان (باپیرە یا داپیرە) بە شێوازێکی خـۆش و فانتـازییەوە بۆ جگەرگـۆشەکانیان دەگـێڕانەوە، سەرەڕای خۆشی بەخـشین، سوودێـکی زۆریشـیان بۆ منـداڵان هەبـوو. بێگـومان چـیرۆکە فـۆلکلـۆرییـەکان چ بۆ منداڵان و چ بۆ گەورەکانیش، تەنیـا بۆ خۆشی و کات بەسەردبردن نەبوون، زۆربەی ئەو چـیرۆکە فۆلکلۆرییانە، پەیامێکی بەرزی رەوشتی و پەروەردەییان لەخۆگرتوون. پـرەنـسیـپ و بەهـای بەرزیـان تێـدایە، وەکـو سەرکـەوتـنی: چـاکە بەسـەر خـراپـەدا، ئاشـتی بەسـەر شـەڕدا، خۆشـەویستی بەسەر رقـدا، ئازایـەتی بەسـەر تـرسـدا، هـیوا بەسەر نائـومێدیـدا، ژیـری بەسەر گەمـژەییـدا، هـێز بەسەر بێ هـێزیـدا… هـتد. ئـەم چـیرۆکانە پـڕیشن لە زانست، لە ئامۆژگاری، لە رێنمـایی بەسوود، لە هـاوڕێتی، لە دڵسـۆزی، لە خـاکی، لە رێـزگـرتـن، لە وانـە و لـە پـەنـد و لە قـسەی نەسـتەق. ئـەم بـەهـا بـەرزانـە، پەیـامـێکـن بـۆ نـەوەی تـازە. منـداڵان ئـیـلهـام و پـەنـد و وانـەیـان لـێوەفـێردەبن. فـێری بەهـای بەرز و رەفـتاری جـوان دەبن. فـێری کۆمەڵێک وشە و زاراوەی تـازە دەبـن. هەوادار و هـۆگری خوێنـدنەوەی چـیرۆکی فـۆلـكلـۆریش دەبن.
زۆربەی چـیرۆکە فـۆلکلۆرییەکان خەیـاڵی و ئەفـسانەیین و لە چـیرۆکە بنەڕەتییەکانی منداڵانن. گوزارشت لە رووداو و لە راستییەکانی ژیانی مرۆڤ دەکەن. هەندێکیان تێـز و رەخـنەئامێزن و ناڕاستەوخۆ پـلار و توانج و رەخـنە لـە دەستەڵات و لە ستەم و لە زۆرداری و لـە نـادادپـەروەری دەگـرن. یـان خـەوشـەکـانی مـرۆڤ ئاشـکـرادەکـەن.
(ئەلـبێرت ئانشتاین) دەڵێت:”گەر دەتەوێت منـداڵەکانت زیـرەکبن، چـیرۆکی خەیـاڵییان بۆ بخـوێنەوە.. گەر دەتەوێت زیـرەکتربن، چـیرۆکی خەیـاڵی زیاتـریان بۆ بخـوێنەوە”.
(ج. نیتسترۆن) یش دەڵێت:”چـیرۆکی خەیاڵی بە منداڵان ناڵێت ئەژدیهـا هەیە، چونکە منـداڵان دەزانـن کە ئـەژدیـهـا هـەیە. چـیرۆکی خەیـاڵی بـە منـداڵان دەڵـێـت لەوانـەیـە ئەژدیهـا کوشـندەبێـت”.

بەشی زۆری ئەم چـیرۆکە فۆلکلۆرییانە، سەرچاوەیەکی گـرنگـن، بۆ پەروەردەکردنی دروستی منـداڵانی ئەمـڕۆمان، بۆ گەشکردن و زاخـاودانی هـۆش و هـزر و هەست و بەهـەرەکانیـان. چـیرۆکی ئـاژەڵانیش، چـیرۆکی هـێمایـین، بـۆ نمـوونە:
رێـوی هـێمای فـێڵبـازییـە، سـەگ هـێمای بە ئەمـەکـییە، پشـیلە هـێمای بێ ئەمـەکـییە. شێر هـێمای زۆردارییە. گورگ هـێمای دڕندەییە، چەقەڵ هێمای چـلێسییە، مار هـێمای بـەدخوویی و نەگریسـییە، مـەڕ هـێمای بێ دەسـەڵاتییە،.. هـتد. بەڵام ئەم خەسەڵەتانە گـشـتی نـین، دەشـێ شـێر دادپـەروەربـێـت و سـەگـیـش ناپـاکی بـکات.
هەر هەمـوو چـیرۆکە فـۆلکلـۆرییەکانیش مەرج نییە بۆ منداڵان گونجاوبن. هەنـدێکیان بە کارەسات و کوشتن و مردن و تراژیدییا کۆتاییان پێهاتـووە، ئـەم چـیرۆکانە لەبارنین بـۆ منـداڵان، پێـویسـتە دەستکـاری بکـرێـن و لەسـەرە و دابـڕێـژرێـن، کە بـۆ منـداڵان بگـونجـێن. چـیرۆکەکانیش بەپـێی قـۆنـاغـەکانی تەمـەنی منـداڵی هـەڵـبژێـرێـن.
پێمـوایە کە نمـوونەی چـیرۆکی ئەفـسانەیی بۆ منـدااڵان لە هەموو جـیهـانـدا، چـیرۆکە ئەفسانەییەکانی، نووسەری یۆنانی (ئیـزوب: ٦٢٠ـ ٥٦٤ پ.ز) کە بە (باوکی چـیرۆکە ئەفسانییەکان) لە جیهـاندا ناسراوە. نزیکەی شەش سەد ساڵ پێش زاینی نووسیویانە، لەوانەشە لەسەر زاری خەڵکی وەریانی گرتووبن و بەشێواز و شێوەیەکی ئەدەبی و بە زمانێکی سووک و ساکار دایـڕشتوون. سەرەڕای سەرهـەڵـدانی ئەدەبی تازەی منداڵان، بەڵام تا ئەمـڕۆش چـیرۆکەکانی ئـیـزوپ چـیژ و گـرنگییان کـاڵ نەبـوونەتـەوە. وەریـان گـێڕاون بـۆ سـەر هەمـوو زمـانەکـانی جیهـان. هەنـدێک لەو چـیرۆکانە لە ئەمـڕۆشـدا، بوونە بە بابەتی کتێبی خوێندنەوەی قـۆناغی بنەڕەتی و لە هەموو جیهاندا دەخوێندرێن. بۆنموونە: مـێروولە و کوللـە، گـورگ و بەرخۆلە، رێۆی و کەڵەشێر، رێوی و لەقلەق، رێـوی و قـەلـەڕەش، رێـوی هـێشووە تـرێ، شــێر و مـشـک، شـێری ساخـتە، شـوانە درۆزنەکە، کۆبوونەوەی مشکان، هـێز لە یەکـێتی دایە، کچۆلەی خەیڵباز و شیرەکەی. لە دوای ئیـزوپ، چـیرۆکـەکەکـانی (بەیـدەبـا) ی هـینـدی (کـلـیلە و دمـنە) دێـن. ئیـنجـا چـیرۆکەشیعـرەکـانی نووسەری فەرەنسی (لاڤـۆنتـین: ١٦٢١ـ ١٦٩٥) دێت، تا دەگاتە چیرۆکەشیعـرەکانی میری شاعیرانی عەرەب (ئەحمەد شەوقی ـ کە بە رەسەن کوردە).
لە ئەدەبی کوردیشدا چـیرۆکە شیعـرەکانی پیـرەمێر و فایق بێکەس و هەژار موکریانی. کە لە چیرۆکەکانی ئـێزۆپ و لاڤـونتینەوە وەریان گرتـوون و بە چـێژێکی کوردی و بە زمانێکی ناسک و شیریـن و ئاسان، بە چیرۆکەشیعـر بۆ منداڵانی کوردیان داڕشتوون.

چـیرۆکی فـۆلکلـۆری کە بریتییە لە کـۆمەڵێک لە چـیرۆکە خەیـاڵی و ئەفـسانەییەکان، بەشـێکی گـرنگە لە ئەدەبیـاتی منـداڵان. زۆر لە نووسەرانی جیهـانی بە کـۆکردنەوە و نووسینەوەی چیرۆکی فۆلکلۆری منداڵان ناوبانگیان دەرکرد، لەوانە: برایانی گـریمی ئەڵمانی ( یاکوب و ولیـام گـرین) و (پێتەر ئاسبـیورسن و یـۆرگـن مـۆ) ی نەرویـجی. کەڵەڵە نووسەری جیهانيش (هانز کریستیان ئەندەرسین: ١٨٠٥ـ ١٨٧٥)ی دانیماکی، لە نووسینی چیرۆکەکە ئەفـسانەییەکانیدا، سوودێکی زۆری لە چـیرۆکە فـۆلکـلۆری و ئەفـسانەییەکـانی دانیـمارک وەرگـرت. بێگـومـان نـووسـەرانی کوردیـشمان، چـیرۆکی فـۆلکلۆری کوردییان قـۆستوونەتەوە و سوودێکی زۆریـان لە چـیرۆکە فـۆلکلـۆری و کلاسیکـییە کوردییەکانمان وەرگـرتـوون و رەنگـدانەوەیان لە نووسینەکانیانـدا هـەیە.
دەکـرێـت لە تەمەنێکی زووی منـداڵیـدا. منـداڵانی کوردمان هـۆگـر و ئاشـنای جیهـانی چـیرۆکی فـۆلکلۆری بکەیـن، لە گـۆڕەپانی یاریکـردن بێت یا لە باخچەی منـداڵاندا. یا لە قـوتابخانەی بنەڕەتیدا بێت، لە راستیدا زۆر لە منـداڵان و لە گەورەکانیش، هەسـت بەوە ناکەن، کە ئەو گەمە و یارییە سادە و سووک و سەروادارانەی، کە لە سەرەتای منـداڵـیدا فـێریـان دەبـن و دەیـاکەن، کە جـۆرێـکـن لە ئـەدەبی فـۆلکلـۆری کوردیمـان. بۆ نموونە: هـەللـور بـەللـور تەکـامە… زەرد و سوور و شەمامە. حاجـیلەقـلەق مـار هـات… مـاری زەنگەڵـدار هـات. پـێـم سـۆ دەسـتم سـۆ.. شەکــری عـەمبـارانـم سـۆ. حـل حـلی بـل بـلی.. چاوی ڕشـتووە بە کـلی. هەیاران مەیاران… خوایە داکاتە باران.
لە راستیشدا چـیرۆکە فـۆلکلۆرییە زارەکییەکان، لەبەر ئەوەی تۆمـار نەکراون، بۆیە دەقی ئۆرجـیناڵی و نووسەریـان نییە. تا بەم سەردەمەش گەیشتوون گۆڕانکارییەکی زۆریـان بەسـەر هـاتـووە، بەشـێکی زۆریشـیان لە یـادچـوونەتەوە و لەنـاوچـوون.
بۆ نموونە بە کـورتی باس لە چـیرۆکی (مێـروولە و وکوللـە) دەکـەین، کە یەکێکە لە چیرۆکە فـۆلکلـۆرییە ئەفـسانەییەکانی چیرۆکنووسی یۆنانی (ئیـزوپ) بۆ منداڵان، کە نزیکەی (٢٥٠٠) ساڵ پێـش ئێستا نووسیوێـتی. بە دەستکارییەوە لـە ئینگـلیزییەوە وەرمگـێڕاوە بۆ کـوردی. مـن بە شـێوەی دیـالـۆگ دامـڕشـتووە.

مێـڕوولە و کـوللـە
مێروولەیەک بە درێژایی وەرزی هاوین، خەریکی کارکـردن بـوو.. دانەوێـڵە و میـوەی کۆدەکردەوە و دەیبـردەوە بۆ ماڵەکەی و بۆ زستان کـۆی دەکردنەوە.. بەڵام کوللـەیەک کە لە نـزیـکی مـاڵی مێـروولـەکە بـوو. هـەر خـەریـکی یـاری و گـۆرانی وتـن بـوو.. خـۆی لـە گـەڵای سـەوزی دارەکان تێـردەکـرد، بەڵام هـیچی بـۆ زسـتان کـۆنەکـردەوە.
پایـز هـات و گەڵای دارەکان وشکـبوونەوە و وەریـن.. زسـتان هـات و بـاران و بەفـر باریـن.. رۆژێـکی زۆر سـاردی زسـتان بەفـرێـکی زۆر بـاری و زەویـی داپـۆشی. مێـروولـەکە بـاکی نەبـوو، بـایی وەرزی زسـتـان دانـەوێـڵە و مـیـوەی کـۆکـردبـۆوە. بـەڵام کـوللـە تەمـەڵـەکە، هـیچـی نەبـوو بـیخـوات، لەبـرسـا خـەرێکبـوو بـمـرێـت.. مێـروولەکەی بیـرکەوتەوە. چـوو بـۆ ماڵی مێـروولەکە و لە دەرگـای مـاڵـەکەی دا.
مـێروولەکە: کـێیە وا بـەم رۆژە سـاردە لە دەرگـای مـاڵـەکـەم دەدات؟
کوللـەکە: منـم هـاوڕێی خـۆشـەویـست و بەڕێـزم.
مێـروولەکە: لە کەیەوە بە هـاوڕێی خۆشەویست و بەڕێزم دەزانیت..؟ لەبیرت چۆتەوە کە چەند جارێک رێت لێگـرتم و گاڵـتەت پێـدەکردم و پێم پێـدەکەنیت؟! بۆ چی هاتووی؟
کوللـەکە: زۆم بـرسـیـیە و خـەریــکە لەبـرسـا بـمـرم.
مێـروولەکە: ئـەی بە درێـژی وەرزی هـاوینی رابـردوو چــیـت دەکـرد؟
کوللـەکە: بە درێـژی هـاویـنی رابـردوو، گـۆرانــیم دەوت و یـاریـم دەکـرد.
مێـروولەکە: دەبـڕۆ بە درێـژایی ئەم زسـتانەش هەر هـەڵـپەڕە و سەمابکە.. ئەوەشت لەبیرنەچێت، ئەوەی کارنەکات و بیر لە داهاتووی نەکاتەوە.. بە برسێتی سەردەنێتەوە.
ئـەم چـیرۆکە فـۆلکـلـۆرییە ئەفـسانەییە، وانەیـەکی فـیرکـردن و پـەروەردەیی باشی بـۆ منـداڵان تێدایە، هانی منداڵان دەدات بۆ کۆششکـردن و هەوڵدان، تا لە تاقیکردنەوەکاندا دەربچـن و بگەن بە هـیوا و ئامانجەکانیان. هەر قوتابییەکیش کۆشش نەکات و تەمەڵی و تەوەزەلی بکات و پـلانی بۆ داهـاتووی نەبێـت و کارەکانی ئەمـڕۆێ بخـاتە بەیـانی و کاتی خوێنـدنی بەفـیڕۆبدات. لە تاقـیکـردنەوەکانـدا دەرناچێـت. پەشیمانیش بێ سوودە.
ئـەم چـیرۆکە فـۆلکلـۆرییە ئـەو پەنـدە جـوانە کـوردییـەشی لەخـۆگـرتـووە کە دەڵـێـت:
“دەســتی مـانـدوو لەســەر ســکـی تـێــرە”

رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٣




ئێوارانە ١٩.. سەردار جاف

لالێک، بە مەستييەوە
هەموو ئێوارەيەک گۆرانی بۆ مانگ دەچڕێ
زەردەی خۆر، بە دارشەقێکەوە سەرچۆپی گرتووە
ئەستێرە، لەو بەردەم سەرما،
بە زريوە زريوەوە لە چەپڵەڕێزانە
هەور، بە حيلکەحيلکی پێکەنينەوە سپیپۆشی نواندووە
با، بە هەنسک و لە تەک گريانەوە
زەماوەندی خرۆشاندووە
شەو، فووی لە جرای ئاوابوون کردووە
لە گەڵ هەموو تاريکييەک
هەستەکانم دەفڕن
دەبنە پەپوولە و مانگ دەدوێنن
چراخانێ لە ئاسمانەوە ژووری نوتەکم رۆشن دەکاتەوە
تیشکەڵانێ دەبێتە سروود و لە گەرووی لاڵەوە چريکەی دێ
مەشخەڵانێ ئامبازی ئيشق دەبێ
هێشتان لە ئاسۆوە سەری دەرنەئێناوە
نە لە سۆز و هەستیی هيچ کەسێکەوە هەڵدێ
نە دەنگی وەک سەدای ئەو زايەڵەی دێ
ئێوارە فاڵوێژێکی بە سەليقەيە و
لە قاوە تاڵەکەما
بەختی مەست مەستيم بە مانگەوە بۆ خوێنێتەوە
باران لە بن سەيوانيشەوە
تەواوی جەستەمی سپیپۆش کردووە
لە کەناری پيريا دەمبينێتەوە
با هەروەک جاران لە گرێژنەوە هەڵم ناتەکێنێ
سێبووری دەبەخشێ و دڵنەواییەکە و ئازای بەدەن بە نەرمە هەناسەيەک غلۆری ئەوديوی گڕوگاڵيم دەکاتەوە
شەو و تاريکی لە گەڵ مانگ ئالووذەم دەکەن
تا گۆرانی لاڵەکە بەردەوام بێ
ئەو دەبێتە تريفە و منيش خەرمان
هەروەکو جاری جاران ، ختوکەم دەدا
بۆ ئاوابوون لە شەهلا و ئەو ديو سنوورم دەباتەوە
بە بيرت دێ کە دەمگوت تۆ خۆشەويتسترين کەسمی کەسەکەم

ئەڵمانيا
٢ / ٣ / ٢٠٢٣




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا-(51)- شەماڵ بارەوانی

بەشی 51

ئیسرائیل ٢٠٢٢ی دەڕووخێت!

بیرمە مانگی ڕەمەزانێ بوو، لە دێی چل هەوێزە مەلابووم، وتاری ئێوارانی ڕەمەزانێم بۆ دەدان. باسی فەڵەستین و قودسم بۆ خەڵکەکە دەکرد و یەک حەماسەت و عاتیفەی دینی منی گرتبوو، هەر مەپرسن !

دەمگوت: سەبرەن سەبرەن، یا یەهود، جەیشو موحەمەد سەوفە یەعود.

خوشک و برایانم: ئەمڕۆ، یان سبەی، زوو، یان درەنگ، دەوڵەتی سەهیونییەت(مەبەستم ئیسرائیل)بوو، لەناودەچێت و لەسەر دەستی ڕۆڵەکانی سەلاحەدینی ئەیوبی، دڵنیابن، دووبارە قودسی بریندار و داگیرکراو، لە ژێر چنکی جووی خەبیس ڕزگار دەکەین.

موسڵمانان وەک لە ڕیوایەتێک هاتووە، پەیامبەرمان دەفەرموێت، کە دار و بەردیش لە دژی ئەو جووڵەکە ترسنۆک و پیسانە دێتە گۆ، پەیامبەر دەڵێت:(ڕۆژی دوایی نایەت، تاکو موسوڵمانان جوولەکەکان دەکوژن، کاتێک موسوڵمانێک دەیەوێت جوولەکەیەک بکوژێت، جوولەکەکە ڕا دەکات بۆ پشت هەر درەختێک و بەردێک، خۆی بشارێتەوە، درەخت و بەردەکە، دێنە گۆ و دەڵێن: ئەی موسوڵمان، ئەی بەندەی خودا، وەرە ئەوە جوولەکەیەکە لەپشتەمن خۆی حەشارداوە، بیکوژە! تەنها درەختێک نەبێت، کە ناوی غەرقەدە، درەختی جوولەکەیە)٭

ئامادەبوانی مزگەوت، هەموو دەیانگوت: ئەلڵاهو ئەکبەر.

جا درۆیەکیشم دەکرد و دەمگوت: ئێستا جوولەکە لە ئیسرائیل هەمووی خەریکی ڕواندنی ئەو درەختەیە، تەنانەت هەرچوار لای ئیسرائیلیان بەو درەختی غەرقەدە تەنیوە و هەموو ماڵێک غەرقەد دەڕوێنێت و لە ئێمەی موسوڵمان زیاتر باوەڕیان بەو فەرمودەی پەیامبەرمان هەیه، کەوام گوت. ئەوجارە هەمووی پێکەوە گوتیان (اللهم صلي علی سیدنا محمد)هاهاها.

موسوڵمانان، دەزانن لەمێژە جوولەکەی کۆڵکە مار، دەستیان کردووە بە بڕینەوەی دارزەیتونی خوشک و برا فەلەستینییەکانمان و لە شوێنیدا ئەو غەرقەدە کافر بابە دەڕوێنن؟

خوشک و برایانی ئیماندارم، هێندەی نەماوە و بەڵێنی اللەی تەعالایە و هیچ قسە لەسەرکردنێک و گومانێکی تێدانییە و دێتەجێ و دەوڵەتی داگیرکەری جوولەکەی پیلانگێڕ، لە ساڵی(٢٠٢۲) دەڕووخێت٭.

ئـەوجارە هەرخۆم: سوبحان اللە لە گەورەییت خودایە! قادر هەرخۆتی خودایه، بەهێز و دەسەڵاتدار هەرخۆتی یا اللە.

له ڕاستیدا من ئەو مەسەلەی دەرەخت ڕواندنەی غەرقەدم لە نامیلکەی نووسەر و بانگخوازێکی ئیسلامی خوێندبووەوە، درۆیەک دوو مەتر بوو، من دوو مەتری تریشم بۆ زیاد کرد و گوتم گرنگ کاریگەری دروست کەم و حەماسەت و عاتیفەی دینی خەڵکی پێی فول کەم و هەستی دژە جولەکەییان بوروژێنم.

ئیمامی حەنەفی دەیگوت: ڕیوایەت لە مەککە بستێک بێت، تا دەگات بە عێراق دەبێت بە مەترێک !

منیش ئەوڕۆژە، مەترێک بوایە، دوو مەتریترم پێوە دەنا.

لەپڕ، پیاوەک مام(ک…) گوتی: ئائا بەڕیشی عەلی باپیری، کاکە مەلا ئیسرائیلمان بۆ دەروخێنێت و قودس ئازاد دەکات.

مام(ک…) کەسێکی زۆر کۆمێدی و قسە لە ڕوو و ناخ پاک بوو و زۆریش کەیفی بە من دەهات و زۆر لەماڵی ئەوان نانم دەخوارد و ئەو کەسێکی یەکێتی بوو وەک حیزب، ئەوکات تازە بزووتنەوەی گۆڕان دروست ببوو.

هاشوهووشی ئەو بزووتنەوەیه هەموو وڵاتی تەنی بوو. خەڵکێکی زۆر وەک فریادڕەس و تەنانەت هەبوو وەک گیڤارا و غاندی و ماندێلایەکی کوردی سەیری( نەوشێروان مستەفا)یان دەکرد و ئومێدی زۆر و خەونی بێشوماریان لەسەر بزووتنەوەکە هەڵچنیبوو.

مام کەریمیش مەیلی بۆ گۆڕان هەبوو و هەر مەدحی نەوشێروان و گۆڕانی دەکرد و سەری زمان و بنی زمانی نەوشێروان بوو لای من، گوتم با منیش جەوی بگرم و لە میزاجی بدەم و تۆڵەی خۆمی لێ بکەمەوە، بەرپەرچم دایەوە و گوتم: نانا، نەوشیروانە چەپ، بە ماچکردنی کتێبەکەی دەستی یا شێخ، قودس ئازاد دەکات.

ئامادەبووان هەموان دەستیان کرد به پێکەنین.

…..

٭في صحيح البخاري، عن أبي هريرة أن النبي قال: (لا ‌تقوم ‌الساعة حتى يقاتل المسلمون ‌اليهود، فيقتلهم المسلمون حتى يختبئ ‌اليهودي من وراء الحجر والشجر، فيقول الحجر أو الشجر: يا مسلم يا عبد الله هذا ‌يهودي خلفي، فتعال فاقتله). وزاد فيها (إلا الغرقد، فإنه من شجر ‌اليهود).

٭ئەو ڕووخانەی(دەوڵەتی ئیسرائیل)یشم پێشووتر، لە وتاری مەلایەک گوێ لێ ببوو !




ململانێی پیاوسالاری و ژنسالاری لە کورتە چیرۆکی “ئیمپراتۆریای ژن”ی دڵشاد کاوانی.. توێژەینەوە: هیڤی عمر یاسین

بەشی یەکەمی توێژینەوەکە (تیۆری)

پێشەکی

ململانێ یەکێکە لەو پرسە گرینگانەی کە زانستە مرۆڤایەتییەکان و دەروونیەکان گرنگی پێدەدەن، بەشێکە لە ڕەفتاری مرۆڤ، مرۆڤ دوای لەدایکبوونی ڕووبەڕووی ململانێکانی ژیان دەبێتەوە. ململانێ تەنها لەنێو خودی دوو ڕەگەزی جیاوازدا نییە، بەڵکو تەنیا لەنێو خودی یەک ڕەگەزیشدا بوونی هەیە، بەڵام هۆکار و ئامانج و پاڵنەرەکانی ململانێ لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە جیاوازە، بەمەش ململانێکان جیاواز دەبن. ململانێ بۆئەوە دەکرێت، کەوا کێ باشترینە، نایابترینە، بەهێزترینە، زۆر جار بۆ ئەوەی کەسێک باشترین و نایابترین بێت، پێویستە ڕووبەڕووی هاوئاستەکەی ببێتەوە، کە وەکوو خۆی بەهێزە و لاوازی بکات، تاکو هەر خۆی ببێتە براوەی شانۆی ژیان. هەر بۆیەشە بۆ برەودان بە ململانێکانی ژیان مرۆڤ پەنای بۆ جۆرەها کەرستە و پێویستی بردووە، جا گەر پێویستییەکانی ململانێکان ماددیبن یان ئایدیالی، ئەمەش لە ئەدەبیش دا بە تۆخی ڕەنگی داوەتەوە، واتا دەکرێت ئەدەب وەک کەرستە و پێوستی بێت و هەمیش وێناکردن و دەڕبڕینی ململانێ بێت، بەمەش دیسان کاریگەری نەبووە. بەتایبەتی چیرۆک بە هۆی گێڕانەوە و خستنە ڕووی ڕووداوەکانی ململانێکان و ژیانی ڕاستەوخۆی مرۆڤە، بۆیە ململانێکان لە چیرۆکدا ڕوونتر و فراوانتر دەردەکەون. کۆمەڵە چیرۆکی (نۆبەرەی مەرگم دیت)ی دڵشاد کاوانی لە کۆی بیست و چوار چیرۆکدا پڕە لە ململانێی دەروونی و ڕەگەزی، بەتایبەتی، ئەم ململانێیە لە چیرۆکی ئیمپڕاتۆریای ژن، زۆرتر و قووڵتر دەردەکەوێت. بۆیە لە توێژینەوەکەمدا ئەم چیرۆکە بە نموونەی کۆی چیرۆکەکانی دیکەی چیرۆکنووس دەخەینە بەرباس و توێژنەوەکەمان لەسەر بونیاد دەنێین.

پرسی توێژیینەوەکە.

-هۆکاری هەڵبژاردنی ئەم بابەتە بۆ ئەوە دەگەڕێنمەوە کەوا پرسی کێشەی ڕەگەزی نێر و مێ بابەتێکی زیندووە لەهەر قۆناغ و سەردەمێکدا کێشەکان بە بەرگێکی نوێ خۆیان نوێ دەکەنەوە، بەمەش ململانێکان بەردەوام دەبن.

-گرینگی ئەم توێژینەوە لەوەدایە کەوا دەست دەخاتە سەرهۆکارەکانی ململانێی، ئەو گرێ دەروونیانە دەکاتەوە که له کورتە چیرۆکی ”ئیمپراتۆریای ژن” ڕەنگی داوەتەوە.

– کێشەی توێژینەوە و پرسیاری توێژینەوە خۆی لەناونیشانی توێژینەوە دەبینێتەوە، چونکە ناونیشانێکی گشتییە و جۆری ململانێکان دەست نیشان نەکراوە، کە ئایا کام جۆری ململانێیە لە نێوان ژنان و پیاواندا، چونکە ململانی لە ڕوانگەی زانستە مرۆڤی و دەرووناسی خۆی لە چەند جۆرێک دەبینێتە و بەمەش کێشەی توێژینەوە لە پرسیاری توێژینەوە خۆی لەم پرسیارانە دەبینێتەوە:

مەبەست لە زاراوەی ژنسالاری چییە ؟

مێژووی ژنسالاری چییە و چۆنە ؟

مەبەست لە زاراوەی پیاوسالاری چییە ؟

٤-مەبەست لە زاراوەی ململانێ چییە ؟

٥- یەکەمین جۆری ململانێ لە مێژوودا چی بوو؟

٦- جۆرەکانی ململانێ چین بەتایبەتی لە ڕوانگەی دەروونییەوە؟

پاڵنەرەکانی ململانێ چین؟

ململانێ وەک هونەرێک لە چیرۆکدا چۆنە؟

ململانێی پیاوسالاری ژنسالاری کە ململانێیەکی ڕەگەزییە، مەبەست لەو ململانێیە چییە؟ چۆن ڕەنگی داوەتەوە لە کۆرتە چیرۆکی ”ئیمپراتۆریای ژن” هەموو ئەو پرسیارانە و زیاتریش کێشەی ئەم توێژینەوەیەن، هەر ئەم فرەجۆرییەی پرسیار و فرە جۆری ململانێکان بە پێویستم نەزانی لە ڕوانگەی تیۆریستێکی دیاریکراوەوە توێژینەوەکەم کۆت و بەند بکەم، بۆیە بەپێی پێویستی ڕاو بۆچوونی نووسەر و فەیلەسووفانم لە توێژینەوەکەم بەکارهێناوە.

ئامانجی توێژینەوە

ئامانجی ئەم توێژینەوەیە هەوڵدانە بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارگەلێکی توێژینەوەکەم، ئەگەر وەڵامێکی ڕەهاش بۆ کۆی پرسەکانی پرسیارەکانم نەدابێتەوە، ببێتە مایەی دروستبوونی پرسیاری تر و توێژینەوەی دیکە.

میتۆدی توێژینەوە

میتۆدی توێژینەوەکەم میتۆدی وەسفی و شیکارییە

سنووری توێژینەوە لە کۆمەڵە چیرۆکی ”نۆبەرەی مەرگم دێت” تەنها کورتە چیرۆکی ”ئیمپراتۆریای ژن” بە نموونە وەرگیراوە.

بەشی یەکەم

ڕاڤەی چەمکە تیۆرییەکان

– چەمکی ژنسالاری

بۆ چوونە نێو هەر باسێک گرینگە لە چەمکەکانەوە دەستپێبکەین، چونکە هەڵگری مەعریفەن و ناوەرۆکی باسەکە خۆی تیایدا مەڵاس داوە. چەمکەکان چەندین جۆرن، هەندێکیان شێوازی دەرهەستن تەنها نزیک دەبنەوە لەو واقعەی کە هەیە، یان تەنها وەڵامی پرسیاری چییەتی دەدەنەوە؟ لە ڕوانگەی هیۆدەوە چەمکەکان دوو لایەن دەگرنەوە، ئەوانیش یان تەنها دەتوانین بڵێین ئەوشتە چییە؟ یان ئەوشتە چۆنە؟ بەڵام دەتوانین بپرسین هەریەکە لە چەمک و زاراوەکانی دایکسالاری و ژنسالاری چییە یان چۆنە؟ (هیۆد،٢٠٠٧: ٣٥).

– زاراوەی دایکسالاری

زاراوەی دایکسالاری زۆرجار ژنسالاری بۆی بەکارهێنراوە، لە زمانی کوردیدا چەمکێکی لێکدراوە بە واتای دەسەڵاتی ژن یان دایک دەگەینێت. شێخ محەمەدی خاڵ لە فەرهەنگی خاڵدا وشەی (سالاری) بە واتای دەسەڵاتی و سەردارێتی ناساندووە، کە بە واتای سەرداری هۆز دێت (خال، ٢٠٠٥ : ٢٥٣). ئەگەر سالاری واتای دەسەڵاتی و سەردارێتی بێت، ئەوا دایکسالاری و ژنسالاری واتای دەسەڵاتی ژن دەگەینێت. لە زمانی ئینگلیزیدا زاراوەی دایکسالاری ماتریارکی (matriarchy) بۆ بەکارهێنراوە، کە لە ماتەری (matris, mater) یۆنانییەوە هاتووە، بە واتای دایک دێت. وشەی ئارکینیش) (arkhein بە واتای حوکمکردن دێت، پێکەوە واتای حوکمکردن دەگەینن. بەڵام ژنسالاری لە زمانی لاتینیدا (gynocratie) کە بە واتای دەسەڵاتی ژن یان فەرمانڕەوایی ژن دێت. (حەمید،٢٠١٧ : ٣١- ٣٢).

سەرچاوە مێژووییەکان ئاماژە بەوەدەکەن ”زاراوەی دایک سالاری پاش چاپکردنی توێژینەوەی جی. جی. باکۆفن بەناوی DAS MUTTERRECHT واتە مافی دایکایەتی لە ساڵی ١٨١٦ دا بوو، کە برەوی پەیدا کرد و سەرنجی توێژەرانی ڕاکێشا”. (رێد، ٢٠٠٦ : ١٢٤) کومەڵگەی ژنسالاری یان دایکسالاری لە شارستانیەتە سەرەتاییەکاندا هەبووە، بەڵام لە دوای قۆناغە مێژووییەکان ئەم سالار بوونەی ژن نامێنێ ”مێژووی شارستانییەت مێژووی دۆڕاندن و ونبوونی ژنیشە”. (ئۆجەلان،٢٠٠٨: ٣١). لێردا خولیا دەبێت کەوا بەدرێژایی مێژوو ژن ئەو دەسەڵاتەی نامێنێت، کە لە کومەڵگەی سەرەتاییدا هەیبووە، لەو کاتەوە تا ئێستا ژن بە بوونەوەرێکی لاواز دەبینرێت.

لە کومەڵگەی ژنسالاریدا ژن گیرۆدەی هیچ کۆت و بەندێک نەبووە، هەروەک کەمال مەزهەر دەڵێت ”سەرەتا مرۆڤ ئاژەڵێکی بێ پەروابوو، گیرۆدەی هیچ کۆت و بەندێک نەبوو، ئەوکاتەش بەخێوکردنی منداڵ بەزۆری کەوتە سەر شانی دایک، ئەمەیان پێچەوانەی پیاوبوو کە دەبوو بەدوای خۆراک بگەرێت”. (مەزهەر،٢٠٠٨ :٥/٤٦). کەواتە لە کۆمەڵگەی ژنسالاریشدا بەخێوکردنی منداڵ لە ئەستۆی ژن بووە. هەر تەنها لە کۆمەڵگەی پیاوسالاریدا ئەو مۆرکە بەژن نەبەخشراوە، کە ئەمەش سروشت بە ژنی بەخشیووە، ژن منداڵی دەبێت و شیریان پێدەدات، بۆیەشە یەکەم بەردی بناغەی شارستانیەتی مرۆڤ ژن دایدەنێت، کشتوکاڵ بەرهەمی بیری ژنە، هەروەها لەسەرەتای پەیدابوونی بتپەرستیدا ژن بە خواوەندی پیت و بەرەکەت دادەنرێت نەک پیاو. ئەمەش وای کرد کومەڵگەی ژنسالاری مۆرکی ژن وەربگرێت بە جۆرێک کە پیاو تێدا سڕاوەتەوە، بەڵام ئەگەر کۆمەڵگەی ژنسالاری دەسەڵاتی دایک تێیدا زاڵبووبێت واتای ئەوە ناگەینێت کەوا ژن تیایدا نە چەوسابیتەوە، بەڵام ئەو چەوساندنەوە بەرهەمی بیری ساکاری ئەوان بووە، کە ژنیان بەخواوەندی پیت و بەرەکەت دادەنا، بۆیە کاتێک بیریان لەوە دەکردەوە، کەوا قوڕبانی بۆ خواوەندەکان بدەن بۆ ئەوەی زەویەکانیان بە پیت بن. (هەمان سەرچاوەی پێشوو).

گرینگترین کارەکانی ژن جگە لە منداڵ خستنەوە و بە خێوکردنی منداڵ ئەمانەبوون:

١ – ژن سەرەتا گەنم و جۆی دۆزییەوە.

٢-دواتر فێری بەرهەمی کەتان و ترێش بوو، هەر ئەمانەش بووە هۆی ئەوەی کەوا ژن مۆرکی ڕستن و چنین وەربگرێت و ببێتە پیشەی ئەو.

گەلێک لێکوڵینەوە لەبارەی کۆمەڵگەی ژنسالاری و دایکسالاری کراون، لەوانە توێژینەوەکانی باشۆف و مۆرگان ئەوە خراوەتە ڕوو “سەرهەڵدانی سیستەمی کۆمەڵایەتی لەسەر ژنان هاوتەریبە لەگەڵ پێکهێنانی خاوەندارێتی تایبەت لە کۆمەڵگەدا، بوونی ململانێ و ناکۆکی لە بنەماڵەدا پەیوەستە بە مۆلکداری تایبەتەوە. کە پیاوان خاوەن مۆلکداری تایبەتن” (زنکین، ٢٠٠٨: ). کە ئەمەش چەند بۆچوونێک لەبارەی ئەو ناکۆکییە دەردەخات، لەوانە:

١- بوونی ناکۆکی و ململانێ پەیوەستە بە لایەنی بژێوی خاوەندارێتی تایبەت، بوونی بژێوی و بیرکردنەوە لێی هۆکارەکەی غەریزەکانی مرۆڤە. چونکە مرۆڤ هەوڵدەدات پێداویستییەکانی پڕبکاتەوە کە حەزی لێیەتی، ئەگەر لەلایەنی ئابوورییەوە سەیری بکەین، پیاوان خاوەن مۆلکداری تایبەتن، سەرچاوەکانیان لەرێگەی منداڵەکانیانەوە دەستەبەر دەکەن.

٢-ژن لەلایەن خێزانەکانییانەوە لە مۆلکایەتی تایبەت بێبەری دەکرێن، کە ئەمەش بۆچوونی ئەنگلس دووپات دەکاتەوە، کە ”یەکێک لە کۆنترین شێوازەکانی دەسەڵاتدارێتی لە پێشێلکاری مافە کۆنەکانی ژنان، لە بنەڕەتدا شاراوەویە، شتێك جگە لە ململانێی چینایەتی لە کۆمەڵگەدا بەتایبەت چینە کۆمەڵایەتییەکان نییە، کە لە نێوانیاندا پیاو ڕۆڵی بۆرژوا دەگێڕێت، ژنیش ڕۆڵی کرێکار. چونکە کۆمەڵگەی بۆرژوازی ژیانی هاوژینی لەسەر بنەمای پارە و سەرمایەیە، نەک خواستە مەعنەوییەکانی هەردوولا.” (هەمان سەرچاوەی پێشوو(.

– چەمکی پیاو سالاری.

زاراوەی (سالار) کە سەرەتا ئاماژەمان پێدا بە واتای دەسەڵاتداری و سەرداری دەهات (خاڵ،٢٠٠٥: ٢٥٣)، بە هەمان شێوەی زاراوەی دایکسالاری زاراوەیەکی لێکدراوە، پیاو لەگەڵ سالار، واتای دەسەڵاتی پیاو دەگەێنن. باوکسالاریش بەهەمان شێوە واتای دەسەڵاتی باوک دەگەێنێت، کاتێک زاراوەی پیاوسالاری یاخود باوکسالاری و نێرسالاری بەر گوێمان دەکەوێت، ڕاستەوخۆ هزرمان بۆ چەوساندنەوە، ژن کوشتن و نادادپەروەری دەچێت. بەڵام کاتێک گوێمان لە زاراوەی ژنسالاری دەبێت، ئەگەر کەسێک شارەزای مێژوو نەبێت، کەم درک بە بوونی کومەڵگەی ژنسالاری دەکات. ئەگەر زانیاریشی لەبارەوە هەبێت ئەوا هزری بۆ کۆمەڵگەی سەرەتایی بەر لە شارستانییەت دەچێت؟ یان بیردەکاتەوە و پرسیار دەکات ئایا کۆمەڵگەی ژنسالاری بوونی هەیە؟

زۆرجار باوکسالاری و پیاوسالاری تێکەڵ بەیەک دەکرێن، بەڵام باوکسالاری واتاکەی تایبەتترە لە پیاو سالاری، چونکە پیاوسالاری گشتیترە، لەبەرامبەر ئەم زاراوانە، زاراوەی نێرسالاریش بۆ بەکاردێت. بەڵام نێرسالاریش گونجاو نییە، چونکە نێر بەو ڕەگەزە دەگوترێت، کە بە هۆی لایەنی بایۆلۆژیی جیا دەکرێتەوە لە ڕەگەزی مێ(١). ئەگەر نێرسالاری و پیاوسالاری و باوکسالاریش بگرێتەوە، ئەی سەبارەت بە جووت ڕەگەزی، بۆچی زاراوەی پیاوسالاری گونجاوترە ؟ چونکە ژن تەنها لەژێر دەستی باوکی ناچەوسێتەوە، بەڵکو لەژێردەستی برا و مامو خاڵ و شووبرا…. تد، دەچەوسێندرێنەوە. ئایا گونجاوە بگوترێت مام سالاری وخاڵساری و براسالاری، بۆیە پیاوسالاری گونجاوترە گوزارشت لە ئەقڵییەتی دەسەڵاتی پیاوسالاری دەکات، بەڵام باوکسالاری تایبەترە لە پیاوسالاری.

زاراوەی باوکسالاری لەچەند ڕوانگەیەکەوە لێکۆڵینەوە لەبارەی کراوە لەوانە (ئەنسرۆپۆلۆجی، فێمینیزم)ەوە، ئەم زاراوەیە بە عەرەبی (النظام الابوي) پێیدەوترێت. لە زمانی ئینگلیزی پاتریاکیpatriarchy پێ دەوترێت، ئەنتڕۆپۆلۆجیستەکان بەم شێوەیە دەی ناسێنن، باوکسالاری ئەو سیستەمە بووە، کە لە کۆندا پیاوێکی ڕیش سپی دەسەڵاتی بەسەر تەواوی ئەندامەکانی هۆزەکەدا هەیە. (ئەسەوەد،٢٠١١: ١٦)

جگەلە ئەنسرۆپۆڵۆجیستەکان فێمینیستەکانیش (٢) بەربڵاوتر بەکاریانهێناوە، لەڕوانگەی فێمینیستەکانەوە لە حەفتاکانی سەدەی بیستەمدا، ئەم زاراوەیە لە بواری لێکۆڵینەوەی فێمینیستی، بەشێوەیەکی بەرفراوانتر بەکارهێندرا، دەسەڵاتی نێرینەی بەشێوەیەکی گشتی بە سەرچاوەی چەوساندنەوەی مێینە دەزانی. (هەمانسەرچاوەی پێشوو:١٦٨).

– چەمکی ململانێ.

زاراوەی ململانێی وەکوو زاراوەکانی تر لە پێناسەیەک و چەند واتایەکدا ناتوانین وەڵامی پرسیاری ئەوەی کە ململانێ چییە ؟ چۆنە ؟ بدەینەوە، یان لە ڕوانگەیەکدا کوت و بەندی بکەین. چونکە لەکاتی پرسیاری ئەوەی کەوا ململانێ چییە؟ ئەو پرسیارەش لەلا دروست دەبێت، کام جۆری ململانێ لەخۆ دەگرێت، وەکوو (ململانێی دەروونی، ململانێی کۆمەڵایەتی، ململانێی سیاسی…تد)

لە ڕووی زاراوەوە ململانێ ((conflict لە (confligere) ەوە هاتووە، کە بەواتای دۆخێکی گرفتاری دێت، بە هۆی بوونی چەند بۆچوونێکی بەیکدا ناکۆک یان بەرژەوەندی و ئامانجی دژبەیەک. ( ئەحمەد، ٢٠٠٧ : ٥). لە ڕوانگەی ئەم واتایە بۆمان دەرەکەوێت کەوا ململانێی ژنسالاری و پیاوسالاری بە هۆیی ئامانجی دژبەیەکە. بەڵام ئایا ئەمە لایەنی نەرێنی ململانێ نییە؟ یانیش ململانێ دیوێکی ئەرێنیشی هەیە؟ بۆ بەیان بوونی وەڵامی ئەو پرسیارانە پێویستە لە واتای ململانێ تێبگەین، کە چەند واتایەک لە خۆدەگرێت، لەوانە:

یەکەم: لە ڕووبەڕووبوونەوەی شەڕ دێت، بەڵام لەڕووی جەستەییەوە نا، بەڵکو لەڕووی دەمەقاڵییەوە بە واتایەکی تر شەڕە قسە.

دووەم: بەیەکداکێشان و لێدان لەڕووی جەستەییەوە.

لە زمانی کوردیدا ململانێ بەمانای مشتوومڕ و ڕکابەری ناکۆکی دێت، لەنێوان دووکەس یان گرووپێک لەگەڵ گرووپێکی تر، بە گوێرەی ئەم واتایانە ململانێ دیوێکی نەرێنی هەیە، بەڵام ململانێ دەشێت لایەنی ئەرێنیشی هەبێت. ”کومەڵگەی مرۆڤایەتی بریتییە لە گۆڕەپانێکی بەرفراوانی فۆڕمی جیاجیای بەرژەوەندیەکان، تۆندووتیژی مۆرکێکی سەرەکی نییە لە ململانێ، چۆنکە ململانێ دەشێت ئاشتیخوازبێت بۆ دەستەبەرکردنی ئازادییەکان.” (ئەحمەد،٢٠٠٧ :٤). کە لێرەشدا دوو تێگەیشتن لەبارەی ئەو واتایانە ڕوون دەبێتەوە، لەوانە:

١- ئاشتی خوازی دیوێکی شاراوەی ململانێیە.

٢- نەبوونی ئازادی دەبێتە هۆیی ئەوەی کەوا مرۆڤ بۆ دەستەبەرکردنی ئازادی ململانێ بکات.

ململانێ بەشێکە لە ڕەفتاری مرۆڤ، کە لە لایەن مرۆڤەوە ئە نجام دەدرێت، بۆ بەدەستهێنانی ئامانجێک کە دەیەوێت پێی بگات بۆ ئەو مەبەستەش ململانێ دەکات. لەلایەنە باشەکانی ململانێ وەکوو بەهێزکردنی پەیوەندی، چارەسەرکردنی گرفت، گۆڕانکاری لە دیدو بۆچوون لە نێوان ئەو لایەنەی کە ململانێیان لە نێوانیاندا هەیە، (٣) لە هەموو سەردەمێکدا ململانێ بوونی هەیە، بۆ نموونە ململانێی نەوەی کۆن و نوێ (٤) بەڵام ئەگەر ململانێ بەشێوەیەکی تەندروست ئاراستە بکرێت، وەک پێویستییەک بۆ دۆخی گۆڕان و گەشەکردنی بە ڕێچکەیەکی ئاسایی بڕوات پڕۆسەیەکی گرینگ و پێویستە.

– جۆرەکانی ململانێ.

ململانێ کە چەمکێکی فراوانە دەشێت چەند جۆرێکی هەبێت، چونکە ململانێ لە کۆی بوار و کایەکانی کۆمەڵگە هەن. وەکوو ململانێ سیاسی، ململانێی ڕەگەزی، ململانێی ئایینی….تد. جگە لەوانەی باسمان کرد، چەند جۆرێکی تری ململانێ هەن کە بریتین لە:

١ – ململانێی ئاژەڵان، ئەم جۆرەیان نزمترین جۆری ململانێیە.

٢- جۆرێکی تری ململانێ کە بریتییە لە ململانێی بەرژەوەندییەکان و قازانجکردن، کە ئەم جۆرەیان لە نێوان مرۆڤەکاندایە. بۆ ئەو مەبەستەش پەنادەبەنە بەر فرت و فێڵ کردن، کە زیاتر لایەنی ئابووری و بازرگانی و بەرهەمهێنان دەگرێتەوە (٥).

٣- ململانێی ڕەگەزی جۆرێکی تری ململانێیە لەنێوان دوو ڕەگەزی جیاوازداهەیە.

٤- ململانێی دەروونی ئەو جۆرەیان پەیوەستە بە دەروونی مرۆڤەوە، مرۆڤ لەنێو دەروونی خۆیدا لە ململانێ دایە.

ئەوەی لێرەدا گرینگە و باسی ئێمەیە ململانێی ڕەگەزیی و دەروونییە، چونکە ململانێی ڕەگەزی یان پیاوسالاری و ژنسالاری کە جۆرە ململانێیەکە، لە نێوان دوو ڕەگەزدا، کۆمەلێک هۆکار و پاڵنەری دەروونی و کۆمەڵایەتی لە پشتە.

– ململانێ لە مێژوودا.

ململانێ لە سەرتای بوونی مرۆڤایەتیدا هەبووە، بەڵام بەپێی تێپەربوونی کات و زەمەن ئاراستە و ئامانجی ململانێکانیش گوڕاون لە هەموو بوارەکانی ژیاندا، بۆ ئەوەی لەهەر پرسێک و بابەتێک تێبگەین پێویستە ئاورێک بۆ ڕابردوو بدەینەوە، لە ڕابردوودا بیناسین، تاکو بزانین ململانێیکان لە چ دیوێک بوونە گرینگترین پاڵنەری چی بوون، لە ڕوانگەی ئایینی پیرۆزی ئیسلامەوە لە سەرەتای درووستبوونی ئادەمەوە،(٦) کاتێک خودا فەرمانی بە فریشتەکان کرد کڕنۆش بۆ ئادەم ببەن، فریشتەکان سوژدەیان بۆ ئادەم برد جگە لە ئیبلیس نەبێت، چونکە ئیبلیس کە لە ئاگر دروستکرابوو، خۆی لە ئادەم پێ گەورەتر بوو، کە ئادەم لە قوڕ دروستکراوە. سوژدە نەبردنی ئیبلیس بووە هۆی ئەوەی بەر نەفرینی خوا بکەوێت، بۆیە بڕیاری دا تۆڵە لە ئادەم بسەنێتەوە تا ماوە هەوڵبدات مرۆڤەکان لە خشتە ببات، بەمەش یەکەمین کاری کە بە ئادەم و حەوای کرد، خواردنی بەرووبوومی دارە قەدەغەکراوەکە بوو. بەمەبستی ئەوەی کەوا خواردنی ئەو بەرووبوومە دەبێتە هۆیی نەمری ئەوان بۆ هەتا هەتایی دەژین، بەڵام ئەو کارەی بووە هۆیی ئەوەی کەوا لە بەهەشت دەربکرێن. یەکەمین ململانێ کە خۆی لە نێوان ئیبلیس و ئادەم و حەوا بینیەوە مەبەستی ئیبلیس تۆڵەسەندنەوە بوو، مەبەستی ئادەم و حەواش مانەوەی هەتا هەتایی و نەمری بوو. هەرئەمەش وایکردووە مرۆڤ هەمیشە بە دوای مانەوەی لە ژیانی خۆی، ململانێی بکات، هۆیی خواردنی سێوەکەش بۆ نەمری بوو. هەروەها یەکەمین جۆری ململانێ لە فۆرمی توندووتیژی خۆی یبینیوەتەوە ”ئەگەر کوشتنی هابیل لەلایەن قابیلەوە سەرەتای مێژوویەکی تازەبێت، ئەوا ململانێیەکی پڕ توندوتیژی بووە.” (ئەنوەر،٧٣:٢٠٢٠). فۆڕمی ململانێ لەوکاتەوە تاکۆ ئێستا خۆیی لەشێوەی جیاجیای بینیوەتەوە، ئەگەر یەکەمین جۆری ململانێی ململانێیەکی دەمارگیری و دەروونی بووبێت، کە بەدەرکردنی ئادەم و حەوا دەستی پێکرد، خواردنی بەرووبوومی دارە قەدەغەکراوەکەش ویستی مرۆڤ بێت بۆ نەمری. ئەوا لەسەر زەوی کۆمەڵگە سەرەتاییەکانەوە هیچ ململنێیەک بە هۆی جیاوازیی ڕەگەزی نەبووە، بەڵکو ململانێ بووە لەگەڵ سروشت، بۆ ژیانی خۆیان. (سالح،٢٠٠٧ : ١١-١٢). ململانێی مرۆڤی کۆمەڵگەی سەرەتایی ململانێیەکی سادە و ساکار بووە، بەڵگە مێژووییەکان ئەوە ئاشکرا دەکەن ” کەوا هەر لەسەردەمی زووە بە هیچ کڵۆجێک جیاوازی لە نێوان مێینە و نێرینەدا نەبوو. ”ئافرەت بەر لە دروستبوونی خێزان تەنانەت ڕاویشی دەکرد.” (مەزهەر، ٢٠٠٨:٩|٤٦).

کەواتە ململانێکردنی ئەو کاتی ژن، بۆ ژیانی خۆی بێ جیاواز ی ڕەگەزی بووە، چونکە لە کۆمەڵگە شارستانییەتەکاندا ئەرک و ڕۆڵی ڕەگەز دیاریکراوبوو.

– جێندەر( ڕەگەز)

جێندەر لە زمانی کوردیدا کە بە واتای ڕەگەز دێت، هەرچەندە ڕەگەز لە زمانی کوردیدا بەواتای ڕەچەڵەکیش بەکاردێت، بەڵام لێرەدا مەبەستمان هەردوو ڕەگەزی نێر و مێیە، ڕەگەز لە فەرهەنگی خاڵدا بەواتایی ڕەچەڵەکیش بەکارهاتووە. (خاڵ،٢٠٠٥: ٢٢٥)

زاراوەی جێندەر بۆ یەکەم جار لەلایەن سیمۆن دو بۆڤوارەوە بەکارهێندرا لە کتێبە بەناوبانگەکەی ”ڕەگەزی دووەم” لە ١٩٤٩ لە شەپۆڵی دووەمی فێمینیزم(٧) دا. سیمۆن دو بۆڤوار خاوەن وتەیەکی بەناوبانگە و پێی وایە کە ”هیچ ژنێک بە ژنی لەدایک نابێت، بەڵکو بە ژن دەکرێت”. (ئەنوەر،٢٠٢١: ٢٥). سیمۆن دو بۆڤوار ئەوە ڕەتناکاتەوە کەوا سروشت لایەنی بایۆلۆژی مرۆڤ دیاری دەکات، بەڵام سروشت ئەرک و ڕۆڵ دیاری ناکات و بەها بۆ ئەم ئەرک و ڕۆڵە دابنێت، بەڵکۆ ئەوە لایەنی جێندەری کۆمەڵایەتییە جیاوازی ڕەگەزی دروست دەکات. ئەگەر ئەم وتەی دو بۆڤوار بۆ ڕەگەزی مێ ڕاستبێت ئەوا پیاویش بە پیاوی لەدایک نابێت، بەڵکو بە پیاو دەکرێت. (ڕەشید، ٢٧ : ٢٠١٧ ).

– پاڵنەرەکانی ململانێ.

بوونی ململانێ و جۆری ململانێکان کۆمەڵێک هۆکار و پاڵنەری هەیە کە ئەم پاڵنەرانە بە پێی جۆری ململانێکان دەگوڕێت و هەندێکجار تێکەڵ بەیەک دەبن. بە واتایەکی تر ئەگەر دەروون و هەڵچوونەکانی مرۆڤ هۆکاربن بۆ بوونی ململانێکان، ئەوا ژینگەش بەدەر نییە لەم هۆکار و پاڵنەرانە، ”ململانێ تا ڕادەیەکی زۆر پەیوەندی بە ژینگەی دەروونی جۆری کەسایەتی تاکەکانی کۆمەڵگەوە هەیە، دەبن بە پاڵنەر و داینەمۆی دروستکردن و بەردەوامبوونی ململانێ.” (قەرەچەتانی، ٢٠٠٦: ٣٨٤). لێرەدا بۆمان دیار دەبێت کەوا کەسایەتی و پێگەی مرۆڤ لە کۆمەڵگەدا کاریگەری دەبێت لەسەر جۆری ململانێکان و ئاراستەکردنی ململانێ بە شێوەی تەندروست یاخود پێچەوانەوە. چونکە مرۆڤ لە تەمەنی منداڵیدا پەروەردە دەکرێت، بەمەش یەکەم پرۆگرامکردنی ئەقلی نائاگای (٨) مرۆڤ دەست پێ دەکات، ئامانجی مرۆڤ و نەبوونی ئازادی یان بوونی ڕکابەری کەوا کێ باشترین و سەرکەوتووترینە، ململانێ دێنێتە بوون، کەوا مرۆڤ بوونی خۆی بسەلمێنێت.

– جۆرەکانی ململانێی دەروونی.

لە ڕوانگەی دەروونییەوە، ململانێ جۆرێکە لە ململانێکان لە ناو ژینگەی مرۆڤدا، لەنێو ململانێی دەروونیدا چەندین جۆری تری ململانێ هەن، ئەوانیش بریتین لە ململانێی چوونە پێش، ململانێی پاشەکشە، ململانێی چوونە پێش و پاشەکشە. (٩)

– ململانیی دەروونی لە ڕوانگەی فرۆیدەوە.

ململانیی دەروونی لە ڕوانگەی فرۆیدەوە (١٠) کە خۆیی لە پێکهاتەی کەسایەتی مرۆڤدا دەبینێت، کەسایەتی مرۆڤیش دابەش دەکاتە سەر سێ پێکهاتە، ئەوانیش بریتین لە (ئەو-ed ، منی باڵا -super ego، من-o(eg، ئەو(بنیات) یەکێکە لە ئاستەکانی کەسایەتی مرۆڤ، حەز و ئارەزووەکانی مرۆڤ لە تەمەنی منداڵیدا دەگرێتەوە، ئەو بەرپرسە لە جێبەجێکردنی حەز و ئارەزووکانی مرۆڤ و چێژوەرگرتن لێیان، گرینگی بە ئەقڵ نادات (حوسێن،٢٠١٠: ٦٦٠). بنیاد کە کۆگای لەبیدۆیە، بنچینەی ژیانی ئەزەلی تێردەکات، فرۆیدبە بە بنەمای چێژ وەرگرتن باسی دەکات (.ئیمامی،٢٠١٨: ٢٥٠).

منی باڵا(super ego) ئاستێکی تری کەسایەتی مرۆڤە، بەرپرسە لە یاسا و بەها کۆمەڵایەتییەکان و ڕێگری لەخواستەکانی ئەو دەکات، بەڵام من (ego) ئەو ئاستە کە بە ئاستێکی بێلایەن ناسراوە، وەکوو تەرازوویەک وایە لە نێوان ئەو و منی باڵادا، ڕێگە نادات هیچ کامێکیان بەسەر ئەوی تردا زاڵ بێت، ئەم ئاستە بە ئاستی دانایی ناسراوە. (حوسێن،٢٠١٠: ٦٦٠).

لە ڕوانگەی فرۆیدەوە ئەم پێکهاتی کەسایەتی مرۆڤە لە ململانێدایە، هەروەها لە پێکهاتەی دەروونی مرۆڤدا دوو غەریزەی دژیەک هەن، ئەوانیش بریتین لە غەریزەی ژیان ( ئیرۆس) و غەریزەی مردن کە بە (ساناتۆس) ناسراوە، مرۆڤ بە سروشت حەزی لە ژیانە، بەڵام کاتێک مرۆڤ بە هۆی هەر هۆکارێک لەرۆی دەروونی چ بە ئاگایی چ بە نائاگایی بێزاربوولە ژیان، غەریزەی مردن دەکەوێتە ململانێ لەگەڵ غەریزەی ژیان، ئەگەرغەریزەی ژیان زاڵ بوو ئەوا ئە و مر ۆڤە دوای هۆکاری مانەوە دەگەرێت،بەڵا، ئەگەر پێچەوانەوە بوو ئەوا بە دوای مردن دەگەرێت تاکو خۆی ڕزگاربکات لەو ژیانەی (سۆزان جەمال،٢٠٠٩: ٩٤).

خۆکوشتن لە ڕوانگەی فرۆیدەوە بۆ بوونی شەڕانگێزی لە ساناتۆسدا دەگەرێتەوە، چۆنکە ساناتۆز (غەریزەی مردن) غەریزەی وێرانکارییە سەرچاوەی شەڕانگێزییە (هەمان سەرچاوەی پێشوو: ٩٩).

٦ – ململانێی پیاوسالاری و ژنسالاری.

ژنان و پیاوان بە ئامانج و مەبەستی جیاجیا ململانێیان کردووە، پاڵنەر و هۆکاری جیاجیایان هەبووە بۆ ململانێکان، پیاوان دەتوانین دابەشی چەند بەرەیەک بکەین، کە بە مەبەستی جیاجیا ململانێیان کردووە، لەوانە:

بەرەی یەکەم: ئەو پیاوانەبوون ململانێیان بۆ ئاشتی و پێکەوە ژیان کردووە، لە نووسەران و فەیلەسووفان و پیاوانی ئایینی…تد، لەبەرهەمی گەلێک نووسەردا گرینگی بە کێشەی ژن نەدراوە، ژن تەنها ئامرازێکی جوانی بووە، لە ئەدەبییاتی کوردیدا (مەلای گەورەی کۆیەوە، حاجی قادری کۆیی، پیرەمیرد،…تد، (کە گرینگیان بەكێشەی نەخوێندەواری ژنان داوە (عەبدوڵا، ٢٠٠٧: ٨٢) لە یۆنانی کۆندا، ”ئەفلاتوون بەر لە نزیکەی ٢٣٠٠ ساڵ دەیگوت هیچ جیاوازییەک لە نێوان نێرینە و مێینەدا نییە، پێیوابوو کە ڕژێمی سەرکەوتوو، ئەو ڕژێمەیە کە بێ جیاوازی ڕەگەزی بەشداری هەردوو ڕەگەز دەبێت.” (کەمال مەزهەر،٢٠٠٨: ٣٤/٤٦)، هەر نووسەر و فەیلەسووفێک بەگوێرەی گوزەران و نەریتی کۆمەڵگەی خۆیان، حوکمیان لەسەر بار و گوزەرانی ژنان داوە، هەندێکیان بەشێوەی ئەرێنی وێنەی ژنیان کێشاوە و داوای یەکسانییان دەکرد. وەکوو لەسەرەتا ئاماژەمان پێدا، هەریەکە لە ئەفلاتوون لە یۆنان، ئیبن ڕوشد لە ڕۆژهەلاتی ناوەراست، نووسەرانی کورد مەلای گەورە و حاجی قادری کۆیی. لە ئەدەبیاتی ئەوروپادا ئێرازمۆس، دانتی …تد (هەمان سەرچاوەی پێشوو).

بەرەی دووەم لە نووسەر و ڕ ۆشنبیر و فەیلەسووفەکانن، بەڵام پێچەوانەی بەرەی یەکەمن، ژن وەکوو پاشکۆیەک دەبینن بۆ پیاو، بیرکردنەوەی ئەوەی کەوا ژنان پاشکۆ و لاوازن وایان لەو نووسەر و فەیلەسووفانە کردووە، کە ململانێ بۆ تۆخکردنەوەی ئەم پرسە بکەن. بەمەش نائاگایانە لەوەی کە ژنان توانایان چییە و چۆنە، بە کەم سەیرکردنی ئەقڵی ژن وایکردووە پیاوان هەستی خۆبەگەورەزانینی لەلا دروستببێت، کە ئەمەش لەڕووی دەروونناسییەوە هەستێکی نەرێنییە، لەڕووی ئایینیشەوە بە هۆی هەستی خۆ بەزلزانین و دەمارگیری ئیبلیس بەر نەفرەتی خواکەوت، فەیلەسووفەکانیش ڕۆڵیان لە پفدانی ئەو هەستە بینییەوە. بەردەوام دووپات و ململانێیان بۆ ئەوە کردووە کەوا پیاو پێگەی ئەو باوەڕەی لەبەرامبەر ژن هەیە بەهێز بکات، دژی لەناوچوونی بوەستێت، هەروەک ئوگست کۆمت دەڵێت ”ژن پاشکۆیی پیاوە”، واتە پیاوی بەسەرووتر لە ژن زانیووە. (میل،١٧:٢٠١١)، ئەم بیر و باوەڕانە لایەنی نەرێنی پیاو لەهەمبەر ژن تۆکمەتر کردووە، کە ژن تەنها بە پاشکۆیی پیاو بزانرێت، ببێتە هۆی دروستبوونی دەمارگیری ڕەگەزی، ڕۆسو دەڵێت ”ژن پرچی درێژە بەڵام ئەقڵی کورتە”(١٢) هەموو ئەو بیرکردنەوانە ڕۆڵیان بینیووە، لە بە هێزکردنی بیروباوەڕی ئەوەی کەوا ژن بوونەوەرێکی لاوازە، ئەگەر ژن ئەقڵی کورت بێت پیاو و ئەقڵی درێژ بێت، ئایا بوونی کەسایەتی وەکوو ( ماری کوری، کیلۆپاترا، بەلقیس، زەنوبیای تەدمۆر، مادام ڕۆڵان، حەزرەتی خەدیجە (د.خ)، مێرکل….تد) ئەقڵیان کورتە، کەواتە بەو پێوەرەبێت کەسایەتی خوێنڕێژەکانی مێژوو لە ڕەگەزی نێر وەکوو: ستالین، مۆسۆلۆنی، هیتلەر، سەدام حوسێن، بە نموونە ئەقڵیان درێژە؟

بیر و باوڕی ئەوەی ژن هێمایە بۆ نیشتیمان و شەڕەف، وایان لەسەربازەکان کردووە لە کاتی جەنگەکان و ململانێکاندا هێڕش و دەسترێژی بۆسەر ژنی وڵاتی یەکتر ببەن، بە مەبستی لێدان لە پێگەی یەکتر کە ئەمەش هەمدیسان لۆژیک و ئەقڵی پیاو دەخەنە ژێر پرسیارەوە (حەمە سەعیید، ٢٠١٣).

بەرەی سێیەم:. پیاوی دەسەڵاتخواز و دیکتاتۆربوون بەوەی کە نەک تەنها ژن بەڵکو پیاویش لە ژێر دەستیان دەچەوسایەوە.

ژنانیش چەند بەرەیک بوون، ململانێیان بۆ ئامانجی جیاجیا دەکرد، بیر و باوڕی ئەوەی کەوا ژنان تەنها بۆ ئەوەن دەبێت ڕەگەزی نێر لە خۆیان ڕازی بکەن و ژنان دەبێ جوانبن، ئەم بەرەی ژنان بێ ئاگا بوون لەوەی کە چین و کێن؟ تەنها ئەوەیان دەزانی کە بۆیان باسکراوە، بۆیە هەستی خۆ بەکەم زانین لەلایەن ژنانەوە دروستببوو کە لاوازن و ژنان دەبێت شەرمن بن، هەروەک لەم پەندە کوردیەدا دیارە ”کچا شەرمن شارەکی تینیت” (١١) ئەگەرئەم شەرمنەییەی کچ ئەوندە بەبەهایە، بۆچی شارێک بهێنێت، چی دەبوو ئەگەر بەقەد ئیمپراتۆریایەکی ڕووسیای قەیسەری و ئیمپراتۆریای عوسمانی هێنابایە، لەڕووی دەروونییەوە شەرمنی هەستێکی نەرێنییت (١٢)، ژنان هەستی خۆ بەکەم زانین و گوناحیان لەلا دروستببوو لە نەستی ژندا هەستکردن بەوەی کەوا دەچەوسێندرێنەوە، بە چاوێکی سووک سەیر دەکرێن، بەمەش ژن خۆی لەلا بچووک دەبێتەوە. بۆیە بەرەیەکی تری ژنان ئەوانە بوون کە دەیانویست خۆیان بن، ”پشت بەخۆیان ببەستن، بکەربن نەک بەرکار”. (جەمال، ٢٠٠٩: ٧). بۆیە ململانێیان دەکرد. ژنان هەمیشە تاوانبار دەکران بەوەی کە لاوازن، ناتوانن بخوێنن و مافی خوێندیان نەبوو، ”هەرچەندە دوو خۆشکی ئیسپانی یەک لە سەدەی چواردەم هەردووکیان ئەوندە تینۆی خوێندن بوون، خۆیان بە بەرگ کردبووە کوڕ، کە بەو جۆرە گەیشتنە بەر دەروازەی زانکۆ پێیانوابوو جیهانیان پێ بەخشیون، بەڵام دوای ئاشکرابوونی دانەیەکیان بە هاهۆیی کۆڕەکان لە زانکۆ بەدەر کرا”. (ئەحمەد،٢٠٠٨: ١٨/٤٦). بۆیە ژنان ململانێیان بۆ ئەوە دەکرد کە وەکوو مرۆڤێک مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، لە کرێی کار و مافی خوێندن ناداد نەبن، لە پۆڵۆنیا زانکۆیەکی نهێنی گەرۆک بۆ ژنان دابمەزرێنێت، ڕۆژێکیان کەسایەتییەکی وەکوو ماری کۆری پڕ بەدەم هاواری کرد، شەرمە ژن لە مافی خوێندن بێبەری بکرێت، کە دواتر پیاوان بە شانازییەوە ١٩١١، لەسەر سنی زێر خەڵاتی نۆبڵیان پێشکەشکرد”. (هەمان سەرچاوەی پێشوو)، قسەی ئەفلاتوون دووپات دەکاتەوە کەوا بوونی زیرەکی مرۆڤ پەیوەندی بە ڕەگەزەوە نییە، بەڵكو لە هەر کام تۆخمێک دەکرێت لەشتێکا زیرەک بن یان یەکێک لەیەکێ زیرەکتر بێت.

کەواتە ململانێکان دەکرێت دیوێکی ئەرێنیان هەبێت، کە ببێتە هۆی بەرەوە پێشچوونی لایەنێک، بەڵام دیوە شاراوەکەی ململانێی پیاوان و ژنان لەوەدایە، کە لەشکستەکانیان ململانێ بۆ ئەوە دەکەن یەکتری تۆمەتبار بکەن. بۆ نموونە پیاوان لە کاتی سەرکەوتنەکانیان لە شەڕ و جەنگەکاندا ئازاکان پیاوانن، پیاوان خۆیان بەرزگارکەر دەزانن، دوایی ماڵ وێرانییەکی زۆر، ژنانیش دەڵین : ئەوە ئێمەین، ئێوەمان پەروەردە کردووە، بەڵام کاتێک دێینە سەر شکستەکانیان و لایەنە نەرێنییەکەی جەنگەکان، دەڵێن ئێوەی ژنان تۆمەتبارن بەوەی نەتان توانیوە نەوەیەک پەروەردە بکەن! (١٣).

بەمشێوەیە ململانێی ژنسالاری و پیاو سالاری لە فۆرمی جیاجیادا، لەشێوەی ئەرێنی و نەرێنی بەردوامن.

– ململانێ لە چیرۆکدا.

چیرۆک ئەو ژانرە ئەدەبییەی، گرینگییەکی زۆری لەنێو دونیایی ئەدەبدا بۆ تاک و کۆمەڵ هەیە، چونکە ڕۆڵی سەرەکی پەروەردە دەگێڕێت. بە هۆی ئەو ڕووداو و ئەزموونانەی لە گێڕانەوەکەدا بەدی دەکرێت، پڕە لە ڕووداوەکانی نێو ژیانی مرۆڤ، ململانێی بەشێک بووە لە ژیانی مرۆڤ، ئەویش وەکوو بوونێک لە ژیاندا، لە ژانری چیرۆکدا ڕەنگی داوەتەوە. هەروەک مەنتک دەڵێت ”چیرۆک واتە ململانێ و جووڵە”. (مەنتک،٨٥ ؛٢٠١٨). واتە کارەکتەرەکانی نێو دەقی گێڕانەوەکە دا ململانێ دەکەن بۆ بەدەستهێنانی ئەو ئامانجە و ویستەی کە خۆیان دەیانەوێت، ململانێ وەکوو ڕووداوێک لەنێوان کارەکتەرەکاندا لە چیرۆکدا دەرناکەوێت، بەڵکو هۆکارێکی گرینگە، بگرە هونەرێکە بۆ بوونی نەخشەی چیرۆک (گەڵاڵەی چیرۆک) (١٤) چونکە ڕووداوەکانی ناو چیرۆکەکە بەهێزتر و بە پێزتر دەکات، ئەویش بەهۆی ئەو ڕووبەڕووبوونەوەی کارەکتەرەکان لەگەڵ یەکتری یان لەگەڵ خودی خۆیان.

گرینگبوونی ململانێ لە چیرۆکدا وای لێهاتووە بە تۆخمێکی گرینگ دابنرێت، بۆ نەخشەی دروستبوونی چیرۆک، هەر لەبارەی گرینگی ململانێ وە دەڵێت ”لە دەقێکی ئەدەبیدا، دەبێت جۆرێک لە ململانێ هەبێت، ئەگەرنا چیرۆک بوونی نابێت، بوونی دژواری و جیاوازی یەکێکە لە ڕێگەی هەرە خێڕاکانی دروستبوونی ململانێ لە چیرۆکدا”. (هەمان سەرچاوەی پێشوو).

لە ڕوانگەی پۆکەوە چیرۆک بێ بوونی ململانێ پەیدا نابێت و سەختی و جیاوازی ڕێگە بە ململانێ دەدات، چیرۆک بێتەکایەوە، هەرچەندە لەسەرەتای وتەکەیدا گشتاندن هەیە، چونکە دەڵێت دەقی ئەدەبی، بەڵام دواتر تایبەتی دەکاتەوە بۆ ژانری چیرۆک. لەسەرەتاوە زۆر جەختمان لەسەر فرە جۆری ململانێ کردۆتەوە لە ژیاندا، ئەگەر بوونی مرۆڤ لەسەر ململانێ وەستابێت، کەواتە فراوان بوونی مرۆڤ لە گەردووندا هۆکارێکی ترە، وایکردووە فرە جۆری لە ململانێ بێتەکایەوە و دوستببێت لەوانە ( ململانێی دەروونی، زارەکی، جەستەیی، کۆمەڵایەتی، سروشت، ئابووری، سیاسی، مەزهەبی…تد). فرە جۆرەی ململانێ کە پەیوەستە بە ڕووداوەکانی ژیانی مرۆڤەکان لە چیرۆکدا ڕەنگی داوەتەوە، بگرە وەکوو هونەرێک سەیری ململانێ دەکرێت لە نێوان کارەکتەرەکان، لەنێو کۆی جۆرەکانی ململانێدا، ململانێی دەروونی بە جوانترین هونەر دادەنرێت و جوانییەک بە دەق دەبەخشێت، چونکە ململانێی دەروونی پاڵنەرە بۆ سەرهەڵدانی جۆرەکانی تری ململانێ. حەمە مەنتک لە بارەی ململانێی دەروونی لە چیرۆکدا دەڵێت ”ئەم جۆرەی ململانێ ئێستاتیکترین جۆری ململانێیە”. (هەمان سەرچاوەی پێشوو). ململانێی دەروونی بە بناغەی جۆری ململانێکانی تر دادەنرێت و زیندووێتی بە دەق دەبەخشێت. بەتایبەتی ڕووداوەکانی ناو چیرۆکەکە لەنێوان کارەکتەرەکاندا بەزیندوویی دەهێڵێتەوە. (حوسێن، مەولود، ٢٠١٨ :٣٦٠).

.بەشی دووەم

ململانێی پیاوسالاری و ژنسالاری لە کورتە چیرۆکی “ئیمپراتۆریای ژن”

چیرۆکی ئیمپراتۆریای ژن لە نووسینی (دڵشاد کاوانی) (١٥) یە. ئەم چیرۆکە پڕ لە ڕووداو و گێڕانەوەی ململانێی ژنسالاری و پیاوسالاریی، ژنان و پیاوانی دەسەڵاتخواز لە ململانێدان، بە ئاراستەیەکی نەرێنی پڕ لە گرێی دەروونی و لە ڕووداوە یەک لە دوای یەکەکنی ناو چیرۆکە کە دا، بە دوای هەستی توڵەسەندنەوەن. تا دەگاتە ئاستی شۆڕش و ڕاپەرینەکانی ژن، چەندین جۆری ململانێ لەنێوان ژنان و پیاوان لە ” ئیمپراتۆریای ژندا” ڕەنگی داوەتەوە کە بریتین لە :

– ململانێی دەروونی و کۆمەڵایەتی”ئیمپراتۆریای ژن”

ململانێی دەروونی لە یەکەم گێڕانەوەی چیرۆکخوانی گێڕەوە چیرۆکەکە دەست پێ دەکات، لەسەر زاری کارەکتەرێک لەبەردەم کارەکتەرێکی نەناسراو و بریندار، لە ڕێگەی جێناوی تۆ، ڕووداوی پڕ لە تراژیدی و ململانێی پیاوسالاری و ژنسالاری دەگێڕێتەوە و دەڵێت “دوای ئە و چەند ڕۆژەی بە پرچە ئالۆزکاو و سگی برسی و لاشەی نیوە خوێنیاوییەکەت، بڕیارتدا دواین نوێژی پاکبوونەوەی ئابرووچوونەکەت لەبەردەم یەکێک لە ماکەوە چیایە حەبیسەکان بکەیت، کە بە قورمەی ڕاوچییەک وەکوو خۆت نیوە گیان لەژێر دەوەنەکەدا لە خوێن سوورکرابوو”. (کاوانی،٢٠٢١: ٦٠). لێرە وەک دەستپێک کارەکتەرە بریندارەکە ڕووبەڕووی ململانێی دەروونی و کۆمەڵایەتی بۆتەوە، بەوەی کە باوەڕی بە ڕزگاربوونی خۆی نییە و ململانێی بۆ مانەوەی خۆیی لە ژیاندا ناکات، ئەمەش یەکەم دەرگەی ململانێی مانەوەی فەلسەفەی داروینیزمییە، دواتر دەبێتە بنەمایەک بۆ دەروونشیکاری غەریزەی سیگمۆند فرۆیدەوە. چونکە غەریزەی مردن بەسەر غەریزەی ژیاندا لە ململانێدایە، بە بەڵگەی ئەوەی کە کارەکتەرەکە داوای یارمەتی ناکات ڕزگاری بکەن و یاخود خواردنی پێ بدەن، ئەمەش هێمایێکە لای چیرۆکنووس بۆ خۆبەدەستەوەدانی ڕەگەزی و بێ ئومێد بوونە لە ژیان.

بکووژی کارەکتەرەکە، پەروەردە و ژینگەکەی وای لێکردووە کەوا بە نائاگایانە، ئەو وێنایەی بۆ ڕەگەزی مێ کێشراوە هەر بەو شێوەیە ببینێت، بۆیە ململانێی بۆ ڕازیکردنی کۆمەڵ کردووە بە کوشتنی ژنێک، کە ئەمەش دەرئەنجامی ململانێی کۆمەڵایەتییە لای جیرۆکنووس، بۆیە بە پێوەری دەروونزانی ئەمە دەستپێکێکی زێڕینە بۆ چوونە ناو ڕووداوەکانی چیرۆکەکە.

– ململانێی گێڕەرەوە لە”ئیمپراتۆریای ژن”

گێڕەرەوەی چیرۆکەکە خۆی لە ململانێی بەدەستهێنانی ژنێکدا بووە بە ناوی (هەفرسە)، بەڵام بە هۆی ئەوەی کە لە خەونی بەدەستهێنانی هەفرسە بێ ئۆمێد دەبێت، بەمەش دەکەوێتە ململانێی خۆ دواندن وەک لەسەر زاری کارەکتەرەکە خۆیایە “منی نەزان و کڵوڵ پاش لە دەستدانی تەواوی خەونەکانی هەفرسە، بڕیاری خۆمداوە هەموو شتێک دەربارەی زانیاری و ڕاپەرینە مەزنەکانی ژن و یاخیبوونەکان لەبەردەم دادگا زۆرە ملێکانی پیاودا هەڵڕژم”. (کاوانی،٢٠٢١: ٦٠)، دوای شکستهێنان لە خەونی بەدەستهێنانی هەفرسە، ململانێکردن لەگەڵ خۆی، ڕووبەڕووی ململانێیەکی تر دەبێتەوە بەوەی کەوا هەوڵبدات نهێنییە مەزنەکانی ژنان ئاشکرا بکات، بوونی ستەمی پیاو لە ژن وای کردووە ژنان یاخی ببن، لەم کورتە چیرۆکەدا ململانێکان زۆرن، بەڵام کارەکتەرە گێڕەرەوەکە ڕەگەزی دیار نییە ئاخۆ مێیە یان نێرە، تاکوو بریاری ئەوەی لەسەر بدەین لە بارەی ئەوەی کەوا ژنسالارە یان پیاوسالارە.

– ململانێی ژنسالاری لە “ئیمپراتۆریای ژن”

ژنان لە کورتە چیرۆکەکەدا بەسەر خۆیان سالارن بەوەی کە بە ئاگان لەوەی چیتر شایەنی ئەوەنین بچەوسێنرێنەوە، بۆیە خۆیان دەخەنە ژێر پرسیارەوە، گێڕەرەوەکە لە چیرۆکەکەدا بەم شێوەیە بۆمان دەگێڕێتەوە و دەڵێت “چۆن ئێمەمانان شایەنی ئەوەین، بمان چەوسێننەوە، بکڕدرێین و بفرۆشرێین و بمان سوون….تد، چونکە هیچێک لە مانای ڕۆژگار حەسرەتە ماندووەکانی سەردەمی کۆن تێنەدەگەیشتین، لەبەردەم وەرزە ڕەنگینەکانی سروشتدا تێ دەپەڕین و تەنیا ئاوڕدانەوەیەکی خێراشمان بۆ دواوە نەدەدایەوە، لە حەقیقەتە تفتەکەنی ژین حاڵی نەدەبووین”. ( کاوانی، ٢٠٢١: ٦٠). ژنان دەیانەوێت لە خۆیان تێبگەن بۆچی دەچەوسێندرێنەوە، بۆ ئەم مەبەستەش ڕەخنە لە خۆیان دەگرن بەوەی کەوا بۆچی ڕۆژێک سەیری دواوەمان نەکردووە، لە ڕابردووی خۆمان تێبگەین و لە بوونیەتی خۆمان تێبگەین، لێرەدا هۆکاری چەوساندنەوەی خۆیان بۆ ناهوشیاری خۆیاندەگەرێنەوە، ململانێکردن بۆ ناسینی خود ململانێیەکی ئەرێنییە لای نووسەر.

– ململانێکردن بۆ ڕازیکردنی ڕەگەزی نێر لە “ئیمپراتۆریای ژن”

ژنانی نێو چیرۆکەکە ڕەخنە لە ڕابردووی خۆیان دەگرن بەوەی کەوا تەنها ململانێیان بۆ ڕازی کردنی ڕەگەزی نێر کردووە، بۆ ئەو مەبەستەش دەیان گوت “هەمیشە بۆ تێرکردنی غەریزەکانی پیاو دەچەماینەوە و بۆیە خۆمان شیرینتر و خۆشمێ تر دەکرد”. ( کاوانی، ٢٠٢١: ٦١). خۆ شیرینکردن و خۆ جوانکردن نەک تەنها ململانێکردنە بۆ ڕازیکردنی ڕەگەزی نێر، بەڵکو ململانێ لە نێوان ژنانیش دێنێتە بوون بەوەی کە کێ جوانترین و ناسکترینە. ئەمەش چەوساندنەوەیەک بوو بەرامبەر بە خۆیان، چونکە ناز و مەکر تەنها بۆ ژن هەڵبەسترابوو، کە هیچ بەدیلێکیتریان نەبوو و خالی لاوازی پیاوان بوو بەرامبەر بە ژنان، بۆیە بەشێوەیەکی نەرێنی و درۆ وێنای مەکری ژنانکراوە.

– ململانێ بەرامبەر هەڵبەستراوەکان لە “ئیمپراتۆریای ژن”

ژنانی نێو چیرۆکەکە، بەرامبەر ئەو هەڵبەستراوانە دەوەستانەوە کە بۆیان دروستکرابوو، کە دەبێت جوان و ناسک بن. بۆیە هەفرسە یەکێکە لە کارەکتەرەکانی نێو چیرۆکەکە دژی ئەو هەڵبەستراوانە وەستایەوە کە ژن دەبێت جوان و ناسک بێت، ڕقی لە هەموو جوانی ناسکییەک و ئالتوون دەبوویەوە، لە چیرۆکەکەدا وێنایەکی نەرێنی بەرامبەر بە ژن کێشراوە کەوا ژنان درۆ و ناز دەکەن، هەفرسە “هەموو نهێنییەکانی ژنی لە درۆزەبەڵاحەکانی نازە بێ حەشوەتەکانی پەردەپۆش دەکردن”. (کاوانی،٢٠٢١:٦١).

ئەم وێنا نەرێنییە لە درۆکانی ژن و نازەکانی تۆخ کراونەتەوە بەوەی کە ژن وەک بوونەوەر گەلێک درۆزنن.

هەفرسە دایە حەوای تۆمەتبار دەکرد بەوەی کەوا خیانەتی لە ژنان کردووە، دڵشاد کاوانی دەنووسیت “نەدەبووایە کچەکانی بە قابیل و هابیل بفرۆشێت” (١٧)، هەرتەنها ژنان حەوا تۆمەتبار ناکەن، بەڵکو پیاوانیش حەوا تۆمەتبار دەکەن بەوەی کە هۆکار بووە، ئادەم لە بەهەشت دەربکرێت، بەڵام هۆکاری سەرەکی ململانێ و مانەوە یئیبلیس بوو، بووە هۆی ئەوەی کە ڕاڕایی و دوو دڵی بخاتە نێوان دەروونی ئادەم تا لە بەرووبوومی قەدەخە کراوەکە بخوات (١٨).

– دژیەک لە چەند ڕووداوێکی ململانێی “ئیمپراتۆریای ژن”

لەکاتی ململانێکاندا ڕووبەرووی چەند دژییەکێک دەبینەوە، لەوانە:

١- دژییەک لە دەروونی هەفرسەدایە، کەوا ڕقی لە هەموو جوانی و ناسکییەک و کەرستەی ژنان دەبوویەوە، ململانێی بۆ ئەوەی دەکرد کەوا نووسەر ئێژێت” ژنان جوان و ناسک نین، ژن بوونەوەرێکی تووڕە و یاخییە، بەڵام قەدەر وایە پێیان دەڵێن ژن، دروستبوونی پیاوی بە فێڵ و تەڵەکەبازەکانی شەیتانی دەزانی”. (کاوانی،٢٠٢١: ٦٠)، بەڵام تاکە پیاو کە توانی پەیوەندی تووند و تۆڵ لەگەڵ هەفرسەدا بگرێت، پیاوێک کە لاساییکەرەوەی ژنان بوو، لە کەرەستە جوانکارییەکان، قژی درێژ…. تد، کە ئەمەش دژی ویستە خەفەکراوەکانی هەفرسەیە، کە گیانی پڕبوو لە ڕق لە جوانی ناسکی ژن، بەڵام پیاوێکی ناسراو بە ئەحەی سەرژنانە بتوانێت جێی خۆی لە دڵی بکاتەوە بۆ ڕاپەراندنی کارەکانی
.

٢- هەڵبژاردنی سەرۆکێک لە ڕەگەزی مێ، کوشتنی ژن لەلایەن کەسی نەناسراوەوە، بوونی دژییەکێیکی ترە لە نێو ململانێی چیرۆکەکەدا، کارەکتەرە گێڕەرەوەکە دەڵێت ” هەموو بەیانییەک کە لەخەو هەڵدەستام وێنەی کچە کوژراوەکانم دەبینی، کە لەلایەن دەستێکی ون هەڵدەواسران، یاخوود بەیاننامەی تازە و بەرنامەکاری نوێ لە نۆژەندا دادەڕێژرایەوە و لە خوارووشیدا نێوی سەرۆکی ڕەگەز و پێشەوای ئایندە دەنووسرایەوە، بەروارەکەشی بە کات و ڕۆژی لەدایکبوونی مێینەیەکی تر دەستپێ دەکردەوە”. (کاوانی، ٢٠٢١:٦٤). دژیەکەکە لێرەدا بەدی دەکرێت، لەلایەک ژنان دەکوژرێن لەلایەکی تر بانگەشەی لەناوچوونی دەسەڵاتی نێرینە دەکەن، کە دەسەڵاتێکی بۆگەن و ماوە بەسەرچووە، ململانێ کانیشیان بووە هۆی لەناوچوونی، دەسەڵاتی نێرینە.

٣- سەرکوتکردنی هەر پیاوێک کە باسی لە گوزەرانی ژنانی کردبا، بەڵام لەچی و چۆن و بۆ؟ هۆکارەکەی نادیار بوو، ژنانێکی یاخی بەرامبەر بە هەموو هەڵبەستراوەکان و خۆیان بە شۆڕشێکی مەزن و کومەڵایەتی دادەنا، پیاوانی سەرکووت دەکردن، کە ئەمەش پارادوکسە، لە ڕوانینی نووسەر و جیهانبینی خۆی دا.

– ململانێی پیاوسالاری لە ئیمپڕاتۆریای ژن.

لەم چیرۆکە داپیاوان دابەشبووینە سەر دوو بەرە، بەرەیەک ململانێیان بۆ حەز و ویستی خۆیان دەکرد، تاکوو لە ژنان نزیک ببنەوە، وەکوو دڵشاد کاوانی لە بارەی کارکتەری ئەحەی سەرژنانە، دەپەیڤێت ” لە وڵاتەکەیدا لاساییکەرەوەیەکی سەرسەختی ژنان بووە تا لە هەفرسە نزیک بێتەوە، بۆ کاری بازرگانیش دەچووە ناوچەی هەرێمەکانی تری خواروو، لەوێ تێکەڵ بە ژنی تر دەبوو، هەر جارە و پیاوانی وەکوو ئەحە بە فرتوفێلێکەوە ململانێیان بۆ ئەوە دەکرد تاکوو لە ژنان نزیکببنەوە”. (کاوانی،٢٠٢١: ٦٣، ٦٤). لێرە دڵشاد کاوانی لە چیرۆکی ئیمپڕتۆڕیای ژن، ڕەگەزی نێر دەخاتە نێوان دوو قۆناغ و دوو چین.

یەکەمیان: ئەو ڕیکخراوەکان و شۆڕش و خەباتی ژنانە دەخاتە بەر ڕەخنە کە پێشەنگایەتی چالاکییەکانیان دەکەن یاخود هێزی پشتی ئەم جۆرە ڕێکخاوانەن.

بەرەی دووەم:. دیکەی پیاوان ئەو پیاوانە بوون کە ململانێیان بۆ پاراستنی نەریت دەکردوو، ژنیان لەسەر هەڵەیەکی بچووک دەکوشت، هەر ڕۆژە و وێنەی ژنێکی کوژراو دەبینرا، هەروەک کارەکتەرە گێڕەرەوەکە دەڵێت ” هەموو بەیانییەک کە لە خەو هەڵدەستام، وێنەیەکی تری یەکێک لە کچە کوژراوەکانم دەبینی، کە لەلایەن دەستێکی ون هەڵدەواسران”. ( کاوانی، ٢٠٢١: ٦٤)، ئەم بەرەی پیاوانە قۆناخێکی درێژتری مێژوویان هەیە، لە پیاوانی سەرتایی و ئێستا و بەردەوام ململانێیان بۆ مانەوەی نەریتی ژن کوشتن دەکرد.

– ململانێی جەنگ لە “ئیمپراتۆریای ژن”

لە چیرۆکەکەدا ململانێکان درێژەی هەیە و کۆتایی نایەن، چونکە تا ئیمپراتۆریاکە لەژێر زۆڵم و ستەمی پیاوسالاری ڕزگاری کرا، خۆی لە ژێر ستەمی ژناندا بینییەوە، بەمەش ململانێکان زیاتر درێژەی کێشا، کاوانی ئیژێت ”هەڵبژاردنی سەرۆکێک لە ڕەگەزی مێ، پیاوانی چاویلکە لە چاو، پۆشتە و ڕووت و ڕەجال، زانا و نەزان، ڕۆشنبیر و کولەوار، دەسەڵاتدار و بێ دەسەڵاتی تەنگی پێ هەڵچنیبوون، هەراسانببوون“. (کاوانی،٢٠٢١: ٦٣).

هۆکاری ئەوەی کەوا پیاوان لە ئیمپراتۆریای ژن هەراسان ببوون، پیاوان لە باڵادەستبوونی ژنان دەترسان، ترس لە تۆڵەسەندنەوە، ترس لە کوشتنی پیاو لەسەر شەڕەف، سنووردارکردنی چوونە دەرەوەیان، سنووردارکردنی کاتی کارکردنیان، هەتکردنیان، بەکارهێنانیان وەکوو ئامرازێک لە دەقە ئەدەبییەکاندا بۆ لێدان لە پێگەیان،…تد، ئەم ترسەی پیاوسالاری ڕاستییەکانی ڕاکێشا، ململانێی ژن بۆ تۆڵەسەندنەوە بوو، بەمەش دەنووسێت “هەموو شەوێک لە بیابانەکاندا تەرمی پیاوێکی بێ ناسنامە دەدۆزرایەوە. کوشتنی پیاوان لە بازارەکان و شوێنە گشتییەکاندا ببووە شتێکی ئاسایی هەریەکەیان بەبیانوویەک دەکوژران، زۆربەیان بەتۆمەتی بێشەڕەفی دەکوژران “. ( کاوانی،٢٠٢١: ٦٣)، کوشتنی پیاوان لەسەر شەڕەف هەمان سیناریۆی دەسەڵاتی پیاوسالاری لە دەسەڵاتی ژنسالاریدا دووبارەکرایەوە، بەمەش جیرۆکنووس هەم ستەمکار و ستەملێکراو پێچەوانە دەکاتەوە، بازنەی خراپەکاری دەخاتە هەستۆی مرۆڤ نەوەک ڕەگەز، هەمیش بۆ درکردنی پیاوە بە ستەمکارییە مێژوویەکەیان کە بەرامبەر ژن کردوویەتی، وەک کودەتایەکی هەڵگەڕاوە نیشان دەدات، بەمەش ململانێکان بە شێوەیەکی نەرێنی بەردەوامبوون.

– ئیمپراتۆریای ژنسالاری.

وێنەی دەسەڵاتی ژن لە کورتە چیرۆکی ئیمپراتۆریای ژن، وێنەیەکی نەرێنییە، چونکە دەسەڵاتێکە پڕە لە ستەم و کۆت و بەندکردنی نێرینە، ئەم کۆت و بەندکردنەی نێرینەی بە هاوکاری نێرینە خۆیان بووە، بەتایبەتی ڕۆڵی ئەحەی سەرژنانە لە چیرۆکەکدا دیارە کە یارمەتی دەری سەرەکی هەفرسەیە.

پیاوان و گەنجە نێرینەکان لە ئێواران نەیان دەتوانی لەبەر هێڕشی کچەکان بێنە دەرەوە، هەر ڕۆژە و پیاوێک لە ئیمپراتۆریای ژن لەسەر بێشەڕەفی سەردەبڕدران، هەر ڕۆژە و پیاوێک دەستدرێژی دەکرایە سەر، ئەمەش پێچەوانەی شۆڕشی ژنان بوو، بەمەش “شۆڕش دروست نابێت، ئەگەرچەوساندنەوە هەر بەردەوام بێت”. (میسری، ٢٠٢٠: ١٢)، بە واتایەکی تر ئەگەر شۆڕشێک نەیتوانی دەسەڵاتی ستەم بگۆڕێت، ئەوا شۆڕش نییە، بەڵکو تەنها فۆڕم گۆڕدراوە، لە ژێر ستەمی پیاوان ژنان ستەمیان لێدەکرا، بۆیە ململانێکان، زۆر بە جوانی بە سێ شێواز لە جیرۆکەکە دەرکەوتن بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی پیاو:

١- بەشێوەی خۆپیشاندان.

هەفرسە پاڵەوانی جیرۆکەکە خۆی سەرپەرشتی خۆپیشاندانەکانی دەکرد، دڵشاد کاوانی لە چیڕۆکەکەدا دەنووسێت “بە کۆمەڵ کچە تازەپێگەیشتووەکان و قەیرەترشاوەکانی لە دەوری خۆی کۆ دەکردەوە”. (کاوانی (٦٣ :٢٠٢١. ئەمەش باوەڕبوونە بە توانای ژن بۆ سەرکردایەتی شۆڕشی ژنان، کە خاڵێکی ئەرێنی و فراوانی بیرکردنەوەی نووسەر تێگیشتنیەتی لەدەرەوەی ڕەگەزی خۆی کە نێرە، لەکاتێک دا زۆرەبەی شۆڕشەکانی لە ژێر چەپۆکی پیاوان بوون و یان شۆڕشی ڕاستەوخۆی پیاوان ناسراوون.

٢- بەشێوەی نهێنی.

ململانێی شەڕ و پێکدادان بەشێوەی نهێنی لەکاتی چوونی ( ئەحەی سەرژنانە)، بۆ کاری بازرگانی لە هەرێمەکانی خواروو، کە بۆ پیلانگێران چبوو (کاوانی، ٢٠٢١: ٦٣)، یارمەتیدانی ئەحە بووە هۆی سەرکەوتنی پیلانەکانی ژنەیاخیبووەکان، لێرەش هەم دیسان نیشاندانی واقعی سیاسی و کۆمەڵایەتی و تواناداری نێر نیشان دەدات، کە هەر خۆیان ستەمکار و فریادڕەسی ژنن.

ململانێی لەناوبردنی نێرینە.

ململانێی ژنسالاری بۆ لە نەوابردنی نێرینە دەستی پێ کرد، ” ئەور ۆژەی هەراو هۆریا درێژە کێشا، ئێوارەی پایزێکی کوشتنی نێرینەکان بوو، هەرێمێک لە یەکەم ڕۆژی ئیمپراتۆریای مێینەوە دەستی پێ کرد، خاڵی لە پیاو، لە مێژوو ڕەشەکانی شارستانییەتی زۆرەملێی خۆبەزڵزانەکانی گۆڕدرا، لە یاساوڵ، سەرباز، سەرۆک، مامۆستا و قوتابی، سەراپای پایتەخت و شار و لادێکان، کوچە و کۆڵان و قەیسەری و بازار و دەرو دراوسێ، کۆگا و کارگەکان، مزگەوت، و کلێسا و نوێژخانەکان، لەسەر مینبەر دەگوترایەوە. شاعیر و ڕۆشنبیران، نووسەران، هونەرمەندان لە شانۆکان و مانشێتی ڕۆژنامەکان،….. تد، مێژوونووسەکان لەسەر تاشە بەردی چاخێکی نوێ و تازەگەری هەڵیاندەکەند،… “. (کاوانی،٢٠٢١: ٦٦). نووسەر لە ڕێگەی ئەم چیڕۆکە دەمانباتەوە بۆ مێژووی سەرەتایی مرۆڤایەتی، پێش شارستانییەتی مێژوو و سەدەی نیۆلۆتیک و سەدەی کشتووکاڵی، خواوەندەکانی دایک و سەردەمی شارستانییەتی سومەر و بابل، وەک خواوەندەکانی ژن وەکوو نین هۆسارک، تیامات، ئینینا، کە لەو سەردەمە دا، ژن سەردەستە بووە و پیاو ژێردەستە، ئەمەش بە ڕووێکی دیکە لە بیری نووسەر دا خاڵی گەڕانەوەیە بۆ جێندەر.

ئەنجام

لە کۆتایی توێژینەوەکەم دا دوای ڕوونکردنەوەی هەریەک لە چەمکەکانی (ژنسالاری، پیاوسالاری، ململانێ، جێندەر) و دەستنیشانکردنی لایەنی مێژووی کۆمەڵگەی ژنسالاریمو ململانێ، هەروەها جۆرەکانی ملمــلانێ و پاڵنەرەکانی، لە شیکردنەوەوەی ” ئیمپراتۆریای ژن “ی دڵشاد کاوانی بەو ئەنجامە گەیشتم؛

ژنانی نێو کورتە چیرۆکی ئیمۆراتۆریای ژن، خۆیان ڕەخنەدەکرد بەوەی کە ناهۆشیار و بێ ئاگان لە ڕابردووی خۆیان، بۆیە ململانێیان دەکرد کە چیتر نەچەوسێندرێنەوە.

ململانێ ژنسالارەکان پڕبوو لە گرێی دەروونی و هەستی تۆڵەسەندنەوە.
بوونی دژیەکێکی زۆر لە نێوان ململانێی پیاوسالاری و ژنسالاری، لە هاتنە سەر تەخت و هەڵبژاردن و ئیمپراتۆریا، گرێی دەروونی، شۆڕش و یاخیبوون….تد.

پیاوان ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبوو لە چەوساندنەوەی ڕەگەزی خۆیان لەسەردەمی دەسەڵاتی ژندا، هەروەک چۆن ناهۆشیاری ژن ڕۆڵی بینی لە چەوساندنەوەی ژن لە دەسەڵاتی نێرسالاریدا لە ئیمپراتۆریای ژندا.
ململانێی پیاوسالاری و ژنسالاری لە ململانێی خۆپیشاندانەکانەوە باڵی بۆ ململانێی جەنگی کێشا.

وێنەیەکی نەرێنی بۆ دەسەڵاتی ژن کێشراوە لە ئیپراتۆریای ژن، کە تەنها ئەم درندەییە لە ژێر دەسەڵاتی پیاواندا بوونی هەبووە.
دواجار ژن و پیاو مرۆڤن، دەکرێتلە هەر سەردەمێکیان، یەکێکیان ببێت بە ستەمکار، لە ئیمپراتۆریای ژندا دەردەکەوێت، کەوا ئەگەر ژنیش بۆی بکرێت، ڕەگەزی نێر دەچەوسێندرێتەوە بەڵام لە ئاست دەسەڵات و سیاسەت هیچ بەڵگەیەکی مێژوویی نییە، جگە لە گۆتەی گشتی نەبێت.
دەکرێت ڕەوتی مێژوویی لە بەرژەوەندی ژنان گۆڕانکاری بەسەر دابێت.
ترسی لەقبوونی پێگەی پیاوە لە هانتنی شەپۆڵی فێمێنستی.
– چیرۆکنووس خۆی لە ڕەگەزی نێرە، بەڵام توانیویەتی لە نووسینەکەی دا، باشە و خراپە بۆ هەردوو ڕەگەز بەیەکسانی ببینێت.

پەڕاویزەکان

١- لایەنی بایۆلۆژی مرۆڤ هۆکارنییە بۆ بەهێزی و لاوازی مرۆڤ، فرۆید ژن بەلاوازدەبینێت بە هۆی نەبوونی چوکەوە، کە لە نێرینەدا هەیە، لە مێینەدا نییە، بەڵکو لایەنی کۆمەڵایتییە کە بڕیاری لاوازی و بەهێزی لەسەر ڕەگەزەکان داوە.

٢-فێمینیزم یەکەمین بزوتنەوە بوو بەشێوەی ڕێکخراوەیی ململانێی بۆ یەکسانی ژن دەکرد.

٣- مەرگەیی، عمر مەرگەیی (،١٣-٨-٢٠٢١)، ململانێی یان دیوە شاراوەکەی واقع، خەندان https://www.xendan.org
،

٤- ڕزگار، محەمەد ڕزگار (١٦- ٢- ٢٠٢١)، ململانێی خێزانی،
زانیاریhttps://www.zaniary.com/blog

٥- ئەحمەد، ڕێزدار ئەحمەد(،١٦-٢-٢٠٢١(، ململانێی دەروونی و
جۆرەکانیhttps://zaniary.com/blog%

٦- عوسمان، دیدار عوسمان (١٨-٣-٢٠٢١)، ئادەم (عەلیە سەلام)، مێژووی کوردhttp://www.historyofkurd.com/

٧- شەپۆڵی دووەمی فێمینزم، لە ئەمریکا لەسالی ١٩٦٥، لە ڕۆژئاوا لە ١٠٦٦ دەستی پێ کرد، ئەم شەپۆڵە پەرەسەندنی زیاتری بەخۆوە بینی لەچاو شەپۆڵی یەکەم.

٨- ئەقڵی نائاگای مرۆڤ بەشێکی سەرەکی مێشکی مرۆڤە، کە بەرپرسە لە بەرێوەبردنی ئەندامانی جەستەی مرۆڤ، یارمەتی دەری ئەقڵی ئاگایە بۆ بیرکردنەوە، ئەقڵی نائاگای مرۆڤ ٪ ٩٥ ژیانی مرۆڤەکان بەرێوە دەبات، یەکەمین پرۆگرامکردنی ئەقڵی مرۆڤ لە تەمەنی منداڵییەوە دەست پێ دەکات، دواتر دەبێتە خۆیەک، بۆیە کاتێک ڕەگەزی نێر پێیان گوت تۆ ئازای بیرۆباوەڕی ئازایەتی لە نائاگای دەچەسپیت، بەڵام کە بە کچ دەڵین تۆ لاوازیت و دەبێت شەرمن بیت، ئەوا بیرۆ باوەڕی شەرمنی و لاوازی لە مێشکی دا دەچەسپێت. https://www.nogomi.ru/songF

٨- ململانێی دەروونی لە ڕووی سایکولوژییەوە چەند جۆرێک بوون، لەوانە ململانێی چوونەپێش کە ئەم جۆرەیان دەروونی مرۆڤ لەنێوان بژاردەی دوو هێزی باش دایە، کە ڕێگرە لەبەردەم هەڵبژاردنی شتەکە، کەچی ململانێی پاشەکشە ململانێیەکە لەنیوان دوو پاڵنەری خراب، کە مرۆڤ لەنێویاندا نازانێت کامییان هەڵبژێریت، چونکە هەردووکی زیانی بۆی هەیە.
http://kurdipost1.blogspot.com/g

١- https://darwnshikary.wordpress.com

١١- بە پێویستم زانی ڕوونکردنەوەی لەسەر پەندی ” کچا شەرمن شارەکی تینیت”، ئەو پەندە لە زمانی ڕۆژانەی خەڵک بە تایبەتی دەڤەری بادینان بەکاردەهێنرێت، لە هیچ کەسێکی بەتەمەنم پرسیار نەکردووە و بە پێویستیشم نەزانیوەی قسەی گشتی بە مۆلکی کەسێکدابنێم، چونکە ئەگەر لە کەسێکی بە تەمەنیش بپرسم ئەوا قسەی ئەویش نییە، چونکە ئەویش لە کەسێکی تر گوێی لێبووە، بۆیە پەندەکان مۆلکی گشتین، هەموو کەسێک دەتوانێت لە باسەکانیان بەکار بێنن.

١٢- شەرمنی حالەتێکی دەروونیە، وا لە مرۆڤ دەکات موتمانەی بە خۆی لاواز بێت، زۆرجای شەرمنی ڕێزگرتن تێکەڵ بەیەک دەکرێن، بەڵام ڕێزگرتن جیاوازە، کەسایەتی مرۆڤ بەهێز دەکات، بەڵام شەرمنی کەسایەتی مرۆڤ لاواز دەکات. نەجم، خەیال نەجم(،٢٩-٧-٢٠١٨)، ئایا شەرمنی چییە؟ https://www.sharazurnews.net

١٣- قسەیەکی گشتییە، لە هیچ سەرچاوەیەکم وەر نەگرووتەوە، بەڵکو ڕووداو بارودۆدەخەکانی نێو کۆمەڵگە و ژیانی ئێمە شاهید و سەرچاوەی ئەوەن کەوا ژنان پیاوان یەکتری تۆمەتبار دەکەن لە شکستەکانییان، کە ئەمەش سروشتی مرۆڤە و لەنێو یەک ڕەگەزیشدا بوونی هەیە، بۆ نموونە بە درێژایی مێژوو دوو لایەن هەبوون، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ چیرۆکە ئایینیەکەی کە یەکێکیان دایە حەوای تۆمەتبار دەکرد بەوەی کە ئادەمی هەلخەڵاتندووە، لایەنێکی تر باوکە ئادەمی تۆمەتبار دەکرد بەوەی کەوا لاواز بووە خۆی لەبەر حەوا نەگرتووە، ئەمە لەک اتێکدا خوا خۆی ویستی لەسەر بووە جێنیشینێک لەسەر زەوی دابنێت، ئەگەر ئەم ڕووداوەش ڕووی نەدەبوایە ئەی چون مرۆڤ دەبووە جێنیشن؟

قسە( زمان) مۆلکی گشتیە لەرێگەیەوە گوزارشت لە پرسەکان دەکرێن بۆیە مۆلکی گشتی دەکرێت لە دەیان سەرچاوەی تر بەکارهێنرابێت یان هاو هزری هەبووبێتن.

١٥ – گەڵالەی چیرۆک (پلۆت) بریتیە لەنەخشەی چیرۆک، ململانێی ئەو نەخشەیە دروست دەکات.

مەنتک، حەمە مەنتک (٢٠١٨) هونەرەکانی چیرۆک نووسین، چاپی یەکەم، چاپخانەی مێخەک.

https://kurdipedia.org/default.aspx?q=20210324200304393131&lng=11

http://www.muslimguide.se/Stories_of_Prophets/Adam3.ht ml
http://www.historyofkurd.com%

سەرچاوەی کتێبەکان:

ئەحمەد، کەمال مەزهەر (٢٠٠٨)، چاپی یەکەم و دووەم، بەغدا.
ئۆجەلان، عەبدوڵا (٢٠١٢)، ژنۆلۆژی، چاپخانەی ڕەنج، سلێمانی.
ئێگلتون، تێری (٢٠١٥)، بۆچی مارکس لەسەر حەق بوو، پێشرەو محەمەد، دەزگای ئایدیا، چاپخانەی دلێر.

ئەنوەر، پەیڕەو (٢٠٢١)، سەرەتایک بۆ جێندەرناسی، چاپی یەکەم، چاپخانەی هەولێر.

ئارێنت، هانا (،٢٠٢١)، شۆرش و ئازادی، بەکر علی، چاپی یەکەم، کورد ڕاوم.
– ئیمامی، نەسرۆلا ئیمامی (٢٠١٨) بنەما و میتۆدەکانی ڕەخنەی ئەدەنی، سەنگەر نازم و هیمداد حوسێن، چاپی یەکەم، هەولێر.

-ئەحمەد، شوان (٢٠٠٧)، چەمکی ململانێ، چاپخانەی ڕەنج، سلێمانی.

– د.ئیمام، عەبدوڵفەتاح (٢٠١٣)، ئەرستۆ و ژن، سەرکەوت جەلیل، چاپی یەکەم، چاپخانەی مۆکریانی، هەولێر.

– بیجۆم، د.حەسنە (٢٠٠٧)، ژن لە جیهانی سێدا، چروو سابیر، چاپخانەی ئازادی، سلێمانی.

جەمال، سۆزان (٢٠٠٩)، چاپی یەکەم، چاپخانی خانی، دهۆک.
– حیجازی، مۆستەفا (٢٠١٦)، دەروازەیەک بۆ سایکۆلۆژیای مرۆڤ، سەعدی کاکە وەیسی، چاپخانەی ڕۆژهەلات، هەولێر.

-حوسێن، هیمداد (٢٠١٠)، دەروازەیەک بۆ ڕەخنەی ئەدەبی نویی کوردی، چاپی دووەم، چاپخانەی باز، هەولێر.

حوسێن، حەمە سەعید (٢٠١٣)، مێ لە سایەی ستەمدا، چاپی یەکەم، چاپخانەی موکریانی، هەولێر.

حوسین، سەنگەر نازم، مەولۆد، ڕێزان ساڵح (،٢٠١٨)، چاپی یەکەم، چاپخانەی هەولێر.

عزیز، عیزەدین ئەحمەد ( ٢٠١٤)، بنەماکانی دەروونزانی گشتی، چاپی پێنجەم، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر.

قەرەچەتانی، د. کەریم شەریف (٢٠٠٦)، سایکۆلۆجیای گشتی، چاپی یەکەم، چاپخانی زانکۆی سەلاحەددین، هەولێر.

قادر، سەرۆ قادر(٢٠٠٩)، ئافرەت، چاپی یەکەم، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر.
کاوانی، دڵشاد کاوانی (٢٠٢١)، نۆبەرەی مەرگم دێت، چاپی یەکەم، ماڵی کتێب.
میل،جۆن ستیوارد میل ( ٢٠١١)، کۆیلەکردنی ژنان، ڕەسۆل سۆڵتانی، چاپی یەکەم، چاپخانەی ڕۆژهەلات، هەولێر.

مەنتک، حەمە مەنتک (٢٠١٨)، هونەرەکانی کورتە چیرۆک، چاپی یەکەم، چاپخانەی مێخەک.

مەستوور، موستەفا مەستوور (٢٠١٤)، بنەماکانی کورتە چیرۆک، مەسعوود خۆرشید سابیر، چاپخانەی ڕۆژهەلات، هەولێر.

هیۆد، ئاندرۆ هیۆد (٢٠٠٧)، چاپی یەکەم، دەزگای ئاراس، هەولێر.

سەرچاوە فەرهەنگییەکان:

خاڵ، شێخ محەمەدی خاڵ (٢٠٠٥)، فەرهەنگی خال، چاپی دووم، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر.

ئەسوەد، نەوزاد ئەحمەد ( ٢٠١١)، چاپخانەی بینایی، سلێمانی.
لێکۆڵینەوەکان:

ئەنگلس، کلارا زتکین، ئەلێکساندەر کۆلنتای، ئێڤێلێن ڕێد (،٢٠٠٨)، ژنان لە کۆمەڵگەدا، مەجید مارابی، چاپی یەکەم، چاپەمەنی گەنج، سلێمانی.
عەبدۆڵا، عەباس سالح (٢٠٠٧)، فێمینیزم لە شیعری کوردیدا.
کرمانجی خواروو، چاپی یەکەم، چاپخانەی بینایی، سلێمانی.
ماڵپەڕەکان:

– ئەحمەد، ڕێزدار ئەحمەد (،١٦-٢-٢٠٢١(، ململانێی دەروونی و جۆرەکانیhttps://zaniary.com/blog4

ڕزگار، محەمەد ڕزگار(١٦- ٢- ٢٠٢١(، ململانێی خێزانی، زانیاری https://www.zaniary.com/blog
عوسمان، دیدار عوسمان (١٨-٣-)، ئادەم (عەلیە سەلام)، مێژووی http://www.historyofkurd.com7
عەبدۆڵا، ئەردەلان (٢٠٠٩)، مەسەلەی ژنکوشتن و شەڕەف.
تێبینی:. سەرچاوەی ئافرەت لە مێژوودا لە نووسینی کەمال مەزهەر، بە شێوەی ئینتەرنێت، لە ٢٠٠٨، بڵاوکراوەتەوە، دوو چاپی هەیە، چاپی یەکەم لە ساڵی ١٩٨١، لە بەغدا چاپکراوە، بەڵام، چاپی دووەم،١٩٩٦ ئاماژە بە شوێنی چاپ نەکراوە. لە نووسینی لە لیستی سەرچاوە وەکوو کتێبی ئینتەر نیت ٢٠٠٨ مامەلەی لەگەڵ کردوو و، چونکە من بەشێوەی ئینتەرنیت سوودم لێبینی و نووسینی سێ ساڵ کێشەی لە ڕێکخستنی لیستی سەرچاوە بۆی درۆست دەکردم.




ئایا مارکسیزم ئایدۆلۆژیایە؟.. حەمید تەقوایی

لە نێو پرسیارەکانی دانیشتنی ئینتەرنێتی حەمید تەقوای

ئەمیر زاهیدی: پرسیارەکەم پەیوەندی بە پرسی ئایدۆلۆژیاوە هەیە. وەک دەزانن زۆرێک لە ڕابەرە ئەکادیمییەکانی سەرمایەداری وەک هەنتینگتۆن و فوکویاما و هتد، لە قۆناغی پێش ڕووخانی دیواری بەرلین و بە تایبەتی دوای ئەوەی کە بوقی کۆتایی مێژووی و کۆتایی ئایدۆلۆژیایە لێدا و ئەوانیش لە ڕاستیدا ئەیانویست بە خەڵک بڵێن.کە کۆتایی سۆسیالیزم و کۆتایی کۆمۆنیزم و کۆتایی مارکسیزمە. تکایە سەرەتا پێناسەیەکی زۆر کورت بۆ ئایدۆلۆژیا بکەن تا بزانین بەڕاستی ئایدۆلۆژیا چییە. وە دواتر با بزانین سۆسیالیزم و کۆمۆنیزم و ئازادی و یەکسانی ئایدۆلۆژین؟ ئەمە پرسیاری من بوو کە هیوادارم توانیبێتم بە باشی فۆرمولەی بکەم.

حەمید تەقوایی: بەڵێ، وەک ئاماژەت پێدا، دوای ڕووخانی بلۆکی سۆڤیەت، هەڵمەتێک هەبوو کە جیهان گەیشتووەتە کۆتایی مێژوو و ئیتر خەباتی چینایەتی نەماوە و هەموو شتێک کۆتایی هاتووە. بەڵام وەک لە باسەکەمدا وتم ئەم تێزانە تەنانەت بۆ ماوەی ساڵێکیش نەخایاند، چونکە هێندە بێمانا و ناپەیوەندیدار بوون بە واقیعەوە کە تەنانەت هەوڵێکی تیۆریش پێویست نەبوو بۆ پووچەڵکردنەوەیان و هەمان ئەزموونی یەک ساڵانە بێمانایی هەموویان نیشان دەدا ئەمەش، و نیشانیدا کە نەک تەنها مێژوو و خەباتی چینایەتی کۆتایی نەهاتووە، بەڵکو زۆرترین کۆمەڵکوژی نەتەوەیی و میللی و ئایینی تازە دەستی پێکردووە. ئەو ڕووداوانەی لە ١٥-١٦ ساڵی ڕابردوودا دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت ڕوویاندا، بەهەمووانیان نیشان دا کە مێژوو گەڕاوەتەوە بۆ سەدەکانی ناوەڕاست و تەنیا دەتوانرێت بەراورد بکرێت بە دڕندەیی سەدەکانی ناوەڕاست. بۆیە وەڵامی “بەروار تەواو بوو” لەلایەن خودی مێژووەوە درا و بێماناییەکەی نیشاندرا. بێگومان تیۆریستەکانی سەرمایەداریی بازاڕی ئازاد ئەم تێزانەیان بە مانایەکی تیۆری و ئەکادیمی نەخستەڕوو، بەڵکو زیاتر پلاتفۆرم و مشتومڕی پڕوپاگەندەی بوو تا لەژێر پەناگەی ئەودا بتوانن هێز و هێڵی میلیتاریستی و دەستدرێژی سەربازی خۆیان دامەزرێنن و پێشبخەن . هەر لەبەر ئەم هۆکارە، بە خێرایی تۆز و خۆڵەکەی نیشتەوە و بێمانایی و گاڵتەجاڕیی ئەم بۆچوونانە بۆ هەمووان ڕوون بووەوە
بەڵام باسی ئایدۆلۆژیا و هێرشکردنە سەر مارکسیزم وەک ئایدۆلۆژیا، باسێکی بنەڕەتیتر و کۆنترە لەم پڕوپاگەندەی نەزمی نوێیە. ئایدۆلۆژیا بە شێوازی جیاواز پێناسە کراوە. ئەگەر ئایدۆلۆژیا وەک کۆمەڵێک بیروباوەڕی دۆگماتیک لە قەڵەم بدەیت، مارکسیزم بە تەواوی دژە ئایدۆلۆژیایە. بەزۆری بە هەمان پێناسە لە ئایدۆلۆژیا هێرشیان دەکردەسەر بۆ مارکسیزم. جێگای سەرنجە کە ئەوان لە ئۆردوگای ئایین کە نموونەیەکی ڕوونی بەردبوون و دۆگماتیزمە، وەستاون و هێرش دەکەنە سەر ئایدۆلۆژیای مارکسیزم. مەبەستم ئەوەیە بڵێم تەنانەت ئیدیعای دژایەتیکردنیان بۆ دۆگماتیزمی ئایدیۆلۆژیش تەواو بێمانا و بێ بنەمایە. بەڵام بەدەر لەم جۆرە پڕوپاگەندەیە دژی “ئایدۆلۆژیای مارکسیزم”، هەرکەسێک کەمێک ئاشنایەتی لەگەڵ مارکسیزم هەبێت، دەزانێت کە ئاماژەکردن بە گۆڕان و گۆڕانی جیهانی واقیعی بنەمای مارکسیزمە بۆ هەڵسەنگاندنی دروستی بیرۆکە و تیۆرییەکان. مارکسیزم جیهانبینییەکی یەکگرتوو و ڕاستە، واتە تیۆر و عەقیدەی زانستی، لەسەر بنەمای ڕاستیە و بە ڕاستییەکان پشتڕاست دەکرێتەوە و ئەگەر ئایدۆلۆژیا بەو مانایە پێناسە بکەین، مارکسیزم ئایدۆلۆژیایە.
بە بڕوای من لە بواری زانستدا، نەک لە بواری لاهووت و میتافیزیکدا، ئایدۆلۆژیا بە واتای دونیابینی و یەکگرتوویی تیۆری لە ڕوونکردنەوەی جیهانی واقیعدا، جۆرێکە لە فەلسەفەی فیکری و سیاسی بۆ زانین، و هەوڵێکە بۆ ڕوونکردنەوەی ژیان و پەیوەندی پێکهاتە جیاوازەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و جیهانی سیاسی و ئابووری و سروشتی. چۆن سەیری ئابووری دەکەیت، چۆن سەیری کولتوور دەکەیت، چۆن سەیری سیستەمی سیاسی کۆمەڵایەتی و حکومەت و یاساکان دەکەیت و چۆن ئەمانە بە یەکەوە دەبەستیتەوە، ئەمانە هەمووی پێکهاتەکانی جیهانبینی یان ئایدۆلۆژیایەکن.

کاتێک ئایدۆلۆژیا بەم مانایە لەبەرچاو دەگرین، دەبینین کە هەموو هەوڵە تیۆریکییەکان و هەوڵە نەزەریەکانی قوتابخانەکانە هزریەکان بۆ بەدەستهێنانی ڕوونکردنەوەیەکی دیاریکراو و یەکگرتوو لەسەر ئەوەی کە چۆن ڕووداوەکان و کۆمەڵە هەلومەرج و پێشهاتەکان بەدەستەوە بدەن، هەوڵی ئایدۆلۆژین. بەڵام ئەگەر دۆگماتیزم و دەمارگیری و نەگۆڕی لە پێناسەی ئایدۆلۆژیادا بخەیتە ناوەوە، وەک وتم مارکسیزم تەنها ئایدۆلۆژیا نییە بەڵکو دژە ئایدۆلۆژیایشە (مارکس لە ئایدۆلۆژیای ئەڵمانیدا بە هەمان مانا ڕەخنە لە ئایدۆلۆژیا دەگرێت). لە هەموو حاڵەتێکدا باسی من لەسەر وشە و مانای وشەکان نییە، باس لە جەوهەر و تایبەتمەندییەکانی مارکسیزمە وەک تیۆرییەک. بۆ ڕوونکردنەوەی باسەکە، با نموونەیەک بهێنمەوە.

وەک نموونە بیردۆزی پەرەسەندنی داروین لەبەرچاو بگرن کە تیۆرێکی زانستی سەلمێنراوە. ژیان ڕوون دەکاتەوە و باس لەوە دەکات کە ژیانی هەموو جۆرە گیاندار و ڕووەکێک لە کوێوە دەستی پێکردووە و چۆن دروست بووە و چۆن گەیشتوەتە ئێرە و سەرچاوەی هەموو جۆرەکانی چییە و پەیوەندی نێوان ئەم هەموو ئاژەڵە هەمەچەشنانە و مرۆڤەکان چییە و هتد .، و گۆڕانکارییەکان بە درێژایی مێژوو چین.بەناویاندا تێپەڕیون باشە هەروەک چۆن لە پێوەندی لەگەڵ مەسەلە تایبەتەکەی ژیان لەسەر زەوی داروینیزم دونیابینییەکی دیاریکراوە و ئەگەر داروینیزم بە ئایدۆلۆژیا بزانین، ئەوا مارکسیزمیش ئایدۆلۆژیایە و ئەگەر داروینیزم بە ئایدۆلۆژیا ناوزەد نەکەیت، بەڵکو تیۆرێکی زانستی پەیوەندیدارە بە پێکهاتنەکە وە تۆ دەڵێیت دەربارەی گەشەکردن و پەرەسەندنی ژیان لەسەر زەوی، باشە، مارکسیزم هەروەها تیۆرێکی زانستییە کە پەرەسەندنی مێژووی ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی ژیانی مرۆڤ ڕوون دەکاتەوە. ئەگەر داروین لەسەر ئاستی یاسا بایۆلۆژییەکان و سەرچاوەی جۆرەکان و پێکهاتنی ژیانی زیندەوەران لە جیهاندا ڕوون بکاتەوە، مارکس لە پێوەندی لەگەڵ فۆرمە جیاوازەکانی سیستەمی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتی، و ڕۆشنبیری و کولتووری و ژیانی هونەری جیهان. ڕوونکردنەوەیەکی واقیعی و زانستی لەسەر بنەمای لێکۆڵینەوە کە دەتوانرێت موناقەشە و ڕەخنەی لێبکرێت، ڕەت بکرێتەوە و قبوڵ بکرێت. مارکسیزم سیستەمێکی زانستی بیرکردنەوەیە، زانستییە بەو مانایەی کە دەتوانرێت ڕەت بکرێتەوە و پشتڕاست بکرێتەوە، هەروەها دەتوانێت بگۆڕێت و پەرە بسێنێت و ڕاست بکرێتەوە. ئێستا، چۆن بە وردی وشەی ئایدۆلۆژیا لە فەرهەنگدا پێناسە کراوە، هیچ کاریگەرییەکی لەسەر باسەکەم نییە. پێناسەی وشەیی ئایدۆلۆژیا هەرچییەک بێت، مارکسیزم جیهانبینییەکی زانستییە.

بەڵام ئەم هێرشەی بیرمەندانی بۆرژوازی بۆ سەر مارکسیزم وەک ئایدۆلۆژیا، چەکێک بوو کە بلۆکی ڕۆژئاوا دژی بلۆکی سۆڤیەت لە کاتی شەڕی سارددا بەکاری هێنا. واتە لایەنێکی ڕەخنەی سەرمایەداری بازاڕی ئازاد بوو لە حکومەتە بیرۆکراتی و تۆتالیتارییەکان، کە هەموو شتێک لە ژێر دەسەڵاتی خۆیدا بوو لە سەرمایەداریی دەوڵەتی وڵاتانی بلۆکی ڕۆژهەڵاتدا. ئایدۆلۆژیای فەرمی ئەم حکومەتانە بەقەد ئەوەی خودی سەرمایەداری دەوڵەتی و حکومەت لە یەکێتی سۆڤیەت پەیوەندی بە مارکسیزمەوە هەبووە، پەیوەندی بە مارکسیزمەوە هەیە. بە واتایەکی تر پەیوەندی بە مارکسیزمەوە نەبوو. لە کۆمەڵگای سۆڤیەتدا هیچ شوێنەواری هەڵوەشاندنەوەی حەقدەست و شوێنەواری لە نەمانی چەوسانەوە و هتد نەبوو و لەگەڵ ئەوەشدا ئیدیعای کۆمۆنیزم و سۆسیالیزمیان دەکرد و هەر بۆیە پێویستیان بە ئایدۆلۆژیای دەوڵەتی و فەرمی هەبوو بۆ پاساوهێنانەوە بۆ ئەم دۆخە دژبەیەکە. ناچار بوون بە جۆرێک مارکسیزم لە جەستەی سەرمایەداری دەوڵەتیدا بپێچنەوە و هەر بۆیەش ناچار بوون هەم سۆسیالیزم و هەم مارکسیزم بشێوێنن و بەلاڕیدا بەرن. لە مارکسیزمەوە ئایدۆلۆژیای دۆگما و دارێکی سەرکوتی دەوڵەتیان دابە سەری هەرکەسێکدا کە ڕەخنە لە واقیعی چەوسانەوەی سەرمایەداری دەوڵەتی سۆڤیەت بگرێت و هەر ناڕەزایەتییەک بخنکێنێت. بەڵام سەرمایەداری لە ژێر پەردەی مارکسیزم و سۆسیالیزمدا هێندە دژ بەیەک و بەربەستی کۆمەڵگا بوو، دواجار ناچار بوون بە تەواوی دەستبەرداری ئیدیعای مارکسی و سۆسیالیستی بن و یاساکانی بازاڕی ئازاد کاری خۆیان بکەن. ئەوەی لە یەکێتی سۆڤیەتدا ڕوویدا، قەیرانی ئایدیۆلۆژیی مارکسیزم نەبوو، بەڵکو قەیرانی سەرمایەداریی دەوڵەتی بوو، کە لە ژێر پەردەی مارکسیزمدا خۆی بە مارکسیزمی ساختە ناساند و مارکسیزمی کردە دارێکی ئایدیۆلۆژی بۆ پاراستنی خۆی.

بۆیە ڕاستە یەکێتی سۆڤیەت حکومەتێکی ئایدیۆلۆژی بوو، بەڵام ئایدۆلۆژیای “سەرمایەداری لە ژێر پەردەی سۆسیالیزم” هیچ پەیوەندییەکی بە مارکسیزمەوە نەبوو. وەک وتم ئەگەر مارکسیزم ئایدۆلۆژیا بێت، دونیابینی و سیستمی فیکرە، نەک هێڵێکی فەرمی حکومەت. مارکسیزم هەرگیز باوەڕی بە دەوڵەتێکی ئایدیۆلۆژی نەبووە. ئێمە لە حکومەتدا، لە پەروەردەدا، لە ڕۆشنبیریدا ئایدۆلۆژیایەکی فەرمیمان نییە. ئێمە فەرهەنگی فەرمیمان نییە، مۆسیقای فەرمیمان نییە، هونەری فەرمیمان نییە، زانستی فەرمیمان نییە، ئایدۆلۆژیای فەرمی دەوڵەتیشمان نییە، و هەموو ئەمانە لە سەرمایەداری دەوڵەتی سۆڤیەتدا بوو، چونکە پێویستی پێی بوو بۆ پێشخستنی دۆزی خۆی. ئەگەر ڕۆڵی مرۆڤ و مرۆڤایەتی لە سۆسیالیزم و مارکسیزم وەربگریت، ئەوا ناچار دەبیت بە شێوازێکی تر خۆت بپارێزیت و ئەمەش ڕێک بەو شێوەیە بوو کە سەرمایەداریی دەوڵەتی لە یەکێتی سۆڤیەتدا بەرەوپێش دەچوو. مارکسیزمی ڕاستەقینە، مارکسیزم لەسەر بنەمای مرۆڤ، لە سروشت و جەوهەری خۆیدا دژایەتی دەوڵەتی ئایدیۆلۆژی و ئایدۆلۆژیای فەرمییە. نەک هەر حکومەت، بەڵکو هەموو لایەنەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی مرۆڤەکان، وەک هونەر، زانست، پەروەردە، یاسا، کولتوور و هتد، هەموو ئەمانە دەبێت دوور بن لە ئایدۆلۆژیا، یان بە واتایەکی تر نائایدیۆلۆژی. جیهانبینی بابەتێکە و باوەڕێکی تاکەکەسییە و لەسەر ئەو باوەڕە تاکەکەسییە دامەزراوە کە دواجار مرۆڤەکان سەرنج و ڕەخنە و گفتوگۆ و ئاڵوگۆڕی بیرۆکە دەگرن. ئازادی بیرکردنەوە و ئازادی ڕادەربڕین دوو پایەی پێشێلنەکراوی هەموو کۆمەڵگایەکی مرۆڤایەتین و ئایدۆلۆژیای فەرمی بە واتای ژێردەستەکردنی فیکری کۆمەڵگا و نکۆڵیکردنی هەموو ئەو ئازادییانە دێت. حکومەت بە هیچ شێوەیەک نابێت لە پشت ئایدۆلۆژیا و ڕوونکردنەوەیەکی تیۆری لە هیچ بوارێکدا نەچێت و شەرعیەت و ڕەوایەتی پێبدات.

لە بنەڕەتدا ئێمەی مارکسیستەکان پێمان وایە دیاردەی دەوڵەت لە ناو بچێت و ببێتە ئۆرگانێکی تەنها بۆ بەڕێوەبردنی کۆمەڵگا. ئەگەر چین و توێژ نەبن، ئەوا حکومەت وەک ئامرازێکی سیاسی بێمانا دەبێت. لە کۆمەڵگای سۆسیالیستیدا حکومەت پاشەکشە دەکات و جێگەی خۆی دەداتە ئۆرگانێکی ئیدارەیی. بۆیە مارکسیست ناتوانێت لایەنگری دەوڵەتێکی ئایدیۆلۆژی بێت.

مارکسیزم نەک هەر خاوەنی ئایدۆلۆژیایەکی فەرمی نییە، بەڵکو بە توندی دژی بەرەوپێشبردنی هەر جۆرە بیرکردنەوە و هەڵوێستێکە، هەروەها هەر جۆرە جیهانبینییەک کە بیەوێت لە دەرەوەی دەسەڵاتی لۆژیک و گفتوگۆ و قایلکردن جێگەی خۆی لە کۆمەڵگادا بەدەستبهێنێت. وە ئەمە نەک تەنها لە سیاسەت و ئابووریدا ڕاستە، بەڵکو لە زانست و هونەریشدا ڕاستە. لە هیچ بارودۆخێکدا نابێ ئیمکاناتی حکومی بۆ تیۆرێکی تایبەتی ئابووری، سیاسی، کولتووری و هونەری دابین بکرێت. بۆ نمونە نابێ حکومەت پاڵپشتی جۆرێک یان قوتابخانەیەکی دیاریکراوی شیعر و ئەدەب، یان مۆسیقا و فیلم و شانۆ نەکات و ئاسانکاری حکومی بۆ قوتابخانەیەک یان تیۆرێکی دیاریکراو لە هەریەکێک لەو بوارانەدا دابین بکات. هەر کە کارێکی وەها دەکەیت، ئەوا لۆژیک و جوانیناسی، و ئاڵوگۆڕی بیرۆکە و بۆچوونەکان، و هێزی باس و ئیستدلال بۆ ڕەخنەگرتن و ڕازیکردنی خەڵک بەو شێوازە بیرکردنەوە و ئەو قوتابخانە تایبەتە هزری و هونەریە هەمووی دەڕواتە لایەک و جێگەی خۆی دەدات بە دەسەڵاتی دەوڵەت. نابێت هیچ بودجەیەکی تایبەت بدرێت بە قوتابخانەی هزری وتیئۆری وقوتابخانە و ئایدۆلۆژیایەکی دیاریکراو لە هیچ بوارێکدا وهیچ تریبۆنێکی تایبەتیان پێ بددرێت، بەڵکو هەمووان بە بەشێوەی یەکسانی و بە وەکویەک ئازاد بن و هەمووان بە یەکسانی بتوانن تریبۆن و ڕادیۆکان تەلەفزیۆنەکان بەکاربهێنن و قسەی خۆیان بکەن و بۆچوونی خۆیان دەرببڕن. مرۆڤەکان بە بەرپرسانی حکوومەتیشەوە، وەک تاک و ئەندامانی کۆمەڵگا، دەتوانن پاڵپشتی قوتابخانەیەکی فیکر، هونەر، فەلسەفە، سیاسەت، کۆمەڵگا و هتد بکەن، بەڵام حکومەت بە هیچ شێوەیەک ڕێگەی پێنادرێت.
ئەمانە بناغەکانی مارکسیزمن کە لە بنەڕەتدا دژایەتی دەسەڵاتی حکومەتە و دەیەوێت حکومەت لەناوببات. بەم مانایە ئەوە مارکسیزمە کە بەتەواوی دژایەتی دەوڵەتی ئایدیۆلۆژی دەکات. حکومەتە چینایەتییەکان، هەمان ئەو حکومەتانەن کە لە ڕۆژئاوا لەسەرکارن، تا سەر مۆخی ئێسک ئایدیۆلۆژین. تۆ سەیری ڕیکلامەکانی سی ئێن ئێن و بی بی سی و هتد دەکەیت وەک ئەوەی هەموویان یەک هێڵ بن و هەموویان لە یەک سەرچاوەوە هاتبن. وا دیارە هەمووان پێشتر لەسەر یەک شوێن ڕێککەوتوون و دواتر ڕۆیشتوونەتە پێشەوە. ئەمەش بە واتای ئایدۆلۆژیای دەسەڵاتدارە. لە هەموو وڵاتانی ڕۆژئاوادا ئێمە لەبەردەم یەک ئایدۆلۆژیاداین. ئایدۆلۆژیا لەسەر بنەمای پیرۆزی تاک، خاوەندارێتی تایبەت و کێبڕکێ، ئایدۆلۆژیای کێبڕکێی سەرمایەداریی بازاڕی ئازاد، و ئەو بەهایانەی کە قازانج و بەرژەوەندیەکانی بازاڕی ئازاد بەڕێوەدەبەن. ئایدۆلۆژیایەک کە دوو پایەی دین و ناسیۆنالیزمە. لە هەموو وڵاتانی سەرمایەداریدا ئەم ئایدۆلۆژیایە نەک هەر حکومەتەکان، بەڵکو دەسەڵاتی بەسەر پەروەردە و کولتوور و هونەریشدا هەیە و لە لایەن میدیا یان بە واتایەکی تر پیشەسازییەکی نوێ کە دەبێ ناوی ئەندازیاریی فیکر بێت، بەسەر کۆمەڵگەدا دەسەپێنرێت.

بۆیە بێمانایە بڵێین تەنها سەرمایەداری دەوڵەتی ئایدۆلۆژی بووە! بەڵێ، یەکێتی سۆڤیەت فۆرمێکی زۆر کراوە و ئاشکرا بوو لە حکومەتی ئایدیۆلۆژی، بەڵام لە خودی ڕۆژئاوادا، بە فۆرمێکی وردتر و شاراوەتر، ڕێک بەوشێوەیەو تەنانەت لە هەندێک کاتدا وەک سەردەمی ماکارتیزم لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردوودا لە ئەمریکا یان سەردەمی هیتلەر لە ئەڵمانیا، فۆرمێکی زۆر خام و ڕووتی کاریگەری ئایدۆلۆژیای سەرمایەداری لەسەر کۆمەڵگا دەتوانرێت بە ڕوونی ببینرێت.

تەنها کۆمەڵگای سۆسیالیستییە کە دوورە لە ئایدۆلۆژیای فەرمی و دەوڵەتی چونکە پێویستی بە جێگرتنەوەی بەرژەوەندیی کەمینەیەکی مفتەخۆر نییە وەک قازانجی تەواوی خەڵک، هەر بۆیە پێویستی بە ئایین و ناسیۆنالیزم و هەر سەرخانێکی کولتووری نییە کە پاساوی بدات و ئەم درۆیە تیۆریزە بکات. مارکسیزم وەک تیۆرێک پێویست ناکات بە فەرمی بکرێت و پشت بە دەسەڵاتی حکومەت ببەستێت. مارکسیزم زانستێکە، پشت بە حەقیقەت دەبەستێت و لە سەرمایەداری یان سۆسیالیزمدا دەوڵەت هەر فۆرم و ناوەڕۆکێکی هەبێت، بوار بۆ هێزی مشتومڕ و ڕەخنە و قایلکردن لە کۆمەڵگادا دەکاتەوە و بەربڵاو دەبێتەوە. *

وەرگێڕانی بۆ کوردی کاوە عومەر
، ٢٨ی ئەیلوولی ٢٠٠٧




خوێندنەوەیەک بۆ ڕۆمانی مامۆستای پیانۆ.. نووسینی: یوسف ئیسماعیل ( کـاتـۆفـیک )

ناوی کتێب: مامۆستای پیانۆ
نووسینی: چیستا یەسربی
وەرگێرانی: سەروەر عومەر
ژانەر: ڕۆمان
لاپەڕ: پێکهاتووە لە ١٥٠ پەڕ

سەرەتای ڕۆمانکە کە پێم باش بوو چەند دێرێکی بۆتان بنوسم:
گەردەلوول بوو، بێگومان هەمووتان پێدەکەنن لەو زریانی نوحەدا کە خەریک بوو هەمووان تەپوتۆزی دنیای دەکرد بەسەر دەموچاومدا، بە پێڵاوی پاژنەبەرزەوە دەرگا بە دەرگا بەشوێن ناونیشانێکدا دەگەڕام. کە هیچ کەس تا ئێستا ناوی نەبیستبوو، وەک بڵێی ناونیشانێکی سەر هەسارەی مەریخم داواکردبێت!!

چیستا یەسربی: شاعیرونووسەرێکی ئێرانیە ساڵی ١٩٦٨ز لەدایک بووە بەرهەمی ئەدەبی زۆری هەیە وە هەروەها دەرچووی بەشی دەروونناسیە.
گەر بێین و باسی ڕۆمانی (مامۆستای پیانۆ) بکەین بەڕۆمانێکی دەروونی لەقەڵەم دەدرێ، کە لە سیازدە بەش پێک دێت. ڕۆمانکە باس لە دوو ئافرەت دەکات کەماوەیەکی زۆر پێکەوە ژیاون دواتر لە یەکتر دادەبڕێن و یەکێکیان شوو دەکات پاش ماوەیەک کۆچی دواییدەکات، کوڕێک لە دوای خۆی بە جێدەهێڵێ و لەگەڵ باوکی دەژی.
ئافرەتەکەی تر پیاوەکەی لێی جیادەبێتەوە وڕوو لە وڵاتی ئەمریکا دەکات، ئەم ژنە دەبێتە خاوەن کچێک بەبێ ئەوەی ئاگاداری یەکتر بن، کچەکە وکوڕەکە لە ڕێگای ئینتەرنێت یەکتری دەناسن و زۆربەی شەوان لەگەڵ یەکتر دەدوێن. دایکەکە دەیەوێ نهێنی ئەمە بزانێ سەردانی فێرگەی مۆسیقا دەکات و بە بیانوو مامۆستایەک بە کرێ دەگرێ بۆ فێربوونی پیانۆ. بەڵام مامۆستاکە دووچاری نەخۆشیەکی سەیر دەبێ و لە ماڵەوە دەکەوێ و ناتوانێ، بەم شێوەیە بەم ڕووداوە زۆر بابەتی نێوان ئەم دوو خانەوادەیە ئاشکرا دەبێت نەخۆشیەکەی مامۆستای پیانۆ و ڕەفتاری سەیری دایکی کچەکە، زۆر نهێنی ئاشکرا دەکات لێرە بەدیاردەکەوێ حاڵەتی دەروونی و هەڵسوکەوتی کەسایەتیەکان بە تایبەتی ئافرەتەکە هەندێ دیاردە دەکەونە بەرباس ولێکۆڵینەوە.
لێرەدە سەدەیک دێتە باسەوە کە سەدەی چاتی پێی دەڵێن، ئایە بۆچی چات ئەوەندە گرنگە و خەلکی گرنگی پێ دەدەن، ڕستەکی نێو ڕۆمانەکە کە گەلێک سرنجی ڕاکێشاوم بۆتانی بخوێنمەوە، هەڵبەتە زۆرتی تری تێدایە.
ووتم: چاوەرێ دەبێت تا سەردەمی بەرزەخ تەواو بێت و قیامەت بێت.
ووتی: بەرزەخ چییە؟!
ووتم: منیش بە وردی نازانم، شتێکە لە نێوان ئەم دنیا و ئەو دنیا، ڕەنگە جۆرێک بەسەرکردنەوەق یادەوەرییەکان…….
لە لاپەڕە ٧٧ی ڕۆمانی مامۆستای پیانۆ.
هەڵبەتە زیاتر بە شان و باڵی ئەم ڕۆمانە هەڵنەدەن چونکە ڕۆمانێکی دڵتەزێنە و پێویستە تۆ خۆت خوێنەری بیت و بزانی ئەم ڕۆمانە چەندە گرنگە، تۆ لەوانیە لە خوێندنەوەی بە کۆمەڵێک مەبەست و پرسیاری یەکجار سەیر لە مێشکدا بخولێنەوە.

نووسینی: یوسف ئیسماعیل ( کـاتـۆفـیک )
١/٣/٢٠٢٣ باشووری کوردستان – هەولێر




قسەی کۆتایی شەقام دەیکات.. حمید تەقوایی.. وەرگێڕانی بۆ کوردی: کاوە عومەر

کۆکراوەتەوە لەسەر بنەمای گفتوگۆیەکی ڕاستەوخۆ لە کەناڵ جەدیدو سۆشیال میدیا، ٢٤ی شوباتی ٢٠١٣

ناونیشانی ئەم گفتوگۆیە دروشمێکی وروژێنەر یان ڕاگەیاندنی پشتیوانی لە خەباتی شەقام و هتد نییە، بەڵکو گوزارشت لەو ڕاستییە دەکات کە دەسەڵاتی شەقام کاریگەریی هەمەلایەنە و بنچینەیی لەسەر هەموو ئەو پێشهاتانە هەبووە کە ئێمە لە ئەم ٥ مانگەدا بینیومانەکە. “شەقام وشەی کۆتایی دەڵێت” بە واتای جموجۆڵ و ناڕەزایەتی جەماوەری لە شەقامەکان، لە زانکۆکان، لە کارگەکان، لە مانگرتنەکان و بە گشتی ئەوەی کە دەسەڵاتی دانیشتوان لە بەرامبەر کۆماری ئیسلامیدا نیشان دەدات، توخمێکی بەتەواوەتی چارەنووسسازە.

شەقام و ئاڵوگۆڕەکانی ٥ مانگی ڕابردوو
دوای دەستپێکی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی، گۆڕانکاری زۆر لە خودی ئێران و لەسەر ئاستی جیهانیدا ڕوویدا. لە خودی ئێرانیشدا حکوومەت پاڵی پێوەنراوە بۆ پێگەیەکی زۆر بێدەسەڵات و لاواز، ڕیزەکانی حکوومەت دەستیان بە داڕمان کرد و ئەمڕۆش تەنانەت لە نێو خودی حکوومەتیشدا بزووتنەوەیەک دژ بە خامنەیی دروست بووە و کوتلە جۆراوجۆرەکان بیریان لە “شۆڕش لە سەرەوە” کردووەتەوە “. ئەم قەیرانە کە نیشانەی داڕمانی ناوخۆی ڕیزەکانی حکومەتە، ڕۆژ بە ڕۆژ توندتر دەبێت. ڕوونە کە ئەمە دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی ناڕەزایەتی شەقامەکانە و هیچ هۆکارێکی تر نییە.
لە لایەکی دیکەوە لە ئاستی جیهانیدا دەبینین حکومەتەکان هەڵوێستەکانیان دەگۆڕن و دەست دەکەن بە دوورکەوتنەوە لە کۆماری ئیسلامی و ڕێوشوێنی وەک ڕێگەنەدان بە ئامادەبوونی نوێنەرانی کۆماری ئیسلامی لە کۆنفرانسی میونشن، یان دەرکردنی لە کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پێگەی ژنان، یان ڕاگەیاندنی پشتیوانی پەرلەمانی یەکێتی، ئەوروپا لە دانانی سوپای پاسداران لە لیستی تیرۆریستی و ئەو بزووتنەوەو جوڵانەوەیەی کە بەم ئاراستەیە بەرەو پێشەوە دەچێت. بە گشتی پرسی ئێران و شۆڕشی ئێرانی پاڵ پێوەناوە بۆ پێشەوەی هەواڵەکان و بووەتە گوتارێکی گشتی، دامەزراوە جیهانیەکان، کەسایەتی و ڕوخسارە ناودارەکان بۆ بەرگری لە شۆڕشی ژنانی ئێران و هتد قسە دەکەن. هەروەها ڕوونە کە ئەمانە ڕەنگدانەوەی شۆڕشی ئێرانن، واتە خەباتی شەقام و مەیدانی و ناڕەزایەتی لەسەر ئاستی زانکۆکان، مانگرتن و خۆپیشاندان و کۆبوونەوە و دروشمی شەوانە، کە تا ئێستاش بەردەوامن.
فاکتەرێکی دیکەش جوڵەی هێزە ڕاستڕەوەکانە، کە پێش ئەم ڕاپەڕینە باسی شۆڕشیان نەکردووە، یان ئەگەر باسیان کردبێت، بە توندوتیژی و ئاژاوەگێڕی و هاوشێوەکانی ناویان دەبرد. ئەم هێزانە ئێستا بە ناچاری بۆنەتە هاوسۆزی شۆڕش. ئەوان بە شێوەی زارەکی پشتگیری لە شۆڕشی ژنانی ژیانی ئازاد دەکەن، بەڵام دەستیان بە بزووتنەوەگەلێک کردووە کە نەک هەر پەیوەندییان بە شۆڕشی ژن ژیان ئازادیەوە نییە، بەڵکو لە ڕاستیدا دژی شۆڕشن. دوایین نموونه ، جموجوڵە فاشیستییانەکانی ئەم دواییە له هەندێک خۆپیشاندان به دروشمی جاوید شا و ده رکه وتنی ساواکییه بێزراوەکانی وه ک په ڕویز سابتی. لەلایەکی دیکەوە چالاکی لۆبیکردنی-دیپلۆماسی لە لایەن هێزە ڕاستڕەوەکانی دەرەوەی وڵاتەوە دەستی پێکردووە کە ڕەگ و بنەمای ناڕەزایەتییە مەیدانییەکانی خودی ئێرانە. هەرچەندە ئەم بزووتنەوە ڕاستڕەوانە، وەک وتم، پەیوەندییان بە شۆڕشەوە نییە و لە زۆر حاڵەتدا دژایەتیی دەکەن، بەڵام دەرئەنجامی سەرهەڵدانی شۆڕشن.
بە واتایەکی تر زنجیرەیەک ئاڵوگۆڕی سیاسی لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات لە ڕیزەکانی حکومەت و لە نێو لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکاندا دەبینین و لە پێوەندی لەگەڵ حکومەتەکان و دامودەزگا نێودەوڵەتییەکان، کە کە بەگشتی یەک مەکینەو بزوێنەری لێخوڕین و بردنەپێشەوەیان هەیە، کەهەمان ناڕەزایەتیە مەیدانیەکانە. کۆی پڕۆسەی ئەم ئاڵوگۆڕانە دواجار بەستراوەتەوە بە پرۆسەی ناڕەزایەتی و خەباتی مەیدانی و شەقام لە ئێراندا.

پرۆسەی پێشڕەویەکانی شەقام
لە سەرەتای شۆڕشەوە ناڕەزایەتی شەقامەکان لە هەڵکشاندایە. سەرەتا ئەو خۆپێشاندان و کۆبوونەوانەی دوای کوشتنی مەهسا ئەمینی ڕوویان دا، خۆبەخۆ بوون. ئەم بزووتنەوەیە لە ئاستێکی بەرفراوانی زانکۆکانەوە دەستی پێکرد و کەشی گشتی بە جۆرێک بوو کە ناڕەزایەتییەکان تەشەنەی کرد. ئێمە مانگرتنی کاسبکارانمان هەبوو، هەندێک بەشی لە کرێکارانی پیشەسازی نەوت و بەشەکانی دیکە مانیان گرت، بۆنەکانی، حەوتەم و چل ڕۆژی گیانبەختکردوان بوون بە کۆبوونەوەی ناڕەزایەتی، کە لە هەندێک حاڵەتدا چەندین هەزار کەسی هەبوو (بۆ نموونە مەزن و شکۆمەندەکان گردبوونەوە لە سەقز لە پێوەندی بە چلەی مەهسا پێکهات، دروشم و خۆپیشاندانی شەوانە بڵاوبوونەوە و هتد و هتد. بەم شێوەیە شۆڕشی ئێستا وەک هەر شۆڕشێکی تر بە تەقینەوە دەستی پێکرد و بە دەیان شاردا تەشەنەی کرد. ئەم بزووتنەوەیە لە پڕۆسەی خۆیدا دروست بوو، پێناسە کرا، ڕێکخرا و ئاڵا و زمان و مانیفێستی ڕادیکاڵی خۆی دۆزیەوە. لەم پرۆسەیەدا دوو خاڵی وەرچەرخانمان بینی. نەتیجەی ٢٧ بەهمەن و بڵاوکردنەوەی جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراو.
بایەخی ٢٧ بەهمەن تەنیا ئەوە نەبوو کە دوای ماوەیەک لە دابەزینی ڕێژەیی خەڵک لە زیاتر لە ٢٠ شاردا جارێکی دیکە بە دروشمی ڕادیکاڵەوە هاتنە سەر شەقامەکان. لایەنی گرنگتر ئەوە بوو کە ئەم بزووتنەوەیە بە بانگهێشتکردنی تۆڕێک لە ٥٠ ڕێکخراوی خوێندکار و لاوان لە شارە جیاوازەکان و دامەزراوەکانی تر کە لە سەردەمی شۆڕشدا دروست بوون و هەروەها بە ڕێکخستنی ئەوان دروست بوو. وە ئەم لایەنە دووەمە زۆر گرنگە. ئەوە نەبوو کە بانگەوازێک کرا و کۆمەڵگا بە ئەرێنی وەڵامی دایەوە. ئەم بزووتنەوەیە لە زیاتر لە ٢٠ شاردا ڕێکخرابوو، ئەم ڕێکخستنەش لە ماوەی دەیەی فەجردا دەبینیت، لە تێکدانی دەیەی فەجر لەسەر سەری فەرمانڕەواکاندا. هەر لە نووسینی دیوارەوە تا دروشمی شەوانە، تا دەگاتە سووتاندن و ڕاکێشان و دڕاندنی لافیتە و تابلۆی بانگەشە و ڕیکلامە حکومییەکان، هەموو جوڵانەوەکان ڕێکخران و ٢٧ی بەهمەن لوتکەی ئەم ڕێکخستنە بوو. بە واتایەکی تر، لە ٢٧ی بەهمەن، تەنها بەرهەمی شانازیی بانگەوازکارانی نەبوو، بەڵکو تۆڕێکی ٥٠ ڕێکخراوی لە شار و ناوچەی جیاجیادا ڕێکخست. ئەو تۆڕەی کە لە شۆڕشەوە سەریهەڵدا و لە شۆڕشدا دروست بووە، وایکردوە پەیوەندییەکانی فراوانتر کردووەتەوە، لەکۆتایشدا ئەنجامی کارەکانیمان لە ٢٧ی بەهمەن بینی.
بێگومان ئەم تۆڕە بە بانگهێشتی ٢٧ بەهمەن دەستی بە کارەکانی نەکرد. پێشتر لە ڕۆژانی ١٤-١٦ی ئازەروو پاشان ٢٨-٣٠ی ئازەردا، بانگهێشتی ئەم تۆڕەمان بینی، کە لە بانگەوازە سەرکەوتووەکانیش بوو. بەڵام ئەمجارە ژمارەی ئەو ڕێکخراوانە بۆ ٥٠ ڕێکخراو زیادی کردبوو و لەوەش گرنگتر ئەم تۆڕەکە بە ڕێکخستن و چالاکی بەرنامە بۆداڕێژراو توانی دوای ماوەیەک لە دابەزینی نزیکەی زیاتر لە ٢٧ شار بخاتە جووڵە.
ئەم بزووتنەوەیە ئەوە دەردەخات کە لە ئێستا بەدواوە شەقامەکە ڕێکخراوە. شەقام چیتر لەخۆوە یان تەنانەت تەنها لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان دروست نابێت، بەڵکو تۆڕێکە لە ڕێکخراوە ڕاستەقینە و چالاکەکان لە زانکۆکان، لە گەڕەکەکان، کۆبوونەوەی ژنان، خوێندکاری پێشەنگ، سەندیکای پزیشکان و هتد لە زیاتر لە ٢٠ شاری بانگەوازکاران و ڕێکخەرانی ئەنجامە مەیدانییەکان ئەوانن.
خاڵێکی تری گرنگ ئەوەیە کە ئەمڕۆ شەقام ئاڵای بەدەستهێناوە. لە ٢٥ی بەهمەن، بە واژۆی ٢٠ سەندیکا و ڕێکخراوی مەدەنی، جاڕنامەی لانی کەمی داواکارییەکان بڵاوکرایەوە. بیست ڕێکخراوی ناسراو و باوەڕپێکراو خاوەن مێژوویەک، ڕێکخراوەکان کە لە چەند ساڵێک لە ناڕەزایەتی کۆمەڵایەتی و هەروەها چەند دەیەیەکەوە لە کۆمەڵگادا سەریان هەڵداوە، وەک شورای هەماهەنگی ڕێکخراوەکانی پیشەییەکانی پەروەردەکاران و سەندیکاکان و شورای کرێکاران کە پێکهاتوون لە ڕابەرانی ناسراوی مانگرتن و تێکۆشانی کرێکاران لە هەفت تەپە و پیشەسازی نەوت و فولاد، یەکێتی خانەنشینان، داکۆکیکارانی مافی ژنان، گروپەکانی داکۆکیکارانی مافی مرۆڤ، ڕێکخراوەکانی خوێندکاری و چەند ڕێکخراوێکی تر ئەم جاڕنامەیان بڵاوکردۆتەوە. ئەمانە ئەو ڕێکخراوانەن کە چالاکییەکانیان لە شۆڕشی ئێستاوە دەستی پێنەکردووە. بەڵکو ساڵانێکە لە بوارە جیاجیاکاندا دژی کۆماری ئیسلامی خەبات دەکەن. ڕابەرەکانیان چەندین جار زیندانی کراون و لە کۆمەڵگەدا بەناوبانگ و خۆشەویستن. دەکرێ بڵێین شۆڕشی ئێستا لەسەر شانی ئەو ڕێکخرا و تێکۆشەرانە دروست بووە.
ئەمڕۆ بەڕای من ئەم ڕێکخراوانە بە بەهێزترین و کاریگەرترین و کاراترین شێوەی گونجاو ، واتە بە بڵاوکردنەوەی جاڕنامەی شۆڕشی ژن ژنان ئازادی، هاتوونەتە مەیدانەکە هاتوونەتە مەیدانەکە. ناوی جاڕنامەکە کەمترین ڕێکخراوی پێشەییە و مەدەنییەکانە، بەڵام ئەم جاڕنامەیە بەتەواوەتی سیاسییە و پەیوەندی بە شۆڕشەوە هەیە، کە ئاسۆ و ڕوانگەیەکی ڕوون و مرۆڤدۆستانە و ڕزگارکەر بۆ کۆمەڵگا دەخاتە ڕوو. ئێستا کۆمەڵگا ئاڵای تایبەتی خۆی هەیە. ئێستا ناوەرۆک و ئامانجی شۆڕش بە ڕوونی و کۆنکرێتی و تایبەتمەند و دیاریکراوی ڕاگەیەندراوە. بە جۆرێک لەم جاڕنامەدا ” ژن ژیان ئازادی ” وەرگێڕدراوە بۆ کۆمەڵێک داواکاری و ئامانجی تایبەتی سیاسی، کۆمەڵایەتی، کولتووری، خۆشگوزەرانی و ئابووری. لێرەدا ناچمە ناو وردەکارییەکانی جاڕنامەکە. پێم وایە ئەمڕۆ هەمووان بەم ناوەرۆکە ئاشنان. بەڵکو دەمەوێت جەخت لەسەر پێگەی گرنگی ئەم بەڵگەنامەیە لە شۆڕشی ژن ژیان ئازادیدا بکەمەوە. دەکرێ بڵێین جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراو ئاڵای شەقامە. لە قوڵایی شۆڕشەوە دێت، ئەگەرچی ٥ مانگە شەقامەکانی داگیر کردووە، بەڵام ساڵانێکە هێز کۆدەکاتەوە. ئێستا لە ڕووی سیاسی و بابەتییەوە، لە ڕووی چاوەڕوانی و خواست و ئامانجەوە، شەقام زیاتر ئاگادار و بەهێزتر و یەکگرتووتر و تۆکمەتر بووە.

فاکتەری ٢٠ + ٥٠
بە کورتی ئەم بەشەی وتارەکەم کورت دەکەمەوە. لە ماوەی دە ڕۆژی ڕابردوودا دوو فاکتەری بنەڕەتی لە ئێران ڕوویانداوە، کە لە ٢٥ی بەهمەنەوە تا ئەمڕۆ. یەکەم: بڵاوکردبوونەوەی جاڕنامەی شۆڕشگێڕی و ئاڵا و مانیفێستی شۆڕش، لە لایەن ٢٠ ڕێکخراوی ناسراو و متمانەپێکراو و جەماوەرییەوە و دووەمیان بانگەواز و ڕێکخستنی شەقام لە لایەن ٥٠ ڕێکخراوەوەی کەلەنەتیجەی، کە لە ٢٧ی بەهمەن بینیمان. بە بڕوای من ئەم دوو فاکتەرە زۆر یەکلاکەرەوەن لە پێشکەوتنی شۆڕش و بەهێزی ڕیزەکانی و یەکگرتوویییەکەیدا. من ئەم دوو توخمەم لە تویتەر و ئینستاگرامدا بە فاکتەری ٢٠+٥٠ ناوبردووە. مەبەستم ئەوە نییە کە ئەم ڕێکخراوانە لەم ژمارەیەدا سنووردار بن. تا ئەمڕۆش زیاتر لە ١٢ حیزب و دەیان ڕێکخراو و دەزگا و هەڵسوڕاوانی شۆڕش و بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان لە ناوخۆی وڵات و دەرەوەی وڵاتەوە پشتیوانیان لە جاڕنامەکە کردووە. لە نێویاندا بەشێک لەو ٥٠ ڕێکخراوەی کە بانگەوازی ٢٧ی بەهمەنیان کردووە، ڕایانگەیاندووە کە داواکارییەکانی جاڕنامەکەش داواکاریی ئەوانە. دەستەواژەی ٢٠+٥٠ مەتافۆرێکە بۆ ئەم هاوپشتی و هاوەڵایەتیەی ڕێکخراوە ناسراو و بەئەزموونەکان لەگەڵ چالاکوان و ڕێکخراوەکان کە لە شۆڕشی ئێستاوە سەریان هەڵداوە، یان بە واتایەکی تر بەستنەوەی هەڵسوڕاوانی بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان بە مێژووی ناڕەزایەتی دەربڕین لەگەڵ چالاکوانانی بزووتنەوەی ڕووخاندن و سەر بەرزکردنەوە لە ٥ مانگی ڕابردوودا.
جاڕنامە لە ڕاستیدا خەریکە دەبێتە ئەو ئاڵا و مانیفێستەی کە نوێنەرایەتی ئەو ڕێکخراوانە دەکات، کە دەتوانرێت ناویان ببەین بەهێزیەکانی جاڕنامە. ئەم هێزانە ڕیکلام و چالاکییەکانیان لەسەر بنەمای جاڕنامە دامەزراون و بە کردەوە پێکەوە دەخرێنە ڕوو. بە واتایەکی تر ڕاگەیاندنی پشتیوانی لە جاڕنامە تەنها هەڵوێستێک نییە، بەڵکو بانگەشە و ڕێکخستن و چالاکییە مەیدانییە هەماهەنگ و پەیوەندیدارەکان دەخاتە کارنامەی ئەو هێزانەی بەرگری و پشتیوانی لە جاڕنامە دەکەن. بەم مانایە فاکتەری ٢٠+٥٠ هەم دەربڕینێکی خوازەی ڕێکخستنی شۆڕشە و هەم نوێنەرایەتی ناوەڕۆکی ئامانجەکانی شۆڕش دەکات. لە هەردوو حاڵەتەکەدا شۆڕش خۆی بەهێزتر دەکات و بڕبڕەی پشتی شۆڕش بەهێزتر و سەقامگیرتر دەبێت.
کاریگەری و ڕەنگدانەوەی ئەم فاکتەرە لەو پێشهاتانەدا دەبینرێت کە لە سەرەوە باسم کرد. ئەم کاریگەرییانە لە خۆپیشاندانەکانی دەرەوەی وڵات و لە چالاکییە بەردەوامەکانی لۆبیکردن و تەنانەت لە بزووتنەوەکانی ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەویشدا دەبینین. ٢٧ی بەهمەن کۆتایی بەو گوتارە هێنا کە شۆڕش هێور بووەتەوە و حکومەت توانیویەتی کۆنترۆڵی بکات و هتد، و نیشانیدا کە شۆڕش زیندووە و تەنانەت لە پێشووتر ڕێکخراوتر و پێکهاتووتر. و بەتایبەتی بڵاوکردنەوەی جاڕنامەکە دەریخست کە شۆڕش نەک هەر بە دروشمێکی گشتی ژن، ژیان، ئازادی، دانپێدانراوە، بەڵکو ئێستا بە داواکاری و ئامانجی تایبەت نوێنەرایەتی دەکرێت کە هەمەلایەنەن و گوزارشت لە خواستی جەماوەری خەڵک دەکەن، و وەک دروشمی ژن، ژیان، ئازادی، مۆدێرن و مرۆڤدۆستانەیە و دەتوانێت سەرنجی جیهان بۆ لای خۆی ڕابکێشێت. جاڕنامەکە بۆ زۆر زمان وەرگێڕدراوە و زۆرێک لەهێزو یەکێتی و ڕێکخراوەپێشکەوتنخوازەکان گرنگییان پێداوە. تەنانەت لە کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەی پەراوێزی کۆنفرانسی میونشن، کە هێزە ڕاستڕەوەکان تێیدا ئامادەبوون، هانا نیومان، نوێنەری پارتی سەوزی ئەڵمانیا لە پەرلەمانی ئەوروپا، بڵاوکردنەوەی جاڕنامەکەی لە لایەن “یەکێتیە کرێکاری و خوێندکاریەکان” ناوبرد ” وەک ڕووداوێکی گرنگ کە دەتوانێت “دیدێکی ڕوونتر بۆ بەدیلەکان.” بۆ پێشکەشکردن دابین بکات دەتوانن لە تویتەر و سۆشیال میدیا ببینن کە بە شێوەیەکی بەرفراوان پێشوازی لە جاڕنامەکە کراوە.
بەم شێوەیە ئەم دوو ڕووداوە کاریگەرییان لەسەر پێشهاتە سیاسییەکانی دیکەی ناوەوە و دەرەوەی وڵات هەبووە و شۆڕش هەنگاوێکی گرنگی بەرەو پێشەوە ناوە لە هەموو بوارەکاندا.

شەقام و پێگەی هێزە ڕاستەکان
لە هەمان کاتدا لەگەڵ ئەم هەنگاوەدا ٢٠+٥٠ ڕووداوی تر ڕوویدا. دەزانن ڕەزا پەهلەوی و ٧ کەسایەتی ئۆپۆزسیۆن لە شاری جۆرج تاونی واشنتۆن کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانییان سازکرد و بانگەشەی ئەوەیان کرد کە یەکگرتوویی هێزەکانیان دەوێت. بەڵام دوای ئەوەی ئەم کۆنفرانسە و بەناو ئارەقەی ئەم کۆبوونەوەیە هێشتا وشک نەبووەبوویەوە، دروشمی فاشیستی پشتیوانی لە “شازادە” و دەسەڵاتی پاشایەتی لە خۆپیشاندانەکانی دەرەوەدا دەوترێتەوە. لەژێر ناوی ئەو هاوپەیمانییەدا دروشمی “بڵێ جاڤد شا”یان دەوتەوە و لە نێو ئەو خۆپیشاندەرانەدا کە بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر کۆماری ئیسلامی هاتبوونە سەر شەقامەکان، ڕایانگەیاند “ڕێبەری ئێمە پەهلەوییە، هەرکەسێک نەێڵێتەوەبێگانەیە “. یان “ژن ژیان پەهلەوی” دەڵێنەوە! وادیارە دوای کۆنفرانسی جۆرج تاون، بەجۆرێک مەیدانەکەیان بۆ خۆیان بەکراوە بینیوە بۆ ئەوەی کەمپین بۆ شازادەکەیان بکەن. تەنانەت شایەتحاڵی ڕووبەڕووبوونەوە و لێدانی نەیارانی دەسەڵاتی پاشایەتی بووین لە لایەن ئەو هێزانەوە.
هەندێک کەس بە چاودێریکردنی ئەم ڕووداوانە گەیشتوونەتە ئەو ئەنجامەی کە هێزە ڕاستڕەوەکان سەرقاڵی دروستکردنی ئەڵتەرناتیڤن بەسەر سەری خەڵکدا و بڕیارە کۆنفرانسی گوادالوپ دووبارە ببێتەوە و هتد. بەڕای من ئەم جۆرە سیناریۆیانە ڕوونادات. ئەمە دەتوانێت باسێکی ورد بێت، بەڵام لێرەدا تەنها دوو خاڵ باس دەکەم.
خاڵی یەکەم ئەوەیە کە هیچ هێزێک کە پەیوەندی بە شەقام و خەباتی مەیدانیەوە لە ئێران نەبێت ناتوانێت کاریگەری لەسەر پرۆسەی پێشهاتەکان دروست بکات. ئەو هێزە ڕاستڕەوانەی کە بانگەشەی نوێنەرایەتی خەڵک دەکەن و بەتایبەتی پاشایەتی خوازانێک کە لە قووڵایی کۆنەپەرستی فاشیزمی ئاریاییدا نوقم بوون، نەک هەر پەیوەندییان بە شەقامەوە نییە، بەڵکو لە خاڵی بەرامبەر شۆڕشگێڕدا وەستاون.
ئەم هێزانە دەستیان لە ناڕەزایەتییەکانی ناوخۆی وڵاتدا نییە و لە سەرەتای شۆڕشەوە تا ئەمڕۆش نەیانتوانیوە لە دەرەوەی وڵات بانگەواز بکەن و خۆپیشاندان ڕێکبخەن. شێوازی ئەوان لە بنەڕەتدا بەشداریکردن بوو لەو خۆپیشاندانانەی کە کەسانی دیکە بانگەوازیان بۆ دەکرد و هەوڵی ڕفاندنیان بوو. ئەمە بە جموجۆڵە فاشیستانەکانی ئەم دواییەی لایەنگرەکانی پەهلەوی ئیتر مومکین نییە و دەبێتە هۆی دابڕانی هێزە ڕاستڕەوەکان لە خۆپیشاندانەکانی دەرەوەدا.
هەر لەبەر ئەم هۆکارانە حکومەتەکانی ڕۆژئاوا کە هەوڵی کاریگەری و کۆنترۆڵکردنی پێشهاتەکانی ئێران دەدەن، ناتوانن حساب بۆ شازادە و لایەنگرانی بکەن. بۆ حکومەتەکانی ڕۆژئاوا، پێش هەموو شتێک، چ هێزێک دەتوانێت شەقام کۆنتڕۆڵ بکات، گرنگە. وە زۆر ڕوونە کە هێزە ڕاستڕەوەکان بە پاشایەتییەکان و کۆماریخوازەکان و هتدەوە تەیفی لەو شێوەیەیان بەدەستەوە نییە. بەپێی ئاڕاستە و خێرایی جوڵە مەیدانییەکان لە ناوخۆی ئێران، هەڵوێستی حکومەتەکانیش دەگۆڕێت، بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا هەمووان تێدەگەن کە کۆنترۆڵکردنی شەقام لە دەستی هێزە ڕاستڕەوەکاندا نییە.
هەندێک کەس بارودۆخی ئەمڕۆ لەگەڵ ٥٧ و کۆنفرانسی جۆرج تاون لەگەڵ کۆنفرانسی گوادالوپ بەراورد دەکەن، بەڵام ئەمە بەراوردێکی نابەجێ و بەناو بەراوردێکی نادروستە. لە ساڵی ٥٧تدا حاڵەتەکەبەپێچەوانە بوو. خومەینی و هەوادارەکانی لە هاوینی ساڵی ١٩٥٧ەوە توانیان دەستی باڵایان لە خۆپیشاندانە جەماوەرییەکاندا هەبێت و دروشمی ڕێبەر خومەینی لەگەڵ مەرگ بۆ شا، بووبوو بە دروشمێکی گشتی. بێگومان خستنەبازاڕی خومەینی لە میدیای ڕۆژئاواشدا ڕۆڵی هەبوو لەمەدا، بەڵام هۆکاری سەرەکیش کاریگەریی ئۆپۆزیسیۆنی ئیسلامیی ڕژیمی شا بوو، کە هێزێکی کۆنەپەرستانە و مێژوویەکی لە کەشوهەوای سیاسی ئێراندا هەیە، لە خۆپیشاندانە جەماوەرییەکاندا بوو.
ئەمڕۆ ئەم تەیفە لە دەستی هێزە ڕاستەکاندا نییە. فاکتەری ٥٠ + ٢٠ ڕێگە نادات کەس لە سەرووی خەڵکەوە کۆنترۆڵی شۆڕش بگرێتە دەست.
فاکتەری دووەم ئەوەیە کە لە ساڵی ١٣٥٧دا شۆڕش لە سەریکۆمەڵگاوە مومکین بوو بەهۆی ئەوەی کە لە سەردەمی دیکتاتۆری پەهلەویدا هیچ ڕێکخستن و بزووتنەوەیەکی سیاسی و ناڕەزایەتی لە کۆمەڵگای ئێراندا نەبووە. ئەو خنکاندنەی کە بە گۆڕستانی ئاریامێهری ناسرا، ڕێگەی نەدا هیچ دەزگا و کەسایەتی و حزب و سەندیکا و ڕێکخراوێکی مەدەنی پێک بێت و کار بکات. بۆیە کاتێک شۆڕشی ١٣٥٧ دەستی پێکرد، سەرمایە و پشتیوانی بانگەشەی نەبوو، ڕێکخراو و ڕووخساری نەبوو، هەر بۆیە تەلارسازی و ئافراندنی ئەڵتەرناتیڤ لە سەرەوە بە تەواوی مومکین بوو. کۆماری ئیسلامی سەرەڕای هەموو سەرکوت و ئێعدام و کوشتار و دڕندەیی بێوێنەی خۆی، هەرگیز نەیتوانی ئەو هەلومەرجە گۆڕستانیە لە ئێراندا زیندوو بکاتەوە. شۆڕشەکان شکست دەهێنن، بەڵام لە مێژوودا دوور ناخرێنەوە. ئەمەش یەکێک بوو لە کاریگەرییەکانی شۆڕشی ١٣٥٧، کە هەرچەندە شکستی هێنا، بەڵام بە کردەوە ڕێگەی نەدا خنکاندنی ئاریامێهری دووبارە بێتەوە. دەیان و سەدان ڕێکخراوی ناحکومی، دامەزراوە و ڕێکخراوی خەباتکار لە بوارە جیاوازەکاندا، لەوانە ئەو ٢٠ و ٥٠ ڕێکخراوەی کە باسی دەکەین، بەرهەمی ٤ دەیە جمو جوڵ و ناڕەزایەتی و خەباتی کۆمەڵگەن. ئەمانە لە شەوێکدا دروست نەبوون، بەڵکو لە بزووتنەوە چالاک و پەیگیرەکانەوە سەریان هەڵدا، وەک بزووتنەوەی کرێکاری، بزووتنەوەی خوێندکاری، بزووتنەوەی ئازادی ژنان، بزووتنەوەی دادگاییکردن، مافی منداڵان، بزووتنەوەی دژی لە سێدارەدان، کۆلکەزێڕینەکان و LGBTQ، ژینگەپارێزی و هتد. هتد. کۆماری ئیسلامی زۆر زیاتر لە نیزامی پێشوو سەرکوت و کوشتنی کردووە، بەڵام نەیتوانیوە کۆمەڵگا بخنکێنێت و بێدەنگ بکات. ئەمانە کەرەستە و سەرمایەی خەباتەکانی کۆمەڵگەن و ئەوانەن کە ئەمڕۆ نەبزی شەقام کۆنتڕۆڵ دەکەن.
ئەمە دۆخێک نییە کە لە سەرەوە بسەپێندرێت. ئەگەر بیانەوێت هەر سیناریۆ و هەر نمایشێک پێکەوە دابنێن و لە سەرەوە بیسەپێنن بەسەر کۆمەڵگەدا، ئەوا لە بنەوە ڕووبەڕووی بەرخۆدان دەبنەوە، بەرخۆدانی ئەو کۆمەڵگایەی کە خۆی لە دەوری خواست و ئامانجی ئینسانی و ئازادیخوازانە ڕێکخستووە. کۆمەڵگایەک کە خوازیاری ڕووخاندنی یەکجاری کۆماری ئیسلامی و بنیاتنانی لە سەرەوە بۆ پاراستنی زۆرترین سیستمی هەبوو. ڕاست هەوڵ دەدات بەم ئاراستەیە، بەڵام هیچ کاریگەرییەکی نییە.
شەقام لێرەدا دوا وشەی هەیە. هەروەها شەقامەکە سیناریۆکان لە سەرەوە بێلایەن دەکات. وە شەقامی ئەمڕۆ زۆر ڕێکخراوتر و گەشاوەتر و هۆشیارترە لە هەموو قۆناغەکانی تر.
ئەمڕۆ لە مەیدانەکەدا حیزبی وەک حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری هەن، کە دژی هەر جۆرە پیلان و سازان و بنبەست و هەر جۆرە خوڵقاندنێکی ئەڵتەرناتیڤ دەوەستنەوە و نوێنەرایەتی شۆڕش و جەماوەری هەڵکشاوی خەڵک دەکەن. هەروەها هێزی چەپی شۆڕشگێڕی حزبی بەرهەمی چەند دەیە خەباتی ئێرانە. ئەم هێزە پشت بە شەقامیش دەبەستێت. بەڵام زۆرێک لەو هێزانە بە توندی پشتگیریان لە جاڕنامەکە کردووە. ئێمە هەوڵ دەدەین تا دەتوانین کۆمەڵگا لە دەوری ئەو داواکاری و ئامانجە نیشتمانی و ئینسانانەی کە لە جاڕنامەکەدا دەربڕدراون، یەکبخەین، و ڕێکبخەین و بیخەینە جووڵەوە.
ئەنجام
وەک پوختەی باسەکە جەخت لەسەر چەند خاڵێک دەکەمەوە.
یەکەم: ئەوەی کە بزوێنەری جوڵانی شۆڕش شەقام و خەباتی مەیدانییە و ئەم فاکتەرە تەنانەت لە جموجۆڵەکانی هێزە ڕاستڕەوەکان و پێشهاتە ناوخۆییەکانی خودی حکومەت و ڕووخانی حکومەت و هەڵوێستگیری حکومەتەکاندا تەواو چارەنوس سازە.
خاڵی دووەم ئەوەیە کە جاڕنامەی ٢٥ بەهمەن و بانگەوازی ٢٧ بەهمەن شۆڕشی زۆر بەهێز و قووڵتر کردووەتەوە. ئەمڕۆ شەقام ئاڵا و مانیفێستی چەپ و ڕادیکالی خۆی هەیە و زۆر ڕێکخراوتر و هۆشیارترە لە ڕابردوو.
وە دوا خاڵ ئەوەیە کە جوڵەی ڕاست و هەوڵی تەلارسازی لە سەرەوە بە هیچ شوینێک ناگات چونکە بارودۆخی ئەمڕۆ بە تەواوی جیاوازە لە بارودۆخی ساڵی ١٣٥٧. هەم دەسەڵاتی شەقام و هەم ناپەیوەنداری ڕەوتە ڕاستڕەوییەکان بە دروشم و داخوازییەکانی شۆڕش و بە ناڕەزایەتی شەقام، ئەو جۆرە هەوڵانە پوچەڵ دەکاتەوە.
سوپاس.

٢٦ی شوباتی ٢٠٢٣، ٧ی ئیسفەند ١٤٠١




پێکهاتن و تێکبەربوون.. نەوزاد بەندی

بە داخەوە ئێمە کوڕی میللەتێکین لە جیاتی بە دوای خاڵە هاوبەشەکانی نێوانماندا بگەڕێین تاکو پێک بێین و یەکگرتوو بین ، بە دوای خاڵە دژەکانی نێوانماندا دەگەڕێین و لێک ئەترازێیین و یەکێتی وپارتییەکان دروست دەکەینەوە ..جەلالی و مەلاییەکان دروست دەکەینەوە ..تەنانەت گەر خاڵی دژیش نەبێ ، بە وەهم ئەو دژایەتییانە دروست دەکەینەوە و گەورەی دەکەینەوە وسەدان و هەزاران کوردیش ئامادەن بەسەر هەردوو سەنگەری دژدا دابەش بن و بەربنە گیانی یەکتریی ..
ئێستا لە سۆسیال میدیادا ، جنێو و قسەی ناشیرین ، لەفیشەک و ڕاجیمە کوشندەترن ..نازانم بۆچی بەو شێوە بەرفراوانە ئامادەین هەست و کەرامەتیی یەکتری بریندار و تەفر و تونا بکەین ؟
من دڵنیام زۆرینە لە ئەسڵی بابەتەکانیش تێ ناگەن و یەکسەر بە جنێوەوە خۆیان ئەکەن بە گفت وگۆکاندا ..وەک ئەوەی ئەگەر لەو جنێوگەلەدا بەشداریی نەکەن ، ئینتیمای نیشتمانییان زیانی پێ بگات .
دوو باری سەرنجی زۆر ئاسایی هەیە ، کە لە هەموو جیهاندا ئەو شتانە زۆر نورماڵن .. تەنانەت لە یانزەی سێپتەمبەر ، هەبوون دەیانووت ئەوە کاری پنتاگۆن خۆیەتی و هیچ پەیوەندی بە قاعیدەوە نیە .. هیچ کەسێکیش جنێوی بە هیچ کەسێک نەدا ..
کۆمەڵێ گەنج بە هێلکەوە هێرش دەکەنە سەر پەرلەمانتارێک لە ئەوروپا ..وەک ناڕەزاییەک کە پێشتریش هێرشی واکراوەتە سەر سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا وفەڕەنسا وئیتاڵیا و کەسایەتی تریش …بەڵام هێرشی هێلکەکەی ئەوان بێدەنگ و پڕ هێلکە بوو ، لای ئەم گەنجانە پڕ لە قسە و هات وهاوار و کەم هێلکە بوو.. واتە تەنها هێلکەیەک بەر قاچی پەرلەمانتارەکە کەوت .. لە کاتێکدا ڕۆژنامەنوسێکی وەک مونتەسەر زەیدی پێڵاوەکانی هەڵدا بۆ سەری جۆرج دەبڵیو بۆشی سەرۆکی ئەمەریکا کە لەگەڵ مالیکی سەرۆکی عێراقدا لە چاوپێکەوتنێکی ڕۆژنامەوانیدا ڕاوەستا بوون ، هێندە قسە و هات و هاواری نەکرد ..
لە هەمان کاتدا ، ئەم کارە شەرمنانە و لاوازەی گەنجەکان ، وەک پێڵاو هەڵدانە شەرمنانەکەی دکتۆر کازم فاروق لە پەرلەماندا ، بە ڕای من یەکەمجار کەمباوەڕییە به بابەتەکە ، دوو دڵییە بەو کارەی پێی هەڵئەسێ ،.نائومێدییە بە کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان .. ئەگینا نە هێلکە بارانکردن ئاوایە و نە پێڵاو تێگرتن بەو شێوەیەیە .. ئەمە هیچ نەگەیەنێت ئەوە ئەگەیەنێت ئێمەکردارمان زۆر کەم و کورت ولاوازە ، بەڵام گوفتارمان زۆر دوور و درێژ و قوڵ و جیاوازە ..
ئیسماعیل هێلکەیەک ئەگرێتە یاسین ،بەر قاچی ئەکەوێ و ئەکەوێتە سەر شەقام .. کەهێشتا بۆ هێلکە و ڕۆن دەستی دەدا ..یاسین کۆمەڵێک دەنێرێ بۆئەوەی اسماعیل تەمبێ بکەن ..
لێرەدا ئارام و قادر ، هەر یەکەیان دابەش دەبن بەسەر دوو سەنگەری دژ بە یەک ..ئێ ئەم دووانەیش هەزاران لایەنگر و هەزاران دوژمنیان هەیە ..هەربۆیە دوو بێناو کە دژایەتی یەکتریدەکەن ڕەنگە پەنجەرەیەک بشکێ ،بەڵام دوو ناودار کە بە شەڕ دێن ، ماڵەکە هەمووی دەڕوخێ ..
هیوادارم ئەو دووانە واز لەو قسە و قسەڵۆکەی نێوانیان بێنن ، چونکە لە بنچینەدا کارەکان نیشانەپێک نەبوون .