كاتێ لە چواردەورم نائومێد و بێزار ئەبم ، پەنا ئەبەمە بەر ئاوێنە ، پێش ئەوە ئەچم لە سەرخۆ و هێور هێور گوێزانێكی تیژی بڕەڕی بێ بەزەیی ئەگرم بە دەستمەوە و بۆ چەند خوولەكێك لە خۆم و گوێزانەكە و ملم ئەڕوانم و لە ئاوێنەی دەستشۆرەكەوە زەردەخەنەیەكی سارد و سڕ بۆ خۆم ئەكەم و چاو ئەبڕمە چاوی خۆم ، بە هێواشی پەنجە گەورەی دەستی ڕاستم ئەهێنم بە بنی گوێزانەكە و بە شێوەیەك كە پەنجەم نەبڕێت دەمی گوێزانەكە و پەنجەم ئەكەونە گفتۆگۆیەكی شاراوەی پڕ لە نهێنی !
دوای چەند خولەكێك و پاش تەواو بوونی گفتۆگۆی گوێزان و پەنجەم ،ملم بەرز ئەكەمەوە و بە هێواشی گوێزانەكە ئەهێنم بە ملما و دەست ئەكەم بە تاشینی ڕیشم .
دوای ئەوە كورسییەكی دارینی ڕەنگ ئاڵتوونی ئەهێنم و بەرامبەر ئاوێنەی ژوورەكەم دایئەنێم و بە جۆرێ دائەنیشم كە تابلۆی سرووشتە هەڵواسراوەكەی پشت سەرم لە ئاوێنەكەوە دیار بێت و جارێكی تر لە خۆم ئەروانم ، هەموو جارێ لەناو ئاوێنەكەوە وێنەدانەوەی مرۆڤێكی بەساڵاچووی ڕیش و قژ سپی گوێنی لەبەر ئەبینم كە لە سەر كورسییەكی داڕزاوی كرماوی دانیشتووە و كز كز نیگاكانی بەملاوئەولای خۆی ڕائەكات و نیوە مۆمێكی كوژاوەی بە دەستەوەیە !
هەموو جارێكیش كە لێی ئەپرسم : تۆ كێیت و بۆ وا كز كزی ؟
دەستی ئەهێنێت بە ڕیشە سپی و درێژەكەیا و زەردەخەنەیەكم بۆ ئەكات بە جۆرێ كە دانە زەردهەڵگەڕاوە ژەنگاوییەكانی وام لێ ئەكەن هێڵنج بدەم و بە زۆر خۆم بگرم و نەڕشێمەوە ، دوای ئەوەش ئاوڕێك بۆ دواوە ئەداتەوە و دەستی بۆ دیوارەكەی پشتەوەی درێژ ئەكات و بە پەنجەی ئیشارەت وێنەیەكم پیشان ئەدات كە ڵێڵ و تەڵخە و چوارچێوەكەی ژەنگاوییە !
بەڵام ئەمجارە بڕیاڕمداوە ئیتر وەك جارەكانی پێشوو بێدەنگییەكەی بێدەنگم نەكات و بچمە جەنگی ئەو پیرە گوێنی لەبەرەو ئەمجارەیان لە جیاتی ئەوەی ئەو پەلكێشم بكاتە ناو جیهانەكەی خۆیەوە من پەلكێشی ناو جیهانەكەی خۆمی بكەم !
هەر بۆیە لە جیاتی ئەوەی وەك هەمیشە بەرامبەری دانیشم و لێی بڕوانم ،بڕیاڕمدا هەستمە سەرپێ و بەرەو ڕووی بڕۆم و لەو دیو ئاوێنەكەوە ئیخەی بگرم و بەسەریا بقیژێنم : ئەی مۆتەكەی چڵكنی نەناسراو تۆ كێیت ؟
بە گوڕوتینەوە هەستامە سەر پێ تا بەرەو ڕووی بڕۆم بەڵام هەرچەن هەوڵمدا قاچەكانم لەگەڵما نەهاتن و نەمتوانی بەرەو ڕووی هەنگاو بنێم ، هەر وەك بڵەیت ئەژنۆكانم بە یەكەوە بەسترا بن و بنی پێشم بە زەمینەوە داكووترا بن بە باڵای خۆم كەوتمە سەر كورسییە دارینە ڕەنگ ئاڵتوونییەكەو بە واق ورماوی ئەمڕوانییە پیرە گوێنی لەبەرە پشت كوڕەكەی ناو ئاوێنەكە كە هەستا بووە سەر پێ و سەمای ئەكرد و ئیشارەتی بۆ ئەكردم و قاقا پێم پێئەكەنی !
ئەمە یەكەمجار بوو ببینم ئەم نەفرەتییە نەناسراوە هەستێتە سەر پێ و بەو جۆرە سەما بكات و شێتانە پێبكەنێت !
هاوارم كرد : ئەی نەفرەتی گاڵتە بكە بەس با بزانین دواجار كاممان یەخەی كاممان ئەگرین و ئەیدەین بە عەرزا .
كە گوێی لەو هاوارەم بوو ساتێ لە سەما كردن وستا و چەند چركەیەك سەیری سەرتاپامی كرد كە چۆن هەوڵمئەدا دووبارە هەستمەوە و هەنگاو بنێم بەرەولای و یەك لە سەر یەك وەك جاری یەكەم ئەكەوتمەوە سەر كورسییەكە .
نیگاكانی پڕ بوون لە تووڕەیی و نێوچەوانی گرژگرژ كردبوو لەناكاو زمانی وەك گاڵتە كردن لێ دەرهێنام و دەستی هێنا بە ڕیشە درێژەكەیو لەسەر كورسییە داڕزاوەكەی دانیشت .
چەن چركەیەك چاوەكانی داخست و دەستی هێنا بە سەریا و قژی خوراند و لەبەر خۆیەوە ورتە ورتی ئەكرد .
سەرم سورما بوو لێی ،ئاخر ئەمە یەكەمجاری بوو ئەم ڕەفتارانە بكات و بەو جۆرە خۆیم پیشان بدات ، هەموو جارێ بێدەنگ بێدەنگ دائەنیشت و منیش بە بێدەنگی لێم ئەڕوانی .
خۆمم نەگرت لێم پرسی : ورتە ورتی چی ئەكەیت ؟، گوێم لێت نییە !
لە پڕ چاوی كردەوە و زەردەخەنەیەكی كرد بە جۆرێ كە دیسان ددانە زەردهەڵگەڕاوە و ژەنگاوییەكانی دەركەوتنەوە و وتی : ئەڵێم ئەم نەفرەتییە چەندین ساڵە ئاوێكی سازگاری پیشان نەداوم تا خۆمی تیا بشۆم و لەم چڵكنی و گەڕییە نەجاتم بێت .
تۆنی دەنگی نووسا بوو و بە زۆر وشە و پیتەكان لە قوڕگییەوە ئەهاتنە دەرەوە ، وەڵامم دایەوە : چڵكنی و گەڕی تۆ چ پەیوەندییەكی بە منەوە هەیە !؟
لەگەڵ تەواو بوونی پرسیارەكەم دەستی كرد بە پێكەنین و وتی : دەمێ ساڵە من و تۆ هاوڕێین و پێكەوە ئەژین ، تۆ وائەزانیت تەنها ئەو كاتانەی لە چواردەورت ڕائەكەیت و یەیت و بەرامبەر ئەم ئاوێنە نەفرەتییە دائەنیشیت من دەرئەكەوم و ئەمبینیت .
كە ئەمەی ووت بۆ چەند چركەیەكی كەم بێدەنگ بوو و ژێر چەناگەی خۆی خوراند و سەیرێكی بن مێچی ژوورەكەی كرد و دەستی كردەوە بە قسە كردن : سەیر بكە جوان سەیر بكە .
بە پەنجەی ئاماژەی بۆ بن مێچی ژوورەكەی كرد و وتی : ئەم بن مێچە نەفرەتییە زەردهەڵگەڕاوە قەوزاوییە تاریكە سەردەمانێ ئەوەندە ڕووناك بوو كە پرشنگی ئەدایەوە – دوای ئەوەی ئەمەی وت تۆنی دەنگی گۆڕا بە تۆنێكی پڕ لە تووڕەیی – بەڵام ئێستا جوان سەیری بكە هەی نەفرەتی بزانە لەبەر تۆ و بیركردنەوە و تێگەیشتنی تۆ چی لێهاتووە .
كە ئەمەی ووت وەك بڵەیت سەتڵێ ئاوی ساردیان پیا كردبێتم گەرم و گوڕی هەستان و هەنگاو نانم بەرەو ڕووی نەما ،بەڵام دوای چەند چركەیەك هێزم بە بەردا هاتەوە و هەستامە سەر پێ و هاوارم بەسەرا كرد : درۆۆۆۆۆ ئەكەیت ، من هەر نازانم تۆ كێی ئیتر چۆم بە بۆنەی منەوە ئەو مێچە وا گەڕ و گول بووە هەی درۆۆۆۆۆۆۆۆزن .
لەگەڵ هاواركردنەكەشم چەند جارێك هەوڵمدا بەرەو ڕووی هەنگاو بنێم ،بەڵام دیسان هەوڵەكانم بێ ئاكام بوون و كەوتمەوە سەر كورسییەكە و لەگەڵ هەموو كەوتنێكم ئەو نەفرەتییە بە دوو پەنجە ئەملاوئەلای لێوی ئەكشاند و سەری بەملاوبەولایا با ئەدا و زمانی لێ دەرهێنام !
ئەوەندە هەستام و كەوتم تا تەواو تەواو ماندوو بووم و برسكم لێبڕا ، سەرو سیما و هەموو گیانم تەڕ تەڕ ببوو و بە ئەندازەی یەكساڵ عەرەقم كردبووەوە ، بە جۆرێ كە تك تك عەرەق لە سەروسیمامەوە ئەهاتە خوارێ و چاومی ئەكزاندەوە .
بە ناچاری لێم پرسییەوە : بەس پێم بڵێ تۆ كێیت ؟
كاتێ گوێی لەم پرسیارەم بوو بە هێمنی لە سەر كورسییەكەی هەستایە سەر پێ و لەسەرخۆ لەناو ژوورەكەی دەستی كرد بە پیاسە ، ئەوەندە لەسەرخۆ پیاسەی ئەكرد و بە وریایی هەنگاوی كورتی ئەنا كە وەك بڵەیت ئەترسێ كە وردە شووشە بچێ بە بنی قاچیا یا پێ بنێ بە شتێكا و ئازاری پێبگات!
دوای چەن چركەیەك لە هاتوچۆ شێت ئاساكەی وستا و ڕووی كردە دیوارەكە و دەستی بەرەو تابلۆ ڵێڵ و تەڵخەكە درێژ كرد و بە دەنگێكی نووساوی هێمنەوە پێی وتم : ئەم تابلۆیە سەردەمانێك سەردەمانێكی زۆر كۆن پڕ بوو لە هەناسە و دەنگی هاژە و پێكەنین ، بەس ئێستا سەیری بكە چی بەسەر هاتووە ، نە هەناسەیەكی تیا ماوەو نە ڕووبارێك تا دەنگی هاژەكەی بێت و نە مرۆڤێكی گەشبین و دڵخۆش تا پێبكەنێت ، ئەوەتا چەندین ساڵە لەم كونجە تاریكە كەوتووە و چوارچێوە ڕەنگ زێڕینەكەی ژەنگ خواردوویەتی – دوای ئەم قسانە لە ژێر چاوەوە سەیرێكی كردم – و بە هەمان هێمنی و تۆنە ئارامە وتی : زۆر حەز ئەكەیت بزانیت من كێم ؟ باشە پێت ئەڵێم ، من زیندانبانم و تۆش زیندانی ، من پەڵە هەورێكی ڕەش ڕەشم و تۆش ئاسمانێكی تاریكی بێ ئەستێرە ، من ….من …. – دوای ئەمە بە تووڕەییەوە هاواری كرد – من هەموو ئەو بیركردنەوە و تێگەیشتنە هەڵانەی تۆم كە چەندین ساڵە لەناو هزرتا كۆت كردوونەتەوە و ئێستای تۆیان درووست كردووە ، هەموو ئەو تووڕە بوون و پنگ خواردنانەتم كە لە كاتی خۆیا دەرتنەبریوە و لەناو خۆتا هێشتووتەتەوە ، هەموو ئەو خەونانەتم كە هەوڵت بۆ نەداون ، من هەموو ئەو فرمێسكانەم كە ئەبوایە بتڕشتایە و پێت عەیب بوو بیانڕێژی و ئێستا گەرووت ئەگووشن ، من وەك گوڵە لەولاوێكی خەمۆكم كە بە ناو دەروونتا بڵاوبوومەتەوەو هزر و مێشكتم داگیر كردووە .
دوای ئەم قسانە هات و دووبارە لەسەر كورسییەكەی دانیشت و چاوی بڕییە چاومەوە و ئەمجارەیان بە تۆنە دەنگێكی نووساوی مام ناوەند و بزەیەكی تاڵەوە پەنجەی بەرەو سەرم درێژ كرد و پێی وتم : دیارە هێشتا تێنەگەیشتووی من كێم ! من ئەوەتام لەوێم ، ماڵی هەمیشەیی من ئەوەتا ئا لەوییا ، تۆ دەرباز بوونت نییە لە دەستی من ، مرۆڤ زۆر لەوە بێهێزتر و بێ ئیرادەترە كە بتوانێت لە من ڕزگاری بێت هاوڕێم ، من لە ناو مێشك و هزری تۆیا ئەژیم … من تۆم .
دوای ئەم قسانەی هەستم ئەكرد خەریكە ئەخنكێم ، نەمئەتوانی وەك پێویست هەناسە بدەم و تەنها سەیرم ئەكرد ، لەتاو كزانەوەی چاوم زوو زوو چاوم ئەنووقاند و ئەكردەوە ، بە زۆر گوڕم بە خۆمدا و بە تۆنە دەنگێكی هەنێسكاوی پێم وتم : من هاوڕێی تۆ نیم ، بە من مەڵێ هاوڕێ .
وەڵامی دامەوە : پێت نەڵێم هاوڕێ ! سەیرە ! تۆ نە تەنها تاكە هاورێمی بەڵكو بگرە تۆ خولقێنەری منی ، چەندین ساڵە بە بێ ئەوەی بە خۆت بزانیت و هەستی پێبكەیت خۆت خزاندۆتە ناو تولە ڕێیەكی تاریكی بێ كۆتایی و سات لە دوای ساتیش لەناو تاریكی ئەو تولە ڕێیە مارپێچە وونتر و وونتر ئەبیت ، – دوای ئەم قسانەی بە تۆنێكی گاڵتەئامێزەوە- پێی وتم : تۆ دەرباز بوونت نییە لەمن ، تازە بە تازە بە نیازی هەستیت و بێی یەخەم بگریت داماو.
دوای ئەم قسانەی دیسان پەنجەی بۆ درێژ كردمەوە و دەستی كرد بە پێكەنینێكی شێتانە ،ها ها ها ها ها.
دەنگی پێكەنینەكەی وەك ئەوە وا بوو بە نووكی پەنجەم ئاسنێك یا دیواریك بكرێنم ، مێشك و دەروون و گوێمی ئازار ئەدا ، سات لە دوای ساتیكیش دەنگی پێكەنینە نەفرەتییەكەی بەرز تر و بەرزتر ئەبوو و بە دەم پێكەنینەوە هەستا بووە سەر پێ و لە بەرامبەرما شێت ئاسا سەمای ئەكرد .
لە ناكاو تووڕەیی و هێز و گورێكی سەیر هەموو گیانمی داپۆشی ، بە هەموو هێز و توانامەوە هەستامە سەر پێی و لە گەڵ یەكەم هەنگاوم هەستم كرد ئەژنۆكانم و بنی پێم ئازاد ئازاد بوون و بەرەو ڕووی ڕۆیشتم و لە ئاوێنەكەوە ئێخەم گرت و ڕامكێشایە دەرەوەی ئاوێنەكە و دام بەزەویا و بە مستە كۆڵە بەربوومە دەم و چاوی .
لە گەڵ هەر مستێك هەستم ئەكرد میشكم لە تاو ئازار خەریكە ئەتەقێت و لە هەمانكاتیشا دەروونم ئارامتر و ئارامتر ئەبێت ، ئەویش بە بێ هیچ بەرگرییەك لە ژێر لێزمەبارانی مستەكۆڵەكانم لە پێكەنینە شێتانەكەی بەردەوام بوو و منیش تووڕەتر و تووڕەتر مستم لە دەم و چاوی ئەدا و هاوارم ئەكرد : با بزانیت بەهێزتر و بە ئیرادەتر لەوەم كە تۆ بیرت لێ كردۆتەوە ، خۆت وتت من خولقێنەری تۆم كەواتە هەر خۆیشم ئەتوانم تۆی تاریك و بێ دەلاقە بگۆرم بە پانتاییەك لە سەوزایی و دەنگی ڕووبار و پێكەنین ، من ئەتوانم مێشك و دەروونم لە تۆ ڕزگار بكەەەەەەەم هەی بە نەفرەت بیییییییییییت .
+++++++
كاتژمێر پێنجی بەیانییە و بەرامبەر ئاوێنەی ژوورەكەم دانیشتووم ، پەنجەرەی ژوورەكەم كردۆتەوە و لە پەنجەرەی ژوورەكەمەوە هەوایەكی فێنك و دڵڕفێن دێتە ژوورێ و دەست ئەهێنێت بە سەروسیمام و هەست ئەكەم دڵداریم لەگەڵ ئەكات ، بۆ چركەیەك لە پەنجەرەكەوە ئەڕوانمە گزنگی بەیان و ڕوو ئەكەمە ئاوێنەكەم ، پیاوێكی پۆشتەی بۆن خۆش كە ڕیشی تازە تاشیوە بەرامبەرم لەسەر كورسییەكی دارینی ڕەنگ ئاڵتوونی دانیشتووە و لە پشتییەوە تابلۆیەكی سەرسەوز ئەبینم كە دەنگی هاژەی ڕووباری لێوە دێت ، بۆ چەند چركەیەك چاوم دائەخەم و لە دڵەوە بە خۆم ئەڵێم : من كە توانیم خۆم لەو نەفرەتییە ڕزگار بكەم بە دڵنییاییەوە كەسانی تریش ئەم هێزەیان تیایە و تەنها ئیرادەیەكی پۆڵایینی پێویستە و هیچی تر .
دوای ئەوە بە پەلە هەستامە سەر پێ و بەرەو دەرگای دەرەوەی شووقەكەم هەنگاوم نا و چوومە دەرەوە ، لەسەر پلیكانەكان دراوسێكەمم بینی، بۆ یەكەمین جار دوای چەندین ساڵ دراوسێتی بە زەردەخەنەوە بەیانی باشێكی گەرمم لێ كرد و بە دڵگەرمییەوە هەنگاوم نایە ناو كۆڵانەكەمان و بەرەو شوێنی كارەكەم كەوتمە ڕێ .
دوای ساڵەهای ساڵ بۆ یەكەمینجار لە گەڵ هەر هەنگاوێكما هەستم ئەكرد زیندووم و دەروونم پڕە لە ئارامی و شنەبای بەیان مەستی ژیان و جوانییەكانی كردبووم .

کەلاخستن یان کەنارخستنی کولتووری (بە لاتینی مارگینالیزاندن ـ Marginalisierung) بە یەکێك لە چوار ستراتیژیەکانی ئاڵوگۆڕی کولتووری (بە لاتینی ئاکولتوراتسیۆن- Akkulturation) ناوزەددەکرێت، کە جۆن ڤیدەپ بێری(1) لەسەر بنەمایەکی زانستی شرۆڤەی کردووە.ئەم کەلاخستنە کولتوورییە بە پڕۆسەیەکی کۆمەڵایەتی ئەوتۆدا تێدەپەڕێت، کە تاکێك، گروپێك یان گرووپێکی کولتووری بەهۆی تەنگپێهەڵچنینەوە دەهاوێژرێتە کەناری کۆمەڵگەیەکەوە، کە تێیدا بە شێوەیەکی زۆر لاواز بەشداری ژیانی کولتووری، سیاسی و بژێوی (ئابوری) کۆمەڵگە دەکات.
بێگومان ئەم کەلاخستنە تەنها بەلاوەنانێکی کولتووری نییە، کە لە لایەن کولتوورێکی جیاوازتر و زاڵتر و زۆرینەترەوە نەفی دەکرێت، بەڵکو تەواوی ناکۆکییەکانی نێو خودی کولتوورەکان دەخاتە نێو قەیرانێکەوە، کە تەنانەت کۆمەڵگە مۆدێرنەکانیش بە هەموو توانای هزری و زانستی و کۆمەڵایەتییانەوە نەیانتوانیوە چارەیەك بۆ ئەم ستراتیجیە بدۆزنەوە. ڕێگرەکانی کەلاخستنی کولتووری ئاڵۆزترن لەوەی، کە ئێمە هەستی پێدەکەین و ڕۆژانە بەرەنگاری دەبینەوە. گەر بێینە سەر ناوەڕۆکی بابەتەکە، ڕەنگە پێمان سەیربێت، کە تەنانەت لەنێو کولتوری خانەخۆی و هۆمۆگێندا (هاوکولتووریدا) ئەم کەلاخستنە پڕاکتیزە دەکرێت، وەک کەلاخستنی بەساڵاچوان، کەمئەندامان، هەژاران، هاوڕەگەزانبازان، تەنانەت ژنان و مناڵانی بێ باوانیش (هەتیوان)، کە تاکو ئێستاش لە زۆرینەی کۆمەڵگەکاندا بە شێوەیەکی ناهاوسەنگ مامەڵەیان لەتەکدا دەکرێن. ئەم دیاردەیە دەتوانرێت تا سنووری پێشێلکردنی مافی مرۆڤ و تاکەکەسی هەنگاوبنێت. کەلاخستن زۆرێك ڕەهەند لەخۆدەگرێت، سەرئەنجام مرۆڤ ڕووبەڕووی لە “قاڵبدان” یان “بەکەمدانان” دەبێتەوە.
لە زۆرینەی کۆمەڵگە مۆدێرنەکاندا پرۆسەی کەلاخستنی کولتووری بۆتە هۆکاری نایەکسانی و نادادپەروەری کۆمەڵایەتی بەرامبەر گروپێك یان ئێتنییەك، کە لە ئەنجامی ئەم پڕۆسەیەدا ڕووەو هەژاری، کولەمەرگی و بێدەرەتانیان دەبات، ژیانیان تەنگەتاو دەکات و لە بازنەدانێکی کولتووری یان لەمۆڵگەخزاندن (گێتۆکردن)دا چەقدەبەستن. نمونەی گەڕەکە هەژارەکانی شارە گەورە و مێترۆپۆلەکانی وەك مۆمبای هیندوستان و لیما لە پێرۆ زۆر بەڕوونی ئەم کارەساتە مرۆییەی لەمۆڵگەخزاندن پێشان دەدەن، کە ملیۆنان مرۆڤ ڕۆژانە لەژێر سەختترین و بێدادترین بارودۆخدا ژیان دەگوزەرێنن. لێرەدا ئاشکرایە، کە ئەم دیاردەیە لەنێو کولتوورێکی هۆمۆگێنیشدا بەئەنجام گەیەندراوە و بەردەوام دەگەیەنرێت.

هۆکارەکانی پشتگوێخستن و توڕدانی تاکێك، گروپێك یان ئێتنییەك بۆ کەناری کۆمەڵگەیەك

مرۆڤ بەردەوام و لە تەواوی مێژوودا بۆ ئەوە هەوڵی داوە، ژیانی پڕئارامی و خۆشبەختانە بەسەربەرێت، بژێوی، تەندروستی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکان لە هاوکێشەیەکی یەکساندا هاوسەنگ بکات، ئاخر ئەم هەوڵ و تێکۆشانەی مرۆڤ لە دروستکرنی شارەکان و پێشکەوتنی پیشەسازی و تەکنۆلۆژیای نوێوە هەر بۆ ئاسانکاری ژیان بووە، واتا نێوەندی پیشەی دەستی و بازرگانیی بووە، کە لە بەرژوەندگەرایی مرۆڤدا بوون. مەخابن ئەم پڕۆسەی مێژوویی پێشکەوتنخوازییە گەلێک دیاردە و پێکهاتەی نێگەتیڤی لەتەك خۆیدا بۆ مرۆڤایەتی بەرهەمهێناوە، کێشمەکێش و دووبەرەکایەتی و تەنگژە (قەیران) جەنگییەکان کەمتر نەبوونەتەوە، بارودۆخی هەژاری و نەداری بەردەوام لە زیادبووندایە. باری کۆمەڵایەتی و خێزانی ڕۆژ لە دوای ڕۆژ لە لاوازی و بەرەو نەمان ڕاپێچدەکرێت.
سەرئەنجام هۆکارەکانی ئەم دیاردەیە، گەر سیاسی، ئابوری یان کۆمەڵایەتی بن، مرۆڤ ڕاپێچی بێدەرەتانی و تائاستی تاوانکردن دەبات. گەر ئەم دیاردەیە لە چوارچێوەی گرووپی ئێنتیدا بڕوانین، ڕوونتر دەبێتەوە، کە بەشدارییە سیاسی و ئابوری و کولتوورییەکانی کۆمەڵگەیەك لەو گروپە دادەبڕرێن لەم بوارانەدا. لە تەواوی مێژوودا ئەم کەلاخستنی کەلتوورییە بە خواستی مرۆڤەکان نەبووە و هۆکارە دەرەکییەکان پەستانی کۆمەڵایەتیان خستۆتە سەر کەسێک، گروپێک، یان ئێتنیەك و توڕیان داونەتە کەناری کۆمەڵگەکە. کەلاخستنی ئەرمەنەکان لە یەکەم جەنگی جیهانی لە لایەن عوسمانیە بەناو موسڵمانەکانەوە، کەلاخستنی جووەکان لە دووم جەنگی جیهانی لە لایەن ڕژێمی تۆتالیزمی نازی هیتلەرەوە دوو نمونەی کەلاخستنی گروپێک یان ئێتنیەكن، کە بە شێوازی سیستماتیکی پلانی بۆ داڕێژراوە و بەئەنجام گەیەنراوە. دەسەڵاتداران لەم پرۆژە و پلانانەدا پرسیان بە ئەرمەنی و جووەکان نەکردووە و ئەوان خوازیاری ئەوە نەبوون. ئەم دەسەڵاتدارانە مێژوویان کردۆتە کەلاوەیەکی کەڵەکەبوو لە زبڵخانەی ئایدۆلۆجی و ستراتیجیەکانیاندا. نووسەر و فەیلەسوفی ئەڵمانی جوو و هاوکاری قوتابخانەی فڕانکفۆرت ڤالتەر بێنیامین (Walter Bendix Schoenflie Bejamin) (2) بەڕوونی لە هەڵبژاردەی نووسینەکانیدا ، بەتایبەت لە نووسینی تێگەی مێژوودا باس لەم کەلاوەخانەیەی مێژوو دەکات و تێگەی پێشکەوتن بەمانا مێژووییەکەی ڕەتدەکاتەوە، چونکە پێشکەوتن بە دیدی ئەو تەنها وێرانەی لە هەنووکەدا کەڵەکەکردووە.3 بێنیامین وێناکردنی ئەم وێرانکاری و کەلاوە مێژووییە دەگەڕێنێتەوە بۆ کێشەی پێشکەوتن. لە “هەڵبژاردەی نووسراوەکان”دا باس لە ئاوڕدانەوەیەک لە مێژووی مرۆڤایەتی دەکات بە وێنەیەکی “پاول کلێ” بەناوی “ئانگیلۆس نۆڤۆس”وە، کە فریشتەیەکی لەسەر وێنە کراوە بەناوی فریشتەی مێژوو. ئەم فریشتەیە باڵەکانی کراونەتەوە، دەمی داچەقیوە و چاوەکانی زەقە و لە شتێك دەڕوانێت، کە دەیەوێت لێی دووربکەوێتەوە، کە مێژووی ڕووداوەکانە. 4 بێنیامین ڕوونتر باس لە ئەرکەکانی نەوەی داهاتو دەکات، کە بەرپرسیارێتی بەرامبەر مێژوو لە ئەستۆی خۆیان بگرن (نەوەکانی داهاتو ئەرکیان ئەوەیە، کار لە ڕابردوویاندا بکەن). بە بیروڕای بێنیامین مرۆڤایەتی کاری لەسەر ڕووداوەکانی مێژوو نەکردووە، بۆیە ئێستامان وێرانە. ئەو دەبێژێت: “ئێمە دەبێت وەکالەتێک بدەینە هزرمان، سەردانێکی ڕابردوو بکات، بۆ ئەوەی لە مەترسییەکانی ئێستامان تێبگەین.”5
نووسەر و فەیلەسوف و ڕەخنەگرانی قوتابخانەی فڕانکفورت زۆر زوو لە سیستەمی ئەم پڕۆسە مێژووییە تێدەگەن و شڕۆڤە بۆ ئەم گرفتەی “مێژوو” دەکەن.
ئەگەر دیاردەی کەلاخستنی کولتووری لە مێژووی کۆندا بە شێوەیەکی ڕێکنەخرا و لابەلا بووبێت و کەمتر لە ڕۆژگاری ئێستادا ڕوویان دابێت، ئەوا پێکهاتەکانی مۆدێرنە و پێشکەوتی تەکنەلۆجیا، بە ڕێنیسانسیشەوە، کەلاخستنی کولتووریان هاویشتۆتە باڵاترین شێوازی ڕێکخراوی نامرۆڤانەوە. لەبازنەدانی ملیۆنان مرۆڤ لە گەڕەکی تایبەتی شارە مێترۆپۆلەکاندا نمونەیەکی ڕوون و ئاشکرای ئەم دیاردەیەن.
بێگومان کەسان و گروپی تایبەتیش بە خوازیاری خۆیان لە کەناری کۆمەڵگەیەكدا خۆیان دوورەپەرێز دەگرن و ناخوازن تێکەڵی کۆمەڵگەکەیان ببن، کە ئەم بابەتەش نووسینی تایبەتی خۆی دەخوازێت.

جۆرەکانی کەلاخستنی کولتووری

1 کەلاخستنی کولتووری لە نێو کولتوورێکی خانەخوێدا: وەلاوەنان و کەلاخستنی کولتووری لە کۆمەڵگەیەکی هاوکولتووری (هۆمۆگێن)یشدا بەئەنجام دەگەیەنرێت، کە ئاڵوگۆڕە کولتوورییەکان لە نێو کولتوورە خانەخوێکەدا بە هەمان پڕۆسەی کەلاخستن و گۆشەگیری و دابڕانی کۆمەڵایەتیدا تێدەپەڕن.
2 پڕۆسەی کەلاخستنی کولتووری لە نێوان کولتووری زۆرینە و زاڵ لەتەك کولتووری کەمینە و لاوازدا بەرپادەبن، کە دەرئەنجام دەبێتە دروستبونی گێتۆ و لەبازنەدانی گروپێك یان کەمینەیەک. بۆ نمونە کەلاخستن و وەلاوەنانی کەمینەی تواڕێک (Tuareg) لە مالی و نێجیریا لە ئەفریقادا. کولتووری تواڕێکەکان لە ئەنجامی پڕۆسەی تەنگپێهەڵچنینەوە بەرەو کەناری کولتووری ئەو دەڤەرە نراوە.
3 خۆکەلاخستنی ئارەزوومەندانەی تاکێک، گروپێك یان کەمینەیەك بۆ دەرەوەی کولتوورێکی جیاوازتر لەخۆ. لێرەدا مەرج نییە ئەم پرۆسەیە بە شێوەی گوشاری سیاسی، ئابوری یان کۆمەڵایەتی، بەڵکو دەشێت بە شێوەیەکی ئارەزوومەندانە و کەسی ڕووبدات. هەندێجار تاکێکی هەمان کۆمەڵگە بە هەر هۆکارێکی کەسیەوە بێت خۆی دەهاوێژێتە کەناری کۆمەڵگەکەی. ئەم کەنارخستنی کولتوورییە باس لە گۆشەگیر و خۆکەنارخستنی کەسانێك ناکات، کە بەهۆی نەخۆشییە دەروونییەکانەوە دەخرێنە کەناری کۆمەڵگەوە، بەڵکو زیاتر باس لەدابڕانی تاکێك یان گروپێك لە کۆمەڵگە دەکات. ئەوەی ئاشکرایە ئەم کەنارخستن و خۆکەلاخستنی کولتوورییانە بە شێوەیەکی ئارەزوومەندانە ڕوودەدەن.
بێگومان کەلاخستنی کولتووری تەنیا نیشانە و دیاردەی کۆمەڵگەی مۆدێرن نییە، بەڵکو ڕیشەی لە قوڵایی مێژوودا داکوتیووە و جووتلایەنە لە مێژووی خۆکەلاخستن و کەلاخستنی کولتووریدا ڕودەدات و دەبێت بە گرفتێکی ئاڵۆزی مێژوویی. بۆ نمونە مێژووی گروپە کۆچەر و دەشتەکیەکانی چادرنشینی سنتی و ڕۆماکان، کە بە (قەرەج)6 ناوبانگیان دەرکردووە، ئەو گروپانە لەخۆدەگرن، کە لەکەناری کۆمەڵگەکاندا بە شێوازی جیاواز لە داب و نەریت و نۆرمی ئەواندا ژیانی خۆییان پیادەکردووە. ئەم گروپانە بەهۆی شێواز و جۆری ژیانیانەوە لەکەناری کۆمەڵگەکاندا کەلاکەوتون و تێکەڵی ژیانی کۆمەڵایەتی ئەو دەڤەرانە نەبوون. ئەم ڕەوشە جووتسەرییە هەر یەکەیان لە ڕوانگەی خۆیەوە دەینرخێنێت: کولتووری خانەخوێ ئەوان بەوە تاوانبار دەکات، کە توانای وەرگرتنی نۆرمەکانی ژیانی ئەوانیان نییە و خۆیان ناگونجێن و خۆیان وەدەردەنێن، لەوبەرەوە جەخت لەوە دەکەن، کە کولتووری خانەخوێ ڕێزی بۆ کولتوور و شێوازی ژیانی ئەوان نییە، بەپێچەوانەوە دەیەوێت ئەوان لەنێو خۆیدا بتوێنێتەوە. ئەمەش بۆ ئەوان بریتی دەبێت لەدەستبەرداربوونی کولتوور و داب و نەریتی خۆیان. لەسەرئەنجامی ئەم ڕەوشە جووتلایەنەدا قەرەجەکان هیچ بەشدارییەکی کولتووری سیاسی لەو وڵاتانەدا نەکردووە.
دەرئەنجام دەگەینە ئەو پنتە، کە “کەلاخستنی کولتووری” و “خۆکەلاخستنی کولتووری”، کە بە شێوەیەکی ئارەزومەندانە ڕوودەدات،” بەرهەمی ئەو ئاڵۆزیانەن، کە لە ئەنجامی ئاڵوگۆڕە کولتوورییەکاندا بەرپابوون و بەردەوامیشن. بە بەرجەستەیی ببێژین، کۆچ و پەنابردنەبەر وڵاتانی ئەوروپا، چڕبوونەوەی ژمارەی کۆچبەران تێیاندا، وەك سەرئەنجام بەهۆی پیادەکردنی ژیانی تایبەتی کولتوورییانەوە جۆرێک لە خۆکەلاخستن و هەروەها کەلاخستنی دەرەکیان لە لایەن گەلی خانەخوێوە لێکەوتۆتەوە، بۆ نمونە لە شارە گەورەکانی وەك پاریس و بەرلین و لەندەن و ئەوانی تردا. بێگومان ئاشکرایە لەم ڕەوتەدا زۆر گیروگرفتی وەك نەگونجانی کولتووری و نەخۆشی دەروونی و تاوانکاری هاتونەتە گۆڕێ.

مەحمود چاوش

——————————————————————

پەراوێزەکان

1. جۆن ڤیدەپ بێری لە ساڵی 1939 لە شاری مۆنتریاڵ/کەنەدا لەدایکبووە و پڕۆفیسۆری زانستی دەروونناسی و توێژەری کۆچبەرییە. مامۆستایە لە زانکۆی کینگستن/کەنەدا. گەلێك توێژینەوەی لەسەر تێگەی (Akkulturation) کردووە و سەرەتاکانی ئەم بابەتەی هێژاندووە. بە بیروڕای ڤیدەپ کەلاخستنی کولتووری بەشێکی دانەبڕاوی ئاڵوگۆڕی کولتوورییە و بە لەبازنەدانی کولتووری یان “گێتۆکردن” ناوزەد دەکرێت.
2. ڤالتەر بێنیامین لە (15.07.1892) بەرلین هاتە ژیانەوە و لە (26.09.1940) لەسەر سنووری فەڕەنسا-ئیسپانیا لە کەناری پۆرتبۆ بۆ ئەوەی نەکەوێتە دەست نازییەکان کۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا.
3. کاوە جەلال: ماتەریالیزمی مێسیایی ی ڤالتەر بێنیامین، لاپەڕە 14
4. Walter Benjamin, Illuminationen, Ausgewählte Schriften I, Suhrkamp Taschenbuch 345, Frankfurt am Main, Erste Auflage 1977.
5. هەمان سەرچاوە لاپەڕە 252
6. واژەی “قەرەج” بۆ کەمایەتییەکانی “سنتی و ڕۆما” بەکارهێنراون، لە ڕوانگەی ڕەگەسپەرستی و بەچاوسوککردن و جیاکارییەوە نرخێندراون و جۆرێکن لە بوغزاندن و کەلاخستن بەرامبەر ئەم گروپانە.

وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە : عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

هەرچەندە کارل مارکس شیعر و ڕۆمانی نووسیوە، بەڵام بەرهەمەکانی زۆر کەم ئاماژەیان بە باس و ڕەخنەی ئەدەبی کردووە. سەرەڕای ئەوەش، فەلسەفەکەی کاریگەرییەکی زۆر بەرفراوانی لەسەر ڕەخنەگران و نووسەران هەیە، ئەمەش بۆتە هۆی لەدایک بوونی ئەو شتەی کە پێی دەوترێت ڕەخنەی ئەدەبی مارکسی. ئێمە لێرەدا تێدەکۆشین باس لە گرنگیی مارکس نەکەین وەک باوەگەورەی کۆمۆنیزم و خەباتی چینایەتی، بەڵکو باس لە گرنگییەکەی دەکەین لە پێکهێنانی بزووتنەوەیەکی ئەدەبی کە ئەدەب بە دیاردەیەکی کۆمەڵناسی دەزانێت کە هاوشێوەی دیاردەکانی دیکەی لەو جۆرە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت. بەهۆی سنوورداربوونی پانتایی ئەم چینە، تەنیا باس لە کاریگەرییەکانی مارکس (و ئەنگڵس) دەکەین لەسەر لێکۆڵینەوەی کۆمەڵناسی و مێژوویی ئەدەب. سەرنجەکانی مارکس و ئەنگڵس لەسەر هونەر و ئەدەب پەرش و بڵاو و پارچە پارچەن. ئەمەش یەک لەو هۆکارانەیە کە ڕەخنەی مارکسیستی زیاتر لە تەنها دووبارە خستنەڕووی ئەو کەیسانە دەگرێتەوە کە دامەزرێنەرانی مارکسیزم دایانناوە. بەشێکی ئەو زانستە بنیات دەنێت کە بە ‘کۆمەڵناسی ئەدەب’ ناسراوە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی پەیوەندی بە ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی ئەدەبیەوە هەیە، چۆنییەتی چاپکردنی کتێبەکان، پێکهاتەی کۆمەڵایەتی نووسەران و خوێنەرەکانیان، ئاستی خوێندەواری، دیاریکەرە کۆمەڵایەتییەکانی وەک سەلیقە و پەیوەندیی سۆسیۆلۆژی دەقە ئەدەبییەکان. ڕەخنەی مارکسی زیاتر لە سۆسیۆلۆژیای ئەدەب، گرنگیدانێکی هەستیارانەیە بۆ فۆرم و شێواز و مانای بەرهەمە ئەدەبییەکان وەک بەرهەمی مێژوویەکی دیاریکراو پەرە پێدەدات. کەواتە ڕەسەنایەتی ڕەخنەی مارکسیستی لە ڕوانگە مێژووییەکەیدا نییە بۆ ئەدەب، بەڵکو لە تێگەیشتنی شۆڕشگێڕانەکەیدایە بۆ خودی مێژوو.
کارل مارکس و فرێدریک ئەنگێڵس مارکس زاراوەی بناغە یان ژێرخانی بۆ هێزەکان و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنان دیاری دەکات کە پێکهاتەی ئابووری کۆمەڵگە پێکدەهێنن. لەم ژێرخانە ئابوورییەوە، سەرخانێک، هەندێک فۆڕمی یاسا و سیاسەت، جۆرێکی دیاریکراو لە دەوڵەت سەرهەڵدەدات، کە ئەرکە جەوهەرییەکەی بریتییە لە شەرعیەتدان بە دەسەڵاتی ئەو چینە کۆمەڵایەتییەی کە خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی ئابوورییە. هەروەها سەرخان فۆڕمی دیاریکراوی هۆشیاری کۆمەڵایەتی (سیاسی، ئایینی، ئەخلاقی، جوانیناسی و ئەوانی دیکە) لەخۆدەگرێت، ئەمەش ئەوەیە کە مارکسیزم وەک ئایدیۆلۆژیا ناوی دەبات. هەروەها ئەرکی ئایدیۆلۆژیا بریتییە لە شەرعیەتدان بە دەسەڵاتی چینی دەسەڵاتدار لە کۆمەڵگەدا. بیروباوەڕە باڵادەستەکانی کۆمەڵگەیەک بریتین لە بیروباوەڕەکانی چینی دەسەڵاتداری ئەو کۆمەڵگەیە. هونەر و ئەدەب بۆ مارکسیزم بەشێکن لە سەرخانی و ئایدۆلۆژیای کۆمەڵگە. تێگەیشتن لە ئەدەب، لە ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستیدا، تێگەیشتنە لە کۆی ئەو پرۆسە کۆمەڵایەتییەی کە بەشێکە لێی. ڕەنگە ئەدەب بەشێک بێت لە سەرخان، بەڵام تەنیا ڕەنگدانەوەی بێکاریگەری بناغەی ئابووری نییە. ئەنگڵس دەیەوێت ڕەتی بکاتەوە کە هیچ پەیوەندییەکی میکانیکی و دانە بە دانە لە نێوان ژێرخان و سەرخان هەبێت؛ توخمەکانی سەرخانیش بەردەوام دژەکردار دەنوێنن بەپێی کاریگەرییان لەسەر بناغەی ئابووری. تیۆری ماتریالیستی مێژوو (کە بەشێکە لە تێگەیشتنی مارکسیزم) نکۆڵی لەوە دەکات کە هونەر خۆی لە خۆیدا بتوانێت ڕەوتی مێژوو بگۆڕێت؛ بەڵام پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە هونەر دەتوانێت توخمێکی چالاک بێت لەم جۆرە گۆڕانکاریانەدا. مارکس پێی وابوو ئەدەب دەبێ یەکگرتوویی فۆرم و ناوەڕۆک ئاشکرا بکات. گومانی لە ڕادەبەدەر لە نووسینە فۆرماڵیستییەکان هەبوو. بە بڕوای مارکس فۆرم بەرهەمی ناوەڕۆکە، بەڵام لە پەیوەندییەکی دوو لایەنەدا کاردانەوەی بەرامبەر بە ناوەڕۆک دەبێت. مارکس تێبینی ئەوەی کرد کە فۆرم هیچ بەهایەکی نییە مەگەر فۆڕمی ناوەڕۆکێک نەبێت، دەربڕینێک کە دەتوانرێت بە یەکسانی بۆ بۆچوونە ئیستاتیکییەکان بەکاربهێنرێت. شرۆڤەی مارکس لەسەر فۆرم و ناوەڕۆکی ئەدەب ئیلهامبەخش دەبێت بۆ باسێکی درێژ لەسەر گرنگی هەردوو فۆرم و ناوەڕۆک لە بەرهەمێکی ئەدەبیدا. ئەمەش لە جۆرج لۆکاش و لیۆن ترۆتسکییەوە دەستی پێکرد و دواتر بەردەوام بوو لە بەشداریکردنی ڕەخنەگرانی مارکسیستیتر، وەک لوسیەن گۆڵدمان، پیێر ماچێری و فرێدریک جەیمسۆن.

(*)ساندیا مەولانا؛ قوتابی دکتۆرا لە بەشی ئەدەب و لێکۆڵینەوەی کلتووری ، فاکەڵتی پەرەپێدانی مرۆیی زانکۆی کانساس لە ئەمریکا کە بەمۆڵەتی ئەکادیمی زانکۆی پادجادجارانی ئەندەنیسیا دەخوێنێت.

سەرچاوە : THE BEGINNING OF MARXIST LITERARY CRITICISM Literary Criticism Sandya Maulana, S.S
https://images.slideplayer.com/25/7988892/slides/slide_4.jpg

هەموو ئەوانەی دەخوێننەوە و مرۆڤی هۆشیارن، درک بەوە دەکەن، کە کۆمەڵگەی کوردی و تاکی کورد چەندە ناهۆشیار و نەخوێندەوارن. ئەوانەی من ناوم ناون(مەڕەکانی باشوور).
ئەو بە مەڕبووانەی، لەم سەردەمی پڕوپووچییەدا، بە هەواڵی ساختە و بێ بنەما، بە دڵی خۆت پێیان ڕابوێرە و چۆنت ویست، ئاوا ئاڕاستەیان بکە. لەم سەردەمی پڕوپووچییەی وەک نووسەر”ئەردەڵان عەبدوڵڵا”دەڵێت: مرۆڤ هێندە تەمبەڵ بووە، خەڵكی تر بە چەندین شێوە، نمایشی ڤیدیۆیی بۆ دەکەن و دەیخەنە گریان و پێکەنین، ئەمیش تەنها کاری ئەوەیە سەیری ئەو شتانە بکات کە لە تەلەفۆنەکەیدا هەیە. ڕۆژانە سەدان و هەزاران هەواڵی درۆ بڵاو دەکرێنەوە، کەسیش تاقەتی ئەوەی نییە بەدواداچوونیان بۆ بکات “
ڕاگەیاندنی کوردی، هێندە نابەرپرسیارانە و نا پیشەییانە مامەڵەی حەدەسەکان و واقیع و بابەتە هەستیارەکان دەکەن، بڵاوبوونەوەی فیکری نالێبووردەیی و توندڕۆیی و وێرانکردنی ماڵی پێکەوەژیان و ئەو پشێوی و سەرگەردانییەی سۆشیال میدیای کوردی و کۆمەڵگەی کوردی، تاوانباری سەرەکی تێیدا ئەو ڕاگەیاندنە کوردییە نابەرپرسەیە.
بەڕاستی ڕاگەیاندنی کوردی هێندە بێمانا و نەخوێندەوار بووە و شتی هێندە ئاستنزم و نا پیشەیی بڵاودەکەنەوە، مرۆڤەکانیان هێندە سەرقاڵی بەرنامە و بابەتی گاڵتەجاڕی و مناڵکار و بێمانا کردووە، مرۆڤی هۆشیار قێز دایدەگرێت، کاتێک دەبینێت ڕاگەیاندنی کوردی بۆ ئەو ئاستە نا ئەخلاقی و ناپیشەیی و بێ مۆڕاڵی و نابەرپرسیارییه دابەزیوە.
لەڕێگای پەیجەکانیانەوە هەواڵ و شتی هێندە منداڵانە و گاڵتەجاڕانە بڵاو دەکەنەوە، مرۆڤ نازانێت بۆ حاڵی ئەو کەناڵ و ڕاگەیاندکار و میدیاکارانە، بداتە قاقا یان قوڵپی گریان!
بەڕاستی ئابڕووی کاری ڕاگەیاندن و میدیاکاریشیان بردووە.
سەیری کەناڵەکەی شاسوار بکەن، چۆن بێ ئەوەی زانیاری هەبێت، یان بە ئەنقەست و بۆ لێدان لە پێکەوەژیان و سووکایەتی بە ئێزدییەکان ئەوکارە دەکات و کۆمەڵێک وێنە و دوو ڕستە نووسین دادەنێت و دەڵێت: ئێزدییەکان لە (لالش)هەمووان خەریکی زەیتوون دروستکردنن.
بێ ئەوەی ئاماژە بەوە بکات کە ئەو زەیتوونە بۆ چرایە، نەک خواردن. هاتووە ئەو وێنانەی داناوە.(من ئەوەم لە پەیجی یەک دوو کەناڵی تریش بینیوە). ئینجا ببینن، ئەو خەڵکە لە مۆڕاڵ داچۆڕاو و دەمشڕەی هەرێمی کوردستان، چۆن لە کۆمێنتەکان زمانی پیسیان دەردێنن، هەمووی داعشگەرا، چ بێڕێزی و چ سووکایەتییەک بە ئێزدییەکان دەکەن.
ئێ لای هەمووان ڕوون و ئاشکرایە، کە مەڕەکانی باشوور ناچنە ناو قووڵایی بابەتەکان، ئەوان تەنها ئەهلی بینینن، تەنها بە نمایشێک و پیشاندانی کورتە ڤیدیۆیەک و وێنەیەک، دەتوانیت حەقیقەتی هەر شتێک کە بتەوێت لێیانی بشێوێنیت و فریویان بدەیت و بە دڵی خۆت پێیان ڕابوێریت و لێیان بخوڕیت!

بابەت: مێژووویی- ئەدەبیی..
ئەدەبــی کــوردی بەدرێژایــی ســەد ســاڵی ڕابــردوو هەمیشــە لەهەنــاوی خۆیــدا دوو جــۆر
تێڕوانینـی چینایەتـی بەرجەسـتەکردۆتەوە. دووجیهانبینـی جیـاواز کـە پێداگربوونە لەسـەر
بەرژەوەنـدی چینایەتـی کرێـکاران و زەحمەتکێشـان لەالیـەک و بـۆرژوازی لەالیەکـی دی. دوو
ڕەوت لەناو ئەـو بزووتنەوەی ە ب ەردەوام شانبەش انی یەکتر هەناس ەیان داوە. ڕەوتێکیـان
کــە زۆرینــە و بااڵدەســت بــووە، هەڵگــری جیهانبینــی ناســیونال – بــۆرژوای کــورد، کــە
لەبەرژەوەنـدی سـتەمکاران نووسـراوە و ئـەوەی کـە بـۆی مەبەسـت نەبـووە ئـازادی و ڕزگاری
ئینس انی زەحمەتکێش ی کورد بـووە لەسـتەمی چینایەت ی و نەتەوایەتـی. دواتـر ئـەم ئەدەبە
لەڕەوتــی گەشــەی مێژووویــی کۆمەڵگــەی کوردســتان و عێراقــدا وەک ئەدەبێکــی پارێــزەر
لـە بەرژەوەندییەکانـی چینـی بـۆرژوازی کۆنەپەرسـت لەڕێگـەی فریودانـی خەڵکـی هـەژار و
سـتەمدیدە بەنـاوی پارێـزگاری لـە نیشـتمان و خۆشەویسـتی خـاک و واڵت، سیاسـەتەکانیان
بــرەو پێــداوە و پاشــانیش هــەر ئــەو ئەدەبــە کۆنەپەرســتە لەالیــەن ڕەوتــی لیبراڵیزمــی
نوێیــوە قــۆرخ دەکــرێ و دەکرێتــە پێخــۆرەی ئیندیڤیجوالیــزم….

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

‎بیرت دەکەم
‎وەک هێلکەو ڕۆنەکەی دەستی دایکم!
‎دووری چەندین ساڵ
‎کەچی عادەتمگرتووە بەو بۆنەیەوە
‎زۆر هەوڵمدا بەدەستی بێنم و
‎لە شووشەیەکدا هەڵیگرم نەکرا!
‎ڕێگای مەرگ بێ بەشت دەکا لە هەموو شت.

‎ئێستاش لەسەر دیواری
‎لای ڕاستی حەوشەکەی ماڵمان
‎چەندین چۆلەکە مەستی بۆن و
‎تێری وردە نانەکەی دەستی دایکمن!
‎ئەبێ چ گوناهێکم کردبێ؟
‎وا لەم دوورەوە ئەوەندە بیرت دەکەم.

‎بیرت دەکەم
‎خۆزگە دەکرا دڵۆپ دڵۆپ
‎ئەو دەنکۆڵە شەونمانە کۆکەمەوە
‎کە لەسەر گەڵای هەنگی دنیا کە دەنیشتن
‎کاتێک دەستی تۆی بەردەکەوت،
‎تا بیپرژێنم بە گیانمدا و مەستبم.
‎چی لەوە خۆشتر ئەبوو بێئاگا بم لەم ژیانە!

‎بیرت دەکەم
‎هێندەی گەرەکی بەختیاری
‎ دەزانیت لە کۆڵان بە کۆڵان و
‎گشت شەقامەکانی پێم بەهیلاک بردووە،
‎دەیان جووت پێڵاوم تیا دڕاندووە!
‎ئەوێ بۆم تەنیا گەرەکێ نییە لە شار یادگاریمە!

‎ئاخۆ ئەبێ
‎ لە بەردەم باخچەی زەبیحی
‎وەک جاران چاوەڕێی خۆشەویستەکانیان بکەن؟
‎چەند دڵی تیادا شکاوە،
‎چەنێک پەیمنی تیا دراوە
‎چەندیش ژووانی تیا بەستراوە
‎ هێندەی هەموویان بیرت دەکەم
‎خۆ دەزانم بێ هودەیە
‎ئیتر ئەوە دڵی منە بێ ئۆقرەیە!

‎بیرت دەکەم
‎چرنووکی تووند لە ڕانی خۆ ئەگرم و
‎ددانم لەیەکتر گیر دەکەم و
‎پەنجەکانم تووند لە زەوی دەچەقێنم و
‎نینۆکەکانم دەشکێنم و
‎تێکەڵی وردە زیخ و خۆڵیان دەکەم
‎ئیتر دەزانم ئەم قسانەی ئەیانکەم
‎ئەو کردارانەش
‎بە چاوی تۆ نابینرێ، بە گوێی تۆدا ناچێ!
‎نە کاتت هەیە تەماشایان بکەی، نە بیانخوێنیتەوە!
‎تۆ بەدەنگی موزیک
‎ڕاهاتووی
‎پاساری بۆت بخوێنێ
‎هەستی لە خەو
‎چما ناڵە و شینی دوورە دەستێک!
‎ئەو میهرەبانییەشت بیردەکەم.

‎بیرت دەکەم
‎ئەتوانی نەپرسی
‎درێژە بە ئازار کێشانم دەدەم و
‎خوێ دەکەم بە برینەکانمدا
‎ خۆ دەزانم تۆ لە تەلارە بەرزەکەتەوە
‎خانۆچکە خنجیلەکەی من نابینی!
‎خۆ دەزانم تۆ مەرهەمی ئازارەکانی من نیت،
‎ئەوەندە قوڵ دەبن برینەکان
‎خەیاڵم نووقم ئەکەن و تۆش زیاتر گوشار دەخەیتە سەریان تا لە فیچقەکردن نەوەستن.

‎بیرت دەکەم
‎لە دووەم گەورەترین شار
‎غەریبم و بە تەنیایی ڕێدەکەم
‎قەرەباڵغ ی و دەنگەدەنگی نە سوکنایی بە دڵدا دێنێ نە دەنگی تیادا دەبیستم.

‎هاوڕێی جگەرەیەک و
‎کۆمەڵێک کتێب و ڕۆژنامەی بێ دڵ دەکەم
‎ئەو ڕۆژە ڕۆژنامە فرۆشەکە دەیگوت:
‎بۆ ئەوەندە گەشبینیت چیتە وا هەمیشە پێدەکەنیت؟
‎ئەو چۆن درک بەو دڵە تەنگەی من دەکا
‎کە پەرژین کراوە بە خەم.

‎بیرت دەکەم
‎باران خوڕ خوڕ دەباری
‎برووسکەی ئازار تەنگی پێ هەڵچنیبووم
‎ ناچار بەرەو نەخۆشخانە کەوتمە ڕێ
‎چوومە پرستگە و بە ڕوویەکی گەشەوە پاش چاوەڕوانی پەرستارەکە وتی فەرموو بڕۆ ژوورەوە
‎ددانەکانم ئەوەندە زەردبوون دکتۆرەکە بەرلەوەی لە نزیکەوە تەماشای بکا وتی:
‎ددانت ڕووپۆشی ئاڵتوونکردووە!
‎ تومەس بێئاگایە
‎قەهر و کێشانی جگەرە ئەو ڕەنگەی پێ بەخشیووە.

‎دەیان موسافیر ڕۆژانە لەم وێستگە بۆ ئەو وێستگە هاتووچۆ دەکەن کەچی لەخۆم تەنیاتر نابینم
‎دەزانی لە پەرەی ڕۆمانێکدا نووسراوە
‎دڵەکان هاودەنگی یەکتر دەکەن
‎پێ دەچێ ئەو دێرە بە مەستی نووسەرەکەی نووسیبێتی
‎ئاخر کەی ئەوە ڕاستە؟
‎بیرت بکەم.

شوان شەفیق
۹/٤/۲٠۲۳

هه‌ركاتێك هه‌ڵبژاردن نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌بری یه‌كڕیزی نیشتمانی دروشم و توانجه‌كان له‌ یه‌كتری ده‌بێته‌ هۆكاری ترازان و ئه‌و ئومێده‌ش كاڵ ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ به‌هۆی رێكه‌وتنه‌ ستراتیژیه‌كانه‌وه‌ هاوڵاتیان دڵخۆش ده‌كا، به‌تایبه‌ت سه‌قاگیری ئابووری كه‌ له‌وه‌ته‌ی سه‌ربه‌خۆیی ئابووری راگه‌یه‌نرا ئه‌و سه‌قامگیرییه‌ له‌ به‌ین چووبوو.
ئێستا ده‌سه‌ڵاتی دوو بنه‌ماڵه‌كه‌ له‌بری ره‌خساندنی كه‌شێكی له‌بار بۆ هه‌ڵبژاردن و له‌ پاڵیشیدا ره‌واندنه‌وه‌ی ئه‌و نیگه‌رانیه‌ی هاوڵاتیان به‌رامبه‌ر له‌ده‌ستدانی ئابووری سه‌ربه‌خۆ و زۆر دۆسیه‌ی دی كه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ ئاینده‌دا به‌رۆكی هه‌رێم بگرێ‌، دێن تۆمه‌ت بۆ یه‌كتری و قسه‌ بۆ ترازان ده‌كه‌ن له‌بری هاوده‌نگی نیشتمانی، به‌تایبه‌تیش ئێستا تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان پڕ بووه‌ له‌ ره‌خنه‌ی جدی له‌ ده‌سه‌ڵات و ئه‌و به‌رنامه‌ شكستخواردوانه‌ی له‌ سی ساڵی ته‌مه‌نیدا به‌سه‌ر هاوڵاتیانی سه‌پاند، به‌زه‌قیش ره‌نگدانه‌وه‌ی حزبایه‌تی له‌ نێو جومگه‌كانی ده‌سه‌ڵات و پشگوێخستنی توێژی هه‌ژاران و لاوان به‌گشتی بۆته‌ دیارده‌ .
ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستمان بێت دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی په‌یڕه‌وكه‌ین ده‌بێت كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ئازاد دوور له‌ چه‌وساندنه‌وه‌ له‌سه‌ر بناغه‌ی فڕێدانی ناكۆكییه‌ چینایه‌تیه‌كان دابمه‌زرێ، له‌كاتێكدا خه‌بات بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ گشتیه‌كان له‌پێشه‌وه‌ی تایبه‌تیه‌كان بێت و ته‌واوی چین و توێژه‌كانیش له‌ چوارچێوه‌ی دامه‌زراوه‌یه‌كی پته‌و كۆبكرێنه‌وه‌، تا هیچكام له‌ توێژه‌ جۆراو جۆره‌كان هه‌ست به‌ په‌راوێزخستن نه‌كه‌ن و هه‌موان خۆیان به‌به‌رپرسیار بزانن كار بۆسه‌رخستن و پێشكه‌وتنی بكرێ.
هه‌میشه‌ لینین كۆمه‌ڵگای به‌گرنگ زانیوه‌ سه‌رنجی ده‌خسته‌ سه‌ر به‌رنامه‌و بیروراسیاسیه‌كان و به‌رژه‌وه‌ندی چینه‌كانیشی ده‌خسته‌ پێشه‌وه‌و له‌كوێدا خزمه‌تی زیاتر به‌خواره‌وه‌ كرابا له‌وێدا دروشمه‌كانی هه‌ڵده‌هێنجا، ده‌چۆ ناو ته‌واوی توێژه‌ جۆراوجۆره‌كان و گوێی لێده‌گرتن، داواكاریه‌كانی به‌هه‌ند وه‌رده‌گرت و بۆی جێبه‌جێ ده‌كردن، ئه‌و به‌ئاشكرا دژی سه‌رمایه‌داری و چه‌وساندنه‌وه‌ بوو، پشت و په‌نای زۆرینه‌ بوو توانیبووی وڵات به‌ سیسته‌مێكی پته‌و بپارێزێ.
به‌ڵام ئه‌زموونی چه‌ند ساڵه‌ی حوكمڕانی لێره‌ زۆر جاران پێچه‌وانه‌ی زانسته‌ سیاسیه‌كانه‌و هه‌میشه‌ ئه‌و توێژانه‌ بێ هیوا ده‌كرێن كه‌ بڕبڕه‌ی پشتی كۆمه‌ڵگان، ئه‌وه‌تا لاو كه‌ هێزێكی دیارو به‌رچاوه‌ و هه‌موو وڵاتێك پشت ئه‌ستووره‌ به‌م وزه‌و توانایه‌، كه‌ له‌ رێگه‌ی ئه‌م توێژه‌وه‌ گۆڕانكاری بنچینه‌یی و داهێنان به‌رهه‌م دێت، پشتگوێ خراوه‌، به‌تایبه‌تیش كه‌ وڵات له‌ توێژی مشه‌خۆره‌وه‌ ئاراسته‌ی به‌رهه‌م هێنان ده‌كات، لێره‌ لاو كه‌وتۆته‌ نێوه‌ندی ئه‌و په‌راوێزه‌ی له‌ سه‌ره‌وه‌ باسمان كرد، بۆیه‌ به‌سه‌دانیان خۆیان به‌ئیجه‌ داداو هه‌زارانیش نیشتمانیان جێهێشت، به‌تایبه‌تیش ته‌واوی دروشم و به‌ڵێنه‌كانی سه‌رده‌می هه‌ڵبژاردنه‌كانی پێشووتر خرانه‌ ئه‌ستۆی بارودۆخه‌ سیاسیه‌كان و به‌ بیانووی قه‌یرانه‌كان كه‌ هه‌ر خۆیان هۆكاری بوون، ئه‌م توێژه‌ش به‌تاقی ته‌نێ له‌سه‌ر شه‌قامه‌كان به‌جێمان و ساڵ به‌ساڵیش بێكاری شێلگیرانه‌تر یه‌خه‌یان ده‌گرێ، هه‌روه‌ك چۆن جوتیارانیش خرانه‌ لیستی موچه‌خۆرانی حزبی و خواستی به‌رهه‌م هێنانیان ریشه‌ كێش كردو هه‌ڵیاندانه‌ به‌ر ده‌رگای حزبیه‌كان و فێری ده‌ست پانكردنه‌وه‌و سه‌ره‌گرتنێكیان كردوون كه‌ ئیدی نه‌توانای جۆماڵكرنی هه‌ره‌وه‌زی و وه‌شاندنی دانه‌وێڵه‌و گرتنی داسیان ماوه‌، نه‌بیریش له‌ زیادكردنی به‌رهه‌م و به‌بازاڕكردنی ده‌كه‌نه‌وه‌، هه‌ه‌موو ئه‌و هۆكارانه‌ن توێژه‌ په‌راوێز خراوه‌كان ناچنه‌ ده‌نگدان و به‌یه‌ك چاو ته‌ماشای ته‌واوی پارته‌ سیاسیه‌كان ده‌كه‌ن.
سلكی په‌روه‌رده‌ش به‌ جۆرێك تێكو پیك دراوه‌ خه‌ریكه‌ له‌نێو مامه‌ڵه‌ دارایه‌كان و حزبیه‌كاندا ئه‌وده‌ستی و ده‌ستی پێده‌كرێت، قوتابخانه‌ی تایبه‌ت و حكومی و كۆ ژماره‌ی ئه‌وێ و ئێره‌و زانكۆ ئه‌هلیه‌كان قوتابیانی ده‌سخه‌ڕۆی دوودڵی و راراییه‌ك كردووه‌ خه‌ریكه‌ ئه‌وانیش ده‌خلیسكێنه‌ نێو نه‌زانی ئه‌و پلانانه‌ی وه‌زاره‌ته‌كه‌یان بۆیان داده‌نێ، به‌م هۆكاره‌شه‌وه‌یه‌ ترازانی زیاتر ده‌كه‌وێته‌ نێوان ئاستی قوتابیان و چینێكی خاوه‌ن داراییه‌كی زۆر ده‌بێته‌ نمره‌ كڕو قوتابییه‌ ماندووه‌كانیش به‌ نیگه‌رانییه‌وه‌ سه‌رنج له‌ ئه‌نجامه‌كانیان ده‌ده‌ن.
ئه‌وه‌ی كه‌زۆر مه‌به‌سته‌ ئه‌م بارودۆخه‌ی ئێستایه‌ كه‌ هاوڵاتیانی پێدا گوزه‌ر ده‌كات، سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ی بێكاری پانتاییه‌كی به‌رفراوانی داگیر كردووه‌، جموجۆڵی بازاڕیش دوای گران بوونی به‌های دۆلار و هه‌ڵبه‌زو دابه‌زینی كاڵاكان و به‌تایبه‌تیش سووته‌مه‌نی، باری هاولاِتیانی چه‌ند باره‌ گران كردووه‌ و كه‌چی شه‌ڕی ده‌سه‌ڵاتیش بۆ كورسی و تۆمه‌ت و خه‌ستبوونه‌وه‌ی حزبایه‌تی تادێ‌ زیاتر ده‌بێ‌، له‌منێوه‌نده‌شدا زیانی گه‌وره‌ به‌ر هاوڵاتیان ده‌كه‌وێ‌، چوونكه‌ موچه‌ كه‌وتۆته‌ ده‌ستی هه‌ردوو حكومه‌تی تاسه‌ر ئێسقان گه‌نده‌ڵ و ده‌روونی هاوڵاتیانی به‌جۆرێك تێكوپێك داوه‌ بایی یه‌ك گه‌رد متمانه‌یان به‌ كۆمپانیاكانی به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌م نیشتمانه‌ نه‌ماوه‌، چونكه‌ له‌ هه‌ر قه‌یرانێك كه‌ روو له‌ وڵات ده‌كات ئه‌وان ده‌سته‌وه‌ستان ده‌مێننه‌وه‌و پڕ ده‌ده‌نه‌ موچه‌ی هاوڵاتیان و هه‌ر له‌یه‌كه‌م ساته‌وه‌ بیر له‌ دواخستن و كه‌مكردنه‌وه‌و نه‌دانی ده‌كه‌نه‌وه‌، وه‌لێ‌ به‌شی خۆیان ده‌خه‌نه‌ لاوه‌و كادیره‌كانیانی پێ‌ پڕ ده‌كه‌ن، كه‌ ئه‌وه‌ له‌مێژووی مرۆڤایه‌تیدا و به‌تایبه‌ت حوكمداری زۆر ده‌گمه‌نه‌.
هه‌موو ئه‌م هۆكارانه‌ چینایه‌تی به‌ جۆرێك زه‌ق كردۆته‌وه‌ كه‌ له‌دیارده‌وه‌ بۆته‌ مه‌ترسی و پێناچێ بانگه‌شه‌و به‌ڵێنی كۆمپانیاكانی ده‌سه‌ڵات توڕه‌یی ئه‌م چینانه‌ هێور كاته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و شه‌قاره‌ گه‌وره‌یه‌ی درووستیان كردووه‌ به‌و ته‌قه‌ڵه‌ رزیوانه‌ یه‌كناگرنه‌وه‌ كه‌ هه‌میشه‌ له‌كاتی بانگه‌شه‌كاندا نێوانه‌كانی پێده‌دروونه‌وه‌.
بۆیه‌ چاره‌سه‌ری ریشه‌یی گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ ناو خه‌ڵك و گوێگرتنه‌ له‌و داواكاریانه‌ی له‌ شه‌قامه‌وه‌ ده‌رده‌چن، چونكه‌ چه‌قی گۆڕانكاریه‌كان له‌وێ له‌ دایك ده‌بن، هه‌روا جێبه‌جێ كردنی به‌ڵێنه‌كان و هاوسه‌نگ كردنی موچه‌، كه‌ ده‌روونی زۆرینه‌ی فه‌رمانبه‌ران و خانه‌نشینانی برینداركردووه‌، به‌تایبه‌ت كه‌ هیچ به‌هایه‌ك بۆ ساڵی خزمه‌ت و فه‌رمانبه‌ره‌ به‌ته‌مه‌ن و ماندووه‌كان دانه‌نراوه‌و له‌ به‌رامبه‌ردا پله‌ی حزبی جێگه‌ی گرتۆته‌وه‌، بۆیه‌ ده‌بێت هه‌نگاوی هاوسه‌نگ كردنی موچه‌ یه‌ك له‌ كاره‌ سه‌ره‌كیه‌كان بێت چونكه‌ ئه‌وه‌ هه‌وڵێكی سه‌ره‌تاییه‌ و ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ له‌ توێژه‌ كه‌مده‌رامه‌ته‌كان ، خۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی متمانه‌ و شكۆی ده‌سه‌ڵاتی خۆماڵی هه‌رچی زووه‌ ده‌بێت كاری بۆ بكرێ، دواتر بیر له‌ نه‌هێشتنی چینایه‌تی بكرێته‌وه‌ كه‌ ئێستا خه‌ریكه‌ زۆر به‌زه‌قی پانتاییه‌كانی كۆمه‌ڵگا داده‌پۆشێ و به‌رنامه‌كانیان له‌ خه‌ڵكه‌وه‌ بۆ خه‌ڵك بێت و ئاراسته‌ی بیركردنه‌وه‌شیان هه‌ر له‌نێو خه‌ڵكه‌وه‌ هه‌ڵێنجن، ئه‌وسا له‌ هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانیدا ده‌توانن درووشم و به‌ڵێنه‌كانیان ببنه‌ جێگه‌ی متمانه‌ نه‌ك ترازان.

(بەبۆنەی دوانزە ساڵەی بەهاری عەرەبی)

لە سەرەتاوە تا ئێستا نزیکەی پێنج مانگ تێپەڕیوە بەسەر شۆڕشەکانی وڵاتانی عەرەبی کە لە ئەدەبیاتی سیاسییدا بە “بەهاری عەرەبی” ناوزەد دەکرێت، تا نهۆ بەهاری عەرەبی توانیوویەتی دوو رژێم لەسەر کار لاببات. لە سێ دەوڵەتی تردا “لیبیا، یەمەن، سوریا” شۆڕش لە کڵپەسەندنی بەردەوامدایە، بارودۆخی هەر یەک لەو سێ وڵاتە لە یەکتر جیاوازە، لیبیا دەرگیری شەڕێکی ناوخۆیی چەکداریی گەورە بووە، ناتۆ و وڵاتانی رۆژئاوایش لە رێگەی بۆردومانی رژێمەکەی “قەزافی”یەوە بوونەتە تەرەف لە جەنگەکەدا. لە یەمەن بارودۆخەکە جیاوازە، جەماوەر تەنیا لە رێگەی خۆپیشاندانەوە داوای گۆڕینی رژێم دەکات، بەڵام دوای بریندارکردنی عەلی عەبدوڵڵا ساڵحی سەرۆکی ئەو وڵاتە و ژمارەیەک کاربەدەستی باڵای دەوڵەت لە رێگەی موشەکەوە، پێدەچێت ئاقاری رووبەڕووبوونەوەی دەوڵەت و جەماوەر بەشێوەیەکی تر بگۆڕدرێت، هەرچی سوریایە بە مامەڵەیەکی بەعسییانە وەڵامی داخوازیی خۆپیشاندەران دەداتەوە و تا هەنووکە زۆرترین کوژراو لە خۆپیشاندانەکانی ئەو وڵاتە تۆمار کراون بە بەراوورد بە هەریەک لە یەمەن و تونس و میسر و بەحرەین و ..هتد. تا ئەم چرکەساتەشی ئێمە قسەی تێدا دەکەین شۆڕش بەهەردوو شێوەی چەکدارانە و ئاشتییانە لە بەشێک لە وڵاتانی عەرەبی درێژەی هەیە.
جیاواز لەوەی چی دەگوزەرێت و چۆن رژێمەکان لە دونیای عەرەبییدا دەگۆڕدرێن، پرسیارێکی سەخت هەمیشە ئامادەیی جیددی هەیە، ئایا ئەم شۆڕشانە دەتوانن سەرەتایەکی نوێی دیموکراسی لە نیشتمانی عەرەبییدا بهێننە دی؟. ئایا بە نەمانی رژێمە تۆتالیتاریی و دیکتاتۆرییەکانی وڵاتانی عەرەبیی، دەوڵەتی دیموکراسی و مافی مرۆڤ لەسەر ئەو جەستە کۆنە لە دایکدەبێت؟. ئایا بەهەموو شۆڕشێکی دژی دیکتاتۆریی دەوترێت شۆڕشی دیموکراتی؟. ئەگەرچی وەڵامی ئەم پرسیارانە وەک یەک نین، بەڵام لە راستیدا هێشتا هیچ دیمەنێک نابینین پێمان بڵێت لە تونس و میسر کە رژێم تیایاندا گۆڕاوە، کاروانەکە بەرەو دیموکراسی کەوتۆتە رێ. بە پێچەوانەوە هەندێک ئاماژەی خەتەرتاک دەبینین تەفسیری یەک حاڵەتمان بۆ دەکەن، ئەویش ئەوەیە هێشتا زەمینەی کۆمەڵگە عەرەبییەکان بۆ تاقیکردنەوەی ئەزموونی دیموکراسی و سەرهەڵدانی دەوڵەتگەلی نوێی لیبراڵ نەخەمڵیوە، چوونکە ئەو زەمینەیە زادەی سەدان ساڵ لە کولتووری پریمیتیڤ و بەداوەت و دەیان ساڵ لە حوکمی پۆلیسی و دیکتاتۆرییە، ئەمە لە رووی سیاسییەوە، لە رووی کۆمەڵایەتییەوە فەرهەنگێکی ئاینیی وشکهەڵاتوو تا ئێستا کاریگەریی جیددی هەیە لەسەر هزری تاکی عەرەبیی، لە رووی ئابوورییەوە زۆرینەی وڵاتانی عەرەبی یان لە ریزی دەوڵەتە هەژارەکانن یان دەوڵەمەندن بە سەرمایەی نەوت و لەژێر کاریگەریی رۆشنبیریی نەوتن کە تاکی بەکاربەری دژە بەرهەمهێنی دروستکردووە، ئەمەش بەهیچ جۆرێک یارمەتی پرۆسەی دیموکراسییەت نادات، چوونکە دیموکراتییەت و پیشەسازیی پێکەوە بەستراون، یان بە مانا باوەکە دوو رووی یەک دراون.
بیرمەندی ناسراوی عەرەب “جۆرج تەرابیشی” پێیوایە، بەهاری عەرەبی یان شۆڕشەکانی عەرەب کە حاڵی حازر هەڕەشەی پلە یەکن بۆ سەر رژێمە تەقلیدییەکانی عەرەب، شەپۆلی سێیەمی دیموکراتی جیهانیین، بەو پێیەی شەپۆلی یەکەم لە خۆرئاوای ئەوروپا و ئەمەریکا لە دوای شۆڕشی فەڕەنسییەوە دەستیپێکردووە، شەپۆلی دووەمیش لە رۆژهەڵاتی ئەوروپا بە نەمانی بلۆکی رۆژهەڵات دەستیپێکرد لە ساڵی 1989، هەرچی شەپۆلی سێیەمی دیموکراتی جیهانیشە ئەم شەپۆلەیە کە لە ساڵی 2011 لە تونسەوە بەرەو کۆی وڵاتانی عەرەبی دەکشێت. وەلێ ئەم بۆچوونەی تەرابیشی جۆرێک لە گەشبینی و پاڵپشتی و سۆزی تاکەکەسی تێدایە بۆ شۆڕشە عەرەبییەکان، بەڵام هێشتا زووە بۆ ئەوەی بڕیار لەسەر ئەوە بدەین ئەم شۆڕشانە دەبنە سترۆکتۆری دیموکراتی لە جیهانی عەرەبییدا، هێشتا زۆر ئاماژەی ترسناک هەیە کە هەڕەشە لە ئایندەی شۆڕشەکان دەکەن، ئەگەر بۆ نموونەی میسر بگەڕێینەوە دەبینین رۆڵ پەیداکردنی هێزە ئیسلامییە ئسوڵییەکان کارتێکردنی نەرێنی هەبووە لەسەر پرۆسەی بینای دیموکراسی لەو وڵاتەدا، لەمەش ترسناکتر وا خەریکە کۆمەڵگەی میسریی بەرەو جەنگێکی ئاینیی لەنێوان موسڵمان و کریستیانەکاندا رادەکێشن. راستە قەبارەی مەترسییەکە بەو ئەندازەیە نییە هەموو هاوکێشەکە بگۆڕێت، بەڵام ناشێ لە حاڵی حازردا چاو لەو جۆرە مەترسییانە بنووقێنرێت.
“فەرید زەکەریا” سەرنووسەری گۆڤاری “نیوزیوک” لە وەڵامی پرسیاری خوێنەران لەسەر تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبوک لە هەمبەر شۆڕشەکانی وڵاتانی عەرەبی، ئەوە دەخاتە روو ئەم دۆخە، هەمان دۆخی ساڵی 1989یە، واتە دۆخی دوای رووخانی دیواربەندی بەرلین، بەڵام لەگەڵ ئەمەشدا دەبێت تێبینی ئەوە بکرێت وڵاتانی عەرەبی، کۆمەڵگەکانی رۆژهەڵاتی ئەوروپا نین، لەبەر ئەم فاکتۆرە پرۆسەی گۆڕان و وەرچەرخان بەرەو سیستمی دیموکراتی بە هێواشی و بە پێی پرۆسەیەکی زەمەنی دەبێت، ئەمە بێجگە لەوەی لە ئێستاوە بە روونی لە تابلۆکەدا ئەوە دەبینرێت، ئەم پرۆسەیە هەموو وڵاتانی عەرەبی پێکەوە ناگرێتەوە. زەکەریا ئەوەش دەخاتە روو پرۆسەی گۆڕانکاریی لەو وڵاتانەی خاوەنی شلەی نەوتن، خێراتر و کاریگەرترە وەک لەوانەی هیچ نەوتیان نییە، بەو پێیەی پتەویی ژێرخانی ئابووری و هەبوونی بژێوییەکی باش بۆ تاکەکەس هەرچی زیاتر پرۆسەی گۆڕانی کۆمەڵایەتی و گۆڕان رووەو دیموکراسی خێراتر دەکەن. ئەم بۆچوونەی زەکەریا دیسانەوە پاڵپشتی لە هەمان دیدگا دەکات کە پێیوایە دیموکراسی تەنیا بە ئیرادە و میکانیزمی شۆڕشگێڕانە ناهێنرێتە دی، چەسپاندنی دیموکراسی پێش هەر شتێک پەیوەستە بە هەبوونی کۆمەڵێک زەمینە و پێشمەرجی سیاسیی و فیکریی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەوە. لەسەر راستیی ئەم پرنسیپە ناتوانین بە هەموو شۆڕشە عەرەبییەکان بڵێین شۆڕی دیموکراسی تەنیا لەبەرئەوەی دژی رژێمێکی دیکتاتۆریی بەرپاکراون، نەخێر ئەمە رێسایەکی ماتماتیکی نییە کە هەمیشە یەک کۆ یەک بکاتە دوو.
لەگەڵ خستنەرووی ئەم گومانانەشدا، هاشا لە دیوە ئیجابییەکانی شۆڕشە عەرەبییەکان ناکەین، بەپێچەوانەوە ئەمە سەرەتایەکی نوێیە لە جیهانی عەرەبدا و وەک فەیلەسووفی فەڕەنسی “ئێدگار مۆران” بۆی چووە ئەم شۆڕشانە وێنای عەرەبیان لە جیهاندا گۆڕیوە، کە هیچ دوور نییە ئەم گۆڕینەی رژێمەکان، سەرئەنجام ببێتە گۆڕانێکی سەرتاپاگیر لە کۆی کایە و بوارە جیاجیاکانی ژیانی تاکی عەرەبدا، بەوەش کولتووری دیموکراتی زیاتر گەشە بکات. بۆیە قسەی ئێمە لەسەر خودی شۆڕشەکان نییە، چوونکە هیچ لارییمان لەوە نییە، شۆڕشی گەلانی عەرەبی شۆڕشی رەوان و رژێمە عەرەبییەکانی ئێستا تەنیا شایستەی رووخاندنن، بەڵکو قسەی ئێمە لەسەر ئەوەیە ئاخۆ ئاکامی شۆڕشەکان بە کوێ دەگەن؟. ئایا شۆڕش دیموکراتی بەرهەم دەهێنێت یان توێژێکی دیاریکراو بۆ ماوەیەکی زەمەنی دیارینەکراو دەکاتەوە بە حوکمڕان؟. یان ئیسلامی سیاسیی بەرهەمەکەی دەچنێتەوە؟. بەشێوەیەکی گشتیی هەموومان تەنیا سەیری رەوتی رووداوەکان دەکەین، هەم گەشبینین و هەم گومانمان هەیە، واتە بارودۆخەکە بەشێوەیەک لەنگەری گرتووە لە نێوان گەشبینی و گوماندا رابوەستین و چاوەڕوانی وەرچەرخان و پرۆسەکانی داهاتوو بکەین، ئاخۆ شۆڕشەکانی وڵاتانی عەرەبی دەبنە مامانی دیموکراسی یان نا؟.

ستیڤان شەمزینی

تێبینی: ئەم وتارە لە ژمارە “5506”ی رۆژنامەی “کوردستانی نوێ” لە 15-6-2011 بڵاوبۆتەوە

سەرپەرشتیاری پەروەردەیی

ئاشکرایە کە باخچەی منداڵان تایبەتمەندی خۆی هەیە بەگشتی و بەتایبەتی لە بواری وانە وتنەوە و فێرکردندا.چونکە منداڵانی باخچە سەرەتای دروستبوونی کەسایەتییانە و ئەو قۆناغەش هەستیارە و وا پێویست دەکات کە مامۆستایان بە وردی و وریاییەوە هەڵسوکەوتیان لەگەڵدا بکەن و زانیارییەکانیشیان لەشێوەی چیرۆک و هۆنراوە و شانۆیی و یارییەوە پێبڵێن ،وانەکانیشیان یاری ئامێز بێت و وەرزش و چالاکی جۆراوجۆر کە بگونجێت بۆ ئاستی تەمەنی ئەوان بەکاربهێنرێت.هەروەها ئەو چیرۆک و هۆنراوانەش کە مامۆستایانی بەڕێز هەڵی دەبژێرن و بە منداڵانی دەڵێن گونجاوبێت بۆ منداڵانی باخچە و پەیوەندیشیان هەبێت بەو بابەتانەوە کە بە منداڵانی دەڵێن .وەک لیژنەی باخچە ناحکومییەکانی بەڕێوەبەرێتی گشتی پەروەردەی سلێمانی و بە مەبەستی زیاتر ئاشنا بوونی مامۆستایانی باخچە ناحکومییەکان دەربارەی شێوازی وانە وتنەوە و چۆنیەتی بەکارهێنای هۆیەکانی فێرکردن و هەڵس و کەوت لەگەڵ منداڵانی باخچەی منداڵان ، باخچەی منداڵانی کوردجینیەس/٢ ی ناحکومی لە چالاکییەکدا نمونەی چەند وانەیەک لە وانەیەکی ڕاهێناندا کە لە وانەی وەرزش و شانۆ و زانست و میوزیک و هونەر پێکهاتبوو لەلایەن چەند مامۆستایەکەوە بەسەرکەوتوویی پێشکەش بە مامۆستایانی ئامادەبووی باخچە ناحکومییەکان کرا کە لەهەر بەشێکدا چالاکی و جوڵە و هۆی فیرکردنی نوێ و گونجاو و جیاواز خرانەڕوو کە منداڵان بەپەرۆشەوە لەگەڵ گوێگرتن لەمامۆستا بەشداری وانەکانیشیان دەکرد و خۆشی و حەزکردن بەوانەکان وەک ڕەنگ بە ڕوخساریانەوە دیاربوو،ئاوێتەی جوڵە وەرزشییەکان و گۆرانی و ڕێتمە مۆزیکییەکان و وتووێژو قسەکانی (مشکەبۆر) کە لەشێوەی بوکەڵەدا نمایش دەکرا و تا کۆتایی وانەکانی تریش ئەویش جار جار بەشداری دەکرد و وەک ئامادەبووەیەکی ناو وانەکە ،شێوازی وتنەوەی هۆنراوە بە ئاوازو گۆرانی و توت توتی ئەو شەمەندەفەرەی کە مامۆستا وەک چالاکی و جوڵە بە منداڵەکانی کرد وا هەستیان دەکرد کە لەو ساتەدا هەر بەڕاستی لەناو شەمەندەفەردان و دەچن بۆ گەشت،دوو مامۆستا لەسەرەتای دەستپێکردنیان بۆ وانەیەکی تر یەکێکیان گوڵێکی پێبوو وتی من ئەمڕۆ زۆر دڵخۆشم کەلەگەڵ ئێوەم ،دواتر دای بە یەکەم منداڵ و داوای لێکرد کە ئەویش هەمان دەستەواژەی وتەوە و گوڵەکەی دا بە منداڵێکی تر ئەویش بەهەمان شێوە وتیەوە و تا کۆتایی هەر منداڵێک وەریدەگرت دەیوتەوە کە ئەمەش نواندنی خۆشەویستی مامۆستا دەردەخات بۆ منداڵەکان.دواتر مامۆستا چیرۆکێکی بۆ گێڕانەوە بەناوی جوجەڵە.جوجەڵە و ئامۆژگارییەکانی دایکی جوجەڵە و دواتر چوونەدەرەوەی جوجەڵە و فەرامۆشکردنی قسەکانی دایکی کە (هەوای ئۆتۆمبیلێکی تیژڕەو دەیخات بەزەویدا و دەیگەیەننە پزیشکی تایبەت بە گیاندار و باڵندە چونکە وەک چۆن پزیشکی تایبەت بەمرۆڤ هەیە بەو شێوەیەش پزیشکی تایبەت بەوان هەیە).باسکردنی پیشەی دارتاشی و پزیشکی کەیەکێکیان بابەتی وانەی پێشووبوو وای لە منداڵان کردبوو کە بەشێوەیەک تامەزرۆ بوون وەک لە شاری یاری یان لەسەیرانگەیەکدا دانیشتبن وابوو،کۆمەڵێک لەو پێداویستییانەی کە دارتاش بۆ کارکردن بەکاری دەهێنێ وێنەکانی بە بچوکی دانرابوون و مامۆستا لەکاتی وانەکەدا نیشان منداڵانی دەدا،وێنەی دارتاشێک بەگەورەیی ،دواتر سندوقێکیان هێنا کە یەک یەک منداڵانیان بانگ دەکرد تا دەست بکات بە سندوقەکەدا هەر شتێکی دەرهێنا ناوەکەی بڵێت کە سەرجەمیان پێداویستییەکانی دارتاش و پزیشک بوون یان ئەو کەرەستانەی کە پەیوەندیان بەو دوو پیشەیەوە هەیە.چەندە جوان و سەرنجڕاکێش بوو کە یەکێک لە مامۆستاکان خوی خست و وتی ئای ئای قاچم منداڵێکیان نارد کە بچێت بەدوای پزیشکدا کە لەو دیو دەرگەکەوە منداڵێکیان دانابوو جل و بەرگی پزیشکیشی لەبەردا بوو هاتە ژوورەوە کەجوان بوو خێرا تەماشای قاچی مامۆستای کرد و وتی هیچ نییە و لەزگە و شتی بۆ بەکار هێناو وتی زۆر باشە ئازارەکەشت نامێنێ،لەوکاتەدا (مشکەبۆر) بانگی کرد و پرسیاری لێکرد زۆر بەجوانی وەڵامی دایەوە،لەڕاستیدا ئەنجامدانی ئەم جۆرە چالاکییانە لەگەڵ ئەوەی کە وانەکە لای منداڵ خۆشەویست دەکات و لەبابەتەکەش بەباشی تێدەگات،لەیادەوریشیدا دەمێنێتەوە،هەروەها وا لە منداڵ دەکات کە زیاتر بڕوای بەخۆی ببێت و توانای ڕووبەڕووبوونەوەی کەسانی تری هەبێت و بە شێوەیەکی باش وەڵامی گونجاویان بداتەوە.لەبەشێکی تردا باسی نیشتمان و هەرێم و شارەگەورەکانی هەرێم کرا و وێنەی شارەکانیش بەشێوەیەکی جوان دانرابوون.وەرزش بەشێوەیەکی جوان لەڕێگەی چەند یارییەکەوە کە بووە مایەی زیاتر دڵخۆشکردنی منداڵان.پێویستە مامۆستا پرسیار ئاراستەی گشت بکات و وەڵام لەیەک منداڵ وەربگرێت ،دواتر ئەگەر ویستی دەتوانێت داوا لە منداڵانی ژوورەکە بکات کە دووبارەی بکەنەوە،کە بەو شێوەیە منداڵ فێری ئارامی و یاسای پۆل و لەخۆیەوە وەڵام ناداتەوە تا داوای لێدەکرێت.لەبەشی مۆزیکدا گۆرانی شاری سلێمانی و ئاڵای کوردستان وترا و دروستکردنی ڕیتمی مۆزیک بە دوو داری بچوکی درێژ کە منداڵان چێژێکی تایبەتیان لێوەردەگرت.لەبەشی هونەریشدا مامۆستا منداڵانی بەشێوەی گروپ داناو پێداویستییەکانی دروستکردنی وێنەیان خرایە بەردەست کە بۆیەی ئاوی و ئاو و لاکێشەیەکی بچوک کە هەریەکەیان لە شەش داری چلورە دروست کرابوو کە مامۆستا ڕێنمایی کردن تا ئاڵای کوردستان دروست بکەن،چەند جوان بوون هەریەکەو سەرقاڵی ڕەنگکردن و دروستکردنی ئاڵای کوردستان بوون،ئەوەی کە پێویستە بوترێت ئەوەیە کە مامۆستایانی بەشداربووی ئەم چالاکییە بەحەزێکی زۆرەوە بۆ منداڵ و بۆ وانەکەیان وانەکانیان دەوتەوە،هەموویان تەواوکەری یەکتر بوون لەبابەتەکاندا و زۆرجار واتدەزانی کە یەک وانەیە کەئەمەش سەلیقە و تواناو شارەزایی مامۆستاکانی دەسەلماند و گیانی هاوکاری و یارمەتیدانیان کردبووە بنەما بۆ سەرکەوتنی کارەکانیان،دەستخۆشی لە کارگێڕی و مامۆستایانی باخچەکە دەکەین،لەکۆتاییدا هیواخوازین کە مامۆستایانی ئامادەبوو سودیان لەو چالاکییە وەرگرتبێت تا بتوانن لەگەڵ زانیارییەکانی خۆیان ئاوێتەی بکەن و لەباخچەکانی خۆیاندا بەکاری بهێنن.ئێمەش وەک لیژنەی باخچە ناحکومییەکان لەکۆتاییدا دەستخۆشی و تێبینی و سەرنجی خۆمان خستەڕوو بۆ زیاتر بەرەوپێشچوونی هەمووان و چالاکییەکانی ناو وانەکەم بەشێوەی هۆنراوە بۆ ئامادەبووان خوێندەوە کە لەکاتی بەڕێوەچوونی وانەکەدا لەگەڵ تێبینییەکانمدا نووسیبووم کە بووە مایەی خۆشحاڵی بۆ هەمووان ،وا لێرەدا دەینووسم:

وا باخچـــــەی منــــداڵانی…کوردجینیەس گشت ئامادەن
بەچـــالاکی جـۆرا و جـــۆر…پێشـــوازیتان لێدەکـــــەن
…
بـەئــــاوازێکی دڵگـــــیر…دەڵێن بەخێربێن هەمــــوو
بە هـــاتنتان خۆشحـــاڵین…باخچەکەمــان جوانتر بوو
…
ئەم وانەیە زۆر خۆشـــــە…بوو بە شــــــانۆی بوکەڵە
یاری و وەرزش و مــۆزیک…گـۆرانیشی لەگــــــــەڵە
…
مامۆستاکانیش یەک یەک…چـــــــالاکییان دەنـوێنن
توانا و شـــــــارەزاییـان…بە بـاشی بەکــــــاردێنن
…
خۆ چـــالاکی جۆراو جـۆر…لەگــەڵ وانــەی ڕاهێنان
بەســــودە بۆ مامــۆستا…لەنێو باخچــەی منداڵان

قسەکانی دوێنێتان هەر لە گوێمانایە: بەغا موفلیسە…پوڕە نینە…نەوتی خۆمان بۆ خۆمان و هی خۆیان بۆ خۆیان ..ئەبین بە دوو دراوسێ ی باش…گەر سوپای عێڕاق ڕاست ئەکا یەک بست قاچ بخاتە کەرکوکەوە …و ..و …، ئەمانە و دەیان هاژەهاژ و تەسریحی نەزانین و لەخۆبایی بوون و بێ ئەقڵی ، لەوەوە بۆ ڕاست کردنەوەی باری لەقیوتان دوای ” تاپۆی ڕەشی ڕیفڕاندۆم !!” بەرپرسی واتان هەبوو ئەیووت من پورم عەرەبە و یەکێکی تر خاڵۆژنی ، گەر بۆیان بکرایە بە دیسداشە و “چەفیە” وە ئەسوڕانەوە ، بە قوڕگێکی پڕ لە گریانەوە ئەتانووت : تکایە دەرگای گفت و گۆمان لەسەر دامەخەن..! ، دوێنێ مێژووە کە ناتوانرێ لە قوژبنی زیندانە تاریکەکانی ئاسایش و پاراستن گووم بکرێ ، ئەمڕۆشتان وا بە بەرچاوی خۆمانەوە ئەتانبینین چۆن تەسلیم بە بەغا بوون ، ئەو کەسەی بەرامبەر نەیارەکەی ” وەک خۆتان ئەڵێن شۆڤینیزمی عەرەبی” چەمایەوە و تەسلیم بوو هەر چەک ناکرێ لەوانەیە تا گۆرەوییەکانیشتان پێ دا بکەنن و هەر ئێوەش مەمنوون ، ئەمە مەنتیقی براوە و دۆڕاوە ، ڕۆژێ.. جارێ.. سودفەیەک بیرتان لەوە نەکردەوە بۆ میللەت بچەمێنەوە ، سیاسەت و میللەت بەڕێوە بردن قومار نیە چاوڕێ ی جۆکەر یان وەرقەی حەوزەکە بیت ،، کە نەتانزانی “ئابووری سەربەخۆ” چیە ، بخۆن دەرتان بێ ..گەر چی وەک هەموو شکستەکانی ترتان ئەمجارەش باجەکەی ئەکەوێتە سەر شانی خەڵک ، لەگەڵ ئەوەشا دیمەنی تەسلیم بوونتان تەسکینیەک بە دڵی ئەو خانە نشینەیا ئەیا کە لەژێر گەرمای هاوینا بە پاڵەپەستۆ چاوەڕێ ی معاشە دووسەد هەزار دینارەکەیەتی، ئێوە واتانزانی ئابووری سەربەخۆ ئەو پارە مفتەیە کە کاتی خۆی لە “کەرەج و سەقز” وەرتان ئەگرت و سەربەخۆ بوون لە سەرف کردنی، ئێوە هیچ دەمێک میللەتان نەئەبینی و پارەی نەوتەکەش ئەوەنەی تر بەرچاوی گرتن تا ئەو ڕۆژەی دەرکەوت حساباتەکانتان چەن بێ بنەما و نا ئەقڵانی بوون و واتان ئەزانی “تورکیا” بە بەرتیلی نەوت بەردەم و پشتان وەک” قەڵغانەکەی جەنگیز خان” ئەتانپارێزێ ، پەلە مەکەن ئەمە هێشتا موقەدیمەی فیلمەکەیە ، مێژوو پڕە لە جۆرە فیلمانە ، لە کوێتانە کە بەرژەوەندی تورکیا چۆن ماڵی خۆتان و میللەتیش دائەڕمێنێ ، سبەی بە سازش کردنێک بۆ عێڕاق ڕێک ئەکەون و سوپای عێڕاقیش ئەگاتە سنوورەکان و ئەو هەموو مەسرەفەی سوپای تورکیا لە هەرێم! لە کۆڵ ئەنقەرە ئەبێتەوە و مەلەفی کێشەی “پ.ک.ک” تەسلیم بە عێڕاق ئەکرێ، بەس پەلە مەکەن ، جا ئەو کاتە بەرداشی سێ کوچکەی قەندیل و تورکیا و عێڕاق وەک شەقشەقە ئەتان هێنێتە هەلەکە سەما …
بڕواتان هەبێ ئەوەنە خراپکاریتان بەرامبەر بە خەڵک کردوە کە نەمانی نەوتیان پێ باشترە گەر نەمانی ئێوەی لە دەسەڵاتا پێوە بێ ، بۆ خەڵک زەرەر لە نیوەی بگەڕێتەوە و بۆ ئێوەش ڕەنگە شکستی کۆتایی هێنان پێتان ، خەڵک نەبوونی و بێ دەرامەتی زۆری بە خۆیەوە دیوە ئەوە ئێوەن لەوەتەی هەن بەبێ کیسە پارەی خۆ خۆستنە خزمەتی ئەم یان ئەو ناژین ، ئەووترێ “حەیا” قەترەیەکە کە ڕژا ئەڕژێ ، حەیا لای ئێوە “تانکەرێ نەوت” بوو لە ناو تورکیا ڕژا….

پەیوەندی تورکیا لەگەڵ کورد و بەتایبەتی هەرێمی کوردستان پەیوەندیێکی مێژوویی و هاچەرخە، بەجیا لەگەڵ پارچەکانی تری کوردستان کە تاکو ئیستا ئازاد نەکراون، بەدوو دیوی جیاواز تورکیا ڕۆڵ دەگێڕێت لەلایەک بۆ بەرژەوەندیەکانی خۆی و ستراتیجیەتی ناوچەکە هاوپەیمان و دۆستی کوردە، لەلایەکی تر وەک دوژمنێکی سەرسەختی خۆی دەڕوانێتە کورد بەتایبەتی لەگەڵ ئەو پارچە کوردستانیانە کە هیشتان لەژێر چەپۆکی دوژمناندان، ئەو ڕۆڵەی تورکیا دەگڕێت بۆ بەدەستهێنانی متمانەی خۆیەتی بۆ ئەوەی بەردەوام باڵادەست بێت لەناوچەکەدا، لەلایەکی تر ئەو پارچە کوردستانەی کە ئازادی تیادا بەرقڕاڕە دەیەوێت ئەو ئازادیە نەهێڵێت و بەجۆرێک سیاسەت لەگەڵ ئەو بەشە دەکات وەک بڵێین داوابکات ئێمە خاوەنی ئەو خاکەین و پێویستە بگەڕێنینەوە، چەواشەکاری و دوژمنایەتی ئەو دەوڵەتە لە زۆر ڕووی ژیانەوە پێوە دیارە کە نایەوێت کورد سەرکەوت و بێت و ڕۆڵێکی کاریگەری هەبێت لەناوچەکە، قۆرغ کردن و کوشتنی کورد بەدەستی تورکەکان لەکۆنەوە تاکو ئیستا بەردەوامی هەیە و دەستیش هەڵناگرێت، ئامانجی تورکی داگیرکەر بۆ سڕینەوەی نفوسی کوردە ئەمەش بۆتە ئەستەم بۆ ئەو دەوڵەتە کەبتوانێت ئاو کارە بەئەنجام بگەیێنێت، هندێ لایەنی کوردیش بۆ سەرخستنی ئەو دەوڵەتە ڕۆڵ دەگێڕن ئەمەش بەجۆرێک دەردەکەوێت کە نایانەوێت سیاسەتی دەوڵەتی تورکیا لەناوچەکە کۆتایی پێ بێت و ببێتە تێکچونی ڕۆڵی راستەقینەی ئەوانیش، لەکۆتایی لێکەوتەکان دەردەکەون کەبەزەرەری کورد تەواو دەبێت و تورکیا وەک دوڵەتێکی دژە کورد ڕۆڵی دەردەکەوێت، کورد لەسەرەتای دەرکەوتنی ناتفاق بووە لەنێوماڵی خۆی ئەمەش دەرفەتی بۆ بێگانە ڕەخساندوە باڵادەست بێت و ترسی نەبێت لەهەبوون و گەورەبوونی کورد لەناوچەکە، یەک هەڵوێستی بۆ کورد دەسپێکی سەرکەوتنێکی مێژووی دەبێت و زیاتر ڕێگای ئازادی فراهم دەبێت و حسابێکی جدی دەکرێت بۆ کورد و دژایەتیەکان کەمتر دەبنەوە.