کتێبی تایبەت هەر بەڕاست تایبەتە.. یووسف ئیسماعیل

زۆرن ئەو کتێبانەی کە کۆمەڵێک وتە و دەقی زێڕین وەردەگێڕن و لەکتێبێکدا کۆی دەکەنەوە، بەڵام هەندێک جار وەرگێڕ تووشی کۆمەڵێک گرفت دەبێت کە لێی بێ ئاگایە. کاتێک خوێنەر لەگەڵ دەقەکان بەرەو ڕوو دەبێت تووشی کێشەی تێنەگەیشتن یاخوت هەست بەوە دەکات دەقێکی کامل و واتادار نییە، بەم شێوەیە نووسەر دوای چاپ دەکەوێتە گوومانەوە.
کتێبی تایبەت کە لە دیزاینێکی جوانی تایبەت نەخشێنراوە و بە دوو سەت و پەنجا لاپەڕە کەوتۆتە دەستی خوێنەران و خۆشەویستانی ئەدەب. لێرەدا نووسەر زانا خەلیل کە وەرگێڕانیکی تێل و تەسلی بۆ کردووە و هیچ دەقێکی لە وەرگێڕانی تەواو بێ بەش نەکردووە، و دیزاینی ناوەوەی کتێبەکەی پڕ بە پیستی دەقە زێڕینەکان داندراوە، کە پێکهاتووە لە بیست (٢٠) بەشی دەقی ئاڵتوونی کەسە ڕۆشنبیر و هونەرمەندو فەیلەسوف و نووسەری بەناوبانگی جیهانی، نموونە: ئەڵمانی ، فەڕەنسی ، یۆنانی ، ئەمەریکی ، ئێرلەندی ،سکۆتلەندی … هتد.. هەرە بەش تایبەتمەندی و بواری جیا جیا لە خۆ دەگرێت.
وەڕگێر تەواو کتێبەکەی ئامادەی دەستی خوێنەران کردووە. لە هەر بەشێکدا ناو و وێنەی کەسی و ڕێکەوتی لەدایکبوون و مردنی فەیلەسوف و بیرمەندەکەی تێدا باسکردووە، ورد بوونەوەی لەم کتێبە دەتوانن زۆر شت بەدی بکەن چونکە هەر دەقێک کە لەم ژیانە پێویسە بیزانین و سەرنجی بخەینە سەر کە زۆر وشەی مانادار پێکدەهێنێت.
لە کتێبی تایبەتدا وەرگێر لە پێشەکیەکەی دا بەرچاو ڕوونی دەدات بۆ خوێنەرانی و پاڵیان دەتێتە نێو دونیایەکی جیاواز کە لەبەردەم وتە بەنرخەکان بگەن و لە ژیانی ئێستادا بەرجەستەی بکەن.

هەندێک لە دەقەکانی کتێبی تایبەتدا….

• خەم لە کەسێک مەخۆ کە لە ناکاو
لەگەڵت دەگۆڕێ
لەوانەیە وازی لە نواندن هێنابێ و
گەڕابێتەوە سەر کەسایەتی حەقیقی خۆی.

• بەدەنگێکی نزم چاکە بکە
بەیانی کارەکەت بە دەنگی بەرز قسە دەکات.

• خۆشەویستی وەک قاوە وایە؛
ئەگەر زیادەڕۆیی بکەی لە خواردنەوەی ناهێڵێ بخەوی…..

• زەردەخەنە وشەیەکە
سەرەتاکەی باوکە و کۆتاییەکەشی دایک..

• هاوکاریم مەکە،
بەڵام ئازاریشم مەدە.
ڕقت لێم بێتەوە،
بەڵام وا هەڵسوکەوت مەکە
کە خۆشتدەوێم.
خۆشحاڵم مەکە،
بەڵام خۆشحاڵیشم لێـتێکـمەدە.

لەکتێبی تایبەت دا هەزارەها وتەی جوان و داڕێژراوی تێدایە کە هەموو ژانەرێک لە خۆیدا دەگرێت، تایبەت، تایبتە بە وتەی جوان و سەرسامکەر کە هەمیشە ئارەزووی ئەوەمان کردووە چۆن دەقە گرینگەکانی ئەم فەیلەسووف و زانایانە بەدەست بهێنن، لێرەدا هەمووی کۆکراوەتەوە و لەبەردەستی خوێنەردا ئامادەیە. کتێبی تایبەت لە وەشانی دەزگای کولتوورە و چاپی یەکەمی لە ساڵی ٢٠٢٢ دەرچووە لە چاپخانەی تاران.

• سەرچاوە لە کتێبی تایبەتەوە.




درۆی دروشم.. ئه‌گه‌ر خوا ڕه‌زاقه،‌ ئه‌ی بۆ هه‌ژاری هه‌یه‌؟.. به‌ختیار محه‌مه‌د

گه‌وره‌ترین درۆی دروشمی ئایینه‌كان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ده‌ڵێ خوا ڕازیقه‌ (ڕسقده‌ره‌). وه‌ك ده‌زانین، له‌ سه‌رانسه‌ری دنیادا ملیۆنان مرۆڤ له‌ برسان ده‌مرن، كه‌چی خوا ڕسقیان نادا و تێریان ناكا (خۆ ئه‌وان كاریش ده‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر كار هه‌بێ). هه‌ر مرۆڤ نا، به‌ڵكو زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری ئاژه‌ڵه‌ بێلانه‌كانی وه‌ك سه‌گ و پشیله‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌دا‌ برسین و هیچ نییه‌ بیخۆن و خوا ڕسق و ڕۆزیان نادا… كه‌واته‌ ئه‌و درۆیه‌ چییه‌، كه‌ ده‌ڵێ خوا ڕه‌زاقه‌؟

ڕاستییه‌كه‌ی، ئه‌گه‌ر مرۆڤ ئه‌و ڕسق و ڕۆزییه‌ زۆره‌ی له‌سه‌ر ئه‌م گۆی زه‌وییه‌ هه‌یه‌ به‌ دادپه‌روه‌ری دابه‌شی نه‌كا، ئه‌وا هه‌رگیز خوا ڕسقی كه‌س نادا (واته‌ ئه‌و هیچ ده‌خلی به‌م مه‌وزوعه‌وه‌ نییه‌).

له‌ قورئانیشدا له‌م باره‌یه‌وه‌ هاتووه‌ ده‌ڵێ: ((أن الله‌ هو الرزاق ذو القوة المتین)) (الذاریات: 56)؛ یان ده‌ڵێ: ((الله‌ خیر الرازقین)) (الجمعة: 11)؛ یانیش له‌ ئایه‌تێكی دیكه‌دا ده‌ڵێ: ((و ارزقنا و انت خیر الرازقین)) (المائدة: 114). له‌ ئینجیلی مه‌تی ئیسحاحی (6) ئایه‌تی (25) و (26) یشدا هاتووه‌ ده‌ڵێ: ((له‌به‌ر ئه‌وه‌ پێتان ده‌ڵێم: بایه‌خ به‌ بژێویتان مه‌ده‌ن له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی چی ده‌خۆن و چی ده‌خۆنه‌وه‌ و له‌شیشتان چ جل و به‌رگێك ده‌پۆشێ. ئایا ژیان له‌وه‌ زیاتر نییه‌، كه‌ ته‌نها خۆراك بێ و له‌شیش له‌وه‌ زیاتر نییه‌، كه‌ ته‌نها جلپۆشین بێ؟ له‌ باڵنده‌ی ئاسمان بنۆڕن! ئه‌و نه گه‌نم ده‌چێنێ و نه‌ ده‌یدوورێته‌وه‌ و نه‌ له‌ سایلۆش عه‌نباری ده‌كا، به‌ڵام باوكی ئاسمانییمان رسقی ده‌دا. ئایا ئێوه‌ زۆر له‌و باشتر نین؟))… ئه‌م ئایه‌تانه‌ هیچیان له‌ واقیعی برسیه‌تی ملیۆنان مرۆڤ و گیانله‌به‌ر كه‌م نه‌كردووه‌ته‌وه‌ و كه‌سیان له‌ڕووی جه‌سته‌وه‌ تێر و پڕ نه‌كردووه‌… گه‌لۆ، خۆ من ئه‌وه‌ش ده‌زانم، كه‌ ئه‌م گوته‌ و دروشمه‌ ئایینییانه‌ بۆ ڕۆح (ڕۆحی ئیماندار) سوودبه‌خشن و ئارامی و شادی و وره‌به‌رزیی به‌ ڕۆح ده‌به‌خشن، به‌ڵام ناكرێ له‌سه‌ر بنه‌مای واقیع و لۆژیك باسی ڕاستییه‌كان نه‌كه‌ین، ئه‌و ڕاستییانه‌ی، كه‌ یه‌قینی ئیمان تووشی شۆك ده‌كه‌ن. هه‌ربۆیه‌شه‌ ڕاستی و زانین، كه‌ سه‌رچاوه‌ی گومانن له‌ هه‌موو شتێك، ته‌نانه‌ت گومان له‌ ڕاستی و زانین خۆشیان، مایه‌ی نیگه‌رانی و دڵه‌ڕاوكێن. ئیمان بۆیه‌ خۆشه‌، چونكه‌ یه‌قینی تێدایه‌: یه‌قینی بێ پرسیار و بێ گومان؛ به‌ڵام بێ ئیمانی و ئیلحاد بۆیه‌ ناخۆشن، چونكه‌ پڕن له‌ گومان و له‌ پرسیار: گومان و پرسیاری عه‌قڵانی له‌ هه‌موو یه‌قینه‌كان. ئا لێره‌وه‌ عه‌قڵ تا پرسیار و گومان نه‌كا، كه‌واته‌ عه‌قڵێكی ئازاد نییه‌. ئا لێره‌شه‌وه‌یه‌، كه‌ عه‌قڵ له‌گه‌ڵ ئایین ده‌كه‌وێته‌ ملانێ و ناكۆكییه‌وه‌: ئایین ئیمان و یه‌قینی ده‌وێ، به‌ڵام عه‌قڵ پرسیار و گومانی ده‌وێ؛ ئایین وه‌همه‌كان ده‌كاته‌ ڕاستی، به‌ڵام عه‌قڵ ده‌یه‌وێ ئه‌م وه‌همانه‌ تێك بشكێنێ. ئه‌و كاته‌شی،‌ كه‌ عه‌قڵ یه‌قینی دین و ئیمان به‌جێ دێڵێ، ئا ئه‌و كاته‌ عه‌قڵ دووچاری خه‌مۆكی و دڵه‌ڕاوكێ ده‌بێ، به‌ڵام خه‌مۆكی و دڵه‌ڕاوكێیه‌ك، كه خاوه‌نی پرۆژه‌ی پرسیاره‌ و ‌به‌ دوای زانین و مه‌عریفه‌دا عه‌بداڵ و وێڵه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د




كاروباری وشه‌.. نه‌ژاد عزیز سورمێ

وا پێده‌چێ‮ -كاروباری‮ ‬وشه‌- ‬له‌ناو هه‌راو ژاوه‌ژاوی‮ ‬كاروباره‌كانی‮ ‬تردا خه‌ریكه‌ ون ده‌بێ‮ .. هه‌نووكه ‌و هه‌نووكه‌یی‮ ‬و حاڵی‮ ‬حازر و‮ – ‬من خۆم و ئه‌وانیتر بۆ دۆزه‌خ- ‬له‌ بارودۆخێكی‮ ‬وه‌ك ئه‌مڕۆدا ــ بێجگه‌ له‌ كاتی‮ ‬پێویست ــ‮ ‬یا بۆ ته‌واوكردنی‮ ‬ویقاری‮ ‬ئه‌وانه‌ی‮ ‬به‌ كاروباری‮ ‬تره‌وه‌ خه‌ریكن ، وا ده‌رناكه‌وێ وشه‌ ئه‌و به‌ها و نرخه‌ی‮ لا ‬مابێ پێویسته‌ هه‌یبێ‮ ‬یا به‌لانی‮ ‬كه‌مه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ی‮ ‬ ئه‌وانه‌ تێی‮ ‬ده‌گه‌ن به‌كاروباری‮ ‬وشه‌وه‌ خه‌ریكن‮.. ‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

  • بازاڕ و پیشانگاكانی كتێب له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دواییدا به‌ده‌ر له‌ هه‌ندێ هۆكاری بابه‌تیی دیكه‌ ئه‌وه‌یان یه‌كلایی كردووه‌ته‌وه‌ -‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
    ‮ ‬جێی‮ ‬سه‌رنج‌ له‌وه‌دایه‌ ئه‌وانه‌ی‮ ‬كاروباری‮ ‬وشه‌ هه‌ڵده‌سووڕێنن له‌هه‌ر بوارێكیدا بێ به‌تایبه‌تیش له‌ كۆمه‌ڵگه‌ و ناوه‌ندی‮ ‬وه‌ك هی‮ ‬خۆمان هه‌میشه‌ كاوبا – وهم – ێكیان كردووه‌ به‌ قیبله‌نووما گوایه‌ ده‌خوێندرێنه‌وه ‌،‮ ‬كه‌ له‌ هه‌قیقه‌تیشدا ئه‌مه‌ له‌ كاوبا و تراویلكه‌ زیاتر نییه‌‮ …‬ ‬سه‌یرایه‌تی (پارادۆكس)ـه‌كه‌‌یش له‌وه‌دایه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌یش مێژوو بۆمان ده‌گێڕێته‌وه‌ ‌ وشه‌ زۆرجار نانی‮ ‬پێ بڕاوه‌ و سه‌ری‮ ‬پێ چووه‌ته‌ قوڕ و ماڵی‮ ‬پێ وێران بووه‌‮.. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
    سه‌نگدڵیی‮ ‬ئه‌م ڕۆژگاره‌ له‌وه‌دایه‌ سپی و ڕه‌ش و بۆری تێكه‌ڵ كردووه‌ ،‮ ‬ئاكام وشه‌ی‮ ‬زه‌نگئامێز وه‌ك ده‌بینی‮ ‬ده‌سلایه‌ز و بێده‌ره‌تان و كه‌وتووه‌ته‌ ‌په‌راوێزانه‌وه‌‌‮.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
    ئینجا ئه‌وه‌ من لێی حاڵیم ،‮ ‬تۆیش و ئه‌وانیش ده‌یزانن كه‌ ده‌خوازێ حسابێك بۆ ئه‌و بێ حسابیه‌ بكرێ‮..‬. ‬به‌ڵام قسه‌كه‌ لێره‌دایه‌ كاممان بیكه‌ین و چۆن و له‌ چ هه‌ل و مه‌رجێك و كامه‌ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬كاودان دا .‬‬‬‬‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
    تۆ بڵێی – وشه‌ – ئه‌وه‌نده‌ نه‌هێنێ ؟

‬‬‬‬‬




بۆ بێدەنگی لە کەیسی عەلی سیاسی کراوە؟.. عوسمانی حاجی مارف

سه‌رله‌به‌یانی ڕۆژی سێشه‌ممه‌، ڕێكه‌وتی ٢٥ ی نیسانی ٢٠٢٣، هێزێكی چه‌كدار هه‌ڵیانكوتا‌وه‌تە سه‌ر ماڵی عه‌لی مه‌حمود و دەستبەسەریان کرد. تائێستا لە زینداندایەو هیچ زانیاریەک لەسەر چارەنوس و دادگایەکەی ئاشکرا نەکراوە‌. دوای چه‌ند كاتژمێرێكیش له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی هه‌واڵه‌كه‌ و ده‌ربڕینی ناڕه‌زایه‌تی له‌لایەن ڕۆژنامەنوسان و ئازادیخوازانەوە‌، وته‌بێژی ئاسایشی هه‌ولێر پاساوی بۆ زیندانیکردنەکەی بەوە ڕاگەیاند،‌ گوایه‌ عه‌لی مه‌حمود داڵده‌ی تاوانبارێکیداوه‌ و ئاسایشیش به‌و ’’تاوانه‌‘‘ ناوبراویان ده‌ستگیركردووه‌! لە هەمان کاتدا لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی فیدیۆیەکەوە کە ئاسایش ئامادەی کردوە، ووتە لە عەلی مەحمود وەرگیراوە کە دان بەوەدا دەنێت، کەسێکی داڵدەداوە!.
ئەم سیناریۆیە هەرچیەک و هەرچۆنێک بێت، دروست یا نادروست، ئەوە دەگەیەنێت کە تۆمەتبارکردنی عەلی مەحمود بە تاوانێکی لەو چەشنە، مانای ئەوە نیە، کە تا ئێستا هیچ هەواڵێک دەربارەی زیندانیکردن و لێکۆڵینەوەو ووتە وەرگرتنی و ئاکامی دادگایکردنی نەزانین و نابێت ئاگادرنەبین، بۆچی ئەم کەیسە دەبێت وەها شاراوەو نهێنی بێت؟، بۆ فەرامۆش کراوەو بێدەنگی لێکراوە؟، بەتایبەتی ڕەخنەو ناڕەزایەتیەکی بەرفراون لە بەرامبەر ئەم کەیسە دەنگدانەوەی هەیە، کەمپینی ئازادکردنی عەلی سیاسی بۆتە خواستێکی جدی و دڵسۆزانەی ئازادی خوازن.
دەبوایە ئاسایش و دادگا لەلایەک زۆر شەفافانەو ئاشکرا مامەڵەی ئەم کەیسە بکەن و بەردەوام ڕای گشتی ئاگادارکەنەوە، لەلایەکی ترەوە هێچ پێویست بەوە ناکات کە عەلی لەسەر تۆمەتێکی لەم چەشنە دەستبەسەربێت و لە زینداندا ڕایگرن، پێم وایە تەواوی ئازادیخوازان گەرەنتی ئەوە ئەدەن کە هەرکات پێویست کات عەلی مەحمود لەبەردەم دادگادا ئامادە دەبێت.
بۆیە جۆری مامەڵەی ئاسایشی پارتی لە هەولێر، لەسەر ئەم کەیسە تەواوی ئازادیخوازان دەخاتە سەر پێداگری ئەوەی کە ئەم کەیسە ئەشێ سیناریۆیەکی دروستکراوبێت، لەلایەکی تریشەوە مەسەلەکە بە سیاسی کراوە، گەر تاوانێکیش رویدابێت.
لە هەر حاڵەتێکدا، ئەوە خواستی ڕای گشتی ئازادی خوازانە کە داوای ئازادکردنی دەستبەجێی عەلی مەحمود دەکەن. واتە پێویستە ئاسایش و دادگای هەولێرو بەرپرسانی پارتی بە جدی بەدەنگ ئەم خواستەوە بێن، پێویستە دەستبەجێ عەلی ئازادکەن، لە هەمان کاتدا وردەکاریەکانی بەدواداچون و لێکۆڵینەوە لەم کەیسە، ڕۆژانە بە ئاشکرا ڕابگەیەنن و ڕای گشتی ئاگادار کەن، نەکردنی ئەم کارە نابەرپرسیاریەتیەکی نائینسانی و بێڕێزیەکی زۆر نابەجێ و ئاشکرای ئاسایش و حکومەت و بەرپرسانی پارتی و دادگای هەولێر دەگەیەنێت، کە بەرامبەر ئازادیخوازانی کوردستان پیادەی دەکەن.
ئازادی بۆ عەلی مەحمود




پێگەی ڕێکخراوە کرێکارییەکان، پێشهاتەکان ساڵی ١٤٠١ پێگەی ڕێکخراوە کرێکارییەکان، داواکاری و خۆڕاگرییان – جەعفەر عەزیمزادە

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

١٣ی ئۆردیبەهێشت ١٤٠٢
ئەم دیمانەیە لە ماڵپەڕی فاسی هەواڵی ڕۆژ وەرگیراوە

ئەم جاڕنامە و بیرۆکانە کە بۆ تێپەڕاندنی بارودۆخی ئێستای وڵات پێشنیار دەکرێن بنەمایەکی ماددییان هەیە. جا چ ئەو بیرۆکانەی کە لەگەڵ گواستنەوەی ناشۆڕشگێڕانەدا دەگونجێن، یان ئەو بیرۆکانەی لەسەر بنەمای ڕاپەڕین و شۆڕش خۆیان پێناسە دەکەن، یان ئەو جاڕنامە و بیرۆکانەی کە ژیان و مانەوەی خۆیان لە گۆڕەپانی پێشهاتە سیاسییەکانی وڵات و دەستگرتن بە دەسەڵاتدا دەبیننەوە ، لە بەندو بەست کردن لەگەڵ تاڵانچی و تاوانبارانی نێودەوڵەتی. بنەمای ماددی هەموو ئەمانە، سیمرغی پێشهاتێکی گەورەیە کە بەسەر کایەی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئێراندا دەفڕێ و چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکان و هێزە سیاسییەکانی کۆکردۆتەوە بۆ ئەوەی داهاتووی وڵات لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە چینایەتییەکانیان دابڕێژن.
ئێران فەردا: جەعفەر عەزیم زادە، کرێکاری خانەنشین و سکرتێری یەکیەتیی ئازادی کرێکارانی ئێران، یەکێک لە و خەبات کارە ماندوونەناسانەی کۆمەڵگەی کرێکاریی ئێرانە. ئەزموونی کارکردنی لە کارگە و پڕۆژەی پیشەسازی جۆراوجۆردا هەیە. جگە لەوەش وەک کرێکارێکی خەمخۆر و پابەند هەنگاوی کاریگەرانەی ناوە لە پێناو جێبەجێکردنی داواکاری کرێکاران. عەزیم زادە یەکێک لە دامەزرێنەرانی کۆمیتەی بەدواداچوون بۆ دروستکردنی ڕێکخراوی کرێکاری ئازاد و یەکێتی سەرتاسەری کرێکارانی دەرکراو و بێکار بوو کە دواتر ناوی گۆڕدرا بۆ یەکێتی ئازادی کرێکارانی ئێران. هه روه ها ئه زموونی چه ند ده یه ی چالاکییه کانی له شێوه ی چالاکی جۆراو جۆر له گه ڵ کرێکاران و ئه و که سانه ی هۆگر و خه مخۆری چینی کرێکاری ئێران به شداری کردووه . جگە لەوەش ساڵانێکی زۆرە لە مانگرتنە جۆراوجۆرەکاندا چالاکانە لە جێبەجێکردنی داواکارییەکانی کۆمەڵگەی کرێکاریدا بەشدار بووە و بەهۆی ئەمەوە چەندین جار تامی گرتن و زیندانی کردووە. بەڵام هەمیشە پێداگری لەسەر بیروباوەڕی خۆی کردووە و بە ئیرادەیەکی پتەوە دەنگی کرێکاران بووە و لەسەر مافەکانیان قسەی کردووە و بەردەوامە.
وەک هەڵسوڕاوێکی کرێکاری هەڵسەنگاندنت بۆ پێشهاتەکانی ساڵی ڕابردوو چییە و چ دیدگایەکی کورتخایەن یان درێژخایەن بۆ داهاتوو پێشبینی دەکەیت؟
ئەو پێشهاتانەی لە مانگی شەهریوەی ساڵی ڕابردوو لە ئێران دەستیان پێکردووە و تا ئێستاش زیندوو و دینامیکین، پێشهاتە سەر ڕاستە سیاسییەکانن کە حکومەتیان لە هەموو لایەنەکانی بوونی خۆیدا گەیاندووەتە ئاستەنگێکی یەکلاکەرەوە. بە بڕوای من ئەم دوایین شەڕەی کۆمار و خەڵکی ئێران دەگەڕێتەوە بۆ تەواوی هەلومەرجی ئابووری، سیاسی و کۆمەڵایەتی زاڵە بەسەر وڵاتدا.
سەرەڕای ئەوەی کە ڕاپەڕینی نەتەوەیی هەشت مانگی ڕابردوو بۆ ماوەی دوو سێ مانگ گەرمی سەرەتایی خۆی لەدەستداوە، بەڵام ئەو هەلومەرجەی کە لە دوای ئەم ڕاپەڕینەوە لە وڵاتدا پەرەی سەندووە ناتوانرێت بگەڕێندرێتەوە بۆ ساڵی ١٤٠١. بەو هۆکارە سادەیەی کە هەموو ئەو هۆکارانەی کە بوونە هۆی سەرهەڵدانی مانگی شەهریوەر و پێش ئەوەش بووە هۆی سەرهەڵدانی ٧٨ و ٨٨ و ٩٦ و ٩٨ نەک هەر لە شوێنی خۆیان ماونەتەوە بەڵکو چڕتر بوونەتەوە.
کۆماری ئیسلامی تەواوی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی خۆی وەک حکومەت بە شێوەیەکی بێ وێنە لەدەست داوە. دەبینیت لە کاتی قسەکردن لەسەر حکومەتێک، پێش هەموو شتێک سەرنجی گشتی بەرو لای هێزی سێ یانە و ئۆرگانی سەربازی و ئەم شتانە دەکات، لە کاتێکدا حکومەتێکی تەقلیدی پێکدێت لە پێکهاتەیەکی ئابووری و پەیوەندی کۆمەڵایەتی کە حکومەت هاتۆتە ئاراوە، دەسەڵاتی سیاسیی ئەم پێکهاتانە و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی لەسەر بنیات نراوە. بە واتایەکی تر، هەموو حکومەتێکی ئاسایی لە هەموو قۆناغێکی مێژووییدا، لانیکەم لە پەیوەندییەکی ئۆرگانیکی ڕێژەییدایە لەگەڵ پێکهاتەی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسیەکانی ئەو کۆمەڵگایەی کە تێیدا حوکم دەکات. کۆماری ئیسلامی ساڵانێکی زۆرە پێکهاتەیەکی وای تێدا نییە و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش تا ئێستا بە سەرکوت و خنکاندن ماوەتەوە. ئایا شێوازی ئێستای کۆماری ئیسلامی بۆ درێژەدان و چڕکردنەوەی سەرکوت و خنکاندن دەتوانێت تەنانەت بۆ ماوەی مامناوەندیش بیپارێزێت؟ بە بڕوای من وەڵامی ئەم پرسیارە نەرێنییە، چونکە کۆماری ئیسلامی بە هۆی ئەو قەیرانە کەڵەکەبووە ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسییەی کە لە دوای ڕووخانی دەسەڵاتی پاشایەتییەوە هەڵیگرتووە، هێندە ئیفلیج بووە کە تەنانەت توانای بەڕێوەبردنی کارگەیەکیشی نییە بەبێ قەیرانی نیە، لە لایەکی دیکەوە بارودۆخی ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی-فەرهەنگی ٤٥ ساڵی ڕابردوو وەک دایکێک تۆوی گەشەسەندووی شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی گەورەی پەروەردە کردووە.
وەک دەرەنجامێک، لە وەڵامی پرسیارەکەتدا، دەبێ بڵێم کە ئێران لە پرۆسەی شۆڕشێکی گەورەی کۆمەڵایەتیدایە و سەرهەڵدانی هەشت مانگی ڕابردووش نوکی شاخی سەهۆڵینی ئەم شۆڕشەیە، کە نیشانەی گۆڕانکاری بنەڕەتی و مەزنی مێژوویی دەبێت لە ئێراندا. بە بڕوای من ئەم شۆڕشە دەبێتە سەرەتای لاپەڕەیەکی نوێی مێژوویی لە ئێراندا، کە لێکچوونێکی بەرچاوی لەگەڵ قۆناغەکانی ڕابردوو و ئێستادا نابێت و سروشتییە کە لە چوارچێوەی گۆڕانکارییەکی وەها گەورەدا، زۆرێک لە کلتور و سیاسەتە هزرییە نەریتیەکان و تێکۆشانەکانی هەتا ئێستاش پەراوێز دەخرێن.و لەگەڵ مەیداندار بوون و کاریگەرییە قووڵەکانی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییە گەورەکان لە ئێراندا، کە هەرگیز بەو ڕادەیە لە گەشەکردن و پێگەیشتن و فراوانبووندا نەبوون، نە لە سەردەمی شۆڕشی ١٣٥٧ و نە پێش ئەوە، بەهرەمەندی نەریتە سیاسیی-خەباتکارانە و بۆچون و بیرکردنەوە ڕێکخراوەی نوێ و پێکدێن،
ئەمانە کەمترین پێکهاتەکانی ڕەوتی پێشهاتە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئێرانن.
پێگەی ڕێکخراوە کرێکارییەکان لە پێشهاتەکانی ئەم دواییەی ئێراندا چۆن هەڵدەسەنگێنن؟ ئایا سەرکەوتوو بوون لە گەیشتن بە ئامانج و داخوازییەکانی چینی کرێکاردا؟
کاریگه ڕییه کانی هه ڕ دامه زراوه و ڕێکخراوێکی کرێکاری له ئێران به پێی کاریگه ری ڕاسته وخۆیان له سه ر بارودۆخی کار و بارودۆخی ژیانی چینی کرێکار حوکم نادرێت. ئەمە ئێرانە و لە ئەنجامی سەرکوت و خنکاندن و قەدەغەکردنی زۆرەملێی بوونی ڕێکخراوە سەربەخۆ کرێکاریەکان، هیچ ڕێکخراوێکی سەربەخۆ نەیتوانیوە بە شێوەیەکی ئاسایی، وەک خۆی، بچێتە ناو میتابۆلیزمی بارودۆخی کارکردن و ژیانی کرێکاران لە ناوچەکانی تری جیهان بوونی هەیە. به ڵام له هەر شوێنێک ئه و ڕێکخراوانه له نێو کرێکاراندا کاریگەرییان هەبووبێت و توانیویانه له نزیکەوه له مانگرتنەکانی کرێکاریدا ئاماده بن، ڕۆڵێکی گرنگیان هه بووه له گه یشتن به خواسته کانیان. بە تایبەت لە پێوەندی لەگەڵ کەمترین حەقدەست و بابەتەکانی وەک گرێبەستی کاتی کە لە سەرەتای نەوەدەکاندا هەڵمەتی گرنگ و گەورەیان دەستپێکرد و بە شێوەیەکی کاریگەر بووە هۆی ئەوەی کە ئەو بابەتانە بە تێپەڕبوونی کات ببنە ناوەندی قورسایی داواکاری کرێکاران. هۆشیارکردنەوەی خەڵک سەبارەت بە مافی کرێکاران بۆ دامەزراندنی ڕێکخراوی سەربەخۆی کرێکاری و ئاشکراکردنی سیاسەتی دژە کرێکاری ماڵ (خانە)ی کرێکار بابەتێکی دیکەی سەرەکی و گرنگ بوون کە ئەو ڕێکخراوانە سەرکەوتوو بوون لە بڵاوکردنەوەی لە نێو کرێکاراندا.
بەڵام هێشتا ناتوانرێت بگوترێ ئەم ڕێکخراوانە توانیویانە هێرشی حکومەت و خاوەنکارەکان بۆ سەر بارودۆخی کار و ژیانی کرێکاران ڕابگرن. نەک هەر نەیانتوانیوە بوەستێنن، بەڵکو سەرەڕای ئەو خەبات و ململانێی ڕۆژانە کە هەم ئەم ڕێکخراوانە و هەم کرێکاران لە ناوەندە جۆراوجۆرەکانی بەرهەمهێناندا کردوویانە و ئەو تێچووە قورسانەی کە بۆیان داوە، کۆماری ئیسلامی سەرکەوتوو بووە لە کۆتاییهێنان بەو هەلومەرجە دۆزەخییەی کە ئەمڕۆ ، دەیبینین بەسەر چینی کرێکاردا دەسەپێنێت.
هەر لەبەر ئەم هۆکارە، پێموایە ڕۆڵی ئەم ڕێکخراوانە لە میتابۆلیزمی چینی کرێکاردا دەبێ بە شێوەیەکی سەرەکی لە کاریگەرییە کۆمەڵایەتی و مێژووییەکانیاندا هەڵسەنگێندرێت. لەم ڕوانگەیەوە دەبێ بڵێم ئەم کاریگەرییانە زۆر قووڵ و گەورە بوون. لە ئەنجامی بوونی ئەو ڕێکخراوانە و کۆمەڵێک سەرکردەی کرێکاری لە شوێنی کار و هەروەها ڕێکخراوە چەپەکان، لە پڕۆسەیەکی بیست ساڵەدا لە سەرەتای هەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە، کە مانگرتن جگە لە قەدەغەکردن بە حەرام دادەنرا، ئێران بوو بە پایتەختی… مانگرتنی کرێکاران لەسەر ئاستی جیهانی.بۆتە و چینی کرێکار گەیشتووەتە پێگەیشتنێکی وا لە ڕەهەندێکی جەماوەریدا کە بەڕای من وەک هێزێکی کۆمەڵایەتی زەبەلاح و لە خوارەوە و بە ئاگادارییەوە و ڕێکخراوە لە پێشهاتەکانی ئێستادا بۆ یەکەمجار لە مێژووی… ئێران لە داڕشتنی داهاتووی سیاسی وڵات ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە دەگێڕێت. ئەمەش بە مانای نکۆڵیکردن یان کەمکردنەوەی ڕۆڵی کرێکاران لە شۆڕشی ١٣٥٧ یان دەیان ساڵ پێش ئەوە نییە. بەڵکو ئەم خاڵە “بۆ یەکەمجار” لەو ڕوانگەیەوە بەکاردەهێنم کە لە سەردەمی شۆڕشی ١٣٥٧ یان قۆناغەکانی پێش ئەودا، ئێمە شاهیدی بزووتنەوەیەکی گەورەی داواکاری کرێکاری نەبووین کە شۆڕشێکی وەک شۆڕشی ١٣٥٧ شێوەی خۆی لەسەر شانەکانی خۆی وەربگرێت. بەڵکو هەر ئەم پارت و ڕێکخراوە سیاسیانە بوون کە لە ئەنجامی کاریگەرییە جیهانییەکانی شۆڕشی ئۆکتۆبەر و لەسەر بنەمای پێکهاتن و گەشەی سەرەتایی چینی کرێکار، ئایدیالی کرێکارییان بەدوادا هێنا. لە ڕاستیدا تەنانەت ئەوە نەبووە کە ئەو حیزب و ڕێکخراوانە لەسەر شانی بوونی بزووتنەوەیەکی کرێکاری گەورە و کۆمەڵایەتی پێک هاتبن. بەڵام ئێستا دۆخەکە زۆر جیاوازە و چینی کرێکاری ئێران چینێکی کۆمەڵایەتی گەورەیە کە لەسەر بنەمای پێگەی خۆی لە بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و دزەکردنی پەیوەندییەکانی لە پەیکەری ژیانی کۆمەڵایەتی و ئابووری-سیاسی کۆمەڵگادا دامەزراوە و لەوەش گرنگتر، سەرهەڵدان و بابەتیکردنی ململانێکان لە چەند دەیەی ڕابردوودا بزووتنەوەی چینایەتی بووەتە بزووتنەوەیەکی هێندە گەورە کە دەتوانێت بە شێوەیەکی هۆشیارانە و ڕێکخراو ڕۆڵێکی مێژوویی لە پێشهاتە سیاسییەکانی ئێستا و داهاتووی وڵاتدا بگێڕێت.
چۆن دەتوانرێت لەو ژینگە مەترسیدارەی ئەمڕۆدا خۆڕاگری ڕێکخراوە پیشەییە-مەدەنییەکان زیاد بکرێت؟ ئایا ڕێکخراوە کرێکارییەکان پلانێکیان بەم ئاراستەیە هەیە؟
سەیرکەن بە هۆی دۆخی پشێوی سیاسی وڵات و لانیکەم لەم بارودۆخەی ئێستادا ناتوانرێت وەشانێکی پراکتیکی و گشتی بخرێتە سەر مێز بۆ خۆڕاگری سەندیکاکان و ڕێکخراوە مەدەنییەکان. ئەم ڕێکخراوانە لە سەرەتای دامەزراندنیانەوە تووشی توندترین و ئیفلیجکەرترین هێرشی حکومەت و دامودەزگا ئەمنیەکانی بوون، لەگەڵ ئەوەشدا وەک بینیمان نەک هەر تا ئەمڕۆ بەرگەیان گرتووە، بەڵکو ڕۆڵێکی گرنگیان هەبووە لە شکاندنی بەربەستی سەرکوتکردن و خنکاندن. لە ڕاستیدا بەو پێیەی ئەم ڕێکخراوانە لە بنەوە لەسەر بنەمای هەلومەرجی بابەتیی هەبوو و پێویستی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و سیاسی لە قۆناغی ئێستای وڵاتدا پێکهاتبوون، تەنانەت بە درێژەی هەلومەرجی ئێستاش، بە بڕوای من ناتوانرێت سەرکوت بکرێن یان لەناوببرێن یان تێکبشکێنرێن. هەرچەندە لە هەندێک کاتدا هەوراز و نشێو هەبووە وەک تا ئێستا و ئەگەر دۆخی ئێستا بەردەوام بێت، هەمان شت دەبێت.
بەم مانایە دەبێ بڵێم باشترە باس لە چۆنیەتی و پڕۆسەی بەرەوپێشبردن و سەرفرازی یان نەبوونی پێشخستنی و سەرفرازی و پێکهێنانی بەرفراوانی دامەزراوەی یەکێتی، مەدەنی و سیاسی لە ئێراندا، بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخی سیاسی وڵات بکرێت. بەڕای من ئەو ڕاپەڕینە سەرتاسەرییەی کە لە مانگی ئەیلولی مانگی ڕابردوو دەستی پێکرد، بەو پێیەی حکومەت سەرکەوتوو نەبووە لە سەرکوتکردنی تەواوەتی ئەم ڕاپەڕینە و گەڕاندنەوەی بارودۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسی وڵات بۆ ڕۆتینی پێشوو و لە لایەکی تریشەوە بە ناسکترین شێوە قۆناغی ژیان. لە خۆیدایە و چیتر توانای کۆنترۆڵکردنی تەنانەت بێ بایەخترین قەیرانە ئابووری و کۆمەڵایەتی-سیاسی و کولتوورییەکانی نییە، ئەم ڕاپەڕینە ناکوژێتەوە و ئەگەری ئەوە هەیە لە ماوەیەکی کورتدا زۆر زیاتر دەست پێبکات بەهێزتر لە پێشوو بێتەدەرەوە.
بە مانایەکی تر دەبێ بڵێم کە ئێمە لە دۆخێکی درێژخایەن و تەنانەت تاڕادەیەک بەردەوامدا نین بۆ ئەوەی چارەسەرێکی گشتی و ڕۆتینیمان هەبێت بۆ خۆڕاگری سەندیکاکان و ڕێکخراوە مەدەنییەکان لەم دۆخە مەترسیدارەی ئێستادا. سروشتییە کە لە ژێر هەلومەرجێکی وادا، هەموو ڕێکخراو و دامەزراوە و بازنەیەک، بە پێی ڕوونکردنەوە و شیکردنەوەی بارودۆخی سیاسی ئێستا، سیاسەتی خۆڕاگری و ڕۆڵگێڕانی لە چوارچێوەی پێشهاتەکانی ئێستادا هەبێت.
بێگومان پێویستە جەخت لەوە بکەمەوە کە بەو پێیەی لە ماوەی بیست ساڵی ڕابردوودا سەندیکای کرێکاری و ڕێکخراوە مەدەنییەکان لە بارودۆخێکی سەخت و دوو فاکتۆییدا پێکهێنراون و لە بنەڕەتدا بەهۆی سەرکوتی توندەوە نەیانتوانیوە ببنە سەندیکای کرێکاری و ڕێکخراوی مەدەنیی ئاسایی، لەگەڵ ڕەوتی پێشهاتەکانی ئێراندا.هەروەها گۆڕانکاری گەورەیان بەسەردا دێت و زۆربەیان ناتوانن لە چوارچێوەی پێشهاتەکانی ئێستا و هاوسەنگی هێزە سیاسییەکان کە بەردەوام دروست دەبن، هەروەک هەلومەرجی نوێ کە دروست دەبێت، لانیکەم بەو فۆرم و وێنەیەی کە تا ئێستا بوون. چەند لەو ڕێکخراوانە لە ماوەی ئەم قۆناغەدا و لە کۆتاییدا بوونیان لەدەست دەدەن و چەندی تریش سەرهەڵدەدەن و گەشە دەکەن شتێکە کە پێشهاتەکانی داهاتوو وەڵاممان دەدەنەوە.
به ڵام ئه وه ی ڕوونه له درێژه ی پێشهاته کانی ئێستا و به ڕه وپێشچوونی بزوتنەوەی شۆڕشگێڕانەی خەڵکدا ڕووبه ڕووی پێکهێنانی به ربڵاوی سه ندیکای کرێکاری ناوخۆیی و سەرتاسەری و ڕێکخراو و دامه زراوه مه ده نی و سیاسییه کان له سه ر بنه مای ئه و بزوتنه وه کۆمه ڵایه تییه گه وره یه ی له ئاماده بووندا ده بینه وه دیمەنی پێشهاتە سیاسییەکانی ئێران، ئەوە بوو کە کاریگەریی یەکلاکەرەوەیان لەسەر داڕشتنی پێکهاتە سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی وڵات دەبێت.
بەهۆی ئەم دۆخە ناسەقامگیرە و بیرۆکەی قەرەبوو نەکردنەوەی پێکهاتەی هەبوو، بیرۆکەی گواستنەوە لە کۆمەڵگادا پێشنیار کراوە. لەم دواییانەدا لەم پێوەندییەدا باسی جۆراوجۆر بە شێوەی جیاجیا خراوەتەڕوو. تەنانەت نوسخەی پێشکەش کراوە و جاڕنامە نووسراوە. شیکاری ئێوە بۆ ئەم پلانە و بیرۆکە و گفتوگۆ و ونوسخەکان و جاڕنامەکان چییە؟
نازانم مەبەستت لە گواستنەوە چییە؟ ئایا ئەوە ئەوەیە کە کۆمەڵێک هێزی کۆمەڵایەتی لەبەردەم “شۆڕش”دا دەیخەنە بەردەم خەڵک یان مەبەستت گواستنەوە، بە وریاییەوە ئەم وشەیە بەکاردەهێنن بۆ دەربڕینی دەرئەنجامی ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان.
بەڵام باشە من پێم وایە ئێمە لە ئێراندا ڕووبەڕووی شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی و مێژوویی گەورە دەبینەوە، دوای ئەوە (هەرچەندە قۆناغی ئێستا درێژە بکێشێت) ئێران و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕانکاریی گەورە و نەگەڕاوەی بەسەردا دێت. بەم مانایە دەمەوێت بڵێم ئەم جاڕنامە و بیرۆکانە کە بۆ تێپەڕاندنی بارودۆخی ئێستای وڵات پێشنیار دەکرێن بنەمایەکی ماددییان هەیە. جا چ ئەو بیرۆکانەی کە لەگەڵ گواستنەوەی ناشۆڕشگێڕانەدا دەگونجێن، یان ئەو بیرۆکانەی لەسەر بنەمای ڕاپەڕین و شۆڕش خۆیان پێناسە دەکەن، یان ئەو جاڕنامە و بیرۆکانەی کە ژیان و مانەوەی خۆیان لە گۆڕەپانی پێشهاتە سیاسییەکانی وڵات و دەستگرتن بە دەسەڵاتدا دەبیننەوە ، لە گەڕان بەدوای سات وسەدا لەگەڵ تاڵانچی و تاوانبارانی نێودەوڵەتیدا.
بنەمای ماددی هەموو ئەمانە، سیمورغی ئاڵوگۆڕێکی گەورەیە کە بەسەر کایەی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئێراندا هەڵفڕیوە و چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکان و هێزە سیاسییەکانی کۆکردۆتەوە بۆ داڕشتنی داهاتووی وڵات لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە چینایەتییەکانیان.
بەڕاستی شۆڕش دیاردەیەکە کە لە ئەنجامی ململانێ توندەکۆمەڵایەتی و چینایەتی و ئابڵۆقە سیاسییەکان لە کۆمەڵگایەکدا ڕوودەدات، بۆ چارەسەرکردن یان خۆگونجاندن و کەمکردنەوەیان لە ناخ و بەستێنی ئەو کۆمەڵگایەوە و بە دروستکردنی درزێک لەو چەقبەستووییەی کە تەواوی پێکهاتە سیاسییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی گرتۆتەوە، چووەتە قۆناغێکی ململانێی گەورە و ژێروژورکەر و دووبارە پێناسەکردنەوەی پێکهاتە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی-فەرهەنگییەکان و لەسەر ئەم بنەمایە هێزە چینایەتی و کۆمەڵایەتییە دژبەیەکەکان هەریەکەیان ئاسۆ و بەدیلێکی سیاسی خۆیان هەیە .لەبەردەم کۆمەڵگادا وەستاون. لەسەر بنەمای ئەمە، بڵاوبونەوە و لەدایک بوونی جاڕنامە لە هەلومەرجی ئێستای وڵاتدا، نەک تەنیا بیرۆکەیەک، بەڵکو بە بەشێکە لە سەرهەڵدان و شەقام و پرۆسەی ماددی دیاریکردنی ئەرکە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی-فەرهەنگییەکانی پێشکەوتنی وڵات، و من بە وەسوەسەیەکی تایبەتەوە بەدوای هەموویاندا دەگەڕێم، ڕوونە کە وەک کرێکار و چالاکوانێکی کرێکاری، لەگەڵ جاڕنامەی کەمترین داواکارییەکانی ٢٠ سەندیکا و ڕێکخراوی مەدەنیدا هاوڕا و هاوڕێم وەک بەدیلێک لەناو دلی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی گەلی ئێراندا سەیری دەکەم.
لە هەمان کاتدا پێویستە جەخت لەوە بکەمەوە کە لەگەڵ پێشکەوتنی ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان لە ئێران و دەرئەنجامەکانی تا ڕادەی نکۆڵیکردنی سەرخانی سیاسی دامەزراو، چین و پێکهاتەکۆمەڵایەتییەکان و هێزە سیاسییەکانی هاوتا لەگەڵ ئەو چین و پێکهاتە کۆمەڵایەتیانە چوونە ناو دۆخێکی تاڕادەیەک درێژخایەن ململانێ لەگەڵ یەکتردا بکەن بۆ دیاریکردنی ئەرکەکە، ئایندەی سیاسی وڵات کاریگەری دەبێت لەسەر بوونی چینی کرێکار و بزووتنەوەی یەکسانیخوازی ژنان لە گۆڕەپانی پێشهاتەکاندا.
بە هەوڵی مەهدی زەمانی




حوکمڕانی ئتحاد تەرەققیی ١٩٠٨-١٩٨٠ شەری سەربەخۆی ١٩١٩-١٩٢٢.. ڕەیان خالید محمد

جەمعیەتی ئتحاد . تەرەققیی لەدەسەڵات . چارەنووسی گەنجیە تورکەکان کە چالاکی سەرەکی و وبەردەوامیان
بریتیبوو لە وەی لەناو چاپەمەنیە زۆرو زەوەندەکاندا ڕەخنە لە ئمپراتۆریەتی عوسمانی بگرن. ئەم سیاسەتە لە تەموزی ١٩٠٨وەختایک باندێکی بچووکی ئەفسەرانی گەنجی یاخی بوون. دوای روخانی ئیمپراتۆریا لەسەر دوو تەوەرە کاری دەکرد یێکتی ئاشتوو سۆسیالستی دروست کرد دوای مردنی لە ٥نیسانی ١٨٨٢قوتابخانێکی روناکبیری لە دوای خۆیەوە بە جێهێشت کە تەرخانی زانستە کۆمەڵاتیەکان کرابوو. ئەوان خۆیان زیاتر وەک مەفرەزەی گەریلا دەبینی کە ئامانجیان بەرگری کردن بووە لە نشتیمان سوڵتان پەشۆکا لە ٢٣تەموز رێگەی بە گەرانەوەی گەنجە تورکەکان دا دەسەوجی دووەم دەستوری پاشایەتیە وەک جاردانی حورمەت تەماشا کرا لە ٢٤تەموز تەواوی شارە گەورەکانی ئیمپراتۆریا برایەتیان بە خۆوە بینی تەرەقی رێخراوی سەرەکی گەنجینە تورکەکان بە نزیکەی تا نەمان هەموو لاوەزیەکانی پلورا لیزمی عوسمانی لەناو برد کۆمەلەی ئحتاد تەرەقی بەتەواوی خۆی لەگەڵ تورکیزم دەناسیتەوە . لە ئانجامدا ناتوانی بیرۆکەی دەسەلات لە دەسەلاتداران لە رێگەی یاری هەلبژاردنەوە قبول بکەت.
هاوکات لەگەڵ خۆ گۆڕینی بەرەبەری بۆ پارتی تاقانە کۆمیتەتا دەهات زیاتر ئاشکرا تر دەبوو بە زمان حاڵی ناسیۆ نالزمی تورک ئەم پەرەسەندنە وا بەدیار دەکەوێ پارادۆکسال بیت بەتایبەت لەسەر ئەو هاوبەندی لەگەل رێکخراوی سەرەکی ئەرمەنەکان تاشانک )کۆمیتەی شۆرشگێری ئەرمەن (هەیبوو کە هەتا دوای ئاشوبەکانی ئەدەنی ١٩نیسانی ١٩٠٩ کە قوربانیەکان زیتر ئەرمەن بوون کە رێخراوی ناوەخۆی کۆمیتە بە دکتۆر نازم سپێردا نەهادین شاکر سپێردرا کە هەردوکیان روانگەی بانتور ا نزمیان هەبوو بەهان شێوە رێکخراوەکە ژمارێک روناکبیری ناسیۆنانیستی بەدەر بوو وە کۆمەڵەی )نیشتیمانی تورک ١٩١١دامەزرا ( تورک کۆگۆ ) هێزی تورک .رێخراوی نمچە سەربازی لە سالی ١٩١٣دامەزرا ( و تورک )ماڵی تورکان لە ساڵی ١٩١٩دامەزران( کە ناسیۆنالیزمی و تەرەقی تیدا گەسەی سەند.
لە ٢٩ئۆکتۆبەری ١٩١٤دوو کەشتی سەربازی ئەرڵەمانیگۆبەن برسیلا کە بە فەرمی لە لایان ئەستەمبول گر درابوون دوای ئەوەی لە راوەدونانی بەریتانیەکان رزگاریان بوو بۆم باردمانی بەرەی روسیەکانیان کرد بەمە هاتنە ناوەوی ئیمپراتۆریتیان بۆ ناو شەر راگەیاند وە هەروەها کۆمەڵەی هاوپەیمانان توانیان کۆمەلەی ئحتاد ترەقی لەناو بببەن وە دەتوانن بڵیبریاری ئحتادیەکان بۆ چوونە ناو شەر بەبێ بەرژەوەندی هیچ لاینک بوو لە لە کاتێکدا هیشتا پاریسو لەندەن داوایان لیکرد بی لاین بیت وە هەروها بەلگەنامە عوسمانیەکان لەلایان حکومەتی تورکیا بلاوکرانەوە لە سالی ١٩٩٤بۆ دورخستنەوەی حەقیقەتی قەتلوحامە کە دەتوانن بڵین زۆربەی قەتلوحاتی ئەرمەنەکان بەشی زۆرترینیان لە لایان رێکخراوی تایبەتی نیشتیمانی ئورگانی ئاسایشی سێ پیاوەکە
بەرێوە دەبر ان کە کۆمیتە چیەکانی ئیحتاد و تەرەقی بەخۆوە دەگرت کە بە گویرەی پێناسەی یێکێک لەوانە(فوئاد بالقان) دروشمی ئەم رێکخراوە تایبەتە بریتبوو لە (بیسوتێنە).
هەروەها سوارە خێڵەکانی کورد لە ژێر حوکمرانی عەبدولعەمید دروست کرابوون ئەوانیش بەشداریان لە قەتلوحامەکەدا گرت بەرهمی مولک سامانی ئەرمەنەکانیان دەست بەسرا گرت ئەم بەشداری کردنە لە تاوان هاوپەیمانیی نێوان ئتحعادی تەرەقی سەقامگیر کرد. هاوپەیمانێک وەک ئەوەی تەنەر ئاکچام ئاماژەی بۆ دەکات لە سالی١٩١٩بوو بە بناخەی کۆمەلایتی شەری سەربەخۆی ئاگربەستی مۆدرس داگیرکردن و دابەشکردنی ئەوەی لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی مابووە بە دواوو هات بەرتانیی فەخیمە دەستی سەر لەبەری ویلایەتی موسل )کوردستانی ئستای موسل داگرد( ئیتالیاو فەرەنساش پارچەیکی ناوچەی زەریایی ناوەراستی تورکیای ئێستای سمیرانی داگیر کرد دواجار لە ١٦ئایارئ. ١٩١٩نورەی پایتەخت هات تا بکەوێتە ژێر دەستی هیزەکانی ئنگلیز فرەنساو ئیتالیەکان.
پەیمانی سیڤەر لە( ١٠ئابی ١٩٢٠)حکومەتی عوسمانی ناچار کرد کە مۆری بکات تەرخان کرابوو بۆ پارچە پارچە کردنی ئمپراتۆریا . ئەوەی کە زیاتر ترسناکتر بوو ئەنادۆل بوو بەشێکی گەورەی ترسای رۆژهەلاتی بە یۆنان بەسترا, کە سەرەتا بەرانگاربونەوەی ئەم زنجیرە داگیرکەرانە لاواز بوو کە تەنها سوپای رۆژهەلات بوو لە لایان کازم قەرەبەکر سەرکردایەتی دەکرا دەیتوانی نۆرەی بەرگریکی چالاک بەرێوە ببا ئەویش تەنها لە ناوچەی قەفقاس ویرای چالاکی چەندین رێکخراوی هەمەچشن کەچی ئەم رێکخراوانە هەر تەنها مشتک بەگزادیان کۆکردەوە کە زۆر جار بریتیبوون لە پرسە ناخۆ کا نی ئعتیاد و تەرەقی کە لەهەموو لایێک خۆیان ئامادە دەکرد وە دواجار ئەرزەرۆم سیواس )لە ٢٣تەموز سالی ١٩١٩لە لایان بەگزادە ناوخۆکان رێکخرابوو بوو بە یەم بلاتفۆرمی بەرگری کە چەندین روبەروو بونەووو هێرش رویدا دواین هیرش کە بە گرنگی دەزانم باسی لێوبکەم ئەویش ئەوەبوو کە کۆتایی بەشەری سەربەخۆی هینا کە بریتیبوو لە و هیرشەی کە بە سەرکردایرتی مستەفا کەمال بوو لە ئابی سێپتەمبەری ١٩٢٢ لە ٩ سێپتەمبەر سمیرنا کەوت سوپای یۆنان بە لێشاو هاتن زیاد لە سەدان یۆنانی لە ئەنادۆل دەرکران وە چۆڵکردنی دەردەنیل ئەستەمبوول بە بێ شەر لە ١٩ئۆکتۆبەر کۆتای شەری سەربەخۆی راگەیاند.
شەری سەربەخۆی لە واقیعدا تاجی خستە سەر زنجیرەک شەر لە سالی ١٩١٢ لە بالقان دەستیپێکرد دواتر پرۆسیسی دەرچوونی ئیمپراتۆریای عوسمانی و گۆرینی ئەنادۆلی بە ئیسلامی کراو بۆ ناوکیکی ناوەندیی وڵاتێکی میراتگر بە کۆتا گەیاند.




دەوڵەتی عەباسی لەسەردەمی بویهییەکان.. خەیبەر چاوشین

لەپاش ئەوەی دەوڵەتی عەباسی لە سەردەمی توورکەکان دەسەلاتی خەلیفە زۆر لاواز بوو بۆیە بنەمالەیەك لە هەرێمی فارس دەرکەوت توانی دەست بەسەر هەرێمەکە دا بگرێ دواتر عێراق و چەند هەرێمێک داگیرکرد ئەوانیش بویهییەکان بوون بویهییەکان لەگەڵ خەلیفە دەوڵەتی عەباسی بەرێوەیان برد،

هۆکارەکانی دەرکەوتنی بویهیییەکان دەست گرتن بەسەر دەوڵەتی عەباسی :

١.لەوکاتە دا دەوڵەتی عەباسی لە هەرێمە دوور دەستەکان و سەختەکان دەسەلات لاوازبوو .

٢.لاوازی دەسەڵاتی خەلیفەکان چونکە بریاری کۆتایی بەدەست سەرکردەکانی توورک بوون .

٣.گەندەڵی والییەکانی دەوڵەتی عەباسی .

٤.ملمڵانی لەگەڵ عەلەوییەکان و خەواریجەکان و شۆرش یەک لە دوا یەکەکانی وای کرد دەوڵەتی عەباسی هێزی کەم بێتەوە بەرەو لاوازی بروات .

٥.ملمڵانێ نێوان سەرکردەکانی تورك لەناو خۆیان .

بویهییەکان
لە سەرەتای سەدەی چوارەمی کۆچی لەسەر شانۆی سیاسی دەرکەوت ئەوان لە ولاتی دەیلەم لە باکوور کۆچیان کرد بۆ هەرێمی فارس و ئەسفهان جێگیر بوون دوای ناجێگیری دەسەڵات لەو ناوچەییە کەسێک دەرکەوت بەناوی علی کوری شوجاعی کوری بویهی بوو توانی دەست بگرن بەسەر ئەسفهان و شیراز و کرمان و تەواوی هەرێمی فارس دا بگرێت و دواتر ملمڵانێ نێوان سەکردەکانی تورك هێرشی کردە سەر عێراق توانی تورکەکان لە دەسەلات دووربخاتەوە ،

پەیوەندی نێوان خەلیفە و بویهییەکان

بەهاتنی بویهییەکان بۆ شاری بەغدا دوورخستنەوەی توورکەکان لە دەسەلات دووربخەنەوە دڵی خەلیفە بەدەست بهێن خەلیفە ئەوانی لە پۆستە گرنگەکان دابنێن بەڵام بەمشێوە درێژەی نەخایاند بویهییەکان رووی راستی خۆیان دەرخست توانی خۆیان بەسەر خەلیفە بسەپێنن خەلیفە تەنیا وەکو ناو مایەوە ئەگەر خەلیفەکان بە قسەی سەرکردەکانی بویهییەکان نەکات لە پۆستەکەی خەلیفە لای دەدەن،

دەوڵەتی عەباسی لەماوەی حکومرانی بویهییەکان ٣٣٤ _٤٤٧ کۆچی

دەوڵەتی عەباسی لە سەردەمی بویهییەکان بە تاریکترین سەردەمی مێژووی دەوڵەتی عەباسی دادەنرێت چونکە لەگەڵ سەردەمەکانی تر جیاواز بوو لەبەر ئەوەی لەسەردەمی بویهییەکان سیستەمی نامەرکەزیان پەیرەو دەکرد و دەسەلات دایە بەهەرێمەکان کە خۆیان بەرێوە ببەن بەڵام باج دەبێ بنێرن بۆ خەلیفە هەروەها خەلیفەیان لە گشت کاروباری وڵات دوورخستەوە تەنیا کاروباری ئاینی بۆ هێشتەوە و لە پۆستە گرنگەکانی کەسە نزیکەکان دادنا هەروەهاش لە پۆستە والیەی نزیکەکان لۆ کەسە نزیکەکان خۆیان دادەنا ئەم دۆخەی درێژەی کێشە تا بەهاتنی سەلجوقە تورکەکان لە رۆژهەلات هێرشیان کردە سەر بویهییەکان لە ساڵی ٤٤٧ کۆچی کۆتایی پێ هینان سەردەمێکی تری نوێ دەوڵەتی عەباسی دەستی پێکرد ئەویش سەلجوقیە تورکەکان بوون .

هۆکارەکانی لەناو چوونی دەسەڵاتی بویهییەکان

١.ملمڵانێ نێو بنەماڵەی بویهییەکان شەریان بوو لەسەر دەسەڵات .
٢.هەرێمەکانی دوورەدەست لە دەسەڵاتی بویهییەکان یاخی بوون .
٣.گەندەڵی لە نێو دەزگاکانی دەوڵەت .
٤.خەلیفە داوای لە ناوچە سنوورییەکان بەهانای خەلیفەوە بێن .
٥.دەرکەوتنی سەلجووقییەکان وەکو هێزێکی نوێ




بارودۆخی سیاسی تورکیا لەسەردەمی دیموکراتەکاندا.. زاید مستەفا محمود

پارتی دیموکرات لە لە تورکیا لە دوای ساڵی ١٩٤٥ ز دەرکەوتن بەهۆی گۆرانکارییە جیهانییەکان تەنانەت تورکیاشی گرتەوە، ئەوەبوو پارتی دیموکرات لە ساڵی ١٩٤٦ ز لەلایەن جەڵال بەیار دامەزرا، دواتر لە هەڵبژاردەکانی ١٩٥٠ ز بووە یەکەم پارت کە زۆرینەی کورسی نوێنەرانی بەدەست هێنا، ئیدی بەو سەردەمە دەوترێ سەردەمی دیموکراتەکان لە توورکیا لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ _١٩٦٠ز ، دوای پارتی دیموکرات هاتە سەردەسەلات ئەو بەلێنەی دابووی توانی هەندێک لەئازادییە دیموکراتەکانی فەراهەم کرد وەکو ئازادی رۆژنامەگەری و فرە پارت و پارتی ئۆپۆزسیۆن بەلام هەندێ نەبرد رووی راستەقینە خۆی دەرخست و هەنگاوەکانی بەرەو تاکرەوی چوو،

سیاسەتی ناوخۆ:-
لەسەرەتا حکومەتی عەدنان لە رووی ناوەخۆییەوە هەلگری سیاسەتێکی راسترەوانەی توندرەوانە بوو هەولێکی زۆری ئەدا گشت لایەنەکان بخاتە ژێر دەستی خۆیەوە هەر وەکو ئەمانەی خوارەوە :

١_ کۆمۆنیستەکان :

هەر وەکو پێشتر باسمان کرد تورکیا خۆی لە بەرەی رۆژئاوا نزیک دەکردەوە و بوو بە هاوپەیمانی ئەوان ئەمەش وای کرد سیاسەتی دژی کۆمۆنیستەکان پەیرەو بکەن هەلمەتێکی دەستگیرکردنی کۆمۆنیستەکان دەستی پێکرد دواتر لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ز یاسای دژ بە کۆمۆنیزمی لە ئەنجوومەن قەبولکرا و بوو بەمادەی ١٤١ کە بەپێ ئەو ماددەییە حوکمی لە سێدارەدان بەسەر هەموو ئەو کەسانەدا دەسپەێنین کە هەولی چالاک کردنی ئەو رێکخراوەنە دەدەن کەسەر بە کۆمۆنیزمن،

هەر لەو سەردەم دا سالی ١٩٥٥ز حکومەتی تورکیا کۆمۆنیستەکان بەو کوشتارەی دژی ئەرمەن و یۆنان و یەهودیەکان لە ئەستەمبۆل و ئەزمیردا تۆمەت بار کرا سالی ١٩٥٧ز حکومەت بریاری توندترکرنی دژە کۆمۆنیزم دەرکرد و دادگایەکی تایبەتیش دانا،

٢_کوردەکان

بەهۆی ئەو سیاسەتی پارتی گەلی کۆماریەوە کە بەرامبەر کوردی دەکرا کوردەکان بەلای پارتی دیموکراتەوە چوون، پشتگیری ئەو پارتەیان دەکرد، پارتی دیموکراتیش بەلێنی دا رێ بە کوردەکان دەدا چەند یانەیەکی رۆنشنبیری و پارت و گۆڤار دابمەزرێن یەکێک لە کەسایەتییەکانی کورد بەناوی موسا عەنتەر دەرکەوت، جگەلە کوردەکان پارت و یانەی تورکیش بەشداربوون وەكو یەکێتی ئەدەبیاتی تورك وپارتی نیشتمانی ، بەڵام ئەم هەلوێستەی پارتی دیموکرات تا کۆتایی بەردەوام نەبوو لە بەلێنەکانیان پاشگەزبوونەوە لە سالی ١٩٥٧ز دەستی بە دژایەتی کوردەکان کرا چەندین کەس دەستگیرکرا و حکومی زیندانی چەند ساڵێك بەسەریان سەپاند،

٣_پارتی دیموکرات بەرەو تاکرەوی

پارتی دیموکرات سەرەتا ئازادی و رادەبرینی فەراهەم کردبوو بەلام وردە وردە بەلای تاکرەوی چوو لە بەلێنەکانی کشایەوە سەرەتا بە یاسای دژە کۆمەنیستەکان دەستی پێکرد دواتر وردە وردە چەندین یاسای دژی ئازادی و دیموکراتی دەستی پێ کرد لەوانە :-

١_بریاری ٢١تەمووزی ساڵی ١٩٥٣ ز دەرکرد تیا هاتووە تێوەگلانی مامۆستای زانکۆ بە سیاستەوە قەدەغەکرا ئەمەش مەبەست زیاتر قەدەغەکردنی دەنگی نارەزایی ناوەندی رۆنشبیری ولات بوو .

٢_سالی ١٩٥٤ز بریارێکی دەکرد لە سزادان دا حکومەت مافی ئەوەی هەیە ئەو فەرمانبەر لەسەر کار لاببات بێ ئەوەی فەرمانبەرەکە رەتبکاتەوە .

٣_سالی ١٩٥٤ز بریارێکی دەرکرد لەسەر رۆژنامەگەری ئەویش هەر نوسەرێک یان رۆژنامەنووسێك رەخنە لە کەسایەتییەکانی حکومەت بگرێت تووشی سزای زیندانی یان سزای ماددی دەردرێت .

٤_لە سالی ١٩٥٦ز بریارێکی نوێ سەبارەت بە رۆژنامەگەری دەرکرد کە تیادا هاتووە نابێ وتار و گۆڤاری رۆژنامەکان بارودۆخی ئابووری ولات بلاوبکەنەوە یان لە رۆژنامەی بینانی وەربگێرنە سەر زمانی توورکی و رخنەگرتنیش لە ئەندامانی ئەنجوومەن قەدەغەییە سزای ٥ سال زیندانی و ماددیش ٥ هەزار لیرە .

٥_لە سالی ١٩٥٦ز ئەنجومەن یاسایەکی دەرکرد لەسەر گردبوونەوە یان خۆپێشاندان و
رێپێوان کە سەرجەمی قەدەغە کرد لە شوێنە گشتییەکان بە بێ مۆلەتی دەسەلات ئەم تایبەت بوو پارتە ئۆپۆزسیۆنەکان بوون .
ململانێ ناوخۆییەکان

ململانێ لەگەل پارتی گەلی کۆماری

هەر لەسەرەتای ١٩٥٠ز وە ئەو دووپارتە رکابەری یەکتر بوون پارتی دیموکرات چەند هەنگاوێکی نا تا ئەم پارتە لاواز بکات

١لە ئابی ساڵی ١٩٥١ ز ئەنجومەن بریاری هەلوەشاندنەوەی ژووری گەڵی دا و سەروەت و سامانەکەشی درا بەدەوڵەت بەبیانوی ئەوەی لەسەر حیسابی دەوڵەت دایمەزراندبوو. ٢لەساڵێ ١٩٥٣ز بریاری دەست بەسەر داگرتنی سەرجەم سامان و داراییەکانی پارتی گەلی کۆماری درا لەماوەی حوکمیدا دەستی خستووە ئەگەر نەتوانێ بداتەوە ئەوا ئەبێ مایەپووچ بوون و هەلوەشاندەوە پارتەکە رابگەینێت .
٣لە هەلبژاردەکانی ١٩٥٤ز پارتی گەڵ بێ بەش کرا لە بەکارهێنانی راگەیاندنە فەرمییەکان . ٤سانسۆری خرایە سەر کۆر و کۆبوونەوەکانی پارتەکە .
٥_ هەولی تیرۆکردنی عیسمەت ئینۆنۆ کە کەسایەتێکی دیاری ناو خەلک و پارتەکە بوو .

چەندی شتی دیکە بەرامبەر پارتەکە کرا ململانێەکە لەساڵی ١٩٥٥ز گەیشتە لوتکە د.قاسم گولك کە سکرتێری پارتەکە بوو دەستگیرکرا بەشداری هەلبژاردەکانی ساڵی ١٩٥٧ ز و هەلبژاردەکانی شارەوانییەکان نەکرد ئەم ململانێیە تا کۆتایی هاتنی دیموکراتەکان بەردەوام بوو .

ململانێ پارتی دیموکرات لەگەڵ پارتە ئۆپۆزسیۆنەکان

لەپاڵ ململامی پارتی گەلی کۆمارە چەندین لایەنی تریش دەنگی نارازی لە حکومەت دەگیرا تەنانەت لە خودی ناو پارتی دیموکراتیش دەستی پێ کرد داوایان چاکسازی دەکرد بەلام عدنان گوێ لێ نەگرتن لە ناو پارتەکەیان دەرکرد و دواتر چەند ئەندامی تر پەیوەندی بەو پارتە پچراندوو پارتی نوێ دایان مەزراند یەکیک لەوانە پارتی ئازادی بوو لە لایەن فوزی لەتیف قەرە عوسمان ئوغلو کە داواکاری ئەم پارتە ئەوەبوو داخوازی دیموکراتییانە خستەروو بەلام گوێ لێ نەگیرا پشت گوێ خرا.
لە ساڵی ١٩٥٨ز روودانی شۆرشی ١٤ تەمووزی عێراق کاریگەریەکی نەرێنی لەسەر حکومەتی عدنان دەبوو لە ترسی هەمان رووداوە لە تورکیا رووبدات بۆیە حکومەتی عدنا. بەرەی نیشتمانی راگەیاند بە بیانوی ئەوەی پارێزگاری لە ئیسلام دەکات
لە پارتی گەلی کۆمار کە ئەم پارتە دژ دین بوون بۆیە پارتی دیموکرات لەم رێوە بتوانێت رای گشتی بەدەست بهێنێتەوە ئەم ململانیە بەردەوام بوو دوای بەرەیەکی یەکێتی هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن دامەزرا بە سەرۆکایەتی عیسمەت ئینۆنۆ بوو کە بەردەوام رەخنەی لە حکومەت دەگرت دوای حکومەت عیسمەت ئینۆنۆ و چەند ئەندامی تری پەرلەمان و پارتە سیاسیەکانی تر دەست گیرا کران حوکمی زیندانی بەسەر ئەواندا سەپێنرا بەلام ئەمە خەلی زیاتر توورە کرد راژانە سەر شەقام لەشارە گەورەکان وەکو ئەنقەرە و ئەستەمبۆل و ئەزمیر بەرێوە چوو و قوتابیان و مامۆستایانی زانکۆش بەژدار بوون بەتایبەت کۆلێژی سەربازی ئەمەش وای کرد سووپا تەداخولی دۆخەکە بکات .

سیاسەتی دەرەکی

تورکیا لەسەردەمی دیموکراتەکان لەرووی سیاسەتی دەرەوە زۆر سەرکەوتوونەبوو چونکە زیاتر بەلای دەستووری ساڵی ١٩٢٤ ز کە زیاتر جەختیان لەسەر پرسە نەتەوەیەکان دەکردەوە کۆمەلەێك پەیمان و کێشە روویاندا لەم سەردەمەدا وەکو ئەمانەی خوارەوە :-

١_پەیمانی ناتۆ یان باکووری ئەتڵەسی :-
ئەم پەیمانە لەکۆتاییەکانی چلەکان بەسترا ئەو ولاتانەی دەگرتەوە کە دەکەوتنە باکوری ئەتلەسییەوە ئەوانیش وەكو ئەمریکا و کەندا و بەریتانیا و فەرەنسا و نەرویج و دانیمارك و ئەلمانیای رۆژئاوا و بەلجیکا و هۆلەندا دواتر هەر یەك لە تورکیا و یۆنانیش هاتنە ناو بەلام هاتنەنەوە تورکیا کەمەێک رێگری لەبەردەم بوو ئەویش ولاتی نەرویج و دانیمارك کێشەی سیاسی هەبوو لەگەلی جگە لەوەش شوێن جوگرافیای تورکیا زۆر دوورە لە باکووری ئەتلەسیەوە بەلام دواتر بەرێگەی گفتوگۆەوە تورکیا لە ساڵی ١٩٥٢ز بووە ئەندامی ناتۆ بەشداری لە جەنگی کۆریاش کرد .

٢_پەیمانی بەغدا :-
ئەم پەیمانە لە نێوان بەریتانیا و ئێران و عێراق و پاکستان و تورکیا بەسترا ئەم پەیمانە زیاتر بۆ پاراستنی ناوچەکانی کەنداو بوو لە دژی یەکێتی سۆڤیەت زیاتر بۆ بەرژوەندییەکانی بەریتانیا بوو .

٣_پەیمانی بەلکان
ئەم پەیمانە بە فشاری ئەمریکا لەساڵی ١٩٥٣ ز بەسترا لە نێوان یۆنان و تورکیا و یۆگۆسلاڤیا و بولگاریا زیاتر مەبەست لەم لەپەیمانە دوورخستنەوە بوو لە بیر و هزری چەپەکان بوو بەلام تێدا سەرکەوتوو نەبوو چونکە هەر یەك لە بولگاریا و یۆگۆسلاڤیا لەکاتی جەنگی جیهانی لە لایەن یەکێتی سۆڤیتەوە رزگارکران کەوتنە ژیری فکر و هزری چەپەکان بەلام سەرەکترین هۆکار شکستی ئەم پەیمان بۆ ئەوە دەگەرێتەوە تێکچوونی پەیوەندی یۆنان و تورکیا بوو .

٤_کێشەی قوبرس
ئەم کێشەیە لە نێوان تورکیا و یۆنان تا ئێستا رەنگدانەوەی سیاسی لە ناوە و دەرەوە هەیە کێشەی قوبرس لە ساڵی ١٩٥٤ ز یۆنانییە قوبرسەکان داوای دەکرد کە قوبرس بخرێتەوە سەر یۆنان و بەریتانیاش پشتگیری کرد بەلام تورکیا قایل نەبوو بۆیە تورکیا بە هەموو شێوەیەک دژی ئەم پرسەییە بۆیە یۆنان پرسەکەی خستە بەردەم نەتەوەیەکگرتووەکان کە داوای کەی یۆنان رەتکرایەوە ئەمەش توندوتیژی تایفەگەری لە نێوان ئەو دوو ولاتە روویدا و گرژی و ئالۆزی خراپ ناوچە سنوورییەکان گرتەوە لە ساڵی ١٩٥٥ ز پەلاماری کونسلخانەی تورکیا لە شاری سلانیکی یۆنان درا هەر چەندە حکومەتی یۆنان هاوخەمی بۆ رووداوەکە بە حکومەتی تورکیا راگەیاند بەلام خەلکی توورکیا ئەمیان قەبوول نەکرد دەستیان بە خۆپێشاندانیان کرد لە شارەکانی ئەستەمبۆل و ئەزمیر گرتەوە و پەلاماری کلێسا و ناوچەکانی خەلکئ یۆنان درا کە لە ناو خاکی تورکیا دەژیان کە ئەمش زیانی ماددی زۆری گەیان قەبارەی زیانەکە بە ملیار لیرەی توورکی مەزەندە دەکرا ئەم بارودۆخ بەوشیوە بەردەوام بوو تا حکومەتی توورکیا چەند رێکارێکی گرتە بەر بۆ بلاوپێ کردنی خۆپێشاندەران کۆتایی ئالۆزییەکانی هەردوو ولات بەلام تا ئێستاش لەگەل بێ پەیوەندی ئەو دوو ولات بەشێوەیەکی گشتی زۆر باش نیە .

کۆتایی حوکمی پارتی دیموکرات
دوای ئەوەی خەلك زۆر لە حکومەتی دیموکرات بێزاربوون بەتایبەت دەستگیرکردنی ئەندامەکانی تری پارتە سیاسیەکانی تر و دەست لەکارکێشانەوە بەشێکی زۆرئەندامانی خودی ناو پارتی دیموکرات وای کرد کە دۆخە زیاتر ئالۆز بوو لە ئاکامدا سووپا بەسەرۆکەیاتی جەنراڵ جەمال کورسل فەرماندەی باڵای هێزی وشکانی و سەرۆکی کۆمەلەی ئەتاتورکەکان کە کۆمەلەیەکی نهێنی بوو و لە سالی ١٩٥٤ ز دامەزرا بەمەبەستی چاکسازی سووپا دامەزرابوو لە ٣ ئایاری ١٩٦٠ز نامەیەکیان نارد بۆ وەزیری بەرگری کە داوای دەست لە کار کێشانەوە جەلال بایار و عدنان موندەرسیان دەکرد و حکومەتێکی کاتی دابەمەزرێنێت بۆ ئەوەی ولات لەو قەیرانو سیاسیە و ئابوری رزگار بکات بەلام بێ وەڵام بوون دواتر لە ناو کۆمەلەکە بریاردرا لیژنەی یەکێتی نیشتمانی پێک بهێنین دواتر سووپا چووە ناو ئەنقەرە و گەمارۆی کۆشکی کۆماریان دا عدنان و جەلال خۆیان رادەست کرد و سووپاش بەسەرۆکایەتی جەماڵ کورسل لە ٢٧ ئایاری ساڵی ١٩٦٠ز لە رادیۆ و تەلفزیۆنەوە کۆتایی بە حوکمی دیموکراتەکان هێناوە کودەتاکە سەرکەوتووبووە لاپەرەیەکی نوێ لە مێژووی توورکیا دەستی پێ کرد .




کۆمەڵەی گەلان.. حەلیمە عزیز حسێن

باسی کۆمەڵی گەلان وچۆنیەتی پێکهاتنی ومەبەست و ئامانجەکانی باسێکی زۆر دورودرێژە ولەم باسەدا بەکورتی ئاماژە بۆچەند سەرچاوەیەک دەکەین کەباسی مافی میللەتانیان کردووە بەپێی بڕیارەکانی (عصبة الأمم)کەباسی کوردیشی دەبوایە بگرتایتەوە ،دکتۆر عیسمەت شەریف وانلی لەسەرچاوە (١١٠)دا،لەوباسەی دەربارەی چواردە مادەکەی (ولسن)ی سەرۆککۆماری ئەمریکادا دەربارەی (کۆمەڵەی گەلان )وتویەتی:
((ولسنی سەرۆک کۆماری ئەمریکا پیاوێکی حقوقی بوو،یەکێک بوو لەوانەی بەشداری کردبوو لەداڕشتنی ڕێکخراوی کۆمەڵی گەلاندا و ولسن سێ نمونەی هێناوەتەوە بۆجێبەجێکردنی ،باسی (نەتەوەکان ومافی چارەنوسی گەلان کەلەبەشی پێنجەمدا لەباسی ئینتیداب _چاودێریکردن)دا باسی سێ وڵاتی غەیری تورکی کردووە وسەربەخۆییان بدرێتێ پاش ئەوەی بۆماوەیەکی کەم لەژێر چاودێری کۆمەڵی گەلاندا دەبن کە ئەوسێ وڵاتە بریتین لە؛
١-ئەرمەنیا،٢-کوردستان،٣-ئارابیا -کەمەبەست لەوڵاتە عەرەبەکانە)کە وتوویەتی؛ئەمانەی سێیەم بریتین لەجزیرەی عەرەب، سوریا،فەلەستین،لوبنان،ئەردەن، عێراقی عرەبی کەبەئاشکرا وتویەتی عێڕاقی عەرەبی دیارە مەبەست لێی ناوچە عەرەبنشینەکانی عێڕاق بووە).
دکتۆر عیسمەت شەریف لەباسەکەیدا لەسەری دەڕوا ودەڵێت :ولسن لەونەخشە وپڕۆژەیەی بۆ دامەزراندنی کۆمەڵی گەلان ئامادەکردبوو ،بۆ کوردیش هەمان شتی باسکردبوو کەبریتی بوو لەداننان بە(سەربەخۆیی نیشتیمانیدا)، بەڵام لەبەرئەوەی بەشی ڕۆژهەڵاتی کوردستان(مەبەستی کورداتانی ئێرانە) بەشێک نەبووە لەدەوڵەتی عوسمانی بۆیە لەپڕۆژەکەی ولسندا باسنەکراوە،دکتۆر عیسمەت شەریف لەکۆتایی ئەوباسەیدا وتویەتی (لەدوای شەڕی دوهەمی جیهانی کە (نەتەوە یەکگرتوەکان )جێگەی (عصبة الأمم)ی گرتەوە، لەمادەی دوویدا وتراوە ؛هاوشانی لەنێو گەلاندا هەبێت وپێویستە هەموو نەتەوەیەک مافی چارەنوسی خۆی هەبێت)).
دەربارەی ڕۆلی ولسنی سەرۆک کۆماری ئەمریکا کەدکتۆر عیسمەت شریف باسیکردووە،دکتۆر کەمال مەزهەر لەکتێبەکەیدا(چەند لاپەڕەیەک لەمێژووی گەلی کورد)، وتویەتی؛((لەگەڵ تەواوبوونی شەڕی یەکەمی جیهانی، کۆمەلی گەلان (عصبة الأمم)بوو بەدروشمێکی رەخساو ،بۆیە ساتێک کۆنگرەی ئاشتی لەڕۆژی (١٨/٩/١٩١٩)دا کرایەوە،بایەخی بەکۆمەڵەی گەلان ولە٢٥/٩دا جێبەجێکردنی پڕۆژەی (عصبة الأمم)دا بەلێژنەیەکی باڵا(ئەوەی وەکو لەپێشدا باسکراوە دکتۆر عیسمەت ناویبردووە، بەسەرۆکایەتی ولسنی سەرۆکی ئەمریکاو دەوڵەتە سەرکەوتووەکان هەریەکەیان دەیوسیت پڕۆگرامی کۆمەڵی گەلان بەشێوەیەک داڕێژرێ کەلەهەموو سەرێکەوە لەگەڵ ئامانج وبەرژەوەندیەکانی خۆیدا بگونجێت.

ئامانجە سەرەكیەكانی كۆمەڵەی گەلان بەپێی ئەوەیی لەبەڵێنەكەی دا هاتووە، پوخت دەبنەوە لە:
1- پێكهێنان‌و پاراستنی ئاشتی‌و ئاسایشی نێودەوڵەتی.
2- كاركردن بۆ پتەو كردنی هریكاری نێوان دەوڵەتان.
3- پەنابردن بۆ هێزلە چارەسەری كێشەو باسو خواسە نێودەوڵەتیەكاندا.
4- ڕێزگرتنی یاسا نێودەوڵەتیەكان‌و ئەو پەیمان‌و بەڵێنانەی كە لەپەیماننامە نێودەوڵەتیەكاندا هاتووە.
5- دامەزراندنی چەند پەیوەندیەكی پتە وو دۆستانە لەنێوان دەوڵەتە جیاجیاكاندا لەسەر بنەمای یەكسانی‌و دادپەروەری.
6- لە بەڵێنەكەدا مادەیەك هاتبوو كە پەیوەست بوو بەشێوەی كارگێڕی داگیرگە ئەڵمانیەكانی پێشوو لەگەڵ ئەو ناوچانەی كە ملكەچی دەوڵەتی عوسمانی بوون لەچوارچێوەی ئەوەدا كە ناسراوە بەنیزامی ئنتیداب كە تیایدا هاتووە:
گەلانی وڵاتانی لێسەنراو لەئیمپراتۆریەتی عوسمانی‌و ئەڵمانی پاش پێگەیشتنی سیاسیان نە گەشتنە پەیڕەوی دەسەڵات‌و سەربەخۆیی، بە ڵكو پێویستیان بەڕاوێژو یارمەتی دەوڵەتە گەورەو پێشكەوتوەكان بوو بۆ گەیشتن بەسەربەخۆیی تەواو.

دکتۆر کەمال لەسەری ئەروا وئەڵێت؛ پەیمانی ئاشتی ئەوکارانەی خۆی پێ تەواو نەکرا چونکە فریای تەواوکردنیان نەکەوت بۆیە کۆمەڵی گەلان لەساڵی ١٩٢٠ دادامەزرا وهەتا ساڵی ١٩٤٦ مایەوە (وەکو واتراوە کۆمەڵەی نەتەوە یەکگرتوەکان جێگای (عصبة الأمم) گرتەوە.
وە یەکێتی سۆڤیەتیش بۆیە نەبوو بەئەندام لەکۆمەڵی گەلاندا چونکە ئەو ڕێکخراوەی بەلایەنگری ئاشتی نەدەژمارد،لەڕاستیدا زۆربەی بڕیارەکانی کۆمەڵی گەلان بۆ خواست ومەبەستەکانی ئەو دەوڵەتە زلهێزانە بووە کە لەو کۆمەڵەسا دەسەڵاتێکی زۆریان هەبووە وەکو حکومەتی بەریتانیای ئەوڕۆژانە.

لێرەوە دەمانەوێت ئاماژە بەوە بکەین کە كۆمەڵەی گەلان لەئەنجامی داوای چەندین بڕیارو ڕیكخراو‌و گەلدا پێكهات بۆدامەزراندنی دەستەیەكی نێودەوڵەتی كە رۆڵی سیاسی ببینێت لەرێكخستنی پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكان‌و ئەو گرفتانەی دێنە ڕێی وەك پاراستنی ئاشتی جیهانی وپەنابردن بۆ جەنگ وەك پێناوێك كە ئەو گرفت‌و ناكۆكیانە چارەسەر بكات.
كۆمەڵەكە لەسەر جەنگێكی وێرانكەر دامەزرا، جا دەوڵەتە سەركەوتووەكان ویستیان بەهێشتنەوەی دەسەڵاتیان بەسەر دەوڵەتانی ژێردەستیان بەداڕشتنی یاسایەكی نوێ‌ قەرەبوی زیانەكانیان بكەنەوە كە ئەو یاسایە كۆبوونەوەی نێودەوڵەتی دانی پێدا بنێت، شیاوی باسە بیرۆكەی دامەزراندنی ڕێكخراوێی نێودەوڵەتی لەبەندەكانی وێڵسنەوە هات.




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا(60).. شەماڵ بارەوانی

مەلا من و کۆمەڵێک فەقێی تری لە حوجره کردە دەرەوە!

مەلا ڕزگار مەلایەکی تا بڵێیت ڕۆحسوک بوو، مەلایەکی ڕووخۆش و کۆمێدی بوو. لە نێو فەقێکان، لەهەمووان زیاتر منی خۆش دەویست و ڕێزی زیاتری دەگرتم. ئەو حافیزولقورئانییەم، وای لێ کردبووم لای هەموو مەلاکان، خۆشەویست بم.

کە گوتیشم دەڕۆم، مەلا ڕزگار پێی گوتم، توخوا مەڕۆ، زۆر تکای لێ کردم و هەوڵی دا کە نەڕۆم، بەڵام من ئاخریەکەی ڕۆیشتم لەوێ(حوجرەکەی مزگەوتی دەشتی هەولێر) نەمتوانی تەحەمول کەم و هاتمەوە ناو هەولێر و حوجرەی مزگەوتی حاجی عەلی سۆرانی.

ئاخر بنەسڵاوە تا هەولێر، بۆ من زۆر دوور و ناخۆش بوو. دەبوایە هەموو ڕۆژ بەیانییەکەی زوو، بە پاس بێین بۆ مزگەوتی سەواف و قوتابخانەی ئیسلامی مەلا عەبدوڵڵا پەلپیتانی.

ئەوە زۆر بێزاری دەکردم. بەو شێوەیە مەلا ڕزگار و مزگەوتی دەشتی هەولێر و بنەسڵاوە و هاوڕێ فەقێکانم جێ هێشت. دواتر و دوای ئەوەی کۆلێژی شەریعەم تەواو کرد و ڕۆشتمە خوێندنی باڵا و ماجستێر لە باکوری کوردستان، لە شاری (وان)، و لە هەمان کاتدا لە دێیەکی دەوروبەری قەزای بەردەڕەشیش مامۆستای وانەبێژبووم، دوای هەشت ساڵ، ئەوکاتەی لەحوجرەکەی ئەو بووم، پۆلی پێنجی ئامادەیی بووم، ڕۆژێک تێلێکێم بۆ هات، سەیر دەکەم مەلا ڕزگار کەرکوکی خۆیەتی.

دوای سڵاو و چاک و چۆنی و هەواڵ پرسین،

گوتی: دێین بۆ سەردانیت، تۆ لەکوێی بەردەڕەشیت؟

ناونیشانەکەم پێدان و هاتن و گوتی: زۆر دڵخۆشم و ئاگادارم کە لە ڕووی فیکرییەوە گۆڕاویت و وازت لەو ئیسلامییانە هێناوە. گوتم بەڵام نەبوومەتە سۆفی. هاهاها، دووبارە بەیادی جارانەوە دامانە قاقا.

مەلا ڕزگار چوار دەروێشیشی لەگەڵ دابوو، دیاربوو لە تەکیەی ئاکرێ و لەزیارەتی شێخ دەهاتنەوە. هەرچۆنێک بێت، ئەو لە من باشتر و بەوەفاتر بوو، منی لەبیر نەکردبوو و هاتە سەردانیم.

ئینجا بابێینەوە سەر دووبارە ڕۆیشتنم بۆ ناو هەولێر. کە بنەسڵاوەم جێ هێشت و چوومە ئەو حوجرەیەی مزگەوتی حاجی عەلی سۆرانی.

حوجرەکە چوار فەقێی تری ئیسلامی و یەکگرتووی تێدابوو و خەڵکی هەڵەبجە و سلێمانی و کۆیه بوون، کە هەموویان لە پەیمانگای ئیسلامی دەیان خوێند. ئەوان لە من بەتەمەنتر و لە خوێندنیش لە پێشتربوون و ماوەیەکیش بەر لەمن هاتبوون بۆ ئەو حوجرەیە.

جا هەمووجار دەیانگوت: شەماڵ لەوەتەی تۆ هاتوویت بۆ ئێرە، وەڵڵا هی ئێمە خەنی بووین، مەلاژن، مەبەستیان دادە(س…)بوو، ئێمەی بە خواردنی جۆربەجۆر خەنی کردووە.

پێشووتر هیچی بۆ حوجرە و فەقێکان نەدەنارد، بەڵام لەوەتەی تۆ هاتووی، هەرسەعاتە و شتێک دێنێت، جارێک چا، جارێک قاوە، جارێک شیر، جارێک شەربەت، جارێک کێک و جارێک شیو، جارێکیتر میوە.. حەققەت وابوو.

دەرگایەک لەنێوان حوجرەکەی ئێمە و ماڵی مەلا هەبوو، زوو مەلا ژن بانگی دەکرم: شەماڵ کوڕەکەم، وەرە ئەمە بەرە، هەر جارە و خواردن و خواردنەوەیەکی دەهێنا، چییان بویستبوایە، گەر مناڵەکانی لە قوتابخانە بووان، پارەی وەمن دەدا، چیم بۆ وان بهێنابوایە، دەیگوت بۆخۆشتان و بۆحوجرەش بیهێنە.

کە دەڕۆشتنەوە بۆهەڵەبجە، کلیلی ماڵەوەی بە من دەدا و دەیگوت ئاگات لەماڵەوە بێت و چیت ویست هەموو شتێک لەناو سەلاجەکەدا هەیە، بێ دڵی خۆت بکەیت و نەیانخۆیت گەردنت ئازا ناکەم.

جا منیش زۆرجار دەچووم و شتم دەخوارد و دواتر تێلم بۆ دەکرد و بۆ شۆخی دەمگوت: دادە تازە پشیلەیەک لەماڵی ئێوە چوو گیان سەلاجەکەتان و خواردنەکانتانی هەمووی خوارد، دەیگوت ئەیەڕۆ، دەمگوت پشیلەی دوو پێ، دەماندا قاقا و دەیگوت کوڕەکەم شەماڵ، ماڵ ماڵی خۆتە.

مەلا ژن، ئەوکات خۆیشی دەیخوێند و دواتر پەیمانگای ئیسلامی تەواوکرد. زۆر ڕێزی منی دەگرت. بە سەردان خۆی و مەلای هاوسەری و مناڵەکانی هاتن بۆ سەردانی ماڵەوەمان لە بادینان.

دواتر کە دەرکرام لەو حوجرە، ئاگام لێی نەما، لە قۆناغی سێی کۆلێژ بووم و لە کۆلێژی شەریعە و لەحوجرەش دەمامەوە، لە مزگەوتی بەرزنجی. تێلێکم بۆ هات، دوای دووساڵ ڕۆیشتنم لەوێ.

تێلەکە مەلاژن بوو، هەواڵی پرسیم و گوتی: زۆر گلەییم لێت هەیە، هەرکەسێک ئەوەی کردبا، نەدەبوو تۆ بیکەیت. کچەکەم مرد و تۆ نەهاتیتە پرسە، هەرچاوەڕێ بووم، کەچی تێلیشت نەکرد. کچەکەی شێرپەنجەی بوو، بەردەوام لە حوجرە دەهات بۆلای من و فەقێ کانی تر.

ئەفسوس ئەو پەپوولەیە، لە تەمەنێکی زۆر زووەوە ماڵئاوایی لەژیان کرد و ڕۆحی بەرەو ئاسمان فڕی.

جا پێی گوتم: دەزانم ئازارت چەشتووە، دڵت شکاوە و لێمان زویرت، توخوا بمان بوورە. بە خوا پیاوەکەی من سروشتی ئاوایە، منیش بە دەستیەوە گیرم خواردوە.

دواتر و دوای ماوەیەکی زۆرکەم، هەواڵی جیابوونەوەی ئەوم لە مەلا بیست، زۆرم پێ ناخۆش بوو بەڕاستی.

جا ئەو مەلایه، جارێکی تریش من و چوار پێنج فەقێی تری لە مزگەوت و حوجره دەرکرد.

ئەوە مەغریب بوو، من لە چێشتخانەی حوجرە، خەریکی چێشت ئامادەکردن و پەتاتە سوورکردنەوە بووم.

فەقێیەکی تریش(سەید سەردار)هەرگیز پێشنوێژی نەدەکرد، کوڕێکی زۆر شەرمن بوو و شەرمی دەکرد پێشنوێژی بۆ خەڵکەکە بکات.

فەقێیەکی تریش، فەقێ(هەیاس) ڕۆشتبوو بۆ نانەواخانە نان بکڕێت. دوو فەقێی تریشمان لەگەڵ بوو(ڕەدوان و محەمەد وەیسی)، ئەوانیش گچکە بوون و بەکەڵک پێشنوێژی نەدەهاتن.

ئەو خەڵکە لە مزگەوت هەرچاوەڕێی ئێمە بوون، فەقێیەکمان بڕۆین پێشنوێژییان بۆ بکەین.

مەلا(س…) نەهاتبوو، ئاخریەکەی کەسمان نەڕۆشتین. مەلا(س.ح) بەوەی زانی، زۆر تووڕەبوو. هەموومانی لە حوجرە کردە دەرەوە. گوتمان بەم شەوە بۆ کوێ بڕۆین؟

دوای بیرکردنەوە، بڕیارمان دا بڕۆینە مزگەوتی(ڕەحمە).

هەموومان ڕۆیشتین بۆ حوجرەی مزگەوتی ڕەحمە، مەلا(س)، نازانم چۆن زانیبووی ئێمەی دەرکراو دەڕۆینە ئەوێ، خێرا تێلی بۆ مەلای ئەوێ(مەلا ئیدرس)کردبوو، مەلا ئیدریسیش یەکگرتوو و هاوڕێی مەلا بوو. قبووڵی نەکرد، تەنانەت بۆ شەوێکیش بێت، تا ڕق و توڕەیی مەلا(س…)چاک دەبێتەوە، برۆینە ئەوێ و لای فەقێکانی ئەوێ بمێنینەوە.

ناچار ڕۆشتینە حوجرەی مزگەوتی حاجی بەدرییە کە مەلا(فایز) لەوێ بوو، ئەویش
یەکگرتووبوو، شەو لەوێ ماینەوە.




پەیامنێر.. چیرۆکی: نەوزاد بەندی

ئەکرا بڵێین پیاوێکی بەشانس بوو ، هەرچەندە خۆی پێچەوانەکەی ئەسەلماند ..هەمیشە داد و بێدادی بوو لەوەی لە لەزگە و ..لەزگەی دوو دیو و هەموو جۆرە لەزگەکاندا شانسی نییە . . کام جۆرەیان کە زۆر گرانە ، ئەیکڕێ ، هەڵیئەواسێ ، خاولیەکەی پێوە ئەکا ، دوای چەند خولەکێک ، خاولێکەی لەسەر زەوییەکە وەک پشیلە گرمۆڵە بووە ..ئەیانووت گەرمی کە ، گەرمی ئەکرد ، سوودی نەبوو ..
بەڵام خەڵک پێیان ئەووت ، تۆ سەیریکە ، کاتێ سەرەی سەربازیت هات ، جەنگ وەستا .. کە بەشی ناوخۆییت وەرگرت ، ئیتر دوای تۆ بەشی ناوخۆیی نەما ..شانسی وەک هی تۆ ، خوا بە کەسی نەداوە ..
لە ئاژانسەوە نامەیەکی دەنگیی بۆهات ، گوایا ئەم چالاک نیە لە گردکردنەوەی هەواڵی خوێناوی و جەرگبڕا .. لایک و سەبسکرایبی ئاژانسەکەیان زۆر دابەزیوە ، کار وا بڕوا پارەی سپۆنسەر و شتیان نامێنێ …
ئەمیش لە داخا جگەرەکەی هەڵدا ، کەوتە ناو شەربەتی کچێکی بچوکەوە ، کە بە جلی فێرگەوە بەرەو خوێندن ئەڕۆی .. سەرێکی بەرز کردەوە و خێسەیەکی لێکرد ، وەک پێی بڵێ : زلە ! تەپڵەکی جگەره و شەربەتی ڕانی لێک ناکەیتەوە ؟
( قوربانت بم گوڵی من .. ببووره ! .. فڕێی دە .. ها .. ئەوە پارە ..بڕۆ شەربەتێکی تر بکڕە )
دەستی خستە سەر مایکەکە و نامەیەکی دەنگیی بۆ بەڕێوەبەری ئاژانسەکەیان نارد :
( قوربان چی بکەم ؟ لە دوێنێوە تەنها ڕووداو کە ڕێکەوتم کردبێ، بورانەوەی بەنگلادیشییەک بوو ، سەرەتا وامانزانی گیانی لە دەستداوە ، دوایی هەستایەوە سەرپێ ..زۆریش ئەگەڕێم .. گوێ قۆڵاخ ئەکەم . . ئەم دوو ڕۆژە وڵات زۆر ئارامە ..)
بەڕێوەبەر ویستی پێی بڵێ گوێرەکە لە گوێی چ گایەکا خەوتووی ؟
کەچی ووتی : گوێ قۆڵاخ کە ، لە سێبەری چ دارتوویەکا خەوتووی ؟ ووڵات ئارامی چییە ؟ ئەیهاوار .. لە سەرۆک وەزیرانەوە هەتا پاسەوانی باخچەی ساوایان ، شیر و تیر لە یەکتری ئەسون .. ڕۆژ نییە ، دوو سێ پیاوی گەورە نەکوژرێن و ..چوار پێنجێ قۆڵبەست و شوێنبزر نەکرێن .. سەیری ئاژانسەکانی تر بکە ، هەر ئەچیتە ناویانەوە ئەبێ خۆت بەی بە عەرزا ، ئەگینا بە فیشەک سەرت هەڵئەگرن ..فڵان خۆی کوشت ..فیسار خۆی خنکاند ..فڵان نووسەری بەناو بانگ ڕای کرد بۆ ئەوروپا و بوو بە ئاشەوان ..ژمارەی قوربانیانی شەڕە تەقەکە گەیشتە چوار کەس ، هەر چواریشیان ئامۆزا و خاڵۆزان ــــ
لێرەدا نامەی دەنگێکەی وەستا ، لەوە ئەچوو پاتری مۆبایلەکەی وەستابێ ، بەڵام بەڕێوبەری ئاژانس هەر بەردەوام بوو له قسەکردن : ( ئەی ئەوانە هەواڵ لە کوێوە دێنن ؟ هەواڵی وا خوێناوی و بە پەللە ..هێشتا خەسووەکە بوکەکەی نەکوشتووە ، ئەوان یاویانە لە شیش و کردوویانە بە هەواڵ .. هێشتا زاواکە دەستی لە خەزووری نەوەشاندوە ، ئەمان براندی دەمانچەکە و ژمارەی فیشەکەکانیشیان دابەزاندووە .. هێشتا مناڵەکە نەکەوتۆتە ناو بیرەکەوە ، ئەوان وێنەی بنی بیرەکە و سورەتی حەزرەتی یوسفیشیان دابەزاندووە ..ئەی چۆن ، ئەوانە پەیامنێرن ، نەک جەنابت ، بە دوو ڕۆژ ، تاقە هەواڵۆکەیەکت ناردووە ، بەنگلادیشی مرد ..بەنگلادیشی مرد .. دوایی دەرکەوت نەمردووە و.. ئەسڵەن بەنگلادیشیش نەبووە ، کوڕێکی ئەسمەری خەڵکی تەپەکوڕە بووە ..)
بە تەنیشت قەسابخانەیەکدا ڕۆی ، بۆنی شەڕێکی ئەکرد ، بۆیە خۆی مات دا و ڤیدیۆی مۆبایلەکەی خستە سەرپێ ، چاوەڕێی قەسابەکەی ئەکرد کێردەکەی بەرزکاتەوە و کابرا بکوژێ ..
(کیلۆی دوگ چۆن بووە بە دوانزە هەزار ؟ ) کابرا بە ناڕەزاییەکەوە قامکی لە دوگەکە ئەدا و بەردەوام بوو (خۆزگە لە دوگیش بچووایە ، زەرد ..زەرد ، ئەڵێی کاستەری خواردووە )
قەسابەکە ووتی : ( برا جوانەکەم ! ئەوە بە دەست من نییە ، بڕۆ سەیری جۆلانە و پەتپەتێنی نرخی دۆلار بکە ، مەڕەکە ئەکڕی ، هێشتا نەتبەستۆتەوە ،بووە بە مریشک .. یان لێت ئەکەن بە حوشتر . . حوکمەت بە دۆلارەوە گرتوویەتی ..)
شانسی ئەم ، قەسابەکە دەرچووی کۆلێژی هونەره جوانەکان بوو ، بەشی پەیکەرسازیی و ..لە ناچاریدا بوو بوو بە قەساب ..ئەوەندە ناسک و نۆڵ قسەی لەگەڵ خەڵکەکەدا ئەکرد ئەتوت باسی سیمفۆنیای هەشتی بیتهۆڤنیان بۆ ئەکا ..
( سەیری پەیجەکان بکە ) بەڕێوەبەر کەوتەوە نامە ناردن ( کوڕێک ئەم بەیانییە ، بە چەقۆ برا گەورەکەی کوشت ..دایک وباوکێک لە شیرین خەودا ، سەری کوڕەکەیان بە خشت پان کردەوە ..کچێک لە ژووری پشتەوە ، خۆی خنکاند ..وڵات ئارامە ؟ ها ؟ بەس پێم بڵێ تۆ خەریکی چیت ؟ معامەلەی کلکە ماسیحە ئەکەی لە گوزەری کەوفرۆشاندا ، چڵم دەرئەهێنی ؟ )
( نا قوربان .. شتی وا چۆن ئەبێ ) لە دڵی خۆیدا ووتی دە وەرە ئەندازەی تەلاسازیی تەواو بکەیت و بۆ پارووە نانێ ، ئەم هەموو تڕە تڕەت بەسەردا بکەن .. لەبەر کۆمپانیا و ئەندازیاری تورکی و ئێرانیی ، کەس ئاوڕ لە ئێمە ناداتەوە ، ئەگینا من لە کوێ و پەیامنێریی لە کوێ : ( هەندێ لەو هەواڵانە درۆن .. پەنجا جار یاس خزریان مراند ، کەچی دوێنێ لەگەڵ کچێکی شۆخ و شەنگا تراکێکی دابەزاند .. ڕۆژ نییە عادل ئیمام نەمرێنن .. کابرا بریندارە ،ئەڵێن مرد ..یان ئەڵێن لە گوندێکی زیقار ژنێ مێردەکەی سەر بڕی یان هەرامەکەی بۆ بڕی ..ئەوانە هەموو درۆن .. من نامەوێ هەواڵی درۆت بۆ هەڵبەستم ئەگینا پەیجەکەت بۆ ئەکەم بە توبی عەدلیی .. )
( با واز لە هەواڵی کوشت و کوشتار بێنین .. ڕاپۆرتێکم پێیە ، بڕوا بکە دڵنیام خەڵکێکی زۆر ئەیخوێنێتەوە و .. فۆڵۆ و لایک و سەبسکرایبمان ئەفڕن .. باسی پزیشکێک ئەکا ، لە تەلارێکی پزیشکیدایە ، دەرمانخانە و تاقیگە ، مانگانە کرێی شوقەکەی بۆ دەدەن کە یەک ملیۆن دینارە .. کرێی ئاو و کارەبای نیشتمانی و موەلیدە و ئەنتەرنێتیشی بۆ دەدەن ..لە هەر فەحس و دەرمانێکیش کە بۆیان ئەنێرێ ، سەدا پەنجای قازانجی ئەدەنێ ..مناڵەکانی لە قوتابخانەی تورکیی ئەخوێنن و خەرجی ساڵانەی خوێندنیان ، لەسەر دەرمانخانە و تاقیگەیە .. هەموو هەفتەیەکیش جارێک ، دەعوەتێکی شاهانەی لە یەکێک لە ڕیستۆرانتە گەورەکانی شار بۆ ساز ئەکەن .. هەر ئامێرێکی پزیشکیی نوێ دابێت ، بۆی ئەکڕن و لە پاکەتێکا ئەیڕازێننەوە ،
Seen by Nawzad Bandy at Sun 5:36 AM
Nawzad Bandy
ئێستا بیانووی ئەوەیان پێ ئەگرێ کە تەلارێکی پزیشکیی تازە ئۆفەری زیاتریان بۆ ئامادەکردووە و ..سەرباری ئەوەی تەلارەکەیان تازەترێکە ، ساڵانە دوو گەشتی کەناراوەکانی ماڵدیف و یۆنانیشی بۆ دەکەن و.. هەفتەی جارێکیش ، کورسی پێشەوەی یانەی شەوانەی پڕ لە ئافرەتی شۆخ و شەنگی بۆ دابین ئەکەن ..لەگەڵ سویچی ئوتومبیلێکی کیلۆمەتر سفر ..)
بەڕێوەبەری پەیج ، کە لە سەوزەفرۆشییەوە هێنابووی و..چەندین ئیشی وەک ئاژەڵفرۆشی و .. حیمایەی بەرپرس و ..خانوو فرۆشی و ..باڵندە فرۆشیی کردبوو ، زۆر تووڕە بوو ، خەریک بوو ئەو نیشانە ڕەشەی کە هێندەی دەنکە گۆیژێک ئەبوو ، لە سێبەری لای چەپی لوتیدا ، لە بندا دەربێنێ ..( ئەرێ تۆ تەبیعیت ؟ چۆن لەسەر پزیشک و شت ئەنووسیت ؟ ئەی نازانی هەر یەکێکیان کومەڵێ مەسئول و شت لە پشتیانەوە خۆیان مەڵاس داوە و .. هەرچی بکەن ، ئەیکەن .. ؟ بە تەمای ڕاپێچی دادگا و زیندان و تەحقیقمان بکەی ؟ )
لە دڵی خۆیدا ووتی : ئەمە چ تۆپەڵە گەمژەیەکە ! خوایه لێت ڕازیم ، بەڵام ئەمە کۆمەڵگا نییە منی تێدام .. هیچ کەسێ لە شوێنی خۆی دانەنراوە ..ئەم بەڕێوەبەرەی من ، حەق وابوو ببێتە جەلاد لە زیندانی دیکتاتۆرێکا ..کەچی بووەتە ڕۆژنامەنووس و ڕۆژی سەد قاوە لە ئۆفێسەکەیدا ئەخورێتەوە ..
( هەروەها ڕاپۆرتێکی ترم بە دەستەوەیە باس لەو مامۆستایانە ئەکا کە قەرزارن ، کەچی خۆیان وا پیشان ئەدەن شاهانە ئەژین و .. لچ لە کاڵاکانی بایعیی میریی هەڵئەقورچێنن و نایبەنە ماڵەوە ، هەر لەوێ بە نرخی خۆڵ ئەیفرۆشنەوە بە بایعە چاوزەقەکان ، کە به جۆرێ نرخی کاڵاکان ئەشکێنن وەک بڵێی به کاری فڕێدانیش نایەن ـــ)
لەو کاتەدا لەسەر شەقامەکە ، کابرایەکی چاویلکە لەچاوی پان و پۆڕ ، دەستی برد لە گیرفانی شەڕواڵە پان و پۆڕەکەیدا ، دەمانچەیەکی گەورەی میکارۆفی دەرهێنا ، لە حاڵێکدا دەمانچەی ئەخستە سەرپێ و لە هەمان کاتیشدا ، مامۆستایەکی ئاینیی کە لە پێشییەوە ئەڕۆیشت و دەستێکی بە مناڵێکی حەوت ساڵانەوە بوو ، دەستەکەی تری دوو عەلاگە تەماتە و باینجان ..پێش چرکاندن و کوشتنی مامۆستا ئاینییەکە ، ئەم لە جیاتی وێنەی بگرێ ، بە هەموو هێزییەوە باوەشی کرد بە کابرای پان و پۆڕدا و ..ویستی بیدا به زەویدا نەیتوانی ، دەمانچەکەی میکرۆفیش لە نێوان سنگ و سکی هەردووکیاندا ئەهات و ئەچوو .. مامۆستای ئاینی و خەڵکەکە تێکڕا شڵەژان و بەملاولادا ڕایاندەکرد .. دوو پۆلیس لە دوورەوە وایان نیشان دەدا ئەو دووانە دانس ئەکەن نەک زۆران ..
کابرای پان و پۆڕ ، هانکە هانکی پێ کەوت ، چونکە ئەم زۆر بەتوندی باوەشی لێ نابوو ، خەریک بوو هەناسەی ئەبڕی ، بە حاڵ ئەیتوانی هەندێ جنێوی پیس لە دەم و لچە شینەوە بووەکەیەوە بێتە دەرێ ..جنێوگەلێکی وا بتکردنایە بە گۆشتی بەرخەوە ، سەگ بۆنی پێوە نەدەکرد ..
پەیامنێری پەیجەکان لە پەناو پاسارەوە خۆیان دابوو بە زەویدا و ..خەریکی وێنەگرتنی گەرمە هەواڵێک بوون ..
( پەیامنێرێک و پیاوکوژێک لە ململانێ و دەستەویەخەدان ..پیاو کوژەکە دەمانچەیەکی میکارۆفی بە دەستەوەیە ، لە تۆکاریفیش ئەچێ ، بەڵام ڕەنگی تێری دەسکەکەی زیاتر ئەمانباتەوە سەر میکارۆف ..پیاو کوژەکە لە هەوڵی خۆ دەربازکردندایە ، بەڵام پەیامنێرەکە ناهێڵێت و …پۆلیسەکانیش لە دوورەوە پێدەکەنن وەک ئەوەی سەیری زۆرانبازی نێوان شاری شاپل و پیاوە قەڵەوەکە بکەن .. ئێمە لە شەقامی تەنیشت چوخمەکەین ، خەڵکێکی زۆر ڕادەکەن و..ئوتومبیلەکان پاشە و پاش ئەگەڕێنەوە و هەڵدێن .. بە لایەنی کەمەوە دوو ئوتومبیل لە یەکیان داوە و .. هەروەها ماتۆڕێکی دێلیڤەری وەرگەڕاوە ، نازانرێ ئاخۆ سەرنشینەکەی مردووە ، یان بریندارە ..کەس نایپەرژێتە سەر کەس و ..پیاو ئەو پیاوەیە خۆی دەرباز ئەکا .. )
ناڵەی فیشەکێک ..بە دوایدا فیشەکێکی تر ، کۆتره شینکەکانی سەر گومەزی مزگەوتی خانەقای هەڵفڕاند .. ڕاکردنی پیاوێکی دەم و لچ شینەوەبووی پان و پۆڕ و .. شل بوون و کەتنە سەر زەوی پەیامنێرەکە لە یەک کاتدا بوون.. جا پۆلیس و خەڵک و پەیامنێرەکان ، پێش مێشەکان گەیتشتنە سەری و نیشتنە سەری لە چواردەوری کۆبوونەوە بە جۆرێک بواریان نەدەدا ئەمبوڵانسەکە بیگەیەنێتە نەخۆشخانە .




بێ لایەنی تورکیا لە میانی شەری دووەمی جیهانی.. ڕەیان محمود حەمەد

تورکیا دوای سەرهەلدانی شەری دوەمی جیهان سوور بو لەسەر ئەوەی کە بەبێ لایەنیەوە پابەندبێ ، بەلام ئەمە رێگای لە تورک نەگرت چاودێری بارودۆخەکە بکەن. دوا بەدوای پەیماننامەی سۆڤیەت- ئەلمانیا کە لە ٢٣ ی ئابی ١٩٣٩ مۆرکرا ، شوکری سەراج ئۆغلۆی وەزیری دەرەوەی تورکیا لە ئەیلولی ١٩٣٩ دا سەردانی مۆسکۆی کرد، بەلام تورک رازی نەبون دەستەبەری بدەن بە سۆڤیەت بە بەکارهينانی گەروەکان لە لایەن هەر دەولەتێکی دژ بە یەکێتی سۆڤیەت. تا بەهاری سالی ١٩٤٠ تاکە رەفتار کە تورکیا ئەنجامی دا داخستنی گەروەکان بوو لە سالی ١٩٣٩ بەروی کەشتیە جەنگیەکانی بیانی . ئەمەش جێبەجێ کردنی هەردوو مادەی ٢٠و ٢١ کە لە پەیماننامەی مۆنترۆدا هاتبون، خۆ بەدەستەوەدانی فەرەنساش لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٤٠ لە بەردەم ئەلمانیادا، یارمەتی تورکی دا کە پابەندبن بە هەلوێستی بێ لایەنی . دکتۆر رەفیق سایدام سەرۆک وەزیران( ٢٥ی کانوونی دووەم ١٩٣٩- ٨ی تەموزی ١٩٤٢ ) لە حوزەیرانی ١٩٤٠ دا بە ئەنجومەنی نیشتیمانی رایگەیاند کە تورکیا لە بەرامبەر ئەوەی کە رویداوە. خۆی دوور لە شەر دەگرێ.
تورکیا سوور بوو لەسەر ئەوەی کە دەولەتانی بەلکانی دەوروبەری نەخرێنە ناو شەرەوە، لە میانی سالی ١٩٤٠ دا تورکیا لەوە دەترسا ئەلمانیا بەرەو رۆژهەلات بچێ بۆیە چالاکیی خۆی نواند بە ئاراستەی بەتین کردنی یەکێتی نێوان دەولەتانی بەلکان و گەیشتن بە جۆرێک لە رێکەوتن سەبارەت بە ململانێیەکانی هەرێمی ، بەلام سەرنەکەوت، رۆمانیا وبولگاریا وردە وردە لە دەوری ئەلمانیا دە خولانەوە لە هەمان کاتدا داگیرکردنی یۆنان لە لایەن ئیتالیاوە لە تشرینی یەکەمی ١٩٤٠ دا گرفتێکی گەورەی هينایە ئاراوە. بە شێوەیەک کە ئەنتۆنی ئەیدن وەزیری دەرەوەی بەریتانیا لە شوباتی ١٩٤١ دا سەردانی ئەنقەرەی کرد بۆ باس کردنی هەلوێستی سەربازی لەگەل سەرانی تورکدا، هەروەها بۆ وەرگرتنی رەزامەندیان سەبارەت بە بەکارهێنانی سوپای بەریتانیا لە بەرگری کردن لە یۆناندا، لە مانگی حوزەیرانی سالی ١٩٤١ دا تورکیا خۆی بە شێوەیەک بینیەوەکە چەندین ولاتی ژێردەستەی هێزەکانی سەربازی ئەلمانیا دەوریان داوە. لەوانەش یۆنان و یوگسلاڤیا و کریت و رۆمانیا بولگاریا و سوریا ، تەنانەت دورگەکانی یۆنان لە دەریای ئیجە نزیک لە کەناری تورکیا کەوتنە چنگ ئەلمانیاوە. لێرەوە سەرانی تورک دەرکیان بەوە کرد کە بەرژەوەندی تورکی دەخوازێ بەلێنێک لە ئەلمان وەربگرن کە دەست درێژی نەکاتە سەر ولاتەکەیان، (فۆن باین) ی بالیۆزی ئەلمانیا لە ئەنقەرە توانی تورکیا قایل بکات تا وتوێژ لەگەل ئەلمانیا دا سازبکات بۆ پەرەپێدانی نێوانی هەردوولادا. ئەوەی یارمەتی ئەم خاڵەشی دا چەندین فەرماندەی سەربازی تورک بون ،کە هەستی خۆشەویستیان بەرامبەر بە ئەلمانیا هەبوو ، بۆیە تورکیا پەیماننامەی دۆستایەتی و پەلاماردانی لەگەل ئەلمانیا لە ١٨ ی حوزەیرانی ١٩٤١ مۆرکرد کە ماوەکەی ١٠سال بوو. هەروەهالە ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٤١ دا رێکەوتنامەیەکی بازرگانی لەگەل ئەلمانیا مۆرکرد بەم پێیە تورکیا ٩٠ هەزار تەن مادەی کرۆمی خاوی گرنگ لە سالانی ١٩٤٣و ١٩٤٤ بۆ ئەلمانیا دەنێرئ لە بەرامبەر دا بە بە های ١٠٠ ملیۆن لیرەی تورکی و چەک و کەرەستەی جەنگی لە ئەلمانیا وەردەگرێ .
هاوپەیمانان هەولیاندا تورکیا قایل بکەن لە پال ئەوانەدا بەژداری لە شەردا بکات بەتایبەتیش دوای ئەوەی ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا هاتە ناو شەرەوە، هەروەها رێکەوتنی هاوپەیمانان لە هەردو کۆنگرەی مۆسکۆ و تاران کە لە سالی ١٩٤٣ دا بەستران کە پێویستە تورکیا لە کۆتای سالی ١٩٤٣ دا بەژداری لە شەردا بکات ، هەولێکی زۆری فشاری دیبلۆماسی لەگەل تورکیادا درا لەوانەش داواکەی هەریەک لە ( رۆزفلت ) ی سەرۆکئ ئەمریکا و ( چەرچل) ی سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا کە ئاراستەی عیسمەت ئینۆنۆیان کرد دوای گەرانەوی لە کۆبونەوەی تاران کە لە تشرینی دوەمی ١٩٤٣ بەسترا. داواکەش بریتی بو لەوەی کە هەنگاوی تورک لە بنچەدا لەسەر ئەمەی رازی بون بەلام رازی بونەکەیان بەوە بەستەوە لە هاوپەیمانان جارێکی دیکەش چەکی پێ بدەن.
دیارە تورک هەستیان کرد کد تەرازوی هێز لە شەردا لە بەرژەوەندی هاوپەیماناندایە و شکستەکانی ئەلمانیاش بەدەر دەکەون. بۆیە هەندێ هەنگاویان هەلێنا لە وانە ١٤ ی حوزەیرانی١٩٤٤ دا رایانگەیاند کە تورکیا گەروەکان بە رووی کەشتیگەلی ئەلمانیا دادەخات بە پێی پەیماننامەی مترۆو رێکەوتنامەی ١٩٣٩ ی نێوان تورکیاو بەریتانیاو فەرەنسا . دواتر لە ٢٢ی شوباتی ١٩٤٥ دا شەریان لە دژی ئەلمانیاو ژاپۆن لە ١ی ئادار رایگەیاند. ئەگەر لەم هەنگاوانە بروانین ، دو شتمان بۆ دەردەکەوێت یەکەمیان : ئەم هەنگاوانە شێوەین زیاتر لەوەی کە ناوەکی بن،چونکە شەر کۆتای دەهات و تورکیاش بەراستی بەژداری شەری نەکرد.
دوەمیان: بۆ ئەوە دەگەرێتەوە کە تورکیا دەیەویست کورسیەک لە کۆنگرەی نەتەوە یەکگرتوەکان مسۆگەر بکات کە پێشنیاز کرابوو دابمەزرێ ، بەتایبەتی کە کۆنگرەی مالتا رێگای بەو دەولەتانە نەدا کە شەریان دژ بە تەوەر رانەگەیاند بو ، ئامادەی کۆنگرەکە بن کە لە ٢٥ ی نیسانی ١٩٤٥ لە سان فرانسیسکۆ بەژدار بوون بۆ دارشتنی پەیماننامەی دامەزراندنی دەستەی نەتەوە یەکگرتوەکان و لە ٢٦ ی حوزەیرانی ١٩٤٥ دا کۆتای پێ هێنا و بەم شيوەیە نەتەوە یەکگرتەکان دامەزار و تورکیاش بوە ئەندامی کارا لە ١٥ی ئابی ١٩٤٥ دا داوای رەامەندیی پەرلەمان لەسەرپەیماننامەکەی.

وەستانی تورکیا بەبئ لایەنی لە میانی شەردا کارێکی ئاسان نەبوو وە زۆر گران لەسەری وەستا. چونکە ناچار بو سوپایەک بهێلێتەوە کە ژمارەکەی یەک ملیۆن جەنگاوەر بوو . هەروەها کاروباری ژیان لە زۆربەی دەزگاکانی دەولەت وەستا لە ئاکامی پەیوەندی کردنی ژمارەیەکی زۆری خەلک بە سوپاو هێزی چەکداری تورکیا هەرچەندە تورکیا بەژداری شەری نەکرد بو بەلام شوێنەواری شەر بە ئاشکرا بە کۆمەلگەی تورکیەوە دیار بوو. بە تایبەتی دوای ئەوەی کە سامانێکی زۆری ئابوری ولات خرایە خزمەت سوپاوە. بۆیە گەل مەینەتیەکی زۆری چەشت، هەر بەو بۆنەیەوە ناچار بوو کەرستەی خۆراک بکاتە پسولە، لە ئاکامی ئەو کارەشدا نرخی کالای بەکاربردنشی بەشێوەیەکی زۆر بەرزبۆوە. لەبەر کەمی لەلایەک و وەستانی بازرگانی نێودەولەتی لە لایەکی دیکەوە. وە بارگرانی رێوشوێنی ئابوری لەسەرشانی توێژی مامناوەندی و هەژار ، لە توێژی دەولەمەند زیاتر بوو، چونکە پەیوەندی کردنی ژمارەیەکی زۆری خەلک بە سوپاوە بوە هۆی کەم بونەوەی کرێکار ، بازرگانی دەرەکیش روبەروی قەیرانی ئابوری بوەوە. ئەمە سەرباری ئەو پارە و سامانە زۆرەی کە حکومەت بۆ کرینی چەک و کەرەستەی سەربازی تەرخانی کردبو، حکومەت ناچار بو یاسای بەرگری نیشتیمانی لە ١٨ی کانونی دوەمی ١٩٤٠ راگەیاند کە دەسەلاتی زیاتری بە حکومەت دا تاکو چاودێری چالاکیەکانی ئابوری بکات، لیژنەیەکیش لە سەرۆک وەزیران و وەزیرانی ئابوری و دارای بەرگری چەندی دیکە پێکهات بۆ جئ بەجێ کردنی یاسای ناوبراو. وە پرسیارو بۆچونی زۆریش دەخرایە روو سەبارەت بە سودی بەردەوام ، بونی سیستەمی تاک حزبی لە حوکمی ولاتدا ، بە تایبەت کە ئاراستەی رای گشتی جیهان بەرەو زیاتر کرانەوەی دیموکراسی و چەسپاندی پرانسیپەکانی ئازادی هەنگاوی دەنا ، ئەم هەمو بانگەوازانەش ئاماژە بون بۆ دەست پێکردنی قۆناغێکی نوێی مێژووی تازەی تورکیا، کە بریتی بوو لە سەرهەلدانی دیاردەی فرە حزبی.




پەیمانی وەستاندنی شەڕ کەبەپەیمانی (مۆدۆراس)ناسراوە.. بێخاڵ ڕەسوڵ علی

دەوڵەتی عوسمانی بەر لەساڵی ١٩١٤ توشی داڕزاوی وتەنگ وچەڵەمەیەکی زۆر گران بوو بوو، بەهیچ شێوەیەک چارەسەی ئەم بارودۆخە ئاڵۆزەی پێنەدەکرا کەبە (پیاوە نەخۆشەکە) ناوبانگی بڵاو ببۆووە. تاقمی (ژون تورک)کەنەخشە کێشی هاوکاریکردنی دەوڵەتی عوسمانی بوون لەگەڵ ئەڵمانەکاندا ودوای ئەم شکاندنەی بەسەر تورکدا هات، ژون تورکەکان هەریەکەیان بەشێوەیەک خۆیان دورخستەوە لەئەرکی ئەوبارگرانیەی بەسەر وڵاتدا هاتبوو، سوپاکانی وڵاتە هاوپەیمانەکان ڕاژنە ناو خاکی تورکیاوە وپاشماوەی خەلافەتی عوسمانیان ناچارکرد پەیمانی(مودراس)مۆربکات وبەریتانیا وفەرەنسا وئیتاڵیا هەریەکەیان دەستی بەسەر ناوچەیەکی تورکیادا گرت بەئەستەمبۆلی پایتەختەوە ،دەربارەی پەیمانی مۆدراس (ڕیچارد ڕالینسۆن) لەلاپەڕە ١٩ی کتێبەکەیدا باسی مەرجەکانی ئەم پەیمانەی کردووە کە لە(٣٠/١٠/١٩١٨)دا مۆرکرابوو کەبریتی بوون لە؛
١-نەهێشتنی دەسەڵاتی مەرکەزی لەئەستەمبۆڵدا بەسەر شوێنەکانی ترەوە.
٢-هەڵوەشاندنەوەی هێزی سوپاکانی عوسمانی.
٣-ئەو شوێنانەی لەئەفریقادا بەر لەشەڕ لەژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا بوون هەمووی دەخرێتە ژێر سایە ودەسەڵاتی دەوڵەتە هاوپەیمانەکانەوە.
٤-سەربەستی هاتووچۆکردن وتێپەڕبوون بەناو تەنگەئاوەکاندا،وەبەکارهێنان لەلایەن هاوپەیمانەکانەوە.
٥-دانی دەسەڵاتێکی تەواو بەسوپا وهێزەکانی هاوپەیمانەکان لەهەر شوێن وناوچەیەکدا کەبەپێویست بزانرێت بۆ دابینکردنی ئاسایش لەجیاتی هێزەکانی تورک (ئەوەی شایانی باسە دەربارەی هەڵویست بەرامبەر بەکوردستان ومافی کورد.

کورد لەدیکۆمێنتێکی وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیادا لەرۆژی ٦/٣/١٩٢٠ باسی تلگرافێکی شەخسی ونهینیکراو کەلەهەمان رۆژدا کەلەوەزارەتی دەرەوەی بەریتانیاوە نێردراوە بۆ ( ئەدمیرال روبیک) کەلە ئیستەمبۆڵ بووە لەوتلگرافەدا وتراوە.
((تەلگرافی ژمارە /١٦٩تا لەڕۆژی ٢٧/٢/١٩٢٠دا، هیچ باس وپێشنیارێک نەخراوەتە بەردەمی کۆنفرانسی ئاشتی دەربارەی ئەوەی کوردستان لەژێر حیمایەتی فەرەنسا وئینتگلتەرا بێت وباسی دواڕۆژی کوردستانیش نەکراوە،
بیر لەوە کرابووەوە کوردستان لەتورکیا جیابکرێتەوە وسەربەخۆ بێت وبپارێزرێت بەڵام بەجێهێنانی ئەوە هێشتا نەخراوەتە بەرچاوە ونەخراوەتە کار ،ئەم تەلگرافەشت بۆیە بۆ دەنێرم بۆئەوەی ئەو پڕوپاگەندانە بەدرۆبخرێتەوە کە لەم ڕوەوە بڵاودەکرێنەوە))

بێگومان دەوڵەتە هاوپەیمانەکان لەمێژبوو مرخیان لەوڵاتی عوسمانی خۆشکردبوو،هەریەکەیان ئەگەر بۆی بکرایە هەموو میراتەکەی عوسمانی بۆخۆی دەبرد وبێجگە لەڕوسیای قەیسەری کەبووبوو بەسۆڤیەت ووازی لەوبەشە هێنابوو کەپەیمانی (سایکس بیکۆ) بۆی تەرخانکردبوو، ئەوانیتر وەکو بەریتانیا وفەرەنسا وئیتاڵیا هەریەکەیان بەشێوەیەک هەڵپەی دەکرد، لەوانە بەریتانیا لەهەموویان زۆرتر توانیبووی مەبەستەکانی خۆی بهێنێتەدی.
دەربارەی هەڵپەی ئەو دەوڵەتانە (Patrick Kimross) لەلاپەڕە١٣٩ی کتێبەکەیدا ،باسی چۆنیەتی دابەشکردنی بەشەمیراتی عوسمانی کردووە کەوتوویەتی:(لەدوای تەواوبوونی شەڕ،حکومەتی بەریتانیا لەبەردەمی چوار شتی قبوڵکراودا وەستابوو:
یەکەم:ئەو بەشەی کە بۆ ڕوسیای قەیسەری دانرابوو بەپێی پەیمانی سایکس بیکۆ،دوای ئەوەی سۆڤیەت جێی روسیای قەیسەری گرتەوە وسۆڤیەت وازی لەو بەشە هێنا ئیتر پێوسیت بەوە نەما باسی ئەو بەشە بکرێت.
دووەم:بەپێی پەیمانی سایکس بیکۆ دەبوایە بەشی زۆری وڵاتانی عەرەب لەنێوان بەریتانیا وفەرەنسادا دابەش بکرێت وبەپێی ئەوە میسۆپۆتامیا بۆ بەریتانیا وسوریا وناوچەی کیلیکیا بۆ فەرەنسا دەبوو.
سێیەم وچوارەم:ناوچەی (ئەدالیا)هەتا دەگاتە (کیلیکیا)بۆ ئیتاڵیا دەبێت لەگەڵ دورگەکانی (دودیکانیز)ومەڵبەندی (ئەزمیر)لەگەڵ زەوی وزارەکانی دەوروبەری.
بەم جۆرە لەدرێژەی باسەکەماندا دەمانەوێت بڵێین ئەوەی بۆ تورکیا دەمایەوە بریتی دەبوو لەچەند ناوچەیەکی کەم لە (ئەناتۆلیا)وەچەند ڕێبازێک کە دەیگەیانەسەر دەریای ڕەش ودەریای ئیجە،بەڵام لەهەمووی گرنگتر ئەو چاوتێبڕینەی یۆنان بوو کەبەتەمابوو دوای شەڕ دەستگیربێت وئەوەبوو لەسەرەتای ساڵی ١٩١٥دا(سێر ئەدوارد گرای) گەلێک ئیمتیازاتی دەستیشانکردبوو کەبدرێت بەیۆنان وسەرۆک وەزیرانی یۆنان(ڤنزولوس)ئەوەی پەسەندکردبوو کەئەمەش بەتەمای دروستبوونی یۆنانێکی گەورەبوو کەهەموو ناوچەکانی (Heilenism )بگرێتەوە،لەدواییشدا ڤنزیلوس لە(لوید جۆرج)نزیکبووەوە بەهیوای ئەوەی دەست بەسەر هەموو کەنارەکانی دەریای ئیجەدا بگرێت، لەکاتێکدا بڕیار وابوو ئەوبەشە بکرێت بەئیتاڵیا.
ساتێک شەڕ بڕایەوە،دوای دوومانگ پاش کۆنفڕانسی پاریش، ڤنزیلۆس ئەو داخوازیانەی خستە بەرچاوی ئەنجومەنی باڵا لەپاریس، لای (لوید جۆرج) ئەو داخوازیەی ڤنزیلۆس شتێکی ڕەوابوو وەبەسودیش بوو چونکە بەمە یۆنانیەکان دەیانتوانی کارێکی وابکەن لەناوخاکی تورکیادا ڕێگەیەکی باش ولەبار دابین بکرێت وبپارێزرێت بۆ هاتووچۆکردنی ڕێگەی هندستان و(لۆرد کرزن)یش لایەنگری ئەم بۆچوونە بوو.




تابلۆیەک بەدیوارێکی بێدەلاقەوە.. عارف کوردە

لەپشت دەلاقەیەکەوە
ڕیزێک تابلۆی،
ڕەنگاوڕەنگ هەڵواسراوە
باوڵێکی پڕ نهێنی..
نیشتیمانێک بەندکراوە..
خۆرەتاو بەگەردنی
گەردەلوولەوە نووساوە
پاساریەک کولەیەک،
بەدەنووکیەوەو
پێچوەکانیش دەمیان داپچڕاوە
ئەفسانەکان دووبارەدەبنەوە
حیکایەتخوانەکانیش،
بنێشتەکانیان دەجوونەوە
زەردەخەنەکان،
بەبەردەوامی وێنەدەکێشن
چەقۆکان زمان دەگەزن
بەفر.. لەکفن ئەچێ
تاریکی..،
بەکۆڵی شەوەوەیە
وەک دارێکی قرپۆک
قرچەقرچی دێ..
بەسەر جەستەیەکی شەکەتەوە
درەختێک، ڕووتاوەتەوەو
ڕەنگی پێوەنەماوە
لەو ژەنە ئەچێ..،
لەبییابانی مەرگ گەڕابێتەوە
ئومێدەکانی خڵتانی خوێنکراوە
کێلی ژوورسەری،
مێژوویەکی ڕەشی پێوەیە
گۆڕەکەی بۆنی سێوی لێدێ
لەگەڵ باراندا.. دەبارێ
ئاسمان، ئەو ئاسمانەی جاران نیە
خۆڵەمێشاوی لێدەچۆڕێ
خاچەکەی عیسا،
بەهەموو دیوارێکەوە داکوتراوە
مریەمەکان پاکیزەییان لەدەستداوە
مۆدێلی ئەم زەمەنەن
باهۆزی نێو هۆنراوەکانن
پەنجەکان ئەقیژێننو،
لەحەژمەتا دووکەڵیان لێبەرزدەبێتەوە
شەختە، کراسی ئاگری لەبەردایە
لەژێر تریفەی هەیڤێکی شارەوەدا
زستان.. گەڵایەکی وشکەوەبوە
ڕەوێ چۆلەکە هەڵدەفڕن
تابلۆیەکە بەسنگی هەورەوە
دەبنەوە بەتەرزەو
ملی گوڵەگەنمەکان دەپەڕێنن
مردووەکان.. هاوار هاوار دەکەن و
هەموومان، کوڕی مریەمەکانین
لەپێشانگایەکی بێناونیشان.




بە هۆی منەوە بوو.. احمد مطر.. وەرگێڕانی: پشکۆ ناکام

(فیکرەی ئەم پەخشانە شیعرە شیعرێکی
شاعیری ناسراوی عەرەب”احمد مطر”ە )
“””””””””””””””””
خەڵکینا :
هەرچیەکتان لێ قەوماوە
وا لە ئەستۆی منا
ڕەز و بێستان و ئاوە ڕەشەکەی ژێرتانم دزیوە
خاک و ناموستانم ئەتک کردوە
هەرچی لای ئێوە گران بەهایە
هەموویم ئەتک کردوە و وا لە ئەستۆی منا
دەرپەڕاننتان لە هەموو شوێنێ
چرای دڵ و قودسەکەتانم فوو لێ کرد
بەڵێ ،،،وا لە ئەستۆی منا
كە من هاتم شار چۆڵ کرا
من بووم لەهەموو شەڕەکانا
فەرمانی پاشە کشەم یا
هێزەکانیشتان پاشەکشەیان کرد
من شکستم پێ هێنان
من ئاوارەم کردن
وەک”کا” و “قامیش” فرۆشتنم لە بازاڕا
من بووم هەرچی دەمی بکردایەوە
ئەمووت: زیاد لە پێویست قسە ئەکا
هەرچیەک ڕووی یا
بە هۆی منەوە بوو
جگە لەوەی من ووتومە
هەرکەسێ چی ووت درۆیە
کێ خاک و نانی ئێوەی بردوە
جگە لە “من”ێک
وەک چۆن ئەتکم کردن
خۆشم ئەتک کرا !!
بە هەموو جورئەتێکەوە
بە هەموو بێ ئەدەبییەکەوە
ئەڵێم :
هەرچیەکتان لێ دزرا
من بردومە و لە کەسیش ناترسم
ئەی من ، بەخۆشیتان بێ یا بە تاڵیی
سەرکردە هەڵبژێراوەکەتان نیم..!!
ڕەنگە کەس هەڵینەبژاردبم
بەڵام گەر داوایەکم هەبوو
كەس ئەڵێ: نا..!!
ئەیکوژم..لە خوێنی خۆی غەرقی ئەکەم
وەک ئەوەی کە “هەم” قبوڵم کەن ، یان
بچن ئاوی “ڕووبارێ خوێن” بخۆنەوە
دوای ئەوەی گیانی تووڕەیی و بەرنگاریم
تیاتانا کوشت
فەرموو تووڕە بن…
سەری خۆتان بکێشن بە دیوارا
دوای ئەوەی فێری گەعدە و دزی و سەرچۆپیم کردن
دوای ئەوەی قەناعەتم پێ کردن
ناڕەزایی جگە لە ئاژاوە گێڕی
هیچ نیە و دوورە لە مانا
كە فێرم کردن: سەرچاوەی بێ دەنگی ئاڵتونە
دوای ئەوەی کردمن
بە سەهۆڵ بەندان و تەختە و ئاسن
دوای ئەوەی هیلاکم کردن
تا ماندوو بوون و نیگەرانی
لەبەر یەک هەڵیتەکانن
ئێوە وەک بووکەشووشە و شەقشەقە
“یاری” ن لە دەستما
هەرچیەکتان بە سەرا هاتوە
وا لە ئەستۆی منا
بە ئارەززوی خۆتان لە ڕادیۆ و سەتەلایتەکانا
بڵێن : بە نەعلەت بێ وەک شەیتان
خیانەتم لێ کردن
مەلعون کوڕی مەلعونم
بە چی ئەچێ…!
كە هەر یەکەتان ئەیەوێ لە ماڵەوە
بە هاوار و جوێن و بۆڵە بۆڵ
لە ناوم بەرێ..!
من تا ئێستاش هەموو پلە و ناسناوەکانم لە گیرفانایە
وەک ” مار ” سەردەرئەهێنم
هەر کە” سەر”م وون بوو
تاوان نامێنێ لەبەر چاوا
ئێستا ئەزانن من کێم..؟
من سەرۆکتانم
هەرچیەکتان لێ بەسەر هات
…..وا لە ئەستۆی منا




(بـوکـە سـورە) ی سەردار قـادر.. رەزا شـوان

وێـژەی منـداڵان، بەشـێکی گـرنگە لە رۆشـنبـیریی منـداڵان. وێـژەی منـداڵان زانستی و هـونـەرە. گـرنـگی و کاریـگەرییـەکی زۆری لە دروستکـردنی کەسـایەتی دروسـت و لە رەوتی ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی منـداڵانـدا هەیە. گەشە بە دەروون و جەستەی منداڵان دەکات و زاخاوی خەیاڵ و بیر و هـۆشیان دەدات، رۆڵێکی گرینگیشی لە پەروەردەکـرن و رۆشـنبـیریکـردن و لە ئاراســتەکـردن و لە ئامـادەکـردنی منـداڵان بۆ داهـاتـوو هـەیە. لەبـەر گـرنـگی رۆڵـی وێـژەی منـداڵان، ئـەم سـەردەمـە بە (سەردەمی وێـژەی منـداڵان) ناودەبـرێت. بیرمەندان و نووسەران و پەروەردەکاران و توێـژێنەران و دەرووناسانێکی زۆی لە جـیهـانـدا سەرقـاڵ کـردووە.
وێـژەی تازەی منداڵانی کورد، لە وێـژەی کوردیدا، لـق و هـونەرێکی تازەیە و مێـژووی بۆ (١١٧) ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. کە تێکۆشەر و نووسەر و کوردستان پەروەری گەلـەکەمـان (ئەمـین عـالی بـەدرخـان:١٨٥١ ـ ١٩٢٦) لە ساڵی (١٩٠٦) دا، لە شاری (ئەسپارتە) ی یۆنـان ـ چونکە بەدرخـانی باوکی لەسەر کورایەتی دووریان خستبۆوە بۆ یـۆنـان ـ هـۆنـراوەیەکی، بە نـاونیـشانی (دەلالـیا زاروان ـ نـازی منـداڵان) نـووسی و لە رۆژی (٢٢/ نیسـان/ ١٩٠٦) دا، لە ژمارە (٦) ی رۆژنامەی (کوردستان) کە لە شاری (قـاهـیرە) دەردەچـوو، بە نـاوی خـوازراوی (زیـنـۆ) وە بـڵاوی کـردەوە. دەتـوانین ئـەو هـۆنـراویە، بە سەرەتـای سـەرهـەڵـدانی وێـژەی تـازەی نـووسـراوی منـداڵانی کـوردی دابـنێین. هـەر هەمـان هـۆنـراوە، لە ژمارە (٥) ی گـۆڤـاری (هـاوار) کە لە (دیمەشـق) بە کـوردی و عـەرەبی دەردەچـوو، لە رۆژی ( ٢٠/ گەلاوێـژی/ ١٩٣٢) دا بە هـەمـان ناونیشان (دەلالـیا زاروان) بڵاوکراوەتەوە. هەر ئەمـین عـالی بەدرخـان هـۆنـراوەیەکی تری بۆ منداڵان هـۆنیـوەتەوە و لە گۆڤـاری (هـاوار) دا بە ناونیشانی (لۆریا بەدرخان) وتا (لایـلایە بـۆ بەدرخان) ی بڵاوکردۆتەوە. کە کامـرانی کوڕی (د. کامـەران بەدخـان) دەلاوێنێتەوە، ئەو کاتە کۆرپەیەک بوو لەناو لانکـدا. دەقی تەواوی (لۆریا بەدرخان) م، لە پەرتـووکی (چـەپـکـێک لـە لای لایـەی دایـکـانی کـورد) دا بـڵاوکـردۆتـەوە، کـە لە سـاڵی (٢٠١٩) دا چـاپکـردووە.

بـەڵام وێـژەی زارەکی منـداڵانی کورد، مێـژوویەکی زۆر دێـرینی هـەیە، لەگـەڵ بـوونی گەلی کـوردمـان لـە کوردسـتانـدا، سـەری هـەڵـداوە. بـە سـەدان چـیرۆک و حەکایەت و نەزیـلەی ئەفـسانەیی و فـۆلکـلـۆری کوردیمـان بۆ منـداڵان هـەیە، کە بە (چیرۆکەکانی بەرئـاگـردان) ناویـان دەبـەیـن. شـایەنی باسیشە کـورد خـاوەنی کـۆنتـریـن لایـلایـە لـە هـەمـوو جـیهـانـدا، کـە مـێژووی بـۆ (١٤) هـەزار سـاڵ پـێـش ئێـسـتا دەگـەڕێـتـەوە. لایـلایـەش بەشـێکی گـرنـگە لە وێـژەی منـداڵان.
(لامارتین) دەڵێت:”جـوانـترین هـۆنـراوە لە سەرانسەری جیهـاندا لایـلایەی دایـکانە”.
لە دوای راپەرینەکەی ساڵی (١٩٩١) لە باشووری کوردستاندا، زەمینە و هەلێکی باش بۆ گەشـەکـردن و پێشکەوتـنی وێـژەی منـداڵانی کوردمـان رەخـسا. لە رووی چەنـدێـتی و چـۆنـییەتی و داهـێـنانـەوە چـەنـد هـەنـگـاوێـکی باشی نـاوە. کـەوتـەسـەر پێـیەکـانی. ئەگەرچی تا ئێستاش لە ئاستی خـواسـت و پێـداویستیـیەکانی منـداڵانی کوردامـان نیـیە. ئەمـەش هـۆی خـۆی هـەیە. بەڵام سەرەڕای ئاستەنگـیـیەکانی بـەردەمی و پـشـتگـیری نەکردنی، لە سـایەی دڵسۆزی و هـەوڵ و پەرۆشی کـۆمـەڵـێک لە نووسەرانی بـواری ژانـرەکـانی وێـژەی منـداڵانی کـورد ـ ئەگـەرچی لـەچـاو ژمـارەی منـداڵانی کـوردەوە، ژمـارەیـان زۆر کەمـن ـ بـزووتنـەوەی وێـژەی منـداڵانی کوردمـان سـاڵ لە دوای سـاڵ بـەرەو پـێـشـەوە و داهـێـنان هـەنـگاوی نـاوە و دەنـێـت. ئەمـەش مـایـەی دڵخـۆشی و مـژدەیەکی گـەشبینیـیە بە داهـاتـوویەکی بەرز و شیاوتری وێـژەی منـداڵانی کوردمان.
یەکـێک لەو هـۆزانڤـانە ناسراو و دڵسۆز و خەمخۆرانەی پێشکەوتنی وێـژەی منداڵان. هـۆزانـڤـان مامۆستا (سـەردار قـادر)ە. لە ساڵی (١٩٦٤) دا، لە شـاری دەربەنـدیخـان لەدایکبووە، قۆناغی سەرەتایی و ناوەندیی هـەر لەم شارەدا تەواو کردووە. لە ئێستادا نیشـتەجـێی شـاری سـلـێمانیـیە. مامـۆسـتا سـەردار لە سـاڵی (١٩٨٨) ەوە دەسـتی بە نووسینی هـۆنراوە بۆ منـداڵان کردووە. دانەبڕاوە درێـژە بە نووسـینی هـۆنـراوە و بە چالاکـییە هـونەریییەکانی منـداڵانی کوردمـان دەدات و خـزمەتێکی بەرچـاوی کـردوون. مامۆستا سەردار قـادر تا ئێستا پـێـنج نامـێلکەی هـۆنـراوەی بۆ منـداڵان چاپکـردوون، ناوەکانیان (جەژنانە، گالێسکەی باڵدار، بەلەمی کاغەزی، هەوری ژەنیار، بوکە سورە). ئەوەی ئێـمە لەم نـووسینەمانـدا کـردوومانەتە توێشوی باسەکەمـان (بـوکە سـورە) یە.
پەرتووکی (بـوکە سورە) بریتییە لە (٢٥) هـۆنراوە، لە هـۆنراوەکانی مامۆستا سەردار، کە لە ساڵی پـاردا (٢٠٢٢)، (١٠٠٠) دانـەی لێ چاپکـردووە. كاک (رامـان عـەبـدوڵڵا) دیـزایـنی بەرگی بـوکە سـورەی کـردووە. هـۆزانـڤـان و چـیرۆکـنووس و رۆمـانـنووسی منـداڵان، مامۆستا (ئەمـین مـحـەمـەد) یش، پێشەکییەکی پوخت و جـوانی بۆ نووسیوە.

مامۆستا سەردار قادر بە زمانێکی کوردی پەتی و شـیرین و سووک و ئاسان و رەوان، بەپـێی قـۆنـاغـەکـانی تەمـەنی منـداڵـی هـۆنـراوەکـانی هـۆنیـونـەتەوە، ریتـم و کـێـش و سـەروای هـۆنـراوەکـانیش هـیج گـیری و گـریـوگـۆڵـێکـیان تێـدا نییە. زۆر بە ئاسانی و ساکـاری هـۆنـراوەکـانی داڕشـتـوون. منـداڵان دەتـوانـن بە ئاسـانی چـێژێـکی زۆریـان لێوەربگـرن و بە ئاسانی لەبەریـان بکەن و بە دەنگ و ئـاواز و گـۆرانییەوە بیانچـڕن. مامۆستا سەردار، ئیلهـام و بیـرۆکەکانی هـۆنـراوەکـانی، لە ژیـانی منـداڵانی کورد و لە ژینگەی دەوروبەریـان و لە سـروشـتی جـوان و رەنگـین و قـەشـەنـگی کوردسـتانەوە بۆهـاتوون. هـۆنـراوەکانی ناو پەرتووکی “بـوکە سـورە” گەلێ بابەتی هەمەچەشنەیان لەخۆگـرتوون، ئەمانە ناونیشانی هەنـدێ لە هـۆنـراوکانین: (مـێروی ئاوریشـم، هـەور، بـاران، بـاوک، نـەورۆز، هـەنـگ، بـاخـچـەکـەم، قـوتـابخـانـەکـەم، بـوکـەکـەم، دایـک، چـۆلـەکـە، پەپـولە، بـوکـە سـورە، گـوڵـفـرۆش، هـەنجـیـر،… هـتد ).
وەکـو نمـوونە، تەنیا دووان لە هـۆنـراوەکـانی مامۆسـتا سـەردار قـادر بۆ خـوێنەران دەنـووسـین. مامۆستا سەردار، لە جیـاتی نـوقـڵ و گـەزۆ، چـەپـکێ هـۆنـراوی نـوێی شـیرین و ناسکی بە جەژنـانە پـێشکەش بە منـداڵانی کوردمـان دەکات. نووسیوێتی:
وەرن جــەژنـــــــــــــــانـەم پــێــــیـە
شــیـعـرێـــــــکی خـۆش و نـوێــــیـە
جـەژنــــــــــانـەکـەم شـــــــیـریــــنـە
دەڵــێی نـوقــــڵ و هـەنــــــگـویـــنـە
چـەپــــکێ شــــیـعــری نـاســـــکــن
لـە خـونـچـــــەی بـەهـــــــار دەچــن
وەک گـڕوگـــــــــــــــاڵـی مــنــــــــاڵ
بـــــزە دەخـــــــەنــە نــــاو مــــــــاڵ
بـە ئــــــــــاوازی خــــــــۆش دەدوێ
پــــــڕە لـە گـــــــــــۆرانــی نـــــــوێ
وەک پـەرســـــــیـلـەی بـەهــــــــارە
ئـای چــــەنـد مـــــزر و ئـــــــاودارە
پـێـشـکـەشـە بـە ئـێــوەی دڵـپـــــاک
مـنــــــاڵـی ژیــــــــــر و چــــــــالاک
لە هـۆنـرای (بـوکە سورە). بوکە سورە ناوی باڵنـدەیەکی پەڕ رەنگـینی جـوان و دەنگ خۆشە، لە جـۆرەکانی چـۆلـەکە و شالـوورە (بلـبل) ە. لـەم هـۆنـراوەیەدا بـوکە سورە بە زمـانی کوردی خـۆی بە منـداڵانی کـورد دەنـاسێـنـێـت. منـداڵان تا تەمـەنی پێـنج سـاڵان، خەیـاڵـین و بـاوەڕ بەوە دەکەن کە ئاژەڵ و باڵـندە، وەکو مـرۆڤ، دەتـوانـن بەو زمـانەی بیـانەوێـت قـسە بـکەن. مامـۆسـتا سـەردار، نووسـیوێـتی:
بـوکــە ســـــورەم رەنـگ رەنـــــگـم
خـۆشــــــــن ئــــــــاواز و دەنـــــگـم
کـلـــــــکــم رەش و ســــــــــــپـیـیــە
ســەریـشــــــــم قـــــــــــــــــاوەیـیــە
ســـەر بـاڵـــەکـــــــــــــــــانــم زەردە
نـاخــــــم ســــپـی و بــێـــــــــگـەردە
هـــاوڕێـی کـەنــــاری و قـومــــریــم
لـە دەشـــــت و هــــــــــەردا دەژیــم
گـەردنـــــــم رەنــــــــگی ســـــــورە
دەنــــــــــگــم وەکـــو شـــالـــــــورە
کـە بـە ئـــــــــــــــازادی دەفـــــــــڕم
بـەرەو ئـاسـمـان بــــــاڵ دەگــــــــرم

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣




فیستیڤاڵی ساڵانەی قوتابخانە و باخچەکان و چەند سەرنجێک.. نوسینی:عەلی حەمەڕەشید

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..




نوێژی شەو.. دڵکەش قادر

لە نوێژی مەغریبی ئەمڕۆمدا
نزام کرد
جێنزرگەی خەیاڵ و ژوانم
ڕووەو ڕۆژئاوا بێ
ڕووەو نیگای تۆ بێ.
دوێ ئێوارێ
خەیاڵم لای ئەو ڤۆیسە بوو
کە لە نوێژی عەسردا دەستنوێژی شکاندم.
سەرمخستە سەر باڵی چەپی
قژی ئاڵۆسکاوم
شانە دەکەم و
دڵی تەژی دەکەم لە خۆم
خۆم دەکەم بە شاباڵی نوێژی شەو.
دوێ بەیانی
کە هەڵسام
چاوی خەیاڵی تۆ لەسەر سینەم کایەی دەکرد و
هەڵیدەگڵۆفیم.
هەموو نوێژەکانم دەڕژێنە نێو
پێکی تەنیاییتەوە
خۆم لە ڕقی ئەو نەوڕەسانە دادەبڕم کە شەوان دەڕژێنە نێو عەتری جەنگ.
عەتری تۆ کایەکردنی منداڵی منە لەسەر خیابانێ
کە دەچێتەوە نێو دڵی سلێمانیی و
گۆیژە دەکاتە جوانترین بووکی سپیپۆشی دنیای زستان.
عەتری نوێژ و
عەتری من دوانەیەکی دانەبڕاون لە نیگای تۆ
نیگای تۆ نوێژی نیوەی شەوە لە گریانی منداڵی.
تۆ خوناوی سەر گوڵەگەنمی گیانمی
ئیحساسم تژی دەکەی لە سروەی بەیان.

سلێمانیی
دڵکەش قادر