نوسینی : Rudolf Rocker
ساڵی 1925

و: زاهیر باهیر

بەشی چوارەم

مارکس وەک سەرنووسەری ڕۆژنامەی ڕینیش زایتونگ، (Rheinische Zeitung ) کە یەکێکە لە ڕۆژنامە پێشەنگەکانی دیموکراسی ئەڵمانیا، لەو ڕێگایەوە بە گرنگترین نووسەرانی سۆسیالیستیی فەرەنسا ئاشنا بوو ، هەرچەندە خۆی هێشتا پشتگیری لە دۆزی سۆسیالیستی نەکردبوو. پێشتر باسمان لەوە کردووە کە لە نوسێنێکیدا ئاماژە بە ڤیکتۆر کۆنسیدرانت و پیێر لیرۆکس و پرۆدۆن (Victor Considerant ، Pierre Leroux ، Proudhon) دەکات و گومانی تێدا نییە کە کۆنسیدرانت و پرۆدۆن ئەو مامۆستایانە بوون کە ئەویان بۆ سۆسیالیزم ڕاکێشاوە. بێ هیچ گومانێک، کتێبی موڵکیەت چییە؟ کاریگەرییەکی سەرەکی بوو لەسەر گەشەکردنی مارکس وەك سۆسیالیستێك. بەم پێیە لە گۆڤاری دەوریدا باسی پرۆدۆنی ئیلهامبەخش بە “خۆڕاگرترین و ژیرترین نووسەرانی سۆسیالیستی” ناودەبات[7 ] . لە ساڵی 1843دا کە سانسۆری برۆسسیا ‘ ڕینیشە زایتونگی’ (Rheinische Zeitung) بێدەنگ کرد، مارکس وڵاتی بەجێهێشت و هەر لەو قۆناغەدا بوو کە بەرەو سۆسیالیزم هەنگاوی نا. ئەم گۆڕانکارییە لە نامەکانیدا بۆ نووسەری بەناوبانگ ئارنۆڵد ڕوج (Arnold Ruge) تێبینی کراوە و تەنانەت زیاتریش لە بەرهەمەکەیدا بە ناوی “خێزانی پیرۆز، ڕەخنەیەك لە ڕەخنەی ڕەخنەگرانە” کە بەیەکەوە لەگەڵ فرێدریك ئەنگڵس بڵاویکردووەتەوە، تەواو دیار و بەرچاوە. کتێبەکەی ساڵی 1845 ی بە ئامانجی جەدەلکردن لە دژی ئەو مەیلە دەرکەوت کە بیرمەندی ئەڵمانی برۆنۆ باوەر (Bruno Bauer ) [8 ] سەرۆکایەتی دەکرد. سەرەڕای بابەتە فەلسەفییەکان، کتێبەکە باسی ئابووری سیاسی و سۆسیالیزمیشی کردووە و بە تایبەتیش ئەم بەشانەن کە لێرەدا پەیوەندییان بە ئێمەوە هەیە.

لە هەموو ئەو بەرهەمانەی مارکس و ئەنگڵس چاپیان کردووە، ‘ خێزانی پیرۆز’ [The Holy Family ] تاکە بەرهەمە کە وەرنەگێڕدراوەتە سەر زمانەکانی دیکە و سۆسیالیستە ئەڵمانییەکان چاپیان نەکردووەتەوە. ڕاستە، فرانز مێهرینگ، [Franz Mehring ] جێبەجێکاری ئەدەبییاتی مارکس و ئەنگڵس، بەهاندانی حزبی سۆسیالیستی ئەڵمانی، لەگەڵ نووسینەکانی دیکەی ساڵانی سەرەتای خۆیان وەك سۆسیالیستە چالاکەکان ‘خێزانی پیرۆزیان’ بڵاوکردەوە، بەڵام ئەمە دوای شەست ساڵ لە دەرچوونی بۆ یەکەمجار ئەنجامدرا. هەروەها هۆکارێکی دیکەش بڵاوکردنەوەکەیان بۆ کەسانی موتەمەکین و پسپۆڕان بوو، بەو پێیەی کڕینی بۆ کرێکار زۆر گران بوو. جگە لەوەش، پرۆدۆن ئەوەندە نەناسراو بوو لە ئەڵمانیادا، تەنیا زۆر کەم کەس دەرکیان بەوە کردووە کە کەلێنێکی گەورە لە نێوان ئەو بۆچوونانەی کە مارکس لە یەکەم جاردا لە سەر ئەو و نوسینەکانی دەریبڕیون و ئەو بۆچوونانەی کە دواتر هەیبێ.
لەگەڵ ئەوەشدا کتێبەکە بە ڕوونی گەشەسەندنی سۆسیالیزمی مارکس و ئەو کاریگەرییە بەهێزە نیشان دەدات کە پرۆدۆن بەسەر ئەو گەشەسەندنەدا هەیبوو. لە کتێبی ‘خێزانی پیرۆزدا’ مارکس دان بەوەدا دەنێت کە پرۆدۆن هەموو ئەو شایستەیانەی/ تایبەتمەندییانەی هەیە، کە دواتر دەکرا مایەی بایاخ و ڕینمایی بێت بۆ مارکسییەکان.

با بزانین لەم بارەیەوە لە لاپەڕەی 36دا چی دەڵێت:
“هەموو دیراسەکان لەسەر ئابووری سیاسی، موڵکییەتی تایبەتی بە شتێکی ئاسایی وەردەگرن و حاشا هەڵنەگرە، ئەم بنەما بنەڕەتییە بۆ ئەوان ڕاستییەکە جێی مشتومڕ نییە کە هیچ لێکۆڵینەوەیەکی زیاتری بۆ تەرخان ناکەن، لە ڕاستیدا ڕاستییەکەی کە قسەی لەسەر دەکرێت تەنها “ڕێکەوتە ” ، وەک ئەوەی’سەی’ (Say ) ساویلکانە دان بەوەدا دەنێت [9 ] . بەڵام پرۆدۆن لێکۆڵینەوەیەکی ڕەخنەگرانە دەکاتە یەکەم لێکۆڵینەوەی یەکلاکەرەوە و بێبەزەیی و لە هەمان کاتدا زانستیی لەسەر بنەمای ئابووری سیاسیی، موڵکییەتی تایبەتیی. ئەمە ئەو پێشکەوتنە زانستییە گەورەیە کە کردوویەتی، پێشکەوتنێک کە شۆڕشێک لە ئابووری سیاسیدا دەکات و بۆ یەکەمجار زانستێکی ڕاستەقینەی ئابووری سیاسی دەکاتە مومکین . کتێبەکەی پرۆدۆن ‘ موڵکییەت چییە’ بۆ ئابووری سیاسی مۆدێرن هێندەی کارەکانی’ سێیس’ گرنگە کە ‘ سێیەم ئیستەیتە’*** (The Third Estate )بۆ سیاسەتی مۆدێرن”.
جێگای سەرنجە کە ئەم قسانە بەراورد بکەین لەگەڵ ئەوەی کە مارکس دواتر لەبارەی بیرمەندی گەورەی ئەنارکیستەوە دەیگوت. لە کتێبی ‘خێزانی پیرۆزدا’ سەبارەت بە کتێبەکەی پرۆدۆن ‘موڵکییەت چییە؟’ دەڵیت یەکەم شیکاری زانستییە بۆ مەڵکییەتی تایبەتیی و ئەوەی کە ئەگەری دروستکردنی زانستێکی ڕاستەقینەی لە ئابووری نیشتمانییەوە کردەوە. بەڵام لە نامە مەشوورەکەی کە بۆ مردنی پرۆدۆن بۆ سۆزیالدێمۆکرات-ی نوسی ،( Sozialdemokrat ) هەمان مارکس ئیدعای ئەوە دەکات کە لە مێژوویەکی زانستی تەواوی ئابووریدا ئەو کارە بەدەگمەن باسکردنێک هەڵدەسەنگێنێت.

درێژەی هەیە..
…………………………..
*وەرگێڕانی ئەم ئەم وتارە بە مەبەستی چەلەحانێی نێوانی مارکسییەکان و ئەنارکیستەکان نییە بەڵکو بۆ ڕوونکردنەوە یا تیشك خستنە سەر هەندێك لایەنی تاریکی دوو کەسایەتی زۆر گەورەیە کە مارکس و پرۆدۆنە . بەتایبەت مارکس کە مارکسییە کوردەکان بە ئاگای ئەوە نین کە مارکسی لاو ، لاوێکی یاخیی ، کۆمۆنیست بووە، بەڵام مارکسی بە تەمەن ڕادیکالییەکەی وردە وردە کاڵ دەبێتەوە تا ئەو جێیەی کە خەباتی پڕۆلیتاریا بەرەو پەڕەلەمانتاریزم دەبات .
بەڕای من زەروورە کە مارکس وەکو خۆی کە بووە ببینین، نەك وەکو ئەوەی کە دەمانەوێت .

*** پێش شۆڕش، کۆمەڵی فەرەنسی بەسەر سێ ڕیزبەندی / پۆلینە یان ئیستەیتەکانی پاشایەتیدا دابەش بوو بوو – ئیستەیتی/ پۆلینەی یەکەم ( قەشە و کاهین و ڕۆحانییەکان)، ئیستەیتی/ پۆلینەی دووەم ( نوبەلاکان / ئەشراف) و ئیستەیتی/ پۆلینەی سێیەم( خەڵکانی ئاسایی ) کە دژ بە پاشایەتی و دەسەڵاتداران بوون کە نزیکەی 27 ملیۆن کەس ژمارەیان بوو، واتە لەسەدا 98ی دانیشتوانی فەرەنسای ئەو کاتە. ئەم ئیستەیتە کە لەو دوانەی تر ژمارەیان زیاتر بوو بەڵام لەبەرچاو ون بوون واتە لە ڕوی سیاسییەوە حسابیان بۆ نەدەکرا، نوێنەرایەتی نەبوو لە حکومەتدا و هیچ کاریگەرییەکی لەسەر حکومەت نەبوو. ئەندامانی ئیستەیتی سێیەم لە سواڵکەر و کۆڵبەری تێکۆشەرەوە تا دەگاتە پیشەکاران و کرێکارانی شار؛ لە دوکاندار و چینی ناوەندی بازرگانییەوە تا دەوڵەمەندترین جوتیاران و دوکانداران و بازرگانانی بچوك. سەرەڕای قەبارەی گەورەی ئەم بەشە و گرنگی بینینی ڕۆڵیان لە ئابووریدا، تاڕادەیەك هیچ ڕۆڵێکی لە حکومەت یان بڕیاردانی ڕژێمی ئەو کاتەدا نەبوو. بێزاری و ناڕەزایی و ئازارەکانی ئەم بەشە لە خەڵکی، بوونە هۆکاری سەرەکی شۆڕشی فەرەنسا.
[7] Rheinische Zeitung, 7 January 1843.
[8] B. Bauer : بی.باوەر یەکێک بوو لە ئەندامە بەئەمەکەکانی بازنەی بەرلین “ئازاد”، کە کەسایەتییە دیارەکانی جیهانی بیری ئازادی ئەڵمانی (نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەهەم) لەوێدا دەبینرا. کەسایەتییەکانی وەک فۆیەرباخ، نووسەری کتێبی جەوهەری مەسیحیەت، کە بەرهەمێکی قووڵی بێدینیە، یان ماکس ستێرنەر، نووسەری کتێبی ئیگۆ و خۆی. بیری پاوانخوازانەی کارل مارکس لەگەڵ بیرکردنەوەی ئازادی بی.باوەر و هاوڕێکانیدا لە بەیەکداداندا بوو. لە نێویاندا نابێت ئی.باوەر لەبیر بکەین، کە کتێبەکەی Der Kritik mit Kirche und Staat [ڕەخنەیەک لە کەنیسە و دەوڵەت] بوو بە تەواوی، لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە چاپی یەکەم 1843 دەستی بەسەردا گیرا و سووتێنرا . چاپی دووەم (بێرن، 1844) بەختی باشتری هەبوو. بەڵام نووسەر خۆی نا، بەهۆی بیرۆکە دژە دەوڵەت و دژە کڵێساکانیەوە تەنها سزای بەسەردا سەپێندرا و زیندانیکرا. (تێبینی سەرنوسەر.)
[9] J. B. Say, ئابووریناسێکی ئینگلیزی ئەو سەردەمەیە کە بەرهەمە تەواوبووەکانی ماکس ستێرنەر وەریگێڕاوە بۆ زمانی ئەڵمانی. فۆبیای کارل مارکس بۆ بیرمەندی ئەنارکیستی فەرەنسی (وەک دەزانین هەژاری فەلسەفەی ڕەخنەیەکی بەردەوامە لە فەلسەفەی هەژاری پرۆدۆن) یان بۆ ئازادبیرانی ئەڵمانی (کتێبی بەرفراوانی بەڵگەنامەکانی سۆسیالیزم هەوڵێکی بێهودە و پێکەنیناوییە بۆ ئەوەی کەمێک لە(زە ئیگۆ و خۆی – ماکس شتێرنەر)، هەروەها دژی ئەم کۆمەڵناسە ڕاپەڕیوە، کە لەو کاتەدا زۆر باسی لێدەکرا لەلایەن هەر کەسێکەوە کە ڕەخنەی لە دەوڵەت بوو و هەوڵی ڕزگاربوون لە ستەمکارییەکەی دەدا.
(تێبینی سەرنوسەر)
………………………………

کۆریۆگراف: ئۆسە ئێن ئۆستریۆم
دانس: ئۆسە ئێن ئۆستریۆم
لویس کڤاربی
موسیک: العاطي اللە حسن
دەرهێنانی: زاهیر عەبەڕەش
ئەکتەرەکان:
لاسێ فرانزین
لویس کڤاربی
ماجدولین الیوسفي
نسرین اسموني
اسامە الهواویر
عزیزلحسایني
سفیان انغور
المهدي عبد الجلیل نعیمي
ئەم بەرهەمە بە هاوکاری کۆمەڵەی Zåll Kultur Förening و جمعيه فضاء الإبداع للسينما والمسرح. بوو
بەرێوەبەری بەرهەم: عبدالفتاح الديوري
بەرێوەبەری هونەری: فاطمه الزهره الهبطي
بەرێوەبەری ڕاگەیەندان: سارة السفياني

شانۆییەکە لە شاری فاس لە وڵاتی مەگریب نمایشکرا. ئەم شانۆییە، نمایشكی سەما و گۆرانی ئامێز بوو، بە هەر سێ زمانی عەرەبی مەگریبی، فەرەنسی وئینگلیزی دیالۆگەکان دەوترا.
ناوی شانۆییەکە لە خاتوونێکی شاعیرەوە وەرگیراوە، مریریدا خاتوونێکی بەربەری بووە. هەر زوو بە منداڵی داویانەو بەشوو، بەڵام پاش ماوەیەک لە مێردەکەی جیا دەبێتەوە.
لە سۆزانیخانەیەک سەرەتا گۆرانی دەڵێت و، دەبێت بە گۆرانی بێژێکی گەڕۆک و هۆنراوە دەهۆنێتەوە. شاعیرێکی نەخوێندەوار، بەڵام لە ئاستی باڵادا، بەدەماو دەم وبەزارەکی شیعری دەگوت. زۆر بەووردی وەسفی سروشتی کردووە لە هۆنراوەکانیدا.
مەملەکەتی مەغریب ئەوسا لە ژێر کۆڵۆنیالی فەرەنسادا بوومامۆستایەکی وانەی زمانی فەرنسی بە نێوی ڕۆنی ئۆلۆج، کە دەوڵەتی فەرەنسا لە شاری دمنات دایمەزراندبوو.هاتوو چۆی خانەکە دەکات، عاشقی میریریدا دەبێت، هەر بەهۆی بەهۆی عەشقی ئەوەوە خۆی فێری زمانی زمانی ئەمازیغ دەکات. لەبەر ئەوەی ئۆلۆج مامۆستای زمانی فەرەنسی و شاعیر و توێژەر بووە، سەر سام بووە بە شیعرەکانی مریریدا هەندێک لە هۆنراوە زارەکیەکانی مریریدا کۆدەکاتەوە وەریدەگێڕێتە سەر زمانی فەرەنسی و لە دیوانێکدا چاپی دەکات بە نێوی گۆرانیەکانی تاسوت
مریریدا بەرگریکارێکی تەواوی مافەکانی ژنان بوو، هەوڵی بەرز ڕاگرتنی کولتوری بەربەری دابوو، ئەو داوای ئەوەی دەکرد با ژنان داوای مافی خۆیان بکەن. بە گژ کولتوری داگیری کاری و باوک سالاریدا بوەستنەوە، بەڵام جۆری هەوڵدان و خەباتی ئەو زۆر جیوازتربوو. ئەو بانگەشەی ئەوەی دەکرد با ژنان هەوڵ نەدەن بچن بۆ قوتابخانە، و فێری زمانی داگیرکەران ببن، ئەو بە ژنانی دەوت دەبێت ئێوە تەنها بەزاری ئەمازیغی بدوێن، ئەگەر بچنە قوتابخانەو زمانی عەرەبی و فەرەنسی فیر بن ئەوا کاریگەری لەسەر ئێوە دەبێت و فەرهەنگی خۆتان بیر دەچێتەوە.
هاوکات لە لەگەڵ باسکردنی ژیانی مریریدا، باس لە کارین بۆیی Karin Boye دەکرا ئەو بەشەی ژیانی کە ئەویش شاعیرێکی بەناوبانگی سویدی و داکۆکیکاری مافی مرۆڤ بوو، هەردووکیان هەم مریریدا و هەم کارین بۆیی، لە هەمان ساڵدا لەدایکبوون، مریریدا لە هەمان ساڵدا کارین بۆیی خۆی دەکوژێت و مریریدا دایارنامێنیت و کەس نازانێت چی بەسەر هاتووە.
کۆتایی نمایشەکەش هەم مرییردا و هەم کارین بۆیی لەگەڵ دەستەخۆشکەکانیدا گۆرانی ژن ژیان ئازادی دەڵێنەوە.
شایەنی باسە، زۆرێک لە هونەرمەندە ناودارەکانی وڵاتی مەگریب ئامادەی نمایشەکە بوون، بووە جێی ڕەزامەندیان.

هەڵبژاردنی ئەم جارەی پەرلەمان کە بڕیارە لە ١٨/١١/٢٠٢٣دا بەڕێوەبچێت، لە هەلومەرجێکی تایبەتیدا لایەنە سیاسیەکان ناچارکراون کەخۆیان ئامادەبکەن بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ پێداویستیەکانی ئەم هەڵبژاردنەدا، کە بۆ خۆشیان ڕۆشن نیە دەرگیری کام بەڵای سیاسی دەبن و ئایندەی پێگەی سیاسیان لە کوێدا دەگیرسێتەوەو چییان بەسەر دێت. ئەم دۆخە لەو شوێنەوە ناچاریە بۆیان کە هەنگاو بەداوی هەنگاودا، دەبینین پێگەی حکومەتی هەرێم لە سایەی حکومەتی عێراقدا بێدەسەڵات ترو بچوکتر دەبێتەوە، واتە هەڵبژاردنی ئەمجارە هەوڵدانێکە بۆ بەڕێکردنی ئەو دۆخە نالەبارەی دەرگیری لایەنە سیاسیەکانی هەرێم بووە، دەبێت کاردانەوەیەکیان هەبێت.
ئەم ڕۆچونەی هاوسەنگی هێزەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی، پاش ٣٠ساڵ زیاتری رۆڵی نەرێنیانە، لە هێژمۆنی کۆمەڵگە بە بیری دەمارگیری نەتەوەیی و داگیرکردنی کوردستان بە دەسەڵاتی میلیشیایی، کە جۆرێک نمونەی ڕەنگدانەوەی ئەزمونێکی بن بەست و شكستخواردو بون لە بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەدا، نەیان ویست و نەیان توانی دابینکەری دۆخێک لە ئارامی و ئاسودەیی سیاسی فەراهەم بهێنن.
گەورەترین کێشەیەک کە لە هەگبەی حزبەکانی بزوتنەوەی کوردایەتیدا نەگەیشتە ئاکامێکی یەکلایی کەرەوە، هەرگیزیش یەکلایی کەرەوەنابن، نەتوانین و نەویستنی دامەزراندنی “دەوڵەتە”،دەوڵەت لە جوگرافیایەکدا کە سی ساڵ زیاترە حوکمرانی تێدا دەکەن. ئەم حاڵەتە گەورەترین گرێ کوێرە و ئاستی نزمی تەواوی مێژوی هەڵسورانی سیاسی بۆرجوازی کوردە، هەر بۆیە هەمیشە زەلیل و پاشکۆ و ملکەچی بەرژەوەندی سیاسی دەوڵەتانی تر بون.
ئەم واقعیەتە لاسەنگە، پێگەو پراتیک و سونەتی تەواوی حزبە ناسیۆنالستەکانی کوردستانی خستۆتە ناو یەک چوارچێوەوە، کە لە هەمان کاتدا هەمیشە کاریگەری تەواویان لەسەر بەجێ نەگەیاندنی حەتمیەتی یەکڕیزی وپەرشوبڵاوی خۆیان و گێژاوی سیاسی داناوە.
گەورەترین پاڵەوانی ئەزمونی مەیدانی فەراهەم هێنانی ناجێگیری و گێژاوی سیاسی لە کوردستاندا، ئاشکرایە کە بەمۆری جێگا پەنجەی پارتی و یەکێتی، بە مۆری بنەماڵەی بارزانی و تاڵەبانی، لەسەر تەواوی کارەسات و ڕوداوە دژی ئینسانیەکاندا واژۆکراوەو مێژویەکی تەڵخە بە ناوچەوانیانەوە.
جیابونەوەی گۆڕان لە یەکێتی و دواتر هەڵسورانی سیاسی بزوتنەوەی گۆڕان، نمونەیەکی ترە لە بەرجەستەکردنەوەی درێژەدان بەهەمان هەڵڕشتنی تورەکەی خوڵقاندنی کارەساتەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی، کە گۆڕان جگە لە پێکهێنانی دۆخێکی تەماوی ناڕۆشنی کاتی بە ئومێددان، شتێکی تریان نەکرد، دواتر دیمان کاریگەری بەڵاو مەینەتیەکان بەسەر ژیان و گوزەرانی کرێکاران و زەحمەتکێشان و خەڵکی بەشمەینەتی کوردستاندا تیژترو قوڵتر بونەوە، چونکە بزوتنەوەی گۆڕان جگە لەوەی لە دایک بوی ڕیزی هەمان چوارچێوەی نەوەکانی بزوتنەوەی کوردایەتیە، لە هەمان کاتدا نمونەیەکی کۆنەپەرستترو مەترسیدارترە لە ناو پێکهاتەی ناسیۆنالستی کورددا، هەر بۆیە خەڵکی کوردستان شانسی باشیان هێنا کە ئەم ڕەوتە بە زویی دامرکایەوە و شکستی خۆی سەلماند.
یەکێتی نیشتمانی کە ئێستا لە لوتکەی قەیرانی سیاسی و دۆخێکی نالەباردایە، لە چوارچێوەی ئەو ئاڵوگۆڕە سیاسیانەی لە ناوچەکەو کێشەکانی لە گەڵ پارتیدا دەرگیرە، کەوتۆتە بەردەم پێگەیەکی زۆر نزمتر لە نێو هاوکێشە سیاسیەکاندا، بەتایبەتی کەوتۆتە نێو دوڕیانێکەوە لە پەیوەندی نێوان حکومەتی هەرێم و حکومەتی عێراقدا، زەحمەتە بتوانێت جێگایەکی سەربەخۆی گونجاو بۆ هەر بڕیارێکی سیاسی و پەیوەندی دیبلۆماسی لە گەڵ پارتی و حکومەتی عێراقدا پەیدا بکات، بە کوردیەکەی لە حاڵەتێکی دۆشداماندا چاوەڕوانی ئەوەیە لەوە زیاتر بچوک بونەوەی خۆی قەبوڵ نەکات، گەر دۆخەکە یارمەتی بدات.
هەروەک لەسەرەتادا دەربارەی بەڕێوەچونی هەڵبژاردنی ١٨/١١/٢٠٢٣ ئەوەمان دەستنیشان کرد کە لە دۆخێکی تایبەتدا لایەنە سیاسیەکان ناچارکراون خۆیان ئامادەکەن، ئەم هەڵبژاردنە بۆ یەکێتی نیشتمانی بارگرانیەکی زیاتر دەخاتە سەر دەورو پێگە سیاسیەکەی، گەر نەزانێ و نەتوانێ بۆ پاراستنی پێگەی سیاسی لە بەرامبەر پارتی و گەمەی سیاسی لەگەڵ ڕوداوەکاندا باش بجوڵێتەوە، یان بە مامەڵەیەکی گونجاوتر ڕوبەڕوبونەوەی هەلومەرجێکی تازە لە خۆی نیشان نەدات، ئەوە حەتمیە کە دەکەوێتە بەردەم ئایندەی خەسارەتێکی زیاترو مەترسیدارترەوە، لەم سۆنگەیەوە یەکێتی کەوتۆتە بەردەم حاڵەتێک، نە بەشداری لە هەڵبژاردن و نە بایکۆت بەرامبەر هەڵبژاردن، ئاسۆیەکی ڕون ناخاتە بەردەم ئایندەی پێگەی سیاسی و ڕۆڵی لە نێو ئاڵوگۆڕەکاندا. هەر بۆیە بڕیاردان لەسەر بەشداری لە هەڵبژاردندا بەبێ ئامادەبونێک کە نیشانی بدات هاوکێشەکە تا ئاستێك ئەتوانێ زیانی تیا نەکات، دەکەوێتە بەر چارەنوسێکی نادیار و دۆڕاندنێکی گەورەوە.
ئەم هەوڵەی سەرۆکی ئێستای یەکێتی نیشتمانی بانگەوازی بۆ دەکات کە دەڵێت”یەکیتی بە هەموو شێوەیەک ئامادەیە بۆ هەنگاونان بەرەو ڕێکەوتنێکی نوێ و یەکگرتنەوە لەگەڵ گۆڕان”، فڕێدانی ئەم کارتەو کردنەوەی ئەم دەرگا سەوزە، هەرچەندە قسەی سەرپێی و نافەرمیە،لەو هەوڵانەیە کە بافڵ دەیەوێت هاوسەنگی هێزەکەی لەو هەڵبژاردنەدا بەهەر شێوازو بەهایەک بووە ساغکاتەوە، بۆ ئەمەش پەنا بۆ گۆڕان دەبات، بەڵام لە چەند ساڵی ڕابردودا پێگەیەک کە گۆڕان لە ئاستی ڕۆڵی هێزەکەی نیشانیداین، جگە لە گەڕانەوەی بەردەوام بۆ دواوە ڕوخسارێکی گەشبینی بۆ لایەنگرانی نیە، گۆڕان ئێستا جگە لە کاریکاتۆری هەرەس و پەرشوبڵاوی شتێکی تری پێوە دیارنیە.
بە مانایەک ئەو بانگەوازەی بافل دەیەوێت ڕێگەیەک بۆ ڕزگاری یەکێتی لەو قەیرانەی دەرگیری بوە پەیداکات و پێداچونەوە بە دۆستە کۆن و تۆڕەو تۆراوەکانی یەکێتیدا بکات، هەر لەسەرەتاوە ئاشکرایە خەریکە پاڵ بە دیوارێکەوە ئەدات، کەبناغەکەی سەرئاوی لافاوێکی لیخن کەوتوە، گۆڕان کاتی خۆی توانی هاوسەنگی یەکێتی بشکێنێ، بەڵام گۆڕانی ئێستا ناتوانێ هاوسەنگی یەكێتی ڕاست کاتەوە.
بەجیا لەوەش پێناچێت گۆڕانیش بەنیاز بێت خۆی بخاتە ناو گێژاوی ئایندەیەکەوە، کە ناڕۆشنە، لە کاتێکدا یەکێتی ناڕۆشنە چۆن لەو زەلکاوەی تێیکەوتوە بێتە دەرەوە، ئیترئەم بانگەوازەی بافڵ بۆ یەکگرتنەوەیان هیچ کەڵکێکی بۆ گۆڕان نابێت جگە لە کۆتایی هێنان بەتەمەنی هەڵسورانی سیاسیان بە ناوی گۆڕانەوە.
یەکگرتنەوەی گۆڕان و یەکێتی لەهەر ئاستێکدا ڕێک بکەوێت، بەجیا لەوەی کاریگەری لەسەر هەڵسانەوەی هاوسەنگی یەکێتی نابێت، لەلایەکی ترەوە ئایندەیەکی تەواو تەڵخ دەخاتە بەردەم ئەو هەڵسوراوانەی تا ئێستا لە گۆڕاندا کارێک دەکەن. لەهەمان کاتدا یەکێتیش دەکەوێتە ناو قەیران و گێژاوێکی زیاتر لەوەی کە ئێستا تیایدا دەژی، کەسەری خۆی و گۆڕانیش دەکات بە قورا.
یەکێتی نیشتمانی لەم دۆخەی ئێستادا یەک ڕێگە لە بەردەمیدایە کەئەگەری فرسەتی پاراستنی مانەوەی خۆی بپارێزێت، جا گۆڕان لەگەڵیا پێک دێت یان نا، قەبوڵ کردنی ئەو قەدەرانەیە کە پارتی لە ئێستادا مامەڵەی لە گەڵ حکومەتی عێراق و هەلومەرجی پاراستنی سەرمایەگوزاری و جۆرێکی تر لەتاڵانچێتی خۆی ڕێکدەخات، چونکە یەکێتی هاوشان وهاوکاری تەواوی پارتیە لە داسەپاندنی حکومەتی دژی خەڵکیدا، هەر بۆیە ناچارە پێشوازی لە پەیامەکەی بارزانی بکات و بڕواتە ناو هۆڵی کۆبونەوەکانەوەو پێویست ناکات پۆزی بەرژەوەندی خەڵک بجونەوە.

وەرگیڕانی کاوە عومەر
ئەم بابەتە لەسەر بنەمای چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید وەرگیراوە

خەلیل کەیوان: سەرەڕای ئەو سنووردارکردنانەی کە لەلایەن حکومەت و پەتای کۆرۆناوە دروستکرا، ئەمساڵ بەبۆنەی ٨ی مارسەوە کار و چالاکیی بەرفراوان ئەنجامدرا. هەواڵ و ڕاپۆرتەکان ئەوە دەردەخەن کە لەسەر ئاستی کۆمەڵایەتی و جەماوەری خەڵک ڕێزیان لەم ڕۆژە گرتووە و پیرۆزبایی یەکتریان کردووە. چالاکیی جۆراوجۆر و زۆر لە دەرەوەی وڵات و هەروەها لە فەزای مەجازی و لە شەقامەکاندا ئەنجامدرا. لە ڕۆژی جیهانی ژناندا جارێکی دیکە پرسی چەوساندنەوەی ژنان لە ئێراندا بە شێوەیەکی بەرفراوان تیشکی خرایە سەر. دۆخی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان لە ئێران چۆنە؟

حەمید تەقوایی، ئەمساڵ چەند لێدوانێک لەلایەن ڕێکخراوە کرێکارییەکان، مامۆستایان، خانەنشینان، و ڕێکخراوەکانی داکۆکی لە مافەکانی ژنان بڵاوکرایەوە. چالاکوانان و کەسایەتییە ناودارەکانی ئەو بزووتنەوانە پەیامیان بڵاو دەکردەوە. کۆبوونەوە و ڕێوڕەسمەکان لە تاران، مەشهەد، کەرەج، بەندەری ئەنزەلی، کرماشان، ئەهواز، شارەکانی کوردستان و ژمارەیەک لە شارەکانی دیکە بەڕێوەچوو. لە تاران لە پارکی ساعی کۆمەڵێک لە ژنان سرودی یەکسانییان دەوتەوە و لە مەشهەدیش کۆمەڵێک لە ژنان بە لافیتە دژ بە هەڵاواردنی جێندەری هاتنە سەر شەقام. چەندین کلیپ لە سۆشیال میدیا بڵاوکرانەوە و چەندین سیمینار و مێزگەرد بەڕێوەچوو. من ویستم پرسیارتان لێ بکەم سەبارەت بەم چالاکییە بەرفراوانانەی کە تەنها بەشێکیانم باس کردووە، هەڵسەنگاندنتان بۆ ٨ی مارسی ئەمساڵ چییە و تایبەتمەندییەکانی چۆن دەبینن؟

حەمید تەقوایی: بەڕای من ٨ی ئازاری ئەمساڵ تەواو جیاواز بوو لە ساڵانی پێشوو. ئەمەش بەو مانایەیە کە دەکرێ بڵێین ڕۆژی جیهانی ژنان لە ئێران بۆتە ڕۆژی ناڕەزایەتی سەرتاسەری و ئاهەنگگێڕانی گشتی و جەماوەری، جگە لەو چالاکییانەی کە ئاماژەت پێدا، پەیامی دایکانی دادخواز و دایکانی قوربانیانی هێرشی تێزاب پرژزاندن ، هەروەها کەسوکاری قوربانیانی فڕۆکەکە،کە کە پەیام و کلیپێکی شۆککەریان بڵاوکردەوە،ئاماژە پێ بدەم هەروەها گرووپە داکۆکیکارەکانی مافی ژنان لە سنە و سەقز لە بڕیارنامەی ڕوون و ڕادیکاڵدا خوازیاری نەهێشتنی هەڵاواردنی جێندەری بوون و چەندین داواکاری یەکسانیخوازانەیان وروژاند.

بەڵام ئەمساڵ نەک هەر چالاکوانان، بەڵکو خەڵکی ئاساییش بەخێرهاتنی ٨ی مارسیان کرد و پیرۆزبایی ڕۆژی جیهانی ژنیان لە یەکتر کرد. هەروەها دامەزراوەی شۆڕشی ژنان و تێکۆشەرانی حیزبەکەمان چەندین پەیامی پیرۆزبایییان پێگەیشت. بەم مانایە ٨ی مارس نەک هەر وەک ڕۆژی ناڕەزایەتی بەرامبەر هەڵاواردن، بەڵکو وەک ڕۆژی ئاهەنگگێڕانی سەراسەی و یادکردنەوەی پێگەی ژن لە کۆمەڵگادا جێگیر بووە و دامەزرا.
ساڵانێکی زۆرە کۆماری ئیسلامی هەوڵی سەپاندنی ڕۆژی لەدایک بوونی فاتیمەی وەک ڕۆژی ژنان بەسەر کۆمەڵگە داوە. لە لایەکی دیکەوە هێزە ڕاستڕەوەکانی ئۆپۆزسیۆن دەیانەوێت ڕۆژی لەچک پێ فڕیدانی ڕەزاخانی بکەنە ڕۆژی ژنان. ٨ی مارسی ئەمساڵ هێندەی تر نیشانی دا کە ئەو هەوڵانە بێ ئاکام بوون و ٨ی مارس بۆنەیەکە کە لەگەڵ مێژووی چەپ و سۆسیالیستیدا بە تەواوی لە کۆمەڵگادا جێگیر بووە.

ئەمەش ئەوە دەردەخات کە ئەو هەوڵانەی دەیانەوێت بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان بشێوێنن و بەلاڕێدا ببەن بۆ بەرگریکردن لە دەسەڵاتی پاشایەتی یان ئیسلام، لەسەر ئاستێکی کۆمەڵایەتی فراوان ڕەتکراونەتەوە.
هەشتی مارس لەگەڵ بزووتنەوەی کرێکاری و بزووتنەوەی سۆسیالیستی تێکەڵ بووە. هەشتی مارس ئەو ڕۆژەیە کە ئاڵای ڕزگاریخوازی ژنان لە لایەن بزووتنەوەی کرێکارییەوە هەڵکرا و ئەم ڕۆژە لەلایەن سۆسیالیستەکانەوە وەک ڕۆژی جیهانی ژن ناسێندرا. قبوڵکردنی ئەم ڕۆژە لەلایەن کۆمەڵگاوە، ئاماژەیەکی تری فراوانبوونی گوتاری ڕادیکاڵ و چەپ و ڕەخنە و ناڕەزایەتیە لە کۆمەڵگادا.

لە ئێران ئەمڕۆ لە سەرەتای سەرهەڵدانی ڕێژیمی ئیسلامییەوە، ڕۆژی ٨ی مارس ڕۆژی ناڕەزایەتی بەرامبەر بە ژنکوژیی حکوومەت بووەلە گۆشەنیگای چەپ و ڕادیکاڵەوە. به تایبه تی ئه مساڵ سەرە ڕای پرسی کۆرۆنا و ده ستگیری و سه ڕکوتکردنی کۆماری ئیسلامی شا هیدی چالاکییه کی به ڕفراوان بووین و ئه مه ده بێ به هه نگاوێکی گه وره بۆ پێشه وه هه ژمار بکرێت. هەنگاوێک بۆ پێشەوە نەک تەنیا لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان بەڵکو لە بزووتنەوەی جەماوەری بۆ ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی.

خەلیل کەیوان: جگە لەو چالاکییە بەرفراوانەی کە لە کۆمەڵگادا ڕوویاندا، ئەمساڵ حیزب زۆر چالاکتر بوو لە ڕابردوو. چ چالاکیەکی مەیدانی لە ئێران و دەرەوەی وڵات و چ چالاکییەکی سۆشیال میدیا وەک کلیپ، بەیاننامە، سیمینار، مێزگەردو هتد. ئایا حیزب چالاکتر بووە یان ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ کەشوهەوای گشتی کۆمەڵگا؟
حەمید تەقوایی: بەرفراوانبوونی چالاکییەکانی حیزب بەهۆی هەردوو فاکتەرەوەیە. لە لایەک کۆمەڵگا خەریکەڕادکاڵتر و ناڕازیتر دەبێت. خەڵکێکی زۆرتر و زیاتر لە هەموو دەرفەتێکدا دێنە گۆڕەپانەکە بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە هەڵاواردن و نایەکسانی و یەکێک لە بێ ئابڕوترین و گەرەترین جیاکارییەکان بێ مافی ژنانە لە کۆمەڵگادا. ٨ی مارس دەریخست کە بەشێکی زۆری خەڵک چالاکتر و ڕادیکاڵتر بوون و شیعر و داواکاری ڕادیکاڵ و تەواو ئینسانی و بنەڕەتی وروژێنران بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەڵاواردنی جێندەری. ئه مه بۆ حیزبی ئێمە که هه میشه خه باتکارێکی چالاک بووه له دژی ئاپارتایدی سێکسی و هه موو جۆره جیاکارییه کی دژ به ژنان و هه میشه له ڕێپێوانی هەشتی مارسەکاندا ئاڵای ڕزگاریخوازی ژنانی هه ڵکردووه و ناڕه زایه تیی ده ربڕیوە له به ڕامبەر ئه و نادادپەروەرییه له ڕادەبەدەرە ی که له لایه ن ئیسلام و کۆماری ئیسلامیه و تەواوی سیستەمی سەرمایەداری وه به سەر ژناندا سەپێنراوه، هەلومەرجی لەباری بۆ فراوانکردنی چالاکییەکان دابین کرد. نەبزی حیزب لەگەڵ نەبزی کۆمەڵگا لێدەدات. حزبی ئێمە بەردەوام مەودای کاری خۆی لەڕووی چالاکیی تەبلیغی و چالاکیی سۆشیال میدیا و چالاکیی مەیدانییەوە فراوانتر دەکات و چەندین کەمپەینێکی زۆر سازدەکات و دەستپێشخەری نوێ بەکاردەهێنێت.

ئەمساڵ لە ٨ی مارسدا ئەم جۆرە چالاکییە حیزبییانەمان بینی. من زۆر بە چڕی باسی ئەم چالاکییانە دەکەم چونکە لەم بەرنامەیەدا کات نییە بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هەموویان. بەشێک لەو چالاکی و ڕێوشوێنانە سیمینار و وتارەکانی ئۆنلاین بوون کە لە لایەن حیزب و ئەو دامەزراوانەی کە حیزب پشتیوانیان کردبوو ڕێکخرابوو. مینا ئەحەدی چەندین سیمیناری ئەنجامدا، شۆڕشی ژنانە، ئێکس موسلیم، کۆمیتەی خەبات بۆ ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی و شیوا مەحبووبی سیمیناریان ئەنجامدا کە پێشوازییەکی باشیان لێکرا. سیمینارێک لە لایەن یەکەی حیزبەوە لە شاری ڤانکۆڤەر بە زمانی ئینگلیزی ڕێکخرا و تێیدا زیاتر لە هەشتا چالاکوانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان بەشداری کۆبوونەوەکەیان کرد. عەبدوڵڵا ئەسەدی و فیدراسیۆنی پەنابەران لە سۆشیال میدیا لەگەڵ ئامادەبوونی پەنابەرانی ئێرانی لە تورکیا وتووێژێکیان ئەنجامدا کە لە لایەن پەنابەرانی ئێرانیشەوە پێشوازی لێکرا. لەم سیمینارانەدا ژمارەیەکی زۆر لە بەشداربووان و وتاربێژان و نێردراوانی ئێران و دەرەوەی ئێران غەیرەحزبی بوون و ئەمەش ئاماژەیە بۆ ڕەهەندە کۆمەڵایەتییەکانی چالاکیی و پەیوەندییەکانی حیزب و ئەو دامەزراوانەی کە حیزب پشتیوانییان لێدەکەن.

ئەمە لایەنێکی چالاکیی بوو کە زۆر بەرفراوانتر بوو لە ساڵانی پێشوو. لایەنێکی دیکە دەستپێشخەرییەکانی وەک پاسکیلسواری بوو وەک ناڕەزایەتییەک لە دژی مافەکانی ژنان لە ئێران کە لە لایەن کادیرانی حیزبەوە لە شارەکانی سوید و دانیمارک ڕێکخرابوو. ئەم چالاکییە زۆر سەرکەوتوو بوو، بەتایبەتی لە شاری کۆپنهاگن و چالاکانی غەیرە ئێرانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان لەم شارەش پەیوەست بوون بەم بزووتنەوەیە و ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە نەبوونی مافی ژنان لە ئێران. به هه مان شێوه چه ند کلیپێک له نێویاندا کلیپی سروودی یه کسانی، که له لایه ن هه ڵسوڕاوانی کۆمیته ی خه بات بۆ ڕزگاری زیندانیانی سیاسییه وه ئاماده کرابوو، به شێوه یه کی به ڕفراوان له سۆشیال میدیا بڵاوکرایه وه و له لایه ن هه زاران که س پێشوازییان لێکرا.

من ئیتر ناچمە ناو باسی ئەو چالاکییە مەیدانییانەی کە لە ئێراندا دەکران، وەک کۆبوونەوە و لەدیوار نوسین و هتد،. کۆکردنەوەی ئەمانە دەریدەخات کە حیزب لەگەڵ نەبزی کۆمەڵگادا نەبزی لێ دەدات و هاوشان و لە چوارچێوەی ئەو بزووتنەوە مەزنەدا کە ئەمساڵ لە ناڕەزایەتی بەرامبەر بە مافەکانی ژنان لە ٨ی مارسدا پێکهێنرا، ڕۆڵێکی کارای هەبووە.

خەلیل کەیوان: بەڵێ بەم وەسفەی ئێوە کردتان، خەڵکی ئێران وەڵامێکی توندیان دایەوە بۆ هەموو ئەو کەسانەی کە کۆمەڵگای ئێران بە ئیسلامی دەزانن. زیاتر لە دوو دەیە لەمەوبەر کاتێک دەگوترا ئێران وڵاتێکی ئیسلامی نییە، بەڵکو حکومەتەکەی ئیسلامییە، یان دەگوترا شۆڕشی ئێران ژنانەیە ، زۆر کەس ئەو قسانەیان بە زیادەڕەوی و ناواقیعی دەزانی. ئەمانە بۆ یەکەمجار لەلایەن مەنسور حیکمەتەوە باس کران – وەک زۆرێک لەدەستەواژە نوێیەکانی تر. ئێستا بازنەی بەکارهێنانی شۆڕشی ژنان زۆر فراوانە. کەس بە بیستنی ئەم وشەیە توشی سەر سوڕمان ناێت، بەڵام بۆتە بەشێک لە فەرهەنگی کۆمەڵگا و بە شتێکی ئاسایی وەردەگیرێت. شۆڕشی ژنان مانای چییە؟ ئایا بەو مانایەیە کە ژنان بە شێوەیەکی بەرفراوان بەشداری تێدا دەکەن؟ ئایا داواکارییەکانیان بەرجەستەیە یان ڕۆڵی ڕابەرایەتیان هەیە؟ مەبەستت چیە؟

حەمید تەقوایی: دەمەوێت بڵێم کە مەنسوور حیکمەت ئەمەی وروژاند، زۆرێک لە چەپەکان دژایەتیان کرد و بەو دەرئەنجامە گەیشتبوون کە شۆڕش شۆڕشی کرێکاری یان سۆسیالیستی نییە، بەڵکو شۆڕشی ژنانە. لە کاتێکدا واتاکە ئەوەیە کە شۆڕشی سۆسیالیستی، شۆڕشی دژە سەرمایەداری لە ئێراندا سیمایەکیژنانەی هەیە. ئەمڕۆش ڕەنگە هەندێک لە هێزە چەپەکان کێشەیان لەگەڵ ئەم دەستەواژەدا هەبێت، بەڵام خۆشبەختانە لەسەر ئاستی کۆمەڵایەتی مێینەیی شۆڕش تا ڕادەیەک قبوڵ کراوە کە ڕێکخستنی لاوانی ئەو حیزبە لە ژێر ئەم ناوەدا بزووتنەوەیەکی ناڕەزایەتی و دامەزراوەیی ڕێکخستووە ، و چەندین چالاکوان لە ئێران و دەرەوەی ئێران لەم ڕێکخراوەدا کار دەکەن. هەروەک ئاماژەم پێدا، یەکێک لە سیمینارەکانی ڕۆژی ٨ی مارس لە لایەن ئەم دامەزراوەیەوە ڕێکخرابوو، زۆرێک لە چالاکانی ئێران و دەرەوەی وڵات پەیامی دەنگی و ڤیدیۆیییان نارد و بەشداریان لەم سمینارەدا کرد و تەنانەت کلیپێکی تایبەتیشیان بۆ ئەم سیمینارە ئامادە کرد. دەمەوێت بڵێم ئەمڕۆ شۆڕشی ژنان وەک چەمک و بزووتنەوە و دامەزراوەیەکی کۆمەڵایەتی جێکەوتووە.
پرسیارت کرد دەربارەی مانای شۆڕشی ژنان. ئەوە ڕاستییەکە کە ژنان لە خەباتی خەڵکی ئێراندا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن و لە زۆر حاڵەتدا لە پێشەنگی ناڕەزایەتییەکانن، یان بۆ نموونە دایکانی ڕۆژهەڵاتان و بزووتنەوەی دادگاییکردن و دایکانی زیندانیانی سیاسی وەستاون زۆر بوێرانە دژی کۆماری ئیسلامی. لە لایەکی دیکەوە، پرسێکی گرنگ کە شۆڕش لە ئێران دەبێ چارەسەری بکات، چەوساندنەوەی ژنانە و هیچ گومانێک لەوەدا نییە. ڕاستییەکی دیکە ئەوەیە کە کۆماری ئیسلامی بە سەرکوتکردنی ژنان، بە ئاپارتایدی سێکسی و بە جێبەجێکردنی گەورەترین هەڵاواردنەکانی دژی ژنان، لە ڕاستیدا هەموو کۆمەڵگای زیندانی کردووە و خۆی لە سەر پێ ڕاگرتووە. ئێمە هەمیشە گوتوومانە ژیانی حکومەت بەستراوەتەوە بەتاڵە مووی قژی ژنانەوە. بە شێوەیەکیخوازراو و تەنانەت بە واقیعی وشەکە. کۆماری ئیسلامی بە حیجابەوە هات و بێ حیجاب دەڕوات.

ئەم ڕاستیانە لایەنە جیاوازەکانی شۆڕشی ژنان نیشان دەدەن. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە ژنان دژی هەڵاواردنی ڕەگەزی دژی هەموو سیستەمەکە و ئەو حکومەتە دەجەنگن کە ئەم جیاکارییەی بەسەر کۆمەڵگادا سەپاندووە. بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان لە ئێراندا بە قووڵی سیاسییە، بە قووڵی دژە ئایینییە، بە قووڵی سەرنگونی خوازە، بە قووڵی داوای بەها مرۆییەکان دەکات و ئاڵای خۆیان هەڵکردووە. بە قووڵی مۆدێرن و مەدەنییە. نەک تەنها داوای یەکسانی ژن و پیاو دەکات، بەڵکو داوای کۆمەڵگایەکی دوور لە خورافات و ئەخلاقی داڕزیو لە دژی ژنان دەکات. ئەمانە خەسڵەتەکانی شۆڕشن. شۆڕشێک کە لە ڕیشەی چەوساندنەوەی ژنان و ئایین و ئەخلاقدا دەدات.

ئەگەر حکومەت پشت بە بێمافی ژنان ببەستێت، بەرەنگاربوونەوەی ئەم بێمافییە هێرشکردنە سەر ڕەگ و ڕیشەی حکومەت، ئەمە بەو مانایە نییە کە شۆڕش ئامانج و داواکاریی دیکەی نییە، و تەنیا پێویستە هەڵاواردنی ڕەگەزی چارەسەر بکات. بەڵکو بەو مانایەیە کە شۆڕشی سۆسیالیستی لە ئێراندا سیمایەکیژنانەی هەیە.
هەر شۆڕشێک کە بیەوێت بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان بەو خەسڵەتانەی کە باسم کرد، نەک هەر لەگەڵ کۆماری ئیسلامی بەڵکوو لەگەڵ تەواوی سیستەم و حکومەتی چینی سەرمایەداری مفتەخۆردا تەکلیفی خۆی یەکلایی بکاتەوە. بەم مانایە شۆڕشی سۆسیالیستی لە ئێراندا ژنانەیە، یان بە واتایەکی تر شۆڕشی ڕزگارکەری ژنان لە ئێراندا تەنیا دەتوانێت سۆسیالیستی بێت. بۆ ئەم شانازییە، دەسەڵاتی ژنان لە کۆمەڵگادا، واتە ٥٠%ی کۆمەڵگا، بە ئەگەرێکی زۆرەوە هێزێکی گرنگە بۆ پێشخستنی شۆڕشی سۆسیالیستی لە ئێراندا

خەلیل کەیوان: ئێوە بۆچوونی هاوشێوەتان لە سمینارێکدا سێ ساڵ لەمەوبەر و لەم دواییانەدا لە وتارێکدا لە ژێر ناوی “تایبەتمەندییە سۆسیالیستییەکانی بزووتنەوەی نوێی ڕزگاریخوازی ژنان ” تان خستەڕوو و وتتان کە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان لە ئێران دژی ئایین و دژە ئەخلاق و تابۆی دواکەوتووانەیە. دژی پۆستمۆدێرنیزم و گشتگیرییە، دژی ئیسلامی سیاسییە. لە کاتێکدا ڕەوتە فێمینیستە باڵادەستەکان لە جیهاندا ئەم تایبەتمەندیانەیان نییە. ئەم جیاوازییە لە چیەوە سەرچاوە دەگرێت؟

حەمید تەقوایی: لە ئێراندا بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان ئەو تایبەتمەندیانەی هەیە، چونکە زیاتر لە چل ساڵە حکومەتێک هەیە کە هەژموونی ئایدۆلۆژی، سیاسی و فیکری، کولتووری و ئەخلاقی لەسەر بنەمای تابۆ، ئەخلاقی کەڕوو هاوردووی پیاوسالاری ، ئایین و یاسا دژە ئینسانیەکانی ئایینی دامەزراوە. و بەگشتی سەیرکردنی ژن وەک کاڵایەکی سێکسی و ئامرازێک بۆ چێژوەرگرتنی پیاو. لە ئێراندا ژنکوژی فەلسەفە و سیاسەتی فەرمی حکومەتە. تۆ تەنها ئەمە لە یاساکاندا نابینیت. لە یاساکاندا ژن یان هیچ مافێکی نییە یان بە نیوەی پیاو دادەنرێت، بەڵام مەسەلەکە زۆر لەوە زیاترە. کۆماری ئیسلامی حکومەتێکە کە بەرپرسان و ئیمامەکانی هەینی ڕۆژانە لە مینبەر و میحرابەکانیانەوە خراپترین سووکایەتی و بێڕێزی بە ژنان بڵاودەکەنەوە، حکومەتێک کە دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر کچێکی نۆ ساڵان لە ژێر ناوی هاوسەرگیری شەریعەت بە یاسایی دەکات، ئا حکومەتێک کە لە ژێر ناوی زەواجی سیغەدا شەرعیەت بە لەشفرۆشی دەدات ، حکومەتێک کە نەک هەر ڕێگری لە کوشتنی شەرەف ناکات، بەڵکو تەنانەت لە کۆمەڵگەدا بەرەوپێشیان دەبات. بەپێی یاساکانی تۆڵەسەندنەوە و ئەخلاقی ئیسلامی، پیاو مافی ئەوەی هەیە ژن یان کچەکەی بکوژێت کە بە بۆچوونی ئەو “بێ ئەخلاقی” یان پەیوەندیەکیان هەیە کە ئیسلام پەسەندی نەکردووە.
خەڵکی ئێران لەگەڵ حکومەتێکی لەو جۆرەدا بەرەوڕوون. حکومەتێکی لەم جۆرە بزووتنەوەیەکی لە دژی خۆی ڕێکخستووە کە مشتێک لە ئاسمان دەدات. لە نووسینەکەمدا ئەم نموونەیەم هێناوەتەوە کە کاتێک فشار دەخەیتە سەر ئیسپرینگێک، ئەگەر دەستی لەسەر لابەریت، لە پلەی یەکەمدا ناوەستێت، بەڵکو چەندین جار باز دەداتە پێشەوە. دۆخی ژنانیش لە ئێران هەر بەو شێوەیە. حکومەت، ئایدۆلۆژیای فەرمی، یاسا، پڕوپاگەندەی حکومەت، و سەرکوتکردن، زیندان و ئەشکەنجە و هتد، هەموو ئەمانە بێ مافییەکی یەکجار زۆر و دەکرێ بڵێین، سوکایەتی و بێڕێزیەکی یەکجار زۆریان بە سەر ژناندا سەپاندووە لە کۆمەڵگای ئێراندا. ژنان لە دژی ئەم بارودۆخە ڕاپەڕیون و هەر بۆیەش وزەیەکی زەبەلاح کەڵەکە بووە کە کاتێک ئازاد دەکرێت، کە لەدژی کۆماری ئیسلامیدێتە مەیدان، کۆمەڵگا دەکێڵێت و داوای دوا دەستکەوتەکانی بۆ ئازادی ژنان دەکات. چیتر ڕازی نابێت بەو ئاستەی مافەکانی ژنان کە بۆ نمونە لە سەردەمی شادا هەبووە. یان تەنانەت تا ئەو ڕادەیەی کە ئەمڕۆ لە وڵاتانی ئەوروپادایە. ژنانی ئێران خوازیاری ئازادی بێ چەندو چۆن و تەواو و کامڵیان دەوێت. وە ئەم ئازادییە لەسەر بنەمای بەها مرۆییە گشتگیرەکان دامەزراوە. ژنان لە ئێراندا ئەوە قبوڵ ناکەن وەک ئەوەی کەلتووری ئیسلامی داوایان لێ بکات کە ڕەچاوی “پێوەرەکان”ی ڕێژیم بکەن. ئەم پێوەرانە هەمان تابۆی ئیسلامی ڕزیو و دژە ژنن. لە ئێستادا ژنان ئەم پێوەرانە دەشکێنن. پرسی تابۆ بوونی پەیوەندی سێکسی لەلایەن ئەو ژنانەی کە هاوسەرگیری سپیان کردووە شکێنراوە. ناڕەزایەتی تەنانەت بەرامبەر بەو نادادپەروەرییانەی لە ئاستی بنەماڵەدا هەن، ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بەو ئەخلاقە ڕزیوانەی کە ژن بە شەرەفی پیاو دەزانن و بە “پاک و پاکیزەیی” ناوی دەبەن، ناڕەزایەتی دژی حیجاب و ئاپارتایدی سێکسی و هتد و هتد. ژنان لە ئێراندا خوازیاری فەرهەنگێک و پەیوەندیەکی ئینسانی و مۆدێرن، جیهانی و بە قووڵی لەسەر بنەمای یەکسانی هەمەلایەنەی نێوان ژن و پیاو دامەزرا بێت و لە هەر شوێنێکدا توانایان هەبووە، لە جێبەجێکردنی ئەو پەیوەندیانەدا بەشدار بوون. هەر لەبەر ئەمەشە کە بە بڕوای من بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان لە ئێران دژە مەزهەبی و دژە ئەخلاقی و پیاوسالاری، گشتگیر و تابۆ شکێنە و پێشکەوتنخوازانەترین و پێشڕەواانەترین تێگەیشتن و لێکدانەوە لە ئازادی و یەکسانی و بەدیهێنانی لە ئێراندا دەخوازێت .
بەداخەوە ئێمە ئەم تایبەتمەندیانە لە بزووتنەوەی فێمینیستی باڵادەست لە جیهاندا نابینین. چونکە، لە بنەڕەتدا، ئەو بۆچوونانەی کە بەسەر ئەم بزووتنەوەیەدا زاڵ بووە، کە زۆر لە دواوەی ئەو داواکاری و ئەو ئاڵایەی کە ڕۆژگارێک لەلایەن بۆرژوازی لیبراڵ و دیموکراتەوە بەدەستەوە گیرا بوو. ئەمڕۆ پۆستمۆدێرنیزم لە فەزای فیکری ڕۆژئاوادا باڵادەستە. واتە تیۆرێک کە باوەڕی بە بەها مرۆییە گشتگیرەکان نییە و تەنانەت باوەڕی بە پێشکەوتنیش نییە و پێی وایە بەها لۆکاڵی و نەتەوەییەکان لەسەر بنەمای ئایین و میللەتە و نەتەوەیی پێناسە و دیاری دەکرێن. ئه مه ش له سەر ئه وەی که زۆرێک له فێمینیسته کان و ته نانه ت ئه و بزووتنه وه یەی که خۆیان به چه پ داده نێن حیجاب و بورقا به به شێک له کولتوری “ژنانی موسڵمان” ده زانن و چاویان دەبەستن له ئاست کوشتنی نامووسی ته نانه ت له وڵاتانی ئه وروپیشدا. ئەم مەیل و هەڵوێستە ژن ئازاد ناکات، ملکەچکردنی بۆ یاسا ئایینییە دژە ژنەکان، نەتەوەیی و خێڵەکییە و هەر لەبەر ئەم هۆکارەیە کە بە تەواوی لە خاڵی پێچەوانەی بزووتنەوەی ڕادیکاڵی ڕزگاریخوازی ژنان لە کۆمەڵگای ئێراندایە.

خەلیل کەیوان: لە قسەکانی ئێوە دەتوانین بڵێین کە تاکە وەڵام بۆ کێشەی چەوساندنەوەی ژنان سۆسیالیزمە. وەک لە سیمینارەکە و ئەو بابەتەدا کە باسم کرد بە ڕوونی باست کردووە. تۆ وتت فێمینیزم لەم سەردەمەدا تەنیا دەتوانێت فێمینیزمی سۆسیالیستی بێت. وە ڕەوتە سیاسییە دەسەڵاتدار و باڵادەستەکانی جیهان، حکومەت و حزبەکان و تەنانەت ڕەوت و بزووتنەوە تەقلیدییەکانی ئێستاش وەڵام و چارەسەرێکیان نییە بۆ ئەو نایەکسانیانەی بەسەر ژناندا دێت. بۆچی وا بیر دەکەیتەوە؟ مەبەستت ئەوەیە ژن تەنها لە کۆمەڵگەیەکی سۆسیالیستیدا دەتوانێت ئازاد بێت؟

حەمید تەقوایی: بەشێک لە هێزە چەپەکان پێیان وایە تەنها سۆسیالیزم دەتوانێت ژنان ئازاد بکات. بەڵام بەڕای من لە ڕووی تیۆریەوە ئەمە وا نییە. لە ڕوانگەی شیکاری و ئەبستراکتەوە ژن لە کۆمەڵگای سەرمایەداریدا ئازاد دەکرێت، بەڵام لە پراکتیکدا ئەمە ڕوونادات و ڕزگاری ژن بە کردەیی بەستراوەتەوە بە ڕزگاربوونی کۆمەڵگا لە هەژموونی سەرمایە. بۆچی وایە ؟بە دیاریکراوی لەبەر ئەوەی کە بۆرژوازی دەستی لە شارستانیەت و بەهاکانی کۆمەڵگەی مەدەنی شۆردووە کە پێشتر شانازی پێوە دەکرد.

ئەمڕۆ نەک هەر لایەنگرێکی ڕزگاریخوازی ژنان و هەر فێمینیستێک کە بەڕاستی دەیەوێت ژن ئازاد بکات، دەبێت سۆسیالیست بێت، بەڵکو دەبێت هەموو دیموکراتێک شێلگیر بێت، دەبێت سۆسیالیست بێت، هەموو لایەنگرێکی ڕاستەقینەی مافەکانی مرۆڤ دەبێت سۆسیالیست بێت، هەرکەسێک دژایەتی هەر جۆرێک بێت لە جیاکاری دەبێت سۆسیالیست بێت. چونکە بۆرژوازی بە هیچ شێوەیەک دان بە جیاکاریدا نانێت. جیاکاری پێی دەوترێت جیاوازی کولتووری! جیاوازی شارستانیەتەکان و شەڕی شارستانیەتەکان! دیارە ئیسلام کە ژن بە موڵکی پیاو دەزانێت، شارستانیەتێکە، ئایینی هیندۆسیش کە پێی وایە ژن دەبێت لەگەڵ مێردەکەیدا بسوتێنرێت، شارستانیەتێکە، هەروەها کولتوری پێشکەوتوو و مۆدێرنیش شارستانیەتێکە!
ئەمە ئەو دۆخەیە کە بۆرژوازی دروستی کردووە. لینین دەیگوت هەموو دیموکراتێک پێویستە سۆسیال دیموکرات بێت. ئەمڕۆش پێویستە ئەمە درێژبکرێتەوە بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەموو هەڵاواردنێک. هەر چالاکوانێکی ڕاستەقینە لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان دەبێ سۆسیالیست بێت. هیچ ڕێگایەکی تر نییە. هەر کەسێک بیەوێت هەسارەی زەوی و ژینگە بپارێزێت، دەبێت سۆسیالیست بێت. ئەمڕۆ تەنانەت کاک بیل گەیتس سەرمایەدارە بەناوبانگ و خاوەنی کۆمپانیای مایکرۆسۆفتیش ئەمە دەڵێت. ئەو دەڵێت تاکە چارەسەر بۆ گەرمبوونی جیهان سۆسیالیزمە. پێویست ناکات مارکسیست بیت، تەنها پێویستە واقیعبین بیت بۆ ئەوەی بزانیت وەڵامی پرسی ژن، پرسی تێکدانی ژینگە، پرسی سەرکوت و دیکتاتۆری، تەنانەت نکۆڵیکردنی مەدەنیەت و کۆمەڵگەی مەدەنی ئەمڕۆ هەروایە لە دەستی سۆسیالیستەکاندا. لە ڕووی فەلسەفی و ئایدۆلۆژی و کۆمەڵایەتی-سیاسیەوە بۆرژوازی دەستی خۆی لە کۆمەڵگەی مەدەنی شۆردووە. ئەوان کۆمەڵگەی مۆزایکی خێڵەکی ئایینییان تیۆریزە کردووە و بانگەشەی بۆ دەکەن.

بۆیە تەنانەت هەموو چالاکێکی مەدەنی شێلگیر دەبێت سۆسیالیست بێت. هەرکەسێک کە بەها بۆ شارستانیەت و پێشکەتوخوازی لا گرنگە و هەرکەس پێی وایە کە خەڵکی گۆی زەوی ئارەزووی بنەڕەتی هاوبەشیان هەیە و ئازادی بۆ هەموو دانیشتوانی گۆی زەوی یەک مانای هەیە؛ هەرکەسێک پێی وایە ئازادی ڕێژەیی نییە، خۆشگوزەرانی ڕێژەیی نییە، یەکسانی ڕێژەیی نییە، دەبێت سۆسیالیست بێت. زۆرینەی ڕەهای خەڵکی جیهان بەم شێوەیە بیردەکەنەوە، بە پێچەوانەی پۆستمۆدێرنیزمی لەسەدا یەکەکانەوە. وە تەنها سۆسیالیزم دەتوانێت ئەم ئایدیاڵ و خواستەی خەڵکی جیهان بەدیبهێنێت.

بێگومان مەبەستم سۆسیالیستەکانی جۆری کۆمۆنیزمی کرێکارییە. هەندێک چەپگەرا هەن خۆشەویستی پۆستمۆدێرنیزمیان قووت داوە. لە نێو چەپەکانی ڕۆژئاوا کە ئەمڕۆ لە تەنیشت حەسەن نەسروڵڵا وەستاون. پێویستە وازیان لێ بێنن، بەڵام سۆسیالیست و کۆمۆنیستە واقیعیەکان نەک هەر ئاڵای ڕزگاری ژنیان بەدەستەوەیە، بەڵکو ئاڵای شارستانییەت و مۆدێرنیزم و پێشکەوتوخوازی و پێوەرەکانی ئینسانیەکانیشیان بەدەستەوەیە. بۆیە پێویستە بگوترێ بەو هەلومەرجەی کە بۆرژوازی لە دونیادا دروستی کردووە، بەم ڕەوتە پاشەکشەیەی کە بۆرژوازی بەسەر جیهانیدا سەپاندووە، بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان تەنیا دەتوانێت بزووتنەوەیەکی سۆسیالیستی بێت.

١١ی مارسی ٢٠٢١

بەخێربێیت!

من راپەڕ مەحمود بریکاری پیشەیی خانووبەرەم..

خاوەن ماڵ بیت، یەکەمجار کڕیار بیت، فرۆشیار بیت، یان وەبەرهێنەرێکی بە ئەزموون بیت – تۆ لە شوێنی گونجاودایت!
من هەموو جۆرە زانیارییەکی یارمەتیدەر و سەرنجڕاکێشم هەیە بۆ هەموو پێداویستییەکانی خانووبەرە.
هەر کەسێک ئارەزووی کڕین و فرۆشتن یان وەبەرهێنان لە بواری خانووبەرەدا هەیە! دەتەوێ بزانی چۆن کاردەکات؟ یەکەمجار کڕیارە؟ بێ دوودڵی! هەموو وەڵام و یارمەتییەکانمان لەبەردەستە کە ئێوە پێویستتانە.

ئامانجمان: ١.

پابەندبە بە مامەڵەکردن لەگەڵ پێداویستییەکانی خانووبەرەت بەوپەڕی چاودێری و پیشەیی. بە باشترین شێوە خواست و پێداویستییەکانتان بۆ فەراهەم دەکەین، وە دڵسۆزی و متمانەی درێژخایەنتان بەدەست بهێنن.

پەیوەندیمان پێوەبکە:

416-230-0431
905-915-9503
905-225-6502
Rapar.mahmood@gmai.com
www.flagshiphomes.ca
2970 Drew RD, 214A
Mississauga, ON
L4T 2H3

…..لە ووتارێکی پێشووترما باسم لەوە کردبوو کە تەسلیم بوونی حکومەتی بە ناو قەوارەی هەرێم بە ئەمری واقیع ، وەک تەسلیم بوونە لە شەڕا و لایەنی براوەی بەرامبەر هەر بە چەک کردنی لایەنی دۆڕاو واز ناهێنێ ، بەڵکو ئەتوانێ پارچە بە پارچەی جلەکانیشی پێ دابکەنێ ، ئەمە لۆژيکی شەڕە ، ڕۆستەمیش بیت کە تەسلیم بوویت دەسەڵاتت سفر هیچ بەدەستەوە، ، هەر چەنە لەوەتەی ئەم هەم بە ناو قەوارەیە بۆ کاری تایبەتی ئەمریکا و ئەوروپا دروست کراوە هەر خروقاتێکی کرد بێ”کە لە ژماردن نایەن” و هێنرابێتەوە سەرخەت هاواری کردوە کە “قابیلی قبوڵ کردن نیە”!!! بەڵام لە پەناوە بە تەشەبوز بەم لایەن و ئەو لایەن خۆی گەیانۆتە بەغا و گوێ ڕایەڵی خۆی ڕاگەیانوە وەک ئەوەی لەسەر فرۆشتنی نەوت ڕووی یا و بە ناچاری ئەوەی قابیلی قبوڵ نەبوو بە مەمنونیەوە قبوڵ کرا.، چونکە ڕژێمەکەی هەولێر کە پشتی بە تورکیا بەستوە بە هانایەوە نەهات نەک هەر پشتی تێکرد و بۆ ناردنە دەرەوەی نەوتەکە مەرجی خۆی هەیە کە ئەکرێ بڵێین ئەو مەرجانە بۆ دەسەڵاتی هەولێر وەک”شەق” وایە و زەحمەتە خۆی لەبەریا بگرێ…
دوای گۆڕانکارییەکانی پڕۆژەی بودجەی عێڕاق ، ئەوەنەی تر دەسەڵاتدارانی هەولێر دەست بەسراو ئەکا ولە ڕووی بژێویەوە بۆ خەڵک دەروو کردنەوەیەکە و ڕێگا نایا “کالعادة” کە هەر پارە گەشتە هەولێر یەکسەر خەشنۆش بکرێ و بۆ مووچەش عەینەن تاس و عینەن حەمام چاوەڕێ ی پارەکەی بەغا بن..!! دەسەڵاتدارەکانی هەولێر دەماری ملیان وەک وایەری موەلیدە ئەستوور بوە و هاواریان ئەگاتە عەرشی ئاسمان : ئەی هاوار ، بەغا قووت و مافی خەڵکی کوردستان ئەخوا،، ، بەڵام تا ئێستا خەڵک ئەوەی بەغای بە ئاسایی وەرگرتوە و یەک ملیگرام ناڕەزا نیە بگرە زۆریشیان پێخۆشە کە بارگرانی ئابووری لە سەرییان سووک ببێ ، ناڵێين هەموو بارەکە چونکە دەسەڵاتی کوردی کارێکی وای بە بژێوی خەڵک نەکردوە وا بە ئاسانی بێتەوە مایەی خۆی، وای لێ هاتوە بێزاری و تۆڕەیی خەڵک وا ئەکات کە داپڵوسینی دەسەڵاتی کوردی لە لایەن هەچ کەس و لایەکەوە بێ خەڵک پێ ی خۆشە و وا ئەزانێ بۆ تەسکینی خۆی ئەوە دەسەڵات دائەپڵۆسێ ، نوکتەش ئەوەیە کە بە ناو حکومەتی هەولێر باس لە قووتی خەڵک ئەکا ، دیارە مەبەستی لەو قووتەیە کە لە خەڵک ئەدزرێ و بەرپرسی واش هەیە تەیارەی تایبەتی خۆی هەیە !! ئەو قووتەی مۆزەخانەی خانەوادەیی پێ دروست ئەکرێ!! جگە لەوەش سەرانی هەولێر باس لە “ماف”ی خەڵک ئەکەن!! ئەو مافەی کە بتەوێ چی بڵێيت ئەبێ وەک فرێزەر هەر لە مێشکتا بێ و نەیدرکێنی دەنا هەر ڕستەیەکی سەدان شەق و چەن ساڵێک گرتنی بە دواوەیە ، لە کاتێکا دەسەڵاتی بەناو هەرێم بەغا بە شۆڤێنیست و .. و.. تاوانبار ئەکا بەڵام خەڵکی کوردستان هەنگاوەکانی بەغای پێ خۆشە و دەستخۆشیشی لێ ئەکا ، تۆ بڵێ ی دەسەڵات ئەو خەڵکەش بە شۆڤێنی لە قەڵەم بات ! دەسەڵات ئەبێ باش لەوە تێبگات کە تێوەگلانی ماف و قووتی خەڵک لە هاوارەکانیانا موزایەدەیە نەک خەم خواردن ، گەر لای خەڵک خەم خواردن بوایە هەڵبەتە پشتگیری لە هاوارەکان ئەکرد ، خەڵک ئەونە یاغنیش نیە جیاوازی نێوان موزایەدە و پەرۆشی نەکات کە وەک جیاوازی میوان ی تورکی و سوپای تورکی وایە..
كار وا بڕوا قەوارە و بەناو هەرێمەکە وا بچووک ئەکرێتەوە تا ئەگاتە ئاستی هەردوو مەجلیسەکەی “تشریعی”و”تنفیذی” ی ئەیام زەمان ، ئەو کاتەش دەسەڵاتدارانی هەرێم بێ ئیش نابن چونکە ئەوەنە کۆنە جاش و ئەمین عام و موستەشاریان لە ناویانا هەیە کە پێوستیان بە هەڵبژاردن نابێ بۆی خەڵکی بە ئەزموونیان لەو بارەیەوە زۆر هەیە کە ببنە ئەندامی هەردوو مەجلیسەکە و کوردیش دەسەڵاتی هەر ئەمێنێ وەک “فەرمانبەر”
“”””””””””””””

لە سەرەتای مانگی نۆیەمی راپەڕینی ئەم دواییەی خەڵکی ئێراندا، دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئێران، مانەوەی خۆی لە چڕکردنەوەی لەسێدارەدانی گەنجانی ئێراندا بینیوە! چونکە لاواز بووە و لە لاوازترین دۆخی مانەوەدایە. ئەم دەسەڵاتە بۆ مانەوە خەڵک لەسێدارە دەکات. دەزانێت خەڵکی ئێران ئەم دەسەڵاتەیان ناوێت و پێیان لەسەر رێگای رووخاندنی دەسەڵاتدایە و بڕیاریان داوە دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەتی ویلایەتی فەقیهی بخەنە خوارەوە!
بەرەبەیانی رۆژی هەینی ٢٩ی بانەمەڕ (گوڵان)ی ئەمساڵ، جەللادەکانی دەزگای نادادوەری بە فەرمانی عەلی خامنەیی و سەرەڕای ناڕەزایەتی بەربڵاوی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی، لە کردەوەیەکی تاوانکاریدا، سێ بەندکراوی راپەڕین، ساڵح میرهاشمی (٣٦ ساڵ)، مەجید کازمی (٣٠ ساڵ) و سەعید یەعقوبی (37 ساڵ)یان، دوای چەند مانگێک ئەشکەنجەی جەستەیی و دەروونی، بە تۆمەتی محاربە(دژایەتیکردنی خودا) لە سێدارە دا. فاشیزمی مەزهەبیی دەسەڵاتدار، هۆی لەسێدارەدانی ئەم سێ کەسەی بەوە راگەیاند کە لە کاتی راپەڕینی گەل لە شاری ئیسفەهان و لە مانگی خەزەڵوەری ساڵی رابردوودا! ژمارێک لە هێزە سەرکوتکەرەکانیان سزا داوە!
بە پێی هەواڵ و زانیارییە بڵاوکراوەکان، رێژیمی دەسەڵاتدار لە مانگی دووەمی ساڵی نوێی ئێرانیدا زیاتر لە ١١٢ کەسی لە سێدارە داوە. لە سەردەمی حوکمڕانی دیکتاتۆری ئایینی، “ئیعدامکردن” بەشێکی دانەبڕاو بووە لە بوون و مانەوەی ئەم دەسەڵاتە تا ئەمڕۆ. بە وتەی شارەزایانی کاروباری ئێران، ئەم رژیمە ئەگەر “تەنها بۆ یەک رۆژ” دەستبەرداری لەسێدارەدان و ئەشکەنجەدان و سەرکوتکردن بێت، دەستبەجێ دەڕوخێت. چونکە سەرکوتکردنی خەڵک لەلایەن حکومەتەوە و ناڕەزایەتی خەڵک بەرامبەر بە حکومەت لە لوتکەدایە. ئەم سەرکوتکردنە لە هەموو لایەنە سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکاندا بوونی هەیە. نزیک بە نیوەی دانیشتوانی ئێران لە ژێر هێڵی هەژاریدان. زیاتر لە 120 هەزار کەس لە خەڵکی ئێران بە دەستی ئەم حکومەتە کوژراون و هیچ بنەماڵەیەک لە ئێراندا نابینی کە لە ستەمی ئەم دەسەڵاتە سەلامەت دەرچووبێت!
لە لایەکی ترەوە “موقاومەتێکی رەسەن” لە دژی ئەم دەسەڵاتە بوونی هەیە کە خاتوو (مریەم رەجەوی) سەرکردایەتی دەکات. نەیارانی رەسەنی دەسەڵات، خەبات دەکەن لە پێناو رووخاندنی ئەم رژێمە. هەرچەندە لە سەردەمی راپەڕینی ئەمدواییەی خەڵکی ئێراندا، بە وتنەوەی دروشمی لادەرانە و جێبەجێکردنی پڕۆژەی جۆراوجۆری کۆنەپەرستانە و کۆلۆنیالیزم، هەوڵی بێدەنگکردنی راپەڕین دراوە، بەڵام خەڵکی ئێران، لە پێوەند لەگەڵ دەزگای رێبەرایەتی راپەڕین، توانیویانە کۆنتڕۆڵی دۆخەکە بکەن و رێگاکان بەسەر پلانی کۆنەپەرستانە و کۆلۆنیالیزمدا دابخەن.
ئەم موقاومەتە کە هێزە سەرەکیەکەی. (سازمانی موجاهیدینی خەڵکی ئێران)ە و لە (ئەنجوومەنی نیشتمانیی موقاومەتی ئێران)دا دەرکەوتووە، ئێستا زیاتر لە جاران توانیویەتی مەیدانەکە لە سەرانسەری ئێران و دەرەوەی ئێراندا، (لە رووی دیپلۆماسی و نێودەوڵەتییەوە) گەورەتر بکاتەوە و تەنگ بە رژێم هەڵبچنێت و خواستی سەرەکی خەڵکی ئێران (واتە رووخاندنی دیکتاتۆرییەت لە ئێران)، لە (سەرو)وی داخوازییەکاندا بپارێزیت.
ئەنجوومەنی نیشتمانیی موقاومەتی ئێران هاوپەیمانییەکی سیاسیی هەرە دێرینە لە مێژووی ئێراندا کە لەسەر دوو بناغەی “ئازادی” و “سەربەخۆیی” دامەزراوە، ئەم ئەنجومەنە لە هاوینی ساڵی ١٣٦٠ لە تاران و لە لایەن بەڕێز (مەسعوود رەجەوی)ەوە دامەزراوە و خاوەن پێکهاتەی “دەسەڵاتی سێبەر(دوورخراوە لە ئێران)”ە کە “دابینکردنی ئازادییەکان” و “وەدیهێنانی مافە رەواکانی هەموو چین و توێژەکانی خەڵکی ئێران” لە بەرنامەیدا. ئەو بەرنامە و پلاتفۆرمە کە تا ئەمڕۆ لە مێژووی ئێراندا ناوازەیە، بناغەکانی ئەم ئەنجومەنە لەسەر بنەمای فرەیی، کۆماری، جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت و سکۆلاریسم دامەزراوە و بە درێژایی پێشهاتە سیاسییەکانی پەیوەست بە ئێران تاقیکراوەتەوە و دەوڵەتمەند کراوە و متمانەی خەڵکی ئێرانی بۆ لای خۆی راکێشاوە و رێژەیەکی بەرفراوان لە کۆمەڵگەی جیهانیش پشتیوانیەتی. هەر بۆیە ئەو ئەڵتەرناتیڤە ساختانەی کە لە چەند مانگی رابردوودا نێردرابوونە گۆڕەپانی راپەڕین، زۆر بە خێرایی کاڵبوونەوە و توانەوە!
ئێستا کە لە مانگی نۆیەمی راپەڕینداین، کۆمەڵێک راستی حاشا هەڵنەگر هەیە:
یەکەم. دەسەڵاتی دیکتاتۆری ئایینیی ئێران، سەرەڕای ئەو گەمە و مانۆڤرە جۆراوجۆرانەی کە تا ئەمڕۆ نیشانی داوە، گەیشتووەتە کۆتایی هێڵی مانەوەی خۆی و خەڵکی ئێرانیش سوورن لە رووخاندنی. کۆدەنگییەکی روونی بۆچوون هەیە کە ئاماژەیە بۆ “رووخاندنی”. چاوخشاندنێک بەسەر راپەڕینی ئەمدواییەی خەڵکی ئێراندا، راستییەکی وەهای تۆمار کردووە!
دووەم. روانینێکی راستەقینە بۆ سەر مێژووی ئێران و ئەوەی لە راپەڕینی ئەمدواییەی خەڵکی ئێراندا بەدیکرا، بەتایبەتی ئەوەی لە شارەکانی ئێراندا بینرا و وەک لە دروشم و داخوازییەکانی خەڵکی ئێراندا دەرکەوت، ئاماژەیە بۆ ئەو راستییەی کە “دۆخەکە ناگەڕێتەوە بۆ رابردوو”. خەڵک نە دیکتاتۆرییەتی ئایینی دەسەڵاتداریان دەوێت و نە ئەوەی بگەڕێنەوە بۆ دیکتاتۆرییەتی پێشووی شاپەڕستی. لە ژێر رۆشنایی ئەم راستیەدایە کە هەوڵی کۆنەپەرستانە و کۆلۆنیالیزم بۆ گەڕاندنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی بۆ ئێران لە تراویلکە بەدەر نییە و ناتوانێ بکەوێتەوە سەر پێ!
سێیەم: لەسەر ئەرزی واقیع و لە گۆڕەپانی کردەی کۆمەڵایەتیدا، دیکتاتۆری لە ئێران، جگە لە “ئەنجومەنی نیشتمانیی موقاومەتی ئێران” هیچ بەدیلێکی دیکەی نییە. واتا ئەم ئەنجوومەنەی نوێنەرایەتی خواستی خەڵکی ئێران دەکات. واتا بەدیلێکی راستەقینە کە خاوەن “پێگەی کۆمەڵایەتی”، “دەزگا و پێکهاتەی بەڕێوەبردنی دەسەڵاتی دواڕۆژ”، “مێژووی کردەیی و متمانەپێکراوی خەڵک”ە و خاوەن “بەرنامە و پلاتفۆرم”ێکە لەسەر بنەمای “ئازادی” و “جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت” و سەربەخۆیی” و پێکهاتەیەکی “دیموکراتیکی و کۆماری” کە لە لایەن جەماوەری خەڵكی ئێران و کۆمەڵگای جیهانییەوە ناسراوە.
لە کۆتاییدا، دوابەدوای لەسێدارەدانی سێ گەنجی خەڵکی ئیسفەهان، خانمی مریەم رەجەوی رایگەیاند: رۆژێک نییە زوحاکی مار لەسەر شان لە ئێران، بەمەبەستی پاراستنی دەسەڵاتی رەش و لەسەرەمەرگی ویلایەتی فەقیهی، و لە ترسی راپەڕینی گەل، خوێنی گەنجان نەڕێژێت. رژێمی ئاخوندی بە بێ سەرکوت و ئەشکەنجە و لەسێدارەدان توانای یەک رۆژ حوکمڕانی نییە و تاکە رێگای رزگاربوون لە رژێمی خاوەن ئەشکەنجە و لەسێدارەدان، “راپەڕین” و “خۆڕاگری”یە. خانمی رەجەوی وتیشی: بێکردەوەیی لە دژی دەسەڵاتێک، کە شەرمەزارییە بۆ مرۆڤایەتی هاوچەرخ، بە زەقی، بە پێچەوانەی بنەما ناسراو و گشتگیرەکانی مافەکانی مرۆڤە لە جیهاندا.
هەر رۆژێک کە تێدەپەڕێت، ئەم راستییە زیاتر و زیاتر دەنگ دەداتەوە کە “سەردەمی داواکردن لەم دەسەڵاتە، کۆتایی هاتووە” و ئەوەی کە دەبێ ببێت، “خەبات و تێکۆشانە بۆ رووخاندنی دیکتاتۆرییەت لە ئێران” و هیچ رێگەیەکی دیکە نەماوەتەوە!

عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی

لەوتەی دەوڵەتێک بە ناوی عـێراق لە (١٩٢١) دا، لە لایـەن بەریتانیـاوە دروستکـرا و باشـوری کوردستانیـش بە زۆر خـرایە سەر ئـەم عـێراقـە. تا ئەمـڕۆش لەسەر بنەمـای (کەسی نەشـیاو لە شوێنی شـیاودا) عـێراق بەڕێـوەدەبـرێت. ئەگـەر کەسی شـیاویش لە شـوێنی شیاودا هـەبـووبـن یا هـەبـن زۆر دەگەمـەنـن. هـیچ سـوودێکـیشیان بۆ کـورد و کوردستان نەبووە لە کورد کوشـتن و کوردستان کاولکـردن زیـاتر. نەبوونی پـرەنسیـپی ” کەسی شـیاو لە شـوێـنی شـیاودا” لە حوکـمـڕانی دەوڵـەتی عـێراقـدا، شـوێنەوارێـکی کـاولـکەر و مـاڵـوێـرانی و تـرسـنـاکی دروسـتکـردووە. سـامـانـێکی زۆری عـێـراق بە فـیڕۆچـوون. باجی ئەم هـەڵانە و سیاسەتە چەوتـانەش، بە تایبـەتی گـەلی کورد داوێـتی و دەیـدات و بـۆتە قـوربـانی. بـۆ نمـوونە لە رژێـمی بەعـسی رەگـەزپەرسـت و شۆڤـێنی عەرەبـدا، چەقـۆوەشـێن و سەرسەرییـەکی وەکوو (سـەدام حوسـێن) بـوو سەرکـۆماری عـێراق، بێڕەوشت و ناڕەسەن و چاوشۆڕێکی وەکوو عـەریف (عەلی کـیمیاوی) کـرایە وەزیـری بەرگـری. چیـان بەسەر گـەلی کوردمـان بە تایبـەتی و گەلی عـێراق بە گـشتی هـێـنا؟ ئەمـەش بۆ گەنـدەڵـیی (کـەسی نەشـیاو لە شـوێـنی شـیاو) دەگـەڕێتەوە. چـونکە ئەمانە و زۆربـەی وەزیـرەکـانیان و کاربەدەستە باڵاکـانیان، هـیچ خەسـڵەت و مـەرج و پێـویستییەکی سـەرکـردەیی و و بەڕێـوەبـردنی، ئـەو پۆست و شـوێـنـە هەسـتـیارانەیان تـێـدا نەبوو. وەنەبی دەسەڵاتـدارانی ئێستای عـێراق لە دارودەستەکەی سەدام باشتربن. هەڵگـری هەمان ڤایرۆسی رەگەزپەرستی و دژەکوردن. کۆمەڵێک میـلیـشیای چەکـداری لە یاسا دەرچـوو و بەکـرێگـیراو، دەستـیان بەسـەر دەسەڵاتی عـێراقـدا گرتـووە.         

گەندەڵیی بۆتە شـێرپەنجەیەکی کوشندەی ئـەم سەردەمە، بەتایبەتیش لەو وڵاتـانەی کە لەلایـەن چەنـد کەسێکەوە، یا پـارتییەکەوە دەسەڵات و پـۆسـت و پـایە گـرنگ و بـاڵا و هەستیارەکانیان، لە بنەماڵە و کەسوکاری خۆیان و خزمانیان قورخکـردوون. دەستیان بەسەر ئابووری و دارایی و کۆمپانییەکان و سەرچاوەی داهـاتـدا گرتوون، فەرمانگە و دەزگاکانی حکومەت لەژێـر رکێف و کـۆنترۆڵی خۆیانـدایە. هـێزی چەکـداری داپـڵۆسین و سەرکوتکردن و دەمکوتکـردنیان هـەیە. لە زمانی هـێز زیاتر هیچ زمانێکـیتر نازانن.

قـورخکـردن و دەساودەسکـردنی دەسـەڵات لە بنەمـاڵەدا و بـوونی (کەسـی نەشـیاو لە شوێـنی شیاودا) لە باشووری کوردستانـدا، گەورەتـرین هـۆکـاری شکـستی دەسـەڵات و دواکـەوتـن و تەشەنەکردنی گـەنـدەڵی و وێـرانـکـردنی ژێـرخـانی ئابـووری و سـتـەم و چەوسانەوە و نایەکـسانی و نادادپەروەریی کۆمـەڵایـەتی و ئیـفـلـیجکـردنی پـێشکەوتـن و گەنـەشەکـردنی ئـابـووری و پێـشـێـلکـردنی یاسـا و رێسا و دەسـتـوور و بـێکـاری و کـوێـرەوەری و هـەژاری و بـرسـێـتی و دزیـکـردن و بەرتـیـل وەرگـرتن و پاشاگەردانی و بەفـێڕۆدانی سامـانی گەل و کاڵبوونەوەی سۆز و خـۆشـەویستی و هـاوبەستەبوون بۆ کورد و کوردسـتان و بەفـیڕۆدانی خوێـنی هـەزاران شەهـیدی گەلەکـان و بێ هـیوایی و بـێـزاری و رەشـبـیـنی و کـۆچـکـردن و نەبـوونی خـزمـەتـگـوزاری، دەزانـرێـت. هـۆی هەموو ئەم نەهـامـەتیـانەی گەلەکەمان بۆ نابەڵەدی و نەشیاوی و خۆسەپێنی دەسەڵاتی ئەمـڕۆی هـەرێـمی کوردستان دەگەڕێتەوە. تا دێت قـەوارەی هەرێـم بچـووکـتر دەبێـت.

پێشتر دەوتـرا (کەسی شیاو لە شوێنی شیاودا) ئەم قـسە نەسـتەقـە، جـوانتریـن رستەیە لە مێـژووی مـرۆڤـدا، ئەم قـسەیەش پـڕ بە پێستی ئـەم پەنـدە کوردییە رەسەنەمانە، کە دەڵێت (نـان بۆ نانەوا و گۆشـت بۆ قـەساب). بەڵام لە ئەمڕۆدا بە پێچەوانەوەیە، کەسی نەشـیاو لە شـۆێـنی کەسی شـیاو دایـە. نـان لەلای قەسـاب و گۆشـت لە لای نانـەوایە.

زانای بە ڕێـوەبـردن (جـۆن ماکـسوێـل) دەڵـێت:” گـەر کەسێک لە شـوێنـیکـدا دابنرێـت کە لە کـارەکەیـدا نـابەڵـەد بێـت، کـارەکەی ئەنجـامـێکی بـاشی نـابێـت”.

گەر گەل و نیشـتمانێک، نەزان و هـیچ لەبار و هەگـبە بەتـاڵی رۆشـنبـیری و سـیاسی و ئیداری بەڕێوەی بەرێت، دەبێت پێشبینی چی لە داهاتووی ئەو گەل و نیشتمانە بکەین؟؟

(سـوکـرات) دەڵێت: “دەسـەڵات پیـاوان گەنـدەڵ ناکـات.. بەڵکوو گەر هاتـوو گەمـژەکـان بخـرێـنە دەسـەڵاتـەوە، ئەوان دەسـەڵات گـەنـدەڵ دەکـەن”.

گـرنگـتریـن ئەو مەرج و خەسـڵەتە سەرەکـییانەی پێـویستە لە سەرکـردەی لـێهـاتـوو و شـیاو و دڵسـۆزدا هـەبن (پسپۆری، رۆشنبیریی گـشتی، توانای سەرکـردەیی، رەوشـت، خۆنەسەپێن، بەرژەوەنـدی نەویستی تایبەتی) بەڵام بەداخەوە سەرکردەکانی کورد، هـیچ لەو مەرجانەیان تێـدا نییە. چونکە لەسەر بنەمـای بنەماڵـەیی و عـەشـرەتی و حـیزبی و دەڵەچـەیی و خـزمێـنە و تەشی رێستن و پێـڵاودانان و مەسینە بۆ هـەڵگـرتـن، پۆست و دەسەڵاتیان وەرگرتووە. زۆربەشیان پایە بە پایەی ئیـداری و سیاسیدا سەرنەکەوتوون.

دانانی کەسی نەشیاو لە شوێنی شیاودا، کارەسات و تاوانە دەرهـەق بە گەل و نیشتمان. نهـێنی سەرکەوتن و پێشکەوتن و بەختەوەریی گەلان و وڵاتان، دەگەڕێتەوە، بۆ بوونی سەرکـردە و بەرپـرسانی دڵسـۆز و خـۆبەخـتکەر و پسپوری شـیاو لە شـوێنی شـیاودا.

بەداخەوە نە کاربەدەستانی بـاڵای دەسەڵات، نە سەرکردەکانی حـیزبە دەسەڵاتـدارەکان، هەرگیز ئامادەنین دەست لە پۆسـت و لە کورسییەکانیان هەڵبگرن. ئەوان وەکوو قـیر و زفـت بە کورسی و پـۆسـتەکـانیـانەوە نووسـاون و بە هـیچ کـلـۆجـێک بەریـان نـادەن.

بێگومان شوانی دڵسۆز و وریا و بەئاگا، مەڕەکانی بە جوانی دەلەوەڕێنێ و لە گورگ و لە دەعبا دەیانپارێزێت. بەڵام گەر هاتوو شوانەکان خۆیان گورگبـن، ئەوسا چارەنووسی مەڕەکـان چیـدەبێـت ؟؟ چونـکە شـوانی ناپـاک زۆر لە گـورگ خـراپتـر و دڕنـدەتـرە.

کورد وتەنی (تا رەجـەب سەرپاڵـەمـان بێـت.. حـاڵـمان لەمـە باشـتر نابێـت) بارودۆخی کورد و کوردستان تابێـت خـراپتـر دەبێـت باشـتـر نابێـت. چونـکە سەرکـردەکـانی کورد کاڵـفامی سیاسی و بەڕێوەبردنن، هـیچ ماستەرپلانێکی ستراتـیژیی نەتەوەیی کوردییـان نیـیە. لە هەمـوو گـەمە سـیاسییەکان و دیـپلـۆمـاتییەکانـدا دۆڕاون. نابەڵـەدن و تـوانای پێشبینی و خوێنـدنەوەی ورد و گـریمانەیـان بۆ داهـاتـوو نییە. ناتـوانـن بە وردی ناخی بەرانبەرەکانیان و نەیاران بخـوێننەوە. بۆێە هەمیشە خەڵـەتـاو و دۆڕاون و شکـستیان هـێـناون. بـەڵام بـێـباک بـوونە و بـێـباکـن، وەک ئـەوەی نـە بایـان دیبـێـت و نە بـاران. زۆر بەداخـەوە رۆژێـك لە رۆژان بەخویانـدا نەچـوونەتەوە، پەنـد و وانەیـان لە هەڵە و دۆڕانـدن و شکـستییەکـانیـان وەرنەگـرتـوون. تادێـت خـراپتـر تێـدەکەون. بێـئاگـان لـەو پیـلان و تـۆڕانـای داگـیرکەرانی کوردسـتان بە گەلەکـۆمەیی بۆ سـڕینەوەی ناسـنامـەی کورد دایانـڕشتوون. هـەمـان سیاسەتی (پەرتکە و زاڵـبە) لەگـەڵ کـوردا بەکاردەهـێـنن.

جارێکـیان سـەدام حوسێـنی گـۆڕبەگـۆڕ، لە دیـوەخـانەی سەرۆکەکـانی عـەشـیرەتەکانی شاری رەمـادی، لە رۆژئـاوای عـێراق دانیشتـبوو. سەرۆکەکانی عەشـیرەتە عەرەبەکان داوایان لە سەدام کـرد چەکیـان بـداتی، ئەمـانیـش و وەکوو سەرۆک عـەشیرەت و خێـڵە کوردەکـان، فـەوجی خەفـیـفە (جاشـایەتی) دەکەنەوە. سەدام پێـیووتـن: ئەوەی بە کـورد دەکـرێت بە ئێـوە ناکـرێـت. سەرۆکەکـانی عـەشـیرەتە عـەرەبەکـان گـرژبـوون و وتیـان: چـۆن پێـمان ناکـرێـت؟! سـەدام بە یەکـێک لە پاسەوانەکانی وت: کـڵاشینکۆفـەکەت بـدە بە دەسـتی ئـەو سـەرۆک عـەشـیرەتە عـەرەبـەوە. ئەویـش چـەکـەکـەی داپـێی. سـەدام پێیـووت: فەرمـوو ئەوە چـەکە و بـراکەتی پێ بکـوژە. سەرۆک عەشیرەتەکە وتی: مـن چـۆن دەسـتـم لە بـراکـەی خـۆم دەچـێـت و بـیکـوژم؟! ئەمـە بە مـن نـاکـرێـت. سـەدام حوسـێـن وتی: بەڵام ئەمـە بـە کـورد دەکـرێـت و ئـامـادەیە بـراکـەی خـۆی بکـوژێـت.

زۆرم پێ سەیـرە کە لە تەلەفـزیـۆنەکـاندا قـسە دەکەن و خۆیـان هـەڵـدەکـێشـن و باسی چـاکسـازی دەکـەن و منـەت بەسەر خـەڵکـیدا دەکـەن. کـام چـاکـسازیتان کـردووە؟ بـۆ وادەزانن خەڵکی هـێندە گـێلـن هـیچ نازانن و هـیچ نابینن؟ چـاکسازی بە موزایـدەکردن و بە قـسە ناکـرێـت بە کـردار ئەنجـام دەدرێـت.   

لە هەموو ئەمانەش خراپـتر و قـێزەوەنـتر، ناڕێـک و خۆخـۆرن، هـەمیشە شەرەکانیان لەسەر قورخکـردنی دەسەڵات و ئاغایەتی و کورسی و پۆست و پارە و جانتاپڕکردن و بەرژەوەنـدیی کـەسی و حـیزبیتـانە، نەک لەسـەر بەرژەوەنـدیی نەتەوەییـمان. هەمـوو شـتەکانیـشیتان کردوون بە دوو بەشەوە، دوو ئیـدارەیی، دوو هـێزی پـێـشـمەرگە، دوو ئـاسایش، دوو… دوو… گەر وا بـڕوات، بە دووری نازانین، کە لە چوونە ژوورەوە بۆ ناو شارەکانی هەولـێر و بۆ سلـێمانی، لە بازگەکـانـدا بەبێ پاسـپۆرت و ڤـیـزە، رێ بە هـیچ کوردێـکی دانیشـتووی شـارەکانی ژێـر دەسەڵاتی یەکـتری نـەدەن، تەنـانەت گەر بـۆ سەردانـیش بـێـت.     

سەد کـۆبـوونەوە و دانشتنیان پێکەوە کـرد. بەڵام هەمـوویان بە (هـیچ) کۆتـاییان هـات. چونکە دڵسۆز و راستگـۆنیـن، نێـوان ناخـتان و زمـانتانن، پـردێکە لە درۆ و رق و بێ مـتـمانـەیی و بێ بـڕوایی و …هـتد. هـەر لایـەکـتان بـوونە بـە نـۆکـەری، دەوڵـەتـێکی داگیرکەری کوردستان. بە کورتی ئێوە (لەسەر ئـەوە رێکەوتـوون.. کە رێـکـنەکـەون).

کەی جارێک لە جـاران بە دڵپـاکی و نیەتبـاشی و دڵسـۆزییـەوە پێکەوە دانیـشتـن؟؟ کەی جارێک لە جاران بەرژەوەندیی باڵای گەلەکەمانتان خستە سەرووی بەرژەوەندیی کەسی و حـیزبایەتیـتانەوە؟ کەی.. کەی.  باجی ئـەم هەموو کارەسات و نەهـامەتییانەش، گەلە داماوەکەمـان داوێـتی و دەیـدات. ئەوانە راسـتیـیەکـانـن، ئەگـەرچی وتـنی راسـتی تـاڵە.

درۆ، یان نەفامیەکی زەقە کە دەڵێن ئەردۆغان لە تورکیا و باکوری کوردستان لە نێو کوردان دەنگی لە هەدەپە زیاترە، (وانییە).

هەدەپە و پەکەکە کە تەمەن و هێزیان بە بەراورد لەگەڵ دەوڵەتێکی 700 ساڵی و سوپایەکی 600 ساڵی ناهاوسەنگە، بە خۆڕاگریەکی گەورە و قوربانیەکی زۆرەوە، ئینجا توانیویانە ئەوەندە کوردەی لایەنگریانن بێننەوە بارێک کە بەرگری لە هەبوونی خۆیان بکەن، ئەوەی تا ئێستا کردوویانە و بەو ئاستەیان گەیاندووە، وەک ئەوەیە بە دەرزی بیر-یان کۆڵیبێت، بۆیە ئەگەر ئەو ڕاستیانە لەبەرچاو نەگیرێن، بێگومان دەکەوینە هەڵسەنگاندنێکی سەقەت و بێ واتا!.

هەر بۆ زانیین:

– ژمارەیەک لەو 27 شارە کوردستانیەی باکوور، ئێستا زۆرینەی دانیشتوانەکەی کورد نەماون، لە هەندێکیان نیوەن، یان ئەو بە ڕەچەلەک کوردانەن، لە ئەنجامی سیاسەتی 100 ساڵەی نکۆڵی و قڕکردن، دروشمی(چەند بەختەوەرم کە تورکم)یان قبوڵکردوە.“

– دەنگدەرانی شارە کورستانیەکان تەنیا خەڵکی شارەکە نیین، بەڵکو سەرباز و پۆلیس”کە سوپایەکن” و فەرمانبەرانی دەرەوەش کە لەوێن، لای ئەوان دەنگ دەدەن و لەسەر شارەکە حساب دەکرێن.

– بەشێک لەو کوردانەش کە ناوکیان لە جاشێتی بڕاوە، وەک پیشەی کۆنی خۆیان، دەنگ بە حزبی دەسەڵات-سیستەم دەدەن، پێش ئەردۆغانیش دەنگیان بە ئەجەوید و تانسۆ و دیمیرەیل دەدا، هەمیشە خۆیان فرۆشتووە.

– شەڕ و ڕوداوە وێرانیەکانی 30 ساڵی ڕابردوو، هەروەها نەداریی و هەژاری، ناچاریکردوون بۆ دۆزینەوەی کار، کۆچی گەورەشارەکانی تورکیا بکەن.

– سەیری ئیستەنبۆل بکەن، هەدەپە تەنیا لەوێ 11 پەرلەمانتاری بردۆتەوە، بۆ ناڵێن هەدەپە چۆن توانیویەتی 10%ی کۆی ژمارەی دەنگدەرانی ئەو شارە تورکیە بباتەوە !

– رەوشی جوگرافیی باکووری کوردستان بە هەرێمی کوردستان مەچوێنن، هەڵەیەکی گەورەیە، ئاخر لەخۆڕانییە کە هەدەپە بەرنامەکەی بۆ تەواوی تورکیایە و هاوپەیمانییش لەگەڵ چەپ و دیموکراتە غەیرە کورد دەکات.

لێرە لە هەرێم، هەندێ بە ناو شرۆڤەکار، ڕاگەیاندنەکانی دەربار و ئیسلامی سیاسیش، هەرچی ڕاستدەبێتەوە، شەلم کوێرم حوکمی ناڕاست و بێوێژدانانە دەدات، بە نەزانی بێت یان بە ئەنقەست، دەکەونە خزمەتی نەیار و دەزگا دڕندە و چەواشەکارەکانی دەوڵەتی تورک و شەڕە تایبەتەکەی و بەشداردەبن لە هەوڵی سڕینەوەی رۆحی ئازادی و لاوازکردنی متمانە بەخۆبوون.

جا ئەگەر بەراوردێکیش بکرێت، فەرموون ئەوە هەرێمێکی فیدرالی، بە دەستوور چەسپاو و دانپێدانراو ناتوانن بپارێزن، دە خۆتان بخەنە شوێنی هەدەپە و ئینجا دەزانن بەرخودان و فیداکاری چییە و قسە و حوکمی بندیوار و بێ مەسرەف چییە!

ئەڤە رۆژا بێھنژی و گوتیێ قوزلقورت، ئێدی خەو نەكەفتیە چاڤان و ئەو قوزلقورتە ژ مەژیێ وی دەرناكەڤیت. چەند سەرێ خوە دانیتە سەر بالیفكێ، ھێشتا تەمارا خەوێ چاڤێن وی نەگرتین، دەنگەك دێ جرفەكێ ڤێئێخیت و ئێكسەر بەژنی خوە رابیتەڤە و چ نەفرەتەكا ھەی، لخوە بارینیت، ژبەر وێ بێھنژینا، نە ل دەم و جھێن خوە یێن گونجایی.
چیرۆكا وی و خەوێ بێ رامان بوو، جامێرەكی گوتێ: “پێدڤی چ دەرمان و چارەسەریان ناكەت، خوە ب تشتەكی ڤە مژویل بكە”. ل چەند شەڤێن ئێكێ، ل عەسمانەكێ رەشێ تاری، ستێر دئینانە بەرچاڤێن خوە و ئەڤە ستێرەك و ئەڤە دوو ستێر و ئەڤە سێ ستێر و ب ھژمار سیھـ ستێر دخاندن و بیرا وی ناھێت جارەكێ ژی گوتبیت، ئەڤە ستێرا سیھـ و ئێكێ و دا خەو چاڤێن وی گریت. لێ دگەل دەربازبوونا حەفتیەكێ، ئێدی شوینا عەسمانی، كوتانا پەزێ جیرانێ وان دھاتە بەرچاڤێن وی و دا دەرێ كوتانێ ڤەكەت و دەست ب داكرنا وان كەت، ئەڤە بزنەك و ئەڤە دوو بزن و ئەڤە سێ بزن و ئەڤە بوونە سیھـ بزن و ئێدی دا نقومی خەوێ بیت و حەفتیەكێ ژی ب ھژمارتنا بزنان ڤە، دەرباز كر. د شەڤەكێ دا دیت، یێن بوینە سیھـ و ئێك بزن و جارەكا دی پەرێ وەكی بەرێ، خەو ژ چاڤێن وی زیزبوو. رۆژا پاشتر قەستا جیرانێ خوەكر، بزنێن وی ھژمارتن و بزنا سیھـ و ئێكێ ژێ كری و بزن ڤەكوشت و بزن گورا و گوشتێ بزنێ پارچە پارچە كر و ھەر پارچەك بۆ ئێكی وەك خێر فرێكر و بتنێ سەرێ بزنێ ما. ب شەڤێ قارقارا سەرێ بزنێ، نە بتنێ خەو ژ چاڤێن وی ڤەرەڤاند، بەلكو ژ نڤینێن خوە ژی رەڤی.
ئەڤ ئێكە درێژ بوو و مەزنترین كێشا وی بۆ نڤستن، بیر ل وی كەسی كر، ئەوێ گوتیێ قوزلقورت. لبەر مێزا وی راوەستیا، تبلا خوە درێژكرە ناڤ چاڤێن وی و گوتێ: “قوزلقورت بۆ تە و ھندی ئێكێ تەبیت”، دەنگێ وی نە بتنێ د ئاڤاھیڤە دەنگڤەدا، بەلكو خوە یێن ل سەر جادێ، كولانێ، ل تاخی و ل باژێری ھەمیێ ل بەر مێزا سەیدای خرڤەكرن و ھەمیان گوتنێ: “تە عافیەت بیت، ئەو قوزلقورتە…” و ژ ھینگێ وەرە، ئەڤێن ل سەر جاددێ، ئەڤێن ل كولانێ، ئەڤێن ل تاخی و ئەڤێن ل باژێری ب شەڤێ تێر دنڤن و سەیدا ژی پەیڤا قوزلقوتێ، دگەل تفا خوە دادعویریت..!

بنەمای سۆسیالیزم ئینسانە. ئەم ڕستە کورتەی مەنسوور حیکمەت تەنها دروشمێک یان حوکمێکی تیۆری نییە، بەڵکو گوزارشت لەو ڕاستییە دەکات کە لە بەرنامەی دونیایەکی باشترەوە بۆ هەموو سیاسەت و بزووتنەوە و کردەیەکی تاکتیکی حیزبی ئێمە نیشان ئەدات. بناغەی بەرنامە دنیایەکی باشتر، بە بەشایەتی هەر بڕگە و پەڕەگرافێکی، ڕزگاری و یەکسانی و خۆشگوزەرانی مرۆڤە و فەلسەفە و بنەمای هەر بزووتنەوە و خەباتێکی کردەیی حیزب جگە لەمە هیچی تر نییە. ئێمە لە هەموو بوارەکانی خەباتدا بەشدارین، لە خەباتی ڕشتەیی و هەموو ڕۆژەی کرێکارانەوە تا هەڵمەتی دژ بە بەردبارانکردن، لە بەرگریکردن لە مافی پەنابەران و کۆچبەران تا ڕووبەڕووبوونەوەی کوشتنی شەرەف لە ئەوروپا و لە ڕەخنەگرتن لە یاسای کار سەبارەت بە “کاری هەرزان و کرێکارانی بێدەنگ”. ” بۆ بەرگریکردن لە ماف و ڕێزگرتن لە منداڵان، ئێمە لە هەموو شوێنێک ئاڵای ئینسان و ڕزگاری ئینسانمان بەرزکردۆتەوە.” وە لە هەموو ئەو بوارانەدا ئێمە لە دژی کۆنەپەرستی سەرمایەداریی هاوچەرخ لە فۆرمە سیاسی و تایبەتەکانیدا وەستاوین، دژی نەزمی نوێ جیهانی و دیموکراسی بازاڕی ئازاد و ئیسلامی سیاسی و ناسیۆنالیزم و نەتەوە پەرستی. داکۆکیکردن لە ماف و کەرامەتی ئینسان نەک هەر لە بەرنامە و سیاسەتەکانی حیزبدا، بەڵکو لە باشترکردن و باشترکردنی ژیانی خەڵکیدا هەر ئەمڕۆ، لە وەدیهێنانی کردەیی جیهانێکی باشتر لە هەموو ئاست و بوارێکی مومکین، هاوکات بنەما و… ڕێبەری کارەکانمان. ئێمە تاکە لایەنین کە لە ئۆپۆزسیۆندا سەرچاوەی کاریگەری بووین. هەزاران پەنابەر و کۆچبەری ئێرانی لە ئەمریکا و ئەوروپا، هەزاران ژنی چەوساوەی دەستی ئایین و ناسیۆنالیزمی کۆنەپەرستی کورد لە سلێمانی، ئازادیخوازانی ناڕازی دژی بە کوشتنی شەرەف و کچانی گەنج کە قوربانی ڕێژەگەرایی فەرهەنگین لە سوید و دانیمارک، هەزاران ئازادیخواز لە دەوروبەری جیهان لە هەڵمەتەکەمانەوە دژی بەردبارانکردنمان.ئەوان پشتگیریان کردوەو دەیکەن و شایەتی ئەو ڕاستییە دەدەن. ئێمە ئەوەندەی حزبێکی ئۆپۆزسیۆن بتوانێت ژیانی خەڵکمان باشتر کردووە.

بەڵام ئەم دەستکەوتانە هەموویان سنووردار و کاتین و قابیلی لێسەندنەوەن. ناکرێ گۆڕانی قووڵ و بەردەوام لە ژیانی ملیۆنان کەس لە ئۆپۆزسیۆندا دروست بکرێت. ئەمەش، بەدیهێنانی تەواوەتی پلانی دنیایەکی باشتر و خۆشگوزەرانی و یەکسانی و ئازادی مرۆڤەکان لە هەموو کۆمەڵگەدایە، تەنها بە دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی سیاسی مومکین دەبێت. دەسەڵاتی سیاسی کلیلێکە بۆ ئەوەی لە ڕەخنەگرتن لە جیهانی هەبووەوە بچین بۆ گۆڕینی جیهان، ئێمە دەمانەوێت دەسەڵاتی سیاسی کۆمەڵگەی چینایەتی بڕوخێنێت و مرۆڤایەتی ڕزگار بکات، بەڵام ئەمە تاکە حزب نییە کە خەبات دەکات بۆ دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵاتی سیاسی. ئەمە ئامانجی هەر حزبێکی ئۆپۆزسیۆنی جدییە کە بگاتە دەسەڵات. ئەوەی ئێمە لە هێزەکانی تری ئۆپۆزسیۆن جیا دەکاتەوە، ئامانجمانە بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات و ناوەرۆکی ئەو ڕژێمەیە کە دەمانەوێت لە ئێراندا دایمەزرێنین. هەر لایەنێکی دەسەڵاتدار چی دەکات و چ جۆرە ڕژێمێک بنیات دەنێت، زیاتر لە هەموو شتێک، لە ناوەڕۆکی ئەو ناڕەزایەتی و ئەو ڕەخنانەی کە لە ئۆپۆزسیۆندا وروژاندوویەتی دەتوانی تێبگەی. ئەو کەسەی کە بەیەک دەستی ناکۆکی لەگەڵ وەلی فەقیە هەیە و دژایەتی لە سێدارەدان و بەردبارانکردن دەکات بەهۆی ئاشکرای بوونی ئەو تاوانانە، ئەوەی کە بە لابردنی شیروخورشید لە ئاڵای سێڕەنگ تێکدەچێت و نیگەرانە لە یەکپارچەیی خاک و گەڕانەوەی ئەو سێ دوورگەی لە کەنداو بۆ “دایکی نیشتیمان”، نیمچە شێخێک، کە تەواوی ڕادیکالیزمەکەی لە “سنووردارکردنی پاشا و شێخ”دا کورتکراوەتەوە، ئەم جۆرە ڕەخنەگرانە گۆڕانکاری لە ژیانی خەڵکدا بەدی ناهێنن. نە ڕەخنە و ناڕەزایی ئەوان پەیوەندی بە ئازاری خەڵکەوە هەیە، نە پلان و بەرنامەی بەڕێوەبردنی کۆمەڵگایان پەیوەندی بە هیوای خەڵکەوە هەیە. بنەمای کارەکانیان ئینسان نییە، چین و سیستەمێکە کە بەرژەوەندی لە ژێردەستەیی ئینساندایە. پاراستنی سیستەمی هەبوو. دۆزینەوەی شوێنێک لە نەزمی جیهانی نوێدا. گەڕانەوەی ئێران بۆ بانکی جیهانی و سندوقی نێودەوڵەتی پارەیە.

ڕەخنەی حیزبی ئێمە لە کۆماری ئیسلامی لە ڕاستیدا ڕەخنەشە لەم جۆرە ئۆپۆزۆسیۆنە. مەحاڵە ڕەخنەی قووڵ و ڕادیکاڵ لە سیستەمی کۆماری ئیسلامی بەڵام ڕەخنە لە نەیارانی ناشێلگیری کۆماری ئیسلامی نەگریت، ئەو هێزانەی کە هەریەکەیان بەجۆرێک دەیانەوێت پایەکانی سیستەمی هەبوو بپارێزن. پێوەر و مەحەکی ئێمە لە ڕەخنەگرتن لەو هێزانە، لەو ئایدیاڵ و بەرنامە و سیاسەتانەی کە خستوویانەتە پێشەوە، لە مامەڵەکردنیان لەگەڵ کۆماری ئیسلامی و لە مامەڵەکردنیان لەگەڵ خەڵکدا، هەمیشە ئینسان، کەرامەت و شکۆی ئینسانی و ئازادیی و یەکسانی و خۆشگوزەران ئینسان بووە و دەبێت..
ئەمڕۆ بە ئاسۆی ڕووخانی کۆماری ئیسلامی، پرسی جێگرەوەی ڕێژیم لە گۆڕەپانی سیاسی ئێراندا بووەتە پرسێکی سەرەکی و هەموو حیزبەکان و هێزە سیاسییەکان هەڵوێستیان لەو بارەیەوە گرتووە. لەم بوارەشدا پێوەرمان دەنگ و ئیرادە و بەرژەوەندی خەڵکە. لە ڕوانگەی حیزبی ئێمەوە، شێوازی تەقلیدی، کردەیی، ڕاستگۆ و خێرای جێبەجێکردنی دەنگ و بۆچوونی خەڵکە لە دیاریکردنی سیستەمی ئایندەی شۆڕشدا. شۆڕش دەرکەوتنێکی ڕاستەوخۆ و ڕوونی عەزم و ئیرادەی جەماوەری مەزنی خەڵکە بۆ دیاریکردنی حکومەت. ئەمە پراکتیکترین و لە هەمان کاتدا دیموکراسیترین ڕێگایە بۆ لابردنی کۆماری ئیسلامی و دامەزراندنی سیستەمی خوازراوی خەڵک و ڕێک هەمان هۆکارە بۆ میتۆدی خوازراوی حیزبی ئێمە لە دیاریکردنی سیستەمی ئایندەی شۆڕشدا . تا ئیرادەی خەڵک و بەشداری ڕاستەوخۆی خەڵک لە پڕۆسەی ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامیدا فراوانتر و ڕێکخراوتر و هەمەلایەنەتر بێت، زیاتر دەتوانرێت ئەرکی ڕادیکاڵ و تەواو لەگەڵ سیستەمی هەبوو و دامەزراندنی کۆماری سۆسیالیستی دیاری بکرێت. و دیسانەوە، بەتەواوی بە هەمان هۆکار، ئۆپۆزیسیۆنی ڕاست، وەک ئۆپۆزیسیۆنی دووی خۆرداد، دژی شۆڕش وەستاوە. ئەم هێزانە لە ڕاستیدا نەک هەر لە پلانی ڕیفراندۆمدا، بەڵکو بە تێزی نافەرمانی مەدەنی و ئاگادارکردنەوەی خەڵک لە توندوتیژی لە شەڕی کۆماری ئیسلامیدا دژی شۆڕش ڕاپەڕیون و تەواو سروشتییە و چاوەڕوانکراوە کە ئەمە ڕووبدات. ئەو خەڵکەی شۆڕشیان بۆ ئازادی و ڕزگاری کرد، ناکرێ بە پاشایەک، بە یەکپارچەیی خاک، بە ئاڵای سێ ڕەنگ، ئیسلامی سووری ڕەجەوی، یان سیستەمی ئایینی نەتەوەیی کە کەمێک لە دۆخی ئێستا باشتر بن، بنێردرێنەوە ماڵەوە. سروشتییە ڕێگای گەیشتن بەو ئامانجە ئایدیاڵ و سیاسیانەی کە مرۆڤایەتی لەدەستیدایە، هێزی هۆشیار و ڕێکخراوەی خەڵک نییە، بەڵکو ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم هێزەیە.

لە بەرانبەردا حزبی ئێمە هەمیشە جەخت و پشتی بە هێزی وشیار و ڕێکخراوی خەڵک بەستووە. پەسەندکراوەکانی ئەم دواییەی دەفتەری سیاسی، بڕیارنامەی مافی خەڵک بۆ دیاریکردنی سیستەمی ئایندە و جاڕنامەی ئازادییە سیاسییەکان، پشتبەستن بە کەسانی ئاگا و ڕێکخراو وەک بنەمایەک بۆ دیاریکردنی سیستەمی حکومەتی داهاتوو لە ئێراندا دادەنێت.

ئەم بەڵگەنامانە ڕایدەگەیەنن کە نوێنەری شوراکان و جاڕنامەی ئازادییە سیاسییەکان مەرجی پێشوەختەن بۆ زامنکردنی مافی خەڵک بۆ دیاریکردنی سیستەمی داهاتوو. لەم بەڵگەنامانەدا پرسی دیاریکردنی حکومەتمان لە ناوەڕۆکی حکومەت جیاکردۆتەوە. بێگومان لە دنیای واقیعدا، وەک لە سەرەوە ڕوون کراوەتەوە، ئەم دووانە بەتەواوی پەیوەندییان بەیەکەوە هەیە، بەڵام دیزاینە جیاجیاکەی ڕێگەمان پێدەدات باوەڕی خۆمان لەلایەک و بە دەنگ و بۆچوونی خەڵک لە دیاریکردنی حکومەت، لەلایەکی دیکەشەوە بە قبوڵکردنی جەماوەری خەڵک، ئامانج و ئایدیاڵە مرۆییەکانی حیزب و کۆماری سۆسیالیستی ڕادەگەیەنین. ئێمە بە قووڵی باوەڕمان وایە کە خەڵک کۆماری سۆسیالیستی لەو هەلومەرجەدا هەڵدەبژێرێت کە بڕگەکانی جاڕنامەی ئازادییە سیاسییەکان بە شێوەیەکی یاسایی یان دیفاکتۆ لە کۆمەڵگادا جێبەجێ کرابێت. بۆیە بڕگەکانی جاڕنامە و پشتبەستنمان بە نوێنەرانی شوراکانی خەڵک تەنها تاکتیکێکە کە بە پێی هەلومەرجی ڕۆژ هەڵنەبژێردرێت، بەڵکو بەشێکە لە ستراتیژ و پلانی بەردەوامی بانگەشەی هەڵبژاردنمان. بەهۆی ئامانج و سیاسەتەکانمانەوە، بەهۆی تەوەر و ناوەڕۆکی ئەو حکومەتەی کە پێشنیاری دەکەین، پێویستمان بە ئازادی و دبەشداری هۆشیارانە و ئازادی کەسانی ڕێکخراو هەیە. و هەربۆیە پابەندبوونمان بە جاڕنامەی ئازادییە سیاسییەکان و بە شوراکانەوە بەرنامە و پرەنسیپێکە. شورا و جاڕنامەی ئازادییە سیاسییەکان خەڵک لە گۆڕەپانەکەدا دەهێڵنەوە و لە سەرەوە ڕێگا لە کودەتا و ئابڵوقە دەگرن و ڕێگری لە بە لوبنانکردنی کۆمەڵگا دەگرن.

بانگەوازی ئێمە بۆ حزبەکانی دیکەش لەسەر ئەو پرەنسیپ و چوارچێوە بنەڕەتییە دامەزراوە. هەر هێزێکی سیاسی بانگەشەی ڕێزگرتن لە بۆچوونی خەڵک بکات، دەبێت پێشوازی لە جاڕنامەی ئازادییە سیاسییەکان بکات. هەموو هێزێکی سیاسی ئۆپۆزسیۆن، بەبێ گوێدانە جۆری حکومەت و ڕژێمێک کە دەیەوێت، دەبێت پابەند بێت بە هەلومەرجی ئازادی خەباتی سیاسی. ئەگەر هەمووان بڵێن خەڵک دەبێ هەڵیبژێرن، ئەوا ڕوونە کە ئازادییە سیاسییەکان دەبێ هەمووان قبوڵیان بکەن. لەگەڵ بڵاوبوونەوەیجاڕنامەکەدا،حزبی ئێمە جارێکی دیکە خەڵکی خستە ناوەندی سیاسەتەوە.

ژانویەی ٢٠٠٣ – هەفتەنامەی نئینتەرناسیۆنال ١٤١

نوسینی : Rudolf Rocker
ساڵی 1925

بەشی سێیەم:

هەموو ئەوانەی بە جددی لە گەشەکردنی مارکس وەک سۆسیالیستێک لێکۆڵینەوەیان کردووە، دەبێت دان بەوەدا بنێن کە کارەکەی پرۆدۆن ” موڵکییەت چییە؟” ئەوە بوو کە مارکسی بۆ سۆسیالیزم قەناعەت پێکرد.  ئەوانەشی کە زانیارییەکی وردیان لەسەر وردەکارییەکانی ئەو پەرەسەندنەی مارکس نییە، هەروەها  ئەوانی دیکە کە دەرفەتی خوێندنەوەی بەرهەمە سۆسیالیستییە سەرەتاییەکانی مارکس و ئەنگڵسیان نەبووە، ئەم بانگەشەیە لە شوێنی خۆیدا نییە و دوورە لە ڕاستییەوە.  چونکە مارکس لە نووسینەکانی دواتریدا بە توندی و بە گاڵتەجاڕیەوە باس لە پرۆدۆن دەکات و ئەمانە هەر ئەو نووسینانەن کە سۆسیال دیموکراتەکان جار دوای جار هەڵیانبژاردوون بۆ بڵاوکردنەوە.

لەم ڕێگایەوە وردە وردە ئەو باوەڕە دروست بوو کە مارکس هەر لە سەرەتاوە نەیارێکی تیئیۆری پرۆدۆن بووە و هەرگیز هیچ خاڵێکی هاوبەش لە نێوانیاندا نەبووە.  ئەگەر ڕاستی بڵێین، مەحاڵە باوەڕ بەوە بکرێت، ئەگەر نا هەرکاتێک مرۆڤ سەیری ئەوەی مارکس بکات کە دەربارەی پرۆدۆن لە بەرهەمە بەناوبانگەکەیدا ” هەژاری فەلسەفە” لە مانیفێستی کۆمۆنیستدا، یان لە نامەی کۆچی دوایی پرۆدۆندا کە لە سۆزیالدێمۆکرات (Sozialdemokrat ) لە بەرلین بڵاوکراوەتەوە، ماوەیەکی کەم دوای مردنی پرۆدۆن، لەسەر پرۆدۆن نووسیویەتی،جێی سەرنجن.

مارکس لە کتێبی (هەژاری فەلسەفە)دا بە خراپترین شێوە هێرش دەکاتە سەر پرۆدۆن، بچووکی دەکاتەوە بۆ هیچ، بۆ ئەوەی نیشانی بدات کە بیرۆکەکانی پرۆدۆن بێ بەهان و نە وەک سۆسیالیستی و نە وەک ڕەخنەگرێکی ئابووری سیاسی ناویان دەبات.

مارکس نوسیوێتی “مۆنسیۆر پرۆدۆن، بەدبەخت بووە کە لە ئەوروپادا بە شێوەیەکی تایبەت بە هەڵە لێی تێگەیشتوون.  لە فەرەنسا هەقێتی کە ئابووریناسێکی خراپ بێت، چونکە بە فەیلەسوفێکی باشی ئەڵمانی ناوبانگی دەرکردووە. لە ئەڵمانیا هەقێتی فەیلەسوفێکی خراپ بێت چونکە ناوبانگێکی زۆری هەیە کە یەکێکە لە بەتواناترین ئابووریناسەکانی فەرەنسی.  ئێمە وەکو ئەڵمانیەك و هاوکاتیش ئابووریناس، خوازیارین ناڕەزایەتی  بەرامبەر بەم دوو  هەڵەیە دەربڕین.” 4]]

مارکس لەوە زیاتریش ڕۆیشت بەبێ ئەوەی هیچ بەڵگەیەک بخاتەڕوو، پرۆدۆنی تۆمەتبار کرد بەوەی کە بیرۆکەکانی ئابووریناسە ئینگلیزییەکەی ‘برەی’ (Bray)دزیوە، نووسیوێتی:

” ئێمە باوەڕمان وایە کلیلی هەموو کارەکانی ڕابردوو و ئێستا و داهاتووی مۆنسێۆر پرۆدۆنمان لە کتێبەکەی برەی (Bray ) دا [5 ] دۆزیوەتەوە”

جێگای سەرنجە کە مارکس ، خۆی کە زۆرجار بیرۆکەی ئەوانی دیکەی بەکارهێناوە و ‘مانیفێستی کۆمۆنیستەکەی’ لە ڕاستیدا تەنها کۆپییەکی‘ مانیفێستی دیموکراسی’ ڤیکتۆر کۆنسیدرانتە کەچی کەسانی دیکە بە دزیکردن  تۆمەتبار بکات.  بەڵام با بەردەوامبین. لە ‘مانیفێستی کۆمۆنیستدا’ مارکس پرۆدۆن وەک کارەکتەری کۆنەپەرست و بۆرژوازی وێنا دەکات [6]. هەروەها لە پرسەنامەکەی کە بۆ سۆزیالدێمۆکرات (1865) نووسیویەتی، دەتوانین ئەمانەی خوارەوە بدۆزینەوە:

”  لە مێژوویەکی زانستی پوختی ئابووری سیاسیدا، ئەم کتێبە ، واتە( موڵکییەت چییە؟) بەدەگمەن شایەنی باسکردنە.  بە کارە هەژێنەرەکانی وەك ئەمە،  بەتەواوی هەمان ڕۆڵ لە زانستەکاندا دەگێڕن کە لە جیهانی ڕۆماندا دەیگێڕن.”

مارکس لە  نامەکەی کە سەبارەت بە مردنەکەی نوسیوێتی هەمان ئیدیعا دووپات دەکاتەوە کە پرۆدۆن وەک سۆسیالیست و ئابووریناسێک بێ بەهایە، بۆچوونێک کە پێشتر لە کتێبی ‘ هەژاری فەلسەفەدا’ دەنگی دابوووە.

تۆمەتەکانی کە لە لایەن مارکسەوە  ئاراستەی پرۆدۆن کراون تێگەیشتنیان  زەحمەت نییە، تەنیا دەتوانن ئەو باوەڕە بڵاوبکەنەوە، یان باشتر ئەو قەناعەتە، کە بە هیچ شێوەیەک هیچ زەمینەیەکی هاوبەش لە نێوان ئەو و ئەو نووسەرە گەورە فەرەنسیەدا نەبووە.  لە ئەڵمانیا پرودۆن تا ڕادەیەکی زۆر نەناسراو بووە.  چاپە ئەڵمانییەکانی بەرهەمەکانی پرۆدۆن کە لە دەوروبەری ساڵی 1840 دەرچوون کۆپی چاپکراویان نەماون.  تاکە کتێبی پرۆدۆن کە بە زمانی ئەڵمانی دووبارە چاپکراوەتەوە، کتێبی موڵکییەت  چییە؟ و لەگەڵ ئەوەشدا تەنانەت دەستاو دەست پێکردنیشی سنوردار بوو.  ئەمەش توانای مارکس دەگەیەنێت لەسەر سڕینەوەی هەموو شوێنەواری گەشەسەندنی سەرەتایی خۆی وەک سۆسیالیستێك.  لە سەرەوە بینیمان کە چۆن هەڵوێستی مارکس بەرامبەر بە پرۆدۆن لە سەرەتاوە تەواو جیاواز بووە و ئەنجامگیرییەکانی کە دواتر دێن  پشتگیری ڕاگەیاندنەکانمان دەکەن.

درێژەی هەیە..

و: زاهیر باهیر

……………………………………

*وەرگێڕانی ئەم ئەم وتارە بە مەبەستی چەلەحانێی نێوانی مارکسییەکان و ئەنارکیستەکان نییە بەڵکو بۆ ڕوونکردنەوە یا تیشك خستنە سەر هەندێك لایەنی تاریکی دوو کەسایەتی زۆر گەورەیە کە مارکس و پرۆدۆنە .  بەتایبەت مارکس کە مارکسییە کوردەکان بە ئاگای ئەوە نین کە مارکسی لاو ، لاوێکی یاخیی ، کۆمۆنیست بووە، بەڵام مارکسی بە تەمەن ڕادیکالییەکەی وردە وردە کاڵ دەبێتەوە تا ئەو جێیەی کە خەباتی پڕۆلیتاریا بەرەو پەڕەلەمانتاریزم دەبات . 

بەڕای من زەروورە کە مارکس وەکو خۆی کە بووە ببینین، نەك وەکو ئەوەی کە دەمانەوێت .

[4] Marx: The Poverty of Philosophy, foreword.

[5] Bray: Labour’s Wronszs and Labour’s Remedy, Leeds, 1839.

[6] Marx and Engels: The Communist Manifesto, page 21.

لە ئەرشیڤەوە.. *

هه‌موومان له‌سه‌ری دێرێكی نوێین، هێشتا دوو وشه‌مان نه‌نووسیه‌ خالی كۆتاییمان بۆ داده‌نێن!

له‌ ئه‌فسانه‌یه‌ك ره‌قی به‌ردم بۆ بگێڕنه‌وه‌
وه‌رزی مردنه‌، ماناكانی ژیان ته‌واو بوو، ته‌واو!
ئێوه‌ په‌یامی “زه‌رده‌شت”تان، سور كرد!
ئێوه‌ خه‌ڵكی “سۆران”نتان، تاساند!
ئێوه‌ په‌یامبه‌رێك و نه‌ته‌وه‌یه‌كتان زینده‌ به‌چاڵكرد
دوو قه‌ڵه‌م نا، دوو هیوا نا، دوو لاو نا
به‌ دوو گوله‌ ویژدانی نه‌ته‌وه‌یه‌كتان كپ كرد!
وه‌رزی مردنه‌… ماناكانی ژیان ته‌واو بوون، ته‌واو!
به‌ ئاسپایی بمبه‌رنه‌وه‌ بۆ هێمنی ئاو…
رزگارمكه‌ن له‌ به‌ركه‌وتنی ویژدانی پایز!
ده‌رفه‌تمده‌ به‌ ماچێك و بمبه‌ره‌وه‌ هه‌ناسه‌ت!
با وشه‌یه‌ك له‌ رۆحت بچرپێنم، سوڕه‌تێك له‌ توانه‌وه‌ی به‌ردم بۆ بچڕه‌!
خۆشتر له‌ ده‌نگی ئه‌و بانگانه‌ی له‌سه‌ر گۆڕی ئه‌وینی ناكامم ده‌خوێندرێ، پێبكه‌نه‌!
وه‌رزی كۆچه‌، ماناكانی ژیان ته‌واو بوون، ته‌واو!
ده‌رفه‌تمده‌ به‌ ماچێك و بمبه‌ره‌وه‌ ئه‌ودیو برژانت!
با قه‌تره‌یه‌ك ئاو له‌سه‌ر لێوانت هه‌ڵگرم و
شیرینتر له‌و ماسیانه‌ی به‌ده‌م قولابه‌وه‌ پێده‌كه‌نن
رۆحم له‌ تۆدا سه‌رچاوه‌ بگرێت و له‌تۆدا ته‌واو بێت!
ده‌رفه‌تمده‌ به‌ ماچێك و بمبه‌ره‌وه‌ ئه‌ودیو لێوانت!
با كه‌شتی كه‌ناری دلت بم
ئارامتر له‌ سوتانی مناڵه‌كانی بابه‌گوڕگور و هه‌لكوروزانی رۆژگار!
تۆفانی هه‌ستم له‌ رۆحتدا له‌نگه‌ر بگرێ..
وه‌رزی مردنه‌، لێره‌ ماناكانی ژیان ته‌واو بوون، ته‌واو!
دێمه‌وه‌ هاوڕێ… سوێنَد به‌ قه‌ده‌ر دێمه‌وه‌!
وه‌ك ماسیه‌كی تێنوو، سێبووریم به‌ ئاو نایه‌ت
رۆحم له‌ به‌ردێكی گه‌وره‌ ده‌چێت، هه‌رگیز به‌ سه‌حرا رانایه‌ت!
ئێستا چاوه‌كانم له‌ ئاسماندا وێلن به‌دوای ده‌رفه‌تی هه‌ساره‌یه‌ك!
ئای چه‌ند زوو، ژیان لێره‌ ته‌واو بوو!
تێناگه‌م به‌ردی ئه‌م ولاته‌ بۆ هێنده‌ ره‌قن؟
شوێن پێی په‌نچه‌كان بۆ هێنده‌ قوڵن؟
ئاگری ئه‌م نیشتمانه‌ بۆ هێنده‌ به‌ تین ده‌سووتێ؟
ده‌نكه‌ گه‌نمه‌كان له‌ناوه‌راستی شه‌قام رژاون!
ئێمه‌ تاوانبارین له‌ كوژرانی باڵنده‌كان
تاوانبارین له‌ساردی زستان و ره‌قبوونه‌وه‌ی سه‌گه‌كان
ده‌بێ گوناحی ئه‌م پیره‌ پیاوه‌ چی بێ به‌ بۆنی به‌هار نه‌گه‌یشت
بۆچی خودا سێ مانگ ته‌مه‌نی پێنه‌دا
هه‌م ده‌بوو به‌ سه‌ده‌یه‌ك و هه‌میش دواگوله‌كانی بۆن ده‌كرد
هه‌موومان تاوانبارین له‌ بێ ئومێد بوونی پیره‌كان!
ئای كه‌ تۆش شوێنت ته‌نها نێو میمۆریه‌كه‌؟
ده‌بوو زوو زوو نیشتمانمان بكوشتایه‌!
له‌م رۆژانه‌ منالیمان كۆتایی پێ دێت

تۆ ره‌نگت له‌ گوڵه‌ سیسبووه‌كانی سه‌ر گۆڕی باوكم ده‌چێت
له‌م رۆژانه‌ به‌خته‌وه‌ریمان له‌ په‌نچه‌ره‌وه‌ ده‌فڕێت
تۆ ئه‌وینت له‌ بۆنی باڵنده‌ سه‌ر بڕاوه‌كانی چه‌ژنی قوربان ده‌چێت!
له‌م رۆژانه‌ له‌گه‌ڵ ئێواره‌ مردنمان ئه‌وه‌رێت!
تۆ هاتنت له‌ فریشته‌ رۆح كێشه‌كان ده‌چێت!
به‌م عیشقه‌وه‌ هێنده‌ی یه‌كه‌م دلۆپه‌ بارانی پایز ته‌نیام!
له‌نێو خۆلی وه‌رزێكی قه‌ره‌ج ون ده‌بم و
له‌ خودا ئه‌چم، تك تك میهره‌بانیم لێ ده‌رژێت
من به‌م عیشقه‌وه‌ له‌ جه‌لادێك ده‌چم
له‌به‌رده‌م ئه‌وینی باڵنده‌یه‌ك، بمرێ!
ده‌بێ دڵه‌كان هه‌راج بكرێن؟!
ده‌مرین.!
به‌م عیشقه‌وه‌ هێنده‌ی یه‌كه‌م مرۆڤی دنیا وێلم!
دنكه‌ ته‌زره‌یه‌كم كه‌وتومه‌ته‌ هاوینی تۆ و ده‌توێمه‌وه‌
شتێكم فێركه‌، به‌رگه‌ی گوێگرتنم له‌ رۆمانه‌كانی بوون بمێنێ
شتێكم فێركه‌، توانای ناولێنانی مناله‌كانی به‌هه‌شتم بمێنێ
ئه‌ی دۆست عیشق به‌ دلی خێرام راناگات، ئه‌مرم!
له‌م خاكه‌ دله‌كان خێراترن له‌ عیشق، ئه‌مرین!

له‌ نووسینه‌وه‌ی عیشق هێنده‌ ئازاری په‌نچه‌ ده‌ده‌م
تا نینۆكه‌كان سپی ده‌بنه‌وه‌ له‌ گریان!
بیر له‌ دنیا جوانه‌كه‌ی تۆ ده‌كه‌مه‌وه‌!
تۆ، ئه‌ی فریشته‌!
قه‌له‌مه‌كان هێنده‌ی من تۆیان خۆش ناوێ نا
ئه‌وان له‌ نووسینه‌وه‌ت هه‌میشه‌ راست ئه‌وه‌ستن
من كڕنۆش ده‌به‌م!
كاتێك بیر له‌تۆ ده‌كه‌مه‌وه‌ لار ده‌بمه‌وه‌!

په‌نجه‌كانم له‌ منالێكی نه‌فام ده‌چن بۆ هه‌ڵوه‌رینی وشه‌كان
خودا له‌گوناحه‌كانی ئه‌م ده‌سته‌ خۆش به‌!
من چ گوناحم له‌ توانه‌وه‌ی هه‌سته‌كان
له‌بارینی ئه‌وین و كێشانی تابلۆیه‌كانی ژیان
چ گوناحێكم له‌ میكیاژی وه‌سف و تێكه‌لكردنی ره‌نگه‌كان
ئه‌ی دۆست!
به‌م عیشقه‌وه‌ من ناتوانم!
ناتوانم تابلۆیه‌كی دیكه‌ی ژیان بنه‌خشێنم!

به‌ ژیان بلێن “لانه‌”یه‌كم له‌ دنیاكه‌ی خۆی پێ بدات
با خه‌مه‌كانم بۆ مردن ئاماده‌كات و
له‌سه‌ر ئه‌م شاخانه‌ هه‌ڵیرێژێت
“با” جارێكی دیكه‌ هه‌ڵ ناكاته‌وه‌
به‌ ژیان بڵێن چاوه‌رێی به‌یانیه‌ ئاله‌كان نه‌كات
جارێكی دیكه‌ خۆری كاڵ هه‌ڵناكاته‌وه‌
پێی بلێن په‌نچه‌كانی له‌ نه‌ورۆزی ئه‌م نامه‌یه‌ بسوتێنێ
تا عیشق هه‌میشه‌ له‌ خۆله‌ مێشی حه‌رفه‌كان بڕوێته‌وه‌
با گوناحه‌كانی ئه‌م ئێواره‌یه‌ له‌ژێر بالی هه‌ور بڕوێنێ
به‌ر له‌وه‌ی ئاوی موحیبه‌ت به‌ر زه‌وی كه‌وێت، ئه‌و پاككاته‌وه‌
عیشق له‌ بێگه‌ردی كلوه‌ به‌فرێك ده‌كه‌وێته‌ زه‌وی
به‌ر له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ نوێژی سپیبوونه‌وه‌ ده‌كات
له‌ نووسینه‌وه‌ی عیشق هێنده‌ ئازاری به‌نجه‌ ده‌ده‌م تا نینۆكه‌كان سپی ده‌بنه‌وه‌ له‌ گریان!
بیر له‌ دنیا جوانه‌كه‌ی تۆ ده‌كه‌مه‌وه‌!
تۆ، ئه‌ی جوانترین!
نهێنیه‌كانی موحیبه‌ت له‌دامێنی گوناحه‌كانه‌وه‌ ده‌ڕژێن
تۆ ده‌فریت و
لێره‌ عیشقت له‌ خوداوه‌ بۆ دێت
هێشتان له‌ سه‌ری دێرێكی نوێین
خاڵی كۆتاییمان بۆ داده‌نرێت!

• http://www.dengekan.com/doc/2010/5/aliSdiq10.htm

(٦٣)
ڕێکخراوی قاعیدە و بن لادنم زۆر خۆش دەویست

لە بەشی پێشوو گوتم: ئەو مەلایانەی وانەیان بە ئێمە دەگوتەوە، هەموویان یەکگرتووبوون، تەنها دانەیەکیان نەبێت، کە کۆنەبزووتنەوەی ئیسلامی بوو.
مامۆستاکانمان، کە هەموویان مەلا و یەکگرتووبوون، کێرڤی دەمارگیری ئایدیۆلۆژی و حیزبییان زۆر بەرز بوو، ڕێگەیان نەدەدا ئێمە گوێ لە وتاری مەلای سەربە کومەڵ و بزووتنەوەی ئیسلامی بگرین یان سەرەدانی ئەو دوو حیزبە بکەین. جا بەو بۆنەیەوە، بیانزانیبایە فەقێیەک فوول یەکگرتووە، زۆریان خۆش دەویست.
بەپێچەوانەشەوە، بیانزانیبایە فەقێیەکی دیکە مەیلی تری هەیە و ئینتیمای بۆ حیزبی تری ئیسلامی سیاسی یان سەلەفییەت یان هەر حیزبێکی تری نا ئیسلامی هەیە، ئەوە لە حوجرە دەریان دەکرد.
یان دەرکردنێکی ئاشکرا یان دەرکردنێکی تاکتیکاوی و فێلبازانە! چۆن؟ دەهاتن سیناریۆیەکیان بۆ دروست دەکرد، ئینجا دەریان دەکرد. چەندین فەقێ لەسەر ئەوە لە حوجرەکەی ئێمه ئاشکرابوون کە سەربە یەکگرتوو نین، لەسەر ئەو یەکگرتوونەبوونە دەرکران. لەبەشەکانی داهاتوو لەسەر ئەوە دەدوێم.
من و فەقێیەکی تر، کە هەردووکمان لەژێرەوە مەیلمان زۆرتر بۆ عەلی باپیر و بزووتنەوەی ئیسلامی هەبوو، لەبەر ئەو مەلا دەمارگیرانەی یەکگرتوویش نەماندەتوانی ئەوە بدرکێنین.
دەمانزانی ڕووبەڕووی چی لێپێچینەوەیەک دەبینەوە.
بۆیە ناچار ڕۆژانی هەینی، بە نهێنی دەڕۆیشتین بۆ وتاری ئەو مەلایانەی کە ئێمە بە کۆمەڵی ئیسلامیمان دادەنان و دەمانگوت: وتارەکانیان ئاگرین و توند و بەهێزن.
پێکەوە بە نهێنی، بۆ مزگەوتی ڕووناکی بۆ گوێگرتن لە مەلا(عەبدولخالق ڕووناکی) یان بە پاس دەڕۆیشتینە مزگەوتی(عوسمانی کوڕی عەفان) بۆ وتاری مەلا(مەحمود فەقێ).
ئەو دوو مەلایە، هەردووکیان بە ئاڕاستە و ئنتیما لە کۆمەڵی ئیسلامی نزیک بوون.
من ئەوکاتە فەقێیەکی زۆر فێندەمێنتالیست و دۆگمایی بووم.
ڕاستە بەناو یەکگرتووم، وەلێ لە هەمان کاتدا، هێشتا مەیلم بۆ ئیسلامی ڕادیکاڵ هەبوو و عەلی باپیرم زۆر خۆش دەویست.
جا مەلاکانی یەکگرتوو، ئەوەیان بزانیبایە، هێمای پرسیار و گومانیان دەخستە سەرم.
گوتم هێشتا مەیلم بۆ ئیسلامی ڕادیکاڵ هەبوو، چونکە پێشووتر من زۆر کاریگەربووم بە ئیسلامی ڕادیکاڵ و ڕێکخراوی قاعیدە و بن لادنم زۆر خۆش دەویست.
ئەو فەقێیەش کە پێکەوە دەڕۆیشتین بۆ وتاری مەلا نا یەکگرتووەکان.
زۆر منی خۆش دەویست و زۆر هاوڕێ و تێکەڵ بووین. دواتر و لەپڕ، زۆر گۆڕا و بەرەو توندڕۆیی زیاتر پەلی هاوێشت و گەیشت بە پۆپەی ڕادیکاڵییەت و ماوەیەک لەلایەن ئاساییشەوە بە تۆمەتی تیرۆر گیرا و زیندانی کرا.
ئەو فەقێیە زۆر بە مەلاکرێکار کاریگەربوو. دوای ئەوەی کە گۆڕاش، لە حوجرەکەی ئێمە نەما، وەکو شێتی لێهات، قسەی لەگەڵ هیچ کەسێک نەدەکرد.
کۆتاییەکەی حوجرەکەی ئێمەی جێ هێشت و باوەڕی بە یەکگرتووی ئیسلامی و ئیدەلۆژیاکەی نەما.
ڕۆژێک چووم بۆ سەرەدانی ئەو و فەقێیەکی تری هاوڕێم، کە ئەویش پێشووتر لە حوجرەکەی ئێمەبوو. بەڵام لەسەر ئنتیما و مەیلی بۆ کۆمەڵی ئیسلامی و عەلی باپیر، مەلاکان لەحوجرە و قوتابخانەی محەمەدییە لەگەڵ فەقێیەکی تر دەریان کردن.
کە چووم بۆ سەردانییان، ئەوکات ئەوان لەناو بینای(زانایانی کۆمەڵی ئیسلامی) لەسەر سەت مەتری دەمانەوە. بیرمە من و ئەو فەقێیەی هاوڕێم، بەتەنها بووین لە ژوورەکە، سیدییەکی لا بوو، وتاری مەلاسەربازی بۆ خستمە سەرسیدییەکە و گوتی: گوێی بۆ بگرە، ئەو وتارە زۆر کاریگەر و بەهێزە.
مەلاسەرباز، کەسێکی فێندەمێنتالیست بوو و کاتی خۆی جەماعەتی مەلاکرێکار و لە گرووپی ئەنسارولئیسلام و جوند و لئیسلام و ئەوانە بوو. بە کەیسی تیرۆر تۆمەتبار بوو، ڕایکردبوو بۆ ئوروپا و ئێستاش هەر لەوێیه.

ئەم ئێوارە و دوێ ئێوارە لە يەک دەچن
قاوەکانی ڤۆڵتێرس بە تاڵييەوە شيرين بوون
چاوەکان رێی سۆراغيان بەر نەدابوو
ماڵی پوورە مەنيج
دوو ژووريان چۆڵ و حۆڵ بوو
هەنگاوەکان کارمامز مينا دەرپەڕين
پشوو لە فايخن دەدەن
ناڤيگاسيۆنەکە بە هەڵەی دەبا
چاو لە گۆمی لوونسە نابڕێ
ئیوارەيەک
خەمەکان مەحوو دەبنەوە
پوورە مەنيج لەو ديو پەنجەرەکەوە
بانگ و سەڵای غەريبانی بوو
ئارەقەی بە ژوورە تەنهاييەکانی هووخيرد هەڵواسراو
باران و لوونسە
شنەی ئێوارانيان بە گۆنا و سەر و شان و مل دەسپارد
کەشتييەکە تەڕتەڕ ببوو
رۆخی دەرياکە بێ سەوڵ جوانتر بوو
چارۆکەی بەلەمەکە
فرمێسکەکانی بەر لە زەردەپەڕيان دەسڕی
شەرابێکی سوورسوور خۆی بەوديوی پەنجەرەکەدا کرد
شەو و بەفر تابلۆيەکی کلاسيکی بوون
لە يەک نەدەبوونەوە
تا دەهات گەرمتر و ساردتر دەبوونەوە
ناو بە ناو
ئەم تابلۆ رەش و سپييە دەبوونەوە فريشتە
دەبوونەوە پەلکەزێڕينە و
لە شەوا هەڵدەکران
گەڵا سەوزەکانی سەر شەقام
لە ئاسمانا ئامێزيان بۆ يەک دەکردەوە
لاسایی ئێمەيان دەکرد
بۆ دەم شنە بای لوونسە دەبران
کە خۆر هەڵهات
کليلەکان بوونە بزە و قاقا
لاڵ بوون ديسان هاتە گۆڕێ
پاڕانەوە خەمێ تر بوو
لەنجەی زمانيان دەکرد
ئەمجارەيان من وتم بێکەسم
ئەويش وتی :
خۆشم دەوێی خۆشەويسترين کەسم

١٢ / ٥ / ٢٠٢٣

شار پڕ بووە لەو کوڕانەی
شەوان ناگەڕێنەوە ماڵ ..
لە دەوری عەرەبانەیەک ،
چا ئەکڕن یان چا ئەفرۆشن ..
یان لە تەنیشتی سنوورێ ،
سەیری ئەوروپا ئەکەن و
جەندرمه و پۆلیس ناهێڵن..
پڕە لە کۆلکە سیاسی ،
قسەی وا ئەکەن ،
سەربەقوڕ
دێنێتە قاقای پێکەنین ..
شارێ ، پڕ بێ لەو کچانەی
شوکردن پشتی تێکردوون ..
پڕ بێ لەو بڕوانامانەی
هیچ کارێ ..
هیچ پارچە نانێ ،
بزەیەکی تێ نەگرتوون ..
پڕ پڕ بێ لەو زەوییانەی سەوزاییان لێ سەنراوە و
وەکو دیل تەلبەنکراون ..
ئەم شارە چۆڵ چۆڵ کراوە
لەو ئێوارە زیوییانەی
خەڵک باسی
ڕەوتی شۆڕش و ..
ئاڵوگۆڕی بەیاننامە و
فیشەک ئەکرا ..
شار چۆڵ بێ لەو مراوییانەی ،
بە پۆل ئەفڕین بۆ گەرمیان ..و
شەپۆلیان ئەخستە ئاسمان .. پڕ بێ لەو دەوڵەمەندانەی
به قۆڵبڕین دەوڵەمەند بوون ..
پڕ لەو شاعیرە گەمژانەی
وشە و میز پێکەوە ئەکەن ..
گەر دادگای ئەدەبیی هەبێ ،
هەموو لە سێدارە ئەدرێن …
ئەم شارە بۆچی چۆڵ چۆڵ‌بوو لەو کەسانەی
لەگەڵ باران و درەختا ، پێخاوس بوون ؟
بۆچی پڕ بوو لەو دزانەی
لەگەڵ دۆلار و یۆرۆدا ،
ساڵی هەزارجار ئاوس بوون ؟
ئەم شارە بۆچی وا پڕ بوو ،
لە بێ ئاوی و
بێ ڕوناکی و
لە بێ نانیی ؟
کێ پڕی کرد لە بیانیی ؟

ــنەوزاد بەندی ـــ

نوسینی : Rudolf Rocker
ساڵی 1925

بەشی دووەم :

مانیفێستی کۆمۆنیستیی کە وەک یەکێک لە بەرهەمە سەرەتاییەکانی سۆسیالیزمی زانستی دادەنرێت و ناوەڕۆکەکەی لە نووسینەکانی “یۆتۆپیا”یەکەوە وەرگیراوە، چونکە مارکسیزم فۆریەی (Fourier ) لەگەڵ سۆسیالیستە یۆتۆپیاکان پۆلێن کردووە. ئەم پێچواندنە یەکێکە لە بێ بەزەییترین پەرادۆکەسەکانە، ئەمەش بە دڵنیاییەوە بەزەحمەت شایەتحاڵی بەهای زانستی مارکسیزمە. ڤیکتۆر کۆنسیدرانت یەکێک بوو لە باشترین نووسەرانی سۆسیالیستیی کە مارکس پێی ئاشنا بوو: تەنانەت لە ڕۆژانی پێش ئەوەشی ببێتە سۆسیالیست ئاماژەی پێدەکرد . لە ساڵی 1842دا ڕۆژنامەی Allgemeine Zeitung هێرشی کردە سەر Rheinische Zeitung کە مارکس سەرنوسەری بوو و تۆمەتباری کرد بەوەی کە خۆشیی بە کۆمۆنیزمدا دێت. پاشان مارکس لە مانشێتی ڕۆژنامەکەدا وەڵامی دایەوە و بەم شێوەیە ڕایگەیاند: “کارەکانی وەک ئەوانەی لیرۆکس، کۆنسیدەرانت (Leroux, Considerant ) و لە سەرووی هەمووشیانەوە کتێبە دزەپێکراوەکەی پرۆدۆن، (Proudhon ) ناتوانرێت بە هیچ مانایەکی ڕووکەشانە ڕەخنەیان لێ بگیرێت؛ پێویستیان بە لێکۆڵینەوەی درێژخایەن و ورد هەیە پێش ئەوەی مرۆڤ دەست بکات بە ڕەخنەگرتنیان” [3]
گەشەسەندنی فیکری مارکس زۆر لە ژێر کاریگەری سۆسیالیزمی فەرەنسیدا بوو؛ بەڵام لە نێو هەموو نووسەرانی سۆسیالیستی فەرەنسا، ئەو کەسەی کە بەهێزترین کاریگەری لەسەر بیرکردنەوەکانی هەبوو، پی.جەی پرۆدۆن (P. J. Proudhon ) بووە، تەنانەت ئاشکرایە کە کتێبی پرۆدۆن ‘موڵکایەتی چییە**؟’ (What is Property? ) وایکرد مارکس پێشوازی لە سۆسیالیزم بکات. تێبینییە ڕەخنەگرانەکانی پرۆدۆن لەسەر ئابووری نەتەوەیی و مەیلە جۆراوجۆرەکانی سۆسیالیستیی جیهانێکی تەواو نوێی بەڕووی مارکسدا کردەوە و مێشکی مارکس-ی زۆرتر سەرسام کرد، لە سەرووی هەمووشیانەوە، بە تیئیۆری زێدەبەها وەک ئەوەی سۆسیالیستی ئیلهامبەخشی فەرەنسی داینابوو. دەتوانین سەرچاوەی عەقیدەی [دۆکتەریین] زێدەبەها، ئەو “دۆزینەوە زانستییە” گەورەیەی کە مارکسیستەکانمان زۆر شانازی پێوە دەکەن، لە نووسینەکانی پرۆدۆندا بدۆزینەوە. لە سایەی ئەوەوە بوو کە مارکس بەو تیئیۆرییە ئاشنا بوو کە مارکس لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەکانی دواتری سۆسیالیستەکانی ئینگلیز: برەی (Bray ) و تۆمپسۆن (Thompson ) گۆڕانکاری تێدا کرد.
تەنانەت مارکس بە ئاشکرا گرنگیی زانستییە گەورەکەی پرۆدۆنی ناسی و لە کتێبێکی تایبەتدا، کە ئەمڕۆ تەواوی کۆپیی ئەو چاپە نەماوە، بەرهەمەکەی پرۆدۆن کە ‘موڵکییەت چییە؟’ ناودەبات بە” یەکەم مانیفێستی زانستی پرۆلیتاریای فەرەنسی” ئەم بەرهەمە لەلایەن مارکسیستەکانەوە چاپ نەکرایەوە، وەریشنەگێڕدرایە سەر زمانەکانی تر، گەر چی نوێنەرانی فەرمی مارکسیزم هەموو هەوڵێکیان داوە بۆ پەخشکرنی نووسینەکانی مامۆستاکەیان بە هەموو زمانێک. ئەم کتێبە لەبیر کراوە و هۆکارەکەشی ئەمەیە: چاپکردنەوەی دووبارە ئەو قسە بێمانا و بێ پەیوەندییەی هەموو ئەو شتانەی کە مارکس دواتر لەبارەی ئەو بیرمەندە (پرۆدۆن) دیارەی ئەنارکیزمەوە نووسیویەتی، بۆ جیهان ئاشکرا دەکات.

مارکس نەک هەر لە ژێر کاریگەری بیرۆکە ئابوورییەکانی پرۆدۆن بوو، بەڵکو هەستیشی بە هەژموونی تیئیۆرییە ئەنارکیستەکانی سۆسیالیستی گەورەی فەرەنسییش کرد و لە یەکێک لە بەرهەمەکانی ئەو سەردەمەدا بە هەمان شێوەی پرۆدۆن هێرش دەکاتە سەر دەوڵەت.
درێژەی هەیە
…………………………..
*وەرگێڕانی ئەم ئەم وتارە بە مەبەستی چەلەحانێی نێوانی مارکسییەکان و ئەنارکیستەکان نییە بەڵکو بۆ ڕوونکردنەوە یا تیشك خستنە سەر هەندێك لایەنی تاریکی دوو کەسایەتی زۆر گەورەیە کە مارکس و پرۆدۆنە . بەتایبەت مارکس کە مارکسییە کوردەکان بە ئاگای ئەوە نین کە مارکسی لاو ، لاوێکی یاخیی ، کۆمۆنیست بووە، بەڵام مارکسی بە تەمەن ڕادیکالییەکەی وردە وردە کاڵ دەبێتەوە تا ئەو جێیەی کە خەباتی پڕۆلیتاریا بەرەو پەڕەلەمانتاریزم دەبات .
بەڕای من زەروورە کە مارکس وەکو خۆی کە بووە ببینین، نەك وەکو ئەوەی کە دەمانەوێت .

و: زاهیر باهیر

——————————–

**موڵکییەتت چییە؟ ناوی کتێبە مەشوورەکەی پرۆدۆنە . موڵکییەت لێرەدا بە مانا کوردییەکەی نایەت کە تەنها بە زەوی و خانو دەوترێت ، بەڵکو لای پرۆدۆن وشەیەکی گشتگیرە و هەموو چەشنەکانی موڵك و موڵکایەتی دەگرێتەوە بە سامان و سەرمایە و …. واتە هەموو خاوەندارێتییەکی تایبەت .

[3] Rheinische Zeitung, number 289, 16 October 1842.

“ئەم ئارتیکڵە کە ٣ سێ مانگ دوای کودەتاکەی ١٥/٧/٢٠١٦ تورکیا بڵاوکراوەتەوە. بەڵام لەبەر بەپێزی بابەتەکە، ووردی شرۆڤەکە و دەوڵەمەندی زانیاریەکانی، وە لەبەرئەوەی کە تاکو ئێستایش ئازادی ڕۆژنامەوانی لە تورکیادا خراپتر بووە، بە پێویستم زانی کە لە زمانی ئینگلیزیەوە وەریبگێڕمە سەر زمانی کوردی بۆ ئەوەی خوێنەری کورد هەندێک لایەنی شاراوەی ئەردۆگان بزانن و بیناسن بە تایبەتی کە پرسیارگەلێک دەوروژێنێت کە وەڵامەکانی لە خودی پرسیارەکاندایە. بە دڵنیاییەوە ئەو پرسیارانە لە نێو مەحفەلی دەوڵەتیدا سەنگیان هەیە و حسابیان بۆ دەکرێت، بەتایبەتی لە ئەمریکادا. ئەو زانیاریانەی لەم ووتارەدان، لە کەناڵە میدیا باوەڕپێکراوەکانی ئەمریکا و ئەوروپا بڵاوکراوەتەوە و لینکەکانی لە ووتارە ئینگلیزیەکە و وەرگێڕانە کوردیەکەدا هایپەرلینک کراون.” “لوقمان ئابڵاخی”

    د. مایکل ڕۆبن    ٢٥/١٠/٢٠١٦

ئازادی ڕۆژنامەگەری یەکێکە لە قوربانییە سەرەکییەکانی دەسەڵاتی ڕەجەب تەیب ئەردۆگانی سەرۆک کۆماری تورکیا.
ئەو بە بەردەوامی دەستی بەسەر ڕۆژنامەکاندا گرتووە، سکاڵای لەسەر سەرنوسەرەکانیان تۆمارکردووە و ڕۆژنامەنووسانی زیندانی کردووە.
بە گوێرەی ئەو ڕیزبەندیەی ڕۆژنامەنووسانی بێسنوور، لە کۆی ١٨٠ دەوڵەت لە جیهاندا، ئازادی ڕۆژنامەوانی لە تورکیادا لە ڕیزبەندی سەدوپەنجاو یەکەم (١٥١) هەمینە ، لە خوار ڕوسیای ڤلادیمێر پوتینەوە.
لە ساڵانی داهاتووشدا، لەگەڵ بەردەوامبوونی ئەو باری نائاسایی، ڕەشبگیری و پاکتاوکردنەی ئەردۆگان دەیکات، پێدەچێت ڕیزبەندی تورکیا زیاتر دابەزێت و تەنانەت ڕەنگە بێتە خوار کۆماری ئیسلامی ئێرانیشەوە.
دەربارەی کاریگەری ڕۆژنامەگەری چاپ و ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی تورکی لەسەر پشتیوانی ژیان، ئەو پرسیارانە چین کە ڕۆژنامەنووسان لە پشت پەردەوە باسیدەکەن (بەڵام ڕێگەیان پێنادرێت ڕووماڵیان بکەن یان ڕاپۆرتیان لەسەر بنووسن و بڵاویان بکەنەوە)؟
ئەمانەی خوارەوە تەنها مشتێکن لە خەرواری ئەو پرسیارانە:
١-ئەردۆگان چۆن بوو بە ملیاردێر؟
ئەردۆگان لە خێزانێکی تا ڕادەیەک هەژار لە شاری (ڕیزە)ی سەر کەنارەکانی دەریای ڕەش لەدایکبووە. باوکی لە پاسەوانی کەناراوەکان بووە و لە دەریادا کاری کردووە. هەندێکجار ئەردۆگان بۆ وەدەستهێنانی داهاتی زیاتر تەنانەت خواردنی لەسەر شەقامەکانیش فرۆشتووە.
لە ساڵی ١٩٧٣ خوێندنگەیەکی ئایینی تەواو کردووە و هەر زوو چۆتە دنیای سیاسەتەوە. لە کۆتاییدا بووەتە سەرۆکی شارەوانی ئەستەنبوڵ و دوای ماوەیەکی کورت لە زیندان بەهۆی هاندانی ئایینی، بووە بە سەرۆکوەزیران و ئێستا سەرۆک کۆمار. لێرەدا پرسیارەکە ئەوەیە: چۆن سامانی پیاوێکی وەک ئەردۆگان ئەوەندە زیادیکرد کە ببێت بە ملیاردێر؟
تورکەکان بیرۆکەیەکی زۆر باشیان هەیە لەو بارەیەوە. ئەردۆگان لە ئەنجامی ماوەی سەرۆکایەتی شارەوانیدا ڕووبەڕووی ١٣ سیازدە کەیسی لێکۆڵینەوەی گەندەڵی بۆتەوە؛ بەڵام بەهۆی پارێزبەندی پەرلەمانیەوە، ئەمانە هەرگیز چارەسەر نەکراون. باڵیۆزخانەی ئەمریکا بڵاویکردەوە کە ئەو بە لایەنی کەمەوە هەشت هەژماری(ئەکاونتی) بانکی سویسرای هەیە.
ڕوونیشی کردەوە کە بەشێکی ئەو سامانە لە ڕێگەی (دیاری) هاوسەرگیری بۆ کوڕەکەیەوە بووە. تۆمارە شریتییەکان کە ڕاستەقینەن بەڵام بە شێوەیەکی نایاسایی دزەپێکراون، دەریدەخەن کە باس لە چۆنیەتی تەسفیەکردنی نزیکەی ملیارێک دۆلاری کاش دەکات. ئەردۆگان دەسەڵاتی خۆی بەسەر دادگاکاندا بەکارهێنا بۆ هەڵوەشاندنەوەی دۆسیەکە و دەستگیرکردنی ئەو داواکاری گشتی و دادوەرانەی کە هەوڵیان دەدا بەدواداچوون بۆ ئەو مەلەفانە بۆ بکەن.
پێویستە پرسیاری هاوشێوە سەبارەت بە دەستکەوتە نهێنییەکان لە بارەی بیلالی کوڕیەوە بکرێت.
بەڕاست بیلال لە ئیتاڵیا چی بەسەر هاتووە؟ هەروەها بوراک کە شوێنی نهێنییە و وونە.
هەر ڕۆژنامەنووسێک کە لە تورکیا دەژی و هەوڵی بەدواداچوون یان گەڕان بە دوای سەرچاوەکانی سەروەت و سامانی ئەردۆگان و ئەندامانی بنەماڵەکەی بکات، بۆ دەیان ساڵی داهاتووی ژیانی، خۆی لە زینداندا دەبینێتەوە.

٢- کوا بڕوانامە زانکۆییەکەی ئەردۆگان؟
لە ژیاننامەی فەرمی ئەردۆگاندا هاتووە کە لە ساڵی ١٩٨١ بڕوانامەی لە بەشی زانستە ئابووری و بازرگانییەکان لە زانکۆی مەڕمەڕە وەرگرتووە. بەڵام کێشەکە ئەوەیە: تا ئەو کاتە هیچ بەشێکی لەو جۆرە لە زانکۆی مەڕمەڕە بوونی نەبووە.
لە ساڵی ١٩٨٢ دا زانکۆکە بەشی زانستە ئابووری و کارگێڕییەکانی زیادکرد بۆ زانکۆکە، بەڵام هیچ تۆمارێک نییە کە ئەردۆگان هەرگیز بەشداری تێدا کردبێت. لە دەستووری تورکیادا، بڕوانامەی تەواوکردنی چوار ساڵەی زانکۆ مەرجی پێشوەختە بۆ پۆستی سەرۆکایەتی لە تورکیادا.
ئەگەر ئەردۆگان درۆی لەسەر هەبوونی بڕوانامە کردبێت، ئایا دەتوانێت وەک سەرۆک کۆمار بمێنێتەوە؟
بێگومان ئەو گریمانەیە تەنها لە کاتێکدایە کە ئەگەر سەروەری یاسا لە تورکیادا بوونی هەبێت. جەنگیز چاندار، پاساوهێنەر بۆ ئەردۆگان و دوایی بوو بە ڕەخنەگری ئەردۆگان.
لێرەدا ، ئەلمۆنیتەر، زانیاری زیاتری هەیە.

٣-ئایا چیرۆکێکی تر لە پشت هەوڵی کودەتاکەوە هەیە؟
هەوڵی کودەتاکەی ١٥ی تەمموز کە ئەردۆگان بە “دیاری خودا” وەسفیدەکرد، تا ئێستاش وەک گەورەترین هەواڵەکانی ئەمساڵی تورکیا دەمێنێتەوە. ئەردۆگان لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا شوێنکەوتوانی فەتحوڵڵا گولەن، کە بیرمەندێکی ئیسلامیە کە ئەردۆگان تا ساڵی ٢٠١٣ دۆزی هاوبەشی لەگەڵیدا هەبوو، بە ڕێکخستنی هەوڵی کودەتاکە تۆمەتباری کرد.
هەندێک لە شوێنکەوتوانی گولەن لەنێو ئەو کەسانەدا بوون کە بەشدارییان کردووە، بەڵام تا ئێستا حکومەتی تورکیا بە فەرمی نەیتوانیوە بەڵگەی تێوەگلانی گولەن بۆ دەسەڵاتدارانی ئەمریکا بخاتەڕوو. دژایەتی فەتحوڵڵا گولەن و ناڕەزایی لە بزووتنەوەکەی شتێکە؛ بەڵام ناوزەدکردنی بە گروپێکی تیرۆریستی لە ئاستی داعش یان قاعیدە شتێکیترە.
زۆر پرسیار هەن کە ئاماژە بە بەشداربوون و تاوانباری خەڵکیتریش دەکەن. زۆرێک لە بەرپرسە باڵا سەربازییە بەشداربووەکان، شوێنکەوتووی گولەن نەبوون؛ لەڕاستیدا هەندێکیان زۆر لە پارتی دەسەڵاتدار(ئاکەپە)ەوە نزیکبوون.
هەروەها شوێنی ئەردۆگان خۆی لە نێوان کاتژمێر ٥ی ئێوارەدا کاتژمێر ١:٣٠ بەیانی ڕۆژی کودەتاکە نازانرێت و ئەردۆگان خۆیشی باسینەکردوە کە لە کوێ بووە. بەڕاستی پێدەچێت ئەردۆگان پێشوەختە بەو هەوڵەی زانیبێت و تەنانەت ڕەنگە هانی دابێت بۆ ئەوەی بیکاتە بیانوو بۆ سەرکوتکردن. لە وڵاتێکی ئاساییدا ئەمە دەبێتە بابەتی لێکۆڵینەوەیەکی ڕۆژنامەوانی؛ بەڵام لە تورکیادا ڕۆژنامەنوسان تەنها قسەکانی ئەردۆگان دووبارەدەکەنەوە.
بابەتگەلێکی دیکەی پەیوەست بە کودەتاکە لە ڕۆژنامەکانی تورکیا قەدەغەکراوە بریتین لەوەی کێ بەرپرسیار بووە لە کوژرانی خەڵکی سڤیل لە ئێوارەی کودەتاکەدا. بەڵگەی حیکایەت ئامێز هەیە کە زۆرێک لە هاوڵاتیە مەدەنیە کوژراوەکان پێدەچێت بە شێوەیەکی هەڕەمەکی لە لایەن یەکەیەکی تایبەتەوە تەقەیان لێکرابێت کە لە ژێر فەرمانی پێکهاتەی سەربازی ئاساییدا نەبوون.
لێرەدا پرسیاری زۆر هەن لەسەر ڕەفتار و کردەوەکانی کۆمپانیای ڕاوێژکاری بەرگری نێودەوڵەتی(سادات)، کە هاوتایەکی تورکیە لەگەڵ سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی، کە هەندێک لە تورکەکان باسیان لەوە کردووە کە گوایە پێش هەوڵی کودەتاکە بۆ خزمەتکردنی ئەردۆگان، مەشق و ڕاهێنانیان بە سوپایەکی نهێنی کردووە. دوای ئەوە، کردنی عەدنان تەنریڤێردی، سەرۆکی ڕێکخراوی سادات، بە ڕاوێژکاری سەربازی لەلایەن ئەردۆگانەوە، پرسیار و گومانەکان زیاتر دەکەن.
تانریڤێردی لە کاتی کودەتا نەرمەکەی ساڵی ١٩٩٧ لەلایەن ئەرکانی گشتیی تورکیاوە لە کارەکەی دوورخرایەوە و پێدەچێت ئەویش لەو کاتەوە لەسەر چز بووبێت بۆ تۆڵەسەندنەوە لە سیستەمی عەلمانیەت.

٤- ئەگەر( فیتۆ) هەبێت، ئایا (ئیتۆ)یش هەیە؟
دژایەتی فەتحوڵڵا گولەن و ناڕەزایی لە بزووتنەوەکەی شتێکە؛ بەڵام ناوزەدکردنی بە گروپێکی تیرۆریستی لە ئاستی داعش یان قاعیدە گەمژانەیە.
گۆڕینی ناوی (بزووتنەوەی خزمەت) لە لایەن ئەردۆگانەوە بە ڕێکخراوی تیرۆری فەتحوڵڵا(فیتۆ) ڕاست نیە وە ڕازیبوونی ڕۆژنامەنووسانیش بەو ناوزەدکردنە، ناپیشەییانەیە. بەڵام با بە گریمانە وای دابنێین کە پێناسەی تیرۆر ڕەوایە بۆ فیتۆ. پاساوی ئەردۆگان بۆ ئەو ناوزەدکردنە ئەوەیە کە ئەندامانی فیتۆ بەیعەت بە گولەن دەدەن و تۆڕێکی خۆبەخۆییانەیان بۆ بەرژەوەندی و دەسەڵاتی خۆیان پێکهێناوە. ئەگەر وابێت، ئەوە چ جیاوازیەکی هەیە لەگەڵ شوێنکەوتوانی ئەردۆگان؟
ئەگەر ناساندنی فیتۆ دروست و ڕێپێدراو بێت وەک گروپێکی تیرۆریستی، ئایا ئاماژەکردن بە ڕێکخراوی تیرۆریستی ئەردۆگان(ئیتۆ)یش دروست و ڕێپێدراو نیە؟ ئەگەر وانیە، ئایا دوو پێوەری جیاواز یان فلتەرێکی سیاسی هەیە کە پێویستە هەموو ڕاپۆرتە تورکییەکان پیایدا تێپەڕن؟
*Fethullahist Terror Organization (FETO) *فیتۆ – ڕێکخراوی تیرۆری فەتحوڵایی
*Erdoganist Terror Organization (ETO) *ئیتۆ – ڕێکخراوی تیرۆری ئەردۆگانی

٥-ئەگەر گولەن تیرۆریستە، بۆچی ئەردۆگان هەتا پێش ساڵی 2013 کاری لەگەڵدا کردووە؟
کە باس لە تۆڕ و فەلسەفەی ئایینی دەکرێت، جیاوازیەکی کەم لە نێوان گولەنی پێش ٢٠١٣ و گولەنی دوای ٢٠١٣دا هەیە. هەروەها جیاوازی لە نێوان ئەردۆگانی پێش و دوای ٢٠١٣دا نییە. تاکە شتێک کە لە نێوان پێش و دوای ٢٠١٣دا جیاوازە، هاوپەیمانی سیاسی بوو. ئەردۆگان پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە گولەن تیرۆریستێکی کارامەیە.
ئەگەر وایە و بەو پێیەی ئێستا گولەن هەمان ئەو پیاوەیە کە لە دەیەی یەکەمی دەسەڵاتی ئەردۆگاندا بوو، بۆچی ئەردۆگان ئەو هەموو ماوەیە ئەو هاوپەیمانیە توندوتۆڵەی لەگەڵ گولەن هەبوو؟

٦-بۆچی ڕاپۆرت یان ڕووماڵکردن لەسەر هێرشەکانی پەکەکە قبوڵکراوە بەڵام لەسەر داعش نا؟
تورکیا ڕووبەڕووی تەحەددای هەردوو یاخیبووان، پەکەکە (پارتی کرێکاری کوردستان) و گروپە چەپەکانی وەک پارتی بەرەی ڕزگاریخوازی گەلی شۆڕشگێڕ (دی.ئێچ.کەی.پی-سی*)، وە هەروەها گروپە ئیسلامیە تیرۆریستەکانی وەکو داعش.
سەیر لەوەدایە کە کاتێک پەکەکە یان گروپە کوردییە پەراوێزخراوەکان هێرشدەکەن، هەواڵی ئەو هێرشە زۆر جار بۆ چەند ڕۆژێک لە تورکیادا دەبێت بە سەردێڕی( هەواڵەکان)، مانشێتەکانی ڕۆژنامەکان، لەگەڵ بەردەوامبوونی لێکۆڵینەوەکان لەو ڕووداوانەدا، هەمان شت بۆ (دی.ئێچ.پی.کەی.)یش ڕاستە کە لە ساڵی ٢٠١٣ دا هێرشیانکردە سەر باڵوێزخانەی ئەمریکا لە ئەنکەرە.
بەڵام کاتێک داعش هێرشدەکات، حکومەتی تورکیا بڵاوکردنەوەی ئەو ڕاپۆرتانە و لێکۆڵینەوە لەو هێرشانەی داعش قەدەغە دەکات.
ئایا هۆکارێک هەیە کە حکومەتی تورکیا هەوڵی قەدەغەکردنی بەکارهێنانی ووشەی توندوتیژی ئیسلامییەکان دەدات بەڵام ڕێگە بدات کە ڕاپۆرتەکانی توندوتیژی کورد زاڵ بن بەسەر مانشێتەکاندا؟
*Revolutionary People’s Liberation Party/Front (DHKP-C):پارتی بەرەی ڕزگاریخوازی گەلی شۆڕشگێڕ (دی.ئێچ.کەی.پی-سی*)

٧-بۆچی دەزگای هەواڵگریی تورکیا(میت) یارمەتی بەرەی نوسرە و داعشیاندا؟
لەم بارەیەوە بەڵگە حاشاهەڵنەگرەکان زۆرن کە هەم بەرەی نوسرە کە سەر بە قاعیدەیە لە سوریا، وە هەم داعشیش چەک و پشتیوانی و کەرەستەیان لە دەسەڵاتدارانی تورکیا وەرگرتووە.
کاتێک کە ڕۆژنامەنووسەکان ئەو چیرۆکەیان بڵاوکردەوە و بابەتەکەیان وروژان وە بەڵگەی فۆتۆگرافییان پێشکەش کرد، وەڵامی ئەردۆگان ئەوە بوو کە سەرنووسەری ئەو ڕۆژنامەیەی زیندانیکرد.
بەهەمان شێوە کاتێک سەربازە تورکەکانی سەر سنووری نێوان تورکیا و سوریا، بارێکی چەکیان بۆ ناو سوریا ڕاگرت، ئەردۆگان فەرمانی دەستگیرکردنی بۆ سەربازەکان دەرکرد نەک بۆ قاچاخچییەکان. سانسۆرکردنی چیرۆکێک نایکاتە چیرۆکێکی درۆ یان هەواڵێکی درۆ؛ بەڵکو تەنها پرسیاری زیاتر دەوروژێنێت.

٨- ئایا یەکەیەکی مەرگی تورکیا لە پشت تیرۆرەکانی پاریسەوە بوو؟
ساڵی ٢٠١٣ دا سێ چالاکوانی کورد لە ئۆفیسەکەیان لە پاریس تیرۆرکران. هەرسێکیان ئەندامی پەکەکە بوون. لە کاتێکدا ئەمریکا و تورکیا پەکەکەیان وەک گرووپێکی تیرۆریستی پۆلێن کردووە، ئا لەو کاتەدا تورکیا لە ئاستێکی باڵادا لە گفتوگۆی ئاشتی و دانوستاندا بوو لەگەڵ پەکەکەدا.
فەرەنسییەکان ئۆمەر گونێییان دەستگیرکرد کە تەمەنی ٣٢ ساڵە و لە تەمەنی ٩ ساڵیدا گەیشتبووە فەرەنسا.
دوای کوشتنەکان، پەیوەندی تەلەفۆنی نێوان عومەر و هەواڵگرێکی سەر بە دەزگا هەوڵگریەکەی تورکیا لەلایەن فەرەنسیەکانەوە پێزانرا کە دەیسەلمێنێت کە عومەر پەیوەندی بە دەزگای هەواڵگری تورکیاوە کردووە ، ئەمەش پرسیارێک دەوروژێنێت:
ئایا تورکیای ئەندامی ناتۆ تیرۆرکردنی ئۆپۆزیسیۆنەکانی لە پایتەختی هاوئەندامێکی ناتۆ ئەنجامداوە؟

٩-بۆچی ئەردۆگان زاواکەی خۆی کرد وەزیری نەوت ؟
بێرات ئەلبەیرەق، کە تەمەنی ٣٧ ساڵە و زاوای ئەردۆگانە، لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ بوو بە وەزیری وزەی تورکیا، ئایا باشترین و شایستەترین بوو؟ یان هۆکاری تریش لە ئارادایە؟
بە لەبەرچاوگرتنی مەیلی ئەردۆگان بۆ دانوستاندن لەسەر گرێبەستەکان یان دیڵەکانی وزە و دانیشتن لەگەڵ سەرکردەکانی وەک پوتین و مەسعوود بارزانی سەرۆکی دیفاکتۆی هەرێمی کوردستان بەبێ ئەوەی فەرمانبەرانی حکومی لە ژوورەکەدا هەبێت، ئایا دامەزراندنی ئەلبەیرەق ڕێگەیەک بوو بۆ ڕێکخستنی پارەی بەرتیل و هێشتنەوەی ئەو نهێنیانە لەناو خێزانەکەیدا؟
یان لە کاتێکدا ئەردۆگان کە لە ساتی توڕەیی پارانۆیا یان گوماندا هاوپەیمانەکانی پێشووی لە پۆستی سەرکردایەتی لە پارتە سیاسییەکەیدا دەردەکات، ئایا ڕێگە خۆشدەکات بۆ ئەندامانی خێزانەکەی وەرگرتنی پۆستەکانیان؟ ئەگەر وایە، ئایا ئەگەری هەیە کە ئەلبەیرەق سەرۆک وەزیرانی چاوەڕوانکراو بێت؟ ئایا تورکیا دەبێتە کۆمارێکی بۆماوەیی وەک حافز ئەسەدی سوریا و وەک ئەوەی کە حوسنی موبارەکی سەرۆکی پێشووی میسر دەیویست؟

١٠-ئایا دەتوانین باسی (هاوکار)هاوڕێکانی ئەردۆگان بکەین؟
هاوڕێکانی ئەردۆگان مایەی فزول یان جێگەی پرسیارن.
لەوانەیە ئەردۆگان لەسەر فەرشی سوور پێشوازی هاوڕێکانی بکات، بەڵام بۆ زۆربەی کەسانی دیکە، ئەوان تەنها “دوژمن”ن.
یەکەم: یاسین قازی، بازرگانێکی سعودیەیە کە وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا تا ساڵی ٢٠١٤ بە پەیوەندی بە ئوسامە بن لادن، سەرۆکی ئەلقاعیدە، دەستنیشانی کردبوو، کەچی ئەردۆگان دەیگووت: “من بەڕێز قازی دەناسم. من باوەڕم پێی هەیە وەک چۆن باوەڕم بە خۆم هەیە. مەحاڵە بەڕێز قازی پەیوەندی لەگەڵ ڕێکخراوێکی تیرۆریستی هەبێت، یان پشتگیری لە ڕێکخراوێکی تیرۆریستی بکات.”
بە وەلانانی مشتومڕ لەسەر قازی، ڕەنگە شایانی ئەوە بێت کە بزانین ئەردۆگان چۆن لە سەرەتاوە ئەوی ناسی و سروشتی پەیوەندی نێوانیان چیە و چۆنە. ئەو پرسیارانە دوو هێندە زیاترن کاتێک دێتە سەر پەیوەندیی بیلاڵی کوڕی ئەردۆگان لەگەڵ قازی لەو کاتانەدا کە سزا نێودەوڵەتیەکان لەسەر قازی هێشتا کارا بوون. بەڵام ئەوە تەنها مشتێکە لە خەرواری ئەو جۆرە پەیوەندیانە.
گوڵبەدین حیکمەتیار لە خراپترین کارەکتەرەکانی ئەفغانستانە کە لە سەردەمی خەباتی سەرەتایی موجاهیدەکاندا وەک تاکە سەرکردەی جەنگی ئەفغانی ناوبانگێکی پەیدا کرد کە لە هیچ شەڕێکدا دژی سۆڤیەت سەرکەوتنی بەدەست نەهێناوە. بەڵکو لەجیاتی شەڕ دژی سۆڤیەت، تەنها هێرشی دەکردە سەر هەر ڕکابەرێکی ئەفغانی کە لە لوتکەدا بوو.
ئەوە حیکمەتیار بوو کە لە ساڵی ١٩٩٢ دوای کشانەوەی سۆڤیەت شەڕی ناوخۆی دەستپێکرد. لەم ساڵانەی دواییدا هاوپەیمانی لەگەڵ تاڵیبان و قاعیدە و ئەردۆگان(لەم ڤیدیۆیەدا ئەردۆگان لەگەڵ ئەو سەرۆک چەتە(لۆردی شەڕە) گەنجەدا دەردەکەوێت) کردووە.
چۆن ئەردۆگان چاوی بە حیکمەتیار کەوت و ئەوی ناسی، تەنانەت لەو کاتەیشدا کە تورکیا بە تیرۆریست ناوی بردووە؟
بێگومان خالید میشعەل (توندڕەوترین سەرکردەی حەماس)، و عەلی خامنەیی ڕێبەری باڵای ئێران، ئنجا گرێبەستە بازرگانییە کەسییەکانی لەگەڵ ڤلادیمێر پوتین دیسانەوە بەشێکن لەو پەیوەندیانە.
بە کورتی پێدەچێت ئەردۆگان کۆمەڵێک هاوڕێی هەبێت کە جیاوازی ڕیشەییان هەیە لەگەڵ هەر سەرکردەیەکی ئاسایی ناتۆ.
کەی دەستی بەم پەیوەندیانە پێکرد؟ چۆن ئەو جۆرە هاوڕێیەتییانە پەرەیان سەند؟ ئایا پەیوەندییەکە پەیوەندی سیاسیە، بازرگانییە یان هەردووکیان؟

١١- چ(دییڵ) گرێبەستێکتان لەگەڵ پوتین کردووە؟
ساڵێک لەمەوبەر پەیوەندییەکانی ڕوسیا و تورکیا لە نزمترین ئاستدا بوو لەدوای جەنگی ساردەوە، بەڵام دوای کۆبوونەوەی مانگی ئاب، هەردوو سەرکردە بڕیاریاندا ئەو ڕق و کینەیە بنێژن. دوابەدوای ئەوە ڕێککەوتنی ڕاکێشانی بۆری و وتووێژ لەسەر کڕینی سیستمی مووشەکی ڕووسی لەلایەن تورکیاوە بەڕێوەچوو.
ئایا هەر ئەمەندەیە یان شتی زیاتر هەن؟
ئایا ئەردۆگان باسی لە ئەگەری ڕێکەوتن لەسەر دروستکردنی بنکەیەکی سەربازی ڕووسی لەگەڵ پوتین کردووە، بۆ نموونە لە شاری مێرسین لە تورکیا؟ لە کاتێکدا ڕەنگە ئەمە شتێکی دوور بێت و ڕوودانی ئاسان نەبێت، بەڵام ئایا پوتین پێشنیازی ئەوەی کردووە کە بە شێوەیەکی تاکتیکی چەکی ئەتۆمی ڕووسی لە سەر خاکی تورکیا دابنێت؟
لەسەر ئاستی کەسی ئەردۆگان خۆیدا، ئایا ئەردۆگان هیچ پارەیەکی لە بانکەکانی ڕووسیا هەیە؟ ئایا ئەو سەروەت و سامانانە هی ئەردۆگان خۆیەتی یان هی تورکیایە؟
ئایا کاریگەری دەستڕاگەیشتنی ڕووسیا بەو پارانە ڕۆڵی هەبووە لە مامەڵەکردن دەربارەی ڕێکەوتنەکانی لەگەڵ ئەردۆگان؟

١٢-بۆچی دادگا داخستنی ئاکەپەی لە ساڵی ٢٠٠٨دا ڕەتکردەوە؟
دادگای دەستووری تورکیا لە ساڵی ٢٠٠٨دا سزاکانی دژی پارتی داد و گەشەپێدان(ئاکەپە)، پارتەکەی ئەردۆگانی، تاوتوێ کرد کە ڕەنگە ببوایە هۆی هەڵوەشاندنەوەی ئەو پارتە. بەڵام گۆڕینی دادوەرێک لە دوا ساتدا هۆکاری مانەوەی ئاکەپە بوو وەکو حیزبێک.
زۆرێک لە تورکەکان باس لەوە دەکەن کە چۆن بازرگانێک(بزنسمانێک) کە ماوەیەکی زۆربوو لەلایەن ئەردۆگانەوە ڕاوەدوونرا بوو، تەنها پێش دەنگدانەکە پارەی خستە ناو ئەکاونتی ئەو دادوەرەوە.

بەڕاستی ئەو ڕۆژە چی ڕوویدا؟
ئایا پارە، دەستەکە یان بڕیارەکەی گۆڕی؟ ئەگەر وایە بۆچی؟ وە ئایا بۆچی ئەردۆگان دواتر نەیهێشت دەسەڵاتدارانی تورکیا لێپێچینەوە لە کارەکانی ڕابردووی ئەو بازرگانە بکەن؟
پرسیارکردنەکە وەک وەڵامدانەوەکەی نییە. دیموکراسییەتی تەندروست پێویستی بە پرێس و چاپەمەنییەکی تەندروست هەیە. بەڵام پێچەوانەی ئەمە لە تورکیادا دەگوزەرێت کە ڕەنگدانەوەی خراپی هەیە لەسەر ئازادی ڕۆژنامەگەریی تورکیا بەشێوەیەک کە ئەو پرسە گرنگانەی پەیوەندیدارن بە گەندەڵی، ئاسایش و ئابووریەوە، بڤە و یاساغن.
بێگومان ئەگەر هیچ شتێک لە ئارادا نیە کە ترسی شاردنەوەی هەبێت، بۆچی نابێت ڕێگە بە ڕۆژنامەنووسانی تورکیا بدرێت لێکۆڵینەوە لەم پرسانە و زۆر شتی تر بکەن؟
دکتۆر مایکل ڕوبین بیرمەند و ئەندامی باڵا لە پەیمانگای ئەمریکی ئینتەرپڕایز. ئەو بەرپرسێکی پێشووی پنتاگۆنە و بوارە سەرەکییەکانی توێژینەوەکانی و شارەزاییەکانی بریتین لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە تایبەتی ئێرانی دوای شۆڕش و یەمەن و هەردوو عێراقی پێش جەنگ و دوای جەنگ، تورکیا، هەروەها پێش ١١ی سێپتەمبەر کاتێکی لەگەڵ تاڵیبان بەسەر بردووە. بۆ ماوەی زیاتر لە دە ساڵ لە دەریادا وانەکانی سەبارەت بە ململانێکانی قۆچی ئەفریقا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و کولتوور و تیرۆر وتەوە، بۆ یەکەکانی هێزی دەریایی و دەریایی ئەمریکا کە جێگیرکراون.
دکتۆر ڕوبین نووسەر و هاونوسەر و هاوسەرنووسەری چەندین کتێبە کە بەدواداچوون بۆ دیپلۆماسی، مێژووی ئێران، کولتوری عەرەبی، دیراساتی کورد و سیاسەتی شیعە دەکەن، لەوانە “حەوت پایە: بەڕاستی چی دەبێتە هۆی ناسەقامگیری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؟” (چاپخانەی ئەی.ئی. ئای، ٢٠١٩)؛ “سەرهەڵدانی کوردستان” (چاپخانەی ئەی.ئی. ئای ، ٢٠١٦)؛ “سەماکردن لەگەڵ شەیتان: مەترسییەکانی بەشداریکردنی ڕژێمە سەرکوتکەرەکان” (کتێبی بەریەککەوتن، ٢٠١٤)؛ و “ئێرانی ئەبەدی: بەردەوامی و ئاژاوە” (پاڵگرەیڤ، ٢٠٠٥).

دکتۆر ڕوبین خاوەنی دکتۆرا و ماجستێرە لە مێژوودا لە زانکۆی یەیڵ، هەروەها خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە بایۆلۆجیدا.

هەگبەیەکی پڕ
(٧) نامیلکە، شیعر و چیرۆک و ئۆپەرێت بۆ منداڵان، هەگبەیەکی پڕی مامۆستا (زارا ئەحمەد جاف)ە بۆ منداڵانی نووسیووە و دیارە نووسین بۆ منداڵان لە هەر بوارێکدا هەستیارە و پێویستە نووسەر کۆمەڵێک بنەماو مەرج ڕەچاو بکات تا نووسینەکەی بەدڵی منداڵان بێت و منداڵان بتوانن سوودی لێوەربگرن و لە ئاست خواست و ویستییاندا بێت، چونکە دەمێکە گووتوویانە منداڵ لەم تەمەنەدا پەڕە کاغەزێکی سپی پاکوبێگەردەو چتبووێ و چۆنتبووێ دەتوانی لە سەری بنووسی و هەر منداڵیش بۆ خۆی باشترین خووێنەر و ڕەخنەگری ئەو بەرهەمانەیە بۆی دەنووسرێن.

(٧) نامیلکە، شیعر، چیرۆک و ئۆپەرێت و شانۆ بۆ منداڵان، کۆمەڵە بەرهەمێکی مامۆستای نووسەر (زارا ئەحمەد جاف)ە و لە ماوەی ئەزموونی تەمەنی نووسەری بۆ منداڵان نووسیوونی، کە دەتوانین بڵێین مامۆستا زارا لە زۆربەی بوارەکانی منداڵان قەڵەمی تاوداوە و بەرهەمی قەڵەمەکەی ئەم هەگبە پڕەیە.
هەگبە پڕەکەی مامۆستا زارا بریتییە لە سێ کۆمەڵە و کۆمەڵەی یەکەم بریتییە لە ( ٣ ) نامیلکەی شیعری و کۆمەڵەی دووەمیش لە ( ٣ ) کۆمەڵە چیرۆک و کۆمەڵەی سێیەم کە نامیلکەیەکە، بریتییە لە ئۆپەرێت و شانۆیی بۆ منداڵان و (ئەمین محەمەد)ی نووسەری بواری منداڵان دوو پێشەکی جیاوازی بۆ هەر دوو کۆمەڵەی (شیعر و چیرۆک)ەکان نووسیووە.

شیعر بۆ منداڵان
(٣) نامیلکەی یەکەمی ئەم هەگبەیە تایبەتە بەشیعر بەناوەکانی (ورچەکەی هاوڕێم، کەشتی، بێچووە فیل). هەر سێ نامیلکەکە بریتییە لە (٧٠) شیعر بۆ منداڵان.
بێگومان دەزانین شیعر پانتاییەکی زۆری لەبواری نووسین بۆ منداڵان بۆخۆی گرتووەو گومانیشی تێدانییە دەبێت شیعر نووسین بۆ منداڵان بە زمانێکی پاراو، ڕەوان و لە ئاست خواست و ئارەزوو و ویستی منداڵاندا بێت و زادەی ژینگەو دەوروبەر بێت و منداڵ بەرەو خەیاڵ و بیرکردنەوە بەرێت و بتوانێ بە ئاسانی بیانخووێنێتەوە و ئەزبەریان بکات، بێئەوەی هەناسە سواری بێت یان کاتێک بۆیان دەخووێندرێتەوە بە پەرۆشەوە گوێی لێ بگرن، بێئەوەی هەست بە بێزاری و بێ تاقەتی بکەن..، چونکە شیعر کاریگەریی بەرچاوی بە سەر کەسایەتی، ژیان و داهاتووی منداڵەوە هەیە.

چیرۆک بۆ منداڵان
(٣) نامیلکەی دووەمی ئەم هەگبەیە تایبەتە بە چیرۆک و سەرجەمییان (٣١) چیرۆکن. چیرۆک، بە باشترین ڕێگاو سەرمەشق بوون بۆ بیرکردنەوەی منداڵ دانراوە. منداڵ بەهۆی چیرۆکەوە ئاشنای فەرهەنگە کۆمەڵایەتییەکان و ئاگاداری جیهانی دەوروبەری دەبێت و دەرک بەواقیعییەتەکان دەکات. خووێندنەوەی چیرۆک بۆ منداڵ پێش نووستن، یاریدەدەری منداڵەو ڕۆڵی گرینگی لە ڕۆشنبیری و زیرەکی و کرانەوەی مێشک و ئاسوودەیی دەروونی منداڵدا هەیەو ئەگەر دیقەتیش بدەین دەبینین زۆر لەمێژە ژنی کورد کۆرپەکەی بە لایلایەو گێڕانەوەی حیکایەت و سەربووردەی خۆش خەواندووە.

ئۆپەرێت و شانۆیی بۆ منداڵان
ئۆپەرێت و شانۆیی بۆ منداڵان، نامیلکەی سێیەمە لە سێ کۆمەڵە ( ٧ ) نامیلکەکەی مامۆستا زارا و کۆمەڵێک ئۆپەرێت و تێکستی شانۆیی بۆ منداڵانی تێدایە. ئەم نامیلکەیە ناوی (بووکەڵەکان)ەو ناوی ئەمیش وەک هەموو نامیلکەکانی تر، لە ناوی یەکێک لە دەقەکانی دووتووێی بەرگەکەیان هاتووە، دیارە ئەزموون سەلماندوویەتی پەروەردەکردن بە بووکەڵە، کاریگەری زۆر و بەردەوامی لە سەر مێشکی منداڵ هەیە، چونکە بووکەڵە بە زۆری سەرنجی منداڵ بۆخۆی کێش دەکات و چیرۆکی نمایش، کاریگەری قووڵ و بەردەوام لە سەر مێشکیدا دەنێت.
ئەگەر ئاوڕێک لەبواری نووسینی منداڵان بدەینەوە، دەبینین ئۆپەرێت و تێکستی شانۆیی و ڕۆمانی تایبەت بەمنداڵان زۆر کەمە و نووسەران کەمتر ئاوڕییان لەم بوارە داوەتەوە و ئەمەش بەو مانایە نییە کە نەک ئۆپەرێت یان تێکستی شانۆیی و ڕۆمان کەمە، بەڵکو هەوڵەکانیش کەمن. ئەرستۆ دەڵێت: “شانۆ هونەرێکی شانۆییە کە زیاتر لەهەموو هونەرەکان مرۆڤی سەرسامی خۆی کردووەو کاتێک مرۆڤەکان کۆدەبنەوە بۆ سەیرکردنی شانۆیەک، لەخۆوە پەیوەندییان بە پاڵەوانەکانی بۆ دروست دەبێت و چۆن کارەکتەرەکان لە سەر شانۆ بەگژ ناخۆشییەکانی چارەنووسدا دەچنەوە، بینەرانیش گیرۆدەی شەڕی دەروونی دەبن”. کەوایە دەبێت نووسەران زۆرتر ئاوڕ لەم بوارە بدەنەوە و هەوڵەکانیان زیاتر چڕبکەنەوە تا بتوانن خزمەتێکی باش بە منداڵان بکەن.

وێنەکانی ئەم هەگبەیە
پەیوەندی دەق و وێنە لە ئەدەبی منداڵاندا پەیوەندییەکی تایبەتە و هەندێک جار وێنە ناڕوونیەکانی دەقەکە ڕووندەکاتەوە. بۆیە کاتێک وێنەکێش وێنە بۆ چیرۆکێک یان شیعرێک یان هەر دەقێک دەکێشێت، پێویستە زۆر بەوردی و باش لە دەقەکە ڕامابێت ئەوجا وێنەکە بکێشێت، چونکە ئەگەر وێنەکە زادەی دەقەکە نەبێت یان لەگەڵ دەقەکە نەیەتەوە، هاوسەنگی نێوان خۆی و دەقەکە لاسەنگ دەکات و دوور نییە سەر لە منداڵ تێک بدات یان بشێوێنێت. لەم بەرهەمانەشدا، هەر بابەتێک وێنەی تایبەت بەخۆی هەیە و بە جوانی و سەردەمیانە وێنەکان کێشراوون، کە بێگومان چێژو جوانی تایبەت بە منداڵان دەدەن.

نازانم چ ناوێکی لێ دەنێن چیرۆک یان یاداشت یاخود سەر بوردە، بەڵام ژیانی گەنجێکی تەمەن 10-15 ساڵە لەهەشتاکانی سەدەی رابردوو بەو شێوەیە بوو.
،ئێمە لەسەرەتاوە هەڵخەڵەتاوین، باوک و باپیرانمان باسیان لەکورد دەکرد، ئێمەی منداڵ گۆێمان دەگرت بەتاسەوە گوێمان لەشیعرە کوردییەکان دەگرت کاتێک باسیان لەکوردایەتی دەکرد، خەممان دەخوارد کاتێک یەکێک بڕوای بەو دۆزە نەبوو، کاتێک تەمەنم 10-15 ساڵان بوو، بەشداریمان لەو خۆپیشاندانە دەکرد، کە گەنچە خوێن گەرمەکانی زانکۆ لەشەقامەکانی هەولێر سروودی ئەی رەقیبیان دەگوتەوە، ئای چەند شاگەشکە دەبووین، کاتێک بەعس بەو هەموو توند و تیژییەی هەترەشی لەو سروودە دەچوو، لەوەش گەڕێ کاتێک خۆپیشاندەران دەکەوتنە نێو کۆڵانەکان دایک و خوشکان چۆن بەهەلهەلەوە دەهاتنە نێو کۆڵان هاواریان دەکرد بژی پێشمەرگە …بژی کوردستان، …ئەوانەی بڕواشیان پێ نەبوو، بەمەلوولییەوە لەلایەک دەوەستان و سەریان دەلەقاند، دەیانزانی هەر یەک لەو مێرد منداڵ و گەنجانە لەلایەن بەعس بگیرێن، بێگومان لەسێدارە دەدرێن.
چەند مەزن لام چەند گەنجێک هەڵیانکوتایە سەر بانی قوتابخانەی رووناکی کچان و ئاڵای عێراقیان دابەزاند و دواتر سووتاندیان، لەبیرم ناچێ، چۆن ئەمنەکان تەقەیان دەکرد، باشبوو کەس نەکوژرا، کاتێک گەیشتینە جادەی سەرەکی رووناکی – ئیسکان، خۆپیشاندەرەکان هێرشیان کردە سەر پاسێکی -ئامانەیەکی- مەسڵحە و سووتاندیان چەند دڵمان پێخۆشبوو، گرنگ ئەوەیە زیانێک بەحکومەت بگەیەنین، تەقەی ئەمن و پۆلیس زیاتر بوو، هەر یەک بەلایەکدا پەرتەی کرد، کەوتنە ناو کۆڵانان.
گوێمان لەئێزگەی سەرەوە – کورد- دەگرت، چەند پێی شاگەشکە دەبووین، چۆن باسی ئەو خۆپیشاندانەی دەکرد..بەبەرگری و بەرەنگاربوونەوەی نەتەوەیەک هاواری دەکرد و دەیگوت: ئەوەتا کوڕان و کچانی کورد.
سەیرە کاتێک پۆلیس و ئەمنەکان بدوای پێشمەرگە دەگەڕان لەناو شارە پەیڕەوی گرتنی -كمل اربعین- چل کەسیان سواری دەستگیر دەکرد، بەبێ ئەوەی هیچ شتێکی لێ بپرسن، ئەو گەنجانەی دەخرانە نێو ئەو پاسەوە وەک ئەوەی بچنە سەیران تا سەرا گۆرانیان دەگوت، نەێاندەزانی ئەوان گیراون، ئەوکاتە ئاگادار دەبوونەوە، ئەوان گیراون، کە خۆیان لەنێو تەلەبەندا دەبینیەوە، درەنگ لەسەعات 9ی شەو پێیانگوتین ریزبن، کاتێک گەیشتە من پێیگوتم : ناوت چییە، منیش گوتم ناوم رەسووڵ عەزیز-ە

• باشە جارێکی دیکە نامەوێ چڕوچاوت ببینمەوە، رووخسارت بەپێشمەرگە دەچێ.
  (سەیری وێنەیەکی دەکرد) بەڵام ئەوە تەمەنی لەتۆ گەورەترە، دەموچاوت بەو پێشمەرگەیە دەچێ، بەڵام ئەو تەمەنی زۆر لەتۆ؟گەورەترە، بڕۆ جارێکی دیکە نەتبینمەوە.
  لەبیرمە کاتێک پێشمەرگە لەو پەڕی هێزدا بوو، لەدرەنگانی شەو دەهاتنە ناو شار وەک گەڕەکەکان باداوە و مەنتکاوە و 92، چەند دڵمان پێخۆشبوو، ئەوکاتەی چوونە ناو مزگەوت سروودی ئەی رەقیب و ئ یان ئەی شەهیدان.- لە بڵندگۆیی مزگەوتەکان پەخش دەکرد، ئێمەی گەنج و هەرزکار باڵامان زیاتر دەبوو.
  ئەمە بەشی یەکەمە، لەوانەشە دوا بەش بێ، لەبارەی چۆنیەتی هەڵخەڵەتاندنی هەرزەکاڕ و گەنجی کورد لەساڵانی هەشتاکانی سەدەی رابردوو.

یه‌كێك له‌و تونێڵانه‌ی‮ ‬فه‌رهه‌نگ و چاندی‮ ‬كوردی‮ ‬تێكه‌وتووه ‌،‮ ‬به‌ پاشدانی‮ ‬واقیع و شوێنهه‌ڵگریی‮ ‬لێكدانه‌وه‌ و ڕوانینی‮ ‬مۆدی‮ ‬خواستراوه ‌؛ كه‌ له‌ واقیعێكی‮ ‬نامۆدا سه‌رچاوه‌یان گرتووه‌‮..‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
ئه‌مه‌ وایكردووه‌ كاردانه‌وه‌ی‮ ‬بزاوتی‮ ‬نووسین به‌گشتی‮ ‬و كاری‮ ‬ڕۆژنامه‌نووسی‮ ‬به‌تایبه‌تی‮ ‬زۆرجار به‌كه‌ناری‮ ‬پرسه‌كاندا به‌ڕێوه‌ بێ و ئه‌و دیوه‌ی‮ ‬نه‌بینێ ‌ پێویسته‌ بیبینێ‮..‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
له‌ نێوان خوێندنه‌وه‌ی‮ ‬واقیع و خواستنی‮ ‬واقیعێكی‮ ‬خوێندراوه‌ی‮ ‬نامۆ به‌دیدی‮ ‬تر،‮ ‬كه‌ ده‌رهاورده‌كانی‮ ‬زاده‌ی‮ ‬په‌روه‌رده‌ و لێڕوانینی‮ ‬كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی‮ ‬جیاوازه‌ و بۆ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی‮ ‬داخراوی‮ ‬وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌ی‮ ‬ئێمه‌ له‌ جێوه‌ڕێی ‮(مراوحة‌) ‬زیاتری‮ ‬به‌رهه‌م نه‌هێناوه ‌،‮ ‬كه‌ نه‌ زه‌ینڕوونی‮ ‬و نه‌ پێشزانی‮ ‬تێدا به‌دی‮ ‬ناكرێ‮.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
تۆ ته‌ماشا‌‮!‬ هه‌موو ئه‌و هه‌ستانه‌وه‌ و دابڕانان له‌ چه‌قبه‌ستووی رۆژگارێكی دیاریكراو‮ ‬ كه‌ دراونه‌ته‌ پاڵ ئه‌و زاتانه‌ی‮ ‬خزمه‌تی‮ ‬مرۆڤایه‌تییان كردووه ‌،‮ ‬له‌ چه‌ق و ناوه‌ندی‮ ‬واقیعی‮ ‬خۆیانه‌وه‌ ده‌ستیان پێكردووه‌ و به‌چاوی‮ ‬واقیعخوێنی‮ ‬له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‮ ‬خۆیان ڕوانیوه‌ و پرس و كێشه‌كانیان داوه‌ته‌ به‌ر شه‌وقی‮ ڕوناهی‮ ‬و لێی‮ ‬خوردبوونه‌ته‌وه‌ و هێزی‮ ‬بینینی‮ ‬ئاینده‌یان تێدا ورووژاوه‌ ،‮ ‬چونكه‌ واقیعی‮ ‬خۆیان خوێندۆته‌وه‌ ،‮ ‬نه‌ك كولتووری‮ ‬واقیعێكی‮ ‬دیكه‌ی‮ ‬نامۆیان به ‌نابه‌ڵه‌دی‮ ‬بۆ داڕشتبێته‌وه‌‮.. ‬ئه‌مه‌ له‌ژێر هه‌ر ناوێك و به‌هه‌ر نیازێك بێ ڕێ پێ هه‌ڵه‌كردن و دووركه‌وتنه‌وه‌یه‌ له‌و هزر و دیتنانه‌ی‮ ‬زۆرجار به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان له‌زه‌ینی‮ ‬میللی‮ ‬و خه‌ڵكی‮ ‬جاده‌ ده‌یانبیستین و حسابێكیان بۆ ناكه‌ین‮..‬ ئه‌و له‌ گرێژنه‌چوونه‌ش به‌هیچ نایه‌ته‌وه‌ جێ ئه‌گه‌ر پشتیوانی‮ ‬خوێندنه‌وه‌ و خۆپێگه‌یاندن و ئه‌زموونی‮ تاقیكراوه‌ی ‬له‌گه‌ڵدا نه‌بێت‮.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
ئه‌و هه‌وڵانه‌یش كه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ی‮ ‬واقیعێكی‮ ‬جیاوازه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن بێهووده‌ ده‌بن ئه‌گه‌ر ده‌قه‌به‌ری‮ ‬واقیعی‮ ‬خۆمان نه‌كرێن ،‮ ‬كه‌ سه‌ره‌نجام چه‌ندی‮ ‬بڕۆین ئه‌وسه‌ری‮ ‬تونێڵمان لێ ده‌رناكه‌وێ‮..‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

مەنسوور جیهانی ـ

“حەمید‌ڕه‌زا عاتفی” ڕۆژنامه‌نوووس و ئه‌ندامی لێژنه‌ی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی بنکه‌ی توێژه‌رانی مۆسیقای ئێران له وتارێکدا به ناوی “ده‌ردێک به‌رانبه‌ر به هه‌زاران ده‌رمان”، چاوی خشاندووه به کۆنسێڕتی مامۆستا “شه‌هرام نازری” له کۆنفڕانسی زانستی نێوده‌وڵه‌تی ژینۆسایدی کوردی فه‌یلی که له شاری هه‌ولێر به‌‌ڕێوه‌چوو.

یه‌که‌مین کۆنفڕانسی زانستی نێوده‌وڵه‌تی به بۆنه‌ی چل و سێیه‌مین ساڵیادی ژینۆسایدی Genocide گه‌لی کوردستان به ناونیشانی “ژینۆسایدی کوردی فه‌یلی” به ئاماده‌بوون و ئاخاوتنی که‌سایه‌تییه‌ به‌رچاوه سیاسی و زانستییه‌کانی هه‌رێمی کوردستان و وڵاتانی جۆراوجۆر، به هه‌وڵی زانکۆکانی سه‌لاحه‌دینی هه‌ولێر، دهۆک و سۆران و هه‌روه‌ها به ده‌نگی گۆرانیبێژی ناوداری کورد مامۆستا‌ “شه‌هرام نازری” به هاوڕێیه‌تی له‌گه‌ڵ گروپی موزیکی “سانیار” به سه‌رپه‌ره‌ستی موزیکزانی بەئەزموونی کورد “فەرید ئیلهامی” له ڕۆژانی ٢ تا ٥ی مایی ٢٠٢٣ له هۆڵی “سه‌عد ئه‌بدوڵڵا” له شاری هه‌ولێر پێته‌ختی هه‌رێمی کوردستان به‌‌ڕێوه‌چوو.

له‌م کۆنفڕانسه زانستییه‌دا، نوێنه‌ری ناوه‌نده جۆراوجۆره‌کان، به‌رپرسانی باڵای سیاسی و که‌لتووری هه‌رێمی کوردستان و وڵاتانی جۆراوجۆر تیایدا ئاماده‌بوون و سه‌باره‌ت به‌م کاره‌ساته دڵته‌زێنه و کۆمه‌ڵوژی دڕندانه‌ی هه‌شتاکانی زایینی هاتنه ئاخاوتن که وێرانبوونی سه‌دان گوندی کوردستان و هه‌روه‌ها شه‌هیدبوونی ده‌یان هه‌زار که‌س له مرۆڤه بێتاوانه‌کانی لێکه‌وته‌وه و له کۆتایی قسه‌‌کانیاندا ئه‌و ڕووداو دڵته‌زێنه‌یان مه‌حکووم ده‌کرد.

به‌ڕێوه‌چوونی ئه‌م جۆره به‌رنامانه که له ئاستی نێوده‌وڵه‌تیدا به‌ڕێوه‌ده‌چێت، کاریگه‌ری به‌رچاو و هه‌رمانی له ڕوونکردنه‌وه‌ی زه‌ینی بیره گشتییه‌کانی خه‌ڵکی جیهان داده‌نێت و باشترین کار و شێوازێکی شارستانییه بۆ ئه‌وه‌ی که ئه‌م جۆره کاره‌ساته دڵته‌زێنانه دووباره نه‌بنه‌وه‌.

بێگومان ته‌نیا به گه‌شه‌‌کردنی که‌لتوور و بردنه‌سه‌رێی ئاستی زانسته مرۆییه‌کانه که ده‌توانین به‌رده‌وام هیوامان به ئاسایش و پێشکه‌وتوویی گه‌له‌که‌مان بێت و به‌رپرسانی که‌لتووری هه‌رێمی کوردستان به باشی هه‌ستیان به‌م کاره گرینگه کردووه که هیچ هێزێک به‌رزتر له هێزی که‌لتوور نییه وه‌کوو ژێرخانێکی بنه‌ڕه‌تی بۆ گه‌شه‌کردنی و به‌ره‌وپێشچوون له هه‌موو کۆڵه‌که گرینگه‌کانی حکومڕانی له‌وانه؛ ئابووری، سیاسه‌ت و زانسته کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی دیکه.

به‌لام له ته‌نیشت به‌ڕێوه‌چوونی ئه‌م کۆنفڕانسه گرینگه‌دا، ڕووداوێکی به‌نرخ و سرنجڕاکێش هاته ئاراوه که جێی ڕامانه و ئه‌ویش به‌ڕێوه‌چوونی مۆسیقای کوردی بوو له لایه‌ن گرووپی موزیکی “سانیار” به سه‌رپه‌ره‌ستی “فه‌رید ئیلهامی” و به‌ ده‌نگی هه‌رمانی مامۆستا‌ “شه‌هرام نازری”.

“شه‌هرام نازری” بێگومان، یه‌کێک له ڕوخساره هه‌رمانه‌کانی مۆسیقای کوردی دێته‌ ئه‌ژمار و پێگه‌یه‌‌کی تایبه‌تی له ناو خه‌ڵکانی به‌شه‌ جۆراوجه‌ره‌کانی کوردستاندا هه‌یه.

شاره‌زاییه‌کی ئه‌وتۆی له مۆسیقای ئێران هه‌یه‌، بیرکردنه‌وه، خوێندنه‌وه و ئاگادارییه‌کی باشی له شیعر و ئه‌ده‌بی فارسی هه‌یه و هه‌روه‌ها ئه‌زموونی هاوکاری له‌گه‌ڵ موزیکزانانی گه‌وره و به‌رجه‌سته‌ی ئێرانیدا هه‌یه و به‌رهه‌می هه‌رمان و مه‌قامی بێوێنه‌ی له ئاستی نه‌ته‌وه‌یی و ده‌ره‌وه‌ی ئێراندا بڵاوکردۆته‌وه و کاریگه‌ری به‌رچاویی داناوه و جێی په‌نجه‌ی به‌م هونه‌ره ڕه‌سه‌نه‌وه دیاره. هه‌مووی ئه‌م کارانه نازری گه‌یاندۆته لووتکه‌یه‌ک که بۆته شانازی هه‌موو ئێرانییه‌ک و هه‌مووی ئه‌مانه وه‌کوو کانیاوێکی بێوێنه، بنچینه‌ی ئه‌م نه‌مامه جوانه له داوێنی نه‌ته‌وه‌ی کۆنی کورد په‌روه‌رده بووه و به‌سه‌ر ئاسمانی که‌لتوور و هونه‌ری کوردستان باڵی کێشاوه.

نازری وه‌کوو کانزایه‌کی هونه‌ری به هه‌ر دوو زمانی کوردی و فارسی به‌رهه‌می دره‌وشاوه و به‌وپه‌ڕی جوانی و ئاست به‌رزی خوڵقاندووه و ئه‌وه گه‌وره‌ترین و نایابترین تایبه‌تمه‌ندی هونه‌ری ئه‌م هونه‌رمه‌نده به‌رچاوه‌ی سه‌رده‌می ئێمه‌یه.

لێهاتوویی جوان و خوڵقێنه‌ری نازری له ئاوازدانان و سازکردنی مێلۆدی و ته‌نانه‌ت ژه‌نیاریی، یه‌کێکی دیکه له تایبه‌تمه‌‌ندییه‌کانی ئه‌م گۆرانیبێژه ناوداره‌‌یه‌.

بێجگه له ته‌واوی ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه هونه‌ریانه که تا ڕاده‌یه‌کی که‌م ئاماژه‌ن پێکردن؛ که‌سایه‌تی هونه‌ری نازری که‌سایه‌تییه‌کی ته‌واوکه‌ر و هه‌مه‌ لایه‌نه‌یه‌ و به‌ له‌به‌رچاوگرتنی چه‌ندین ده‌یه‌ چالاکی فه‌رهه‌نگی و کۆمه‌ڵایه‌تی و زه‌‌ینی وریا و سروشتی ڕخنه‌گرانه‌ی که هه‌یه‌تی له تێکه‌ڵاوکردنی شیعر و مۆسیقا، وردبینییه‌کی زۆر ژیرانه، ڕازاندنه‌وه و جوانکردنی مێلۆدی و هه‌روه‌ها له چاککردن و چنینی پارچه موزیکه‌کان، شاره‌زاییه‌کی بێوێنه‌ی هه‌یه‌.

وه‌کوو نووسه‌ری ئه‌م وتاره، به‌خته‌وه‌رم و له هه‌ندێک هاوکارییه‌کانی نازری له‌گه‌ڵ ئاوازدانه‌ره به‌ناوبانگه‌کاندا له نزیکه‌وه ئاماده‌بووم و به‌م بۆنه‌یه‌وه له ده‌ربڕینی زۆر ورد و مامۆستایانه‌ی نازری به باشی ئاگادارم.

ئه‌م ده‌سپێکه کورته ئاماژه به‌م خاڵه بوو که هه‌ڵبژاردنی پارچه مۆسیقای “زامی ده‌رد” بۆ پێشکه‌ش کردن له کۆنفڕانسی زانستی نێوده‌وڵه‌تی ژینۆسایدی کوردی فه‌یلی، به‌و په‌ڕی مامۆستاییه‌وه ده‌ستنیشان کراوه. به پێی ئه‌و زانیاریانه‌ی که به ده‌ستمان گه‌یشتووه، پلانی به‌ڕێوه‌چوونی مۆسیقای کۆنفڕانس له ماوه‌یه‌کی زۆر که‌مدا مسۆگر بووه و پێشکه‌ش کردنی پارچه مۆسیقایه‌ک له‌ لایه‌نی هاوچه‌شنی و په‌یوه‌ندی که له بنه‌ڕه‌تدا وه‌کوو ئه‌وه ده‌چێت که بۆ ئه‌م بۆنه‌یه سازکراوه و مۆسیقای بۆ دابه‌شکراوه، جێگای ڕێز و پێزانینه. له هه‌مان کاتدا، هه‌ڵبژاردن و پێشکه‌ش کردنی ئه‌م پارچه مۆسیقایه شاکارێکی بێخه‌وش دێته‌ ئه‌ژمار.

پارچه مۆسیقای “زامی ده‌رد” به ئاوازدانه‌ری “شه‌هرام نازری” به پێی مه‌قامی “مه‌جنوونی”یه که ساڵانێکی زۆر پێش ئێستا به دابه‌شکردنی موزیکزانی کورد “عه‌لیڕه‌زا فه‌یز به‌شی پوور” له ئه‌ڵبوومی “ئاوازی ئه‌ساتیر” واته “مه‌قامه‌ ئه‌فسانه‌ییه‌کان” له ئێران بڵاوبۆته‌وه و زۆر سه‌یره که تاکوو ئێستا له هیچ کۆنسێڕتێک له ناوخۆی ئێران پێشکه‌ش نه‌کراوه.

ده‌قی شیعره‌که کاریگه‌ره‌ و له هۆنراوه‌کانی سه‌ید‌ “ساڵح ماهیده‌شتی”یه که له خه‌م و په‌ژاره‌ی خۆشه‌ویستێکدا نووسیوییه‌تی؛ زۆر جوان و له ڕاستیدا وشه‌کان، وشه‌ی دیمه‌نییه. سووتانی ناخی به‌جێماوێک که له زوڵم و زۆری زاڵمانی ڕۆژگار، سه‌ری خۆی هه‌ڵده‌گرێت و ده‌چێت بۆ بیابان و به هۆی کۆچی یار و دیاره‌که‌یدا هاوار ده‌کات، شایه‌د ڕاڤه‌ی ناڵاندنی هونه‌رمه‌ندانه، ڕاڤه‌یه‌کی دوور له زه‌ین نه‌بێت. ئه‌و نه‌وا ئاسمانییه و ئه‌و سۆزه‌ی مێلۆدییه‌که و ئه‌و دابه‌شکردنه‌ی “فه‌رید ئیلهامی” و پێشکه‌ش کردنی بێوێنه‌ و مامۆستایانه‌ی “شه‌هرام نازری” که دزه‌ی ده‌کرده سلوولی تاک تاکی گوێگرانه‌وه‌؛ ته‌لاری “سه‌عد عه‌بدوڵڵا”ی بردبووه بێده‌نگییه‌کی پڕماناوه. به وته‌ی ئه‌دیبان، شه‌پۆلی مۆسیقا له بن ددانه‌وه تا ناخی گیان، بیسه‌ران و ئاماده‌بووانی داگرتبوو.

پارچه مۆسیقای “زامی ده‌رد”، ده‌ردی کاره‌ساتی کۆمه‌ڵکوژی کورده‌کان له دوای ٣٥ ساڵ له ناخی هه‌موو ئاماده‌بوواندا زیندوو کرده‌وه و تا ئه‌و ڕاده‌یه سه‌رسامی کردن که وه‌سف ناکرێت.

له به‌شێکی دیکه‌ له پێشکه‌ش کردنی مۆسیقای ئه‌م کۆنفڕانسه‌دا، گروپی موزیکی “سانیار” به بێی بوونی مامۆستا نازری چه‌ندین پارچه مۆسیقای ماته‌مین، تایبه‌ت به ڕێوڕ‌‌‌ه‌سمی کوردی فه‌یلیان پێشکه‌ش کرد. شیعری جوانی “بێهرووز تاهیری” و تێکه‌ڵاوکردنی ده‌نگه چه‌ند هه‌زار ساڵه‌کانی هۆره و مۆر، به وردبینی و شاره‌زاییه‌وه پێکه‌وه چندرابوون که بۆ ساته‌وه‌ختێک هه‌ناسه‌ی هه‌موانی له سینگدا به‌ند ده‌کرد. په‌خشی دیمه‌ن گه‌لێک له ئه‌رشیڤی ژینۆسایدی کوردی فه‌یلی وه‌رگیراو له ئه‌رشیڤی تایبه‌تی توێژه‌ری کورد خاتوو “عه‌داڵه‌ت عومه‌ر” که له لایه‌ن “فه‌رید ئیلهامی” مۆنتاژ کرابوو، ئه‌وه‌نده‌ی دیکه قه‌واره‌ی زام و ده‌ردی کۆمه‌ڵکوژی فه‌یلییه‌کانی بۆ ئاماده‌بوانی بیانی به شێوه‌ی وێنه ده‌گێڕاوه.

بێگومان پێشکه‌ش کردنی ئه‌م مۆسیقایه له‌م کۆنفڕانسه‌دا، خاڵێکی گرینگ و به‌رچاو بۆ هه‌موو کاربه‌ده‌ستانی به‌ڕێوه‌به‌ری ‌ڕێوڕه‌سمه‌که بوو و ده‌بێت سوپاسی تاک تاکی ئه‌ندامانی گروپی موزیکی “سانیار” و “فه‌رید ئیلهامی” سه‌رپه‌ره‌سته هه‌ست ناسک و چالاکه و هه‌روه‌ها به‌رپرسانی ئه‌م ساڵیاده بکه‌ین.

ئه‌ندامانی گروپی موزیکی “سانیار” له کۆنفڕانسی زانستی نێوده‌وڵه‌تی ژینۆسایدی کوردی فه‌یلی بریتی بوون له: “فەرید ئیلهامی” سه‌رپه‌ره‌ستی گرووپ، گۆرانیبێژ و ژه‌نیاری ته‌نبوور، “سابیر نه‌زه‌رگاهی” ژه‌نیاری دیوان، “فه‌ڕنوود ئیلهامی” ژه‌نیاری ته‌نبوور، “ئه‌مین حه‌یده‌ری” ژه‌نیاری عوود، “ئیحسان عه‌بدی پوور” ژه‌نیاری که‌مانچه و زوڕنا، “نه‌بیل یۆسف شه‌ریداوی” ژه‌نیاری ده‌ف، “سپێهر زولنووری” ژه‌نیاری ته‌نبوور، “سه‌عید ئیمامی” ژه‌نیاری ئامێره کوتراوه‌کان، “غه‌زاله شیرازی” ژه‌نیاری چه‌لۆ، “سه‌با محه‌مه‌دی” ئاواز، “سه‌روه‌ناز عاتفی” ژه‌نیاری ته‌نبوور و “دیانا مورادی” ژه‌نیاری ته‌نبوور.

لینکی دانلۆدی کۆنسێڕتەکانی گروپی موزیکی “سانیار” له کۆنفڕانسی ژینۆسایدی کوردی فه‌یلی:
https://we.tl/t-XNYJn6hVxL

تێوەردان (مداخلە)
ژانەرى چیرۆک و ڕۆمان نووسین لەنێو ئەدەبیاتى جیهاندا مێژووییەکى دێڕێن ودەوڵەمەندو پڕئەزمۆنى هەیە، بەڵام لە ئەدەبیاتى کوردیدا تەمەنى زۆر نییەو پڕئەزمۆن نییە، ڕۆمانى نووسەرانى نێو ئەم بووارە دیارن و بەپەنجەکانى دەست دەژمێردرێن، وەک نووسەرى خۆماڵى دیارن، زۆرێکییش لەم نووسەرانە لە نووسەرانى جیهانى دەرکەوتوو لە بوارى ژانەرى رۆمان نووسیندا تێنەپەڕیوون، واتە ئەزمۆنێکى کامڵ و تەواویان نیە،یان بەواتاى وشەى ڕۆمان نووسین نێوەندى ئەدەبیى ڕۆمان نووسینیان ئاوێتەى دەرەوەى خۆیان بەرفراوان و کامڵ نەکردووە، بەڵام ڕاچەنین و ژانەرى ڕۆمان نووسین لە هەنگاوناندایە و لەملە قوتێى نووسیندا هەوڵەکانى لە سەردەستى نووسەرانى بوارو نێوەندەکە دیارەو ژانەرى ڕۆمان نووسین هەنگاوى دەسپێکى ناوە، بە هەموو کەموو کورتیى و کەلێنەکانیەوە، بوارى ڕۆمان نووسین لەدەرەوەڕا، یان لە سنوورى دەرەوەى جوگرافیاى ئەدەبیاتى کوردى گەشەى دیارو هەنگاوى گرنگ و بەهێزى لە جۆرە جیاکەرەوەکانى ڕۆماندا دەسپێکردووەو پانتاییەکى باشى لەجۆرەکان و نێوەرۆکە جیاوازەکانى ڕۆماندا بۆخۆى دابین کردووە، دەرفەتى چاپ وگرنگى نوسین و نووسەران لەم دەڤەرەدا جارێ بەتەواوى ئاسۆکانى دەرنەکەوتوون و لەتەموژدا هاژەى سەردەرهێنانى هەیە، بەڵام وەک پێویست وگرنگى خوێندنەوە بەگشتى نەبۆتە کلتوور و لەدابوو نەریتە لۆکاڵییەکانى کۆمەڵگەى ئێمە دەرنەچووە، ناشتوانین دۆخ وهەلومەرج و پانتاییە کۆمەڵایەتى و سیاسییەکانیش بەهەند وەرنەگرین و کۆمەڵگە بەتەواوى فەرامۆش بکەین، تائێستاش لە ناو پانتایى نووسیندا ڕۆمان بەتەواى کەرەسەکانى تەکنیک و زمانى لاى ئێمەو نووسەرەکانى بەتەواوى لەبوارە ڕۆشنبیرییەکەدا نەچۆتە پێشەوە،بەڵکو لە سەرەتایى هەنگاوەکانیدایە، یان لە چاولێکەرى و ساکاندایە بە لەبەرچاوگرتى ئەدەبیات و ڕۆمانى دەرەوەو شوێن هەنگاوى کلاسیکى دەرەوە کەوتووە، هەمووشى نا؟ بەڵام هەنگاوەکانى باشن و خەریکە جوغزى بڕینى بەرەو تازەگەرى هەنگاو هەڵدەگرێ و شتێکى جوانى پڕئومێدو ئایندەى ڕون بۆ خۆى دەدۆزێتەوە.

ڕۆمان نوسى کورد، بوارى ڕۆشنبیرى:
نووسینى ڕۆمان وبوارەکەى زۆرپێویستى بەئەزمۆن وباگراوندو پێشینەى ڕۆشنبیرى بەرفراوان هەیە، جگە لە پەلوپۆى ڕۆماننووسین و هونەرەکەى، کەواتە ڕۆمانووس دەبێت لە هونەرى ڕۆمان نووسین شارەزایى وتاقیکردنەوەو تواناکانى لەهونەرى ڕۆمانووسیندا بەرجەستەوەو پڕبەهرەوکامڵ بێت. تواناى بەسەر هونەرەکدا بشکێت و کاتێک دەست بۆئەم هونەرە بەرفراوانە دەبات و ردەکارى و قوڵبوونەوەو شەنوکەو لەپاڵ بەهرە هونەرییەکەیدا لە بەرچاو بگرێ، ڕۆمانى کوردى قوڵایى وڕاڤەى بۆبابەتەکان سادەیە و شۆڕبوونەوە بەناخى بابەتەکان ودەوڵەمەندى پێزى لاوازى پێوەدیارەو لە هەندێک ڕۆمانە کوردییەکاندا دەبینرێت، جوینەوەى زۆرى تێدایە، بۆیە شۆڕبوونەوەو قۆڵبوونەوە لە بابەت و ڕایەڵەکانى ڕۆماندا پێویستە وە دەبێت ڕۆماننوس وردەکارى و چڕبوونەوەى هەبێت و تێپەرین و لەکۆڵکردنەوە لە نووسینى ڕۆماندا نەکات، بەرهەمەکە نەخاتە ئامێزى چاپەوەو خوێنەر بەبابەتە سادەو خەیاڵە لاوازەکەیەوە سەرقاڵ نەکات، بەڵکو لە خەیاڵى قوڵو بابەتى چڕدا خوێنەر نقوم و پەلکێش بکات و دەرفەتى سادەیى و فەرامۆشکردن نەگرێتە بەر، چڕبوونەوەو قوڵبوونەوەى هونەرى لەڕۆماندا باگراوندو پێشینەى ڕۆشنبیرى ڕۆمان نووس دەخاتە ڕوو، پیشانى خوێنەرى نێوەندەکەى دەدات.

عەبدولقادر سەعید:
ئەم ناوە بۆکتێبخانەى کوردى و نێوەندى ئەدەبیات و خوێندنەوە ئاشنایە، هەوڵەکانى لەنێوەندى شیعردا لەنیوەى ساڵەکانى حەفتا بەدواوە تا ئێستا دیارە، وەک کەسێکى چالاک لەنوسیندا بەتایبەتى شیعرى کورت وقەسیدەى درێژدا دەبینرێت و خاوەن ئەزمۆن و تاقیکردنەوەى زۆرە، عەبدولقادر خوێنەرێکى باشە شیعرەکانى وەک شیعر جێگەى گرنگى پێدانەو لەنێوەندەکەدا بەسەرکەوتووى خۆى نمایش کردووەو چەندین دیوانى بەرهەمهێناوەو چاپى کردووە، زۆرى خوێنەران باش دەیناسن، ژیانى عەبدولقادر لە منداڵى و مێردمنداڵیدا بە ناو ئازارو برین و خەوندا گوزەرى کردووە، بنەماڵەکەى و خۆشى لە خەم وئازارى وڵات و هۆزو خێزانەکەى لەناو هەلومەرجە ناخۆشەکانى گەل و وڵاتەکەیاندا ژیاون. نەبوونى و فرمێسک ڕشتن وقوربانى بۆ عەبدولقادروخێزانەکەى مێژوویەکى پڕئەزمۆن و تاقیکراوەى ڕۆژگارە، خوێنى لە بەر ڕۆیشتووى براىشەهیدى سەنگەرو خانەوادەکەى هەمیشە ئەم نووسەرەى ڕاچڵەکاندووەو بزواندووە، ئەنفال و هەڵەبجەو وێرانکردنى گوندەکان و سوتماکردن وشەهید بوون و بەرگرى ومانەوەى گەلەکەى وخۆڕاگرى، هەوێنى بەرهەمەکانێتى ئەوکۆڵە ئازارەى لە ناخیدایە لە دایک بوونى سەر لە نوێیى بەرهەمەکانێتى، ئەم جگە لە شیعر دەست بۆ چیرۆک و ڕۆمانیش دەبات و چەندین بەرهەمى وەک پاکیزەکانى بیابان2014،ل219،فرمێسکى بەفر ٢٠١٩،ل١٧٠…. پێشکەش کردووەو لەنێوەندو ژانەرى هونەرى ڕۆماننوسیندا خۆى تاقیکردۆتەوەو بناغەى مێژووییەکى داناوەو جار جار دەست بۆ بابەتە مێژووییەکان دەبات، دەیانخاتە ناو ئامێزى ئەم هونەرە بەرزەوەو دەیخاتە بەردیدەى خوێنەرەکانى،عەبدولقادر خۆى بە ناو مێژووى گەل ودەڤەرەکەدا دەکات،وەک شاهید دەبینرێت کارەسات و ڕوداوەکان نزیکە لە خۆیەوەو دەست بۆباتەکانى دەبات و سەرلەنوێ داى دەڕێژێتەوەو بابەتەکان هەڵچن دەکات و وەک ئازارى نزیک لە خۆیى وگەلەکەى تعبیرى لێدەکات. بەرهەمى دەهێنێت، بۆ نووسەر هەلومەرج و قۆناغى مێژوویى و ڕووداوەکان گرنگن وباگراوند وپاشخانى ڕۆشنبیرى و خوێندنەوەش گرنگترلەوان و بەکەڵکن بۆ بەرهەمهێنانى بەرهەمەکان و سەر لەنوێ لەداڕشتنەوەو خستنەسەرى بەرهەمهێنان بەشێوەیەکى ئیستاتیکاى ئەدەبى وهونەرى تازە، کە لەگەڵ تازەگەرى هاوچەرخدا بگونجێت. بابەت و ڕووداو کارەسات لەدەڤەرکەدا زۆرە، بەڵام گرنگ هەڵبژاردنى بابەت و سەلیقەى نووسەرە لەبەرهەمەکانیدا کە چۆن بەرهەمى دەهێنێت و هونەرەکە بەرجەستە دەکات. زمانى نووسەر زمانێکى ئەدەبى پەخشان ئامێزوسادەو ساکارو بێئەملاو ئەولاو پڕخەیاڵ وبێگرێ وگۆڵەو زوو خوێنەر بۆ ئامێزى خوێندنەوەى بەرهەمەکەى پەلکێش دەکات و لەبۆتەى خوێندنەوەدا وونى دەکات.

تفەنگە ژەنگاوییەکان
ئەم بەرهەمە وەک ڕۆمان دوا بەرهەمى (عەبدولقادر سەعید)ە ١٣٢لاپەڕەى نیو ئەى فۆڕە، لەچاپخانەى کارۆ لە سلێمانى ساڵى ٢٠٢٣چاپکراوە، ڕۆمانێکە لەئازارو خەمى شەڕ دەدوێت، بەڵام بەقوڵى تەژى و چڕى نەچۆتە ناو شەڕو جەنگەوە، ئەو لە ناو جەنگدا گوزەردەکات، کە شەڕى ئێران عێراقە، تەنیا لەخۆشەویستى و عەشقێکى مەجازى و کلاسیکى دەدوێت، ئەو لە ناو گڕى شەڕو ماڵوێرانى و کاولکاریدا دەستى بۆ عەشق و خۆشەویستى عومەر-و سارا بردووە و لە ناو دورکەوتنەوەو بەیەک نەگیشتندا بەیەکترى جیابوونەوەو فەرامۆشکردنى ئاوێزانى یەکترى کردووە، شەڕو یەخسیرى جەنگ هەردوو کەسایەتییە خوێندەوارەکەى لە دوورکەوتنەوەیەکى جوگرافیدا، دوور لەچاوەڕوانى و ئەوینێکى قوڵدا لە یەکترى دابڕیوەو ئەوەینەکەى نێوان عومەرو مامۆستا ساراى لە بەریەک هەڵوەشاندۆتەوەو لە نائارامیدا ئەو ئەوینەى نێوان ئەم دوکەسایەتییە دوور لە چاوەڕووانى ڕۆژگار لە بار براوەو دوورى عومەر لە ئۆردووگاى یەخسیراندا نزیک کەرەج لە وڵاتى ئێران مامۆستا ساراى لەبێهیوایى و بێئومێدى زەمەنیدا هێشتۆتەوەو عومەرى فەرامۆشکردووە، ئەوین وقوڵبوونەوەى پەراوێز خستووە. عومەر بەهۆى نەبوونى هەواڵ و ونبوونى عومەر لەبەرەى جەنگدا، بێئومێدى بێهیواى بە سەر مامۆستا سارادا باڵ دەکێشێت و لە عومەرى کڵۆڵى گۆشەى دیلى و دەستبە سەرى جیادەکاتەوە، هاوسەرگیرى لەگەڵ یەکێکى تردا هەڵدەبژێرێت.
بەڵام بەهۆى تێپەڕینى کاتەوە عومەر لەنامە ئەویندارییەکانیدا دەردەکەوێتەوەو بەهیواى گەیشتنەوەى بە سارا نامەکان و ئاوێتە بوونى بەخۆشەویستى وئەویندارى پردى دابڕاوى خۆشەویستى و ئەوینى دوور لە یەکترى دروستدەکاتەوەو مامۆستا ساراش تووشى شۆک و پەشیمانى دەکات لە ناو ئامێزى خێزانە نوێکەیداو لە ناو گێژاوى ڕابردوو ئایندەدا وێران و سەرگەردانى دەکات، بەڵام پاش ئەوەى لەکۆتادا عومەر بەهۆى ئازارو ئەوین و داڕمانى دەرونییەوە لەدوور وڵاتى هەناسەکانى دەسپێرێت و بەتەواى لەخۆشەویستى و ئەوین دادەبڕێت وجەستەى تێکەڵ بەخاکێک دەبێت کە بەرئەنجامى خۆشەوییستى وئەویندارى لێنەچنییەوەو بەسەرگەردانى ڕۆژگارى تێپەڕاند.

جەنگ و ئەوین
ئەم ڕۆمانەى(عەبدولقادر سەعید)، پێمان دەڵێت: باجەنگیش هەبێت و مرۆڤایەتى قەڵاچۆبکات،خاک سوتماک بکات، بەڵام هەرگیز ناتوانێت بەچەکە ژەنگاوییەکان خۆشەویستى و ئەوین لە ناو ببرێت، بەڵکۆ ئەوین وعەشق وەک چەمک و بەهاى نەمرى هەر بەزیندوى دەمێنێتەوە، باجەنگیش تەواوبێت یان بەردەوامى هەبێت، ئەوین هەرچەمکێکى نەمرە و ئەو هەربەردەوامى دەبێت، تفەنگە ژەنگاوییەکان قوڵبوونەوە لەدۆخى جەنگ و وردەکاریى وشرۆڤەکانى ناخاتە ڕوو، بەڵکو ئازارەکانى ڕۆحى مرۆڤ کەبەشێکى لە ئەویندا بەرجەستەیە خۆى دەبێنێتەوە، لەڕۆمانەکەدا دەخاتە ڕوو لێیدواوە، ئەوقوربانى وخۆشەویستى دەخاتە بەردیدەى مرۆڤ و وەفاى بەشێک لەمرۆڤەکان وڕاستگۆیان بۆ ئەوین پێشان دەدات. بە سەروەرى وسەخاوەتەوە نمایشى دەکات ، ئەوئەوینەش لە سەرەتاى ڕۆمانەکە دەستپێناکات خوێنەر تا نامەکانى عومەرو ئازارەکانى لە دوور وڵاتیدا نەخوێنێتەوە کە بۆ ئەوینەکەى نووسیووە نازانیت ئازارى دابڕان و بۆشایى دەرونى و ڕۆحى، بوونى بیرەوەرى ئەویندارى چییە؟ کەواتە ئەم ئەوینەش بووە بیرەوەرى مرۆڤ و ناتوانێت دابڕان ودوورکەوتنەوە دروست بکات.
چاوەڕوانى
کارەکەتەرى سەرەکى ڕۆمانەکە عومەر وسارایە، هەردوکیان لە ناو جەنگ وقۆناغێکى مێژوویدان، کاتێک خەڵکى کوردستان هەر لەهەمان قۆناغى جەنگدا ئەنفالیان بە سەردا هات و گوندەکان وێران وسوتماک کران و زیندەوەرەکانیش وەک مرۆڤەکان لە ناوبران،ئەوانەى بەر شاڵاوەکانى ئەنفال و جەنگ کەوتن، لەزێدى خۆیان دوورخرانەوەو بەکۆمەڵ لە ناو بران، ئەوانەى مانەوە هەمیشە بەدرێژى مێژوو کات چاوەڕێى ئازیزانیان بوون کەبگەڕێنەوەو پێکەوە شاد ببنەوە، بەڵام ئەوە تائێستا ڕووى نەداوە کەیەکتر لەئامێز بگرن و بەیەکتر شادمان ببنەوە، ڕۆمانى تفەنگە ژەنگاوییەکانى، عەبدولقادر سەعید هەمان بیرۆکەو هەمان ستایل و دابڕانى لە بۆتەى ئەوینداریدا بەرجەستە کردووە، کەجەنگ هۆکارى سەرەکییەتى بەشێوەیەکى جیاوازتر لە ئەنفال، بەڵام جەنگ و شەڕ هۆکارى دورکەوتنەوەو دابڕانێتى، دەڤەرکەش بەشەڕەکان هەمیشە ئاوسەو دورکەوتنەوە، دابڕانی مرۆڤەکان لەیەکتر هەرهەیە بەکۆچکردن بێت یان شەڕو جەنگ وکاولکارى وسڕینەوەى یەکتر، بەڵام ئەوەى ئەمێنێت چاوەڕوانى و ئەوینە، دوور لەبێئومێدى وهیوا، ئەمە کاکڵەى ڕۆمانى( تفەنگە ژەنگاوییەکان)ە، هیواخوازم هاوڕێى لەمێژینەم(عەبدولقادر سەعید) بەردەوامبێت و بەرهەمى جوانترمان بخاتە بەردیدەو سەرکەوتنى زیاترى بەئاوات دەخوازم.

٢٠|٥|٢٠٢٣

I

بەشی یەکەم:

چەند ساڵێک لەمەوبەر پاش ماوەیەکی کەم لە کۆچی دوایی فرێدریک ئەنگلس، ئێدوارد بێرنشتاین، یەکێک لە دیارترین ئەندامانی کۆمەڵەی (کۆمۆنێتی) مارکسیستی ، بە چەند دۆزینەوەیەکی سەرنجڕاکێش، هاوەڵەکانی سەرسام کرد. بێرنشتاین گومانەکانی خۆی سەبارەت بە دروستی لێکدانەوەی ماتریالیستی بۆ مێژوو هەروەها لە تئیۆری مارکسیستی زێدەبایی/ زێدەبەها و چڕبوونەوەی سەرمایە ئاشکرا کرد. ئەو تا ئەو شوێنە هێڕشی کردە سەر شێوازی دیالێکتیکی و بەو ئەنجامە گەیشت کە قسەکردن لەسەر سۆشیالیزمێکی ڕەخنەگرانە مەحاڵە. بێرنشتاین پیاوێکی وریا بوو، تا دوای مردنی ئەنگلسی بەساڵاچوو، دۆزینەوەکانی لای خۆی دەهێڵایەوە و بڵاوی نەدەکردنەوە، تەنیا ئەو کاتە ئاشکرای کردن کە ئەنجامی ترسناکی لەسەر گوێ لەمشتەکانی مارکسیستی هەبوو. تەنانەت لەگەڵ ئەو خۆ پاراستنەشدا هەر نەیتوانی ڕزگاری بێت، چونکە لە هەموو ئاراستەیەکەوە هێرشی دەکرایە سەر. کاوتسکی کتێبێکی دژی گومڕابوونی جیاوازی ڕا و بۆچوونی بێرنشتاین نوسی و لە کۆنگرەی هانۆڤەردا ئێدوارد بێرنشتاینی هەژار ناچار بوو ڕایبگەیەنێت کە گوناهبارێکی لاواز و مردووە و ملکەچی بڕیاری زۆرینەی زانستی دەبێت.

هەموو ئەوانەی بێرنشتاین وتبوونی هیچ ئاشکراکردنێکی نوێی نەهێنابووە ئاراوە. ئەو، ئەو سەرەنجامانەی کە لە بەرامبەر بناغەکانی فێرکاری مارکسیستیدا داینابوو، پێشتر بوونیان هەبووە کە کاتێک هێشتا خۆی نێردراوێکی دڵسۆزی کەنیسەی مارکسیستی بوو. ئارگیومێنتەکانی کە باسی لێوە دەکرا لە ئەدەبیاتی ئەنارکیستییەوە تاڵان کرابوون، بەڵام تاکە شتێک کە شایەنی سەرنج بوو ئەوە بوو کە یەکێک لە ناسراوترین سۆسیال دیموکراتەکان بۆ یەکەمجار بەکاریان بهێنێت. هیچ کەسێکی ژیر نکۆڵی لەوە ناکات کە ڕەخنەکانی بێرنشتاین لە ئۆردوگای مارکسیزمدا نەیتوانی کاریگەرییەکی لەبیرنەکراو دروست بکات: بێرنشتاین لە گرنگترین بناغەکانی ئابووری میتافیزیکی کارل مارکسی دابوو و سەیر نییە کە بەڕێزترین نوێنەرانی مارکسیزمی ئۆرتۆدۆکس تووشی شڵەژان بوون .
هیچ کام لەمانە ئەوەندە جددی نەدەبوون ئەگەر وەکو ڕاستییەك لە ناوەڕاستی قەیرانێکی گرنگتردا نەهاتنایە. نزیکەی سەدەیەك مارکسیستەکان لە پێشنیارکردنی ئەو بۆچوونە نەوەستاون کە مارکس و ئەنگڵس دۆزەرەوەی ئەو شتە بوون کە پێی دەوترێت سۆسیالیزمی زانستی. هەر ئاوا جیاوازییەکی دەستکرد لە نێوان ئەو کەسانەی کە پێیان دەوترێت سۆسیالیستی یۆتۆپیایی/خەیاڵیی و سۆسیالیزمی زانستی مارکسیستەکان داهێنرا، جیاوازییەك کە تەنها لە خەیاڵەکانی ئەمانەی دووەمیاندا، ماکسیستەکان، بوونی هەبوو. لە وڵاتانی ئەڵماندا ئەدەبیاتی سۆسیالیستی لەلایەن تیئیۆری مارکسیستییەوە قۆرخ کراوە، کە هەموو سۆسیال دیموکراتێک ئەوە بە بەرهەمی پوخت و تەواو ڕەسەنی دۆزینەوە زانستییەکانی مارکس و ئەنگڵس سەیری دەکات.
بەڵام ئەم وەهمەش لەبەرچاو ون بوو : لێکۆڵینەوە مێژووییە مۆدێرنەکان لە دەرەوەی هەموو پرسیارێک ڕوونیان کردەوە کە سۆسیالیزمی زانستی تەنیا لە سۆسیالیستە کۆنەکانی ئینگلیز و فەرەنسییەوە هاتووە و مارکس و ئەنگڵس تەبەنییان کردووە کە لە هەڵبژاردنی مێشکی ئەوانی دیکەدا شارەزا بوون. دوای شۆڕشەکانی ساڵی 1848 کاردانەوەیەکی ترسناک لە ئەوروپادا هاتە ئاراوە: ‘هاوپەیمانیی پیرۆز’ دەستی کرد بە نواندنی تۆڕەکانی لە هەموو وڵاتێکدا بە مەبەستی هەناسەچنینی ( خنکاندنی) بیری سۆسیالیستیی، کە ئەدەبیاتێکی زۆر دەوڵەمەندی وای لە فەرەنسا، بەلجیکا، ئینگلتەرا، ئەڵمانیا، ئیسپانیا و ئیتالیا بەرهەمهێنابوو. ئەم ئەدەبیاتە نزیکەی تەواو لەم سەردەمە تەمومژاویەدا فەرامۆشکراو لەبیرچوونەوە. زۆرێک لە بەرهەمە گرنگەکان لەناوبران تا کورتکرانەوە بۆ چەند نموونەیەك کە پەناگەیەکیان لە ئارامیی هەندێک کتێبخانەی گشتی گەورە یان کۆکراوەی هەندێك کەسی تایبەتدا دۆزیەوە.

ئەم ئەدەبیاتە تەنها لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا دۆزرایەوە و لەم سەردەمەدا ئەو بیرۆکە بەپیتانەی کە لە نووسینە کۆنەکانی ئەو قوتابخانانەدا دەبینرێن کە دوای فۆریە و سانت سیمۆن (Fourier ، Saint Simon ) هاتوون، یان بەرهەمەکانی کۆنسیدرانت، دیماسی، مێی (Considerant, Demasi, Mey) و چەندانی دیکە ، مایەی سەرسوڕمانن. ئەوە هاوڕێی کۆنمان دبلیو تچەرکێسۆف (W. Tcherkesoff) بوو کە یەکەم کەس بوو کە نەخشێکی سیستماتیکی بۆ هەموو ئەم ڕاستیانە هێنایە ئاراوە: ئەو نیشانیدا کە مارکس و ئەنگڵس داهێنەری ئەو تیئۆریانە نین کە لە مێژە بە بەشێک لە وەصیەتنامەی فیکری خۆیان دادەنرێت . [1] تەنانەت لەوە زیاتریش ڕۆیشت کە بیسەلمێنێت کە هەندێک لە بەناوبانگترین بەرهەمە مارکسییەکان، بۆ نموونە وەکو مانیفێستی شیوعیی /کۆمۆنیست، لە ڕاستیدا تەنیا وەرگێڕانی ئازادانەیە لە فەرەنسییەوە لەلایەن مارکس و ئەنگلسەوە. تچەرکێسۆف (Tcherkesoff ) سەرکەوتنێکی بەدەستهێنا کاتێک بانگەشەکەی سەبارەت بە مانیفێستی کۆمۆنیستەکان لەلایەن ئاڤانتی،( Avanti ) ئۆرگانی ناوەندی سۆسیال دیموکراتەکانی ئیتالیا،[2] دانیان پێدا نا، دوای ئەوەی نووسەر دەرفەتی ئەوەی هەبوو کە بەراوردکاری لە نێوان مانیفێستی کۆمۆنیست و مانیفێستی دیموکراسیدا لە نووسینی ڤیکتۆر کۆنسیدرانت (Victor Considerant) بکات، کە دەرکەوتنی پێنج ساڵ پێش بڵاوبوونەوەی نامیلکەی مارکس و ئەنگڵس بوو.

نوسینی : Rudolf Rocker
ساڵی 1925

و: زاهیر باهیر

………………………………….

*وەرگێڕانی ئەم ئەم وتارە بە مەبەستی چەلەحانێی نێوانی مارکسییەکان و ئەنارکیستەکان نییە بەڵکو بۆ ڕوونکردنەوە یا تیشك خستنە سەر هەندێك لایەنی تاریکی دوو کەسایەتی زۆر گەورەیە کە مارکس و پرۆدۆنە . بەتایبەت مارکس کە مارکسییە کوردەکان بە ئاگای ئەوە نین کە مارکسی لاو ، لاوێکی یاخیی ، کۆمۆنیست بووە، بەڵام مارکسی بە تەمەن ڕادیکالییەکەی وردە وردە کاڵ دەبێتەوە تا ئەو جێیەی کە خەباتی پڕۆلیتاریا بەرەو پەڕەلەمانتاریزم دەبات .
بەڕای من زەروورە کە مارکس وەکو خۆی کە بووە ببینین، نەك وەکو ئەوەی کە دەمانەوێت .

[1] W. Tcherkesoff: Pages d’Histoire socialiste; les precurseurs de l’lnternationale.
[2] The article, entitled “Il Manifesto della Democrazia”, was first published in Avanti! (Year 6; number 1901, of 1902).
درێژەی هەیە
……………………………………………………………

دوای ئه‌وه‌ی كه‌ چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌كم خوێنده‌وه‌ له‌ كتێبی (هێزی بیر كردنه‌وه‌)، هه‌ستم كرد به‌ دووباره‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی زه‌رده‌شت بۆ نێو كوردان بۆ بانگه‌شه‌ی هه‌نگاونان به‌ره‌و مرۆڤی باڵا. به‌ڵام با جارێ ئه‌وه‌تان بۆ باس بكه‌م كه‌ من چۆن پۆڵا سه‌عیدم ناسی.
تا دوو ساڵ به‌ر له‌ ئێستا پۆڵا سه‌عیدم نه‌ده‌ناسی. ته‌نها چه‌ند ئارتیكلێكی ئه‌و پیاوه‌م خوێندبۆوه‌ له‌ سایته‌ كوردیه‌كان. به‌ڵام به‌ ڕێكه‌وت هه‌ردووكمان خۆمان له‌ گرووپێكی واتساپی نزیكه‌ی 80 كه‌سی دا دۆزیه‌وه‌ كه‌ هاوڕێیه‌كمان بۆ گفتوگۆكردن و ڕا گۆڕینه‌وه‌ له‌ دۆزی كورد درووستی كردبوو. له‌و گرووپه‌ دا من پرسیارێكم كرد كه‌ بریتی بوو له‌ : ئایا له‌مه‌ودوا كورد ده‌ بێ چ شتێكی جیاواز بكات بۆ ئه‌وه‌ی له‌ خه‌باتی ئاینده‌مان سه‌ركه‌وتوو بین؟ وه‌ڵامێكی، به‌بۆچوونی من، زۆر خێرا له‌لایه‌ن یه‌كێك له‌ هاوڕێیانی گروپه‌كه‌ كه‌ ناوی پۆڵا سه‌عید بوو هات كه‌ بریتی بوو له‌ : (ئه‌گه‌ر ئیراده‌مان هه‌بێت! ئیراده‌!). منیش له‌و وه‌ڵامه‌ خێرایه‌ زۆر په‌ست بووم. چونكه‌، به‌بۆچوونی من، ئێمه‌ ده‌مێكه‌ گوێمان له‌ وشه‌ی ئیراده‌ بووه‌. دوای ئه‌وه‌ كورد ئیراده‌ی سه‌ركه‌وتنی هه‌یه‌ و سه‌دان قوربانیشی بۆ داوه‌. به‌ڵام پرسیاره‌كه‌ی من ئه‌وه‌ بوو كه‌ ئایا چ شتێكی جیاواز ده‌بێ بكه‌ین جگه‌ له‌ ئیراده‌؟ ئیتر له‌یه‌ك تێنه‌گه‌یشنێكی وا رووی دا كه‌ من دڵم له‌و براده‌ره‌ی كه‌ نه‌مده‌ناسی‌ خه‌ریك بووبشكێ. بۆیه‌ بۆ یه‌كه‌مجا په‌یوه‌ندیم له‌گه‌ڵدا به‌ست به‌ ته‌له‌فۆن و هه‌وڵم دا هۆكاری دڵ ئێشیه‌كه‌م تێبگه‌م. هه‌ڵبه‌ته‌ به‌ بۆچوونی خۆم وام لێك ده‌دایه‌وه‌ كه‌ ئه‌و پیاوه‌ هه‌ر له‌ خۆیه‌وه‌ و به‌بێ بیر كردنه‌وه‌ و تێگه‌یشتن له‌ ناوه‌رۆك و ئامانجی پرسیاره‌كه‌ی من وه‌ڵامێكی زۆر خێرای داومه‌ته‌‌وه‌ كه‌ ئیتر مه‌جالی بیر كردنه‌وه‌ی نه‌هێشت بۆ هاوڕێیانی تر كه‌وه‌ڵامی‌ پرسیاره‌كه‌ی من بده‌نه‌وه‌. ئیتر كه‌ به‌ ته‌له‌فۆن قسه‌مان به‌یه‌كه‌وه‌ كرد و گوێم بۆی شل كرد، تێگه‌یشتم من چه‌نده‌ به‌ هه‌ڵه‌ له‌و پیاوه‌ تێگه‌یشتووم. بۆم ده‌ركه‌وت كه‌ من وا خه‌ریكه‌ له‌ لایه‌كه‌وه‌ له‌گه‌ڵ كه‌سایه‌تیه‌كی ڕۆشنبیر و ده‌روونناسێكی باڵا و شاره‌زا له‌ فه‌لسه‌فه‌ و له‌ تیۆریه‌ كۆمه‌ڵناسیه‌كان، له‌لایه‌لی تره‌وه‌ كه‌سایه‌تیه‌كی ناسك و به‌ڕێز و له‌سه‌رخۆ و گوێگر و موته‌وازیع له‌په‌یوه‌ندی دام. ئیتر‌ دوای ئه‌وه‌ زانیم كه‌ چه‌ندان كتێب و ڕۆمان و لێكۆڵینه‌وه‌شی نووسیوه‌ به‌ كوردی. له‌و كاته‌وه‌ بووین به‌ هاوڕێ و به‌رده‌وام به‌ ته‌له‌فۆن قسه‌ ده‌كه‌ین و بیرو ڕای خۆمان له‌سه‌ر بابه‌ته‌ گرنگه‌كان ده‌گۆڕینه‌وه‌. ئه‌و ته‌جروبه‌یه‌ ئه‌وه‌ی نیشان دام كه‌ من وه‌كو كوردێك چه‌نده‌ دڵ شكاوم و دڵ بریندار و هه‌ستیارم به‌بێ ئه‌وه‌ی هه‌ستی پێ بكه‌م و به‌بێ ئه‌وه‌ی بزانم بۆ؟ خه‌ریك بوو پۆڵا سه‌عید له‌ بیر كردنه‌وه‌ی خۆم دا بكه‌م به‌ دووژمنێكی خۆم! سه‌یره‌! كه‌چی دوای دیالۆگ و گوێ له‌یه‌كتر گرتن ئه‌و ده‌عبا زله‌ی له‌ خه‌یاڵی خۆم درووستم كردبوو ته‌نها ئه‌نجامی په‌روه‌رده‌ و برینه‌ قووڵه‌كانی ناخم بوون كه‌ هه‌ندێكیان له‌ باب و باپیرانمه‌وه‌ بۆم ماونه‌ته‌وه‌ كه‌ ئه‌مرم پێ ده‌كه‌ن: (هه‌ر كاتێ كه‌سێك لێت تێنه‌گه‌یشت یان هاوڕات نه‌بوو ئه‌وا دووژمنته‌!).
ئه‌مڕۆ له‌ خوێندنه‌وه‌ی یه‌كێك له‌‌ کتێبه‌كانی كاك پۆڵا سه‌عید ته‌واو بووم‌، كه‌ بریتیه‌ له‌ (هێزی بیر كردنه‌وه)‌‌. ئه‌و كتێبه‌ كارڵ گوستاڤ یوونگ ی به‌ بیر هێنامه‌وه‌ كه‌ چۆن هه‌موو ژیانی خۆی ته‌رخان كرد بۆ گه‌ڕان به‌دوای خۆ یان خود یان من، پۆڵاش وه‌كو وێڵ و دێوانه‌ ده‌گه‌ڕیت به‌ دوای خۆی دا و وه‌كو ده‌روێشێك له‌ هه‌موو ده‌رگاكانی سپیریتوال و فه‌لسه‌فه‌و ده‌روونناسی و كۆمه‌ڵناسی و نێورۆساینس و هتد ده‌دات و به‌ دوای وه‌ڵامی پرسیارێك، ته‌نها یه‌ك پرسیار دا ده‌گه‌ڕێت، كه‌ بریتیه‌ له‌ (من كێم؟).
به‌ر له‌ هه‌موو شتێك، ده‌بێ دان به‌وه‌ دا بنێم كه‌ فیدباك یاخود نووسینی ڕایه‌ك له‌سه‌ر ئه‌و كتێبه‌ كارێكی ئاسان نیه‌، هه‌روه‌كو خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و كتێبه‌ كارێكی ئاسان نیه‌. چونكه‌ هه‌روه‌كو نووسه‌ر خۆی به‌ته‌له‌فۆن پێی گوتم: (من بۆ نووسین ده‌نووسم نه‌ك بۆ خوێنه‌ر. بۆیه‌ من چۆن بیر ده‌كه‌مه‌وه‌ ئاواش ده‌نووسم. دوای ئه‌وه‌ ده‌ڵێ: من به‌ دوای بیر كردنه‌وه‌ی خۆم كه‌وتووم نه‌وه‌ك دوای خوێنه‌ر)!!!!!
پۆڵا به‌دوای بیر كردنه‌وه‌ دا وێڵ بووه‌. بۆیه‌ سه‌خته‌ بۆ من كه‌ بتوانم بچمه‌ نێو جیهانی ئه‌و و به‌ ته‌وازوعه‌وه‌ شتێك بنووسم له‌ سه‌ر كتێبێك كه‌ شه‌ونخوونی و ماندووبوونێكی زۆری پێوه‌ دیاره‌. كتێبێك كه‌ پڕه‌ له‌ كۆڵانی ته‌سك و تاریك و كون و قوژبنی شه‌وه‌زه‌نگی قووڵایی ناخ و ده‌ده‌روونی پۆڵا سه‌عید؛ كه‌سێك كه‌ ده‌گه‌ڕێت به‌ گه‌یشتن به‌ ئاستی مرۆڤی باڵا!
به‌ ڕاستی كه‌م كتێبی كوردیم خوێندۆته‌وه‌ كه‌ به‌ قه‌د ئه‌و كتێبه‌ چڕ و پڕ بێت و سوودی وه‌رگرتبێت له‌و هه‌موو سه‌رچاوانه‌، نه‌ك ته‌نها له‌ یه‌ك گۆشه‌نیگاوه‌. ئه‌و كتێبه‌ هه‌وڵی داوه‌ له‌ ده‌رگای‌ هێز و توانای بێسنووری بیر كردنه‌وه‌ی مرۆڤ بدات بۆ هه‌نگاو نان به‌ره‌و جیهانی تاریكی تاك. پۆڵا سه‌عید وه‌كو ده‌روونشیكه‌ره‌وه‌یه‌ك نه‌هاتووه‌ كار ئاساییمان بۆ بكات و ڕاوێژمان بكات ته‌نها له‌ ده‌روازه‌ی ده‌روونناسی و بۆچوونه‌كانی فرۆید و ژان پیاژێ و كارڵ رۆجه‌ر و ئێریكسۆن سه‌یری بابه‌ته‌كان بكات. به‌ڵكو هه‌وڵی زۆری داوه‌ و زه‌حمه‌تی زۆری كێشاوه‌ كه‌ دڵسۆز بێت بۆ كه‌راكته‌ری ئاڵۆزی باباته‌كه‌ كه‌ كه‌سایه‌تی و كاراكته‌ری تاكی مرۆڤه‌. بۆیه‌ هاتووه‌ سوودی له لێكۆڵینه‌وه‌‌ زانستیه‌كانی تریش وه‌رگرتووه‌ وه‌كو بۆچوون و بنه‌ماكانی فه‌لسه‌فی و كۆماڵناسی و كولتووری و سیاسی و ئابووری و نێورۆلۆگی و هتد. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌وه‌ به‌ڕاستی جێگه‌ی وه‌ستان و پرسیار كردنه‌ كه‌ نووسه‌ر بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ خۆی له‌ بابه‌ته‌كه‌ تێبگات، چه‌نده‌ زه‌حمه‌تی كێشاوه‌ و چاند كاتی به‌سه‌ر بردووه‌ به‌ خوێندنه‌وه‌ی چڕ و به‌ زه‌ینانه‌ی ده‌یان كتێب و نووسرا و و لێكۆڵینه‌وه‌ و جگا له‌ ئۆبسێرڤایشنی خودی خۆیشی له‌ ڕێگه‌ی كاره‌كایه‌وه‌ وه‌كو ده‌روونشیكه‌ره‌وه‌ له‌و‌ نه‌خۆشخانه‌ ده‌روونیه‌ی دانیمارك كه‌ كاری تێدا ده‌كات. ئینجا نووسه‌ر هاتووه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ورد و پرۆفیشیۆنالانه‌ و ئه‌كادیمیانه‌ سوود وه‌رده‌گرێت له‌ تیۆریه‌كان بۆ شیكردنه‌وه‌ی بیركردنه‌وه‌و هه‌ڵسوكه‌وتی تاك به‌ گشتی و تاكی كورد به‌ تایبه‌تی. ئه‌وه‌ش هه‌وڵێكی زۆر بوێرانه‌یه‌. چونكه‌ نووسه‌ر ته‌نها وه‌كو ئۆبسێرڤه‌ر نه‌وه‌ستاوه‌ وێنه‌ی شته‌كانمان بۆ بگوێزێته‌وه‌. به‌ڵكو هاتوه‌ ده‌ست و پێیه‌كانی خۆی خستۆته‌ نێو قوڕێكی خه‌سته‌وه‌ و هه‌ڵوێستێكی ڕه‌خنه‌گرانه‌ وه‌رده‌گرێ و هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ین كه‌ چه‌ندێ پؤڵا سه‌عید تاك و كۆمه‌ڵ و نیشتمانی خۆی خۆش ده‌وێ و بۆی ده‌سووتێ و هه‌وڵ ده‌دات كه‌ تاكی كورد له‌ كۆت و به‌ندی بۆماوه‌یی هه‌ستكردن به‌ بچووكی و كه‌متر له‌وانی تر و نه‌مانی هیوا به‌‌ سه‌ربه‌خۆیی كوردستان ڕزگار بكات و وه‌كو ئه‌وه‌ی زه‌رده‌شت دووباره‌ گه‌ڕابێته‌وه‌ خۆی ده‌كات به‌ مۆم بۆ ڕووناك كردنه‌وه‌ی ڕێگا تاریكه‌كان بۆ‌ تاكی كورد كه‌ چۆن ببن به‌ مرۆڤی باڵا. ئه‌و مرۆڤه‌ی كه‌ به‌ بۆچوونی نیچه‌ به‌رپرسیارێتی فه‌وزا و بێسه‌روبنی ناوه‌وه‌ی خۆی ده‌گرێته‌ ئه‌ستۆی خۆی و به‌بێ ئه‌وه‌ی بیانشارێته‌وه‌ جله‌وی ئه‌سپی لایه‌نه‌ تاریكه‌كانی ده‌روونی خۆی ده‌گرێته‌ ده‌ست، وه‌ ئه‌و كاته‌ ده‌بێ به‌ مرۆڤی باڵا كه‌ توانی لا‌یه‌نه‌ دژ به‌یه‌كه‌كانی ناوه‌وه‌ی خودی خۆی كۆنترۆڵ بكات و خاڵی هاوسه‌نگیان بۆ بدۆزێته‌وه‌.
پۆڵا سه‌عید هه‌وڵ ده‌دات له گه‌ڵ خۆیدا بمانبات بۆ سه‌فه‌رێكی هات و نه‌هاتی‌ نێو پڕۆسه‌ی گه‌ڕان به‌دوای خۆدا،یان به‌دوای خود، بۆ گه‌یشتن به‌ خود و به‌ تاكه‌كانی ده‌ورووبه‌ر و به‌ كۆمه‌ڵ. داوه‌تمان ده‌كات بۆناو جه‌هه‌ننه‌مێك كه‌ به‌ بێ ئاگایانه‌ و به‌بێ ئه‌وه‌ی هه‌ستی پێ بكه‌ین كه‌ خۆمان له‌ ناوی دا ده‌ژین! چونكه‌ نووسه‌ر پێی وایه‌ و ده‌شیسه‌لمێنیت كه‌ ته‌نها به‌ قبووڵكردنمان به‌ چوونه‌ ناو ئه‌و جه‌هه‌ننه‌مه‌ و پێ خستنه‌ ناویه‌وه‌ ده‌توانین بگه‌ڕێین به‌دوای (من) دا.چونكه‌ ئه‌نستانسی (من) وون بووه‌ و پڵێشاوه‌ته‌وه‌ له‌ژێر پاڵه‌په‌ستۆی ئه‌نستانسی (منی باڵا) كه‌ بریتیه‌ له‌ پاڵه‌په‌ستۆ و چاوه‌ڕوانی ناهۆشیاری ده‌سته‌‌ جه‌مع كه‌ كولتوری ده‌ورو به‌رو‌ په‌روه‌رده‌ و ته‌جروبه‌كانی تاك له‌ منداڵیه‌وه په‌یكه‌ری ده‌روونی تاكیان وێنه‌ كردوه‌‌‌. چونكه‌ دۆزینه‌وه‌ی (من) ڕووبه‌ڕووی ئاوێنه‌ی خودی خۆمی ڕاسته‌قینه‌م ده‌كاته‌وه‌و، ئه‌و‌ كاته‌، ته‌نها ئه‌و كاته‌ ڕێگه‌م بۆ ئازاد ده‌بێ كه‌ چه‌ند سه‌ره‌داوێك بدۆزمه‌وه‌ كه‌ له‌وانه‌یه‌ بمبه‌ن به‌ره‌و ناسینی خود، خۆ، من!
پؤڵا سه‌عید، پشت ده‌به‌ستێت به‌ نیچه‌ و كانت، هه‌روه‌كو زه‌رده‌شت بانگهێژمان ده‌كات كه‌ ویسته‌كانمان (ئیراده‌كانمان) یاسایه‌كی بنچینه‌ییان بێت ، وه‌ك پره‌نسیپێكی یونیڤێرسال. واته‌ ویسته‌كانمان له‌ قازانجی هه‌موو مرۆڤایه‌تی دا بن.
به‌ بروای من ئه‌گه‌ر هه‌موو تاكێكی كورد به‌ زه‌ینه‌وه‌ (هێزی بیر كردنه‌وه‌) بخوێننه‌وه‌ ئه‌وا ڕه‌نگه‌ جموجۆڵێكی ده‌روونی تیایان دا درووست ببێت كه‌ ببێته‌ هۆی بیر كردنه‌وه‌یه‌كی جیاواز. بیركردنه‌وه‌ی جیاوازیش به‌ره‌و ووشه‌و كرداری جیاوازمان ده‌بات.
من زۆر سوپاسی كاك پۆڵا سه‌عید ده‌كه‌م. چونكه‌‌ له‌و باوه‌ڕه‌دام توانی له‌ ڕێگه‌ی ئه‌و كتێبه‌ی دا وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌م بداته‌وه‌ كه‌ له‌ جیهانه‌ جه‌هه‌ننه‌میه‌كه‌ی ناخم له‌جیاتی ئه‌وه‌ی‌ دڵخۆش بم به‌ وه‌ڵامه‌كه‌، خه‌ریك بوو دووژمنێكی وه‌همی بۆ خۆم درووست بكه‌م و كاك پۆڵا بكه‌م به‌ هۆكار و سه‌به‌ب كاری ناڕه‌حه‌تیه‌كه‌م. چونكه‌ به‌ڕاستی خۆخستنه‌وه‌ ژێر پرسیار كارێكی سه‌خته‌. شه‌ڕ كردن له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌ دژ به‌یه‌كه‌كانی قووڵاییه‌ تاریكه‌كانی ناخی خودی خۆت زۆر ئازایاتی و بوێری زیاتری ده‌وێت له‌ شه‌ڕ كردن له‌گه‌ڵ دووژمن. به‌ڵام كتێبی هێزی بیر كردنه‌وه‌ سه‌ره‌داوی چۆنێتی شه‌ڕكردن و سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر كۆت و به‌نده‌ نائاگاییه‌كان ده‌داته‌ ده‌ست خوێنه‌ر. ئیتر تاك ئازاده‌ له‌وه‌ی كه‌ ده‌یه‌وێ یان نایه‌وێ ئه‌و شه‌ڕه‌ بكات.
من وه‌كو شاره‌زایه‌كی په‌روه‌رده‌یی، پێشنیاری ئه‌وه‌ ده‌كه‌م بۆ وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ی هه‌رێمی كوردستان كه‌ كتێبی هێزی بیركردنه‌وه‌ی پۆڵا سه‌عید كاری له‌سه‌ر بكرێ و ببێت به‌ سه‌رچاوه‌ی وانه‌ی په‌ره‌پێدانی كه‌سی له‌ قوتابخانه‌كانی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندی و دواناوه‌ندی كوردستان بۆ قوتابیه‌كان و هه‌روه‌ها بۆ مامۆستایه‌كانیش. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ تۆوی بیری جیاواز له كێلگای‌ مێشك و ده‌روونی مناڵه‌كانمان دا بڕوێنین، ئه‌وا به‌ دڵنیاییه‌وه‌ داهاتوویه‌كی جیاواز چاوه‌ڕوانیان ده‌كات.

جه‌وده‌ت سۆفی
ڕاوێژكاری كۆمەڵایه‌تی و په‌روه‌رده‌یی
20.05.2023 ژنێڤ

شێواز style)):
ئەگەر بە گشتی باسی شێواز بکەین، دەتوانین بڵێین: هەر کەسێک کۆمەڵێک شێوازی تایبەت بەخۆی هەیە، بۆ نموونە: شێوازی نانخواردن، قسەکردن، بە ڕێگادا ڕۆیشتن، سەیرکردن… بە گشتی هەر مرۆڤێک شێوازی هەڵسوکەوتکردنی خۆی هەیە لە هەموو لایەنەکانی ژیاندا، دەشکرێت شێوازی کەسێک بە شێوازی کەسێکی تر بچێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەر کەسێک بەهۆی چەند شتێکەوە کە دەکرێ بڵێین شێوازی ئەو کەسەیە، دەتوانرێت بناسرێتەوە. ئەگەر لە ڕووی ئەدەبەوە سەیری شێواز بکەین و هەوڵبدەین پێناسەیەکی بۆ بکەین، دەتوانین بەو جۆرە پێناسەی بکەین و بڵێین: شێواز بریتییە لە شێوە جیاوازەکانی مامەڵەکردنی زمان (٢). شێواز لە ئەدەبدا سەروکاری لەگەڵ زمانە، ئەو زمانەی کە ئەدیب بەکاریدێنێت، شێواز لەو زمانە دەردەهێنرێت (شێوازی ئەدیبەکە لە زمانەکەیەوە دەردەکەوێت).
دەتوانرێت شێواز لە سێ ڕوانگەوە دیاری بکرێت، ئەوانیش بیتیین لە: نووسەر، خوێنەر و دەق (٢). ئەوەی کە پێویستە لەبارەی نووسەرەوە بیزانین، فکری نووسەرەکەیە، مارکسی، ئیسلام، بێدینە، لە چ ڕوانگەیەکەوە سەیری ژیان دەکات…تاد. ئەوەی ڕاستی بێت لە پۆست مۆدێرنیزم، نووسەر لە دەق دادەبڕێنرێت و هیچ پەیوەندی بە دەقەکەوە نامێنێت. هەرچی خوێنەرە، پێگەیەکی گرنگی هەیە لە دیاری کردنی شێواز، لە پۆست مۆدێرنیزمدا دۆخێکی نوێ دێتە پێش، ئەویش گرنگیدانە بە خوێنەر؛ خوێنەر بۆیە گرنگە، چونکە ئەگەر دەقێک بێنین و کۆمەڵێک خوێنەر شێوازی ئەو دەقە دیار بکەن، دەبینین جیاوازی هەیە لە نێوان هەموو ئەو شێوازانەی کە خوێنەرەکان دەستنیشانیان کردووە و دەریانهێناوە. لەگەڵ ئەوانەشدا لەڕێی دەقیشەوە دەتوانین شێواز دیاری بکەین، وەکو: زمانی دەق، ڕستەکان لادانەکانیان چین و چۆنن، وەسفەکان چۆنن و واتاکانی چین، هەموو ئەوانە دەچنە ناو ڕوانگەی دەقەوە.
دەشێت شێواز بەپێی ڕەگەزەکانی ئەدەب-یش دەستنیشان بکرێت، کە بریتیین لە ڕەگەزەکانی: زمان، بیر، سۆز و جوانکاری (٣).
شێواز سێ ئاستی هەیە، کە بەهۆی ئەو ئاستانەشەوە دەتوانین شێواز دیاریبکەین، کە ئەوانیش ئاستەکانی ڕیتم، پێکهاتە و دیلال-ە (٤). لە ئاستی ڕیتم، ڕیتمی دەرەوە و ناوەوە هەیە. ڕیتمی دەرەوە بە زۆری خۆی لە کێش و سەروا دەبینێتەوە؛ ڕیتمی ناوەوە-ش پەیوەندی بە دەنگ، بڕگە، وشە، دەستەواژە و ڕستەوە… هەیە. لە دوای ئاستی ڕیتم ئاستی پێکهاتە هەیە، کە بە گشتی ڕێخستنی ڕستەکان، کورتبڕی، درێژدادڕی، پێش و پاش خستنی وشە، پەیوەندی نێوان ڕستەکان و هاوئاهەنگی نێوان ناونیشان و کۆی گشتنی دەقەکە… دەگرێتەوە. ئاستی دیلال کە کۆتا ئاستە، هەرسێ ئاستەکەی ڕەوانبێژی دەگرێتەوە، کە بریتیین لە: ڕوونبێژی، واتاناسی و جوانکاری، لەگەڵ لادانەکان و لایەنی هزری و دەرونی ئەدیب… ئەوەی گرنگە بیڵێم، ئەو ئاستانە لەیەکتر دابڕاو نین، بەڵکو پەیوەندیێکی تەواویان بە یەکترەوە هەیە و تێکەڵ بە یەکتر دەبن.
ڕیتمی ناوەوە لە کورتە چیرۆکی ‘گیاندان’؛ ئەدیب باسی پەیوەندی عاشقانەی نێوان دوو دڵدار، ژوانی نێوانیان، لەیەک دابڕانی ئەو دوو عاشقە دەکات، کە چۆن سەربازەکان دێن و بەسەر گوندەکەیاندا دەدەن و تاڵانکاری و کاولکاری دەکەن و کچانی ئەو گوندەش دەبەن و دەستدرێژیان دەکەنە سەر و لە بیابان زیندە بە چاڵیان دەکەن، کە یەکێک لەو کچانە فاتم-ی مەعشوقە. بەو جۆرە ئەو دوو عاشقە بەیەکتر ناگەن و دیداریان دەچێتە قیامەت.
لەم کورتە چیرۆکەدا، ڕێژەیەکی زۆر ڕیتمی ناوەوە لە هەردوو ڕیتمی دەنگ و وشە بەدی دەکرێت. لە ڕیتمی دەنگییدا دووبارەبوونەوەی دەنگ و دووبارەبوونەوەی بڕگە لە سەرەتا و کۆتایی وشەکان بەدی کرا، وە لە ڕیتمی وشەدا دووبارەبوونەوەی وشە و پێش و پاشکردنی وشە بەدی کرا. لەگەڵ ئەوانەشدا، دووبارەبوونەوەی دەستەواژە و ڕستەش بوونی هەیە.
لە دووبارەبوونەوەی دەنگدا، چەند نموونەیەکمان هەیە، کاتێک ئەدیب دەڵێت: ”من تەنها لەبەر بێ کەسی دایکم بوو دواکەوتم، دەنا ئارەزووم دەکرد منیش دوای ئەو کۆچەت دواتکەوتبام“. دووبارەبوونەوەی دەنگی ‘د’ لەسەرەتای وشەکانی: دایکم، دواکەوتم، دەنا، دەکرد، دوای، دواتکەوتبام، ڕیتمی دروست کردووە.” نەمدەتوانی باوەڕبکەم تۆ کوژراوی، ئاوەزم توانای قبوڵکردنی ئەوەی نەبوو کە دەستانێ هەبن بتوانن تۆی فریشتە بخەنە چاڵێکەوە و بە زیندوێتی داتپۆشن. نەمدەتوانی هەرچەندم دەکرد نەمدەتوانی باوەڕ بکەم تۆ نەماوی، ڕەنگە هۆی ئەوەبێت کە ڕۆحت هەمیشە لەگەڵمدا بووە“. دوازدە جار دووبارەبوونەوەی دەنگی ‘ت’ ڕیتمێکی جوانی بەم پەڕەگرافە بەخشیوە. ”فاتم گیان ئەگەر ئەو ڕۆژە دایکانت دەدی چۆن باوەش بە ئێمەدا دەکەن، هەرچی برینت هەیە ساڕێژ دەبوو، تەمەنێکی درێژ بوو“. دووبارەبوونەوەی دوو دەنگی کۆتایی وشەکانی: ساڕێژ و درێژ، ڕیتمێکی جوانی بەو دێڕە بەخشیوە.” تفێکم لەو تفەنگە بێ دەسەڵاتەی خۆم کرد“. دووبەرەبوونەوەی دوو دەنگ لە سەرەتای وشەکانی: تفێک و تفەنگ، ڕیتمی بەم ڕستەیە بەخشیووە.
هاوپێچ لەگەڵ دەستنیشان کردنی ڕیتمی دەنگی ئەو کورتە چیرۆکە، ئامارێک بۆ پەڕەگرافەکان وەردەگرین، کە چ دەنگێک لە چ پەڕەگرافێکدا زۆرترینجار دووبارە بوەتەوە. کورتە چیرۆکەکە بە گشتی لە ١٤ پەڕەگراف پێکدێت، هەر پەڕەگرافەی دەکرێت لە ١ دەنگ یاخود زیاتریش وەکو ڕیتمی ناوەوە تێیدا دەرکەوتبێ:
١. پەڕەگرافی یەکەم: لەم پەڕەگرافەدا دوو دەنگ زۆرترینجار دووبارە ببوونەوە، ئەوانیش بریتیی بوون لە دەنگەکانی ‘ت’ ٨جار و ‘د’ ٩جار.
٢. پەڕەگرافی دووەم: لەم پەڕەگرافەشدا بەهەمان شێوە، هەر دوو دەنگی ‘ت’ ٢٧جار و ‘د’ ٢١جار زۆرترینجار دووبارە ببوونەوە.
٣. پەڕەگرافی سێیەم: لەم پەڕەگرافەدا سێ دەنگ زۆرترینجار دووبارە ببوونەوە، ئەو دەنگانەش بریتیی بوون لە ‘ت’ ٧٧جار، ‘د’ ٦١جار و ‘ن’ ٦٨جار.
٤. پەڕەگرافی چوارەم: لەم پەڕەگرافەدا دەنگەکانی ‘ن’ ١٩جار و ‘ت’ ٣١جار، زۆرترینجار دووبارە ببوونەوە.
٥. پەڕەگرافی پێنجەم: لەم پەڕەگرافەدا زۆرترینجار دەنگی ‘ک‘ ٣٢جار دووبارە ببووەوە.
٦. پەڕەگرافی شەشەم: لەم پەڕەگرافەدا دەنگەکانی ‘ت’ ١٠جار و ‘ک’ ١٢جار زۆرترینجار دووبارە ببوونەوە.
٧. پەڕەگرافی حەوتەم: لەم پەڕەگرافەدا زۆرترینجار دەنگی ‘م’ ٣٧جار دووبارە ببووەوە.
٨. پەڕەگرافی هەشتەم: لەم پەڕەگرافەدا دەنگەکانی ‘ت’ ١٨جار، ‘م’ ١٦جار و ‘ن’ ٢٣جار، زۆرترینجار دووبارە ببوونەوە.
٩. پەڕەگرافی نۆیەم: لەم پەڕەگرافەدا زۆرترینجار دەنگی ‘ن’ ٢٤جار دووبارە ببووەوە.
١٠. پەڕاگرافی دەیەم: لەم پەڕەگرافەدا زۆرترینجار دەنگەکانی ‘د’ ٢٠جار و ‘ب’ ١٩جار دووبارە ببوونەوە.
١١. پەڕەگرافی یازدەم: لەم پەڕەگرافەدا زۆرترینجار دەنگی ‘م’ ٣٥جار دووباره ببووەوە.
١٢. پەڕەگرافی دوازدەم: لەم پەڕەگرافەدا زۆرترینجار دەنگی ‘ن’ ٤٠جار دووبارە ببووەوە.
١٣. پەڕەگرافی سێزدەم: لەم پەڕەگرافەدا زۆرترینجار دەنگەکانی ‘م’ ١١جار و بزوێنی کورت ‘ە‘ ٢٢جار دووبارە ببوونەوە.
١٤. پەڕەگرافی چواردەم: لەم پەڕەگرافەدا زۆرترینجار دەنگەکانی ‘ن’ ٢١جار، ‘م’ ٢٣جار و بزوێنی کورت ‘ە’ ٤٥جار دووبارە ببوونەوە.
• ئەگەر سەیر بکەین دەبینین لە زۆربەی پەڕەگرافەکاندا دەنگی ‘ت’ زۆرترینجار دووبارە بووەتەوە. کەواتە دەنگی ‘ت’ شێوازی ڕیتمی دەنگیی ئەم دەقەیە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم ڕیتمە لەخۆوە دروست نەبووە، ئەگەر دیقەت بدەین، دەنگی ‘ت’ بە زۆری لە وشەکانی: تۆش، ئەوانی تریش، خۆشەویستم، تف، تفەنگ، نەمدەتوانی… هەموو ئەو وشانە پەیوەندی بە گێڕەڕەوەی دەقەکە (گێڕەڕەوەیەکی هەمان شت زانە)، مەعشوق و لایەنی سێیەمەوە هەیە، بۆیە لێرەدا ڕاستەوخۆ ئاستی ڕیتمی دەچێتە نێو ئاستەکانی پێکهاتە و دیلال و تێکەڵ بە هزر و دەرونی ئەدیب دەبێت.
دوای دووبارەبوونەوەی دەنگ، دووبارەبوونەوەی بڕگە هەیە، هەم لە سەرەتا، ناوەند و کۆتایی وشەکان: ”بۆیە کڕنۆشم دەبرد و دەگریام“. دووبارەبوونەوەی بڕگەی سەرەتای وشەکانی: دەبرد، دەگریام. ”من تەنها لەبەر بێ کەسی دایکم بوو دواکەوتم، دەنا ئارەزووم دەکرد منیش دوای ئەو کۆچەت دواتکەوتبام“. دووبارەبوونەوەی بڕگەی ناوەڕاستی وشەکانی: دواکەوتم، دواتکەوتبام. ”هەر تۆزقاڵێ ئۆقرە بگرە“. بڕگەی کۆتایی وشەکان ‘رە، رە’ دووبارە بووینەوە.
چەند نموونەیەک لەسەر دووبارەبوونەوەی وشە: ”من تەنها لەبەر بێ کەسی دایکم بوو دواکەوتم دەنا ئارەزووم دەکرد منیش دوای ئەو کۆچەت دواتکەوتبام“. دووبارەبوونەوەی وشەی ‘دواکەوتن’، کە دەڵێ ‘دواکەوتم، دوای ئەو کۆچەت دواتکەوتبام’، لێرەدا ڕیتمێکی جوانی دروستکردووە بە دووبارەکردنەوەی ئەو وشەیە.” وایان فێرکردبووم کە خۆشەویستی پاک پەیوەندی نێوان ڕۆح و ڕۆحە نەک جەستە و جەستە“. دووبارەکردنەوەی دوو وشەی جیاواز ‘ڕۆح، جەستە’ ڕیتمێکی ناوازەی دایتە ئەو دێڕە. ”تۆ دەتویست دەستم بگریت و چێژی ماچ و پێکەوە نووسانی جەستە و جەستەم فێربکەی“. لێرەدا نووسەر دەیتوانی تەنیا بڵێت ”پێکەوە نووسانی جەستەم فێربکەی“ بەڵام درێژدادڕی کردووە (کە لێرەشدا دەچێتە نێو ئاستی پێکهاتە)، لەگەڵ ئەوەشدا ڕیتمێکی جوانی بەخشیوەتە ئەم دێڕە. ”من سەختیم زۆر کێشا، بەڵام دەزانم هەموو ئەو سەختیانەی کە من کێشاومە ناگاتە چرکەیەکی سەختیەکانی تۆ، چونکە هەر چۆنێ بوو من خۆم ئەو سەختیەم هەڵبژارد“. بە چوارجار دووبارەکردنەوەی وشەی ‘سەختی’، ڕیتمی بەو ڕستەیە بەخشیووە.” هیوادارم ئەو جەستە پاک و ڕوونەت کە من نەمدەوێرا پەنجەی بۆ بەرم، ئەو جەستە پیرۆزەت بە جەستەی ئەوان لێخن نەبووبێ“. دووبارەکردنەوەی وشەی ‘جەستە’ بووەتە هۆی پێدانی ڕیتم بەم ڕستەیە. ”پێم وابوو ئەو دەنگە تەنها دەنگی خۆی نییە، بەڵکو دەنگی هەموو دایکان ئاوێتەی دەنگی بووە و گوزارشت لەو سەرکەوتنە دەکات“. چوار جار دووبارەکردنەوەی وشەی ‘دەنگ’ ڕیتمێکی جوانی بەخشیووە.
هەروەک باسمان کرد، دووبارەبوونەوەی ڕستە و دەستەواژەش لەم دەقەدا هەیە؛ کە ئەدیب دەڵێت: ”من دەزانم بە دەستی تۆ بوایە بە دووی من بکەوی و بڕۆین، بەڵام بە دەستی خۆت نەبوو، بە دەستی براکانیشت نەبوو، فاتم گیان ئەوجارە بە دەستی کەسانێ بوو کە هیچ مافێکیان بەسەرتەوە نەبوو“ لە دووبارەکردنەوەی دەستەواژەی ‘بە دەستی’ ڕیتمی ناوەوەی دروست کردووە؛ کە دەشڵێت: ”لە دڵی خۆمەوە دەمووت خۆزگە ڕاست بوایە و ئاگاداری نهێنی و غەیب بوایە بۆ ئەوەی ئەم عەشقە خوداییەی منیشی پێ درک بکردایە، دەمووت بریا ڕاست بوایە“، لێرەدا نووسەر دووجار ڕستەیەکی دووبارە کردۆتەوە، کە دەڵێت ‘دەمووت‘ واتە ‘من دەمووت’، سینتاکسییە، جا دووجار دووبارەی کردۆتەوە، بەوەش ڕیتمی دروستکردووە.
بە گشتی دەتوانین بڵێین: کورتە چیرۆکی ‘گیاندان’ یەکێکە لەو دەقانەی کە بۆ کارکردن لەسەر شێوازەکەی، دەتوانرێت ڕیتمی ناوەوە بەکاربهێنرێت، واتە لەڕووی ڕیتمی ناوەوە شێواز دیاریبکەین، چونکە ڕێژەیێکی زۆر ڕیتمی ناوەوەی تێدایە.

————————

سەرچاوەکان:
١.مەرگی مرۆڤ و نیوێک ”ڕۆمانی کۆچ و ١٥ کورتە چیڕۆک“، مەهاباد قەرەداغی، بڵاوکراوەی ئاراس، چاپی یەکەم، هەولێر، ٢٠٠٤.
٢.شێواز لە شیعری کلاسیکیی کوردیدا، حەمە نوری عمر کاکی، چاپخانەی تیشک، چاپی یەکەم، سلێمانی، ٢٠٠٨.
٣. شێواز و شێوازگەری، د.ئیدریس عەبدوڵڵا، هەولێر، ٢٠١٠-٢٠١١.
٤.تیۆری ئەدەبی و شێوازناسی، پیتەر هاڵبێرگ و دانەرانی تر، و: ئەنوەر قادر محەمەد، مەڵبەندی کوردۆلۆجی، سلێمانی، ٢٠١٠.

بابەت: شانۆنامە
دیزاین: بەرگ و کاری هونەری: سەرکەوت پێنجوێنی
ساڵى چاپ: 2023سلێمانی
چاپخانەی جارانی سلێمانی
نرخ: 2000 دینارە
چاپ : چاپی یەکەم
لە بەرێوەبەرێتی گشتی کتێبخانە گشتییەکان ژمارەى سپاردنی( 997) 10/5/ 2023ى پێدراوە ..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

پۆست کۆلۆنیالیزم تیۆرێکی نێوان پسپۆری و چالاک ڕوو لە گەشەیە، چونکە لە لایەکەوە ڕەگ و ڕیشەکانی لەنێو تیۆر و قوتابخانە جۆراوجۆرەکانی وەک مارکیسیزم، پۆست مۆدێرنیزم، پاش بونیادگەری، دەرونشیکاری…هتد هەیە. لەلایکی تریش کاریگەرە بە زانست و بابەتە جیاوازەکانی سیاسەت و ئابوری، فەلسەفە ، مرۆڤناسی، جوگرافیا و مێژوو. پۆست کۆلۆنیالیزم گشت کلتورەکانی ژێر کاریگەری پرۆسەی ئیمپراتۆریەت لە یەکەم ساتی داگیرکردنەوە تا ئێستا لەخۆ دەگرێت، چونکە داگیرکردنی ئەو وڵاتانەی کە بە هێرشەکانی ئیمپراتۆریەتیەکانی ئەوروپا دەستی پێکردبوو تا ئێستاش بە پێی ڕەوتێکی مێژووی بەردەوامە، کە ئەویش ڕەوتی ئیمپریالیزمە.

ئەشکرافتیش لە پێناسەکردنی پۆست کۆلۆنیالیزم دەڵێت: “پۆست کۆلۆنیالیزم پەیوەندی بە سەردەمی پێش سەربەخۆی هەیە و پیشاندەری گشت کلتورانەیە، کە پرۆسەی ئیمپریالیزم لە دەسپێکی داگیرکاری تا ئێستا دەستی بەسەرداگرتوون. لەم ڕوانگەیەوە پۆست کۆلۆنیالیزم گوزارشتە لەو بارودۆخەی کە لە ژێر هەیمەن و دەسەڵاتی پرۆسەی داگیرکاری دێتە ئاراوە، چونکە لە پرۆسەی داگیرکاریدا ئاڵوگۆری کلتوری لە نێوان داگیرکەر و داگیرکراو دێتە ئاراوە، بەو پێیەی لە داگیرکاریدا کاتێک داگیرکەر دەست بەسەر خاک و زەمینەی نەتەوەیەک دا دەگرێ هەوڵدەدات لە هەموو ڕوێکەوە خۆیی زاڵ بکات بەسەر داگیرکراودا” (هیمداد حوسێن و هاوکارانی، ئەدەبی بەراورد).
ئەتوانیین بڵێن پۆست کۆلۆنیالیزم ناڕونیکی زۆر و ئالۆزی تێدایە، کە ئەم ناڕونی و ئالۆزیەش بۆ ئەو بوارە فراوانەی لێکۆلنەوە پۆست کۆلۆنیالیزمەکان دەگەڕیتەوە، چونکە هەر لە تیۆر و ڕەخنەی ئەدەبی تا زانست و بابەتە جۆراوجۆرەکان لەخۆدەگرێ لە بنەڕەتەوە بوارێکە چوارچێوەدار نیە و پێناسە کردنی سەختە.
لە پڕۆسەی داگیرکاریدا پەیوەندییەکی دوولایێنی هەیە، واتە زۆر جار داگیرکەریش دەکەوێتە ژێرکاریگەری داگیرکراو، بەڵام زیاتر داگیرکەر زاڵترە، چونکە داگیرکەرەکە بەهۆی باڵا دەستی بە زۆر هەوڵدەدات کە دەسەڵاتی خۆی و کلتوری خۆی بە زۆر بسەپێنێ بەسەر وڵات و نەتەوە داگیرکراوەکە و لە هەموو ڕوێکەوە وڵاتە ژێر دەستەکە بگۆڕێ لە ڕوی سیاسی و ئابوری، کۆمەڵایەتی، خێزان، زمان، ئەدەبیات، تەنانەت شێوازی ژیانکردنیش کاریگەری خۆی جێدێڵێت؛ دواجار ئەمەش ئەبێتە هۆی دروست بوونی دژایەتی لە نێوان داگیرکەر و داگیرکراو، چونکە دەست بردن بۆ گۆڕینی ژیان و کلتوری و کۆمەڵگەی خەڵکە داگیرکراوەکە دەبێتە هۆی درووست بوونی ڕقێکی زۆر لایەن خەڵکە ژێردەستەکەوە، لەبەر ئەوەی لەم پەیوەندییە دوو لایەنەدا داگیرکەر بە نەژادی باڵاتر، پێشکەوتووی خاوەن شارستانیەت من، هەروها داگیرکراویش بە مرۆڤێکی کێوی و دوور لە شارستانیەت و ئەوەی تر، دەناسێنرێت لەوکاتەشدایە کە پۆست کۆلۆنیالیزم سەرهەڵدەدات.
ئەگەر پۆست کۆلۆنیالیزم گوزارشت کردن بێت لەو ئاڵوگۆڕە کلتورییەی، کە لە ژێر پڕۆسەی داگیرکاریدا لە نێوان داگیرکەر و داگیرکراو دێتە کایەوە، ئەوا تیۆرێک، کە لەم بابەتە دەکۆڵێتەوە تیۆری پۆست کۆلۆنیالیزمە، تیۆری پۆست کۆلۆنیالیزم کۆمەڵێک تێروانینی تیۆری و ڕەخنەیە، کە لە کاریگەریەکانی جێگۆرکێی کلتوری دەکۆڵنەوە گرینگی بە تێڕوانینەکانی پەیوەست بە خۆڕاگری و بەرگریی لە ناسنامەی کلتوری خۆیان دەکەن یان دەتوانین بڵین، کە چەند تیۆرێکی جۆراوجۆر و ڕەخنەیە لە یەکەم ڕۆژی داگیرکردن دا بە دیدی ڕەخنە گرانەوە تاوتوێی پەیوەندی ئەو نەتەوانە دەکات، بابەتی کۆلۆنیالیزم و پۆست کۆلۆنیالیزم لە هەموو ئەو تێروانینە تیۆری و ڕەخنەییانە بابەتی سەرەکین.
تیۆری پۆست کۆلۆنیالیزم تیۆرێکی فراوان و بەربڵاوە و لە زۆربەی بوارەکان خۆی دەبینێتەوە، یەکێک لەو بوارانە ئەدەبیاتە، چونکە ئەگەر تیۆری پۆست کۆلۆنیالیزم لێکۆڵینەوە لە کاریگەریە کلتوریەکان بکات ئەوا ئەدەبیات وەکو بەشێک لە کلتوری هەر نەتەوەیەک زۆرترین ئەو کاریگەریانەی تێدا ڕەنگدەداتەوە، بۆیە ئەدەبیات دەبێتە بواری لێکۆڵینەوە لەم تیۆرە؛ واتا پۆست کۆلۆنیالیزم لێکۆڵینەوە لە ئەدەبیات و بەرهەمی ئەو نوسەرانە دەکات، کە بۆ ماوەی چەندان ساڵ لە وڵاتە داگیرکەر و داگیرکراوەکان ژیاون، چونکە ئەو نوسەرانە پێیان وایە نوسینی مێژوو و بیرەوەری خۆجێی ئەدەبیاتی کلتوری باشترین ڕێگایە بۆ بەرنگاربوونەوە و وەستان دژی داگیرکاری، ئەوەی تیۆری پۆست کۆلۆنیالیزم لە بواری ئەدەبیدا دەیەوێت و بانگەشەی بۆ دەکات هەڵوەشاندنەوە و ڕەتکردنەوەی ئەو گوتار و بانگەشەی نادادپەروەرانە و نایەکسانیەیە، کە وڵاتانی کۆڵۆنیکەر بەسەر تێکڕای ئەدەب و زمان و کلتوری نەتەوە داگیرکراوەکانیان سەپاندووە (هیمدام حوسین و هاوکارانی، ئەدەبی بەروارد).

ئەگەر وڵاتە داگیرکەرەکان بە درێژای مێژووی داگیرکاریان لە هەوڵی بەرهەم هێنانی گوتارێک دا بووبن سەبارەت بە ڕۆژهەڵات، ئەوا ئامانجی سەرەکی ئەدەبیاتی پۆست کۆلۆنیالیزم هەوڵدانە بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی بەرهەم هێنانی ئەو گوتارە و ڕەتکردنەوەی، بە واتایەکی تر ئامانجی ئەدەبیاتی پۆست کۆلۆنیالیزم لێکۆلینەوەیە لە دید و بۆچوونەکانی ڕۆژئاوایەکان، کە چۆن سەیری ئەو میللەتانە دەکات و چۆن بەردەوامی بەو سەیرکردنە دەدات و بە جیهانی دەکات تاوەکو درێژە بە داگیرکاریەکی خۆی بدات، لە سیستەمی نوێی جیهاندا میللەتە ڕزگاربووەکان لە داگیرکاری تا ئێستاش بە جۆرێک لە جۆرەکان داگیرکراون، چونکە ناسنامە ماف، ماڵ، دارایان کراوەتە ئامانج تا ئێستاش بیری ڕۆژئاوا سەنتەری بڵاو و باوە.
بۆ ئەم مەبەستەش نوسەرانی پۆست کۆلۆنیالیزم لەو باوڕەدان، کە دەکرێت بەرهەمە کلاسیکیەکان جارێکی دیکە تاوتوێ بکرێنەوە و پەراوێزخراوەکان بکرێنە سەنتەر و جارێکی تر پێگەی خۆیان لە مێژووی جیهاندا بەدەست بێنەوە. بەرهەڵستی ئەو جۆرە شارستانیەتە ببنەوە، کە ڕۆژئاوایەکان پێناسەیان کردوە، هەروها ئەو نوسەرانە باوڕیان وایە بۆ گەیشتن بەو ئامانجە سەرەتا دەبێ ڕۆژهەڵاتیەکان باوەڕ بە خۆبونیان هەبێ و متمانە بەخۆیان بکەن پشت بە کەلتوری ڕەسەنی خۆیان ببەستن و واز لە لاسایکردنەوەی کلتوری ڕۆژئاوایەکان بێنن”(کوردستان عبدالوهاب نادر، ڕەنگدانەوەی بیری پۆست کۆلۆنیالیزم لە ڕۆمانەکانی فەرهاد پیرباڵ).
دەکرێت بگوترێت ئامانجی ئەدەبیاتی پۆست کۆلۆنیالیزم بریتیە لەوەی کە ئەو ئەدەبیاتە لە هەوڵی خوێندنەوەی تێگەیشتنی شێواز و ڕێگاکانی ڕووبەڕوبوونەوە و چۆنیەتی بەرگریکردنی داگیرکراوان لە بەرامبەر داگیرکەران لە بەرهەمی ئەدەبی هەدوولادا، واتە داگیرکەر و داگیرکراو، هەروها ئەوەی چۆن بگەڕێنەوە بۆ ناسنامە کولتورییە گۆڕاوەکەیان، بۆیە نوسەران و هزمەندان لە هەوڵی ئەوەدان، کە بە ڕەچاوکردنی شێوازەکانی گوتاری پشت ئەستور بە هزر و بیر و شارستانیەتی خۆماڵی لە بەرهەمە ئەدەبیەکاندا دژی گوتارەکانی پەیوەست بە داگیرکاری بوەستنەوە، تا لە کۆتاییدا بتوانن ناسنامە و پێگەی مێژووی و کلتوری و ئابوری و سیاسیی خۆیان بەدەست بهێنەوە.

هەر ئەدەبیاتێک بابەتێکی تایبەت بەخۆی هەیە، بابەتی سەرەکی ئەدەبیاتی پۆست کۆلۆنیالیزمیش خەریک بوونە بەدەرهاوێشتە و لێکەوتەکانی پرۆسەی داگیرکاری، نوسەرانی ئەم ئەدەبیاتە لەو باوڕەدان، کە ئەم دابەشکاریە بێ واتا و بێ بنەما و نا دادپەروەرانەیە و شێوەیەکی ترە لە داگیرکاری لەئەنجامدا گرژی دەخاتە نێوان رۆژهەلات و ڕۆژئاوا، ئەم نوسەرانە لە رێگەی بەرهەمەکانیانەوە داوای مافی خۆیان دەکەن ولەهەمانکاتدا رەگەزپەرستی لە وڵاتە داگیرکەرەکان دەخەنە ژێرپسیارەوە، “دەقی ئەدەبی شتی زۆر نەگۆڕ و چەسپاو نین، بەڵکو پەیوەستن بە بارودۆخ و هەڵومەرجە سیاسییە گەورە و بچووکەکانەوە، نووسین و خوێندنەوەی دەقەکان هەرگیز بابەتێکی بێسوود نیە. دەقەکان بەرژەوەندی باڵادەستەکان و هەست و سۆز و ئامانجەکانی تری خۆیان دەسەپێنن (ئیدوار سەعید، ڕۆژهەڵاتناسی).
پۆست کۆلۆنیالیزم، خۆی خەریک دەکات بەو نەتەوانەی، کە کاری داگیرکاری یاخود له ژێر کاریگەری داگیرکارین، لە ئەنجامی ئەم گۆڕانکاریەشدا ئەدەبیات فراوان دەبێت، هەوەها پەیوەندی کەلتووری دروست دەبێت لە نێوان نەتەوەکاندا.

ڕەنگدانەوەی بنەمایی ڕۆژهاتناسی لە ڕۆمانی پەناهەندە

تیۆری پۆست کۆلۆنیالیزم لەخۆگری چەند بنەماییەکە، ئێمە لێرەدا هەوڵی ئەوە دەدەین، کە ڕەنگدانەوەی بنەمایی ڕۆژهەڵاتناسی لە ڕۆمانی پەناهەندە دیار بکەین.
ڕەنگدانەوەی ڕۆژهەڵاتناسی لە ڕۆمانەکەدا
دنیای ڕۆژئاوا هەوڵدەدات پێناسەی ڕۆژهەڵات بکا، لەگەڵ ئەوەشدا پێناسەی خۆی دەکات و خۆی بە ئەرێنی وەسف دەکات و ڕۆژهەڵاتیش بە نەرێنی. لێرەدا ئەو ڕوانگە ڕۆژهەڵاتناسیانەی، کە لە ڕۆمانەکەدا هەبوون دەیانخەینە ڕوو:

أ‌- بەرامبەری ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا:
یەکێک لە کارە سەرەکی و بنەڕەتیەکانی گوتاری ڕۆژهەڵاتناسی، درووستکردن و بنیاتنانی دوو جەمسەری دژ بە یەکە، کە ئەوانیش دنیای ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوان، ئەم گوتارر نوێنەرایەتی دوو کلتوری جیاواز دەکات، کە ڕۆژهەڵات بە نەڕێنی نیشان دەدات و ڕۆژئاواش بە ئەرێنی. نموونە لە ڕۆمانەکە: “ئەو ڕۆژهەڵاتەی، کە وزەی تیا نەماوە تەنیا لە لاسایکردنەوە و ئافراندنێکی بێ مەودا نەبێت، ڕۆژهەڵات تەنیا لە پاڵ ئەوی دیکە دا دەژێت، ڕۆژئاوا هۆی سەرکوتکردن و سەربەرزیمان، ڕۆژئاوا ئاوێنەیەکە باڵای کورتی خۆمانی تێدا دەبینن” ئەگەر سەیری ئەم نموونەیە بکەین دەبینن، کە دوو دنیایی بەرامبەر یەکی درووست کردووە ئەویش ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوان، کە نوێنەرایەتی دوو کلتور و خاکی و خەڵکی..هتد جیاواز دەکەن. لە شوێنێکی تری ڕۆمانەکدا تێگەیشتنێکی نزیک لەمە هەیە دەڵێت: ” من لە تەمەنی بیست و چوار ساڵیدا بە فەڕەسنی جارێکی دیکە لە دایکبوومەوە، با بە ڕەچەڵەک خەڵکی کوردستان بم، بەڵام باوڕم بە ڕەگ نیە من باوڕم بە ڕێگاکانە، چونکە ڕەگی تەواو هەمیشە چەقیوەتە نێو قوڕێکی خەست و ناوچەیکی تاریک، بەڵام ڕێگا بەرەو جوڵان و ڕۆشنای دەچێت”.

ب‌- ڕۆژئاوای هونەردۆست ڕۆژهەڵاتی بێ هونەر
یەکێک لەو دووانە لێکدژانەی بەرهەم و لێکەوتەی گوتاری ڕۆژهەڵاتناسین، وێناکردنی ڕۆژئاوایە وەک سەرزەمینی هونەر و ئەدەب و ڕۆشنبیری، خەڵکی ڕۆژئاوا خەڵکانێکن هونەر دۆستن و نرخ و بەهای هونەر لایی ئەوانە و ئەوان لە هونەر تێدەگەن، لە بەرانبەریشدا وا وێنای ڕۆژهەڵات دەکەن، کە بێ هونەرن و نرخ و بەهای هونەر نازانن. لە ڕۆمانی پەناهەندەش ئەوە دەردەکەوێ، کە خەڵکی ڕۆژئاوا هونەر دۆستن و خەڵکی ڕۆژهەڵاتیش بێ هونەرن، نموونە: ” شانۆی کوردی لە ئاستی بنێشتی کوردیە” لە شوێنکی تر دەردەکەوێ سایق تەکسیکی ئیرانی دەڵێت: “ئێمە و گریک جوداوازین، شانۆ لە عورف و عاداتی ئێمە شومە ها” لێرەدا ئەوە دەردەخات، کە خەڵکی ڕۆژهەڵات هونەر دۆست نیە و بەهای هونەر نازانێ، لە شوێنیکی تری ڕۆمانەکە نموونەیکی تر هەیە دەڵێت: “مێزێکی قاچ کورت و دیکۆری تەلەفیزیۆن و دیکۆرەکانی لە دیوخانێکئ هاوچەرخ هیچ جیاوازی نەبوو، فەرشە ئیرانیەکە بڵحەکە بینەری بێزار دەکرد، هیچ دەستێکی هونەری پێوە دیار نەبوو” لێرە مەبستی ئەوەیە کە خەڵکی ڕۆژهەڵات لە هونەر نازانن و نرخ و بەهای لای ئەوان نیە.

ت‌- ڕۆژئاوای دیموکراسی و ڕۆژهەڵاتی دیکتاتۆر
لە ڕوانگەی ڕۆژ ئاواوە، ڕۆژهەڵات سەرزەمینی نادادی و نایەکسانی و سیستەمی حوکمڕانی دیکتاتۆر و زاڵمانە و توندڕەوە، لەبەرامبەر ڕۆژهەڵاتی دیکتاتۆر ڕۆژئاوای دیموکراسی هەیە کە هەموو تاکێک تێدا ئازاد و سەربەخۆییە، ڕۆژئاوا سەرزەمینی عەدالەت و دەسەڵاتێکی حەکیمانە وڵات بەڕێوە دەبات، نموونە لە ڕۆمانەکە: “لجوئی سیاسیشی دەدەنێ لە سویسرایک کە باشترین پەیوەندیی لەگەڵ دیکتاتۆری عێراقی سەردەمی شەرێ عێراق و ئیران دا هەبوو” ئەگەر سەیری ئەم نموونەیە بکەین دەبینن کە ڕۆژهەڵاتی بە دیکتاتۆر داناوە، لە شوێنکی تری ڕۆمانەکە دەڵێت: “ئەی اشە شەو ڕۆژ باسی دیموکراسی ناکەن! لرە هەموو سلێمانییە چوار دەنگ گڕێ دیکە نیە، بە حەقی خوای واستەی هەیە”.

ث‌- ڕۆژئاوای مرۆڤدۆست و ڕۆژهەڵاتی مرۆڤکوژ
لە تێڕواڕینی ڕۆژئاواییەکانەوە ڕۆژهەڵات سەرزەمینی بێنرخکردن و بێ بەهاکردنی مرۆڤە، سەرزەمینی کوشتنی خەونەکانە، لە ڕۆژهەڵاتدا مرۆڤەکان خاوەنی شکۆ و کەڕامەت نین، لە ڕوانگەی ڕۆژئاوایەکانەوە لەبەرانبەر ڕۆژهەڵاتی مرۆڤکوژ ڕۆژئاوای مرۆڤدۆست هەیە، کە سەرزەمینی بەدی هاتنی خەونەکانی مرۆڤە، نموونە لە ڕۆمانی پەناهەندە”جەرجیس زۆر شتی دەزانی زۆر شتی دەزانی لە کۆمەڵگایەکی جاهیل و نەفامدا، ئەوەی زیاد بزانێت دەبێ لەناو ببرێت” لێرەدا مەبەستی ئەوەیە، کە مرۆڤ ئازاد نیە لە بیرکردنەوە و ناتوانێ بە ئازادی بیروڕای خۆی دەربڕێت، لە شوێنکی تر دەڵێت: “کاتێ ڕەمزی هەولێری جێهێشت سێ مانگ بوو جەرجیسان کوشتبوو بە چەقۆ سەریان پەڕاندبوو”.

ج‌- ڕۆژئاوای پێشکەوتوو و ڕۆژهەڵاتی دواکەوتوو
بەشێک لە گوتاری ڕۆژهەڵاتناسی وێناکردنی ڕۆژئاواییە وەک سەرزەمینی پێشکەوتوو، کە بەردەوام لە گەشکردن و گۆڕان دایە، ڕۆژهەڵاتیش بە پێچەوانەی ئەوە بە سەرزەمینێکی دواکەتوو و چەقبەستوو، کە هیچ کات ناتوانێ گەشەبکات، نموونە لە ڕۆمانی پەناهەندە: “سویسرا چۆنە؟
کاتێک کوردێک پرسیاری وا لە کوردێکی دیکە دەکات مەبەست ونیازەکانی دیارن، هەرگیز سویسریک پرسیاری وا لە سویدیەک ناکات، چونکە پرسیاری وا لە عەقڵیەتی ڕۆژئاوایەکان هیچ مانایەکی نیە، نەک ئەمە بەڵکو گەلحۆی ئەوەیدیکەش ڕوون دەکاتەوە” لە شوێنیکی تر دەڵێت: “تەنها حەوت هەشت کەپرەکە و بردە زلەکانی و مەنجەڵە دۆڵمەکەی کەمە، کورە بەڕاست هیچ پەیوەندیەک لە نێوان دەریاچەی جنێڤ و دوکان نییە، زەڵەتە زەلامیش بە فانیلەوە خۆیان هەڵنادەنە ناوی کەسیش سینیەی لەبە ناشوات”.

ح‌- ڕۆژهەڵاتی ئاڵوشی و خورافی
جگە لەو وێنانەی سەرەوە ڕۆژئاوا کۆمەڵێک وێنای تریشیان بۆ ڕۆژهەڵاتییەکان بەرهەمهێناوە، وەک ئاڵوشی و خورافی لەلای ئەوانەوە خەڵکامی ڕۆژهەڵات خەڵکانێکی ئاڵوشین، لەهەمان کاتدا سەرزەمینی خوارفی و سیحر و جادووە، نموونە لە ڕۆمانی پەناهەندە” ئێوارەیەک لە ژوورە بچووکەکەی پاسدارخانەکە چەند پاسدارێ دەوریان لە سۆپە نەوتیەکە داوە، لە پڕێکدا خۆیان دەکوتییە سەر مەسیفی و دەستیان ماچ دەکرد، چونکە بە درۆ وتبووی زیارەتی نەجەفم کردووە و ئیتر بۆ ئەو بەچکە حەجەمانە مەسیفی لە حاجی حاجی تر بوو”.

———————————

سەرچاوە

1. کوردستان عبدالوهاب نادر (٢٠٢٢) ڕەنگدانەوەی بیری پۆست کۆلۆنیالیزم لە ڕۆمانەکانی فەرهاد پیرباڵ، زانکۆی سۆران.
2. هیمداد حوسێن و سەنگەر نازام و ڕێزان ساڵح (٢٠٢١) ئەدەبی بەراود، چاپی یەکەم، هەولێر.
3. ئەحمەدی مەلا (٢٠٠٦) شەپتۆ یا دەوەری برۆکسل(پەناهەندە).
4. ئیدوارد سەعید (٢٠١٨) ڕۆژهەڵاتناسی، وەرگێڕانی محمد موحسین عومەر، چاپی یەکەم.

ئەم نوسینە بە سەرپەرشتی:
م. چاوەڕێ نیعمت سالح لە زانکۆی سۆران ئامادەکراوە ٢٠٢٢

چاوپێکەوتنی کەناڵی جەدید لەگەڵ حەمید تەقوایی سەبارەت بە سیستەمی دادوەری ئیسلامی
دیمانەی کازم نیکخواە

کازم نیکخواە: تا ئێستا حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بانگەشە و هەڵمەتی جۆراوجۆری دژ بە سزای لەسێدارەدان هەبووە. لەوانە پاڵپشتی کارای حیزب بۆ بانگەشەی ئازادکردنی کوبرا ڕەحمانپوور، یان خەبات بۆ ئازادکردنی فاتمە حەقیت پژوە کە بەداخەوە لە لایەن کۆماری ئیسلامییەوە لە سێدارە درا، یان ئەو چالاکیی و تێکۆشانانەی کە حیزب بە گشتی بەڕێوەی دەبات دژی لەسێدارەدان. وتووێژی ئێمە لەسەر تەواوی سیستمی دادوەری کۆماری ئیسلامییە، بەڵام لە پرسی لەسێدارەدانەوە باسەکە دەست پێدەکەین. حیزب دژی لە سێدارەدانە، بەڵام تەنیا لە کۆماری ئیسلامیدا نییە کە لەسێدارەدان هەیە. هەرچەندە لە زۆرێک لە وڵاتان لەسێدارەدان قەدەغە کراوە، بەڵام هێشتا لە زۆرێک لە ویلایەتەکانی وڵاتێکی وەک ئەمریکا لەسێدارەدان یاساییە. حەمید تەقوایی، ئایا ڕەخنە و ناڕەزایەتی و دژایەتی ئێمە لەدژی لەسێدارەدان لە کۆماری ئیسلامی و لە وڵاتانی دیکەش لە هەمان جۆردایە؟

حەمید تەقوایی: دژایەتی ئێمە بۆ لەسێدارەدان لە سەرەتاییترین ئاستدایە، چونکە لەسێدارەدان لە هەر بارودۆخێکدا بە هێرشکردنە سەر ژیان و کەرامەتی مرۆڤ دەزانین. بۆیە گرنگ نییە کام وڵات سزای لەسێدارەدان بە کام کەیس و بە کام سیستەمی یاسایی دەردەکات. لە سێدارەدان خۆی لە خۆیدا کوشتنە. لە سێدارەدان کوشتنی بە ئەنقەستی دەوڵەتییە. بۆیە پێویستە لە هەموو شوێنێکی جیهان لەسێدارەدان قەدەغە بکرێت بەبێ گوێدانە جۆری تاوان و جۆری یاسا و سیستەمی دادوەری. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش دژایەتی ئێمە بۆ لەسێدارەدان دژایەتییەکی پرەنسیپی و پایەییە لە هەڵوێستێکی ئینسانی و ڕێزگرتن لە ژیان و بوونی مرۆڤ و مافی ژیانی ئینسانە. لەم ڕوانگەیەوە گرنگ نییە حوکمی لەسێدارەدانەکە لەلایەن دادوەرێکی شەریعەتەوە دەرچووە یان لەلایەن هەندێک دادوەری ئەمریکی یان ئەوروپیەوە.
به ڵام دژایه تیی بنه ڕه تی ئێمه له به ڕامبه ڕ لەسێدارەداندا به مانای لەسێدارەدان به واتای ئه وه نییه که پێمان وایه که دیارده ی لەسێدارەدان له کۆماری ئیسلامیدا هه مان شتە و هه مان جێگه ی هه یه که له هه ندێ ده وڵه تی ئه مریکا یان له وڵاتانی دیکه دا هه یه . لێرەدا جیاوازییەکی بنەڕەتی هەیە. بەڕای من لە کۆماری ئیسلامیدا نەک هەر لەسێدارەدان هەیە کە وەک وتم جێگای سەرزەنشتە و پێویستە هەڵبوەشێنرێتەوە، بەڵکو لە سەدا نەوەد و نۆی حاڵەتەکاندا کەسانی بێتاوان لەسێدارە دەدرێن. وە ئەم بابەتە بە تەواوی دەباتە ڕەهەندێکی تر. بەشێکی زۆری ئەوانەی لەسێدارە دەدرێن، نەیارانی سیاسیی ڕێژیمن. هیچ تاوانێکیان ئەنجام نەداوە. یان ئاین و باوەڕێکی تریان هەیە، بۆ نمونە بەهایی بوون، یان دژایەتی فیقهی ئیسلامی دەکەن، یان تەنانەت ڕەخنە لە سیاسەت و هەڵوێستەکانی حکومەت دەگرن. لە هاوینی ساڵی ١٣٦٧دا هەزاران کەس لە دادگاییکردنیکی ٥ خولەکیدا سزای لە سێدارەدانیان بەسەردا سەپێندرا و تەنها لەبەر ئەوەی نوێژیان نەدەکرد یان باوەڕیان بە خودا نەبوو، هەڵواسران. هەموو ئەم لەسێدارەدانانە تەنانەت بەپێی یاسای ئەو وڵاتانەش کە لەسێدارەدانیان قەدەغە نییە، بە تاوان دادەنرێت. لە کۆماری ئیسلامیدا دەیان هەزار کەس بە هۆی دژایەتی سیاسی، بە هۆی لادان و وەک دەڵێن “دەرچوون لە ئایین”، بە هۆی شەڕکردن لەگەڵ خودا و هتد لە سێدارە دراون، تەنانەت ناو و ناسنامەکانیان نادیارە، هەروەها نەزانراوە تاوانەکەیان چی بووە، لە کوێ دادگایی کراون.. و تەنانەت لە کوێ نێژراون و ئەم دیاردەیە لە سێدارەدان لە کۆماری ئیسلامیدا دەکاتە کۆمەڵکوژییەکی تەواو.
لە بارەی تاوانبارانی ناسیاسی، سیستەمی دادوەری کۆماری ئیسلامی کارەساتبارە. ئەگەر دۆسیەی سزادراوانی ئاسایی، تەنانەت ئەگەر بەڕاستی تاوانێکیشیان ئەنجامدابێت، ببەیتە هەر دادگایەک کە بون وبەرامەیەکی لە دادپەروەری و یاسای دادوەری جیهانی شارستانی هەبێت، ئەوا سزاکەیان ڕەتدەکرێتەوە. تا ئێستا تاوانەکە نەسەلمێنراوە. تا ئێستا نازانرێت چۆن دانپێدانانەکە بەدەست هێنراوە، چۆن پارێزەرەکەی دانراوە، پێوەرەکانی دادگاکەی چین، ئایا داواکاری گشتی و دادوەر و دەسەڵاتی دادوەری کارامەن بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ دۆسیەکە یان نا، ئایا مافی تۆمەتبار ڕێزی لێ گیراوە یان نەگیراوە و هتد و هتد. لە کۆماری ئیسلامیدا ئەمانە هەمووی لەسەر بنەمای یاساکانی شەریعەت و تێڕوانینی ئایینی بۆ تاوان و حوکم و…هتد کە هیچ پەیوەندییەکیان بە دادپەروەری و حوکمدان بە مانا شارستانی و سەردەمیانەکەیەوە نییە. بە بڕوای من بنەمای کێشەکە سیستەمی دادگایی کۆماری ئیسلامییە و نەک ئەم حاڵەتە و ئەو دۆسیەیە و تەنانەت سیاسی و ئاساییبوونی تۆمەتبار. ئەم سیستەمە لەسەر بنەمای دادپەروەری دانەنراوە و هیچ نیشانەیەکی دادپەروەری لە هیچ لێکدانەوەیەکدا نییە کە نیشانەی شارستانیەت بێت لەم سیستەمەدا. لە پرۆسەی دەستگیرکردنی تۆمەتباردا، لە دانپێدانانەکاندا، لە دادگا و دادگایی کردنەکاندا، لە پێناسەکردنی تاوان و تاوانناسی، لە لێهاتوویی دادوەر و داواکاری گشتی و دەسەڵاتی دادوەری، لە پێناسەکردنی سزا و سزادان، لە هیچ کام لەم بوارانەدا تۆ نیشانەیەک لە دادپەروەری و حوکمدان بە تێگەیشتنێک کە مرۆڤی ئەمڕۆلەم چەمکانەی هەیتی نابینیت.
بۆیە کاتێک دەڵێین کەسانی بێتاوان لە سێدارە دەدرێن یان سزا دەدرێن، ئەوە تەنیا لە تۆمەتباری سیاسیدا سنووردار نییە. بێگومان کوشتنی چالاکانی سیاسی لایەنێکی گرنگی مەسەلەکەیە و تەنانەت لە زۆر حاڵەتدا نەیارانی سیاسی لەژێر ناوی تاوانباری باو و بە دروستکردنی کەیس لەسێدارە دەدرێن. بەڵام مەسەلەکە لەوە بنەڕەتیترە. کێشەکە لەوەدایە کە تەنانەت تاوانبارانی باو لە کۆماری ئیسلامیدا بە پشتبەستن بە سەرەتاییترین پێوەرەکانی دادوەری لە هەر وڵاتێکدا کە تۆڵەسەندنەوە و یاسا ئیسلامییەکان زاڵ نەبێت، لە ڕووی یاساییەوە بێتاوانن. تاوانەکەیان نەسەلمێنراوە و مرۆڤەکان لە کۆمەڵگادا بێ تاوانن تا تاوانەکەیان نەسەلمێنرێت. هیچ دادگایەکی کۆماری ئیسلامی لە بنەڕەتدا ناتوانێت تاوانی هیچ کەسێک بسەلمێنێت، چونکە تەواوی سیستمی ئایینی دژ بە پێوەرە دادوەریەکانی مرۆڤایەتییە ئەم سەردەمەیە.
لە سێدارەدان لەم جۆرە سیستەمە چ بۆ تۆمەتبارانی سیاسی و ناسیاسی، دوو تاوانە. پێویستە بگوترێ هەموو ئەوانەی لەسێدارەدراون چ سیاسی یان ئاسایی بێ ئەوەی تاوانەکەیان بسەلمێنن کوژراون.
لایەنێکی ناڕەزایەتی ئێمە بەرامبەر بە سزای لەسێدارەدان ئەوەیە کە بەر بەحکومەتێکی دڕندە و خوێنڕێژ بگرین، کە لە ڕووی سیاسییەوە دەبێت بەردەوام لە کۆمەڵگە بدات وسەرکوتی بکات بۆ ئەوەی لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە، سزای لەسێدارەدان وەک ئامرازێک بەکاردەهێنێت بۆ پاراستنی دەسەڵاتی خۆی. ئەگەر لە جیهاندا لە سێدارەدان بکەوتایە، وەها دڕندەییەک نەیدەتوانی ماف بەخۆی بدادت ملیۆنان کەس لە سێدارە بدات و بڵێت دەیباشە لە وڵاتانی دیکەشدا لە سێدارەدان هەیە. کاتێک لە سیستمە دادوەرییەکاندا لەسێدارەدان هەبێت، تەنانەت لە سیستەمی مۆدێرنیشدا، ئەوا سیستەمێکی دادوەری کە لە گۆڕەوە هەڵسابێت، وەک شەریعەتی ئیسلامی، شمشێری خۆی دەکێشێت و لێدەدات و دەکوژێت و پاساو بۆ تاوانەکانی خۆی دەهێنێتەوە.
یەکێک لە هۆکارەکانی دژایەتیکردنی بنچینەیی ئێمە بۆ لەسێدارەدان ئەوەیە کە دەمانەوێت کە بەر بەئەو جۆرە دەسەڵاتە مرۆڤخۆرانە بگرین. ژمارە و ڕادەی لەسێدارەدانەکان، لەسێدارەدانی نەیارانی سیاسی، لەسێدارەدانی ئەو کەسانەی تاوانەکانیان نەسەلمێنراوە، لەسێدارەدانی گشتی لەچوارچێوەی سیستەمی دادوەریی ئایینی و دواکەوتوو و نامرۆڤانەدا، هەموو ئەمانە هەموو لەسێدارەدانەکان دەکەنە دیاردە و شتێکی ترسناک ، ئامرازێکە بۆ کوشتنی بێتاوانەکان لە کۆماری ئیسلامیدا.
کازم نیکخواە:ئەگەر مۆڵتم بدەی ئەم پرسیارە بکەم. کاتێک دەڵێیت بێتاوانەکان لە سێدارە دەدرێن، دەتوانی بە هەمان ئارگیومێنت بڵێیت ئەو سزادراوانەی کە حوکمی لە سێدارەدانیان بەسەردا نەسەپاوە، ئەو دەیان هەزار کەسەی کە بە تاوانی جۆراوجۆر لە زینداندان، هەموویان بێتاوانن؟ ئایا ئەبێت ئەوانە ئازاد بکرێن؟
حەمید تەقوایی: کاتێک لە هەموو سیستمی دادوەری کۆماری ئیسلامی دەکۆڵینەوە، بۆمان دەردەکەوێت کە مەسەلەکە تەنیا لەسێدارەدان نییە. هەر جۆرە تۆڵەو سزایەکی تاوانکاری کە لەلایەن ئەوانەوە دەربچێت، بە پشتبەستن بە سەرەتاییترین پێوەرەکانی یاسایی ئەمڕۆی جیهان، ڕەوا و دادپەروەرانە نییە. دوای ڕووخانی کۆماری ئیسلامی دەبێ هەموو دۆسیەکان بکرێتەوە و دادگاییکردنەکان نوێ بکرێنەوە. بەداخەوە بۆ ئەوانەی لەسێدارە دراون هیچ ناکرێ، بەڵام بۆ ئەوانەی لە زینداندان، دەبێت هەر دۆسیەیەک بپشکنرێتەوە. چونکە دادگا ئیسلامییەکان بە هیچ شێوەیەک کارا نین. هیچ شتێک نەسەلمێنراوە. دەیان هەزار زیندانی هەن کە لە ڕووی یاساییەوە بێتاوانن، واتە تاوانەکەیان نەسەلمێنراوە. ئەگەر بەڕاستی کەسێک تاوانێکی کردبێت، دەبێت بیسەلمێنرێت. پێویستە ڕێز لە هەموو مافەکانی تۆمەتبار و تاوانباران بگیرێت. سیستەمی دادوەری دەبێت لەسەر بنەمای یاسا و ستانداردی مۆدێرن و ئینسانی و پڕۆسەی کارگێڕی بێت و هەموو کەیسەکان لەم چوارچێوەیەدا دووبارە بخرێنە بەر لێکۆڵینەوە. پێویستە زۆر کەس ئازاد بکرێن، کەرامەتی خۆیان بۆ بگەڕێندرێتەوە و کۆمەڵگا داوای لێبوردنیان لێبکات، چونکە یان ئەو تاوانەی بە پێی یاسای شەرع بەسەریاندا سەپێنراوە بە هیچ شێوەیەک بە تاوان حساب ناکرێت، یان ناتوانرێت تاوانەکەیان بسەلمێنرێت. تەنانەت بۆ ئەوانەی بەڕاستی تاوانبارن، پێویستە سزاکەیان بگۆڕدرێت. سزادان لەسەر بنەمای شەریعەت و تۆڵەسەندنەوە دڕندانە و نامرۆڤانەیە و پێویستە بەتەواوی وازی لێبهێنرێت.
زۆرێک لە سزاکان، و نەک تەنیا سزای لەسێدارەدان، لە کۆماری ئیسلامیدا دڕندانە و تاوانکارانەن و پێویستە هەڵبوەشێنرێنەوە. لە کۆماری ئیسلامیدا لە لەسێدارەدانەوە نەگەیت بە زیندان. سزاکانی وەک بەردبارانکردن، قامچی لێدان، بڕینی دەست وقاچ، چاو دەرهێنان هەیە – لەم دواییانەدا، لە حاڵەتی گەنجێکدا کە کچێکی کوێر کردووە کە تێزابی بەسەریدا ڕشتووە، بڕیاریانداوە کە بە ڕشتنی تێزاب کوێر بکرێتەوە – فڕێدانی لە بەرزاییەوە، هتد و هتد بەتەواوی قێزەون و دڕندە و دژە ئینسانیە و نابێت لە هیچ سیستەمێکی یاساییدا بەفەرمی بناسرێت. ئەم بەناو سزایانە زۆر لە خودی تاوانەکە تاوانکاریتر و دژە ئینسانیترن و دادوەر و دادگا و سیستەم و دەسەڵاتی یاسادانان و دەسەڵاتی جێبەجێکردن و دەسەڵاتی دادوەری کە ئەو جۆرە حوکمە بەربەرییانە پەسەند دەکەن و دەردەکەن و جێبەجێی دەکەن و ئەبێت دادگای بکرێن و لێپێچینەوەیان لەگەڵدا بکرێت. تاوانی ئەوان زۆر قورسترە لە قوربانیانی ئەم سیستەمە.
کازم نیکخواە: بانگەشەی ئەوە دەکەن کە چاوێک لە بەرامبەر چاوێکدا جێبەجێکردنی وردی دادپەروەرییە. چۆن بیر ئەکەیتەوە دەربارەی ئەمە؟
حەمید تەقوایی: باس لەوەش دەکەین کە بەڕاستی چاوێک لەبەرانبەر بە چاوێکدا چەندە دادپەروەرانەیە، بەڵام پێویست ناکات بچیتە ناو ئەم جۆرە باسانە و شارەزایەکی یاسایی یان پارێزەر بیت بۆ ئەوەی بزانیت بەردبارانکردن بەربەرییەتە. بەردبارانکردن زۆر قێزەونتر و دڕندانەترە لەو تاوانەی کە بەڕواڵەت ئەنجام دەدرێت. تاوانی ئەوانەی سزای بەردبارانیان بەسەردا سەپێنراوە چییە؟ سێکس لە دەرەوەی هاوسەرگیری یان ئەم جۆرە پەیوەندییە تایبەتەی مرۆڤەکان، کە لە بنەڕەتدا پەیوەندی بە کۆمەڵگا و حکومەتەوە نییە. ئەمە تاوانە و دواتر سزاکە بەردبارانکردنە! تاوانباری ڕاستەقینە ئەو کەسەیە کە فەرمانی بەردبارانکردنی داوە نەک قوربانییەکە. مەرج نییە مرۆڤ شارەزای یاسایی بێت بۆ ئەوەی ئەمە وەک ئەهریمەنیی ببینێت. هەرکەسێک دیمەنی بەردبارانکردن بینیبێت دەزانێت تاوانێکی دڕندانەیە. یان بڕینی ئەندام و کوێرکردنی چاو و هتد.
ئەم هەموو سیستەمی تۆڵەسەندنەوەیە هیچ پەیوەندییەکی بە دادپەروەری و وێژدان و پاراستنی کۆمەڵگا لە تاوان و هتدەوە نییە. ئەم بنەمایەی چاوێک لە بەرامبەر چاوێکدا چەندین سەدەیە لە مۆزەخانەکەدا دانراوە. سەر بە سەردەمی بەربەرییەت و سەردەمی عەشیرەت و کۆمەڵگە خێڵەکیەکانە. کۆماری ئیسلامی ئەم سیستەمە کۆنەی لە گۆڕ دەرهێنا و کردوویەتی بە یاسای هەنووکەیی لە کۆمەڵگادا. مەسەلەکە تەنها لەسێدارەدان نیە و بەردبارانکردن و ئەشکەنجەدان و قامچی لێدانیش تاوانن و ڕۆژانە ئەم تاوانە ڕوودەدات. کرێکاران بە تاوانی بەشداریکردن لە ڕێوڕەسمی ڕۆژی جیهانی کرێکاران، بە قامچی لێدان سزا دەدرێن. جەوهەری ئەم کردەوەیە تاوانە. دیسانەوە پێی سیاسەت و تۆمەتبارکردن بە بێتاوانەکان دەکێشرێنە ناوەوە، بەڵام ئەگەر تاوانێکیش ئەنجامدرابێت، ڕۆحی ئەم جۆرە سزایە لە هەر تاوانێکی خەیاڵی یان ڕاستەقینە کە بۆ تاوانباران بگێڕدرێتەوە، قێزەونتر و نامرۆڤانەترە، و خۆی شایەنی سزایە. ئەم سزا تاوانکاریانە پێویستە لە سیستەمی دادوەری هەر کۆمەڵگایەک کە ڕێز لە مرۆڤ بگرێت، دوور بخرێنەوە. ئەم سزا ئیسلامیانە وەک نموونەی دڕندەیی و سەردەمی نیشتەجێبوونی ەشکەوت و سیستەمی قەبیلەیی و خێڵەکی لە مۆزەخانەدا بەجێبهێڵرێن. ئایین وەک وەسیلە و هەڵگرێک وایە کە کاردانەوەی سەدە و سەردەمەکانی بەستەڵەکە و بە جلوبەرگی پیرۆزی و فەرمانی ئیلاهی دایپۆشیوە و لە خۆیدا پاراستویەتی. هەموو ئایینەکان یەک ڕۆڵ دەگێڕن. ئەو قۆناغەی کە ئایینەکان تێیدا لەدایک بوون، سەردەمی کۆمەڵگای خێڵەکی و قەبیلەیە، کە تەنها وەک تۆڵەکردنەوە لە دادپەروەری تێدەگەن، هەروەها خوێن و تۆڵەی خێڵەکی. خوێن بە خوێن دەشۆن و چاوێک لە بەرامبەر چاوێکدا دەردەهێنن و خەڵکی عەشیرەتەکان شەڕی یەکتر دەکەن. ئایین، وەک خەرمانەیەکی پیرۆز، ئەم ڕوانینەی ئینسانە سەرەتاییەکانی لە عەدالەت و دادپەروەری لە خۆیدا بەستووە و گواستیوەتەوە بۆ سەردەمی ئێمە و لە هەر شوێنێک گەیشتبێتە دەسەڵات، وەک کۆماری ئیسلامی حوکمڕانی کۆمەڵگای کردووە. ئەوانەی لە گۆڕ دەرهێناوە، وەک ئایەتوڵڵا شەهرودی و ڕۆیشەهری و…هتد، دەسەڵاتیان بەدەستهێناوە و ئەم دڕندەیی و تاوانکارییە لە کۆمەڵگادا ئەنجام دەدەن.
کازم نیکخواە: بە هەر حاڵ ڕەوتگەلێک هەن دەڵێن بەردبارانکردن، تۆڵەسەندنەوە و… ئیسلامی نین. وەک بزووتنەوەکانی دووی خورادی کە پێیان وایە پێویستە خوێندنەوەیەکی جیاواز و وێنەیەکی جیاواز لە ئیسلامدا هەبێت، کە بەردبارانکردن دەبێ وازی لێبهێنرێت- بێگومان هێشتا دژی لەسێدارەدان نین، تەنیا دەڵێن لەبری ئەوەی لە شوێنە گشتیەکاندا ئەنجامی بدەن با لە پشت دیوارەوە لەسێدارەدانەکە ڕووبدات – بەڵام بەهەر حاڵ ئەگەر وا گریمانە بکەین کە لە سێدارەدان و بەردبارانکردن و قامچی لێدان و هتد دەستبەرداربن، ناڕەزایی ئێوە چییە؟ ئاخر نابێت کەسێک کە دزی دەکات یان تاوانێک دەکات سزا بدرێت؟ لە قسەکانت تێدەگەم کە تۆ هیچ جۆرە سزایەکی ئیسلامی قبوڵ ناکەیت.
حەمید تەقوایی: بەڵێ زیاتر باسی سزا ئیسلامیەکانم کرد، بەڵام مەسەلەکە لە زۆر لەوە زیاترە کە تەنها لیستی سزاکان بێت. لەم بارەیەوە ڕوونی دەکەمەوە، بەڵام سەرەتا با شتێک لەسەر ئەم تێڕوانینە بۆ دوو خوردادی بڵێم. ئەوان پێیان وایە “ئیسلام لە خۆیدا هیچ عەیبێکی نییە”. کێشەکە لای دەسەڵاتە، بەردبارانکردن و حیجابیش لە قورئاندا نییە و هتد. ئێمە ناچینە ناو مشتومڕی خوێندنەوەی جیاوازەکانی ئیسلامەوە، بەڵام گومانی تێدا نییە کە ئایینەکە، بە هەر جۆرە لێکدانەوە و خوێندنەوەیەک، وەک وتم، دواکەوتوویی مێژوویی و دواکەوتوویی سەردەمی بەردینی کردووەتە نەگۆڕو، کردوویەتی بە کەلامواللە ، پیرۆزی کردوە و لە ئەنجامدا پاراستوویەتی. زۆرێک لەم دواکەوتووییە مێژووییانە کە پیرۆزی ئایینییان وەرنەگرتووە چارەسەر کراون و ئێستا پێویستە لە مۆزەخانەکاندا بەدوایاندا بگەڕێن. لە شۆڕشی دەستووریدا زاڵبوونی ئایین بەسەر کاروباری دادوەریدا دەردێک بوو و بابەتی ناڕەزایەتی خەڵک بوو. خەڵک عەدالەتخانەیان دەویست چونکە قاجار هەمان سیستەمی تۆڵەسەندنەوە و قامچی لێدان و بڕینی بەشەکانی جەستەی دامەزراندبوو. ئێستا دوای سەد ساڵ گەڕاینەوە بۆ تۆڵەسەندنەوە و هتد. لێرەشدا دیسان ڕۆڵی ئیسلام دەبینیت وەک وەسیلەیەک کە بەبەرد بوون پیرۆز دەکات و دەیپارێزێت.
خاڵێکی تر ئەوەیە کە تا ئەو شوێنەی قورئان خۆیەوەیەتی، سورەتی قەساس سەرچاوەی زۆرێک لەو یاسا دژە ئینسانانەی شەریعەتە. یەکێک لە ئایەتەکانی سورەتی قیساس ئەوەیە کە دەبێت ژن لەبەرانبەر ژن ، پیاو بەرانبەر پیاو،کۆیلە بەرامبەر بە کۆیلە و پیاوی ئازاد لە پیاوی ئازاددا تۆڵەیان لێبکرێتەوە. ئەمە فەلسەفەی دادپەروەری ئیسلامییە. باسەکە لەسەر بکوژەکە نییە بەرامبەر بە قوربانییەکە. ژنێک دژی ژن واتا ئەگەر ژنێک لە عەشیرەتێک یان بنەماڵەیەک بکوژرێت، هەرکەسێک بکوژ بێت، دەبێت ژنێک لە عەشیرەتی بکوژەکە بکوژرێت! ئەگەر ئازادکراو کۆیلەکەی کوشت، دەبێت کۆیلەیەکی بنەماڵەی بکوژەکە بکوژیت! ئەمانە نیشان دەدەن کە تۆڵەسەندنەوە و یاساکانی شەریعەت لەسەر بنەمای خوێن و خێڵ و پەیوەندی خێزانییە. چونکە جۆرێکی دیاریکراو لە سزا لە قورئاندا هەیە یان نا، کێشەکە چارەسەر ناکات. ئەمە تەواوی فەلسەفە و جەوهەری حوکمی ئیسلامییە کە لە ڕادەبەدەر کۆنەپەرستانە و دڕندەیە. هەموو کەسێک ئازادە هەر خوێندنەوەیەکی بۆ بۆقورئان هەبێت، بەڵام پرسی سەرەکی ئەوەیە کە بۆچی دین لەگەڵ هەر خوێندنەوەیەکدا ئەبێت بچێتە ناو یاسا و ڕێسا و دادوەریەوە ؟ ئایا نابێ دین بخەینە مۆزەخانە و یاسا لەسەر بنەمای مرۆڤ و مرۆڤایەتی و پاراستنی کەرامەت و مافی مرۆڤەکان لە کۆمەڵگاکانی ئەمڕۆدا بنووسین؟ پێوەرەکە چییە؟ قسەی خودا یان پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ؟ ئەم دووانە وەک یەک نین. جا ئیسلام بێت، جولەکە، مەسیحی یان هەر ئاینێکی تر، هەرکاتێک دەسەڵاتیان هەبووبێت، زۆرترین تاوانیان بە مۆڵەتی فەرمانە ئیلاهییەکان ئەنجامداوە. کۆمەڵگە مرۆییەکان کە دوای سەدەکانی ناوەڕاست چوونەتە سەردەمی شارستانیەت، یەکەم کاریان دەرکردنی ئایین بوو لە حکومەت و یاسا و سیستەمی دادوەری. دەیانگوت هەر لێکدانەوە و خوێندنەوەیەکت هەیە بۆ ئایین کاری تایبەتی خۆتە، دوور بکەوەرەوە و شوێن کەسایەتی خۆت بکەوە، بەڵام کۆمەڵگا لە دەوری ئایین بەڕێوە ناچێت.
بەڵام لە دیوەکەی تری پرسیارەکەتدا، ئەگەر وا گریمانە بکەین کە بەردبارانکردن و قامچی لێدان و سزا قێزەونەکانی تر وازیان لێ هێنراوە و کەسێک بڵێ سیستەمی دادوەری شەرعی لە شوێنی خۆیدا دەمێنێتەوە، بەڵام پڕۆژە یاسای تۆڵەسەندنەوە و بەردبارانکردن و لەسێدارەدان و هتد. لادەبرێت، ئایا هێشتا ناڕەزایەتی هەیە؟ وەڵامەکە بەڵێیە، چونکە ئەمانە بەس نین. بنەمای کێشەکە ئەوەیە کە هەموو سیستەمەکە شەریعەتییە. سزاکان تەنها بەشێکن لەم سیستەمە. پرۆسەی لێپێچینەوە و دەستگیرکردنی تۆمەتبار، پرۆسەی دادگاییکردن، مافی تۆمەتبار و تاوانباران، تاوانناسی، چۆنیەتی دانانی دادگاکان، تایبەتمەندی پێویست بۆ دادوەر و داواکاری گشتی و پارێزەرانی بەرگری، جیاکردنەوەی تاوانی کەسی و مەدەنی و سیستەمی تاوان بەپێی پۆلێنکردنی تاوانەکان و لە هەمووی گرنگتر فەلسەفە و ئەو بۆچوونەی کە هەیە سەبارەت بە حوکمدان و دادپەروەری، ئەگەر هەریەکێک لەم لایەنانە لەسەر بنەمای ئایین و شەریعەت بێت، هیچ پەیوەندییەکی بە دادپەروەری و مافەکانی مرۆڤەوە نییە. بۆ نموونە مافی تاوانباران لەبەرچاو بگرن. لە هەندێک حاڵەتدا کۆماری ئیسلامی بە ملی تاوانباران هەڵدەواسێت و لە شاردا دەیانگێڕێتەوە. ئەمە کۆتایی زەلیلکردن و سوکایەتیکردنە بە خەڵک، لەگەڵ هەر تاوانێک. ئەمە وردکردن و تێکشکاندنی کەسایەتی تاکە. هەرکەسێک هەر تاوانێکی کردبێت لە ئەنجامدا مافی دیاریکراوی هەیە. دەبێت ڕووبەڕووی سزایەکی دیاریکراو بێتەوە، بەڵام سوکایەتیکردن و زەلیلکردن و شکاندنی کەسایەتی مرۆڤەکان سزا نییە، بەڵکو تاوانێکە کە دەتوانرێت لێپێچینەوەی لەگەڵدا بکرێت. لەم سیستەمەدا وەک ئەوە وایە کەسێک کە تاوانێکی ئەنجامداوە ئیتر مرۆڤ نەبێت و دەکرێت بە شێوەیەک لێبدرێت و سووکایەتی پێبکرێت و گاڵتەیان پێبکرێت و بێشەرەفی پێبکرێت کە تەنانەت دوای تەواوکردنی ماوەی سزاکەیشی ئیتر نەتوانێت لە کۆمەڵگادا بژی .
کازم نیکخواە: بۆ ئاگاداریتان بینەرێکی تەلەفزیۆنی دەڵێت، براکەیان لەسەر تاوانێکی سادە قامچی لێدراوە و دواتر بۆ ماوەیەکی زۆر لە ماڵەوە نەهاتۆتە دەرەوە و دواجار کۆتایی بە ژیانی خۆی هێناوە.
حەمید تەقوایی: بەڵێ بەداخەوە لەم نموونانە کەم نییە. مەبەستی من ئەوەیە کە کەرامەتی مرۆڤ و دادپەروەری بەتەواوی لەم سیستمە دادوەرییەدا غایبە هەیە و مەسەلەکە تەنها لەسەر جۆری سزاکان نییە. تەنانەت ئەگەر تەواوی پڕۆژە یاسای تۆڵەسەندنەوەش وەلا بنێن، ئاخر هەمان فەلسەفەی یاسایی کە باوەڕی بە تۆڵەسەندنەوە و چاوێک لە بەرامبەر چاوێکدا هەیە، دادوەریش فێری دەکات، دادگاییکردن ئەنجام دەدات، دەستگیر دەکات، دانپێدانان و هتد. ئەم سیستەمە سەراتا پای دژی ئینسانیە. هیچ پەیوەندییەکی بە کۆمەڵگەی مەدەنی و کۆمەڵگەی مۆدێرنی ئەمڕۆوە نییە. هیچ پەیوەندییەکی بە تێگەیشتنی مرۆڤی ئەمڕۆوە نییە بۆ خۆی و ئەو ڕێزەی کە بۆ خۆی هەیەتی. یاساکانی سەردەمی کۆنی قەبیلەیی و خێڵەکی کە لەسەر بنەمای پەیوەندی خوێن و پەیوەندی کۆیلایەتی و پەیوەندی نێوان “موسڵمان و کافر” دەیانەوێت لە جیهانی ئەمڕۆدا ڕەواج پێبدەن. ئێستا وای دابنێین واز لە بەردباران بهێنن، ئەی چی لەگەڵ هەموو ئەو سیستەمە دەکەی کە ڕێگە بە بەردبارانکردن دەدات؟ لەم سیستەمەدا شتێک نییە بە ناوی مافی تاوانکارەوە.
کازم نیکخواە: با لێرەدا کەمێک بوەستین. بەڕای ئێوە مافی تاوانباران ئەبێت چی بێت؟
حەمید تەقواییی: لە بەرنامەی دونیایەکی باشتردا (بەرنامەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری)، بەشێکی بە وردی تایبەتە بە مافی تاوانباران. بێگومان نەک هەر لە کۆماری ئیسلامیدا، بەڵکو لە هەموو ئەو دیکتاتۆریەتانەی کە تا ئێستا لە ئێران دامەزراون، مافی تاوانباران دانیان پێدا نەنرا، بەڵام جیاوازی کۆماری ئیسلامی لەوەدایە کە فۆرماڵیزم و شەرعیەتی بەم بێ یاساییە بەخشیوە .
مافی یەکەمی تۆمەتبار ئەوەیە کە لە کاتی دەستگیرکردنیان لە ماوەی بیست و چوار کاتژمێردا تاوانەکەی بۆ ڕوون دەکرێتەوە و تۆمەتبار مافی ئەوەی هەیە دەستبەجێ پارێزەر وەربگرێت و مافی ئەوەی هەیە تەنها بە ئامادەبوونی پارێزەر قسە بکات . یاساکانی تاوانکاری مۆدێرن دەڵێن تەنانەت تۆمەتبار مافی ئەوەی هەیە لە دژی خۆی شایەتی نەدات. دانپێدانان بە هۆی هەر جۆرە فشارێکی دەروونی یان جەستەییەوە دروست نییە. و دووەم: تەنها دانپێدانان بە تاوانەکەدا بەس نییە. دانپێدانان کاتێک ڕەوایە کە بە هۆکاری بابەتیی پشتڕاست بکرێتەوە. تۆمەتبار دەتوانێت بە هەر هۆکارێک دان بە تاوانێکدا بنێت، بەڵام بە هۆکاری بابەتیی دیکە دانپێدانانەکە ڕەت بکاتەوە. بەڵام لە یاساکانی شەریعەتدا دانپێدانان بەسە بۆ سەلماندنی تاوانێک. هەمان ئەو دانپێدانانە کە لە ژێر هەموو جۆرە ئەشکەنجەیەکی دەروونی و جەستەیی ئەنجامدراوە.
مافی هەبوونی پارێزەر، مافی سەردانیکردن و پەیوەندیکردن بە جیهانی دەرەوە، قەدەغەکردنی دەستگیرکردن بەبێ ڕوونکردنەوەی تاوان بۆ تۆمەتبار و هتد و هتد، لایەنەکانی تری مافی تاوانبارانن. لە سیستەمی ئیسلامیدا پێشێلکردنی مافی تۆمەتبار و تاوانباران هەر لە هەنگاوی یەکەمەوە دەست پێدەکات، واتە کردەوەی پۆلیس و هێزی جێبەجێکردن کە تۆمەتبار دەستگیر دەکات. خەڵک دەگرن بەبێ ئەوەی ڕوونکردنەوە بۆ کەس بدەن. بەسە بۆ ئەوان بانگەشەی ئەوە بکەن کە تۆ سوکایەتیت بە پێشەنگی ئایینی کردووە یان تۆ سیخوڕی ئیسرائیلیت و دەستگیرت بکەن. ئەشکەنجە، کە لەم سیستەمەدا پێی دەوترێت تەعزیر، بە تەواوەتی بە حەڵاڵ و شەریعی دادەنرێت.
خاڵێکی تر ئەوەیە کە ئەوان بەبێ ئەوەی ناوی لەسێدارەدراوەکە ڕابگەیەنن لەسێدارەی دەدەن. نەک هەر دادگاکان کراوە و شەفاف نین و کەس ئاگاداری پرۆسەی دادگاییکردنەکە نییە، بەڵکو تەنانەت لە زۆربەی حاڵەتەکاندا ناوی لەسێدارەدراوەکان ڕاناگەیەنرێت. هەرچی بیر لە سزای لەسێدارەدان دەکەینەوە، ئەمە سروشتی تاوانکاریی سیستەمی دادوەری ئیسلامی نیشان دەدات. تەنانەت ئەگەر ڕێگە بە سزای لەسێدارەدان بدەین، حکومەت ناتوانێت کەسێک لەسێدارە بدات بەبێ ئەوەی کۆمەڵگا بزانێت تاوانەکە چی بووە و تۆمەتبار کەی دەستگیرکراوە و بۆچی دەستگیرکراوە و هتد. لە کۆمەڵگە مۆدێرنەکانی ئەمڕۆدا، کاتێک کوشتنێک یان تاوانێکی گرنگ ڕوودەدات، هەر لە یەکەم ڕۆژەوە ڕای گشتی لە ڕێگەی ڕۆژنامەگەرییەوە ئاگادار دەکرێتەوە و ئیجرائاتی دادگا لە لایەن پەیامنێرانەوە ڕاپۆرت دەکرێت. تەنانەت ئەگەرزەڕەیەکیش ماف حەق بکرێتە ناحەق و بۆ نموونە ئەگەر پارێزەری بەرگری بیسەلمێنێت کە لە کاتی دەستگیرکردنی تۆمەتباردا، ئەم مافە یان ئەو مافە ڕەچاو نەکراوە، دادگا دەسەڵاتی لێپرسینەوە لە کەیسەکەدا لەدەست دەدات و تەواوی دۆسیەکە بە نادروست ڕادەگەیەندرێت. ئەوەندە وەسوەسە و وردبینی لە ڕەچاوکردنی مافی تۆمەتبارەکاندا هەیە. لە کۆماری ئیسلامیدا نەک تەنیا بە کردەوە بەڵکو لە ڕووی ڕەسمی و یاساییشەوە مافێکی لەو شێوەیە شوێنێکی لە ئیعرابدانیە.
خاڵێکی گرنگ سەبارەت بە سیستەمی دادوەریی ئیسلامی ئەو جیاکاری و هەڵاواردنەیە کە بە شێوەیەکی فەرمی و یاسایی لە نێوان موسڵمانان و کافرەکاندا هەیە. کافرەکان تەنانەت نیوەی مافی موسڵمانانیان نییە. لایەنێکی دیکە جیاکارییە لە نێوان ژن و پیاودا. لە زۆر بواردا ژنان یان مافیان نییە یان نیوەی مافی پیاوان هەیە. بۆیە لەم سیستەمەدا هاووڵاتی یەکسان نین. بنەمای دادپەروەری لە کۆمەڵگا مەدەنییەکاندا مافی هاووڵاتیبوونە. هاووڵاتیان مافی یەکسانیان هەیە بەبێ گوێدانە ئایین و ڕەگەز و هەردوو ئەم لایەنانە لە یاساکانی شەریعەتدا پێشێل دەکرێن.
بنەمای سیستەمی دادوەری ئیسلامی مافی موسڵمانانە. وە دووەم: پیاوی موسڵمان مافی زیاتری هەیە لە ژنان. بەپێی یاساکانی کۆماری ئیسلامی ئەگەر کەسێک موسوڵمانێک بکوژێت تاوان و سزاکە زۆر قورستر و توندترە لەوەی کە کەسێک کەسێکی ناموسڵمان بکوژێت. لە هەندێک حاڵەتدا دروستە کە غەیرە موسڵمانەکان بکوژرێت، بۆ نموونە لە حاڵەتی لادەرەکان واتە ئەوانەی لە ئایینی ئیسلام دەرچوون. بەهاییەکان حاڵەتێکی تایبەتی ئەم جۆرە لە لادەرانەن. لە پێوەندی لەگەڵ ژنان، حاڵەتەکانی کوشتن سزا نادرێن. وەک کوشتنی شەرەف، واتە کوشتنی ژنێک کە سێکس لەگەڵ کەسێکی تر دەکات لەکاتێکدا “تاوانێک دەکات” لەلایەن هاوسەرەکەیەوە. بەپێی یاساکانی شەریعەت ئەم جۆرە تاوانانە بە کوشتن نازانرێت. لە پڕۆژەیاسای تۆڵەسەندنەوەدا بابەتی کوشتنی شەریعی هەیە کە هیچ سزایەکی تێدا نییە.
لێرەدا دێینە سەر پێناسەی تاوان و تاوانناسی. لە سیستەمی دادوەری کۆماری ئیسلامیدا، کوشتنی کافرێک بەدەستی موسڵمان بە کوشتن نازانرێت. یان مردنی ژنێکی “خائین” لەلایەن مێردەکەیەوە. یان کچێکی “خیانەتکار” بەدەستی براکەی یان باوکی. جگە لەوەش هەندێک کوشتن داشکاندنی بۆ دەکرێت! بۆ نموونە لە پڕۆژە یاسای تۆڵەسەندنەوەدا دەوترێت ئەگەر باوکێک منداڵەکەی بکوژێت، تۆڵەسەندنەوەکە کەمترە لە کوشتنێکی ئاسایی. دەتوانێت بەخشین بدات و گوناهەکەی پاک دەبێتەوە!
بۆیە تێگەیشتن و هەڵسەنگاندن لە تاوان لە یاساکانی شەریعەتدا بە تەواوی پەیوەستە بە ئایین و ڕەگەز و پەیوەندی خێزانی مرۆڤەکان لەگەڵ یەکتردا. چەمکی هاووڵاتیبوون و مافی یەکسانی هاووڵاتیان لەم سیستەمەدا بوونی نییە. نموونەیەکی دیکە کە ئەم ڕاستییە دەردەخات، مافی منداڵانە. له کۆمه ڵگه کانی ئه مڕۆدا، منداڵان یان که سانی خوار تەمەنی یاسایی کە تاوان ئەنجام دەدەن، مافی تایبەتیان هەیە، بەڵام لە سیستمی دادوەریی ئیسلامیدا، ئەو جۆرە مافانە دانیان پێدا نانرێت و لە هەندێک حاڵەتدا تەنانەت پێچەوانەکەیشە. باوکێک منداڵەکەی بکوژێت مافی تایبەتی هەیە! منداڵ و هەرزەکار تا دەگەنە تەمەنی یاسایی لە زینداندا دەهێڵرێنەوە، ئەوەش لەبەردەم یاساکانی ئەمڕۆدا، ئینجا لەسێدارە دەدرێن! موسڵمان مافی تایبەتی هەیە، پیاو مافی زیاتری هەیە، بەڵام منداڵ مافی نییە.
هەموو ئەم حاڵەتانە ئەوە دەردەخەن کە باسەکە لە یاسا بەربەریەکانی وەک لە سێدارەدان و بەردبارانکردن و هتد تێدەپەڕێت. ئەم یاسایانە بەرهەمی سیستەمێکە کە ئەگەر بیبڕیت و لە چنگە خوێناوییەکانیش بدەیت، لە بنەڕەتدا دژە مرۆڤ و دواکەوتوو و بەربەرییە لە سروشتی خۆیدا. نە تاوانناسییەکەی کاریگەرە، نە پرۆسەی دەستگیرکردن و دانپێدانانەکەی، نە دادگاکەی دادگایە، نە دادوەرەکەی دەسەڵاتی دادوەرییان هەیە. بەڕای من دادوەری شەریعەت لە پۆلی یەکەمی یاسا لە هەر کۆلێژێک ڕەت دەکرێنەوە. بەهیچ شێوەیەک تێگەیشتن و بیرۆکەی ئەو لە دادپەروەری و حوکمدان لە پشتی مرۆڤێکی ئاساییەوەیە لە کۆمەڵگای ئەمڕۆدا چونکە لە فەیزەی قوم پەروەردەکراوە.
با نموونەیەک بهێنمەوە بۆ ئەوەی زیاتر ڕوون بێتەوە کە سیستەمی دادوەری ئیسلامی چ جۆرە دیاردەیەکە. بەپێی ئەم سیستەمە کەسێک زینا بکات – زینا ناوێکی نەرێنییە کە ئایین بە پەیوەندییە سێکسییە غەیرە شەریعەتییەکانی مرۆڤەکان دەیدات- تاوانێکی گەورە ئەنجام دەدات، لەکاتێکدا سێکس بابەتی تایبەتی تاکەکانە و نابێت بە هیچ شێوەیەک بە تاوان هەژمار بکرێت. بەپێی یاساکانی شەریعەت، ئەگەر ژنێک لە دەرەوەی هاوسەرگیری سێکسی کرد، تەنانەت ئەگەر مێردەکەی هیچ ناڕەزایەتییەکی نەبێت، حکومەت بەسەریدا تێناپەڕێت؛ تاوانێکی کردووە کە شایەنی بەردبارانکردنە! ئەبێت تا نیوەی بە خۆڵ داپۆشرێت و ئەوەندە بەرد سەری لێبدات کە ئازاری بچێژێت! بەڵام ئەگەر کوشتنێک ڕووبدات، ڕەزامەندی بنەماڵەی قوربانییەکە مەرجە! واتە کوشتن بابەتێکی تایبەتە، بەڵام سێکس بابەتێکی کۆمەڵایەتییە! ئەم سیستەمە بەتەواوی سەرەوە و خوارە! ئەم پێچەوانەبوونەوەیە لەوەدا دەبینیت کە پەیوەندی سێکسی تاوانە، بەڵام ئازاردان بە بەرد بارانکردن تاوان نییە!
بنەمای کێشەکە لەوەدایە کە فەلسەفە و خاڵی دەستپێکی ئەم سیستمە دادوەرییە لە بنەڕەتدا کۆمەڵگەی مەدەنی و پەیوەندی مرۆیی نێوان ئەندامانی کۆمەڵگا نییە، بەڵکو کۆمەڵگەی خێڵەکی و قەبیلەیی. شێوازی تێڕوانینی ئیسلام لە کۆمەڵگا و سەیرکردنیچەمکی تاوان و سزا و ماف و بەرپرسیارێتی تاکەکان بەرامبەر بە یەکتر و پەیوەندی تاکەکان لەگەڵ یەکتردا بە تەواوی ڕەگ و ڕیشەی لە سەردەمی کۆیلایەتی و کۆمەڵگا خێڵەکییەکان هەیە. هەموو ئەمانە پەیوەندییان بە 1400 ساڵ لەمەوبەرەوە هەیە، سەر بە سەردەمی حوشترن و هیچ پەیوەندییەکیان بە سەردەمی ئەمڕۆوە نییە. ئەم هەموو سیستەمە پێویستە گسک بدرێت و بخرێتە لاوە.
کازم نیکخواە: ئەوژاتەش لە هەمان ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەریش ئەم جۆرە یاسایە لە پشت کۆمەڵگا شارستانییەکانی سەردەمی خۆیەوە بوو.
حەمید تەقوایی: ڕاستە. ئایینی ئیسلام لە یەکێک لە دواکەوتووترین کۆمەڵگاکانی ئەو قۆناغەدا دروست بووە و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش تەنانەت نوێنەری پێشکەوتن و شارستانیەتی سەردەمی خۆی نییە.
کازم نیکخواە: بەڵێ. بە گشتی باسەکە بۆ فەلسەفەی یاسایی سیستەمی دادوەری ڕاکێشرا. بەڕای ئێوە فەلسەفەی سیستەمی دادوەری دەبێ چی بێت؟ وە لەم ڕوانگەیەوە هەڵسەنگاندنی ئێوە بۆ سیستەمی ئیسلامی چییە؟
حەمید تەقوایی: لەو کۆمەڵگە مرۆڤدۆستانەدا کە ئێمە دەمانەوێت و کۆمەڵگایەکی وامان لە بەرنامەی دونیایەکی باشتردا ناساندووە، فەلسەفە و بنەمای سیستەمی دادوەری و سزای دوو لایەنی هەیە: یەکەم: پاراستنی کۆمەڵگە لەو تاوانانەی کە دەیگرنەبەر و دووەم پەروەردە.کردنی تاوانباران و گەڕاندنەوەیان بۆ ژیانی کۆمەڵایەتی و ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی تاوان. با ئەوەش بڵێم زۆرینەی ئەو تاوانانەی لە کۆمەڵگاکانی ئەمڕۆدا ڕوودەدەن، ڕەگ و ڕیشەی ئابووری و کۆمەڵایەتییان هەیە. تاوانەکان ڕەگ و ڕیشەی لە سیستەمی چینایەتی سەرمایەداریدا هەیە. بۆیە کاتێک باس لە کۆمەڵگەیەکی ئایدیاڵ دەکەین، وا گریمانە دەکرێت کە بەستێنە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی تاوان نەماون یان بۆ کەمترین ئاست کورت کراونەتەوە. ئه مڕۆ ئه گه ڕ تاوان و تاوانه کانی هه موو وڵاتان بکه یته وه ، ته نانه ت له پێشکه وتووترین کۆمه ڵگه پیشه سازییه کانی وه ک ئه مریکا، ئینگلتەرا، فه ڕه نسا و هتد، بۆت ده رکه وێت که زۆرینه ی ڕه هایان له هه ژاری و بێکاری و نه بوونی ئاسایشی کۆمه ڵایه تی و ئابووریدان ، یان ، ڕەگ و ڕیشەی لە دەمارگیری ئایینی، میللی، نەتەوەیی، ئەخلاقی و “شەرەف”یدا هەیە، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لەلایەن حکومەت و چینی دەسەڵاتدار لە کۆمەڵگادا سووتەمەنی پێ دەدرێت. ئەگەر ئەم دەزگایە لە کۆمەڵگە دوور بخرێتەوە، ئەگەر هەژاری و جیاکاری نەمێنێت، ئەگەر خورافات و دەمارگیریە قەومی و ڕەگەزییەکان بنبڕ بکرێن، وە ئەگەر شەرەفپەرستی و ئەخلاقی ئایینی ڕزیو و دواکەوتوو حوکمڕانی کۆمەڵگە نەکات، تاوان ڕوونادات. بۆیە خاڵی یەکەم ئەوەیە کە دەبێت زەمینە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی تاوان نەهێڵرێت. بەڵام تا نەگەینە ئەو جۆرە کۆمەڵگا مرۆڤانە و لە بەرامبەر ئەو تاوانانەی کە ڕەنگە بە هۆکارێک لەم کۆمەڵگایانەدا ڕوو بدەن، پێویستە فەلسەفەی یاسایی و دادوەری لە لایەک بۆ پاراستنی کۆمەڵگا بێت و لە لایەکی ترەوە بۆ پەروەردەکردنی تاوانباران و گەڕانەوەیان بێت بۆ ژیانی کۆمەڵایەتی ئاسایی. کۆمەڵگە تۆڵە لە کەس ناکاتەوە، تاوانبارانیش بە سروشت بە گوناهبار و ستەمکار و نەگۆڕ دادەنرێت. هەر لەبەر ئەمەشە ئێمە پێمان وایە نەک تەنها سزای لەسێدارەدان بەڵکو زیندانی هەتاهەتایی هەڵبوەشێنرێتەوە. زیندان لە ڕاستیدا شوێنێکە بۆ ڕاهێنانی خەڵک بۆ گەڕانەوە بۆ ژیانی کۆمەڵایەتی.
یاساکانی شەریعەت ڕێک سەد و هەشتا پلە لە بەردەم ئەم فەلسەفە و تێڕوانینە ئینسانیەدایە بۆ سیستەمی دادوەری. نەک هەر یاساکانی کۆماری ئیسلامی، بەڵکو هەر ئایینێکیش. هەرکاتێک ئایینەکانی تر سەرچاوەی شتێک بوون، هەمان جۆری کارەساتیان ئەنجامداوە کە کۆماری ئیسلامی سەرقاڵی ئەو کارەساتەیە. وەک مەسیحیەت لە سەدەکانی ناوەڕاستدا. مرۆڤایەتی شارستانی ڕاپەڕیوە و ئایینی مەسیحی خستۆتە ناو چاڵێکەوە، ئاین پاشەکشە پێکردوەو کردویەتی بە بە پرسێکی تایبەت و دەستی لە حکومەت و یاساکان بڕیوە. و بە پێچەوانەوە هەر ئایینێک لە دەسەڵاتدا دەبێت، هەمان شێوازی تاوانکاری لە کۆماری ئیسلامیدا دەخولقێنێت.
یاسا و فەلسەفەی یاسایی کۆماری ئیسلامی، وەک وتم، لە بنەڕەتدا لەسەر بنەمای پەیوەندیی خوێن و بنەماڵەیی، ڕەگەز و بیروباوەڕی ئایینی مرۆڤەکان دامەزراون و هەر بۆیە بە سروشت، نامۆن بە دادپەروەری و ویژدان و یەکسانی لە نێوان مرۆڤەکاندا. لە یاساکانی شەریعەتدا پێش هەموو شتێک موسڵمانان بە تەواوی لە یەکتر جیان. دووەم: پیاوان مافیان زیاترە لە ئافرەتان و سێیەم: سزا و تاوان لەسەر بنەمای خوێن و پەیوەندی خێزانی پێناسە دەکرێت. کۆمەڵگەی مەدەنی بە گشتی لەم سیستەمەدا غایبە. هەر لەبەر ئەم هۆکارە، لەم سیستەمەدا باسی میراتگرەکان، خوێن بایی، و هتد دەکەین. خاوەنی خوێنی ئەو کەسەی کە دەکوژرێت – واتە بنەماڵە و خێڵی پەیوەندیدار – دەتوانێت ڕەزامەندی بدات یان نا و بە خۆی لە سێدارەی بدات. لە حاڵەتی تاوانی تردا، ئەندامی خێزانی قوربانییەکە دەتوانێت هەمان زیان بە تاوانبارەکە بهێنێت کە بەسەر ئەندامی خێزانەکەیدا هاتووە. وەک لە سەرەوە ئاماژەم پێدا، سورەتی قساس بە ڕوونی باس لە کۆیلە دژی کۆیلە، پیاو لە دژی پیاو و ژن لە دژی ژن دەکات.
کازم نیکخواە: ئاخر هەندێک ئەم تۆڵەسەندنەوەیە و تۆڵەسەندنەوەی بنەماڵەیی بە جێبەجێکردنی دادپەروەری دەزانن.
حەمید تەقوایی: دەزانی بۆچی؟ ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە کۆمەڵگەی مەدەنی بە تەواوی لەم سیستەمی بیرکردنەوەیەدا غائیبە. لە سیستەمی شەریعەتدا موسڵمان و کافر هەیە. هەروەک چۆن لەم سیستەمە کۆمەڵگە و حکومەتی ئیسلامی هەیە، دادپەروەریش ئیسلامییە؛ پەیوەندی بە موسڵمانانەوە هەیە. لە قورئاندا بنچینەی مافی مرۆڤەکان ئایینەکەیانە، پاشان ڕەگەز و خوێن و پەیوەندی عەشیرەتیان. ئەمڕۆ بەهۆی ئەوەی جیهان بەرەو پێشەوە چووە و خێڵ و عەشیرەتەکان بێمانا بوون، کۆماری ئیسلامی ناچار بووە تۆڵەی ئەندامانی بنەماڵە کوژراوەکان و پرەنسیپی “ژن دژی ژن” و “پیاو لە دژی پیاوکورت بهێنێ بەڵام بنەمای باڵادەستی موسڵمان بەسەر کافر و باڵادەستی پیاو بەسەر ژندا بە تەواوی پاراستووە. تەنانەت پەیوەندییە خێزانیەکانیش هێشتا پارێزراون. یاساکانی کۆماری ئیسلامی باس لەوە دەکەن کە کەسوکارە پلە یەکەکانی بکوژ دەبێ فیدیە بدەن و ئەگەر نەیانتوانی بیدەن، ئەوا لەکەسوکاری پلە دوو فیدیە وەربگرن. واتە یەکەم: هەموو بنەماڵەی قوربانییەکە ستەم و تەعەدایان لێ کراوە و مافی خۆیانە لە بکوژەکە خۆش بن یان لێی خۆش نەبن، دووەمیش هەموو بنەماڵەی بکوژەکە بەرپرسیارن و پێویستە سزا بدرێن! واتە بنەمای تۆڵەسەندنەوە تۆڵەی عەشایەری و بنەماڵەیە!
ئەگەر بە هەر ئەندامێکی ئاسایی کۆمەڵگەی ئەمڕۆ، کە مەرج نییە زانیاری یاسایی و دادوەری زۆری هەبێت، بڵێی دادپەروەری واتە پاراستنی کۆمەڵگە لە تاوان و پەروەردەکردنی تاوانباران، ئەوا بە تەواوی لەگەڵت هاوڕان. بەڵام ئیسلام دەڵێت دەبێت خوێن بە خوێن بشۆردرێت، تۆڵەکردنەوەش بکرێت و تۆڵەکردنەوە هیچ مانایەکی تری نییە جگە لە تۆڵە بە تۆڵە.
لە لایەکی تریشەوە بناغەی پەیوەندی خوێن و خێزانی لەوەدا دەبینیت کە باوک یان باپیری باوک دەتوانێت منداڵەکەی یان نەوەکەی بکوژێت و تەنها فیدیەیەک بدات. بۆچی؟ چونکە خۆی خاوەنی خوێنەکەیە!چونکە میراتگرەکان دەتوانن لە کوشتن ڕزگاریان بێت و باوکیش خۆی میراتگرە!
لەم پەیوەندییە خوێن و خێزانییەدا ژن و پیاو پێگەی تەواو جیاوازیان هەیە. شایەتحاڵی ژن یەکسانە بە نیوەی شایەتحاڵی پیاو، ژنیش نیوەی پیاو میرات وەرگرێت و کوشتنی ژنێکی “خائین” بە هیچ شێوەیەک بە تاوان نازانرێت، لەکاتێکدا ژن ناتوانێت دەستی بەرز بکاتەوە بەرامبەر پیاوێکی “خائین”. بەهیچ شێوەیەک ڕێگای ئایینی وەک سیغە و فرەژنی هەیە کە لە بنەڕەتدا چەمکی “خیانەتی پیاو” بێ مانای دەکات.
لایەنێکی تر و ڕەنگە گرنگترین لایەنی باڵادەستی موسڵمان بەسەر کافرەکاندا. یاساکانی شەریعەت ئاماژە بە هاوڵاتی ناکەن، ئاماژە بە موسڵمانان دەکەن. لە گەڵاڵەی تۆڵەسەندنەوەی کۆماری ئیسلامیدا باس لەوە کراوە کە ئەگەر موسڵمانێک بکوژرێت، بکوژەکە شایەنی لە سێدارەدانە. واتە ئەگەر کەسێکی غەیرە موسڵمان بکوژرێت سزاکەی جیاوازە. یاسای تۆڵەسەندنەوە باس لەوە ناکات کە دەبێت چی بکرێت سەبارەت بە کوشتنی ئەندامانی کۆمەڵگا. چەمکی ئەندامانی کۆمەڵگا سەربەخۆ لە ئایینەکەیان هیچ جێگەیەکی لەم سیستەمەدا نییە.
بەشێکی دیکەی پڕۆژەیاسای قەساس سەبارەت بە یاساکانی پەیوەست بە کوشتنی کافرەکان لەلایەن یەکترەوە. بەڵام لە هیچ شوێنێک نەگوتراوە چی بکرێت ئەگەر موسڵمان کافرێک بکوژێت، چونکە لە شەریعەتی ئیسلامیدا ئەمە بە هیچ شێوەیەک بە کوشتن نازانرێت. واتە یەکەم، یاساکانی پەیوەست بە کوشتن جیاوازن لە یاساکانی پەیوەست بە موسڵمانان ئەگەر بکوژ و قوربانییەکە کافر و ناموسڵمان بن، دووەمیش کوشتنی کافر بە هیچ شێوەیەک بە کوشتن نازانرێت. ئەم بیرکردنەوەی ئایینییە ناتوانرێت بە تێگەیشتن و فەلسەفەی مۆدێرن و فەلسەفەی دادپەروەری و حوکمدان بە هیچ جۆرە لێکدانەوە و خوێندنەوەیەکەوە ببەسترێتەوە.
لە پڕۆژەیاسای تۆڵەسەندنەوەدا حاڵەتی دیکەش هەن کە لە فاشیزمەوە نزیکن. لە پڕۆژە یاسای تۆڵەسەندنەوەدا هاتووە، ئەگەر کەسێکی عاقڵ شێتێک بکوژێت، تەنها دەبێت فیدیەیەک بدات. واتە ئەگەر دەوڵەمەند بیت دەتوانی شێتەکان بکوژیت و فیدیە بدەیت و ژیانی خۆت بژیت. فاشیزمی هیتلەر بەتەواوی هەمان کاری کرد. لایەنگری مرۆڤە تەندروست و بەهێزتر و باڵادەستەکان بووە و کەمئەندام و دواکەوتووی دەروونی بە شایستەی مردن دەزانی. لە ئیسلامدا مرۆڤ بە شێت نازانرێت. دەکرێت شێتەکان بە دانی فیدیەیەک، کە کەمترە لە هی کەسێکی عەقڵ، بکوژرێت و سزا نەدرێت.
کۆی ئەم یاسایانە وێنەیەکی کارەساتبار لە سیستەمی دادوەری شەریعەت دەدات بەدەستەوە. لەسەر بنەمای خوێن و تۆڵەی خێزانییە. سزای بکوژەکە بە ڕەزامەندی بنەماڵەی قوربانییەکە دەبێت. بنەماڵەی قوربانییەکە دەتوانن ڕەزامەندی بدەن و تەنانەت واز لە فیدیەکەیان و لەم حاڵەتەدا بکوژەکە لە هەر سزایەک بێبەرییە. باوک دەتوانێت منداڵەکەی بکوژێت و دۆسیەکە بە فیدیەیەک یەکلایی بکاتەوە. کەسێکی عاقڵ دەتوانێت شێتێک بکوژێت و بە پێدانی فیدیەیەک دۆسیەکە یەکلایی دەبێتەوە. مێرد مافی ئەوەی هەیە ژنە “خیانەتکار”ەکەی بکوژێت. ئەگەر موسوڵمانێک لەلایەن کەسێکی بێباوەڕەوە کوژرا، ئەوا دەبێت بێباوەڕەکە بکوژرێت، و فیدیە و ڕەزامەندی میراتگران و هتد، ئیتر هیچ ئیعتیبارێکی نابێت، بەڵام کوشتنی بێباوەڕ لەلایەن موسڵمانێکەوە نەک تەنها بە کوشتن نازانرێت، بەڵکو لە هەندێک حاڵەتدا ئەرکی موسڵمانانە، وەک کوشتنی لادەرەکان، کە واجبێکە لە ئیسلامدا. وە لیستی سزاکانی شەریعەت بریتییە لە لەسێدارەدان و قامچی لێدان و بەردبارانکردن و بڕین و کوێرکردن و فڕێدان لە بەرزاییەوە.
ئەم سیستەمە خۆی سیستەمێکی بەرهەمهێنانی تاوانە. سیستەمی دادوەری کۆماری ئیسلامی ماشێنێکی ئینسان کوشتنە. ئامێرێکی تاوانکارییە. ئامێری تاوانە بە مانا فراوانەکەی وشەکە. هەرکەسێک لەم سیستەمەدا ڕۆژێک لە زیندان بەسەر ببات، تاوانی لە دژ ئەنجامدراوە. ڕاست بۆتە هەڵە. نادادپەروەرانە بووە. ئەی ئەگەر کەسێک لە سێدارە بدرێت، بەردباران بکرێت، یان قامچی لێ بدرێت، یان ئەندامەکانی جەستەی ببڕن. هەروەک وتم دوای ڕوخانی کۆماری ئیسلامی، پێویستە سەرلەنوێ لە هەموو کەیسەکان پێداچونەوەیان بۆ بکرێتەوە. بەڵام ئەو تاوانەی لە دۆسیەی ئەو کەسانەدا ئەنجامدراوە کە سزای لەسێدارەدان و بەردبارانکردنیان بەسەردا سەپێنراوە، بەهیچ شتێک قەرەبوو ناکرێتەوە. ئەمانە تاوانن کە بۆ هەمیشە لە مەلەفی ڕەشی ئەم دەسەڵاتەدا دەمێننەوە.
بەڕای من یەکێک لە ئەرکەکانی حکومەتی ئینسانی کە جێگای ئەم دەسەڵاتە دەگرێتەوە ئەوەیە کە هەموو ئەو دادوەرە کانی شەریعەت و هەموو ئەوانەی بەشدارن لە پەسەندکردن و جێبەجێکردنی ئەو یاسایانەدا دادگایی بکات. ئەمە وانەیەکە بۆ مرۆڤایەتی ئەمڕۆ. دڕندەترین، قێزەونترین، بەرفراوانترین لەسێدارەدان لە کۆماری ئیسلامیدا ڕوویانداوە و بەڕای من ئەگەر بمانەوێت ئەو لەسێدارەدان لە هەموو جیهاندا هەڵبوەشێنینەوە، پێویستە ئەم نموونەیە بخرێتە بەر چاوی جیهان. لە هەموو شوێنێکی جیهان بە بێ ئابڕوکردنی کۆماری ئیسلامی لەسێدارەدان قەدەغە بکرێت. پێویستە ئەم نموونەیە لەقاوبدرێت و بە هەموو لایەک نیشان بدرێت کە تاوان نەک بە لەسێدارەدان بەڵکو بە بنبڕکردنی هەژاری و نایەکسانی ڕادەگیرێت. نەک هەر لە ئێراندا، بەڵکو لە خودی ڕۆژئاوای پیشەسازیدا، هەر ئەم سەرمایەدارییە کە نائەمنی ئابووری، هەژاری، بێبەشی، خورافاتە ئایینی و نەتەوەییەکان بەرهەم دەهێنێتەوە و بنەمای تاوانکاری دابین دەکات. بە نموونەی کۆماری ئیسلامی کە دڕندەترین و دژە ئینسانیترین سیستەمی یاسایی سەردەمی ئێستایە، دەتوانین پێشکەوتووترین سیستەمی یاسایی ئەمڕۆ بخەینە ژێر پرسیارەوە و ڕایبگەیەنین کە نەک تەنیا سیستەمی یاسایی و دادوەری، بەڵکو هەموو کۆمەڵگا دەبێ وابێت لەسەر بنەمای کەرامەتی ئینسانی بەڕێوەدەچێت. وە هیوادارم کاتێک کۆماری ئیسلامی دەڕوخێنین، نموونەیەک لە کۆمەڵگایەکی ئینسانی و تێگەیشتن و هەڵوێستێکی نوێ لە یاسا و چەمکی تاوان و سزا و دادپەروەری، کە چەندین کیلۆمەتر لە پێشەوەیە و لە پێشکەوتووترین کۆمەڵگە سەردەمیەکان مرۆڤدۆستانەترە، بەدەست بهێنین. بەداخەوە کۆمەڵگای ئێران لە بنی ڕیزەکەدایە. نەک خەڵک بەڵکو حکومەتی ئیسلامی ئەم دۆخەی دروست کرد. تێگەیشتنی خەڵک لە دادپەروەری و تاوان و سزا، ئەوە نییە کە کۆماری ئیسلامی بەسەر کۆمەڵگەیدا سەپاندووە. بە ڕوخاندنی ئەم حکومەتە، سیستەمی دادوەری کۆمەڵگەی ئێران لە کۆماری سۆسیالیستیدا دەبێتە نموونە و مۆدێل بۆ هەموو کۆمەڵگە مرۆڤایەتییەکانی سەردەمی ئێستا.*
٢٢ی ئایاری ٢٠١١
ڕوونکردنەوە: ئەم گفتوگۆیە بۆ یەکەمجار لە ١٢ی ئازاری ٢٠٠٨ لە کەناڵ جەدید ئەنجامدراوە.

ژینگە پێدراوێکی یەزدانی مەزنە بۆ سەرجەم بوونەوەران لەم شوێنە مرۆڤایەتی ژیان بکات و لەسەری بسازێن، لە هەمان کاتدا گەوهەرێکی تری بە مرۆڤ بەخشیووە، بۆ ئەوەی بەکاری بێنێت، ئەویش پێ دەوترێت ئەقڵ، ئێمەی نەوەی ئادەمیزاد لە ڕێگەی بەکار هێنانی ئەقڵەوە، زۆر شت دەگرینە ئەستۆی خۆمان بە نموونە ژینگە پارێزی، جا چۆن مرۆڤایەتیی لە زۆرێکی لە شتەکان جیاوازن لە گرتنە ئەستۆی شتەکان. ڕەخنەی ژینگەیی خۆی لە چەند ئاڕاستەیەک دەبینێتەوە، یەکێک لەو ئاڕاستانە ئیکۆ شوانکارییە، کە باسی ژیانی لادێکان دەکات، له ڕووی گوزەران و پیشەی شوانکارییەکان چۆن بووە، بۆیە لێرەدا بە پێویستمان زانی ئەو ئاڕاستەیە، له چەند نموونەی شیعری جەمیل ڕەنجبەر جێبەجێ بکەین، ئاخۆ چۆن ڕەنگی داوەتە له شیعرەکانی.

ئەگەر سەرەتا بێین، وەک زاراوە بزانین، ئیکۆڵۆژی بە چ شێوازێک لای زمانەکانی تر ناسێندراوە، هەر وەک سۆران لە بارەیەوە دەڵێت: “ڕەخنەی ژینگەیی(ئیکۆلۆژی) له ڕووی زاراوە، ڕەخنەی ئیکۆلۆژی زاراوەیەکی ئینگلیزیە، وشەی (ئیکۆکریتیزم) (Ecocriticism) بۆ بەکارهاتووە، لە لایەن (ارنست هایگل) زیندەوەرناسێکی ئەڵمانی بوو. لە ساڵی (١٨٦٦)”. (سۆران مامند عبد️ اللّٰه ، ٢٠٢٢: ٦٠). سەرەتایی هەموو زاراوەیەک بۆ ئینگلیز و یۆنان دەگڕێتەوە، چونکە وەک لایەنی مەعریفی لە ئاستێکی بەرز دان. “ڕەخنەی ژینگەیی مامەڵە لەگەڵ پەیوەندی زیندووی نێوان ئەدەب و ژینگەی سروشتدا دەکات، و بەم شێوەیە تێگەیشتنێکی قوڵتر لە کارلێکی نێوان هەردوو زمان و ژینگە لە ئەدەبدا دابین دەکات. ڕەخنەی ژینگەی وەک بوارێکی مەعریفی دەوڵەمەند، چونکە یارمەتیمان دەدات له ڕووی تیگەیشتن و هەڵسەنگاندن بۆ ئەدەب و هەر شتێکی تری ناو دەق. ئەدەبی کوردیش هەڵکەوتووە بۆ ئەوەی ئەدەبی ژینگەی لەسەر جێبەجێ بکرێت. ڕەخنەی ژینگەی وا لە مرۆڤ دەکات بە دووربینییەکی سەوزەوە بڕوانێتە ژینگە، ڕەخنەی ژینگە بەدوای ژینگەیە بۆ نموونە: هەر کام لە گەشەی خێزان و دانیشتوان و پیسبوونە ژینگەیەش، کە بەهۆیەوە سەرهەڵدەدات”.(ملکۆ ئەحمەد، ٢٠٢٢: ٣). کەواتە، ژینگە ڕۆڵێکی بەرچاو دەبینێت، مرۆڤ تێدا هەست بە خۆی دەکات، بەرپرسیار دەبێت لەو شتانەی کە لەناو سروشت و ژینگەدا هەیە. پێشتر ئیکۆ شوانکاری بەو شێوەیە له سروشت دەڕوانێت پێی وایە، ئەوە مرۆڤ دەبەستێتەوە بە خۆی ژینگە و سروشتەکەیە، بێگومان سروشتیش ڕەنگدانەوەی مرۆڤە لە بەر ئەوەی تێدا ژیان دەکات و خۆی بەرجەستە دەکات، بۆیەش شاعیران ئیلهام و خەیاڵ بۆ ناو شیعره کانیان لە سروشت وەردەگرن، چونکە وەک ئاوێنە وایە مرۆڤ خۆی تێدا دەبینێتەوە. شوانکارەیی وەکو خاڵێکی دژی تێکدان و کاوڵ کردنی سروشت دەبینرێت، بە تایبەتی هەوڵەکانی مرۆڤ بۆ دەستخستنی وزە. شوانکارەیی پشت بە هەبوونی هاوسەنگی لە سروشت دەبەستێت، پشت بە نموونەی بوونی سروشت دەبەستێت، کە ئەم نموونەی بوونەی سروشت له سەردەمی هاوچەرخدا شکستی هێناوە و ڕووبەڕووی ڕەخنەیی ژینگەیی بووەتەوە.

ڕەخنەی ئیکۆ شوانکاری/ ژینگەی شوانکاری

“شیعری شوانکاری چەشنێکی ئەدەبییە، کە باس لە ژیان و گوزەرانی لادێ و دێهاتەکان دەکات. لە سەرەتادا ئەم چەشنە وا ناسندرا بوو، کە تایبەت باسی شوانکاری بکات، بەڵام دواتر گۆڕانی بەسەر داهات، زاراوەکە لە ڕووی مێژووییەوە هەمە چەشن کرا. بەسەر ژیانی ئەو کاتی لادێکان دابەشکرا، جا هەر پیشەیەک بێت.” ( سۆران مامند عبد️ اللّٰه، ٢٠٢٢: ٩٦). هەر وەک ئاماژەی بۆ کرایە، پێشتر خەڵک له گوندەکان بژێوی ژیانیان لە سەر کارکردن بووە، بە تایبەت ئەو جۆرە پیشانە کە زیاتر باو بووە. کاری هەرەوەزی و جووتیاری و شوانکاری، … بەڵام بە حوکمی پێشکەوتنی سەردەم، کزی و لاوازی پێوە دیارە، وەک پێشتر نەماوە. ئەم ڕەخنەیە کار لەسەر ئەوە دەکات، کە سروشت لەو دەقە تەنها وەکو وەسیلەیەک ئامادە نییە، بەڵکو نیشاندەری ئەوەیە، کە میژووی مرۆڤ لەگەڵ مێژووی ژینگەیە و لە ناوی بووە، بەتەنها گرنگی دان نییە، بە کێشەکانی مرۆڤ ڕەوا نییە، واتە پێویستە گرنگی بە کێشە سروشتیەکانیش بدرێ، لە ئیکۆڵۆژی مرۆڤ دەکۆڵێتەوە بەرامبەر بە ژینگە لە نێو جەرگەی ڕەوای دەقدا، ئەوە دەقانەی شاراوەو نادیارن دەبێت هەستی ئیکۆڵۆژی تێدابێت.(قەرەداغی، ٢٠٢٠: ٣٥). بێگومان مرۆڤ دەرخەری زۆر شتە لە ناو سروشت کاتێک سروشت لە خزمەت مرۆڤ دەبێت، گەر پارێزگاری لێ بکات و هەوڵی لە ناو بردنی نەدات، تەنیا کار و باری خۆی تێدا جێبەجێ بکات. وەک پیشەکانی کە پێشوو دەی کرد، ئەمەش دەبێتە هۆی سروشت جوانی خۆی لە دەست نەدات. پەیوەندی نێوان مرۆڤ و ژینگە: “پەیوەندییەکی بەهێز لە نێوان مرۆڤ و ژینگەدا هەیە، ئەم پەیوەندیەش بۆ سەرەتایی هاتنە سەر زەوی مرۆڤ دەگەڕێتەوە.

کە هەڵسوکەوتی لەگەڵ پێکهێنەرەکانی ژینگەیی دەوروبەری خۆیکردووە، توانیویەتی سوود لە دەرامەتە ساده و ساکارەکانی ژینگەی سروشتیی خۆیببێنێت”.(مهدی أحمد محمود، ٢٠٢٢: ل٢٩). پێشوو ژیانی لادێ زۆر ساکار بووە، وەک ئێستا کە سەردەم پێشکەوتووە، تەکنەلۆژیا بالی کێشاوە بەسەر دنیا مرۆڤی بە خۆیەوە سەرقاڵ کردووە، ئەمەش وای کردووە، مرۆڤ وەکو پێشی ڕوو له شاخ و سروشت نەکات، ئەگەرچی بۆ لایەنی بژێوی و ڕۆژانەیان ڕووی تێدەکەن.
چەند نموونەیەکی شیعری بە پێی ئاڕاستەی ئیکۆ شوانکاری لە شیعرەکانی جەمیل ڕەنجبەردا

ئەی خەڵکینە…
دۆڵ و چیا و دەشت و زەوی
هی کەسێکە بۆی ناخەوی
هی کەسێکە خۆی دەیچێنێ
لە پێناویا ماندوو دەبێ، بەرهەم دێنێ

من جووتیارم… لەسەر کێوی بڕوای بەتین
خۆم داوێمە باوەشی ژین
بەزبارەی، بیری جوتیاری جحێڵم
زەوی و خاکی باپیرانم ورد دەکێڵم.

منی جوتیار
کرێکاری برای گەورەم… ئاگای لێمە
ئامێرم بۆ دروست دەکا
بۆ کێڵان و دروێنەوەی سوودی ئێمە
جەرگی سروشت بست بست دەکا
_ لەم شیعرەدا بە ئاشکرا شاعیر سروشت و ژینگەی بەرجەستە کردووە، له خۆیدا باسی پیشەی جووتیاری دەکات، لە بەر ئەوەی پیشەی لادێکان ژیانێکی سادە و ساکار بووە، خۆیان مەشغووڵ دەکرد، بە ڕەنجبەری و کۆڵ نەدان و ماندوو بوون بۆ بژێوی ژیان. وشەکانی کە لە شیعرەکە دا ئاماژەی بۆ کردووە، دۆڵ، چیا، دەشت، زەوی، ئەمە ڕەنگدانەوەی سروشتە. دەڵێت من جووتیارم باسی خۆی دەکات کە چۆن هەوڵ و تێکۆشان دەدات، له پێناو ژیان. لە دێرێکی تر باسی زبارە دەکات، واتە هەرەوەزی لە کاتی گەنجی خۆی. بۆ کێلانی زەوی باب و باپیرانی.

لە نموونەیەکی تری شیعری باسی شوانکاری دەکات:
کاکەی شوانی چاپووک و دلێر
دڵسۆزی بلیمەت بۆم لێدە بلوێر
بیلاوینەوە جیهان بێنە جۆش
بە «لاوک» و «حەیران» لابەرە خامۆش
بەرامبەری دێ سۆزت ببەخشە
بۆ ڕاو شوێن دابنێ نەخشە
بۆ ڕووبارێ لەوەڕگەی جاران
دانیشە لە ژیر سێبەری داران
هەڵکێشە «ئاهی دەردی دڵداری»
ڕووکەرە کێو و لوتکەی هەزاری
ئەم خاکە جوانەی سروشتی ژیان
دەنگی ئاگرین هەڵدە بۆ گیان!
دەم دەم ئەگۆڕی شوێنی ئاژەڵت
هەست و هیوای نوێ ئەچێتە دڵت

_شاعیر بە شێوەیەکی وەسف باسی شوان دەکات، کە چەند بوێر و ئازایە، بە شمشاڵی دەستی، بۆی لێ بدات نەغمەی ئاواز و دەربڕینی دەنگە زوڵاڵەکەی، ئەو قسانەی لە ناو سروشت دەکرێت، چونکە شوانکارەکان لەگەڵ مەڕوماڵاتیان شمشاڵ بەکار دێنن. بە بەسەر بردنی کات و ڕۆژەکەیان دەی ژەنن. سروشت و ژینگەی بێ بەش نەکردووە، کە دەڵێت بۆ ڕاو شوێن دابنێ نەخشە بۆ ڕووبارێ لەوەڕگەی جاران دانیشە لە ژیر سێبەری داران، ئەم دێرە دەرخەی ئەو ڕاستییە، کە لە ئیکۆ شوانکاری باسی لێوە کراوە. لە ڕێگای گێڕانەوەی بەسەرهات و ئەو ڕووداوانەی کە ڕووبەڕوویان دەبوویەوە، لە ژیانی ڕۆژانەیاندا. ئەمەش هەوڵێکە بۆ دیاریکردنی لایەنی بەرجەستە کردنی سروشت.

لە کۆتاییدا بۆمان دەرکەوت، شاعیران بە گرینگی لە سروشت و ژینگەیان دواینە. چونکە سەرچاوەی ئیلهام داڕشتنی خەیاڵەکانیان بووە. ئەگەر باسی جەمیل ڕەنجبەریش بکەین، لەو دوو نموونەی شیعرەدا یەکێک لە ئاڕاستە ژینگەیەکانی بەرجەستە کردووە، کە ئیکۆ شوانکارییە، باسی ژیانی لادێ و بژێوی و بەسەرهات و ڕووداوەکان دەکات. خۆیان بە پیشە هەمە جۆرەکان خەریک کردووە، وەک جوتیاری و کاری زەوی کێڵان، شوانکاری ،…هتد. گەیشتن بەوەی کە ڕەخنەی ژینگەیی چەندە گرینگ و بایەخ دارە، لە ژیانی مرۆڤدا بۆیە، بە چاوێکی بەرز لێی دەڕوانن، هەموو ئاڕاستەکانی نێو ڕەخنەی ژینگەیی بۆ کات و سەردەمێک دەگەڕێنەوە، باسی ئەو هەلومەرجە دەکەن، کە ڕووی داوە.

------------------------------------- 

سەرچاوە:

1. سۆران مامند عبداللّٰه،(٢٠٢٣)، ڕەخنەی ئیکۆلۆژی له شیعری هاوچەرخی کوردیدا، بە نموونەی شیعره کانی شێرکۆ بێکەس و سەباح ڕەنجدەر، نامەی دکتۆرا، کۆلێژی زمان، زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێر.
2. دلاوەر قەرەداغی، (٢٠٢٠)، لێرەو لەوێ باران، دووراودوور هەتاو، چاپی یەکەم، تاران.
3. گۆڤاری کوردستانی نوێ، پ.ی.د.ملکۆ ئەحمەد، ڕەخنەی ژینگەیی وەک ڕێبازێکی ڕەخنەی سەربەخۆ پێنجشەممە، ٢٩٩٢٠٢٢
4. ئـ. جەوهەر کرمانج، (٢٠٠٧)، دیوانی شیعر (جەمیل ڕەنجبەر)، سلێمانی.
5. مهدی أحمد محمود، (٢٠٢٢)، ڕەخنەی ژینگەیی لە شیعری هاوچەرخی کوردیدا، زانکۆی ڕاپەڕین، کۆلێژی پەروەردە_ قەڵادزێ، بەشی کوردی.

پێشەکی:
کاریگەری بەردەوامی فەلسەفە لەسەر مرۆڤایەتی

فەلسەفە دیسیپلینێکی تەمەن درێژە و لە سەرەتای شارستانیەتەوە هەموو لایەنەکانی ژیانی مرۆڤی گرتۆتەوە. لە یۆنانی کۆنەوە تا سەردەمی مۆدێرن، فەلسەفە چاویلکەیەکی بۆ دابین کردووە کە لە ڕێگەیەوە سەیری جیهان و بیرکردنەوە لە مانای بوون بکرێت و مانای ئەو پرسە ئاڵۆزانەی مرۆڤ ڕووبەڕووی دەبێتەوە. سەرەڕای ئەو گۆڕانکاری و گۆڕانکارییە زۆرانەی کە بە درێژایی مێژوو ڕوویانداوە، فەلسەفە وەک بەردی بناغەی گەڕانی فیکری و کولتووری بەردەوام بووە. لە ڕاستیدا دەکرێ بڵێین فەلسەفە کاریگەرییەکی بەردەوامی لەسەر مرۆڤایەتی هەبووە و نۆرم و بەها کولتوورییەکانی داڕشتووە و کاریگەری لەسەر لێکۆڵینەوەی زانستی هەبووە و بناغەیەکی بۆ بڕیاردانی ئەخلاقی و ئەخلاقی دابین کردووە. لەم وتارەدا بەدواداچوون بۆ ئەو ڕێگایە زۆرانە دەکەین کە فەلسەفە ژیانی مرۆڤی دەوڵەمەند و زیندوو کردۆتەوە، هەروەها پەیوەندی بەردەوامی لە کۆمەڵگەی ئەمڕۆدا لەبەرچاو دەگرین.
گەشەی کەسی:
هێزی گۆڕینی بیرۆکە فەلسەفییەکان جگە لەوەش بیرۆکە فەلسەفییەکان هێزی گۆڕانکارییان هەیە بۆ یارمەتیدان لە گەشەکردنی کەسیدا. لێکۆڵینەوە لە فەلسەفە ڕێگە بە تاکەکان دەدات بیر لە بەها و بیروباوەڕ و هەڵبژاردنەکانی خۆیان بکەنەوە. تەحەدای گریمانەکانی پێشوویان دەکات و هانی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە دەدات. تاکەکان لە ڕێگەی پشکنینی تیۆری و سەلماندنە ئەخلاقییەکانەوە توانای ئەوەیان هەیە چوارچێوەی ئەخلاقی خۆیان دابڕێژن و هەستێکی ڕوونتر بۆ ئامانج و ئاراستە لە ژیانیاندا پەرەپێبدەن. سەرەڕای ئەوەش، لێکۆڵینەوەی فەلسەفی دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە چاندنی هاوسۆزی و پێزانینی زیاتر بۆ جۆراوجۆری دیدگا و ئەزموونە جیاوازەکان. بە گشتی لێکۆڵینەوە لە فەلسەفە توانای ئەوەی هەیە کە گۆڕانکاری و گەشەکردنی قووڵی کەسی بهێنێتە ئاراوە.

دادپەروەری کۆمەڵایەتی:
چۆن فەلسەفە تێگەیشتنمان لە ئەخلاق و یەکسانی لە قاڵب داوە فەلسەفە تێڕوانینێکی ڕەخنەگرانەی بۆ چەمکی دادپەروەری کۆمەڵایەتی دابین کردووە، کە تێڕوانینمان بۆ ئەخلاق و یەکسانی گۆڕیوە. لە ڕووی مێژووییەوە فەیلەسوفەکان مشتومڕیان لەسەر باشترین ڕێباز بۆ گەیشتن بە دادپەروەری کۆمەڵایەتی کردووە، لە تیۆری ئەفلاتون بۆ کۆمەڵگەی ئایدیاڵەوە تا ئەخلاقی فەزیلەتی ئەرستۆ. فەیلەسوفە مۆدێرنترەکان، لەوانە جۆن ڕاوڵز و مارتا نوسبام، هەوڵیان داوە دادپەروەری کۆمەڵایەتی بخەنە پێشەوەی گوتاری سیاسییەوە. چەمکی “پەردەی نەزانی”ی ڕاولز دەڵێت کۆمەڵگا دەبێت هەوڵبدات سیستەمێک دروست بکات کە دەرفەتی یەکسان بۆ هەمووان پێشکەش بکات، بەبێ گوێدانە تایبەتمەندییە تاکە کەسییەکانیان. بە هەمان شێوە ڕێبازی تواناکانی نوسبام ستانداردێک بۆ یەکسانی ئابووری و کۆمەڵایەتی پێشنیار دەکات کە لەسەر بنەمای کۆمەڵێک توانای مرۆیی گشتگیر دامەزراوە. ئەم ڕێبازە فەلسەفییانە هاندەری ڕەچاوکردنی قووڵترن بۆ ئەو نایەکسانیانەی کە لە کۆمەڵگادا باون و چوارچێوەیەک بۆ گەیشتن بە دادپەروەری کۆمەڵایەتی زیاتر لە داهاتوودا دەڕەخسێنن.

پێشکەوتنی زانستی:
ڕۆڵی فەلسەفە لە داڕشتنی تێگەیشتنمان لە گەردوون فەلسەفە ڕۆڵێکی چارەنووسساز دەگێڕێت لە داڕشتنی تێگەیشتنمان لە گەردوون، بەتایبەتی کاتێک باس لە پێشکەوتنی زانستی دەکرێت. بۆ نموونە فەلسەفەی زانست یارمەتیدەرمانە بۆ ئەوەی تێبگەین کە زانیاری زانستی چۆن دروست دەبێت و هەڵسەنگاندنی بۆ دەکرێت. سەرەڕای ئەوەش، مشتومڕە فەلسەفیەکان تێگەیشتنمان لە چەمکە زانستییەکانی وەک کات، هۆکار و فەزا لە قاڵب داوە، کە کاریگەری گرنگیان لەسەر تێگەیشتنمان لە گەردوون هەیە. جگە لەوەش، پرسیارە فەلسەفییەکان تەنانەت بووەتە هۆی دۆزینەوەی زانستی، وەک تەنۆلکەی هیگز بۆسۆن کە بۆ یەکەمجار لەلایەن فەیلەسوفێکەوە گریمانە کرا پێش ئەوەی لەلایەن فیزیای ئەزموونییەوە پشتڕاست بکرێتەوە. بەم شێوەیە ڕۆڵی فەلسەفە لە پێشکەوتنی زانستیدا زۆر گرنگە، چونکە چوارچێوەیەکی تیۆری بۆ زاناکان دابین دەکات بۆ ئەوەی لە چوارچێوەیدا کاربکەن و یارمەتیان دەدات بۆ بەرهەمهێنانی زانیاری نوێ سەبارەت بە گەردوون.

تیۆری سیاسی:
بەشدارییەکانی فەلسەفە لە گەشەپێدانی دیموکراسی و حوکمڕانیدا تیۆری سیاسی ڕۆڵێکی بەرچاوی هەیە لە پەرەپێدانی دیموکراسی و حوکمڕانیدا. بیرۆکەی ئەوەی کە پێویستە سیستەمێکی دادپەروەر و دادپەروەرانەی حکومەت هەبێت، دەتوانرێت بگەڕێتەوە بۆ یۆنانییە کۆنەکان، بەتایبەتی بۆ بەرهەمەکانی ئەفلاتون و ئەرستۆ. ئەم فەیلەسوفانە جەختیان لەسەر گرنگی سەقامگیری سیاسی و سەروەری یاسا و مافی هاووڵاتیان دەکردەوە. هەروەها تیۆریستەکانی سیاسی ڕۆڵێکی چارەنووس سازیان هەبوو لە داڕشتنی سیستەمی دیموکراسی مۆدێرن. بیرمەندانی وەک جۆن لۆک و ژان جاک ڕۆسۆ دەیانگوت تاکەکان مافی سروشتییان هەیە کە دەبێت لەلایەن حکومەتەوە بپارێزرێن. هەروەها پێیان وابوو دەسەڵاتی حکومەت سنووردار بێت و هاووڵاتیان لە چۆنیەتی بەڕێوەبردنیاندا قسەیان هەبێت. بە گشتی فەلسەفە چەمک و ئارگیومێنتی چارەنووسساز لە دروستکردن و پاراستنی سیستەمی دیموکراسی لە سەرانسەری جیهاندا دابین کردووە.

ئەنجام:
ئەگەرە بێ کۆتاکانی فەلسەفە بۆ پێشکەوتنی مرۆڤ لە کۆتاییدا فەلسەفە ئەگەری بێ کۆتایی بۆ پێشکەوتن بۆ مرۆڤ دابین کردووە. فەلسەفە بە پرسیارکردن لە بیروباوەڕی تەقلیدی و گەڕان بەدوای بیرۆکەی نوێدا، ئاسۆی ئێمەی فراوانتر کردووە و ڕێگەی پێداین چەمک و شێوازی بیرکردنەوەی نوێ پەرەپێبدەین. بە درێژایی مێژوو فەلسەفە ڕۆڵێکی گرینگی هەبووە لە داڕشتنی کۆمەڵگا و پێشخستنی زانستی مرۆڤ. لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەی فەلسەفیەوە تێگەیشتنێکی قووڵترمان لە خۆمان و جیهانەکەمان و شوێنی خۆمان تێیدا بەدەستهێناوە. فەلسەفە چوارچێوەیەکی بۆ بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و چارەسەرکردنی کێشەکان دابین کردووە، ئەمەش بووەتە هۆی پێشکەوتنی زۆر لە زانست و تەکنەلۆژیادا. بە کورتی فەلسەفە ئەو ئامرازانەی پێبەخشیوین کە بتوانین قفڵی تواناکانمان بکەینەوە و شتە گەورەکان بەدەست بهێنین. تەنها بە بەردەوامبوون لە بەشداریکردن لە لێکۆڵینەوەی فەلسەفیدایە کە دەتوانین هیوای بنیاتنانی جیهانێکی باشتر بۆ خۆمان و نەوەکانی داهاتوومان هەبێت.

————————–

• بۆ بابەتەکەم پشتم بەو سەرچاوانە بەستووە:
• John RAWLS. ‘A Theory of Justice.’ Original Edition, Harvard University Press
• Seyyed Hossein Nasr. ‘The Heart of Islam.’ Enduring Values for Humanity, Zondervan

پۆست کۆڵۆنیالیزم لە فیلمی ڕزگاربوون

“تیۆری پۆست کۆڵۆنیالیزم کە لە بارودۆخێک دەکۆڵێتەوە کە لە هەناوی داگیرکاریدا دێتەکایەوە. هەموو ئەو بارودۆخ و هەڵومەرجانەی کەلە ئەنجامی کارلێکی داگیرکەر و داگیرکراو دێنە کایەوە پێی دەگوترێت پۆست کۆڵۆنیالیزم.” ( نادر، ٢٠٢٠: ٥)
واتە تیۆری پۆست کۆڵۆنیالیزم لە داگیرکار دەکۆڵێتەوە، چۆن کاریگەری هەیە لەسەر جیهان و نەتەوەکان داگیرکەر چۆن کاریگەری لەسەر داگیرکراو دروست دەکات، لەهەموو لەمانە دەکۆڵێتەوە.
کەواتە ئەوەی لەم بارودۆخەش دەکۆڵێتەوە پێی دەگۆتێرێت تیۆری پۆست کۆڵۆنیالیزم.
پۆست کۆڵۆنیالیزم شەپۆڵیکی دیکەی بیرکردنەوەیە لە پاش کۆڵۆنیالیزم( داگیرکاری).
کە خەڵکانێک بینیان داگیرکاری ڕۆژهەڵاتی فەوتاند و ناتوانن بیربکەنەوە. گروپێک تیۆرێکیان دروست کرد کە ئەدەبی نەبوو هێنایانە نێو ئەدەب، ئەوی پۆست کۆڵۆنیالیزم بوو، کە لە داگیرکاری دەکۆڵیتەوە.
پێیان وابوو داگیرکاری کۆمەڵە شواینەوارێکی نەگبەتی دروستی کردووە، پێچەوانەی کۆڵۆنیالیزمە، کە دەیانەوێ دووبارە وێنەیەکی تر بۆ ڕۆژهەڵات دروست بکەن. دەیانویست ئەو داگیرکارییە نەهێڵن و ڕۆژهەڵات ڕزگار بکەن.
لەڕووی مێژوو و چێوارچێوەی جوگرافی پۆست کۆڵۆنیالیزم ئەوا داگیرکەری پڕۆسەیەکی بەرفراوانە و لەهەمان کاتیشدا چەندین شێوەی ئاڵوگۆڕی کەلتووری هەیە. بەمەش ئیشکال لە سنوور و چوارچێوەی مێژووی و جوگرافی دروست دەبێت، چونکە لە ڕووی مێژووییەوە، مێژوویەکی دوور و درێژی هەیە و لەسەرەتای دەستپێکی داگیرکەریدا کۆ دەنگییەک هەیە، ئەمەش لە ڕووی مێژوویەوە چەند پرسیارێکی کردووە، لەسەر چ بنەمایەک و پێوەرێک مێژووی لێکۆڵینەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم دیاریبکەین؟ یایە داگیرکەری ئانگۆنورمانەکان لە سەدەکانی ناوەڕاست و لەدوای ئەویش داگیرکردنی ئیرلەند لە چوارچێوەی نەریت و ڕێوڕسمەکانی داگیرکاری جێگەیان دەبێتەوە؟ ئەمە ئەو پرسیارانە و چەندین پرسیاری تری لەم شێوەیە بەردەوام لە چوارچێوەی ئەم تیۆرە دووبارە خراونەتەڕوو. دواجاریش ئەمە وەک ئیشکالێک لە بواری مێژوو و جوگرافیای لێکۆڵینەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزمدا ماوەتەوە ( نادر، ٢٠٢٠ : ٢٢).
لەڕووی جوگرافیای لۆکۆڵینەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم بیر و بۆچوونی جیاوازی لەسەرە. چونکە زەمینەکانی پڕۆسەی داگیرکاری جیاوازن، هەر ئەمەشە جیاوازی بۆچوونی لە نێوان لێکۆلەران سەبارەت بەم تیۆرەدا هەبێت.
لەم بارەیەوە لێکۆڵینەوە پۆست کۆڵۆنیالییەکاندا دوو ڕوانگە هەن: هەندێک لە ڕەخنەگران پێیان وایە، کە دەبێت خورتنیشنگە سپیپێستەکانی وەک کەنەدا و نیوزلەندا و ئوستڕاڵیا لە سنووری پۆست کۆڵۆنیالیزم هەژمار بکرێن، بە بەڵگەی ئەوەی کە دانیشتوانی ئەم وڵاتانە لەلایەن ئیمپریالیزمەکان پەراوێزخراون و ناچارکراون کە لێکچوونی کەلتووری پەیڕەو بکەن.

هەندێکیتریشیان پێیان وایە ناکرێت خورتنشینگە سپیپێستەکان لە هەمان گوتار جێ بکەینەوە کە هیندستان و کینیا تێدا جێگیر دەبن، چونکە خاڵی سەرەکی لە لێکۆڵینەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم بریتییە لە نەژاد، بۆ نموونە لە داگیرکردنی هیندستاندا بابەتی نەژاد ڕوونە، کە هیبدستان لەلایەن بەریتانیا داگیردەکرێ، پەیوەندی نێوان داگیرکەر و داگیرکراو نەژادە، کە نەژادی هیند و بەریتانییە، بەڵام سپیپێستەکان نەژادی نییە، چونکە خورتنشینگە سپیپێستەکان هەم دەبنە داگیرکەر هەم دەبنە داگیرکراو( نادر، ٢٠٢٠: ٢٣ ). واتە ڕەشپێستەکان نابن بە داگیرکرای، چونکە دەسەڵاتی ئەوەیان نییە، سپیپێستەکان داگیر بکەن، بەڵام سپیپێستەکان هەم دەبنە داگیرکەر هەم دەبنە داگیر کراو، چونکە توانا و دەسەڵاتییان هەیە تا ڕەشپێستەکان داگیر بکەن، وە سپیێستەکانی ناوچەیەکی تریش دەتوانێت ئەو سپیپێستانە داگیربکات، بەمەش بابەتی نەژادی ڕوون نابێت.
لێکۆڵینەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم مێژووییەکی دوور و درێژی هەیە، بەو پێیەی پەیوەستە بە بابەتەکانی وەک ستەم و زوڵم و داگیرکەر و وڵاتی داگیرکرا و ئاڵوگۆڕی زمانی و کەلتووریی و … هتد، ئەم نابەتانەش خودی خۆیان مێژووییەکی دوور و درێژیان هەیە، کە هێندەی مێژوویی مرۆڤایەتی کۆنن، چونکە داگیرکەر لەدوای خۆی ئاڵوگۆری زمانی و کەلتووری و زوڵم و ستەم و ڕووبەروو بوونەوەی داگیرکرا دێنێتە کایەوە.
ئەدەبیاتی پۆست کۆڵۆنیالیزمیش خەریکی لێکۆڵینەوەی داگیرکارییە. دەیەوێت ئەو لێدکانەوە و دەرهاوێشتانە ڕەتبکاتەوە کە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای لێک جیاکردۆتەوە کە بووەتەهۆی دروستبوونی چەق و پەراوێز.( نادر، ٢٠٢٠ : ٢٥). واتە نووسەران و ڕەخنەگرانی ئەم تیۆرە دەیانەوێت ئەو بیرکردنەوەی ڕۆژئاوا نەهێڵێت سەبارەت بە ڕۆژئاوا هەیان بوو، پێیان وابوو ڕۆژئاوا باشترن و پێشکەوتووترن و ڕۆشنبیر ترن. هەوەروەها دەیانویست ڕەگەزپەرستیش نەهێڵن.
سینەماش ئامرازێکی هونەرییە، بۆ نیشاندانی دیاردە و ڕووداوە مێژووییەکان و کەلتوورەکان. لەمڕۆدا دیاردەیەکی شارستانییە و لە جیهاندا بایەخی زۆری پێدەدرێت. بینەرانی سینەما پەیام و زانیاری و وێنە و جوڵە دەبینن و بەشێوەیک لە شێوەکان تێی دەگات(خدر، ٢٠٢١: ٨). خەڵکێکی زۆر لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا سەیری سینەما دەکات، زۆر لە دەرهێنەرانی سینەما ئەو پەیامە و مەبەستانەیان لە دونیای سینەمادا دەگەیەنن. دەرهێنەران لە ڕێی سینەماوە بنەماکان و پەیامی پۆست کۆڵۆنیالیزم دەگەینن، هەروەک فیلمی ( ڕزگاربوون) هی ئەنتۆنی فاکوا بە نموونە هێناوەتەوە، باس لە پۆست کۆڵۆنیالیزم دەکات.
ئامانجی ئەدەبیاتی پۆست کۆڵۆنیالیزم لێکۆڵینەوەیە لە دید و بۆچوونەکانی ڕۆژئاوایە کە چۆن سەیری ئەو وڵاتانە دەکەن و چۆن بەردەوامی بەو سەیرکردنە دەدەن و تاکوو درێژە بە داگیرکاری خۆی بدات. نووسەرانی پۆست کۆڵۆنیالیزم پێیان وایە دەکرێت دووبارە لە بەرهەمە کلاسیکییەکان جارێکی تر تاوتوێ بکرێتەوە و پەراوێزخراوەکان بکرێنەوە بە سەنتەر و جارێکی تر پێگەی خۆیان لە جیهاندا بەدەستبهیننەوە( نادر، ٢٠٢٢: ٣٨). واتە تیۆرستان و ڕەخنەگرانی ئەم تیۆرە ئامانجیان ئەوەیە لە بیر و هزر و بۆچوونی ڕۆژئاواییەکان بکۆڵنەوە، کەچۆن سەیری ڕۆژهەڵات دەکەن.
هەوەها نووسەرانی ئەم ئەدەبە دەیانەوە بیر و زەینی خەڵک و بینەران لە داگیرکاری دابماڵن و پەراوێز بکەنە سەنتەر و ڕۆژئاوا لە چەق بخەن. هەروەها ڕۆژهەڵاتییەکان متمانەیان بەخۆ هەبێت و واز لە لاساییکردنەوەی کەلتووری ڕۆژهەڵات بهێنێت. ئامانجێکی تری نووسەرانی ئەم ئەدەبە ئەوەیە کە کەلتووری نەتەوە داگیرکراوەکان بکەنە چەقی نووسینەکانیان و چەخت لە زیندووکردنەوە و بەرەپێدانی ناسنامەی نەتەوەیی دەکەنەوە. ( نادر، ٢٠٢٢: ٣٩).

واتە ئامانجێکیتری ئەم تیۆرە ئەوەیە ئەو بەهایەی چەق وپەراوێز پێشتر هەیبوو، نەیهێڵێت، دەیەوێت بڵێت بەهای پەراوێز کەمتر نییە لە بەهای چەق و ڕۆژهەڵات واز لە لاساییکردنەوەی ڕۆژئاوا بهێنێت.
فیلمی ڕزگاربوون ( ‏emancipation) لە ساڵی ٢٠٢٢ لەلایەن ئەنتۆنی فاکوا دەرهێنراوە. باس لە ڕووداوێکی مێژووی دەکات.
ئەم فیلمە باس لە ڕووداوێکی مێژووی ئەکات، باس لەوە ئەکات کە ڕەشپێستەکان کراون بە کۆیلە لە لایەن سپیپێستەکان، واتە کراون بە ئاسنگەر و کۆیلە. سەرەڕای ئەوەی ڕەشپێستەکان کاریان بۆ سپیپێستەکان دەکرد، ئەشکەنجەش ئەدران و ئازاریان دەدان. پیتەریش یەکێک بوو لەو ڕەشپێستانە، پیتەر کە کەسێکی چاونەترس و بەهێز بوو. کە دیبینی ئەم ڕەشپێستانە ئازار دەدران و کرابوون بە کۆیلە پێی قبول نەدەکرا و پەرپەرچدانەوەی هەبوو بۆ سپیپێستەکان. پیتەر هەوڵیدا ڕابکات بۆ لای سوپای کلینۆت، لەوێوە ڕووبەرووی سپیپێستەکان ببنەوە و جەنگ لە بەرامبەریان بەرپا بکەن. چونکە ڕەشپێستەکان داگیرکرابوون لەلایەن سپیپێستەکان و بە کۆیلە کراون. بۆیە پیتەر هەوڵیدا ڕووبەرووی بێتەوە ئەویش بە یارمەتی سوپای کلینۆت، بۆئەوەی ڕەشپێستەکان ڕزگار بکات و بگەڕێتەوە بۆ ناو خێزانی خۆی، بۆ ئەمەش گەشتێکی مەترسیدار و پڕ سەرکێش لەڕێگای زولکاوەکان کرد، بۆ ئەوەی بگاتە سوپای کلینۆت.

ڕەنگدانەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم لە فیلمی ڕزگاربوون

١_ سەنتەری و پەراوێز

لەم فیلمەدا سپیپێستەکان سەنتەر بوون و ڕەشپێستەکانیش پەراوێز بوون. چونکە ڕەشپێستەکان کرابوون بە کۆیلە لەلاین سپیپێستەکانەوە.

٢_ بەهای پەراوێز کەمتر نییە لە چەق

کە ئەوڕووپا( ڕۆژئاوا) سەنتەر بوو، ڕۆژهەڵاتیش پەراوێز بوو، ڕۆژهەڵات بە ناڕۆشنبیر و دواکەوتوویان دادەنا و داگیرکراو بوون، بەمەش ببوون بە کۆیلە و ژیانیان دەخستە مەترسییەوە لەپێناو پەیدا دەکردنی پارە، نموونە لەم فیلمەدا ڕەشپێستەکان خەریکی کاری ئاسنگەری بوون، تا پارە پەدا بکەن، ئەم کارەش زۆر مەترسیدا بوو، چونکە لەلایەن سپیپێستەکان ئازار و ئەشکەنجە دەدران و کرابوون بە کۆیلە، بەڵام دواتر کە ڕەشپێستەکان لە کۆتاییدا ڕووبەرووی سپیپێستەکان بوونەوە و جەنگیان لەگەڵ پەپا کرد، ڕەشپێستەکان سەرکەوتن و ڕزگار بوون. بەمەش پەراوێز بەو جۆرە نەما کە پێشتر هەبوو، پێشتر بەهای پەراوێز کەمتر بوو لە بەهای چەق و بە دواکەوتوویان دادەنا. چەق بەبێ پەراوێز نابێت بە چەق و پەراوێزیش بەبێ چاق نابێت بە پەراوێز، واتە تەواوکەری یەکترن و بەهای هیچیان لە ئەویتر کەمتر نییە، ئەمەش پۆست کۆڵۆنیالیزم وا ئەڵێ، یەکێک لە پەیامەکانی ئەم فیلمەش ئەم خاڵە گرینگەی پۆست کۆڵۆنتالیزمە.

٣_ پۆست کۆڵۆنۆلیزم باس لە جەنگ و داگیرکاری دەکات.
ئەم فیلمەش باس لە داگیرکاری و جەنگ دەکات، ئەمەش وایکردووە خەڵکی ڕەشپێست ببێت بە کۆیلە و لەناو ژیانێکی ناخۆشدا بژین. بۆ نموونە سپیپێستەکان ڕەشپێستەکانتان داگیرکردبوو و کردبوویانە ئاسەنگەر و کۆیلەی خۆیان، کاریان بە ڕەشپێستەکان دەکرد و ئەشکەنجەیان دەدا و بە بەردەوامی هەوڵی کوشتن و ئازادانی ڕەشپێستەکانیان دەدا، لە کۆتایشدا جەنگ لە نێوان ڕەشپێست و سپیپێستدا ڕوویدا، کە لەم فیکمەدا هەبوو.

٤_ لایەنی خوێندن و ڕۆشنبیری پشتگوێ خراپوو.
لەم فیلمەدا لایەنی خوێندن بە تەواوی بشتگوێ خرابوو و ڕەشپێستەکان لەبڕی ئەوەی لەبەر خوێندن بن، خەریکی ئاسەنگەری بوون و کرابوون بە کۆیلە.

٥_ ڕەنگدانەوەی ئەوڕوپا سەنتەری لەم فیلمەدا
لەم فیلمەدا سپیپێستەکان کە ڕۆژئاوایین، سەنتەر بوون و ڕەشپێستەکانیان داگیرکردبوو و کردبویانە بە کۆیلەی خۆیان، ڕەشپێسەتاکنیش کە ئەفریقی بوون، کرا بوون بە پەراوێز و لەلایەن سپیپێستەکان حوکم دەکران و داگیرکرابوون.
٦_ لاساییکردنەوە
لەم فیلمەدا ڕۆژهەڵات ( ڕەشپێستەکان) وەک داگیرکرا لاسایی ئەوڕوپایان کردووە، ئەویش لە بەکارهێنانی چەک و سیلاح و دروستکردنی سوپا، ئەمەش وایکردبوو بیر و هزری ڕەشپێستەکان داگیر بکەن.

٧_ ڕەنگدانەوەی ئەویتر لەم فیلمەدا
لەم فیلمردا منداڵەکان کرابوون بە ئەویتر، مینیان کۆدەکردەوە، ئەمەش مەترسیدار لەسەر ژیانیان دروست دەکەن و پێیان دەتەقێایەوە و کەم ئەندام دەبوون.

٨_ڕەنگدانەوەی ژێر دەست لەم فیلمەدا
لەم فیلمەدا ڕەشپێست ژێر دەستەیە و خاوەن هێز و دوڵەتێلی سەربەخۆ نییە. ڕەشپێستەکان ژێر دەستەی سپیپێستەکان بووینە و لەلایەن ئەوڕوپا بەردەوام هەوڵی داگیرکردنیان داوە و ببوون بە کۆیلە.

٩_ ڕەنگدانەوەی نەژاد لەم فیلمەدا

سپیپێستەکان خۆیان سەپاندبوو بەسەر ڕەشپێستەکان و حوکمیان دەکردن، کە ئەم بیرۆکەیەش لە لە ڕەگەزپەرستییەوە سەرچاوە دەکرێ، نەژداێک خۆی بەسەر نەژادێکی تر دەسەپەنێتێت.

ڕێباز مجید
ئەم باسە لە ژێر سەرپەرشتی (مامۆستا چاوەڕێ نیعمەت) ئامادەکراوە لە زانکۆی سۆران

—————————————-

سەرچاوەکان:

١_ نادر: کوردستان عبولوهاب ، ٢٠٢٢، ڕەنگدانەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم لە ڕۆمانەکانی فەرهاد پیرباڵدا، تێزی دکتۆرا، زانکۆی سۆران، فاکەڵتی ئاداب، بەشی زمانی کوردی.
٢_ خدر: ئاریان سەلیم ، ( ٢٠٢١)ز، پەیوەندی نێوان شوناس و خەباتی نەتەویی لە باکوری کوردستان : فیلمی زەڕ بە نموونە، زانکۆی سۆران، فاکەڵتی ئاداب، بەشی کۆمەڵناسی.

تیۆری پۆست کۆڵۆنیالیزم لەو هەڵومەرج و بارودۆخی داگیرکەر دەکۆڵێتەوە.

مێژووی ئەم تیۆرەش دیاری کراو نییە، بەڵکو لەگەڵ سەرەتای هەبوونی داگیرکاری ئەم تیۆرەش هەبووە، واتە مێژووییەکی دوور و درێژی هەیە. وە داگیرکاریش پڕۆسەیەکی بەرفراوان و چەندین شێوەی ئاڵوگۆری هەیە وەک زمان و کەلتوور و زمان و خاک و ئاین …هتد هەیە. لەڕووی جوگرافیاشەوە بۆچوونی جیاواز هەیە، هەندێکیان پێیان وایە کە دەبێت خورتنشینگە سپیپێستەکانی وەکو ئوستڕاڵیان و نیوزلەندا و کەنەدا لە سنووری جوگرافیای لێکۆڵینەوە پۆست کۆڵۆنیالییەکان هەژمار بکرێت. بە بەڵگەی ئەوەی خەڵکی نیشتەجێبووی ئەم وڵاتانەش لەلایەن ئیمپریاکیزمەوە پەراوێزخراون و ناچارکراون کە لێکچوونی کەلتووری پەیڕەو بکەن.
هەندێکیتریشیان پێیان وابوو ناکرێت خورتنشینگە سپیپێستەکان لە هەمان گوتار جێبکەینەوە کە هیندستان و کینیا تێیدا جێگیر دەکرێن چونکە خاڵی سەرەکی لە لێکۆڵینەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم بریتییە لە بابەتی نەژاد، لە داگیرکردنی هندستان و کینیا بابەتی نەژاد ڕوونە، بۆ نموونە لە داگیرکاری هیندستان پەیوەندی نێوان داگیرکەر و داگیرکراو بریتییە لە نەژادی هیندی و بەریتانی. بەڵام
لە خورتنشینگە سپیپێستەکاندا بابەتی نەژاد ڕوونە.

بەم پێیەش بێت لە ڕووی جوگرافی لێکۆڵینەوەی تیۆری پۆستکۆڵۆنیالیزم گشت جیهانە
ئەوەی گشت ڕەخنەگرانی تیۆری پۆست کۆڵۆنیالیزم لەسەری کۆکن دووبارە هەڵسەنگاندنەوەی پەیوەندی نەریتی نێوان گەورە شارەکان و دانیشتوانی داگیرکەرەکان و هەروەها هەڵوەشاندنەوەی شێوەکانی ئیمپریالیستی لە ڕەگ و ڕیشەوە. ئەوان هاوڕان لەسەر لێکۆڵینەوەکردن لە زوڵمی داگیرکاری و داگیرکاری نوێ، بەرگری کردن لە بەرانبەر داگیرکاری. شوناسی داگیرکەر و داگیرکراو، نموونەکانی ئاڵوگۆری نێوان ئەم شوناسانە و کۆچکردن بۆ گەورە شارەکان. نموونەکانی ئاڵوگۆری کەلتووری نێوان داگیرکەر و داگیرکراو، ئەنجامی تێکەڵبوونی هەردووک کەلتوورەکە.
تیۆری پۆستکۆڵۆنیالیزم مێژوویەکی دوور و درێژیان هەیە بەو پێیەی پەیوەستە بە بابەتەکانی وەک داگیرکاری، وڵاتە داگیرکراوەکان زوڵم و ستەمی داگیرکاری، ئاڵوگۆڕی کەلتووری … هتد. ئەم بابەتانەش لە خودی خۆیاندا مێژوویەکی دوور و درێژیان هەیە، کە هێندەی مێژووی مرۆڤایەتی کۆنن. چونکە داگیرکاری لە سەردەم و کاتێکدا بێت ئاڵوگۆڕی کەلتووری و زوڵم و ستەمی داگیرکاری و بەرەنگاربوونەوەی داگیرکراوی بەرانبەر بە داگیرکەر بە دوای خۆیدا هێناوە. مێژووی ئەم تیۆرەش دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی پێشوو، کە لەوکاتەدا پڕۆسەی داگیرکاری گەیشتبووە لوتکەی خۆی، کۆمەڵێک بابەتی وەک بەرەنگاربوونەوەی وەک بەرەنگاربوونەوەی داگیرکاری، قسەکردن لەبارەی ئاڵوگۆری کەلتووری، نەژادی، سپیپێست و ڕەشپێست و ڕەتکردنەوەی کەلتووری داگیرکەر… هتد. ئەم بابەتانە دەکەنە ڕەگ و ڕیشەی پۆست کۆڵۆنیالیزم.
ئەدەبیاتی پۆست کۆڵۆنیالیزم دەرخەری لێکەوتەکانی داگیرکارییە و دەیانخەتە ژێر پرسیارەوە. هەروەها ئەدەبیاتی پۆستکۆڵۆنیالیزم باس جەنگ و داگیرکرای و شێوازەکانی ئاڵوگۆڕی کەلتووری و زمانی و ئاین و …هتد نێوان وڵاتی داگیرکەر و داگیرکراو دەخاتە ڕوو. وە ئەدەبیاتی پۆست کۆڵۆنیالیزم دەیەوێت پەراوێز نەهێڵیت. وە ئامانجی پۆست کۆڵۆنیالیزم ئەوەیە جیاوازی نەهێڵێت لە نێوان شەرقی و غەربی، چونکە ڕۆژئاوا بەردەوام هەوڵی داگیرکردنی ڕۆژهەڵاتی داوە و بە دواکەوتووی و نا ڕۆشنبیری دادەنێن، هەروەها پێیان وایە ئەوان لە ڕۆژهەڵاتییەکان باشتر و بە دەسەڵاتترن، بۆیە ئامانجی ئەدەبی ئەم تیۆرە نەهێشتنی ئەم خاڵەیە.
وە ئەو بنەمایانەی پۆست کۆڵۆنیالیزم لە بەرهەمە ئەدەبییەکان ڕەنگ دەداتەوە ئەمانەن، سەنتەری و چەق، دوو ڕەگی بوون، نەژادی، لاساییکردنەوە، سەنتەر بوونئ ئەوڕوۆی، ڕەشپێست و سپی پێست…هتد.
فیلمی ئاڵای بێ وڵات، هی بەهمەنی قوبادی، لە ساڵی ٢٠١٥ بەرهەم هیناوە.
ئەم دوو کەسە بەردەوام لە هەوڵی کۆمەک کردن بە کۆمەڵگاکەیانن: کۆمەڵگایەک کە هه‌مووکات له‌گه‌ڵ بارودۆخی سه‌ختی ژیان، جه‌نگ و هێرشی داعش پەیوه‌ندی هه‌یه.
(هێلی لۆڤ) گۆرانیبێژێکی بە شێوازی پاپە کە دەیەوێت کوردستان بە جیهان بناسێنیت و سەرنجی کۆمەڵگای جیهانیش بۆ کوردستان ڕابکێشێت و هەروەها هەستی کۆمەڵگابوون بە خەڵکی کورد بدات.
نەریمان فڕۆکەوانە، ئەو بەهۆی کەوتنەخوارەوەی فڕۆکەکەی پێیەکی شکاوە، بۆیە ناتوانێت فڕۆکەوانی بکات. نەریمان فێرگەیەکی فڕۆکەوانی بۆ منداڵانی کوردستان ڕیکخستووە بەڵام باوک و دایکی هەندێک لە منداڵەکان دوای بیستنی ئەو ڕووداوەی نەریمان، چیتر منداڵەکانیان نانێرن بۆ فێرگەکە بەڵام نەریمان سوورە لەسەر کارەکەی خۆی و لەگەڵ منداڵەکان نەخشەیەکی سەربازی بۆ کوردستان دادەنێن.
ئەم دوو بەشە وەک دوو چیرۆک، هاوشانی یەکتر و هاوکات گرێدراوی یەکترن. دۆخی ئاڵۆز و ناخۆشی کوردستان وا لە هێلی لۆڤ و نەریمان دەکات کە پشتیوانی و یارمەتی کۆمەڵگاکەیان بکەن.
ڕەنگدانەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم لە فیلمی ئاڵای بێ وڵات. ١-ژێردەستە داگیرکردنی خاکی کورد لەلایەن داعشەوە لەم فیلمەدا.
هەروەها بەردەوام کورد ژێردەستە بووە لەلایەن عرب و تورک و ئێران.
٢- جەنگ لەم فیلمەدا باس لە جەنگ و داگیرکردنی دەکرد ئەمەش خالێکی گرینگی پۆست کۆلۆنیالیزمە کە پۆستکۆلۆنیالیزم ئەنجام و لێکەوتەکانی جەنگ و داگیرکاری دەخاتە ڕوو
٣-لاسایکردنەوە لەم فیلمەدا کورد لاسایی ڕۆژئاوای دەکردەوە لە بەکار هێنانی چەک و دروستکردنی تەیارە و بەرهەمهێنانی گۆرانی بۆ نموونە هونەرمەند هێلی لۆڤ دەیەوێت وا لە کورد بکات لاسای ئەوڕوپا بکاتەوە.
٤- بوونی ئەوی تر لەم فیلمەدا کورد کراوەتە ئەوی تر
٥- سەنتەرو پەراوێز لەم فیلمەدا ئەوڕوپا بەستەر و ڕۆژهەلاتیش پەراوێزە.

ئەم نووسینە بەسەرپەرشتی:
‎م. چاوەڕێ نیعمەت سالح لە زانکۆی سۆران ئامادەکراوە

‎

‎

‎پۆستکۆڵۆنیالیزمی کلتوری لە ڕۆمانی (قەبری سێگۆشە)ی فەرهاد پیرباڵدا

‎بەدرێژای مێژووی ئەدەبییات لە مامەڵەکردن و ڕاڤەکردنی دەق لە ئەدەبییاتدا، ئەدەبییات کۆمەڵێ تیۆری ڕەخنەیی لەخۆ گرتووە، هەر تیۆرێکیش لە چوارچێوەی کۆمەڵێ بنەما و ڕەهەند و ڕوانگەی جیاوازەوە قسەیان لەسەر دەق کردووە و دەقییان ڕاڤە کردووە. یەکێک لە تیۆرە ڕەخنەییەکان، تیۆری پۆست کۆلۆنیالیزمە. تیۆری ڕەخنەیی پۆست کۆلۆنیالیزم لە بارودۆخێک دەکۆڵیتەوە، ئەمەش لە ناو جەرگەی داگیرکاری دێتە ئاراوە.
‎دکتۆر کوردستان عبدالوەهاب لە بارەی وشە و زاراوەی کۆلۆنیالیزم دەڵێت: ((کۆلۆنیالیزم وەکو وشە و زاراوە دوو واتای تا ڕادەیەک جیاوازی هەیە. وەکو وشە بە واتای “ئاوەدانکردنەوە، ئاوەدانی ویستن” دێت. ئەو واتایەی یەکسانە بە واتا سەرەتاییەکەی (کۆلۆنیزاسیۆن).(کوردستان عبدالوەهاب، ٢٠٢٢: ٥).
‎بە بڕوای (کیس گرین و ژێل لبیها) ((وشەی پۆست کۆلۆنیالیزم دەرخەری تێکڕای کلتورێکە، کە پرۆسەی ئیمپریالیستی لە سەرەتای داگیرکارییەوە تاوەکو ئێستا خستویەتیە ژێر دەسەڵات و کۆنتڕۆلی خۆیەوە))(هیمداد حوسێن و سەنگەر نازم: ٢٦٩).
‎ڕۆمانی قەبری سێگۆشە باس لە گەنجێک دەکات بەناوی (فەرەیدوون) کە دوای لەدەستدانی دایک و باوکی خۆی لە دونیایی دەرەوە و مرۆڤەکان دوورخستۆتەوە لە ئەشکەوتێکی کوردستان ژیان بەسەر دەبات، دوای چەند ساڵێک بڕیار دەدات بەدوای باوکیدا بگەڕێت و بیدۆزێتەوە، کە تەنها زانیاریێک لەسەری بیزانیت گۆڕەکەی لە ڕۆژئاوای کوردستانە واتە تورکیا، گۆڕەکەشی بە سێگۆشەی هەڵکەنراوە، لێرەدا کاتێک فەرەیدوون دەست دەکات بە ڕۆیشتن بۆ تورکیا هەر لەگەڵ ڕۆیشتنیدا توشی چەندین بەربەست و ناخۆشی دەبێت، ئەوەی گرفتی سەرکیش بوو، ڕۆیشتن بوو بۆ شوێنێکی دژ بە نەژاد و نەتەوەکەی خۆی، لە بناغەشەوە ئامانج و کاری فەرەیدوون کارێکی ئاسان نابێت، کە بە ڕەهایی و چاونەترسی لە خاکی نەیاری نەژادەکەی بەدوای ڕوح و جەستەی باوکی بگەڕێ، بۆیە لە ترسی دوژمنداری تورک بەڕامبەر بە کورد لە بناغەوە نەژاد و ئامانجەکەی حەشار دەدات، کە ئەمەش وایکردووە ئەم هزر و ڕەفتارە بیرێکی پۆست کۆڵۆنیالیزمی لەخۆیدا بەرجەستە بکات، لە دژایەتی تورک بەرامبەر کورد، ئەناشیزمیەتی تورکی بەدرێژایی مێژوو لە ڕوحێکی شەڕانگێزی و داگیرکاری دابوونە بەرامبەر بە کورد هەر وەک لە قەبری سێگۆشە فەرەیدوون دەڵێت کاتێک باوکم کتێبێکی بەناوی (سوڵتان عوسمانییەکان) بەرچاوکەوت تیایدا نووسرابوو “سوڵتانە عوسمانییە لەکاتی داگیرکردنی وەڵاتانی کورداندا، هەمیشە ژنە ئەرمەن و ئاشووری و ئافرەتە کوردەکانیان بە ئەسیر گرتووە، وەک کەنیزەک بە دیاری بۆ ئەمیر و پاشا و والییەکانیان ناردووە، یانش وەکو کۆیلە لە بازاڕی کۆیلەفرۆشان، لە بازاڕی مافوورفرۆشان، ئەو کەنیزەکانەیان فڕۆشتووە!!” (فەرهاد پیرباڵ، ٢٠١٩: ١٤٣)، ئەم مامەڵەکردنەی تورک بەرامبەر کورد بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ هەوڵی چەوساندنەوەی کوردی پێوە دیارە، دوای هەوڵی داگیرکاری نەتەوە، هەوڵی زڕاندنی شەڕەف و ئابڕووی کورد و ژنی کوردیش دراوە، فەرەیدوون بەردەوامی پێدەدات، کە لەدوای خوێندنەوای ئەم کتێبە لەلایەن باوکییەوە “حیزبی یەکگرتووی ئیسلامی چونکە سەر بە میتی تورکیا بوون، شکایەتیان لە باوکم کردبو، ئیدی باوکم حوکمی سێ ساڵ و شەش مانگی بۆ دەرچوو” (فەرهاد پیرباڵ، ٢٠١٩: ١٤٣) بەم هەڵسوکەوتەی تورکیا بەرامبەر کورد دەردەکەوێت تاکی تورک چاوکوێرانە ناکۆکە لەگەڵ میلەتی کورد.
ناهەمووارکردنی فەزای دەروون لای تاکی کورد لەلایەن نەیاربوونی نەتەوەی توڕک هێشتا خاڵی نەبووە، بەجۆرێ ئەوکاتەی فەرەیدوو دەیەوێ خۆی ئامادە بکات لە چوون بۆ گەڕان بەدوای باوکیدا، کە لە شوێنکە باغستان لە ڕۆژئاوا، ئیبراهیمی هاوڕێی لەناو ئەشکەوتەکەدا، بە وردی ئامۆژگاری فەرەیدوون دەکات لەوەی ناسنامەی خۆی حەشار بدات وەک فەرەیدوون دەگێڕێتەوە دەڵێت ” ئیبراهیم دەیگووە هەمان جۆری جلوبەڕگی ئەوان بپۆشە، بۆ هەر کوێیەک چووم، وەک ئەوان ڕەفتار بکەم و قسە بکەم و نان بخۆم و بجوڵێمەوە، زمانی ئەوانش_ بە هەر زمانێک قسە بکەن، دەبێ بەتەواوی وەک خۆێان فێرببم، ئەگەر خوانەخواستە بتناسنەوە، ئەوا ئیدی هەرگیز لە دەستیانا ڕزگارت نابێت و تێدەچی!” (فەرهاد پیرباڵ، ٢٠١٩: ٢٣) بە سەرنجدان لەم دەقەدا، مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی ئازاد لەدایک بووە، هەمیشە ناسنامەی جێگەی شانازیمەندیەتی، بەڵام هەوڵدان بۆ حەشاردانی ناسنامەکەت و ئازاد نەبوون لەوەی وەک خۆت بژیت، گرفتێکی ناهەمووار لە ئارادایە، ئەمەش نائارمی بوونی تاکی کوردە لەنێو خاکی ڕۆژئاوادا، کە ئەناشیزمی نەتەوەی کورد، بە توندیەوە ڕاسیزمیەتی خۆی دەسەپێنێێت بەسەر تاکی کوردا، هەر ئەم مامەڵەکردنەی ڕۆژئاوای تورکیاش وایکرد، فەرەیدوون لەکاتی گەڕان بەدوای باوکیا، بە نهێنی بهێڵێتەوە، لە بناغەی چوونێ بۆ ڕۆژئاوا لەسەی بنەمای درۆ ڕێگای بڕی و بەجۆرێ ترسی دەبڕین قسەی دڵی هەبوو، هەرچەندە عاشقی ڕەندان دەبێت و چەندین جار دەیەوێ قسەی دڵی خۆی و ئامانجی هاتنی بۆ ڕۆژئاوا پێ بڵێت، بەڵام ترسی جەندەرمەکانی ترکیا ئەژنۆی شکاندبوو بە بێدەنگی مایەوە.

نائارامی دەروونی فەردەیدوون لەنێوان دوو دڵی و دڵڕەوکێ مانەوەی، کاریگەری ئەناشیزمی ڕۆژئاواییە، کە دۆخێکی ناهەموواری بۆ تاکی کورد دروست کردووە، لەجێگەی دۆخێکی ئیمپریشنیزمی، هەر وەک فەرەیدوون دەڵێت “من هێندەی لە کۆنتڕۆڵی جەندرمە تورکەکانی سەر ڕێگە دەترسام، هێندە لە ڕەندان و ئەو خێزانە کوردە بەلەنگازەی هاوسەفەرم نەدەترسام” (فەرهاد پیرباڵ، ٢٠١٩: ٦٣)، بە تیشک خستنە سەر ئەم گوتەیە، ناهەموواری دەروونی فەرەیدوون بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ دەرەکەوێت، ترسی مەسەلەی خێزانێکی کوردی، ترسی خەڵکی کورد، نییە بەڵکو ڕۆژئاوا بەجۆرێ باوڕی فەرەیدوونیان کوشتووە، هەتا ترسی لە کوردی ڕۆژئاوایش بۆ دروست بووه، کە هەڵگری هەمان بیروباوڕی تورک بن. دوای ئاشکرابوونی فەرەیدوون، لەلایەن دەستەیەکی جەندەرمەکانی تورک دەگیرێت و دەست و چاو بەستراوانە دەیگرن لە شوێنێکی پڕ لە پیسی و بۆن ناخۆشدا، بە توندیەوە مامەڵەی لەگەڵ دەکەن و ناسنامەی ئاشکرا دەکەن، بە درۆزن ناوی دەبن، وەک فەرەیدوون وتی” بە توڕەییەوە وتی درۆ دەکات… درۆ دەکات” پاشان لە شوێنێکی دیکە یەکێکی پێی دەڵێت “ــ واتە باوکیشە هەر فەرەیدوون پیرداود سلێمانە؟ // فەرەیدوون: بەڵێ // زلەیەک لە فەرەیدوون دا // ــ بڵێ ‘گەورەم’ هەی بەچکە بەراز! هەی درۆزنی کەران باوک. … ڕاست قسا بکە” (فەرهاد پیرباڵ، ٢٠١٩: ٨٣) لە ڕاستیدا لە بناغەوە فەرەیدوون درۆزن نەبوو، بەڵام ترسی فەرەیدوون لە تورک وای لێکرد ناسنامەکەی حەشاربدات و درۆ بکات، هەر ئەمەش وایکرد ناهەموواری لە دەروونی فەرەیدووندا دروست بکات، لە دیوێکشەوە سووکایەتی کردن بە کەسایەتی و بەشێوەیەکی زاڵ توندوتیژی و دزێوی تاکی ڕۆژئاوای تورک بەرامبەر کورد دەردەکەوێت.

ئەم نووسینە بەسەرپەرشتی:
‎ئاشنا فەرزندە خدر ئامادەکراوە
2023 – 2022

لیستی سەرچاوەکان:

د. کوردستان عبدالوەهاب نادر (٢٠٢٢) رەنگدانەوەی پۆست کۆلۆنیالیزم لە ڕۆمانەکانی فەرهاد پیرباڵ، دکتۆرانامە، زانکۆی سۆران.
هیمداد حوسێن و سەنگەر نازم، ڕێبازە ئەدەبییەکان، هەولێر، ناوەندی ئاوێر.
فەرهاد پیرباڵ (٢٠١٩) قەبرێکی سێگۆشە، هەولێر، چاپخانەی شەهاب.

وەک سەربازێ ، لە بەرەکانی جەنگ گەڕابێتەوە و ..

ماڵێ شک نەبا  دەرگای بۆ بکاتەوە ..

کەسێ نەبێ باسی ئەو ساتانەی بۆ بکا

مەرگ نمایشی جل و بەرگی لە پێش چاویا ئەکرد ..و ئیغرای ئەکرد هەتا بیبا ..

وەک ئەو کرێکارە ئاوارەیەی لە تەقینەوەیەک،

قوتاری بووە و .. کەناڵەکانی ڕاگەیاندن پیرۆزبایی لێ دەکەن ، کە لە مردن ڕزگاری بووە و به ئاوارەیی وبرسێتی و بێکەسیی شادبۆتەوە ..

وەک ئەو منداڵەی لە هەتیوخانە چاو ئەکاتەوە و ..بەتانییەک ئەبێ بە باوکی و .. باڵیفێکیش بە دایکی …

لەناوەڕاستی شەقامێ ، ڕائەوەستم ،

بە لەشێکی تەندروستەوە پێشوازیی لە دنیایەک خەم و دڵتوندیی ئەکەم ..

ئاوڕ بەملاولادا نادەمەوە ، چونکە ئەزانم هیچ شتێ نابینم  دڵم خۆش کا ..

ڕاوەستان ، ئینزارێکی زەردم بۆ دەردێنێ و

ئەبێ بڕۆم .. بەڵام بۆ کوێ ؟

لە دەفتەرەکەی بەر باخەڵما ، ناوی ئەو شوێنانەی تیایە ، بۆیان چووم و قۆڵیان بڕیم ..

ناوی ئەو کەسانەی تیایە ، تەوقەیان لەگەڵ کردم و   نینۆکەکانیان هەڵکێشام ..

ناوی ئەو وەرزانەی تیایە ، بارانی ڕەشیان

باراند و ..

ڕاویان نام تا گەیشتمەوە ناو زیندانەکەم ..

پێخەفەکەم ، ئەوەی کە هەزاران جار بە خەونی ناخۆش گوللەباران کراوە ..

سەرینەکەم ، ئەوەی هەزاران جار بە فرمێسکی ناگەهان ، خنکاوە …

لەناوەڕاستی شەقامەکە ڕائەوەستم ..ئەمەوێ بە هەنگاوەکانم بڵێم : بە تەمان بچن بۆ کوێ ؟

ئەمەوێ بە خۆر بڵێم : بە تەمایت ئەمڕۆ چی ڕوناک کەیتەوە ؟ چی ووشک کەیتەوە ؟ ڕۆشنە پێکهاتن بە کام درەخت بکەی ؟

چاوم ئەڵێ  :  لەوە زیاتر چیت پیشان دەم ؟ دوکەڵ ئەڵێ : ئەگەر لەگەڵما دێی ، وەرە ..من دوو خولەکی تر ئەڕۆم …

بە تەمام بە خۆڵ بڵێم : ئەمڕۆ باوەش بۆ چ ماتۆڕ سوارێکی دێلیڤەری ئەکەیتەوە ؟ ئەمڕۆ پەنجەرەی چەند ماڵ سواغ ئەدەی ؟ چەند پیرەژن ، تەنگەنەفەس ئەکەیت و ئەیبەی بۆ قاوشی چاودێری وورد ؟

درەخت پێم ئەڵێ : بجوڵێ ، تۆیش ئیشەکەمان لێ مەدزە .. پێنج خولەکی تر ، خولێکی تازەی  جەنگ دەست پێ ئەکا ..

سواڵکەرێ دێتە ڕێگام و بە گریانەوە پێم ئەڵێ : یەک لەسەر ملیۆنێکی خۆش بەختی خۆتم بدەرێ …نزای وات بۆ ئەکەم خوا ، گەڕەکێ دارخورمات لە بەهەشتا بۆ بڕوێنی ..

بە شاگرد مەتعەمێ ئەڵێم : لێرەوە تا مردن ، چەند نانخواردنی پێ ئەچێ ؟

سێ چوار تەکسی ، لە چواردەورم ڕائەوەستن ، لە نێوان خۆیاندا ، لەسەر من ، ئەبێ بە شەڕیان ..لەسەر ئەوەی کامەیان من هەڵگرن و بمبەنەوە بۆ موجەمەع دەوائیری مناڵیی ؟

مزرە سێوێ ، پێم ئەڵێ : بە قسەم بکە ، سەیارەکەت بە هەرچەنێ بێ بیفرۆشە و

وەرە لەگەڵ فەریکە نۆکێکا ئەڕۆین بۆ جێگایەک هێشتا فیشەک لێی نەداوە .. هێشتا کۆمپانیای حیزبەکان موساتەحە و ئیفرازیان نەکردووە ..هێشتا وشکە ساڵیی نەیپەرژاوە ئەشکەنجەی با ..هێشتا کوللە  سەرخەوی تیا نەشکاندووە ..دوپشک چزووی تیا تاقی نەکردۆتەوە ..

بە کۆترە باریکەیەکی پێکراو ئەڵێم : بۆچی لێرە ئەنیشیتەوە لێت بدەن ؟ خۆ ئاسمان یەکێتی و پارتی و مەرزی باشماخ و خاپووری لێ نییە ..خۆ باڵ بە بەنزین ئیش ناکا .. خۆ ڕەگەز پەرستیی لە بەینی کۆترا نییە ..بۆچی تا هێزت تیایە هەڵنافڕی ، تا دۆرگەکانی کەناری ؟ تا ئەوپەڕی ملپێچی شینی زەریاکان ..کڵاوی سپی چیاکان ..؟ بۆ  هەڵنافڕی ؟

کادیرێکم لێ  پەیا ئەبێ و گیرفانم پڕ ئەکا لە ڕەسمی ئەو پیاوانەی ئەم بەهەشتەیان دروست کرد ..پڕیان ئەکا لەو سروودە درێژانەی ئێرەیان کرد بە دێراوی تۆلیپ و .. ئەو خەڵکەیان بەختەوەر کرد … گیرفانم پڕ ئەکا لە سویچی وەنەوشەی کیلۆمەتر سفر ..ئەو حۆرییانەم پیشان ئەدا لە قوتابخانەی شۆڕش دەرچوون و بوون بە ئارایشتی تیڤییەکان ..

بە کۆڵبەرێکی ئێرانیی ئەڵێم : گەلۆ !  ئێوە نەوەکانی کیسران ، ئەمە کەی ئیشی ئێوەیە ؟

کیسرا ئەمەی لەبەرچاو بێ ، بێ شەڕ تەسلیمی سوپاکەی عومەر ئەبێ .. گوڵسورخی بەمە بزانێ ، پێش  گوللەبارانکردنی ، خۆی ئەکوژێ .. خەییام و سەعدی بزانن ، ڕوباعیات و گوڵستان گڕ تێ بەر ئەدەن ..

— ئەچی‌ بۆ کوێ  ؟

جێگایەکم بۆ دیاری کە تا بڕۆم بۆی ..

ڕێگایەکم بۆ دیاری کە ،

لەم ڕێیانەی لێرەیە ، نەچێ هات و چۆی ..

ــبۆ کوێ ئەچی ؟

دژە تیرۆرێ ئەو پرسیارەی لێ دووبارە ئەکردمەوە .. سوپایەکیش ئامادە باش ..سیلاح .. ڕاجیمە ..ئەمبوڵانس ..

سوپایەکیش پەیامنێر و مایک و کامێرا و

لۆگۆی هەموو ڕەنگەکان و لا ئیلاهە ئیلا ڵا و

چەکوش و داس ..

لە کۆترە باریکەیەکی تیرۆریست کۆبووبوونەوە ،

بە فیشەک کرا بوو بە بێژنگ .

هەتا دوایی …….

شیعری / نەوزاد بەندی …21/مایسی 2023

ژنە کوردێکی لاوم و
هەڵواسراو بە هەناسەی شەونم و
مێرگ و زار
دووراو بە ڕۆحی دەشت و چیاکانی نیشتمان
ڵێوڕێژ لە وەفا و
ئەستوورتر لە قامەتی چیاکان و
سەرکەشتر لە دوندی ئارارات
دڵم کانگای ئەڤین و
چاوم تاسەمەندی بەژنی دوولبەر
چرکە چرکە کاتەکان لە تەمەنم تێ دەپەرێ و
ئەزمونەکانم فیلمێکی تگزازی لە بەرە
شەڕ بە باڵای شەودا دەلوورێنێ
کە چی خەونەکانم پڕن لە ئاشتی
من بەلێنم داوە کە داهاتوو بۆنی گەنم دەدا
من شاژنی دلێری ئەم جێژوانەم
شەیدایی بە ڕووخسارما دەپێورێ و
تا گەیشتن بە ئامانج
کورتە چیروکێ خۆی حەشار داوە.

سنە
ئیلهام موراد

(٦٢)

فەقێیەکی شەشڕوو

لە حوجرە و قوتابخانەی محەمەدییە، فەقێیەک لەگەڵمان بوو، زۆر هاوڕێی بووین.
فەقێیەک، سەرەتا هەمووان وەک پەپوولەیەک و مرۆڤێکی ڕۆحانی و زۆر خواناس لێی حاڵی ببووین، بەڵام دواتر دەرکەوت هەموومان فریومان خواردووە و وا نییە. هەموو شتێکمان بۆ ئاشکرابوو و لە کۆتاییەکەیدا ماسکی ساختەی ڕووی ئەو فەقێیە کەوت.
ئەو فەقێیەکی زۆر دووڕوو بوو، هەرسەعاتە و خۆی بە ڕەنگێک دەگۆڕی، هەر کاتێک و بە شێوازێک دەردەکەوت و بە زمانێک دەدوا!
دەمێک پەسنی بزووتنەوەی ئیسلامی دەدا، دەمێکی دیکە سەرەدانی کۆمەڵی ئیسلامی دەکرد و دەیگوت عەلی باپیر عەبقەرییە. دەمێکیش دەبوو بە سۆفی و مامۆستا مەلاعەبدولجەباری زەرگەزەوی دەبردە کەشکەڵانی ئاسمان.
ڕۆژی دواتر دەیگوت، سۆفیزم خورافەیە و مەدحی ئەنسارولئیسلام و مەلاکرێکاری دەکرد. ئەو پێشووتر لە زەرگەزەوی و ناو سۆفییەکان فەقێیاتی کردبوو.
بۆ خوا و بۆ مێژوویش بڵێم، کە لە وانەکانی فەقێیاتی، فەقێیەکی زیرەکیش بوو.
بەتایبەتی لە نەحو و سەرف و زمانی عەرەبی. بە حوکمی ئەوەی لە شوێنێکی نزیک مووسڵ هاتبوو.
جا ئەو فەقێیە، بابەتی ئەو گێڕگۆڕینەی فیکر و ڕوو و هەر ڕۆژەی مەدحکردنی ئاڕاستەیەک، تەبعەن لای مەلاکان وای نەدەگوت، تەنها لای من ئەوەی دەدرکاند.
لای مەلاکان خۆی وەکو یەکگرتوویەکی تەمام عەیار و زۆر دڵسۆز پیشان دەدا.
لە نواندن و نمایشدا فەقێیەکی تا بڵێیت زۆرزان و زیرەک بوو.
ئەو دەبوا ئەکتەر و شانۆکار بوایە، نەک فەقێ. هاهاها.
زمانێکی عەیب نەبێت، زۆر لووس و عەجیبی پێوە بوو.
بە قسەشیرینەکانی سەرنجی هەمووانی بۆخۆی ڕادەکێشا.
زۆر مەکربازیش بوو. لە کاتی قسەکردن، کچانە ئۆین و نازی دەکرد.
جا بەو بۆنەیەوە، لەڕێگای ئەو نمایش و زمانلووسییەوە، توانی قەناعەت بە مجێور و مەلاکان بێنێت، بەوەی لەناو مزگەوت و لە دەرەوەی حوجرە و دوور لە تێکەڵاوی فەقێکانی تر، ژوورێکی تایبەت و تەنهای وێ بدەن. دوای خوێندنی وانەکان و نانخواردن، بۆخۆی لەو ژوورە دەمایەوە و دەخەوت.
ئەو مەلایانەی کە وانەیان بە ئێمە دەگوتەوە، هەموویان بە ئاراستەی حیزب و ئـایدیۆلۆژیا یەکگرتووبوون.
تەنها دانەیەکیان نەبێت، کۆنەموجاهید و کۆنەبزووتنەوەی ئیسلامی بوو، مەلا(ع. مەمک).
ئەو مەلا کۆنەبزوتنەوەیە، حافیزولقورئانیش بوو. وانەی فیقهی ئیسلامی(فتح القریب)ی بە ئێمە دەگوتەوە.
ئەلحەق، زۆرزۆر کەیفی بەمن و هەروەها ئەو فەقێیە زمانلووسە دەهات.
لای ئەو فەقێیە زمانلووسە گوتبووی: من هی ئەوە نیم، لێرە و لە کونجی ئەو مزگەوتە دانیشم. خۆزگە جیهاد هەبوایە و بەشداریم تێدا کردبا، بەڵام ئاخ، چی لە هەڵکشانی تەمەن و زرووف بکەم.
فەقێیەکە خۆی ئەوەی بۆمن باسکرد.
ئەو مەلایە لە فیکردا زۆر توندبوو. ڕۆژێک نازانم چۆن بوو لە کاتی وانەگوتنەوە، بابەتی دروستبوونی مرۆڤ هاتە ناو بابەتەکە و مەلا دابەزییە سەر(PKK) و گوتی: مارکسی و بێباوەڕن، لەکاتی دەستپێکی پەخشی کەناڵەکەیان، مەبەستی(میدیاTv)بوو، هەموو بەیانییەک، فیکری داروین و تیۆری پەرەسەندن پەخش دەکەن. ئەوان بیروباوەڕ چەپ و هێزێکی مولحیدن. مەلا سەبارەت بە (پارتی کرێکارانی کوردستان)وای گوت.
ڕۆژەک گوتم: مامۆستا وێنەچرکاندن و وێنەکێشی حەڵاڵە؟
گوتی نەخێر، حەرامە و شەرعەن دروست نییە.
من خۆشم ئەوکات فەقێیەکی زۆر توندڕۆبووم و لەناخەوە بیروباوەڕی جیهادیم هەبوو!
دواتر قسەی ئەو مەلایە(وێنەکێشان و وێنەچرکاندن)ــەکەم
بە مامۆستاکانمان(مەلا یەکگرتووەکان)گوت. مەلاکان زۆر بەوە تووڕە و قەڵس بوون و گوتیان ئەو پیاوە، کۆنەبزووتنەوەیە و زۆر توندە، گوێی بۆ نەگرن، ئەوە ئەقڵ و مێشکی فەقێکانمان لێ دەشێوێنێت. ساڵی دواتر ئەو مەلایە لە وانەگوتنەوە نەما. ئەوەی ڕاستی بێت، نازانم هۆکارەکەی چی بوو، بەڵام پێدەچێت هەر بەو بۆنەیەوە لابرابێت.

ناساندنی ئەبوو عەباس عەبدوللای کوڕی محمدی کوڕی عەلی عەباس ئەبوو عەباس نازناوەکەیەتی لەساڵی ١٠٥ک/٧٢٣ز لەحەمیمە لەدایک بووە لەخاکی الشڕاە لەبەلقا لەشامدا ،لەوێش پەروەردە بوە ڕۆژی هەینی ١٢مانگی ڕەبیع. لەسالی١٣٢ک مانگی تشرینی یەکەمی سالی ٧٤٩زاینی بەیعەتیان پێداوە و خەلافەتی پێڕاسپێردرا لەکووفە ئەوەش دەکرێت. لەیەکچونێک هەیە لەنێوان ناوی ئەبوو عەباسی خوێن ڕێژ وەناوی ئەبوو جەفحەری مەنسووڕی بۆیە مێژوو نوسان نازناوی عەبدوللای (الاصفر) یان بۆ خەلیفەی خوێنڕێژ دانا واتا بچوک چونکە تەمەنی لەمەنسووڕی برای بچوکتر بوو وەکوو نەریتێکی پەیڕەو کراو لەلاین خەلیفەکانەوە لەکاتی هەلبژاردنیاندا ئەبوو عەباس لەمزگەوتی کوفە وتارێکی خوێندەوە تیادا ئامانجی هەلگیرساندی شۆڕشی عەباسی ڕوون کردەوە ناتەواو و کەموو کوڕی ئەمەویەکانی دەرخست بەزەوتکەرانی خەلافەتی وەسف کردن پەیمانیشی بەکووفیەکان دا کەوا پالپشتی شۆرشەکەیان کرد موچەکانیان زیاد بکات. وەبیری خستەنەوە کە ئەو (خوێنڕێژوو شۆڕش گێڕە)
ئەبوو لعباسی خەلیفە لەکووفە نیشتەجێبوو. واش دیارە ئەو بۆی دەرکەوت کە کوفە باروودۆخێکی دەگمەنو جیاوازی هەیە ئەویش بەهۆی پشتگیری نەکردنی زۆربەی دانیشتوانەکەی لەشۆڕشی عەباسی جا لەشوێنکەوتوانی ئیمام علی بوون بۆیە خەلیفە بۆ شوێنێکی نزیکتر باریکرد ناسراو بوو بە (هاشیمیەی الکووفە) بەلام زۆری نەخایەند لەوێش باری کرد. بۆ النباڕ کە دەکەوێتە. ڕۆژهەلاتی کووفە. لەسەر ڕووباری فووڕات لەسالی( ١٣٤ک /٧٥١زاینی) لەتەنیشتی دا شارێکی بۆخزی درووست کرد ناسراوبوو بە هاشیمیەی النبار کەوا تێیدا نیشتە جێ بوو تامردن لەسالی( ١٣٦ک/٧٥٤زاینی ).

ئەبوو لعباس زۆربەی ماوەی خەلافەتی بەجێگیر کردنی دەسەلاتی بەسەر برد ئەوەبوو ڕوبەڕووی ئەو سەرکردە عەڕەبانە بوویەوە کەوا پشتیوانی ئومەویەکانیان دەکرد پاشان هەندێ لەو سەرکردانەی لەناو برد کەوا پالپشتیان کرد بۆ گەیشتن بەدەسەلات پاش ئەوەی کە نیازیان هەبوو جیا ببنەوە. وەکو (ئەبو سەلەمە لخەللا) ئەبوو عەباس کەسێکی دەست بلاوبوو ، بەڕێز، ژیر، زۆر شەرمن، ڕەوشت جوان، ئەو بەخشندەترین کەس بوو، هەرگیز بەلێنی نەدەاوە دوای بخات ،وەلەکوڕەکەی هەلنەساوە تا تەواو نەبێت وەلەسەر ئەنگوسیلەکەی نەخشاندوویەتی (اللە پقە عبداللە وبەیومن) واتا خوا جێی متمانەی عەبدوللایەو باوەڕیشی پێی هەیە دەگەڕێنەوە کەوا وتویەتی « نزمترین خەلکوو ڕسواترینیان ئەوکەسەیە ڕەزیل بەدەست پارێز بزانێ وەنەرموونیانی بەسەر شۆڕی بزانێ » وەهەروەها وتویەتی « ئەگەر نەرموو نیانی خراپە بێ ئەوا داوای لێبوردن موعجیزەیە خۆڕاگری ئاکارێکی جوانە تەنها ئەوکاتە نەبێ کە دین سووک دەبێت و سولتان لاواز دەبێت ، پەلە نەکردن ستایشکراوە تەنها لەکاتی دەرفەت دان نەبێت » ئەبوو لعباس زۆر حەزی لەدەمە تەقێ پیاوان و دانیشتنی زانایان بوو ، هانی ئەدەب و گۆرانی داوە ، خەلاتی شاعیر و گۆرانیبێژانی کردووە.
رەوشتی ناوخۆ لەسەردەمی ئەبولعباسدا
ئەبولعباس کاتێک بەیعەتی پێ درا بۆ خەلافەت دەسەلاتئ هەر هێندەی سەربازەکانی بوو جا سوپاکەی خۆی ئامادە دەکرد بۆ پەلاماردانی ئومەویەکان هێشتا کارو باری بەدەست بانگخوازان بوو بۆیە ئەرکی زۆر گران بوو چونکە لەسەری پێویست بوو دەسەلاتی عەباسیەکان جێگیر بکات بۆیە وای بینی پشت بە مام و برازاکانی ببەستێ یان بەشداریان پێ بکات تاوەکو بامگخوازان دەسەلات قۆرەخ نەکەن ئەوەبوو (سولەیمانی کوری علی مامی) کردە بەوالی بەسرە وە (ئیسماعیلی کوری علی )مامی لەسەر (کور ،ئەهواز)مامی (داودی کوری عەلی)لەسەر ئیجاز یەمەن) وە مامی(عبدوڵای کوری علی)کرد بەسەرپەرشتی جەنگ دژی مەروانی دووهەم وە ئەبو جەعفەری برایی بۆ شەرەکانی (یەزیدی کوری هوبەبرە)وادیارە جۆرە بێزارییەک دتوسی بووە لەلای هەندی لەو سەرکردانەی کەوا لە شۆرشی لەسەر شانیان هەستا کەسانی دی بەهەمی هەول تێکۆشانیان بۆ بچێ بۆیە خەلیفە دلنیایی دانێ ئەوە بوو نوسراوێکی بۆ حەسەنی کوری فوحتوبە نارد کاتێک ئەبو جەعفەری برای کردە هاوەلی گوتی:دلنیابە سەرباز سەبازی خۆتن وە سەرکردەش سەرکردەی خۆتن بەلام حەزم دەکرد براکەم ئامادەبێت سەرپەرشتی کارەکە بکات.

ڕەوشی دەرەکی لەسەردەمی ئەبو لعەباس
بەرەی خۆرهەڵاتولاتی دوو ڕوبار دوچاری مەترسیەکی گەورە بوو ڵەلایەن چینیەکانەوە. چونکە ئەمانە شڵۆقی بارودۆخی موسوڵمانان و ئەو بۆشاییەی کە ڕوخانی دەوڵەتی ڕۆژئاوای تورکەکان هێنایە کایەوە، بەهەڵزانی بۆ فراوانکردنی دەسەلاتەکەیان لە وڵاتی دوو ڕووبارلەساڵی132ک /750ز سوپای چینی شاری سۆیاب داگیرد و وێرانیان کرد . لەساڵی دواتر مڵمڵانێی نێوان (ئەخشید و فرغان ) و پاشای شاش یان بەهەڵ زانی و هێرشیان کردە سەر شاری شاش و گەمارۆیان دا و پاشاکەیان بەزۆر هاتە ژێردەسەلاتیان سەرکردەی موسوڵمانان (زیادی کوڕی ساڵح) کە تازە شۆڕشی (شەریکی کوڕی شێخ مەهری )کپ کردبوو ڵە (بوخارا) توانی سوپای چینی بشکێنێ ڵەسەر ڕوباری ۱۳۳ (گراز) لەمانگی زلحجەخاڵیدی کوڕی ئیبڕاهیم کە ئەبوو موسلیم وەک فەڕمان ڕەوەیەک ڵەسەر( بڵخ) دایمەزرادن

بەرەی بێزەنتی
دەوڵەتی بێزەنتی سودی لەو پەشێویە وەرگرت کە باڵی کێشابوو بەسەر دەوڵەتی ئیسلامی جا ئیمپڕاتۆر (قسطنطین) ی پێنجەم سەرکەوتوو بوو ڵەفراوانکردنی سنورەکەی بەرەو خۆرهەڵات. هێرشی کردە سەر( شام و جزیرە) شارو قەڵاکانی داگیرکرد لەساڵی 133کۆچی پاشای ناوبراو هێرشی کردە سەر ناوچەکانی ئەرمینیا و قەلای (پیود و سیبوڵیس- واتا ئەرزەڕۆم) ی داگیرکرد سوپاس عەباسی بەسەرکردایەتی( موخەڵەدی کوڕی موقاتڵ) نەیتوانی بەرگەی هێرشەکە بگرێت پاشان قەلای (کماخ) ی لەسەر ڕوباری فوڕات داگیر کرد و هێرشی کردە سەر جزیرە قەڵاکانی حدث و ملطیە داگیرکرد و قەلای (سمیساطی) وێرانکرد.

هه‌لوێستی موسولمانان
هەڵوێستی موسوڵمانان ڵەم ڕووداوانەلەسەرەتا هەڵوێستی موسوڵمانان سنوردار بوو . بەلام بەرەبەرە بەهێز دەبوو بزوتنەوەیک سەری هەڵدا بۆ بەرپەچ دانەوەی هێرشەکانی بێزەنتیەکان لە سالی 134دوو هێزی نارد بۆ سەر ناوچەی ملطیەیەکەمیان بەسەرکردایەتی (مامی ساڵح و عیسای کوڕی علی) توانیان پەرژینی شارەکە وێران بکەن دووەمیان بەسەرکردایەتی محمدی کوڕی نەسڕ کە توانی بچێتە ناو قەلای طوانە هەروەها ڵەکۆتای ئەم ساڵە بەسەرکردایەتی (عبداللە ی کوڕی حبیبی فهری) ڕەوانەی( صقلیە و سەردیانیا )کرد لەساڵی (136)ئەرکی ئامادەکردنی هەڵمەتێک بۆ ئاسیای بچوک (عەبدللەی کوڕی علی) سپارد کە مامی بوو وە فەرمان ڕەوای شام بوو.

وەزارەت لە سەردەمی ئەبو لعەباسدا
وەزارەت لە سەردەمی ئەبو لحەباسداپۆستی وەزیر راستەوخۆ لەپاش سەرکەوتنی سوپای حەباسی بەسەر سوپای ئەمەویدا پێش بەیحەتدان بە ئەبو حەباسی خوێنرێژ بۆ خەلافەت داهێندرا ئەم پۆستەش سیستمێکی دێرینی فارسیەکاتێک خەلیفە حەباس سیستەمی وەزارەت پەسەند کرد بەپێشکەوتنی دەولەت پەرەی سەند لەدابەشکردنی دەسەلات ئەمەش بەهاندانی فارسەکان کاریگەری خۆراسانیەکان هاتە ئەنجام ئەوەبو (ئەبوسەلەمە لخەللا کرد بە وەزیر ئال خەلیفە ئەبو لحباس لاری نەبوو بەلام لە سەردەمی ئەبو سەلەمە دەسەلاتی وەزیر دیاری نەکرابوو هەرچەند ناوی وەزیری لێندرابوو بەلام دەسەلاتی نەبوو لە دیوانەکان بۆنمونە لە دیوانی دارایی یان دیوانی سەربازی هتد وەک باس کراوە وەزیر حەزی لێبوو پۆستی هەموو ئیداری بگرێتەوەدەست هەموو کاروباری دەولەت جێبەجێ بکات بەلام دەسەلاتی خەلیفە رێگر بوو.

سه‌رهه‌لدانی سیسته‌مه‌كه‌
سەرهەلدانی سیستەمەکەئەوجا ئەم سیستەمە گەشەی کردو لەسەردەمی حەباسی یەکەم جێگر بوو وە دەسەلاتی وەزیر دیاری کرا ئەوە بوو وەزارەت کۆمەلی ئیش و کاری دیاریکراو وە یاساو رێسایی بۆ وەزیر دانا گرینگترینیان سەرپەرشتی کردنی دیوانی دارایی و دیوانی خەرجکردن سەرپەرشتی کردنی باج وەرگرتن کۆکردنەوەی هەموو دەسەلاتی مەدەنی و سەربازی دران بەوەزیر جگە لەو ئەرکیە گشتیانەی خەلیفە بە وەزیری دەدا وەزیر جێ خەلیفە دەگرێتەوە لەحوکمرانی واتا دەستە راستی خەلیفە
وەزارەت لە سەردەمی حەباسی دوو جۆربوون
1.وەزارەتی جێبەجیکردن: بۆ جێبەجیکردنی فەرمانەکانی خەلیفە داندرابوو وەزیر بۆی. نەبوو هەر لەخۆیەوە رەفتار بکات لەم حالەتەدا وەک ئەلقەی گەیاندن وابوو لە نێوان ئیمام و گەل

2. وەزارەتی دەسەلات پێدان : بە تەواوەتی وەزیر بۆ هەبوو دەست لە کارو باری دەولەت وەربدات ئەمەش پاش ئەوەی خەلیفە دەسەلاتی دەداتئ لەگەل ئەوشدا خەلیفە مافی ئەوەی هەیە لە لابردنی و دانانی جێنشینەتی بۆ ئەکەسانەی کە وەزیر پۆست پێ داون و کاتێک دەسەلاتی خەلیفەی حەباسی لاواز بوو وەزیر پلەوپایەی بەرزبویەوە.

تیۆری پۆست کۆڵۆنیالیزم لە بارودۆخێک دەکۆڵێتەوە کە لە ھەناوی داگیرکارییەوە سەری ھەڵداوە، بە واتایێکی تر ئەو بارودۆخ و ھەل و مەرجەی لە ئەنجامی پرۆسەی داگیرکارییەوە و کارلێکی نێوان داگیرکەر و داگیرکراو و ئاڵوگۆڕی کەلتور و بە گژداچوونەوەی گواتاری داگیرکەر و …ھتد دروست دەبێت، پێی دەگوترێت پۆست کۆڵۆنیالیزم، واتە تیۆری پۆست کۆڵۆنیالیزم لەو بارودۆخ و حاڵەتانە دەکۆڵێتەوە.
بێگومان پۆست کۆڵۆنیالیزم وەکو ھەر تیورێکی تر چوارچێوە و سنوری خۆی ھەیە، بەو پێیەی ئەوا بابەتانەی کە پێشتر باسمان کرد، کە پۆست کۆڵۆنیالیزم لە پرۆسەی داگیرکاری و ئاڵوگۆڕی کەلتوری دێتەکایەوە، پۆست کۆڵۆنیالیزم باس لەو بارودۆخە دەکات کە دوای داگیرکاری دروست دەبێت، کە داگیرکەر چۆن بەردەوامی بە داگیرکردنەکەی دەدات، چۆن بیری تاکەکانی داگیرکراو داگیردەکات، چۆن بیریان کۆنتڕۆڵ دەکات و گوتاری خۆی لە مێشکیاندا ئەچەسپێنێ.
لە سەرەتادا ئەم ئەدەبیاتە ئەدەبیاتی ئینگلیزی زمانی پێگوتراوە، کە وەکو دیاردەیەکی نوێ لە ئەدەبیاتی جیهاندا لە ساڵی (١٩٦٠) دا سەری هەڵداوە، ئەوەش لە کاتێکدا بووە کە نەتەوە داگیرکراوەکان دەستیان کردوە بە نووسینی ئەدەبیاتی خۆیان و زۆر بەشی بە زمانی ئینگلیزی بووە ئەو بەرهەمانەش کە لە لایەن خەڵکی نەتەوە داگیرکراوەکانەوە نووسراونەتەوە، لە ئەدەبیاتی ئینگلیزی لە ڕووی بەهاو گرنگییەوە کەمتر نەبووە، بۆیە ناونراوە ئەدەبیاتی ئینگلیزی زمان ، واتا لە سەردەمی دوای جەنگ زاراوەی (ئەدەبیاتی ئینگلیزی زمان) جێگەی (ئەدەبیاتی ئینگلیزی )و( ئەدەبیاتی ئەمریکایی) گرتەوە. ئەوان دەیانویست بە پێشنیاز کردنی زاراوەی (ئەدەبیاتی ئینگلیزی زمان ) پێکهاتەی فرە کولتوری و فرە نەتەوەیی ئەو ئەدەبیاتانەی ئەمڕۆ بە زمانی ئینگلیزی دەنوسرێن پێشان بدەن، دواتر ناوەکەی گۆڕا بۆ (ئەدەبیاتی وڵاتە هاوبەرژەوەندی خوازەکان) ئەم ناونانەش ناولێنانێکی سیاسیە، بۆ ئەدەبیاتی ئەو وڵاتانە بەکار دەهات کە کەوتبونە چوار چێوەی ئیمپراتۆرییەتی بەریتانیای پێشوو، لە کۆتاییدا ئەم زاراوەیەش گۆڕاو بوو بە (ئەدەبیاتی پۆست کۆڵۆنیالیزم) وە بە باوەڕی هەندێك لە بیرمەندان پۆست کۆڵۆنیالیزم هەمان ئەدەبیاتی وڵاتە هاوبەرژەوەندی خوازەکانە تەنیا لە ڕووی ڕواڵەتەوە پۆست کۆڵۆنیالیزم زاراوەیەکی نوێیە.
لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەم و دوای کۆتایی هاتنی جەنگی دووەمی جیهانی زۆربەی ئە وڵاتانەی داگیرکراوی وڵاتی بەریتانیا بوون ، دژی داگیرکارییەکە جەنگان و سەربەخۆییان بەدەست هێنا، لەو کاتەدا ئەدەبیاتی پۆست کۆڵۆنیالیزم لە پێکهاتەی ئەو وڵاتە داگیرکراوانەی لە داگیرکاری بەریتانیا ڕزگارییان ببوو هاتەکایەوە، چونکە ئەوان بەدوای جۆرێك لە سڕینەوەی داگیرکاری لە کولتوور و مێژووی ئەدەبیات و لە هەمووی گرنگتر ناسنامەی خۆیان کەوتبوون، کەواتە دەتوانین بڵێین ڕەگ و ڕیشەی ئەدەبیاتی پۆست کۆڵۆنیالیزم بۆ شکستهێنانی ئایدۆلۆژیای ڕۆژ ئاوا لە جەنگی دووەمی جیهانی دەگەڕێتەوە، لەبەر ئەوەی لە دوای جەنگەکە خەڵکەکە بە تایبەتی گەنجەکان و خەڵکی کەمینە لەو هەلومەرج و بارودۆخەی کە تێیدا دەژیان ماندوببوون خوازیاری چاکسازی و گۆڕنکاری بنەڕەتی بوون، ئەوان داواکارییەکانی خۆیان لە چوارچێوەی ئەدەبدا دەخستە ڕوو، لە دوای جەنگی دووەمی جیهانی حکومەتە داگیرکەرەکان هەڵوەشانەوە و لەوکاتەدا بوو کە تیۆری پۆست کۆڵۆنیالیزم لە بواری لێکۆڵینەوە کلتووری و ئەدەبییەکاندا جێگایەکی تایبەتی بۆ خۆی تەرخان کرد.

هەر ئەدەبیاتێك بابەتی تایبەت بەخۆی هەیە، بابەتی سەرەکی ئەدەبیاتی پۆست کۆڵۆنیالیزمیش خەریکبوونە بە دەرهاویشتە و لێکەوتەکانی پڕۆسەی داگیرکاری، بە واتایەکی دیکە ئەو ئەدەبیاتە لە بابەتی سەرەکی خۆیدا هەوڵدەدات ئەو دەرهاویشتە و ئاسەوارانە تاوتوێ و ڕەتبکاتەوە کە جیهانی دابەشی سەر ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا کردووە و هەروەها بووەتە هۆی دروست بوونی دوانە لێکدژەکانی وەك پەراوێز و سەنتەر یان ئەوروپاسەنتەری و سەنتەرییەتی ئەوروپا بە ڕەسمی دەناسێنێت، چونکە نوسەرانی ئەم ئەدەبیاتە لەو باوەڕەدان کە ئەم دابەشکارییە بێ واتا و بێ بنەما و نادادپەروەرانەیە و شێوەیەکی ترە لە داگیرکاری، لە ئەنجامدا گرژی دەخاتە نێوان ڕۆژ هەڵات و ڕۆژئاواوە، ئەم نووسەرانە لە ڕێگەی بەرهەمەکانیانەوە داوای مافی خۆیان دەکەن و لە هەمان کاتدا ڕەگەزپەرستی لە وڵاتە داگیرکەرەکان دەخەنە ژێر پرسیارەوە، کە یەکێکە لە پرسە هەرەگرنگەکان لە بواری ئەدەبیاتی پۆست کۆڵۆنیالیزمدا، بە جۆرێک کە ئەم ( ئەدەبیاتە خاوەن دیدێکی ڕەخنەگرانەیە بۆ ئەو دەقانەی کە ڕەگەزپەرستانە و بۆ ئاڕاستە کردنی داگیرکاری نووسراونەتەوە ) و هەوڵی سڕینەوەی دەدات.
ئەگەر وڵاتە داگیرکەرەکان بە درێژایی مێژووی داگیرکارییان لە هەوڵی بەرهەمهێنانی گوتارێك دابوبن سەبارەت بە داگیرکراو، ئەوا ئامانجی سەرەکی ئەدەبیاتی پۆست کۆڵۆنیالیزم هەوڵدانە بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتی بەرهەمهێنانی ئەم گوتارە و ڕەتکردنەوەی، بە واتایەکی دیکە، ئەدەبیاتی پۆست کۆڵۆنیالیزم لێکۆڵینەوەی دید و بۆچوونەکانی ڕۆژئاوایە، کە چۆن سەیری ئەو میللەتانە دەکات و چۆن بەردەوامی بەو سەیرکردنە دەدات و بە جیهانی دەکات، تاکو درێژە بە داگیرکارییەکەی خۆی بدات، لە سیستەمی نوێی جیهاندا میللەتە ڕزگاربووەکان لە داگیرکاری تا ئێستاش بەجۆرێك لە جۆرەکان داگیر کراون، چونکە (ناسنامە، ماف، ماڵ و داراییان)کراوەتە ئامانج ، تا ئێستاش بیر و پەیڤی ڕۆژئاوا باو و باڵا دەستە، بۆ ئەم مەبەستەش نوسەرانی پۆست کۆڵۆنیالیزم لەو باوەڕەدان کە دەکرێت بەرهەمە کلاسیکیەکان جارێکی دیکە تاوتوێ بکرێنەوە و پەراوێز خراوەکان بکرێنەوە سەنتەر و جارێکی دیکە پێگەی خۆیان لە مێژووی جیهاندا بەدەست بهێننەوە، بەرهەڵستی ئەو شارستانیەتە ببنەوە کە ڕۆژئاواییەکان پێناسەیان کردووە، ئەو نووسەرانە باوەڕییان وایە بۆ گەیشتن بەم ئامانجە دەبێت سەرەتا ڕۆژهەڵاتییەکان باوەڕ بە خۆیان بکەن و متمانەیان بەخۆیان هەبێت و پشت بە کەلتووری ڕەسەنی خۆیان ببەستن و واز لە لاسایکردنەوەی کولتووری ڕۆژئاوا بهێنن، ئامانجێکی تری ئەم ئەدەبیاتە بریتییە لەوەی کە نووسەرانی ئەم ئەدەبیاتە ناسنامەی کولتووری کۆمەڵگا داگیرکراوەکان دەکەنە چەقی نووسینەکانیان و جەخت لە زیندووکردنەوە و پەرەپێدانی ناسنامەی نەتەوەیی دەکەنەوە، ئەمەش واتا ئەو نووسەرانە کار لەسەر زیندووکردنەوەی کولتوری ڕەسەنی وڵاتەکەی خۆیان دەکەنەوە.
لە درێژە و زیاتر ڕوونکردنەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم فیلمێکم وەکو نموونە وەرگرتووە، لە تێیدا ڕەھەندی پۆست کۆڵۆنیالیزم دەردەکەوێ، فیلمی (١٤ی تەموز) کە دەرھێنەرەکەی (ھاشم ئایدەمیر)ە، کاتی فیلمەکە (٢:٢٦)ە، لە ساڵی (٢٠١٧) بەرھەم ھاتووە نمرە (ڕەتینگ)ی (٤.٤) وەرگرتووە، زمانی فیلمەکە لە تورکی و کوردی پێکھاتووە.
چیڕۆکی ئەم فیلمە لە ڕووداو و بەسەرھاتێکی ڕاستەقینە وەرگیراوە، فیلمەکە باس لە زیندانی دیاربەکر دەکات لە ساڵی ١٩٨٠ بە دواوە، کە چەند چالاکخواز و شۆڕشگێر دەستگیر کراون لەلایەن سوپای تورکیاوە، ئەم چیڕۆکە باس لە کۆمەڵە کەسانێک دەکات کە تا دوا ساتی گیان بەخشینیان ئاشقی ژیانکردن بوون.
ئەم فیلمە بیری کۆڵۆنیالیزمی تورکیا بەرامبەر بە کورد دەخاتەڕوو، بیری ئەم فیلمە بۆ ئەو سەردەمانە دەگەڕێتەوە کە دەوڵەتی عوسمانی کوردستانی داگیرکردووە، پاشان دەسەڵاتەکەی نەماوە و دەیەوێت بەو شێوەیە بەردەوامی بە داگیرکارییەکەی بدات، ئەم فیلمە باس لە کوردانی باکور دەکات، لە چۆن تووشی ستەم و نەھێشتنی شوناسی بوونەتەوە لەلایەن تورکیاوە.
ئەگەر سەرنج لە ڕووداوەکانی ناو فیلمەکە بدەین بۆ دەستنیشانکردنی خاڵەکانی پۆست کۆڵۆنیالیزم، لە زۆربەی ڕووداوەکانی ناو فیلمەکە بە نھێنی زمانی کوردی بەکاردەھێنرێت، چونکە بەکارھێنانی زمانی کوردی قەدەغەیە، بێگومان کەلتوور بە گرینگترین و دەوڵەمەندترین سەرچاوەی نەتەوە و شوناس دادەنرێت، زمانیش بەشێکە لە کەلتوور، زمانی کوردی لەلایەن تورکیا بە ناشارستانی دواکەوتویی و بێ نرخ دانراوە و قەدەغەی کردووە، بۆ نموونە لەو دیمەنەی کە کەس و کاری زیندانیان سەردانی زیندانیەکان دەکەن، دایکی زیندانیێک بە کوردی قسەدەکات، لەو کاتەدا سەربازێکی تورک ھاواری بەسەردا دەکات و دەڵێت قسەکردن بە کوردی قەدەغەیە و بە پرچ لە دوای خۆی ڕایدەکێشێتە دەرەوە، قەدەغەکردنی زمانیش لە پێناو بنەبڕکردنی زمانی کوردی بووە و بۆ ئەوەی نەوەکانی داھاتوو فێری زمانەکە نەبن و بنەبڕ بێت.

زیندانەکەدا ئەشکەنجەی نامرۆڤانەی زیندانیەکان دەدرا، ئەشکەنجەکان لێدانی نامرۆڤانە و سوکایەتی کردن بە کەسایەتی و شوناس بوو، بە لێدان و ئەشکنجەدان کوردەکان ناچاردەکران کە بڵێن تورکم و سرودی تورکی بڵێن.
ژن و خزمەکانی چالاکخوازانیشیان ئەشکەنجە دەدا و لێیان دەدان و دەستدرێژیان دەکردنە سەر و شکۆی ئافرەتەکانیان دەشکاند، بۆ نموونە پرچیان دەبڕین و پیساییان دەکردە ناو خواردنەکانیانەوە.
یەکێکی تر لە کارە کۆڵۆنیالیزمەکانی تورکیا ئەوەبوو کە زیندانیەکان لە کاتی دادگایی کردنیاندا مۆڵەتی بەرگریکردن لە خۆیان پێنەدەدرا و نەیاندەھێشت قسە لەگەڵ پارێزەردا بکەن، مۆڵەتی سکاڵاکردنیان لە زیندان و سەرۆکی زیندانەکە نەدەدا و دەیان وت ئێرە دادگایە و پەیوەندی بە زیندانەوە نیە، لە کاتێکدا لە جاڕنامەی مافی مرۆڤدا ھاتووە کە ھەموو تاوانبارێک مافی بەریگری کردن لە خۆی و ئەشکەنجە نەدانی نامرۆڤانەی ھەیە، جگە لەوەش ھەندێک زیندانیان تووشی دانپێنانی زۆرە ملێ کرد، کارێک کە نەیانکردووە بە زەبری ئەشکەنجەدان ناچاریان دەکردن کە بیکەنە ئەستۆی خۆیان و لە دادگا لە دژی شۆڕشگێڕان قسەیان پێبکەن.
سەربازانی تورک فێڵ و تەڵەی جۆراوجۆریان بەکاردەھێنا بۆ ئەوەی بیری ئازادی لەلای کوردەکان دروست نەبێ و بیرە کۆڵۆنیالیزمەکەی خۆیان بەردەوامی ھەبێ، بۆ نموونە کاتێک زیندانیەکان بڕیاری مانگرتنیان دا، بە فێڵ و تەڵەکە ئەیانویست مانگرتنەکە پوچەڵ کەنەوە، چونکە ئەگەر کەسێک بە مانگرتنەکە گیانی سپاردبا، ئەوە پاڵەوان دروست دەبوو، (مەزڵوم دۆغان) کە کەسایەتێکی ناو فیلـمەکە بوو، خۆ سوتاندنی ئەو لە شەوی نەورۆزدا لە زیندانەکەدا ئێستاش لە دڵی کوردانی باکور سیمبولی ئازادی و کوردایەتیە، سەربازانی تورکیا ڕێگریان لەو بوونە پاڵەوانە دەکرد بە فێڵ و تەڵەکە.
تورکەکان بە وردی بە دوای تاوانی کوردەکاندا نەدەچوون، لە زیندانی دیاربەکردا تایبەتبوو بە ئەو کەسانەی لە دژی دەوڵەتی تورکی دەوەستانەوە و ئەیانویست شۆڕش بکەن بوون، بەڵام ئەوان بە ھەنجەت بوون بەرامبەر بە کوردەکان و تەنیا زانیبایە کە کەسێک کوردە بیانونیان بۆ گرتنی دەدۆزیەوە، بۆ نموونە لە فیلمەکەدا پیاوێکی بەساڵاچوویان دەستگیرکردووە بە بیانووی ئەوەی پەکەکەکان بە ناو زەویەکەی ئەودا ڕۆیشتوون، کە پیاوەکە بە ھۆی ئەشکنجەی زۆرەوە تووشی نەخۆشی دەروونی بوو و سەرەنجام گیانی دا.
سەربازانی تورکیا سیاسەتی (پەرتکە—زاڵبە) یان لە دژی زیندانیەکان بەکاردەھێنا، ئەم سیاسەتە وادەکات کە نەتەویێک تووشی داڕمانی کەلتوور و زمانی بێت، وڵاتانی داگیرکەر بەکاریدەھێنن لە پێناو درێژەدان بە داگیرکاریەکەیان، یەکێک لە میکانیزمەکانی ئەو سیاسەتە دانانی سیخورە لە ناو تاکەکانی داگیرکراوەکان، بۆ ئەوەی ئاگاداری پەیوەندی نێوان تاکەکان بن و دووبەرەکی و لێکترازان لە ناویان دروست بکەن، سەربازە تورکەکان سیخوڕیان لە ناو زیندانیەکان دادەنا و بۆ ئەوەی ئاگاداریان بن و ڕێگری بکەن لە پەیوەندی نێوانیان، بۆ نموونە لە نێوان قاوشی ژنان و پیاوان سیخوڕیان دادەنا و ڕێگریان دەکرد لە پەیوەندی نێوانیان و ھەواڵی درۆیان پێڕادەگەیاندن بۆ ئەوەی لێکترازان دروست ببێت لە نێوانیاندا.
لەم فیلمەدا ھەوڵدراوە ڕووە ناشرین و قێزەونەکەی داگیرکاری و نەژاد پەرستی بخرێتەڕوو و باس لە سیاستە کۆڵۆنیالیزمەکەی تورکیا کراوە بەرامبەر بە کوردان و خەبات و تێکۆشانی کوردانیشی خستۆتەڕوو.
شایانی باسە من لەو وتارەمدا ویستوومە بابەتیانە پۆست کۆڵۆنیالیزم ڕوون بکەمەوە و پڕاکتیزەی بکەم لەسەر فیلمی (١٤ی تەمووز) بێگومان پۆست کۆڵۆنیالیزم بابەتێکی فراوانە و ناکرێت بە وتارێک تەواوی بابەتەکە باسی لێوە بکرێ، بەڵام من ھەوڵمداوە بابەتە گرینگ و دیارەکانی کۆڵۆنیالیزم باس بکەم و لە فیلمێکدا پڕاکتیزەی بکەم، لە فیلمەکەشدا تەنیا سەرنجم لەسەر ئەو ڕووداوانە داناوە کە پۆست کۆڵۆنیالیزم تێیاندا دەرکەوتووە و بابەتەکەم پاراستووە لە بابەتی دەرەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم.

ئەم بابەتە لە ژێر سەرپەرشتی مامۆستا چاوەڕێ نیعمەت ئامادەکراوە\ زانکۆی سۆران

————————-

سەرچاوەکان:
١- ڕەنگدانەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم لە ڕۆمانەکانی فەرھاد پیرباڵدا، کوردستان عبدالوھاب نادر، نامەی دکتۆرا، ٢٠٢٢.
٢- پەیوەندی نێوان شوناس و خەباتی نەتەوەیی لە باکووری کوردستان: فیلمی زەر وەک نموونە، ئاریان سەلیم خدر، توێژینەوەی بەکالۆریۆس، ٢٠٢١.
٣- کوردستان کۆڵۆنییەکی نێودەوڵەتی، ئیسماعیل بێشکچی،وەرگێڕان: حەمە ڕەشید، سلێمانی، ٢٠٠٢.
٤- فیلمی (١٤ی تەمووز)، دەرھێنەر: ھاشم ئایدەمیر، ٢٠١٧.

تۆ لە سەرابا تێپەرەو،،

منیش پریاسکەیەک..

 لە ئەستێرە فرمێسک..و..

زەنگۆڵە خوێنی ئەو وشە شیعرانەی..

بۆنی جەستەی کوژراوی ..

گوڵە سەوسەنی غوربەتی لێدێ،،

ئەکەمە ملوانکەی خەمت،،

گوێت  لەدەنگمە،،

تۆ ئەی فریشتە،،

لەم وێڵبونە تاریکەی..

دنیایەک لە ئازار و برین،،

ئەی فریشتەی کۆچی خەم،،

تۆ گوێت لە هەنسکی..

 شەوە نشێوە ماندوەکانی سەفەرمیت،،

ئەم ڕێگایە..

چی دژوارە، چی جەنگەڵیە،

مانەوەش ، لە ژێر..

 تەرزە لمی تەنیایی،،

توانەوەیە ، پەرتبوونە،،

چی ئەستەمە هەڵبژاردن

لە نێوان گیای شینی ..

هەڵپروسکاوی یادەوەری و..

تیغی خەنجەری غوربەت،،

چی تەمتومانێکە..

شاری کاتژمێرە شکاوەکانی نەهات،،

لەم وشکە تەمەنی زڕ بە هاتنت،،

چی بارانێکی شینت بۆ بهێنم،،

تا گوڵە لێو خوێناویەکانی..

 لێوت بپوشکێ،،

چی ڕوبارێکت ،،

لە تەمی بەسەرچوی ڕابردودا،،

 سەر لەنوێ،،

بۆ زیندوکەمەوە،،

تا زەمینی وشکبوی…

 دڵت ئاوترین  بێ،

هەر کات لە ژێر کڕێوەی وشە شیعری..

سەرمابوردەی ڕێگە بەردەڵەکەکانا،،

کە دەنگت نەدەهات،،

بە هەورم ئەوت،،

تێکە جامی دڵ ..

لە بارانی خوێن،،

ببروسکێنە قەڵای جەستەی قەقنەز،،

لە نێو گڕکانە سیحری وێڵبوون،،

سەرکێشەییم ئەی فریشتەی وون،،

 بۆ هێنانی تیشکی چاوت بوو،،

ماندوویم، بۆ هێنانی ئاگری..

 نێو خەڵوەتی سۆفیەکانی عیشقت بوو،،

تا کۆسارانی سەوزی ڕۆحت،،

ئە گاتەوە ترۆپکی ..

زەردەخەنەی زەردەپەڕێک،،

من بۆ خواوەندی فرمێسکێکت بە چۆکا دێم،،

ئیتر با شەرابی تەمەنیش هەربڕژێ،،

کە سەر پەنجەکانم،،

بۆ نوسینی شیعرت بدرەوشێنەوە،،

ئەبێت لە ڕۆحما چی بگوزەرێت،،

گەر تا بەیان..

کۆچی قازو قوڵنگی ڕەشی بەدبەختی،،

بە گوڵبارانی نێو سیحری نەبونتا دەنگ بداتەوە،،

گەر تۆش ڕێژنە نمەت،،

کێڵگە ی زەربووی دڵێک سەوزنەکاتەوە،،

وەک مانگە شەوی ئەفسونبەخشی..

 سەرکەناری ئەوسا،،

بۆ حزورم نەدرەوشێیتەوە،،

ڕەنگە ئیدی منیش بە کوچەکانی..

 بیرەوەریتا تێپەڕنەکەم،،

بە تاڤگەی خۆرا نەتوێمەوە،،

بۆ چنگە کازیوەی بریسکاوەی..

سپێدەیەک لە نوورت،،

چیترنە بریسکێمەوە،،

شوێن لای من،،

ئۆقیانوسی برینی تۆیە،،

لە سەر ڕێگای هەر شارێک

لە یادگاریت،،

بێ سڵەمینەوە ، خۆم..

هەزاران جار ووندەکەمەوە!

وەک مەشخەڵیک،،

وەک دوو هەتاوی چاوت،،

ئەبمە گڕکان،،

لە ئاگرو کڵپەی خوێنا ،،

ئەگەشێمەوە،،

هەندێک جاریش،،

دەستم ئەچیتەوە ڕۆحی خۆم،،

بە پرچی ئەستێرە دڵشکاوەکان..

جەستەی دڵم،،

 هەڵئکێشمە خاچی داخان،،

سەدان جار لە خاچ ئەدرێم..و..

و بە دیمەنی دۆزەخی …

ڕۆحێکی ووردو خاشبوو،،

زیندوو ئەبمەوە،،

و هەزاران جار ئەمرمەوە!

با ڕەنگی مەرگ لە سیمام بلکێ،،

چی باکم بە ڕەوە قەڵە رەشی ..

خۆشبەختی درۆی سەردەمێکە،،

لە مەملەکەتی تەرمی هەزاران دڵی لەخاچدراو،،

گەر تۆ دەنگی منت نەگاتێ،،

ترپەی دڵی خونچەکانیش..

لە من بێ بەری بێ،،

……………………………………………………………….

وێنەکە کارێکی هونەری فۆتۆگرافەری ئەڵمانی

Stefan Keller

بە سوپاسەوە لە پەیجی فەرمی خۆی وەرگیراوە

تیۆری پۆست کۆڵۆنیالیزم کە لە بارودۆخێک دەکۆڵێتەوە کە لە هەناوی داگیرکاریدا دێتەکایەوە. هەموو ئەو بارودۆخ و هەڵومەرجانەی کەلە ئەنجامی کارلێکی داگیرکەر و داگیرکراو دێنە کایەوە پێی دەگوترێت پۆست کۆڵۆنیالیزم.
هەروەها ئەوەی لەم بارودۆخەش دەکۆڵێتەوە پێی دەگۆتێرێت تیۆری پۆست کۆڵۆنیالیزم.
پۆست کۆڵۆنیالیزم شەپۆڵیکی دیکەی بیرکردنەوەیە لە
پاش کۆڵۆنیالیزم( داگیرکاری).
کە خەڵکانێک بینیان داگیرکاری ڕۆژهەڵاتی فەوتاند و ناتوانن بیربکەنەوە. گروپێک تیۆرێکیان دروست کرد کە ئەدەبی نەبوو هێنایانە نێو ئەدەب، ئەوی پۆست کۆڵۆنیالیزم بوو، کە لە داگیرکاری دەکۆڵیتەوە.
پێیان وابوو داگیرکاری کۆمەڵە شواینەوارێکی نەگبەتی دروستی کردووە، پێچەوانەی کۆڵۆنیالیزمە، کە دەیانەوێ دووبارە وێنەیەکی تر بۆ ڕۆژهەڵات دروست بکەن. دەیانویست ئەو داگیرکارییە نەهێڵن و ڕۆژهەڵات ڕزگار بکەن.
لەڕووی مێژوو و چێوارچێوەی جوگرافی پۆست کۆڵۆنیالیزم ئەوا داگیرکەری پڕۆسەیەکی بەرفراوانە و لەهەمان کاتیشدا چەندین شێوەی ئاڵوگۆڕی کەلتووری هەیە. بەمەش ئیشکال لە سنوور و چوارچێوەی مێژووی و جوگرافی درودت فەبێت، چونکە لە ڕووی مێژووییەوە، مێژوویەکی دوور و درێژی هەیە و لەسەرەتای دەستپێکی داگیرکەریدا کۆ دەنگییەک هەیە، ئەمەش لە ڕووی مێژوویەوە چەند پرسیارێکی کردووە، لەسەر چ بنەمایەک و پێوەرێک مێژووی لێکۆڵینەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم دیاریبکەین؟ یایە داگیرکەری ئانگۆنورمانەکان لە سەدەکانی ناوەڕاست و لەدوای ئەویش داگیرکردنی ئیرلەند لە چوارچێوەی نەریت و ڕێوڕسمەکانی داگیرکاری جێگەیان دەبێتەوە؟ ئەمە ئەو پرسیارانە و چەندین پرسیاری تری لەم شێوەیە بەردەوام لە چوارچێوەی ئەم تیۆرە دووبارە خراونەتەڕوو. دواجاریش ئەمە وەک ئیشکالێک لە بواری مێژوو و جوگرافیای لێکۆڵینەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزمدا ماوەتەوە.
لەڕووی جوگرافیای لۆکۆڵینەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم بیر و بۆچوونی جیاوازی لەسەرە. چونکە زەمینەکانی پڕۆسەی داگیرکاری جیاوازن، هەر ئەمەشە جیاوازی بۆچوونی لە نێوان لێکۆلەران سەبارەت بەم تیۆرەدا هەبێت.
لەم بارەیەوە لێکۆڵینەوە پۆست کۆڵۆنیالییەکاندا دوو ڕوانگە هەن: هەندێک لە ڕەخنەگران پێیان وایە، کە دەبێت خورتنیشنگە سپیپێستەکانی وەک کەنەدا و نیوزلەندا و ئوستڕاڵیا لە سنووری پۆست کۆڵۆنیالیزم هەژمار بکرێن، بە بەڵگەی ئەوەی کە دانیشتوانی ئەم وڵاتانە لەلایەن ئیمپریالیزمەکان پەراوێزخراون و ناچارکراون کە لێکچوونی کەلتووری پەیڕەو بکەن.
هەندێکیتریشیان پێیان وایە ناکرێت خورتنشینگە سپیپێستەکان لە هەمان گوتار جێ بکەینەوە کە هیندستان و کینیا تێدا جێگیر دەبن، چونکە خاڵی سەرەکی لە لێکۆڵینەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم بریتییە لە نەژاد، بۆ نموونە لە داگیرکردنی هیندستاندا بابەتی نەژاد ڕوونە، کە هیبدستان لەلایەن بەریتانیا داگیردەکرێ، پەیوەندی نێوان داگیرکەر و داگیرکراو نەژادە، کە نەژادی هیند و بەریتانییە، بەڵام سپیپێستەکان نەژادی نییە، چونکە خورتنشینگە سپیپێستەکان هەم دەبنە داگیرکەر هەم دەبنە داگیرکراو، واتو بابەتی نەژادی ڕوون نییە. لەڕووی جوگرافیایەوە گشت جیهان لە باری پۆست کۆلۆنیالیبوون دان سنوری لێکۆڵینەوەی پۆست کۆلۆنیالییەکان گشت جیهانە.
لێکۆڵینەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم مێژووییەکی دوور و درێژی هەیە، بەو پێیەی پەیوەستە بە بابەتەکانی وەک ستەم و زوڵم و داگیرکەر و وڵاتی داگیرکرا و ئاڵوگۆڕی زمانی و کەلتووریی و … هتد، ئەم نابەتانەش خودی خۆیان مێژووییەکی دوور و درێژیان هەیە، کە هێندەی مێژوویی مرۆڤایەتی کۆنن، چونکە داگیرکەر لەدوای خۆی ئاڵوگۆری زمانی و کەلتووری و زوڵم و ستەم و ڕووبەروو بوونەوەی داگیرکرا دێنێتە کایەوە.

ئەدەبیاتی پۆست کۆڵۆنیالیزمیش خەریکی لێکۆڵینەوەی داگیرکارییە. دەیەوێت ئەو لێدکانەوە و دەرهاوێشتانە ڕەتبکاتەوە کە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای لێک جیاکردۆتەوە کە بووەتەهۆی دروستبوونی چەق و پەراوێز. نووسەرەکانی ئەدەبیاتی پۆست کۆڵۆنیالیزم داوای مافی خۆیان دەکەن و ڕەگەزپەرستی لە وڵاتە داگیرکەرەکان دەخەنە ژێر پرسیار. ئەدەبیاتی پۆست کۆڵۆنیالیزم ڕووبەرووی کردار و ئەنجامەکانی داگیرکاری دەبێتەوە. هەروەها خاڵێکی تری ئەدەبیاتی پۆست کۆڵۆنیالیزم ئەوەی کە ( ئەویتر) لە پەراوێز دەگۆڕێ بۆ خود.
سینەماش ئامرازێکی هونەرییە، بۆ نیشاندانی دیاردە و ڕووداوە مێژووییەکان و کەلتوورەکان. لەمڕۆدا دیاردەیەکی شارستانییە و لە جیهاندا بایەخی زۆری پێدەدرێت. بینەرانی سینەما پەیام و زانیاری و وێنە و جوڵە دەبینن و بەشێوەیک لە شێوەکان تێی دەگات. خەڵکێکی زۆر لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا سەیری سینەما دەکات، زۆر لە دەرهێنەرانی سینەما ئەو پەیامە و مەبەستانەیان لە دونیای سینەمادا دەگەیەنن. دەرهێنەران لە ڕێی سینەماوە بنەماکان و پەیامی پۆست کۆڵۆنیالیزم دەگەینن، هەروەک فیلمی ( کیسەڵەکان دەفڕن) هی بەهمەنی قوبادمان بە نموونە هێناوەتەوە، باس لە پۆست کۆڵۆنیالیزم دەکات.

ئامانجی ئەدەبیاتی پۆست کۆڵۆنیالیزم لێکۆڵینەوەیە لە دید و بۆچوونەکانی ڕۆژئاوایە کە چۆن سەیری ئەو وڵاتانە دەکەن و چۆن بەردەوامی بەو سەیرکردنە دەدەن و تاکوو درێژە بە داگیرکاری خلی بدات. نووسەرانی پۆست کۆڵۆنیالیزم پێیان وایە دەکرێت دووبارە لە بەرهەمە کلاسیکییەکان جارێکی تر تاوتوێ بکرێتەوە و پەراوێزخراوەکان بکرێنەوە بە سەنتەر و جارێکی تر پێگەی خۆیان لە جیهاندا بەدەستبهیننەوە. هەوەها نووسەرانی ئەم ئەدەبە دەیانەوە بیر و زەینی خەڵک و بینەران لە داگیرکاری دابماڵن و پەراوێز بکەنە سەنتەر و ڕۆژئاوا لە چەق بخەن. هەروەها ڕۆژهەڵاتییەکان متمانەیان بەخۆ هەبێت و واز لە لاساییکردنەوەی کەلتووری ڕۆژهەڵات بهێنێت. ئامانجێکی تری نووسەرانی ئەم ئەدەبە ئەوەیە کە کەلتووری نەتەوە داگیرکراوەکان بکەنە چەقی نووسینەکانیان و چەخت لە زیندووکردنەوە و بەرەپێدانی ناسنامەی نەتەوەیی دەکەنەوە.
فیلمی ( کیسەڵەکان دەفڕن ) ئەو فیلمە لە ساڵی ٢٠٠٤
لەلایەن بەهمەن قوبادییەوە بەرهەمهێنراوە، فیلمێکی زۆر تراژیدیایە و هەست بزوێنە و چەندین خەڵاتی جیهانی بەدەستهێناوە. باس لە داگیرکاری و لێکەوتەکانی دەکات. فیلمی کیسەڵەکان دەفڕن باس لە ژیان دەکات لە سەردەمی جەنگ و ژیانی منداڵان لەسەر سنورەکان، چیرۆکی فیلمەکە کاتی هێرشی ئەمریکایە بۆ عێراق و دەربارەی سێ منداڵی پەنابەرە، کە لەسەر سنووری عێراق-تورکیا، چاوەڕێی ڕوخانی سەدام حسێن دەکەن. کە لەسەر سنوورەکە خەریکی کۆکردنەوەی مینن بۆ نەدەسیهێنانی بژێوی ژیان و پارە و بەم جۆرە ژیانیان دەخەنە مەترسییەوە. لەم فیلەمەدا منداڵێک ڕۆڵ دەبینێت کە پێی دەڵێن کاک سەتەلایت پاڵەوانی سەرەکی فیلمەکەیە.

ڕەنگدانەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم لە فیلمی کیسەڵەکان دەفڕن

١_ دووبارە وێناکردنەوەی ڕۆژهەڵات

دیمەنێک لەم فیلمەدا ئەوەبوو کە ئەمریکییەکان نووسراوێکی ئاگەدارکردنەوەیان دایە خەڵک، کە ئایندەیەکی زۆر باشیان لە پێشە و باشترین دۆستان ئێمەیین، ئێمە بەهەشت بۆ ئێوەمان هێناوە. لێرەدا بۆمان دەردەکەوێت کە دەیانەوێت لەو زوڵم و ستەمە و ناخۆشییە تێدانە دەربهێنرێن، دووبارە ژیانێکی نوێ و ئاسودەیان بۆ دەستەبەر بکەن. ئەو وێنە کۆنەی بۆ ڕۆژهەڵات دروستکرابوو، هەڵیبوەشێننەوە و ئەوانیش مافی ژیانکردنیان هەیە و شار ڕزگار کرا. خەڵک لە گوندەوە ڕویانکردەوە شار، لە شار نیشتەجێبوون و شار قەڵەپارخ بوونەوە.

٢_ بەهای پەراوێز کەمتر نییە لە چەق

کە ئەوڕووپا( ڕۆژئاوا) سەنتەر بوو، ڕۆژهەڵاتیش پەراوێز بوو، ڕۆژهەڵات بە ناڕۆشنبیر و دواکەوتوویان دادەنا و داگیرکراو بوون، بەمەش ببوون بە کۆلبەر و ژیان دەخستە مەترسییەوە لەپێناو پەیدا دەکردنی پارە، نموونە لەم فیلمەدا منداڵان خەریکی کۆکردنەوەی مین بوون، تا پارە پەدا بکەن، ئەم کارەش زپر مەترسیدا بوو، بەڵام دواتر کە شار ئازادکرا خەڵک گەڕایەوە شار و لەوێ کاری کرد تا پارە پەیدا بکات. بەمەش پەراوێز بەو جۆرە نەما کە پێشتر هەبوو، پێشتر بەهای پەراوێز کەمتر بوو لە بەهای چەق و بە دواکەوتوویان دادەنا. چەق بەبێ پەراوێز نابێت بە چەق و پەراوێزیش بەبێ چاق نابێت بە پەراوێز، واتە تەواوکەری یەکترن و بەهای هیچیان لە ئەویتر کەمتر نییە، ئەمەش پۆست کۆڵۆنیالیزم وا ئەڵێ، یەکێک لە پەیامەکانی ئەم فیلمەش ئەم خاڵە گرینگەی پۆست کۆڵۆنتالیزمە.

٣_ پۆست کۆڵۆنۆلیزم باس لە جەنگ و داگیرکاری دەکات.

ئەم فیلمەش باس لە داگیرکاری و جەنگ دەکات، ئەمەش وایکردووە خەڵکی ئەم ناوچانە ببنە کۆلبەر و لەناو ژیانێکی ناخۆشدا بژین و منداڵان بەشێوەی منداڵان نەتوانن بژین. بۆ نموونە شەەڕی سوونی و سووپای ئەمریکی، کە لەم فیکمەدا هەبوو.

٤_ لایەنی خوێندن و ڕۆشنبیری پشتگوێ خراپوو.

لەم فیلمەدا لایەنی خوێندن بە تەواوی بشتگوێ خرابوو و منداڵان لەبڕی ئەوەی لەبەر خوێندن بن، خەریکی کۆکردنەوەی مین بوون.

٥_ دوو ڕەگی بوونی ناسنامە

لەم فیلمەدا ئەمریکییەکان نووسراوێکی ئاگەدارکردنەوەیان دایە خەڵک، کە ئایندەیەکی زۆر باشیان لە پێشە و باشترین دۆستان ئێمەیین، ئێمە بەهەشت بۆ ئێوەمان هێناوە. و پاسەپۆرتی ئەمریکایان بەسەردا بڵاو کردەوە.
لێرەدا دووڕەگی بوونی ناسنامە دروست دەبێت، خەڵک کە ناسنامەی عێراقی هەیانە، وەرگرتنی پاسەپۆرتی ئەمریکاش وادەکات دوو ناسنامەیان هەیبێت.

٦_ ڕەنگدانەوەی ئەوڕوپا سەنتەری لەم فیلمەدا
لەم فیلمەدا وای لە منداڵان کردبوو مین کۆبکەنەوە لەسەر سنووری تورکیا و عێراق.

٧_ لاساییکردنەوە
لەم فیلمەدا کورد وەک داگیرکرا لاسایی ئەوڕوپایان کردەوە، ئەویش لە بەکارهێنانی چەک و سیلاح لەگەڵ ستەلایت، ئەمەش وایکردبوو بیر و هزری کورد داگیر بکەن.

٨_ ڕەنگدانەوەی ئەویتر لەم فیلمەدا

لەم فیلمەدا منداڵەکان کرابوون بە ئەویتر، مینیان کۆدەکردەوە، ئەمەش مەترسی لەسەر ژیانیان دروست دەکرد و پێیاندا دەتەقییەوە و کەم ئەندام دەبوون.

٩_ ڕەنگدانەوەی ژێر دەست لەم فیلمەدا

لەم فیلمەدا کورد ژێر دەستەیە و خاوەن دەوڵەتێکی سەربەخۆ نییە، کوردستان ژێر دەستەی عێڕاقە و لەلایەن تورکیا و ئێران و ئەوڕوپاوە بەردەوام هەوڵی داگیرکردنیان داوە و کورد بووەتە کۆڵبەر.

—————————-

سەرچاوەکان:

١_ کوردستان عبولوهاب نادر، ٢٠٢٢، ڕەنگدانەوەی پۆست کۆڵۆنیالیزم لە ڕۆمانەکانی فەرهاد پیرباڵدا، تێزی دکتۆرا، زانکۆی سۆران، فاکەڵتی ئاداب، بەشی زمانی کوردی.
٢_ ئاریان سەلیم خدر، ( ٢٠٢١)ز، پەیوەندی نێوان شوناس و خەباتی نەتەویی لە باکوری کوردستان : فیلمی زەڕ بە نموونە، زانکۆی سۆران، فاکەڵتی ئاداب، بەشی کۆمەڵناسی.
٣_ https://ckb.m.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%DB%8C%D8%B3%DB%95%DA%B5%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%B4_%D8%AF%DB%95%D9%81%DA%95%D9%86
کیسەڵەکان دەفڕن
٤_ سوود وەرگرتن لە وانەکانی د. سیروان زەند، لە بابەتی ڕەخنەی تیۆری، زانکۆی سۆران – بەشی زمانی کوردی، ٢٠٢٢_ ٢٠٢٣.

زمان هۆكارێكه‌ بۆ گوزارشت له‌ هه‌ست و نه‌ست و بیركردنه‌وه‌ و گوتاردان و گفتولفت، هۆكارێكی گرنگیشه‌ بۆ به‌ده‌ست هێنانی زانین(مه‌عریفه‌)، هه‌روه‌ها ئامرازێكه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ له‌ هه‌ردوو بواری كۆمه‌ڵایه‌تی و کولتووریدا ڕۆڵی كاریگه‌ری هه‌یه‌، ئه‌م دوو ئاسته‌ش له‌ یه‌كتر جیاوازن، ئاستی كۆمه‌ڵایه‌تیی زمان له‌نێو میلله‌تانی دواكه‌وتوو و زمانه‌ لاواز و كه‌م خزمه‌تكراوه‌كاندا، زۆر به‌رزتره‌ له‌ ئاستی کولتووری و ڕۆشنبیری، به‌ڵام ئه‌م دوو ئاسته‌ له‌ زمانه‌ پێشكه‌وتووه‌كاندا تا ڕاده‌یه‌ك له‌ یه‌كتر نزیكن، ئه‌م دوو ئاسته‌ به‌ڵگه‌ن بۆ ناسنامه‌ی هه‌ر میلله‌تێك كه‌ هه‌ر ده‌سته‌ و گرۆیه‌ك پێی ده‌ناسرێنه‌وه‌. ژماره‌یه‌كی دیاریكراوی زمان كه‌ له‌ بنه‌چه‌یه‌كی هاوبه‌شه‌وه‌ هاتوون، ده‌بنه‌ بنه‌مای زمانی خێزانێكی زمان له‌ چه‌ندین میلله‌تدا، وه‌ك خێزانی زمانه‌ هیندوئه‌وروپییه‌كان كه‌ له‌ هه‌موو خێزانی زمانه‌كان به‌ربڵاوتره‌ و زمانه‌كانی ئینگلیزی و هیندی و فارسی و كوردی و زۆری دیكه‌یشی تێدایه‌. زمان و بیركردنه‌وه‌ وه‌ك دوو ڕووی قاقه‌زێكن، هه‌رگیز له‌ یه‌كتر جیا ناكرێنه‌وه‌، چونكه‌ له‌ زماندا هه‌مووكات بیركردنه‌وه‌ ئاماده‌یه‌. وه‌ك گوتراوه‌ زمان بوونه‌وه‌رێكی زیندووه‌، هه‌ر بوونه‌وه‌رێكیش بۆ خۆشگوزه‌رانیی، پێویستیی به‌ ژیان و خزمه‌ت و ته‌ندروستی هه‌یه‌، بێگومان زمانه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان له‌نێو كۆمه‌ڵگادا، بوونه‌وه‌ری زیندوو و بزۆز و چالاكن، ڕۆڵی گرنگ و كاریگه‌ریان له‌ خزمه‌تی مرۆڤایه‌تیدا هه‌یه‌.
زمانی ئینگلیزی كه‌ بەهێزترین و پێشكه‌وتووترین زمانی دونیایه‌، له‌ سه‌ره‌تادا بریتی بوو له‌ زمانی هۆزه‌ دواكه‌وتووه‌كانی چاخی ئاسنین له‌ دانیمارك و ئه‌و ناوچانه،‌ كه‌ ته‌نیا قسه‌ی پێ ده‌كرا و شێوه‌ی نووسینی نه‌بوو، به‌ڵام دواتر به‌شێوه‌یه‌ك خزمه‌ت كرا، وه‌ك ئێستا ده‌یبینین‌ ساڵانه‌ سه‌دان وشه‌ی تازه‌ دێنه‌ ناو فه‌رهه‌نگه‌ ستاندارده‌كه‌ی ئۆكسفۆرده‌وه‌. بەتەنیا داهێنه‌رێكی گه‌وره‌ی وه‌ك شه‌كسپیر، حه‌فت سه‌د وشه‌ی بۆ ئه‌م زمانه‌ داهێناوه‌. به‌ درێژایی مێژوو ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ زمانان به‌ تێپه‌ڕبوونی ڕۆژگار به‌هۆی كاریگه‌ریی مرۆڤ و ڕووداوه‌كانه‌وه، له‌ناوچوون و نه‌ماون. له‌ دنیادا نێزیكه‌ی شه‌ش تا حه‌فت هه‌زار زمان هه‌ن كه‌ زۆریان زمانی ناوچه‌یه‌كی بچووكن و ژماره‌یه‌كی كه‌م له‌ مرۆڤ قسه‌ی پێ ده‌كه‌ن، مه‌ترسیی له‌ناوچوونیان له‌سه‌ره‌، ئەگەر ئێمەی کوردیش خەمخۆر و دڵسۆزی زمانەکەمان نەبین، زمانەکەمان تا دێ لاواز دەبێت و ئاوامان بەسەر دێ‌. زۆر زمان هه‌ن به‌هۆی خزمه‌تكردنیانه‌وه‌، بەهێز و پێشكه‌وتوون و مه‌ترسییان له‌سه‌ر نییه‌. بۆ ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی ئه‌م هەست و مەترسییەی زیاتر لاوازبوونی زمانه‌كه‌مان له‌ دواڕۆژدا، پێویسته‌ ئێمه‌ له‌ نووسەر و بنووس و ڕۆژنامەنووس و پەروەردەکاران، هەروەها داوودەزگاکان، لەخه‌مدا بین و زۆر به‌ بایه‌خه‌وه‌ بڕوانینه‌ ئه‌م كێشه‌یه‌، هه‌روه‌ها ئه‌مه‌ خه‌می گه‌وره‌ی حكوومه‌ت بێت و كار بكات بۆ دامه‌زراندنی چه‌ندین لیژنه‌ی تایبه‌ت بۆ ڕێكخستنی كاروباره‌كان. پێشنیاز ده‌كه‌م (كۆڕی زمانی كوردی) یان (ئەکادیمیای زمانی کوردی) دابمه‌زرێت،‌ ئه‌ركی سه‌ره‌كیی ئه‌م ده‌زگایه‌ بریتی بێت له‌ بایه‌خدان به‌ زمانی كوردیی پڕۆگرامه‌كانی خوێندن له‌ قوتابخانه‌ و زانكۆكان و كه‌ناڵه‌ جۆراوجۆره‌كانی میدیا (کە وێرانەن!)، بێگومان ئه‌م جۆره‌ ده‌زگایانه‌ له‌ زۆربه‌ی وڵاتاندا هه‌ن، بۆ نموونه:‌ (كۆڕی زمانی عاره‌بی) له‌ میسر و ئوردن و سووریا و لیبیا و تەنانەت لە سوودانیش هه‌ن،‌ خه‌می گه‌وره‌یان ڕووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ی مه‌ترسییه‌كانی سه‌ر زمانه‌كەیانە و توانیویانه‌ كاری گه‌وره‌ش‌ بكه‌ن. لێرەدا بە مافی ڕەوای خۆم دەزانم،‌ پێشنیازی ئه‌وه‌ش بکە‌م كه‌ (ئه‌كادیمیای كوردی)‌ بگۆڕرێت بۆ (كۆڕی زمانی کوردی) یان (ئەکادیمیای زمانی كوردی)بە شێوەیەک بێت، کارەکانیان تەنیا پابەست بێت بە زمانەکەمان، به‌مه‌ ئه‌ركه‌كه‌یان زۆر له‌وه‌ی ئێستا پیرۆز و گه‌وره‌تر ده‌بێت و با په‌یڕه‌و و پڕۆگرامه‌كه‌شیان تایبه‌ت بكرێت به‌ زمانی كوردی له‌ په‌روه‌رده‌ و خوێندنی باڵا و میدیاكان و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ زمان و زۆر شتی تری تایبه‌ت به‌ زمانه‌كه‌مان. پێموایه‌ دره‌نگیشه‌ بۆ ئه‌وه‌ی خۆمان له‌و پاشاگه‌ردانییانه‌ ده‌رباز بكه‌ین.

ئێوارانێ
بوخچەيەکی بچوک
ناسۆری لەم ديوە دەرياوە هەڵڕژا
لەو ديو ژوانەوە
زەردەپەڕێ لە چاوەنواڕييە
کەسەرباری دەبارێ
فوارەيەکە خوێنی پژا
چل خەم چل خەياڵ چليش واسواسە ”

• “ سێ چل چۆن دەرکەم بە يەک هەناسە
  نيگای چاوەکانی مينا گزنگی بەيان روون روون
  شەو بێداریيەکی بێکۆتا
  لەو ديو باخچەی ماڵانەوە
  چارۆکەيەک گەڵاوەريوەکانی شۆڕەبی
  بە سەر شاباڵی بازەوە
  لە تروسکەی بزەيەکدا نوقم بووە
  شەقام و سەرە رێ شەرابی ژوانی درەنگانێ دەنوسن و نۆش دەکەن
  ديقەتدانەکان لە جاران نەدەچوو
  لە بن کەپری دارستانەکە گۆرانی ماچ دەچڕا
  تير و دڵەکە لە قريوەن
  لە سۆراغی کوليتەيەکی جريکەبازی
  ئەم ماڵ و ئەو ماڵ کرا
  سەراپا ئاپۆڕايەکی دڕکەزين و دەئاژنرێنە خەونەکان
  شەکەتی لە قووڵایی خەونی بێداريدا نغرۆ ببوو
  ميلی کاتژمێرەکە بە تيژڕەوی بە زەييەکانی لوول دابوو
  خانمە شەهلاييەکە
  بە سەر باڵی مەسيحەوە رووەو ئاسمان سەرەو ژێر ببۆوە
  هێڵنجەکان بەدەم فوارەی بيرکردنەوە قوڵپی دەدا
  دەرگاکانی ماڵان چرای تەنهاييان لە خۆ شەتەک دابوو
  زەردەپەڕ لە ماڵئاوایی نزيک دەبۆوە
  تەنهاییش وڕکی سارد و سڕی داڵانێکی گرتبوو
  ئەم ئێوارە
  من و ئەو پێکەوە پەنجەکانی يەکمان دەژمارد
  کزە سەرمايەکيش باوەشێنی بێدەرەتانی دەکردين
  ئەو هەر دەيگوت من بێکەسم
  منيش دەمگوت:
  خۆشم دەوێیت خۆشەويسترين کەسم

• * بەيتێکی فۆلکلۆری کوردييە

١٢ / ٥ / ٢٠٢٣

لە سەفەراین ، لە ناو پاپۆپۆڕی غەما
سەرکردەکەمان بە کرێ گیراو
ڕیش سپییەکەمان چەتە
هاووڵاتی بێ ووڵاتین
لەسەر نەخشەی زەمەنا
وەک چۆلەکە ڕاوئەنرێین
ئێمە قەحبەی سەردەمین
هەر حوکمدارێ ئەمانفرۆشێ
و
بەهاکەی وەرئەگرێ
ئێمە کەنیزەی کۆشکێکین
لە ژوورێکەوە بۆ ژوورێک
لە باوەشێکەوە بۆ باوەشێک
لە دەوڵەمەنێکەوە بۆ دەوڵەمەنێک
دەستاودەستمان پێ ئەکرێ
لە “بت”ێکەوە بۆ “بت”ێک
لە باشوورەوە بۆ باکوور
لە ڕۆژهەڵاتەوە بۆ ڕۆژئاوا
بە دوای خەڵکێکا ئەگەڕێین
….قبوڵمان بکا
بۆ پەردەیەک ئەگەڕێین
…دامانپۆشێ
بۆ ماڵێکی نیشتەجێ بوون ئەگەڕێین
مناڵەکان لە دەورمانا
قەمور و بە ساڵا چوون
لە فەرهەنگە کۆنەکانا
بە دوای درۆیەکی گەورەیا ئەگەڕێین
پێ ی ئەووترێ “نیشتمان”
ناوەکانمان دوورە لەناو
ئەوانەی نەوت ئەخۆنەوە نامانناسن
ئەوانەی فرمێسک و نەهامەتی ئەخۆنەوە نامانناسن
زیندانی ئەو “دەقە”ین
حوکمڕانەکان ئەینووسنەوە
لە ماڵەوە بۆ دەرەوە
زیندانی “غەم”ین
لە ناو ڕەحمی دایکمانا
چاودێری ئەکرێین
سەرمان بڕاوە
نانمان بە ترس و فرمێسک تەڕ کراوە
پەنا بردن بۆ هەر کەسێ :قەدەغەیە
لە خوا پاڕانەوە :قەدەغەیە
داد بۆ پێغەمەر بەرین
بلیتێکی یەک سەرە وەرئەگرین
گەر بۆ نووسینەوەی دوا قەسیدە
یان دوا وەسیەتی پێش لە سێدارەیان
داوای قەڵەمێک بکەین
كەیسەکەمان گۆڕاوە

ئەی نتشتمانی هەڵواسراو بە دیواری ڕقا
ئەی تۆپی ئاگری ڕوو لە کۆتایی
هیچ کەس لە ڕابردوومانا
شووشەیەک لە خوێن و میزی موبارەکی
نەیاوە بەم ووڵاتە غەرق بووەی خوێنا
لەوەتەی ئەم جبە کاغەزییە هەیە
كەس هیچ ڕۆژێ
پاڵتۆ یا کڵاوێکی پێ نەیاوی
ئەی نیشتمانی وەک “هێلانەی پاییز” تێکشکاو
وەک درەخت لە شوێنی خۆمانا هەڵکەنراوین
لە یادگاری و ئومێدەکانمان
كۆچ پێ کراوین
چاومان لە دەنگمان ئەترسێ
حوکمدارەکان خودان
خوێنی شین بە دەماریانە ئەگەڕێ
و
ئێمەش نەوەی خزمەتکارین
دەر و دراوسێ نامانناسن
هیچ خێڵێک میواناریمان ناکا
گەر ستەمکارێک ڕۆشت
ئەمانەن بە ستەمکارێکی تر
كۆچەری بەندرەکانی ماندوو بوونین
كەس ئێمەی ناوێ
لەم شار بۆ شارێکی تر
نە مەلائیکەت ، نە شەیتان
كەس ئێمەی ناوێ
لەو شارانەی ئاسایش بۆتە “ڕیش سپی” ئەدەب
كەس نامانخوێنێتەوە
وەک مشکی ناو قەفەس
چووینەتە ناو یەک
هیچ بەندەرێ…هیچ مەیخانەیەک
قبوڵمان ناکا
هەرچییەک ئەنووسین
بە دڵی سولطان نیە
لە دەرەوەی زەمان و شوێن
لە سەفەراین
بێ پارە و بێ جانتا
لە سەفەراین
ئێمە لە سەفەراین کە :
وەچەکانمان..ناوومان..ئینتیمامان وون کردوە
هەست کردنمان بە ئارامی وون کردوە
دەور و پشتمان نامانناسن
ئەی نیشتمان
هەموو چۆلەکەیەک هێلانەی هەیە
جگە لەو چۆلەکانەی
پیشەیان “ئازادی” یە
چونکە ئەوان
لە دەرەوەی ووڵات ئەمرن

بە هاتنە سەرکاری حکومەتی پەهلەوی یەکەم و دروست بوونی حکوومەتێکی مۆدێڕن لە ئێراندا، کۆمەڵگای سوننەتی ئێران ئاڵوگۆڕێکی بنەڕەتی بەسەردا هات. جیا لە چەندین لایەنی پۆزتیڤی بەرچاو و ڕۆشنبیرانە، بەداخەوە بۆ گەلانی نافارسی ئێرانی کۆمەڵێک ئاریشە و کێشەی تایبەتی زمانی و کلتووری بەدیاری هێنا. لە سەرەتاکانی دەیەی ١٩٢٠ی زایینیدا حکوومەت سیستمێکی سەقامگیری هەمەلایەنەی پەروەردەی بە زمانی فارسی دامەزراند و پەرەی زمانی بە فارسی دا و کەڵک وەرگرتن لە زمانەکانی تری بە یاساغ لە قەڵەم دا. بۆ باش بەڕێوە چوونی ئەم سیاسەتە کۆمەڵێک کاری تایبەتیان کرد کە ڕۆشنبیرانی ئەوکات لایان وابوو بەم کارانە دەتوانن یەکییەتی نەتەوەیی و یەکپارچەیی سیاسی وڵات دەستەبەر بکەن. بۆ لابردنی هەموو جیاوازییەکانی زمانی و کلتووری قۆڵیان لێهەڵماڵی و دامودەزگایەکی مەعریفی تایبەتیان دامەزراند و مامۆستای ناخۆ جێیی و فارسی زمانیان کردە مامۆستای قوتابیانی غەیرە فارس. بۆ دروستکردنی مەعریفەی نوێ کەسانێکی وەکوو” ڕەشیدیاسمی” یان کردە پێشەنگی ڕۆشنبێری و گۆڕانکاری، تا بتوانن بە پواز داری بە هێزی زمان بقەڵەشێنن و بە سانایی زمانی فارسی بکەنە تاقە زمانی سیستمی پەروەردە و هەموو ئاخاوتن و نووسینە فەرمییەکان. هەر لەو ساڵانەدا پەرە پێدانی زمانی فارسی لە کرماشان حاڵەتێکی سیستماتیکی بە خۆیەوە گرت و دواتر بە دامەزراندنی ڕادیۆ و تەلەفزیۆن و سینەما ئەو زمانە بە سەر خەڵکی ناوچەکەدا سەپێندرا. ئەو داسەپانی زمانی یە، زمانێکی سەیر و سەمەرەی بە ناوی زمانی فارسی کرماشانی لێکەوتەوە. زمانێک وەکوو چێشتی مجێور و تێکەڵێک لە یاسا زمانییەکانی هەردوو زمانی کوردی و فارسی. ئەم زمانە دەسکردە لە ڕاستیدا نە کوردی یە و نە فارسی. بەم کارە کرماشانی لانەکەی ئەساتیر و پاڵەوان و مەڵبەندی چاونەترسی و کەڵەنووسەران و گەورەشاری کوردان زمان غەریب دەکەوێ و هەمووشتێک دەبێتە فارسی. دەردی سەرباری دەردان، کرماشان پڕ دەبێ لە بازرگانی ناکورد و زمانی کار و بازاڕ و بازرگانیش بە کوردی نامێنێ . ئەمە لە حاڵەتێکدایە کە کرماشان پڕە لە یارسان و جوولەکە و فەلە و سوننە و شیعە و هەروەها لە باری زمانی و زاراوەییەوە ، ناوەندێکە بۆ زاراوە کوردییەکانی گۆرانی و لەکی و کەلهوڕی و …
یە کێک لە سیاسەتەکانی حکوومەتی پاشایەتی جیاوازی دروستکردن و ئاژاوە نانەوە لە نێوان دانیشتوانی کرماشان و دەوروبەریدا دەبێت. لەم بارودۆخە ناسک و هەستیارەدا شاعیری مەزنی کورد پەرتەو کرماشانی لە دایک دەبێت و بەم ئازارانەوە بای باڵ ئەدات و لە نیو چینی خەڵکانی دژ بە سیاسەتی حکوومەتی پەهلەویدا پێدەگات و بە بەربەرەکانی خەڵکانی دەروەست و ئاوەژووکاری سیاسەتەکە، کۆمەڵێک شاعیر و نووسەر و هونەرمەند پێدەگەن و شۆڕشێکی هزری و ئەدەبی و هونەری لە کرماشاندا وەڕێدەخەن و پەرتەویش یەکێک لەم شۆڕەسوارانە دەبێت. خەباتی ئەم کەسانە بۆ زیندووڕاگرتنی زمانی کوردی بە هۆی چەند هۆکاری گەورەوە زۆر دژوار دەبێت کە ئاماژە بە چەندین خاڵیان دەکەین:
یەکەم، بە هۆی شەڕی ماڵوێرانکەری ئێران و ئێراقەوە نائەمنی دروست دەبێت و ناهومێدی و ترس وشەڕ و بۆمب و توپباران مەودای کار و چالاکی بە دڵسۆزان نادات و تەنانەت وێژەی زاڵی ناوچەکەش دەبێتە وێژەی بەرگری و شەڕ و حیماسەی بەرەوانی .
دووهەم ، دروست بوونی ئاڵۆژی ئایینزایی ڕۆشنبیران و نووسەران و خەمخۆران بە خۆیەوە خەریک دەکات و بە داخەوە دەبێتە هۆی ئەوەی کە نەپڕژێنە سەرکاری زمانی و کلتووری و….
سێهەم : خەمساردی ناسیونالیزمی کورد لە عاست کرماشان هۆیەکی تری ئاڵۆزی و بێ برنامە بوون و خەمسارد بوون لە بەرانبەر زمان و کلتووری کوردیدا بوو تاڕادەیەک کە کەسانێکی بەڕەواڵەت ئاکادێمیکی کورد ڕەوتەکەی ڕەشیدیاسمی یان دووپات کردەوە و بە کەیفی خۆیان تابووتیان بۆ زمانی کوردی دروست کرد و بە هیوا بوون ئاخر بزمارەکانی لێدەن و زمانی فارسی کرماشانییان زەق کردەوە و بە ئاشکرا گوتیان، تەنیا لادێ نشینەکان کوردن و خەڵکانی ئەسڵە شاری لە کرماشان خاوەنی ئەم فارسییەن. هەر ئەوە بوو بە هۆی ئەوەی کە خەڵکانی ئەسڵە شاری پێیان شوورەیی بێت بە زمانی دایک و بابیان بدوێن و لە کوردی دوور بکەونەوە.
بەم پێودانگە پەرتەو کرماشانی دەبێتە هێمای مانەوەی زمانی کوردی بە زاراوەکانی گۆرانی و کەلهوڕی. پەرتەو بە ڕواڵەت و بە پێی فوڕمی شێعری کلاسیک نووسە. بەڵام لە ڕاستیدا شێعرەکانی سەردەمیانە و تەواو نوێن و داڵغەی ئەمڕۆی کۆمەڵگایان بە کۆڵەوە ناوە. پەرتەو بە بێ ئەوەی سەر بە هیچ ڕەوتێکی کۆمەڵگا بێت، شارەزای هەمووشتێکی کۆمەڵگایە. بە پێی ئەو شارەزاییە و دەرکی ساتەوەختی هەستیاری کرماشان، شێعری کوردی دەنووسێ و شوناسێکی دووربارە بە شاعیرانی کرماشان دەداتەوە. پێش بە پەرەسەندنی ئەو سیخورمە گورچووبڕە دەگرێ کە نووسەرانی کوردی فارسی نووسی کرماشان لە گورچووی زمان و کلتووری کوردییان دا. ئەو کەسانەی کە فۆلکلۆری کوردی و گێڕانەوەی کوردییان کردە فارسی و بە زمانی فارسی دەرخواردی خەڵکی خۆیان داوە. پەرتەو بە دڵنیاییەوە لە گەڵ زمانی کوردی تێکەڵ بووە و هەرئەمەش بۆتە هۆی ئەوەی کە بتوانێ ئاوا جوان و بێگرێ و کوردانە بنووسێ.
نووسین و شێعری پەرتەو ڕەسەنە، چونکە خاوەنی پاشخانێکی دەوڵەمەندی کوردییە. خاوەنی ئەندێشەیەکی ساحێب جەسارەتە و وەکوو کێو لە بەرانبەر ئەندێشەی زاڵدا ڕادەوەستێ و بە دڵنیاییەوە سەردەکەوێ. یەکێک لە شاکارەکانی پەرتەو شێعری ئەرمەنییە. مەی و ئەرمەنی دوو هێمای تایبەتن کە پەرتەو شارەزایانە لەو شێعرەدا گونجاندوونی. بە شارەزایی خۆی سەر بە هیچ دینێک نیشان نادا و دەیەوێ بڵێ کرماشان گەورە شارێکی فرە دین و فرە ئاینیزایە و دەبێ هەموان بە ئاشتی و خۆشەویستیەوە پێکەوە بژین. لەم شێعرەدا ئەرمەنی هێمای کەسێکی شادیهێنەرە و شاعیر بۆ دەربازبوون لە خەمە قورسەکانی پەنای بۆ دەبا.ئەرمەنی دەبێتە کەسێکی بێ لایەنی نیشتمان خۆشەویست کە هەموو بیر و بۆچوونەکان دەخاتە بن چەتری خۆیەوە . شاعیرلەم شێعرەدا بە وردی کۆمەڵگای کرماشان وێنا دەکات.کۆمەڵگایەکی لەسەر باڕووت خەوتوو ، ئەگەر یەکتری نەناسن و بەحورمەتەوە لە هەمبەر یەکدا نەجووڵێنەوە ، گڕکانێک شارەکە و ناوچەکە دەکاتە کۆڵوو. بەراشکاوی باس لە نائومێدییەکانی دەکات و ڕۆژ و شەوی وەکوو دوودانە دوالیزمی بەرچاوی کۆمەڵگای کوردی، وەکوو یەکە و بۆ پسانی جەرگی شەو پەنا بۆ مەی و ئەرمەنی دەبات. لە ماڵی خۆیدا خۆی بە بێخانمان دەزانێ و دژ بوونی خۆی لە هەمبەر زمانفرۆشان و بێ شۆناسان نیشان دەدات. بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین لە سەر زاڵکردنی زمانی نەخوازراو بەسەر خەڵکی زمان‌پاراوی شارەکەیدا ئەم دێڕە شێعرە دەنووسێ و بەئاشکرا دەڵێ : ئەگەر لە ماڵی خۆمدا و لەشاری خۆمدا بە زمانی خۆم نەدوێم ، غەریب و غەوارە و بێخانمانم. لە کۆتاییدا بڕوایەکی قووڵی بە کاری هونەری هەیە و دەچێتەوە خەڵوەتی خۆی و درێژە بە کارەکانی دەدات. کۆتا قسەم ئەوەیە کە پەرتەو تا زیندوو بوو پاڵەوانی پاراستنی زمانەکەی بوو و بە مردنیشی ئەدەبی کرماشان زیندوو بۆوە و جارێکی تر شوناسی ڕاستەقینەی خۆی پێناسە کردەوە. شێعرەکانی لە دووتوێی کتێبی«کوچە باغی ها» دا بە هیمەتی دوکتور موحەمەد عەلی سوڵتانی چاپ کراون و چاو و دڵی خوێنەری کوردی پێ ڕوون بۆتەوە. با لە گەڵ دەست خۆشی کردن لە دکتور سوڵتانی ئەم گلەییەشی لە خزمەتدا بکەین کە لە نووسینەوە و چاپی شێعرەکاندا ڕێنووسی کوردی ڕەچاو نەکردووە.

د.شەماڵ ئیسماعیل پوور_سەقز

—————————
سەرچاوەکان:
١- نەوبەتی – عەلی ئەشرەف – کوچە باغی ها – تاران – سۆها ( ١٣٨٩)
٢- وتاری( سیاست های زبانی پهلوی اول در کردستان و پیامدهای آن)- نووسەران حسەین ڕەسووڵی- ڕەزا دێهقانی- عەلی رەزا کەریمی – گۆڤاری اطلاعات تاریخ فرهنگی، زستانی ۱۳۹۵- ژماره ۳۰

لەم شەوە زەنگە ئەنگوستەچاوە
تۆیەک لە نوور،،
برینەکانت کۆکەرەوە ئازیز
کێ ئاگای لە پریشکەی چاوی تەڕی تۆیە
کێ ئاگای لە ڕوخساری سەرمابرودی ..
نێو ئاوێنەی ڕۆژە سەرابیەکانتە،
برینەکانت کۆکەرەوە ئازیز،،
تۆ نازانێت کە ڕێبوارێک..
لە خەزانی خەمی دورتا،،
دڵی شەختەو ماندووی بە کۆڵاداوە
تۆ نازانییت،،
لە پشت پەردە ڕەشەکانی..
دوڕگەیەک لە مەنفادا،،
چی ڕۆحێک یەخسیری هەڵهاتنی..
پررشنگی خۆری چاوتە،،
برینەکانت کۆکەرەوە ئازیز،،
کوا شەوەکان..
باکیان بە فرمێسکە ڕژاوەکانی..
عاشقە جەستە شەقار شەقارەکانی..
ئەو وەرزە دڕندانەن،،
نەک هەر پووش و پەڵاشی ئەڤینێکی،،
دووریان سوتان،،
ئەوەتا گەردەلوولی نامۆیی و
و کەشتیگەلی وێڵ و،،
سەرگەردانیی پشت کەنارەکان،،
خەریکە ڕەشایی چاوەکانیش ئەفڕێنێ،،
برینەکانی ڕۆحت کۆکەرەوە ئازیز،
تۆ گەرهێندە دودڵی لە ناعیشقی موسافرێک،،
کە گوڵە نێگزە شینەکانی ڕۆحی بۆت کردە،،
تاجە پرشنگداری سەر نێوچەوانت،،
هەر ئەو موسافرە بێدارەی..
ژێر مانگە شەوە زیوینەکانە،
لە نوری شیعر و..
لە سوتماکی..
کازیوەی شەونخونی و ،،
لە پرژە بیرەوەریە ..
بەسەرچوە نەگەڕاوەکان،،
شاکاری عەشقی بۆت نوسیوە ،،
برینەکانت کۆکەرەوە ئازیز،،
بزانە هەر تۆی لە ئەندێشەی ..
گەڕیدەیەکا،،
شازادەی هەموو فریشتەکان،،
هەر تۆی فەرمانڕەوای ..
قەڵای نێوان مەرگ و ژیان،،
هەرتۆی مەشخەڵی داگیرساوی..
نێو تاریکی گومان

………………………………………………………………………..
وێنەکە کارێکی هونەری فۆتۆگرافەر
Jordan -Singh
کە بەسوپاسەوە لەە پەیجی فەرمی خۆی وەرگیراوە

شـێواز لە ئینگـلیزیـدا (سـتایـل) ە، رەگەزێکی سەرەکی و گـرنگە لە وێـژەی منـداڵانـدا. مەبـەست لە شـیواز بە جـوانی داڕشـتـنی بابـەتە وێـژەییەکـانی منـداڵانە بە شـێوەیەکی هـونـەری. شـێـواز و نـاوەڕۆک وەکـو دوو رەگـەزی سـەرەکی لـە وێـژەی منـداڵانـدا، هـاوسەنـگـییەک پـێکـدەهـێنن و پەیـوەنـدییـەکی بەهـێزیـان بە یەکـترییـەوە هـەیە.
شـێواز گرنگییەکی زۆری لە پێکهـاتە راستەقـینە و مێتافـوریکییەکاندا هـەیە، بۆ تیشک خـستـنە سـەر بیـرۆکەکـان و وێنـەکـێشـانی کـارەکـتەرەکـان و وێـناکـردنی رووداوەکـان. هـەر ناوەڕۆکـێکی وێـژەیی، چەنـدە رەسـەن و باش و بەهـێـزبێـت، گـەر بە شـێوازێکی جـوان و رەسـەن و رێـک و چـێژبەخـش دانـەڕێـژرێـت، ناتـوانـێـت کـاریــگەری لەسـەر منـداڵان دروسـت بکـات. چـونکە شـێوازی کاڵـوکـرچ و لاواز، ئاستی نـاوەڕۆکی بەهـێز دەهـێنـتە خـوارەوە. بـە پـێچـەوانـەشـەوە، نـاوەرۆکی لاواز و پـووک و بـێ بـایـەخ، لـە ئاسـتی جـوانی و هـونـەریی شـێـواز کەمـدەکـاتـەوە. بـۆیـە دەوتـرێـت، پێـویستە وێـژەی منـداڵان لەسـەر قـاپـێکئ زێـڕیـن پـێـشکەش بە منـداڵان بکـرێـت.
ناشکرێت تایبەتمەنـدییەکی ستانداردی دیایکـراو بۆ شێوازی وێـژەیی منـداڵان دابنرێـت. تا نووسـەرانی ئـەم بـوارە پێـوەی پابـەنـدبـن. چـونـکە بە زۆری سـروشـتی نـاوەرۆک، لایەنێک لە سروشتی شـێواز دەسەپـێنـێت. بەهەر شێوەیەک بێـت، پێویستە هـاوکاری و یەکـێـتیـیەک لە نێـوان نـاوەڕۆک و ئـەو شــێوازەدا بـدۆزیـنەوە، کـە کـۆڵـەکەی جـۆری وێـژەیی پێکـدەهـێنێـت. ئەمـەش رێـگـری لە چـوارچـێوە گـشتییەکان ناکـات. لەوانـەش، وێـژەی منـداڵان چـیـتر قـسەی سـواو و بـێزراو و بـێـتام پـێـشکەش بە منـداڵان ناکـات، کە لێیان وەرسـتبوونە، بۆیان دووبـارە بکـرێتـەوە، باوێـشک دەدەن و خەو دەیانباتەوە. بەڵکو شـێـوازی نـوێی وێـژەی نـوێی منـداڵان، زمـانـێکە منـداڵان وریـا دەکـاتـەوە و بە ئاگایـان دەهـێنێتەوە، توانـای ورووژانـدن و رابـوونیـان پێـدەبەخـشـێـت.
چـیتر شـێوازی وێـژەی منـداڵان، ئامـرازێـک نیـیە بۆ تـرساندن و تـۆقـانـدن، لە سـزای دونیا و رۆژی دوایی و مەڕنەمووکەی گۆڕ و خێو و دێـوودرنج و جـنۆکە و ئەژدیهای حەوت سەر و،.. هـتد.. ئەو شێوازەش بەسەرچـوو، کە هـۆش و ئەنـدێـشەی منـداڵان، بە وشـەی زەق و رەق و بە رێـنمایی ئاینی نالۆژیکی و ئامـۆژگاریی تەڵـقـین ئاسایی و بە قـسەی هەلەق و بەلەقی بێ بناما، مێـشکی منـداڵانی نەوەی ئەمـڕۆمان بشـۆرنەوە. بەڵکو لە ئەمـڕۆدا شێوازی وێـژەی منـداڵان بۆتە ئامـرازێک بۆ دروستکـردنی مروڤ لە ڕێگەی روانـدنی بەهـا و رەشتە نایابەکانەوە. بۆتـە ئامـرازێک بۆ دەستەبەرکـردنی خۆشی و شادی بۆ منداڵان. بۆ رەوینەوەی خەمۆکی و رەشبینی. بۆ بەخشینی هـیوا و گەشبینی، بـۆ دووپاتکـردنەوەی بـڕوا و متمانە بەخـۆبـوونیان. لە میانەی داڕشتنێکی رەسەن و سەرنجڕاکـێشدا. لە رێگەی زمانێکی دروست و ئاسان و شـیریـن و پاراودا.
منـداڵان لە هەر ناوەڕۆکـێکی وێـژەیی نامـۆ و نەگونجاوی دوور لە حەز و ئارەزوو و زمـان و تـوانـایـان، لـووتەلادەبـن و دەتـۆرێـن، گەر هـەست بەوە بکەن بە سـەریانـدا سەپێنراوە. تەنانەت گەر شێوازێکی گونجاویشی هەبێت. ئەمەش ئەوە لە نووسەرانی وێـژەی منـداڵان دەخـوازێـت، کـە لـە شـێوازی هـەڵـبەسـتـنی رووداو یـان زۆرکـردنی ناوەڕۆکی پـڕوپاگەنـدەیی و لە شـێوازی داڕشـتنی سـوا و ئێکـسپایەر دووربکەونەوە.
گـەر بمانەوێـت بە وردی، گـرنگـترین بنەمـا و تایبەتـمەنـدییەکـانی شـێوازی دروسـتی وێـژەی منـداڵان پێناسـە بکەیـن، دەڵـێـیـن: بـریـتیـیە لە خـستنەڕووی بیـرۆکەکـان، بە شێوەیەکی وێـژەیی ئەوتـۆ دایانبڕێـژیـن، کە منـداڵان ئاڵـۆز و رامـان و دامـان و بێـزار نەکەن. بە وشەی سـووک و ئاسان و شـیرین و نەرم و نیان و یەک واتا و بە رستەی ناسک و کورت دایانبڕێژین. زیادەڕۆیی نەکەین و کورت پوختبن. بە پێی قـۆناغەکانی گەشەی زمـان و تواناکـانی دەروونی و جەسـتەی و هـۆشی منـداڵان بـن.
ناشـبێـت لە پێشکەشکـردنی زانیارییەکانـدا، زیادەڕۆیی لە ئاسانی و ساکاریـدا بکرێت، ئەوەش راست نییە کە نووسەرانی وێـژەی منداڵان لە نووسینەکانیاندا، هەموو شتێک بەدەسـتەوە بـدەن و هـیچ بـوارێـک بـۆ منـداڵان نەهــێـڵـنەوە بـۆ بـیـرکـردنـەوە و بـۆ هـەڵـهـێنجـانـدنی مەبەست و بیـرۆکەکانی بابەتەکـانی نووسینەکـانیـان. یان وا بـزان کە منـداڵان هـێـندە ساوێلکەن و هـیچ نـازانـن. ئاسـانیش لە شـێوازی داڕشـتنی بابەتەکـان ئەوە ناگەیەنێت کە بە شێوازێکی بێ تام، یا بە شێوەی راپـۆرت ئاسایی ناوەڕۆکەکـانی بابەتەکـانیان دابـڕێـژن، کە منـداڵان هـیچ جـوانییەکیان لێ نەبینن و چـێژێکی وێـژەییان لێـوەرنەگـرن هەست بە بەهـێزیـان و نەکەن و بـزە و خەنـدە نەخـەنە سەر لـێوەکانیان.
(جاکـلـین سانـدەرز) دەڵـێت:”با وێـژەی منـداڵان هـێنـدەش ئاسان نەکـرێتەوە، وابـزانن منـداڵان هـیچ نـین و هـەسـت بە هـیچ شـتـێک ناکـەن..”.
ئـەو نـووسـەرەی وا بیـربکاتەوە و نـووسـینەکـانی بـۆ منـداڵان لە بێـئاستـیدابـن، ئـەوە دەگەیەنێـت کە بنەمـایەکی سـەرەکـیی وێـژەی منـداڵانی رەتـکـردۆتـەوە، کـە بـایـەخـدانە بە هـێز و بە توانای بیرکـردنەوەیـان. نابەڵـەدە و لە گەشـەکـردن و لە بەروپێـشچـوونی تـوانـاکـان و ئاستی رۆشـنبیریی منـداڵانی ئەمـڕۆمان بێ ئاگـایە و تێـنەگەیـشـتووە.
بابەتی تازە و ناباو و داهـێنان، گەورەکان و مـنداڵانیش دەورووژێنن. بۆیـە تازە بابەتی و تازە شێوازی، توخمێکی گرنگە لە وێـژەی منداڵاندا. پێویستە بە شێوازێکی ناسک و شـیریـن و تـازە نـاوەرۆکەکـان پـێـشکەش بـە منـداڵان بـکەیـن. تـا منـداڵان هـەسـت بە تازەگـەری بکەن. چونکە منـداڵان لە زۆر دووبارەکـردنەوەی وشـە و رسـتە و سـتایـلە سـواوەکان بـێزاربـوونە و چـێژ و خـۆشیـيان لێـوەرناگـرن. رقـێکی زۆریشیان لە قـاڵـبە وێـژەیـیـە چەقـبەسـتووەکـان هـەیە.
نووسـەری وێـژەی منـداڵان، پێـش ئـەوەی کە دەسـت بە نـووسینی بابـەتەکـانی بکـات، پێویستە ئەوە بزانێت کە بۆ منـداڵان دەنووسێـت نەک بۆ گەورەکان. نابێت خۆی رادات و باڵادەستی و فـانتازی خـۆی دەربخات. چـیی دەوێـت و چـۆنی دەوێـت، بە هـەوەس و میـزاجی خـۆی بنووسـێـت. با ئـەم پـرسـیارانە لە خـۆی بـپرسـێـت: بـۆ کێ دەنـووسـم؟ ئەوانـەی بۆیان دەنووسـم لە چ قـۆنـاغـێکی تەمەنیان دان؟ تایبەتمـەندییەکـانی منـداڵان لەم قـۆنـاغـەدا چـین؟ شـێوازی داڕشـتن بۆ منـداڵانی ئەم قـۆناغـە پێـویستە چـۆن بـێت؟
گەر نووسەری وێـژەی منـداڵان وەڵامی ئەو پرسیارانەی نەزانێت، نابـەڵەدە و ناتوانێت بە پێی قـۆناغـەکانی منـداڵی، بـیرۆکەیەکی باش و کارەکـتەرەکان و شـێواز و زمـانێکی شـیرین هەڵـبژێـرێـت و بابەتێکی وێـژەیی گونجـاو بۆ منـداڵان بنووسـێت. بۆیە پێویسە نووسەرانی وێـژەی منـداڵان، شارەزای قـۆناغەکانی گەشەکردنی منـداڵان بن. لە رووی هـۆشی و دەروونی و جەستەیی و توانای فـێربوون و وەرگـرتن و بـڕکردنی خەیاڵیان و فـەرهـەنگی وشـە و رستەکانی زمـانیان و ئاستی رۆشـنبیریی گـشتییان و ژینگەکەیـان.

گـرنگـترین تایبەتمەنـدییەکانی شێوازی وێـژەی منـداڵان
بە کورتی و بە سفـتی، باس لەم سێ تایبەتمەنـدییەی شـێوازی وێـژەی منداڵان دەکەین، کە بـریتـین لە: روونی، بەهـێزی، جـوانی:
١ـ روونی: روونی شـێـواز و ئـاسـانی، لـە روونی بـابـەتی پـێکهـاتـە زمـانیـیەکـان و لە بەستنەوەیـان بە یەکـترییەوە و لە روونی بیـرۆکەکـان دایـە. هـەمـوو ناڕوونی و تـەم و مـوژ و ئاڵـۆزییـەک لەم لایـەنـدا هـەبێت، بابـەتی وێـژەیی دەشـێوێـنێـت و تـێکی دەدات، هەمیشەش راستییەکان جـوانـترن. تا دەربـڕینەکان ئاسان بێت، کاریگەریییەکی زیاتر و قووڵتریان دەبێت. پێویستە وشەکان ئاسان و بیستراوبن، قـورس نەبن و لە فەرهەنگی زمـانی منداڵانەوە وەربگـیرێـن. رسـتەکـانیش کورت و ئاسانبن و تـێکهـەڵکـێش نەبـن.
٢ـ بەهـێـزی: بەهـێزی شێواز، لە رێی ئەو هـانـدەرانەوە پیشان دەرێت، کە هەستەکانی منـداڵان بـە ئـاگـا دەهــێـنـنەوە و هــۆش و ئـەنـدێـشـەیـان دەبـزوێـنـن، بـۆ تـێـڕامـان و هاوسـۆزی هـانیان دەدەن. بـێجگە لەوەش جـوانی بە بیـرۆکەی بابەتەکە دەبەخـشـێـت.
٣ـ جـوانی: جـوانی پێـکەوە گـونجـانـدنی نێـوان شـێواز و بیـرۆکەکانە. چونکە بیـرۆکە جیاوازەکان، پێویستییان بە دەربڕینی جیاواز هەیە. جوانی هەموو لایەنەکانی ناوەڕۆک و فـۆرمی بابەتەکان دەگرێتەوە. بێجگە لەوەی کە جـوانی شێواز لەگەڵ توانای وێژەیی و سـۆزدارییە دەروونیـیەکـانی منـداڵانـدا دەگـونجـێـت.
زمانیش لە بابەتەکانی وێـژەی منداڵاندا، زۆر گـرنگە و ئامـرزای دەربـڕین و نووسـینە. هەمـوو نووسەرانی وێـژەی منـداڵان، هـاوڕان لە بەکارهـێنانی زمـانێکی پەتی و روون و ئاسان و شـیریـن، بە پێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵان و گەشەکردنی هـزر و زمانیان. تا منـداڵان لێـیان تـێبگەن، کە دەبێتە یارمەتـدەر بۆ تێگەیشتن لە بیـرۆکەی ئەو بابـەتە وێـژەییانەی کە بـۆ خـوێنـدنەوە و سوودوەرگـرتـن لە بەردەسـتـیان دایە.
پێویستە بە تەنیاش پشت بە فەرهەنگی زمانی منداڵان نەبەستین، چونکە منداڵان لەپاڵ فەرهەنگی زمانیان، فەرهەنکی هەستکـردنیان هـەیە. منـداڵان لە دەرەوەی فەرهەنگی زمانیان کە قـسەی پێـدەکـەن، توانـای تێگەیشتـنی وشـە و دەستەواژە و رستەی تریان هـەیە. لە کـۆتـاییـدا، دەڵـێیـن پێویـستە شـێواز لە وێـژەی منـداڵانـدا، سـووک و ئاسـان بێـت. بە شێوەیەک هـەر بـڕگـەیەکی، جـوانی و زەردەخـەنە بە بیـرۆکەکەی ببـەخـشـن. پێویستە هەڵە رێنووسی و رێـزمانییەکانی نووسینەکانمان بـژار بکەیـن، تا ئەو هـەڵانە لە لای منـداڵان نەچـەسـپـێن. ناشـبێـت بە شـێوە زمـانی ناوچـەیی و گـشـتی بنـووسـین. وشەی بـێگانەش تەنیا لە کـاتی زۆر پێویست و ناچـاریـدا نەبـێـت، بەکـاری نەهـێـنـین.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣

١
زەمەن دەڕواو
پیاوەتیم دەڕژێتە نێو سێبەرتەوە
دیوارێک لەنیوانمان قسە دەکات
جەنگاوەرێک
لەنێو سەنگەرەکانی مردنەوە
فیشەک بە ئاگرەوە دەنێ
٢
زەمەن دەڕواو
خۆرەتاوی خەونەکانم
دەڕژێتە نێو چاوەکانتەوە
کیشوەرێک لەنیوانمان قسە دەکات
شاعیرێک
لەنێو ماڵی تەنیاییەوە
بە ڕێنووسەکانی تاریکی
قەسیدە درێژەکانی عەشق دەنووسێتەوە
٣
چیتر لە دوورەوە سەیرم مەکە
وەرە
جلە شینەکانی مردنم لەبەر داکەنە
لەژێر بارانی خۆشەویستی
سەمایەکی سێرناداییم لەگەڵ دابەستە
بە تەنها جارێکیش بیت
بە زمانی عەشق بم لاوینەوە
٤
عەشق / پەنجەرەیەک لە مندایە
خەون / قاچەکانم لە سروود گوتن نەکەوتوون
مانگێکی سپی لەنیو شەوەکانم دەردەکەوێ
ئەستێرە مییەنەکانیش بە کۆمەڵ بەدوامەوە نوێژ دەکەن
تۆش دەستم بگرە و پڕمکە لە خۆت
٥
سەفەر / توورەگەیەک لە نائومێدی
پایز / ماڵێک بۆ ئاشتبوونەوە
شکانی ئاوینەکانی ئومێد
هەور پڕبووە لە چیڕۆکەکانی چاوەڕوانی
ڕەشەبا / ڕەش ڕەش تابلۆکانی تەمەنمان ڕەنگ دەکات
تۆش لەنێو جانتای خەونەکانت بۆ ئەبەد زیندانیم کە
لێمگەڕی با وەک هەمیشە بڕژێمە نێو جۆگەلەی کچێنیتەوە

                                                          ئایاری ٢٠٢٣

ئێستا دڵی من و تۆ وەكو پەروانەو شەم
لە من فڕین و لە تۆ بڵێسە
لە تۆ خەندە و لە من خەم
لە تۆ ئاگر و لە من سوتان
لە تۆ زیاد و لە من كەم
لە تۆ زستان و لە من تەم
تۆ زین و من مەم
لای تۆ لار و لەنجەی ناز
لای من برینی دەماودەم
لای تۆ گوڵان سەر دەردێنن تەك تەك
لای من خەزانی پاییزە
مردنی گوڵ و لاولاو و مێخەك
لای تۆ سەفەری سپیی و گوڵ و گوڵزار
لای من تنۆك تنۆك ڕژانی خوێنی دڵدار
لای تۆ پێكەنین و خەنەبەندان
لای من گۆشەگیریی و گریان
لای تۆ ژیان و لای من مردنێكی نادەم
منت كرد بە دێوانە و
تۆش بۆ من بوی بە شەم

عەلی سیرینی

زۆرمان قسە لەسەر شیعرکردووە و بەردەوامیشین، هەتاکوو دەقى باش و خراپ هەبێت لێکۆڵینەوە و وتار بەردەوامیان دەبێت لەسەر شیعر، من خۆم ڕۆژانە خوێنەرى شیعرم و بەردەوامیشم، ئەوە حەز و خولیایەکە و بۆ شیعر هەمە، بۆیە کە جارجار قسەیەک لەمەڕ شیعر دەکەین بەو مانایە نییە کە خۆم پێ زانا و ئەو بوارە بێت بەڵکوو زیاتر وەک خوێنەرێک ئەو سەرنج و بۆچوونانەم دەخەمە ڕوو. لێرەوە با تۆزێک لەگەڵ ئەو دەقانەى دەیخەمە ڕوو ئاوێزان بین و بزانین ئەو دەقانە کامانەیان شیعرن و کامانەیان شیعر نین و تەنیا وشە ڕیز کردنن و هیچ مانا و چێژێکى شیعرییان نییە و بنووسى ئەو چەند وشانە تەنیا خۆى خاڵیکردۆتەوە و ئەو وشانەى خستووەتە پاڵ یەکتر و ناوى ناون شیعر!
بەهار هات و
زستان بارگەى پێچایەوە
زەوى کاڵاى سەوزى پۆشى
نێرگز و بەیبوون ڕوایەوە
چیا مەندیلى سپى فڕێدا
جۆگە و کانى ژیایەوە.(1)
ئەم دەقەى سەرەوە بەر لە هەموو شتێک خاڵییە لە هەرچى شیعریەتە، چەند وشەیەکى ئاساییە و نووسەر وەک هەواڵێک ڕایگەیاندووە، وەک داڕشتنێکى قوتابییانى قۆناغى بنەڕەتى وایە و هیچى تر.
ئەسپەکەم بووکى بەهارم
ئاى کە جوانى لەبەرچاوم
هەچەن جارێ لێت ئەڕوانم
ئەبیە هەوێنى خەیاڵم
نییە وەک تۆ لەبەرچاوم
بڵێى ئەسپى ئەرخەوانم
بەڵام سووربى یار ئەرخەوان
هەچەن جوانبى لەبەرچاوان (2)
لەو دەقەیاندا ئەگەر سەرواکان لابدەین کە (بەهارم، چاوم، ئەڕوانم ، خەیاڵم، چاوم ، ئەرخەوانم، چاوان، ئەرخەوان) تەنیا چەند قسەیەکەمان گوێ لێدەبێت و هیچى تر، ئەوەى تۆزێک ترپە و ئاوازى داوەتە شیعرەکە ئەو سەروایانەن، ئەویش تەنیا وەک خوێندنەوە ئەگەرنا هیچ چێژ و جوانى و شیعریەتێک نابینیت.
کەتۆم خۆش ویست
هەرچى گلۆپى
سەرتەلى شەقامە
ئیرەییان دەبرد
بەو عیشقە ساوا زۆر بەتامە. (3)
ئەو چەند ڕستەیە لە بەندى بەندبێژان دەچێت و پەیوەندى بە شیعرەوە نییە. لە هەرچى جوانى و شیعریەت و ئێستاتیکایە خاڵییە. دەقى شیعرى ئەبێ خاسیەت و تایبەتمەندى خۆى هەبێ و چێژ و مانا و جوانى پەخش بکات.
ئەى کچەکەى ڕووبارى بەفر
خەڵوەتگاکانى ئەم بەهارە
دەروێشەکانى بەفر
تەونەکانى ئاوریشم
شوێن هەڵگرانى ماچ
هەموویان دەڵێن
عەشق
لەدووکەڵى جگەرە دایە
ناونیشانى خۆڵەمێشە.(4)
ئەم وشانەى سەرەوە هیچ شیعریەت و چێژێک نابەخشن و بەهیچ جۆرێک ناکەونە سنوورى شیعرەوە.
لەم سەردەمەدا وشە ڕیزکردن لەفۆڕمى شیعر (یان شیعرى وشە ڕیزکردن) بۆتە دیاریدەیەکى سەردەم.(5)
بەداخەوە ئەو جۆرە وشە ڕیزکردن و ئەو ڕستە بێ سەروبەرانە وایان کردووە شیعر لەبەرچاوان بکەوێ و خوێنەرى شیعر لە شیعر بتۆرێ بەهۆى ئەو بێ سەر و بەرى و بێ سانسۆرییەى لەبوارى چاپکردن بۆ شیعر هەیە.
بەپێى قسە و بۆچوونى ڕیچارد هێڕبێت ئەو دەقانەى سەرەوە هەرگیز بەلاى شیعردا ناچن، بەڵکوو زۆر دووریشن لە شیعر چونکە ئەو پێى وایە و دەڵێ: ( شیعر هونەرێکە مەبەستى ئەنجامدانى گەورەترین چێژبەخشینە بە گوێگر))(6) کەواتا ئەو دەقانەى سەرەوە کە خاڵین لە چێژ ، لە وشە ڕێزکردن زیاتر هیچى تر نین. چونکە هەڵگرى هیچ یەکێک لەخەسڵەت و تایبەتمەندییەکانى شیعر نین.
زۆربەى لێکۆڵەر و نووسەرانى بوارى شیعر لەسەر ئەوە کۆکن کە شیعر دەبێ چەند تایبەتمەندییەکى هەبێت بۆ ئەوەى بچێتەسنوورى شیعر و لەبازنەى شیعربووندا جێگاى خۆى بکاتەوە، یەکەمین خاسیەت و تایبەتمەندیش بریتییە لە زمان، بەڵام چەندى دیقەت دەدەم و لێى ورد دەبمەوە لەو دەقانەى سەرەوە بەهیچ شێوەیەک کار لەسەر زمان نەکراوە بەڵکوو بەزمانێکى زۆر سادە و ئاسان چەند وشەیەک لەدواى یەک ڕیزکراون و خراونەتە پاڵ یەکتر و ناویان ناون شیعر!
حوسێن لەتیف لە کتێبى عەقڵى شیعریدا دەڵێ:(شیعرى نوێ لەڕێگەى تەم و مژەوە لە ڕێگەى بەپەنهانى گوتنى شتەکانەوە دەیەوێت ڕێگرى لە گشتیبونەوەى خۆى بکات. وەکو چۆن فەلسەفە بە زمانى ئاسان ناوترێتەوە شیعریش بە زمانى سادە و ڕوون نانووسرێت).(7)
ئێستا با سەیرى دەقێکى تر بکەین و بزانین چۆنە؟
توامەوە وەک مۆم
لەبەردەمى خۆم
ڕێ بەدى ناکەم
نە بۆ لاى چەپ و
نە بە ڕاستەوە
بەدەست هەستەوە
ئەقڵم وەستاوە
بەدیار گزنگى
بەیانى چاو مەستەوە
سێبوریم نایە
بەم هەڵبەستەوە.(8)
شیعریەت و ئێستاتیکاو چێژى ئەم چەند وشە بە دواى یەک هاتووە لەکوێییە؟
درەنگ هاتى نامیلکەیەکى ترى یەکێک لەو بەناو شاعیرانەیە کە پڕیەتى لە هەڵەى ڕێنووس و مانا و ڕستەسازى، نووسەرى ئەو نامیلکەیە نەدەبوایە هەرگیز ئەو وشە سواو و سادانە چاپ بکات بەڵکو دەبوایە بوەستێ و زیاتر بخوێنێتەوە و ئینجا بەقوڵى بچێتەنێو دونیاى شیعر، چونکە ئەو نووسەرەى لە شیعر تێ نەگات و نەزانێ خاسیەت و تایبەتمەندییەکانى شیعر چۆنن ناتوانێ ببێتە شاعیرێکى سەرکەوتوو، بەڵکوو وەک نووسەرى چەند وشەیەکى سادە و بێ مانا و سواو و بێ چێژ دەناسرێ.
سەیرى ئەم دەقە بکەن و خۆتان بریارى کۆتایى لەسەر بدەن.
لەو ڕۆژەى منت تەنیا کردوە
برواکە خۆشیم بەچاوان نەدیوە
وەک عاشقان جێژوانم نەبینیوە
لەبەر کۆمەڵگا لەدوورەوە تۆم بینیوە
بریار دەدەم دواى تۆ چاو و دڵم کوێر بکەم
تا قیمەت دڵ بەکەس خۆش نەکەم .(9)
ئەو دەقە جگە لەوەى بێ چێژ و جوانییە، پڕ لە هەڵەى ڕێنووسیشە، شیعر بە بچوکترین هەڵەى رێنووس مانا و واتاى وشەکان دەگۆڕێ بەڵام ئەم برادەرە لەو نامیلکەیەدا یەک دەقى نەنووسیوە بەبێ هەڵە.
ئەم جۆرە دەقە و دەیان و سەدانى ترى وەک ئەمە پێیان ناوترێ شیعر بەڵکوو چەند وشەیەکى لەدواى یەک هاتووى بەجۆرێک لەسەروا بەستراونەتەوە، ئەویش بەبێ ڕیتمێکى خۆش و چێژ.
(مەرجى شیعریەتى هەر دەقێک دەربرینى ناباو، وێنەى ناباو ، تێماى ناباو ، گوتنى بە تەم و مژە، کاتێک بەر تێکستێکى شیعرى دەکەوین کە هیچ کام لەمانەى تێدا نییە، ئەوا جۆرێک لە نائومێدى سەرهەڵدەدات)(10) لەلاى خوێنەر بەرامبەر بە شیعر.
ئەگەرچى شیعر لەسەردەمى ئێستادا زۆر و بۆرە و بەرهەمى کرچ و کاڵ زۆرە و لەبەرامبەریشدا بەرهەمى جوان و باش و پڕ چێژ و جوانى هەن و ئەوە ناگەیەنێ کە بەرهەمە جوانەکان پشت گوێ بخەین و وەلایان بنێین، لەگەڵ ئەوەشدا دەکرێ بەرهەمێک لاى من جوان بێت بەلام تۆ پێت باش نەبێت و هیچ چێژى لێ نەبینیت بەڵام ئەمەش ڕێژەییە و زۆربەى شیعرى باش و پڕ چێژ و جوان خوێنەر بۆ لاى خۆى ڕادەکێشێت. کەواتا ئەو شیعرەى چێژ و تامێکى تایبەت دەبەخشێت لە خوێندنەوەدا ئەوەیان خوێنەر گۆش دەکات و مەیلى خوێنەر بۆخۆى دەبات، وەبە پێچەوانەوەش بۆ شیعرى خراپ و بێ چێژ و مانا. بۆیە لەم بارەیەوە نووسەر و لێکۆڵەرى بوارى شیعر ئارام سدیق دەڵێت: دەکرێت ئاماژە بەوە بدەین کە هەموو دەقێکى شیعریى وەکوو یەک بەر خوێنەر ناکەوێت. هەر دەقێک بەجۆرێک بەر خوێنەر دەکەوێت، چونکە نهێنییەک لە زمان و وێنە و تەکنیک و ئایدیاى دەقەکەدا هەیە.(11)
کەواتا هەموو لێکۆڵەر و شیعر ناس و شیعر دۆستان لەسەر ئەو ڕایەن کە تایبەتمەندى سەرەکى و بنەماى شیعرى باش زمانێکى باش و پڕ وردەکارى و کارکردنە لە بۆتەى زماندا لەناو شیعردا هەروەک پۆل ڤالێرى دەلێت: (شیعر زمانە لەڕێگاى زمانەوە)(12) ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە شیعر بە زمانێکى پوخت و پڕ لە هونەر و تەکنیک و کارکردنێکى ورد لەسەر زمان دەبێتە شیعر .
لەگەڵمانبن و با سەیرى نموونەیەکى تر بکەین لەو دەردە دڵانەى کە قسە هەڵدەگرێت و نابێت پێى بوترێت شیعر بەڵکو دەقێکە خاڵى لە چێژ و تەکنیک و جوانى. ئەوەتا نووسەر دەڵێت:
ئەى خواکانى جوانى
هەواڵێ بنێرن
بۆ ئەو دڵارامە
کەوا ئارامى نەهێشتم
چ بەشە و چ بە ڕۆژ
کە لەو نامۆیە جێ ى هێشتم
ئەى خواکانى جوانى
دەزانن ووڵاتم
ئەو شوێنەیە یەکەمین جار کە هەناسە و ماچى پێ بەخشیم
ئەى خواکانى جوانى
من ڕازى دەبم بەشوانى
زۆر پەرۆشە دەردى دوورى
چی بکەم لەدەست مەجبوورى(13)
وەک خوێنەرێک چى چێژ و خۆشى و جوانییەکت لەو دەقە بینى؟
ڕاستە شیعرى نوێ پەیوەست نییە بە کێش و سەرواوە، بەڵام ئەبێ پەیوەست بێ بە زمانێکى قوڵى پڕ لە جوانى و وردەکارى زمانى و ڕەوانبێژى و تەکنیک.
لورانس پیرین دەڵێت : (شیعر گوشراوترین و چڕترین شێوەى ئەدەبە کە زۆرترین شت بە کەمترین وشەدا دەردەبڕێت).(14) کەواتا ئەبێ لە شیعردا زمان لە خزمەت واتادا بێت بەو مانایەى چرکردنەوەى زمان ببێتە هۆى دەربڕینى زۆرترین مانا بە کەمترین وشە، ئەمەش ماناى ئەوەیە ئەبێ شاعیر خۆى لە قوڵى و چڕکردنەوەى زماندا ببینێتەوە و دەقەکەى نووسیویەتى سنورى دەقێکى ئاسایی ببڕێت و بچێتە خانەى شیعریەت و شیعر بوون.
ئەوە نموونەیەکى تر دێنینەوە لەسەر ئەو قسانەى سەرەوەمان و بزانین ئەو دەقە بێ کێش و سەروایە چ چێژ و جوانییەکمان دەداتێ.
چ ڕێگایەک ؟
نەمئەزانى بۆ کوێم ئەبات !
بەناچارى گرتمە بەر
پێشبڕکێ بوو لەنێوان دڵ و
قاچە لەرزیوەکان و سەر
ڕێگایەکى دوورم بڕى
بینیم ئەوا ڕێنیشاندەرێک وێستاوە
دەڵێى بۆ چاوەڕوانى منە
لەو جێگەدا دانراوە
بەهێواشى لێى چوومە پێشەوە وتم:
من زۆر ماندووم
زۆر شەکەتم
زۆر ئەترسم ؟
فەرمووى لەچى؟
وتم : لە جڕ و جانەوەر .(15)
من نازانم ئەم دەقە چیرۆکە یان شیعر ؟
چونکە هیچ هەستێکى شیعرییەت و چێژێکى تێدانییە کە بیخاتە قاڵبى شیعرییەت، ئەم جۆرە دەقانە بە زۆر خراونەتە ناو سنوورى شیعرەوە و نووسەرى ئەو جۆرە دەقانە نازانم چۆن ڕێگا بەخۆیان دەدەن ئەو جۆرە وشە ڕێزکراوانە چاپ بکەن و شانازى پێوە بکەن!
یەکێک خۆى بەشاعیر بزانێ و بەرهەم چاپ بکات نابێ هێندە بێ ئەزموون بێت و هەر وشەیەکى کەوتە بەر زار بیان خاتە پاڵ یەکتر و ناویان بنێت شیعر، ئەمە خۆى کارەساتێکە لە شیعردا، ڕیزکردنى چەند وشەیەکى سادە و ڕەوان لە شێوەى چیڕۆک و بەسەرهاتێک نابێتە شیعر بەڵکو دەردەدڵێکە و نووسەرى ئەو دەقە لەگەڵ خۆیدا دەیکات، خوێنەر بەداخە بۆ ئەو کارەست و بەسەرهاتەى کە بەسەر ئەو برازایەى نووسەر هاتووە، بەڵام ناکرێ ئەو دەقە سادە و ساویلکە و خاڵى لە شیعریەت و چێژە بە شیعر ناوزەد بکەین. ئەوەتا خەرمان بەگزادە لە نامیلکەى (لەگەڵ ئازارەکانم)دا لە دەقێکى سەیر و چیرۆک ئاسادا دەڵێ:
شەوێ لە شەوانم
خەونێ ناخۆش بوە مێوانم
لەناکاو چاوم هەڵهێنا
بینیم بەیانییە
ووتم ئۆخەى، ئەمە خەونە
ڕاست نیە
کەچى نەمزانى لە پڕێکا
زەنگى تلفۆن لێ درا
ووتیان سنوور زۆر
سووتاوە
ئاگر لەگیانى دا بەربووە …
کە بیستم ئەم هەواڵە
خەریک بوو سەکتە بگرم
بەوەالڵە
دوورى وولات نەیدا
مرازەکەم
تا تیمارى کەم برینى
برازاکەم
بۆ ماوەى سێ چوار ڕۆژ
نزام دەکرد بەشەو
بەڕۆژ
تا یەزدانى گەورە
لێمان نەستێنێ ئەو گوڵە…
فرمێسک ڕژان و دوعاکانمان
نەیدا مرازى هیچ
لایەکمان
ئاخ ، داخى گران لەبەر
برینى قوڵ
ماڵئاواى کرد لێمان
سنوورى گوڵ (16)
لەکۆتایى ئەم بەشەدا ئەو دێڕە شیعرەى یەکێک لەو بنووسانەتان بۆ دەگوازمەوە کە خۆشى نازانێ چى نووسیووە و باسى چى دەکات!
خۆ شاعیر نابێ وەک مریشک بێ
تەنیا چەند پارچە شیعرێکى پێ بێ. (17)
تێبینى : لەو دەقانەدا هەڵەى ڕێزمانى و ڕێنووس زۆر هەیە بەڵام من وەک خۆیانم نووسینەوە بۆ ئەوەى خوێنەر بزانێ نووسەرى ئەم دەقانە چى خستووەتە بازاڕەوە.

کاروان حەسەن ـ هەولێر
(17-5-2023)

سەرچاوە و پەراوێز.
(1)رازى دڵ، بەختیار صادق پیرداود، چاپى یەکەم 2007، چاپخانەى رۆشنبیرى، ل 32.
(2)تحسین شێخ محمد، ڕێگا مەدەن، چاپخانەى شەهاب، 2011 ، ل 27.
(3)ئەیوب کوردى، تابلۆیەک ، چاپخانەى شەهاب ، 2105، ل 49.
(4) جیهانگیر حەمید بەرزنجى، ئێوارەیەک شیعرەکانم ناگەرێنەوە، 2021 ، ل 150.
(5)محسین ئەحمەد عومەر، مرۆڤێکى تر ، چاپخانەى شەهاب، چاپى یەکەم ـ 2011، ل 37.
(6) دەروازەى شیعر ناسین، جەمال حەبیب الله(بێدار) ، چاپى یەکەم ـ 2013، لەبڵاوکراوەکانى (نارین)، ل 18.
(7) حسێن لەتیف، عەقڵى شیعرى ، چاپى یەکەم ، 2021، چاپخانەى سەردەم ـ سلێمانى ، ل 34.
(8) باڵا و بەیسا ، ئاکۆ شارۆشى، چاپى یەکەم، 2020ـ سلێمانى ، ل 32 .
(9) درەنگ هاتى ، کاربین سەلام ، 2020، چاپى یەکەم ـ سلێمانى، چاپخانەى دیلان ، ل 48.
(10) حسێن لەتیف، عەقڵى شیعرى ، چاپى یەکەم ، 2021، چاپخانەى سەردەم ـ سلێمانى ، ل 25.
(11) ئارام سدیق، زمان و شیعریەت ، کارکردن لەسەر ئەزموونى شیعریى یازدە شاعیرى دواى ڕاپەرین. چاپخانە ئەندێشە، چاپى یەکەم ـ 2017 ، ل 8.
(12) لادان لە شیعرى لەتیف هەڵمەت دا ، ناز ئەحمەد حەمە سەعید ، سلێمانى ـ 2013 ، چاپخانەى بینایى ، ل 39.
(13)مۆفەق عەبدولواحد پیرداود، جارێکى تر ژانى غوربەت، چاپى یەکەم ـ 2015، چاپخانەى دارا ، ل 47
(14)شیعر و ئازادى ، هەڤپەیڤینى شاخەوان سدیق لەگەڵ ڕێبوار سیوەیلى، ساڵى چاپ 2020، لەبڵاوکراوەکانى ڕێکخراوى زەریاب. ل 34.
(15) فریاد ڕەسەکەى ڕوحى من، کوێستان (غەمسار) چاپى یەکەم ـ 2011، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، ل 14 .
(16)لەگەڵ ئازارەکانم، خەرمان بەگزادە، چاپى یەکەم ـ 2015، کوردستان ـ هەولێر ، ل 25، 26.
(17)تحسین شێخ محمد، ڕێگا مەدەن، چاپخانەى شەهاب، 2011 ، ل 72.

ئەوەی کە بە “خیانەتی هاوسەری” ناودەبرێت، بە یەکێك لە گەورەترین جۆری بێوەفاییەکان لەقەڵەم دەدرێت لە پەیوەندی خۆشەویستیدا.
سەیر لەوەدایە کە ئەم تێڕوانینە دیدێکی زۆر کورتبینانەیشە. ئاروزووی سێکسی ئینسان وزەیەکی هەتا بڵێی بەهێزە. هەربۆیەش ئیمکانی ئەوە هەیە کە هاوکات کێکەیش بخۆیت و لێیشت بمێنێتەوە. ئەمە پوختەی پەیامی “ڤێسنا پرێکۆڤیچ”ە لە لاپەرەی کولتوری ” داگێنز نیهێتەر”دا. دەربڕینی ئەوەی کاتێک کیك هەمووی خورا ئەوە شتێکی بەڵگەنەویستە کە هیچی لێ نامێنتەوە . بەلام خواردنی کێکەکە و مانەوەی کەمێکی لە زمانی سویدیدا، وەک ئاماژەیەک بۆ بوونی ئەگەری هەڵبژاردنێکی دیکە لە دۆخێکی واهیدا لێکدەدرێتەوە.
بەر لە خوێندنەوەی ئەم وتارە
دەربڕینی “خیانەتی هاوسەری” وەک چەمکێک بۆ سەرنجلێدان لەوەی کە کەسێک لە پەیوندییەکی خۆشەویستیدا ، کە لە زمانی کوردیدا ڕیک پەیوەستدەبێتەوە بە پەیوەندییەکی هاوسەرییەوە، مەیلی بەلای کەسی سێیەمدا دەچێت، هەتا بڵیی دەربڕینێکی بارگاویکراوە بە کۆمەڵێک بەهای نێگەتیڤ. “خیانەت” ئاماژەکان دەباتەوە بۆ سەر جەنگ ، ئەنجامدانی کارو کردەوەیەک کە ژیانی خەلکی دی پێوە تا ئاستی مردن و کوشتن نزیکدەخاتەوە. لادان لەو پەیامە کۆمەلایەتیانەی کە لادان لێی، ئینسان ڕووبەڕووی سزای توونددەکاتەوە. کاتێکیش جەندرمە بینراو و نەبینراوەکانی پارێزەرانی شەرەف لە پشتەوە ئامادەییان هەبێت، ئیدی دەربڕینەکە هێندەی دی خوێناوی دەکات بەرلەوەی بڕگەیەکی یاسایی لە ناوپەرەگرافی سزاکانەوە خۆی نیشاندابێت.
لە کاتێکدا لە زمانە ئەوروپییەکاندا، دەرئەنجامەکانی ئەم کردەیە وەک لای ئێمە بارگران ناکەوێتەوە و زیاتر لە پەیمانشکێنییەک نزیکدەبێتەوە کە لە خراپترین دۆخەکاندا بە جایبوونەوە تەواو دەبێت.
من کاتێک گوێم لە گۆرانییەکەی ماملێ دەبێ کە شیعرەکەی هێمن دەچڕێ:
لە نێو کوردا نەبوو پەیمانشکێنی
لەکوێ فێر بووی گوڵم پەیمانشکاندن.
هەستدەکەم کە دەربڕینی “پەیمانشکێن”ی دەربڕینێکی دروستتر بێت بۆ “خیانەتی هاوسەری”. چونکە لە ڕاستیدا دەربڕینەکانی وەفاداربوون و بێوەفایی کرۆکی باسی خیانەتی هاوسەریی پێکدەهێنێت و لە کۆمەلگای کوردیدا جگە لە توورەبوونێکی رۆمانسیانەی ناو گۆرانی و شیعری ئاشقانە هیچ زرنگانەوەی خیانەت بەو دەرئەنجامە نیگەتیڤانەوە لەلای کەس بەرهەمناهێنێ.
بەلام “خیانەتی هاوسەری” کە لە ڕاستیدا جۆریک لە پەیمانشکاندنە لەبەرانبەر بەڵێندانێکدا بە یەکتری لە پرۆسەی پێکەوەنانی خێزانیدا، ئەگەر کەمێک ئاقلانە مامەلەی لەگەڵدا بکرێ، دەکرێ بەجایبوونەوەیەکی سادە کۆتایی پێ بێت بێ ئەوەی دەمانچە و تؤلەسەندنەوە و ستیگمای کۆمەلایەتی بەرهەم بێنێ: “ژنەکەی فلانە کەس لەگەڵ کوڕەکەی فیسارە کەسدا دەستی تێکەڵکرد و بۆی دەرچوون” .
من لە وەرگێرانی ئەم وتارەدا، “خیانەتی هاوسەری”م بەکارهێناوە لەبەرانبەر ئەو کردەیەدا کە لە پەیوەندییەکی پێکەوەییدا، لایەنێکی پەیوەندییەکە بە ئاشکرا یان بەنهێنێ، پەوەندی لەگەڵ کەسێکی دیکەدا بەرقەرار دەکات. ئەویش ڕێک لەبەر ئەو ڕاستییە سادەیەی کە هیچ دەربڕێنێکی تر شک نابەم بۆ وەرگێرانی چەمکەکە. ئەگەرچی من پێموایە لە زمانە خۆرهەلاتیەکاندا و لە یاساکانی ئەم ولاتانەدا چەمکی خیانەت بەکاردەبرێت. ئەم وتارە ڕەنگە کۆمەککەر بێت بە تێروانینێکی نادراماتیکیانە بۆ سەرنجدان لە کردەیەکی واهی.
ڕەنگە “خیانەتی هاوسەری” هیچ شتێک نەبێت جگە لە کۆتایی خۆشەویستیەک و دووبارە دەستپێکردنەوەی خۆشەویستیەکی دی. ئەوەی کە لەم نێوەدا وندەبێت، تەرەفێکی ئەم هاوکێشەی پێکەوەییە، واتە یەکێکیان. بەلام خۆشەویستی درێژە بە ژیانی خۆی دەدات لەگەڵ کەسێکی تردا. ئەو پرسیارانەی لەم وتارەدا دەکرێن، ئازاردەرانەیە بەوەی ئەم پرسیارە دەخاتە ئاستی کردنەوە و دانپێانانێکی ڕاشکاوانەیشی تێدایە کە زۆر کەس جورئەتی وەلامدانەوەی نییە.
لە زمانی کوردیدا دەربڕینی: بەشەرەفم لەگەڵ ئایش دا وەک خوشک و برامان لێهاتووە” باشترین دەربڕینە بۆ نەمانی هێچ ترووسکەیەکی سێکسی و حەزو ئارەزوویەک بۆ یەکتری سەرەرای مانەوە لە نێوان ئەم چوارچێوە پێکەوە ژیانییەدا.
دەکرێ مێردی ئایش ئەم وزە خۆشەویستی و حەزە سێکسییە لە کەسێکی دیکەدا ببینێتەوە؟ دەکرێ ئایش چاوی بەلای کەسێکی دیکەدا بچێت و هەستبکاتەوە کە کەسێک ئارەزووی بۆی هەیە و دەکرێ ئاشق بێتەوە؟
ئەوەی لەم وتارەدا دەستی بۆ دەبرێت، ڕێک ئەم باسەیە. بەڵام لە کۆنتێکستێکی سویدیدا. بەڵام لێرەیش لە سوید وەڵامەکان بەسەر بەرەکانی “بەلێ” و “نا” دا دابەش بوو بوون.
ئەم پرسیارە، بە وەلامەکانی ئا یان نا نادرێتەوە. بینینی وێنەیەکی واهی بە ڕەشی یان سپێتی، ئاستی جەدەلەکان قفڵدەکات. دەکرێ وەلامەکان ڕەنگی غەیری ڕەش و سپی لەخۆی بگرێت، ئەمەش لە ڕاستیدا، کۆتایی جەدەلی ئەم باسە بوو لە لاپەرە کولتورییەکانی ڕۆژنامەکانی سویددا. واتا بینینی نیگایەکی لەم جۆرە بۆ تێروانین لە پرسیارەکە.

ئەرێ بە ڕاست دنیا کاول دەبێت کاتێک کەسێک “خیانەتی هاوسەری” ئەنجامدەدات؟
نووسینی:Vesna Prekopic
وەرگێرانی لە سویدییەوە: بەکر ئەحمەد
بلاوکراوە لە رۆژنامەی بەیانیان: Dagens Nyheter

لە باری تیۆرییەوە زۆر ئاسانە لە هەموو شتێک دڵنیا بیت. دواتریش لەو جیهانە واقعییە ئاڵۆزەدا ڕادەوەستیت و بۆت دەردەکەوێت کە هیچ نازانیت.
هەتا نەکەویتە دۆخێکی کۆنکرێتەوە لە پەیوەند بە هەڵبژاردنێکدا، کە تیایدا هەلبژاردنەکە نە ڕەشە و نە سپییە، بەلکو کەمێک خۆلەمێشییە، ئینسان بۆی دەرناکەوێت کە تۆ کێیت.
“خیانەتی هاوسەری” یەکیك لەو حاڵەتانەیە. کاتێک گەنج بووم، قەناعەتێکی بەهێزم هەبوو کە قەت لە “خیانەتی هاوسەری” نابوورم و سووریش بووم لەسەر ئەوەی کە قەت خۆم ئەو کارە ناکەم.
لەو کاتەوە تا ئیستا، هەم خیانەتم لێکراوە و هەمیش خیانەتم لە کەسانی دی کردووە.
هەتا چووبێتمە تەمەنیشەوە، زیاتر بیرم لەوە کردۆتەوە کە بۆچی “خیانەتی هاوسەری” تا ئێستاش بە یەکێک لە بێوەفاییە گەورەکانی ناو پەیوەندیی خۆشەویستی لەقەلەم دەدرێت؟
من تێدەگەم کە ئەمە دەربارەی جێگای خۆشەویستییە لە دروستکردنی پەیوەندی خۆشەویستیدا کە تیایدا پەیوەندی سیکسی بە تایبەت وەک پێشمەرجی پەیوەندییەکە سەیردەکرێت.
ئەمە ئەو دراوە گوومان هەڵنەگرتووەیە کە هەستە سیکسیی و چالاکییەکان، دەبێ تەنیا و تەنیا لەوێدا بن. ئەگەر ئەم چالاکیی و هەستە سێکسییانە، ڕوویانکردە شوینێکی دی، کەواتە هەڵەیەک لە پەیوەندییەکەدا هەیە وبەڵگەی کۆتای خۆشەویستییە.
سەیر لەوەدایە کە ئەم دیدە زۆر کورتبینانەیە، لەسەر بنەمای ئەو دیدە ڕۆمانسییەوە بنیاتنراوە کە ئەوە بە تەنها یەک ئینسانە کە دەبێ هەموو پێداویستییەکانی ئینسان ڕازی و جێبەجی بکات.
من پێموایە کە ئەمە ئیمکانی نییە و قەناعەت بەخۆمان دەکەین کە دەکرێ وابێ و ڕازیبوونی خۆمان ڕادەگەێنین بەوەی کە هەمانە.

سوید بە یەکێک لە سێکولێرترین دەوڵەتەکانی دنیا هەژماردەکرێت. بەشێوەیەکی گشتی، دۆگما ئاینییەکان دەستنیشانکەری ئەوە نییە شێوازی ژیانی تایبەتی خۆمان و بەها هاوبەشە کۆمەلایەتییەکان دەبێ چۆن بن. تەنانەت ماڵەکەی کڵێسایش، قبووڵكەری پێداویستییەکانی ئینسانی ئەمرۆی لەخۆیدا جێکردۆتەوە و بۆ کەسانێکی غەیری ئاینیش، لە رێگای رێکخستنی کۆڕی نووسەران و کۆنسیرتی جاز و کۆرسی فەلسەفە و تێراپی ئەنجیلەوە، کڵیسا بۆتە باخچەی کولتوری کاتی ئازادی ئینسانەکان. لەگەڵ ئەمانەیشدا، هەستدەکرێت کە قسەکردن لە “دە فەرمان”ەکەی موسا، هێشتاش لە وشیاری ئێمەدا بە تەواوەتی چەسپیوە و نەوە لە دوای نەوە دەگوێزرێتەوە. ئەمە بێ ئەوەی ئەوە لەبەرچاوبگیرێت کە کەسەکە هاوسەرگیری کردبێ یاخود نا.
مەبەست لە دوو لە دە فەرمانەکەی موسا:” تۆ نابێ خیانەتی هاوسەرگیری ئەنجام بدەیت” و” تۆ نابێ حەزت بچیتە سەر ئافرەتی نزیکی خۆت و ……هیچ شتێکی نزیکی خۆت”. (وەرگێڕ)
ئەوەی کە سەرنجی منیش ڕادەکێشێ ئەم “حەز”ەیە. لەو رۆژەوەی کە وزەی ئارەزوو و حەز لە منی داوە ئەگەرچی لەناو پەیوەندی پێکەوەیی خۆیشمدا بووم، من بەشوێن ئەو پرسیارەوە بووم کە بۆ دەبێ ئەم ئارەزوو سێکسییە جلەوبکرێت کاتێک ئێمە بەشوێن ئازادی ناو پەیوەندیەکە و ئازادی ناو چەندەها کایەی دیکەی ژیانەوەین. من ڕۆژ بەرۆژ ئەو قەناعەتەم لا دروستدەبێت کە ئەم وزە و ئارەزووە دەبێ وەڵامێکی ئەرێنی پێ بدرێتەوە بە جیا لە کۆنترۆلکردنی.
هەموو ئەوانەی کە ئەم وزەیەیان تاقیکردۆتەوە، کە ڕەنگە کەسانێک بە عاشقبوون ناوی بەرن، دەزانن ئەم هێزە داوای تەسلیمبوونێکی تەواوەتیت ڵیدەکات. ئەم هێزە لەشەکان دەخاتە لەرزە و بێ هیچ بەربەستێک بەرەو لای یەکیان رادەکێشێ.

من زۆر جاران لە ئاخاوتن لەگەڵ هەندێک لە هاوڕیکانمدا باسم لەم ئەزموونی نەبوونی کۆنترۆڵ بەسەر دۆخەکەدا کردووە. یاخود ڕاستتر باس لە هەستی پڕبوون لەوەی کە دەبێ بڕیاردەرانە بەشوێن ئەم ئارەزووەوە بم.
بەڵام ئایا ئەمە بەڵگەی ئەوەیە کە من بێوەفایم لەبەرانبەر هاوژینەکەمدا ئەنجامدابێت؟ بێگوومان وەڵام بە ئەرێیە بەلەبەرچاوگرتنی ئەو نۆرم و بەهایانەی لە کۆمەلگادا هەن. بەلام بۆ من، وەلامەکە بە نایە ئەویش لەبەر ڕۆشنایی ئەو قەناعەتەی کە ئەم جازبییەتەی باسیدەکەم، لە ناو ئەو پەیوەندییەوە سەری دەرنەهێناوە کە من ئێستا تیایدام.
لە یەکێک لە بەشەکانی ” دەربارەی خیانەتی هاوسەری” بەرنامەی” ماڵی فەلسەفە”ی کەناڵی یەکی ڕادیۆی سویددا، “کاترین ئەندێرسۆن” کە سۆسیۆلۆگ و لێکۆلەرەوەی پرسیارەکانی سیکسوالیتێتە، دەربارەی ئەو تێڕوانینە دەدوێ لە پەیوەند بە “خیانەتی هاوسەری”یەوە کە وەک بێوەفایی، پەیامنشکێنییەک سەرنجی لێدەدرێ. ئەو ئەم دیدو سەرنجدانە دەبەستێتەوە بە خەیال یان ئایدیای “پێنەگەیشتن”وە . بۆ ئەو، ئەوە شتێکی دیکەیە کە گەنجان دەیانەوێ و دەتوانن لەگەل کێدا سەرجێی بکەن، بەڵام کاتێک گەورە دەبن، ئامانجی بەرزی
“پێگەیشتن ” یان گەوەرەبوون، دەبێتە پێکەوەبوونی دووکەسییانەیە. من پێموایە “کاترین” راستی هەیە کاتێک ئاماژە بەوە دەدات کە ئێمە داوایەکی کەمتر لە گەنجان دەکەین، بەڵام هاوکاتیش دەربڕینەکەی ئەو ، جۆرێک لەسادەکردنەوەی تێدایە لە پەیوەند بەوەی کە پێی دەوترێت، “پێگەیشتن” . چونکە ئەو ئەم پرۆسەیە لە جڵەوکردنی غەریزەکانی لەشدا دەبینێتەوە. کاتێک عەقڵ دێتە ژوور، پاڵیک بە حەزەکانەوە دەنرێت، ئەم دەربڕینە بەکوررتییەکەی ئەوە دەگەێنێت. ئیتر ئەم گەمە نابەرپرسیارانەیە دەگۆرێت بە یارییەکی جدی. بەڵام بۆ من دەربڕینی “پێگەیشتن” یان گەورەبوون ، وەک تێگەیشتنێکە لە پەیبردن وکەشفکردنی بوارە جیاوازەکانی دیکەی ژیان بە بێ گوێدانە ئەو سنووردارکردنانەی ئەوانی دیکە دەیانەوێ دایبنێن. لێرەدا خاڵێکی ئەخلاقی لە ئارادایە کە دەڵێ کارێکی هەلەیە بە ئاگاهانە ئازار بە کەسێکی دیکە بگەێنی. لە ڕاستیدا هەرواشە کاتێک وەفاداری لە پەیوەندییەکدا درزی تێدەکەوێت.
نووسەری دانیمارکی ” لونی فرانک” لە کتێبەکەیدا:” خۆشویستن، سەبارەت بە سروشتی خۆشەویستی” دەنووسێ: بەوەی لە ئێستادا پەیوەندییەکانمان لە لایەن خۆمانەوە هەڵبژێردراوە و لەسەر خۆشەویستی بنیاتنراوە، بێگوومان ئازارێکی سەختتر دروستدەکات بۆ ئەو کەسەی کە “خیانەتی” لەبەرانبەردا دەکرێ. بە کورتییەکەی، تۆ خۆت منت هەڵبژاردووە، من، لە ئێستایشدا کەسێکی دیکە هەڵدەبژێری. بۆیەش ئاسانە وەک بەسووک سەرنجدانێکی خۆشەویستی خۆت بۆ من سەیربکرێت.”
بە تێروانینی فەیلەسوف ” یاکوب ڤێرک مێستەر” لەهەمان پرۆگرامی “ماڵی فەلسەفە”ی رادیۆی سویددا، ئەمە جۆرێکی دیکە لە ئازارە کاتێک ئینسان پێیدەزانێ کە ئەوی دیکە “خیانەتی هاوسەری” لەبەرانبەردا کراوە بە بەراورد بەوەی کە ئەوی دیکە پەیوەندییەکە کۆتایی پێدەهێنێت و جیا دەبێتەوە.
ئەمەی دواییان لە باری مۆراڵەوە دروستە. ئاخر ئینسان هیچ بەرپرسیارێتییەکی مۆراڵی نییە کە لە پەیوەندییەکدا بێت، بۆیەش هیچ کارێکی هەلە ناکات کاتێک کۆتایی پێدەهێنێ. بەڵام کردەوەکە جیاوازە کاتێک کەسێک “خیانەتی هاوسەری” ئەنجامدەدات.
بەڵام ئایا ئەمە لە واقیعدا ڕاستە کە ئینسان بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقی نییە لەبەرانبەر ئەو پەیوەندی یان خێزانەی کە هەڵیبژاردووە کە بەشێک بێت لێی؟
سەرنجڕاکێش ئەوەیە کە ئەم دید و بۆچوونانە هێشتا درێژە بەتەمەنی خۆیان دەددەن لە کاتیكدا نۆرمی دوانەیی پێکەوەبوون رۆژانە لە لاوازبوونی خۆیدایە. بۆ نموونە خێزان پێکەوەنان لەمڕۆدا کارێکی بێگووماناوی نییە، چ وەک وەک پرۆژەیەکی پێکەوەژیانی دووکەسی ژنێک بۆ پیاوێک.
لەمڕۆدا شیوازەکان هێندە زۆرن کە ناوهێنانی وەک خێزانێک کە لە منداڵانی پەیوەندییە پێشووییەکانی هەردوو تەرەف پیکهاتووە وهەموان پێکەوەن، یان مۆدێلی خێزانی هاورەگەزی هەردوو تەرەف یان ئەو دایکانەی کە منداڵیان لە رێگەی IVF وە دروستکردووە. سەیرەکە لەوەدایە کە هێشتاش کەسانێکی زۆر هەن کە پێیان سەختە کە جیاکاری لە نێوان ئارەزووی سێکسی وئەو پەیوەندییە مۆنۆگامییە کۆمەلایەتیدا بکەن کە هەیانە. (مۆنۆگامی بەواتای رێپێدان بەوەی کە پیاوێک تەنها بۆی هەیە ژنێکی هەبێت. پێچەوانەی پۆلیگامییە کە بە فرەهاوسەری ناسراوە و لە کوردوستاندا بە فرەژنی ناسراوە. لە کاتێکدا لە هەندێک کولتوری تردا پۆلیگامی فرەپیاوێش دەگرێتەوە.) وەرگێڕ.
دەوترێت کە پیاوان زۆر جار پەنادەبەنە بەر “خیانەتی هاوسەری” لەبەر پێداویستییە سیكسییەکانیان. لە کاتێکدا بۆ ژنان لە خراپی ئەو پەیوەندیەدایە کە لە ناویدان.
ئەگەر ئەمە بەمانای ئەوە بێت کە پیاوان دەتوانن جیاوازی لە نێوان ئارەزووی سیکسی و مانەوە لەنێوان هەمان پەیوەندیدا بکەن، من ئامۆژگاری ژنان دەکەم کە فێرببن و ئەوە ببینن کە ئەوانیش دەتوانن ئەم جیاوازییە بکەن، ئاخر هەردووکیان، ئارەزووی سیکسی و پەیوەندییەکە دوو پێداویستی جیاوازبەیەک پڕدەکەنەوە.
بێگوومان دەیەها هۆکار هەن کە وادەکات پەیوەندیت بە تەنها بە تاکە کەسێکەوە هەبێت. پەیوەندییەک کە تیایدا هەستەکان و سەقامگیری ئابووری، بەرپرسیارێتی و هۆگری بۆ پرسیارەکانی یەکدی بە تایبەت لەگەڵ کەسێکدا کە بە قوڵی خۆشەویستییەک لە نێواندایە و ئینسان دەیەویت تا کۆتا بێت. بەڵام وەک چۆن پزیشکی دەروونی وتێراپێفتی پەیوەندییەکان “ئێستەر پارێل” باسیدەکات، لەوانەیە ئەوەی کە خۆشەویستی و شەهوەتی حەزلێکردن بەرهەمدەهێنێ هەمان شت نەبن”. ئەوەی کە ژیانەوە بە حەزی ئینسان دەبەخشێت و هەموو ئەو شتانەی دی کە ئێرۆتیک لەنێوان ئینسانەکاندا دەگەشێنێتەوە، لە زۆر کاتدا ئەو شتانەیە کە خێزان لە بەرانبەریدا سەرسەختانە خۆپارێزی لێدەکات.
ژیانی خێزانی، دووبارەبەرهەمهێنانەوە، رۆتین و دەرئەنجام دەخوازێ. لە کاتێکدا ئێرۆتیک، لەسەر ڕازونیاز، پێشبینینەکراوی و سۆپرایس دەژی. ئەمە بەشێک لە قسەکانی خانمی بەلجیکی “ئێستەر پارێل”ە لە رۆژنامەی “داگێنز نیهێتەر”ی رۆژی ١٠ دیسیمبەری ساڵی ٢٠١٧دا. ئەو ئاماژەش بەوە دەداتەوە کە بۆچوونی هاوسەرگیرییەکی پڕلە سۆزهەمیشە پڕ لە دژایەتی بووە.
لە کتێبی:” ترس لە فڕین”ی “ئێریکا یۆنگ:دا کە بە یەکێک لە کلاسیکییەکانی ئازادی سێکسی لەقەلەمدەدرێت لە ساڵی ١٩٧٣دا، ئەو ڕێک و ڕەوان دەنووسێ: ئەگەر کەسێک پیاوەکەی خۆیشی خۆشبووێت، ناکرێ ئەوە نەهێنرێتە پێشچاو کە ڕۆژێک دێ سیکسکردن لەگەڵ ئەودا هیچ لەزەتێکی تیانامێنی و لە خواردنی پەنیرێکی شل دەچێت. خواردنی ،جێگایەک دەگرێ بەلام تەزوویەک بە گلاندەکانی تام و چێژدا ناهێنێت و تووشی لەرزلێهاتنت ناکات.دوای ئەوەش ئینسان ئارەزووی هاتنی رۆژێکی دیکە و تامێکی دیکەی لەزەتبەخش دەکات.”
لەوە دەچێت ئێستا زۆرتان بڵێن: بیبڕەوە و تەوای بکە!
ئاخر پەیوەندییەکی خێزانی دەکرێ پڕ بێت لە ئیرۆتیکاش سەرباری منداڵ، جلشۆشتن، قاپشۆرین و هەموو ئەو ماندووێتیانەی دیکە کە دەکرێ وزە سێکسییەکان وەڕەزبکات. ئینسان دەکرێ کارێکی زیاتر لەگەل ئەوەدا بکات. لە راستیشدا هەروایە، ئینسان دەبێ بەتەنگ پەیوەندییەکەوە بێت و کاری بۆ بکات بەڵام چی دەکەیت کاتێک هیچ حەزێک لەیەکتریدا نابینرێتەوە؟ دەکرێ ئینسان جیا بێتەوە لە کاتێکدا ژیانێکی خۆشەویستانەیشیان پێکەوە هەیە؟ وەڵام بە ئایە ئەگەر ئینسان پییوابێ بەختەوەری لە پەیوەندییەکەدا لەسەر سێکس ڕاوەستاوە و بێ سێکس شایەنی درێژەپێدان نییە، باشرە کە جیابوونەوە هەڵبژێردرێت. ئەگینا رێگاچارەکە دەبێتە ئەوەی درێژەدان بە پەیوەندییەکە بەبێ سێکس و گەڕان بەدوای سێکسدا لەدەرەوەی پەیوەندییەکەدا. من پێموایە کە “ئێستەر پیرێل” ڕاستدەکات کە سۆزداری و پەیوەندییەکی درێژی پێکەوەیی ناکرێ بەیەکەوە ببەسترێن. لانی کەم هێشتنەوەی وەک ئەوەی کە دەبێ. من پێموایە کە ئێمە دەبێ وازبێنین لە گاڵتەکردن بەو خەیاڵەی کە ناکرێ پەیوەندییەکی سۆزداری بە هەمان شێوازی عاشقبوونەوە بهێڵرێتەوە کاتێک قۆناغی عاشقبوون بە یەکتری بەرەو کاڵبوونەوەی خۆی دەچێت. لەوە دەچێت ئەم سۆزدارییە توندوتوڵە لە دەرەوەی ئەم پەیوەندییە بەردەوامەی ئێستادا بێت.
هەر ئەمەشە کە وادەکات خەڵکانێکی زۆرلەم هەستپێکردنەدا بەشداربن. بۆ “لۆو فرانک”، رێژەی ئەوانەی کە جارێک ئەم کردەوەنەیان ئەنجامداوە- لە خۆرئاوادا دەگاتە نێوان ١٥٪ و ٧٥٪، بێگوومان بەلەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە چۆن دەکرێ “خیانەتی هاوسەری” پێناسە بکرێت. ئاخر چەندەها هۆکاری جۆراوجۆر هەن ئینسان والێدەکات پەنا بەرێتە بەر “خیانەتی هاوسەری”. ئەو لەپەیوەند بەوەی کە بۆچی خۆی “خیانەتی هااوسەری” ئەنجامداوە بەمجۆرەی خوارەوە تاقیکردنەوەی خۆی دەگیڕێتەوە: ” لە دۆخی ئەمریکادا، کەیسەکانی خیانەتی هاوسەری زیاتر لەسەر حەز و تامەزرۆیی بۆ ئەوی دی بووە وەک لە سێکس و هەندێکی دییان لەسەر دۆخی هەستکردنە بەوەی دی لە کاتی سەرخۆشبووندا”. من پێموایە ڕاستییەکی زۆر لە دەربڕینەکەی ئەودا هەیە و هاوکاتیش هەستێکی هەر ئاوا سەرخۆشانەیە کاتێک دەتەوێت کەسێکی دیکەت بووێت.لەوانەیشە هەر لەبەر ئەوەیە بۆ ئەوەی تۆ ببیت بە کەسێکی دیکە ، ئەوەی کە خۆتی ڕاستەقینەیت. یانی بوونەوە بە خۆ.
ئارەزووی سێکسی وزەیەکی هەتا بڵیی گەورەیە. ئێمە خۆمان پێ بەختەوەرترە کاتێک هەست بە وزەی خۆشەویستی دەکەین. بۆیە دەبێ خۆمان پێ بەختەوەر تر بێت کاتێک لە ژیاندا بۆ جارێکیش بێت هەست بەم وزە گەورەیەی خۆشەویستی بکەین. تۆ کاتێک کەسێک دەبینی کە ئارەزووی لێتە و تۆش بەهەمان شێوە، بە دوای ئەم تەوژمەدا بڕو. ئاخر ئەم هەستە بە هەموو کەسێک بێدارناکرێتەوە.
ئەوەش بزانین کە ژیان کورتە. لە تەمەنی درێژی ئینساندا، بێ هیچ دوودڵییەک کەسانێک پەیدا دەبن و دێنەسەرێ کە ئینسان ئارەزووی سیکسی بۆیان هەیە، لەگەڵ ئەوەشدا نامانەوێ ئەم حەزو ئارەزەووەی خۆمان بەجێبگەێنین چونکە پێمانوایە کارێکی نەکردەیە کە ئارەزووە ڕۆحی و جەستەییەکان دەکرێ ڕازی بکرێن. یان هەر لە بناغەوە پێمانوایە کە کارێکی وا ئیمکانی کردنی نییە، چونکە ئەمە یەکێک لە گوناحەکانە. بەڵام وەک چۆن ئیمکانی هەبووە و هەیە کە نۆرمەکانی خێزان دەبێ چۆن چۆنی بێت و تیكبشکێنرێت، بە هەمان شێوەیش دەرفەتی ئەوە هەیە کە شەبەقێکی گەورە بکرێتە جەستەی ئەو تێروانینەی کە پێیوایە ناکرێ کێکەکە بخۆیت و لێت بمێنێتەوە. بەلام بۆچی ناکرێت؟.
لینکی وتارەکە لە رۆژنامەی DN
1- Är det verkligen hela världen att vara otrogen? – DN.SE

زیرەکی دەستکرد،جیا لەوەی شۆڕشێکی زانستی و تەکنەلۆژیە،دەکرێت دەستپێکی شۆڕشی دەستکردەکانش بێت بەسەر ئەسڵدا،لەزیرەکی دەستکردەوە سەربکێشێت بۆ واقعی دەستکرد و ئەزموونی دەستکرد و ژیانی دەستکرد.
ڤی ئاڕ((virtual reality) یەکێکە لە کەرەستە پێشکەوتووەکانی ئەمڕۆ و بەهۆی بەسترانی بە زیرەکی دەستکردەوە،چاوەڕوان دەکرێت لە ئایندەدا گەشەسەندنی زیاتر بەخۆیەوە ببینێت.
ڤی ئاڕ داهینراوێکە کە دەتوانیت لە ڕێگای چاویلکەیەکی گۆشە فراوانەوە،هەر ژینگەیەک کە ئارەزووی دەکەیت، بیبینیت و ئەزموونی بکەیت،هاوکات لە ڕێگەی کۆمەڵێک کەرەستەی فیدباکەوە کە لە جەستەت دەیبستیت،جوڵە و کردەکانت پەیوەست بکات بە جیهانی مەجازی و وەک بەشێک لە واقع مامەڵەی لەگەڵدا بکەیت.
جیا لەوەی دەکرێت بە کۆمەڵێک شێواز یارمەتیمان بدات،هاوکات دەکرێت ڕووبەڕوی کۆمەڵێ کێشەی گەورەی ئۆنتۆلۆجیمان بکاتەوە.
کێشەی دەستکردەکان ئەوەیە،کە بە ئەگەرێکی زۆرەوە تەنها لەوێدا ناوەستێت کە ڕۆڵی یاریدەدەرێک و هاوکارێک ببینێت وەکو زیادکراوێک بۆ ئەزموونەکانمان،بەڵکو ڕاستەوخۆ ڕۆڵی پێشبڕکێکارێک دەبینێت و جێگای ئەسڵەکان دەگرێتەوە.
ڕەنگە دوور نەبێت کە لە داهاتوودا جیاوازییەکانی واقع و واقعی دەستکرد هێندە کاڵەوە ببێت،ئیتر لێکی جودا نەکەینەوە،یاخود بەهۆی سۆزمانەوە بۆ واقعی مەجازی گرنگی بەوە نەدەین کە کامیان ڕاستەقینەیە.
وێنای بکە کاتێک کەسێک ،مرۆڤێکی ئازیز و خۆشەویستی لەدەستدەدا،لەبری ئەوەی زەبری واقع قبوڵبکات و ئازاری نەبوونی بچێژێت،ئیترلە ڕێگای چاویلکەکەیەوە،لە واقعی مەجازیدا ژیانی لەگەڵدا بکات و پێکەوە نوکتە بگێڕنەوە و قاقابکەن،یان پێکەوە بچن بۆ شوێنگەلێک کە یادەوەریان تێیدا هەبووە و ئەو خواردنانە تام بکەنەوە کە پێکەوە ئارەزویان کردووە.
لەهەمان کاتدا بەهۆی فیدباکەکانەوە هەمان هەستی بۆ بگوازرێتەوە و هەمان جۆشۆخرۆشی بایۆلۆجی تێیدا ڕووبدات کە لە واقعدا دەیچێژێت.
یان تۆ وەک مرۆڤێک کە کۆمەڵێ ئارەزوو و خەونی جۆراو جۆر بە ژیانەوە دەبینیت،ڕەنگە ئیتر زۆر پێویست نەکات تەمەنێک لە هەوڵدان و کۆڵنەدانی بۆ تەرخانبکەیت هەتا پێی بگەیت،بەڵکو لە ڕێگای چاویلکەکەتەوە ئەزموونی دەکەیت و پەرۆشیەکەت دەڕوێتەوە.
گەر سەرەنج لە ئایدۆلۆژیستێکش بدەین ،ئەو واقعە دەستکردەی کە لە ڕێگەی کۆمەڵە گوتار و حیکایەتێکەوە فانتازیای پێوە دەکرد،ئێستا وەک واقعێکی بەدیهاتوو و شکڵگرتوو،دەتوانێت تێیدا بژێت و جیهان بەوشێوازە ببینێت کە ئەو دەیەوێت،ئیتر لە ڕێگای واعیزەکانشیەوە،مانگانە یان هەفتانە فایلی نوێ دابگرێت و لەبری گوێگرتن لە جیهانبینیەکان، خۆی بینەر و سوبێکتێکی چالاک بێت لە جیهانەکەدا ،بەهەمان شێوە دەکرێت ئەزموونی بینینی بەهەشت بکات و ئەوانەشی کە لاڕێن و لایانداوە لە ڕێگاکە، لە دۆزەخدا بیانبینێت و شایەدی گڕکێشانیان بێت.
ڕەنگە ئیتر هەر وتارێک یان پێرسێکتیڤێک وەکوو فۆڕمێکی ئایدیاڵی، پۆتیەنشەڵی ئەوەی هەبێت ،ببێت بە جیهانێک و فەزایەک کە ئەزموون بکرێت و سوبێکت چالاکانە ژیانی تێدا بکات.
هەر بەڕاست، گەر ژیانکردن لە واقعی دەستکرددا هێندە ئاسان و بەچێژ و بێ تراوما بێت،بۆچی دەبێت ئەزموونی ژیانێکی قورس و تاڵاوی واقعی ڕاستەقینە بکەین؟
ئیدی هەستە دەستکردەکان و یادەوەرییە دەستکردەکان لە واقعێکی دەستکرددا کە بە پێی خواستەکانی ئێمە دادەڕێژرێت،ویستراوتر نابێت لە واقع؟.
لە داهاتوودا کە گریمانە دەکرێت بەهۆی پێشکەوتنی ڕۆبۆتە هۆشمەندەکانەوە چەندین ملیۆن کرێکار بێکار بکەون،چونکە لە بنەمادا ئەوان خاوەن کار نین هەتاوەکوو ڕۆبۆتەکان هاوکاریان بکەن و کارەکانیان بۆ بەڕێوە ببەن،بەڵکوو کارەکەرەکەن و ئەمڕۆ کە ڕۆبۆتەکان باشتر کارەکان ئەنجامدەدەن، ئیتر جێلێژ و بێکار دەبن،بەهەمان شێوە دەبێت پێشبینی ئەوە بکەین کە لەدەستدانی کارەکانمان بەهۆی زیرەکی دەستکردەوە،تاکە هەڕەشە نیە کە ئەگەری ڕوودانی هەبێت، بەڵکو دەشێت حەقیقەت و بەرکەوتن بە جیهانێکی ڕەسەن لە دەست بدەین و دەستکردەکان جێگایان بگرنەوە.
ئیتر بۆ هەر کارێک کە دەتەوێت ئەنجامیبدەیت، پەیوەست دەبێت بە هۆشمەندی دەستکردو و دیڤایسە هۆشمەندەکانەوە،ئیتر لە بری جیهان ،جیهانەکان بونیان دەبێت و لەبری واقع واقعەکان بونیان دەبێت،هەر کامیانش کە لەگەڵ ویست ئارەزووەکانی تۆدا دێتەوە ئەوەیان هەڵدەبژێریت و لەوێدا دەژێیت.
ڕەنگە ئایندەیەکی هێجگار دوور نەبێت ،کە وامان لێبێت،چاویلکەکانمان لە چاومان خۆشتر بوێت.
‌

ئه‌گه‌رچی‮ ‬له‌سه‌ره‌تادا زۆرمان خۆشویست و به‌خۆشه‌ویستی‮ ‬ئه‌و و چه‌ند سومبولێكی‮ ‬دیكه‌ی‮ ‬ئه‌ده‌بیاتی‮ ‬فه‌ڵه‌ستینی‮ ‬گۆرانیمان بۆ چڕین ،‮ ‬به‌ڵام كاتێ ئه‌ویش نه‌یتوانی‮ ‬له‌بازنه‌ی‮ ‬شۆڤێنیایه‌تی‮ ‬ئه‌زه‌لییان ده‌ربازی‮ ‬بێت و به‌ هه‌ر هۆیه‌ك بوو له‌ تاكه‌ شیعرێكی‮ كه‌ بۆ (كوردستان)ی نووسیبوو په‌شیمان بووه‌وه ‌،‮ ڕووبه‌نده‌كان زیاتر داماڵران و حه‌قیقه‌تی‮ ‬چه‌هره‌ و سیمایان وه‌ك زۆرجاری‮ ‬دی‮ ‬پتر ده‌ركه‌وت‮…‬ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا – مه‌حموود ده‌روێش – ی‮ ‬شاعیری‮ ‬فه‌ڵه‌ستینی‮ ‬له‌و قسه‌یه‌یدا كه‌ ده‌ڵێ‮: ‬ده‌بێ شه‌رعییه‌تی‮ ‬شیعر و داهێنان به‌گشتی‮ ‬و شه‌رعییه‌تی‮ ‬خه‌بات و هاووڵاتیبوونی‮ ‬سوودبه‌خش لێك هه‌ڵاوێردرێن ،‮ ڕاست ده‌كا‮..‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
له‌و ڕێیه‌دا هه‌ڵوه‌سته‌یه‌ك پێویسته ‌،‮ ‬تاریكترین شوێن ده‌كه‌وێته‌ ژێر ‬‬‬ڕووناهی‮ ‬چرا ‮..‬ مرۆڤ ئافرێندراوه‌ ،‮ ‬مرۆڤییه‌تی‮ ‬خۆی‮ ‬هه‌ست پێ بكا و په‌یماننامه‌ ئه‌به‌دییه‌كانی‮ (‬خود) له‌گه‌ڵ خۆیدا به‌ پیرۆزی‮ ‬بێڵێته‌وه‌‮.. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‬ئه‌وه‌ی‮ ‬پێی‮ ‬ده‌گوترێ دادپه‌روه‌ری ، ‬- ئه‌گه‌ر بوونه‌وه‌رێك به‌و ناوونیشانه‌ هه‌بێ -؛ له‌ هونه‌ر و ئه‌ده‌بیات و ئه‌و ڕێگایانه‌دایه‌ ڕووه ‌و هاوسه‌نگیدان به‌ ژیان ،‮ كه‌ ‬دوور له‌ له‌خۆنووسان و باركه‌وتووییه‌وه‌‮ ‬هه‌ڵده‌به‌سترێن‮.. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
به‌دوای‮ ‬نووردا گه‌ڕان كه‌م نییه‌‮.. ‬ده‌خوازێ شتێك نه‌كه‌ین هاڕمۆنیای‮ ‬خه‌یاڵناسكیی‮ ‬و ئاسمانگه‌ڕیی‮.. ‬به‌ختووكه‌دانێك بشێوێنین و شه‌رعییه‌تی‮ ‬باڵای‮ ‬پیرۆزگریی‮ ‬داهێنان به‌ ته‌واوی‮ ‬گڕوگاڵ و چه‌خماخه‌ و ته‌نینه‌وه‌ و ڕۆشنایی‮ ‬و دڵگه‌رمیی‮ ‬و ڕوونبینیی‮ ‬و هه‌روایه‌تییه‌وه ‌،‮ ‬به‌ شه‌رعییه‌تێك بسه‌پێنرێ كه‌ ته‌نیا له‌ (ئایه‌تیی) ‬و‮ (نایه‌تی)‬ـدا گیراوه‌ و به‌ هێزی‮ ‬لێگۆڕان و كۆڕگه‌رم كردن و ده‌مار ده‌رهێنان و تێكشكاندنی‮ ‬هاوكێشه‌كانه‌وه ‌،‮ ‬له‌ ڕۆژگارێكی‮ ‬زیوار زیوار و ماسكداردا سه‌ری‮ ‬كێل كردبێته‌وه‌‮.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
لێره‌یشرا دادخواز ،‮ ‬ئه‌گه‌ر به‌لای‮ ‬به‌ری‮ ‬سیاسه‌تیشدا بشكێنێته‌وه‌ ،‮ ‬مه‌ترسییه‌ك پێكناهێنێ ،‮ ‬ئه‌وه‌نده‌ی‮ ‬خودی – به‌حساب – ‬داهێنه‌ر و – ڕه‌ها – ‬به‌زانین بێ‮ ‬یان نه‌زانیی ،‮ ‬له‌ زۆرخوازیی‮ ‬و گومڕاییدا لێ بخا‮.. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
‬ئه‌مه‌ له‌ خۆیدا چه‌پڵه‌كوتانه‌ له‌ تیمه‌ ته‌ییار و ئاماده‌ و پۆشته‌كانی‮ ‬دڵنشینیی ،‮ ‬له ‌پێناوی‮ ‬پاكانه‌ی‮ ‬به‌خۆنه‌وه‌ستان و چاونزیی‮ ‬و به سه‌رخۆدا زاڵ نه‌بوون‮..‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
دوو شتی‮ ‬لێك جیاوازن ،‮ ‬شه‌رعییه‌تدان به‌ خود ،‮ ‬له‌ ڕێی‮ ‬شه‌رعییه‌تی‮ ‬هاووڵاتیبوون و وه‌رگرتن‮ ‬یا گۆڕینه‌وه‌ی‮ ‬كارتی‮ ‬ئینتیمای‮ ‬هه‌ڵكه‌وتن ،‮ ‬له‌ تونێڵه‌ مارپێچه‌كانه‌وه‌ كه‌ نه‌ك جه‌وهه‌ری‮ ‬ڕۆحیان تێدا ونه ‌،‮ ‬ڕووكه‌شی‮ ‬په‌یوه‌ندییه‌ لاوه‌كییه‌كانیش له‌وێدا له‌بن پێیان كه‌وتووه ‌،‮ ‬دیاره‌ هونه‌ر و فه‌نتازیا و هه‌رچییه‌كی‮ ‬پێیانه‌وه‌ به‌نده‌ كه‌ مانایه‌كیان نامێنێ ،‮ ‬خود و ناسكبێژی‮ ‬و شایانبوونیش له‌ ئه‌تمۆسفیرێكی‮ ‬له‌و چه‌شنه‌دا جێی‮ ‬باسان نییه‌‮.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
ئه‌م دوو شه‌رعییه‌ته‌ ،‮ ‬دوو شتی‮ ‬لێك جیاوازن ،‮ ‬با له‌ ڕێگاشدا پێكه‌وه بن‮..‬ شه‌رعییه‌تی‮ ‬داهێنان ،‮ ‬له‌ به‌ گۆڕترین دره‌وشانه‌وه‌یدا و شه‌رعییه‌تی‮ ‬هاووڵاتیبوون كاتێ شه‌رعییه‌تی‮ ‬داهێنانی‮ ‬پێ ده‌سه‌پێررێ .‮ ‬له‌ خه‌فه‌ترین ساتیدا به‌ره‌و كوژانه‌وه‌یه‌‌‌ و ‬دووشتی‮ ‬جیاوازن‮ .‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

ئه‌ده‌ب خه‌یاڵه‌، هیچ شتێكی دیكه‌ نییه‌. ئه‌مه‌ش بنه‌مای به‌های ئیستاتیكای ئه‌ده‌به‌. هه‌ربۆیه‌ش ئه‌ده‌ب به‌بێ خه‌یاڵ نابێ، چونكه‌ خه‌سڵه‌تێكی سه‌ره‌كی ئه‌ده‌ب ئیستاتیكایه‌، سه‌رچاوه‌ی ئیستاتیكاش خه‌یاڵه‌.

هه‌ڵبه‌ت داهێنانیش به‌بێ خه‌یاڵ نابێ: خه‌یاڵی فانتازیی بێ سنوور. كاری ئه‌ده‌ب ئه‌وه‌یه‌، كه‌ واقیع له‌ناو قوڕی خه‌یاڵدا ده‌شێلێ؛ به‌مه‌ش – له‌سه‌ر كاغه‌زدا – واقیعێكی نوێی جوداواز چێ ده‌كا و ده‌ئافرێنێ؛ هه‌ربۆیه له‌ ئه‌ده‌بدا هه‌رچه‌ند خه‌یاڵ چه‌مووش و بێ سنوور و به‌رزه‌فڕ بێ، هێنده‌ش خۆی له‌ تخووبی داهێنان (ده‌گمه‌ن و ناوازه‌دا) نزیك ده‌كاته‌وه‌‌.

هه‌موو شاكاره‌ ئه‌ده‌بییه‌كان ئه‌م خه‌یاڵه‌ بێ سنووره‌ به‌رزه‌فڕه‌یان له‌پشته‌. ڕاستییه‌كه‌ی شاعیری (ئه‌دیبی) داهێنه‌ر، شاعیرێكی (ئه‌دیبێكی) خه‌یاڵییه‌ و گه‌لێك جار وڕێنه‌ و قسه‌ی بێ سه‌ر و به‌ر ده‌كا (میتافۆر و هێما و هه‌موو شێوه‌كانی خوازه‌ و لێكچوواندن، داهێنانی وڕێنه‌ئاسای ناو زمانی ئاخاوتنن؛ ئه‌گه‌ر ئه‌م ڕه‌گه‌زانه‌ نه‌بن زمان گه‌شه‌ ناكا و ده‌وڵه‌مه‌ند نابێ. له‌ زمانی شیعردا، كه‌ دیوار و دره‌خت قسه‌ ده‌كه‌ن و ئاسمان به‌ چاوی یار ده‌چێ، ئه‌مه‌ ئه‌و خه‌یاڵه‌ وڕێنه‌ ئاسایه‌یه‌، كه‌ له‌ زمانی داهێنانی ئه‌ده‌بدا به‌ده‌رده‌كه‌وێ و به‌رجه‌سته‌ ده‌بێ. ئه‌م وڕێنه‌یه‌ كرۆكی به‌های ئیستاتیكای ئه‌ده‌به‌. ئه‌ده‌ب به‌وه‌ له‌ ژانره‌كانی دیكه‌ی نووسین جودا ده‌كرێته‌وه‌، كه‌ خاوه‌ن زمانێكی وڕێناویی فانتازییه‌. هه‌موو جوانی ئه‌ده‌ب ئا له‌م فانتازیایه‌دایه‌). ده‌ ئێوه‌ ته‌ماشا كه‌ن! ئه‌دی ئه‌مه‌ وڕێنه‌ و قسه‌ی بێ سه‌ر و به‌ر نییه‌ (وڕێنه‌یه‌ك كه‌ پڕه‌ له‌ ناوازه‌یی)، كه‌وا‌ ئه‌ندرێ‌ بریتۆنی شاعیری سوریالی ده‌یڵێ و ده‌یكا: ((ئه‌و په‌نجه‌ره‌یه‌ی كه‌ له‌ گۆشتمان هه‌ڵكۆڵراوه‌ له‌سه‌ر دڵمان كراوه‌ته‌وه‌…))؟ (1) به‌ڵێ، ئا ئه‌مه‌ وڕێنه‌ی داهێنانه‌، ئه‌و كاته‌ی، كه‌ خه‌یاڵ هه‌موو سنوورێكی ماقووڵ و ناماقووڵ ده‌به‌زێنێ. ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌ده‌ب – گه‌لێك جار – زمانی ده‌ربڕین و داڕشتنی ناماقوولییه‌كانه‌. كرۆكی به‌های چێژ و ئیستاتیكای ئه‌ده‌ب له‌م ناماقوولییه فانتازییه‌‌دایه‌. هه‌رچه‌ند به‌ خه‌یاڵێكی فانتازیی نائاسایی بنووسی، هێنده‌ش له‌ تخووبی ناوازه‌ و داهێنان نزیك ده‌بیته‌وه. ئه‌م دێڕه‌ی (به‌یته‌ی) نالیش له‌ ئه‌ده‌بی كلاسیكی كوردیدا، پڕه‌ له‌م خه‌یاڵه‌ جوانه‌ فانتازییه (خه‌یاڵێك، كه‌ تا چاوی هزر حوكم كا، جوان و ناوازه‌یه‌)‌:
((‌قوربان ئه‌تۆ نه‌خیلی یا روتابی
وه‌ها شیرین و سینه‌ نه‌رم و دڵڕه‌ق)).
ته‌ماشاكه‌ن بشزانن رافائیل ئه‌لبێرتی چ ده‌ڵێ:
((ئای ئه‌ی هاوڕێم،… ئا..ا.. ا..ی!
گایه‌كی شین له‌ ئاودایه‌!
ئێستا به‌حاڵ به‌ده‌رده‌كه‌وێ!

• چی.. چی.. چ.. ی.. ی.. ی!
• گایه‌ك له‌ ده‌ریادا، ئای!)). (2)
  یانیش ده‌ڵێ:
  ((ناتوانم له‌گه‌ڵ باران
  له‌ ڕووباردا خۆم بشۆم، ئه‌ی خۆشه‌ویستم
  جه‌سته‌ی ئاو برینداره‌
  به‌ خوێن داپۆشراوه‌)). (3)
  رامبۆش دبێژه‌:
  ((ئه‌مه‌ته‌، ئه‌ی ترسنۆكینه‌! له‌ وێستگه‌كاندا بڕشێنه‌وه‌
  خۆر ئه‌و ئێواره‌یه‌
  به‌ سییه‌ پڕه‌كانی
  شه‌قامه‌كانی پاك كرده‌وه‌
  كه‌ به‌ربه‌رییه‌كان پیسیان كردبوو
  ئه‌مه‌ته‌ شاره‌ پیرۆزه‌كه‌، له‌ ڕۆژئاوادا رۆنیشتووه‌!)).(4)

ڕاستییه‌كه‌ی ئه‌ده‌ب كه‌ینوونه‌ی مرۆڤ كه‌شف ده‌كا: كه‌ینوونه‌ شاراوه‌ و نهێنییه‌كه‌ی. ئا ئه‌مه‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی هه‌ره‌ سه‌ره‌كی به‌های له‌زه‌تیشه‌ له‌ ئه‌ده‌بدا. هه‌ر بۆیه‌شه‌‌ ئایدیۆلۆژیا له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌بدا ناكۆكه‌، چونكه‌ سنوور بۆ خه‌یاڵ (بۆ بیركردنه‌وه‌ی فانتازیی، بۆ كه‌شفكردنی كه‌ینوونه‌) داده‌نێ.

سه‌رئه‌نجام ده‌مانه‌وێ بڵێین:‌ هیچ ئه‌ده‌بێكی سه‌د له‌ سه‌د واقیعی نییه‌. ناشبێ ئه‌ده‌بی سه‌د له‌ سه‌د واقیعی هه‌بێ، چونكه‌ ئه‌وسا له‌ جه‌وهه‌ری ئه‌ده‌ب بوون داده‌شۆرێ. له‌مه‌وه‌ خه‌یاڵ ڕه‌گه‌زی هه‌ره‌ سه‌ره‌كی ئه‌ده‌ب پێك ده‌هێنێ (ئه‌م خه‌یاڵه‌ له‌ شیعردا ده‌گاته‌ ئه‌وپه‌ڕی). واته‌ ئه‌ده‌بێك كه‌ خه‌یاڵی تێدا نه‌بوو، ئه‌ده‌ب نییه‌، ده‌بێته‌ هه‌ر بوارێكی دیكه‌ی نووسین، ته‌نها ئه‌ده‌ب نه‌بێ. به‌نموونه‌ وه‌ك: بابه‌تی ڕۆژنامه‌گه‌ریی، نووسینه‌وه‌ و تۆماركردنی ڕووداوه‌كانی مێژوو، هه‌موو نووسینێكی واقیعی به‌ڵگه‌نامه‌یی، بیركاری و ماتماتیك، ئه‌ندازه‌… تاد؛ بۆیه‌ ئه‌ده‌ب له‌گه‌ڵ خه‌یاڵ مامه‌ڵه‌ ده‌كا، به‌رله‌وه‌ی له‌گه‌ڵ واقیعدا مامه‌ڵه‌ بكا. ئێمه‌ ده‌زانین، ته‌نانه‌ت ئه‌ده‌بێكمان هه‌یه‌ پێی ده‌ڵێن ئه‌ده‌بی خه‌یاڵی زانستی؛ ئه‌ده‌بێكیشمان هه‌یه‌ پێی ده‌ڵێن ئه‌ده‌بی (ڕۆمانی) واقیعی ئه‌فسووناویی. ئه‌و ئه‌ده‌به‌ی زۆر واقیعی بێ، زوو ده‌مرێ؛ یانیش هه‌ر به‌ مردوویی له‌دایك ده‌بێ. ڕاستییه‌كه‌ی هیچ ئه‌ده‌بێك به‌بێ خه‌یاڵ نییه‌، ئه‌گه‌ر به ‌بڕێكی كه‌میش بێ.

په‌راوێزه‌كان:

1- ئه‌نته‌رنیت.
2، 3 – رفائیل البیرتی، مختارات شعریة، ترجمة: صالح علمانی، عاصم باشا. ص 37، 56
4- رامبو (حیاته‌ و شعره‌)، ترجمة: خلیل الخوری، الطبعة الثالثه‌ 1985، مطبعة الدیوانی – بغداد. ص 137

به‌ختیار محه‌مه‌د

لەم باسەدا ماکیاڤێللی ڕێک باس لە ڕۆژگاری ئەمڕۆمان ئەکات کە ئەبێت میر چۆن وابکات بەسەخی بناسرێت بەڵام زیانی بۆی هەبێت لەهەمان کاتدا پیسکەبێت، یاخود چۆن لە پارەی تر ببەخشێ تا دەتوانێت خەرجی بکات بەڵام پارەی دەوڵەت نەبێت، ئەمانە دەرسێکن ڕێک بۆ ئەمڕۆ ئەنجامێکی دروستن، وە پیسکەیی زیان بە میر ئەگەیەنێت و وادەکات متمانەی میللەتەکەی لەدەستبدات.
با ئێمە چاو لەو بکەین و ببینە گوزارشت بۆ ئاسودەیی خەڵک و میللەتەکەمان و پەیدابوونی متمانە بە خەڵک و سەرۆک.
٫٫لەبارەی هێزەکان: (کوۆت وەک خۆیquote like itself) لەماوەی رابردوودا کاتێک ئیدی دەستی ئیمپڕاتۆر نەگەیشت بە ئیتاڵیا و زیادتر بیریان لە دەسەڵاتی کڵێسە ئەکردەوە، لەم کاتەدا ئیتاڵیا دابەش بوو بەسەر چەند وڵاتێکی بچوکداو دانیشتوانی زۆرێک لە شارە گەورەکان لە دژی خانەدانەکان چەکیان هەڵگرت، بەڵام لەبەر ئەوەی خانەدان و خاوەن موڵکەکان بەگشتی لە ژێر چاودێری ئیمپراتۆردا بوون هەمیشە خەڵکیان دەخستە ژێر فشار و دەسەڵاتی خۆیانەوە لەبەر ئەوەش کە پیاوانی ئاینی حەزیان بە دەسەڵات ئەکرد هەستان بە هاوکاری کردنی، لەم کاتەدا هەندێک لەو شارنشینانە کە بەشێک بوون لە کەسانی ئاسایی توانیان بگەنە دەسەڵات و بەم شێوەیە تەواوی ئیتاڵیا کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئیتاڵیا کەوتە ژێر دەسەڵاتی پیاوانی ئاینی وڵاتە کۆمارییەکانەوە. فەرمان ڕەوایان ی بەشی یەکەم کشیش بوون و بەشی دووەمیش پێک ئەهاتن لە کەسانی بێ ئەزمون و ئاسایی شارەکان و هیچ کام لەم دوو دەستەیە ئەزموونی بەڕێوەبردنی وڵاتیان نەبوو سەرباری ئەوەی کە شارەزاییان لە شەڕیشدا نەبوو، هەر ئەمەبوو کە باسی هێزی هێنایە پێشەوە و هێزە بێگانەکان بۆ ئەوکارە بەکار ئەهێنران، یەکەمین کەسێک کەلەم خزمەتکردنە دا سەرکەوتوو بوو ئەلبری گوکونیو بوو لە ڕۆمانیا کەدەست پەروەردەی مەشقی جەنگی براکسیو ئسفوزا بوو و ئەم دوانەش هەر یەکەیان لە سەردەمەکەی خۆیاندا دیکتاتۆری ئیتاڵیا بوون، دوای ئەم فەرماندەی دیکە پەیدا بوون و تا ئەم سەردەمەی ئێمەش وڵاتەکەمان بە هۆی تواناو لێهاتوویی ئەوانەوە بوە جێگەی دەستخۆشی و شار و لەلایەن لویسەوە تاڵان کرا و لە ڕێگەی فردیناندەوە وێران کراو لەلایەن دەوڵەتی سویسڕاشەوە بێ ڕێزی پێکرا.

گەر ئێمە باس لە بزووتنەوەی وەڕگێڕان بکەین ئەبینینن کە پێش سەردەمی عەباسی بزووتنەوەی وەڕگێڕان هەبووە هەر وەک ئەوە دیارە کە یەکەم وەڕگێڕان و گواستنەوە لە ئیسلامدا لە سەر دەستی خالید بن یەزید بووە بەڵام ئێمە لێرەدا باس لەوە دەکەین کە ئایا لە سەردەمی عەباسی چەندە پێشکەوتوو بووە، لەگەڵ هاتنی خەلافەتی عەباسی بزافی وەڕگێڕان زیاتر پێشکەوتوو بوو زیاتر گرینگی پێدرا ئەمەش بەهۆی پاڵپشتی خەلیفەکانی عەباسی بووە کە دواتر بووە لە یەکێک لە پڕۆژەکانی ئیسلامی، ئەگەر بەراوردێک بکەین لە نێوان خیلافەتی عەباسی و ئەمەوی دەبینینن وەڕگێڕان لە سەردەمی ئەمەویدا بە شێوەیەکی تاکە کەسی بووە واتە بە مردنی کەسەکە بوونی نەدەما.
بەڵام لە خیلافەتی عەباسییدا قوتابخانەییەکی گەورە هەبوو بۆ وەرگێڕان بە ناوی ( بەیت الحیکمە ) .
کە مردنی کەسەکە کۆتایی پێ نەدەهات .
دیارە لە مێژووی ئیسلامییدا بە گشتی و خیلافەتی عەباسی بە تایبەتی چەندین هۆکاری گرینگ هەبوون، کە پاڵینا بە مووسوڵمانەکان کە زانستەکانی بێگەنا وەرگێڕنە سەر زمانی عڕەبی.

هۆکارەکان:
١- هەستکردنی خەلیفەکان و زاناکان بەوەی کە ڕۆشنبیری لە گرینگترین هۆکارەکانە جەختتی لەسەر بکرێت بۆ بووژانەوەیەکی دروست.
٢- فراونبوونی دەوڵەتی ئیسلامیی، لە ئەنجانی فتوحاتەکانی موسڵمان.
٣- زیادبوونی خۆش گوزەرانی بە تایبەت خەلیفەکان کە ئاوادانکردنەوە و بەرفراونبوون وە بنیاتنانی کۆشەکان و پرد و بەنداوەکان و ڕێگاوبان، وای کرد بۆ ئەم ئاوەدانییە پێوسیتیان بە ئەندازیار بێت، بۆیە کتێبە یۆنانییەکانیان وەڕگێرا و پارەی زۆرییان بە وەرگێڕەکان دا.
٤- ئەو میللەتانەی کە گەلەکانیان موسڵمان بوون، پێوسیتی وای کرد زمانی عەڕەبی فێر بن، وە لەم میانەش هەستان بە وەرگێڕانی کتێبە کۆنەکان بۆ عەڕەبی.
٥- پاڵنەری کەسی لەلایەن فەرمانڕەواکانی موسڵمانان، بە هاندانی بزافی وەرگێڕان وەک خەلیفەکانی عەباسی بایەخییان بە وەرگێڕانی کتێبی پزیشکی و ئەستێرەناسی و پەیوەندییان بە ژیانی خەڵک دەدا.

لە سەردەمی عەباسی بزافی وەرگێڕان بە چەند قۆناغێک تێپەڕیووە :
قۆناغی یەکەم : لە سەرەتایی خیلافەتی ابو جعفر و المنصوڕ تا کۆتایی حووکمڕانی الامین ١٣٦ -١٩٠٨ک زیاتر کتێبی پزیشکی و بیرکاری و فەلەک وەردەگێڕدرا کە ( عبدالله بن المقفح ) یەکەم کەس کە کتێبی ( کلیلة ودمنة ) لە فارسی وەڕگێڕا.
المنصوڕ بایەخی بە وەرگێڕانی کتێبی پزیشکی و ئەستیڕەناسی داوە، وە خەلیفە هاڕوون الڕەشید نوێنەرانی خۆی بۆ ئیمپڕاتۆڕیەتی یۆنانی ناردووە تا دەستنووسە ئەغڕیقیەکان بکڕن بە تایبەتی پزیشکی و کتێبی اقلیلس وەرگێڕدرا وە چەند کتێبێکی تر.

قۆناغی دووەم : ١٩٠٨-٣٠٠ک دیاری دەکرێت جیا دەکرێتەوە بە وەرگێڕانی کتێبی بیرکاری و فەلسەفە وە هەڵسان بە دانانی کتێب سەرنج و ڕەخنەگرتن و پوختەکردن، کە خەلیففە ئەل مەئموون سەرۆکایەتی کردنی بزافی وەرگێڕانی پێ دەردرێت، کە هەڵسا بە کتێبی یۆنانی لە ووڵاتی ڕۆم بە تایبەتی کتێبی فەلسەفی وەک غڕامە و بژاردنی سەرکەوتنەوەکەی لە ساڵی ٢١٥ک پاشای ڕۆم ڕازی بوو باشترین کتێبەکانی وەڕگێڕا.

قۆناغی سێیەم : لە ساڵی ٣٠٠ک دەست پێ دەکات و جیا دەکرێتەوە بە وەرگێڕانی کتێبەکان لە هەموو زانستە جیاوازەکان، بە تایبەتتی کتێبی ئەدەبییەکان لە ئەدەبی فارسی.

لە دیارترین وەرگێڕەکان :
١- ئیبراهیم بن حبیب کە عەڕەب بووە کتێبی بیرکاری لە هیندی وەگێڕاوە.
٢- الحجاج بن یوسف کە کتێبی ( المجسطی ) لە جوگرافیاوە وەرگێڕاوە.

ڕێبازی وەرگێڕان دوو ڕێگەی هەبوو :
١- وەرگێڕانی پیت بە پیت ( الترجمة العرفیة ) ( یوعنا بن بطریق ) سەرۆکی ئەو ڕێگاییەی دەکرد کە هاو جەرخی خەلیفە المئمون بوو، ئەم شێوە وەرگێڕانە زەحمەت و گران بوو چونکە زۆر وشەی مڕادف و هاو واتایان نییە لە زمانێکەوە بۆ زمانێکی تر.
٢- وەرگێڕانی مانادار ( الترجیمة المعنویة )( اعنین بن اسحق) سەرۆکایەتیی ئەم ڕێگایەی دەکرد، کە وەرگێڕ هەڵدەستا بە وەرگێڕانی ڕستتەیەک بە هەمان مانای زمانی نووسینەکە کە هاو مانا بن دوو ڕستەکە.

ئەنجامەکانی بزاڤی وەرگێڕا :
١- بڵاوبونەوەی زانست زانیاری و زانیینەکان لە جیهانی ئیسلامی.
٢- لە ئەنجامی بزاڤی وەرگێڕان گەشەسەندی کاغەزسازی و کاغەزسازان بوو لە بغدا پایتەختی خیلافەتی مەڵبەندی بزاڤی وەرگێڕان بوو.
٣- زمانی عرەبی بەرفراوانتتر بوو بە زاراوە زانستییەکان و دەڕبڕینە فەلسفەییەکان.
Jabar Abdulla Mhajir
وە هەندێ لە وەرگێڕەکانی ئەم دەورەیە کە ئەمانەن ؟
ئیسطاث کە بەشداری کرد لەوەرگێڕانی کتێبەکان منکەی هیندیش کە دەستی کرد بەکاری وەرگێڕان لە هیندیەوە بۆ فارسی
عبدیشوع کوری هورمز کاری وەرگێڕانی کرد لە یۆنانیەوە بۆ سریانی جبرائیلی کوری بختیشوعیش دەورێۆی سەرەکی هەبوو لە وەرگێڕانی کتێبە پزیشکەیەکان یۆنانیەکان بۆ سەر زمانی عەڕەبی
پاش کۆتایی هاتنی ململانێکەیان لە نێوان هەردوو برا ئەمین و مەئمون لە سالی ١٩٨ك دەلێن 2سال و پێنج مانگ خایەندووە مەئمون بەیحەتی پێدراو بوو بە خەلیفەی موسلمانان سەردەمی مەئمون جیا دەکرێتەوە بە ھاندانێکی تەواوی فەلسەفە و پزیشکی و بیرکاری و گەردونناسی و گرنگی دانێکی تەواو بە بە زانستی یۆنانی، خەلیفە ساڵی ٨٣٠ز زانکۆی بەیتو لحیکمەی لە بەغدا دامەزراند کە لە گەورەترین زانکۆکانی سەردەمی خۆی بوو، ھەروەھا وەرگێڕان یەکێکی تر بوو لە سیماکانی سەردەمی مەئمون، کە لە ڕێگەیەوە زانست و ئەدەبی سریانی و فارسی ویۆنانی گواسترانەوە بۆ عەرەبی لەم ڕێگەیەوە زمانی عەرەبی شوێنێکی پێشکەوتووی گرت کە لە زمانی شیعر و ئەدەبەوە بووە بە زمانی زانست و فەلسەفە، ھەروەھا وەرگێڕانەکان بوونە ھۆی بەرزبوونەوەی ئاستی ڕۆشنبیری لە دەوڵەتدا، کرانەوەیەکی ڕۆشنبیری دەستی پێکرد
گرنگیدان بە بواری وەرگێران لە دەوری مەئموندا پێشکەوتنێکی گەورەی بەخۆیەوە بینی کە هەستان بە وەرگێرانی کتێبە بیانیەکان لە زمانە جیا جیاکان لە بوارەکانی (فەلسەفە. پزیشکی. سروشت. فەلەک. بیرکاری ) مەئمون پەیوەندی لەگەل پاشای رۆمدا هەبوو هەستان بە پێدانی دیاری پربایەخ لەبەرامبەردا داواکردنی کتێبەکانی (ئەفلاتوون. ئەرستۆ).
پەیوەست بونی مەئمون بە وەرگێرانەکانی فەلسەفەی سروشت و بیرکاری پەرەیسەندو بووە هۆی درووستبونی دژیەک لە نێوان ئەم دوو ئاینەدا لەسەر مەسەلەی (تەوحیدی خودا) ئیبن تیمیە دەلێ یۆنانیە کانەکان لە گەرەترین موشریکی بوون ئەستێرە و بتەکانیان دەپەرست ئەمەش بەگەورە سەیرکردنی زانستی فیزیا بوو/ بەگشتی ئەتوانین بلێین کە سیفەتەکانی ئەم سەردەمەی عباسی یەکەم خەریکبونی خەلیفەو ئەمیرەکانە بە زانست و ئەدەبەوە بەتایبەت لە سەردەمی مه‌نسور گرنگی دەدا بە فەلەک . رەشید بە پزیشکی . مەئمون بە فەلسەفەو مەنتق وە خەلیفەکان گەورەترین هاندەربوون بۆ خەلکی کە خەریک ببن بە زانست و زانیارییەوە.

هونەرمەند خاتوو مەڕوە محەمەد:لە شانۆدا ئەکتەر بە رۆح و جەستە راستەوخۆ لەگەڵ بینەران ئاوێزانی یەکتر دەبن
هونەرمەند “مەروە محەمەد” لە ساڵی 1983 لە شاری هەڵبجە لە دایک بووە ،لە ئێستادا لە شاری هەولێر نیشتەجێیە لە یەکێک لە قوتابخانەکانی ئەو شارە وانەی پەروەردەی هونەری دەڵێتەوە خاتوو مەڕوە محەمەد یەکێکە لەو هونەرمەندانەی کە توانیویەتی توانستی خۆی لە بواری نواندن بسەلمێنێت بەتایبەتی لە دراما تەلەفزیۆنەکان دا بەشداری چەندین درامای کردوە وەکو (رەیحان ،وەسیت نامە ، گەردەلوول ،نامەکانی ئەشرف،سایە ،ساتەکانی ژیان …هتد) بۆ زیاتر ئاشنا بوون بە کارو چالاکییەکانی ئەم هەڤپەیڤینەمان لە گەڵدا ساز کردوە.

هەڤپەیڤین: کامەران حاجی ئەلیاس

*ئەگەر بکرێت بۆ خوێنەرانمان باس لەژیانی هونەری خۆت بکەیت.
-سەرەتا زۆر سوپاس بۆ ئەو بەسەرکردنەوەیەتان،ئەوەی راستی بێت من هەر لەسەرەتای چونم بۆ پەیمانگای هونەرە جوانەکانی سلێمانی لە بەشی شانۆ ،دەستم کرد بەکاری هونەری نواندن ،بە بەردەوامی لەهەموو قۆناغەکانیە پەیمانگا، بەسەرکەوتوی بەشدار بووم لە چەندین کاری شانۆیی کرد لەهەمان کاتدا و بەشدارییم لە چەند درامایەک کرد وەکو (گەردەلول -وەسیەت نامە-نامەکانی ئەشرف-ڕێحان-سایە-ساتەکانی ژیان-خانەکەی حاجی ئاغا-فیلمی سینەمای دانیشتوانی علی ئاوا -کورتە فیلمی کراسی سور و باوکەکانم-شانۆی ئاوازیکی خەمناک…..).

• وەکو زانراوە شانۆ لە بە باوکی هونەر ناوزەند کراوە لە هەمان کاتدا بەرێزتان دەرچووی بەشی شانۆی پەیمانگەی هونەرەجوانەکانن بەرێزتان چۆن دەڕوانە هونەری شانۆ؟
• بێگومان شانۆ بەباوکی هونەرناوزەند ئەکرێ چونکە ئەکتەر بە رۆح و جەستە راستەوخۆ لەگەڵ بینەران ئاوێزانی یەکتر دەبن لەهەمان کات دا چەندین هونەری تر وەکو موزیک و شێوەکاری لە خۆدەگرێت ، نواندن لەسەر تەختەی شانۆ چێژێ تایبەتی خۆی هەیە کاتێک ئەکتەر بەشێوەی راستەوخۆ لەگەڵ بینەران دەدوێت ، بینەریش زیاتر چێژ لەو هونەرەوە وەردەگرێت، نابێ ئەوەشمان لەبیر بچێت نواندن لەسەرتەختەی شانۆ زۆر زەحمەتر لەنواندن لەبەرامبەر کامیرادا.

  *زۆر ێک لەرەخنەگران دەڵێن،لە ئێستادا بینەری دراما تەلەفزیۆنەکان، جەماوەریان زۆر زیاترە لە بینەری شانۆ و سینەما خوێندنەوەی بەرێزتان لەسەر ئەم بۆچوونە چییە؟

• راستە لەبەر ئەوەی دراما بێ ویست جەماوەر ئەچێت ماڵی هەموو کەسێک بەڵام شانۆو سینەما دەبێ کاتی بۆ تەرخان بکرێت..بۆیەزیاتر ئەو کەسانە بینەریانن کە لەبوارەکە کار دەکەن نابێ ئەوەشمان لە یاد بیچێت نمایشی ئاست نزم کاریگەری نەرێنی دەبێت،ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی بینەری کەم بێت و بەڵام لەگەڵ ئەوەش دا شانۆی باشیش هەبووە کە بینەرێکی یەکجار زۆری هەبووە.

  *ساڵانە فیستیڤاڵی شانۆیی لە شارەکانی کوردستان ساز دەکرێت، چۆن دەڕوانیتە ئەم فیستیڤاڵانانە؟

• من دەست خۆشی لەو هونەرمەندو لایەنانە ئەکەم کە ساڵانە فیستیڤاڵی شانۆ ئەنجام دەدەن ، کارێکی زۆر باشە کە هونەرمەندان ئەزموونی یەکتری ببین ئاڵگۆڕی بیروراییەکان بکەن، لەهەمان کاتدا توانستی هونەرمەندان نیشان دەدرێن بۆیەمن سازکردنی فیستیڤاڵەکان بەکارێکی زۆر باش دەزانم.

  *تاچەند شانۆ دەتوانێت گوزارشت لە ناسۆرییەکانی جەماوەر بکات، پێتان وایە لە کوردستان شانۆی کوردی ئەو رۆڵەی خۆی بینیوە؟
  

• لەرێگەی شانۆوە تا رادەیەکی زۆر ئەتوانیت گوزارشت لە ناسۆریەکانی جەماوەر بکات و هەرچەندە هەندێ کاری شانۆیی لێرەو لەوێ نمایش کراون بۆتە هۆی ئەوەی بینەر لە هۆڵەکانی شانۆ دووربکەونەوە هیوادارم کارە شانۆیەکانمان رۆلیکی گەورە یان هەبێت و ئەوەی تا ئێستا نەکراون هەوڵبدری رۆلی خۆی بگێرێت.

  *ئێمە لە سەدەی بیست و یەک داین کەچی تائێستا، هەندێ لەتیپە شانۆییەکانی کوردستان گرفتی نەبوونی ئەکتەری کچیان هەیە پێتان وایە هۆکارەکەی بۆچی دەگەرێنیتەوە، لەوکاتەی ساڵانە چەندین ئەکتەری کچ لە پەیمانگا و کۆلیژەکان تەواو دەکەن؟

• چەند هونەرمەند ێکی ئافرەتمان هەیە کە جێگەی دەستیان دیارە ساڵانە بەرهەمی شانۆیان هەیە لێرەوە دەستخۆشیان لێ دەکەم، راستە ساڵانە فێرخوازیکی زۆر لەو بوارە خوێندن تەواو ئەکەن ئەو ڕێژە زۆرە بەڵام بەشێک لەودەرچووانە تەنها بۆ بەدەست هێنانی بروانامەکەیانە نەک بۆ بەردەوام بونیان لە کاری هونەری و رێگری خێزانیش دەوری خۆی هەیە قبوڵی نیە کچی دەرکەوێت.

  *لە ئێستادا بەرێزتان مامۆستای وانەی پەروەردەی هونەرین لە قوتابخانە چۆن دەڕوانیتە ئەم وانەیە تا چەند گرنگی پێدەردێت لەلایەن بەرێوەربەری قوتابخانە و وەزارەتی پەروەردە؟

• بەداخەوە تا ئێستا ،وەک پێویست بایەخ بە وانەی هونەر نادرێت و کێشەی گەورەی ئێمە کاتێک بەشی شانۆمان تەواو کردوە لەخشتەی وانەکانی قوتابخانە وانەی شانۆ بوونی نییە، لەلایەکی تر تائێستا میتۆدێک بۆ وانەی پەروەردەی هونەری نییە،خاڵێکی تر لەزۆر بەی قوتابخانەکان ژووری تایبەت بە وانەی هونەر(نیگارگا) نیە هیوادارم لە داهاتوودا وەزەراتی پەروەردە بایەخی زیاتر بەو وانەیە بدات.

  *دوا پرسیارمان ماوەیەکە هیچ چالاکی هونەریت نییە هیچ پرۆژەیەکی نوێ هونەریتان هەیە؟

• بەداخەوە هیچ پرۆژەیەکی نوێم نیە و ماوەیەکی زۆرە بەشداری هیچ کاریکی هونەریم نەکردوە وەکو دراما،دووبارە سوپاس بۆ بەسەرکردنەوەم رێزو حورمەتم هەیە .

دەدا دڵ لە مەوجی گریان

دەڵێی دەریای بێ سنورە

جارێ شین و جارێ ساف

جارێ نزیک وجارێ دوورە

گەشتێکی تاریک و تیشکێکی نورە

بەلەمی خەیاڵ و هیوای زۆرە

هەندێ نزیک و هەندێ دوورە

گەهێ خەندەو گریان گەهێ غەمگین و ئەسرین

لە گەڵ مەوجی دڵ ژێر و ژورە

لەت لەتی کرد ئەو کافرە سینەو دڵ

لە دەستێکی ڕم و لە دەستێکی شورە ( ۱)

هەر دای لە سینەو دڵ فڕکەی خوێن تەنی ئاسۆ

دەڵێی بەرەبەیانە هەڵاتنی تیشکی هەتاوی سوورە

———————–

١ – شور: لە زاراوەی کورمانجی باکور واتە شیر یان شمشێر.

یەکەم
ئەو هەڵبژاردنەی تورکیا کە کرا پلانەکە پێش هەڵبژاردن داڕێژراوە بەوەی کە دوو لایەن دروست بکرێت ،
لایەنێکی بەرەی ئەکەپە
ئەوەی تر بەرەی جەهەپە
بەرەی ئەکەپە و ئەو هێزانەی لەگەڵین زیاتر ئیسلامین بەڵام بەرەی جەهەپە چەپن

ئەوەش واتە ئەردۆخان و ئەوانەی لەگەڵین زۆر باش کۆمەڵگاکەیان خوێندۆتەوە بۆیە زیاتر ڕەنگدانەوە و دروشمەکانیان دینی بوو، بەس بەرامبەرەکانیان کە دروشمی ئۆپۆزسیۆنیان بەرز دەکردەوە و دەیانووتنەوە ئەمەش ئەردۆخان چەکی خۆشی لەو ڕێگەیە بەکارهێنا.

دەکرێت بڵێین ئەردۆخان هەم لەڕێگەی کۆکردنەوەی حزبە ئیسلامیەکان هەمیش ڕکابەری کردنی لەسەر دروشم و قسەی ئۆپۆزسیۆنەکان تا ڕایەدەیەکی زۆر هەڵبژاردنەکەی لە بەرژەوەندی خۆی یەکلا کردبێتەوە.

دووەم

لەکۆتاییدا پێم وایە ئەوەی زیانی بەردەکەوێت کوردە ،وەک کورد، چونکە هەر یەکەیان لەبەرەیەکن و لەبەرەی خۆیان پلەی یەکەم ئەوان نین بەڵکو جەهەپە لەبەرەیەک یەکەمە ئەکەپەش لەبەرەی تر.

ئەمەش وا دەکات ئەوان چی بڵێن ئەوانی تریش لەگەڵین لەگەڵیشی نەبێت کاریگەری نابێت بەس دەبوایە کورد و هەموو حزبە کوردییەکان لەبەرەیەک بان ئەو کات بەهێزتر و دەنگیان باشتر دەگەیشت هەمیش خەڵکی زۆریشیان پشتیوانیان دەبوو بەس ئاوا خەڵکی تریش دابەش دەکات …

16 5 2023

ڕەخنە هەڵسەنگاندنە بۆ باش و خراپی شتێک، لەسەر بنەمای پێوانە، نەک بەشێوەیەکی هەڕەمەکی و نازانستی، بەڵکو بە شێوازێکی زانستی و مەنتیقی پێوانە بۆ شتەکان دەکات. ئەگەر سەرەنجێک بخەینە سەر ڕەخنەی ژینگەیی خودی ژینگە مانایی سروشتی دەوروبەرمان دەگەینێت، بەڵام لێرەدا ژینگە بە واتەیەکی تر خۆت بخەیتە بەرپرسیار واتە شتەکانی ناو ژینگە پارێزگاری لێ بکەیت، وەک چۆن جەستەی مرۆڤ له چەند بەشێک پێکهاتووە، ئاواش شتەکانی ناو سروشت پڕیەتی لە بەشی جیاواز، گەر یەکێکیان لادەین ناشرین دەبێت، سیماکەی ناڕێک دەبێت، لە ڕەخنەی ژینگەیی شاعیر، کە باسی جوانی گوڵێک دەکات، تەنیا شێوەکەمان نیشان دەدات لە ڕووی جوانی باکی بەوە نییە، ناوەڕۆکی چۆنە بەرپرسیار نییە، لێرەدا تیشک دەخەینە سەر ئەو ئاڕاستەیەی کە مرۆڤ لەگەڵ سروشت هەیەتی، بەنموونە شاعیر دلاوەر قەرەداغی یەکێکە، لەوانەی بە ئیکۆلۆژی شیعری نووسیووە، بەستنەوەی پەیوەندی نێوان سروشت و مرۆڤ بەیەکەوە.
بێگومان هیچ تیۆرێک بێ زارەوە نابێت، واتە دەبێت سەرەتا زاراوەیەکی هەبێت بۆ ئەوەی بناسرێت.
“ڕەخنەی ژینگەیی(ئیکۆلۆژی) له ڕووی زاراوە، ڕەخنەی ئیکۆلۆژی زاراوەیەکی ئینگلیزیە، وشەی (ئیکۆکریتیزم) (Ecocriticism) بۆ بەکارهاتووە، لە لایەن (ارنست هایگل) زیندەوەرناسێکی ئەڵمانی بوو. لە ساڵی (١٨٦٦)”. (سۆران مامند عبد️ اللّٰه ، ٢٠٢٢: ٦٠). چەند دەستەواژەیەکی تریش بۆ ڕەخنەی ژینگەیی بەکارهاتووە، وەک: لێکۆڵینەوەی کەلتووری سەوز، شیعرییەتی ژینگەیی، ڕەخنەی ئەدەبی ژینگەیی، ڕەخنەی سەوز. چەمکی ڕەخنەی ئیکۆلۆژی، وەکو زۆربەی چەمک و زاراوەکانی تر، لە بواری زانستە مرۆڤایەتییەکان، بە جیاواز پێناسەی بۆ کراوە، ئەمەش بۆ فرەبابەتی دەگەڕێتەوە. “مایکل برانش” (لەو کاتەی، کە ڕەخنەی ئیکۆلۆژی هەوڵی ناساندنی خۆی دەدات، لە هەمان کاتدا فرەجۆرییەکانی لە خوێندنەوەی ژینگەگەراییدا وای هێناوەتە ئاراوە، کە هەندێ جار زۆر لە یەکتریەوە دووربن)(فواد ڕەشید موحەمەد، ٢٠١٨: ٤٣٢)، کەواتە ژینگە پانتاییەکی فراوانە، ناکرێت بە ئاسانی پێناسەی بۆ بکەین، چونکە هەڵومەرجەکەی ئاوا دەخوازێت، تایبەت نەکرێتەوە.

ئەگەر ناساندنێکی گشتی بۆ ڕەخنەی ژینگەیی بکەین، هەر وەک قەرەداغی لە بارەیەوە دەڵێت:
“ناساندنی ڕەخنەی ژینگەیی (ئیکۆلۆژی) یا ڕەخنەی سەوز، بە گشتی، بە مەبەستی سنوور دانان بۆ چەوساندنەوەی سروشت و ژینگەو بۆ پەرەپێدانی فەلسەفە و بنەمای ژینگە و سەوزایی، ڕەخنەی ئیکۆلۆژی کەوتۆتە کار، تەنها لە چوارچێوه ی زانست و فەلسەفەی ژینگە و زەمینە کۆمەڵایەتی دا نەوەستاوە، بەڵکوو پەلی بۆ ئەدەب و ڕەخنەش کوتاوە، لەوێوە چەشنێک ڕەخنەو ئەدەب دەرکەوتووە. پێی دەگوترێت ڕەخنەی ژینگەیی، گۆڕانکاریەکی ئەوتۆی هێنایە کایەوە ڕەخنەی ژینگەیی جیاواز بوو، ئەکرێت بڵێین شێوازێکی نوێ بوو بۆ بەرەو پێشچوونی کۆمەڵگا و ئەدەب و کایەکانی تری ژیان. ئەم جۆرە ڕەخنەیە بە شێوە گشتیەکەی وەک (جەرارد جۆرج) دەڵێت: (لێکۆڵینەوەیە لە پەیوەندی نێوان ئەوەی ئینسانیەو ئەوانی تردا، کە ئینسانی نین، هەروەها شیکردنە وەی ڕەخنەکارانەی زاراوەی خودی ئینسانییەتە)”.(قەرەداغی، ٢٠٢٠: ٣٥)، کەواتە تێگەیشتنێکمان پێ ده دات، ژینگە لە پەیوەندی ئەو شتانەی کە مرۆڤ دەبەستێتەوە، بە ئەو شتانەی له دەوروبەری هەیە. شێرڵ گڵۆتفێڵتی: لە پێناسەی ڕەخنەی ژینگەیی دەڵێت: “لێکۆڵینەوەیەکە لەسەر پەیوەندی نێوان ئەدەب و ژینگەی فیزیکی” . ژینگەناسی واتە “ژینگە” بریتییە لە لێکۆڵینەوە لە سیستەمی ژینگەیی، کە چۆن زیندەوەران زەوی داگیر دەکەن.” هەر بۆیە, شێوازی ژیان و چۆنیەتی کاردانەوەیان لە شوێنەکان و چۆنیەتی کاردانەوەی ئەم زیندەوەرانە لەخۆ دەگرێت. زیندەوەر و ژینگە. کەواتە ژینگە، زانینی مەرجەکانی بوون و کارلێککردن یان کاردانەوە و کاردانەوە لە نێوان زیندەوەران و ژینگە یان زانینی پەیوەست بە پەیوەندیەکان.

خەسڵەتەکانی ڕەخنەی ژینگەیی:
• لە ڕەخنەی ژینگەیی سروشت ناوەندە، مرۆڤ لاوەکییە.
• لێکۆڵینەوەیە لە ئەدەب و ژینگەیی ماددی.
• ئەو ڕێبازەییە، کە له لێکۆڵینەوەدا سەرنج دەخاتە، سەر زەوی.
• مرۆڤ بە خراپەکار نیشان دەدات.
• ڕەخنەی ژینگەیی دەڵێت: هەمووان یەکسانین.
• ئامانجی پاراستنی زەوییە.

سەرهەڵدانی ڕەخنەی ئیکۆلۆژی، ڕەخنەی ژینگەیی هەر وەک هەموو تیۆرەکانی تر، ئەویش وەک زانستێک دەرکەوت، خۆی لە ناو بواری ڕەخنەدا بینیووە” .ڕەخنەی ژینگەیی لە سەرەتاکانی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو دەرکەوت.”(قەرەداغی، ٢٠٢٠: ٣٤). بە شێوەیەکی گشتی ژینگەناسی، “ئەو زانستەیە لە پەیوەندیەکانی نێوان گیانلەبەران و سروشت و لە لایەکی دیکەشەوە لە کاریگەری و پەیوەندی نێوان گیانلەبەران دەکۆلێتتەوە.” (زینب منصور حبیب، ٢٠١١: ٥٠٤), چونکە هیچ شتێک نییە، له ناو سروشتدا گەر پەیوەندی نەبێت، بەیەکەوە هەموویان له دەوروپشتی یەکتر دەسوڕێنەوە، بە شێوەی جیاواز.

پەیوەندی نێوان مرۆڤ و ژینگە: “پەیوەندییەکی بەهێز لە نێوان مرۆڤ و ژینگەدا هەیە، ئەم پەیوەندیەش بۆ سەرەتایی هاتنە سەر زەوی مرۆڤ دەگەڕێتەوە. کە هەڵسوکەوتی لەگەڵ پێکهێنەرەکانی ژینگەیی دەوروبەری خۆیکردووە، توانیویەتی سوود لە دەرامەتە ساده و ساکارەکانی ژینگەی سروشتیی خۆیببێنێت”.(مهدی أحمد محمود، ٢٠٢٢: ل٢٩)، چونکە بوونەوەرەکانی نێو زەوی هەمیشە لەگەڵ یەکدا، لە پەیوەندی دانە, مرۆڤیش بە سوود وەرگرتن لە سروشت، هەست و مەبەستەکانی تێدا دەبینێتەوە.
لێرەدا دەمانەوێت، شیعری ئیکۆلۆژێ بناسینین، لای شاعیران یاخۆ بە چ شێوازێک و گۆشەنیگایەک له شیعری سەوز یان ژینگەیی باسیان لێوە کردووە.

“شیعری ئیکۆلۆژی یا شیعری سەوز، ئاشکرایە هەر لە کۆنەوە سروشت بووە، بە سەرچاوەیەک لە سەرچاوە گەورەکانی شیعر، شاعیران ئیلهام و هەستەکانیان له سروشت وەرگرتووە، تێکەڵی سروشت بوونە. بە شێوەیەکی مەجازی بۆ خۆر و مانگ و ئەستێرە و دەریا، … ڕووچوونە وەک خەزێنەیەک چاویان لێ کردووە.” (قەرەداغی، ٢٠٢٠: ٣٧)، چونکە سروشت سیفاتێکی گەڵێک لە خۆی هەڵده گرێت، مرۆڤ بۆ خۆی پەڵکێش دەکات، تا جوانییەکانی تێدا بدۆزێتەوە، مرۆڤ دڵ و ئەقڵی بە سروشت دەکرێتەوە، هەر بۆیەش چ له شیعر بێت، یان دەقەکاندا هەستەکانی لە سروشت وەردەگرێت. دلاوەر قەرەداغی وەک یەکێک لە شاعیرە ئیکۆلۆجییەکان دێتە پێشەوە، بە ئاڕاستەیەک کار دەکات, سروشت و ژینگە و مرۆڤ، گیانداران بەیەکەوە، دەبەستێتەوە. شیعری ئیکۆلۆجی، کە چیرۆکی پەیوەندی نێوان ئینسان و دەوروبەر دەگێڕێتەوە، بە چاوی ڕێزەوە سەرنجی گژوگیا و کرم و مێرووش دەدات. دلاوەر قەرەداغی بە زمانێک دەنووسێت، هەر دەڵێیت بۆ ئەوە خوڵقاوە شیعری پێ بنووسرێت. بەو زمانە ناسک و ڕەوان و باڵایە، شیعری ئیکۆلۆجی دەنووسێت، بۆیە دوای خوێندنەوەی دیوانەکەی، هەست دەکەیت دلۆڤانتریت لە جاران، مرۆڤدۆستتر، ئاژەڵدۆستتر، ژینگەدۆستتر و سروشتدۆستتریت لە جاران.

نموونەیەک لە شیعری (هەندێ ڕۆژ…هەندێ دەقیقە)، له ژێر ڕۆشنایی ڕەخنەیی ئیکۆڵۆژیدا

هەموو شت باشە
گوڵ و بەرد و باڵندە دڵخۆشن
هەرمێ نیو فەرسەخی دەوێ
بۆ پێکەنین
چ پەلەمان نییە
دوو پەلک تریفەمان لە پێشەوە ماوە
نۆرەمان دەگاتێ و
سوار بەلەمەکە دەبین و دەڕۆین.
ڕێکەوتی چۆڵەکەکان دەکەم
چوار بە چواردەور و
خوار ژووری خۆمدا دەگەڕێم و
بە ئاماژەی دەست.
تێیان دەگەینم:
شوێنێکی جوان شک دەبەم بۆ خوێندن
پەلە پەل بە قوڕگێکی پڕ لە تەمەوە
دەجریوێنن: لە کوێ؟
بە چرپە پێیان دەڵێم:
با بڕۆین پێکەوە … وەرن لەگەڵم

بۆ حەوشەی پشتەوەی دڵم. ل٤٧ لێرەو لەوێ باران…

_لێرەدا شیکردنه وەیەکی ئیکۆلۆژی بۆ ئەم شیعره ی قەرەداغی دەکەین، هەر وەک لە سەرەتایی شیعره کە بە سروشت و باڵنده دەست پێده کات، کە دەڵێت دڵخۆشن، شاعیر مرۆڤ و بوونەوەرەکانی کە بێ ئەقڵن یاخود بێ گیانن. لە یەک بازنەو سیستەمی ژینگەیی کۆی کردوونەتەوە و دەینرخێنت. شاعیر بە چاوێکی دۆستانەو یەکسان سەیری ژینگە و مرۆڤ دەکات, وەک: گوڵ و بەرد و باڵندە و تریفە لێیان ورد دەبێتەوە، لە یەک ئاستدا دەیانبینێت و بۆ ئەوەی شایەنی یەکسانی بن. باڵندە ڕۆحدارە، گوڵ و بەرد و پەلکە تریفە بێ ڕۆحن. شاعیریش بە شایستەی دەزانێت, مافی یەکسانیان پێ بدات. وەک: (دوو تریفەمان لە پێشەوە ماوە نۆرەمان دەگاتێ)، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ئاماژەیە بۆ ڕێزگرتن. قسەکەری نێو دەقەکە، خۆی لە دوای دوو پەلکە تریفە داناوە و چووتە ڕیزەکەوە, وەک ئەمان ڕیزیان گرتووە و تاکو بچنە ناو بەلەمەکە و بڕۆن، شاعیر دوو پەلکە تریفەی لە پێش خۆیەوە داناوە و خۆیش لە ڕیزدا وەستاوە، تاکو سەرەیان بگاتێ. ئەمە شێوازێکی دەربڕینی ئیکۆلۆژیمان نیشان دەدات. پەلکە تریفە, کە ئەندامێکی نێو سروشتە. ماف و یەکسانی بە هەموو بوونەوەرانی جیهانی داوە. یاخود بردنی چۆلەکە بۆ ناو حەوشەی پشتەوەی دڵ بە مەبەستی خوێندن و فێرکردن، شاعیر یەکسانی پاراستووە لە نێوان ژینگە و سروشت و مرۆڤ، دەبێتە وەسیلەیەک بۆ ئەوەی گیانداران و باڵندەکانیش بخوێن و فێربن.

_ لە نموونەیەکی تری شیعری بە ناوی (ناخودا)

چرپاندمان: لە کام گۆڕستاندا بە دوای ئەو پۆستە چییه قۆشمەیەدا
بگەڕێین
تا نامەی کۆترەکانمان بداتێ و
گمە بە مناڵە جنێو فرۆشەکان ببەخشین!
لەم ئامبۆلانسەدا من و تۆ دوو نەوڕەسی هەورە بروسکە لێدراوین
چۆڕ چۆڕ خوێنمان لە بەر دەڕوا و
جەستەمان قرچە قرچ دەسووتێ
کەنارییە خاینەکان دێن و
لە ڕۆخی سووری برینەکانماندا دادەنیشن
باسی دونیای قەفەز بۆ یەک دەکەن
کەڵەشێرە شەلەکان دێن و
مێژووی قووقاندن موتاڵا دەکەن
هەنگە خێلەکان دێن و
لای پەپوولەکان بوختان بە دەمی گوڵەکانەوە هەڵدەبستن
چۆڵەکە سیخوڕەکان دێن و
جریوە لە دەخیلەی دزراوی منداڵە ئیفلیجەکان
پاشەکەوت دەکەن
(ئای کاپتن…دەترسم ڕۆژێک لە تینووانا بخنکێین!) ل٧٢_٧٣ لێرەو لەوێ باران…

_ شیکردنه وەیەکی تر بۆ شیعری ناخودا، هەر نووسەرێک و شاعیر لە دایک بووی سەردەمێک و ژینگەیەکن، ئەمەش هۆکارێکە، بۆ ئەوەی بیر و مەبەستەکانیان، لەو کاتەوە هەڵێنجن. شاعیر کوڕی سەردەمە کەی خۆیەتی، قەرەداغی لەم شیعرەدا بە هێما و ڕەمز سیفەتەکانی مرۆڤ دەخاتە پاڵ باڵندە و گیانداران و سروشت. شاعیر وێنایەک بەکاردێنێت, وەک منداڵ سیفەتی جنێو فرۆشتنی نییە، نابێت منداڵ ئاوا بێت, شاعیر دێت سوود لە گیانداران وەردەگرێت دەیبەستێتەوە بەمەوە. گیاندارێکی ناو سروشت وەردەگرێت، کە گمە گمە دەکات، بۆ شوێنگرتنەوەی جنێوفرۆشتنی منداڵ. سیفەتی کۆتر ئەداتە پاڵ منداڵ، هی منداڵیش ئەداتە پاڵ کۆتر. لە دێرێکی تردا، نەوڕەس ئەگەر بروسکەی لێ بدات، دەمرێت. شوێنی مانەوەی نەوڕەسەکان کەناری دەریایە، شاعیر ئەو گوتارە جا بۆ کێی بێت، مەبەستی لە چ بێت، بەکاردەهێنێت. خۆیان بە دوو نەوڕەس نیشان دەدەن. ئەمەش نیشانەیە، بۆ ماندوو بوون و شەکەت بوون و ژیانی بە بەرەوە نەماوە. درێژە بە قسەکانی دەدات، سیفەتی مرۆڤ له باڵندە و گیانداراندا دەچەسپێنێت. وەک: (کەنارییە خاینەکان، کەلەشێره شەلەکان، هەنگە خێلەکان، چۆلەکە سیخوڕەکان)، شاعیر سیفەتی گیانداران ناخوازێت، بۆ مرۆڤ، بەڵکو سیفەتی مرۆڤ دەخوازێت بۆ گیانداران. کەنارییەکان ئازادن، ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەم باڵندەیە قەدری ئازادی نازانێت. کەڵەشێرە شەلەکان، ئاماژەیەکی ترە، کە شاعیر مەبەست و ئامانجێکی تری هەیە، یاخود هەنگ سوود لە گوڵ دەبینێت، کەچی دێت بوختان بە دەمی گوڵ دەکات. جریووە سیفەتی چۆڵەکەیە، دێت لە دەخیلەی دزراوی منداڵە ئیفلیجەکان زەخیرە دەکات. شاعیر لە ژینگەیەکدایە، پەیوەندی مرۆڤ و سروشتی بەیەکەوە گرێ داوە. لەم شیعرەدا کە بەشێکی قەسیدەکەیە، لە ساڵی ١٩٩٢ لە سلێمانی نووسراوە، شاعیر مەبەست و ئامانجێکی تری لە پشت بووە، بۆیە بە ڕەمز و ئاماژە بەستیتەوە بە سروشت و ژینگە.

پەیوەندی بە هێز هەیە، له نێوان ژینگەیی سروشت و مرۆڤ، چونکە له ناو یەکدانە هەر ئەوەش وا دەکات مرۆڤ خۆی له ناو سروشتدا ببینیتەوە.
“ڕەخنەی ژینگەیی مامەڵە لەگەڵ پەیوەندی زیندووی نێوان ئەدەب و ژینگەی سروشتدا دەکات، و بەم شێوەیە تێگەیشتنێکی قوڵتر لە کارلێکی نێوان هەردوو زمان و ژینگە لە ئەدەبدا دابین دەکات. ڕەخنەی ژینگەی وەک بوارێکی مەعریفی دەوڵەمەند، چونکە یارمەتیمان دەدات له ڕووی تیگەیشتن و هەڵسەنگاندن بۆ ئەدەب و هەر شتێکی تری ناو دەق.ئەدەبی کوردیش هەڵکەوتووە بۆ ئەوەی ئەدەبی ژینگەی لەسەر جێبەجێ بکرێت. ڕەخنەی ژینگەی وا لە مرۆڤ دەکات بە دووربینییەکی سەوزەوە بڕوانێتە ژینگە، ڕەخنەی ژینگە بەدوای ژینگەیە بۆ نموونە: هەر کام لە گەشەی خێزان و دانیشتوان و پیسبوونە ژینگەیەش، کە بەهۆیەوە سەرهەڵدەدات”.(ملکۆ ئەحمەد، ٢٠٢٢: ٣). کەواتە، ژینگە ڕۆڵێکی بەرچاو دەبینێت، مرۆڤ تێدا هەست بە خۆی دەکات، بەرپرسیار دەبێت لەو شتانەی کە لەناو سروشت و ژینگەدا هەیە.
گرینگی ڕەخنەی ژینگەیی، چەندان ڕەخنەگر گرینگی ژینگەیان لەبەرچاوگرتووە، لیۆمارکس(leomarx) و ڕایمۆند ویلیامز (Raymond) (Williams ) دواتر بووە، زاراوەیەک لە بواری ئەدەبدا ڕۆڵی بینی. پێشتر مەترسیەکانی ژینگە ئاوا بەڕوونی دیار نەدەکەوتن، وەک ئەوەی ئێستا هەیە، کارەساتی سروشتی و مرۆڤی لە ناو بردن، سوتاندن، تێکدان، …هتد. (ملکۆ ئەحمەد، ٢٠٢٢: ٣). چونکە ژینگە بەردەوام له گۆڕان دایە، شتی نوێ تێدا ڕوودەدات، بەڵام سروشت خۆی نوێ دەکاتەوە، ئەگەرچی چەندان کارەساتیش ڕووبدات، سروشت جوانییەکەی له دەست نادات.، لە ڕوانگەی نووسەرو فەیلەسوفەکانیش گرینگی پێدراوە، ڕەخنەی ژینگەیی وەک تیۆرێک چاوی لێ دەکرێت، زانستێکیشە له بەهای مرۆڤ، لە ڕێگای ژینگە هەناسە هەڵده مژین و ئۆکسجینمان پێ دەبەخشێت.(Stephens ؍2011: 1). کەواتە ژینگە دەبێت بە چاوێکی پڕ له بایەخ و گرینگ چاوی لێ بکەین.
لە کۆتایدا بۆمان دەردەکەوێت, کە پەیوەندی نێوان ژینگە و سروشت و مرۆڤ و گیانداران هەمیشە ڕۆڵیان هەبووە، ئەمەش بەهۆی هەبوونی سیفەت و ئاماژەکان، کاتێک لە ڕێگای سوود وەرگرتن له سیفەتەکانی سروشت بۆ مرۆڤ یاخود بە پێچەوانەوە، سیفەتی مرۆڤ بۆ گیانداران و سروشت، هەر وەک لەو دوو نموونەیەی کە ئەماژەمان بۆ کرد، هی شاعیر دلاوەر قەرەداغی یەکێکە له شاعیرە ئیکۆلۆجییەکان.

هەینی کەمال موحەمەد
قوتابی قۆناغی چوارەم/ بەشی زمان و ئەدەبی کوردی_ زانکۆی سۆران

——————————

سەرچاوە:

1. سۆران مامند عبداللّٰه،(٢٠٢٣)، ڕەخنەی ئیکۆلۆژی له شیعری هاوچەرخی کوردیدا، بە نموونەی شیعره کانی شێرکۆ بێکەس و سەباح ڕەنجدەر، نامەی دکتۆرا، کۆلێژی زمان، زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێر.
2. مهدی أحمد محمود، (٢٠٢٢)، ڕەخنەی ژینگەیی لە شیعری هاوچەرخی کوردیدا، زانکۆی ڕاپەڕین، کۆلێژی پەروەردە_ قەڵادزێ، بەشی کوردی،
3. دلاوەر قەرەداغی، (٢٠٢٠)، لێرەو لەوێ باران، دووراودوور هەتاو، چاپی یەکەم، تاران.
4. پ.ی.د. فواد ڕەشید موحەمەد،(٢٠١٨) ، شیعری وەسێتنامەی زەوی، کەژاڵ ئەحمەد، لەبەر ڕۆشنایی ڕەخنەی ئیکۆلۆژیدا، کۆلێژی پەروەردە، بەشی زمانی کوردی، زانکۆی سەڵاحەدین.گۆڤاری زانکۆی ڕاپەڕین_ ساڵی پێنجەم، ژماره ١٥ کانوونی یەکەم.
5. نوسندە: انیسە ملکیان، اکولوژیEcology، بوم شناسی، مكتب شيكاگو، نظريه دواير متحدالمركز، جامعه شناسی، شهری، ارگانيسم اجتماعی.
6. گۆڤاری کوردستانی نوێ، پ.ی.د.ملکۆ ئەحمەد، ڕەخنەی ژینگەیی وەک ڕێبازێکی ڕەخنەی سەربەخۆ پێنجشەممە، ٢٩٩٢٠٢٢
7. Environmental criticism for the twenty _first century؍Stephens le menager, Teresa shewry, and ken hiltner. 2011, n’w york.

لە ماوەی رابردودا کۆمەلڵێک هەواڵ هەبوو کە ناکرێت بە سەر نەکرێنەوە،یەکەم، شازادە تەقلەکەی کردە سەری و سەری نا بە دیواری نودبەوەو، لە حەق لانەدەین سەری سەرێکی بێ دەسکەوت نەبوو، هەر بە دوای سەفەرەکەی جەنابیا نۆدبەییەکان
کۆڵێک ئیمزایان کۆ کردەوە بۆ جیاکردنەوەی ئازەربایجان لە تەمامەیەتی عەرزی ئەعلا حەزرەت. لە لایەکی ترەوە هێشتا مزگێنی ئەم دەسکەوتە نەدرابوو کە (سەجادی پادام) هەر لەسەر سەجاکەوە کەوتە (ها فریاکەوە هەڕاجیە و، بێرۆ دورگەی تەڕمان هەیە بۆ فرۆش و، های خوزستان) ئەویش بۆ تەکمێڵی تمامەیەتی عورزەیی شازادەو برایەتی لەپێکەوتووی کۆڕی (جۆرج تاون سەڵتەنە).
سەیر کە چۆن ئەو بازاڕە گەرمەی دورگە فرۆشان و ئازەر باینجان (جانی) شازادە باسی ئوتو بووسەکەی لە بیر بردینەوە!!

سەرەتا با بزانین ئوتوو بووسەکە چی بوو؟ کێ سواری بووی ؟ کێ دابەزی ؟ دوا جاریش کامەن ئەو عەبدە چەکمە رەقانەی ئەڵا کە بڕیاریان داوە هەر سوار بن و تا قەرای قیامەت لە کەری شەیتان دانابەزن و فارس گوتەنی کۆتا نایەن؟
چەن سەرنشینێکی وەکوو مەسیح و سیلی بریتیەکان هەر سەرەتا وتبوویان کە ئەوان سیاسی نین و هەر تەنیا حەز ئەکەن سواری بخۆن و مل لە پەنجەرەی پاسەکەوە دەربێنن، لە حەقیش لانەدەین هەر وا بە خێر و خۆشی و ناز بونیاد نانەوە خەریکن سواری لە پاسی بێ فەرمان و فرە سەندلی سیاسەت دەخۆن، لەم بەینەدا حامدی ئیسماعیلیون کە دەرد و دەردە داری بنەماڵکەی گەیاندیە ناو ئەو پاسە زووتر لە گشتی لێی پیادە بوو، رەنگە لەبەر ئەوەی زانی ئەم پاسە لەو تەیارەی کە کارەساتی بۆ بەرێزیان و گەلێک بنەماڵەی تر بە دیاری هێنا کارەساتبارترە.
لەو درگاکەی تریشەوە خودی شازادە دەرپەڕی و دواجار هەر (عەلی و حەوزەکەی) مایەوە. دیتمان لە حاڵێکدا کە پاسەکە بەرەو کەندەڵان دەچوو و وەکوو ماشێنی مەشتی مەندەلی نە هۆڕینی پێوە مابوو و نە سەندەڵی، هێشتا سەرنشینەکان گۆرانی (نابەزین و دانابەزینیان دەوتەوە). دروستە کە پاسەکە بەرەو کەندەڵان دەچێت و چارەنووسی سەرنشینەکانی جێگای نیگەرانیە، بەڵام لە قدیمەوە وتویانە (مزگەوت بشڕوخێ هەر میحرابێکی لێ دەمێنێتەوە) دەی کێ چوزانی لەو ئوتوو بوسەیش ئەو (بووسە ئتو کراوانە نامێنێتەوە) کە رۆژانی سەرەتا شڵپەشڵپ لە گوپی یەکتریان دەگرت. مەپرسە دەی چی لە میحرابی ئەو ماچە موقەدەسانەی جۆرج تاون بکەین؟ خۆ ماڵی زیاوە سەری کەسی نەشکاندوە، رەنگە خودی ماڵکە سەری بشکێ و ببێت بە عیبرەت بەڵام با بەو سەرە شکاوەیشەوە هەر ببێت و وەکوو دەڵێن بۆ عاقڵان ببێت بە حوجەت.

دیمانەی حەسەن ساڵحی لەگەڵ حەمید تەقوایی

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید کۆکراوەتەوە

حەسەن ساڵحی: لە چەند هەفتەی ڕابردوودا ژمارەیلەسێدارەدانەکان لە ئێران زیادی کردووە و ئەم زیادبوونەی لەسێدارەدانەکان لە ڕادەبەدەر جێگەی نیگەرانییە. لە لایەک زیاتر لە ٢٠ کەسیان لە پارێزگای سیستان و بەلوچستان لە ماوەی ٥ ڕۆژدا لە سێدارە داوە و لە لایەکی دیکەشەوە لەم دواییانەدا دوو گەنجیان هەڵواسیوە لەسەر ئەوەی پێی دەڵێن “سوکایەتیکردن بە پیرۆزییەکانی ئیسلامی”. ئێستاش لە کاتێکدا کە من قسەتان لەگەڵ دەکەم (سێشەممە ١٩ی ئوردی بوهێشت)، دادگای باڵا بڕیاری لەسێدارەدانی ٣ خۆپیشاندەری ئەسفەهانی پەسەند کردووە. لە زیندانەکانی ئەهواز ٦ کەسی دیکە کە دژایەتی حکومەت دەکەن چاوەڕێی لەسێدارەدانن. جگە لەوەش لەم دواییانەدا لەسێدارەدانی ئەو کەسانەی کە بە تاوانی ئاسایی سزا دراون زیادی کردووە. پێت وایە کۆماری ئیسلامی بۆچی لەم بارودۆخەی ئێستادا ڕووی لەو شەپۆلە نوێیەی لەسێدارەدان کردووە؟
حەمید تەقوایی: وەک ئاماژەت پێکرد ئەم شەپۆلە نوێیە و زۆر جێگای نیگەرانییە. ئەو لەسێدارەدانانەی کە لە یەک دوو هەفتەی ڕابردوودا بینیومانە، کوشتنی ئاشکرایە بەو مانایەی کە ئەو سزادراوانەی کە تەنیا لە ڕووی ئایدیۆلۆژییەوە دژی ئیسلام بوون یان ئاتەئیست بوون، لە سێدارە دراون. ئەمەش بەو مانایەیە کە لەسێدارەدانەکان هەم لە ڕووی ژمارەوە زیادیان کردووە و هەم فراوانتر بووە بۆ “تاوان”ی ئایدیۆلۆژی.
بەم شێوەیە لە سێدارەدانەکان بوونەتە ئامرازێک کە پێیان وایە دەتوانن پشتی پێ ببەستن بۆ پاشەکشە پێکردنی شۆڕش. دەیانەوێت کۆمەڵگە بترسێنن. دەیانەوێت خەڵک بترسێنن. بەڵام ئەوەی زیاتر لەهەموان ترساوە حکومەت خۆیەتی.
دەبینیت ئەم حکومەتە لە هەموو بوارەکاندا شکستی هێناوە. دوا نموونە بێدەسەڵاتی تەواوە لە مامەڵەکردن لەگەڵ بێ حیجابی.شورای شۆڕشی ڕۆشنبیریەکەیان لەم دواییانەدا ڕایگەیاندووە کە ئێمە شکستمان هێناوە لە مامەڵەکردن لەگەڵ بێ حیجابیدا. هیچ شتێک نییە کە ئەوان بتوانن بیکەن. بەردەوام دوکان و چێشتخانە و پارک و سەیرانگاکان مۆر دەکەن و ڕۆژانە ژمارەی بێ حیجابەکان زیاد دەبن!
لە لایەکی دیکەوە، لە بەرامبەر کرێکارانی مانگرتوودا، لە بەرامبەر تسونامی هەڵاوسان و گرانی و ئەم هەژاری و نەهامەتییەی کە بەڕاستی خەڵکی زەلیل کردووە و گیانی گەیاندونەتە سەر لێویان، ڕێژیم هیچ وەڵامێکی نییە. وە لە دڵی ئەم دۆخەدا ڕۆژانە نموونەیەکی تری گەندەڵی و دزینی بەرپرسان دەردەکەوێت. هەموو ڕۆژێک فەزیحەیەکی نوێ ڕوودەدات.
حکومەتێکی لەم جۆرە، لە ناو بێدەسەڵاتی و نائومێدیدا، پەنا بۆ لەسێدارەدان دەبات تا خۆی ڕزگار بکات. بۆ ئەوەی کۆمەڵگا بترسێنن. ئەمە تاکە “چارەسەر”ی دەسەڵاتدارانە بەرامبەر بە قەیران و ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان. مەبەستیان ترساندنی کۆمەڵگەیە، بەڵام تا ئێستا ئەنجامی پێچەوانەیان بەدەستهێناوە.
کۆی ئەم هەلومەرجانە، بەتایبەتی ئەو مانگرتنە کرێکارییانەی کە خەریکە بڵاودەبێتەوە، بانگەواز و گردبوونەوەی جەماوەری لە ڕۆژی جیهانی کرێکاردا، بزووتنەوەی بێ حیجابی کە لە سەرانسەری وڵاتدا بەردەوامە، ناڕەزایەتی مامۆستایان کە ئەمڕۆ (سێشەممە ١٩ی ئوردی بەهێشت) ڕوویدا لە زیاتر لە 25 شار سەرەڕای قەدەغەکردن و کۆکردنەوەی هێزە سەرکوتکەرەکان هاتنە سەر شەقامەکان، ئەوە نیشان دەدات کە لەسێدارەدان تاکتیکێکی سیاسی حکومەتە لە پێویستی و بێدەسەڵاتی. ئەمە تاکتیکێکە بۆ ترساندن و پاڵنانی کۆمەڵگەیەکی ناڕازی بۆ دواوە، کە بەڕای من بە تەواوی کاردانەوەی پێجەوانەی دەبێت.
حەسەن ساڵحی: بەڵێ، دەگەڕێینەوە بۆ ئەوەی کە دەرئەنجامی ئەم کارە سەرکوتگەرانەی کۆماری ئیسلامی چی دەبێت. بەڵام باسی لەسێدارەدانی دوو گەنجت کرد کە دژی دین بوون. لەسێدارەدانی یوسف مێهرداد و سەدروڵڵا فازلی زارێ لە زیندانی ئاراک. دەمەوێت لەسەر ئەم بابەتە وەستانێک بوەستم. بێگومان پێشتریش لەژێر ناونیشانی سوکایەتیکردن بە پیرۆزییەکانی ئیسلام خەڵکی تریان لەسێدارە دابوو. لە هەندێک حاڵەتدا توانیمان بە کەمپەین هەندێک لەو سزادراوانە لە لەسێدارەدان ڕزگار بکەین. بۆچی کۆماری ئیسلامی وا هەستیارە بەرامبەر بەو کەیسانە؟
حەمید تەقوایی: چونکە کۆماری ئیسلامی لە نێو کۆمەڵگەدا لەبەردەم شەپۆلێکی گەورەی دژە ئایینیدایە. شۆڕشی ئێستا بە ئایکۆن و گوتار و سیمبولی تایبەت دەناسێنرێت و نوێنەرایەتی دەکرێت و یەکێک لەو تایبەتمەندیانە دژایەتی گشتیی خەڵکە بەرامبەر بە شتە پیرۆزە ئایینییەکان، بە تابۆی ئایینی، بە یاسا ئایینییەکان، بەرامبەر بە تۆڵەسەندنەوە، بەرامبەر بە حیجاب کە خۆی ئاڵای ئیسلام و و پایەی حکومەتەلە ئێران. لە مانگی ڕەمەزاندا شاهیدی ئەوە بووین کە خەڵک چۆن بە ڕۆژوو نەگرتن دژایەتی خۆیان بۆ ئیسلام ڕاگەیاند. لە سۆشیال میدیادا دەبینیت هەموو جۆرە ناڕەزایەتییەک و هەموو جۆرە گاڵتە و نوکتەکردنێک بەرامبەر بە پیرۆزیە ئایینیەکان بەربڵاوە.
ئەمە شووشەی ژیانی کۆماری ئیسلامییە. پشت بەستن بە ئیسلام و شتە پیرۆزەکان و ڕێساکانی ئیسلام ناسنامەی حکومەتە و خەڵک بە وردی ئەمە دەزانێت.
لە ڕووی فیکرییەوەئاتەئیزم و بێ خودایی لە کۆمەڵگەدا بڵاودەبێتەوە. خەڵک نەک هەر لە کۆماری ئیسلامی و ئایینی کۆماری ئیسلامی ماڵئاوایی دەکەن، بەڵکو لە خودا و ئیسلام و هەموو جۆرە خورافاتێکی ئایینیش ماڵئاوایی دەکەن، دەستبەرداری ئایین دەبن و وازی لێدەهێنن. لە بەرامبەر ئەم شەپۆلە، کۆماری ئیسلامی هیچ دەرچەی دەربازبوونێکی نییە. وتار و ئامۆژگاری و

بانگەشەکردن و بزواندنیان بە تەواوی داوێتی لە بنی مەنجەڵەکە. خەڵک چەندین جار وەڵامیان داوەتەوە. ئەوان نەیانتوانیوە تەنانەت یەک خوێندکاری قۆناغی سەرەتاییش بە سەفسەتە فیقهی خۆیان قەناعەت پێبکەن. هەرچەند قوتابخانەکان زیاترئیسلامی کردن و کتێبەکانی خوێندن بە ئیسلامیتر کردبوو، ڕق وتوڕەیی و دورکەوتنەوەی قوتابیان لە ئیسلام و تەواوی خودا و دین زیاتر و زیاتر بووە.
ئەم ڕێگایانە گەیشتوونەتە بنبەست و لەم ڕووەوە حکومەت هیچی لەدەست نایەت، لە ئەنجامدا لێرەدا جارێکی تر وەڵامەکەیان لە کوشتن و سەرکوت و توندوتیژیدا دۆزیوەتەوە. لێیان دەدەن و ئەشکەنجەیان دەدەن و دەیانبەستنەوە، تا بتوانن پارێزگاری لە تابۆ و پیرۆزییەکانیان و حکومەتە ئیسلامیەکەیان بکەن.
پێم وایە یاساکانی وەک ئیهانە بە پەیامبەر و سوکایەتی کردن بە شتە پیرۆزەکان و هاوشێوەکانیان بە وردی بڵاودەبێتەوە چونکە ئەم جۆرە “سوکایەتیانە” لە کۆمەڵگەادا بڵاوبوونەتەوە. ڕێک لەبەرئەوەی مرۆڤەکان پشتیان لەم هەموو پیرۆزە کردووە و ئەم شۆڕشە یەکێکە لە پایەکانی ڕزگارکردنی کۆمەڵگە لەم تابو و تاعونە ئایینییە.
کۆماری ئیسلامی وردە وردە لەبەر ئەم هۆکارە زۆر هەستیارە بەرانبەر ئەم پرسە.
حەسەن ساڵحی: یەکێک لە لایەنەکانی کوشتنەکانی ئەم دواییە ئەو لەسێدارەدانانەیەیە کە لە پارێزگای سیستان و بەلوچستان ڕوویاندا. لەسێدارەدان لەم پارێزگایە ڕەهەندی زۆر فراوانی هەیە، بۆیە هاشتاگی ڕاگرتنی جینۆسایدی بەلووچەکان لە تۆڕەکانی سۆشیال میدیادا گەیشتووەتە لوتکە. لە ماوەی ٥ ڕۆژدا لانیکەم ٢٢ کەسیان لە سێدارە داوە و لە ١٢٣ ڕۆژی ڕابردوودا نزیکەی هەموو ڕۆژێک لەم پارێزگایە یەک کەسیان لە سێدارە داوە. جگە لە ئێعدامەکان، کوشتنی کرێکارانی کۆڵبەر، ئەو کرێکارانەی کە لە ڕێگەی کۆڵبەرییەوە بژێوی ژیانیان دابین دەکەن، لە کارنامەی حکومەتدایە، کە ئاماری تاوانەکانی کۆماری ئیسلامی سیستان و پارێزگای بەلووچستان زیاد دەکات. بەڕای ئێوە هۆکاری ئەم هەموو تاوان و کوشتن و لەسێدارەدانانە بەرامبەر بە خەڵکی سیستان و بەلوچستان چییە؟
حەمید تەقوایی: ئەم لەسێدارەدانانەی ئەم دواییە درێژەپێدەری هەینی خوێناوی زاهیدانە. لە ڕۆژی هەینی خوێناویدا، کە هەر لە سەرەتای شۆڕشدا ڕوویدا، حکومەت لە یەک ڕۆژدا زیاتر لە ١٠٠ کەسی کوشت بە تەقەی ڕاستەوخۆ لە خەڵک! و لەو کاتەوە خەڵکی زاهیدان و هەندێک شاری دیکەی بەلوچستان هەموو هەینییەک هاتوونەتە سەر شەقامەکان؛ هەموو هەینییەک بە ڕادیکاڵترین دروشم دژی هەموو حکومەت دەوەستنەوە. بەهۆی ئەمەوە زاهیدان چقڵێکە لە چاوی حکومەتدا. حکومەت ئەم بیرۆکەیەی هەیە، بە بۆچوونی من ئەم خەیاڵە خاوەی کە لەبەر ئەوەی سیستان و بەلوچستان هەرێمێکی دوورە دەستە و جگە لەوەش دەکرێت زۆر حوکمی لەسێدارەدان بە بیانووی مامەڵەکردن لەگەڵ ماددە هۆشبەرەکان و قاچاخچێتی و مامەڵەکردن لەگەڵ هێزە چەکدارەکان و شتی لەو بابەتە لەم پارێزگایەدا ڕووبەڕووی ناڕەزایەتییەکی زۆر نابێتەوە و لانیکەم دەتوانێت ناڕەزایەتی هەینیەکانی زاهیدانپاشکشە پێ بکات و بوەستێنێت بە پەنابردن بۆ لەسێدارەدانی بەکۆمەڵ. بێگومان ئەم هەوڵانە بە ئەنجام نەگەیشتن. بە هیچ شێوەیەک هیچ ئاماژەیەک نییە کە ئەم لەسێدارەدانانە وایکردووە خەڵک لە ڕۆژانی هەینیدا هاتنە سەر شەقامەکان بوەستێنن یان کەمتر ناڕەزایەتی دەرببڕن. بەپێچەوانەوە ئێستا دروشمی مەرگ بۆ کۆماری لەسێدارەدان بۆ دروشمەکانی تری خەڵکی زاهیدان و شارەکانی تری پارێزگای سیستان بەلوچستان زیاد کراوە.
هەروەک وتت بەڕاستی ئەمە جینۆسایدە و پێویستە بەرەنگاربوونەوەی ئەم تاوانە بکرێتە پرسێکی سەراتاسەری. لە سێدارەدان لە سیستان و بەلوچستان تەنیا بابەتی ئەو پارێزگایە نییە، بەڵکو بابەتی هەموومانە. “سنە زاهیدان چاو و ڕووناکی ئێران” هەمیشە دروشمی شۆڕش بووە. هەروەها دەبێ نیشان بدەین کە ئەو تاوانانەی کە کۆماری ئیسلامی لەم پارێزگایانە و بە تایبەتی ئەمڕۆ لە سیستان و بەلوچستان ئەنجامی داوە، بەڕاستی بۆ ئێمە گرنگن.
کاتی ئەوە هاتووە خەڵکی کوردستان، خەڵکی تاران، خەڵکی ئەسفەهان و شیراز و هەموو پارێزگاکانی ئێران لە دژی ئەم جینۆسایدە بوەستنەوە، بێنە سەر شەقامەکان و ناڕەزایەتی دەرببڕن. نابێ خەڵکی بەلوچستان بەتەنها بمێننەوە و وەک چۆن ئەم شۆڕشە بە یەکڕیزی وهاوپشتی هەموو خەڵک بەروپێش چووە، لەم حاڵەتەدا دەتوانین و دەبێ بزووتنەوەیەکی سەرتاسەری پێکبهێنین.
حەسەن ساڵحی: لایەنێکی دیکە لەسێدارەدانی تاوانباران ئاسییە، ئەوانەی کە زیاتر پەیوەندییان بە دۆسیەی مادەی هۆشبەرەوە هەیە. لەم دواییانەدا ئەم سزادراوانە لە زیندانە جۆراوجۆرەکانی وڵاتدا بە کۆمەڵ لە سێدارە دراون. شاهیدی ئەوە بووین کە بنەماڵەی ئەم سزادراوەکان بە لەسێدارەدان لەبەردەم زیندانەکان کۆدەبنەوە.دەپاڕێنەوە و دەگرین. لەم دواییانەدا لە سێلماس دوو کەس لە سێدارە دران. کچێکی بچووک، کە بەداخەوە باوکی لە سێدارە دراوە، لە بەرپرسی زیندانەکە دەپاڕێتەوە بۆ ئەوەی بۆ دواجار باوکی ببینێت وە ئەو بێ شەرەفە ڕێگەی پێنادات. دەمەوێت بزانم ڕای ئێوە چییە لەسەر ئەم کۆمەڵە کەسەی کە سزای لە سێدارەدانیان بەسەردا سەپێندرا و بردرانە بەردەم پەتی سێدارە.
حەمید تەقوایی: سەبارەت بە لەسێدارەدانی زیندانیانی ئاسایی پێویستە ئاماژە بە چەند خاڵێک بکرێت. یەکەم: سزای لەسێدارەدان کوشتنی بە ئەنقەستە، بەبێ گوێدانە ئەوەی کە کێ سزا دەدرێت و دۆسیەکە چییە. ئەو کوشتنەی کە حکومەت دەیکات پێویستە قەدەغە بکرێت.
ئەمڕۆ لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهان لەسێدارەدان قەدەغەیە و هیچ تاوانێک سزای لەسێدارەدانی نییە. ژیانی مرۆڤ لە هەموو شتێک پیرۆزتر و باڵاترە و کاتێک بە یاسایی و ڕێگەپێدراو دادەنرێت مرۆڤ لە کۆمەڵگایەکدا بکوژرێت، لە ڕاستیدا بێ بەهاکردنی ژیانی مرۆڤ بووەتە یاسایی و فەرمی. نابێت هیچ کەسێک و هیچ دەزگا و دەسەڵاتێک مافی ئەوەی هەبێت سزای لەسێدارەدانی کەسێک بدات. تەنانەت ئەگەر تاوانی کەسێکیش کوشتن بێت، نابێت کوشتن بە کوشتن وەڵام بدرێتەوە. فەلسەفەی سیاسەتی دادوەریی مرۆڤدۆستانە تۆڵەکردنەوە نییە، بەڵکو پەروەردەکردنی تاوانبار و پاراستنی کۆمەڵگەیە. ئەزموونەکان دەریانخستووە کە سزای لەسێدارەدان ناتوانێت ڕێگری لە تاوانەکانی وەک کوشتن بکات و تەنانەت ژمارەیان کەم بکاتەوە. هۆکاری زۆرێک لە تاوانەکان، بە تایبەت لە سیستەمێکی وەک کۆماری ئیسلامیدا، هەژاری، بێکاری، ئالوودەبوون و بێبەشبوونە. بۆ ئەوەی مامەڵە لەگەڵ کوشتن و دزی و ئەم جۆرە تاوانانەدا بکرێت، پێویستە زەمینە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی لەناوببرێت. لە سێدارەدانزەمینەی ئەو تاوانانە لەناو نابات، بە پێچەوانەوە کوشتن و ئینسانکوژی بە ئەنقەست ئاسایی و ڕێگەپێدراو دەکات. لەسێدارەدان سزایەکی گونجاو نییە بۆ هیچ تاوانێک.
خاڵێکی دیکە ئەوەیە کە لە کۆماری ئیسلامیدا دادگای کارامە و دادپەروەر نییە. نە یاسا ئیسلامییەکان و نە تاوانناسی و یاساکانی تاوانکاری ئیسلامی پەیوەندییان بە سەرەتاییترین مافەکانی مرۆڤەوە نییە، نە پرۆسەی گرتن و دادگاییکردن و دادگا و شێوازی دادوەری. بۆ نمونە بەپێی یاساکانی تۆڵەسەندنەوە، هاوڕەگەزبازی، لادان، زینا (پەیوەندی دەرەوەی هاوسەرگیری) و سوکایەتیکردن بە پێغەمبەر سزای لەسێدارەدانن، لەکاتێکدا لە هەر سیستەمێکی دادوەریدا کە بۆنی شارستانیەتی هەبێت، ئەمانە بە هیچ شێوەیەک بە تاوان نازانرێن. لە ڕاستیدا سزادانی سزادراوان لە سیستەمی قەزایی کۆماری ئیسلامیدا، جا لە سێدارەدان بێت یان هەر سزایەکی دیکە، بە تەواوی نادادپەروەرانەیە و دەبێ بگوترێت تاوانکارانەیە. تەنانەت بە پشتبەستن بە یاساکانی ئەو وڵاتانەی کە لەسێدارەدانیان ڕێگەپێدراوە، لەسێدارەدان لە کۆماری ئیسلامیدا تاوانێکی ڕوون و ئاشکرایە. هەموو ئەوانەی لەم سیستەمەدا سزا دراون یان هیچ تاوانێکیان ئەنجام نەداوە، یان تاوانەکەیان لە ڕووی یاسایی و دادوەرییەوە نەسەلمێنراوە و لە هەر حاڵەتێکدا پێویستە دۆسیەکەیان لە دادگای لێهاتوودا بپشکنرێتەوە. ئێعدام له هه ڕ وڵاتێکدا کوشتنی ده وڵه تییه ، به ڵام له کۆماری ئیسلامیدا له سێداره دانی تاوانێک دوو به ڕده وامه چونکه خه ڵکی بێتاوان له سێداره ده درێن.
ئه مه ش به ڵگه یه کی دیکه له سه ڕ گرنگی و جیددییه تی به ڕه نگاربوونه وه ی سزای ئێعدام له ئێراندا. هیوادارم بە ڕووخانی کۆماری ئیسلامی، دۆسیەی هەموو ئەوانەی لە سیستەمی قەزای سەدەی ناوەڕاستی ئەم حکومەتەدا سزا دراون، لە دادگای دادپەروەر و جەماوەریدا دووبارە بخرێنەوە بەر لێکۆڵینەوە. بەداخەوە ناتوانرێت پێداچوونەوە بە حوکمی ئەو کەسانەدا بکرێت کە لە سێدارە دراون، بەڵام دەکرێت قەرەبووی خانەوادەکانیان بدرێتەوە و بەشێکی زۆریان دەتوانرێت کەرامەتیان بۆ بگەڕێندرێتەوە.
خاڵی سێهەم ئەوەیە کە لە کۆماری ئیسلامیدا تەنانەت لەسێدارەدانی زیندانیانی غەیرە سیاسیش بابەتێکی سیاسییە. ئەمەش بەو مانایەیە کە حکومەت دەیەوێت کۆمەڵگە بە لەسێدارەدان بترسێنێت و دەسەڵاتی دۆزەخی خۆی جێگیر بکات.
کۆماری ئیسلامی هەوڵ دەدات بە لەسێدارەدان دەسەڵاتی خۆی نیشان بدات. فەرمانەکانی تۆڵەسەندنەوە، لەسێدارەدانی زیناکار یان کەسێک کە لە ئیسلام گەڕاوەتەوە، لە ڕاستیدا چەسپاندنی دەسەڵاتی حکومەت و یاسا و پیرۆزییە ئیسلامییەکانە.
بەگشتی لەسێدارەدان لە هەر کۆمەڵگایەکدا جۆرێک لە دەسەڵات ڕەهای سەروو ئینسانی بە حکومەتەکان دەبەخشێت و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش لە بابەتی یاسای دادوەری تێدەپەڕێت و دەبێتە بابەتێکی کۆمەڵایەتی-سیاسی. ئەمە بە تایبەتی لە کۆماری ئیسلامیدا ڕاستە. کۆماری ئیسلامی هەرکاتێک دەرەتانی لێ بڕبڕدرێت، هەرکاتێک لە سێ گۆشە دابنرێت و وەک ئەمڕۆ لە هەموو لایەکەوە گوشاری لەسەر بێت، تیغی ئێعدامەکە دەکێشێتە دەرەوە. خۆ لەسێدارەدان بابەتێکی سیاسییە، بە تایبەت لە ئێراندا.
لەبەر هەموو ئەم هۆکارانە، ئێمە لە بنەڕەتدا، لە ڕووی سیاسی، ئینسانی و کۆمەڵایەتییەوە دژی سزای لەسێدارەدانین. ئەبێت سزای لەسێدارەدان لە کۆمەڵگادا هەڵبوەشێنرێتەوە و قەدەغە بکرێت.
حەسەن ساڵحی: ئەگەر ڕێگەمان پێبدەیت بچینە ناو ئەم بابەتەوە، چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم شەپۆلە دڕندانەیە، ئەم شەپۆلە کوشتنەدا بکەین، کە پێشتریش هەبووە بەڵام ئەمڕۆ لە دۆخێکی نوێدا سەری هەڵداوە. دەتوانین ڕوبەڕوو ببینەوە، چۆن دەکرێت لەبەردەم ئەم لەسێدارەدانانەدا بوەستیتەوە؟
حەمید تەقوایی: لە کۆمەڵگای ئێراندا شۆڕشێکی خەباتکارانە و بەربڵاو بەڕێوەدەچێت و بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگا لەگەڵ خواستە ئینسانیەکانی خۆیاندا لە کاتی خەباتدان. وەک ئەو خەشەفراوانەکانی کرێکاران کە ئێستا مانیان گرتووە، یان وەک ئەو مامۆستا و خانەنشینانەی کە گردبوونەوەی سەر شەقامەکان ئەنجام دەدەن، یان ئەو خوێندکارانەی کە بەردەوام ناڕەزایەتی دەردەبڕن بەرامبەر بە هەموو جۆرە جیاکاری و چەوساندنەوەیەک لەلایەن حکومەتەوە، و ئەو ژنانەی کە لەسەر ئاستی سەرتاسەریدا، بەبێ حیجابی ڕوبەڕویی حکومەت بوونەتەوە و هتد و هتد.
خاڵی یەکەم ئەوەیە کە دژایەتی بۆ سزای لەسێدارەدان و داواکاری قەدەغەکردنی سزای لەسێدارەدان بۆ دروشم و داواکارییەکانی ئەو ناڕەزایەتیانە زیاد بکەین. ئەو خانەنشین و مامۆستایانەی کە تەنها ئەمڕۆ لەسەر شەقامەکان بوون، ئەو ناڕەزایەتیانەی کە لە ڕۆژی جیهانی کرێکاردا لە ١ی ئایاردا ڕوویدا، یان ئەو خوێندکارانەی کە لە بۆنە جیاوازەکاندا بانگەواز دەکەن، پێویستە سەرنجیان لەسەر هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان بێت.
لێرەدا دوو خاڵ هەیە. یەکێکیان بۆ هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان بەگشتی کە لەسەرەوە ڕوونم کردەوە، ئەوی تریان ڕزگارکردنی ژیانی ئەو کەسانەیە کە لەژێر سزای لەسێدارەداندان و مەترسی لەسێدارەدانیان لەسەرە. دۆسیەی ئەم ئازیزانە بە ناو و ناونیشان و وێنەکانیانەوە لە میدیاکانەوە بڵاوبکرێتەوە و ئەمەش پێش هەموو کەسێک دەستی خێزانەکان ماچ دەکات. ئەم قوربانیانەی سیستەمی دادوەریی تاوانکاریی کۆماری ئیسلامی دەبێ بە کۆمەڵگە لە ئێران و لە ئاستی جیهانیدا ئاشنا بکرێن. پێویستە جیهان تێبگات کە حکومەت بە دەرکردنی سزای لەسێدارەدان چ جۆرە تاوانێک ئەنجام دەدات. بەم شێوەیە دەتوانین فشار بخەینە سەر و ڕێگری لە لەسێدارەدانی ئەو کەسانە بکەین کە لە ئێستادا لەلایەن حکومەتەوە بە دیل گیراون.
لە ئاستێکی تردا ئەبێت بزووتنەوەی دادگاییکردن لە بەرامبەر شەپۆلی لەسێدارەداندا چالاکانە بێت. بزووتنەوەی دادگاییکردن بزووتنەوەیەکی بەرفراوانە لە ئێراندا کە هاوبەشییەکی زۆری لەگەڵ بزووتنەوەی دژ بە لەسێدارەدان هەیە. زۆرێک لە داواکارانی ئازیزانیان لە سێدارە دراون و بەو پێیەش دژی حکومەت شەڕ دەکەن و بۆ دادگاییکردنی ئەو بەرپرسانەی بەرپرسیارن لە کوشتنی ئازیزانیان. ئەم بزووتنەوەیە بە هۆی مێژووی خۆیەوە دەتوانێ لە بەرامبەر شەپۆلی ئەم دواییەی ئێعدامەکاندا ڕۆڵێکی بەرچاو بگێڕێت، بە هۆی ئەو چالاکییە سەرکەوتووانەی کە تەنانەت لەسەر ئاستی جیهانیش بەرامبەر بە حکومەتی ئێعدامەکان، دژی تۆڵەسەندنەوە و لە دژی سیستەمی دادوەریی تەواو نامرۆڤانەی ئیسلامیی ودژی ئینسانی ئیسلامی کردوویەتی. وە بە بانگەوازەکانی، بە لێدوانەکانی لە میدیا و فەزای کۆمەڵایەتی و لە هەڵمەتە مەیدانییەکاندا، لەوانەش بە کۆبوونەوە لەگەڵ کەسوکاری ئەو کەسانەی کە سزای لە سێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە لەبەردەم زیندانەکاندا، بۆ هەڵکردنی ئاڵای بەرەنگاربوونەوەی سزای لەسێدارەدان.
بەم شێوەیە پێم وایە لە دڵی ناڕەزایەتییەکانی ئێستادا، بزووتنەوەی داوای یاسایی، بزووتنەوەی دژ بە سزای لە سێدارەدان، بزووتنەوەی کرێکاری، بزووتنەوەی خوێندکاری، بزووتنەوەی ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی توانای ئەوەیان هەیە کە چالاکتر بێنە دەرەوە دژی سزای لەسێدارەدان و داوای هەڵوەشاندنەوەی دەستبەجێی سزای لەسێدارەدان و هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان بکەن، ئەو ئازیزانە کە ئێستا لە چنگی حکومەتدا دیلن بە ناو و وێنەی خۆیانەوە بخەنە کارنامەی خۆیانەوە. هیوادارم بەم شێوەیە شەپۆلێکی گەورەی ناڕەزایەتی لە دژی ئەم لەسێدارەدانانە ڕێکبخەین.
حەسەن ساڵحی: لەئاستی نێودەوڵەتیدا دەمانەوێت چاوێک بخشێنین و بزانین چی دەکرێت بۆ ئەوەی زیاتر و زۆرترین فشار بخرێتە سەر کۆماری ئیسلامی. بە تایبەتی هەندێک لەو جەلادانە وەک کاک حەبیب ئەسیوەند دوو ڕەگەزنامەیان هەبووە. ئەو کە ڕەگەزنامەی سویدیشی هەبووە، لە ساڵی ١٣٩٩ لە کاتی گەشتەکەیدا بۆ تورکیا ڕفێندرا و حکومەتی سوید هیچ هەنگاوێکی نەگرتەبەر. دوای لەسێدارەدانی، یەکێتی ئەوروپا و وڵاتانی دیکە بە ناڕەزایەتییەکی دیپلۆماسی ڕازیبوون. لە ڕاستیدا دوای باران فەرەنجیم بۆ چیە. لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا چی بکرێت؟
حەمید تەقوایی: لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا دواجار فاکتەری دیاریکەری ناڕەزایەتییەکانە. خۆپیشاندانی سەر شەقامەکان بۆ فشارخستنە سەر حکومەتەکان. تەنانەت ئەگەر بمانەوێت چالاکییەکانی لۆبیکردن، کۆبوونەوە لەگەڵ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان، لەگەڵ حکومەتەکان و هتد بێتە ئاراوە، دەبێت پشت بە ناڕەزایەتی شەقامەکان ببەستین. ئەو فاکتەرەی کە وامان لێدەکات بتوانین حکومەتەکان و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان ناچار بکەین لە کارنامەی خۆیاندا هەنگاوی یەکلاکەرەوە و بەردەوامتر بگرنەبەر، ناڕەزایەتی و فشاری ڕای گشتی و کۆمەڵگای وڵاتەکانی خۆیانە.
فاکتەری دیاریکەر لێرەدا، هەروەک خودی ئێران، خەباتی شەقام و مەیدانییە. ئێستا لە دەرەوەی وڵات بانگەوازی زۆر لە دژی لەسێدارەدانەکانی ئەم دواییە کراوە. ئەم کۆتایی هەفتەیە، لە درێژەی ناڕەزایەتییەکانی شەممەدا، لە زۆرێک لە شارەکاندا ناڕەزایەتی دژی لەسێدارەدانەکان ڕێکخرا. ئەو خاڵەی کە لەسەر پێویستی بڵاوبوونەوەی هەواڵی لەسێدارەدانەکان لە میدیاکانەوە جەختم لەسەر کردەوە، لە بنەڕەتدا دەتوانرێت بەرەو دەرەوەی وڵات بگوازرێتەوە. دەرەوەی وڵات بوارێکی فراوانە بۆ ئەم کارە. ناو و وێنەی ئەو ئازیزانە کە سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە، لەوانەش هاووڵاتیانی ئەو دوو ڕەگەزنامەیەی کە باست کرد، پێویستە لە تەلەفزیۆن و سۆشیال میدیا و میدیای جیهانی و ڕۆژنامە و بڵاوکراوە و دەنگی ناڕەزایی خەڵکی سەربەرز بە شێوەیەکی بەرفراوان ڕووماڵ بکرێت ، لە ئێران و لە هەموو وڵاتان، تا دەتوانرێت لە میدیاکاندا ڕەنگ بدەداتەوە. نەک هەر ئێرانییەکانی دانیشتووی دەرەوەی وڵات، بەڵکو هەر کەسێکی ڕاستگۆ کە دژایەتی لەسێدارەدان بکات، دەتوانێت پەیوەندی بەم بزووتنەوەیە بکات.
بە بڕوای من ئەمە فاکتەرێکە کە کۆماری ئیسلامی ناتوانێ چاوپۆشی لێ بکات. لە ماوەی ڕابردوودا توانیومانە لە سەردەمی جیاجیادا بەم شێوەیە بەشێک لە زیندانیانی سزادراو بە لە سێدارەدان ڕزگار بکەین و ئەمجارەش بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە شۆڕشی ژن ژیان ئازادی زیاتر لە پێشوو سەرنجی بۆ ئێران و بارودۆخی خەڵکی ئێران ڕاکێشاوە، تەواو ئەگەری ئەوە هەیە کە بە چالاکییەکانی شەقام و مەیدان، بە ناڕەزایەتییەکی بەرفراوان لە شار و وڵاتە جیاوازەکاندا، هەروەها بە چالاکییەکانی لۆبیکردن و فشارخستنە سەر دامەزراوە و حکومەتە نێودەوڵەتییەکان، تا دەتوانرێت زۆرترین لەو لەسێدارەدانانە لە ئاستی جیهانیدا ئیدانە بکرێن وە پێویستە وێنەی ئەوانەی مەحکوم بە لەسێدارەدانن لە ئاستی جیهاندا بناسرێن و بەم شێوەیە دەتوانین شەپۆلی ئێعدامەکان بوەستێنین و کۆماری ئیسلامی هەنگاوێکی دیکە پاشەکشە پێبکەین.
٩ی ئایاری ٢٠٢١، ١٩ی ئوردی بەهیشتی ١٤٠٢

ئایا لەبەر کچەمەسولێکی ئیسلامی، من وازم لە ئیسلامییەکان هێنا!؟

بابێینەوە سەر بەسەرهاتی خۆشەویستی من و کچەئیسلامییەکە.

لە بەشی پێشووتری بیرەوەرییەکانی فەقێیەکی گومڕادا، ئاماژەم بەوەکرد، کە نەمدەزانی چۆن و بەچ ڕێگایەک بڕۆمە پێشەوە بۆ خوازبێنی ئەوکچە ئیسلامییە. فەقێیەک پێشنیاری بۆکردم، کە بە هاوسەری مەلا(س…) بڵێم، گوتی ئەو وەکو کوڕی خۆی سەیری تۆ دەکات و بێگومان هەوڵی باشت بۆ دەدات.

منیش ڕێک بەدادە(س…)م گوت. گوتی: بەسەر چاو، بەڵام ئەوانە من دەیانناسم، زۆر لووتبەرزن و بڵند دەفڕن، بەخوا بەتۆ ناخورێن، بەڵام نیگەران مەبە، من هەموو هەوڵێک دەدەم لەپێناو ئەو کەسەی کە هیج جیاوازی نییە، لەگەڵ(ڕ…)ی کوڕم.

دواتر دیاربوو، گوتوبوویان، جارێ نامانەوێ بەشووی بدەین، کە ئەوەم بیستەوە، کورد وتەنی: منیش بەردێکم لەسەری دانا.

جا دوای ساڵێک، من وازم لەو حیزبە ئیسلامییە هێنا، چەندین ساڵ بوو ئەندامیان بووم.

هەندێک لە دەروێشەکانی ئەو حیزبە، ئەوانەی کە زۆر دەمارگیرانە و نەخوێنەوار و بەڵێ ئەزبەنییانە و دەروێشانە شوێن تەریقەت(حزب)کەوتبوون. گوتبوویان ئەو کوڕە، زویربووە و لەبەر ئەو کچە وازی لە حیزب هێناوە!

جارێ پێش ئەوەی قسە لەسەر ئەوە بکەم، زۆر جار دەڵێم هەر باش بوو، ڕێک نەبوو، کورد وتەنی(خێری پێوەبوو)، ئاخر بشم هێنابوایه، بێگومان دواتر و دوای کۆلێژ، نەک هەر حیزب، وازم لەدنیایەک شتی تر هێنا و دەستبەرداری زۆر مەبدەئی پێشووترم بووم.

دڵنیام لێکتری جیادەبووینەوە، یان باشتر بڵێم لێکتریان جیا دەکردینەوە.

بە حوکمی ئەوەی من بووم بە کەسێکی گومڕا و سیکۆلار و لائیک و هەڵگەڕاوە لە ئایین.

جا بۆ ئەوە من ناڵێم وەڵام، هەڵبەت مەبەستم لێرە و لەو بەشەی بیرەوەرییەکانی فەقێیاتیم، وەڵام و وەڵامکاری نییە، پێویستیشم بەوە نییە، گەر وەڵامی هەر کێی سەبارەت بە من دوا و قسەی هەڵبەست و بە دڵی خۆی هۆنییەوە و پێی وەنا و بوختان و درۆی کرد و هەرچی لەبارەمەوە گوترا، بدەمەوە، ئەوە بێگومان دەبێت وەک ئەو بێ ئیشانە، منیش بۆی دانیشم و تەنها هەر خەریکی وەڵام دانەوەی بێ ئیشەکان بم.

لێرە و لە گێڕانەوەی ئەو بەسەرهاتەم، کە تەنها مەبەستم گێڕانەوە لەپێناو گێڕانەوە و باسکردن لە بەسەرهاتێکی تری ناو سەدان بەسەرهاتی تری ژیانی فەقێیاتیمە و پێویستبوو وەکو هەموو بەسەر هاتەکانی تر، لەدوو توێی بیرەوەرییەکانمدا، تۆماریان بکەم.

هیچ مەبەستێکی ترم نییە. خوێنەری ئازیزیش، لەمیانی خوێندنەوەی هەموو بەشەکان، بۆی بەیان دەبێت، ئایه من لەبەر ئەوەبوو وازم لەو حیزبە ئیسلامییەی من ئەندامیانبووم هێنا!؟

بەهۆی ئەوەی کچە مەسوولەکەیان نەدا پێم، وەکو ئەو بوهتانەی بۆیان هەڵبەستام، گوایە ئەوەبوو هۆکارەکەی!

یان ئەو دەیان پرسیار و سەدان گومان و ڕەخنەیەبوو، کە سەبارەت بە ئیسلامی سیاسی و دۆگما و دۆكترين و ئایدیۆلۆژیاکەیان، سەبارەت بە پرۆگرام و ئەجێندا و تێڕوانینی حیزبەکەیان، سەبارەت بە مەزهەب و ئایین و کەلەپووری ئایین و مێژووی ئایین و زۆر شتی تر، کە ساڵانێکی زۆر بەر لەو بەروارە، لەمێشکمدا دروست ببوو؟

ئەو دەیان پرسیار و سەدان گومان و ڕەخنە زۆرەی، کەم و زۆر، بەردەوام و لێرە و لەوێ و لە زۆر شوێندا، دەمدرکاندن.

ئەو دەیان پرسیار و سەدان گومان و ڕەخنە زۆرەی، کە لە دەرەنجامی خوێندنەوە و بیرکردنەوە و بەراوردکاری و ئەزموونی چەندین ساڵەم لە دایک بوون، نەک لەدایکبووی ڕقێکی شەخسی و خۆشەویستییەکی تاکلایەنە و بێ ئاکام و کاردانەوەیەکی هەرزەکارانە.

ئەو گومان و پرسیار و ڕەخنانەی کە هەر لە پۆلی پێنجی ئامادەییەوە دەستیان پێکرد و لەدایک بوون و تا قۆناغی دووی کۆلێژ(ئەوکاتەی دەستم لەکار کێشایەوە لەو حزبە ئیسلامییە سیاسییەی تێیدا ئەندام بووم)گەیشت بە ترۆپک.

خوێنەر لە میانی خوێندنەوەی بیرەوەرییەکانی فەقێیەکی گومڕادا، دەگات بە وەڵام و حەقیقەتەکە و هەموو شتێکی بۆ ڕۆشن دەبێتەوە و ڕاستییەکەی وەک خۆری ئاسمان بۆ دەردەکەوێت.

خەم و دەرد و مەرگ وەستاون بە سەرما
فەرمانی دڵە وەختی كۆچ و سەفەرە
ڕۆژ و شەو دێ و دەڕوا دەورانی فەلەك
ڕەحم ناكا بەم دڵە پڕ زام و كەسەرە
وەرە بیكە لە ڕاهی خودا لایێ لە حوسنی
تەڵعەتت، ڕووم بۆ خۆری ڕووت نیلۆفەرە‌ *
ڕەبەنتم جێ نوختەی نەماوە دڵم بە ساغیی
هەر چركە لە عیشقت دەڵێی نوكە خەنجەرە
چی دەبێ جارێ دەستت بێنی بە سەر دڵما
كانی خوێنە بیگرە نەڕوا ئەم كەوسەرە
وەرە خامۆشی كە قوڵپەی خوێن و گریانم
لە دڵمەوە تا دەمم دەڵێی ڕێگای مەحشەرە
چاوانم كە بینی لە خەڵتانی خوێن گەوزاوم
بارین لە ئەسرین بۆ ئەم زاڵمە بێ خەبەرە
جارێ نەهات بپرسێ حاڵی فەوتاوی من
مەلی دڵم نەگەییە دامێنی چ قەزاو قەدەرە
كەوتووم بە سەر ئەژنۆ هاوار خودایە
بە زین بگا مەم لە عەشقیدا دەست بەسەرە

عەلی سیرینی

*- نیلۆفەر گوڵێکی ئاوییە لە گەڵ خۆر هەڵات لە ناو ئاو سەر دەردێنێت و بەرەو خۆر دەوەستێت تا ئاوا دەبێت. کە خۆر ئاوا بوو ئنجا سەر دەخاتەوە ناو ئاو.

ئێوارانێ
ئافاتێ لە زەرەدەوە بە ئەشکەوە دەرکەوت
سوێر سوێر، دابڕانی رۆژانی شەهلا دەڕێژێ
هێشتان ژوانەکان پڕ تام و بۆ نەبوون
پاکيزەیی سەری لە ئاسۆ ونە
نيگای تاسوقم دەنێژێ
مشتێ خۆرئاوابوون
شەبەيخونی تاريکيمە و نوێژی بۆ دادەبەستم
نزاکانم بە دی نايە
لەوەتەی هەم رێم هەڵەتە
شەرمم شەڕە و
شەڕم گەرم و رۆحيش قۆزاخەی رەنگاڵە
خۆری تام و بۆی هەڵنايە
ئەستێرە هێندە لێڵاوين
بوونە مەفتەنی بيرکاری و نيگای چاوم
گەڵای ئێواران شەهلایی
دەروێشی پاکيزیيم و
بە رۆح سپی تۆوە ماوم
خەرمانێ سپی سپی تەژی وەک بەفر
دێت و لە رۆحما دەسکنێ
هاودەم سپی دڵی ميوان
گێلە گەلەگورگێکن و
لێخن و شلوێی سەر سپين
تريفەی ئاسمانی من
چرايەکە هەر بۆ ژوان
شارێ بۆنی
دوگمە و دۆڵابی سەر سينە و
تاوە بارانی کۆنتاکی دەرکردووە
رۆح دەبێتە داڵانێک و
ئوس فيردەوسی رێکردنمە
بە ڕارەوا ڕێی کردووە
من لە شکان وا دێمەوە
قووڵ قووڵ مينا هەناسە ئاوێنەی لالە
چرايەکە
ژاڵە و تەنيایی دەڕفێنێ
خۆ من کەڤەری ساتێ نيم
وەک کاتژمێر زەنگ لێبدەم
جێ ساباتيم چنارێکە
بۆ لای وادی و ڤۆڵتێرسێ دەمفڕێنێ
ئیتر بۆ چی دەڵێی بێکەسم
تۆ دونيای منی و
خۆشمدەوێی خۆشەويسترين کەسم

٧ / ٥ / ٢٠٢٣

لەناو كۆمەڵگای كوردیدا هیچ سەرچاوە و وزەیەكی ئەدەبی بە ئاستی شیعر نەبووەتە بنەمای پەیوەندی و مایەی بەرهەمهێنانی بیركردنەوەی چالاك، واتە: ئەندێشەی چاك، كرداری چاك، گوتاری چاك. هەروەها بەو پایە كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیرییەش پەسند نەكراوە و نەدرەوشاوەتەوە.
گیانی زمانی دەربڕینی كوردیش، تا ئێستا هەر بە تەنیا لەناو پرۆژە شیعرییەكاندا زیندووە، كوردیش ویستی شیعر نووسین و هەستیاریی شیعری زۆر بەهێزە، تواناكانی خۆی تێدا تاقی دەكاتەوە، هەڵكەوتە كۆمەڵایەتییەكەشی وەریدەگرێت و ڕەوایی بە بەردەوامبوون و پەرەسەندنی دەدات، داهێنان بە وەرگرتنی قووڵایییەكانی ژیان بەرهەم دێ، لەم بەرهەمهێنانەشیدا ژیان دەخاتە ناو پرۆژەی دۆزینەوەوە.
ئەگەر دەربڕینێكیش لە فۆرمی ئاستدار و تیشكۆی خۆماڵییەوە دانەچۆڕابێتە ناو بوون و زەمینەی تەواوی دەربڕینەوە، بەهیچ شێوە و كەشوهەوایەك ناتوانێت نوێبەخش بێت و بێتە ناو پرۆژەی دۆزینەوەوە.
بۆ شاعیری نوێبەخش وەرگرتنی قووڵایییەكانی ژیان زیندووبوونەوەی زمانە، زمانی دۆزینەوەش زمانێكی یەك ئاراستەیی نییە، بەپرسیاری زۆرەوە لە ئاستە هەمەچەشنەكانی خۆی دەكۆڵێتەوە، قووڵایییەكان هێزی وشە و ئەزموونی تێدا نوستووە، لە دەربڕیندا ئەم هێزە تاقی دەكرێتەوە و دێتە ناو پرۆژەی دۆزینەوەوە، لەو چركە زیندووەی مرۆڤ خۆی لێ ئاشكرا دەبێت و دەزانێت كێیە، لەم چركەدا: زمان دەبێتە هەست و سۆز و مۆسیقا و خەون.
بەشێوەیەكی سەرەتایی نوێبەخشی لە ژیان و بیر و بیركردنەوەی كۆمەڵگا دەركەوتووە و هەنگاوی بۆ نراوە، بنەماكانی گۆڕان بەرەو پێداویستییە هاوچەرخەكان و هۆشیاری دەبێتە پێوەری دۆزینەوەی ئەدەبی، هەروەها نوێبەخشی هۆ و ئامانجە بۆ پەیوەندیكردن بە چالاكییەكانی ژیانەوە، بەشێك، بەشێكی لابەلاش نییە لە ژیان. ڕاستەوخۆ ناوكی ژیانە، مرۆڤ لە باروبواری بەختەوەریدا وەك خوداوەندێكی ڕاستەقینە دەژێنێت، ئەفسانە و ئەفسوونێكی واشی تێدایە گیان و جەستە لە بڵندی بحەوێنێتەوە.
بابەت ورووژاندن و شێوازی شاعیر هەستكردنە بە چركە زیندووەكانی ژیان و شۆڕبوونەوە بۆ ناو ناواخنی سروشت و لەدایكبوونی وەرزەكان و گونجان و تەبایی نێوانیان. واش بەرانبەر ڕابهێنێ هەست بەم شۆڕبوونەوە و گونجان و تەبایییەی نێوانیان بكات.
هەستی نووسینیش بە ساتەوەختی زۆر ناسك، یان زۆر دژوار تێدەپەڕێ. تێڕوانینەكان ئاڵوگۆڕیان تێدەكەوێ و دەڕسكێن.
شیعری ڕاستەقینەی خاوەن جیهانبینی، كە خودی مرۆڤ دابڕێژێتەوە، لە ژیری و پەند و سۆز و تاسە و ترپەی گەرمیی دڵ و خەونی ڕۆمانسییانە بەدەر نییە، ئەگەر شیعریش ڕووت كرایەوە لە ژیری و پەند و سۆز و تاسە و ترپەی گەرمیی دڵ و خەونی ڕۆمانسییانە بە هیچ جۆرێك ڕاستەقینە و خاوەن جیهانبینی نییە، كە خودی مرۆڤ دابڕێژێتەوە.
شاعیری نوێبەخش هیچ كاتێك چاوەڕوانی هاندان و ستایش ناكات، هەر كاتێكیش چاوەڕوانی هاندان و ستایشی كرد، ئەوە بڕوای بەوە نییە ئەوەی كە نووسیویەتی خۆبوونی و داهێنان بێت. دەربڕینی نایاب بەهۆی كرداری گەیاندن و هۆشیاریی زمانەوە لە ئاستی ئاسایی دەپەڕێتەوە بۆ ئاستی ئێستێتیكا و خۆبوونی، دەبێتە خاوەن پرسیار لە نێوان وریاییی زمان و وریاییی ئاخاوتن.
زمانی ئێستێتیكا، شێواز و ئەدگاری خۆی لە دەربڕینكردن و دەربڕینەوە وەردەگرێت. لە ئەزەلەوەش گیان، گیانی جەستەیەكە شێوەیەكی دیاریكراوی چركە زیندووەكانی بۆ ژیان و نەشونما دۆزیوەتەوە، شێوازیش ناوەند و گیانی نووسەرە، هیچ گیانێكیش بۆ جەستەیەكی دیكە وەرناگیرێت.
شێواز و شیعرییەت و زمان، ئەزموون بۆ دیاردەكانی ژیان و وێناكردنی كۆمەڵگا پێشنیازیان دەكات، دیاردەكانی ژیان و وێناكردنی كۆمەڵگاش پەیوەندی بە هەموویانەوە هەیە، بەشدارین لە چالاككردن و بەڕێوەبردنی، پەیامی هونەریی مرۆڤگەلێكە، كە هەوڵی سڕینەوە و لەبەینبردنی ئەو شتانە نادات، كە ژیان دەخەنە باروبوارێك بەرگری لە بە ژیانبوون و ئازار و ئازادیی خۆی دەكات.
ژیان و بوون و دنیاش لەناو شیعری نایاب و ئێستێتیكی و خۆبوونیدا نوێن، لەناو ڕۆشنبیریی كوردیدا نوێبەخشی هێشتان بە ڕوونی شوێنی شیاوی بۆ نەكراوەتەوە، ئاخاوتن لەبارەیەوە دەبێتە هەرا و زەنا، پێویستە ئەو بڕیارانەی لەم بارەیەوە بوونەتە مایەی سەرنجی كەمەیەكی كەم، بە ئاستێكی دیكەوە بخرێنە ناو ئاخاوتنەوە.
ئایا ئاخاوتنەكانمان لە خودی نوێبەخشیی دەقەوە دەرچوونە، یان لە دەرەوەی دەقەوە وەرگیراون و لە جەستەی تەنك و ناسكی دەقدا پراوەی پێدەكەین، كە جەستەی تەنك و ناسكی دەق هیچ پراوەیەك وەرناگرێت جگە لە پراوەی گیان نەبێت.
نووسینێك گەیشتبێت بە ئاستی دەق، پەیوەندیی ئاستداری چارەنووسسازی بە ئێستێتیكا و خۆبوونییەوە هەیە، كە هەمیشە وەك سەرچاوەیەكی ڕوون، هێزێكە بۆ بەرهەمهێنانی سەرچاوەی دیكە، بەرەنجامی خودێكی هەژاو و هۆشمەند و وریایە. بەشێكیش لە خودی هەژاو و هۆشمەند و وریا گەیشتوون بەو هەقیقەتە، كە شیعر بگەڕێتەوە ناو سۆز و هەست و ڕوونی و ئاشكرایی لە دەربڕیندا، ئەمەش وەك دیاردەیەك پێویستە بخرێتە ناو ئاخاوتنەوە. زۆر جاران گۆڕانكارییە ڕەچاونەكراوەكان كاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر چۆنیەتیی بیركردنەوەی كۆمەڵگا و بیر و دەربڕینی تاكی نووسەرەوە هەیە. دەبێتە بابەتی نووسینەكانیان، بەڵام نابێتە مانای ڕوون و دیار، بگرە لە چێژدا دەبێتە سرووشی مانا و چالاكیی وێنە، سرووشی مانا و چالاكیی وێنەش شاعیر لەوە نزیك دەخەنەوە بچێتە ناو جیهانبینیی تەسەوفەوە و لەو جیهانبینییەوە پەی بەنهێنییەكان ببا و بە هەقیقەت بگات، واتە: شاعیر پەیبەر و شیعریش پەیپێبراو.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

جیایی
پانتایی جیاكارم لە بەرهەمەكانمدا خوڵقاندووە، لە پانتایییەكدا دەستنیشان ناكرێم. ئەرێ لە پانتایییە شیعرییەكاندا، دەچمەوە سەر چ پانتایییەكی خۆ تایبەتیكردن. تایبەتكار بۆی هەیە تەواوی هەبووەكانی، كە توانای كاریگەرییان تێدا دەركەوتووە، ڕاكێشێتە ناو بیركردنەوەی چالاكی، كە بەردەوام هێما و هێماپێكراو بەرهەم دەهێنێت. لە یەك كاتیش لەناو هەموو پانتایییەكاندا كار بكات و دەستیان بۆ ببات.
بەرانبەر بە ئاگایی خۆم جەنگاوەرێكی مەشقكردوو و ئەهلی زیندووێتی دڵ و یەكێـتیی ئەشقم، پانتایی ئێستێتیكا و ڕێبازی وردبوونەوەم لە ژیانمدا هەڵبژاردووە، دەمەوێت بە ڕاناوی نادیار زمانی تێدا هەستیار بكەم، هەستیاریی تەواوی زمانی كوردی لە شیعری كلاسیكیماندا تواوەتەوە و دەركەوتووەتەوە. كاتێك شیعری كلاسیكی دەخوێنمەوە هەست دەكەم تەواوی زمانی كوردی ڕووبەڕووم وەستاوەتەوە. دەمباتە ناو جیهانێك، كە قسەی لەبارەی دۆزینەوە و چركە زیندووەكانی بوون كردووە، نەك گێڕانەوە. خەون و ناوەندی وشە: هەوڵدانن بۆ خۆناسین. لە ماڵی گەورەی شیعردا هەموومان پێكەوە داوای شیعرییەت و زمانێكی نەرم دەكەین، ئەو داوایە وزەی گەشەكردنی كرۆكیجوانی و بەرزكردنەوەی ئاستی هەقیقەتی گیانی و درامای ژیانە. نەرمیی زمان لە نەرمیی ئەو كەرەستەوە دێت، كە دەربڕینی لێدەكات، زمان شانەیەكی زیندووی زۆر قووڵە لە جەستە و پێكهاتەی مرۆڤ لە گۆڕانی دید و پەیوەندییەكاندا.
جیاییی تاقیكردنەوەی من ئەوەیە: جیهانی پارچە پارچە دەخوڵقێنم و پەیوەندیی هێما و هێماپێكراویش دەپچڕێنم و دەستنیشانیان ناكەم. سەرچاوەكانی نووسین و ئاستەكانی دەنگ و تێبینیكردن و سەرنجدانم، لە جوانیی بێگەرد و بێ هاوتای ژیان وەردەگرم، دەگمەن و تاقانە دەبن بە هێما و هێماپێكراو.
شیعر چەند بچێـتە ناو ژیان و دنیای خودایی و هەقیقەتی ڕۆژگارەوە، هێندەی دیكە گیانی تا هەتایە پەروەردە دەكا و دەیپارێزێت و ئەفسانە و ئەفسوون لەخودی خۆیەوە برەو پێدەدا.
شتێك لە نووسین، كە وەك ئەزموونێك پێشكێشم كردبێـت، بەكاربردنی زمانی خەونە بۆ زمانی نووسین و ڕاچەناندن و چالاككردنی ناخی پڕ توانایی و یادەوەری. دواجار تواندنەوەی چالاكییەكانی بیر لە هەستیاریی نووسیندا.
چامەی درێژی فرە دەنگ و ئاستدار، پرۆژەیەكی كامڵە و لەسەر ئاستی بوون و كرانەوەی بەردەوام ڕادەوەستێت، سروشتی دایكی هەستەكانمە، ئاسۆیەكی ئەفسانە و ئەفسوون ئاسایییە، ناتوانم لێی دەربازبم، بە كامڵترین فۆرمی شیعریی دەزانم و پەیڕەوی دەكەم، لە ڕایەڵ و تانوپۆی ڕستەكانیدا توانای جووڵاندنی فرە دەنگی و فرە پەیوەندی دەڕسكێت. مانا و زمان دەگەڕێتەوە ئەو ئاستدارییەی هێزی نووسین ئاشكرای دەكات و دەیهێنێتە گۆڕێ، واتە: قووڵبوونەوە بە ناخی بیندراو و شەپۆلی كات و شوێن سیمای بوون.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

فرە دەنگی
ڕوانینی گەردوونی بار و بوار بۆ گەشەسەندنی شیعر دەڕەخسێنێت، ببڕای ببڕ پەیوەندیی بە شۆڕشی گەیاندن و فۆرمەكانییەوە نییە. خەیاڵ و ئەو ئاسۆیەی جیهانی بەهۆیەوە وێنا دەكەیت، لە دەرەوەی كەناڵەكانی ڕاگەیاندن كاری شیعرییەت بەڕێوە دەبەن، لە كەڵك وەرگرتن: دەست واڵا و دیموكراسین، سەرسامیی خۆشیان بە نەشونمای نوێبەخشیی گیانی ژیان ناشارنەوە.
دەتوانین لەوە دڵنیابین، كە شیعر هەموو سەنگایی ساتە وردەكانی بە تەنیا خستە سەر هەڵقوڵانی خەیاڵ، وەك بەرزایی و ناوەندی كاریگەر چووە ناوی و كرۆكی ژیانی بە هۆیەوە وێنا كرد. بێگومان لە باروبوارێك نزیك دەبینەوە، شیعری تاك دەنگی دەبێتە خۆنیشاندانێك و دەربڕین لەو باروبوارە بێهێزەدا.
دەكرێ لە بچووكبوونەوەی دنیا لە بینینی شاشەدا، یان هەر فۆرمەكی گەیاندنەوە، شیعری فرە دەنگ لە چنین و ڕایەڵ و تانوپۆی توند و تۆڵی ببێـتە جێگرەوەی خەیاڵ، وەك بەرزایی و ناوەندی كاریگەر.
لە شیعری فرە دەنگیدا خەیاڵ ڕەگەزی سوودبینینە، بەرزایی و ناوەندی كاریگەر نییە. نیشاندانی باوەڕ و گیانی كراوە و دەوڵەمەندیی ئەم شێوازە، بەئەندازەیەك لە چیرۆك و شانۆنامە و ڕۆمان و داستان و ئەدەبی پەخشاندا بە ئاشكرایی دەگاتە لووتكەی بینین و تێگەیشتنی ڕوون.
لە شیعری درامیدا گفتوگۆ لەگەڵ هەست و ئەقڵی خوێنەر و شاكەس و كەسایەتییە جۆراوجۆرەكان دادەمەزرێنێت، هاوتایییەك دەدۆزێتەوە لەباری نووسیندا پەیڕەوی دەكات. لە پێكهاتە و بنەمای منی شیعریدا پێكدێت و دەبیندرێت، خۆی لە منی تاكە كەسی شاعیر دەكشێتەوە، ڕۆڵ و ئاستی شاكەس و كەسایەتییە جۆرا و جۆرەكان و چێژێك دەگەیەنن، چێژی ئاراستەكراوی شاكەس و كەسایەتییە جۆراوجۆرەكان و واتاناسی.
زۆرێك لە شیعری ئیمڕۆمان، لەسەر سیستمی تاكدەنگی منی شاعیر وەك ڕەگەزێكی كارپێكەر بەڕێوە دەچێت، ئەم شێوازەش وەك هونەر هەرچی پێبوو بەخشی، چاوەڕوان ناكرێت هونەرێكی كاریگەری پێ مابێت بۆ بەخشین و سەرسامی، چونكە هیچ شتێك ڕوونادات قسەكەر یەك قسەكەرە و پانتایی نووسینەكەی داگیركردووە، هەروەها بوونی شیعریش وەك شێواز و شێوە دەخاتە مەترسییەوە. لە كارایی و زیندوویی و هێز دووری دەخاتەوە، كە كارایی و زیندوویی و هێز باروبوارێكن هەمیشە زیندوومان دەكەنەوە و سەرچاوەی سەرسوڕهێنەرن.
یەكەمین كردەی هەستیاركردنی زمان، ڕستەكان بە مەبەستی گەیشتن بە چاوگە دەنگییەكان درێژ دەكاتەوە، چاوگە دەنگییەكانیش هەمیشە ئاگایی زمان تێیدا دەبێتە باروبواری ڕاستەقینەی نووسین و وزەی ترپە و ئاواز، لەم باروبوارەیەوە هەستیاریی زمان ڕوو دەدات. چەند ترپە و ئاوازێكی لێ دەبێتەوە بەناو خۆیدا دووبارە پەخش دەبێتەوە، جۆراوجۆریی ترپە و ئاواز: خەسڵەت و مۆرك و ماكی ناسینی ئەم چەشنەن، پشت بە وێنەهێنانەوەی یەك لە دوای یەكیش نابەستێت، زیاتر گێڕانەوە دەكاتە خۆبووژانەوە و دەركەوتن و ئاراستە وەرگرتن.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.

دەستكاریكردن
دەقەكانم، ئەوانەی چاپم كردوون و ئەوانەی چاپیشم نەكردوون، هەمیشە لەسەر مێزی كاركردن دەستیان بۆ دەبەم، هەر چەند ڕستەیەكیان دەستكاری دەكەم و چەند لاپەڕەیەكیان دەخەمە سەر و چەند لاپەڕەیەكیشیان لێ لادەدەم. تا ئێستاش نەگەیشتووم بەدوا داڕشتنیان. ئەو هونەر و دڵەڕاوكێیەی دەستكاریكردنەش لە كاركردنی بێ وچانی كاتژمێر، گواسترایەوە ناو باروبواری دەروونیی شاعیریەتیی من.
كاتژمێر تەكان دەدا بەرەو ناو دەقی كات. دەقی كاتیش هەمیشە ئەو چركەیەی جوانە تێیدا چاوەڕوانیت، كە هێز دەخاتە ئەو چركەیەی بۆی دەڕوات، ڕۆیشتنی منیش هەمیشە بەرەو دەقی شیعرییە. هەموو شتەكانی كاریگەرییان بە نەشونمای ژیانەوە هەیە. لە زەینمدا ئامادەیان دەكەم و دەیانكەم بە بەشێك لە چالاكییەكانی بیركردنەوەم. دەستكاریی بەردەوامیش كارێكی دروستە بۆ نووسەری پڕ توانا و ئەزموونی پەڕینەوە، بۆ ناو پرسیارەكانی، كە بوون بەیەك جۆر دەستنیشان ناكەن، بەرگری و دەربڕین لە داهێنان دەكەن، چونكە هەر جارێك، كە دەستكاری دەكات، بەو نیازە بە تەواوی ژیان لەناو دەقەكەیدا ببینێت، یان ژیان بە تەواوی بهێنێـتە ناو دەقەكەیەوە و بیگەیەنێت بە ئاستی خەونی نووسین. ئەویش یەك لە مەحاڵەكانی نووسینە، نووسین هەوڵدەدات بۆ مەحاڵ، مانەوەش لەناو ئەو مەحاڵە سووربوونی نووسەرە بۆ بینینی ژیان بە تەواوی لەناو دەقی بێگەرددا.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

شاعیر
شاعیر، سەر گەرمییەكانی خۆی لە سنووری بیركردنەوە و جیهانبینییەوە دەست پێدەكات و گیان و هەستەكانی چالاكە بەگشت جوانییە هاوبەشەكان. ئاراستەی ئاڵۆزكردنی جوانییە هاوبەشەكان نییە. سادەكردنەوەیەتی، بەرپرسە بەرانبەر بەرزبوونەوە و ڕسكاندنی ڕوانینی پڕ شیعرییەت و جووڵەی ئاخاوتن لە زماندا، پەیوەستیشە بەوەی پەیوەندییەكانی نێوان جوانی و فۆرمەكانی كۆمەڵگا وەك پرۆژەیەكی پەرەپێدان و پەرەپێدراو وەربگرێت.
كاری گوتار دامەزراندنیش لە پەیوەندییەكانەوە بكاتە وێنەیەكی ڕاستەقینەی ئەزموونكراوی هەقیقەت و بەهای مرۆڤ. لە هەمان كاتدا لە تواناكانی دەربڕیندا بەرزیان بكاتەوە ناو ڕایەڵ و تانوپۆی ڕستە و ترپە و ئاوازی ویژدانیان، لێیەوە وەك نیشان و نیشانە پیشانیان بدات، هەروەها دەسەڵاتی هەستیاریشی بەسەر ئاشكراكردنی چارەنووسی جوانی لە شێوازی نادیاردا، پشتگیر و پاڵپشت لە بەرزبوونەوە و بەهێزكردنی و داكۆكی لە مانەوەی بكات.
تەوەرەكانی هەست و سۆز و خەون بخاتە گەڕ بۆ هێشتنەوەی بەردەوامیی چێژی گیانی. جوانی وەك ڕەگەزێكی چالاك و بنیادنەر، لە پێكهاتەی دەقدا بكاتە ناوەندی بەیەكگەیشتنی پەیوەندییەكان و باوەڕهێنان بە هەقیقەت و تواناكانی ژیان. بۆ واتای ڕاستەقینەی لەناو دەوروبەرێكی بێ هێز لە هۆشیاریی فیكریدا، ئاكار دابڕێژێت. بەدواداچوونی مێژووی گیان و ئەوانی دیكە و چاونەترسیش بەرەو ڕووی ئەم ئاكار داڕشتنە بكاتە ماڵی هەر هەموومان و گەوهەر و ناوكی هونەری مانا دەرنەكەوتووەكان لە چركە زیندووە دەگمەنەكان هەڵداتەوە.
كردەی نووسین وەك سەرەتایەكی هەمیشەیی و خاڵە یەكتربڕەكانی كات و شوێن بپارێزێت. بە فراوانییەكی ئاستدار و كاریگەریش بانگەوازی لایەنداریی تەواوی ڕابگەیەنێت، دواجار بە ئاستی بەهای مرۆڤ بیناسێنێت، بپرسێت ئەرێ ئاستدارییەكانی شیعر و مرۆڤ چین، لە واقیعدا جێبەجێیان بكات و جێی پەسندی بن. تا چەند توانیویەتی جوانی و هونەر بگەیەنێتە ئاستی ژیان و دركاندن و بەهای مرۆڤ.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.
فەرهەنگ
وشە لەناو فەرهەنگدا بە یەك مانایی سنووردار و پابەندە، باروبواری هەڵكۆڵینی نەماوە و چەسپاو و جێگیر و نەگۆڕە، لەسەر ئاستێكی چەسپاو و جێگیر و نەگۆڕیش پەیوەندی بۆ دەستنیشان كراوە، واتە: لەناو ژیان و بزووتنەوەی بەرەو پێشچوون كار و چالاكی لێ وەرگیراوەتەوە و خانەنشین و لاكەنارە و ئاستداری لێ وەرگیراوەتەوە.
شاعیر لە وشەكانی ناو ژیاندا دەچێتە كەشی زاڵ و ڕۆشنی خۆیەوە، وشە لە ساتێكی وردەكارانەدا لە ژیان ئەزموون دەكات. شیعریش، هێز لە خودی زمان وەردەگرێت، بەزمانی ناو ژیانیش شیعرییەتی دەڕژێتێ و پەیوەندییەكانی بە جیهان دەبەستێتەوە، كار و چالاكیی وشە گەرمەكانی ناو ژیان، وشە بێ هێزەكانی ناو فەرهەنگیان لە خەیاڵگەی نووسەری خودوریا دەربەدەر كردووە. هەست بە نائومێدییەكی ترسناك دەكەم لەو وشانەی لەناو فەرهەنگاندا وەنەوز دەدەن. دوای گواستنەوەیان بۆ ناو ڕستەی شیعریی كتوپڕ خەوی دووبارەكردنەوەی لێ دەكەوێت. لەباری دووبارەكردنەوەشیاندا، بچووكتر دەبنەوە. دەستەواژە لەناو فەرهەنگدا خۆشباوەڕ و بێ ئومێدە، بەیەك مانایی دڵی داكەوتووە و فۆرمەكانی كۆتایی پێهێناوە.
شاعیریش لەناو فەرهەنگدا سڕ دەبێت و وێناكانی كورت دەهێنێت، نەك سەرسام. لە وشەكانی بەردەست و زەینی خۆیەوە دەست پێدەكات و ئاسۆی هاندان و فەزای زاڵ دەبێت. ڕۆشنبیرانی ئەكادیمی و فەرهەنگنووس و زمانەوان لە وشەكانی ناو فەرهەنگدا كار و چالاكییەكانیان بەرهەم دێنن. لە فەرهەنگدا ئاستی جیاكاری زمان نییە. هەموو داهێنانێكی زمان لە ئەدەبدا لە دەرەوەی فەرهەنگ ڕوودەدات، دەقی نایابیش لە كرۆكدا لە پەیوەندیی زمانەوە هێز و سەركەوتن وەردەگرێت، ئاسۆیەك هاندەریەتی، ئاسۆی ئاستداری و پێكهاتە و پێكهاتن.
لەناو مێژووی ئەدەبدا، ئەدەبێك نییە لە وشەكانی ناو فەرهەنگەوە سەركەوتنی بە دەست هێنابێت، بۆیە فەرهەنگ لای من بووە تەلیسمێكی بكوژ، زوو خۆم لە قەڵەمڕەوی دەسەڵاتی دەرهێنا. ژیان فەرهەنگی شیعرە، هەر شاعیرێكیش هانا بۆ وشەكانی ناو فەرهەنگ ببات، نامۆیی و دەستەپاچەیی خۆی بە شیعر ئاشكرا دەكات. مامەڵەی لەگەڵ وشەی ئامادەكراوە، بایەخی ساتە هۆشیارییەكانی ناوەوەی خۆی لە دەست داوە، واتە: ڕۆڵی بەكارهێنانەوەی لەبیرچووەتەوە و هەست بە كاریگەریبوونی ناكات. ئەگەر نووسینێكی ئەدەبیش ساتە هۆشیارییەكانی ناوەوەی نووسەر، خرۆشانی تواناكان و چالاكیی نەبووبێت. دەقێكی بەتاڵە لە ئەفسانە و ئەفسوون و هۆشیاریی نووسین.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

ناونیشان
زۆر نییە لەناو ڕەخنە و لێكۆڵینەوەی ئەدەبی كوردیدا ناونیشان وەك بابەتێكی سەربەخۆ و گرینگ، بەهای پێبەخشراوە و مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێت. لە هەموو باروبوارەكانیشدا ناونیشان و ناوەرۆك دەچنەوە سەر یەك ماك و بنەما، ئەویش ناوەندە، واتە: دەقەكە، ئەگەر ناونیشان داهێنان بێت، دەبێتە هەستگەرمی و سرووشێك، داهێنانێكی تر بەدوای خۆیدا دەهێنێت. هەڵبژاردنی لەسەر بنەما و بیرۆكەی: ئەفسانە و ئەفسوون هەڵبژاردنێكی هۆشمەندانە و داهێنەرانەیە، لە وێنە و سرووش و دەربڕیندا بەدەردەكەوێت و وزەی ئەو هەستە دەدۆزێتەوە، كە لە ناوەرۆكدا بەدواداچوون و هەنگاو هەڵێنانە بۆ كۆكردنەوەی تاڵە تیشكەكان و وزەی ڕاستەقینە و هەوێنی شیعرەكە. لە ناوەرۆكدا دەقی نوێبەخش یەكەیەكی یەكگرتووی تێدا نییە، چونكە ژیان پارچە پارچە بووە و جۆرێك هەڵوەشێندراوەتەوە. هەندێك جار پارچەكان لێك دوورن و هەندێك جاریش لێك نزیك. گرینگ ئەوەیە لە هەردوو باروبواری لێك نزیكی و لێك دووریی پارچەكان هەرەم و دەربڕینی ژیانن و بنەمایەكی پەیوەندییان هەیە. هەست بە پچڕانی پەیوەندیی نێوان ناونیشان و ناوەرۆك ناكەین. ئەم دوو باروبوارەی لێك نزیكی و لێك دووری دابەش دەبن بەسەر دوو خاڵدا:
خاڵی یەكەم: ئەو دەقەی، كە دەقێكی نوێبەخشە یەكەیەكی یەكگرتووی تێدا نییە، ناونیشانەكە دەبێتە تاڵە تیشكێك لە ناوەرۆكەكەدا.
خاڵی دووەم: ئەو دەقەی، كە دەقێكی ئاسایییە یەكەیەكی یەكگرتووی تێدایە، ناونیشانەكە دەبێتە ڕامانی سەرەكی و بە تەواوی جەستەی دەقەكەدا شۆڕ دەبێتەوە و دەبێت بە ڕایەڵ و تانوپۆ، لە ناونیشانەوەش درێژە بە شیعرەكە دەدات ناونیشانەكانی من وەك تاڵە تیشكێكن بۆ مانا و ناوەرۆكی دەقەكان. نەك وەك ڕامانی سەرەكی بەتەواوی جەستەی دەقەكەدا شۆڕ بووبێتەوە، هەروەها تاڵە تیشكەكان لەخۆیدا كۆ دەكاتەوە.
ناونیشان ناتوانێت ڕایەڵ و تانوپۆی ناو دەق ڕێكبخات، لەبەر ئەوەی ئەو خۆی هەوڵدەدات بە زمانێكی نەرم لەگەڵ ڕەگەز و توخمەكان پەیوەندی دروست بكات و هاوگونجان پەیدا بكات، لە ناوەڕاستی هەشتاكاندا: (ئەحمەدی مەلا) زێدی خۆی: (زەردك) بۆ ناونیشانی كۆشیعرێكی بەكارهێنا. ئەمە دەستپێشخەری و دیاردەیەك بوو لە ناونیشانی كۆشیعری كوردی، زۆریش بەجوانی گەیشتووە بە ناوەندی خۆبوونی داهێنان.
بەشێك لەناونیشانی كۆشیعری كوردی بەلامەوە وردبوونەوە و مەودایەكی هونەری و دۆخگۆڕن و سەرسامبوومە پێیان، نەشمتوانیوە سەرسامیی خۆم بەرانبەریان بشارمەوە، ئاستێكی باڵایان بەدەقەكان داوە و هۆكارێك بوونە لە هۆكارەكانی داهێنان و گەلێك پنتیش لە ناوەرۆكدا ڕووندەكەنەوە، ئەو ناونیشانەی سەرسامیان كردووم ئەمانەن:
یەكەم: سەمای بەفری ئێواران – ی جەلال بەرزنجی.
دووەم: سووتان لەبەر باراندا – ی ڕەفیق سابیر.
سێیەم: تەمە سپییەكانی ڕۆح – ی كەریم دەشتی.
چوارەم: هێلانەی نغرۆ – ی مارف عومەر گوڵ.
پێنجەم: تاڤگەی مەند – ی نەژاد عەزیز سورمێ.
شەشەم: كاتێ قامیش بەئاگا هات بووبووە بلوێر – ی سامان دزەیی.
ناونیشان بەلای منەوە بەسەر سێ دۆخ و ئاستدا دابەشدەبێت و تێدەپەڕێت: ئەوەی لێرەدا وەك بار و بوار و دۆخگۆڕین، بەجۆش و ئەمەكەوە دەمەوێ ئاماژەی پێبدەم. ناونیشانی: (خەون وا خۆی گێڕایەوە)یە. سرووشی ئەم ناونیشانەم بەجۆش و سرووشێكی دووربەدووری ناونیشانی: (زەردەشت وا دوا)ی نیتشەوە لا دروست بووە و لە داڕشتنیدا هاوگونجانێكم بەكارهێناوە، هەروەها ناونیشانی: (كاتێ قامیش بەئاگاهات بووبووە بلوێر)، لە سروشت و سرووشی دێڕە شیعرێكی: (مەولانا جەلالەدینی ڕۆمی، لە سروودی نەی) وەرگیراوە. ئەوەی من گەرموگوڕییەكی زۆر شاراوەیە، ئەگەر خۆم ئەم گەرمی پێبەخشینەی ئەزموونی خۆم نەهێنمە بەرباس، كەس هەستی پێناكات و خاڵێكی هاودەقی لێ نادۆزرێتەوە، چونكە زۆر بە ئاگایییەوە لە ناوەندی ناونیشانەكەی نیتشەوە بەهرەم وەرگرتووە و چوومەتە دەرەوە، یان ناونیشانەكە لە سەرسامیی خۆی وەستاندوومی و بەڕێی خستوومەوە بۆ دروستكردنی سەرسامی خۆبوونی خۆم. هەرچی سامان دزەیییە لە ناوەندی دێڕەكەی ڕۆمی نەچووەتە دەرەوە و ماوەتەوە، هەروەها ئەوەندەی من ئاگاداربم، واشبزانم ئاگایییەكی ڕوون و وردم لە شیعری نوێی كوردیدا هەیە. وشەی (ئاو)، وەك ناونیشان یەكەم جار: (سامی شۆڕش) لە ژمارە (1)ی بڵاوكراوەی (نۆبەرە)، ساڵی 1970 بەكاریهێنا، شیعرێكی تێدا بڵاوكردەوە بە ناونیشانی: (بووكی ئاو). ئەم ناونیشانە بۆ سەرەتای حەفتاكان ناونیشانێكی دۆخگۆڕ و كاریگەر بوو، پاش چوار ساڵی: (عەباس عەبدوڵڵا یووسف) بەجۆرێك لە جۆرەكان وەریگرت، یان گواستییەوە، كردی بە ناونیشانی نامیلكەیەكی بەناونیشانی: (ئاو). جا نازانم ئەم شێوازی وەرگرتنە دەچێتە چ خانەیەك، وەرگرتن، یان گواستنەوە، یان … تاد، بەڵام هەندێك ناونیشان هەیە. دەقاودەق وەرگیراوە، یان گواستراوەتەوە، یان … تاد، (بەفری گەرم – الثلج الحار) لە بنەڕەتدا ناونیشانی ڕۆمانێكی: (یوری بونداریف)ە، (غائب طعمة فرمان) وەریگێڕاوەتە سەر زمانی عەرەبی. (نەوزاد ڕەفعەت) لە ساڵی 1992، دەقاودەق وەریگرتووە، یان گواستوویەتییەوە، یان … تاد، كردی بە ناونیشانی كۆشیعرێكی خۆی، هەروەها ناونیشانی بەزەبر زەمینەیەكی كاریگەر و ترپە و ئاوازی مانەوە لە مێشكدا دەهێڵێتەوە و واقیعی خۆی تێدەپەڕێنی، دەبێتە واقیعی خواستراوی نووسینێكی تر، یان دۆخگۆڕینێك. نموونە: ناونیشانی كۆشیعری: (گوڵە بەدەكان)ی بۆدلێر، ناونیشانێكی ئێجگار ناسراوە و كاریگەری و زەمینەی كاریگەر و ترپە و ئاوازی مانەوەی لە مێشكی: (نەوزاد ڕەفعەت)دا جێهێشتووە و بە بێ هیچ ئاماژەیەك لە شیعرێكیدا، جا بێ ئاگایی بێ، یان بەئاگایی بەكاری هێناوە: (شەڕی گوڵە بەدەكانی باخی ئیرەم. گۆڤاری ڕامان، ژمارە 50. ل: 128) ناتوانین لەم بارەوە لە وردەكاری بەراورد بكۆڵینەوە، لەبەر ئەوەی دۆخگۆڕین نییە. گواستنەوەیە.
من هەروا بە سادەیی ناونیشان وەرناگرم و بە قووڵی و وردبینییەوە، فەزای زاڵی دەخوێنمەوە و جێگای بایەخمە، ناونیشانی دۆخگۆڕ واتای جیابوون و جیاوازییە. لەو دۆخەوە خوێنەری نموونەیی تێدەگات نووسەر قووڵبینە، یان ڕووكەش.
ویستم لە ناونیشاندا كارێكی تایبەتمەند پێشكێش بكەم، لە جێگای پیت و دەنگدا وێنەبكێشم، واتە: ئەگەر ناونیشانی شیعرێكم: (باڵندەی مەلەوان) بێت. لە شوێنی ناونیشان وێنەیەكی ماسیگرە، یان قورینگ … تاد، بكێشم. لەیەك كاتدا هەم شێوەی وێنە و هەم نیشانەی نووسین بدات. ئەو ویست و هەوڵەم تەنیا وەك بیركردنەوەیەك مایەوە و جێبەجێم نەكرد، پێكهاتەی شێوە كاركردنەكەشم بنیاد نابوو. جێبەجێ نەكردنەكەشم تەنیا لەبەر ناكارایی و ئاستی شارەزانەبوونی نەخشەسازەكانی ڕۆژنامە و گۆڤارەكان بوو.
ساڵی 1993، هەوڵێكم لە شێوازی ناونیشان پێشكێش كرد. شیعرێكم بە ناونیشانی: (سەباح)، لە ژمارە (460ی پاشكۆی ئەدەب و هونەری كوردستانی نوێ)دا بڵاوكردەوە. مامەڵەم لەگەڵ چوار توخمەكەی بوون، وەك پێكهاتەی گەردوون و جەستەی خۆم كردبوو. (با، خۆڵ، ئاگر، ئاو). لە هەر بەشێكی سەربەخۆدا ناوی توخمە مامەڵە لەگەڵ كراوەكەم وەك ناونیشانی لاوەكی لەژێر بەشەكە دانابوو، نەخشەسازی ڕۆژنامەكە هونەرمەند: (هەڵگورد جوندیانی)، ئەم شێوازی ناونیشانەی بە ڕیزپەڕ و نامۆ زانی، بەنابەدڵی كاری تێدا كرد، ئەنجام هەوڵەكەی منی بە تەواوی نەگەیاند. لە دوای بڵاوبوونەوەیدا، بۆم ئاشكرا بوو ئەم شێوازە سووریالییە فەرەنسییەكان لە سەرەتای دروستبوونیان پێشكێشیان كردووە. ئەم هەوڵەشم وەك سەرەتایەك مایەوە و لێی دووركەوتمەوە، بەڵام ناونیشان بەوێنە وەك پرۆژەیەكی دواخراو لام ماوەتەوە و لە كۆشیعرێكم تا بۆم بكرێت و بتوانم پێشكێشی دەكەم، دەشزانم لە شێوە كاركردنەكەمدا بەرەو كوێ دەڕۆم و چ هێڵ و هێمایەك دەكەم بە ناوەند.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

مانیفێست
وەك پرۆژەیەك مانیفێستی شیعریی خۆم ڕاگەیاند، بۆ ئەوەی ئەم ڕاگەیاندنە ببێتە پاڵپشت و تیشكۆ بۆ ئەزموونی شیعریم. مانیفێست و خۆڕوونكردنەوە، پەنجەمۆر و ڕوانینی تایبەتیی نووسەرن، بە كەرەستەیەكی خەمڵیو و ئەزموونێكی ڕاستەقینەوە بەرانبەر نووسین و ئاسۆی چاوەڕوانی نووسین. بۆ نووسین و گەڵاڵەكردنی، بە قووڵی سەرجەم دەقەكانی خۆم بە توانای گۆڕان لە ژیان و هونەر، هێنایەوە ناو زەینم. لە مەودای خاڵی لاوازی، تا خاڵە سەرسوڕهێنەكانی ئەزموونم وەرگرت، بەوپەڕی هۆشمەندی جیاكاریی هەستكردن لە مەوداكانی مامەوە و تێفكریم، تا بووە پرۆژەی باش بیركردنەوە و گفتوگۆیەكی ڕۆشن. بنەماكانیم لە شەوق و كاكڵە و ناخی ئەو مەودایانە دۆزییەوە، كە لە واقیعی نووسیندا هێناومەتە گۆڕێ. ئەو واقیعەی چۆنیشی بیر لێ دەكەمەوە و دەیجووڵێنم.
پێش نووسین بیر لە مانا ناكەمەوە، دوای نووسین مانا دەدۆزرێتەوە، هەروەها بیر و ڕاكانی ڕامگەیاندوون، هەموویان لە دەقەكاندا شوێنی ژیربێژی و ئەو ئاماژە و نیشانانەی تێیدا بەرهەم هاتوون، ئاشكران. چارەسەری هەندێك لە هەستە ڕۆمانسییە سەرەتایییەكانیشم كردوون، هێڵم بە ژێر دێڕە لاواز و سەرسوڕهێنەكانی كێشاون. خەونم كردووە بە فۆرمی دەستپێكردن و دووبارە گەڕانەوە بۆ واقیعێكی دامەزراوی خەونی.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

قۆناغ
شیعر وەك درێژبووەوەی قۆناغی پێشتری وەرناگیرێت، لە هەندێك ڕەگەزدا یەك دەگرنەوە، لە زۆر ڕەگەزیش تەواو ئاستیان دەكەوێـتە نێوان، دژی قۆناغ و ڕێباز و قوتابخانە و دابەشكردنم، دەقی داهێندراو بەسەر تەواوی ژیاندا دابەش دەبێت.
ژیان و خوێندنەوەی ڕووداو و دیاردەكان بەیەك ئاراستە نایەن، بە جیاكاری بیری یاخی و كەرەستەكانی شیعری لە كەشی شێوە گۆڕیندان، ئاستیش بەرەو گۆڕان و تێكەڵاوبوون وەردەگرن. هیچ قۆناغێكیش ناتوانێت قۆناغی پێشەخۆی تەواو لەناو خۆیدا ون بكات، داهێنانەكانی لە گۆشەیەكی تەنگەبەر گەمارۆ بدات. جیاكارییەكان سروشتین. جیاكارییەكانی ئەو قۆناغ و ئەزموونانەی لە داهاتووشدا دەبنە هۆ و مایەی گفتوگۆی گۆڕانكاری هەمدیس هەر سروشتی دەبن.
شیعر لە زماندا ڕەونەقی شیعرییەت بەدەست دەهێنێت، زمانیش بە ئاراستەی هاتنی، ئاستی گۆڕان و تێكەڵاوبوون وەردەگرێت.
ئایا زمانی قۆناغەكانی ژیان درێژەپێدەر و دووبارەكردنەوەی یەكن. بە جیاكاریی ئەو دەستكەوتە هونەرییانەی لە ئاكامی پەرەسەندنی بیر و پێویستییە كۆمەڵایەتی و شارستانییەكان ئەزموون كراون و دامەزراون، یان بابەت و مەبەستەكان شێوازیان دەگۆڕێن و نیشانەكانی هەست پێدەكرێن. زمانی شیعر، شیعرییەت لە زمانی قۆناغێكی دیاریكراو وەرناگرێت، واتە: زمانی شاعیرێك، لە زمانی شاعیرێكی ترەوە دەست پێناكات، هەموو سەردەم و مەوداكان ڕادەكێشێتە ناو بازنەی بەڕێوەچوونی خۆی، هێز دەڕژێنێتە ناو تەكانەكانی بۆ بەكاربردن و ئاماژە ژیربێژییەكان.
هیچ قۆناغێك نابیندرێت، داهێنان تاجی لەسەر هێمایەكی دلێری نەنابێت و ئەستێرەیەكی بەرهەم نەهێنابێت. نموونە: قۆناغی كلاسیكی تاجی داهێنانی خستە سەری: (نالی). قۆناغی یەكەمی نوێبەخشی، تاجی داهێنانی خستە سەری: (گۆران). لە قۆناغی دووەمی نوێبەخشیدا، ئاستێكی تر دێتە گۆڕێ و ناتواندرێت داهێنەرێك وەك تاك و ئەستێرە دەستنیشان بكرێت و هەموو هونەرەكانی تێدا كۆبووبێتەوە.
نموونە: هەندێك فۆرم و شێواز و گوتاری شیعریی لای: (لەتیف هەڵمەت) هەیە. لای: (ئەنوەر قادر محەمەد) نییە. هەندێك فۆرم و شێواز و گوتاری شیعرییش لای: (شێركۆ بێكەس) هەیە. لای ئەوانی تر نییە، یان هەندێك فۆرم و شێواز و گوتاری شیعریی لای : (فەرهاد شاكەلی) هەیە. لای هیچێكیان نییە، كەواتە: لەم قۆناغەدا فۆرم و شێواز و گوتاری شیعری پەرەی سەندووە و ئاستی كۆی وەرگرتووە، تاك وەك ئەستێرە و هێمایەك وەرناگیرێت. فرە هێمایی هاتووەتە ناو داهێنانی شیعری كوردییەوە، بەڵام لە قۆناغی كلاسیكی و قۆناغی یەكەمی نوێبەخشیدا، هەموو هونەرەكان لە هەریەك لە: (نالی و گۆران)دا كۆببوونەوە. بۆیە تواندرا وەك تاك و ئەستێرە دەستنیشان بكرێن. لەگەڵ ئەمەش قوتابخانە و قۆناغ و ڕێباز و تەوژم … تاد، لەناو دەچن. تەنیا شیعر، شیعری بێگەرد. بە پلەی یەكەم دەمێنێتەوە. درێژەپێدان و مێژوویی نین. هەندێ باری قووڵی سەرسامی تەسەوف لە شیعری ئەمڕۆ دەبیندرێن و دەربڕین لە ژیان دەكەن.
سیماكانی لە قۆناغی كلاسیكی ڕەونەقیان بیندراوە، وەك پێویستییەك لەمڕۆدا ئەزموون دەكرێنەوە، ئەو پێویستییە ونبوونی نوێبەخشی نییە لەناو كلاسیكدا، ئەو شتانەی لە ڕۆژ و ڕۆژگاری خۆیاندا بەرەو بە ئەدەببوون دەچن، شتەكانی لەناو كۆمەڵگادا ئەدەبن و ئەوانی تواناشیان تێدایە ببنە ئەدەب، دەقئاوێزان بە جیاكاریی، بنیادی دامەزراندنە. هێڵی ڕوونی ڕوانینەكان بخاتە باری قووڵبوونەوە و سیما هاوبەشەكان بناسێنێت. زمانی جیاكار، ترپە و ئاوازی جیاكاری لێ دەبێتەوە. شێوەكانی دەربڕینیش لە ترپە و ئاواز وەردەگرێت. وەك فۆرم و پێكهاتەی ڕستە بەندیش جیاكارییەكان بەرەو چەندین ئاراستەی جیاكار ڕاماندەكێشن و بە كارامەیی بە گەڕمان دەخەنەوە بۆ دوانەخستنی ژیان، كە ژیان خۆی كردەیەكی دواخراوە. خاوەن فۆرم و توانایەكی سەرسوڕهێنیشە.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

پێویستی
من چێژ لە سەردەمی خۆم، واتە: چركە زیندووەكانی ئێستا وەردەگرم و بە ئاسۆ و دوورییەكی گەرم و ئاسوودەی دەزانم، ڕۆژ و ڕۆژگارەكانی تێدا بەناویەكدا دەچن و بەیەك دەگەن، خۆم فریو نادەم بە ڕابردوو و داهاتووەوە، ئەمە منی دوورخستەوە لەوەی شیعری خۆسووركردنەوە و هەڵوێستی دروستكراو بنووسم. ئەدەبێكی بە كاكڵ و زیندوو، لە گومانی ناڕوونی ڕابردوو و داهاتووەوە بەرهەم نایەت. لەم لێوردبوونەوەوە هەستم بۆ ژیان و هەڵبژاردنی شتەكانی دەوروبەر، پێكهێنان و شیكردنەوە هەڵوێستی وەرگرت. شەپۆلی هۆشیاری لە ناخمدا خۆی هەڵاوێشت و بەڵگەی ئەوەی پیشان دا، لە ناختدا پەیامبەرێك خوڵقاوە پێویستی بە دەربڕین و نووسینی كتێبێكە بۆ هەمووان، كتێبی بۆ هەمووانی من شیعرە، شیعری بێگەردیش پەیامی نییە، بەڵام مانا و سرووشی هەیە، واتە: هەست بكەیت شتێك هەیە و بیرت پێدەكاتەوە.
لەو خرۆشانەی خەون و واقیع و ژیان داوایان لە گیانم كرد، پێویستە كۆمان بكەیتەوە، خاڵی بەیەكگەیشتنمان شیعرە. فەزای زیندووی پەیامبەریەتی لە بوونم ڕسكا. گۆڕانێكی ڕیشەیی لە ڕوانینە سەرەتایییەكانم بەرپا بوو، بەڵام لە ڕووبەڕووبوونەوەیەكی گیانیی یەكەمین ئامادەبوونی نووسین لە سەلیقە و چێژمدا چەخماخەی دا. خۆی وەك كاتێكی بەرجەستە لە بینین و نووسین پیشان دا. ژیان و مەرگم لەناودا كردە سەرمەشقی پایەداربوون.
سروشتی دەربڕینیش دەگۆڕێن، هەندێ جار واقیع و ژیان جێدەهێڵم و دەچمە ناو خەون. هەندێ جاری دیكەش خەون جێدەهێڵم و دەچمە ناو چركە زیندووەكانی واقیع و ژیان. ئەم جێگۆڕكێكردنە بیركردنەوە و گفتوگۆ و بینین و دەروونم ئازاد دەكەن و دەچمە ناو كەشی نووسین، واتە: دۆزینەوەی واقیعی نووسین. نووسینیش لە هەموو شوێنێكدا هەیە، لە هەندێك شوێندا بەڕوونی و سادەیی، لە هەندێ شوێنی تردا بە نیمچە ڕوونی، لە هەندێ شوێنی تریشدا بە شاراوەیی. تا لە بۆشایییەكانیش پێویستە شاعیربم، لە مردنیشدا وەڵامی پێداویستییە شیعرییەكان بدەمەوە. سوپاس بۆ خودا چارەنووسی لەدایكبوونم لە وڵاتێكدا بووە، شیعری تێدا شتێكی جەوهەری و خۆشەویستە.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

ڕەخنە
نووسین لەبارەی دەقەكانم ڕێكخراون، ئایا بوونەتە هۆیەك لە دید و دیدگایانەوە بە خۆمدا بچمەوە، ڕەخنە ئامرازێكە بۆ باش تێگەیشتن لە ئەدەب، جۆرە سەرلێشێوانێك بۆ خوێنەر بەدی ناهێنێت. سەربەخۆیی دەق و خوێنەر گرینگە، كردەیەكی شارستانی و زانستییە، ڕۆشنبیر سەداسەد خۆشحاڵە پێی، بەڵام لەو ڕەخنانەی وەك مەبەست ڕایدەكێشمە ناو ئەو نووسینەوە یەكێكیانم بۆ دەستنیشان نەكرا پسپۆڕانە لەناو دەقێكم بە پرۆگرامێكی ئەكادیمی، یان خەیاڵێكی داهێنەرانە كاری كردبێت و بەشێك لە كردەی ڕەخنەیی لەناو خۆیدا هەڵگرتبێت. كەم ئەزموونی و كەم و كورتیی دەقی منی خستبێتە بەردەم كۆمەڵێك نیشانەوە، یان خوێنەری خستبێتە خوێندنەوەیەكی تایبەتییەوە، كە پشت بە میتۆدەكانی ڕەخنەگر ببەستێت.
ئەو دیاردانە وامان لێدەكەن بپرسین، ئەرێ ئەم نووسینانە بۆ ڕێكدەخرێن. هەقیقەت لە كوێیە. ئایا هیچ لەو نووسەرانەی، كە ڕۆشنبیریی خۆیان ئامادەیی لە نووسینە ڕێكخراوەكەدا نەبینیوە، توانیویانە پەیوەندییەكانی نێوان دەقەكانم بخوێننەوە و خۆیان تێیدا ئامادە بكەن بۆ كارێكی زانستییانە، كە توانای مانەوەی هەبێت، خاڵێك، یان چەند خاڵێكی قەناعەت پێكەر بخاتە ناو گفتوگۆوە، كە مەترسی بێت بۆ ئەو بیروڕا هونەرییانەی من پێشكێشم كردوون، ئاراستە و بڕوای ئەدەبیی منیان پێكهێناوە.
ڕەخنەگرانی ئەكادیمی و خەیاڵ داهێنەریش، توانیویانە پانتایییەكی هەمیشە ئامادەی ئەزموونم پیشان بدەن. هەستیارییەكی قووڵی تێدابێت لەناویدا ئاسوودە بیر بكەمەوە و پەیوەست بم بە خەونی نووسین. هەمیشە بڕوایەكی پتەویشم بە جیهانی منداڵییەوە هەیە. ئەو هەستە پاكەی لە گیانی منداڵییەتی پەروەردە كراوە. هەمان هەستی پاكیش لە سروشتدا دەجووڵێت. منداڵی و سروشت ناوەندێكن لە هەموو لایەكەوە بۆیان دەچم.
لە پەیوەندییە برادەرییەكانم بە هەموو هەستەكانمەوە ڕێز لەبەرانبەر دەگرم، كەچی زوو لەوە حاڵی دەبم بەرانبەر پێویستە وەك گوێزێكی پووچ لە لێژاییدا فڕێ بدرێت. چۆلەكە پشت و پێش و تەنیشتی خۆی دەبینێت. خاوەنی بینین و مەودایەكی بێشوماریشە. بە پێچەوانەی چۆلەكە یەك ئاراستەی بینینم بۆ ژیان هەیە. ئاراستەی بینینی هەقیقەت و بەرزایی ڕۆشنبیری و داهێنان، پەیڕەویشی دەكەم. چ زیانێكیش بەو هۆیەوە پێم بگات پێی زەرەرمەند نابم.
دیاردەی بێزراو لە ئەزموونی شاعیریەتیی من بیندراوە، هەبووە بە نووسینێك بردوومیەتە كەشكەڵان، دوای ماوەیەكی ئێجگار كورتیش هەر خودی هەمان كەسی خاوەن ئاراستەی كەشكەڵان، بوونی ئەدەبیمی ڕەت كردووەتەوە، كە ئەو ماوە ئێجگار كورتە ناتواندرێت وەك گۆڕان و ئەزموون لە دید و دیدگا تەماشا بكرێت.
ئەگەر نووسەر خۆی لە ئەنجامی ئەزموون و كاركردنی لەناو ئاماژە ئەدەبییەكاندا گەیشتبێت بەو دوو ئاراستەیەی كاركردنە و هاتبێتە سەر ڕۆشنایی باوەڕێك، وەك ئاكامی وەرچەرخانێك بیر لە ئاستەكان دەكەمەوە و پێی خۆشحاڵ دەبم. ئەگەر مایەی سوودوەرگرتن بێت، سوودیشی لێ وەردەگرم، بەڵام ئەگەر لەژێر چاوڕوونی و ڕازیكردنی دژەكانم ئەو هەڵگەڕانەوەیەی كردبێتە داو و هێڵێك و كردەی نووسینی بەدوادا ببات، لەوانەیە بتوانێت لە ماوەیەكی ئێجگار كورتدا بە چەند ئاراستەیەكی دیكەشدا كێش و نیشانە و ئاراستەكردن وەربگرێت. كاری ڕەخنەگر لەسەر ئەم پایە دەوەستێت سەنگی ئەدەب لە ڕۆشنبیریی كوردیدا دەربخات. هەندێك نووسین لە ئاستی هەرە بەرز ڕایانگرتووم. بێگومان ئەمەیان زێدەڕۆیی تێدایە. هەشە بە شێوەیەك دایپڵۆسیوم لە نزمترین ئاستی ئەدەبی دیاریكراوی كردووم. ئەمەشیان بێگومان ونكردنی ڕۆشنبیریی تێدایە.
خۆشم لەو دوو بەرەی دژ بەیەكە باش حاڵیم، داهێنان لەو پاداشتە نییە، كە لە ڕەخنەگر، یان هێزی باڵادەستی سیاسی وەردەگیرێت. خورپەی دڵ فەرمانڕەوایی بەردەوامیی داهێنانە. دیارییەكە خودا و زمان ئەو خورپەی دڵەمان دەدەنێ و ئاشكرای دەكەن.
هیچ ڕستەیەك لەبارەی نووسینێك نامدرەوشێنێتەوە، ئەگەر هەست و دەروونی نووسەرەكەی تێیدا ئازاد نەبێت، تا سەر ئێسكان گیر بخوات لە خوڵقاندنی دوو دیوی و كلكایەتی، لەگەڵ هەموو نووسینێكدام، تەنیا لەگەڵ ئەو نووسینەدا نیم ڕك و بوغز و تاكتیكی سیاسەت تێیدا دەستەڵاتدار بێت. ئەو نووسینانە هۆشیاریی ڕەخنەیان تێدا بەكار نایەت. زیاتر چاودێریی نووسین و هەڵكوتانە سەر و پەلاماردانن. ئەم جۆرە ڕەتكردنەوانەش تەنیا شكست بۆ خاوەنەكەی تۆمار دەكەن. شكستییەكەش دەبێتە بابەتی لادانی ڕەخنە لە میتۆدە ڕەخنەیییەكان و ئەم و ئەو ڕازیكردن لەسەر ڕەنجی ئەو دەقانەی خاوەنی هەقیقیترین بنەمای شیعرییەتن.
هەندێك لە نووسینی بێزراو، یەك لەوانە لە ژمارە(126)ی هەفتەنامەی: (پاشكۆی عێراق – 28/2/1990)، بەناونیشانی: (عاجباتی هەشتەم لە جیهانی ئەدەبی كوردی)، بە شێوەیەكی گاڵتەجاڕانە ئاماژەیان بەو وێنە شیعرییە: (شەمەندەفەر گوڵەبەڕۆژەی مێژوو دەكرتێنێت) داوە.
لە ئایندەشدا گاڵتەكردن بە ئەزموونی سەركێشان بەردەوام دەبێت. پێش منیش گاڵتە بە ئەزموونی سەركێشانی دی كراون، دواتریش بوونەتە هێمایەكی ڕوون و زۆر درەوشاوە. نموونە: گۆران، كە توانیویەتی سیمای داهێنانی تاقانەی خۆی دەربخات، چووەتە ناو هەندێك كۆڕ و كۆمەڵ، نیمچە ڕۆشنبیری كەم ئەزموون و ناڕۆشن بە: (هەلوور بەلوور تەكامە – زەرد و سوور و شەمامە) تانەیان لێداوە. لەبەر ئەوەی شیعری لە دەرەوەی ژیان دەرهێنا و كردی بە ژیان، ئاسۆ و دووری و پانتایییەكیشی بۆ خوێنەری نموونەیی جێهێشت. ئەم دەربڕینەیان وەك بەهانەیەك دەهێنایەوە، كە لەسەر ئەم كێشە خۆماڵییە سیماكانی شیعری كوردی دەرخستووە و بە كارامەیی و وردی هەوڵی تێگەیشتنی كێشە خۆماڵییەكانی داوە، من لێرەدا سەرنجەكانم دەرخستووە و لێم نەكۆڵیوەتەوە، واتە: ئەم دەربڕینەم تەنیا بۆ ڕوونكردنەوەیە. بەهەرحاڵ ئەرێ ئەو ڕێزدارانە كێ بوون و لە مێژوودا چییان پێكرا. لەمڕۆدا ئێمەمانان چەندیان دەناسین، وەك ڕەگ و سەرچاوەی چێژبەخش پەیوەندییە نادیارەكانی خەیاڵكردن و بیركردنەوەمان لێك ئاشكرا بكەن. لە لێكجیابوونەوە و پێكەوەبوونیانیش هاوگونجانێك نیشان بدەن، یان لە پانۆرامای داهێنان لە كوێندەر دەستنیشانیان بكەین. ئەوانەی هەقیقەتی داهێنانی مەزنیان زانیوە ئەوە دەزانن، كە (گۆران) توانی دیوانی نوێبەخشی شیعری كوردی بنووسێت، لەگەڵ تێپەڕینی ڕۆژگار پێگە و ناوبانگ و شاعیرییەتی زیاتر بدرەوشێتەوە لەوەی، كە خۆی لە ژیاندا مابوو، هەیبوو، كەواتە: بەرهەمهێنانی شیعری بێگەرد ئەفسانە و ئەفسوونی هەموو سەردەمەكان و بەگەڕخەری هێزی ژیانە. لێكدانەوەی شیعر، یەك لەو گوناهانەیە، كە لێخۆشبوونی بۆ نییە، لە لەدەستدانی ئەزموونی ئێستێتیكای بەشێك لە نووسینی كوردی، لە لێكدانەوەی ئەم وێنە شیعرییەم، بەدڵ داوای بووردن لە گیانی بەهێزی ئەم گوناهە دەكەم، ڕەنگە خوێنەر هەندێك جار تێگەیشتنی بۆ دەق بگاتە ئاستی تێگەیشتنی نووسەرەكە و قووڵتریش بچێت.
دەقی من كەم تا زۆرێك هۆشیارییەكی جیاكاری هێناوەتە گۆڕێ و لەناو كلتووری كوردییەوە هاتووەتە بەرهەم، ڕەنگە هۆیەكەشی ئەوەبێت ویستبێتم لەناو ئەم كلتوورەدا هەوڵ بۆ خۆبوونی خۆم بدەم. ئەم وێنەیەش بەرهەمی بیری گەرمی منە، خەیاڵی شاعیرییەتیم لە هێنانە پێشەوەی منداڵی تاقی كردووەتەوە.
یەك لە جەژنەكانی حەفتاكان، جەژنانەكانم پەنجا فلس بوو، لەگەڵ یەك لە كوڕەكانی مامم چووین پەنجا فلسەكەمان خستە سەر هێڵی ئاسنینی شەمەندەفەر بەو نیازەی، كە بەسەریدا بڕوات پەنجا فلسەكە گەورە دەبێت و فۆرمی سەد فلسی وەردەگرێت. بە ئەنجامی ئەو كردارە دەتوانین چێژ زیاتر لە جەژن وەربگرین. كەچی بە شێوەیەكی وا هەردوو دیوی پەنجا فلسەكەی سڕییەوە شوێنەوار و نیشانەی پارەی پێوە دیار نەما. جا شەمەندەفەر لە چێژی جەژنێك بێبەشی كردووم و چێژی ساتێك لە منداڵیی كوشتووم و نەفەسبڕ دنیای ئەفسووناوی دەستكاری كردم.
لەم وێنەیەدا سڕینەوەكەم وەك كاردانەوەیەك كار پێكردووە و جووڵاندوومە. بەلای زۆرێك شەمەندەفەر هۆی گەیاندن و گەشت و خۆشحاڵی و بڵاچەی ئاواتە، بەڵام لە دید و دیدگای ئەو كاتی من وەك دڕندەیەكی ترسناك تەماشا دەكرا، هەروەها وەك وێنەیەكی ڕووبەڕووبوونەوە و گرژبوون بەكار براوە. شەمەندەفەر هاوتا كراوە بە كەسایەتیی دیكتاتۆر و جووڵێندراوە، كە نەشونماكردنی ژیان و زمان و نیشانە دەسڕێتەوە و دەوروبەرێكی نالەبار و بەربەستە بۆ گەشەكردن و پێشكەوتن.
هێزی خود لەم وێنەیەدا دەسەڵاتدارە، دەقئاوێزانییەكی نیشانە ناسیشم لە نێوان هێزی نووسین و هۆشمەندیی كۆمەڵگادا دۆزیوەتەوە. دۆزینەوەی ئەم دەقئاوێزانییە لە كێشی ڕەخنەنووسێك نییە، كە خاوەنی پرۆژەی دۆزینەوە نەبێت.
كات و شوێن و هێما و هێزی خودی چالاك لە دەربڕینەكانمدا وێنەیان زۆرە، بەڵام تا بڵێی پڕ سرووشی هەمەچەشنی مرۆڤ و شێوە و شێوازی تەقینەوەی خێرا.
لەبارخراپیی كێشە و گرفتی ڕەخنەی ئەدەبی كوردیدا، هەندێك لە نەوەی پێش خۆم و نەوەی دوای خۆمی گوێڕایەڵیان، بەهەوڵی شانەیەكی لێك نزیك، نووسینم لەبارە ڕێكدەخەن. بە ئاشكراش كار بۆ ئەم هاوكارییەیان دەكەن. شانە دووبارەكردنەوەی ڕەفتاری خێڵایەتییە، بەهەمان جۆر و دەستووری سەلەفییانە بەڕێوە دەچێت. هەر خەوندیدەیەك ئەفسانە و ئەفسوون و ناوەندێكی زاڵ و كاریگەرە لە نووسیندا، ئەو ئەقڵییەتە كۆنخوازانەی بڕوایان بە بیركردنەوەی ئەوی دی نییە. ترسی هەڵوەشانەوە وەك عەلیشیشی گیڤبووەوە دەیانباتەوە ناو قەبارەی سروشتیی خۆیان، كەواتە: دژایەتیكردنەكە بە سروشتی و تۆماركردنی ناكۆكیی ئەوی دی وەردەگرم. نووسەر بینینی ژیان و سەیری دنیاكردنی، بووە كۆنترۆڵكردنی ئەوی دی، لەگەڵ دەروون و بیركردنەوەی خۆی گەییوەتە كۆتایییەكی بێزراو. نووسەرێكیش لەگەڵ خودی خۆی گەیشتە كۆتایی، گوڕنەتەڵە و چەنەباز و منگەمنگكار و دەعبای پەلوپۆ شكاو و مردۆخە، پێویستە بچێت داوا بكات لە خانەی پیر و پەككەوتووەكان ناونووس بكرێت. بگرەوبەردەم لەگەڵ ئەوی دی نییە، بینینی ژیان و سەیری دنیاكردنم لەگەڵ دەروون و بیركردنەوەی خۆمدا، هەمیشە لە ئەزموون و نیشانە ناسیدایە. شانە دەستكردی دەسەڵات و هێزی باڵا دەستی سیاسییە. كار پێكردنیشی بە نیازی ڕێ پێ بزركردن و دووچاری گرفتكردنی ئەوی دی، خۆی ترسێكی كەمەرشكێنە لە ئەزموونی پڕ شایەن بە ئاماژە، باوەڕ پتەویشم بەهێزی خەونبینیم بۆ نوێبەخشی، وا دەبینم یەك یەك دەگلێن و ڕووبەڕووی داهێنان شەرمەزار و چاو بەرەوژێر دەبن. خاوەن پرۆژەش دەبێت بە خاوەنی ئەو سەروەرییە بێدەنگەی كە دەقە، هەروەها جیاكاریی نەوە جیاكارەكانیش بە دیاردەیەكی تەندروست دەزانم و ڕێزی لێدەنێم، بەڵام بێز لەو بارە ناسروشتییە دەكەمەوە لەسەر بنیادی ڕوانین دروستی ناكەن و ئیرەیی و حوكمی پێشینەی بێ سوود بەڕێوەی دەبات. بە هیچ جۆرێكیش بیرم لەوە نەكردووەتەوە هێڵی هاوبەشی خۆم لە شیعری كوردیدا جیا بكەمەوە، بەڵام هەردەم ئەو بیركردنەوەیە دەمخواتەوە، كە هەنگاوێكی چوست و بنچینەیی دیكەبم لە ئەزموونی قەناعەت پێهاتووی خۆم. لە هەموو ناوەندێكی بە گێچەڵیش دوور دەكەومەوە، سەرگەرمی بەدیهێنانی خەونی نووسین دەبم، جۆشێكی خۆڕسك و لەخۆوە و باشم بۆ خوێندنەوە و نووسین لا پەیدا بووە. لەگەڵ ئەمەش: سەرجەم ئەزموونی هیچ شاعیرێكی كوردم بەدڵ نەبووە، بەڵام شیعری تاك تاك و هەڵبژاردەم بەدڵ بووە و ماچم كردووە. ئەم بارەی خۆم بۆ ئەزموونی ئەوانی دی، بەهەمان چەشنیش لای ئەوانی دی بۆ ئەزموونی خۆم بە ڕەوا دەزانم.
لە سەرجەم دەقەكانیشدا ئاراستەیەكی خەونیم، یان نیمچە خەونیم دەربڕیوە، خەون سرووش و سروشتی پێغەمبەرانە، خودا دەیدات بە كەسی پەیامدار. من وەك كەسایەتی، خەونێكم لە شیعرەوە بەرهەمهاتووم، خەونیش ڕادەگەیەنم. نادیارییەك لە خەوندا هەموو گەمارۆكانی شكاندووە، نووسین ڕاوی ئەو نادیارییەیە. خەون درەوشانەوەی واقیعە، زمان لە دەقی خەونیدا ئامرازی گەیاندن نییە، ئامرازی سرووش و چالاكیی وێنە و ناسینی ڕەنگەكانە. ئاسانە بگەیت بە ئەوی دی، بەڵام ئاسان نییە بگەیت بە خودی وریای خۆت، كە گەیشتی بە خودی وریای خۆت، دەرەوە و ئەوی دی بەلاتەوە دەبنە شتێكی لاوەكی، یان زۆر لاوەكی. گەیشتووم بەو قەناعەتە ڕەهایە، تەمەن و كات هەر هێندە باروبوار و ماوەم دەدەن بزانم من چیم لە ژیان دەوێت، بە گرینگیشی نازانم، بزانم دەرەوە و ئەوی دی چییان لە من دەوێت.
ئیلتیزامم بە بڕوا هونەرییەكانی خۆمەوە هەیە، كلتووری نیمچە تایبەت بە خۆشم هەڵبژاردووە و كاری پێدەكەم. هەستیش دەكەم كۆمەڵگای ئێمە چووەتە ناو نەریت و ڕابردووەوە، پێویستە دەربهێندرێت، مانەوەی توانا و ئەزموونی هەڵدەبزڕكێنێت و زیان بە گەشەسەندنی دەگەیەنێ و خەمڵینی دوا دەخات.
لەو هەموو گێچەڵانەی پێم كراون، تەنیا وەك نموونە و ڕوونكردنەوە: تیشكێك لە یەكێكیان وەردەگرم و مەودایەك دادەمەزرێنم: لە 6/3/1985 لە هۆڵی بەڕێوەبەرایەتی ڕۆشنبیری خوێنەری هەولێر، یەكێتی نووسەرانی كورد – لقی هەولێر، كۆڕێكی شیعر خوێندنەوەی بۆ كۆمەڵێك شاعیر ڕێكخست، ڕێكخەر و كۆڕگێڕ: (محەمەد خدر مەولوود) بوو، من بەشی پێنجەمی (زێوان)م خوێندەوە. كۆپلەیەك لەم بەشەی خوێندمەوە ئەمەیە:
(من كەوتنی خۆم خۆش دەوێ
باوەشمی تێوەردێنم) زێوان: ل41
كۆڕگێڕ بەم كۆپلەیە كاریگەر بوو. تاسەی بەردەوامیشی بۆی هەبوو، هەر چەند جارێك یەكتریمان دەبینی باسی ئەم كۆپلەیەی دەكرد. ویستی كۆچیرۆكێك چاپ بكات. داوای لێكردم ئەم كۆپلەیە وەك كلیل بەكار بهێنێت و ناونیشانی كۆچیرۆكەكەی بكاتە (كەوتن)، لە كاتێكدا ئامادەبوو هەموو دەربڕینی ڕۆحی خۆی لەژێر كۆپلەیەكی زێواندا ناودێر بكات. دواتر ساردییەك كەوتە نێوانمان و زێوانیش وەك كتێب چاپكرا. لە ژمارە (15)ی ڕۆژنامەی: (ئاسۆ – 14/11/1989)، نووسینێكی لەبارەی زێواندا نووسی بەناونیشانی: (دەقی مردوو: زێوان = جل و بەرگ = .)، كارێكی بە زێوان كرد، مەگەر ڕەشەبا بە داری بەری كردبێت و هەر ئەڵڵا ئەڵڵا و دەستنیشانكردنی چییەتییەكی دیاریكراوی بوێ.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

خوێندنەوە
شێوازی خوێندنەوە بەشێك لە بەهای چێژی لەناو خۆیدا هەڵگرتووە، سەرەنجام ئەم گواستنەوەی چێژەش دەبێتە بەشێك لە ڕۆشنبیریی گوێگر.
شیعر وەك دەق، شیعر وەك شێوازی خوێندنەوە. دوو یەكەن لە یەك سەرچاوەوە پەرەیان نەگرتووە.
وەك دەق دەسەڵاتی جوانی و بیركردنەوە لە چێژدا دروست دەكات.
وەك شێوازی خوێندنەوەش، دەنگ و جووڵە و ئاوازی پیت و هێماكانی دەست و ڕوخسار، ڕۆڵی جوانی و بیركردنەوە دەگێڕن و دروستی دەكەن.
ئەزموونی شیعر خوێندنەوەی ناو هۆڵ و بەر میكرۆفۆنم هەیە، بەڵام شێوازی خوێندنەوە و دەنگ و جووڵە و ئاوازی پیت و هێماكانی دەست و ڕوخسارم پەیوەندیی خۆی لەگەڵ گوێگر نادۆزێتەوە، نەتوانینی گواستنەوەی مانا و جوانی لە نائاگاییم دەجووڵێت و مەوداكانی بیركردنەوەی خۆم لەگەڵ مەوداكانی چێژی گوێگر سەرچاوەكانیان تا ڕادە و ئاستی ڕژانە ناویەك لێك نزیك نابێتەوە.
لە 15/9/1985: (دەزگای ڕۆشنبیری و بڵاوكردنەوەی كوردی) نووسینگەی هەولێر، كە: (مەحموود زامدار) بەرپرسی بوو، كۆڕێكی شیعر خوێندنەوەی بۆ شاعیران: (فه‌ره‌یدوون عه‌بدول به‌رزنجی و قوبادی جه‌لیزاده‌ و ئیسماعیل به‌رزنجی و محه‌مه‌د حوسێن هه‌ڵه‌بجه‌یی و من) لە هۆڵی بەڕێوەبەرایەتی ڕۆشنبیری جەماوەری هەولێر ڕێكخست، من شیعری:
(دابارین)م تێدا خوێندەوە. (حوسێن عارف) سەرنووسەری گۆڤاری (كاروان) بوو، دوای تەواوبوونی كۆڕەكە ئەم گەورەیییەی نواند و بە بزەیەكی باوكانەوە شیعرەكەی لێ وەرگرتم و لە ژمارە (43) گۆڤاری كارواندا بڵاوی كردەوە. ئامۆژگاریشی كردم، شێوازی شیعر خوێندنەوەم باش نییە. ئەم ئارەزووە لەناخی خۆم بمرێنم، كە لەبەر میكرۆفۆن دەربكەوم و بناسرێم. پێی گوتم: میكرۆفۆن بۆ گۆرانیبێژ سەكۆی تاقیكردنەوە و خۆپێشكێشكردنە، تۆ شاعیری و بەرەو شیعری جیهانبینی و تێڕامان دەڕۆی. لەم چوار شاعیرەی تر، كە شیعریان خوێندەوە جیابووی. لەم باروبوارەدا زمان و شێوازت بە هونەری جۆراوجۆر و قووڵبوونەوە دەوڵەمەند بكە، به‌رده‌وامبوونیش بۆی سه‌لماندم ئه‌و چوار شاعیره‌ وه‌ك سه‌ره‌تا و له‌ یه‌ك شوێنپێ مانه‌وه‌. دوای ئەم گەورەیی نواندنەی هەمیشە وەك داهێنەرێك و مرۆڤێكی گەورە تەماشام كردووە و ڕێز و شكۆیە لە نێوانمان بەردەوامی هەیە.
شیعر شوێنی ڕاستەقینەی گرتووە. چڕبوونەوەی چێژی كۆمەڵگای كوردیش لە شیعردا بووەتە ناوەند. هیچ هونەرێكی دی هێندەی ئەم بەشە پەروەردەی چێژی كۆمەڵگای نەكردووە. هەندێك خورپەی بزربووی ناخ هەن، ڕەگەزەكانی دیكەی ئەدەبی نایدۆزنەوە. تەنیا شیعر لەباری درەوشانەوەیدا دەتوانێت بیاندۆزێتەوە. نووسین و هونەر ئاراستەیان بەرەو ژیان و چێژە، بەڵام كردەی داهێنانی پەتی، ستایشی ژیان نییە لە پێناوی چێژدا، تێڕوانینی نوێ لەبارەی ژیان و چێژ دەخوڵقێنێ و دەیكاتە قەناعەتی مرۆڤ، مرۆڤی نوێبەخش و بەخشندەش ڕازەكان دەدۆزێتەوە.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین.
تێپەڕاندن
بە هیچ شێوەیەك بڕوام بە تێپەڕاندن نییە، بگرە بڕوام بەگۆڕان و جیهانبینیی جیاكار هەیە. تا ئێستاش نەمتوانیوە بڕوا بەوە بهێنم: (نالی)، (باباتاهیر)ی تێپەڕ كردووە، هەروەها: (گۆران) جەستەی شیعری كلاسیكی بەتەواوی جێهێڵاوە. ئێمەمانانیش خاڵی جیابوونەوەی ڕەهامان لەگەڵ نەوەی پێش خۆماندا نابێت. دەقئاوێزانییەكی بەهێز لە نێوان هەموو نەوەكاندا ئاشكرایە و لەوانەی دوای ئێمەمانانیش بەردەوامی دەمێنێت. وا دەبینم هەر ڕۆژ و ڕۆژگارێك جیهانبینیی خۆی بەسەر كەسی خاوەن جیهانبینیی ڕۆشنكار و هێمای هەمەچەشن دەسەپێنێ. وەك چۆن هەموو وەرزێك بە فراوانی سەیری ئاو و هەوای تایبەت بەخۆی دەكات و دەیسەپێنێتیش، ئەم ئاو و هەوایەش كەم و زۆرێك كاریگەری بە بارستی خۆی بەسەر نەشونمای درەختەكان جێدەهێڵێت. ئەوەی تێبینیم كردووە نەوەی پێش ئێمە ستوونی ژیانیان هێنایە ناو شیعر و ئەزموونیان كرد. ئێمە ستوونی و ئاسۆیی و بازنەیی ژیان و خەیاڵ و خەونمان هێنایە ناو شیعر و فراوانتر ئەزموونمان كرد و درەوشاوە و دەوڵەمەندتر ناساندمان.
نەوەی دوای ئێمەش كۆمەڵێك جیهانبینیی زیاد دەكەنە سەر قۆناغی شیعری ئێمە. ئەمە یاسای ژیانە و دەبێت قبووڵمان بێت. قبووڵكردنی ئەم هەقیقەتە ناوەندێكی چەسپاوە لە بڕوابەخۆبوون و هەقیقەت بینین و دیاردەكانی پەیوەندیدار بە چییەتی بوونەوە.
پرۆژەی تێپەڕاندنم نییە، زیاتر خەوندیدەی پێكهێنانی هێڵ و هێماكانی خۆمم، شیعرییەت سیمای ڕوونی گشت نەوەكانە و شانەیەكی زیندووی زۆر قووڵە لە جەستە و پێكهاتەی مرۆڤدا.
دەقئاوێزانی دەتگەیەنێت بە فۆرمی ڕۆشنبیری و بیركردنەوەی چالاك و دەتدرەوشێنێتەوە. ئەگەر ڕۆشنبیرییەك دەقئاوێزانی لەگەڵ گیانی بەهێزی ڕۆشنبیریی دنیا نەهێنێتە ئاستی هەست پێكردن، نەیتوانیوە لە پەیوەندی و گفتوگۆ و بیركردنەوەی ئەوانی دیكەدا، ببێتە كەسایەتییەك: بتوانێت زانستی ژیان كۆ بكاتەوە. ڕۆشنبیرییەكیش نەتوانێت ببێتە كەسایەتییەك. زانستی ژیان كۆ بكاتەوە، لەناو ڕۆشنبیریی دنیادا خەیاڵی باش بەڕێوە نەچووە.
لە بەرزبوونەوەی هێڵی هونەری دەتوانێت لەناو ڕۆشنبیریی دنیا نیشتەجێ بێت و لە گەڕان بۆ بنەڕەتیش چالاك و بەرهەمدار بێت، خەسڵەت و ئاسۆی خۆبوونی بدۆزێتەوە. چركەساتی ئاسۆی خۆبوونیش، چركەساتێكی گەرم و ئاسوودە و چڕە لە ژیاندا.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

بەهرە
لە دامێنی هەر دەقێكم، مێژوویەك تۆماركراوە، بڵێی بڕوام بەوە هەبێت نووسین هەڵچوون و كاتی تایبەتییە، یان بەهرە و سرووش ماوەیەكی دوور و درێژ بەردەوام بەشدار و هاوكارم بن لە نووسینی بەشە پێكهێنەرەكانی دەق. لەو تەمەنەی نووسینمدا، كە نزیكە چارەگە سەدەیەكە بەكامی دڵ لەناو سنوورەكانی لە هاتوچۆدام، ژیان هاندەر و هۆكاربووە بۆ وزەی خرۆشان. ڕاوی چەند دەقێكم كردوون، ئەوانەی نووسیویشمن هێشتان لە نووسینیان تەواو نەبوویمە و نەگەیشتووم بەدوا داڕشتنیان. بڕواشم وایە بەهرە و سرووش كار لە ئامادەبوونی نووسەر دەكەن بۆ كەشی خرۆشان، بەڵام وەك هاندەر و هۆكار و خورپەیەكی شاراوە نەك شتێكی بنەڕەتی و تەواوكاری بنیادی بەردەوامیی نووسین، لە نووسیندا زیاتر تێڕامان و خەون و ئێستێتیكای ویژدانی، بە پلەی یەكەم كاریگەری و بەشداریی بەردەوامیم دەدەنێ. ناخی وریام ئامادەی بنیادی بەردەوامیی نووسین دەكەن.
سەرەتاكانی نووسین لە هۆشیاری و یاداشت و خەونمدا ئامادە دەبێت. چاوەڕوانی كەشی نووسین دەكات. لەوانەیە ئەم كەشە چێژبەخشە شكۆ و بەهرە و سرووشی نووسین بێت و بنەماكانی بەڕێوە ببات، كە ژیان و سروشت و دڵبەر وەك تۆیەكی گەردوونی ببینێ و مامەڵەی ئێستێتیكی لەگەڵدا بكات. تا ڕادەیەكی زۆر باش نووسین پێویستی بە ژیری هەیە، تا دەستت بەسەر ئامرازە هونەرییەكانیدا بشكێت، ئەفسانە و ئەفسوونی نووسین بەهۆی بەهرەیەكی پەروەردەكراودا بەجێ بهێنێت.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

خوێنەر
لەناوەوەی خۆم، بە بۆچوون و تێگەیشتنی زاهیدێك ژیانم هەڵبژاردووە و بە چاوی دەمار و خوێن و پشت سەیری تەواوی شیعری كوردی دەكەم، شیعری: زمان و ئێستێتیكی و مرۆڤدۆستانەشم خۆشدەوێت، شیعر وەك توانا و ئەزموون هەڵگری وزەی ژیانە. لەناو شیعریشدا ژیان دووچاری نەسرەوتن و هەندێك جەنگی پێویستی كردووم. بوێرییەكانی ڕووبەڕووبوونەوە بەرانبەر ئەو مەترسییانەی لە لەناوچووندا دەبن بە هەست، كتێبی دەگمەنن. هەوڵ دەدەم تێیان بگەم، دواجاریش بیاننووسم، ئەو ژیانەم لا جوان و پەسندە، هەست و خەون لەناو دەقی شیعریدا دەیكەنە ئاماژە و ئاخاوتن. لە ئاخاوتندا لە خاڵی هاوبەش نزیك دەبینەوە، یان دەگەین بە وەڵامێك بۆ ئاخاوتن. خەون و یادەوەری لە سێبەریدا بە یەكتری دەگەن و دەبن بە واقیعێك لە واقیعەكانی بوون. لە نێوان پەسندكردن و ڕەتكردنەوەی خوێنەرانی هۆشیار و خوێنەرانی ئاساییدا، نووسین لەكوێ خۆی دەدۆزێتەوە. جیاكاریی نێوان خوێنەری زۆر و خوێنەر ئاشكرایە. قۆناغی شیعری كلاسیكی كوردی پڕ خوێنەرە، بەڵام خوێنەری نییە.
ئەو مشتومڕە لە نهێنیی ئەو دەقانەدا بە دەست دەكەوێت، وەك سەرچاوەی چێژبەخش پێویستمان بەخوێندنەوەیانە. پەیوەندییەكی دڵخۆشكەریان لەگەڵ مووچڕك و تەزوو و خورپەی شاراوەی ناخ پێكهێناوە.
من یەك بەباری خۆم، كە پەستی دامدەگرێت و لە هەموو دنیا بێ ئومێد دەبم پەنا بۆ دیوانی: مەحوی، یان دیوانی: حاجی قادری كۆیی، یان دیوانی: گۆران، یان دیوانی: دیلان، یان كۆشیعری: ئەحمەد تاقانە … تاد، دەبەم. لە شیعری كوردیدا ئەمانە نموونەی دەگمەنن. ئامادەم دەكەنەوە بۆ گرینگیدان بە هەموو بوارەكانی ژیان، یان دەگەمە فۆرمی گەیشتن بە هەموو شتەكان و ناخی خۆم. هەر هەموو ئاستێكیش ڕێز لە ژیان دەنێـت و هەوڵی بەرەو پێشەوە بردن و گەشەسەندن و بیركردنەوەی باشتر دەدات، هەریەكیش بە تێگەیشتنی خۆی چێژی لێ وەردەگرێت. نووسەریش لەسەر بنەما و فراوانبوونی مەوداكانی زمان و هێشتنەوەی بە زیندووێتی ئەو متمانەیەی دەبێتە خەونێكی بەدیهاتوو، لە خەونەوەش دەست پێدەكاتەوە. من خەونم هەیە، لە خەونەكانمدا دەست پێدەكەمەوە و دەچمە ناو مەوداكانی بیركردنەوە و نووسین.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

وشە
وشەی: خەون و منداڵی و مردن، بێئاگاییم دەجووڵێنن و لام دووبارە دەبنەوە، دەبێت لە پەرەسەندنی خۆیاندا قسەم لەبارەیانەوە هەبێت و چوارچێوەیەكیان بۆ بگرم، فەزا و ڕەگەزی ئەم وشانە دیدگای منیان دیل نەكردووە، زیاتر بەلای خۆیاندا بەكێشیان كردووم. لەناو مندا ڕەگیان وریایە و بەگەشەكردنم ناساندوون، كەشوهەوان بۆ ئەزموونی خەونیم، لە شیعردا ئیلتیزامم بە فەزای بوونەوە هەیە، نەك فەزا و ڕەگەزی هاندەر و هۆكار. بوون لە دەقدا دەبێتە شەپۆلی مانا و جوانی و شیعرییەت. شیعری من مەبەستی مێژوویی تێدا نییە. داڕشتنێكی بوونی و گەردوونی و خەونییە. كار لەناو خەون دەكەم بۆ دروستكردنی جیهانبینی، خەون و منداڵی و مردن پرسیاری ئەزەلین، نەكراوە وەڵامێكی ڕەها بۆ پرسیارەكانی ئەزەلییەت بدرێنەوە، هەر وەڵامێكی دەبێتەوە كۆمەڵێك پرسیاری دیكە بۆ ئازادكردنی واقیع. دووبارە نیاز و كەڵكەڵەی گەڕان و دۆزینەوە گەرم دەكەنەوە، دەمانخاتە بەردەم ئازادیی دەربڕین و هۆكاری گۆڕاو، خەون و خەیاڵ و توانا و ئەزموونمان دەجووڵێنێت، دەكرێت ئەم پرسیارە دوابخرێت بۆ دوای كۆتایی زەوی، یان دوای دۆزینەوەی بزەی مۆنالیزا و بەختیاری تا هەتایی، بڕوا بە بەختیاری تا هەتایە، كاریگەرترین و بەپیتترین ناوەرۆكی مێژووی گیانی پێكهێناوە.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

لایەنگر
بەلامەوە گرینگە هەموو ئاستێك ببێتە لایەنگری دەقەكانم، یان نا. بەهای دەربڕینی ئازاد شوێنی نووسینی لە جیهان دۆزیوەتەوە، بە تەواوی مانای ئازادی، ئازادیم لە جۆری بیركردنەوە و هونەرە جوانەكان و چێژی نووسین بۆ خۆم دابین كردووە، ئازادی لەناو هەستیاریی نووسین دەتوێنمەوە، كەسی دووەمیش بەهەمان ئازادی بەڕێوە دەچێت. منی وەك نووسین بەلاوە گرینگە، یان نا. ئەو قەناعەتەشی لا وێنا دەكەم بە هەموو توانای گیانی و هێزی ئەقڵیمەوە ئاماژەكان بە دەربڕین و ناوەندی بەرهەمهێنان بگەیەنم، بارێكی گیانیش لەناوەندی نووسین چێژی هاندانم دەگەیەنێتە پلەی توانەوە و تێكەڵاوبوون بە زۆرێك لە شتەكان. هەوڵیش دەدەم ژیانی چێژدار و بەجوانی پەیوەست بخزێنمە گیانی گەردوون و ئادەمیزادەوە. گەردوون و ئادەمیزادیش بگەڕێنمەوە باری یەكەمین فڕین. ئێستێتیكای هاوبەش و ڕۆشنایییەكانی ناو دەق دەكەمە هونەری لێكدانەوە و تێگەیشتن بۆ پەخشكردنەوەی ڕۆشنایییەكانی خەیاڵ و ئەندێشەی وەرگر. وابەستەی كلتووری پڕ چالاكیی كوردیم، ئەو كلتوورەی پەیوەندیی بەهەر هەموو كۆمەڵگاوە هەیە. بەرهەمی هۆشمەندییەتی، كەواتە: ئێمە ناوەرۆكی گشتیی كلتوورین. تێكۆشانێكی سەخت دەكەم، ناوەرۆكێكی دەوڵەمەند و بە پیت و فەڕ بم.
كلتوور بەو بارە زیندووەی خوڵقاندوویەتی، بەناوبانگترین جۆری دەربڕینی ڕۆشنبیرییە. تا پاشەڕۆژێكی دووریش هەر بەو شێوە چالاكەی دەمێنێتەوە. مامەڵەی من لەگەڵ نووسیندا مامەڵەی ئیماندارە لەگەڵ خودا و سەرچاوە. خودا و سەرچاوەش دەبنە پرسیار و گفتوگۆ، پرسیار لە چییەتی بوون و نەبوون و شوێنەزا و گەردوون. دواجاریش دەمەوێت بزانم ئەو دۆزینەوانە چین، كە پێیان گەیشتووم، پرسیار و گفتوگۆمان چۆن بوونەتە یەكانگیربوونەوەی ئاسۆكانی ناوەند و نووسینیان لێوە درێژ بووەتەوە.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

شێواز
جوانی لە سادەیی و قووڵبینییەوە دەخوڵقێت. لێڵیش شتە سادەكان لەناو دەبا و دڵی جوانی تێدا هێور ناكرێتەوە، شتە جوانەكان بە سادەیی دەوترێن. لە بەشێك لە بەرهەمی هەشتاكانم لە بنیادی قووڵی تەمومژدا كارم كردووە، تەمومژ لە ئەنجامی جوانیی زمان دروست دەبێت، لێڵیش لە ئەنجامی بنیادی ڕووكەش و هەڵەی زمانەوە.
نموونە: بێزمانێك، واتە: لاڵێك دەچێتە لای مرۆڤێك، داوایەك دەخاتە ڕوو. بێزمانەكە لای خۆی مانا و لێكدانەوەیەكی بۆ داواكەی هەیە و دەزانێت چی دەوێت، بەڵام لەبەر ئەوەی ڕوونیی زمانی نییە. ناتوانێت داواكەی لە بەرانبەر بگەیەنێت.
شاعیر هەن ڕوونیی زمان و جیهانبینییان نییە. لە دەروون و هەستی یەكئاستیی خۆیان مانایەكیان بۆ نووسینەكەیان داناوە، بەڵام ناتوانن ئەم مانایەیان بە شێوازێكی ڕوون لە بەرانبەر بگەیەنن، لێڵی ئەم نەگەیشتنەیە. ژیان خۆی پڕە لە شێوازی گۆڕان و جموجووڵ و هاندان و هۆكار، تەنانەت ڕەنگی سروشتیش گۆڕان لە خودی خۆی پەروەردە دەكات. درەخت لە پارچە زەوییەكی بچووكدا كەشوهەوای نەشونما وەردەگرێت، هەموو ساڵێكیش گەڵاكانی خۆی لەناو دەدا و هێمای ڕوون و شێوازی گەڵا نوێیەكانی دەكاتە كردەیەكی ڕاست. یەك شێوازیش لە ئەزموونی خەوندیدە و وێڵی دۆزینەوەی ژیانی بە پیتدا، دەسەڵاتدار نابێت. مانەوە و كاركردنیش لەناو شێوازێك ڕایەڵ و تانوپۆی داهێنان هەڵدەوەشێنێتەوە، هەموو سەربەخۆیی و دەسەڵاتێكی كەلكێشیش زەوت دەكات، گیانی بەردەوامبوونیش دادەڕزێنێت. ئەو شێوازەی لەناوەڕاستی هەشتاكانەوە ئەزموونم كرد، هەوڵم دا لەو ئەزموونەدا كار لەناو مانای زمان بكەم و مانای بابەت بمرێنم.
ئەزموونێك بوو، ویستە هونەری و كەلكێشییە زمانەوانییەكانم تێیدا پێشكێش كرد. دوای ئەم پێشكێشكردنەش خواستی گۆڕان لەناوەوە هەژاندمی، هەستم كرد كارێكی دیكە هەیە بۆ كردن، دنیایەكی دیكەش هەیە بۆ بینین و شێوازی ژیان. كاتێك ڕێگا بەخۆم دەدەم ئەزموونێك واز لێ بێنم و سەرگەرمی ئەزموونێكی دیكە بم، دیارە وەك ئەزموون گەیشتوومەتە دوا ئاستی و لام تەواو بووە، ئەگەر لەناویشیدا بمێنمەوە دووچاری خۆدووبارەكردنەوە و پێكوتە دێم، خۆدووبارەكردنەوە و پێكوتەش كەشی نووسینم لەبەرچاو دادەخەن، لەو باروبوارەدا هێزی خود و ڕستە كاریگەرەكانی مرۆڤی نوێبەخشیش بۆ جوانی و ژیان، بێ كاریگەر دەبن.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

ڕاگەیاندن
ڕاگەیاندن كەناڵ و ناوەندێكی خزمەتگوزارە بۆ كردەی ڕۆشنبیری. لەناو ڕۆژنامەوانیی كوردیدا گەیشتووم بە ئەزموونی بەپیتی زۆرێك لە نووسەرانی كورد و سوودمەند بوویمە بە بیر و بۆچوون و فۆرمەكانیان. لەلایەكی دیكەشەوە هێندەی لە بەشێك لە ڕۆژنامەوانی بە ناهەق لەبارەی منەوە نووسراوە، هێندە بەهەق لەبارەی ئەهریمەنەوە نەنووسراوە. سەرەڕای ئەمانەش بەبێ هیچ هۆیەك بە مەبەست و هەڵەی ده‌ستئەنقەست ناوم لە لێكۆڵینەوە و چاوپێكەوتنە ئەدەبییەكان دەسڕنەوە. بەشێك لە ڕۆژنامەوانیی كوردی هەوڵی تێدا دراوە هەقیقەتی شیعری من بشێوێنێت. لە ڕۆژگاری ژیاندا ئەوانەی لە چێژی باوخوازەوە تەماشای ڕستە كاریگەرییەكانی ژیان دەكەن تاوانكارن، نوێبەخشەكانیش قوربانیی ئەو هێزە باڵادەستانەن، كە تاوانكاران دەجووڵێنن و ئامادەیان دەكەن بۆ بەجێهێنانی مەرام و تاكتیكە سیاسی و شكستە ئەدەبییەكانیان، دیمەنە سادە و كاریگەرەكانی ژیان وەردەگرم بە تێكەڵاوكردنی فۆرمەكانی گەیاندن چەند ئاستێكی زمانەوانیی شیعرییەتی تێدا دەكەمە ستوونی تایبەتكردن و درەوشانەوە. وەك دەقی بە ئەدەببوو دەیخەمە بەردەم كۆمەڵێك نیشان و پرسیار، شتە سادەكانیش بەردەوام لە سرووتی تایبەتی و دانایی لەناو خوڵقاندنی نووسین زانیاریی ویژدانی و گەرمایی هەستەكانن. بوونمان لەناو خۆیاندا لەپێناو ژیان و جیهانبینییەكی باشتر بەرجەستە دەكەن، تا لە ژیان كاریگەری و كردەوەی خۆیان نیشان بدەن.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

تێڕامان
بێدەنگی لە قووڵایی نەزاندراودا پەیوەندیی دیكە لەگەڵ ژیان و بوون و گەردوون دەدۆزێتەوە، پەیوەندییە ساردبووەكانیشی لەگەڵ واقیع زیندوو دەكاتەوە. هەندێك شت لە واقیع وەردەگرێت، لە بیركردنەوەی ڕێكی دەخاتەوە و ئامادەی گوتنی دەكات. پێكهاتەی سرووتی كەسایەتیم لە نیشتەجێبوون لەسەر زەمین بۆ خۆ گونجاندن لەناو سەرچاوەكانی ژیان وا هەڵكەوتووە. ئاخاوتن لەناو دەق دروست دەكەم. لە قسەكردندا خودی ئامادەكراو دێتە پێشەوە، لە ئاخاوتنی ناو دەقیش ئەفسانە و ئەفسوونی خودی وریا و هۆشمەند. ئەگەر زۆر بدوێم، تێڕامانی ناوەوەم دەكوژێت و بنیادی ئامادەبوونی بەردەوامیی نووسینم دەشڵەژێ، ئەفسانە و ئەفسوونی خودیشم بەتاڵ دەبێت. زۆر دوان تەنیا بۆ كەسی سیاسی گونجاوە، باروبوار بۆ گفتوگۆ لەگەڵ ئەویدی دروست بكات، نووسەریش باروبوار بۆ تێڕامانی تاكییەتی و هەستەكانی خۆی دەستەبەر دەكات. خۆم بە تێگەیشتن لە كرۆكی ڕۆژگار و بێباكی گرتووە، پرۆژەكانم بەهۆی زمان و ئەفسانە و ئەفسوونەوە پەرە پێدەدەم، نازانم ئەوەی نووسیومە باشە، یان نا. بەڵام بەو ڕاستییە گەیشتووم پێویستە لە هەوڵی تێڕامان و بێدەنگی بەردەوامبم، كە دەقی بێگەرد بێدەنگییەكی بەردەوامە.
بێدەنگی لای من مانا قووڵەكانی خەون و گەردوون ئاگادار دەكاتەوە و پرسیاری ژیان و بوونی هەیە و دەیكات بە توانا و ئەزموون.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

گفتوگۆ
هەمیشە خۆم لە گفتوگۆ و دیمانە ڕۆژنامەوانییەكان بەدوور گرتووە، ئەو دەسكەوتانەی لە بار و بواری شیعرەوە بە دەستم هێناون، دەكرێ بكرێـنە جێگرەوەی هەموو گوتن و نووسینێكی دیكە. هیچ نیازێكی گوتنیشم نییە لە دیمانە ڕۆژنامەوانییەكان بیكەم بە ناوەندی دەربڕین و دركاندن. هەموو ساتە هۆشیاری و نهێنی و هەستكردنەكانی ڕایەڵ و تانوپۆی نووسینیان چنیوم، لە هەناوم خۆیان ڕاپسكاندووەتە دەرەوە و لە دەقەكانم دركاندوومن. خۆ تەرخانكردنیشم بۆ بەرهەمهێنانی دەق بەلاوە گرینگ و ناوەندە. دەق بنەمای پەیوەندییەكان جوان و فراوان دەكات، فۆرمەكانی دەروونیش دەگۆڕێت. سەرەتا شتە گشتییەكان دەدۆزمەوە. دواتر گیانی بزێوی شتەكان دەنووسمەوە و هەستی تێدا دەخوڵقێنم.
نووسین و قسەكردن لەبارەی شیعر بە كردەی دۆزینەوە تێناگەم، زیاتر گواستنەوە و گەیاندنە. هەوڵ دەدەم خۆمی لێ بپارێزم، لەگەڵ ئەوەش لە هەموو بابەتێك پتر، تامەزرۆی خوێندنەوەی دیمانە ڕۆژنامەوانییەكانی شاعیرانی بە ئەزموون و ژیننامەی كەسایەتییانم.
تێڕوانین و زۆر وردبوونەوەش لە شیعردا دەمانباتەوە بۆ سەردەمی لەدایكبوونی یەكەمین مرۆڤ. نووسین ناتوانێت لەبارەی یەكەمین مرۆڤ ڕستەیەك، تەنیا ڕستەیەك بەهێز بكات، تەنیا لەرزەی گیان دەتوانێت لەناویدا وردبێتەوە و بگات بەباری تێڕامانی یەكەمین مرۆڤ.
سەنگێك هەیە ناوی مێژوو، هەموومان وەك شیر دەكوڵێنێت، بۆی دەردەكەوێت چەندمان هەوێن دەبین و چەندیشمان هەڵدەبزڕكێین

تشرینی یەكەمی 2002 هەولێر

بڕوانکەم، تاکی هیچ نەتەوەیەک وەک تاکی کورد (مەبەستم باشووری کوردستانە) هەڵگری هەندێک خاسیەت و تایبتمەندی کۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و کەسی سەیر و سەمەرە بێت. بە جۆرێک هیچ کرانەوە و پێشکەوتنێک، گۆڕانکاریی و هوشیارییەکی هزریی و کۆمەڵایەتی، ناتوانێت یاخود ئەستەمە کاریگەریەتی لە سەر ئەو تایبەتمەندییانە، بە ئاراستەیەکی دیکەی جیاواز و نوێ دابنێت. یەکێک لەو خاسیەتانە، لاساییکردنەوە و شوێنکەوتن و مۆدێلخوازییە. لە باشووری کوردستان، هەرئەوەندە شتێک دەبێتە مۆد، ئیدی هەمووان وەک بە بەغا، چاو لە یەکتری دەکەن و لاسایی یەکتری دەکەنەوە. وەک ئەوەی دەڵێن:_( لەگە عامێ بڕۆ شامێ) سەرنج بدەن، ئێستا وەرزشی شاخەوانی لە کوردستان بۆتە مۆدێل، لە پیرەمێردێکی هەفتا ساڵییەوە بیگرە، بۆ ئافرەتێکی سەد کیلۆیی، بۆ منداڵ و نەوجەوان و فەرمانبەر و نەخوێندەوار و سیاسی و کادیر و مامۆستای زانکۆ و یزیشک تا بە هەمووان دەگات. کەسانێک ئەو وەرزشە دەکەن، کە نەخۆشی ( بەرزی پەستانی خوێن، پەرکەم، سستی گورچیلە، شەکرە، ڕەبۆ، دڵ) و چەندان نەخۆشی دیکەیان هەیە، لەکاتێکدا هەر کەسێک کەمێک هوشیار بێت، دەبێ بزانێت نابێ ئەو کەسانە ماندووبن، چونکە دەمرن. لەو ماوانەی ڕابردوودا، چەندان کەس بە تەقینەوەی مین، هەڵدێران لە شاخ، نۆرەی دڵ، بەرزی پەستانی خوێن، نزمبوونەوەی شەکرە، لە میانەوەی ئەو بە ناو وەرزشە شاخەوانەیەی لە باشوور دەکرێت گیانیان لەدەستدا. بگرە کەسێک لە ڕواندز، لە شوێنێک بە هۆی شاخەوانییەوە بەرمین کەوت، کە دەیان ساڵە لەوەڕگەیە. ئایا ئەمانە، نیشانەی ناهوشیاریی و نەزانین نییە لە کردنی کارێک کەهی خۆیان نییە. بێگومان لە هەموو دنیادا، وەرزشەکان تایبەتمەندن و هی هەموو کەسێک نین، مەگەر چەند محمەد عەلی کلایی و زێدان و مارادۆناو لە جیهاندا هەن؟ بۆیە ئەوەی بە ناوی شاخاوانی دەکرێت، لە ڕاستیدا گاڵتەجارییەکە ئەوسەری دیار نەبێت. کە دێتە سەر هوشیاری تەندروستی، کورد هەموویان دەبن بە پزیشک. پێت دەڵێن: گەر دەتەوێت لەش ولارێکی ڕێک و ساغڵەمت هەبێت، ئەوا وەرزش بکە، شەکر مەخۆ، برنج مەخۆ، نانی سپی مەخۆ،،شیرینی و شوکۆلاتە مەخۆ! باشە، کەس هەیە ئەمانە نەزانێت؟ دواتر با بپرسین مرۆڤ ئەگەر ئەمانە نەخوات چی بخوات؟ مەگەر سندووقێک سێو، جێگەی سەد گرام گۆشتی ئاژەڵ دەگرێتەوە؟ مەگر دە کیلۆ لالەنگی، جێگەی جێگەی یەک شۆکۆلاتەو چوکلێت دەگرێتەوە؟ کە دێتە سەر ئایین، هەموویان مەلای دوانزە عیلمن و خۆیان پێ ئایینداری برێفێکتە، کەچی هەر ئەو کەسانە درۆ دەکەن، ناپاکی دەکەن، دوو ڕوو بێ بەڵێن و هەڵپەرستن و بە ئارەزووی خۆیان نرخ نزم و بەرز دەکەنەوە. سەرنج بدەن، عەمڕە کردن بۆتە مۆدێل، هەرچی هاووڵاتی ئەم باشوورەیە، ڕووی کردۆتە ماڵی خودا. کەسانێک هەن، بە درێژایی ژیانییان، ناوی خوایان نەهێناوە، مەیان خواردۆتەوە، مەگەر خوا بزانێت چەند کاری خراپ و لادانییان بە درێژایی ژیانیان کردووە، کەچی لە ئاخیر و ئۆخری عومریان، دوای ئەوەی دەزانن هیچیان پێ نەماوە و هەر دەمرن، دەگەڕێنەوە لای خوا، وەک ئەوەی ئایینداری گاڵتەی منداڵان بێت! تۆ کە خۆت پێ گەڕاوە و خوداپەرستە، بۆچی لە تەمەنی بیست ساڵی ناگەڕێیتەوە لای خواو لە تەمەنی هەشتا ساڵی ئەمە دەکەیت؟ باشە ئەو هەموو تێچووە مادییەی لە عومڕە خەرج دەکرێت، قوتابخانە، بنکەی تەندروستی، باربۆی منداڵانی شەهید و کەمدەرامەتی پێ بکرێت، خێری زیاتر نییە؟ هەمومان دەزانین لە ئایینی ئیسلامدا، سوننەت و واجب هەیە، واجبەکان دەبێ هەر بکرێن، بەڵام ئاساییە، زۆریش ئاسایە سوننەتەکان بە جێ نەگەیێندرێن، چونکە لە بەرنبەردا، مرۆڤ هیچ گوناهێکی بۆ نانووسرێت. کە دێتە سەر سیاسەت، هەموویان چاودێری سیاسین و دەبنە شڕۆڤەکاری سیاسی لەم کەناڵ و ئەو کەناڵ. کە دێتە سەر پەرەپێدانی مرۆیی و پەروەردەیی خێزان و کێشە کەسی و تایبەتییەکان، هەمووان دەبنە ئۆشۆ. جوبران و لوقمانی حەکیم. ڕێنماییت دەکەن، وەعزت بۆ دەدەن و پێت دەڵێن بەختەوەر بژی، خەم مەخۆ، چێژ لە ژیان ببینە، هەست بە ئاسوودەیی بکە، ژیان ئەو ساتانەیە کە تیایدا دەژیت. ئەوانە، هێندە کاڵفامن، نازانن خەمی هەر مرۆڤێک لە ناخی مرۆڤەکە خۆی دایە و کەس ناتوانێت لە بری کەس هەست بە خۆشی و کامەرانی بکات. ئەوانە، لە سۆنگەی ژیانی خۆیانەوە، ژیانی ئەوانیتر دەبینن. دەی باشە، کێ دەتوانێت گەشبینی و بەختەوەری لای عاشقێک دروست بکات، کە مەعشوقەکەی لەدەست داوە؟ کێ دەتوانێت، درک بە خەمی گەورە و پەنهانی مرۆڤێکی دڵشکاو و تێکشکاو لە خۆشەویستی بکات، کێ دەتوانێت ببێتە حەکیمی مرۆڤێکی خەمبار، کە دایک، برا، باوک، ئازیزترین کەسی لە دەست داوە! بە ڕاست، گاڵتەجاڕی لەو شێوەیە، جگە لە نێو ئێمە، لە هیچ شوێنێکی ئەم دنیایە هەیە؟ کەس هەیە لە یەک کاتدا، خۆی بە جۆرەها شێوە بناسێنێت و نماییشی ماسکاویی بکات؟ هەندێک جار، ئەم جاڵەتانە دەگەنە ئاستێکی هێندە کاریکاتۆری، مرۆڤ نازانێت پێ بکەنێت یان بگریت! لەو ڕۆژانەی ڕابردوودا، لە یادی ڕۆژی کرێکاراندا، وێنەی نووسەرێک بڵاوکرایەوە و تۆڕەکانی تەنییەوە کە گوایا کرێکارە، من نازانم ئەو نووسەرە بە پیشە چییە، بەڵام زۆرباش ئەوە دەزانم، ئەم نووسەرە، کەم بەرپرسی ئەم هەرێمە هەیە نەیبینێت و نەیانناسێت و هەرکاتێکیش ئارەزووی کرد نەیانبینێت. هەر لە سەرۆک کۆمارەوە بۆ سەرۆکی هەرێم و وەزیران و وەزیر و سکرتێری حزب و تا بە هەر کادیرێک دەگات. باشە ئەمە بۆ کرێکارێکی داماو دەچێتە سەر؟ ئەم نووسەرە، کەی ئارەزووی کرد، لە شاشەی تیڤی ئەو بە ناو کەناڵانە دەردەکەوێت: کە بەپارەی دزاراوی نەوتی ڕەشو و ڕووتانی ئەم هەرێمە، پەخشی بەرنامەکانییان دەکەن و لە چرکەیەکدا سەدان گەڵا لە پەخشی ڕاستەخودا خەرج دەکەن، کەچی منداڵی پێشمەرگەیەکیش، لە ژێر نایلۆن و جەمەلۆن و دار و پەرتوودا دەژیت. باشە کرێکارێک، لە خەونیش سەرۆک کۆمار، سکرتێری حزب، ستۆدیۆی یەک لەو کەناڵانە دەبینێت؟ ئیدی کوێوی ئەم برادەرە لە کرێکارێکی داماو دەچێت؟ بە داخەوە ئەم تایبەتمەندییانە و سەدان دیکەی نەشاز و نەشیاو، لە مرۆڤی کورد هەنە و دەرخەری ئەو ڕاستییەن، کە ئێمە تەنها بە ناو پێشکەوتووین، دەنا هێشتا زۆرینەی هەرە زۆرمان، بە ئەقڵی سەدەکانی ناوەڕاست بیر دەکەینەوە. مرۆڤ هیچ کاتێک نابێت لەگە عامی بچێتە شامێ، هەموو جیاوازییەکان، داهێنانەکان، ئاگایی و هوشیاریی و درککردنی تاکانە، لەوە سەرچاووە دەگرن، کە مرۆڤ خۆی لەمێگەل جیا دەکاتەوە، لەدەرەوەی کولتووری باوە، هەڵگڕی هەمان عەقڵییەتی ڕەشۆکی و هەمووەکی نییە، بەڵام مرۆڤ چ کاتێک دەتوانێت بەم شێوەیە بێت؟ بێگومان کە هوشیار بووە وە، کە خوێندییەوە، بۆیە گرنگە مرۆڤ هەمیشە هاوشێوەی هەمووان نەبێت و هەرگیز بڕوای بەو پەندەی سەرەوە نەبێت.

[بۆ ئەو مسوڵمانە کوردەی هەموو کورد دەکاتە قوربانی تورکێکی مسوڵمان،بۆ هەودارانی ئەردۆغان لە باشوور]

ئەردۆغان ئەو کەسەیە کە زیرەکانە ئیسلام بۆ بەرژەوەندی خۆی و حیزبەکەی بەکاردەهێنێت، ئیدی ئەم بەرژەوەندیە چۆنی خواست، ئەو خۆی لەگەڵیدا دەگونجێنێت ، با ئەگەر لەسەر حسابی ئاینەکەیشی بێت.

بۆنمونە لەم ماوەیەدا ئەردۆغان پەنای بۆ چەند کردەیەک بردوە کە بەهیچ جۆرێک لەگەڵ قەناعەتی ئاینی و پرەنسیپی ئیسلامیدا یەکناگرنەوە ،بەڵام ئەو چاوی لەبەرژەوەندی خۆی و حیزبەکەیەتی نەک بەرژەوەندی ئاینی.

• چەند ساڵێک بوو پەیوەندی نێوان تورکیاو ئیسرائیل تێکچوبوو ، هەردوولا یەکتریان بە پێشێلکاری مافی مرۆڤ تاوانبار دەکرد،لێ بەهۆی نزیکبوونەوەی هەڵبژاردنەکانی تورکیا کەساڵێک کەمتری ماوە ،وە بەمەبەستی بەرزکردنەوەی کێرڤی حیزبەکەی، ئەردۆغان چەندین هەنگاوی نا ،یەکێک لەوانە ئاساییکردنەوەی پەیوەندیەکانیان بوو لەگەڵ ئیسرائیل ، ئەم هەنگاوە کووتووپڕەی ئەردۆغان بۆ ئیسرائیلیەکانیش جێگەی سەرسوڕمان بوو .
  +تورکیا یەکەم دەوڵەتی ئیسلامیە کە ئیعترافی بە ئیسراێیل کردوە.
  +تورکیاو ئیسرائیل گەورەترین ئاڵوگۆڕی بازرگانی لە نێوانیاندا هەیە کە ساڵانە بە چەندین ملیاردۆلار دەخەمڵێنرێت.
  +گەشتیارانی ئیسرائیلی بۆ تورکیا ساڵانە لە نیوملیۆن گەشتیار تێپەڕدەکات.
  +مەزنترین کارگەی درووستکردنی کەرەستەی سەربازی ئیسرائیلی لەتورکایە.
  +تورکیا گەورەترین هەناردەکەری چیمەنتۆیە بۆ ئیسرائیل [کە بۆ بیناکردنی مستەوتەنەکان بەکار دەهێنرێن]
  +ناوی تورکیا لە نێو ئەو وڵاتانەدا {نیە }کە لەڕووی داراییەوە کۆمەکی فەلەستینیان کردووە.
  +ئەردۆغان یەکەم سەرۆکی مسوڵمانە کەمەدالیای [جوامێری ئیسرائیلی] پێبەخشراوە.
  +ئەردۆغان یەکەم سەرۆکی وڵاتێکی مسوڵمانە کە زیارەتی گۆڕی دامەزرێنەری بزافی زایۆنزمی{ تیودۆر هەرتزل} ی کردوە .
  +ئەردۆغان یەکەم سەرۆکی مسوڵمانە کە تا ئێستا [٥] جار سەردانی ئیسرائیلی کردوە.
• سەفەرکردنی هاوڵاتیانی ئیسرائیلی بۆ تورکیا بێ ڤیزەیە ،بەڵام بۆ فەلەستینیەکان [ئەگەر ڕێگەیان پێبدەن] ئەوە بە ڤیزەیە،
  +دەمێک ئەردۆغان کووفیە{جامانە} ی فەلەستینی لەمل نابوو ،لە بەردەم میدیاکاراندا گووتی [قودس هێڵی سوورە]و بەرەنگاری هەر وڵاتێک دەبینەوە باڵوێزخانەکەی بگوێزێتەوە بۆ ئەو باژێڕە ،بەڵام هەر زوو لەو قسەیە پەشیمان بوویەوە ،بەوەی بە فەرمانی خودی خۆی کۆمپانیای{لیماک}بەگوژمەی [٢١] ملیۆن دۆلار ، درووستکردنی بینای {باڵوێزخانەی ئەمریکای لە قودس} لە ئەستۆگرت.شایانی ئاماژەیە خاوەنی ئەو کۆمپانیایە[نیهاد ئۆزدمیر] ە کە دۆستێکی نزیکی ئەردۆغانە،هاوکات زاواکەی ئەردۆغان[بیرات بەیرەق] و [بن علی یەڵدرم] پشکیان تێیدا هەیە.
  بەمەش تورکیا بووە سەرمەشقی هەموو وڵاتانی جیهان کە دەستی بۆ کارێکی هەستیار و مەترسیدار برد ،هاوکات دۆستایەتی و دڵسۆزی خۆی بۆ ئیسرائیل سەلماند.
  +لەتورکیا ٢٦ قاعیدەی عەسکەری ناتۆ هەیە.
  +تورکیا تاکە وڵاتی ئیسلامیە کەبەفەرمی ڕێگەی بە هاوسەرگیری هاوڕەگەزبازەکان داوە.
  +تورکیا تاکە وڵاتی ئیسلامیە کە [ کەناردەریای نوودیست]ی هەیە،واتە ڕووتبوونەوەی تەواو .
  +تورکیا تاکە وڵاتی ئیسلامیە کەدژی قورئان وبنەماکانی ئیسلام کاری کردوە ،بەوەی فرژنی تێیدا قەدەغەیە .
  +یەکەم دەوڵەتی ئیسلامی تورکیایە کە بەفەرمی ڕێگەی بە لەشفرۆشی داوە.
  +ژمارە ئەو ماڵانەی کاری لەشفرۆشیان تێدا دەکرێت لە سەرانسەری تورکیادا پتر لە {٢٠٠٠٠} ماڵە.
  +داهاتی ساڵانەی تورکیا لە بواری لەشفرۆشیدا [چوار ملیار دۆلارە]
  +ئەوانەی کاری لەشفرۆشی دەکەن بە گەوادەکانیشەوە ژمارەیان [٣٠٠٠٠٠]کەسە.
  +٢٦٥ کارگەی درووستکردنی مادەکحولیەکان لەتورکیا هەیە .
  +دەرکردنی ئیخوانەکانی میسر لە تورکیاو داخستنی بارەگاو میدیاکانیان ، بێ دەنگی مسوڵمانانی جیهانی لێکەوتەوە بەکوردیشەوە.

+ئەردۆغان ،وەک ئامرازێک ئاین بۆ گەوجاندنی کوردە ئیماندارەکان بەکاردەهێنێت،بەتایبەتی ئەوانەی ئەردۆغان بە خلیفەی نوێی موسوڵمانان دەزانن.
+لەکن ئەردۆغان هەموو کورد دوژمن و نەیارن ،ئیدی با مسوڵمانی عەیار ٢٤ بێت،وەک عەلی قەرەداغی و هاو فکرەکانی.

گەر ئەم حەقیقەتانە لەکن هەندێک کاڵفامی ئیسلامی باشوور نوێبن،ئەوە بەدڵنیاییەوە بە دوونوێژی ئەردۆغانی نەژاد پەرست و فاشست لەخشتە براون.
+گەر پرسیار ئەوەبێت ئەی بۆچی لەگەڵ ئەم هەموو فەزاحەتەشدا هێشتا ئیماندارانی باشوور سەرسەختانە داکۆکی لێدەکەن؟
+بەبۆچوونی من وەڵامەکە ئەوەیە ،ئەو جۆرە کوردە ئیماندارانە بڕیاریان داوە گەر فەزیحەتەکانی ئەردۆغان لەوەش زیاتربن ، هەر داکۆکی لێدەکەن و وەک ئیماندارێکی بێگانەپەرست و خۆفرۆش بمێننەوە ،کە ئەمەش لادانە لەپرەنسیبە ئەخلاقی و نەتەوەیی و نینسانیەکان.
ئاشکرایە کوردی مسوڵمانی حیزبی و غەیرە حیزبی نیشتەجێی باشوور هەستی نەتەوایەتی و مرۆڤدۆستی لەکن زۆربەیان غائیبە ،ئەوانە ئازاری مسوڵمانێکی فەلەستین یا بورما [کە دڵنیام زۆربەیان نازانن بۆرما دەکەوێتە کوێوە] کە هەزارەها کم لێمانەوە دوورە ،هەستیان دەبزوێنێت و داکۆکییان لێدەکەن و فرمێسکیان بۆدەڕێژن،کەچی لەئاست ئازار و مەینەتی و چەوساندنەوەی کوردانی باکوور و ڕۆژئاوا { کەڕوکوێرولاڵن} ،دەتوانم بڵێم بەکارە نائینسانیەکانی ئەردۆغان دژی هاوزمانی خۆیان خۆشحاڵن و خەنی دەبن.
سەرنج/ ساڵی پار کۆتایی مانگی {٨} ئەم بابەتەم بە ناونیشانێکی دیکە نووسی، کە ئاراستەی علی قەرەداغیم کردبوو.هەست دەکەم دووبارە پۆست کردنەوەی لەم دۆخەی ئێستادا کە[هەڵبژاردنەکانی تورکیا]بەڕێوەیە، بەپێویست دەزانم.
جگەلەوەی ناونیشانەکەیم گۆڕی ،هاوکات کوورتم کردەوەو لەهەندێک شوێنیش دەستکاریم کرد.

هەڵبژاردنەکەی ئەمجارەی تورکیا، بەتایبەتی بۆ سەرۆکایەتی، کە یەکشەمە، ١٤ مایسی ٢٠٢٣ دا دەکرێت لە هەر سێ ئاستی ناوخۆیی، هەرێمی و تاڕادەیەکیش نێودەوڵەتیدا بایەخێکی زۆری پێداروە.
وا بۆ بیست ساڵ دەچێت ئەردۆگان، لە پێشدا وەکو سەرۆکوەزیران و دواتریش وەکو سەرۆککۆماری تورکیا، حوکمی کردووە و ئێستایش سەرباری ئەوەی کە تەندروستی باش نیە، بەڵام لە کێبڕکێی ئەم هەڵبژارنەیشدا بەشدارە بۆ درێژەپێدان بە پۆستی سەرۆککۆماری تورکیا.
لە لێکۆڵینەوەیەکی نۆردیک مۆنیتەر کە لە ٢٥/٣/٢٠٢٣ دا بڵاکراوەتەوە، دەریخستووە، ڕەجەب تەیب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیا نەشتەرگەری بۆ لابردنی وەرەمێکی شێرپەنجەیی بۆ کراوە و تووشی نەخۆشی سەرئێشە بووە، لەنێو ئاڵۆزییە تەندروستییەکانی دیکەیدا، هەندێکجار ڕەفتاری ناڕێک و تەقینەوەی تووڕەیی و لێدوانە ناکۆکەکانی لە دەرکەوتن و گفتوگۆکانیدا هەست پێدەکرێت.
ئەو لە سەرەتای دەستبەکاربوونیدا وەکو سەرۆکوەزیران، بە چەند هەنگاوێکی ئەرێنی دەستی بە کارەکانی کرد کە بۆ ماوەیەک سەقامگیری ئابووری و سیاسی لە ناوخۆدا دروستکردبوو. نەیارەکانی و ووڵاتانی ڕۆژئاوایشی بەوە دڵنیادەکردوە کە سیاسەتیێکی دیموکراسی، لیبراڵی و ئایینیەکی میانڕەو پیادەدەکات. بەو شێوەیە ناوخۆ و دەرەوەیشی دڵنیاکردۆتەوە کە ئەو سەرچاوەی ئارامی و سەقامگیری ئابووری، سیاسی، ئەمنی وکۆمەڵایەتی دەبێت کە دوایی دەرکەوت ئەمە تەنها فریودانی ناوخۆ و دەرەوەی تورکیا بووە بۆ ڕەگ داکوتان و بەهێزکردنی دەسەڵاتی حوکمەکەیەتی بۆ گەیشتن بە ئامانجە ڕاستەقینەکانی.
بەڵام ئەردۆگان و ڕژێمەکەی ئێستا سەرچاوەی نائارامی، پشێوی وناسەقامگیرین نەک تەنها لە ناو تورکیادا بەڵکو لە ناوچەکە و لە جیهانیشدا.
گوتاری سیاسی ئەردۆگان لە سەرەتادا و لە ساڵی ٢٠٠٠ ەوە گوتارێکی کۆنسێرڤەتیڤی، نیمچە عەلمانی و نیمچە لیبراڵی بوو وە بەڵێنی (سفر گرفت)ی دابوو لە ناوخۆ و دەرەوەی تورکیادا. بەڵام لە دوای ٢٠١٠ ەوە گوتارکەی دەگۆڕێت بۆ گوتارێکی ئایینی توندڕەو و شۆڤینیەکی نەتەوەپەرست و ڕەگەزپەرست کە بەرگی ئیخوانی ئیسلامی بە بەردا کردبوو.
ئەگەری هەرەسی ئەردۆگان و ڕژێمەکەی ساڵ بە دوای ساڵ وە بەهۆی سیاسەتە چەوت وهەڵەکانی ئەردۆگان و لەشکرکێشیەکانی و شەڕەنگێزەکانی بەردەوام لە هەڵکشاندا بووە.
هەرچەندە ئابووری تورکیا لە دە ساڵی یەکەمی حوکمڕانیەکەی ئەردۆگاندا گەشە و بەرەوپێشچوونی بە خۆیەوە بینیوە، بەڵام لە دەیەی دووهەمی حوکمڕانیەکەیدا هەموویانی لە دەستداوە و ڕووی لە هەڵدێرکردووە.
ئەمانەی خوارەوە مشتێکن لە خەرواری شکستەکانی ئەردۆگان بەهۆی سیاسەتە چەوت و شەڕەنگێزیەکانیەوە:
١- خراپبوونی باری ئابووری کە بەرزبوونەوەی هەڵئاوسان بەهۆیەوە بە ڕێژەی ٨٠٪ لە سەدا هەشتا زیادی کردووە. ئەم ڕێژەیە ئەوەیە کە حوکمەتەکەی ئەردۆگان خۆی دانی پیاناوە بەڵام چاودێران ڕێژەی هەڵاوسانەکە بە دوو ئەوەندەی ئەو ڕێژەیە زیاتر مەزندە دەکەن.
٢-دابەزین و هاڕەی لیرەی تورکی کە بەهاکەی لە ساڵی ٢٠٠٥ دا بەرامبەر بە دۆلار لە ١،٥ واتە لە لیرە نیوێکەوە گەیشتە سەروو ١٩،٥ نۆزدە لیرە و نیو لە ساڵی ٢٠٢٣.
٣- بە کوشتدانی هەزاران ڕۆڵەی تورکیا لەو جەنگە درێژخایەنانەی نێوان سوپای تورکیا و هێزەکانی پەکەکە کە بە دڵنیاییەوە بەردەوام چارەسەری ئاشتیانە بوونی هەبووە کە ئەردۆگان بە هیچ کلۆجێک ئامادەگی دیالۆگ و چارەسەری ئاشتیانە لە هەگبەکەیدا نەبووە.
٤-بەفیڕۆدانی کات، ووزە و ڕەنجی حوکمەتەکانی پێش خۆی بۆ چوونە ناو یەکێتی ئەوروپاوە بە دوورکەوتنەوە لەو ئامانجە و ناشرینکردنی تورکیا و بوونە هۆکاری پەراوێزبوونی تورکیا لە مەحفەلی نێودەوڵەتی.
٥- بەفیڕۆدانی سەدەها ملیار دۆلار بەهۆی درێژەدان بە شەڕە درێژخایەنەکەی لەگەڵ پەکەکە وە لەشکرکێشیەکانی تری بۆ داگیرکردنی خاکی سوریا و لیبیا کە ئەگەر ئەو پارانە بۆ ئاوەدانکردنەوەی تورکیا و خۆشگوزەرانی هاووڵاتیەکانی تورکیا بەبێ جیاوازی تەرخان بکرایە، لیرەی تورکی هاڕەی نەدەکرد و ئابووری تورکیا ئابووریەکی بەهێز دەبوو وە ئەگەریش زۆر بوو کە ئێستا تورکیا ئەندامی یەکێتی ئەوروپا بووایە.
٦- ڕێژەی بێکاری و هەژاری گەیشتۆتە بەرزترین ئاست کە خەڵکی تورکیای تەواو تووڕە و بێزارکردووە لە ئەردۆگان و دەسەڵاتەی کە هۆکاری ئەو بێکاری و هەژاریەی ئێستای خەڵکی تورکیان.
٧- لە کاتێدا پتر ٥٠٠٠٠ پەنجا هەزار هاووڵاتی تورکی گیانیان لەدەستداوە و پتر لە ملیۆنێک هاووڵاتی ماڵ و کەسانی نزیکیان بە هۆی بوومەلەرزەکەی ٦ ی شوباتی ئەمساڵەوە بێلانە و ماڵ و دەرەتان، بوون کە هۆکاری سەرەکی هەرەسهێنان و ڕووخانی زیاتر لەو ١٧٠ هەزار بینایە لەو ١١ پارێزگایەدا دەگەڕێتەوە بۆ کەمتەرخەمی حوکمەتەکەی ئەردۆگان لە چاودێری و سەپاندنی یاسا و جێبەجێکردنی ڕێساکانی تایبەت بە سەلامەتی خانووبەرە. کەچی ئەردۆگان خۆی لە کۆشکێکدا دەژی سەدان ملیۆن دۆلاری تێچووە، خاوەنی فڕۆکەی تایبەتە کە پتر لە ٤٠٠ چوارسەد ملیۆن دۆلاری تێچوە وە مووچەکەیشی لە ٨٨،٠٠٠ هەشتاو هەشت هەزار لیرەوە بووە بە ١١٩٠٠٠ سەدونۆزدە هەزار لیرەی تورکی.
٨-ئازادی ڕادەربڕین و پرێس لە نزمترین ئاستدایە بەشێوەیەک کە تورکیا ئێستا یەکێکە لە خراپترین ووڵاتەکانی دنیا بۆ ئازادی پرێس و ڕادەربرین. وەکو سەرچاوە باوەڕپێکراوەکان ئاماژەیان پێکردووە، تورکیا تەنها لە پێش ئەفگانستان و کۆریای باکوورەوەیە لەو بوارانەدا.
٩-ئیفلیجکردنی سیستەمی دادوەری و دەستوەردانە کاریانەوە، دەرکردن یان پەراوێزخستنی دادوەرە بێلایەنەکان و وە دامەزراندنی زۆرێک لەو دادوەرانەی کە تەنها وەلائیان بۆ خۆی هەیە. ئەردۆگان بەردەوام ئەم دادوەرانەی بەکارهێناوە بۆ جێبەجێکردنی ئەجێنداکانی خۆی و شەرعیەتدان بە زیندانیکردنی هەزاران کەسی بێتاوان کە بە تاوانی دروستکراو، فابریکەکراو، وە بەحوکمی ناڕەوا و نادادپەروەرانە حوکمدراون و زیندانیکراون.
١٠-پێشێلکردنی مافی مرۆڤ و ڕێزنەگرتن لە ڕێکەوتننامە نێودەوڵەتیەکان.
١١-پێشێلکردنی سەرەوەری ووڵاتانی دراوسێ و نادراوسێ، داگیرکردنی خاکی ئەو ووڵاتانە و گوێنەدان و بێڕێزیکردن بە یاسا نێودەوڵەتیەکان.
١٢-دەرچوون لە پەیماننامەی ئەستەنبوڵ کە پەیوەستە بە مافی ئافرەتەوە. دەرکردنی یاسایەک کە ماف بەو پیاوانە دەدات کە بە زۆر لاقەی ئافرەتانیان کردووە، لە جیاتی ئەوەی سزابدرێن و زیندانی بکرێن، هاوسەرگیری لەگەڵ ئەو ژنە لاقەکراوانەدا بکەن.
١٣- بەرزبوونەوەی گەندەڵی و ڕێژەی تاوان لە تورکیادا بەهۆی بێکاری، هەژاری، گەندەڵی و خراپ بەڕێوەبردنی ووڵاتەوە.
١٤- لە کاتێکدا کە لە تورکیادا لەشفرۆشی مۆڵەت پێدراوە و هاوڕەگەزبازی ڕێگەپێدراوە، ئەردۆگان بەردەوام خەریکی دروستکردن و پەروەردەکردن وپێدانی یارمەتی دارایی بووە بۆ چەندین گرووپی ئیسلامی توندڕەو و ئیخوانی لە هەرێم و لە جیهاندا کە مەبەستی سەرەکی ئەردۆگان بەکارهێنانی ئەو گروپ و لایەنە ئیسلامیە توندڕەوانەیە وەکو کارتی فشار بۆ سەر ئەو ووڵاتانە بۆ گەیشتن بە ئەجێنداکانی خۆی.
ئەمانە و زۆری تر کە بارودۆخی ئێستای تورکیا و ژیانی تورکەکانی لە خراپەوە بۆ خراپتر و خراپترین بردووە و ئەگەر لە هەڵبژاردنەکەیشدا بیباتەوە، ئەوانەی لەسەرەوە ئاماژەیان پێدراوە، زۆر خراپتر دەبن.
لە بەرامبەردا کلیچدار ئۆغلۆ کە ڕکابەرێکی بەهێزی ئەردۆگانە، سەرۆکی ئێستای پارتەکەی مستەفا کەمال ئەتاتورکە، کە پارتێکی نیمچە عەلمانی نەتەوەپەرستی ڕاستڕەوە، چەندین بەڵێنی داوە بۆ ڕاستکردنەوەی ئەو بارودۆخەی تورکیا کە ئەردۆگان بەو دەردەی بردووە.
کلیچدار دەڵێت کە ئەو دژی سیاسەتە چەوت و شکستخواردووەکانی ئەردۆگانە و ڕاستیاندەکاتەوە.
لێرەدا تیشک دەخەمە سەر ئەم بەڵێنانەی کە لە بەرنامەی هەڵبژاردنەکەیدا، کە ٢٤٠ لاپەڕەیە، نووسراون:
١-گرتنەبەری ڕێگای زانستی بۆ بووژانەوەی ئابووری تورکیا و لیرەی تورکی.
٢- هەوڵی خستنەوەی تورکیا بۆ سەر بۆ ڕێچکەی ئەندامبوون لە یەکێتی ئەوروپا.
٣-زیندووکردنەوەی دیموکراسیەت و ڕێزگرتن لە ئازادی دەربڕین.
٤-هەوڵی چارەسەرکردنی کێشەکان بە شێوەیەکی ئاشتیانە.
٥-گەڕانەوەی شکۆ و سەربەخۆیی بۆ دادوەر و دادگاکان.
٦-ئازادکردنی زیندانە سیاسیەکان و هەڵوەشاندنەوەی یاسا قەرەقوشیەکانی ئەردۆگان.
٧- گەڕانەوە بۆ پەیماننامەی ئەستەنبوڵ و بە یاسا مسۆگەرکردنی مافی ئافرەت بۆ حیجابکردن.
٨-ناردنەوە و گەڕانەوەی ٣،٧ ملیۆن، سێ ملیۆن حەوت سەد هەزار کۆچبەری سوریایی لە ماوەی ٢ ساڵدا بۆ سوریا. هەڵبەتە ئەم کارە هەروا ئاسان نیە و پێویستی بە کاتێکی زیاتر و هەوڵی دیپلۆماسی بەردەوام و بودجەیەکی زەبەلاح هەیە.
٩-هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی سەرۆکایەتی کە لە ٢٠١٨ ەوە ئەردۆگان بۆ بەرژەوەندی خۆی بە یاسا جێگیری کرد و گەڕانەوە بۆ جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان. هەڵبەتە ئەمەش کارێکی ئاسان نیە کە پێویستی بە ٥/٣ واتە لە ٦٠٪ دەنگی پەرلەمان هەیە بۆ هەڵوەشانەوەی یاسای سەرۆکایەتیەکە.
ئەردۆگان هەر ئەوەندەی باوەڕی بە دیموکراسیەت هەیە کە لە خزمەت ئەجێنداکانی خۆیدا بێت، تەنانەت هەڵبژاردنیش لای ئەو نوکتەیەکی بێتامە و هیچ سەنگێکی نیە. بۆ نموونە لە کۆی ١٠٤ سەدوچوار سەرۆک شارەوانی کە لە هەڵبژاردندا و بە دەنگی خەڵک ئەو پۆستەیان وەرگرتبوو، ئەردۆگان بە حوکمێکی قەرەقووشی ١٠١ سەد و یەک پۆستی لەو هەڵبژێردراونە سەندەوە، بە تاوانی دروستکراوی بێ بنەما و درۆ دادگاییکران و خرانە زیندانەوە وە پۆستەکانیشی بەخشی بە ئەندامانی پارتەکەی خۆی کە ناوی (قەیوم)ی لێنابوون.

ئەردۆگان ئەنجامی یەکەمی هەڵبژاردنی شارەوانیەکانی ساڵی ٢٠١٩ ی قبووڵنەکرد کە حیزبەکەی خۆی و کاندیدی پارتەکەی ئەو پۆستەیان دۆڕاندبو، خولێکی تری هەڵبژاردنی سەپاند کە ئەگەر لەبەر فشاری گەورەی ناوخۆ و نێودەوڵەتی نەبوایە وە لەبەر ئەوەی زەرەرمەندی یەکەم کەسی خۆی نەبوو، دۆڕاندنی خولی دووهەمیشی قبووڵنەدەکرد.
ئەمە خۆی لە خۆیدا ترس و خەم و نیگەرانیەکی قووڵی دروستکردووە کە لە ئەگەری دۆڕاندا، ئەردۆگان ئەنجامی هەڵبژاردنەکان قبووڵنەکات، بە تایبەتی کە هەموو دادوەرەکانی دادگای باڵای تورکی دەستەبژێری ئەردۆگان خۆیەتی و کاریگەری ڕاستەوخۆی هەیە بەسەریانەوە. ئەمە جگە لەوەی ئۆپۆزیسیۆن ترسی ئەوەیشیان هەیە کە ئەردۆگان سووپایەکی ئامادەکردوە بۆ تەزویرکردن و تەنانەت بەکارهێنانی بەشێک لە کۆچبەرە سوریەکان بۆ دەنگدان بۆ بەرژەوەندی خۆی.
ترسی زیاتریشیان لەوەیە کە لە ئەگەری دۆڕاندا، ئەردۆگان هانی ئەندامان و هەوادارانی حیزبەکەی بدات کە پشێوی، نائارامی و ناسەقامگیریەکی ئەوتۆ دروستبکەن کە بگاتە شەڕی ناوخۆ و لە ئەنجامدا داوا لە ئەردۆگان بکرێت لە بەرامبەر کردنەوەی خۆی بە سەرۆککۆمار، بارودۆخە شڵەقاو و ناجێگیرەکە سەقامگیر و ئارام بکاتەوە.

لوقمان ئابڵاخی
١١ ی مایسی ٢٠٢٣

مەسعود بارزانی سەرۆکی پارتی لە وتارێکدا بۆ یەکێتی و پارتی وتی نابێت چیتر خەریکی یەکتر شکاندن بن، لە هەمان کاتدا پەیامێکی پێشکەشكرد و ڕایگەیاند:” بە دەرفەتی دەزانم بانگەوازێک ئاڕاستەی هەموو حیزب و لایەنەکان بکەم بۆ هەڵدانەوەی لاپەڕەیەکی نوێ”.
وتیشی:” داوا لە یەکێتی و پارتی دەکەم کۆببنەوە و بەرپرسیارانە و کوردستانیانە باسی هەموو کێشە و گرفتەکان بکەن و کاربکەن بۆ چارەسەرکردنیان، پێش ئەوەش هەردوو مەکتەبی سیاسی پارتی و یەکێتی دابنیشن و ناڕونیەکان نەهێڵن و زەمینەسازی بکەن بۆ ئەو کۆبونەوە فراوانە”.
ئەم جۆرە پەیامانە جگە لە هەندێ قسەی گشتی و ناڕۆشن، کە وەک ئامۆژگاری براگەورەیەکە، ناتوانرێت ئەنجامگیریەکی ئەرێنی بە قازانجی ئایندەی خەڵکی کوردستانی لێ دەرکێشرێت، یاخود مەبەستی ئەم جۆرە پەیامانە تەنها وتاری کەسانێکە کە بۆ خۆیان لەدەسەڵاتدان و لە پێگەی توانایی دەسەڵاتەکەیانەوە لە بەرزاییەوە داوادەکات، هێزو لایەنەکانی تر کێشەی لەگەڵدا دروست نەکەن و ئەوەی بۆ خۆی پێویستەو خوازیاریەتی هاوکارو پشتیوانی بن و نەیشکێنن.
گەر نیازی بارزانی بەم جۆرە نیە بۆچی کێشەکانی نێوانیان ڕەوانەی کۆبونەوەی هەردوو حزب دەکات و داوایان لێدەکات کار بۆ چارەسەری بکەن!. ئایا چارەسەری کێشەکان لای شەخسی مەسعود بارزانیە، یان لای کۆبونەوەی هەردوو حزبە؟، وا ڕەوانەی کۆبونەوەی هەردوو حزبی دەکات، ئەو دوو حزبەی کەهیچ کات کێشەکانی نێوانیان چارە نەکردوە. بۆ هەردوو حزب کەم دانیشتن و کەم دانوسان و کۆبونەوەو سەوداو مامەڵەیان کرد؟ و نەیان ویست و نەیان توانی ئەنجامێکی سەقامگیر و ئارامی سیاسی بدەن بە دەستەوە. یان باشترە بڵێین، بە گشتی پێگەی پارتی باڵاتر خۆی نواندوەو نیشاندراوە، بۆیە پێگەو رۆڵی لایەنەکانی تری کردۆتە پاشکۆی بەرژەوەندیەکان و سیاستەکانی بنەماڵەی بارزانی و پارتی.
مەسعود بارزانی لە هەلومەرجێکی سیاسی وەهادا ئەم وتارە ئەدات کە لە نێو هاوکێشە سیاسیەکانی ئێستای ناوچەکەدا هاوسەنگی هێز تا ڕادەیەک بە قازانجی بنەماڵەی بارزانی و پارتی خۆی گرتووە، بۆیە لە پێگەیەکی باڵاترەوە هەوڵ ئەدات لەگەڵ ئەگەری ئەو ئاڵوگۆڕانەی لە بەرنامەی گەڵاڵە کردنەوەو ڕێکخستنەوەی دەسەڵاتی سیاسی و پایەی ئابوری عێراقدا پێشبینی دەکرێت، خۆیان بگونجێنن، ئەمەش چۆن سەردەگرێت و کەی سەردەکەوێت مەسەلەیەکی ترەو جێگای پرسیارە!
لەم نێوەدا کردنەوەی “یادگەی نیشتیمانی بارزانی”ش لەلایەک سیناریۆی نمایشێکی شانۆگەریانەیە، وەک مارشێک بۆ زیاتر نیشاندانی پێگەو تواناییەکانی بنەماڵەی بارزانی و پارتی، لە لایەکی ترەوە بانگەوازێکە بۆ ملکەچکردنی تەواوی لایەنەکانی تری کوردستان، بە تایبەتی سەپاندنی پێشمەرجی ڕێکەوتنە، بەسەر یەکێتی نیشتمانیدا تابە قازانجی زیاتر بۆ پارتی بکەوێتەوە، جا لەهەرجۆرە کۆبونەوەیەکدا بێت، بۆیە ئامادەبونی نوێنەرانی یەکێتی لەو یادگەیەدا، قەبوڵکردنێكی سەرەتاییە بۆ مەرجەکانی پارتی، لە پەیوەند بەو نەخشەو ڕێکەوتنانەی کە حکومەتی هەرێم لەگەڵ حکومەتی عێراقدا دەبێت واژۆیان بکات، مەسعود بارزانی دەیەوێت بنەماڵەکەی و پارتی خاوەنی ئەو ڕێکەتنانە بن کە لە گەڵ حکومەتی عێراقدا پێکیدێنن، ئەمەش مانای هەڵدانەوەی ئەو لاپەڕە نوێیەیە کە مەسعود بارزانی بانگەوازی دەکات بۆ تەواوی لایەنە سیاسیەکانی کوردستان، تا ئەو لایەنانە پەیگیرانە درێژەدان بە پاشکۆ بونیان بۆ بەرژەوندیە سیاسی و ئابوری و داراییەکانی بارزانی و پارتی دوپاتکەنەوە.

جەنگی نێوان سوپا و میلیشاکان پێی نایە چوارەمین هەفتەوە، رێکخراوی تەندروستی جیهانی ئاگاداری دا کە ئەم جەنگە زیاتر لە ٧٠٪ی نەخۆشخانەکانی لەکار خستووە. خەڵک لە برسێتی و نەبوونی پێداویستیە رۆژانەییەکانی خۆراک و نەبوونی ئاو و کارەبا بەسەر دەبەن. زیاتر لە یەک ملیۆن کەس ئاوارەی وڵاتە دراوسێکانی وەک: چاد، میسر، سودانی باشور، ئەسیوبیا، ئەریتریا و لیبیا و ئەفریقای ناوەڕاست، بوون. زۆرێک لە وڵاتە گەورەکان بەپەلە هاوڵاتیانی خۆیان لە سودان کێشایەوە. نزیکەی زیاتر لە چوار ملیۆن کەس لە جێگاو ڕێگای خۆیان رایان کردوەو ئاوارەی ناوچەکانی تری سودان بوون. ژمارەی کوژراو خۆی دەدات لە هەزار کەس و بریندار چەند هەزاری تێپەڕاند کە لە نێویاندا منداڵانێکی زۆرن هەن. خەرتومی پایتەخت لەژێر رەحمەتی دەسەڵاتی سەرباز و هێرشی میلیشیاکاندایە بەردەوام. ناوچەی دارفور جەنگی خێڵەکی زۆر تێیدا توند بۆتەوە. زیاتر لە یەک ملیۆن پەنابەری وڵاتانی تر کە لە سودان دەژیان ئاوارەی وڵاتانی ناوچەکە بوون، بە هەزاران تەن لە یارمەتی رێکخراوە خێرخوازیەکان بۆ خەڵکی سودان لەلایەن سوپا و هێزە ملیشیاکانەوە دەستی بەسەردا گیراوە، نەدراوە بە بەخەڵکی.
ئەم جەنگە کە لە ١٥ی ئەپریلی ئەمساڵدا لەنێوان هێزەکانی سوپا بە ڕابەرایەتی عەبدولفەتاح بورهان و هێزە میلیشیاکانی پشتیوانیی خێرا بە سەرکردایەتی محەمەد حەمدان دەقلو ناسراو بە حەمیدێتی دەستپێکرد و پێش ئەم بەروارە هەردووکیان وەک یەک هێزی سوپای چەکدار لە بەرەیەکدا بوون لەبەرامبەر جەماوەری ناڕازی و ڕاپەڕیوی سودان و حزب و هێزە مەدەنیەکاندا کە بەرگرییان لە ناڕەزایەتیەکانی خەڵک دەکرد، لە گفتوگۆدا بوون بۆ گوێزانەوەی دەسەڵات بۆ دەسەڵاتی مەدەنی.
ئەم جەنگە ترسناکەی ئێستا بەدژی خەڵکی سودان دەستی پێکردووە بۆ کۆتایهێنانە بەو خرۆشان و شۆڕشە جەماوەریەی کرێکاران و زەحمەتکێشان دژ بە نایەکسانی ئابوری و هەژاری و سەرکوتی سیاسی بەرپایان کردو لە ئەپریلی ٢٠١٩دا دەسەڵاتی چەندین دەیەی عومەر حەسەن بەشیریان لەدەسەڵات هێنایەخوارەوە. بەڵام بەکۆتاییهاتنی دەسەڵاتی بەشیر کۆتایی بەدەسەڵاتی بۆرژوازی نەهات، بەوهۆیەوە کە شۆڕش ئەرکەکەی خۆی تەواونەکرد. بۆرژوازی ئامادەترو بەتەجروبەتربوو، سیناریۆی جۆراوجۆری بەکارهێنا. سەرەتا سوپا بۆ رزگارکردنی دەسەڵاتی بۆرژوازی لەژێر زەبری شەپۆلی شۆڕش و خرۆشانی جەماوەری رازیبوون بە قوربانیدان بە دەسەڵاتی عومەر حەسەن بەشیر و زیندانیکردنی و دواتر لیژنەی هاوبەشی سەربازی و مەدەنی پێکهێنا کە گوایە تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٢ دەسەڵات بگوێزرێتەوە بۆ دەسەڵاتێکی مەدەنی.
لەم دەوریەدا وەک دەورەیەکی شۆڕشگێڕانە لەخوارەوەی کۆمەڵگادا رێکخراوبوون دەستیپێکرد لەکۆمیتەکانی بەرگری گەڕەک و لەمەیداندابوونی هێزەکانی رێکخراوە مەدەنیەکانی وەک کۆمەڵەی پیشەگەرانی سودان و رێکخراوە کرێکاریەکان و هێزی ئازادی و گۆڕان، بەردەوام فشاری جەماوەر لەسەر هێزەکانی سەربازی زیادی دەکرد و ئەمەش ترسی خستبوە دڵی دەسەڵاتی سەربازی و میلیشیاییەکان. ترسیان لەم دەسەڵاتە دوولایەنە و ناڕەزایەتیەکانی خوارەوەی کۆمەڵگا هەبوو کە دەست بەرن بۆ راماڵینیان، بۆیە لە ٢٥ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢١ کۆدەتایەکی سەربازیان کردو کوشتارێکی زۆریان کردو دەسەڵاتی سەربازی خۆیان یەک دەستکردەوە. عەبدولفەتاح بورهان بووە سەرۆک و محەمەد حەمدان دەقلو بووە جێگری. بەڵام ئەمە نەیتوانی پاشەکشە بە هەلومەرجی ناڕەزایەتیەکان بهێنێت و بەدوای سێ رۆژ لە کۆدەتاکە لە ٣ی ئۆکتۆبەردا ناڕەزایەتی سەرتاسەری سودانی گرتەوەو زیاتر لە چوار ملیۆن خەڵک ڕژانە شەقامەکانی شارە گەورەکان و بەدروشمی “نا” بۆ دەسەڵاتی سەربازی و خوازیاری دەستبەجێ گواستنەوەی دەسەڵات بۆ دەستی حکومەتێکی مەدەنی بوون.
هەلومەرجێکی شۆڕشگێڕانە بەردەام بوو. لەسەر هەر بانگەوازێکی کۆمیتەکانی بەرگری گەڕەک لەگەڵ هەموو فشارێکی دەسەڵات و بڕینی هێڵەکانی ئەنتەرنێت و سەرکوتی خۆپیشاندانەکاندا، بەڵام ناڕەزایەتی ملیۆنی بەدژی دەسەڵاتی سەربازی ئەنجامدەدرا. بەوهۆیەوە هێزەکانی سوپا بەناچار کەوتنەوە سازش و چاوبەست و جارێکی تر بانگەوازی پێکەوەکارکردنی دەسەڵاتی دوولایەنەی سەربازی و مەدەنییان کرد. بەڵام دەسەڵاتدارانی سەربازی کە خۆیان دەستیان بەسەر بەشێکی بەرچاوی ئابوری سوداندا گرتوە، قبوڵکردنی ئەو دۆخە کارێكی پەسەندکراو نەبوو.
کەموکوڕی سەرەکی شۆڕش و جەماوەری کرێکارو زەحمەتکێشی ڕاپەڕیو، کە لە نەبوونی ئاسۆی سیاسی سۆشیالیستی و رێکخراوی سیاسی کۆمۆنیستی و شۆڕشگێڕانەی چینی کرێکاردا خۆی بەرجەستە دەکرد، کە ئەوەش وایکرد جەماوەر لەناو وەهمی حکومەتی مەدەنیدا گیربخۆن، نەك شۆڕشەکەیان تا ڕاماڵینی سەرجەم دەسەڵاتی بۆرژوازی بە سەربازی و مەدەنیەوە درێژە پێبدەن، وایکرد کە سەرەنجام فرسەت بداتە دەست بۆرژوازی کە لەڕێگای هێزەکانی سوپا و میلیشیاکانی سەر بە عەبدولفەتاح بورهان و محەمەد حەمدان دەقلو، شەڕێکی ناوخۆیی بەسەر خەڵکی سوداندا بسەپێنن کە لەلایەن دەوڵەتانی ناوچەکەو هێزە ئیمپریالسیتیەکانەوە ئاگرەکەی خۆش دەکرێت. ئامانجی ئەم شەڕەش لەباربردنی هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەو کۆتاییهێنان بە دەورو نەخشی جەماوەری کرێکارو زەحمەتکێش لەمەیدانی سیاسیدا و بێ ئیرادەکردنیان. دوای ئەوەش هێزە شەڕکەرەکان خۆیان وەک ئەوەی ئێستا لە سعودیە لە دانیشتندان و بە پاڵپشتی وڵاتانی زلهێزی سەرمایەداری جیهانی و ناوچەیی رێکبکەون و دەسەڵاتێکی سەربازی بەهێزی سەرکوتگەری بۆرژوازی جێگیربکەنەوە لەژێرناوی سودانی یەکدەست و یەکپارچەدا و جارێکی دیکە دەسەڵات و سەروەت و سامانی کۆمەڵگا لەنێوان خۆیاندا دابەشبکەنەوە.

سەرەتای ئایاری ٢٠٢٣

کۆمەلێک کوشتار روویانداوکەبێشکچی لەکتێبەکەی باسی دەکات‌ بەدەم دامرکاندەنەوەی ناوچەی ساڵ هەڵدراوی کوردی دێرسم کە ئێستا ناوندراوە (تونجەلی) کە لەساڵی ۱۹۳۷و ۱۹۳٨ دا قەومان ئەو ڕوداوانە بە ڕەشترین لاپەڕەکانی مێژوی تورکیای کۆمارین و بەخشکەی ویان بە ئانقەست لەلایەن زۆربەی مێژوو نوسانەوە چ لاوێنی بووبن یان تورک بێ دەنگیان لێ ڕاکراوە یان شێوێن دراوە هەر کە بەربەرێکانێ و سەرکوت کردنی دێرسم بەردەوام بوبێ کار بەدەستان کارێکی وایان دەکرد تا ئەو جێیەی دەکرێ زانیاریەکی کەم لەسەر ئەو ڕووداوانە بگاتە دونیای دەرەوە چاو دێرانی دیبلۆماتیك لە ئانکەرا وەیان دەزانی عەڵمانیەت زۆر گەورەیە و لیزامی دەکرێ بەڵام هیچ بۆیان نە دەچوە سەر یەك مەبەست لە عەڵمانیەتانە دەچن لەگەڵ ئەوەشدا دوای قەومانی ڕوداوەکانی کونسوڵی بەریتانیا لە تڕابزۆن، کە شوێنی دیبلۆمات کارێکی هەرە نزیکبوو لە دێرسم باسی زەبر و زەنگی دڕندانە بەبێ جیاوازی دەکرد وە بە ئاشکرا ئەو ڕوداوانەی لەگەڵ کوشتاری ئەرمەنیەکان لە ساڵی ۱۹۱٥ بەراورد کرد بە هەزاران کورد ژن و منداڵیش کوژران ئەوانەی زۆربەیان منداڵ بوون خرانە نێو چۆمی فوڕاتەوە بە هەزاران کەسی دیکە لە ناوچەی کەمتری دووژمن کەلە سەرەتادا ئەژەڵ و مەڕ و ماڵات و سامانی دیکەیان لێ ستەندنن دورخرانەوە بۆ وڵاتی ویلایەتەکان ئەنادۆڵی ناوەندی بەدوای ئەم سەرکوت کردنە دا ڕاگەیندرا ئیدی لە تورکیا مەسەلەیەک نیە بۆ مەسەلەی کورد.

دێرسم ناوچەیەکەی دەست پێ ڕانەگەشتوی بەرزە بە چیای سەر بەفر شێوەی باریک و دۆڵ و تەرەی قوڵ لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی تورکیا ‌لەو ناوچەیەدا چەند عەشیرەتێکی بچوک دەژیان بەڕێگای بەخێو کردنی ئاژەڵ و باغەوانی بەرهەمی دارستان ژیانێکی مەمرە و مەژی پەراوێزیان هەبوو ژمارەی گشت دانیشتوانی ناوچەکە لەناوەڕاستی ساڵانی ( ۱۹۳۰ )دا بە ٦٥۰۰۰ تا ۷۰۰۰۰ دەخەمڵێندرا دێرسم لەڕووی کلتوریەوە ناوچەیەکی جیاواز و تایبەت بوو لەکوردستان بەشێکی لەبەر هۆکاری جوگرافیایی بەشەکەی تریشی لەبەر هۆکاری تێکەڵاوی لەتایبەت مەندیەکانی ز؟انی و دینی خۆی هێندێک لە عەشیرەتەکان بەکوردی کورمانجی بەلام زۆربەیان بە زمانێکی سەربەکوردی کەبەزازاکی بەنێوبانگ قسەیان دەکرد لەرووی دینەوە هەمویان سەربەفرقەی دینی عەلەوی بوون کەلەڕووی کۆمەلایەتی لەکوردە سونەکان جادەکرێتەوە.

بەربەرەکانی نیزامی وهێرش بۆدەرسیم لەوەلامی ڕووداوێکیقایمت بەڕێژە چکۆڵە دەستی پێکرد واوێدەچو سوپالەبیانو گەڕابێ وچاوەڕانی هۆیەکی ڕاستە وخۆ کرد بێ بۆسزادانی عەشیرەتەکان ڕۆژێک لەمارسی۱۹۳۷ پردێکی چرپی کەلە شوێنێکی ستراتیژ بوو سوتێندرا چەندین هێڵی تەلەفۆنی هەڵپەسێندرا بۆ ئەوەی ئەو کارەی سوپا گومانی لە سەید ڕەزا دەکرد ئەو عەشیرەتانەی سەر بە ئەو بوون ڕەنگە سووپا پێی وا بوبێ ئەوا سەرەتای ئەو سەرهەڵدانە چاوەروانکرایەوە کە ئەوە دەقەومێ سەرچاوەیەکی تورکی باسی ئەوە دەکات هەر هاکات لەگەڵ ئەو ڕووداوە لە شوێنێکی دیکەی کوردستانیش ڕوداوێکی بچوک قەوما دەڵێ ئەوە نیشانەی هاوسەنگیە لە نێوان ناشیۆلانیستە کوردەکاندا هەر چۆنێک بێت سوپا لەو سونگەیەوە دەست دەکات بە دەست تێوەر دان یەکەم دەستە لەو سەربازانەی کە ناردن بۆ گرتنی گومان لێ کراوان لەلایەن عەشیرەتی چەکداریەوە پێشیان پێ گیرا ئەو تێکەڵ چونانە زۆر گەورەتر بوونەوە لەو کاتە کە عەشیرەتەکان دەستیان لەوە گێڕاوە ڕابەرانی خۆیان ڕا دەست بکەن هێرشێکی گەورە دەستی پێکرد عەمەلیاتی نیزامی بۆ مهارە کردنی هەرێمەکە لە گشت هاوێنی ساڵی ۱۹۳۷دا بەردەوام بوو سەید ڕەزا هاوکارە هەرە نزیکەکانی خۆیان ڕا دەست کرد بەڵام لە بەهاری دوایدا عەمەلیاتەکە دەست پێ کرانەوە تەنانەت بە هێزی گەورەتر و کەبە شێوەیەکی بێ بەزەیانە بە زەبر و زەنگەوە دەستیان کرد بە سەرکوت کردنی عەشیرەتەکان عەشیرەتە سەر هەڵدراوەکان پیاوان دەستیان کردوە بەڵام ژن و منداڵ چوون خۆیان لە ئەشکەوتەکان دەشاردەوە.

لە کۆتایدا کاتێک کە زستان دا هات ئیدی سوپا نەیدەتوانی عەمەلیات بکا بۆیە ئاگر بەستی ڕاگەیاند پێشنیازی چارەسەرێکی ئاشتیانەی ڕاگەیاند بەڵێنی دا کاتێک خۆیان لە عەشیرەتەکانی دیکە نە گەیەنن ئەو خەسار و سەدمانەش گایەندویانە قەرەبوو بکاتەوە ئەو بەڵێنانە بوە هۆی فریودانی سەرۆکی سەرهەڵدراوان سەید ڕەزا بە فێڵ هێنایە نێو قایمقامەکەی ئەوی دەناسی باوەڕی پێ کرد سەید ڕەزا بە خۆی و پەنجا پیاوی کە لەگەڵی هاتونەتە نێو شار گیران خێرا دادگایی کران سەید ڕەزا و یازدە کەس کەلەگەڵی بوون دەست بەجێ لە سێدارەدران. ڕاپۆرتە ڕەسمیەکان بە شانازی و پیشەیەوە باسی ئەوە دەکەن کە چەندە جەردە و کەسوکاری قەڵاچۆکراون، چەند گوند و مەزرا ئاگریان تێبەر بوو ئەو دەستانەی کە لە ئەشکەوتەکان خۆیان حەشاردابوو هەموویان لەناوچوون ژمارەی کوژراوانیش باس دەکات کە ژمارەیان حەفتاوشەش کەس باس دەکرێت. لە ڕاپۆرتێکی دیکەدا هاتوە دەستەو دامازرێنەرانی عەشیرەتی حەیدەران بەشێک لە عەشیرەتی دەمیان کوژران کەدەگاتە ژمارەی نێوان سێ تا حەوت هەزار کەس لە هەمان کاتدا باسی ویرانکردنی دەیان گوند دەکەن. لەساڵی ۱۹۳٨ تەنێ لە حەڤدە ڕۆژدا باسی کوژران یان بە زیندوویی گیرانی ۷۹٥٤ کەس تەنێ ئەوانەی کوژراون ۱۰٪ دانیشتوانی تونجەلی کوژراون بەڵام کوردەکان دەڵێن ژمارەی کوژراوان و خەسارەکان زۆر لەوە زیاتر بوون.

• (مـن… لـه… ده‌به‌نه‌وه…)
  له‌ 47 ساڵیی, كچه‌كه‌م شوو به‌ كوڕه‌ كوردێكی سوێدنشین‌ ده‌كات، دوای دوو ساڵ ده‌چنه‌ كۆپنهاگن, ته‌نێ سه‌ری ساڵان به‌ SMSێك پیرۆزباییم لێ ده‌كه‌ن.
  له‌ 51 ساڵیی -به‌ ته‌كلیف- له‌ كابینه‌ی ئه‌و سه‌رۆك وه‌زیرانه‌ی كه‌ خزمی خه‌زووری كۆنه‌براده‌رێكمه‌، ده‌بمه‌ وه‌زیر!
  له‌ 53 ساڵیی، سه‌روه‌ت و سامانێكی زۆر پێكه‌وه‌ ده‌نێم، خۆیشم نازانم چۆن!
  له‌ 55 ساڵیی، ده‌ستی چه‌پ و په‌راسووه‌كانی لای ڕاستم له‌ ڕووداوێكی ئۆتۆمۆبێلدا له ‌ڕێگه‌ی (سلێمانی- كه‌ركووك) ده‌شكێن!
  له 57 ساڵیی, دووجاران سه‌فه‌رم كردووه‌، جارێك بۆ دوورگه‌كانی (باهاماس) و ئه‌ویتریان بۆ (پۆرتدۆگڵاس)، ئه‌گه‌رچی له جه‌نگه‌ڵه ‌چڕه‌كانی ئه‌‌وێ, پڵنگێكى گه‌وره‌ په‌لامارم ده‌دات، به‌ڵام سه‌لامه‌ت ده‌بم. (سه‌فه‌ری یه‌كه‌میان به‌ پاره‌ی گه‌نده‌ڵیی و دووه‌میش…)‌
  له‌ 59 ساڵیی, چواره‌مین عه‌مه‌ليیاتی مه‌عيده‌م، له‌ نه‌خۆشخانه‌یه‌كی ویلایه‌تی (ئاریزۆنا) بۆ ده‌كرێت.
  له‌ 61 ساڵیی، یه‌كه‌مین ڕۆمانی بێ ناونیشانی خۆم ده‌نووسم، به‌ڵام هه‌رگیز بڵاونابێته‌وه‌‌!
  له‌ 65 ساڵیی، ده‌ست ده‌كه‌م به‌ نووسینه‌وه‌ی یادگارییه‌كانم، به‌ڵام ته‌واوی ناكه‌م، ئه‌وكات تێ ده‌گه‌م هێشتا هیچ له‌ خۆم تێ نه‌گه‌یشتووم!
  له‌ 69 ساڵیی، له‌ناو پاركی گه‌وره‌ی‌ شار، به‌ده‌م پیاسه‌كردنه‌وه‌، ڕۆژنامه‌نووسێك لێم ده‌پرسێت: به‌لای تۆوه‌، ژیان چییه‌؟ نازانم چ وه‌ڵامێكی بده‌مه‌وه‌، ئه‌وكات تێ ده‌گه‌م، هێشتا هیچیش له‌ ژیان تێ نه‌گه‌یشتووم!
  له‌ 75 ساڵیی، له‌ ئێواره‌یه‌كی غه‌مگینی پایزدا: هه‌موو شتێك ته‌واو…
  ئیتر مرۆڤ ئاوایه‌، هه‌موو ته‌مه‌نی خۆی خه‌سار ده‌كات، بۆئه‌وه‌ی وه‌ك پاڵه‌وانی ناو ڕۆمانێكی حیز بژی.
  من خه‌ڵكی كفریم، له‌ كه‌لار ده‌‌ژیم و گۆڕه‌كه‌م‌ ده‌به‌نه‌وه‌ خانه‌قین!

ئه‌يلوول- 2016

هەرچەندە لەتەواوی ژیانی سیاسی دەسەڵاتداریەتی حکومەتی بەعسدا، بێزاری و ناڕەزایەتیەکی فراوان و سەراسەری بەتایبەت بەرامبەر بە دەورانی دەسەڵاتداری سەدام دەبیسرا و دەبینرا، بەڵام ئامادەیی بۆ کۆتاییهێنانی ئەو حکومەتە درندەیە، لە هاوسەنگی و توانای هەڵسورانی جەماوەری خەڵکی عێراقدا گەشەی نەکردبوو. دواتر پاش هەشت ساڵ لە جەنگی ئێران و عێراق و جەنگی کەنداوی ١٩٩١، تا ئاستێکی زۆر حکومەتی عێراقی لاوازو پەریشان کردبوو، هەڵبەتە لەبەرئەوەی لەبەرامبەریدا ڕیزی یەکگرتوی ئیرادەی جەماوەری ناڕازی و نیشاندانی ئەڵتەرنەتیفێکی سەربەخۆ بۆ هێنانە مەیدان و دەورو دەخالەتی ڕاستەوخۆی خەڵک لە دەسەڵاتی سیاسیدا گەڵاڵە نەکرابوو، سەدام بە هەر ئابلوقەیەکی ئابوری کە بەسەریدا سەپێنرابوو، دەیتوانی بەردەوامی بە دەسەڵاتە  سەرکوتگەریەکەی بدات، بەبێ ئەوەی سڵ لە هەر ناڕەزایەتی و بەرامبەرکێیەک بکات کە لە بەرامبەریدا دەوەستا.

ئەوەی لە ساڵی ٢٠٠٣دا تەواوی دامودەزگاکانی حکومەتی عێراقی لەیەک هەڵوەشاندو کۆتایی بە حکومەتی عێراق و دەسەڵاتی سەدام هێنا، لەهەمانکاتدا شیرازەی ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتی عێراقی شێواندو لێکترازان و وێرانیکرد، ئاشکرایە رۆڵی هێرشی سەربازی و داگیرکاری دەوڵەتی ئەمریکاو پیادەکردنی نەخشەکانی ئەمریکا بوو لە ناوچەکەدا بەگشتی و لە عێراقدا بەتایبەتی.

عێراقی دوای ٢٠٠٣، دەورانێکی تەواو جیاوازترو جەنجاڵترە لە پرۆسەی ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا، کە بە پڕ لە کارەسات و نەهامەتی و نائارامی پێناسە دەکرێت. ئەو هێزە ئیسلامیانەی بە ناوی ئۆپۆزسیۆنەوە کە لە تەواوی هەڵسورانی سیاسیاندا نەیانتوانی هەناسەبدەن لە بەردەم حکومەتەکەی سەدامدا، داوتر بە ناوی گروپی جیاو هێزی میلیشیاوە، سەرشۆرانە چارەنوسی خۆیان گرێدا بە چارەنوس و دەورو نەخشەکانی ئەمریکاوە. لەهەمانکاتدا پاشکۆبوونی خۆیان بۆ دەخالەتی ئێران لە مەیدانی سیاسی عێراقدا سەلماند. هەر لەم نێوەشدا حزبەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی بوونە “هاوخەبات” و هاوسەنگەر و هاوبەشی ئەو گروپ و هێزە ئیسلامیانە، کە پێکەوە حکومەتی تەوافقی و بەشبەشێنەیان پێکهێنا، بە ئامانجی تاڵانچێتی و جەردەیی و داگیرکردنی چاڵە نەوتیەکان و دابەشکردنی تاڵانکاریەکانیان. لەهەمانکاتدا تاقیکردنەوەی هێزەکانیان بۆ دەسەڵاتی سیاسی بە هێزی میلیشیاو لەهەمانکاتدا پارچە پارچەکردنی عێراقیان بە پێوانەی نفوز و پێگەی چەکداری و سیاسیان لە هەر پارچەیەکدا بەرێوەدەبرد.

ئەوەی بەدوای ٢٠٠٣وە گوزەرا، جێگای خۆیەتی ئاماژەی پێبدەین، بەرزی ئاستی هاوسەنگی حزبەکانی کوردایەتی بوو لەو سەرەتایەدا، واتە پارتی و یەکێتی، لەلایەک بۆ بەشدارییان لە حکومەتی عێراق و پیکهێنانی حکومەتدا رۆڵی تایبەتیان نمایش دەکرد. لە لایەکی ترەوە فراوانکردنی نفوزی سیاسیان و دامەزراندنی هێزەکانیان بوو لەو ناوچە کوردنشینانەی کە پێشتر لەژێر سایەی دەسەڵاتی حکومەتی بەعسدا بون.

هەرچەندە ئاستی پێگەی حزبەکانی کوردایەتی باڵاترو بەتواناتر بون لە تەواوی ئەو هیزە ئیسلامی و تائیفیانەی کە لە پرۆسەی پێکهێنانی حکومەتی عێراقدا ڕۆڵیان دەبینی، بەڵام پارتی و یەکێتی نەیاندەتوانی و نەیاندەویست جگە لە جەردەیی و تاڵانی لەسەر بنەمای نەخشەو سیاسەتەکانی دەوڵەتی ئەمریکا، سنوربەزێنی لەسەر ئەو ناوچانەدا بکەن کە حکومەتی عێراق خۆی بە خاوەنی دەزانی، یان نەیانتوانی و نەیانویست حکومەتی تایبەت بە خۆیان دامەزرێنن و ئەو ناوچانە لە عێراق جیابکەنەوە. هەربۆیە بەشێوەیەکی کاتی ڕێکەوتن لەسەر مادەی ١٤٠و هێشتنەوەی کێشەکان بۆ کاتێکی “گونجاوی” نادیار! ناچار ناویان لێنا، ناوچە کێشە لەسەرەکان، یان ناوچە جێناکۆکەکان.

بە دوای ٢٠٠٣وە ناوچە جێناکۆکەکان، بەتایبەتی شاری کەرکوک کە مەوقعیەتێکی تایبەتی هەبوو لە کێشەو پەیوەندی نێوان حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێمدا، بەڵام بەشێوەیەکی نافەرمی و بوونی هێزی میلیشیای حزبەکانی کوردایەتی، ئەو ناوچانە لەژێر سایەی دەسەڵاتی هێزەکانی یەکێتی و پارتیدا مایەوە، ئەم هێزانە لە دەورانی باڵادەستیان و شێوازێک لە حکومرانی، جگە لە وێرانکردنی شارەکەو بێزارکردنی دانیشتوانەکەی و خولقاندنی فەزایەکی نائارام، هەروەها بە خوڵقاندنی دۆخی کینەی نەتەوەیی دژ بە خەڵکی تورکمان و عەرەبزمان، هەرگیز کارێکی ئەرێنی و دڵخۆشکەریان لێ چاوەڕوان نەکرا.

لە ٢٠٠٣وە تا ٢٠١٧ چەندین گفتوگۆو دانوسان و ڕێکەوتنی بێئاکام لەنێوان هەرێم و بەغداد بانگەشەی بۆ کرا، بەو مانایەی هەر هێزێك بەگوێرەی توانایی هاوسەنگی هێزەکەی و ئەو نەخشە سیاسیەی بە قازانجی خۆیەتی لەو گەمانەدا دەوریان دەبینی، تا زیاتر پێگەی خۆیان بەرنە پێشەوە و جێگایان بێتەوە، لەهەمانکاتدا هیچ جدیەتێک لە ئاراستەی هیچ لایەنێکیاندا نەبیستراو نەخرایەڕوو بۆ چارەسەری کێشەکانیان، لەونێوەدا تەنها بەرزکردنەوەی ئاستی هاوسەنگی هێزەکانیان،  پێوانەی هێنان و بردنی دانوسان و کێشەکانی نێوان خۆیان و گەمە سیاسیەکانیان بوو، لەپێناو کۆنترۆڵکردنی چاڵە نەوتەکان و نیشاندانی نفوزو باڵادەستی هێزەکانیان، نەک هەوڵدان بۆ جێگیری سیاسی و بیرکردنەوە لە ژیانی خۆشگوزەرانی و ئاسودەیی بۆ دانیشتوانەکەی. بۆیە ریکلامی ئەوەی کەرکوک دڵی کوردستانە، کەرکوک قودسی کوردستانە تەواو پروپوچ و بێماناو ڕیسوا دەرهات، تا ئەوکاتەی هاوسەنگی و توانای هێزەکانی حکومەتی عێراق لە ١٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧دا گەیشتە ئەو ئاستەی توانیان بە هێرشی سەربازی هێزەکانی پارتی و یەکێتیان لە کەرکوک بە ئاسانی و بەکەمترین خەرج دەرپەڕاند.

ڕوداوەکانی ٢٠١٧ دیفاکتۆی ئەو مێژووە نالەبارەبوو کە شکاندنی پۆزو شکۆی ئاستی هاوسەنگی بزوتنەوەی کوردایەتی نیشانداین، لەبری بانگەوازی کوردستانی سەربەخۆ و ئابوری سەربەخۆ، ناچارکران بە قەبوڵکردنی گەڕانەوەو ملکەچی بۆ بەغداد، هەر لەسەر درێژەدان بەم پرۆسەیە، ئیتر پەروەندەی کێشەیەک لە ئارادا نەما کە ناوی ناوچە کێشە لەسەرەکان و مادەی ١٤٠ بێت.

بەمانایەک بەجیا لەکۆتاییهێنان بە پەروەندەی ناوچە جێناکۆکەکان کە لەناو گەمەی سیاسی پارتی و یەکێتی و حکومەتی عێراقدا وەک کارتێکی قومار یاریان پێدەکردو دواتر پارتی و یەکێتی دۆراندیان، لەهەمانکاتدا مەسەلەی کوردو چارەنوس و ئایندەی خەڵکی کوردستانیش، بووە قوربانی پێداویستی و بەرژەوەندی سیاسەتی ڕۆژو گەمەی سیاسی حزبەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی، کە لەناو گێژاوێکی سیاسی و ئاڵۆزتردا لەقاڵب دراو بە جێهێڵرا.

هەر بۆیە دەبینین هەمو ئەو سەوداو مامەڵانەی پارتی و یەکێتی کە هاوکاتی یەکلایی نەبونەوەی کێشەکانی نێوان خۆیان لەگەڵ حکومەتی عێراقدا، درێژەی پێئەدەن و هەر لایەکیان لە پارتی و یەکێتی بە ئەجندای جیاوازەوە پێشوازی لە سیاسەتەکانی حکومەتی عێراق دەکەن، جار لەگەڵ جار خەسڵەتی خۆڕادەستکردنی زیاتر و واقعیەتێکی نارۆشن لە ئایندەی دەسەڵاتی سیاسی خۆیان و چارەنوسی کوردستان دەخەنەڕوو.

لەگەڵ هەر پاشەکشەپێکردن و سنوردارکردنێکی دەسەڵاتی پارتی و یەکێتیدا،  لە دواشیکردنەوەدا بەمانای ئەوە نابێت کە کۆتایی دەسەڵاتیان دەبێت لە کوردستاندا.

هەڵبەتە هەلومەرجی سیاسی عێراق و کوردستان بەگشتی و پێگەی حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێم لە ئێستادا لەو ئاستەدا نیە کە کێشەکان بە ئاسانی و سادەیی بەیەکجاری یەکلایی ببنەوەو تەواو کۆتاییان بێت، بەجۆرێکی تر ئەوە بڵێم بە هەر فشارێک کە لەسەر بزوتنەوەی کوردایەتیە و دابەزینی زیاتری ئاستی هاوسەنگی دەسەڵاتی پارتی و یەکێتیە، بەڵام  لە کۆتایدا بەهەر ئاستێک لە هاوسەنگی، ئەو ئاڵوگۆرو پێشهاتانەی لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەراستدا پێشبینی دەکرێت لەجۆری رێکخستنەوەی پەیوەندیەکانی سەرمایەداری، فرسەتی ئەوە بۆ پارتی و یەکێتی دەمێنێتەوە تا پەناگایەک بۆ بەردەوامی دەسەڵاتیان و بەردەوامی بە تاڵانچێتی و کەڵەکەی سەرمایە پەیدا کەنەوە، بەوپەڕی سوکایەتی و ڕیسوایش بێت دەمێننەوەو بەشدار دەبن لە دابەشکردنی هەر جەردەیی و تاڵانچێتی و کەڵەکەیەکی سەرمایەدا کە بۆتە ڕۆتینی ژیانی دەسەڵاتی سیاسی لە عێراق و لە کوردستاندا.

واتە بۆ دابینکردنی ژیانێکی ئاسودەو بە ئاسایش و خۆشگوزەران لە کۆمەڵگەی عێراق و کوردستاندا، پێش هەمو شتێک ، پێوێستی بە خرۆشان و شۆڕشێکی جەماوەریە کە تەواوی دەسەڵاتی هێزە میلیشیا قەومی و تائیفیەکان پاککەنەوە.

دیمانەی حەسەن ساڵحی لەگەڵ حەمید تەقوایی

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید ئامادەکراوە
حەسەن ساڵحی: دەزانین کەبۆ هێزە ئۆپۆزسیۆنە ڕاستەکان، هەم پاشایەتیخوازەکان و هەم کۆماریخوازەکان،بەڕواڵەت دیموکراسی و مافی مرۆڤ جێگەیەکی گرنگیان هەبێت. ئەوان خۆیان بە لایەنگری دیموکراسی و مافی مرۆڤ دەزانن و بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دەیانەوێت لە ئێراندا بەدی بهێنرێت. لەکاتێکدا هێزە چەپەکان و بەتایبەت حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران دیموکراسی و مافی مرۆڤ بە مانای ئازادیی خەڵک نازانن و سەرنجیان لەسەر ئەو مەقولات و داخوازییانە نییە. هۆکارەکە چیە؟
حەمید تەقوایی: بە بڕوای من دیموکراسی و مافی مرۆڤ نوێنەرایەتی ئەو شتە ناکەن کە خەڵک دەیانەوێت و ئاواتەخوازن و کە بەڕاستی ڕزگاری کۆمەڵگاش بەوەوە پەیوەستە.
وەک نموونە دوو بابەتی بنەڕەتی هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان و جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت لەبەرچاو بگرن. ئەم داخوازییە بنچینەیی و بەپەلەیەی خەڵکی ئێران لە جاڕنامەی مافی مرۆڤدا بێدەنگیان لێ کراوە. واتە ئەگەر هەموو بڕگەکانی جاڕنامەی مافی مرۆڤیش لە ئێراندا جێبەجێ بکرێن، دوو کێشەی بنەڕەتی کۆمەڵگای ئێران، واتە سزای لەسێدارەدان و دەستوەردانی ئایین لە حکومەتدا، لە شوێنی خۆیان دەمێننەوە. ئەمەش لایەنێکی ناتەواو و ناکافی مافی مرۆڤە.
بەڵام لایەنی گرنگتر ئەوەیە کە جاڕنامەی مافی مرۆڤ بێدەنگە و هیچ لەبارەی یەکسانی کۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە ناڵێت. وە کاتێک یەکسانی بە لایەکدا جێدەهێڵیت، بە کردەوە هیچ شتێک لە ئازادی نامێنێتەوە. چونکە مافی سودوەرگرتن لە ماف و ئازادیەکان بابەتێکە و ئیمکانی کەڵک وەرگرتن لێیان بابەتێکی دیکەیە کە بە هەمان شێوە گرنگە. کاتێک کەسێک لە ڕوانگەی ئابوورییەوە فشاری لەسەر بێت و لە سەرەتاییترین داهێنانەکانی ژیان بێبەش دەبێت و بەناو خەمی نانی هەبێت، بێگومان ناش توانێت مافە مەدەنی و کۆمەڵایەتییەکانی خۆی بەکاربهێنێت. هەموو مرۆڤەکان مافی سەفەرکردنیان هەیە، بەڵام ئەگەر پارەت نەبێت ناتوانی سەفەر بکەیت. هەموو مرۆڤەکان مافی خۆیانە خانوویەکی شیاویان هەبێت، بەڵام زۆرینەی کۆمەڵگا توانای خاوەندارێتی خانوویان نییە، هەمان شت بۆ مافی کات بەسەربردن و وەرزش، تەنانەت چارەسەری تەندروستی و دەرمان و خوێندن و…هتد. هەبوونی هەموو ئەم مافانە بە تەواوی بەستراوەتەوە بە توانای بەکارهێنانیان. سەبارەت بە ئازادی ڕادەربڕین، بەکارهێنانی تریبۆنەکان، ڕادیۆ و تەلەفزیۆن، ڕۆژنامە و میدیا بە گشتی لە بنەڕەتدا و بە کردەیی لەلایەن خاوەن داراییەکان و لەسەدا یەکەکانی کۆمەڵگەوە قۆرخ دەکرێت. لە دەیەکانی ڕابردوودا سۆشیال میدیا تا ڕادەیەک ئەم قۆرخکارییەی شکاندووە، بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا نوخبەیەکی دیاریکراو و سنووردار لە چینی دەسەڵاتدار خاوەندارێتی ڕۆژنامەگەری و ڕادیۆ و تەلەفزیۆنن و کۆنترۆڵی دەکەن. لێرەشدا بۆ زۆرینەی کۆمەڵگا و جەماوەری خەڵک، مافی ئازادی ڕادەربڕین بە تەواوی سنووردارە و مەرجدارە بە ئامرازە ماددییەکانی کەڵک وەرگرتن لەم مافە.
بۆیە کێشەی بنەڕەتی ڕاگەیاندنی مافی مرۆڤ ئەوەیە کە یەکسانی و نەهێشتنی هەڵاواردنی ئابووری و کۆمەڵایەتی ناگرێتەوە و دەبێت بگوترێ ژیانی ماددی و ڕاستەقینەی مرۆڤەکان ناگرێتەوە و لە ئەنجامدا زۆرێک لە ئەو مافانەی کە ڕیزکراون لەسەر کاغەز دەمێننەوە.
بێگومان دانپێدانانی ئەو مافانە زۆر باشترە لە سیستەمەکانی وەک کۆماری ئیسلامی کە بە هیچ شێوەیەک دان بەو جۆرە مافانەدا نانێت. بەڵام مەسەلەی باشتر و خراپتر نییە. باسەکە سەبارەت بە ئامانجەکانی خەڵکە و وەدیهێنانی کردەیی خواستە ڕەوا و بنەڕەتییەکانی خەڵکە. هەر بۆیە ئێمە هێزی چەپ ئازادی و یەکسانیمان دەوێت. مافی مرۆڤ و دیموکراسی هیچ مانایەکی نییە بەبێ ئەگەری بەکارهێنانی ئازادی و یەکسانی، کە وەک من ڕوونم کردۆتەوە لە ڕاگەیاندنی مافەکانی مرۆڤدا ئاماژەیان پێنەکراوە.
ئەم لێدوانە سەبارەت بە دیموکراسیش ڕاستە. هەروەها دیموکراسی ئەو ڕوونکردنەوەشە کە چینە دەسەڵاتدارەکان، واتە سەرمایەدارەکان لە دونیای ئەمڕۆدا، لەسەدا یەک دەسەڵاتدار، بۆ ئازادی هەیانە. پێناسەی ئەوان بۆ ئازادی ئەوەیە کە پەرلەمان و پارتێکیان هەبێت کە هەر ٤ ساڵ جارێک هەڵدەبژێردرێن، بەڵام لە ماوەی نێوان ئەو دوو هەڵبژاردنەدا، خەڵک هیچ ڕۆڵێکی سەرەکیی نییە لە بڕیار و سیاسەتەکاندا، چ ناوخۆیی بێت یان دەرەکی. حکومەتەکان تا دوای ٤ ساڵ دەبڕن و دەدوورن! بەزۆری لە ساڵی یەکەمدا ئەوانەی تەنانەت دەنگیان بە حکومەتی ئێستا دا پەشیمان دەبنەوە، دەنگەکانیان دەگۆڕێت، بەڵام دەستیان لە هیچ شوێنێک گیر نەبووە تا هەڵبژاردنی داهاتوو. دوای ٤ ساڵ حزبێکی تر دێتە سەر کار و دیسان هەمان تاس و هەمان حەمام. بۆ ئەم شانازییە تەنانەت ئەزموونی کۆمەڵگاکانی ڕۆژئاواش نیشانی دەدات کە دیموکراسی بە مانای ئازادی نییە. لەبیرمە لە بزووتنەوەی داگیرکەردا کە نزیکەی ١٢ ساڵ لەمەوبەر پێکهاتبوو، دروشمێکی بنەڕەتی ئەوە بوو کە ئازادی لە سندوقی دەنگدانەوە نایەت. ئەمە ئەو خاڵە بوو کە هێزە بەڕاستی ئازادیخوازەکان لە کۆمەڵگاکانی ڕۆژئاوادا وروژاندیان.
بێگومان لە کۆماری ئیسلامیدا دیموکراسییەکی پەرلەمانیی دەرەکی نییە و دۆخەکە زۆر لە کۆمەڵگا لیبراڵەکان خراپترە. بەڵام لێرەشدا باسەکە لەسەر خراپ و خراپتر نییە، باس لە ئایدیاڵ و خواستی ئینسانی جەماوەری خەڵکە، کە بە دیموکراسی و مافی مرۆڤ نوێنەرایەتی ناکرێت و بەدیناهێنرێت.
بەڵام ئەوەندەی پەیوەندی بە بانگەوازی هێزە ڕاستڕەوەکانەوە هەیە بۆ دیموکراسی و مافی مرۆڤ، ئەم هێزانە تەنانەت نوێنەرایەتی لیبرالیزمیش ناکەن. بۆ ئەوان مافی مرۆڤ و دیموکراسی بەرگی پڕوپاگەندەی ناسیۆنالیزمە گەورەیی خوازەکەیانە. زۆربەی هێزە ڕاستڕەوەکان پاشایەتیخوازن، واتە لەگەڵ حوکمڕانی بۆماوەیی و خانەدانی و ئەرستۆکراتی و ئەمەش بەتەواوی پێچەوانەی تەنانەت سەرەتاییترین و لیبڕاڵترین پێناسەی دیموکراسییە. هەروەها مافی مرۆڤ دەگەڕێنرێتەوە بۆ کوروشی هەخامەند، واتە ئیمپراتۆرێکی سەردەمی کۆیلایەتی! “مافی مرۆڤی کۆرشی” لە ڕاستیدا ستایشی دەسەڵاتی ئێرانی کۆنە نەک بانگەشەکردن بۆ مافەکانی مرۆڤ لە سەدەی بیست و یەکدا! پەرستنی ڕابردوو، هێڵی سووری یەکپارچەیی خاک، دوژمنایەتی بەرامبەر بە حیزب و هێزەکانی ناوچە سنوورییەکان وەک جوداخواز، پێناسەکردنی سوپا وەک هێزێک کە فەلسەفەی وجودی بەرگریکردنە لە یەکپارچەیی خاک، هەوڵدان بۆ زیندووکردنەوەی ئەو دیکتاتۆریەت کە خەڵکی ئێران جارێک بە شۆڕش ڕووخاندیان و هتد. بانگەوازی هێزە ڕاستڕەوەکان بۆ ئەم مەقولانە بە تەواوی وەرگیراو و بانگەشەکارانەیە.
ئێمە هەوڵکەکانمان لەسەر ئازادی و یەکسانی و خۆشگوزەرانی مرۆڤەکان چڕکردوەتەوە، واتە ئازادی یاسایی و مەدەنی، یەکسانی کۆمەڵایەتی و ئابووری و لە ئەنجامدا خۆشگوزەرانی هەمووان. ئەمە خواستی جەماوەری گەلە و بە بۆچوونی من مەسەلە و دروشمی ناوەندییە کە شۆڕشی ژن، ژیان ئازادی، لەسەر ئەو ئامانجانە بنیات نراوە.
حەسەن ساڵحی: جیاوازی لە نێوان هێزە ڕاستڕەوەکاندا هەیە. ئەوان بەسەر دوو گروپی سەرەکیدا دابەشبوون، کە بریتین لە پاشایەتی و کۆماریخواز. ئایا جیاوازی هەیە لە مامەڵەکردن لەگەڵ چەمکەکانی دیموکراسی و مافی مرۆڤدا، یان تۆ باوەڕت بەبونی هیچ جیاوازییەک هەیە؟
حەمید تەقوایی: جیاوازییەکی ئەوتۆ نییە. کۆماریخوازی لە کۆمەڵگای ئێراندا هەمیشە خاڵی هاوبەشی زۆری لەگەڵ پاشایەتیدا هەبووە. کۆماریخوازەکان هەرگیز ڕەخنەی زۆریان لەسەر دەسەڵاتی پاشایەتی و بۆماوەیی و ئەرستۆکراسی حکومەت و هتد نەبووە، لەکاتێکدا هەموو ئەمانە تەنانەت لەگەڵ لیبراڵ دیموکراسیشدا ناکۆکن .
لە ڕووی مێژووییەوە، لە شۆڕشی دەستوورەوە، کە دامەزراوەی دەسەڵاتی پاشایەتی پارێزراو بوو، و دواتر دەستوور تێکەڵ بە شەرعیەت بوو، کۆماری و شێوەی سەرەتایی ئازادی، لە ڕاستیدا خاڵی بوو لە ناوەڕۆک. بەڕای من هەرچەندە دەست پێشخەراانی شۆڕشی دەستوری ئاڵای ئازادییان بەرزکردەوە، بەڵام کاتێک دوو دامەزراوەی دەسەڵاتی پاشایەتی و ئیسلام هاتنە ناو دەستوورەوە، هیچ کام لە ئامانجە سەرەتاییەکانی ئەو شۆڕشە بەدی نەهات. لەو کاتەوە تا ئەمڕۆ سێبەری ڕەشی ئایین و پاشایەتی بەسەر کەشوهەوای سیاسی ئێراندا زاڵ بووە و کۆماریخوازی تەنانەت لە نێو هێزە ڕاستەکانی ئۆپۆزسیۆندا جێگەیەکی ئەوتۆی نەبووە.
ئەوەندەی پەیوەندی بە بارودۆخی ئەمڕۆوە هەیە، سنوورداربوون بە چوارچێوەی بەرتەسکی دیموکراسی و مافی مرۆڤیش تایبەتمەندییەکی کۆماریخوازەکانە. کۆمارییەکان لەگەڵ یەکسانی و خۆشگوزەرانی و ئازادیدا نین.
لە بنەڕەتدا تەنها ئەگەر خاڵی دەستپێکەکەت ئازادی و یەکسانی بێت و دیموکراسی و مافی مرۆڤ نەبێت، دەتوانیت ڕەخنەیەکی قووڵت هەبێت لە دامەزراوەی پاشایەتی. تەنانەت شاخوازی دژایەتی لیبراڵ دیموکراسیش دەکات، چونکە لیبراڵ دیموکراسی باوەڕی بە خوێن و حوکمڕانی خانەدانی نییە، بەڵام کۆمارییەکان تەنانەت ڕەخنەیەکی وایان نییە. هەمیشە ئازادیخوازی خۆیان لە چوارچێوەی پاشایەتی دەستوریدا پێناسە کردووە، کە وەک لە ئەزمووندا بینیمان، بە مانای ڕەتکردنەوەی پەرلەمان و دیموکراسی دێت، تەنانەت بە مانا لیبراڵەکەی وشەکە. لەم ڕوانگەیەوە پێم وایە هەموو هێزە ڕاستەکانی ئۆپۆزسیۆن زۆر شتیان هاوبەشە.
حەسەن ساڵحی: بەڵام لە هەندێ وڵاتی ئەوروپادا ڕژێمی پاشایەتی هەیە، بەڵام ماف و ئەرکی پاشایەتی زۆر سنووردارە. لەم بارەیەوە چی دەڵێی؟
حەمید تەقوایی: شۆڕش لەو کۆمەڵگایانەدا ڕوویداوە کە بەڕاستی دەسەڵاتی پاشایەتییان کردە دامەزراوەیەکی تەشریفاتی و توێکڵ.
فاکتەرێکی گرنگ کە لە مێژوودا بووە هۆی ئەوەی کە دەسەڵاتی پاشایەتی ببێتە دامەزراوەیەکی فەرمی لە وڵاتانی ئەوروپادا شۆڕشی گەورەی فەرەنسا بوو کە بە تەواوی دەسەڵاتی پاشایەتی لابرد و کاریگەریی قووڵی لەسەر هەموو ئەوروپا و هەموو جیهان هەبوو. دوابەدوای شۆڕشی فەرەنسا، لە زنجیرەیەک شۆڕش و بزووتنەوەی کۆمەڵایەتیدا، دەسەڵاتی پاشایەتی بەتەواوی وازی لێ هێنرا، بەڵام لە هەندێک وڵاتدا هێزە کۆنەپەرستەکان توانیان دەسەڵاتی پاشایەتی وەک دامەزراوەیەکی ڕێوڕەسمی بپارێزن. بەڵام تەنانەت بەم ڕێوڕەسمانەی پاراستنی دەسەڵاتی پاشایەتیش، هێزە دیموکراسی و لیبراڵەکانی ناو ئەو کۆمەڵگایانە دژی بوون و ئێستاش دژین. بۆ نموونە لە ئینگلتەرا هێزە پێشکەوتنخوازەکان و بەشێکی زۆری خەڵک دژی بنەماڵەی شاهانەن، چونکە خەرجێکی زۆری خستۆتە سەر شانی خەڵک و لە کاتێکدا کە خۆی یەکێکە لە گەورەترین سەرمایەدارەکان، تەنانەت باجەکانیش نادات.
خاڵێکی تری گرنگ ئەوەیە کە لە وڵاتانی شاهانەی ئەوروپادا پاشا و شاژنەکانیان هێشتۆتەوە بۆ ئەوەی دەسەڵاتی خۆیان وەک سیمبولی میللەت بەکارنەهێنن و ناڕەزایەتییەکان پاشکشە پێبکەن. پێگەیەکی هێندە پیرۆز و مەعنەوی لەدەرەوەی دەوڵەت و کۆمەڵگایان پێدراوە کە دەتوانن بە “مەرسومی شاهانە” پەرلەمان دابخەن و بە قەیرانی حکومەتەکەیاندا تێپەڕن. دەمەوێت ئەوە بڵێم کە دەسەڵاتی پاشایەتی لە وڵاتانی ئەوروپادا نوێنەرایەتی نییە و دەرئەنجامی دیموکراسی و لیبرالیزمە نیە، بەڵکو بە پێچەوانەوە خاڵی لاوازی و دەرئەنجامی ناپایەداریەتییە.
ئەوەندەی پەیوەندی بە کۆمەڵگای ئێرانەوە هەیە، خەڵک دۆسیەی دەسەڵاتی پاشایەتی بە شۆڕشی ٥٧ داخست و گەڕانەوە بۆ دەسەڵاتی پاشایەتی، تەنانەت بە مانای ودەقاودەقی وشەکەش، بە تەواوی دواکەوتوانە و کۆنەپەرستانەیە. گەڕانەوە بۆ دەسەڵاتی پاشایەتی بە مانای ئەوە نییە کە ڕژێمێکی وەک ئینگلتەرا یان سوید دامەزرێت، بەڵکو بەو مانایەیە کە هەمان شێوازی چەوساندنەوە و گۆڕستانی ئاریامەهری لە ئێراندا زیندوو دەبێتەوە. ئێستاش کاروکردەوە و جموجوڵ و سیاسەتی شاخوازەکان لە ئۆپۆزسیۆندا، سەردەمی چەوساندنەوە و ستەمکاریی ئیمپراتۆرییان بیردەخاتەوە. لەگەڵ جاوید شا، هێرش دەکەنە سەر هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن و هەوڵی پەکخستنی خۆپیشاندانەکانی دەرەوەی وڵات دەدەن. وەک وتە بەناوبانگەکە دەڵێت ساڵێک کە باش نەبێت لە بەهارەکەیدا دەردەکەوێت.
پادشاخوازی ئەم هێزانە تەواو جیاوازە لە کۆمەڵگاکانی وەک ئینگلتەرا و سیستەمەکانی تری ئەوروپی کە خاوەنی ڕێوڕەسمی پاشایەتین. لە ئینگلتەرا دەتوانی هەرچیت بوێت دژی پاشا و شاژن بڵێیت، گاڵتە بە بنەماڵەی شاهانە بکەیت، کتێب بنووسیت و کاریکاتێری بکێشیت و فیلم لە دژی ئەوان دروست بکەیت. لە ئێرانی شاهانەدا هیچ کاتێک شتێکی وا نەکراوە. ئێستاش هێزە ڕاستڕەوەکانی ناو ئۆپۆزسیۆن تەحەمول شتی وا ناکەن. ئەمانە نوێنەرایەتی هەمان ئەو کولتوورە سیاسییە دەکەن کە پێش کۆماری ئیسلامی حوکمڕانی کۆمەڵگای دەکرد.
ئەمانە هەموو جیاوازییەکی گرنگن کەلە نێوان دەسەڵاتی پاشایەتی، واتە توێکڵێک کە لە ڕابردوودا بەجێماوە و بە کردەوە هیچ ڕۆڵێکی نییە، لەگەڵ ئەو دەسەڵاتە پاشایەتییەی کە هەمیشە لە ئێراندا فەرمانڕەوای ڕەها بووە و ئەمڕۆش هەوڵی زیندووکردنەوەی دەدەن.
حەسەن ساڵحی: ئێمە دەزانین کە کۆماری ئیسلامی حکوومەتێکی دژە دیموکراسی و دژە مافی مرۆڤە، تەنانەت بە مانای لیبڕاڵی ئەم وشانە. ئایا ئەمە هۆکار نییە کە هێزە ڕاستڕەوەکان جەخت لەسەر مافەکانی مرۆڤ و دیموکراسی دەکەنەوە؟
حەمید تەقوایی: کۆماری ئیسلامی دژە ئازادییە، دژە یەکسانییە، پڕە لە هەڵاواردن و هۆکاری هەژاری و نیشتەجێبوونە بۆ جەماوەری خەڵک، و جیاوازییە قووڵەکانی نێوان “مافی فەلەکی و نەهامەتی گشتی”، بەڵام هێزە ڕاستڕەوەکان جەختکردنەوەیان لەسەر ئەم پرسانە نیە.
بەڵێ کۆماری ئیسلامی دیموکراسی و مافی مرۆڤ پێشێل دەکات، بەڵام تاکە حکومەت نییە کە ئەمانە پێشێل دەکات. پێش کۆماری ئیسلامی، لە سەردەمی پەهلەویدا هیچ باسێک لە مافی مرۆڤ و دێموکراسی نەکراوە.
ئەمڕۆ هێزە ڕاستڕەوەکانی ئۆپۆزسیۆن ڕوو لە مافی مرۆڤ و دیموکراسی دەکەن نەک لەبەر مرۆڤدۆستی و ئازادیخوازی، بەڵکو لەبەر ئەوەی ئەمڕۆ چینی دەسەڵاتداری هەموو حکومەتە سەرمایەدارییە ڕۆژئاواییەکان لە مافی مرۆڤ و دیموکراسی لادەدەن. بانگەوازی هێزە ڕاستڕەوەکان بۆ دیموکراسی و مافی مرۆڤ هیچ پەیوەندییەکی بە داخوازییە ئازادیخوازەکانی کۆمەڵگاوە نییە، بەڵکو ڕاگەیاندنی سەر بە ئۆردوگای سەرمایەداری ڕۆژئاوایە.
ئەم پەیوەندییە دیموکراسی و مافی مرۆڤ لەگەڵ ئۆردوگای بۆرژوازیدا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی شەڕی سارد. لە سەردەمی شەڕی سارددا دیموکراسی بۆ هەر حکومەت و هێزێکی سیاسی دژە سۆڤیەت و دژە کۆمۆنیست جێبەجێ دەکرا. پینۆشێت و گروپە سەربازییەکانی دیکەی ئەمریکای لاتین و دیکتاتۆریەتی جیهانی سێهەم وەک ڕژێمی شا هەموویان وەک بەشێک لە ئۆردوگای دیموکراسی پێناسە کران. پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ تەنیا لە بلۆکی سۆڤیەتدا لە ژێر زەڕەبیندا بوو و لەم دیکتاتۆریەتانەی سەر بە ئۆردوگای ڕۆژئاوا نەبوو. ئەم ماناو بەکارهێنانە سیاسییە و جێبەجێکردنی دیموکراسی و مافەکانی تری مرۆڤ بەتەواوی لە مانای ڕاستەقینەی ئەو وشانە دوورە و بەتەواوی دژە دیموکراسی و دژە مرۆڤە.
تەنانەت ئەمڕۆش لە بلۆک بەندیەکانی جیهانیدا دیموکراسی بە واتای لایەنگری حکومەتەکانی ڕۆژئاوایە، بۆ نموونە دژی بلۆکی چین و ڕووسیا. بەو پێیەی دەیانەوێت سەرنجی حکومەتەکان ڕابکێشن و ڕەزامەندی یان پشتیوانی حکومەتەکانی جیهانیان هەبێت، هێزە ئۆپۆزسیۆنە ڕاستەکان بە هەمان شێوە قسە دەکەن کە حکومەتەکانی ڕۆژئاوا ئازادی یان مافی مرۆڤیان لەدەستداوە. وە هەروەک هەموو دیکتاتۆریەتەکانی جیهانی سێیەم، ئەم فۆرمە بە ناسیۆنالیزم و گەورەییخوازی نەتەوەییەوە دەبەستنەوە. ئەم هێزانە، وەک لە سەرەوە ڕوونم کردۆتەوە، مافی مرۆڤ دەگەڕێننەوە بۆ کوروشی گەورە و دیموکراسیش بۆ دەسەڵاتی پاشایەتی دەگەڕێننەوە! ئەمەش بە واتای دوجار کۆنەپەرستی. تەنانەت ئەوەندە لیبراڵ نین کە دان بەوەدا بنێن کە دەسەڵاتی پاشایەتی حکومەتێکی خوێناوی و بۆماوەیی و ئەرستۆکراتییە و بە پێناسە و سروشت دژە دیموکراسییە. یان ئیمپراتۆریەتێکی سەردەمی کۆیلایەتی ناتوانێت هیچ پەیوەندییەکی بە سەرەتاییترین مافەکانی مرۆڤەوە هەبێت. بە بڕوای من لە سیستەمی فیکر و ڕێبازی هێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەودا، چ پاشایەتی یان کۆماری، نەک لیبرالیزم، بەڵکو ناسیۆنالیزم و گەورەیی توندڕەو، پێگەیەکی کلیلی و سەرەکیی هەیە و ئەمەش لە لێکدانەوەیان بۆ مافەکانی مرۆڤ و دیموکراسیدا بەتواوی دەتوانرێت ببینرێت.
حەسەن ساڵحی: پێتوانییە کۆماری ئیسلامی لە مێژووی سەد ساڵەی ئێراندا ئیستسنایە؟ زۆرێک لە هێزەکانی لایەنگری سەرمایەداری دژی کۆماری ئیسلامین. ئایا ئەم دۆخە خۆی نابێتە هۆکاریک کە خەبات بۆ دیموکراسی و مافی مرۆڤ قورسایی هەبێت؟
حەمید تەقوایی: بەڵێ، کۆماری ئیسلامی لە تاوان و کوشتاردا بە تەواوی تایبەتە، بەڵام تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە دژە دیموکراسی و دژە مافی مرۆڤەوە هەیە، بەدەر نییە. وا نییە کۆمەڵگا بە هەلومەرجی لیبراڵ دیموکراسیدا تێپەڕیبێت و کەوتبێتە ژێر ستەمی ڕەشی کۆماری ئیسلامی. پێشتریش سەرکوت هەبووە، پێشتریش هەواڵێک لە مافی مرۆڤ نەبووە.
لە دوای شۆڕشی دەستووری، بزووتنەوەی زۆرمان هەبوو بۆ گەیشتن بە دیموکراسی، تەنانەت بە مانا پەرلەمانی و لیبڕاڵەکانی وشەکەش. بەڵام ئەمە هەرگیز ڕووی نەدا. پەرلەمان لە ژێر گەوهەری ئەڵقەی شا و لە چل ساڵی ڕابردوودا لە ژێر عەبای وەلی فەقیەدا بوو بە دامەزراوەیەکی فەرمی. سێبەری خودا جێگای خۆی بەخشی بە ئایەتی خودا، بەڵام ستەم و دیکتاتۆریەت لە شوێنی خۆیدا مایەوە.
بۆیە کاتێک دەڵێین کۆماری ئیسلامی تایبەتە، پێویستە بە تەواوی بزانین ئەم تایبەتمەندییە چییە. خەسڵەتەکە ئەوە نییە کە سەرکوتکردن، بێ یاسایی، نکۆڵیکردن لە دیموکراسی، پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لەگەڵ کۆماری ئیسلامیدا هاتبێتە ناو ئێرانەوە. وا نەبوو، هەموو حکومەتەکان بەو شێوەیە بوون. شۆڕشی ١٣٥٧ بۆ ڕزگاربوون بوو لەم دیکتاتۆریەت و سەرکوت و بێ یاساییە، کە بەداخەوە لەلایەن ئیسلامییەکانەوە هاک کراو و حکومەتێکی تری تاوانکاری لێکەوتەوە.
بەڵێ، لە ڕووی چەندایەتییەوە، تاوانەکانی ڕێژیمی ئیسلامی زۆر بەرفراوانتر و قێزەونترن لە ڕژێمەکانی پێشوو. ئەم حکومەتە ڕیکۆردی لەسێدارەدان و ڕیکۆردی سەرکوت و ڕیکۆردی تاوانەکانی شکاندووە و دەست بۆ ئەنجامدانی کوشتارێک دەبات کە پێشتر بە خەیاڵدا نەدەهات. گومانی تێدا نییە، بەڵام لە هەموو حاڵەتێکدا تاوان تاوانە. ئایا دەتەوێت بگەیتە کۆمەڵگەیەکی ئینسانی ئازاد و یەکسان و ئاوەدان یان حکومەتێکت دەوێت کەمتر تاوان بکات؟! ڕوونە کە ئەم دووەمیان ئەوە نییە کە هیچکەس بیەوێت. خەڵک دەیانەوێت سزای لەسێدارەدان بە تەواوی هەڵبوەشێتەوە، لەکاتێکدا حکومەتەکانی پێشوو هەموو پشتیان بە ئیعدام بەستبوو، خەڵک دەیانەوێت چەمکی زیندانی سیاسی لە کولتووری ئەو کۆمەڵگایە دوور بخرێنەوە، لەکاتێکدا زیندانییە سیاسییەکان تەنیا لە کۆماری ئیسلامیدا سنووردار نین. دەمەوێت ئەوە بڵێم کە باسەکە لەسەر بەراوردکردنی کوشتن و تاوان نییە. مشتومڕەکە لەسەر خۆکوشتن و تاوان و سەرکوتکردنە، کە دەبێت بنبڕ بکرێن. شۆڕشی ژن ژیان ئازادی، وەک لە جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراودا ڕاگەیەندراوە، شۆڕشێکە لە دژی سەد ساڵەی دیکتاتۆریەت و نەک تەنیا دژی کۆماری ئیسلامی. کۆماری ئیسلامی خراپترین جۆری دیکتاتۆریەتە، بەڵام تاکە دیکتاتۆری نەبووە لە مێژووی نوێدا. پێویستە ئەم شۆڕشە بتوانێت ڕەگی دیکتاتۆریەت ببڕێت و ئەو بنکە ڕژێمە تێکبدات کە پێویستی بە دیکتاتۆریەت هەیە بۆ ئەوەی کۆمەڵگا بەڕاستی بتوانێت ئازادی و خۆشگوزەرانی و یەکسانی بەدەستبهێنێت.
حەسەن ساڵحی: زۆر کەس باس لە جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت دەکەن و دەڵێن پابەندن بە دیموکراسی و مافی مرۆڤەوە. پێت وانییە ئەمە هەنگاوێکە بۆ پێشەوە بەهەر حاڵ؟ ئایا ئەمە نابێتە بنەمای گەیشتن بەو ئازادی و یەکسانییەی کە لە وقسەوباسەکانتاندا وتتان و زەمینەی بۆ ئامادەبکرێ؟
حەمید تەقوایی: بێگومان هەموو چاکسازییەک و هەموو هەموارکردنێک و هەر هەنگاوێک لە ڕێگای ئازادی تەنانەت لەسەر کاغەز، ئازادییە یاساییەکان، هەنگاوێکە بۆ پێشەوە و پێشوازی لێدەکەین. کاتێک لە جیاتی دیموکراسی و مافی مرۆڤ جەخت لەسەر خۆشگوزەرانی و ئازادی دەکەمەوە، مەبەستم ئەوە نییە کە بە هیچ شێوەیەک باسی مافی مرۆڤ نەکرێت، یان کۆماری ئیسلامی، یان ئازادی و خۆشگوزەرانی و یەکسانی. بەڕای من دەکرێت چاکسازی بکرێت، لەئەنجامی شۆڕشی خەڵکدا و بەهۆی فشاری کۆمەڵگاوە، هەندێک هەنگاو نراوە، کە ئێمە پێشوازی لێدەکەین، بەڵام ئێمە خۆمان، وەک هێزێک کە بەڕاستی دەمانەوێت ئازادی و یەکسانی بەدی بهێنرێت، بەم ئاڵایە شەڕ بکەین.ئێمە دەیکەین. پێویستە سەرەتا دوا وشە بگوترێ. کۆمەڵگا بە ئایدیاڵە مرۆییەکانی خۆیەوە هەڵدەستێت نەک بە دیدگای وەدیهاتنی وردە وردەی ئایدیاڵەکانی. بۆ نموونە پێویستە هەنگاو بە هەنگاو یاساکان هەموار بکرێنەوە بۆ ئەوەی وردە وردە بگاتە زۆرترین داواکاری. ئەمە لە مێژوودا هەرگیز ڕووی نەداوە. لەوانەیە کۆمەڵگا لە ژێر توندترین بێ یاسایی و ستەمدا بێت، بەڵام بە بەرزترین ئایدیاڵ دەتوانێت دۆخەکە پێچەوانە بکاتەوە نەک بە داشکاندن.
سەیرکەن ئەم باسە دوو خوردادییەکان هەمیشە هەیان بوو کە ئێمە کۆماری ئیسلامی دەگۆڕین و وردە وردە بەرەو هەلومەرجی باشتر دەڕۆین. دەیانگوت ئاخر جۆری ئیسلامیی ڕوحانی یان خاتەمی لە ئیسلامی خامنەیی باشترە. بینیمان ئەم هێڵە نەگەیشتە هیچ شوێنێک و نەیتوانی بگاتە هیچ شوێنێک. بەتایبەتی ئەمڕۆ جەماوەری خەڵک لەگەڵ شۆڕشی ژن ژیان ئازادیدا بە گۆڕانی وردە وردە تێپەڕیوە. دەزانن ئەمە پراکتیکی نییە. ئەمە ئایدیالی شۆڕش نییە. ئەو ئامانجانەی کە خەڵک هەیەتی، هێزی بزوێنەری خەڵک لە شۆڕشی ئێستادا، گەیشتن بە هەموو ئازادییەکە، هەموو خۆشگوزەرانییەکە، و هەموو ئینسانیەتێکە. بۆیە ئەگەرچی لە کۆتاییدا خەبات بۆ مافەکانی مرۆڤ لێرە و لەوێ فشار بخاتە سەر حکومەت، بەڵام ناتوانێ وەک ئایدیاڵێکی شۆڕش و وەک ئاڵای شۆڕش کار بکات. پێویستە بە زۆرترین داواکاری و ئامانجی خەڵکەوە بچینە ناو ئەم شەڕە، بۆ ئەوەی بەڕاستی بتوانین شۆڕش بگەیەنینە سەرکەوتن.
٣ی ئایاری ٢٠٢٣ ، ١٣ی ئۆردی بەهیشت ١٤٠٢

هەرگیز لە ئەقڵی هیچ کەسێک دانەبوو، کە بزانێ داهێنانی (سـفر) لە بیرکاریدا، لە سەدەی پێنجەمی پێش زایین، چ گۆڕانکاری و پێشکەوتنێکی بێسنوور لە میژووی شارسانییەتی مرۆڤدا بەدوای خۆیدا دەهێنێ. ئەمە بۆ داهێنانی (تیۆریی ڕێژەیی) و چەندان داهێنانی دیکەش هەر درووستە!
لەم سەردەمەشدا داهێنانی(زیرەکیی دەستکرد)، چەندانبار، نەک هەر سەرلەبەری شارستانییەت و بوون و ئایندەی مرۆڤایەتی، بە خێراییەکی چاوەڕوان نەکراو، وا دەگۆڕێ، بەڵکوو دێ تەواوی گەردوون و هەسارەش بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە!
بۆیە لەجێی خۆیەتی بپرسین:
• زیرەکیی دەستکرد، چ داهێنانێک دادەهێنێ؟
• بەها کۆمەڵایەتی و ئایینی و پەروەردەیی و ئەخلاقی و کەلتوورییەکانمان ئایندەیان چییە؟
• ڕەووتی پەروەردە و فێرکردنی ئێمە – وەک کورد، لە (٢٠٢٣) و ئایندەدا، لە کوێی ئەو داهێنانە دایە؟

بۆ هاسانکاریی لە تێگەیشتنی بابەتەکە، خۆم بە دوور دەگرم لە گوتنەوەی زاراوە و چەمکی زانستییانە و تەکنەلۆژیانەیی پەیوەست بەو بابەتە، کە ڕەنگ بێ خوێنەر تووشی سەرئێشە بکات، چونکە پێناسەکانیان لە بواری پڕاکتیزەدا جوانتر خۆدەنوێنن. بەڵام هەر دەبێ ئاماژە بە دوو زاراوەی باو بکەین: زاراوەی(Intelligent) وە زاراوەی(Smart)، کە لە کوردیدا بۆ هەردووکیان زاراوەی (زیرەک) بەکاردێ. لێ ئەو دووانە جیاوازن. زاراوەی (Intelligent) ئاماژەیە بۆ باڵاترین پلەی زیرەکی کە دوو سەرچاوە لە خۆدەگرێ: ئەو بەهرە و توانست و کارامەییە خوداکردەیە کە لە ڕێی بۆماوەیی پێمان دەگات، لەگەڵ هەرچی زانیاری و زانست و مەعریفەیەک کە دەتوانرێت بە چەندان ڕێگا وەدەستی بێنین و فێریان بین. هەرچی زاراوەی (Smart)ە، هەر ئەو زانیاری و مەعرفییانە دەگرێتەوە کە فێریان دەبین. بە واتایەکی دیکە (Intelligent) پلەکەی باڵاترە لە (Smart). بۆیە زیرەکیی جۆری (Intelligent) توانای بیرکردنەوەی لۆژیکییانەی هەیە و گەر کەسێکی خاوەن زیرەکیی (Intelligent) دابمەزرێنین، ئەوا بۆ ئەوەنییە کە ئێمە ڕێنمای پێبدەین و داوای لێبکەین چیمان بۆ بکات، بەڵکوو، دەبێ بۆ ئەوە دایبمەزرێنین کە ئەو پێمان بڵێ ڕێنماییەکان چیین و چی بکەین و چۆن کارەکانمان ئەنجام بدەین. کەواتە زیرەکیی جۆری (Intelligent) سەرچاوەی داهێنانی زیرەکییە ـ زیرەکییەک کە پێشتر بوونی نەبووە. لە لای خەڵکی عەوام (زیرەکیی دەستکرد) بە (AS) وە بە (AI) ئاماژەیان پێدەکرێ، بەڵام زاراوە زانستییەکە(AI) کەیە.

بە گوتەی زۆر لە زانا و بیرمەند و فەیلەسۆفانی سەردەم، ئەگەر ئێمە دڵخۆش بین کە ئیمڕۆ کۆمەڵگای مرۆڤایەتی گەیشتووەتە تڕۆپکی پێشکەوتنێکی تەکنەلۆژیی و دیجیتەڵی باڵای پێشبینینەکراو، ئەوا بە هەلەداچووین، چونکە ئیمڕۆ لە جیهانێکی دینامیکی و پشێودا دەژین و ئایندەمان تەڵخ و نادیارە. داهێنانەکان سەرسوڕهێنەرن، بەڵام پتر بە ئارەستەی بازاڕ دا دەڕۆن و بەها مرۆییەکانیان تەواو وەلاوە ناوە. ئاخۆ داهێنانی زیرەکیی دەستکرد بۆ ئەوەنییە یارمەتیدەربێ بۆ فەراهەمکردنی ژیانێکی کوالەتی بەرزی پڕ لە ئاسوودەیی و سەرفیرازی بۆ مرۆڤ؟ بۆ ئەوەنییە ڕووبەڕووی نەخۆشییە کۆمەڵایەتی و دەروونییەکان ببینەوە و ئایندە جوانتر و خۆشترکەین؟ ئایە ئەو داهێنانە نوێیە لە کوێی داپەروەریی کۆمەڵایەتی و ژینگەیی و خزمەتگوزارییەکان دایە؟ بۆچی ڕێژەی نەخۆشی و پەتاکان و قەیرانی ئابووری و دابەشبوونی چینایەتی …تاد لەهەڵكشان دانە؟ ئامانج لەو داهێنانە زامنکردنی ژیانێکی باشتر نییە، بە دروستتکردنی داهاتوویەکی زیرەکیی دەستکرد؟
دەبینین زاراوەی “زیرەک” لەم سەردەمەدا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردێ، بۆ نموونە مۆبایلی زیرەک، ئۆتۆمبێلی زیرەک، دەمژمێری زیرەک، ماڵی زیرەک، ژێرخانی زیرەک، شاری زیرەک، تەنانەت وڵاتی زیرەک و هاوشێوەکانی. واتا دەستەواژەی “زیرەک” نوێنەرایەتیی چەمکی هیوا و ئاوات دەکات کە پەیوەستە بە ڕوانگەی مرۆڤەوە. دەوڵەتی زیرەک پەیوەستە بە مەرج و ژینگە و کەلتوور و سیستەمی بەهای کەسەکە. سەرەڕای ئەوەش، چەمکی گشتی داهاتوویەکی زیرەک، دەبێ بە مانای ژینگەیەکی ژیان بێت، کە زۆر باشتر بێ لە دۆخی ئێستا.
ئەوەی تاکو ئێستا، دەستکەوتە، هەر ئامێرە تازە باوەکانن کە زیرەکانە تەکنەلۆژیا و ئامرازەکان بەگەردەخەن و چاودێری دەکەن و کارەکانیان مەیسەر دەکەن. ئەگەر زیرەکیی دەستکرد نەتوانێ بەربەستەکانی بەردەم داهاتوو لە دابینکردنی پێداویستیی کۆمەڵایەتی و ستراتیژیی داهێنەرانەی خۆشییهێنەر بکات، ئەوا ئێمە لەبەردەم کارەساتی گەورە و مەترسیدار داین. لە پاڵ داهێنانی دەستکرد دەبێ داهێنانی درووستکردنی (بەها)کانیش، وەک ئامانجی مرۆڤایەتی لەبەرچاو بگیرێن.
ئێستا وەک چوون ئێمە شاهیدی لەناوچوونی کۆمپانیا زەبەلاحەکانی وەکو کۆداک، وانگ کۆمپیوتەر، نۆکیا، بلاکبێری، کەی مارت، شارپ و چەندانی تر بووین. ئەوا دەبێ خۆمان ئامادە بکەین بۆ بە خاکسپاردینی دەیان کۆمپانیای گەورە گەورە کە بژێوی سەدان هەزار خیزانیان لە ئەستۆ دایە. ئێمڕۆ هەموومان شانازی بە (google search) ەوە دەکەین وەک دەزگایەکی فرە مەزنی زانیاریی هەمەچەشن، لەکاتێکدا وا (chatgpt search) بەڕێوەیە، کە بەرنامەکانی لەسەرووی خەیاڵی مرۆڤە و بەمزووانە جیهان داگیر دەکات.
یەکێک لە دیارترین خەسڵەتەکانی زیرەکیی دەستکرد، ئەنجامدانێ کاری ئاڵۆز و مەزن و وردە بە خێراییەکی لە ڕادەبەدەری سنوورشکێن کە دەگاتە خاڵی وەرچەرخان. ئەوجا ئەمە هەر سەرەتایە و ئایندە نادیارە. ترسەکە لەوەدایە، داهێنەری ئەو کۆمپانایانە، ئەوەندەی ئەوان بیر لە بازاڕ و قازانج دەکەنەوە نیو ئەوەندە بیر لە ژیان و ژینگە و مرۆڤ و بوونەوەرەکان ناکەنەوە. چەمکی “زیرەک” چەندین دیدگای جیاوازی هەیە، وەک چەمکی زیرەکبوون، چالاکانبوون، ئامانجداربوون، لە جێبەجێکردنی بیرۆکە داهێنەرەکان بۆ بەدەستهێنانی داهاتوویەکی خوازراو، کەواتە بژاردە و بژارکردنی ئەو چەمکانە بۆ مرۆڤایەتی گرنگن، هەرچەندە ئەوە لە دەست مرۆڤایەتییدا نییە، بەڵکوو لە دەست پەرژەوەندخواز و سەرمایەدارە زەبەلاحەکاندایە، کە دەیانەوێ ئیمە بە ڕۆبۆت بکەن و لە ژیر ریمۆتکۆنتڕۆڵی ئەوان دابین – کە تا ئێستا تاڕادەیەک سەرکەوتوون.
لە ڕواڵەتدا، دروستکردنی داهاتوویەکی زیرەک، زۆر بەرفراوانترە لە تەنها زیرەکیی داهاتوو کە خەڵک خۆیان بۆ سیناریۆ ئەگەرییەکانی داهاتوو ئامادە دەکەن، بۆ ئەوەی باشتر بتوانن ڕووبەڕووی تەحەددیەکانی داهاتوو ببنەوە. هەوڵەکان بۆ دروستکردنی داهاتوویەکی زیرەک پێویستی بە بیرۆکەی داهێنەرانە هەیە بۆ بەکارهێنانی پەیوەندیی دیجیتاڵی لە هەموو شوێنێک، هەستەوەرە زیرەکەکان، زیرەکیی دەستکرد، ئینتەرنێتی شتەکان، دەستڕاگەیشتن بە هەموو زانیارییە مرۆییەکان، و کارگێڕی بۆ خۆشکردن و خاراندنی دەرفەتەکان بۆ باشترین کوالیتی ژیان. لێ، ڕیزبەندیی تەحەددا کۆمەڵایەتی و ئایینی و پەروەردەیی و کەلتووریەکانیش دوورودرێژن. ململانێیەکی نوێ بەڕێوەیە، کە پێشتر شارستانیەت و مرۆڤایەتی پێ ئاشنا نەبووە یان هەر نەیاندیوەـ مامەڵەکردن لەگەڵ ئەقڵێک کە لە دەرەوەی کەللـەسەری مرۆڤە، مامەڵەکردن لەگەڵ ڕۆبۆت و ریموتکۆنترۆڵ و دوگمەکان، کە ڕەنگبێ بچووکترین هەڵەی تەکنیکی کۆی زەوی و ژیان و ژینگە بخاتە بەر مەترسییەکی یەکجار مەزن، دەیانجار مەزنتر لە پەتای کۆڤید-١٩ کە بینیمان چۆن جیهانی خستە زەلزەلە.
تەحەددایە کۆمەڵایەتییەکان زۆرن: هەڵكشانی ڕێژەی بێکاری؛ درێژبوونەوەی کاتی بێ ئیشی و دەستبەتاڵی، زیادبوونی ڕێژەی تاوان، تێکچوونی بارودۆخی ژینگەیی، سەرهەڵدانی دەرد و پەتا و نەخۆشیی کە پێشتر لە مێژوودا نەبوون؛ دابەشبوونی کۆمەڵگاکانی جیهان بەسەر دوو چین یان دوو جیهانی لێکدوور: جیهانی زیرەکیی دەستکرد و جیهانی چەقیوی نیۆ تڕادسیۆنە داخراوە پاشکەتووەکان!
شارستانیەتیی ئایندەی نزیک، شارستانیەتیی (کۆد)ە، کە هیچ کەس، وەک تاک یان کۆمەڵگا، ناتوانێ خۆی لێبدزێتەوە، ئەوا ئەگەر نەبێ بە کۆیلەیی ئەو (کۆد)انەش. هێج شتێک، هیچ کونج و گۆشەیەک لە ژیانی (تۆ)دا نامینی شاراو بێت، تەنانەت، دەزانن لە چ دەمژمێرێکدا دەخویت و کەی ڕادەبێ و لەو کوێ ساتەکانت بەسەر دەبی، بەبێ ئەوەی تۆ پێبزانیت. تەنانەت دەتوانن بە ئاسانی چاودێری و بەڕێوەبردنی سیستەمی ئاڵۆز بکەن. هەرچەندە ئێمە ناتوانین نکۆڵی لەو هەموو کارە جوان و ورد و مرۆڤدۆست و ژینگەدۆستانە بکەین کە زیرەکیی دەستکرد پێشکەشمانی دەکات، کە لە ژوومار نایەن.
گەورەتین تەحددای کە ئیمڕۆ، لەم بوارەدا، ڕووبەرووی ئێمە بۆتەوە، تەنیا لە مەترسییەکانی زیرەکیی دەستکرددا نییە، بەڵکو لە شکستیی ئێمەیە دایە – تا ئێستا – لە دۆزینەوەی بناغە فیکرییەکانی جیهانی بۆ ڕێگریکردن و چارەسەرکردنی ئەو (كێشانەی) زیرەکیی دەستکرد بەدوای خۆیدا دەهێنێ:
• چیمان پێدەکرێ و چیمان لەدەست دێ، ئەگەر زیرەکیی دەستکرد، دەسەڵاتی هزری و بیرمەندی خۆی بەسەر هزر و بیرمەندی مرۆڤدا سەپاند و ئێمە بووین بە پاڵە و سەپانی بەردەستی ئەو؟
• چیمان لەدەست دێ، ئەگەر خوانەخواستە، زیرەکیی دەستکرد، گۆڕانکارییەکی چاوەڕواننەکراوی لە کەش و هەوا و ژینگەدا کرد؟
• چ ڕوودەدا ئەگەر زیرەکی دەستکرد (بوونەوەری نەبوو) خەلق بکات کە پێشتر نەبوون، جا هەر بوونەوەر و زیندەروەرێک بێ.
• ج دەقەومێ ئەگەر سیاسییەکی گەمژە، کۆدی نهێنیی ئەو زیرەکییەی بکەوێت و دەست و هەموو جیهان بکاتە بارمتەی خۆی – هەمیشە هیلتەر و مۆسۆلۆنی و سەددام و هاوشێوەکانیان حزووریان هەیە.
• ئەدی چارەنووسی بەها کۆمەڵایەتی و ئایینی و ئەخلاقی و کەلتوورییەکان چیان بەسەر دێ؟
•
خاڵیێکی گرینگ کە هی ئەوەنییە بیشارینەوە، سیستم و ڕژێمی سەرمایەداریی (ڕۆژاوا) ئێستا بەجددی کار لەسەر بە لیبڕاڵکردنی تاک دەکات. تا ئەو ڕادەیە کە مرۆڤێک درووستبکات هیچ پابەند نەبێ بە حکوومەتەکانەوە و دەبێ خۆیان خۆیان بژێنن ـ بەڵام لەژێر چاودێری ئەواندا بن. بۆیە ژمارەی ئەو فەیلەسوف و بیرمەند و ئەدیب و هونەرمەند وحەکیمانە کەم نین لە جێهاندا کە بەرداوم هاواردەکەن: ” تکایە پڕۆژەکانی زیرەکیی دەستکرد بوەستێن و ڕاگرن!”. پەرەسەند و کەڵەکە بوونی کێشە و قەیرانەکان کە بەردەوام لە هەڵكشاندان، گەیشتوونەتە ئەو ڕادەیە، کە ترس هەیە، چیدی ئەقڵی مرۆڤ دەروەستیان نەێت و پێیان چارە نەکرێن. ئەمە زۆر مەترسیدارە، کۆرگەلینە!

جا، سەرەڕای لایەنە گەش و جوان و پڕ بایەخاکانی زیرەکیی دەستکرد، دەبێ باسی ڕووێکی دیکەشی بکەین کە قوڕەکەی زۆر خەستتر کردوەوەتەوە، بۆ کۆمەڵکای مەمانان و هاوشێوەکانمان. کاتێک دەبینین، کە ئەم کۆمەڵگایانە، دروورونزیک فڕیان بەسەر ئەو گۆڕانکارییە مەزنانەی جیهانەوە نییە کە ئێستا ڕوودەدات. ئاخر بەڕاستی جیگەی پرسیارە، کە چلۆن زانکۆیەک دەتوانێ، هەنگاوێک بنێ، گەر هەنگاوێکی شەرمنانەش بێ، بەرەو ئەو داهێنانە نوێیانە، کاتێک ڕیزبەندیی ئەو زانکۆیە، لەسەر ئاستی زانکۆکانی جیهاندا، لە پلەی دوای (٦٠٠٠) هەزار دابێ! چلۆن، بتوانین باسی زیرەکیی دەستکرد بکەین ئەگەر، ژمارەیەکی بەرچاوی مامۆستاکانمان، لە پلە بەرزەکانیشدا – لەگەڵ ڕیزم بۆیان، تاکو ئێستا ئیمێلکی کەسی یان پیشەیی خۆیان نەبێ. لە کوێ دونیادا بووە، مامۆستای زانکۆ بچێتە لای هەرزەیەکیی خاوەن دوکانی فۆتۆکۆپی، بۆ مەیسەرکردنی کارەکانی؟!

کزەم لەجەرگەوە دێ، کە دەبینم، نێوان ئاستی خوێندن و پەروەردە و پلانی هەرێمەکەم ئاسمان و ڕێسمان، دوورە لە پێشکەوتن و گۆڕانکارییە مەزنەکانی لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا ئەنجامدەدرێن. ئەوەی زامەکەی قوولتر کردەوە، تا ئەم چرکەساتە، هیچ ترووسکایەک دیارنییە، کە بەتەمای گۆڕانکاری بن. باڵەخانەی بەرز و جوان و دیکۆری گرانبەهای زانکۆکان، پێوەری پێشکەوتنی ئاستی زانستیی نین.
جاک دێریدای فەیلەسوف (Jacques Derrida) جوانی گوتوە:”هەر ڕووداوێک لەم سەردەمەدا، دەرگا بەڕووی ڕووداوەکانی دیکەی داهاتوودا دەکاتەوە، کە ناتوانین پێشبینی بکەین.”

کودەتای ساڵی ١٩٦٠ز سەرەتایەکی نوێ لە مێژووی تورکیادا گۆرانکاری گەورە بەدوای خۆی دا هێنا تورکیا لەسەردەمی دیموکراتەکاندا دۆخی ولات بەتەواوی تێکچوو لە ئەنجامی کۆمەڵە هۆکارێک وای کرد سووپا کودەتا بەسەر پارتی دیموکرات کە لەسەر دەسەلاتی تورکیا بوو بکات .

هۆکارەکانی کودەتای ساڵی ١٩٦٠ز

کۆمەڵە هۆکارێک هەبوو کە وای کرد سووپا کودەتا بکات وەکو ئەمانەی خوارەوە :

١.سیاسی
لەئەنجامی ئەوەی دیموکراتەکان بەرەو تاکرەی چوون ئەمەش ملمڵانێ سیاسی درووست بوو لە نێوان پارتی دیموکرات و پارتی گەلی کۆمار هەروەها پارتی دیموکرات لەگەڵ پارتە ئۆپوزسیۆن پارتی دیموکرات لەگەل ئەمان لە ملمڵانێ دابوو سەرجەم گۆڤار و کەنالەکان و کۆبونەوەکانی ئەم پارتانە قەدەغەی کرد و چەندیک ئەندام لەوانە دەستگیرکرد بەتایبەت ئیسمەت ئینۆنۆ یەکێک بوو لە کەسایەتیە ناودارەکانی توورکیا بەتایبەت لەناو سووپا .

٢.ئابووری
ئابووری ولاتی توورکیا هەر چەندە لە سەرەتا دا پارتی دیموکرات چەند پلانێکی دانا بۆ گەشەی ئابووری ولات بەلام لە کۆتایی پەنجاکان دۆخی ئابووری خراپتربوو نەک باشتر ئەمەش بەهۆی قەرزی زۆرەوە و هەلاوسانی ئابووری و دابەزینی درای لیرە و کورتهێنانی بودجەی ولات کاریگەریەکی خراپی هەبوو لەسەر پارتی دیموکرات رووخانی پارتەکە و هۆکاری کودەتاکە .

٣.کشتوکال
هەرچەند لەم کەرتە دەتوانین بلێن پارتی دیموکرات هەنگاوێکی گرنگی نابوو بۆ پێش خستنی ئەم کەرتە بەلام ئەم هەنگاوە زیاتر کەسانی دەولەمەند و کەسانی نزیک لە دەسەلات سوودی بۆ ئەوان بوو خەلکی ئاسایی هیچ سودی نەبوو ئەوەش یەکێک لە هۆکارەکانی کودەتاکە دادەنرێت .

٤.کۆمەلایەتی
ئەم لایەنە هەر لەسەرەتا پارتی دیموکرات گرنگی بەم لایەن دا هەندێ چاکسازی تێدا کرد بەتایبەت لایەنی ئاین بەڵام ئەو چاکسازیانەی ئەو کردی لەکۆتاییەکانی پەنجاکان کاریگەریەکی خراپی بەدوای خۆی هێنا بووە و بێکاری رۆژ لەدوای رۆژ لە زیاد بوون دابوو و رێژەی کۆچ کردنیش بۆ شارەکان زیادی کرد ئەوەش هۆکاری کەوتنی پارتی دیموکرات .

روودانی کودەتای ساڵی ١٩٦٠ز

لەئەنجامی ئەم هۆکارانە سووپا هاتە ناو دۆخەکە لەو کاتەدا ولات لە دۆخێکی زۆر ئالۆز دابوو ولات لە پرەنسیبەکانی ئەتاتورک دورکەوتەوە بۆیە سووپا بە سەرۆکایەتی جەماڵ گورسیل کە سەرۆکی کۆمەڵەی ئەتاتورکیەکان بوو ئەم کۆمەلەیە نهێنی بوو لە سالی ١٩٥٤ز بەمەبەستی چاکسازی دامەزرا بوو بۆیە پێش ٢٧ ئایاری سالی ١٩٦٠ز جەمال گورسیل چەند نامەیەک بۆ عەدنان موندەرس نارد کە وازلە دەسەلات بهێنیت حکومەتێکی کاتی پێکبهێنریت بۆ ئەوەی باوردۆخی ولات باشتر بکرێت ئەوەبوو ئەو نامەیە هیچ وەلامێکی نەدرایەوە بۆیە سەرۆک ئەرکانی وشکانی جەماڵ لە ٢٧ ئایاری ساڵی ١٩٦٠ز گەمارۆی کۆشکی سەرۆکایەتی و حکومەت دا بۆیە لێرەوە سەرۆڵ جەلال بایار و سەرۆکی وەزیران عەدنان موندەرس دەستیان لەکار کێشایەوە .

گۆرانکارییەکانی دوایی کودەتای ساڵی ١٩٦٠ز

کۆمەڵەێک گۆرانکاری روویدا لەوانە :

١. کودەتاچییەکان راگەیاند کودەتاکەی ئەوان جیاواز لە کودەتاکانی تری رۆژهەلاتی ناوەراست ئەوان بۆ راست کردنەوە و گێرانەوە پرەنسینەکانی ئەتاتورک بوو .

٢.پاراستنی مافی مرۆڤ و ئازادی هاولاتیان .

٣.ئازادی رادەبرین و لابردنی سانسۆرەکان لەسەر رۆژنامەگەری .

٤.رێگەدان بە کردنەوەی پارتی نوێ .

٥.دەستوورێکی نوێ .

٦.هەلوەشاندنەوەی ئەو یاسایانەی دژی دیموکراتین .

ئەنجامی کودەتای ساڵی ١٩٦٠ز

١.بە گشتی لەئەنجامی ئەو شلەژانە گەورەیەدا کە لەسەردەمی حکومی پارتی دیموکراتدا کە بەسەر کۆمەلگای تورکیادا هات و لەبەر یەکترازانی ژیانی ئابوری و سیاسی کۆمەلایەتی .

٢.ولات کەوتە دۆخی هەلاوسانێکی گەورەوە کە بوە بەربەست لەبەردەم گەشەی ئابوری و بوجەی ولات بە تەوای پەکی کەوت تەنها مەبەستەکەی کێشە هەنو کەیەکان بوو.

٣.هەروەها سیاسەتەکانی پارتی دیموکرات بە تەواوی کاری کردبوە سەر پەرتەوازەکردنی ریزەکانی گەل و گومان و دلەراوکێی بلاوکردبوە کۆمەلگا لە دۆخێکی چینایەتی و کۆمەلایەتیدا دەژیا.

٤.دەزگاکانی پەروەردەو فێرکردن تا دەهات خراپتر دەبون لە بەرامبەر هەر جولەیەکی کۆمەلگاشدا حکومەت زیاتر زەبرو زەنگی بەکاردەهێنا ئازادیەکانی بەرتەسک دەکردەوە

(( کاتی خۆی لە مەرگی “گۆران”ی مەزنا ، کاژیکەکان جگە لە هەڕەشە خەڵکیان هاندا بوو کە کەس لەگەڵ تەرەمەکەیا نەچێ بۆ بە خاک سپاردنی چونکە ئەو “شیوعی”بوو………))

شەستەکانی سەدەی ڕابردوو شاری سلێمانی لە دۆخێکی یەکجار جەنجاڵ و بێ سەر و بێ بەری بوو ، هەر وەک “شیکاگۆ” ئاخن بوو لە باند و گروپی شەقاوە و پیاو کوژ ،خۆیان لە شارا حاکم بوون و سەیریش لەوایە سەرۆک باندەکان بە ناوی دایکیانەوە بوون:ئامە ، حەلاو..ئامە درێژ … جگە لەوەی لەناو خۆیانا بەر بوو بوونە یەکتر وەکو مڵۆزمێکیش بەر بوو بوونە گیانی خەڵکی شارەکە ، سەرانە..کوشتن..ڕفانن، و تاوانی زۆری تریش ، بەڵام هیچ جەماعەتێکی دژ بە خەڵک وەک ئەوەی”کانی ماسی” نەبوو ، ئەوانەی خۆیان بە “نەتەوەیی”!! ئەزانی و باک گراوندێکی”کاژیکانە”یان هەبوو ئەوێیان کردبوو بە بارەگای خۆیان ، دیارە و بە یەقینەوە “پارتی” ئاگای لێ بوە گومانیش نیە کە هاوکاری کرد بوون بەڵام بۆ ئەوەی خۆی دوور بگرێ لەو تاوانانەی ئەکرا بێ دەنگی هەڵبژارد بوو بە تایبەتی زۆربەی زۆری قوربانییەکانی ‘کانی ماسی’ شیوعییەکان بوون ، کە ئەمە بۆ پارتی وەک حەڵوای جەژن بوو !!
دوای کودەتای 1963/ی بەعس و ئاوارە بوونی شیوعییەکان ، پیاو کوژەکانی کانی ماسی بە هەلییان زانی بۆ لەناو بردنیان و زۆر وەحشییانە کەوتنە تەسفیە کردنیان گوایە ئەمان کاژیک و نەتەوەیی خاکی پیرۆزی کوردستان !! لەو شیوعیە ناپاکانە پاک ئەکەنەوە..
باوکم کە لەگەڵ کودەتاکەی بەعسا بە سودفە لە حوکمی ئیعدام دەرباز بوو( خۆی بە ووردی لە بیرەوەرییەکانیا باسی لێوە کردوە ) ، خۆی گەیانبۆوە کوردستان ، بەڵام ڕوو بە ڕووی مەترسییەکی تر بۆوە کە “پارتی” بوو ، گرتیان و لە گوندی”تیمار”ی قەرەداغ دەست بەسەر کرا کە ئەو کاتە کۆچ کردوو”حەمە ڕەحیم/ خاڵە حاجی” بەرپرسی ناوچەی پارتی بوو لەوێ ، هاوینی هەر هەمان ساڵ باوکم ناردی بە شوێنمانا کە سەردانی بکەین، ئێمەش من و دایکم و شەرمینی خوشکم بۆ چەن ڕۆژێ لەوێ بووین ،دیارە بە کانی ماسیا ڕۆشتین ، بۆ گەڕانەوەش هەمان ڕێگا ، باوکیشم وا هات لە گەڵمانا کە لەوێ بگەڕێتەوە کۆشکەکەی !!تیمار..بە گەیشتنمان بۆ کانی ماسی پیاوێک بەرەو ڕوومان هات کە وەک بڵێ ی چاوەڕوانی کردبین کە دوا تر زانیمان ئەوە”عوسەی ئامە” بوو، کە ئێمە باوکمان جێ هێشت و بەرەو شار کەوتینە ڕێ ،چاومان لێ بوو عوسەی ئامە باوکمی بردبۆوە لای کانییەکە و قسەی بۆ ئەکرد”لە خوار کانییەکە شیوێک بوو کە تەرمی دەیان شیوعی و غەیرە شیوعی لێ بوو کە بە دادگای کوردایەتی گوللە باران کرا بوون” ..ساڵ هات و ساڵ ڕۆشت ، باوکم خۆی بۆ شەرمینی خوشکمی گێڕابۆوە کە قارەمانی کوردایەتی و ناظم گزاری کانی ماسی پێ ی ووتبو: من ئەمری کوشتنی تۆم پێیە و ئەبێ بتکوژم ، بەڵام ناتکوژم ..لە ترسیشا نیە ، زۆرم لێ کوشتوون..ڕێگەت پێ ئەیەم بگەڕێیتەوە بۆ تیمار…
ئەم بەسەر هاتە لەبەر یەک هۆ گرنگە کە باس بکرێ ئەویش ئەوەیە کە “کانی ماسی”یەکەی
“گەڵاڵە”ی کاژیکەکان هەموو بیر و بۆچوونی خۆیان تەنها لەسەر لەناو بردنی شیوعییەکان بونیاد نابوو جگە لە دروشمە هەزەلییەکانیان : بەڕوو خۆشترە لە خورما..ئێمە کوردین کوردمان ئەوێ عەرەب ” …ز”ە ونامانەوێ .. جامانە لە عەگال فێنک ترە…هتد..سوێندیشیان بە کورد و کوردستان بوو، پێشیان وابوو بۆ لەناو بردنی شیوعییەکان ئاساییە لەگەڵ” دراکۆلا” هاوکار بن..!! لەم فەلسەفە بێ بەرییە لە فەلسەفە ، تێ ئەگەین کە “کانی ماسی” بوو بووبە” قوتابخانەی کوردایەتی” و لە هەمان کاتا “قەسابخانە”یەک بوو بۆ خەڵکی شیوعی و نیشتمان پەروەر و دیاری سیاسەت و شارەکە..
هەڵگرتنی بیری نەتەوایەتی مافێکی سەرەتایی هەر کەسێکە ، بەڵام بە فیکر و ئایدیا و مەنتیقەوە ، نەک بە میزاجی سەرخواردنەوە و کلکایەتی حیزبی تر و بوون بە جەللاد ، هەر بۆیە پاشماوەی کانی ماسی و قوتابخانەی کاژیک دوای دەیان ساڵ، خۆیان گیڤ کردەوە و لە دوای ئاش بەتاڵ بە دە پانزە کوڕی گەڕەکەوە چوونە شاخ بۆ ڕزگار کردنی هەر هەموو پارچەکانی کوردستان کە لای ئەوان لە پێنج شەش پارچە و سەرەمقەست زیاترە ، بە داخەوە گەرمای هاوینی شارباژێڕ کردنی بە دوو بەشەوە و کورد لە خەوی پێک هێنانی دەوڵەتی سەر بەخۆی خۆی بێ بەش بوو..ئەو خەوە چوە مێژووی قوتابخانەیەک و قەسابخانەیەک بە
ناوی کانی ماسی….

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٨ کلیکی ئێرەبکەن..

زۆرن ئەو کتێبانەی کە کۆمەڵێک وتە و دەقی زێڕین وەردەگێڕن و لەکتێبێکدا کۆی دەکەنەوە، بەڵام هەندێک جار وەرگێڕ تووشی کۆمەڵێک گرفت دەبێت کە لێی بێ ئاگایە. کاتێک خوێنەر لەگەڵ دەقەکان بەرەو ڕوو دەبێت تووشی کێشەی تێنەگەیشتن یاخوت هەست بەوە دەکات دەقێکی کامل و واتادار نییە، بەم شێوەیە نووسەر دوای چاپ دەکەوێتە گوومانەوە.
کتێبی تایبەت کە لە دیزاینێکی جوانی تایبەت نەخشێنراوە و بە دوو سەت و پەنجا لاپەڕە کەوتۆتە دەستی خوێنەران و خۆشەویستانی ئەدەب. لێرەدا نووسەر زانا خەلیل کە وەرگێڕانیکی تێل و تەسلی بۆ کردووە و هیچ دەقێکی لە وەرگێڕانی تەواو بێ بەش نەکردووە، و دیزاینی ناوەوەی کتێبەکەی پڕ بە پیستی دەقە زێڕینەکان داندراوە، کە پێکهاتووە لە بیست (٢٠) بەشی دەقی ئاڵتوونی کەسە ڕۆشنبیر و هونەرمەندو فەیلەسوف و نووسەری بەناوبانگی جیهانی، نموونە: ئەڵمانی ، فەڕەنسی ، یۆنانی ، ئەمەریکی ، ئێرلەندی ،سکۆتلەندی … هتد.. هەرە بەش تایبەتمەندی و بواری جیا جیا لە خۆ دەگرێت.
وەڕگێر تەواو کتێبەکەی ئامادەی دەستی خوێنەران کردووە. لە هەر بەشێکدا ناو و وێنەی کەسی و ڕێکەوتی لەدایکبوون و مردنی فەیلەسوف و بیرمەندەکەی تێدا باسکردووە، ورد بوونەوەی لەم کتێبە دەتوانن زۆر شت بەدی بکەن چونکە هەر دەقێک کە لەم ژیانە پێویسە بیزانین و سەرنجی بخەینە سەر کە زۆر وشەی مانادار پێکدەهێنێت.
لە کتێبی تایبەتدا وەرگێر لە پێشەکیەکەی دا بەرچاو ڕوونی دەدات بۆ خوێنەرانی و پاڵیان دەتێتە نێو دونیایەکی جیاواز کە لەبەردەم وتە بەنرخەکان بگەن و لە ژیانی ئێستادا بەرجەستەی بکەن.

هەندێک لە دەقەکانی کتێبی تایبەتدا….

• خەم لە کەسێک مەخۆ کە لە ناکاو
لەگەڵت دەگۆڕێ
لەوانەیە وازی لە نواندن هێنابێ و
گەڕابێتەوە سەر کەسایەتی حەقیقی خۆی.

• بەدەنگێکی نزم چاکە بکە
بەیانی کارەکەت بە دەنگی بەرز قسە دەکات.

• خۆشەویستی وەک قاوە وایە؛
ئەگەر زیادەڕۆیی بکەی لە خواردنەوەی ناهێڵێ بخەوی…..

• زەردەخەنە وشەیەکە
سەرەتاکەی باوکە و کۆتاییەکەشی دایک..

• هاوکاریم مەکە،
بەڵام ئازاریشم مەدە.
ڕقت لێم بێتەوە،
بەڵام وا هەڵسوکەوت مەکە
کە خۆشتدەوێم.
خۆشحاڵم مەکە،
بەڵام خۆشحاڵیشم لێـتێکـمەدە.

لەکتێبی تایبەت دا هەزارەها وتەی جوان و داڕێژراوی تێدایە کە هەموو ژانەرێک لە خۆیدا دەگرێت، تایبەت، تایبتە بە وتەی جوان و سەرسامکەر کە هەمیشە ئارەزووی ئەوەمان کردووە چۆن دەقە گرینگەکانی ئەم فەیلەسووف و زانایانە بەدەست بهێنن، لێرەدا هەمووی کۆکراوەتەوە و لەبەردەستی خوێنەردا ئامادەیە. کتێبی تایبەت لە وەشانی دەزگای کولتوورە و چاپی یەکەمی لە ساڵی ٢٠٢٢ دەرچووە لە چاپخانەی تاران.

• سەرچاوە لە کتێبی تایبەتەوە.

گه‌وره‌ترین درۆی دروشمی ئایینه‌كان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ده‌ڵێ خوا ڕازیقه‌ (ڕسقده‌ره‌). وه‌ك ده‌زانین، له‌ سه‌رانسه‌ری دنیادا ملیۆنان مرۆڤ له‌ برسان ده‌مرن، كه‌چی خوا ڕسقیان نادا و تێریان ناكا (خۆ ئه‌وان كاریش ده‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر كار هه‌بێ). هه‌ر مرۆڤ نا، به‌ڵكو زۆربه‌ی هه‌ره‌ زۆری ئاژه‌ڵه‌ بێلانه‌كانی وه‌ك سه‌گ و پشیله‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی ئێمه‌دا‌ برسین و هیچ نییه‌ بیخۆن و خوا ڕسق و ڕۆزیان نادا… كه‌واته‌ ئه‌و درۆیه‌ چییه‌، كه‌ ده‌ڵێ خوا ڕه‌زاقه‌؟

ڕاستییه‌كه‌ی، ئه‌گه‌ر مرۆڤ ئه‌و ڕسق و ڕۆزییه‌ زۆره‌ی له‌سه‌ر ئه‌م گۆی زه‌وییه‌ هه‌یه‌ به‌ دادپه‌روه‌ری دابه‌شی نه‌كا، ئه‌وا هه‌رگیز خوا ڕسقی كه‌س نادا (واته‌ ئه‌و هیچ ده‌خلی به‌م مه‌وزوعه‌وه‌ نییه‌).

له‌ قورئانیشدا له‌م باره‌یه‌وه‌ هاتووه‌ ده‌ڵێ: ((أن الله‌ هو الرزاق ذو القوة المتین)) (الذاریات: 56)؛ یان ده‌ڵێ: ((الله‌ خیر الرازقین)) (الجمعة: 11)؛ یانیش له‌ ئایه‌تێكی دیكه‌دا ده‌ڵێ: ((و ارزقنا و انت خیر الرازقین)) (المائدة: 114). له‌ ئینجیلی مه‌تی ئیسحاحی (6) ئایه‌تی (25) و (26) یشدا هاتووه‌ ده‌ڵێ: ((له‌به‌ر ئه‌وه‌ پێتان ده‌ڵێم: بایه‌خ به‌ بژێویتان مه‌ده‌ن له‌باره‌ی ئه‌وه‌ی چی ده‌خۆن و چی ده‌خۆنه‌وه‌ و له‌شیشتان چ جل و به‌رگێك ده‌پۆشێ. ئایا ژیان له‌وه‌ زیاتر نییه‌، كه‌ ته‌نها خۆراك بێ و له‌شیش له‌وه‌ زیاتر نییه‌، كه‌ ته‌نها جلپۆشین بێ؟ له‌ باڵنده‌ی ئاسمان بنۆڕن! ئه‌و نه گه‌نم ده‌چێنێ و نه‌ ده‌یدوورێته‌وه‌ و نه‌ له‌ سایلۆش عه‌نباری ده‌كا، به‌ڵام باوكی ئاسمانییمان رسقی ده‌دا. ئایا ئێوه‌ زۆر له‌و باشتر نین؟))… ئه‌م ئایه‌تانه‌ هیچیان له‌ واقیعی برسیه‌تی ملیۆنان مرۆڤ و گیانله‌به‌ر كه‌م نه‌كردووه‌ته‌وه‌ و كه‌سیان له‌ڕووی جه‌سته‌وه‌ تێر و پڕ نه‌كردووه‌… گه‌لۆ، خۆ من ئه‌وه‌ش ده‌زانم، كه‌ ئه‌م گوته‌ و دروشمه‌ ئایینییانه‌ بۆ ڕۆح (ڕۆحی ئیماندار) سوودبه‌خشن و ئارامی و شادی و وره‌به‌رزیی به‌ ڕۆح ده‌به‌خشن، به‌ڵام ناكرێ له‌سه‌ر بنه‌مای واقیع و لۆژیك باسی ڕاستییه‌كان نه‌كه‌ین، ئه‌و ڕاستییانه‌ی، كه‌ یه‌قینی ئیمان تووشی شۆك ده‌كه‌ن. هه‌ربۆیه‌شه‌ ڕاستی و زانین، كه‌ سه‌رچاوه‌ی گومانن له‌ هه‌موو شتێك، ته‌نانه‌ت گومان له‌ ڕاستی و زانین خۆشیان، مایه‌ی نیگه‌رانی و دڵه‌ڕاوكێن. ئیمان بۆیه‌ خۆشه‌، چونكه‌ یه‌قینی تێدایه‌: یه‌قینی بێ پرسیار و بێ گومان؛ به‌ڵام بێ ئیمانی و ئیلحاد بۆیه‌ ناخۆشن، چونكه‌ پڕن له‌ گومان و له‌ پرسیار: گومان و پرسیاری عه‌قڵانی له‌ هه‌موو یه‌قینه‌كان. ئا لێره‌وه‌ عه‌قڵ تا پرسیار و گومان نه‌كا، كه‌واته‌ عه‌قڵێكی ئازاد نییه‌. ئا لێره‌شه‌وه‌یه‌، كه‌ عه‌قڵ له‌گه‌ڵ ئایین ده‌كه‌وێته‌ ملانێ و ناكۆكییه‌وه‌: ئایین ئیمان و یه‌قینی ده‌وێ، به‌ڵام عه‌قڵ پرسیار و گومانی ده‌وێ؛ ئایین وه‌همه‌كان ده‌كاته‌ ڕاستی، به‌ڵام عه‌قڵ ده‌یه‌وێ ئه‌م وه‌همانه‌ تێك بشكێنێ. ئه‌و كاته‌شی،‌ كه‌ عه‌قڵ یه‌قینی دین و ئیمان به‌جێ دێڵێ، ئا ئه‌و كاته‌ عه‌قڵ دووچاری خه‌مۆكی و دڵه‌ڕاوكێ ده‌بێ، به‌ڵام خه‌مۆكی و دڵه‌ڕاوكێیه‌ك، كه خاوه‌نی پرۆژه‌ی پرسیاره‌ و ‌به‌ دوای زانین و مه‌عریفه‌دا عه‌بداڵ و وێڵه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د

وا پێده‌چێ‮ -كاروباری‮ ‬وشه‌- ‬له‌ناو هه‌راو ژاوه‌ژاوی‮ ‬كاروباره‌كانی‮ ‬تردا خه‌ریكه‌ ون ده‌بێ‮ .. هه‌نووكه ‌و هه‌نووكه‌یی‮ ‬و حاڵی‮ ‬حازر و‮ – ‬من خۆم و ئه‌وانیتر بۆ دۆزه‌خ- ‬له‌ بارودۆخێكی‮ ‬وه‌ك ئه‌مڕۆدا ــ بێجگه‌ له‌ كاتی‮ ‬پێویست ــ‮ ‬یا بۆ ته‌واوكردنی‮ ‬ویقاری‮ ‬ئه‌وانه‌ی‮ ‬به‌ كاروباری‮ ‬تره‌وه‌ خه‌ریكن ، وا ده‌رناكه‌وێ وشه‌ ئه‌و به‌ها و نرخه‌ی‮ لا ‬مابێ پێویسته‌ هه‌یبێ‮ ‬یا به‌لانی‮ ‬كه‌مه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ی‮ ‬ ئه‌وانه‌ تێی‮ ‬ده‌گه‌ن به‌كاروباری‮ ‬وشه‌وه‌ خه‌ریكن‮.. ‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬

• بازاڕ و پیشانگاكانی كتێب له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دواییدا به‌ده‌ر له‌ هه‌ندێ هۆكاری بابه‌تیی دیكه‌ ئه‌وه‌یان یه‌كلایی كردووه‌ته‌وه‌ -‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
  ‮ ‬جێی‮ ‬سه‌رنج‌ له‌وه‌دایه‌ ئه‌وانه‌ی‮ ‬كاروباری‮ ‬وشه‌ هه‌ڵده‌سووڕێنن له‌هه‌ر بوارێكیدا بێ به‌تایبه‌تیش له‌ كۆمه‌ڵگه‌ و ناوه‌ندی‮ ‬وه‌ك هی‮ ‬خۆمان هه‌میشه‌ كاوبا – وهم – ێكیان كردووه‌ به‌ قیبله‌نووما گوایه‌ ده‌خوێندرێنه‌وه ‌،‮ ‬كه‌ له‌ هه‌قیقه‌تیشدا ئه‌مه‌ له‌ كاوبا و تراویلكه‌ زیاتر نییه‌‮ …‬ ‬سه‌یرایه‌تی (پارادۆكس)ـه‌كه‌‌یش له‌وه‌دایه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌یش مێژوو بۆمان ده‌گێڕێته‌وه‌ ‌ وشه‌ زۆرجار نانی‮ ‬پێ بڕاوه‌ و سه‌ری‮ ‬پێ چووه‌ته‌ قوڕ و ماڵی‮ ‬پێ وێران بووه‌‮.. ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
  سه‌نگدڵیی‮ ‬ئه‌م ڕۆژگاره‌ له‌وه‌دایه‌ سپی و ڕه‌ش و بۆری تێكه‌ڵ كردووه‌ ،‮ ‬ئاكام وشه‌ی‮ ‬زه‌نگئامێز وه‌ك ده‌بینی‮ ‬ده‌سلایه‌ز و بێده‌ره‌تان و كه‌وتووه‌ته‌ ‌په‌راوێزانه‌وه‌‌‮.‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
  ئینجا ئه‌وه‌ من لێی حاڵیم ،‮ ‬تۆیش و ئه‌وانیش ده‌یزانن كه‌ ده‌خوازێ حسابێك بۆ ئه‌و بێ حسابیه‌ بكرێ‮..‬. ‬به‌ڵام قسه‌كه‌ لێره‌دایه‌ كاممان بیكه‌ین و چۆن و له‌ چ هه‌ل و مه‌رجێك و كامه‌ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬كاودان دا .‬‬‬‬‬ ‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
  تۆ بڵێی – وشه‌ – ئه‌وه‌نده‌ نه‌هێنێ ؟

‬‬‬‬‬

سه‌رله‌به‌یانی ڕۆژی سێشه‌ممه‌، ڕێكه‌وتی ٢٥ ی نیسانی ٢٠٢٣، هێزێكی چه‌كدار هه‌ڵیانكوتا‌وه‌تە سه‌ر ماڵی عه‌لی مه‌حمود و دەستبەسەریان کرد. تائێستا لە زینداندایەو هیچ زانیاریەک لەسەر چارەنوس و دادگایەکەی ئاشکرا نەکراوە‌. دوای چه‌ند كاتژمێرێكیش له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی هه‌واڵه‌كه‌ و ده‌ربڕینی ناڕه‌زایه‌تی له‌لایەن ڕۆژنامەنوسان و ئازادیخوازانەوە‌، وته‌بێژی ئاسایشی هه‌ولێر پاساوی بۆ زیندانیکردنەکەی بەوە ڕاگەیاند،‌ گوایه‌ عه‌لی مه‌حمود داڵده‌ی تاوانبارێکیداوه‌ و ئاسایشیش به‌و ’’تاوانه‌‘‘ ناوبراویان ده‌ستگیركردووه‌! لە هەمان کاتدا لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی فیدیۆیەکەوە کە ئاسایش ئامادەی کردوە، ووتە لە عەلی مەحمود وەرگیراوە کە دان بەوەدا دەنێت، کەسێکی داڵدەداوە!.
ئەم سیناریۆیە هەرچیەک و هەرچۆنێک بێت، دروست یا نادروست، ئەوە دەگەیەنێت کە تۆمەتبارکردنی عەلی مەحمود بە تاوانێکی لەو چەشنە، مانای ئەوە نیە، کە تا ئێستا هیچ هەواڵێک دەربارەی زیندانیکردن و لێکۆڵینەوەو ووتە وەرگرتنی و ئاکامی دادگایکردنی نەزانین و نابێت ئاگادرنەبین، بۆچی ئەم کەیسە دەبێت وەها شاراوەو نهێنی بێت؟، بۆ فەرامۆش کراوەو بێدەنگی لێکراوە؟، بەتایبەتی ڕەخنەو ناڕەزایەتیەکی بەرفراون لە بەرامبەر ئەم کەیسە دەنگدانەوەی هەیە، کەمپینی ئازادکردنی عەلی سیاسی بۆتە خواستێکی جدی و دڵسۆزانەی ئازادی خوازن.
دەبوایە ئاسایش و دادگا لەلایەک زۆر شەفافانەو ئاشکرا مامەڵەی ئەم کەیسە بکەن و بەردەوام ڕای گشتی ئاگادارکەنەوە، لەلایەکی ترەوە هێچ پێویست بەوە ناکات کە عەلی لەسەر تۆمەتێکی لەم چەشنە دەستبەسەربێت و لە زینداندا ڕایگرن، پێم وایە تەواوی ئازادیخوازان گەرەنتی ئەوە ئەدەن کە هەرکات پێویست کات عەلی مەحمود لەبەردەم دادگادا ئامادە دەبێت.
بۆیە جۆری مامەڵەی ئاسایشی پارتی لە هەولێر، لەسەر ئەم کەیسە تەواوی ئازادیخوازان دەخاتە سەر پێداگری ئەوەی کە ئەم کەیسە ئەشێ سیناریۆیەکی دروستکراوبێت، لەلایەکی تریشەوە مەسەلەکە بە سیاسی کراوە، گەر تاوانێکیش رویدابێت.
لە هەر حاڵەتێکدا، ئەوە خواستی ڕای گشتی ئازادی خوازانە کە داوای ئازادکردنی دەستبەجێی عەلی مەحمود دەکەن. واتە پێویستە ئاسایش و دادگای هەولێرو بەرپرسانی پارتی بە جدی بەدەنگ ئەم خواستەوە بێن، پێویستە دەستبەجێ عەلی ئازادکەن، لە هەمان کاتدا وردەکاریەکانی بەدواداچون و لێکۆڵینەوە لەم کەیسە، ڕۆژانە بە ئاشکرا ڕابگەیەنن و ڕای گشتی ئاگادار کەن، نەکردنی ئەم کارە نابەرپرسیاریەتیەکی نائینسانی و بێڕێزیەکی زۆر نابەجێ و ئاشکرای ئاسایش و حکومەت و بەرپرسانی پارتی و دادگای هەولێر دەگەیەنێت، کە بەرامبەر ئازادیخوازانی کوردستان پیادەی دەکەن.
ئازادی بۆ عەلی مەحمود

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

١٣ی ئۆردیبەهێشت ١٤٠٢
ئەم دیمانەیە لە ماڵپەڕی فاسی هەواڵی ڕۆژ وەرگیراوە

ئەم جاڕنامە و بیرۆکانە کە بۆ تێپەڕاندنی بارودۆخی ئێستای وڵات پێشنیار دەکرێن بنەمایەکی ماددییان هەیە. جا چ ئەو بیرۆکانەی کە لەگەڵ گواستنەوەی ناشۆڕشگێڕانەدا دەگونجێن، یان ئەو بیرۆکانەی لەسەر بنەمای ڕاپەڕین و شۆڕش خۆیان پێناسە دەکەن، یان ئەو جاڕنامە و بیرۆکانەی کە ژیان و مانەوەی خۆیان لە گۆڕەپانی پێشهاتە سیاسییەکانی وڵات و دەستگرتن بە دەسەڵاتدا دەبیننەوە ، لە بەندو بەست کردن لەگەڵ تاڵانچی و تاوانبارانی نێودەوڵەتی. بنەمای ماددی هەموو ئەمانە، سیمرغی پێشهاتێکی گەورەیە کە بەسەر کایەی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئێراندا دەفڕێ و چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکان و هێزە سیاسییەکانی کۆکردۆتەوە بۆ ئەوەی داهاتووی وڵات لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە چینایەتییەکانیان دابڕێژن.
ئێران فەردا: جەعفەر عەزیم زادە، کرێکاری خانەنشین و سکرتێری یەکیەتیی ئازادی کرێکارانی ئێران، یەکێک لە و خەبات کارە ماندوونەناسانەی کۆمەڵگەی کرێکاریی ئێرانە. ئەزموونی کارکردنی لە کارگە و پڕۆژەی پیشەسازی جۆراوجۆردا هەیە. جگە لەوەش وەک کرێکارێکی خەمخۆر و پابەند هەنگاوی کاریگەرانەی ناوە لە پێناو جێبەجێکردنی داواکاری کرێکاران. عەزیم زادە یەکێک لە دامەزرێنەرانی کۆمیتەی بەدواداچوون بۆ دروستکردنی ڕێکخراوی کرێکاری ئازاد و یەکێتی سەرتاسەری کرێکارانی دەرکراو و بێکار بوو کە دواتر ناوی گۆڕدرا بۆ یەکێتی ئازادی کرێکارانی ئێران. هه روه ها ئه زموونی چه ند ده یه ی چالاکییه کانی له شێوه ی چالاکی جۆراو جۆر له گه ڵ کرێکاران و ئه و که سانه ی هۆگر و خه مخۆری چینی کرێکاری ئێران به شداری کردووه . جگە لەوەش ساڵانێکی زۆرە لە مانگرتنە جۆراوجۆرەکاندا چالاکانە لە جێبەجێکردنی داواکارییەکانی کۆمەڵگەی کرێکاریدا بەشدار بووە و بەهۆی ئەمەوە چەندین جار تامی گرتن و زیندانی کردووە. بەڵام هەمیشە پێداگری لەسەر بیروباوەڕی خۆی کردووە و بە ئیرادەیەکی پتەوە دەنگی کرێکاران بووە و لەسەر مافەکانیان قسەی کردووە و بەردەوامە.
وەک هەڵسوڕاوێکی کرێکاری هەڵسەنگاندنت بۆ پێشهاتەکانی ساڵی ڕابردوو چییە و چ دیدگایەکی کورتخایەن یان درێژخایەن بۆ داهاتوو پێشبینی دەکەیت؟
ئەو پێشهاتانەی لە مانگی شەهریوەی ساڵی ڕابردوو لە ئێران دەستیان پێکردووە و تا ئێستاش زیندوو و دینامیکین، پێشهاتە سەر ڕاستە سیاسییەکانن کە حکومەتیان لە هەموو لایەنەکانی بوونی خۆیدا گەیاندووەتە ئاستەنگێکی یەکلاکەرەوە. بە بڕوای من ئەم دوایین شەڕەی کۆمار و خەڵکی ئێران دەگەڕێتەوە بۆ تەواوی هەلومەرجی ئابووری، سیاسی و کۆمەڵایەتی زاڵە بەسەر وڵاتدا.
سەرەڕای ئەوەی کە ڕاپەڕینی نەتەوەیی هەشت مانگی ڕابردوو بۆ ماوەی دوو سێ مانگ گەرمی سەرەتایی خۆی لەدەستداوە، بەڵام ئەو هەلومەرجەی کە لە دوای ئەم ڕاپەڕینەوە لە وڵاتدا پەرەی سەندووە ناتوانرێت بگەڕێندرێتەوە بۆ ساڵی ١٤٠١. بەو هۆکارە سادەیەی کە هەموو ئەو هۆکارانەی کە بوونە هۆی سەرهەڵدانی مانگی شەهریوەر و پێش ئەوەش بووە هۆی سەرهەڵدانی ٧٨ و ٨٨ و ٩٦ و ٩٨ نەک هەر لە شوێنی خۆیان ماونەتەوە بەڵکو چڕتر بوونەتەوە.
کۆماری ئیسلامی تەواوی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی خۆی وەک حکومەت بە شێوەیەکی بێ وێنە لەدەست داوە. دەبینیت لە کاتی قسەکردن لەسەر حکومەتێک، پێش هەموو شتێک سەرنجی گشتی بەرو لای هێزی سێ یانە و ئۆرگانی سەربازی و ئەم شتانە دەکات، لە کاتێکدا حکومەتێکی تەقلیدی پێکدێت لە پێکهاتەیەکی ئابووری و پەیوەندی کۆمەڵایەتی کە حکومەت هاتۆتە ئاراوە، دەسەڵاتی سیاسیی ئەم پێکهاتانە و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی لەسەر بنیات نراوە. بە واتایەکی تر، هەموو حکومەتێکی ئاسایی لە هەموو قۆناغێکی مێژووییدا، لانیکەم لە پەیوەندییەکی ئۆرگانیکی ڕێژەییدایە لەگەڵ پێکهاتەی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسیەکانی ئەو کۆمەڵگایەی کە تێیدا حوکم دەکات. کۆماری ئیسلامی ساڵانێکی زۆرە پێکهاتەیەکی وای تێدا نییە و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش تا ئێستا بە سەرکوت و خنکاندن ماوەتەوە. ئایا شێوازی ئێستای کۆماری ئیسلامی بۆ درێژەدان و چڕکردنەوەی سەرکوت و خنکاندن دەتوانێت تەنانەت بۆ ماوەی مامناوەندیش بیپارێزێت؟ بە بڕوای من وەڵامی ئەم پرسیارە نەرێنییە، چونکە کۆماری ئیسلامی بە هۆی ئەو قەیرانە کەڵەکەبووە ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسییەی کە لە دوای ڕووخانی دەسەڵاتی پاشایەتییەوە هەڵیگرتووە، هێندە ئیفلیج بووە کە تەنانەت توانای بەڕێوەبردنی کارگەیەکیشی نییە بەبێ قەیرانی نیە، لە لایەکی دیکەوە بارودۆخی ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی-فەرهەنگی ٤٥ ساڵی ڕابردوو وەک دایکێک تۆوی گەشەسەندووی شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی گەورەی پەروەردە کردووە.
وەک دەرەنجامێک، لە وەڵامی پرسیارەکەتدا، دەبێ بڵێم کە ئێران لە پرۆسەی شۆڕشێکی گەورەی کۆمەڵایەتیدایە و سەرهەڵدانی هەشت مانگی ڕابردووش نوکی شاخی سەهۆڵینی ئەم شۆڕشەیە، کە نیشانەی گۆڕانکاری بنەڕەتی و مەزنی مێژوویی دەبێت لە ئێراندا. بە بڕوای من ئەم شۆڕشە دەبێتە سەرەتای لاپەڕەیەکی نوێی مێژوویی لە ئێراندا، کە لێکچوونێکی بەرچاوی لەگەڵ قۆناغەکانی ڕابردوو و ئێستادا نابێت و سروشتییە کە لە چوارچێوەی گۆڕانکارییەکی وەها گەورەدا، زۆرێک لە کلتور و سیاسەتە هزرییە نەریتیەکان و تێکۆشانەکانی هەتا ئێستاش پەراوێز دەخرێن.و لەگەڵ مەیداندار بوون و کاریگەرییە قووڵەکانی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییە گەورەکان لە ئێراندا، کە هەرگیز بەو ڕادەیە لە گەشەکردن و پێگەیشتن و فراوانبووندا نەبوون، نە لە سەردەمی شۆڕشی ١٣٥٧ و نە پێش ئەوە، بەهرەمەندی نەریتە سیاسیی-خەباتکارانە و بۆچون و بیرکردنەوە ڕێکخراوەی نوێ و پێکدێن،
ئەمانە کەمترین پێکهاتەکانی ڕەوتی پێشهاتە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئێرانن.
پێگەی ڕێکخراوە کرێکارییەکان لە پێشهاتەکانی ئەم دواییەی ئێراندا چۆن هەڵدەسەنگێنن؟ ئایا سەرکەوتوو بوون لە گەیشتن بە ئامانج و داخوازییەکانی چینی کرێکاردا؟
کاریگه ڕییه کانی هه ڕ دامه زراوه و ڕێکخراوێکی کرێکاری له ئێران به پێی کاریگه ری ڕاسته وخۆیان له سه ر بارودۆخی کار و بارودۆخی ژیانی چینی کرێکار حوکم نادرێت. ئەمە ئێرانە و لە ئەنجامی سەرکوت و خنکاندن و قەدەغەکردنی زۆرەملێی بوونی ڕێکخراوە سەربەخۆ کرێکاریەکان، هیچ ڕێکخراوێکی سەربەخۆ نەیتوانیوە بە شێوەیەکی ئاسایی، وەک خۆی، بچێتە ناو میتابۆلیزمی بارودۆخی کارکردن و ژیانی کرێکاران لە ناوچەکانی تری جیهان بوونی هەیە. به ڵام له هەر شوێنێک ئه و ڕێکخراوانه له نێو کرێکاراندا کاریگەرییان هەبووبێت و توانیویانه له نزیکەوه له مانگرتنەکانی کرێکاریدا ئاماده بن، ڕۆڵێکی گرنگیان هه بووه له گه یشتن به خواسته کانیان. بە تایبەت لە پێوەندی لەگەڵ کەمترین حەقدەست و بابەتەکانی وەک گرێبەستی کاتی کە لە سەرەتای نەوەدەکاندا هەڵمەتی گرنگ و گەورەیان دەستپێکرد و بە شێوەیەکی کاریگەر بووە هۆی ئەوەی کە ئەو بابەتانە بە تێپەڕبوونی کات ببنە ناوەندی قورسایی داواکاری کرێکاران. هۆشیارکردنەوەی خەڵک سەبارەت بە مافی کرێکاران بۆ دامەزراندنی ڕێکخراوی سەربەخۆی کرێکاری و ئاشکراکردنی سیاسەتی دژە کرێکاری ماڵ (خانە)ی کرێکار بابەتێکی دیکەی سەرەکی و گرنگ بوون کە ئەو ڕێکخراوانە سەرکەوتوو بوون لە بڵاوکردنەوەی لە نێو کرێکاراندا.
بەڵام هێشتا ناتوانرێت بگوترێ ئەم ڕێکخراوانە توانیویانە هێرشی حکومەت و خاوەنکارەکان بۆ سەر بارودۆخی کار و ژیانی کرێکاران ڕابگرن. نەک هەر نەیانتوانیوە بوەستێنن، بەڵکو سەرەڕای ئەو خەبات و ململانێی ڕۆژانە کە هەم ئەم ڕێکخراوانە و هەم کرێکاران لە ناوەندە جۆراوجۆرەکانی بەرهەمهێناندا کردوویانە و ئەو تێچووە قورسانەی کە بۆیان داوە، کۆماری ئیسلامی سەرکەوتوو بووە لە کۆتاییهێنان بەو هەلومەرجە دۆزەخییەی کە ئەمڕۆ ، دەیبینین بەسەر چینی کرێکاردا دەسەپێنێت.
هەر لەبەر ئەم هۆکارە، پێموایە ڕۆڵی ئەم ڕێکخراوانە لە میتابۆلیزمی چینی کرێکاردا دەبێ بە شێوەیەکی سەرەکی لە کاریگەرییە کۆمەڵایەتی و مێژووییەکانیاندا هەڵسەنگێندرێت. لەم ڕوانگەیەوە دەبێ بڵێم ئەم کاریگەرییانە زۆر قووڵ و گەورە بوون. لە ئەنجامی بوونی ئەو ڕێکخراوانە و کۆمەڵێک سەرکردەی کرێکاری لە شوێنی کار و هەروەها ڕێکخراوە چەپەکان، لە پڕۆسەیەکی بیست ساڵەدا لە سەرەتای هەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە، کە مانگرتن جگە لە قەدەغەکردن بە حەرام دادەنرا، ئێران بوو بە پایتەختی… مانگرتنی کرێکاران لەسەر ئاستی جیهانی.بۆتە و چینی کرێکار گەیشتووەتە پێگەیشتنێکی وا لە ڕەهەندێکی جەماوەریدا کە بەڕای من وەک هێزێکی کۆمەڵایەتی زەبەلاح و لە خوارەوە و بە ئاگادارییەوە و ڕێکخراوە لە پێشهاتەکانی ئێستادا بۆ یەکەمجار لە مێژووی… ئێران لە داڕشتنی داهاتووی سیاسی وڵات ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە دەگێڕێت. ئەمەش بە مانای نکۆڵیکردن یان کەمکردنەوەی ڕۆڵی کرێکاران لە شۆڕشی ١٣٥٧ یان دەیان ساڵ پێش ئەوە نییە. بەڵکو ئەم خاڵە “بۆ یەکەمجار” لەو ڕوانگەیەوە بەکاردەهێنم کە لە سەردەمی شۆڕشی ١٣٥٧ یان قۆناغەکانی پێش ئەودا، ئێمە شاهیدی بزووتنەوەیەکی گەورەی داواکاری کرێکاری نەبووین کە شۆڕشێکی وەک شۆڕشی ١٣٥٧ شێوەی خۆی لەسەر شانەکانی خۆی وەربگرێت. بەڵکو هەر ئەم پارت و ڕێکخراوە سیاسیانە بوون کە لە ئەنجامی کاریگەرییە جیهانییەکانی شۆڕشی ئۆکتۆبەر و لەسەر بنەمای پێکهاتن و گەشەی سەرەتایی چینی کرێکار، ئایدیالی کرێکارییان بەدوادا هێنا. لە ڕاستیدا تەنانەت ئەوە نەبووە کە ئەو حیزب و ڕێکخراوانە لەسەر شانی بوونی بزووتنەوەیەکی کرێکاری گەورە و کۆمەڵایەتی پێک هاتبن. بەڵام ئێستا دۆخەکە زۆر جیاوازە و چینی کرێکاری ئێران چینێکی کۆمەڵایەتی گەورەیە کە لەسەر بنەمای پێگەی خۆی لە بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و دزەکردنی پەیوەندییەکانی لە پەیکەری ژیانی کۆمەڵایەتی و ئابووری-سیاسی کۆمەڵگادا دامەزراوە و لەوەش گرنگتر، سەرهەڵدان و بابەتیکردنی ململانێکان لە چەند دەیەی ڕابردوودا بزووتنەوەی چینایەتی بووەتە بزووتنەوەیەکی هێندە گەورە کە دەتوانێت بە شێوەیەکی هۆشیارانە و ڕێکخراو ڕۆڵێکی مێژوویی لە پێشهاتە سیاسییەکانی ئێستا و داهاتووی وڵاتدا بگێڕێت.
چۆن دەتوانرێت لەو ژینگە مەترسیدارەی ئەمڕۆدا خۆڕاگری ڕێکخراوە پیشەییە-مەدەنییەکان زیاد بکرێت؟ ئایا ڕێکخراوە کرێکارییەکان پلانێکیان بەم ئاراستەیە هەیە؟
سەیرکەن بە هۆی دۆخی پشێوی سیاسی وڵات و لانیکەم لەم بارودۆخەی ئێستادا ناتوانرێت وەشانێکی پراکتیکی و گشتی بخرێتە سەر مێز بۆ خۆڕاگری سەندیکاکان و ڕێکخراوە مەدەنییەکان. ئەم ڕێکخراوانە لە سەرەتای دامەزراندنیانەوە تووشی توندترین و ئیفلیجکەرترین هێرشی حکومەت و دامودەزگا ئەمنیەکانی بوون، لەگەڵ ئەوەشدا وەک بینیمان نەک هەر تا ئەمڕۆ بەرگەیان گرتووە، بەڵکو ڕۆڵێکی گرنگیان هەبووە لە شکاندنی بەربەستی سەرکوتکردن و خنکاندن. لە ڕاستیدا بەو پێیەی ئەم ڕێکخراوانە لە بنەوە لەسەر بنەمای هەلومەرجی بابەتیی هەبوو و پێویستی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و سیاسی لە قۆناغی ئێستای وڵاتدا پێکهاتبوون، تەنانەت بە درێژەی هەلومەرجی ئێستاش، بە بڕوای من ناتوانرێت سەرکوت بکرێن یان لەناوببرێن یان تێکبشکێنرێن. هەرچەندە لە هەندێک کاتدا هەوراز و نشێو هەبووە وەک تا ئێستا و ئەگەر دۆخی ئێستا بەردەوام بێت، هەمان شت دەبێت.
بەم مانایە دەبێ بڵێم باشترە باس لە چۆنیەتی و پڕۆسەی بەرەوپێشبردن و سەرفرازی یان نەبوونی پێشخستنی و سەرفرازی و پێکهێنانی بەرفراوانی دامەزراوەی یەکێتی، مەدەنی و سیاسی لە ئێراندا، بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخی سیاسی وڵات بکرێت. بەڕای من ئەو ڕاپەڕینە سەرتاسەرییەی کە لە مانگی ئەیلولی مانگی ڕابردوو دەستی پێکرد، بەو پێیەی حکومەت سەرکەوتوو نەبووە لە سەرکوتکردنی تەواوەتی ئەم ڕاپەڕینە و گەڕاندنەوەی بارودۆخی کۆمەڵایەتی و سیاسی وڵات بۆ ڕۆتینی پێشوو و لە لایەکی تریشەوە بە ناسکترین شێوە قۆناغی ژیان. لە خۆیدایە و چیتر توانای کۆنترۆڵکردنی تەنانەت بێ بایەخترین قەیرانە ئابووری و کۆمەڵایەتی-سیاسی و کولتوورییەکانی نییە، ئەم ڕاپەڕینە ناکوژێتەوە و ئەگەری ئەوە هەیە لە ماوەیەکی کورتدا زۆر زیاتر دەست پێبکات بەهێزتر لە پێشوو بێتەدەرەوە.
بە مانایەکی تر دەبێ بڵێم کە ئێمە لە دۆخێکی درێژخایەن و تەنانەت تاڕادەیەک بەردەوامدا نین بۆ ئەوەی چارەسەرێکی گشتی و ڕۆتینیمان هەبێت بۆ خۆڕاگری سەندیکاکان و ڕێکخراوە مەدەنییەکان لەم دۆخە مەترسیدارەی ئێستادا. سروشتییە کە لە ژێر هەلومەرجێکی وادا، هەموو ڕێکخراو و دامەزراوە و بازنەیەک، بە پێی ڕوونکردنەوە و شیکردنەوەی بارودۆخی سیاسی ئێستا، سیاسەتی خۆڕاگری و ڕۆڵگێڕانی لە چوارچێوەی پێشهاتەکانی ئێستادا هەبێت.
بێگومان پێویستە جەخت لەوە بکەمەوە کە بەو پێیەی لە ماوەی بیست ساڵی ڕابردوودا سەندیکای کرێکاری و ڕێکخراوە مەدەنییەکان لە بارودۆخێکی سەخت و دوو فاکتۆییدا پێکهێنراون و لە بنەڕەتدا بەهۆی سەرکوتی توندەوە نەیانتوانیوە ببنە سەندیکای کرێکاری و ڕێکخراوی مەدەنیی ئاسایی، لەگەڵ ڕەوتی پێشهاتەکانی ئێراندا.هەروەها گۆڕانکاری گەورەیان بەسەردا دێت و زۆربەیان ناتوانن لە چوارچێوەی پێشهاتەکانی ئێستا و هاوسەنگی هێزە سیاسییەکان کە بەردەوام دروست دەبن، هەروەک هەلومەرجی نوێ کە دروست دەبێت، لانیکەم بەو فۆرم و وێنەیەی کە تا ئێستا بوون. چەند لەو ڕێکخراوانە لە ماوەی ئەم قۆناغەدا و لە کۆتاییدا بوونیان لەدەست دەدەن و چەندی تریش سەرهەڵدەدەن و گەشە دەکەن شتێکە کە پێشهاتەکانی داهاتوو وەڵاممان دەدەنەوە.
به ڵام ئه وه ی ڕوونه له درێژه ی پێشهاته کانی ئێستا و به ڕه وپێشچوونی بزوتنەوەی شۆڕشگێڕانەی خەڵکدا ڕووبه ڕووی پێکهێنانی به ربڵاوی سه ندیکای کرێکاری ناوخۆیی و سەرتاسەری و ڕێکخراو و دامه زراوه مه ده نی و سیاسییه کان له سه ر بنه مای ئه و بزوتنه وه کۆمه ڵایه تییه گه وره یه ی له ئاماده بووندا ده بینه وه دیمەنی پێشهاتە سیاسییەکانی ئێران، ئەوە بوو کە کاریگەریی یەکلاکەرەوەیان لەسەر داڕشتنی پێکهاتە سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی وڵات دەبێت.
بەهۆی ئەم دۆخە ناسەقامگیرە و بیرۆکەی قەرەبوو نەکردنەوەی پێکهاتەی هەبوو، بیرۆکەی گواستنەوە لە کۆمەڵگادا پێشنیار کراوە. لەم دواییانەدا لەم پێوەندییەدا باسی جۆراوجۆر بە شێوەی جیاجیا خراوەتەڕوو. تەنانەت نوسخەی پێشکەش کراوە و جاڕنامە نووسراوە. شیکاری ئێوە بۆ ئەم پلانە و بیرۆکە و گفتوگۆ و ونوسخەکان و جاڕنامەکان چییە؟
نازانم مەبەستت لە گواستنەوە چییە؟ ئایا ئەوە ئەوەیە کە کۆمەڵێک هێزی کۆمەڵایەتی لەبەردەم “شۆڕش”دا دەیخەنە بەردەم خەڵک یان مەبەستت گواستنەوە، بە وریاییەوە ئەم وشەیە بەکاردەهێنن بۆ دەربڕینی دەرئەنجامی ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان.
بەڵام باشە من پێم وایە ئێمە لە ئێراندا ڕووبەڕووی شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی و مێژوویی گەورە دەبینەوە، دوای ئەوە (هەرچەندە قۆناغی ئێستا درێژە بکێشێت) ئێران و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕانکاریی گەورە و نەگەڕاوەی بەسەردا دێت. بەم مانایە دەمەوێت بڵێم ئەم جاڕنامە و بیرۆکانە کە بۆ تێپەڕاندنی بارودۆخی ئێستای وڵات پێشنیار دەکرێن بنەمایەکی ماددییان هەیە. جا چ ئەو بیرۆکانەی کە لەگەڵ گواستنەوەی ناشۆڕشگێڕانەدا دەگونجێن، یان ئەو بیرۆکانەی لەسەر بنەمای ڕاپەڕین و شۆڕش خۆیان پێناسە دەکەن، یان ئەو جاڕنامە و بیرۆکانەی کە ژیان و مانەوەی خۆیان لە گۆڕەپانی پێشهاتە سیاسییەکانی وڵات و دەستگرتن بە دەسەڵاتدا دەبیننەوە ، لە گەڕان بەدوای سات وسەدا لەگەڵ تاڵانچی و تاوانبارانی نێودەوڵەتیدا.
بنەمای ماددی هەموو ئەمانە، سیمورغی ئاڵوگۆڕێکی گەورەیە کە بەسەر کایەی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئێراندا هەڵفڕیوە و چین و توێژە کۆمەڵایەتییەکان و هێزە سیاسییەکانی کۆکردۆتەوە بۆ داڕشتنی داهاتووی وڵات لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە چینایەتییەکانیان.
بەڕاستی شۆڕش دیاردەیەکە کە لە ئەنجامی ململانێ توندەکۆمەڵایەتی و چینایەتی و ئابڵۆقە سیاسییەکان لە کۆمەڵگایەکدا ڕوودەدات، بۆ چارەسەرکردن یان خۆگونجاندن و کەمکردنەوەیان لە ناخ و بەستێنی ئەو کۆمەڵگایەوە و بە دروستکردنی درزێک لەو چەقبەستووییەی کە تەواوی پێکهاتە سیاسییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانی گرتۆتەوە، چووەتە قۆناغێکی ململانێی گەورە و ژێروژورکەر و دووبارە پێناسەکردنەوەی پێکهاتە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی-فەرهەنگییەکان و لەسەر ئەم بنەمایە هێزە چینایەتی و کۆمەڵایەتییە دژبەیەکەکان هەریەکەیان ئاسۆ و بەدیلێکی سیاسی خۆیان هەیە .لەبەردەم کۆمەڵگادا وەستاون. لەسەر بنەمای ئەمە، بڵاوبونەوە و لەدایک بوونی جاڕنامە لە هەلومەرجی ئێستای وڵاتدا، نەک تەنیا بیرۆکەیەک، بەڵکو بە بەشێکە لە سەرهەڵدان و شەقام و پرۆسەی ماددی دیاریکردنی ئەرکە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی-فەرهەنگییەکانی پێشکەوتنی وڵات، و من بە وەسوەسەیەکی تایبەتەوە بەدوای هەموویاندا دەگەڕێم، ڕوونە کە وەک کرێکار و چالاکوانێکی کرێکاری، لەگەڵ جاڕنامەی کەمترین داواکارییەکانی ٢٠ سەندیکا و ڕێکخراوی مەدەنیدا هاوڕا و هاوڕێم وەک بەدیلێک لەناو دلی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی گەلی ئێراندا سەیری دەکەم.
لە هەمان کاتدا پێویستە جەخت لەوە بکەمەوە کە لەگەڵ پێشکەوتنی ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان لە ئێران و دەرئەنجامەکانی تا ڕادەی نکۆڵیکردنی سەرخانی سیاسی دامەزراو، چین و پێکهاتەکۆمەڵایەتییەکان و هێزە سیاسییەکانی هاوتا لەگەڵ ئەو چین و پێکهاتە کۆمەڵایەتیانە چوونە ناو دۆخێکی تاڕادەیەک درێژخایەن ململانێ لەگەڵ یەکتردا بکەن بۆ دیاریکردنی ئەرکەکە، ئایندەی سیاسی وڵات کاریگەری دەبێت لەسەر بوونی چینی کرێکار و بزووتنەوەی یەکسانیخوازی ژنان لە گۆڕەپانی پێشهاتەکاندا.
بە هەوڵی مەهدی زەمانی

جەمعیەتی ئتحاد . تەرەققیی لەدەسەڵات . چارەنووسی گەنجیە تورکەکان کە چالاکی سەرەکی و وبەردەوامیان
بریتیبوو لە وەی لەناو چاپەمەنیە زۆرو زەوەندەکاندا ڕەخنە لە ئمپراتۆریەتی عوسمانی بگرن. ئەم سیاسەتە لە تەموزی ١٩٠٨وەختایک باندێکی بچووکی ئەفسەرانی گەنجی یاخی بوون. دوای روخانی ئیمپراتۆریا لەسەر دوو تەوەرە کاری دەکرد یێکتی ئاشتوو سۆسیالستی دروست کرد دوای مردنی لە ٥نیسانی ١٨٨٢قوتابخانێکی روناکبیری لە دوای خۆیەوە بە جێهێشت کە تەرخانی زانستە کۆمەڵاتیەکان کرابوو. ئەوان خۆیان زیاتر وەک مەفرەزەی گەریلا دەبینی کە ئامانجیان بەرگری کردن بووە لە نشتیمان سوڵتان پەشۆکا لە ٢٣تەموز رێگەی بە گەرانەوەی گەنجە تورکەکان دا دەسەوجی دووەم دەستوری پاشایەتیە وەک جاردانی حورمەت تەماشا کرا لە ٢٤تەموز تەواوی شارە گەورەکانی ئیمپراتۆریا برایەتیان بە خۆوە بینی تەرەقی رێخراوی سەرەکی گەنجینە تورکەکان بە نزیکەی تا نەمان هەموو لاوەزیەکانی پلورا لیزمی عوسمانی لەناو برد کۆمەلەی ئحتاد تەرەقی بەتەواوی خۆی لەگەڵ تورکیزم دەناسیتەوە . لە ئانجامدا ناتوانی بیرۆکەی دەسەلات لە دەسەلاتداران لە رێگەی یاری هەلبژاردنەوە قبول بکەت.
هاوکات لەگەڵ خۆ گۆڕینی بەرەبەری بۆ پارتی تاقانە کۆمیتەتا دەهات زیاتر ئاشکرا تر دەبوو بە زمان حاڵی ناسیۆ نالزمی تورک ئەم پەرەسەندنە وا بەدیار دەکەوێ پارادۆکسال بیت بەتایبەت لەسەر ئەو هاوبەندی لەگەل رێکخراوی سەرەکی ئەرمەنەکان تاشانک )کۆمیتەی شۆرشگێری ئەرمەن (هەیبوو کە هەتا دوای ئاشوبەکانی ئەدەنی ١٩نیسانی ١٩٠٩ کە قوربانیەکان زیتر ئەرمەن بوون کە رێخراوی ناوەخۆی کۆمیتە بە دکتۆر نازم سپێردا نەهادین شاکر سپێردرا کە هەردوکیان روانگەی بانتور ا نزمیان هەبوو بەهان شێوە رێکخراوەکە ژمارێک روناکبیری ناسیۆنانیستی بەدەر بوو وە کۆمەڵەی )نیشتیمانی تورک ١٩١١دامەزرا ( تورک کۆگۆ ) هێزی تورک .رێخراوی نمچە سەربازی لە سالی ١٩١٣دامەزرا ( و تورک )ماڵی تورکان لە ساڵی ١٩١٩دامەزران( کە ناسیۆنالیزمی و تەرەقی تیدا گەسەی سەند.
لە ٢٩ئۆکتۆبەری ١٩١٤دوو کەشتی سەربازی ئەرڵەمانیگۆبەن برسیلا کە بە فەرمی لە لایان ئەستەمبول گر درابوون دوای ئەوەی لە راوەدونانی بەریتانیەکان رزگاریان بوو بۆم باردمانی بەرەی روسیەکانیان کرد بەمە هاتنە ناوەوی ئیمپراتۆریتیان بۆ ناو شەر راگەیاند وە هەروەها کۆمەڵەی هاوپەیمانان توانیان کۆمەلەی ئحتاد ترەقی لەناو بببەن وە دەتوانن بڵیبریاری ئحتادیەکان بۆ چوونە ناو شەر بەبێ بەرژەوەندی هیچ لاینک بوو لە لە کاتێکدا هیشتا پاریسو لەندەن داوایان لیکرد بی لاین بیت وە هەروها بەلگەنامە عوسمانیەکان لەلایان حکومەتی تورکیا بلاوکرانەوە لە سالی ١٩٩٤بۆ دورخستنەوەی حەقیقەتی قەتلوحامە کە دەتوانن بڵین زۆربەی قەتلوحاتی ئەرمەنەکان بەشی زۆرترینیان لە لایان رێکخراوی تایبەتی نیشتیمانی ئورگانی ئاسایشی سێ پیاوەکە
بەرێوە دەبر ان کە کۆمیتە چیەکانی ئیحتاد و تەرەقی بەخۆوە دەگرت کە بە گویرەی پێناسەی یێکێک لەوانە(فوئاد بالقان) دروشمی ئەم رێکخراوە تایبەتە بریتبوو لە (بیسوتێنە).
هەروەها سوارە خێڵەکانی کورد لە ژێر حوکمرانی عەبدولعەمید دروست کرابوون ئەوانیش بەشداریان لە قەتلوحامەکەدا گرت بەرهمی مولک سامانی ئەرمەنەکانیان دەست بەسرا گرت ئەم بەشداری کردنە لە تاوان هاوپەیمانیی نێوان ئتحعادی تەرەقی سەقامگیر کرد. هاوپەیمانێک وەک ئەوەی تەنەر ئاکچام ئاماژەی بۆ دەکات لە سالی١٩١٩بوو بە بناخەی کۆمەلایتی شەری سەربەخۆی ئاگربەستی مۆدرس داگیرکردن و دابەشکردنی ئەوەی لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی مابووە بە دواوو هات بەرتانیی فەخیمە دەستی سەر لەبەری ویلایەتی موسل )کوردستانی ئستای موسل داگرد( ئیتالیاو فەرەنساش پارچەیکی ناوچەی زەریایی ناوەراستی تورکیای ئێستای سمیرانی داگیر کرد دواجار لە ١٦ئایارئ. ١٩١٩نورەی پایتەخت هات تا بکەوێتە ژێر دەستی هیزەکانی ئنگلیز فرەنساو ئیتالیەکان.
پەیمانی سیڤەر لە( ١٠ئابی ١٩٢٠)حکومەتی عوسمانی ناچار کرد کە مۆری بکات تەرخان کرابوو بۆ پارچە پارچە کردنی ئمپراتۆریا . ئەوەی کە زیاتر ترسناکتر بوو ئەنادۆل بوو بەشێکی گەورەی ترسای رۆژهەلاتی بە یۆنان بەسترا, کە سەرەتا بەرانگاربونەوەی ئەم زنجیرە داگیرکەرانە لاواز بوو کە تەنها سوپای رۆژهەلات بوو لە لایان کازم قەرەبەکر سەرکردایەتی دەکرا دەیتوانی نۆرەی بەرگریکی چالاک بەرێوە ببا ئەویش تەنها لە ناوچەی قەفقاس ویرای چالاکی چەندین رێکخراوی هەمەچشن کەچی ئەم رێکخراوانە هەر تەنها مشتک بەگزادیان کۆکردەوە کە زۆر جار بریتیبوون لە پرسە ناخۆ کا نی ئعتیاد و تەرەقی کە لەهەموو لایێک خۆیان ئامادە دەکرد وە دواجار ئەرزەرۆم سیواس )لە ٢٣تەموز سالی ١٩١٩لە لایان بەگزادە ناوخۆکان رێکخرابوو بوو بە یەم بلاتفۆرمی بەرگری کە چەندین روبەروو بونەووو هێرش رویدا دواین هیرش کە بە گرنگی دەزانم باسی لێوبکەم ئەویش ئەوەبوو کە کۆتایی بەشەری سەربەخۆی هینا کە بریتیبوو لە و هیرشەی کە بە سەرکردایرتی مستەفا کەمال بوو لە ئابی سێپتەمبەری ١٩٢٢ لە ٩ سێپتەمبەر سمیرنا کەوت سوپای یۆنان بە لێشاو هاتن زیاد لە سەدان یۆنانی لە ئەنادۆل دەرکران وە چۆڵکردنی دەردەنیل ئەستەمبوول بە بێ شەر لە ١٩ئۆکتۆبەر کۆتای شەری سەربەخۆی راگەیاند.
شەری سەربەخۆی لە واقیعدا تاجی خستە سەر زنجیرەک شەر لە سالی ١٩١٢ لە بالقان دەستیپێکرد دواتر پرۆسیسی دەرچوونی ئیمپراتۆریای عوسمانی و گۆرینی ئەنادۆلی بە ئیسلامی کراو بۆ ناوکیکی ناوەندیی وڵاتێکی میراتگر بە کۆتا گەیاند.

لەپاش ئەوەی دەوڵەتی عەباسی لە سەردەمی توورکەکان دەسەلاتی خەلیفە زۆر لاواز بوو بۆیە بنەمالەیەك لە هەرێمی فارس دەرکەوت توانی دەست بەسەر هەرێمەکە دا بگرێ دواتر عێراق و چەند هەرێمێک داگیرکرد ئەوانیش بویهییەکان بوون بویهییەکان لەگەڵ خەلیفە دەوڵەتی عەباسی بەرێوەیان برد،

هۆکارەکانی دەرکەوتنی بویهیییەکان دەست گرتن بەسەر دەوڵەتی عەباسی :

١.لەوکاتە دا دەوڵەتی عەباسی لە هەرێمە دوور دەستەکان و سەختەکان دەسەلات لاوازبوو .

٢.لاوازی دەسەڵاتی خەلیفەکان چونکە بریاری کۆتایی بەدەست سەرکردەکانی توورک بوون .

٣.گەندەڵی والییەکانی دەوڵەتی عەباسی .

٤.ملمڵانی لەگەڵ عەلەوییەکان و خەواریجەکان و شۆرش یەک لە دوا یەکەکانی وای کرد دەوڵەتی عەباسی هێزی کەم بێتەوە بەرەو لاوازی بروات .

٥.ملمڵانێ نێوان سەرکردەکانی تورك لەناو خۆیان .

بویهییەکان
لە سەرەتای سەدەی چوارەمی کۆچی لەسەر شانۆی سیاسی دەرکەوت ئەوان لە ولاتی دەیلەم لە باکوور کۆچیان کرد بۆ هەرێمی فارس و ئەسفهان جێگیر بوون دوای ناجێگیری دەسەڵات لەو ناوچەییە کەسێک دەرکەوت بەناوی علی کوری شوجاعی کوری بویهی بوو توانی دەست بگرن بەسەر ئەسفهان و شیراز و کرمان و تەواوی هەرێمی فارس دا بگرێت و دواتر ملمڵانێ نێوان سەکردەکانی تورك هێرشی کردە سەر عێراق توانی تورکەکان لە دەسەلات دووربخاتەوە ،

پەیوەندی نێوان خەلیفە و بویهییەکان

بەهاتنی بویهییەکان بۆ شاری بەغدا دوورخستنەوەی توورکەکان لە دەسەلات دووربخەنەوە دڵی خەلیفە بەدەست بهێن خەلیفە ئەوانی لە پۆستە گرنگەکان دابنێن بەڵام بەمشێوە درێژەی نەخایاند بویهییەکان رووی راستی خۆیان دەرخست توانی خۆیان بەسەر خەلیفە بسەپێنن خەلیفە تەنیا وەکو ناو مایەوە ئەگەر خەلیفەکان بە قسەی سەرکردەکانی بویهییەکان نەکات لە پۆستەکەی خەلیفە لای دەدەن،

دەوڵەتی عەباسی لەماوەی حکومرانی بویهییەکان ٣٣٤ _٤٤٧ کۆچی

دەوڵەتی عەباسی لە سەردەمی بویهییەکان بە تاریکترین سەردەمی مێژووی دەوڵەتی عەباسی دادەنرێت چونکە لەگەڵ سەردەمەکانی تر جیاواز بوو لەبەر ئەوەی لەسەردەمی بویهییەکان سیستەمی نامەرکەزیان پەیرەو دەکرد و دەسەلات دایە بەهەرێمەکان کە خۆیان بەرێوە ببەن بەڵام باج دەبێ بنێرن بۆ خەلیفە هەروەها خەلیفەیان لە گشت کاروباری وڵات دوورخستەوە تەنیا کاروباری ئاینی بۆ هێشتەوە و لە پۆستە گرنگەکانی کەسە نزیکەکان دادنا هەروەهاش لە پۆستە والیەی نزیکەکان لۆ کەسە نزیکەکان خۆیان دادەنا ئەم دۆخەی درێژەی کێشە تا بەهاتنی سەلجوقە تورکەکان لە رۆژهەلات هێرشیان کردە سەر بویهییەکان لە ساڵی ٤٤٧ کۆچی کۆتایی پێ هینان سەردەمێکی تری نوێ دەوڵەتی عەباسی دەستی پێکرد ئەویش سەلجوقیە تورکەکان بوون .

هۆکارەکانی لەناو چوونی دەسەڵاتی بویهییەکان

١.ملمڵانێ نێو بنەماڵەی بویهییەکان شەریان بوو لەسەر دەسەڵات .
٢.هەرێمەکانی دوورەدەست لە دەسەڵاتی بویهییەکان یاخی بوون .
٣.گەندەڵی لە نێو دەزگاکانی دەوڵەت .
٤.خەلیفە داوای لە ناوچە سنوورییەکان بەهانای خەلیفەوە بێن .
٥.دەرکەوتنی سەلجووقییەکان وەکو هێزێکی نوێ

پارتی دیموکرات لە لە تورکیا لە دوای ساڵی ١٩٤٥ ز دەرکەوتن بەهۆی گۆرانکارییە جیهانییەکان تەنانەت تورکیاشی گرتەوە، ئەوەبوو پارتی دیموکرات لە ساڵی ١٩٤٦ ز لەلایەن جەڵال بەیار دامەزرا، دواتر لە هەڵبژاردەکانی ١٩٥٠ ز بووە یەکەم پارت کە زۆرینەی کورسی نوێنەرانی بەدەست هێنا، ئیدی بەو سەردەمە دەوترێ سەردەمی دیموکراتەکان لە توورکیا لە نێوان ساڵانی ١٩٥٠ _١٩٦٠ز ، دوای پارتی دیموکرات هاتە سەردەسەلات ئەو بەلێنەی دابووی توانی هەندێک لەئازادییە دیموکراتەکانی فەراهەم کرد وەکو ئازادی رۆژنامەگەری و فرە پارت و پارتی ئۆپۆزسیۆن بەلام هەندێ نەبرد رووی راستەقینە خۆی دەرخست و هەنگاوەکانی بەرەو تاکرەوی چوو،

سیاسەتی ناوخۆ:-
لەسەرەتا حکومەتی عەدنان لە رووی ناوەخۆییەوە هەلگری سیاسەتێکی راسترەوانەی توندرەوانە بوو هەولێکی زۆری ئەدا گشت لایەنەکان بخاتە ژێر دەستی خۆیەوە هەر وەکو ئەمانەی خوارەوە :

١_ کۆمۆنیستەکان :

هەر وەکو پێشتر باسمان کرد تورکیا خۆی لە بەرەی رۆژئاوا نزیک دەکردەوە و بوو بە هاوپەیمانی ئەوان ئەمەش وای کرد سیاسەتی دژی کۆمۆنیستەکان پەیرەو بکەن هەلمەتێکی دەستگیرکردنی کۆمۆنیستەکان دەستی پێکرد دواتر لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٥١ز یاسای دژ بە کۆمۆنیزمی لە ئەنجوومەن قەبولکرا و بوو بەمادەی ١٤١ کە بەپێ ئەو ماددەییە حوکمی لە سێدارەدان بەسەر هەموو ئەو کەسانەدا دەسپەێنین کە هەولی چالاک کردنی ئەو رێکخراوەنە دەدەن کەسەر بە کۆمۆنیزمن،

هەر لەو سەردەم دا سالی ١٩٥٥ز حکومەتی تورکیا کۆمۆنیستەکان بەو کوشتارەی دژی ئەرمەن و یۆنان و یەهودیەکان لە ئەستەمبۆل و ئەزمیردا تۆمەت بار کرا سالی ١٩٥٧ز حکومەت بریاری توندترکرنی دژە کۆمۆنیزم دەرکرد و دادگایەکی تایبەتیش دانا،

٢_کوردەکان

بەهۆی ئەو سیاسەتی پارتی گەلی کۆماریەوە کە بەرامبەر کوردی دەکرا کوردەکان بەلای پارتی دیموکراتەوە چوون، پشتگیری ئەو پارتەیان دەکرد، پارتی دیموکراتیش بەلێنی دا رێ بە کوردەکان دەدا چەند یانەیەکی رۆنشنبیری و پارت و گۆڤار دابمەزرێن یەکێک لە کەسایەتییەکانی کورد بەناوی موسا عەنتەر دەرکەوت، جگەلە کوردەکان پارت و یانەی تورکیش بەشداربوون وەكو یەکێتی ئەدەبیاتی تورك وپارتی نیشتمانی ، بەڵام ئەم هەلوێستەی پارتی دیموکرات تا کۆتایی بەردەوام نەبوو لە بەلێنەکانیان پاشگەزبوونەوە لە سالی ١٩٥٧ز دەستی بە دژایەتی کوردەکان کرا چەندین کەس دەستگیرکرا و حکومی زیندانی چەند ساڵێك بەسەریان سەپاند،

٣_پارتی دیموکرات بەرەو تاکرەوی

پارتی دیموکرات سەرەتا ئازادی و رادەبرینی فەراهەم کردبوو بەلام وردە وردە بەلای تاکرەوی چوو لە بەلێنەکانی کشایەوە سەرەتا بە یاسای دژە کۆمەنیستەکان دەستی پێکرد دواتر وردە وردە چەندین یاسای دژی ئازادی و دیموکراتی دەستی پێ کرد لەوانە :-

١_بریاری ٢١تەمووزی ساڵی ١٩٥٣ ز دەرکرد تیا هاتووە تێوەگلانی مامۆستای زانکۆ بە سیاستەوە قەدەغەکرا ئەمەش مەبەست زیاتر قەدەغەکردنی دەنگی نارەزایی ناوەندی رۆنشبیری ولات بوو .

٢_سالی ١٩٥٤ز بریارێکی دەکرد لە سزادان دا حکومەت مافی ئەوەی هەیە ئەو فەرمانبەر لەسەر کار لاببات بێ ئەوەی فەرمانبەرەکە رەتبکاتەوە .

٣_سالی ١٩٥٤ز بریارێکی دەرکرد لەسەر رۆژنامەگەری ئەویش هەر نوسەرێک یان رۆژنامەنووسێك رەخنە لە کەسایەتییەکانی حکومەت بگرێت تووشی سزای زیندانی یان سزای ماددی دەردرێت .

٤_لە سالی ١٩٥٦ز بریارێکی نوێ سەبارەت بە رۆژنامەگەری دەرکرد کە تیادا هاتووە نابێ وتار و گۆڤاری رۆژنامەکان بارودۆخی ئابووری ولات بلاوبکەنەوە یان لە رۆژنامەی بینانی وەربگێرنە سەر زمانی توورکی و رخنەگرتنیش لە ئەندامانی ئەنجوومەن قەدەغەییە سزای ٥ سال زیندانی و ماددیش ٥ هەزار لیرە .

٥_لە سالی ١٩٥٦ز ئەنجومەن یاسایەکی دەرکرد لەسەر گردبوونەوە یان خۆپێشاندان و
رێپێوان کە سەرجەمی قەدەغە کرد لە شوێنە گشتییەکان بە بێ مۆلەتی دەسەلات ئەم تایبەت بوو پارتە ئۆپۆزسیۆنەکان بوون .
ململانێ ناوخۆییەکان

ململانێ لەگەل پارتی گەلی کۆماری

هەر لەسەرەتای ١٩٥٠ز وە ئەو دووپارتە رکابەری یەکتر بوون پارتی دیموکرات چەند هەنگاوێکی نا تا ئەم پارتە لاواز بکات

١لە ئابی ساڵی ١٩٥١ ز ئەنجومەن بریاری هەلوەشاندنەوەی ژووری گەڵی دا و سەروەت و سامانەکەشی درا بەدەوڵەت بەبیانوی ئەوەی لەسەر حیسابی دەوڵەت دایمەزراندبوو. ٢لەساڵێ ١٩٥٣ز بریاری دەست بەسەر داگرتنی سەرجەم سامان و داراییەکانی پارتی گەلی کۆماری درا لەماوەی حوکمیدا دەستی خستووە ئەگەر نەتوانێ بداتەوە ئەوا ئەبێ مایەپووچ بوون و هەلوەشاندەوە پارتەکە رابگەینێت .
٣لە هەلبژاردەکانی ١٩٥٤ز پارتی گەڵ بێ بەش کرا لە بەکارهێنانی راگەیاندنە فەرمییەکان . ٤سانسۆری خرایە سەر کۆر و کۆبوونەوەکانی پارتەکە .
٥_ هەولی تیرۆکردنی عیسمەت ئینۆنۆ کە کەسایەتێکی دیاری ناو خەلک و پارتەکە بوو .

چەندی شتی دیکە بەرامبەر پارتەکە کرا ململانێەکە لەساڵی ١٩٥٥ز گەیشتە لوتکە د.قاسم گولك کە سکرتێری پارتەکە بوو دەستگیرکرا بەشداری هەلبژاردەکانی ساڵی ١٩٥٧ ز و هەلبژاردەکانی شارەوانییەکان نەکرد ئەم ململانێیە تا کۆتایی هاتنی دیموکراتەکان بەردەوام بوو .

ململانێ پارتی دیموکرات لەگەڵ پارتە ئۆپۆزسیۆنەکان

لەپاڵ ململامی پارتی گەلی کۆمارە چەندین لایەنی تریش دەنگی نارازی لە حکومەت دەگیرا تەنانەت لە خودی ناو پارتی دیموکراتیش دەستی پێ کرد داوایان چاکسازی دەکرد بەلام عدنان گوێ لێ نەگرتن لە ناو پارتەکەیان دەرکرد و دواتر چەند ئەندامی تر پەیوەندی بەو پارتە پچراندوو پارتی نوێ دایان مەزراند یەکیک لەوانە پارتی ئازادی بوو لە لایەن فوزی لەتیف قەرە عوسمان ئوغلو کە داواکاری ئەم پارتە ئەوەبوو داخوازی دیموکراتییانە خستەروو بەلام گوێ لێ نەگیرا پشت گوێ خرا.
لە ساڵی ١٩٥٨ز روودانی شۆرشی ١٤ تەمووزی عێراق کاریگەریەکی نەرێنی لەسەر حکومەتی عدنان دەبوو لە ترسی هەمان رووداوە لە تورکیا رووبدات بۆیە حکومەتی عدنا. بەرەی نیشتمانی راگەیاند بە بیانوی ئەوەی پارێزگاری لە ئیسلام دەکات
لە پارتی گەلی کۆمار کە ئەم پارتە دژ دین بوون بۆیە پارتی دیموکرات لەم رێوە بتوانێت رای گشتی بەدەست بهێنێتەوە ئەم ململانیە بەردەوام بوو دوای بەرەیەکی یەکێتی هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن دامەزرا بە سەرۆکایەتی عیسمەت ئینۆنۆ بوو کە بەردەوام رەخنەی لە حکومەت دەگرت دوای حکومەت عیسمەت ئینۆنۆ و چەند ئەندامی تری پەرلەمان و پارتە سیاسیەکانی تر دەست گیرا کران حوکمی زیندانی بەسەر ئەواندا سەپێنرا بەلام ئەمە خەلی زیاتر توورە کرد راژانە سەر شەقام لەشارە گەورەکان وەکو ئەنقەرە و ئەستەمبۆل و ئەزمیر بەرێوە چوو و قوتابیان و مامۆستایانی زانکۆش بەژدار بوون بەتایبەت کۆلێژی سەربازی ئەمەش وای کرد سووپا تەداخولی دۆخەکە بکات .

سیاسەتی دەرەکی

تورکیا لەسەردەمی دیموکراتەکان لەرووی سیاسەتی دەرەوە زۆر سەرکەوتوونەبوو چونکە زیاتر بەلای دەستووری ساڵی ١٩٢٤ ز کە زیاتر جەختیان لەسەر پرسە نەتەوەیەکان دەکردەوە کۆمەلەێك پەیمان و کێشە روویاندا لەم سەردەمەدا وەکو ئەمانەی خوارەوە :-

١_پەیمانی ناتۆ یان باکووری ئەتڵەسی :-
ئەم پەیمانە لەکۆتاییەکانی چلەکان بەسترا ئەو ولاتانەی دەگرتەوە کە دەکەوتنە باکوری ئەتلەسییەوە ئەوانیش وەكو ئەمریکا و کەندا و بەریتانیا و فەرەنسا و نەرویج و دانیمارك و ئەلمانیای رۆژئاوا و بەلجیکا و هۆلەندا دواتر هەر یەك لە تورکیا و یۆنانیش هاتنە ناو بەلام هاتنەنەوە تورکیا کەمەێک رێگری لەبەردەم بوو ئەویش ولاتی نەرویج و دانیمارك کێشەی سیاسی هەبوو لەگەلی جگە لەوەش شوێن جوگرافیای تورکیا زۆر دوورە لە باکووری ئەتلەسیەوە بەلام دواتر بەرێگەی گفتوگۆەوە تورکیا لە ساڵی ١٩٥٢ز بووە ئەندامی ناتۆ بەشداری لە جەنگی کۆریاش کرد .

٢_پەیمانی بەغدا :-
ئەم پەیمانە لە نێوان بەریتانیا و ئێران و عێراق و پاکستان و تورکیا بەسترا ئەم پەیمانە زیاتر بۆ پاراستنی ناوچەکانی کەنداو بوو لە دژی یەکێتی سۆڤیەت زیاتر بۆ بەرژوەندییەکانی بەریتانیا بوو .

٣_پەیمانی بەلکان
ئەم پەیمانە بە فشاری ئەمریکا لەساڵی ١٩٥٣ ز بەسترا لە نێوان یۆنان و تورکیا و یۆگۆسلاڤیا و بولگاریا زیاتر مەبەست لەم لەپەیمانە دوورخستنەوە بوو لە بیر و هزری چەپەکان بوو بەلام تێدا سەرکەوتوو نەبوو چونکە هەر یەك لە بولگاریا و یۆگۆسلاڤیا لەکاتی جەنگی جیهانی لە لایەن یەکێتی سۆڤیتەوە رزگارکران کەوتنە ژیری فکر و هزری چەپەکان بەلام سەرەکترین هۆکار شکستی ئەم پەیمان بۆ ئەوە دەگەرێتەوە تێکچوونی پەیوەندی یۆنان و تورکیا بوو .

٤_کێشەی قوبرس
ئەم کێشەیە لە نێوان تورکیا و یۆنان تا ئێستا رەنگدانەوەی سیاسی لە ناوە و دەرەوە هەیە کێشەی قوبرس لە ساڵی ١٩٥٤ ز یۆنانییە قوبرسەکان داوای دەکرد کە قوبرس بخرێتەوە سەر یۆنان و بەریتانیاش پشتگیری کرد بەلام تورکیا قایل نەبوو بۆیە تورکیا بە هەموو شێوەیەک دژی ئەم پرسەییە بۆیە یۆنان پرسەکەی خستە بەردەم نەتەوەیەکگرتووەکان کە داوای کەی یۆنان رەتکرایەوە ئەمەش توندوتیژی تایفەگەری لە نێوان ئەو دوو ولاتە روویدا و گرژی و ئالۆزی خراپ ناوچە سنوورییەکان گرتەوە لە ساڵی ١٩٥٥ ز پەلاماری کونسلخانەی تورکیا لە شاری سلانیکی یۆنان درا هەر چەندە حکومەتی یۆنان هاوخەمی بۆ رووداوەکە بە حکومەتی تورکیا راگەیاند بەلام خەلکی توورکیا ئەمیان قەبوول نەکرد دەستیان بە خۆپێشاندانیان کرد لە شارەکانی ئەستەمبۆل و ئەزمیر گرتەوە و پەلاماری کلێسا و ناوچەکانی خەلکئ یۆنان درا کە لە ناو خاکی تورکیا دەژیان کە ئەمش زیانی ماددی زۆری گەیان قەبارەی زیانەکە بە ملیار لیرەی توورکی مەزەندە دەکرا ئەم بارودۆخ بەوشیوە بەردەوام بوو تا حکومەتی توورکیا چەند رێکارێکی گرتە بەر بۆ بلاوپێ کردنی خۆپێشاندەران کۆتایی ئالۆزییەکانی هەردوو ولات بەلام تا ئێستاش لەگەل بێ پەیوەندی ئەو دوو ولات بەشێوەیەکی گشتی زۆر باش نیە .

کۆتایی حوکمی پارتی دیموکرات
دوای ئەوەی خەلك زۆر لە حکومەتی دیموکرات بێزاربوون بەتایبەت دەستگیرکردنی ئەندامەکانی تری پارتە سیاسیەکانی تر و دەست لەکارکێشانەوە بەشێکی زۆرئەندامانی خودی ناو پارتی دیموکرات وای کرد کە دۆخە زیاتر ئالۆز بوو لە ئاکامدا سووپا بەسەرۆکەیاتی جەنراڵ جەمال کورسل فەرماندەی باڵای هێزی وشکانی و سەرۆکی کۆمەلەی ئەتاتورکەکان کە کۆمەلەیەکی نهێنی بوو و لە سالی ١٩٥٤ ز دامەزرا بەمەبەستی چاکسازی سووپا دامەزرابوو لە ٣ ئایاری ١٩٦٠ز نامەیەکیان نارد بۆ وەزیری بەرگری کە داوای دەست لە کار کێشانەوە جەلال بایار و عدنان موندەرسیان دەکرد و حکومەتێکی کاتی دابەمەزرێنێت بۆ ئەوەی ولات لەو قەیرانو سیاسیە و ئابوری رزگار بکات بەلام بێ وەڵام بوون دواتر لە ناو کۆمەلەکە بریاردرا لیژنەی یەکێتی نیشتمانی پێک بهێنین دواتر سووپا چووە ناو ئەنقەرە و گەمارۆی کۆشکی کۆماریان دا عدنان و جەلال خۆیان رادەست کرد و سووپاش بەسەرۆکایەتی جەماڵ کورسل لە ٢٧ ئایاری ساڵی ١٩٦٠ز لە رادیۆ و تەلفزیۆنەوە کۆتایی بە حوکمی دیموکراتەکان هێناوە کودەتاکە سەرکەوتووبووە لاپەرەیەکی نوێ لە مێژووی توورکیا دەستی پێ کرد .

باسی کۆمەڵی گەلان وچۆنیەتی پێکهاتنی ومەبەست و ئامانجەکانی باسێکی زۆر دورودرێژە ولەم باسەدا بەکورتی ئاماژە بۆچەند سەرچاوەیەک دەکەین کەباسی مافی میللەتانیان کردووە بەپێی بڕیارەکانی (عصبة الأمم)کەباسی کوردیشی دەبوایە بگرتایتەوە ،دکتۆر عیسمەت شەریف وانلی لەسەرچاوە (١١٠)دا،لەوباسەی دەربارەی چواردە مادەکەی (ولسن)ی سەرۆککۆماری ئەمریکادا دەربارەی (کۆمەڵەی گەلان )وتویەتی:
((ولسنی سەرۆک کۆماری ئەمریکا پیاوێکی حقوقی بوو،یەکێک بوو لەوانەی بەشداری کردبوو لەداڕشتنی ڕێکخراوی کۆمەڵی گەلاندا و ولسن سێ نمونەی هێناوەتەوە بۆجێبەجێکردنی ،باسی (نەتەوەکان ومافی چارەنوسی گەلان کەلەبەشی پێنجەمدا لەباسی ئینتیداب _چاودێریکردن)دا باسی سێ وڵاتی غەیری تورکی کردووە وسەربەخۆییان بدرێتێ پاش ئەوەی بۆماوەیەکی کەم لەژێر چاودێری کۆمەڵی گەلاندا دەبن کە ئەوسێ وڵاتە بریتین لە؛
١-ئەرمەنیا،٢-کوردستان،٣-ئارابیا -کەمەبەست لەوڵاتە عەرەبەکانە)کە وتوویەتی؛ئەمانەی سێیەم بریتین لەجزیرەی عەرەب، سوریا،فەلەستین،لوبنان،ئەردەن، عێراقی عرەبی کەبەئاشکرا وتویەتی عێڕاقی عەرەبی دیارە مەبەست لێی ناوچە عەرەبنشینەکانی عێڕاق بووە).
دکتۆر عیسمەت شەریف لەباسەکەیدا لەسەری دەڕوا ودەڵێت :ولسن لەونەخشە وپڕۆژەیەی بۆ دامەزراندنی کۆمەڵی گەلان ئامادەکردبوو ،بۆ کوردیش هەمان شتی باسکردبوو کەبریتی بوو لەداننان بە(سەربەخۆیی نیشتیمانیدا)، بەڵام لەبەرئەوەی بەشی ڕۆژهەڵاتی کوردستان(مەبەستی کورداتانی ئێرانە) بەشێک نەبووە لەدەوڵەتی عوسمانی بۆیە لەپڕۆژەکەی ولسندا باسنەکراوە،دکتۆر عیسمەت شەریف لەکۆتایی ئەوباسەیدا وتویەتی (لەدوای شەڕی دوهەمی جیهانی کە (نەتەوە یەکگرتوەکان )جێگەی (عصبة الأمم)ی گرتەوە، لەمادەی دوویدا وتراوە ؛هاوشانی لەنێو گەلاندا هەبێت وپێویستە هەموو نەتەوەیەک مافی چارەنوسی خۆی هەبێت)).
دەربارەی ڕۆلی ولسنی سەرۆک کۆماری ئەمریکا کەدکتۆر عیسمەت شریف باسیکردووە،دکتۆر کەمال مەزهەر لەکتێبەکەیدا(چەند لاپەڕەیەک لەمێژووی گەلی کورد)، وتویەتی؛((لەگەڵ تەواوبوونی شەڕی یەکەمی جیهانی، کۆمەلی گەلان (عصبة الأمم)بوو بەدروشمێکی رەخساو ،بۆیە ساتێک کۆنگرەی ئاشتی لەڕۆژی (١٨/٩/١٩١٩)دا کرایەوە،بایەخی بەکۆمەڵەی گەلان ولە٢٥/٩دا جێبەجێکردنی پڕۆژەی (عصبة الأمم)دا بەلێژنەیەکی باڵا(ئەوەی وەکو لەپێشدا باسکراوە دکتۆر عیسمەت ناویبردووە، بەسەرۆکایەتی ولسنی سەرۆکی ئەمریکاو دەوڵەتە سەرکەوتووەکان هەریەکەیان دەیوسیت پڕۆگرامی کۆمەڵی گەلان بەشێوەیەک داڕێژرێ کەلەهەموو سەرێکەوە لەگەڵ ئامانج وبەرژەوەندیەکانی خۆیدا بگونجێت.

ئامانجە سەرەكیەكانی كۆمەڵەی گەلان بەپێی ئەوەیی لەبەڵێنەكەی دا هاتووە، پوخت دەبنەوە لە:
1- پێكهێنان‌و پاراستنی ئاشتی‌و ئاسایشی نێودەوڵەتی.
2- كاركردن بۆ پتەو كردنی هریكاری نێوان دەوڵەتان.
3- پەنابردن بۆ هێزلە چارەسەری كێشەو باسو خواسە نێودەوڵەتیەكاندا.
4- ڕێزگرتنی یاسا نێودەوڵەتیەكان‌و ئەو پەیمان‌و بەڵێنانەی كە لەپەیماننامە نێودەوڵەتیەكاندا هاتووە.
5- دامەزراندنی چەند پەیوەندیەكی پتە وو دۆستانە لەنێوان دەوڵەتە جیاجیاكاندا لەسەر بنەمای یەكسانی‌و دادپەروەری.
6- لە بەڵێنەكەدا مادەیەك هاتبوو كە پەیوەست بوو بەشێوەی كارگێڕی داگیرگە ئەڵمانیەكانی پێشوو لەگەڵ ئەو ناوچانەی كە ملكەچی دەوڵەتی عوسمانی بوون لەچوارچێوەی ئەوەدا كە ناسراوە بەنیزامی ئنتیداب كە تیایدا هاتووە:
گەلانی وڵاتانی لێسەنراو لەئیمپراتۆریەتی عوسمانی‌و ئەڵمانی پاش پێگەیشتنی سیاسیان نە گەشتنە پەیڕەوی دەسەڵات‌و سەربەخۆیی، بە ڵكو پێویستیان بەڕاوێژو یارمەتی دەوڵەتە گەورەو پێشكەوتوەكان بوو بۆ گەیشتن بەسەربەخۆیی تەواو.

دکتۆر کەمال لەسەری ئەروا وئەڵێت؛ پەیمانی ئاشتی ئەوکارانەی خۆی پێ تەواو نەکرا چونکە فریای تەواوکردنیان نەکەوت بۆیە کۆمەڵی گەلان لەساڵی ١٩٢٠ دادامەزرا وهەتا ساڵی ١٩٤٦ مایەوە (وەکو واتراوە کۆمەڵەی نەتەوە یەکگرتوەکان جێگای (عصبة الأمم) گرتەوە.
وە یەکێتی سۆڤیەتیش بۆیە نەبوو بەئەندام لەکۆمەڵی گەلاندا چونکە ئەو ڕێکخراوەی بەلایەنگری ئاشتی نەدەژمارد،لەڕاستیدا زۆربەی بڕیارەکانی کۆمەڵی گەلان بۆ خواست ومەبەستەکانی ئەو دەوڵەتە زلهێزانە بووە کە لەو کۆمەڵەسا دەسەڵاتێکی زۆریان هەبووە وەکو حکومەتی بەریتانیای ئەوڕۆژانە.

لێرەوە دەمانەوێت ئاماژە بەوە بکەین کە كۆمەڵەی گەلان لەئەنجامی داوای چەندین بڕیارو ڕیكخراو‌و گەلدا پێكهات بۆدامەزراندنی دەستەیەكی نێودەوڵەتی كە رۆڵی سیاسی ببینێت لەرێكخستنی پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكان‌و ئەو گرفتانەی دێنە ڕێی وەك پاراستنی ئاشتی جیهانی وپەنابردن بۆ جەنگ وەك پێناوێك كە ئەو گرفت‌و ناكۆكیانە چارەسەر بكات.
كۆمەڵەكە لەسەر جەنگێكی وێرانكەر دامەزرا، جا دەوڵەتە سەركەوتووەكان ویستیان بەهێشتنەوەی دەسەڵاتیان بەسەر دەوڵەتانی ژێردەستیان بەداڕشتنی یاسایەكی نوێ‌ قەرەبوی زیانەكانیان بكەنەوە كە ئەو یاسایە كۆبوونەوەی نێودەوڵەتی دانی پێدا بنێت، شیاوی باسە بیرۆكەی دامەزراندنی ڕێكخراوێی نێودەوڵەتی لەبەندەكانی وێڵسنەوە هات.

مەلا من و کۆمەڵێک فەقێی تری لە حوجره کردە دەرەوە!

مەلا ڕزگار مەلایەکی تا بڵێیت ڕۆحسوک بوو، مەلایەکی ڕووخۆش و کۆمێدی بوو. لە نێو فەقێکان، لەهەمووان زیاتر منی خۆش دەویست و ڕێزی زیاتری دەگرتم. ئەو حافیزولقورئانییەم، وای لێ کردبووم لای هەموو مەلاکان، خۆشەویست بم.

کە گوتیشم دەڕۆم، مەلا ڕزگار پێی گوتم، توخوا مەڕۆ، زۆر تکای لێ کردم و هەوڵی دا کە نەڕۆم، بەڵام من ئاخریەکەی ڕۆیشتم لەوێ(حوجرەکەی مزگەوتی دەشتی هەولێر) نەمتوانی تەحەمول کەم و هاتمەوە ناو هەولێر و حوجرەی مزگەوتی حاجی عەلی سۆرانی.

ئاخر بنەسڵاوە تا هەولێر، بۆ من زۆر دوور و ناخۆش بوو. دەبوایە هەموو ڕۆژ بەیانییەکەی زوو، بە پاس بێین بۆ مزگەوتی سەواف و قوتابخانەی ئیسلامی مەلا عەبدوڵڵا پەلپیتانی.

ئەوە زۆر بێزاری دەکردم. بەو شێوەیە مەلا ڕزگار و مزگەوتی دەشتی هەولێر و بنەسڵاوە و هاوڕێ فەقێکانم جێ هێشت. دواتر و دوای ئەوەی کۆلێژی شەریعەم تەواو کرد و ڕۆشتمە خوێندنی باڵا و ماجستێر لە باکوری کوردستان، لە شاری (وان)، و لە هەمان کاتدا لە دێیەکی دەوروبەری قەزای بەردەڕەشیش مامۆستای وانەبێژبووم، دوای هەشت ساڵ، ئەوکاتەی لەحوجرەکەی ئەو بووم، پۆلی پێنجی ئامادەیی بووم، ڕۆژێک تێلێکێم بۆ هات، سەیر دەکەم مەلا ڕزگار کەرکوکی خۆیەتی.

دوای سڵاو و چاک و چۆنی و هەواڵ پرسین،

گوتی: دێین بۆ سەردانیت، تۆ لەکوێی بەردەڕەشیت؟

ناونیشانەکەم پێدان و هاتن و گوتی: زۆر دڵخۆشم و ئاگادارم کە لە ڕووی فیکرییەوە گۆڕاویت و وازت لەو ئیسلامییانە هێناوە. گوتم بەڵام نەبوومەتە سۆفی. هاهاها، دووبارە بەیادی جارانەوە دامانە قاقا.

مەلا ڕزگار چوار دەروێشیشی لەگەڵ دابوو، دیاربوو لە تەکیەی ئاکرێ و لەزیارەتی شێخ دەهاتنەوە. هەرچۆنێک بێت، ئەو لە من باشتر و بەوەفاتر بوو، منی لەبیر نەکردبوو و هاتە سەردانیم.

ئینجا بابێینەوە سەر دووبارە ڕۆیشتنم بۆ ناو هەولێر. کە بنەسڵاوەم جێ هێشت و چوومە ئەو حوجرەیەی مزگەوتی حاجی عەلی سۆرانی.

حوجرەکە چوار فەقێی تری ئیسلامی و یەکگرتووی تێدابوو و خەڵکی هەڵەبجە و سلێمانی و کۆیه بوون، کە هەموویان لە پەیمانگای ئیسلامی دەیان خوێند. ئەوان لە من بەتەمەنتر و لە خوێندنیش لە پێشتربوون و ماوەیەکیش بەر لەمن هاتبوون بۆ ئەو حوجرەیە.

جا هەمووجار دەیانگوت: شەماڵ لەوەتەی تۆ هاتوویت بۆ ئێرە، وەڵڵا هی ئێمە خەنی بووین، مەلاژن، مەبەستیان دادە(س…)بوو، ئێمەی بە خواردنی جۆربەجۆر خەنی کردووە.

پێشووتر هیچی بۆ حوجرە و فەقێکان نەدەنارد، بەڵام لەوەتەی تۆ هاتووی، هەرسەعاتە و شتێک دێنێت، جارێک چا، جارێک قاوە، جارێک شیر، جارێک شەربەت، جارێک کێک و جارێک شیو، جارێکیتر میوە.. حەققەت وابوو.

دەرگایەک لەنێوان حوجرەکەی ئێمە و ماڵی مەلا هەبوو، زوو مەلا ژن بانگی دەکرم: شەماڵ کوڕەکەم، وەرە ئەمە بەرە، هەر جارە و خواردن و خواردنەوەیەکی دەهێنا، چییان بویستبوایە، گەر مناڵەکانی لە قوتابخانە بووان، پارەی وەمن دەدا، چیم بۆ وان بهێنابوایە، دەیگوت بۆخۆشتان و بۆحوجرەش بیهێنە.

کە دەڕۆشتنەوە بۆهەڵەبجە، کلیلی ماڵەوەی بە من دەدا و دەیگوت ئاگات لەماڵەوە بێت و چیت ویست هەموو شتێک لەناو سەلاجەکەدا هەیە، بێ دڵی خۆت بکەیت و نەیانخۆیت گەردنت ئازا ناکەم.

جا منیش زۆرجار دەچووم و شتم دەخوارد و دواتر تێلم بۆ دەکرد و بۆ شۆخی دەمگوت: دادە تازە پشیلەیەک لەماڵی ئێوە چوو گیان سەلاجەکەتان و خواردنەکانتانی هەمووی خوارد، دەیگوت ئەیەڕۆ، دەمگوت پشیلەی دوو پێ، دەماندا قاقا و دەیگوت کوڕەکەم شەماڵ، ماڵ ماڵی خۆتە.

مەلا ژن، ئەوکات خۆیشی دەیخوێند و دواتر پەیمانگای ئیسلامی تەواوکرد. زۆر ڕێزی منی دەگرت. بە سەردان خۆی و مەلای هاوسەری و مناڵەکانی هاتن بۆ سەردانی ماڵەوەمان لە بادینان.

دواتر کە دەرکرام لەو حوجرە، ئاگام لێی نەما، لە قۆناغی سێی کۆلێژ بووم و لە کۆلێژی شەریعە و لەحوجرەش دەمامەوە، لە مزگەوتی بەرزنجی. تێلێکم بۆ هات، دوای دووساڵ ڕۆیشتنم لەوێ.

تێلەکە مەلاژن بوو، هەواڵی پرسیم و گوتی: زۆر گلەییم لێت هەیە، هەرکەسێک ئەوەی کردبا، نەدەبوو تۆ بیکەیت. کچەکەم مرد و تۆ نەهاتیتە پرسە، هەرچاوەڕێ بووم، کەچی تێلیشت نەکرد. کچەکەی شێرپەنجەی بوو، بەردەوام لە حوجرە دەهات بۆلای من و فەقێ کانی تر.

ئەفسوس ئەو پەپوولەیە، لە تەمەنێکی زۆر زووەوە ماڵئاوایی لەژیان کرد و ڕۆحی بەرەو ئاسمان فڕی.

جا پێی گوتم: دەزانم ئازارت چەشتووە، دڵت شکاوە و لێمان زویرت، توخوا بمان بوورە. بە خوا پیاوەکەی من سروشتی ئاوایە، منیش بە دەستیەوە گیرم خواردوە.

دواتر و دوای ماوەیەکی زۆرکەم، هەواڵی جیابوونەوەی ئەوم لە مەلا بیست، زۆرم پێ ناخۆش بوو بەڕاستی.

جا ئەو مەلایه، جارێکی تریش من و چوار پێنج فەقێی تری لە مزگەوت و حوجره دەرکرد.

ئەوە مەغریب بوو، من لە چێشتخانەی حوجرە، خەریکی چێشت ئامادەکردن و پەتاتە سوورکردنەوە بووم.

فەقێیەکی تریش(سەید سەردار)هەرگیز پێشنوێژی نەدەکرد، کوڕێکی زۆر شەرمن بوو و شەرمی دەکرد پێشنوێژی بۆ خەڵکەکە بکات.

فەقێیەکی تریش، فەقێ(هەیاس) ڕۆشتبوو بۆ نانەواخانە نان بکڕێت. دوو فەقێی تریشمان لەگەڵ بوو(ڕەدوان و محەمەد وەیسی)، ئەوانیش گچکە بوون و بەکەڵک پێشنوێژی نەدەهاتن.

ئەو خەڵکە لە مزگەوت هەرچاوەڕێی ئێمە بوون، فەقێیەکمان بڕۆین پێشنوێژییان بۆ بکەین.

مەلا(س…) نەهاتبوو، ئاخریەکەی کەسمان نەڕۆشتین. مەلا(س.ح) بەوەی زانی، زۆر تووڕەبوو. هەموومانی لە حوجرە کردە دەرەوە. گوتمان بەم شەوە بۆ کوێ بڕۆین؟

دوای بیرکردنەوە، بڕیارمان دا بڕۆینە مزگەوتی(ڕەحمە).

هەموومان ڕۆیشتین بۆ حوجرەی مزگەوتی ڕەحمە، مەلا(س)، نازانم چۆن زانیبووی ئێمەی دەرکراو دەڕۆینە ئەوێ، خێرا تێلی بۆ مەلای ئەوێ(مەلا ئیدرس)کردبوو، مەلا ئیدریسیش یەکگرتوو و هاوڕێی مەلا بوو. قبووڵی نەکرد، تەنانەت بۆ شەوێکیش بێت، تا ڕق و توڕەیی مەلا(س…)چاک دەبێتەوە، برۆینە ئەوێ و لای فەقێکانی ئەوێ بمێنینەوە.

ناچار ڕۆشتینە حوجرەی مزگەوتی حاجی بەدرییە کە مەلا(فایز) لەوێ بوو، ئەویش
یەکگرتووبوو، شەو لەوێ ماینەوە.

ئەکرا بڵێین پیاوێکی بەشانس بوو ، هەرچەندە خۆی پێچەوانەکەی ئەسەلماند ..هەمیشە داد و بێدادی بوو لەوەی لە لەزگە و ..لەزگەی دوو دیو و هەموو جۆرە لەزگەکاندا شانسی نییە . . کام جۆرەیان کە زۆر گرانە ، ئەیکڕێ ، هەڵیئەواسێ ، خاولیەکەی پێوە ئەکا ، دوای چەند خولەکێک ، خاولێکەی لەسەر زەوییەکە وەک پشیلە گرمۆڵە بووە ..ئەیانووت گەرمی کە ، گەرمی ئەکرد ، سوودی نەبوو ..
بەڵام خەڵک پێیان ئەووت ، تۆ سەیریکە ، کاتێ سەرەی سەربازیت هات ، جەنگ وەستا .. کە بەشی ناوخۆییت وەرگرت ، ئیتر دوای تۆ بەشی ناوخۆیی نەما ..شانسی وەک هی تۆ ، خوا بە کەسی نەداوە ..
لە ئاژانسەوە نامەیەکی دەنگیی بۆهات ، گوایا ئەم چالاک نیە لە گردکردنەوەی هەواڵی خوێناوی و جەرگبڕا .. لایک و سەبسکرایبی ئاژانسەکەیان زۆر دابەزیوە ، کار وا بڕوا پارەی سپۆنسەر و شتیان نامێنێ …
ئەمیش لە داخا جگەرەکەی هەڵدا ، کەوتە ناو شەربەتی کچێکی بچوکەوە ، کە بە جلی فێرگەوە بەرەو خوێندن ئەڕۆی .. سەرێکی بەرز کردەوە و خێسەیەکی لێکرد ، وەک پێی بڵێ : زلە ! تەپڵەکی جگەره و شەربەتی ڕانی لێک ناکەیتەوە ؟
( قوربانت بم گوڵی من .. ببووره ! .. فڕێی دە .. ها .. ئەوە پارە ..بڕۆ شەربەتێکی تر بکڕە )
دەستی خستە سەر مایکەکە و نامەیەکی دەنگیی بۆ بەڕێوەبەری ئاژانسەکەیان نارد :
( قوربان چی بکەم ؟ لە دوێنێوە تەنها ڕووداو کە ڕێکەوتم کردبێ، بورانەوەی بەنگلادیشییەک بوو ، سەرەتا وامانزانی گیانی لە دەستداوە ، دوایی هەستایەوە سەرپێ ..زۆریش ئەگەڕێم .. گوێ قۆڵاخ ئەکەم . . ئەم دوو ڕۆژە وڵات زۆر ئارامە ..)
بەڕێوەبەر ویستی پێی بڵێ گوێرەکە لە گوێی چ گایەکا خەوتووی ؟
کەچی ووتی : گوێ قۆڵاخ کە ، لە سێبەری چ دارتوویەکا خەوتووی ؟ ووڵات ئارامی چییە ؟ ئەیهاوار .. لە سەرۆک وەزیرانەوە هەتا پاسەوانی باخچەی ساوایان ، شیر و تیر لە یەکتری ئەسون .. ڕۆژ نییە ، دوو سێ پیاوی گەورە نەکوژرێن و ..چوار پێنجێ قۆڵبەست و شوێنبزر نەکرێن .. سەیری ئاژانسەکانی تر بکە ، هەر ئەچیتە ناویانەوە ئەبێ خۆت بەی بە عەرزا ، ئەگینا بە فیشەک سەرت هەڵئەگرن ..فڵان خۆی کوشت ..فیسار خۆی خنکاند ..فڵان نووسەری بەناو بانگ ڕای کرد بۆ ئەوروپا و بوو بە ئاشەوان ..ژمارەی قوربانیانی شەڕە تەقەکە گەیشتە چوار کەس ، هەر چواریشیان ئامۆزا و خاڵۆزان ــــ
لێرەدا نامەی دەنگێکەی وەستا ، لەوە ئەچوو پاتری مۆبایلەکەی وەستابێ ، بەڵام بەڕێوبەری ئاژانس هەر بەردەوام بوو له قسەکردن : ( ئەی ئەوانە هەواڵ لە کوێوە دێنن ؟ هەواڵی وا خوێناوی و بە پەللە ..هێشتا خەسووەکە بوکەکەی نەکوشتووە ، ئەوان یاویانە لە شیش و کردوویانە بە هەواڵ .. هێشتا زاواکە دەستی لە خەزووری نەوەشاندوە ، ئەمان براندی دەمانچەکە و ژمارەی فیشەکەکانیشیان دابەزاندووە .. هێشتا مناڵەکە نەکەوتۆتە ناو بیرەکەوە ، ئەوان وێنەی بنی بیرەکە و سورەتی حەزرەتی یوسفیشیان دابەزاندووە ..ئەی چۆن ، ئەوانە پەیامنێرن ، نەک جەنابت ، بە دوو ڕۆژ ، تاقە هەواڵۆکەیەکت ناردووە ، بەنگلادیشی مرد ..بەنگلادیشی مرد .. دوایی دەرکەوت نەمردووە و.. ئەسڵەن بەنگلادیشیش نەبووە ، کوڕێکی ئەسمەری خەڵکی تەپەکوڕە بووە ..)
بە تەنیشت قەسابخانەیەکدا ڕۆی ، بۆنی شەڕێکی ئەکرد ، بۆیە خۆی مات دا و ڤیدیۆی مۆبایلەکەی خستە سەرپێ ، چاوەڕێی قەسابەکەی ئەکرد کێردەکەی بەرزکاتەوە و کابرا بکوژێ ..
(کیلۆی دوگ چۆن بووە بە دوانزە هەزار ؟ ) کابرا بە ناڕەزاییەکەوە قامکی لە دوگەکە ئەدا و بەردەوام بوو (خۆزگە لە دوگیش بچووایە ، زەرد ..زەرد ، ئەڵێی کاستەری خواردووە )
قەسابەکە ووتی : ( برا جوانەکەم ! ئەوە بە دەست من نییە ، بڕۆ سەیری جۆلانە و پەتپەتێنی نرخی دۆلار بکە ، مەڕەکە ئەکڕی ، هێشتا نەتبەستۆتەوە ،بووە بە مریشک .. یان لێت ئەکەن بە حوشتر . . حوکمەت بە دۆلارەوە گرتوویەتی ..)
شانسی ئەم ، قەسابەکە دەرچووی کۆلێژی هونەره جوانەکان بوو ، بەشی پەیکەرسازیی و ..لە ناچاریدا بوو بوو بە قەساب ..ئەوەندە ناسک و نۆڵ قسەی لەگەڵ خەڵکەکەدا ئەکرد ئەتوت باسی سیمفۆنیای هەشتی بیتهۆڤنیان بۆ ئەکا ..
( سەیری پەیجەکان بکە ) بەڕێوەبەر کەوتەوە نامە ناردن ( کوڕێک ئەم بەیانییە ، بە چەقۆ برا گەورەکەی کوشت ..دایک وباوکێک لە شیرین خەودا ، سەری کوڕەکەیان بە خشت پان کردەوە ..کچێک لە ژووری پشتەوە ، خۆی خنکاند ..وڵات ئارامە ؟ ها ؟ بەس پێم بڵێ تۆ خەریکی چیت ؟ معامەلەی کلکە ماسیحە ئەکەی لە گوزەری کەوفرۆشاندا ، چڵم دەرئەهێنی ؟ )
( نا قوربان .. شتی وا چۆن ئەبێ ) لە دڵی خۆیدا ووتی دە وەرە ئەندازەی تەلاسازیی تەواو بکەیت و بۆ پارووە نانێ ، ئەم هەموو تڕە تڕەت بەسەردا بکەن .. لەبەر کۆمپانیا و ئەندازیاری تورکی و ئێرانیی ، کەس ئاوڕ لە ئێمە ناداتەوە ، ئەگینا من لە کوێ و پەیامنێریی لە کوێ : ( هەندێ لەو هەواڵانە درۆن .. پەنجا جار یاس خزریان مراند ، کەچی دوێنێ لەگەڵ کچێکی شۆخ و شەنگا تراکێکی دابەزاند .. ڕۆژ نییە عادل ئیمام نەمرێنن .. کابرا بریندارە ،ئەڵێن مرد ..یان ئەڵێن لە گوندێکی زیقار ژنێ مێردەکەی سەر بڕی یان هەرامەکەی بۆ بڕی ..ئەوانە هەموو درۆن .. من نامەوێ هەواڵی درۆت بۆ هەڵبەستم ئەگینا پەیجەکەت بۆ ئەکەم بە توبی عەدلیی .. )
( با واز لە هەواڵی کوشت و کوشتار بێنین .. ڕاپۆرتێکم پێیە ، بڕوا بکە دڵنیام خەڵکێکی زۆر ئەیخوێنێتەوە و .. فۆڵۆ و لایک و سەبسکرایبمان ئەفڕن .. باسی پزیشکێک ئەکا ، لە تەلارێکی پزیشکیدایە ، دەرمانخانە و تاقیگە ، مانگانە کرێی شوقەکەی بۆ دەدەن کە یەک ملیۆن دینارە .. کرێی ئاو و کارەبای نیشتمانی و موەلیدە و ئەنتەرنێتیشی بۆ دەدەن ..لە هەر فەحس و دەرمانێکیش کە بۆیان ئەنێرێ ، سەدا پەنجای قازانجی ئەدەنێ ..مناڵەکانی لە قوتابخانەی تورکیی ئەخوێنن و خەرجی ساڵانەی خوێندنیان ، لەسەر دەرمانخانە و تاقیگەیە .. هەموو هەفتەیەکیش جارێک ، دەعوەتێکی شاهانەی لە یەکێک لە ڕیستۆرانتە گەورەکانی شار بۆ ساز ئەکەن .. هەر ئامێرێکی پزیشکیی نوێ دابێت ، بۆی ئەکڕن و لە پاکەتێکا ئەیڕازێننەوە ،
Seen by Nawzad Bandy at Sun 5:36 AM
Nawzad Bandy
ئێستا بیانووی ئەوەیان پێ ئەگرێ کە تەلارێکی پزیشکیی تازە ئۆفەری زیاتریان بۆ ئامادەکردووە و ..سەرباری ئەوەی تەلارەکەیان تازەترێکە ، ساڵانە دوو گەشتی کەناراوەکانی ماڵدیف و یۆنانیشی بۆ دەکەن و.. هەفتەی جارێکیش ، کورسی پێشەوەی یانەی شەوانەی پڕ لە ئافرەتی شۆخ و شەنگی بۆ دابین ئەکەن ..لەگەڵ سویچی ئوتومبیلێکی کیلۆمەتر سفر ..)
بەڕێوەبەری پەیج ، کە لە سەوزەفرۆشییەوە هێنابووی و..چەندین ئیشی وەک ئاژەڵفرۆشی و .. حیمایەی بەرپرس و ..خانوو فرۆشی و ..باڵندە فرۆشیی کردبوو ، زۆر تووڕە بوو ، خەریک بوو ئەو نیشانە ڕەشەی کە هێندەی دەنکە گۆیژێک ئەبوو ، لە سێبەری لای چەپی لوتیدا ، لە بندا دەربێنێ ..( ئەرێ تۆ تەبیعیت ؟ چۆن لەسەر پزیشک و شت ئەنووسیت ؟ ئەی نازانی هەر یەکێکیان کومەڵێ مەسئول و شت لە پشتیانەوە خۆیان مەڵاس داوە و .. هەرچی بکەن ، ئەیکەن .. ؟ بە تەمای ڕاپێچی دادگا و زیندان و تەحقیقمان بکەی ؟ )
لە دڵی خۆیدا ووتی : ئەمە چ تۆپەڵە گەمژەیەکە ! خوایه لێت ڕازیم ، بەڵام ئەمە کۆمەڵگا نییە منی تێدام .. هیچ کەسێ لە شوێنی خۆی دانەنراوە ..ئەم بەڕێوەبەرەی من ، حەق وابوو ببێتە جەلاد لە زیندانی دیکتاتۆرێکا ..کەچی بووەتە ڕۆژنامەنووس و ڕۆژی سەد قاوە لە ئۆفێسەکەیدا ئەخورێتەوە ..
( هەروەها ڕاپۆرتێکی ترم بە دەستەوەیە باس لەو مامۆستایانە ئەکا کە قەرزارن ، کەچی خۆیان وا پیشان ئەدەن شاهانە ئەژین و .. لچ لە کاڵاکانی بایعیی میریی هەڵئەقورچێنن و نایبەنە ماڵەوە ، هەر لەوێ بە نرخی خۆڵ ئەیفرۆشنەوە بە بایعە چاوزەقەکان ، کە به جۆرێ نرخی کاڵاکان ئەشکێنن وەک بڵێی به کاری فڕێدانیش نایەن ـــ)
لەو کاتەدا لەسەر شەقامەکە ، کابرایەکی چاویلکە لەچاوی پان و پۆڕ ، دەستی برد لە گیرفانی شەڕواڵە پان و پۆڕەکەیدا ، دەمانچەیەکی گەورەی میکارۆفی دەرهێنا ، لە حاڵێکدا دەمانچەی ئەخستە سەرپێ و لە هەمان کاتیشدا ، مامۆستایەکی ئاینیی کە لە پێشییەوە ئەڕۆیشت و دەستێکی بە مناڵێکی حەوت ساڵانەوە بوو ، دەستەکەی تری دوو عەلاگە تەماتە و باینجان ..پێش چرکاندن و کوشتنی مامۆستا ئاینییەکە ، ئەم لە جیاتی وێنەی بگرێ ، بە هەموو هێزییەوە باوەشی کرد بە کابرای پان و پۆڕدا و ..ویستی بیدا به زەویدا نەیتوانی ، دەمانچەکەی میکرۆفیش لە نێوان سنگ و سکی هەردووکیاندا ئەهات و ئەچوو .. مامۆستای ئاینی و خەڵکەکە تێکڕا شڵەژان و بەملاولادا ڕایاندەکرد .. دوو پۆلیس لە دوورەوە وایان نیشان دەدا ئەو دووانە دانس ئەکەن نەک زۆران ..
کابرای پان و پۆڕ ، هانکە هانکی پێ کەوت ، چونکە ئەم زۆر بەتوندی باوەشی لێ نابوو ، خەریک بوو هەناسەی ئەبڕی ، بە حاڵ ئەیتوانی هەندێ جنێوی پیس لە دەم و لچە شینەوە بووەکەیەوە بێتە دەرێ ..جنێوگەلێکی وا بتکردنایە بە گۆشتی بەرخەوە ، سەگ بۆنی پێوە نەدەکرد ..
پەیامنێری پەیجەکان لە پەناو پاسارەوە خۆیان دابوو بە زەویدا و ..خەریکی وێنەگرتنی گەرمە هەواڵێک بوون ..
( پەیامنێرێک و پیاوکوژێک لە ململانێ و دەستەویەخەدان ..پیاو کوژەکە دەمانچەیەکی میکارۆفی بە دەستەوەیە ، لە تۆکاریفیش ئەچێ ، بەڵام ڕەنگی تێری دەسکەکەی زیاتر ئەمانباتەوە سەر میکارۆف ..پیاو کوژەکە لە هەوڵی خۆ دەربازکردندایە ، بەڵام پەیامنێرەکە ناهێڵێت و …پۆلیسەکانیش لە دوورەوە پێدەکەنن وەک ئەوەی سەیری زۆرانبازی نێوان شاری شاپل و پیاوە قەڵەوەکە بکەن .. ئێمە لە شەقامی تەنیشت چوخمەکەین ، خەڵکێکی زۆر ڕادەکەن و..ئوتومبیلەکان پاشە و پاش ئەگەڕێنەوە و هەڵدێن .. بە لایەنی کەمەوە دوو ئوتومبیل لە یەکیان داوە و .. هەروەها ماتۆڕێکی دێلیڤەری وەرگەڕاوە ، نازانرێ ئاخۆ سەرنشینەکەی مردووە ، یان بریندارە ..کەس نایپەرژێتە سەر کەس و ..پیاو ئەو پیاوەیە خۆی دەرباز ئەکا .. )
ناڵەی فیشەکێک ..بە دوایدا فیشەکێکی تر ، کۆتره شینکەکانی سەر گومەزی مزگەوتی خانەقای هەڵفڕاند .. ڕاکردنی پیاوێکی دەم و لچ شینەوەبووی پان و پۆڕ و .. شل بوون و کەتنە سەر زەوی پەیامنێرەکە لە یەک کاتدا بوون.. جا پۆلیس و خەڵک و پەیامنێرەکان ، پێش مێشەکان گەیتشتنە سەری و نیشتنە سەری لە چواردەوری کۆبوونەوە بە جۆرێک بواریان نەدەدا ئەمبوڵانسەکە بیگەیەنێتە نەخۆشخانە .

تورکیا دوای سەرهەلدانی شەری دوەمی جیهان سوور بو لەسەر ئەوەی کە بەبێ لایەنیەوە پابەندبێ ، بەلام ئەمە رێگای لە تورک نەگرت چاودێری بارودۆخەکە بکەن. دوا بەدوای پەیماننامەی سۆڤیەت- ئەلمانیا کە لە ٢٣ ی ئابی ١٩٣٩ مۆرکرا ، شوکری سەراج ئۆغلۆی وەزیری دەرەوەی تورکیا لە ئەیلولی ١٩٣٩ دا سەردانی مۆسکۆی کرد، بەلام تورک رازی نەبون دەستەبەری بدەن بە سۆڤیەت بە بەکارهينانی گەروەکان لە لایەن هەر دەولەتێکی دژ بە یەکێتی سۆڤیەت. تا بەهاری سالی ١٩٤٠ تاکە رەفتار کە تورکیا ئەنجامی دا داخستنی گەروەکان بوو لە سالی ١٩٣٩ بەروی کەشتیە جەنگیەکانی بیانی . ئەمەش جێبەجێ کردنی هەردوو مادەی ٢٠و ٢١ کە لە پەیماننامەی مۆنترۆدا هاتبون، خۆ بەدەستەوەدانی فەرەنساش لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٤٠ لە بەردەم ئەلمانیادا، یارمەتی تورکی دا کە پابەندبن بە هەلوێستی بێ لایەنی . دکتۆر رەفیق سایدام سەرۆک وەزیران( ٢٥ی کانوونی دووەم ١٩٣٩- ٨ی تەموزی ١٩٤٢ ) لە حوزەیرانی ١٩٤٠ دا بە ئەنجومەنی نیشتیمانی رایگەیاند کە تورکیا لە بەرامبەر ئەوەی کە رویداوە. خۆی دوور لە شەر دەگرێ.
تورکیا سوور بوو لەسەر ئەوەی کە دەولەتانی بەلکانی دەوروبەری نەخرێنە ناو شەرەوە، لە میانی سالی ١٩٤٠ دا تورکیا لەوە دەترسا ئەلمانیا بەرەو رۆژهەلات بچێ بۆیە چالاکیی خۆی نواند بە ئاراستەی بەتین کردنی یەکێتی نێوان دەولەتانی بەلکان و گەیشتن بە جۆرێک لە رێکەوتن سەبارەت بە ململانێیەکانی هەرێمی ، بەلام سەرنەکەوت، رۆمانیا وبولگاریا وردە وردە لە دەوری ئەلمانیا دە خولانەوە لە هەمان کاتدا داگیرکردنی یۆنان لە لایەن ئیتالیاوە لە تشرینی یەکەمی ١٩٤٠ دا گرفتێکی گەورەی هينایە ئاراوە. بە شێوەیەک کە ئەنتۆنی ئەیدن وەزیری دەرەوەی بەریتانیا لە شوباتی ١٩٤١ دا سەردانی ئەنقەرەی کرد بۆ باس کردنی هەلوێستی سەربازی لەگەل سەرانی تورکدا، هەروەها بۆ وەرگرتنی رەزامەندیان سەبارەت بە بەکارهێنانی سوپای بەریتانیا لە بەرگری کردن لە یۆناندا، لە مانگی حوزەیرانی سالی ١٩٤١ دا تورکیا خۆی بە شێوەیەک بینیەوەکە چەندین ولاتی ژێردەستەی هێزەکانی سەربازی ئەلمانیا دەوریان داوە. لەوانەش یۆنان و یوگسلاڤیا و کریت و رۆمانیا بولگاریا و سوریا ، تەنانەت دورگەکانی یۆنان لە دەریای ئیجە نزیک لە کەناری تورکیا کەوتنە چنگ ئەلمانیاوە. لێرەوە سەرانی تورک دەرکیان بەوە کرد کە بەرژەوەندی تورکی دەخوازێ بەلێنێک لە ئەلمان وەربگرن کە دەست درێژی نەکاتە سەر ولاتەکەیان، (فۆن باین) ی بالیۆزی ئەلمانیا لە ئەنقەرە توانی تورکیا قایل بکات تا وتوێژ لەگەل ئەلمانیا دا سازبکات بۆ پەرەپێدانی نێوانی هەردوولادا. ئەوەی یارمەتی ئەم خاڵەشی دا چەندین فەرماندەی سەربازی تورک بون ،کە هەستی خۆشەویستیان بەرامبەر بە ئەلمانیا هەبوو ، بۆیە تورکیا پەیماننامەی دۆستایەتی و پەلاماردانی لەگەل ئەلمانیا لە ١٨ ی حوزەیرانی ١٩٤١ مۆرکرد کە ماوەکەی ١٠سال بوو. هەروەهالە ٥ی تشرینی یەکەمی ١٩٤١ دا رێکەوتنامەیەکی بازرگانی لەگەل ئەلمانیا مۆرکرد بەم پێیە تورکیا ٩٠ هەزار تەن مادەی کرۆمی خاوی گرنگ لە سالانی ١٩٤٣و ١٩٤٤ بۆ ئەلمانیا دەنێرئ لە بەرامبەر دا بە بە های ١٠٠ ملیۆن لیرەی تورکی و چەک و کەرەستەی جەنگی لە ئەلمانیا وەردەگرێ .
هاوپەیمانان هەولیاندا تورکیا قایل بکەن لە پال ئەوانەدا بەژداری لە شەردا بکات بەتایبەتیش دوای ئەوەی ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا هاتە ناو شەرەوە، هەروەها رێکەوتنی هاوپەیمانان لە هەردو کۆنگرەی مۆسکۆ و تاران کە لە سالی ١٩٤٣ دا بەستران کە پێویستە تورکیا لە کۆتای سالی ١٩٤٣ دا بەژداری لە شەردا بکات ، هەولێکی زۆری فشاری دیبلۆماسی لەگەل تورکیادا درا لەوانەش داواکەی هەریەک لە ( رۆزفلت ) ی سەرۆکئ ئەمریکا و ( چەرچل) ی سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا کە ئاراستەی عیسمەت ئینۆنۆیان کرد دوای گەرانەوی لە کۆبونەوەی تاران کە لە تشرینی دوەمی ١٩٤٣ بەسترا. داواکەش بریتی بو لەوەی کە هەنگاوی تورک لە بنچەدا لەسەر ئەمەی رازی بون بەلام رازی بونەکەیان بەوە بەستەوە لە هاوپەیمانان جارێکی دیکەش چەکی پێ بدەن.
دیارە تورک هەستیان کرد کد تەرازوی هێز لە شەردا لە بەرژەوەندی هاوپەیماناندایە و شکستەکانی ئەلمانیاش بەدەر دەکەون. بۆیە هەندێ هەنگاویان هەلێنا لە وانە ١٤ ی حوزەیرانی١٩٤٤ دا رایانگەیاند کە تورکیا گەروەکان بە رووی کەشتیگەلی ئەلمانیا دادەخات بە پێی پەیماننامەی مترۆو رێکەوتنامەی ١٩٣٩ ی نێوان تورکیاو بەریتانیاو فەرەنسا . دواتر لە ٢٢ی شوباتی ١٩٤٥ دا شەریان لە دژی ئەلمانیاو ژاپۆن لە ١ی ئادار رایگەیاند. ئەگەر لەم هەنگاوانە بروانین ، دو شتمان بۆ دەردەکەوێت یەکەمیان : ئەم هەنگاوانە شێوەین زیاتر لەوەی کە ناوەکی بن،چونکە شەر کۆتای دەهات و تورکیاش بەراستی بەژداری شەری نەکرد.
دوەمیان: بۆ ئەوە دەگەرێتەوە کە تورکیا دەیەویست کورسیەک لە کۆنگرەی نەتەوە یەکگرتوەکان مسۆگەر بکات کە پێشنیاز کرابوو دابمەزرێ ، بەتایبەتی کە کۆنگرەی مالتا رێگای بەو دەولەتانە نەدا کە شەریان دژ بە تەوەر رانەگەیاند بو ، ئامادەی کۆنگرەکە بن کە لە ٢٥ ی نیسانی ١٩٤٥ لە سان فرانسیسکۆ بەژدار بوون بۆ دارشتنی پەیماننامەی دامەزراندنی دەستەی نەتەوە یەکگرتوەکان و لە ٢٦ ی حوزەیرانی ١٩٤٥ دا کۆتای پێ هێنا و بەم شيوەیە نەتەوە یەکگرتەکان دامەزار و تورکیاش بوە ئەندامی کارا لە ١٥ی ئابی ١٩٤٥ دا داوای رەامەندیی پەرلەمان لەسەرپەیماننامەکەی.

وەستانی تورکیا بەبئ لایەنی لە میانی شەردا کارێکی ئاسان نەبوو وە زۆر گران لەسەری وەستا. چونکە ناچار بو سوپایەک بهێلێتەوە کە ژمارەکەی یەک ملیۆن جەنگاوەر بوو . هەروەها کاروباری ژیان لە زۆربەی دەزگاکانی دەولەت وەستا لە ئاکامی پەیوەندی کردنی ژمارەیەکی زۆری خەلک بە سوپاو هێزی چەکداری تورکیا هەرچەندە تورکیا بەژداری شەری نەکرد بو بەلام شوێنەواری شەر بە ئاشکرا بە کۆمەلگەی تورکیەوە دیار بوو. بە تایبەتی دوای ئەوەی کە سامانێکی زۆری ئابوری ولات خرایە خزمەت سوپاوە. بۆیە گەل مەینەتیەکی زۆری چەشت، هەر بەو بۆنەیەوە ناچار بوو کەرستەی خۆراک بکاتە پسولە، لە ئاکامی ئەو کارەشدا نرخی کالای بەکاربردنشی بەشێوەیەکی زۆر بەرزبۆوە. لەبەر کەمی لەلایەک و وەستانی بازرگانی نێودەولەتی لە لایەکی دیکەوە. وە بارگرانی رێوشوێنی ئابوری لەسەرشانی توێژی مامناوەندی و هەژار ، لە توێژی دەولەمەند زیاتر بوو، چونکە پەیوەندی کردنی ژمارەیەکی زۆری خەلک بە سوپاوە بوە هۆی کەم بونەوەی کرێکار ، بازرگانی دەرەکیش روبەروی قەیرانی ئابوری بوەوە. ئەمە سەرباری ئەو پارە و سامانە زۆرەی کە حکومەت بۆ کرینی چەک و کەرەستەی سەربازی تەرخانی کردبو، حکومەت ناچار بو یاسای بەرگری نیشتیمانی لە ١٨ی کانونی دوەمی ١٩٤٠ راگەیاند کە دەسەلاتی زیاتری بە حکومەت دا تاکو چاودێری چالاکیەکانی ئابوری بکات، لیژنەیەکیش لە سەرۆک وەزیران و وەزیرانی ئابوری و دارای بەرگری چەندی دیکە پێکهات بۆ جئ بەجێ کردنی یاسای ناوبراو. وە پرسیارو بۆچونی زۆریش دەخرایە روو سەبارەت بە سودی بەردەوام ، بونی سیستەمی تاک حزبی لە حوکمی ولاتدا ، بە تایبەت کە ئاراستەی رای گشتی جیهان بەرەو زیاتر کرانەوەی دیموکراسی و چەسپاندی پرانسیپەکانی ئازادی هەنگاوی دەنا ، ئەم هەمو بانگەوازانەش ئاماژە بون بۆ دەست پێکردنی قۆناغێکی نوێی مێژووی تازەی تورکیا، کە بریتی بوو لە سەرهەلدانی دیاردەی فرە حزبی.

دەوڵەتی عوسمانی بەر لەساڵی ١٩١٤ توشی داڕزاوی وتەنگ وچەڵەمەیەکی زۆر گران بوو بوو، بەهیچ شێوەیەک چارەسەی ئەم بارودۆخە ئاڵۆزەی پێنەدەکرا کەبە (پیاوە نەخۆشەکە) ناوبانگی بڵاو ببۆووە. تاقمی (ژون تورک)کەنەخشە کێشی هاوکاریکردنی دەوڵەتی عوسمانی بوون لەگەڵ ئەڵمانەکاندا ودوای ئەم شکاندنەی بەسەر تورکدا هات، ژون تورکەکان هەریەکەیان بەشێوەیەک خۆیان دورخستەوە لەئەرکی ئەوبارگرانیەی بەسەر وڵاتدا هاتبوو، سوپاکانی وڵاتە هاوپەیمانەکان ڕاژنە ناو خاکی تورکیاوە وپاشماوەی خەلافەتی عوسمانیان ناچارکرد پەیمانی(مودراس)مۆربکات وبەریتانیا وفەرەنسا وئیتاڵیا هەریەکەیان دەستی بەسەر ناوچەیەکی تورکیادا گرت بەئەستەمبۆلی پایتەختەوە ،دەربارەی پەیمانی مۆدراس (ڕیچارد ڕالینسۆن) لەلاپەڕە ١٩ی کتێبەکەیدا باسی مەرجەکانی ئەم پەیمانەی کردووە کە لە(٣٠/١٠/١٩١٨)دا مۆرکرابوو کەبریتی بوون لە؛
١-نەهێشتنی دەسەڵاتی مەرکەزی لەئەستەمبۆڵدا بەسەر شوێنەکانی ترەوە.
٢-هەڵوەشاندنەوەی هێزی سوپاکانی عوسمانی.
٣-ئەو شوێنانەی لەئەفریقادا بەر لەشەڕ لەژێر دەسەڵاتی عوسمانیدا بوون هەمووی دەخرێتە ژێر سایە ودەسەڵاتی دەوڵەتە هاوپەیمانەکانەوە.
٤-سەربەستی هاتووچۆکردن وتێپەڕبوون بەناو تەنگەئاوەکاندا،وەبەکارهێنان لەلایەن هاوپەیمانەکانەوە.
٥-دانی دەسەڵاتێکی تەواو بەسوپا وهێزەکانی هاوپەیمانەکان لەهەر شوێن وناوچەیەکدا کەبەپێویست بزانرێت بۆ دابینکردنی ئاسایش لەجیاتی هێزەکانی تورک (ئەوەی شایانی باسە دەربارەی هەڵویست بەرامبەر بەکوردستان ومافی کورد.

کورد لەدیکۆمێنتێکی وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیادا لەرۆژی ٦/٣/١٩٢٠ باسی تلگرافێکی شەخسی ونهینیکراو کەلەهەمان رۆژدا کەلەوەزارەتی دەرەوەی بەریتانیاوە نێردراوە بۆ ( ئەدمیرال روبیک) کەلە ئیستەمبۆڵ بووە لەوتلگرافەدا وتراوە.
((تەلگرافی ژمارە /١٦٩تا لەڕۆژی ٢٧/٢/١٩٢٠دا، هیچ باس وپێشنیارێک نەخراوەتە بەردەمی کۆنفرانسی ئاشتی دەربارەی ئەوەی کوردستان لەژێر حیمایەتی فەرەنسا وئینتگلتەرا بێت وباسی دواڕۆژی کوردستانیش نەکراوە،
بیر لەوە کرابووەوە کوردستان لەتورکیا جیابکرێتەوە وسەربەخۆ بێت وبپارێزرێت بەڵام بەجێهێنانی ئەوە هێشتا نەخراوەتە بەرچاوە ونەخراوەتە کار ،ئەم تەلگرافەشت بۆیە بۆ دەنێرم بۆئەوەی ئەو پڕوپاگەندانە بەدرۆبخرێتەوە کە لەم ڕوەوە بڵاودەکرێنەوە))

بێگومان دەوڵەتە هاوپەیمانەکان لەمێژبوو مرخیان لەوڵاتی عوسمانی خۆشکردبوو،هەریەکەیان ئەگەر بۆی بکرایە هەموو میراتەکەی عوسمانی بۆخۆی دەبرد وبێجگە لەڕوسیای قەیسەری کەبووبوو بەسۆڤیەت ووازی لەوبەشە هێنابوو کەپەیمانی (سایکس بیکۆ) بۆی تەرخانکردبوو، ئەوانیتر وەکو بەریتانیا وفەرەنسا وئیتاڵیا هەریەکەیان بەشێوەیەک هەڵپەی دەکرد، لەوانە بەریتانیا لەهەموویان زۆرتر توانیبووی مەبەستەکانی خۆی بهێنێتەدی.
دەربارەی هەڵپەی ئەو دەوڵەتانە (Patrick Kimross) لەلاپەڕە١٣٩ی کتێبەکەیدا ،باسی چۆنیەتی دابەشکردنی بەشەمیراتی عوسمانی کردووە کەوتوویەتی:(لەدوای تەواوبوونی شەڕ،حکومەتی بەریتانیا لەبەردەمی چوار شتی قبوڵکراودا وەستابوو:
یەکەم:ئەو بەشەی کە بۆ ڕوسیای قەیسەری دانرابوو بەپێی پەیمانی سایکس بیکۆ،دوای ئەوەی سۆڤیەت جێی روسیای قەیسەری گرتەوە وسۆڤیەت وازی لەو بەشە هێنا ئیتر پێوسیت بەوە نەما باسی ئەو بەشە بکرێت.
دووەم:بەپێی پەیمانی سایکس بیکۆ دەبوایە بەشی زۆری وڵاتانی عەرەب لەنێوان بەریتانیا وفەرەنسادا دابەش بکرێت وبەپێی ئەوە میسۆپۆتامیا بۆ بەریتانیا وسوریا وناوچەی کیلیکیا بۆ فەرەنسا دەبوو.
سێیەم وچوارەم:ناوچەی (ئەدالیا)هەتا دەگاتە (کیلیکیا)بۆ ئیتاڵیا دەبێت لەگەڵ دورگەکانی (دودیکانیز)ومەڵبەندی (ئەزمیر)لەگەڵ زەوی وزارەکانی دەوروبەری.
بەم جۆرە لەدرێژەی باسەکەماندا دەمانەوێت بڵێین ئەوەی بۆ تورکیا دەمایەوە بریتی دەبوو لەچەند ناوچەیەکی کەم لە (ئەناتۆلیا)وەچەند ڕێبازێک کە دەیگەیانەسەر دەریای ڕەش ودەریای ئیجە،بەڵام لەهەمووی گرنگتر ئەو چاوتێبڕینەی یۆنان بوو کەبەتەمابوو دوای شەڕ دەستگیربێت وئەوەبوو لەسەرەتای ساڵی ١٩١٥دا(سێر ئەدوارد گرای) گەلێک ئیمتیازاتی دەستیشانکردبوو کەبدرێت بەیۆنان وسەرۆک وەزیرانی یۆنان(ڤنزولوس)ئەوەی پەسەندکردبوو کەئەمەش بەتەمای دروستبوونی یۆنانێکی گەورەبوو کەهەموو ناوچەکانی (Heilenism )بگرێتەوە،لەدواییشدا ڤنزیلوس لە(لوید جۆرج)نزیکبووەوە بەهیوای ئەوەی دەست بەسەر هەموو کەنارەکانی دەریای ئیجەدا بگرێت، لەکاتێکدا بڕیار وابوو ئەوبەشە بکرێت بەئیتاڵیا.
ساتێک شەڕ بڕایەوە،دوای دوومانگ پاش کۆنفڕانسی پاریش، ڤنزیلۆس ئەو داخوازیانەی خستە بەرچاوی ئەنجومەنی باڵا لەپاریس، لای (لوید جۆرج) ئەو داخوازیەی ڤنزیلۆس شتێکی ڕەوابوو وەبەسودیش بوو چونکە بەمە یۆنانیەکان دەیانتوانی کارێکی وابکەن لەناوخاکی تورکیادا ڕێگەیەکی باش ولەبار دابین بکرێت وبپارێزرێت بۆ هاتووچۆکردنی ڕێگەی هندستان و(لۆرد کرزن)یش لایەنگری ئەم بۆچوونە بوو.

لەپشت دەلاقەیەکەوە
ڕیزێک تابلۆی،
ڕەنگاوڕەنگ هەڵواسراوە
باوڵێکی پڕ نهێنی..
نیشتیمانێک بەندکراوە..
خۆرەتاو بەگەردنی
گەردەلوولەوە نووساوە
پاساریەک کولەیەک،
بەدەنووکیەوەو
پێچوەکانیش دەمیان داپچڕاوە
ئەفسانەکان دووبارەدەبنەوە
حیکایەتخوانەکانیش،
بنێشتەکانیان دەجوونەوە
زەردەخەنەکان،
بەبەردەوامی وێنەدەکێشن
چەقۆکان زمان دەگەزن
بەفر.. لەکفن ئەچێ
تاریکی..،
بەکۆڵی شەوەوەیە
وەک دارێکی قرپۆک
قرچەقرچی دێ..
بەسەر جەستەیەکی شەکەتەوە
درەختێک، ڕووتاوەتەوەو
ڕەنگی پێوەنەماوە
لەو ژەنە ئەچێ..،
لەبییابانی مەرگ گەڕابێتەوە
ئومێدەکانی خڵتانی خوێنکراوە
کێلی ژوورسەری،
مێژوویەکی ڕەشی پێوەیە
گۆڕەکەی بۆنی سێوی لێدێ
لەگەڵ باراندا.. دەبارێ
ئاسمان، ئەو ئاسمانەی جاران نیە
خۆڵەمێشاوی لێدەچۆڕێ
خاچەکەی عیسا،
بەهەموو دیوارێکەوە داکوتراوە
مریەمەکان پاکیزەییان لەدەستداوە
مۆدێلی ئەم زەمەنەن
باهۆزی نێو هۆنراوەکانن
پەنجەکان ئەقیژێننو،
لەحەژمەتا دووکەڵیان لێبەرزدەبێتەوە
شەختە، کراسی ئاگری لەبەردایە
لەژێر تریفەی هەیڤێکی شارەوەدا
زستان.. گەڵایەکی وشکەوەبوە
ڕەوێ چۆلەکە هەڵدەفڕن
تابلۆیەکە بەسنگی هەورەوە
دەبنەوە بەتەرزەو
ملی گوڵەگەنمەکان دەپەڕێنن
مردووەکان.. هاوار هاوار دەکەن و
هەموومان، کوڕی مریەمەکانین
لەپێشانگایەکی بێناونیشان.

(فیکرەی ئەم پەخشانە شیعرە شیعرێکی
شاعیری ناسراوی عەرەب”احمد مطر”ە )
“””””””””””””””””
خەڵکینا :
هەرچیەکتان لێ قەوماوە
وا لە ئەستۆی منا
ڕەز و بێستان و ئاوە ڕەشەکەی ژێرتانم دزیوە
خاک و ناموستانم ئەتک کردوە
هەرچی لای ئێوە گران بەهایە
هەموویم ئەتک کردوە و وا لە ئەستۆی منا
دەرپەڕاننتان لە هەموو شوێنێ
چرای دڵ و قودسەکەتانم فوو لێ کرد
بەڵێ ،،،وا لە ئەستۆی منا
كە من هاتم شار چۆڵ کرا
من بووم لەهەموو شەڕەکانا
فەرمانی پاشە کشەم یا
هێزەکانیشتان پاشەکشەیان کرد
من شکستم پێ هێنان
من ئاوارەم کردن
وەک”کا” و “قامیش” فرۆشتنم لە بازاڕا
من بووم هەرچی دەمی بکردایەوە
ئەمووت: زیاد لە پێویست قسە ئەکا
هەرچیەک ڕووی یا
بە هۆی منەوە بوو
جگە لەوەی من ووتومە
هەرکەسێ چی ووت درۆیە
کێ خاک و نانی ئێوەی بردوە
جگە لە “من”ێک
وەک چۆن ئەتکم کردن
خۆشم ئەتک کرا !!
بە هەموو جورئەتێکەوە
بە هەموو بێ ئەدەبییەکەوە
ئەڵێم :
هەرچیەکتان لێ دزرا
من بردومە و لە کەسیش ناترسم
ئەی من ، بەخۆشیتان بێ یا بە تاڵیی
سەرکردە هەڵبژێراوەکەتان نیم..!!
ڕەنگە کەس هەڵینەبژاردبم
بەڵام گەر داوایەکم هەبوو
كەس ئەڵێ: نا..!!
ئەیکوژم..لە خوێنی خۆی غەرقی ئەکەم
وەک ئەوەی کە “هەم” قبوڵم کەن ، یان
بچن ئاوی “ڕووبارێ خوێن” بخۆنەوە
دوای ئەوەی گیانی تووڕەیی و بەرنگاریم
تیاتانا کوشت
فەرموو تووڕە بن…
سەری خۆتان بکێشن بە دیوارا
دوای ئەوەی فێری گەعدە و دزی و سەرچۆپیم کردن
دوای ئەوەی قەناعەتم پێ کردن
ناڕەزایی جگە لە ئاژاوە گێڕی
هیچ نیە و دوورە لە مانا
كە فێرم کردن: سەرچاوەی بێ دەنگی ئاڵتونە
دوای ئەوەی کردمن
بە سەهۆڵ بەندان و تەختە و ئاسن
دوای ئەوەی هیلاکم کردن
تا ماندوو بوون و نیگەرانی
لەبەر یەک هەڵیتەکانن
ئێوە وەک بووکەشووشە و شەقشەقە
“یاری” ن لە دەستما
هەرچیەکتان بە سەرا هاتوە
وا لە ئەستۆی منا
بە ئارەززوی خۆتان لە ڕادیۆ و سەتەلایتەکانا
بڵێن : بە نەعلەت بێ وەک شەیتان
خیانەتم لێ کردن
مەلعون کوڕی مەلعونم
بە چی ئەچێ…!
كە هەر یەکەتان ئەیەوێ لە ماڵەوە
بە هاوار و جوێن و بۆڵە بۆڵ
لە ناوم بەرێ..!
من تا ئێستاش هەموو پلە و ناسناوەکانم لە گیرفانایە
وەک ” مار ” سەردەرئەهێنم
هەر کە” سەر”م وون بوو
تاوان نامێنێ لەبەر چاوا
ئێستا ئەزانن من کێم..؟
من سەرۆکتانم
هەرچیەکتان لێ بەسەر هات
…..وا لە ئەستۆی منا

وێـژەی منـداڵان، بەشـێکی گـرنگە لە رۆشـنبـیریی منـداڵان. وێـژەی منـداڵان زانستی و هـونـەرە. گـرنـگی و کاریـگەرییـەکی زۆری لە دروستکـردنی کەسـایەتی دروسـت و لە رەوتی ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی منـداڵانـدا هەیە. گەشە بە دەروون و جەستەی منداڵان دەکات و زاخاوی خەیاڵ و بیر و هـۆشیان دەدات، رۆڵێکی گرینگیشی لە پەروەردەکـرن و رۆشـنبـیریکـردن و لە ئاراســتەکـردن و لە ئامـادەکـردنی منـداڵان بۆ داهـاتـوو هـەیە. لەبـەر گـرنـگی رۆڵـی وێـژەی منـداڵان، ئـەم سـەردەمـە بە (سەردەمی وێـژەی منـداڵان) ناودەبـرێت. بیرمەندان و نووسەران و پەروەردەکاران و توێـژێنەران و دەرووناسانێکی زۆی لە جـیهـانـدا سەرقـاڵ کـردووە.
وێـژەی تازەی منداڵانی کورد، لە وێـژەی کوردیدا، لـق و هـونەرێکی تازەیە و مێـژووی بۆ (١١٧) ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە. کە تێکۆشەر و نووسەر و کوردستان پەروەری گەلـەکەمـان (ئەمـین عـالی بـەدرخـان:١٨٥١ ـ ١٩٢٦) لە ساڵی (١٩٠٦) دا، لە شاری (ئەسپارتە) ی یۆنـان ـ چونکە بەدرخـانی باوکی لەسەر کورایەتی دووریان خستبۆوە بۆ یـۆنـان ـ هـۆنـراوەیەکی، بە نـاونیـشانی (دەلالـیا زاروان ـ نـازی منـداڵان) نـووسی و لە رۆژی (٢٢/ نیسـان/ ١٩٠٦) دا، لە ژمارە (٦) ی رۆژنامەی (کوردستان) کە لە شاری (قـاهـیرە) دەردەچـوو، بە نـاوی خـوازراوی (زیـنـۆ) وە بـڵاوی کـردەوە. دەتـوانین ئـەو هـۆنـراویە، بە سەرەتـای سـەرهـەڵـدانی وێـژەی تـازەی نـووسـراوی منـداڵانی کـوردی دابـنێین. هـەر هەمـان هـۆنـراوە، لە ژمارە (٥) ی گـۆڤـاری (هـاوار) کە لە (دیمەشـق) بە کـوردی و عـەرەبی دەردەچـوو، لە رۆژی ( ٢٠/ گەلاوێـژی/ ١٩٣٢) دا بە هـەمـان ناونیشان (دەلالـیا زاروان) بڵاوکراوەتەوە. هەر ئەمـین عـالی بەدرخـان هـۆنـراوەیەکی تری بۆ منداڵان هـۆنیـوەتەوە و لە گۆڤـاری (هـاوار) دا بە ناونیشانی (لۆریا بەدرخان) وتا (لایـلایە بـۆ بەدرخان) ی بڵاوکردۆتەوە. کە کامـرانی کوڕی (د. کامـەران بەدخـان) دەلاوێنێتەوە، ئەو کاتە کۆرپەیەک بوو لەناو لانکـدا. دەقی تەواوی (لۆریا بەدرخان) م، لە پەرتـووکی (چـەپـکـێک لـە لای لایـەی دایـکـانی کـورد) دا بـڵاوکـردۆتـەوە، کـە لە سـاڵی (٢٠١٩) دا چـاپکـردووە.

بـەڵام وێـژەی زارەکی منـداڵانی کورد، مێـژوویەکی زۆر دێـرینی هـەیە، لەگـەڵ بـوونی گەلی کـوردمـان لـە کوردسـتانـدا، سـەری هـەڵـداوە. بـە سـەدان چـیرۆک و حەکایەت و نەزیـلەی ئەفـسانەیی و فـۆلکـلـۆری کوردیمـان بۆ منـداڵان هـەیە، کە بە (چیرۆکەکانی بەرئـاگـردان) ناویـان دەبـەیـن. شـایەنی باسیشە کـورد خـاوەنی کـۆنتـریـن لایـلایـە لـە هـەمـوو جـیهـانـدا، کـە مـێژووی بـۆ (١٤) هـەزار سـاڵ پـێـش ئێـسـتا دەگـەڕێـتـەوە. لایـلایـەش بەشـێکی گـرنـگە لە وێـژەی منـداڵان.
(لامارتین) دەڵێت:”جـوانـترین هـۆنـراوە لە سەرانسەری جیهـاندا لایـلایەی دایـکانە”.
لە دوای راپەرینەکەی ساڵی (١٩٩١) لە باشووری کوردستاندا، زەمینە و هەلێکی باش بۆ گەشـەکـردن و پێشکەوتـنی وێـژەی منـداڵانی کوردمـان رەخـسا. لە رووی چەنـدێـتی و چـۆنـییەتی و داهـێـنانـەوە چـەنـد هـەنـگـاوێـکی باشی نـاوە. کـەوتـەسـەر پێـیەکـانی. ئەگەرچی تا ئێستاش لە ئاستی خـواسـت و پێـداویستیـیەکانی منـداڵانی کوردامـان نیـیە. ئەمـەش هـۆی خـۆی هـەیە. بەڵام سەرەڕای ئاستەنگـیـیەکانی بـەردەمی و پـشـتگـیری نەکردنی، لە سـایەی دڵسۆزی و هـەوڵ و پەرۆشی کـۆمـەڵـێک لە نووسەرانی بـواری ژانـرەکـانی وێـژەی منـداڵانی کـورد ـ ئەگـەرچی لـەچـاو ژمـارەی منـداڵانی کـوردەوە، ژمـارەیـان زۆر کەمـن ـ بـزووتنـەوەی وێـژەی منـداڵانی کوردمـان سـاڵ لە دوای سـاڵ بـەرەو پـێـشـەوە و داهـێـنان هـەنـگاوی نـاوە و دەنـێـت. ئەمـەش مـایـەی دڵخـۆشی و مـژدەیەکی گـەشبینیـیە بە داهـاتـوویەکی بەرز و شیاوتری وێـژەی منـداڵانی کوردمان.
یەکـێک لەو هـۆزانڤـانە ناسراو و دڵسۆز و خەمخۆرانەی پێشکەوتنی وێـژەی منداڵان. هـۆزانـڤـان مامۆستا (سـەردار قـادر)ە. لە ساڵی (١٩٦٤) دا، لە شـاری دەربەنـدیخـان لەدایکبووە، قۆناغی سەرەتایی و ناوەندیی هـەر لەم شارەدا تەواو کردووە. لە ئێستادا نیشـتەجـێی شـاری سـلـێمانیـیە. مامـۆسـتا سـەردار لە سـاڵی (١٩٨٨) ەوە دەسـتی بە نووسینی هـۆنراوە بۆ منـداڵان کردووە. دانەبڕاوە درێـژە بە نووسـینی هـۆنـراوە و بە چالاکـییە هـونەریییەکانی منـداڵانی کوردمـان دەدات و خـزمەتێکی بەرچـاوی کـردوون. مامۆستا سەردار قـادر تا ئێستا پـێـنج نامـێلکەی هـۆنـراوەی بۆ منـداڵان چاپکـردوون، ناوەکانیان (جەژنانە، گالێسکەی باڵدار، بەلەمی کاغەزی، هەوری ژەنیار، بوکە سورە). ئەوەی ئێـمە لەم نـووسینەمانـدا کـردوومانەتە توێشوی باسەکەمـان (بـوکە سـورە) یە.
پەرتووکی (بـوکە سورە) بریتییە لە (٢٥) هـۆنراوە، لە هـۆنراوەکانی مامۆستا سەردار، کە لە ساڵی پـاردا (٢٠٢٢)، (١٠٠٠) دانـەی لێ چاپکـردووە. كاک (رامـان عـەبـدوڵڵا) دیـزایـنی بەرگی بـوکە سـورەی کـردووە. هـۆزانـڤـان و چـیرۆکـنووس و رۆمـانـنووسی منـداڵان، مامۆستا (ئەمـین مـحـەمـەد) یش، پێشەکییەکی پوخت و جـوانی بۆ نووسیوە.

مامۆستا سەردار قادر بە زمانێکی کوردی پەتی و شـیرین و سووک و ئاسان و رەوان، بەپـێی قـۆنـاغـەکـانی تەمـەنی منـداڵـی هـۆنـراوەکـانی هـۆنیـونـەتەوە، ریتـم و کـێـش و سـەروای هـۆنـراوەکـانیش هـیج گـیری و گـریـوگـۆڵـێکـیان تێـدا نییە. زۆر بە ئاسانی و ساکـاری هـۆنـراوەکـانی داڕشـتـوون. منـداڵان دەتـوانـن بە ئاسـانی چـێژێـکی زۆریـان لێوەربگـرن و بە ئاسانی لەبەریـان بکەن و بە دەنگ و ئـاواز و گـۆرانییەوە بیانچـڕن. مامۆستا سەردار، ئیلهـام و بیـرۆکەکانی هـۆنـراوەکـانی، لە ژیـانی منـداڵانی کورد و لە ژینگەی دەوروبەریـان و لە سـروشـتی جـوان و رەنگـین و قـەشـەنـگی کوردسـتانەوە بۆهـاتوون. هـۆنـراوەکانی ناو پەرتووکی “بـوکە سـورە” گەلێ بابەتی هەمەچەشنەیان لەخۆگـرتوون، ئەمانە ناونیشانی هەنـدێ لە هـۆنـراوکانین: (مـێروی ئاوریشـم، هـەور، بـاران، بـاوک، نـەورۆز، هـەنـگ، بـاخـچـەکـەم، قـوتـابخـانـەکـەم، بـوکـەکـەم، دایـک، چـۆلـەکـە، پەپـولە، بـوکـە سـورە، گـوڵـفـرۆش، هـەنجـیـر،… هـتد ).
وەکـو نمـوونە، تەنیا دووان لە هـۆنـراوەکـانی مامۆسـتا سـەردار قـادر بۆ خـوێنەران دەنـووسـین. مامۆستا سەردار، لە جیـاتی نـوقـڵ و گـەزۆ، چـەپـکێ هـۆنـراوی نـوێی شـیرین و ناسکی بە جەژنـانە پـێشکەش بە منـداڵانی کوردمـان دەکات. نووسیوێتی:
وەرن جــەژنـــــــــــــــانـەم پــێــــیـە
شــیـعـرێـــــــکی خـۆش و نـوێــــیـە
جـەژنــــــــــانـەکـەم شـــــــیـریــــنـە
دەڵــێی نـوقــــڵ و هـەنــــــگـویـــنـە
چـەپــــکێ شــــیـعــری نـاســـــکــن
لـە خـونـچـــــەی بـەهـــــــار دەچــن
وەک گـڕوگـــــــــــــــاڵـی مــنــــــــاڵ
بـــــزە دەخـــــــەنــە نــــاو مــــــــاڵ
بـە ئــــــــــاوازی خــــــــۆش دەدوێ
پــــــڕە لـە گـــــــــــۆرانــی نـــــــوێ
وەک پـەرســـــــیـلـەی بـەهــــــــارە
ئـای چــــەنـد مـــــزر و ئـــــــاودارە
پـێـشـکـەشـە بـە ئـێــوەی دڵـپـــــاک
مـنــــــاڵـی ژیــــــــــر و چــــــــالاک
لە هـۆنـرای (بـوکە سورە). بوکە سورە ناوی باڵنـدەیەکی پەڕ رەنگـینی جـوان و دەنگ خۆشە، لە جـۆرەکانی چـۆلـەکە و شالـوورە (بلـبل) ە. لـەم هـۆنـراوەیەدا بـوکە سورە بە زمـانی کوردی خـۆی بە منـداڵانی کـورد دەنـاسێـنـێـت. منـداڵان تا تەمـەنی پێـنج سـاڵان، خەیـاڵـین و بـاوەڕ بەوە دەکەن کە ئاژەڵ و باڵـندە، وەکو مـرۆڤ، دەتـوانـن بەو زمـانەی بیـانەوێـت قـسە بـکەن. مامـۆسـتا سـەردار، نووسـیوێـتی:
بـوکــە ســـــورەم رەنـگ رەنـــــگـم
خـۆشــــــــن ئــــــــاواز و دەنـــــگـم
کـلـــــــکــم رەش و ســــــــــــپـیـیــە
ســەریـشــــــــم قـــــــــــــــــاوەیـیــە
ســـەر بـاڵـــەکـــــــــــــــــانــم زەردە
نـاخــــــم ســــپـی و بــێـــــــــگـەردە
هـــاوڕێـی کـەنــــاری و قـومــــریــم
لـە دەشـــــت و هــــــــــەردا دەژیــم
گـەردنـــــــم رەنــــــــگی ســـــــورە
دەنــــــــــگــم وەکـــو شـــالـــــــورە
کـە بـە ئـــــــــــــــازادی دەفـــــــــڕم
بـەرەو ئـاسـمـان بــــــاڵ دەگــــــــرم

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..

لە نوێژی مەغریبی ئەمڕۆمدا
نزام کرد
جێنزرگەی خەیاڵ و ژوانم
ڕووەو ڕۆژئاوا بێ
ڕووەو نیگای تۆ بێ.
دوێ ئێوارێ
خەیاڵم لای ئەو ڤۆیسە بوو
کە لە نوێژی عەسردا دەستنوێژی شکاندم.
سەرمخستە سەر باڵی چەپی
قژی ئاڵۆسکاوم
شانە دەکەم و
دڵی تەژی دەکەم لە خۆم
خۆم دەکەم بە شاباڵی نوێژی شەو.
دوێ بەیانی
کە هەڵسام
چاوی خەیاڵی تۆ لەسەر سینەم کایەی دەکرد و
هەڵیدەگڵۆفیم.
هەموو نوێژەکانم دەڕژێنە نێو
پێکی تەنیاییتەوە
خۆم لە ڕقی ئەو نەوڕەسانە دادەبڕم کە شەوان دەڕژێنە نێو عەتری جەنگ.
عەتری تۆ کایەکردنی منداڵی منە لەسەر خیابانێ
کە دەچێتەوە نێو دڵی سلێمانیی و
گۆیژە دەکاتە جوانترین بووکی سپیپۆشی دنیای زستان.
عەتری نوێژ و
عەتری من دوانەیەکی دانەبڕاون لە نیگای تۆ
نیگای تۆ نوێژی نیوەی شەوە لە گریانی منداڵی.
تۆ خوناوی سەر گوڵەگەنمی گیانمی
ئیحساسم تژی دەکەی لە سروەی بەیان.

سلێمانیی
دڵکەش قادر
•

ڕێککەوتنی سەرەتای مانگی (٤)ی ( هەولێرو بەغدا) لەسەر ڕادەستکردنەوەی دۆسیەی نەوت بە حکومەتی عێراقی، پاش بڕیاری دادگای پاریس، ئۆرگانە فەرمییەکانی (پارتی)، ملکەچیـیەکەی بە سەرکەوتن و حەکیمی و ئاینندەبینی سەرۆکەوە بە خەڵکی کوردستان فرۆشتەوە.
بەسەر بادان و لەژێر لێوەوە هاوبەشە بایکۆتکەرە “بندیوارەکە”، قوباد تاڵەبانی، وتی وا باشتر بوو بە خواهیشتی خۆمان ئیمزاکەمان بکردایە، نەک وەک ئێستا ناچار بووینە.
ئەو لایەنانەی تەنانەت مەسرەفی پروپاگەندەی هەڵبژاردنەکانشیان لە لایەن دەوڵەتانی کۆنەپەرستانی ناوچەکەوە دابیندەکرێت (کە ئەمە تەنها بەسە بۆ هەڵوەشانەوەی حزبەکانیان)، بە هلهەلەوە پێشوازییان لە هەنگاوەکە کرد و موژدەی گەشەکردن و بوژانەوەی ئابووریـیان بە خەڵکی کوردستان دەدا، بەڵام بەشە ڕادیکاڵە بەناو چەپەکە ، “هاوبەشەکەی پرۆژەی ڕیفراندۆم” کە هێندەی نەما بوو ناوی “ڕیفراندۆمی کرێکاری” لێبنێن ، ئەم ڕێیکەوتنەیان “بەبنبەستی دەوڵەتی کوردی” لە قەڵەمدا و لە داخی خیانەتی فرۆشتنی “خەونە شاعیرانەکە “یان بە چەند ملیارد دۆلارێک، تێر جوێنی دەسەڵاتدارانی یەکێتی وپارتی یان کرد.
بەرهەم ساڵح (سەرۆکی پێشووی کۆماری فیدراڵی عێراق)،پێدەچێت ئەو دەرکی بە شلۆقی وناکارایی حکومەتەکەی سودانیش کردبێت، پرۆژەیەکی هەندێک گشتی تری پێشنیار کرد (کۆنفیدراڵی بۆ کوردستان و گرێبەستێکی تری نێوان حکومەت و هاوڵاتی و گۆڕینی سیستەمی حوکمڕانی لەپەرلەمانیەوە بۆ سەرۆکایەتی) دیارە، هەمومان دەزانین دەستورو گرێبەستە کۆمەڵایەتیەکان سازانی فەرمی هێزە چینایتەکانن. دەستپێشخەرییەکە لە بێدەنگییەکی کوشندەدا خنکا.
هەندێک کەسایەتی و دەزگای ڕاگەیاندن وناوەندی لێکۆڵینەوەی لۆکاڵی، داوای دەستلەکارکێشانەوەی حکومەتی هەرێمیان کردو چەند سینارێۆیەکیان بۆ ڕاپەڕاندنی دۆخی ئاوارتە خستە ڕوو، هەڵبژاردنی ڕاستەو خۆ وپێکهێنانی حکومەتی کاتی…
ڕێژەی هەژاری لەسەرووی (٣٥٪)، بێکاری لە سەروی (١٥٪) و لە نێوان لاوانیشدا لەسەروی سەدا (٢٠٪)ەوەیە. کەرتی تەندروستی و پەروەردە ، بەرهەمهێنان و پیشەسازی و کشتوکاڵ، کارەبا و تەکنەلۆژیا،سیستەمی بانکی وپارەو پرۆسەی ئاڵوگۆڕی دراو، تێکڕا و بێکەڵک و پڕن لە گەندەڵی وهەدەردان ودزی و سپیکردنەوە. عێراق ، یەکێک لە زۆرترین ڕێژەی زیندانیانی تاوان و حوکمدراوانی بە سزای ئیعدام هەیە. یەکێک لە هەرە گەندەڵترین دەوڵەتەکانە و ناشەفافترینانە، هێزە میلیشیاییە- سێکتە ئایدیۆلۆژییە ئاینیەکانی لایەنگری کەسایەتیەکاریزماییەکان ، بەشێکی دامەزراوەکانی دەوڵەت و بازاڕ و جوگرافیایان لە کۆنترۆڵدایە .
ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەر ساڵی (٢٠١٩)ی پایتەخت و شارەکانی خوارووی عێراق، بۆ ئاڵوگۆڕی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی، بەکوشتنی هەزار کەس و بریندارکردنی (٢٠) هەزار و ڕفاندن و زیندانی سەدان لە لایەک و لە لایەکی دییەوە بە لاڕێدابردنی ئامانجی واقعی ڕاپەڕینەکە و گۆڕینی بۆ ئاڕاستەی هەڵبژاردن و ڕاکێشانی هەلپەرستانی نێو ڕاپەڕیوان بۆ نێو پرۆسەی پەرلەمانی، پاشەکشەیەکی بەسەردا سەپێنراوە.
ئەو حزب و هێزە سیاسیانەی کە لە شارەکانی موسڵ و تکریت و ئەنبار و دیوانیە …پێکهێنەرو گوایە نوێنەری ئەو ناوچانەن لە حکومەتی عێراقدا، هەمان پێکهاتەی دەستەی فەرمانڕەوای دەسەڵاتی عێراقن،بەرپرسیارن لە شەڕوماڵوێرانی چ لە ناوچەکانی خۆیان وچ لەسەرانسەی عێراق. خەڵکی ناڕەزایی ئەو ناوچانەش بەهەمان ڕادە لە چینی باڵادەست و کۆنەپەرستی حەلبوسیـیەکان و عەزمیـیەکان و حزبی ئیسلامیـیەکان و عەللاویـیەکان تووڕەن و ئامانجیان لە نیوبردنی ئەم سیستەمە سیاسیـیەیە.
شەڕو ئاشتی، ڕێککەوتن وگرژییەکانی نێو حزب وقەوارە سیاسیەکانی ئێستای دەسەڵاتدارانی عێراق، چ لەگەڵ حکومەتی هەرێم، چ لە کەرکوک، نەینەوا، بەغدا، پەیوەندییان بە ژیان و مافەکانی خەڵکەوە نیـیە. ئەوان لەسەر ئەو شوناسە ئاینی و نەتەوەیی و تایفی و کەمایەتیـیە بیروباوەروهۆزانە جوداخوازی وهەژمونگەری چینایەتی لە نێو ئەو گروپانەدا بەدەستدێنن تا مۆرکێکی ڕەوایی بە نوێنەرایەتی خۆیان بدەن وەک حزبی ئەو تاقمانە سیاسەت بکەن. ئەمە تەنها کێشەی ئەو ناوچانە نیە کە هەمە ڕەنگن وسروشتی مێژووی دانشتوانەکەین، بابەتەکە ئەوەیە تەواوی خەڵکی عێراق لە ڕێگای میدیاوە ڕادەکێشرێنە نێو ” کێشە” دروستکراوەکانی دەستی خۆیانەوە.
لە بارەی مافەکانی خەڵکی کوردستانەوە، بەو بڕیارانەی دادگای فیدراڵی عێراق و پاریس، خەڵکی کوردستان هیچ زیانێک ناکات، هیچ لەدەست نادات. بەڵام دەرگا بەڕووی دۆسیەی زۆر گرنگدا واڵا دەکات.
چارەنوسی قەوارەی هەرێم، لەتوند پێچێکی مێژوویدایە، حکومەتی هاوبەش نەماوە، هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان ناتوانێت هەر هەمان حکومەتی ئێستا بەرهەم بهێنێتەوە. دەبێت دوو ئیدارەیی بەئاکامێک بگات.
پتر لەشەش هەفتەیە بۆڕی نەوت گیراوەتەوەو کەشتیەکانی کەناری جیهان ئەوانەی نەوتی کوردستانیان بەبازاڕ دەگەیاند، بەبەتاڵی گەڕانەوە. وا لێکدەدرێتەوە کە ڕاگرتنی نەوت، لەلایەن دەوڵەتی عێراقەوە بکرێتە قەرەبووی مەرجەکانی ئۆپیک بۆ کەمکردنەوەی بەرهەم بۆ پارێزگاری نرخی نەوت.
ئەگەرلە پرۆسەی شکڵگرتن وپیکهێنانی حکومەتەکەی سودانی وردبینەوە، یەکێتی چینایەتیەکی نێو بۆرژوازی پێکهاتەکانی دانشتوانی عێراق بۆ هەژموونی دەوڵەت بەسەر عێراقدا دەبینینیەوە.
پێشینەیەکی مێژوویی لە خەباتی ئازادیخوازانەی خەڵکی کوردستان بۆ مافە سەرەتایی وئازادییە کۆمەڵایەتیەکان کەلە کوردستان کە وەک نەریتی ژیانی ڕۆژانەی لێهاتووە ( مافەکانی ژنان وئازادی و مافە کانی تاک لە پەیوەندی بەئاین وئیلحادو خواردنەوەو پۆشاک …) ئەبێت وەک هاوڵاتیانی ناوچەکانی تری عێراق چاولێبکرێت و بەهیچ جۆرێک نابێت وەک تانەی یاسای ئەحوالی شەخسی ، بچێتە گرفانی ئیسلامیەکانەوە.
ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەری ٢٠١٩ بەدڵنییاییەوە لەمەودوا هەر بە بەغدا وناسریەو بەسرەوە قەتیس نابێت و دەپەڕێتەوە موسڵ و دیوانیەو هەولێرو سلێمانیش. ئەم یەکێتی یە چینایەتیەی کرێکاران وزەحمەتکێشانی عێراق و بەرژەوەندی هاوبەشەی تەواوی خەڵکی عێراق لە بەرامبەر دوژمنە هاوبەشەکانیان ئاکتێکی تاکتیکی و پراگماتیکی نیە.
ئەمەش لەگرەوی بەهێزبوونی ڕەوتی کۆمۆنستی دایە لە نێو ناڕەزایەتیە بەردەوام وڕاپەڕینەکانی خەلکی عێراقدا.

جەمال کۆشش کۆتایی ئەبریلی ٢٠٢٣

زۆرم دەربارەی زنجیرە درامای ئێرانی (پێستی شێر) ی دەرهێنەر (جەمشید مەحموودی) بیستبوو، بەڵام تا خۆم نەکەوتمە ناخ تەوژمەکانی، نەمزانی دراماش هەیە وەک ماددەی هۆشبەر ئاڵودەی خۆیت دەکات و ئۆقرەت لێ هەڵدەگرێ و وەک شەپۆلێک لەگەڵ خۆیت ڕادەماڵێ.
ئیدی چ پنج و بەربەستێک نامێنێ بتگرێتە خۆی تەنیا خوا نەبێ.
سێ ڕۆژان چ تاوانێکم نەکردبوو خۆم سزا دا، خیانەتم لەگەڵ کەس نەکردبوو، لەژوورێکی تەنیادا خۆم زیندانی کرد.
سێ ڕۆژان بەیانیان و ئێواران و شەوان، بەسێ بەش و سی و چوار ئەلقەوە، بەدیار ڕووداوەکانی زنجیرە دراماى (پێستی شێڕ) ى دەرهێنەرى بە رەچەڵک ئەفغانى( جمشید مەحموودى) ڕادەچڵەکام.
لەناو دیالۆگە ئاگرین و وێنە سیحراوی و گۆرانیە حەزینەکانی، لەگەڵ ئەو باوکە بەد بەختە ژیام (نەعیم – هادی حیجازی فەر) کە پانزە ساڵان لەزیندان دابوو، بەو ئاواتەی رۆژێ بێ ئازاد بکرێت و بە(ساحل ـــ پەردیس ئەحمەدیە) ی کچی شاد بێتەوە، ئەو ساحلەی بەمنداڵی لێک جیابوونەوە، بەعازەبی باوکی خۆی بینییەوە.
بەم بۆنەیەوە ویستیان هەردوکیان تۆڵەی ئەو لێک دابڕانە دوورو درێژەیان بکەنەوە، باوک و کچ بۆ سەیران و کەیف و سەفا ڕوویان لەشیمالی ئێران کرد، نەیانزانی مرۆڤە گورگەکان لێکیان دادەبڕێنن و مەرگەساتەکان ڕوویان تێ دەکەن.
زۆر هۆگری ڕەزا پەروانە(عەلی ڕەزا کەمالی)ی هاوڕێ ی گیانی بەگیانی نەعیم بووم، دڵسۆزییەکی لەوەفاو قوربانی دانی هاوڕێیەتی نیشان داین، نموونەی نەبێت.
ئەو خۆشەویستی و وەفادارییە ڕەسەنەی لەژنەکەی ڕەزام بینی (ژیلا شاهی) هەموو خەڵکی فێری زمانی ڕاستەقینەی خۆشەویستی نێوان هاوسەران کرد، هەر جارێ لەناخی دڵیەوە بەڕەزای مێردی دەگوت (قوربانت بم)، دڵم لەگەڵیا لەبێخەوە هەڵدەکەنا، چۆن ئەوەندە راستگۆ بوو لەو گوتنە.
کەخۆشەویستی سەدرا(میهرداد سدیقیان) بۆ ساحلم بینی، تێگەیشتم کە هێشتا خۆشەویستیە پاکیزەییەکانی سەردەمی مەم و زین لەملاو لەولا هەر ماون.
سەرم لەتواناو دەسەڵاتی هونەریی ئەو سیناریۆ نووس و دەرهێنەرە سوڕمابوو، کە چۆن ئەو خەڵکە بەکۆمەڵەیان پێکەوە خستبووە ژێر سیحری وروژاندن و شاگەشکە بوونە کردووە، کە هەر یەکەو دەستی لەسەر دڵی خۆی داناوە نەوەستێ، کە چۆن دەیانتەزێنێ و هەندێ جاریش ناچاری فرمێسک ڕشتنیان دەکات…
من خۆم سێ جاران لەتاو داهێنانی هەندێ لەدیمەنەکانی ژێر ڕێژنە بارانەکان و سەمای سەدرەو ساحیل، بەناچاری بۆ تاوێک پشووم دا، لەتاو شاڵاوی ئەو هەموو جوانیەی داگیریان کردم.
ستاتیکا هەر تەنها لە سیناریۆ و وێنەو هاوێنەکانی کامێرادا نیە، بەڵکو سەرچاوەی هەرە بە تینی دراماکە لەستاتیکای نواندنی ئەکتەرە بلیمەتەکاندایە، کە بەنواندنە بەهێزەکانیان دڵت دەلەرزێنن، لەسەرووی هەمووشیانەوە مەنسوور- کە (موجتەبی پیر زادە) ڕۆڵەکەی دەبینی، ئەو ئەکتەرە ڕەهیبەی ترس و خرۆشێکی تۆقێنەری دروست کردبوو، کە بینەر لەچاوو حەرەکەی ڕوخسارو تێڕامانە کارەباییەکانی، هاوێنەی کامیراکانی تێک دەشکاندو لەبێدەنگی و کپ بوونی دا چاوەکانی پئ دادەخستی.
ئەکتەرێکی وەک نەعیم ( هادی حیجازی) کەسایەتیەکی ئەوەندە بەهێزی هەبوو، باڵانسی نواندنی دراماکەی گەیاندبووە لوتکە، بێ ئەوەی هەموو ئەو مەرگەساتانەی ڕوو بەڕوویان بۆوە، ترس، یا داهێزران، لە ڕوخساریدا دەرکەوێ.
بەڵام وێڕای هەموو موچڕک و وروژاندنە بەتینانەی دراماکە، ئاشناشی کردم بەکۆمەڵگایەکی تاوانکارو مافیاو خوێن ڕێژ، کە لێواو لێوە لەبێ ڕێزی بەرامبەر بە یاساو، کۆمەڵگایەکی بەڕەڵاو تینوو بە غەدرو ڕق و تۆڵەسەندنەوە.
کۆمەڵگایەکی ناشیرین، کە تێیدا یاسا لەداوە مووەک لاوازترە، تەنانەت کوشتن و بڕین و چەقۆ کێشی لەناو جەرگەی بەندیخانەکانیشدا دەکرێت.
ئەوەی لەو درامایەدا کۆمەڵگای ئێرانی بەو قێزەوەنیەوە ببینێ، ئیدى بەهەموو ژیانی تێکەڵی نابێت و لێی نزیک نابێتەوە.
کۆمەڵگایەک دروشمێکی ئایینی هەڵگرتووە، بەڵام بەسەدان گروپی چەتەگەرو ڕێگرو بکوژو قاچاخچی ئەوتۆی تێدایە، لە هیچ وڵاتێکی مافیایی وێنەی نەبێت.
کەس نازانێ ئەو کوشتن و بڕۆیە، چۆن لەژێر سانسۆری توندو تیژی ئەو وڵاتە دەربازی بووە !!
جگە لەتاوان دەرهێنەر زۆر بوێرانە پەنجەی لەسەر مافە زەوت کراوەکانی ژن داناوە، لەچەند دیمەنێکدا ژنە غەدر لێکراوەکەی ڕەزا نیشان دەدات ( ژیلا) کە بەسیغە ژنی ڕەزایەو هەر سێ مانگ جارێک بە ڕێکەوتن نوێ ی دەکاتەوە، هەمیشە بە دەم گریانەوە ئاواتی ئەوە دەخوازێ، هاوسەرگیری بۆ ئەبەد لەگەڵ ڕەزا بکا، بەڵام ڕەزا ڕێگرە لەبەردەم بەدی هاتنی ئەو ئاواتەی، بۆیە شەوێکیان دڵی خۆی بۆ ڕەزا دەکاتەوەو دەڵێ بۆ هاوسەرگیری نەکەین؟
خۆ من قستی سەیارە نیم هەر سێ مانگ جارێ سیغەکە نوێ دەکەیتەوە؟
بەڵام کاتێ بە ژنەکەی دەڵێ خۆت ئامادەکە دەچین بۆ دادگا، ژنەکە باڵ دەگرێ، وادەزانێ ئەوە ئەوڕۆژەیە چاوەڕوانی دەکرد و لەگەڵ ڕەزا مارە بڕی دەکەن، بەڵام لە ناکاو پێی ڕادەگەیەنن کە ڕەزا خانووی بەناو کردووە، وەک قەرەبووی ئەو غەدرەی ڕەزا لێی کردووە، بۆیە بەدەم گریانەوە بە ڕەزا دەڵێ من پێویستیم بە خانوو نیە، پێویستیم بە تۆیە.
گرنگ دەرهێنەر زۆر بەڕاستگۆیی گوزارشتی لەهەقیقەتی کۆمەڵگاکەی خۆی کردووە وەک هەیە.
ڕەنگە هەمووتان هەموو شتێ دەربارەی جەمشید مەحموودی دەرهێنەر نەزانن، بەڵام من کورتە زانیاریەکتان پئ دەدەم ، حەز دەکەم بزانن کە ئەو لە ڕەسەندا ئەفغانیە، بەڵام تەمەنی یەک ساڵ بووە، راى کردۆتە پاکستان و دواتریش بە یەکجارى لەئێراندا گیرساوەتەوە.
ئێستا لەئێران لەگەڵ (نافید مەحموودی) برا دەرهێنەرو بەرهەم هێنەرەکەی بە یەکەوەن و کار بۆ دراماو سینەما دەکەن و تەمەنی چل ساڵێک دەبێت، سیناریۆنووس و بەرهەم هێنەرو دەرهێنەرە، لەڕێگەی فیلمی(چەند کیلۆ مەترێک بۆ خۆشەویستی)، بوو بەخاوەنی ناوداریەتێکی زۆرو چەندین فیلمی بەناوبانگی دروست کردووە وەک:
مردن لە ئاوی پیرۆزدا
چەند کیلۆمەتر لەخۆشەویستی
حەوت و نیو
تێکشکاندنی بیست ئێسقان لەیەک کاتدا 1918
دایکێکی مەزن
لەو فیلمانە چەندین خەڵاتی گرانبەهایان وەرگرتووە.
جگە لە (پێستی شێر)چەند زنجیرەیەکی تریشی هەیە وەک :
ئازیزەکەم
سێبەر
لە دوماهیدا دەڵێم: چەند ئەوەندەی ئەو هونەرە گەورانە دەبینین
ئینجا دەزانین ئێمە مانان چەند فەقیرو پەڕپووتین لەو بەرهەمانەی ناوی دەنێین دراما

ئەلیزابێس گورلی فلین ڕابەرێکی کرێکاریی و هەڵسوڕاوێکی بواری خەباتی یەکسانی ژن و پیاو، کە ڕۆڵی سەرەکی لە نێو بزووتنەوەی چینی کرێکاری ئەمریکا بەگشتی و ڕێکخراوی کرێکارانی پیشەسازی جیهان بەتایبەتی بینیوە. ئەلیزابیس فلین ئەندامی دامەزرێنەری یەکێتی ئازادییە مەدەنییەکانی ئەمریکا و هەروەها لایەنگرێکی دیاری مافەکانی ژنان و کۆنترۆڵکردنی لەدایکبوون و دەنگدانی ژنانی ئەمریکا بوو. لە ساڵی ١٩٣٦ پەیوەندی بە حیزبی کۆمۆنیستی ئەمریکاوە کردووە و لە دواڕۆژەکانی ژیانیدا، لە ساڵی ١٩٦١ بووەتە یەکەم سەرۆکی حزبی کۆمۆنیستی ئەمریکا. ئەلیزابێس گورلی فلین لە ٧ی ئابی ١٨٩٠ لە شاری کۆنکۆرد لە ویلایەتی نیو هامپشایر لەدایک بووە، خێزانەکەیان لە ساڵی ١٩٠٠ ڕوویان لە نیویۆرک کردووە و لەوێ لە قوتابخانە حکومییەکانی ناوچەکە خوێندوویەتی. دایک و باوکی سۆسیالیزمیان پێ ناساند و ئاشنایان کرد بە مارکسیزم. کاتێک تەمەنی تەنها پانزە ساڵ بوو یەکەمین وتاری خۆی بە ناوی “سۆسیالیزم چی بۆ ژنان دەکات” لە یانەی سۆسیالیستی هارلم پێشکەش کرد. وەک بەرئەنجامێک هەستی بە پێویستی تێکۆشان لەپێناو گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی کرد و بڕیارێکیدا کە دواتر پەشیمان بووەوە، کە پێش تەواوکردنی خوێندنی ئامادەیی، قوتابخانەی مۆریس بەجێبهێڵێت. بەڵام سەرچاوەکانی دیکە باس لەوە دەکەن کە بەهۆی تێوەگلانی بە سیاسەتەوە لە قۆناغی ئامادەییەوە لە قوتابخانە دەرکراوە.

هەڵسوڕابوون لە یەکێتیی کرێکارانی پیشەسازی جیهان
لە ساڵی ١٩٠٧وە، ئەلیزابیس فلین ژیانی خۆی وەک ڕێکخەر و هەڵسوڕاوی یەکێتیی کرێکارانی پیشەسازی جیهان تەرخان کرد و بەشداری یەکەم کۆنفرانسی ئەو ڕێکخراوەی لە ئەیلوولی هەمان ساڵدا کرد. چەند ساڵ پاشتر ئەلیزابیس کەمپەینێکی لە نێوان کرێکارانی جلوبەرگ لە پێنسیلڤانیا و کرێکارانی ئاوریشم لە نیوجێرسی و کرێکارانی چێشتخانەکان لە نیویۆرک و کرێکارانی کانەکان لە مینیسوتا و میسۆلا لە مۆنتانا و سپۆکەین لە واشنتۆن و هەروەها کرێکارانی قوماش لە ویلایەتی ماساشوستس بەڕێخست، کە بەرجەستەبوون و لێهاتوویی ئەم ڕابەرە کرێکارییە نیشان دەدات. هەو لەو ساڵە ١٩٠٧ ئەلیزابیس بە ڕابەرێکی کرێکارانی پیشەسازی جیهان لە ویلایەتی مینیسوتا بە ناوی جەی ئەی جۆنز ئاشنا دەبێت کە شانزە ساڵ لە خۆی گەورەتر بوو، بەڵام ئەلیزابیس لە ژیاننامەکەیدا دەڵێت “عاشقی بووم و لە کانوونی دووەمی ١٩٠٨ هاوسەرگیریمان کرد. لە ساڵی ١٩٠٩ ئەلیزابیس بەشداری لە گفتوگۆکانی تێکۆشان لەپێناو ئازادی ڕادەربڕین لە شاری سپۆکەیندا کرد، کە تێیدا خۆی بە زنجیر بە عەموودی کارەباوە بەستەوە بۆ ئەوەی کاتێک دەستگیری دەکەن،دەستگیرکردنەکەی دوابخات. پاشان ئەلیزابیس پۆلیسی تۆمەتبار کرد بەوەی کە خانەکانی باڵەخانەی زیندانەکە وەک خانەی لەشفرۆش بەکار دەبەن. تۆمەتێک کە وای لە پۆلیس کرد هەوڵی کۆکردنەوە و دەستبەسەرداگرتنی ئەو ژمارەیەی ڕۆژنامەی کرێکاری پیشەسازی بدەن کە ڕاپۆرتەکەی بڵاوکردبۆوە. لە ٤ی ئازاری ١٩١٠، دەسەڵاتدارانی شاری سپۆکەین پاشەکشەیان کرد و مافی ئازادی کۆبوونەوە و ڕادەربڕین و خۆپێشاندانی ئەندامانی یەکێتیی پیشەسازی جیهانیی بە فەرمی دان پیانا. ئەلیزابیس فلین لەو ماوەیەدا دە جار دەستگیرکرا، بەڵام بە هیچ چالاکییەکی تاوانکاری سزا نەدرا. ئەلیزابێس بەردەوام بیانووی پێدەگیرا. لەساڵی ١٩١٦، دەرکردنی ئەلیزابیس فلین و جۆ ئیتۆری هاوڕێی لە ڕێکخراوی یەکێتیی کرێکارانی پیشەسازی جیهانیی ڕویدا کە بەپێی وتاری مێژوونووس ڕۆبەرت ئێم ئێلیف کە لە گۆڤاری مێژووی مینیسۆتا کە لە هاوینی ١٩٨٨ بڵاوبۆتەوە، سێ کرێکاری کانەکانی مینیسۆتا کە لەڕووداوێکی نەخوازراودا بە تۆمەتی کوشتن دەستگیرکرابوون و بەم بۆنەشەوە سێ لە ڕابەرانی یەکێتیی کڕێکارانی پیشەسازی جیهانیی تۆمەتبار کران، هەرچەندە هیچ کام لەو سێ ڕابەرە لەو کاتەدا لەو شوێنە نەبوون و لە شوێنی دیکە بوون. ئەو سێ کرێکارەی کانەکان کە هیچیان بە شێوەیەکی ڕەوان بە ئینگلیزی قسەیان نەدەکرد، ڕووبەڕووی زیندان بوونەوە. ولیەم هەیوود؛ ئەلیزابیس و جۆ ئیتۆری بە بەرپرسیار زانی کە ڕێگەی بە کرێکاری کانەکان داوە کە دان بە تاوانەکانیاندا بنێن کە ڕەنگە هەر لە سزای تاوانەکەیان تێنەگەیشتبێتن. هەیوود لە ژیاننامەی خۆیدا نووسیویەتی کە ئەلیزابیس فلین و ئیتۆر بەهۆی ئەو کارەساتەوە لەڕیزەکانی یەکێتیی کرێکارانی پیشەسازی جیهانی وەدەرنران.

هەڵسوڕاوبوون لە ڕێکخراوە جەماوەرییەکان
ئەلیزابیس فلین لە ساڵی ١٩٢٠ ئەندامی دامەزرێنەری یەکێتیی ئازادییە مەدەنییەکانی ئەمریکا بوو، کە ڕۆڵی سەرەکی بینی لە هەڵمەتی دژی سزادانی ساکۆ و ڤانزێتی. ئەلیزابیس بە تایبەتی خەمی مافەکانی ژنان بوو، پشتگیری لە مافەکانی کۆنتڕۆڵکردنی لەدایکبوون و دەنگدانی ژنان دەکرد. هەروەها ئەلیزابیس ڕەخنەی لە ڕابەرایەتی سەندیکاکان گرت کە پیاوان زاڵن و ڕەنگدانەوەی پێداویستییەکانی ژنان نین. لە نێوان ساڵانی ١٩٢٦ بۆ ١٩٣٦، ئەلیزابیس فلین لە باشووری ڕۆژئاوای پۆرتلاند لە ویلایەتی ئۆریگن لەگەڵ وۆبلی ماری ئیکوی هاو سەنگەر و هاورێبازیدا ژیاوە. هەرچەندە ئەلیزابیس زۆربەی کاتەکانی لە پۆرتلاند تەندروستی باش نەبووە، بەڵام لە ساڵی ١٩٣٤ لایەنگرێکی چالاک و هەڵسوڕاوی مانگرتنی لۆنگشۆری کەناری ڕۆژئاوا بوو. لە ساڵی ١٩٣٩ ئەلیزابیس دووبارە بۆ دەستەی بەڕێوەبەری یەکێتیی ئازادییە مەدەنییەکانی ئەمریکا هەڵبژێردرایەوە؛ بەڵام کاتێک ئەدۆلف هیتلەر و جۆزێف ستالین لە ساڵی ١٩٣٩ پەیماننامەی نادەستدرێژییان واژۆ کرد، یەکێتیی ئازادییە مەدەنییەکانی ئەمریکا لەساڵی ١٩٤٠، سەرجەم ئەندامانی حیزبی کۆمۆنیستی لە ڕیزەکانی خۆی دەرکرد، کە ئەلیزابیس یەکێک بوو لەو دەرکراوانە. لە ساڵانی ١٩٢٧-١٩٣٠ ئەلیزابیس وەک سەرۆکایەتی بەرگری نێودەوڵەتی کار دەکات. لەو ماوەیەدا چالاک بوو لە تێکۆشان لەپێناو ئازادکردنی ڕێکخەرانی کرێکاری زیندانیکراو و دەستبەسەر.

ئەلیزابیس و کەمپی زیندانی فیدراڵی ئەلدەرسۆن

لە ساڵی ١٩٣٦ ئەلیزابیس پەیوەندی بە حزبی کۆمۆنیستەوە کرد و گۆشەی فێمینیستی بۆ ڕۆژنامەی دەیلی وۆرکەر دەنووسی. دوای دوو ساڵ بۆ کۆمیتەی ناوەندی حیزبی کۆمۆنیست هەڵبژێردرا. ئەلیزابیس لە جەنگی جیهانی دووەمدا ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لە وەڕێخستنی کەمپەینی هەلی ئابووری یەکسان و هەقدەستی ژنان و دامەزراندنی دایەنگە و باخچەی ساوایان بۆ ژنانی کرێکار. لە ساڵی ١٩٤٢ لە نیویۆرک خۆی بۆ هەڵبژاردنی کۆنگرێس کاندید کرد و ٥٠ هەزار دەنگی بەدەستهێنا. لە مانگی تەمموزی ساڵی ١٩٤٨دا دەیان سەرکردەی حزبی کۆمۆنیست دەستگیرکران و تۆمەتبارکران بە پێشێلکردنی یاسای بە داکۆکیکردن لە ڕووخاندنی حکومەتی ئەمریکا لەڕێگەی توندوتیژییەوە. دوای ئەوەی لە دادگا تانەیان لە بڕیارەکەیاندا. ئەلیزابیس فلینیش هەڵمەتێکی بۆ ئازادکردنیان دەستپێکرد بەڵام لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩٥١دا خۆی لە شەپۆلی دووەمی دەستگیرکردنەکاندا دەستگیرکرا و پاشان لەگەڵ شانزە ئەندامی دیکەی حزبی کۆمۆنیست؛ دادگایی کرا. ئەوان تۆمەتبار کران بە پیلانگێڕی دژ” حکومەت دوای دادگاییکردنی بۆ ماوەی دوو ساڵ لە کەمپی زیندانی فیدراڵی لە شاری ئەلدەرسۆن لە ویلایەتی ڤێرجینیای ڕۆژئاوا زیندانی کرا. دواتر بیرەوەرییەکانی ناو زیندانی نووسی بە ناوی چیرۆکی ئەلدەرسۆن: ژیانی من وەک زیندانییەکی سیاسی. دوای ئازادبوونی لە زیندان، ئەلیزابیس دەستی بە چالاکییەکانی لە نێو بزووتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی ئەمریکا کردەوە. لە ساڵی ١٩٥٧ وەک کۆمۆنیستێک خۆی بۆ ئەنجومەنی شاری نیویۆرک کاندید کرد و ئەمجارە تەنها ٧١٠ دەنگی بەدەستهێنا.

ژیانئاوایی ئەلیزابیس فلین
ئەلیزابیس فلین لە ٥ی ئەیلوولی ١٩٦٤ لە تەمەنی ٧٤ ساڵیدا لە یەکێتیی سۆڤییەت کۆچی دوایی کرد. حکومەتی یەکێتیی سۆڤییەت پرسەیەکی فەرمی دەوڵەتی لە گۆڕەپانی سووردا بۆ ئەلیزابیس فلین ئەنجامدا و زیاتر لە ٢٥ هەزار کەس بەشدارییان تێدا کرد. بەپێی خواستی لەوەوپێشی ئەلیزابیس خۆی، دەسەڵاتدارانی یەکێتیی سۆڤییەت تەرمەکەیان بە فڕۆکە ڕەوانەی ئەمریکا کردەوە بۆ ئەوەی لە گۆڕستانی والدهیم لە شیکاگۆ لە نزیک گۆڕی یوجین دێنیس، ولیەم هەیوود، ئیما گۆڵدمان و شەهیدانی شۆڕشگێر هایمارکێت بە خاک بسپێردرێت. ئەلیزابیس دوای مردنی کتێب و جل و بەرگ و ماڵوحاڵەکەی بەجێهێشت بۆ خانەی کرێکارانی کاسۆلیکی دۆرۆتی دەی لە شاری نیویۆرک. ئەلیزابیس و دۆرۆتی دەی بۆ یەکەمجار لە ساڵانی ١٩١٠ یەکتریان بینی و ئەلیزابیس فلین بە بەردەوامی جل و بەرگ و بەتانی دەنارد بۆ خانەی کرێکارانی کاسۆلیکی نیویۆرک. ئەلیزابیس لە ٧١ ساڵی تەمەنی پڕ لە تێکۆشانی خۆیدا، جگە لە سەدەها وتاری ئیرتجالی، ٢٩ کتێب و نامیلکە و چەندین وتاری سیاسی و جەماوەری نووسیوە و بڵاوکردۆتەوە.

ڕەنگدانەوەی تێکۆشانی ئەلیزابێس فلین لە ئەدەب و هونەر
ئەلیزابیس فلین بۆ جۆ هیڵی هونەرمەند و سووردخوێنی چینی کرێکاریی ئەمریکا دەبێتە ئیلهامبەخش و لەساڵی ١٩١٥ لە گۆرانی (کچە یاخیبووەکە) کە هەر خۆی نووسیویەتی، باس لە ڕۆڵی شۆڕشگێرانەی ئەلیزابیس لە خەباتی ڕێکخراوی کرێکارانی پیشەسازی جیهان دەکات. جگە لەمەش ئەلیزابیس فلین لە ڕۆمانی (جوانی سوسنەکان)ی جۆن ئاپدایکدا وێنا کراوە کە دەوترێت پەیوەندی خۆشەویستی لەگەڵ کارلۆ ترێسکای ئەنارکیست هەبووە، کە بە نامە و بیرەوەرییەکانی فلین پشتڕاست کراوەتەوە. هەروەها ئەلیزابیس فلین لە ڕۆمانی (ملیۆنە ساردەکان)ی جێس واڵتەرشدا بۆتە بابەتی ئەدەبی گێرانەوە.

سەرچاوە : https://en.wikipedia.org/wiki/Elizabeth_Gurley_Flynn

ئامادەکردن و وەرگێڕانی لەئینگلیزییەوە: گۆران عەبدوڵڵا

دەرفەتێکی بێ وێنە لە مێژووی ئەدەبیاتی چینی کرێکاردا

زەحمەتە بیر لە هیچ شوێنێکی جیهان بکەیتەوە کە بوون بە شاعیر هەنگاوێکی پیشەیی و دۆستانە بێت، بەڵام ئەمە بە تایبەتی بۆ هەژارترین و بێبەشترینەکان ڕاستە کە هەوڵدەدەن پێگەیەک لە ناوچە ئابوورییە تایبەتییەکانی وڵاتی چین بەدەستبهێنن.
لەم ساڵانەی دووایدا کۆمەڵێکی زۆر لە بەڵگەنامە بڵاو بووەوە سەبارەت بە بارودۆخی کرێکارانی چین، بە ڵام فیلمی ” مانگی ئاسنین- Iron Moon” لە ٢٠١٥دا سەرنجیان خستە سەر بابەتێکی زۆر تایبەت ئەوەش شیعری کرێکارانی پەناهەندە بوو. سەرنجەکان خرایە سەر چەند لاوێک کەچۆن ڕووبەڕووی ئەو بارودۆخە ئابووری و کلتوورییە دەبنەوە لە رێی تەوزیفکردنی ئەو ١٤ سەعات کارە تاقەت پڕوکێنەی رۆژانەی سەر هێڵەکانی کۆکردنەوە و لە پاکەت نان لە شیعردا. ئێمە دەبینین شاعیری هەست ناسک ( وو نیاونیاو) کە بەمانای ( چۆلەکەی ڕەش دێت) چۆن لە مەیدانێکی کارەوە بۆ مەیدانێکی تری کار لە شاری گووانژۆ لەخواروی وڵاتی چین وێڵە بۆ بەدەست هێنانی کارێک لە بواری رۆژنامەوانی لە رۆژنامە نێوخۆییەکانی کارخانەکاندا. خۆ و بەخت خۆی دەکات بە کارخانەکاندا و شیعرێکی کرێکارییان بۆ دەخوێنێتەوەو بە پێکەنینێکی شەرمنانەوە چاوەڕێی وەڵام دەبێت.
کەسێک لە ناو نووسکەرانی کرێکاران بە شێوەیەکی گاڵتە ئامێزانەوە وتی: ” دەزانم لاوان بە دوای خەونەکانیان دەکەون، بەڵام….” کەسێکی تر قسەکەی پێ دەبڕی و لەسەر چاویلکەکەیەوە بە فیزێکەوە سەیرێکی دەکات و دەڵێ: ” بەڵام چیدەکەی؟ ئەگەر بروانامەیەکی باشی خوێندنت هەبێت دەتوانی موچەیەکی باشت هەبێت، بە بێ بوونی بڕوانامە ناتوانی کارێکت چنگ کەوێ. یەکێکی تر لە ئەندامانی نووسینگەکە زۆر بە سادەییەوە وتی ئەگەر “وو” دەیەوێت شتێک بنووسێت ئەوا باشترە تۆزێک گەشبین تربێت.
مەینەتی کرێکارانی کۆچکردووی لادێ بۆ شار دیاردەیەکی نوێ نییە لە وڵاتی چین. بزووتنەوەی ڕۆشنگەری لە ١٩١٠ کان و بیستەکاندا بەهۆی نیگەرانیان لە پرۆسەی بە مۆدێرنەتەکردنی چین، تیشکیان خستە سەرپەراوێز خراوەکانی سیستمی دەرەبەگایەتی کۆن و هەروەها ئەو جووتیارانەی لە گوندەکانەوە کۆچیان دەکرد بۆ شار. ئەم دۆخە لەسەر دەستی یەکێک لە گەورە نووسەرانی سەدەی بیستی وڵاتی چین ” لۆ شۆن” کە لە ڕێی زمانی خەڵکی ڕەش و ڕووتەوە چیرۆکی ڕاستەقینەی ژیانی جووتیارانی لادێی لە شاردا خستە ڕوو. ئەم کارە لە دەیەی سییەکان و چلەکاندا درێژەی کێشا لەسەر دەستی کۆمەڵێک لە نووسەر و هونەرمەند لەوانە: لۆ شی بە ڕۆمانی ” کوڕە عەرەبانچییەکە- Rickshaw Boy ” و ژانگ لپینگ بە درێژترین کاری کارتۆنی بە ناوی “سان ماو”.
لەگەڵ ئەوەشدا تاوەکوو ئێستا چیرۆکی کرێکارانی پەنابەر پشت گوێ خراوە، ئەگەر چی لەو چەند دەیەیەی کە ماوییزم دەسەڵاتدارە و کرێکاران و جووتیاران و سەربازان گوایە ناوەندی دەسەڵات پێک دێنن، کەچی ئەو ئەدەبەی پێشتر بە شێوەیەکی زۆر کەم کاریگەری هەبووە، لە ئێستادا لەلایەن دەسەڵانی ناوەندەوە بێ بایەخ کراوەو کاریگەرییەکی کەمی لەسەر ئەزموونی ڕاستەقینەی ئەو کەسانە هەبووە کە بانگەشەی نوێنەرایەتیکردنیان دەکرد.
پاش ئەو ریفۆرم و کرانەوانەی وڵاتی چین لە ساڵانی هەشتاکاندا لە بوارەکانی کشتوکاڵ و بەتایبەت کردنی کەرتی پیشە سازی و هەنگاونان بەرەوە بازاڕی سۆشیالیستی وەکوو ئەوەی بانگەشەی بۆ دەکەن، مەزەندە دەکرێت ٢٧٤ ملیۆن کرێکاری پەنابەری چینی لە لادێکانەوە روویان کردبێتە شارەکان بۆ کارکردن لە کانەکان و کارگە زەبەلاحەکان. بە ناوی شۆرشی کۆمۆنیستییەوە کرێکاران داماڵران لە هەموو پێداویستییەکانیان. ئەم بارو دۆخە لە هۆنراوەیەکی زۆر جواندا دەخرێتە ڕوو لە لایەن کرێکارێکی بیناسازییەوە بە ناوی ” شی شیانگنان”ەوە. ئەم گەنجە لە ڕێی بەراوردکردنی ئەو وێنە شکۆدارەی لینین لەسەر سەکۆی قوتابخانەکەی بەو کرێکارە پەنابەرانەی وێستگەی شەمەندەفەرەکان کە ماڵەکانیان لە کیسەیەکی پلاستیکدایە بەسەر شانیانەوە وەکوو ” کۆڵێکی پڕ لە تەقینەوە” بەراورددەکرد.

لەسەرەتاکانی پۆست سۆشیالیزمدا هێشتا نائومێدی باڵی نە کێشابوو بەسەر بارودۆخەکەدا شیعرییەتی کرێکارانی پەنابەر ( ناکرێت تێکەڵاوی بکەین لەگەڵ پروپاگەندەکانی ” شیعری کرێکاری” بە هەنگاوی گەورە بۆ پێشەوە) کە ئەمە یەکێک بوو لەو ژانرە ئەدەبییانەی بە دووای مەرگی ” ماوتیسۆنگ”دا لە ١٩٧٦ دا وەکوو کلتوورێک چرۆی کرد.
ئەم ڕێچکەیە لە ئەدەب بە پێچەوانەی ” ئڵیتی چەواشەکار”ەوە ناسراو نییە. ئەم ژانرە بە چەند ناوێک دەناسرێتەوە لەوانە: ” ئەدەبی برین یان شیعری تەمتومان”، ئەم ئەدەبە تا ئەم کاتەی ئێستاش هەر بە پشت گوێ خراوی ماوەتەوە. لە ئێستادا ئەم شێوە ئەدەبە شكڵ و شێوەی بە خۆی داوە و ناکرێت لە بیربکرێت.
نووسینی ئەم شێوەیە لە شیعر لە خۆییدا پیشاندانی خودە، هاواری ئەوانەیە کە دەنگیان نییە لە بەرانبەر دابڕانیان لە یەکتر، لە کارەکەیان و ئەو بەرهەمەی بەرهەمی دێنن و گەڕانەوەی هەستی مرۆڤ بوونیانە.

چەند نمونەیەک لە شیعرە کرێکارێکان:
(١)
گوێگرتن لە گۆرانیی سەر شەمەندەفەرە بێ کۆتاییەکان
داسەکەت دانێ
خاکەنازەکەت دانێ
کوڕەکەت جێبهێڵە
هەروەها دایکت جێبهێڵە
بەرازو مەڕەکەت بفرۆشە
دەستهەڵگرە لە زەوییەکەت
لە ژنەکەت جیابەرەوە
ئێمە دەچیین بۆ شار

ئێمە دەچیین بۆ شار
دەمانەوێت بچیین بۆ شار
چی دەکەین لە شار
کە گەشتیینە ئەوێ دەبینیین.

(٢)
کرێکارەکان ناتوانن جیاوازی نێوان شەو ڕۆژ بکەن

لەبەر دەکەین
جلە ئیلکترۆستاتیکەکان
کڵاوە ئیلکترۆستاتیکەکان
پیڵاوە کارەباییەکان
دەستکێشە کارەباییەکان
ملوانکەی کارەبایی
هەموو شتێک ئامادە
بێدەنگ چاوڕێی فەرمان دەبین
ئەو دەمەی زەنگەکە لێدەدات
دەمان گەرێننەوە بۆ دوواوە بۆ سەردەمی چن*.

*چن – زنجیرە فەرمان ڕەواکانی چین لە ٢٠٦ پ ز دیواری چینیان درووستکرد.

(٣)
لەگەڵ ئامێرەکان سەما دەکەین
بەلێدانێکی نەگۆڕ،
لێدە و لێدە…
ڕۆژان دەڕواو ئێمە سەما دەکەین
لەگەڵ ئەو ئاوازەدا، پێیەکانمان ناوەستێ
هێزم دەپروکێ، ئەم یاسا پۆڵاینە ناگۆڕێ
هەمیشە قەرەباڵغییەکی زۆر، هێشتا هەستکردن بە تەنیایی
لە پڕێکدا ئامێرێک ئاوازەکەی دەگۆڕێ
لە چاو تروکانێکدا دەستی کەسێک دەپەڕێ
هاوارت لە ناو دەنگی ئامێرەکاندا دەخنکێ
خوێنی گەرمی تۆ ناتوانێت ئاگر لەو ئامێرانە بەردا
ئەوەتانێ ئەوانی تر خوێن ساردانە جێیان هێشتی
هەروەک ئامێرێکی شکاو
کێ بوو خوێنی تازە ڕژاوی تۆی، وەک ئەوانی تر سڕییەوە
ئاوا بێ ئەسەر؟

———————

تێبینی : ئەم بابەتە لەم سەرچاوەیەی خوارە ئامادەکراوە.
Iron Moon: An anthology of Chinese Worker poetry
Translated by: Eleanor Goodman

—————————

ئەم بابەتە لە ژمارە ٢٣ی (بانێژەی ئەدەب و کەلتوور) بڵاوبۆتەوە..

(1)
له‌چكه‌كانم حه‌وسه‌ڵه‌یان چوو
كچبوونم له‌ كراسێكدا ،
به‌ قاچی‌ شه‌قامێكه‌وه‌ درێژ ده‌ڕوا..
(بایه‌ك ) پێم فێربووه‌ ،
كراسم ده‌نوقێنێ
كچبوونم چاوشاركێ!
(2)
چه‌ند دێڕكم مابوو بگه‌مه‌ تۆ،
چه‌ند وشه‌یه‌ك فوو له‌ باڵیان كرا
چه‌ند په‌نجه‌ره‌یه‌ك له‌مندا نووسین
كۆتا جار عیشق له‌،
پێخه‌فی‌ زمانا پووچگه‌را !
(3)
ڕۆشتن له‌ پرچه‌كاندا جاده‌،
پێڵاوه‌كان له‌ هه‌نسكی‌ پێیه‌كاندا برین،
ئه‌م دڵته‌نگییه‌ ده‌ڕواته‌ كوێ؟
له‌سه‌فه‌ری‌ چوارشه‌مه‌یه‌كدا ،
ژنبوونم پڕ له‌ موسافیر و
تۆم فڕێدا..
(4)
تا چاوه‌ڕوانی‌ خه‌یاڵدان نه‌خۆش..
چوومه‌ته‌ ئاوێنه‌یه‌كه‌وه‌ سارد،
تۆ زستانترین فه‌رهه‌نگ،
كه‌ گه‌رما گه‌شته‌ فه‌نا،
تۆ بوون له‌مندا ون !
(5)
ڕژاوه‌ته‌ من حه‌وشه‌ی‌ ،
ته‌قه‌ته‌قی‌ كه‌وشه‌كانت ،
گسكێك بانگم ده‌كا ،
گه‌ڵا تا پاییز
دووری‌ تا كه‌وشه‌كانت،
گسكێك له‌ تۆدا مردن !
(6)
دڵه‌ڕاوكێكان چوونه‌ته‌ په‌نجه‌ی‌ نه‌زۆك،
یه‌قین چه‌قیوته‌ لێژیی‌
تا ڕكاتی‌ گریان ،
قفڵێك له‌نوێژدا واژۆی‌ ده‌رگا ،
تۆ هێشتا موسافیری‌ له‌ جانتا !
(7)
له‌گه‌ڵ ئه‌زمونێكدا ڕۆشتم..
دیوار تاهێزی‌ تیابوو ،
چووه‌ لوتكه‌ی‌ هه‌ڵچنین..
تا سواڵی‌ ئومێد ،
گیرفانه‌كانم گرینۆك،
دابه‌زین له‌ژیاندا تا كۆتایی‌ تۆ،
وێستگه‌ی‌ قه‌فه‌سێكه‌ جریوه‌ترین..
فڕێدانی‌ تۆ ئه‌زمونێكه‌ له‌ منا !

ڕۆژ هه‌ڵه‌بجه‌یی

ئێوارەيە و
شۆڕەبييەکی شۆخ و شەنگ لە گۆشت
بە ئاودامانی خوێنەوە
بە سەر مەملەکەتی قژە سوورە ئاڵۆسکاوەکەدا غلۆر بۆتەوە
گەڵاکان سپی سپی
مينا کڕێوەی بەفر
درەختەکان رووت رووت
کەزێی لوولی بەرداوەتەوە
سەما وەک خۆی
بە گەڵا زەردەکانەوە لکاوە
بەرگەی سەرما ناگرێ
سەرە رێی مەرگی تەنيوە و مەستبوونی بيرچۆتەوە
خەرندە خەراباتێکە
وڕ و گێژ و کاسی مەيخانەيەکی تووڕەيە
بە دەم کاوێژی رێوە
گەڵا وەريوەکانی دۆراندۆری دەژمێرێ
خووی بە لەنجەی سەما و شەختەوە گرتووە
سپێدانی لێ تاريوە و
فەنابوون هێدی هێدی قۆزاخەی دەرگاکەی لێگرتووە
ئيتر ئاوازە وڕێنەکانی بۆ رۆژانی جوانيمان نانێرێ
بە پێخواسی وێڵێکم لە سۆراغا نوقمم
بە سوتاوی لە تەنهایی دەبينرێمەوە
يۆتوپيايەک لە گەردانەی حەرفەکانی ئەوينما گيربووەو
نە بۆم قووت دەدرێ ،
نە دەکرێ بە مەفتەنی خۆی بسپێرمەوە
بە تەنها خۆم گۆڕێکی بە کۆمەڵم
ونبووم وەرن بمدۆزنەوە
وام لە ناو جانتای دۆلارەکانتان
لە تەنيشت سۆزانييەکانتان
بۆنی وڕ ومەستیتان بە سەرما دێ
نە نوگرە سەلمانم نە عەرعەر
نە تۆبزاوە نە لێواری مەرگ
ئێوە ئيتر ناتوانن بمدزنەوە
مناڵيم سپاردە برسێتی ئەمڕۆم
شەرم پڕ بوو لە چوکلێت
شەوم تەنهایی و ونبوو
گەمەکانم نوقمی چاوشارکێ
لە تەک گريانەکانم رادەبورن و خۆ گێل دەکەن
دەچمە سەفەری ئوس و ديداری شەهلا
سۆمای چاوم پڕ دەبن لە هەڵپەڕکێ
ئيتر بۆ دەڵێی دەترسم و بێکەسم
خۆشمدەوێی خۆشەويسترين کەسم

٢٦ / ٤ / ٢٠٢٣

لەسەعات٤،۱۵ سەر لەبەیانی رۆژی هەینی رێکەوتنی ۱۲ ی ئەیلولی ۱۹۸٠ کودەتای سەربازی بەسەرۆکایەتی کەنغان ئەفریقی سەرۆکی ئەرکانی گشتی روویدا.

کودەتاکە حوکومەتەکەی سلیمانی  روخاندهەردوو ئەنجومەنی نوێنەران و پیرانی هەڵوەشاندەوە، هەروەها کارکردنی بەدەستوور راگرت و پارەتەکانیش هەڵوەشاندەوە، هاوکات سەرجەم رێکخراوە پیشەسازیەکانی بیجگە لەیەکێتی کرێکارانی تورکیا لەسالی ۱۹۵۲ دەمەزراند، سەرکردایەتی پێنج قۆڵیش پێک هاتبوو لە جەنەراڵ ئەفرین و چوار سەرکردەی سوپا کە ئەمانە بووون جەنەراڵ نورەدین ئەرسین فەرماندەی هێزەکانی وشکایی و جەنەرال تەحسین شاهین کایا فەرماندەی هێزی ئاسمانی و جەنەراڵ نەجات فەرماندەی هێزی دەریایی و جەنەراڵ ساوات سیلاسۆن، فەرماندەی پۆڵش  هەروەکو لە بەیانامەی سەربازی ژمارە ۱ کە سعات٦ی سەر لە بەیانی کاتی ئەو وڵاتە بڵاوبۆوە،هۆیەکانی دەستێوەردانی سەربازی بە کورتی لەوەدابوو کە دەوڵەت و دەزگا سەرەکیەکانی توانای کارکردنیان نەماوە، هەروەها هەیکەلی دەستوری پریەتی لە ناکۆکی و  نەگونجان پارتە سیاسیەکانیش لە هەڵوێستی خۆیاندا توندرۆن دەستەجەمعی پئویستیان نیە بۆ چارەسەرکردنی گرفتەکانی وەڵات.

لە ئەنجامی ئەم هۆکارانەدا هێزەکانی جوداخواز چالاکییەکانیان زیاد کرد و هاوڵاتیان سەروماڵیان پاریزراو نەبوو، پرانسیپەکانی ئەتاتورکیش کەوتە مەترسیەوە بیروباوەرو داب و نەریتی لار پەرەی سەند هێرشەکانیش بۆ سەر گشت کایەکانی کۆمەڵگە بوون، وەکو قوتابخانە و زانکۆکان دەوڵەتیش  هیچ تواناو دەسەڵاتێکی نەنابوو.

لەتشرینی یەکەمی ۱۹۸٠ حوکومەتێکی تازا بەسەرۆکایەتی ئەدمیراڵی خانەنیش بولاند ئۆلسۆ پیک هات کە هەندێ ئەندامی هەردوو حوکومەتە کودەتاچیە سەربازیەکانی ساڵانی ۱۹٦٠و ۱۹۷۱ بەشدارییان کرد.

پۆستی بەرگری و ناوخۆ پەروەردە درا بە سەربازییە خانەنیشیەکان، مامۆستایانی زانکۆش هەندی  وەزارەتیان وەگرت تورکۆت ئۆزالیش کەبە بلیمەتی ئابوری مایەی رێزگرتنی نێودەوڵەتی وەسفکرا بووەجێگری سەرۆک وەزیران و بەرپرسی کاروباری ئابوری، ئوزال ئەوکاتە بە دووەمین کەسایەتی لە حوکومەت دوای سەرۆک  وەزیران دادەنرا.

لە تشرینی دووەمی کانونی یەکەمی ۱۹۸٠ چەندین کێشە دژ بە رێخستنەکانی چەپرەو ورژێنران بەتایبەتی ئەوپەری چەپ و یەکێتی پێشکەتخوازی کرێکاران و لقەکانی پارتی رزگاری نیشتمانی پارتی و بزوتنەوەی نەتەوەی بزوتنەوەی کورد.

 زانکۆ و قوتابخانە باڵاکانیش بوونە گۆرەپانی سەرەکیی کاری رێکخراو راسترەوە توندرەوەکان کە دواتر شەری چەکداریان لەگەڵ  چەندین گروپی چەپرەوەی توندرۆ هەڵگیرساند، لەدوای کودەتاکە دیاربوو پێش کودەتاکە۱۷٠٠ رێخراوی توندرەو هەبوون  کە ۲٠٠ هەزار ئەندامیان هەبوو وێرای ملیۆن کەسی هاوسۆز دیمەنی سیاسی پارتە تورکەکان بەر لە کودەتاکە لەرووی فەرمیەوە ئەوەی دووپات کردەوە کە بێ دەسەڵاتن لە ئاست دۆزینەوەی ریگەچارەی دروست بۆ گرفتەکانی سیاسی و ئابوری،  بەردەوامی تورکیا سەرباری ئەو ئیتفاقە سیاسیانەی هاتنە سەر حوکم.

ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی لیژنەیەکی راوێژکاری بەسەرۆکایەتی سەعدی ئیرمالن لە ۲۳ تشرینی یەکەمی ۱۹۸۱ دامەزراند بەمەبەستی گەراندنەوەی دیموکراسیەت بۆ وڵات و بەشدارکردن لە دارشتنی دەستووری تازە کە شوێنی دەستووری ۱۹٦۱ بگرێتەوە کە کودەتاچیەکان  بۆ سەرچاوەی گرفتە تازەکانی سیاسیان لە قەڵەم دا کە تورکیا پێوەی دەناڵاند.

مستەفا کەمال هەستی بە ڕێک خستنی سیاسیکرد دووای سەرکەوتنی تەواو بەسەر بیانیانی داگیر کاردا لەسەر هەردوو ئاستی سەربازی و دیبلۆمانسیدا٫ مستەفا کەمال حزبێکی تازەی بەناوی (خلق فرقەسی ) واتا حزبی گەل دامەزراند لە ۲۰ تەموزی ۱۹۲۳ دا. واتا پێش ڕاگەیاندنی کۆماری تورکیا لەسەرو بەندی وتو وێژەکانی لۆزاندا پڕۆگرامێکی کورتی بۆ داڕشت وەک پوختەیەک بۆ بناغەی پڕۆگرامی حزب،
لەساڵی ۱۹۲۳ بەپێی ئەو پەیڕەو پڕۆگرامە هەڵبژاردن کرا٫ ئەم پڕۆگرامەش دوو بابەتی تێدابوو..
۱ـ حزب پتەو کردن حوکمی گەل و پەیڕەو کردنی حوکمەکە لەلاین خۆیەوە لە ئەستۆ دەگرێ هەروەها کاردەکات بۆ ئەوەی تورکیا بگەینێتە ئاست دەوڵەتێکی هاوچەرخ و یاساش تاکە فەرمان ڕەوا بێت،
۲ـ مافی گەل لەدیدی حزبەوە٫ بەشێوەیەک هەموو تاکێکی ئەم نەتەوەیە یەکسانی تەواو ڕەهایان بە ئازادییەکی ڕەها هەیە حزبیش هەموو جیاوازیەکی چینایەتی یان تایف گەری و ڕەگەز پەرستی و یان ئابووری نێوان تاکەکان کە یەکسانی گشتی وماف و ئازادییەکانیان دەشێوێنێت ٫ ڕەت دەکاتەوە.
لە ۱۵ی تشرینی یەکەمی ۱۹۲۷دا٫ حیزبەکە یەکەم کۆنگرەی خۆی بەست و بڕیاریشدرا کە هەر چوار ساڵ جارێک کۆنگرەکە ببەسترێت،
لەیەکەم کۆنگرەدا بڕیار لەسەر پەیڕەو پڕۆگرامی حزب و سیستەمی ناوەخۆی و دروشمەکەی درا کە لەچوار تیر پێکهاتبوو هەرچواریان لەسەر چووار بناغە چەسپێندرابوون کە گوزارشتیان لە ڕژێمی تازەی تورکیا دەکرد ئەوانیش:(کۆماری و میلەتخوازی و گەل پەرستی و عەلمانیەت)
لەمیانەی کۆنگرەی دووەمدا لەساڵی ۱۹۳۱ بەسترا دووبناغەی دیکەی بۆ زیادکرا ئەوانیش ( دەوڵە گەر و کودەتا گەر )بوون ئەم بناغانە لەناو خودی دەستوری ساڵی ۱۹۲۷دا بوون دواتر بوونە بنچێینەی سیستەمی دەوڵە بەوەی کە تورکیا کۆمارێکی میلەتخوازوگەل پەرست و دەوڵەت گەرو عەلمانی وکودەتا گەرە،
لەپڕۆگرامی فەرمیدا ئەم بناغە بەفەرمی لێکدانەوەیان بۆکراوە (محمد عزةدروز‌ة ) لتەکتێبی ( ترکیاالحدیثة) ئەم لێکدانەوەیەی بۆ دەخاتە ڕو بەم شێوەیە:
لە راڤەکردنی کۆماری دا هاتووە:-
حزب لەو باوەرەدایە کە چاکترین شێوە بۆ دەستەبەرکردنی بنەمای قایمی حوکمی نەتەوە و دەسەڵاتەکەی کۆماری یە بۆیە بە هەموو تواناوە بەم بناغەوە پابەند و ئامادەیە داکۆکی لە سیستەمی کۆماری بکات.
لە راڤەکردنی عەلمانیەت دا هاتووە:
حیزب وەک و پرانسیپێکی بنچینە ئەوەی پێ قبووڵە کە یاسا و رێساکانی دەوڵەت لەسەر بناغەی زانست و هونەر دابنرێ هاوکات لەگەڵ شێوازەکانی شارستانیەتی تازە پێداویستەکانیان بگونجینن ئەو حیزبە دینی پێ کاریکی ویژدانیە مافی پاریزگاریکردنی پیداوە لە بەرامبەر هەر دەست تێوەردانیک هەروەها پیی باشە ئایین لە کاروباری سیاسی جیابکاتەوە ،پاراستنی زمانی نەتەوەی رۆشنبیری لە کاریگەری زمانی رۆشنبیری بیانی کاریکئ پێویستە بۆ بەرژەوەندی نەتەوەی تورک لە ئستاو ئاییندەدا
لە راڤەکردنی گەلپەرستدا هاتووە:-
سەرچاوەی ویست و سیاسەت و نەتەوەیە ریخستن و بەکارهێنانی ئەم دەسەڵاتەش لەلایەن دەوڵەتەوە وەیە ئەمەیە بناغەی ناوەرۆکی حیزب ،حیزبیش مافی هەموو تاکێکی لە چەمکی گەلپەرست دەردەکەوی هەموو تاکەکان لەبەردەم یاسادا یەکسانن هیچ جیاوازیەکی چینایەتی قبوڵ ناکەن
لە پرانسیبە بنچینەیەکانی حیزبیش ئەوەیە کە چینی هەرەوەزو جیاواز پیک نایەت بەڵکو لە چەند گروپێکئ دابەشکراوی هەمەجۆر پێک هاتووە کە جیاوازیان هەیە لەروی رەوشی ژیان و کارکردن و پیشەکان وەک جوتیارو پیشەگەریو بازرگانی دابەش بوونی ئەوانەش بەپێی جۆرەکانی کارکردن بۆ ژیان پێویستە هەموو لایەکیش لێی بەختەوەر دەبن.
لە راڤەکردنی دەوڵەتگەریدا هاتووە:-
بنەماو ئامانجەکانی حزب ئەوەیە کە نەتەوەی تورک لەماوەیەکی کەمدا بگاتە ئاستێکئ بەرزی شارستانیەتی خۆشگوزەرانی هەروەها نیشتمانی تورکیا بگاتە هەمان ئاست و سود لە هەوڵ و تەقەڵایەکانی تاکەکان ببینی،حیزب کار دەکات لە پێناوی ئەوەی کە حکومەت بە شێوازو سامانی خۆی کاری ئابوری پیشەسازی ئەنجام بدات کە تاکەکانی میللەت ناتوانن ئەم کارانە بەتەواوی بکەن.
لە راڤە کردنی کودەتایی هاتووە
حیزب بە پێویستی نەزانی دەست لە کاروباری دەوڵەت وەربدری، چونکە بەوە ناسراوە کە دڵسۆزە بۆ بیرۆکەی کودەتا کە بە هەوڵ و کۆشش بەدەستی هێناوە پێویستیشە بەرگری لی بکات،ئیمە قەرزارین بەوەی کە بۆ نیشتیمان هاتە ئاراوە لە دڵسۆزی ئەو پلەو پایە بەرزە کۆمەڵایەتیە کە نەتەوە بەدەستی هێناوە،بۆیە کودەتاگەری دروشمی بەرزی نەتەوەیە.

لە ڕۆژی 25ی تشرینی دووەمی سالی (1923)لە شاری ( لۆزان)لە سویسرا ولاتانی هاوپەیمانی جەنگی جیهانی یەکەم کونگره یەکیان بەست بە ئامادەبوونی نوێنەرانی ئەمریکا و ڕوسیا وبەریتانیا و فەڕەنسا و ئیتالیا و تورکیا مستەفا کەمال ئەتاتورک خۆی ئامادە بوولە کۆنگرەکه دا بۆ ئیمزاکردنی بڕیارەکانی لەو کۆنگرەیەدا تورکیا دەستی هەلگرت لە وڵاتانی موسل و ئەو گرێبەستانەی که دەولەتی عوسمانی بە ستبووی لەگەل ئەلمانیا و بەریتانیا لە پێش جەنگی جیهانی یەکەم بۆ دەرکردنی نەوت و ئاسن بەرامبەر بە دەست هەلگرتنی ولاتانی هاوپمان لە کۆنگرەکەدا ئەمریکا وڕوسیا پشتگیری تورکیا و مستەفا کەمالیان کرد میراتی نەوتیان دابەشکرد لە نێوان خۆیاندا ئەمریکا چواریەکی نەوتی ولاتی موسل کەرکوکی بەرکەوت وە بەریتانیا مافی دەست بەسەر گرتنی (ئنتداب)عێراقی پێدرا . کۆبونەوەکانی لۆزان وچۆنیەتی مۆرکردنی بە شێوەیەکی گشتی وتویانە ئەو دەولەتانەی لەکۆبونەوەیەدا بەشداربون لەبەریتانیا ،فەرەنسا ،ئیتالیا، ژاپۆن، یۆیان،ڕۆمانیا،یۆگلاقیا، لەکاتی کۆنگرەکەدا بەلام بەهیچ شێوەیەک خەلیفە بەشدار نەبووە لەگەرمەی کۆبونەوەکانی لۆزاندا لەسەرەتادا لەسەر ناوەڕۆکی ماده کان بەپێی ئەو ڕەشنوسەی بۆ کۆنگرەکە ئامادەکرا بوو هندێک ڕووداو و هەلویست هاتنە کایەوە کە هەمووشیان سودی تورکانی تێدابوو لە کۆبونەوەکانی لۆزان لە 20ی تشرینی دووەم سالی 1922دا کێشەیەک پەیا بوو لە نێوان فەرەنسا وئەلمانیا فەرەنسا بۆئەوەی خۆی توشی سەرئیشه یەکی تر نەکات لەگەل تورکەکاندا پەیمانی (فرەنکلین–بویون )لەنێوان فەرەنسا و تورکیا مۆرکرا. نوێنەری تورکیا ودەولەت هاوپەیمانەکان مەبەست ئەو دەولەتانەی لە شەڕی یەکەمدا دژی حکومەتی عوسمانی هاوکاری یەکتربوون لەم قۆناغەدا هەردوولایان لە پێشبڕێکێدا بوون وهیچ لایەکیان لەخواست ومەبەستەکانی لاکەی تر نەگەیشت و(لۆرد کرزن )وەرزیری دەوەره ی بەریتانیا لە گه رمەی چالاکیدا بوو بە تەمای ئەوە نەبوو دان بە سەربەخۆیی حکومەتی تورکیادا بنێت بەسەرکردایه تی کەمالیەکان چۆنیەتی هەلبژاردنی نوێنەرانی تورک لەناو ئەندامانی ئەنجومەنی بالای میللیدا بۆ ئەوەی ببن بە نوێنه ری حکومەت لە گفتوگۆکانی لۆزاندا . دەربارەی مادەکانی پەیمانی لۆزان و ناوڕۆکی مادەکانی باسێکی دوورودرێژ و گەلێک سەرچاوەلێی دواون بەلام ئەوەی ئێمە مەبەستمانە لێی بدوێین بریتی یە لەو مادانەی دەستنیشانی مافی هاولاتیانی تورکیای تیادا کراوە کە دەبوایه هاولاتیانی کوردیشی بگرتایەتەوە بۆ ماده (39٫38٫37)ی پەیمانەکە کردووە لە سالی 1927دا لەمۆسکۆ چاپکراوە لەوەدا وتراوە مادە /37ی بەلێن ئەدا هیچ بڕیارویاسایەک دەرنەکات پێچەوانەی ناوەڕۆکی مادەکانی ئەم پەیمانە بێت مادە/38حکومەتی تورکیا بەلێن ئەدات هەموو دانیشتوان سەربەستیەکی تەواویان دەبێت بێ جیاوازی لە ڕووی نەتەوایەتی و زمان و ڕەگەزو ئاینیانەوە. مادە/39هیچ جۆرە فشار وبەرهەلستیەک ناخرێتەبەر هیچ هاولاتیەکی تورکیا و ڕێگەی لێناگیرێن لەبەکارهێنانی هەر زمانێک ک بیەوێ بەکار یبێنیت لەکاروباری خۆیدا وەکو بازرگانی و ڕاگەیاندن و نوسین و بلاوکردنەوەی چاپەمەنی لە شوێنه گشتیەکاندا. پاشئەوەی کەمتەرخەمی کورد و ناڕێکی لەنێوانیاندا بوو بەهۆی ئەوەی پەیمانی سیڤەر پشتگوێخرا و ئەو قۆناغەی بۆ کورد دانرابوو لە ماوەیاندا سودلەو هەل ودەرفەتە وەربگرێ کەبۆی ڕەخسابوو هیچی نەهێنرایه دی وەکو لەباسی پەیمانی سیڤەردا به دوورودرێژی باسمانکردووە سالێک بڕیاردرا لە جیاتی سیڤەر پەیمانێکی تر ببەسترێت کە جێگەی ئەو بگرێتەوە تورکەکان هەرچی توانای خۆیان هەبوو هەموویان بۆئەوە تەرخانکرد پەیمانی تازەی وابێتە پێشەوە بەهیچ شێوەیەک بەمووش بەلای ناورۆکی مادەکانی سیڤەردا نەچێت بێگومان ئەوەی تورکی والێکردبەئاسانی بەو ئەنجامە بگات بریتی بوو لەوەی بارودۆخی دەولەتە هاوپەیمانەکان وهەلوێستیان بەرامبەر بە تورکەکان بەتەواوەتی گۆڕرابوو ئینگلیزی کۆبونەوەی لۆزان لە ژێرەوەهەموو شتێکی لەسەر حسابی کورد لەگەل کەمالیەکاندا بڕیبووەوە ومەبەستەکانی خۆی مسۆگەر کردبوو کە بریتی بون لە وازهێنانی تورک لە داواکردنەوەی ویلایەتی موسل و دەستکردنی کەمالیەکان بە پاشگەزبوونەوە لە و دۆستایەتیەی لەگەل سۆڤیەتەکاندا هەیانبوو. تورکیاش ئەوەی مسۆگەر کردبوو کە حکومەتی بەریتانیابەهیچ جۆرێک بایەخ نادات بەکورد وەکو ئەوەی لەسیڤەردا بایەخی پێدابوو وحکومەتی بەریتانیاش بەلێنی پێدابوو بەشێوەیەکی ڕەسمی دان بە حکومەتی تورکیادا ئەنێت و کوردیش لە کۆبونەوەکانی لۆزاندا بەهیچ شێوەیەک جولەیان لێ نه هات و ئەگەر لەسیڤەردا شەریف پاشای خەندان و بەدرخانیەکان و ژمارەیەک لە ڕۆشنبیرانی کورد لە چالاکیدا بوون, لەمەی لۆزان ئەوەی لە کورده کانەوە ڕوویدا بریتی بوو لە هەلوێستی ئەو کوردانەی لە ئەنجومەنی تورکەکاندا بوون و هەرلە کۆنەوە لە کۆنگرەکانی ئەرزڕوم وسیڤەردا هاوکاریان بوون کە ئەو هەلوێستە بریتی بوو لە هەلوێستێکی چەرت وناڕێکی کوشندە کە کورد بەدەمی خۆی وازی لە مافی خۆی هێنا.

لەدوای کودەتاکەی ١٩٧١ سەرکردایەتی سووپای تورکیا سیاسەتی بەرامبەر کورد دژایەتی و نکۆڵی کردن لەنەتەوەی گەلی کوردیان دەکرد هەمان ئەو هەنگاوانەی سەرکردەکانی سوپای کودەتای ١٩٦٠ پەیڕەویان دەکرد وە چەندین هەنگاوی نوێی تر بە توندترین شێوە گرتە بەر،

هەنگاوەکانی حکومەتی تورکیا دژی کورد

١_ باری نائاسای لە دووانزە ویلایەتی کورد نیشین راگەیەنرا.
٢_ هەڵمەتێکی فراوانی سەرکوت کاری دژ بە هێزە کوردەکان پیادە کرا بە هەزاران کورد دەست گیرکرا بەشێکی زۆری کە ئەندامانی پارتە سیاسیەکانی کورد وەکوو(DDKO) و پارتی دیموکراتی کوردستانی تورکیا بە تۆمەتی خیانەتی مەزن تەمەت بارکرا٫
٣قەدەغەکردنی زمان و دابونەریتی کورد. ٤بڕیاری قەدەغەکردنی چاپ و بڵاوکردنەوی گۆڤارە کوردیەکانی دەرکرد٫
٥_ ژمارەیەک لە نوێنەرانی ڕۆشنبیری کورد دادگای کرا بە تۆمەتی هەوڵدان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردی٫
پارت و ڕێخراوە سیاسیەکانی کورد:
دوای هێور بونەوەی دۆخەکە ڕێگا درا پارتە سیاسیەکان دابمەزرێن چەند پارتی کوردیش دەرکەوتن وەکوو”

١_پارتی کاریگەری کوردستان (کیپ ) :
ئەم پارتە لەلایەن دکتۆر شڤان دامەزرا پێشتر لەناو پارتی دیموکراتی کوردستان لە تورکیا بوو ئەم پارتە خۆی بە مارکسی لینینی لە قەڵەم دادا سەرەتا لەژێر ناوی ( کۆمەڵەی کەلتوری دیموکراتی شۆڕش گێڕ ) خۆیان ڕێک خستەوە لە ساڵی ١٩٧٧ دا ناوی پارتەکەیان بۆ پارتی کاریگەری کوردستان ( کیپ) گۆڕا ئامانجی ئەم پارتە ئەوەبوو مافی کورد بە دەست بێنێت ئەم پارتە خاوەن چەند گۆڤاروو ڕۆژنەمە بوو گۆڤارێک دەرچوو بە ناوی ( لاوانی شۆڕش گێڕی دیموکرات ) هەروەها ڕۆژنامەیەکیش بەناوی ( ژیانی نوێ ) دەرچوو،

٢_ ڕێخراوی ڕزگاری کوردستان
ئەم ڕێخراوە لە چەند ئەندامێکی جیابوەوەی (DDKO) دامەزرا. ڕۆژنامەیەکیش بەناوی ڕزگاری دەرچوو ئەم ڕێخراوە لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٧٧ پشتیوانیان لە ئەجەوید و پارتەکەی نەکرد ئەمانە زیاتر باوڕیان بە سیۆسیالیزم هەبوو،

٣_ رێکخراوی ئاڵای رزگاری
ئەم رێکخراوە لە ساڵی ١٩٧٨ز لە رێکخراوەی رزگاری جیابووەوە ئەمانە داوایان دەکرد گۆرانکاری لە پرەنسیپە مارکسیەکاندا بکرێت و لەگەڵ دۆخی کوردا بگونجێندرێت٫

٤.ڕێخراوی کاوە
ئەم ڕێخراوە لە ساڵی ١٩٧٧ دامەزرا کە ئامانجیان پێکهێنانی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی بوو ئەمانە زیاتر لەنێو لاوەکان و خوێندکاران بڵاو بوەوە
کۆمەڵەی تێکۆشین٫
ئەم کۆمەڵەییە لە ساڵی ١٩٧٨ز دامەزرا لە زیاتر باوەریان بە خەباتی چەکداری هەبوو هەبوو لە پێناوە سەربەخۆی کوردستاندا٫
بزووتنەوەی رزگاری خوازی نەتەوەیی کوردستان
ئەم رێکخراوە لە گەنجە چەپەکانی ناو پارتی دیموکراتی کوردستانی تورکیایان دامەزراند کە باوەریان بە خەباتی چەکداری هەبوو و بۆ کوردستانێکی سەربەخۆ و دیموکرات کاریان دەکرد ، بەرنامەشیان بەو شێوەیە بوو کە لەگەڵ هیچ داگیرکەرێکی کوردستاندا مامەڵە نەکەن٫

٥- پارتی کرێکارانی کوردستان ئەم پارتە وەک گروپێکی مارکس لینینی لە ناوەندەکانی خوێندی باڵا لە تورکیا دەرکەوت وە دواتر وردە وردە پەرەی سەند و لەساڵی ١٩٧٤ ز دا ئەم گروپە زیاتر گەیشتە ئەو باوەری لە رێگای بیربۆچوونە مارکسیەکانەوە دۆزی کورد چارسەربکرێت ، لە نێوان ساڵانی (١٩٧٣ ١٩٧٧ز)دا کە گرووپەکە بە ئاپۆچییەکان دەناسران هەتا دەهات زیاتر پێش دەکەوتن ، و لەکۆتایی ساڵی ١٩٧٧ز دا (عبدوڵڵا ئۆجەلان یەکەم رەشنووسی پرۆگرامی پارتی کرێکارانی کوردستان لە شاری (عینتاب ) و لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٧٨ ز دا ئەم گرووپە یەکەم کۆنگرەیان لە گوندی (فیس )ی سەر بە شاری ئامەد بەست ، کە چوار رۆژی خایاند و تیایدا بڕیاری دامەزراندنی پارتی کرێکارانی کوردستان دراو لێرشەوە ئەم پارتە ووردە ووردە دەستیانکرد بە هێرشکردنە سەر ئاغا و موڵکدارە کوردەکان و لایەنگرانی حکومەتی دەستیان بە خەباتی سیاسی لە دژی دەوڵەتی تورکیا کرد.

لە ٢٤ تەمموزی ١٩٢٣ دا ، لە شاری لۆزانی سویسرا واژۆکرا ، لۆزان بیرۆکەی ئەو دەوڵەتە کوردییەی لە ناو برد کە پەیمانی سیڤەر لە  ١٠ی ئابی ١٩٢٠ دا لە سەر رووبەری ٪٢٠ تێکرای خاکی کوردستانی گەورەی نەخشاندبوو ، پەیمانی لۆزان دوای لاوازبوونی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی کۆماری تورکیای هێنایە پێش دەرگای دیبلۆماسی لەسەر حکومەتێک کردەوە کە (مستەفا کەمال ئەتاتورک) حکومداری بوو هاوکات بووە هۆکاری نکۆلی دامەزراندنی قەوارەیەکی سەربەخۆ بۆ کورد و ئەرمەن ، مستەفا کەمال ئەتاتورک هەولی دیبلۆماسی و پالپشتی یەکێتی سۆڤییەتی جاران توانی پەیمانی سیڤەر هەلوەشێنێتەوە ، پەیمانی لۆزان بکاتە جێگرەوەی بۆ هاوپەیمانانی دوای جەنگی جیهانی یەکەم بە تایبەتی ( بەریتانیا و فەرەنسا ) گرنگ بوو تورکیا رۆلێکی چارەنوسسازی هەبێت لە یەکلایکردنەوەی کێشەکانی رۆژهەلاتی ناوەراست ، مەرجی تورکیا ئەوەبوو پەیمانی (سیڤەر) جێبەجێ نەکرێت ، لۆزان خاکی کوردستانی دابەش کرد نەخشەیەکی تازەی بە بەرژەوەندی ولاتانی ناوچەکە بۆ رۆژهەلات و بۆ کوردستان دارشت ، رێککەوتنەکە لە نێوان (١٣) وڵاتی دەست رۆیشتوو دا واژۆکرا (تورکیا ، بەریتانیا ، فەرەنسا ، ئیتالیا ، یۆنان ، بەلجیکا و رۆمانیا هەروەها یەکێتی سۆڤییەتی گوسلاڤیا ، یابان ، بولگاریا و پورتوگال ) هەموو بە ماددەو برگەکانی لۆزان رازی بوون بریاریان لێدا ، دوای شەری (چالدێران)ی ١٥١٤ لە نێوان ئیمپراتۆریەتی سەفەوی و عوسمانی دا بۆ جاری دووەم لۆزان کوردستانی گەورەی بەسەر هەر چوار ولاتی (تورکیا ، ئێران ، عێراق ، سوریا)دا دابەش کرد ، پارچەی پێنجەمی کە بە کوردستانی سوور ناسراوە کەوتە بن دەست یەکێتی سۆڤییەتی پێشوو ، ئێستا لە بەشی ئەرمەنستان ئازربایجان و گورجستان و تورکمانستان بووە لۆزان زەبڕێکی کاریگەری لە دۆزی کورد گەیاند نەیهێشت داخوازییەکانی بە پێی ماددەی (٦٢،٦٤)ی پەیمانی سیڤەر بێنەدی هاوکات نەخشەیەکی تازەی بۆ دارشتنەوەی قەوارەی سیاسی و جوگرافی لە ناوچەکەدا کێشا ، گرفت و ناکۆکی قوولی لە نێوان گەلانی ناوچەکەدا دروست کرد ، هەرچەندا هێشتا لە زۆر شوێن دەرهاوێشتەکانی لە شەرو نا ئارامی دا دیارن بەلام لە پارچەکانی کوردستان دا هەولی سرینەوەی ئاسەواری پەیمانی لۆزان بەشێکە لە خەباتی سیاسی و مەدەنی ، لە باشوری کوردستان بە کردەنی هێلکاری دابەشکردن سراوەتەوە لە ١٩٩١ەوە قەوارەیەکی سیاسی زامنکراوە بەرەوە گشتپرسی و سەربەخۆیی هەنگاوی مەزن هەلدەگرێت ، لە رۆژئاوای کوردستانیش هەول بەردەوامن بۆ قەوارەیەکی هاوشێوەی باشوری کوردستان .

زوهاد اسحد عیسا

بەشی زانستە کۆمەلایەتییەکان / زانکۆی سۆران

لوتژەندنی دەسەڵات لە هەموو جۆرە بازرگانی و پیشەکانی ناوبازاڕ ، ئەوەندەی کارەساتە دوو ئەوەندە کۆمیدییە ..ئاخر چۆن ئەبێ تۆ سەرقاڵی سیاسەت و وڵات بەڕێوەبردن بیت ، کەچی سەرقاڵی تاوەر دروستکردن و نەخۆشخانەی ئەهلی و هاوردەکردنی جگەرە و دوگ و بەرز‌ و سەروپێیش بیت ؟ باسی مادەی 140 بکەیت و سەرقاڵی هاوردە کردنی ئوتومبیل و بەفرگرە و تیڤی و عەلەفی مریشک و مانگایش بیت ؟ مەعقولە حوکمەتێ لەگەڵ سەرۆکی ووڵاتاندا دانیشێ و هەمان ڕۆژیش خەریکی ترانزێتی ئامدیوکردنی وەجبەیەک باڵندە و قوماش و کۆمپیوتەر و چەقۆ بێ ؟ .. ئەم کاڵا و پیشە جیاوازانە بۆ گەورەترین کۆمپیوتەر داونلۆد بکەیت ، گەرم ئەبێ و سوور ئەبێتەوە و داوای ئەپدەیت ئەکا .. نەخۆشی فرە کاڵا وئیش و تایبەتمەندیی ، بۆ ناو خەڵکەکەیش درێژ بوونەوەی هەیە ، چونکە ئەمانە گەورەیش نەبن ، لە شوێنی گەورە دانیشتوون و.. بچووک پێ لەئاوە ڕژاوەکەیان ئەخشێنێ .. جۆرە فرۆشیارێ پەیدا بوون وەک دەسەڵات خەریکی بازرگانیکردنی تێکەڵ و پێکەڵن :
(وەرنەوە بۆ پەنیر .. ماست ..تایت .. سابونی زەنابیلیی .. قەیماغ .. جلی کوردی .. مریشکی سوور ..ماسی تازه ..تەختەی حەمام .. برمەی گەرم .. ماڵێ موبەڕیدەی سووتاوی بێ .. برنجی بێ ..ئاردی بێ .. غەسالە و سپلیتی سووتاوی بێ ..قەنەفەی بێ .. بیفرۆشێ..!! )

ــنەوزاد بەندی ـــ

پشتئاشان گوندێکی چەپەک و دوورەدەستی بنای قەندیلە، تا ئەو ساتەی لە یەکی ئایاری 1983 نەبووە جێگەی شەڕێکی خوێناویی کە بە کوژرانی 82 کەس لە ئەندامانی حزبی شیوعی کۆتایی هات هیچ ناوبانگێکی نەبووە بە تایبەت ناوبانگی سیاسیی. تەنانەت هەروەک قادر رەشید “ئەبو شوان” لە کتێبەکەیدا “پشتئاشان لەنێوان ئازار و بێدەنگیدا” باسی دەکات تا ساڵی 1982 کەس بیری لەوە نەکردبووە، ئەو گوندە بکاتە بنکەی سەربازیی یان سەرەکی خۆی، کاتێک حزبی شیوعی ئەم گوندەی هەڵبژارد، وەک پەناگەیەکی ئارام دڵی پێخوش کردبوو، بەڵام هەرگیز بە خەیاڵیاندا نەدەهات، دوای کەمتر لە ساڵێک پشتئاشان بۆ شیوعییەکان دەبێتە گۆڕستانێکی گەورە.

یەکی ئایاری خوێناویی

تا ساڵی 1983، حزبی شیوعی کە ئەندامێکی بەرەی جووت بوو، لە شەڕی شاخی براکاندا بێلایەن وەستابوو، بەڵام لە کۆتاییەکانی نیسانی ساڵی 1983 گرژییەکی زۆر لە نێوان شیوعی و یەکێتی دروستببوو، یەکێتی تا دەهات لە نزیکی بارەگا سەرەکییەکانی حزبی شیوعی لە بناری قەندیل هێزی کۆدەکردەوە، بەڵام حزبی شیوعی بە بیریاندا نەدەهات هێرشە زەبروەشێنەکەی یەکێتی پشتئاشان بکاتە ئامانج، چوونکە پێیانوابوو ئەوانەی لە پشتئاشانن زیاتر ژن و منداڵن.
رۆژی یەکی ئایاری ساڵی 1983 کە هاوکاتە لەگەڵ جەژنی جیهانی کرێکاران، یەکێتی بە بەشداریی سەدان پێشمەرگە بە سەرکردایەتی “نەوشیروان مستەفا” پەلاماری بارەگانی شیوعی و پاسۆک و حسک لە پشتئاشان، قەڕناقا، بۆڵێ، ئاشقۆڵکە و رەزگە، دەدەن، پاش بەرگرییەکی کەم هێزەکانی یەکێتی دەتوانن پشتئاشان و تەواوی ئەو گوندانە بگرن کە هێزەکانی حزبی شیوعیان تێدابوو، تەنانەت توانیان بەشێک لە سەرکردەکانی حزبی شیوعی وەک “کەریم ئەحمەد، ئەبو سەرباز، قادر رەشید” بە دیلی بگرن.
بەیانی رۆژی یەکی ئایار، ئێستگەی دەنگی شۆڕشی عێراق، کە رادیۆی فەرمی یەکێتی بوو، بەمشێوەیە سەرکەوتنەکەیانی لە پشتئاشان و قەرناقا بڵاوکردەوە “ئاشبەتاڵە، ئاشبەتاڵە. تۆڵە بە سەبرە، ئەمما بەزەبرە، بەڵێ بە زەبر بوو. مارکس گۆڕ هەڵتەکێنە، بزانە چۆن تەحریفییەکانی ئاخر زەمان، بە قاعیدە و قیادەوە بەرەو دیوی ئێران هەڵهاتن. بیانکوژن، بیانبڕن ئەوانەی دەیانەوێ کێوەکانی کوردستان تەعریب بکەن. حسک و شیوعی و قیادە مەوقەتە رەنجی کورد بە با دەدەن. کوردستان لە قاعیدە و قیادەی تەحریفییەکان پاککرایەوە”.
قادر رەشید لە کتێبەکەیدا “پشتئاشان لەنێوان ئازار و بێدەنگیدا” نووسیویەتی “هێزەکانی یەکێتی بە سەرکردایەتی نەوشیروان مستەفا لە بەهاری 1983 هێرش دەکەنە سەر بارەگاکانی حزبی شیوعی و پاسۆک و حسک لە گوندەکانی پشتئاشان، قەڕناقا، بۆڵێ، ئاشقۆڵکە و رەزگە. نزیکەی 90 کەس بە دڕندەترین شێوە دەکوژرێن و چەندین کەس بریندار دەکرێن. ئەوەی جێگای سەرنجە شێوەی هەڵسوکەووتی نەوشیروان و هێزەکەیەتی لە شەڕەکەدا. نەوشیروانییەکان پەنجەی کچێکیان بەناوی “ئەحلام” بڕیوە بۆ ئەوەی ئەڵقەکەی لێ ببەن، تەرمی پێشمەرگەیەک بە ناوی عەلی حوسێن لە ژێر خاک دەردێنن بۆ گەڕان بە دوای چەکەکەیدا و تەرمەکەشی لە رۆخی رووبارەکە بە جێدێڵن، کەسێک بە ناوی ئەبو مەکسیم کە خاوەنی 7 منداڵ دەبێت بە بێ ئەوەی دەست بکاتەوە دەدرێتە بەر رێژنەی گوللە و دەکوژرێت، ئەو دیلانەی پارەیان پێبووە رووتدەکرانەوە و دەکوژران”.

رۆڵی نەوشیروان مستەفا

قادر رەشید “ئەبو شوان” لە دیمانەیەکدا کە رۆژنامەنووس “ستیڤان شەمزینی” لە کۆتایی ساڵی 2009 لەگەڵیدا ئەنجامداوە دەربارەی رۆڵی نەوشیروان مستەفا دەڵێت “لەبەرئەوەی نەوشیروان مستەفا بڕیادەر و ئەندازیاری راستەوخۆی خوێنڕشتنەکەیە، لە رادیۆکەیانەوە هاواری دەکرد من دیلم ناوێت! پەرێزتان پاک بێت! تۆڵە بەسەبرە ئەمما بەزەبرە! نەوشیروان دەیتوانی ئەو دیلانە نەکوژێت! لەچیرۆکی (‌زەماوەن ئەگێڕین)دا، فازیل کەریم ئەحمەد (جەعفەر) کادری پێشکەوتووی راگەیاندنی یەکێتی، دەیگێڕێتەوە نەوشیروان بە‌ دەستی خۆی دیلەکانی کوشتووە! ‌هەربۆیە راستەوخۆ هەموو ئەر‌کێکی حزبی بەجێدەهێڵێت ‌و روو دەکاتە سوریا، قارەمانی چیرۆکەکە نەوشیروانە و ناوی لێناوە شێرۆ!”.
پێشمەرگەیەکی بەشداربووی حزبی شیوعی لە شەڕی پشتئاشان کە دواتر بە دیلی دەکەوێتە دەست یەکێتی لە دیمانەیەکدا کە رەحمان غەریب لە ساڵی 2008 ئەنجامیداوە، دەڵێت “ئێمە چەند دیلێک بووین، لە پڕ لەو دیوی زیندانەکەوە گوێمان لە هاوار بوو، کە سەرنجماندا دەبینین، نەوشیروان مستەفایە، لە مەفرەزەیەک پێشمەرگە تووڕە دەبوو کە بۆچی دیلیان بۆ هێناوە، ئێوە رێککەوتنەکان شکاند”.
ئەبو شوان سەرکردەی ئەوسای حزبی شیوعی پێیوایە سەرکردایەتی یەکێتی هەموویان بەرپرسن لەو تاوانە، بەڵام بەشی شێری بەر نەوشیروان مستەفا دەکەوێت. بۆیە دەڵێت “هەموو سەرکردەکانی یەکێتی بڕیاردەری رووداوەکەی پشتئاشانن، بەڵام پشکی شێر بەر نەوشیروان مستەفا و تەواوی ئەوانەی راستەوخۆ بەشداریی شەڕەکە بوون، دەکەوێت. حزبی بەعس تاوانبارە لە داڕشتنی نەخشەی لێدانی پشتئاشان. کۆمەڵەی ئێران و حزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ بەرپرسیارن لەو خوێنڕشتنە”.
بەپێی سەرچاوە مێژووییەکانیش نەوشیروان مستەفا سەرکردەی مەیدانی هەموو هێرشە سەربازییەکانی یەکێتی بووە بۆ سەر تەواوی حزب و لایەنە کوردستانییەکان. تەنانەت پشکۆ نەجمەدین لە بیرەوەرییەکانی خۆیدا “ئەزموون و یاد” ئەوە بە بیر دەهێنێتەوە کاتێک دیل بووە لای یەکێتی، نەوشیروان مستەفا پێی وتووە “حزب نەماوە لە کوردستان سەرکردەیان لێ نەکوشتبێت، بۆیە تۆش دەکوژین و لە تۆڵەکردنەوە ناترسین”.

رۆڵی حکوومەتی بەعس

ئەبو شوان، لە چاوپێکەوتنێک کە لە دیسەمبەری 2009 کە لەلایەن رۆژنامەنووس “رزگار چوچانی” لەگەڵیدا ئەنجامدراوە دەڵێت “خدر مەعسوم لە چاوپێکەوتنێکدا، بە ئاشکرا دەڵێت (پەلاماردانی پشتئاشان بە بڕیاری سەرکردەکانی یەکێتی بووە). ئەوە راستییەکی مێژووییە و چووە لاپەڕە رەشەکانی مێژووی یەکێتییەوە، بەڵام دەبووایە خدر ئەوەشی بووتایە ئەو هێرشە بۆ سەر پشتئاشان، بڕیار و هاوکاریی بەعسیشی تیادا بوو”.
سەید کاکە، کە ئەوسا سەرکردەیەکی دیاری سۆسیالیست بوو، هاوکات یەکێکە لە بەشدارانی شەڕی پشتئاشان پێیوایە کارەساتی پشتئاشان بە بڕیاری بەعس بووە و دەڵێت “یەکێتی لەگەڵ حکوومەت رێککەوتبوو، رۆژی پێشتر حکوومەت 500 تۆپی لێداین، کە یەکێـتی هجومیان کرد شکان، ئێوارە بوو، من لەبەردەمیان بووم، فیشەکمان نەما، ناردم فیشەک بێت، گوتیان فیشەک نییە، کە فیشەک نەبێت سبەی هجوم بکات چی دەکەی؟ گوتم سەحب بکەن، بە شیوعییەکانیشم گوت لێرە ئاوا دەبین دەچینە قەندیل، هەمووتان سەحب بکەن”.
قادر رەشید باس لەوە دەکات چەند رۆژێک بەر لە کارەساتە خوێناوییەکەی پشتئاشان کاتێک نوێنەری ئاشتی نێوان پارتی و یەکێتی بووە، چەند گەورە بەرپرسێکی عێراقی بینیوە لە بارەگای سەرکردایەتی یەکێتی بوونە، بەڵام یەکێتی وەک فەلەستینی پێیان ناساندوون. بەبڕوای قادر رەشید ئەم وەفدەی حکوومەت لەگەڵ یەکێتی تاوتوێی لێدانی شیوعییەکانیان کردووە.

تێبینی: ئەم بەدواداچوونە لە ژمارە “20”ی گۆڤاری “شەپۆل” لە رۆژی 1-5-2013 بەناوێکی خواستراوەوە بڵاوکرابووەوە. بە پێویستم زانی لە چل ساڵەی ئەو کارەساتەدا دووبارە بیخەمەوە بەر دیدی خوێنەران.

بە دواداچوون: ستیڤان شەمزینی

ئەمە قسەی دکتۆر جێفری هنتن-ە، Geoffrey Hinton ، کە بە باوکی ڕۆحی زیرەکی دەستکرد ناونراوە . دکتۆر هنتن کە بۆ ماوەی چەند دەیەیەکە لەو بوارەدا کار دەکات و لەگەڵ چەند پسپۆڕێکی دیکەدا کاریان لەسەر ‘ زیرەکی دەستکرد’ ” Artifical Intelegence ” دەکرد لەم ڕۆژانەی پێشوودا لەو پرۆژەیە لە گووگڵ پاشەکشەی کرد.
هۆکاری پاشەکرشەکردنەکە بە دێڕێک خستە بەرچاو ئەویش گەیشتنێتی بەو قەناعەتەی کە پشێەوەچونی ‘ زیرەکی دەستکرد’ مەترسیدارە لە سەر ژیان و کۆمەڵ کە دەگاتە پلەی زیرەکتر لەوەی کە دروستی کردووە ، واتە لە خۆیان .
بە کشانەوەی لەو پرۆژەکەی گووگڵ دەنگ و سەدایەکی گەورەی دروست کرد کاتێك کە جیهانی بە ئاگاهێنایەوە لە مەترسی دیجیتەڵ زیرەکیی . ئەم ئاگەدارکردنەوە وای لە هەر یەك لە ئیلون میسك، کۆشکی سپی و بێرنی سەندێرس ” Elon Musk ، White House ، Bernie Sanders ” کرد داوای یارمەتی و کۆمەکی لێبکەن، بەڵام ئەو رەتیکردەوە.
ئەو کە لەم ماوە زۆرەدا بە تایبەت لە ساڵی 2018 و بە یارمەتی هاوکارەکانی زۆر بە چڕی و بێ ماندووبوون لە پێشەوەبردنی ‘ زیرەکی دەستکرددا’ گەیشتە قەناعەتی ئەوەی کە مێشکی دیتجیتەڵی ڕەنگ مێشکی بایۆلۆجی سەرکوت بکات ، واتە پێشی بداتەوە.
دکتۆر جێفری هنتن کە خۆی بە سۆشیالیست دەزانێت ڕەنگە وەڵامەکەی بۆ کەسان و لایەنانی بەدەسەڵات قەناعەتکەر نەبێت و نەیانەوێت بیبیستن. لە وەڵامی پرسیارەکانی ڕۆژنامەی گاردیاندا وتی ” حکومەتی ئەمریکا بە ناچاری نیگەرانییەکی زۆری سەبارەت بە ئاسایشی نیشتمانی هەیە . مەیلی منیش ناکۆکە لەگەڵیانا………بۆ نموونە، دڵنیام کە وەزارەتی بەرگری پێی وایە کە تاکە دەستی سەلامەت بۆ ئەم شتانە وەزارەتی بەرگری ئەمریکا خۆیەتی ، تاکە گروپێك لە خەڵك کە لە ڕاستیدا چەکی ئەتۆمی بەکاردەهێنن”
دکتۆر هنتن درێژەی بە قسەکانی داو وتی ” من سۆسیالیستم ” بوو وتی “پێموایە خاوەندارێتی تایبەتی میدیا و ‘ ئامرازەکانی حیسابکردن’ ، باش نیین”.
“ئەگەر لە چوارچێوەی سیستەمێکی سەرمایەداریدا سەیری ئەوە بکەیت کە گووگڵ چی دەکات، ئەوا بەو شێوەیە بەرپرسیارانە ڕەفتار دەکات کە چاوەڕێی دەکەیت. بەڵام ئەوە بەو مانایە نییە کە هەوڵدەدات زۆرترین سوود بۆ هەموو خەڵک بەدەستبهێنێت، بەڵکو لە ڕووی یاساییەوە پابەندە بە زۆرترین سوود بۆ خاوەن پشکەکانی، ئەوەش شتێکی زۆر جیاوازە.”

ئەو بە بەردەوامی لە دیمانەکانیدا کە پرسیاری زیاتری لێدەکرێت وەڵامی زیاتر دەداتەوە. کاتێك کە پرسیاری ئامۆژگاری لێدەکەرێت قسەیەکی وای لا نییە و دەڵێت “من کەسێکی سیاسی نیم ” “من تەنها کەسێکم کە لەناکاو ئاگادار بوومەوە کە مەترسی ئەوە هەیە شتێکی بەڕاستی خراپ ڕووبدات. خۆزگە چارەسەرێکی جوانم هەبوایە، وەک: ‘تەنها واز لە سووتاندنی کاربۆن بێنە و باش دەبیت.’ بەڵام ناتوانم چارەسەرێکی سادەی ئاوا لەو جۆرە ببینم.”
درێژە بە قسەکانی دەداو دەڵێت ” لەماوەی 50 ساڵی ڕابردوودا هەوڵم داوە مۆدێلی کۆمپیوتەر دروست بکەم کە بتوانێت شتەکان فێربێت کەمێک وەک شێوازی فێربوونی مێشک، بۆ ئەوەی باشتر تێبگەم کە مێشک چۆن شتەکان فێردەبێت، بەڵام بەم نزیکانە بڕیارمدا کە ڕەنگە ئەم مۆدێلە گەورانە لە ڕاستیدا زۆر باشتر بن لە مێشک…… “پێویستە ئێستا زۆر بیر لەوە بکەینەوە، و ئەگەر شتێک هەبێت کە بتوانین بیکەین. هۆکاری ئەوەی کە من ئەوەندە گەشبین نیم ئەوەیە کە هیچ نموونەیەک نازانم کە شتە زیرەکترەکان لەلایەن شتە کەمتر زیرەکەکانەوە کۆنتڕۆڵ بکرێن……..- پێویستە لە خەیاڵی ئەوەدا بیت کە لە ئێمە زیرەکتر بێت بە هەمان ڕادە کە ئێمە لە بۆقێك زیرەکتر بین. ئەوە زۆر باشە کە بڵێین: ‘باشە، مەیانبەستنەوە بە ئینتەرنێتەوە ’، بەڵام هەر ئەوەندەی قسەمان لەگەڵ دەکەن، دەتوانن وامان لێبکەن شتەکان بکەین.”
” “ئەم شتانە یارمەتی حکومەتە دەسەڵات سەپێنەرەکان دەدەن لە لەناوبردنی ڕاستییەکان، یان دەستکاریکردنی دەنگدەران.. مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم هەڕەشانەدا، لە دۆخێکدا کە ئەمریکییەکان تەنانەت ناتوانن ڕازی بن کە چەکی هێرشبەرانە نەدەن بە کوڕانی هەرزەکار، ئەوە شتێکی قورس نییە بیری لێبکرێتەوە.”
” لە ئۆڤاڵدە، Uvalde ، [کۆمەڵکوژییەکەی ساڵی 2022ی 21 کەس لە قوتابخانەیەکی سەرەتایی لە تەکساس کوژران]، 200 پۆلیس هەبوون کە نەیاندەوێرا لە دەرگایەکەوە تێپەڕن، چونکە کابراکەی دیوەکەی تر تفەنگی هێرشبەری هەبوو و تەقەی لە منداڵان دەکرد. لەگەڵ ئەوەشدا، ناتوانن بڕیار بدەن کە چەکی هێرشکردن قەدەغە نەکەن . ئا لەم بارەدا سیستەمێکی سیاسی تەواو ناکارامەی لەو جۆرە، سیستەمێکی دروست نییە بۆ ئەوەی ناچار بێت مامەڵە لەگەڵ ئەم هەڕەشانەدا بکات”.

مەترسییەکانی زیرەکیی دەستکرد
بە گوێرەی دیمانە و قسەکانی جێفری هنتن کە من هەنێکیانم لە سەرەوە داناوە کە خودی ئەویش لە هەموو کەس باشتر لە وردەکاری و وەزیفەکانی ‘ زیرەکی دەسکرد’ دەزانێت گەر بەو شێوەیە بێت کە ئەم دەیڵێت زۆر بەترسیدارە. ئەم مەترسییەش زیاتر دەبێت ل کاتێکدا کە کار بەو بکرێت ئەرک و وەزیفەکانی و توانای فراونتر دەبێت ، لە حاڵەتێکی ئاوادا مەترسییەکانیش گەورەترن .
دکتۆر هنتن لە شوێنێکی دیکەدا دەڵێت ” حکومەتە دەسەڵات سەپێنەرەکان گەورەترین ئاڵای سوورن کە ئەوە پیشان دەدات کە مرۆڤایەتی ناتوانێت دەستی بە مەترسییەکانی ‘ زیرەکی دەستکرددا ‘ بگرێت پێش ئەوەی درەنگ بێت.”

پێشبڕکێی ‘زیرەکی دەستکرد’ لە ئێستاوە کەمبوونەوە بەرهەم دەهێنێت. ڕۆژی سێشەممە، 02/05، کۆمپانیاکانی پەروەردە کە لە بۆرسەکانی لەندەن و نیویۆرک بازرگانی دەکەن، سەدان ملیۆن دۆلاریان لە بەهایان سڕراوەتەوە، دوای ئەوەی کۆمپانیای چێگ ” Chegg ، کۆمپانیایەکی ئەمریکی کە یارمەتی ئۆنلاین دەدات بە خوێندکاران بۆ کاری نووسین و بیرکاری، ڕایگەیاند کە ChatGPT کاریگەری لەسەر گەشەی کڕیاران هەیە.

ترسەکان سەبارەت بە دەرئەنجامە چاوەڕواننەکراوەکانی پەرەپێدانی ‘ زیرەکی دەستکرد’ کۆنترۆڵنەکراو، بووە هۆی ئەوەی لە مانگی ئازاردا نامەیەک بڵاوبکرێتەوە – کە واژۆکارەکانی بریتی بوون لە ئیلۆن ماسک و ستیڤ وۆزنیاک، هاوبەشی دامەزرێنەری ئەپڵ – کە داوای وەستاندنی دروستکردنی ” زیرەکی دەستکرد بکەن” لانیکەم بۆ شه‌ش مانگ . پرسیاری ئەوەش کراوە کە ئایا پێویستە “هەموو کارەکانی کە بە ئۆتۆماتیکی دەکرێن دووربخەینەوە، لەوانەش ئەوانەی کە بەدیهێنراون”.

کۆڕبەندی ئابووری جیهانی ، WEF ،کە ڕێکخراوێکە لە پشتی کۆبوونەوەکانی داڤۆسەوەیە ، لەم هەفتەیەدا ڕایگەیاند کە پێشبینی دەکەن گۆڕانکارییە تەکنەلۆژییەکان لەوانەش’ زیرەکی دەستکرد’ ببنە هۆی جۆرە پشێوییەكی “بەرچاو” لە بازاڕەکانی هەلی کاردا. کۆمپانیای WEF ڕاپرسییەکی لە زیاتر لە 800 کۆمپانیا کردووە کە 11.3 ملیۆن کرێکار و کارمەندیان هەبووە، 25%یان ڕایانگەیاندووە کە پێشبینی دەکەن’ زیرەکیی دەستکرد’ لەدەستدانی هەلی کار دروست بکات، هەرچەندە 50% ڕایانگەیاندووە کە پێشبینی دەکەن گەشەی هەلی کارەکان هان بدات. لە مانگی ئازاردا، گۆڵدمان ساشە ڕایگەیاندبوو، پێشکەوتنەکانی ئەم دواییە لە بواری ‘ زیرەکی دەستکرددا’ دەتوانێت ببێتە هۆی ئۆتۆماتیکیکردنی نزیکەی 300 ملیۆن فولتایم کار، واتە جێگایان بگرێتەوە کە ئەمەش بەشی پارێزەران و ئەدمین لەنێو ئەو کەسانەی کە کاراییان لەسەر دادەنێت دەگرێتەوە.
لە کاتێکدا کە ‘زیرەکی دەستکرد’ لەوانە کە دروستیان کردووە زۆر زیرەكتر بێت ئیتر کۆنترۆڵکردنیشی زۆر گران دەبێت بۆیە مەترسییەکان هەر لەو ئاستەدا کە لە سەرەوە و لە لایەنکانی دیکەی ژیاندا دەردەکەوێت ئاسان نابێت. وێڕای ئەوانەش کە ئەو لیدوان و شیکردنەوانە بۆ بارودۆخی زیرەکی دەستکردە کە تا رادیەك هێشتا لە سەرەتادایە ، دیارە بە تێپەڕبوونی زەمەن و کاری زیاتر لەسەر دروستکردنی و پڕۆگرماکردنی زیاتری مەترسییەکانیش گەورەتر دەبن .

بەشەرییەت بەرەو کوێ؟

ئەمە پرسیارێکە کە کەس ناتوانێت بە دەقیقی وەڵامی بداتەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەمومان مافی ئەوەمان هەیە کە ڕای خۆمان و پێشبینیمان بخینە بەرچاو.
من وا پێشبینی دەکەم کە لە ماوەی چەند دەیەیەکی دیکەدا زۆربەی کارەکان جگە لەهەندێك کاری دەستی کە دەگمەن دەبن هەمووی لە لایەن ڕۆبۆت و ‘ زیرەکی دەستکردەوە’ ئەنجام دەدرێت. بە واتایەکی دیکە ژمارە و ڕێژەی کرێکاران بەرەو کەمی و کەمتر دەڕوات . لەو حاڵەتەشدا توانای کڕینی خەڵکی زۆر کەم دەبێتەوە بۆ ئەو کاڵایانەی کە لە بازاڕدا دەبن . کاتێك کە کاڵا پێویستی بە سەرفبوون هەیە کڕین هەیە بەڵام زۆربە کاریان نییە ، دەوڵەت گەر لەناونەچێت دەبێت بڕێك پارەی شیاو بۆ هاووڵاتیانی زامن بکات تاکو پێی بژین بە کڕنیی کاڵاکان و پێداویستییەکانیان .
لەو بارەشدا نرخی پیداویستییەکان و کاڵاکان زۆر زۆر هەرزان دەبن چونکە خاوەنکار و کۆمپانیاکان بڕی تێچوونی کاڵاکانیان ئێکجار کەم دەبێتەوە . هۆکارەکەش نەدانی کرێ و مووچەی کرێکارە، نەدانی پارەی نەخۆشی و هۆڵیدەیی و خانەنشینی بیمەکانی، و کە ئێستا کرێکاران و کارمەندان شایستەین .
هاوکاتیش دەوڵەت ڕێژەیەك کە بتوانێت بیمەی ئەم هەموو خەڵکە بەتاڵەی پێبداتەوە باج لەسەر کاڵاکان و خاوەنکار و کۆمپانیاکان و قازانجیان دادەنێت .
لە کۆتاییدا ئەوە دووبارە دەکەمەوە کە زۆر زەحمەتە بتوانین پێشبینی ئایندە بکەین و ڕێکخستنەوەی کۆمەڵ و بەڕیوەبردنی لە سای سیستەمی سەرمایەداریدا کە ئامرازەکانی بەرهەمهێنان، کرێکارانی زیندوو بە مردوو دەگۆڕێت، زۆر زۆر زەحەمەتە.

*سەرچاوەی ئەم نوسینە لە چەند وتارێکی ڕؤژنامەی گاردیانەوە وەرگیراوە

Zaherbaher.com
زاهیر باهیر
04/05/2023

هەرچەندە کودەتای 12ی ئەیلولی 1980بەپاساوی گێرانەوەی دیموکراتی و پاراستنی ئارامی و سەقامگیری وڵات ئەنجام درابوو دوای کودەتاکە سیاسەتی حکومەتی تورکیا بەرامبەر بە کورد شێوازیکی نوێی گرتە خۆ و سەرکردە سەربازەکان، وەک ئەوانەی پێش خۆیان، رایانگەیاند: کەدان بەهیچ مافیکی نەتەوەی کورددا نانێن،ئەم هەڵوێستەش بەروونی لە قسەکانی جەنەڕاڵ ئێڤرینی سەرکردەی کودەتاچییەکان دەردەکەوێت:کەلەسەرەتای سالی 1981دا وتی:هەموو لایەنە جوداخوازەکان بێبەزەییانە تیکدەشکێنرێن هەروەها وتی: کورد چەند جارێک لەسەردەمی ئیمپراتۆری عوسمانی،سەردەمی ئەتاتورک شۆرەشی کردووە هەولی جوداخوازی داو هەرکاتیک تورکیا لاواز بووە کوردەکان پلانیکی جەهەنەمیان داناوە بۆ ئەوەی تورکیا دابەش بکەن”هەروەها وتی بەڵێ”کورد هەن،بەڵام لێناگەرێین وڵات دابەش بکەن ناتوانن هیچ شتك لەئێمە بستێنن، ئیمە بە هەموو تواناوە کار بۆ ئەوە دەکەین کەئەم کیشەیە لە ڕەگوڕیشەوە هەڵکێشین”دوابەدوای ئەم قسانەو دوژمنایەتی تورکەکان بۆ کورد کودەتا چییەکان هەڵسان کۆمەڵێ ڕێگایان گرتە بەر بۆ توندنەوەی رەگ وریشەی کورد کەلەهەردوو کودەتای 1971-1960جیاواز بوو بەگرتنە بەری کۆمەڵێک رێگا بۆ رەشکردنەوەی شوناسی جوگرافیاو کلتوری کوردی:
1- هەر لە سەرەتاوە لەکوردستاندا هەڵمەتێکی فراوانی دەستگیرکردنی نیشتیمانپەروەرانی کوردیان دەست پێ کرد وباری نائاسای لەشارەکانی بە وتەی تورک”رۆژهەڵات وباشوری رۆژهەڵاتی وڵات”ڕاگەیاندرا، سەرجەم چالاکی و ساسی وکۆمەڵایەتی رۆشەنبیرییەکان قەڕدەغەکران وسەرجەم بلاوکراوەکوردیانەی کەنوسینیان بەکوردییە قەدەغەکران خاوەنەکانیان دەسگرکران بەوەتۆمەتبارکران کە گوایە هەوڵی بارچەبونی یەکیتی نەتەوەی کوردیاو داوە.
2- کاربەدەستان ئابڵوقەی ئابووری وتەندروستیان دژی دانیشتوانی گوندەکان کوردستان توندترکرا مامۆستاو فەرمانبەرو دکتۆر بۆناوچە تورکنیشینەکانیان دوردەخستنەوە بۆ کۆچکردنی دانیشتوانی گوندەکان.
3- قەدەغە کردنی زمانی دایک و ونوسینی بە کوردی گوێگگرتن لە مۆسیقای کوردی قەدەغە کردنی پۆشینی جلوبەرگی کوردی گەر هاتوو هاوڵاتی پابەندی ئەم رێنمایانە نەبوو ئەوا بە1-3ساڵ زیندانی دەکرێت.
4- لەدرێژەی سیاسەتە شۆڤێنیەکانیدا بەرامبەر بەکورد هەڵسان بە راگواستنی دانیشتوانی گوندەکان بەرەو رۆژئاوای تورکیا بەپاساوی پاراستنی سنوریان لە هەوڵی جوداخوازی گۆرینی ناوی گوندو شارۆچکە کوردییەکان تەنانەت ناولینانی منداڵانیشیا بەناوی کوردی قەدەغە کردبوو.
5- لەدرێژەی کارەکانیان کوردستانیان کرد سەربازگەی فراوان بۆیەکەکانی سوپای دووەم وسییەم یەکە تایبەتییەکانی کۆماندۆ و دەزگای هەوڵگری (میت)کەکاریان کوشتن و تۆقاندنی کورد ورفاندنیان بوو.
6-رژێمی سەربازی بۆراوە دوونانی گروپەسیاسیە کوردییەکان بەقۆستنەوەی رێکەوتن لەگەڵ هەردوو وڵاتی ئێران وعێراق توانی لەساڵی 1982بەقوڵای( 30)کم هاتە ناو سنوری باشوری کوردستان، دوای چەند پێکدادانێك لەگەڵ پارتی کرێکاران ئامانجی تورکیاش لەم هێرشانە تەنگهەڵچنین بوو بە جوڵانەوەی نەتەوەیی رزگاریخوازی کورد و بۆئەوەی کار نەکاتە سەر بزاڤی کوردەکانی تورکیا، کە لە ئەنجامدا روبەرووی بەرگریەکی سەختی پێشمەرگەبوونەوە دوای سەرزەنشتکردنیان لەلایەن کۆمەڵەی نێودەوڵەتییەوە تورکیا ناچاربوو ناوچەکوردیەکان جێ بهێڵن و لەعێراق پاشەکشێ بکەن.

نامانەوێ بچینە ناو گوتار و چەمکە فەلسەفییەکان، وەک ئەوانەی شتێکی وای لێ نازانن، کەچی خۆیان کردۆتە دەمڕاستی ئەو گرووپ و لایەنانەی باس لەئازادی دەکەن، کەچی دوای ماوەیەک دەردەکەوێ ئەوانە خزێندراونە ناو تۆڕەکانی ئازادی، یان دوای ماوەیەک لەهەموو خاڵ و پرۆسەی ئازادی پاشگەز دەبێتەوە، بەو پێیەی بەپۆستێک پۆستێکیان پێ بەخشی.
کەس تۆمەتبار نییە سەر بەچ ئایدۆلۆژیا و رێباز و لایەنێکی، گرنگ ئەوەیە تۆی مرۆڤ بتوانی وەک مرۆڤ قسە بکەی، وەک مرۆڤ مامەڵە بکەی، ئێمە دەزانین زۆرێک لەپڕێک بوونەتە کوڕێک، بەڵام مافی کەسانی دیکە موڵکی تۆ نییە تا بەئارەزووی خۆت، قسەی لەسەر بکەیت.
لەسەرتادا باسمان لەوەکرد پێویست ناکات شەن و کەوی فەلسەفە و ئایدلۆژیایەکان بخەیتە روو، ئەوەی هەیە بەپێی بە پێی ئەزموونی رۆژانە دەبیندرێ، نەک فڵان و فیسار وایانگوت.
تۆ دەبینی لەو وڵاتانەی جۆرێک لەژیاری پێوە دیارە، لەمامەڵە و قسەکردنی رۆژانەدا بەدەردەکەوێ، کاتێک قسان لەتەک یەکتردا دەکەن زۆر بەسانایی و بێ گرژی لەتەک یەکتردا بەیەک دەڵێن بەیارمەتیت دەتوانم لەم کورسییەوە بچمە کورسییەکی دیکە، (یەکەم رێگەی گرتووە) ، دووەم کەمێک ماندووە و شوێنەکەی ناخۆشە.
دەسەڵات و تاکیش دەکرێ زۆر بەهێمنی و بێ توندوتیژی هیچ لایەک و بەپێی ئەو یاسا و رێنوێنانەی هەموو لایەک ئاشنان پێی.
ماوەیەکی زۆر لەرۆژنامە و گۆڤارەکان کارم کردووە، زۆرجاڕ و بەردەوام ئەو کێشەی ئازادی رادەربڕین لەنێوان تاک و دەسەڵاتدا بۆتە جێگەی پرسیار، بەڵام هیج کات لەم دوو لایەنە بەهێمنی لەگەڵ یەکتردا ئاخاوتنیان نەکردووە، تاک زوڵملێکراوەکان وا دەزانن بەهێرشکردنە سەر دەسەڵات ئەوا دەتوانێ هەموو ئامانجەکانی بەدەست دێنێ، ئەو نازانێ ئەو وشنانەی ئەو دەریدەبڕێ تەنیا لەکەدارکردنی بەرامبەرەکەیەتی، دیارە دەسەلاتیش لەبەرامبەر ئەو قسانە چەندین دامودەزگا و پارێزەری هەیە، ئەمجارەیان تاکی قوڕبەسەر سەرەڕایی نەسەندنی مافەکانی تۆمەتبارە بەلەکەدارکردن، کاتێک رووزەڕووی دادگا دەبێتەوە سەری سوڕ دەمێنێ و ریاتریش رق ئەستوور دەبێ، دوای کێشمەکێشمێکی کەم و زۆر تاکی خاوەن ماف دەخرێتە زیندانەوە، چونکە دەکرا تاکی زوڵملێکراو یان وستوویەتی ئازادانە رای خۆی دەربڕێ، کەچی ئەو هێرش دەکات.
لێرەوە دەکرێ عەقڵ بکەینە سەنگی مەحەک، شتێک هەیە پێی دەڵێن : دەکرێ بەنەرم و نیانی لەگەڵ یەکتردا بدوێین، ئەگەر دەسەڵات بەنەرم و نیانی بەرامبەر ئازادی رادەربڕین بجوولێتەوە مانای ئەوە نییە لاوازە، بەڵکو لەسۆنگەی هێزەوە قسە دەکات، هاووڵاتییانی خۆشی رادێنێ بەوەی هەڵسوکەوتەکان نەرم و نیان بێ، چونکە کۆمەڵگەی ژیار بەگەڕانەوە بۆ عەقڵ پێشدەکەوێ.
لەکۆتایدا ئازادی رادەربڕین هەموومان جوان دەکا رێگە نادا گرژی و توندوتیژی ببێتە لەمپەر لەبەردەم مامەڵەکردنی ژیارانە.
کۆمەڵگەی کوردستان بەهەموو پێکاتەکانەوە، جۆرێک لەگرژی و توندی لەهموو ئاکار و رووخساریدا زۆر بەروونی بەدەردەکەوێ، ئەگەر کەمێک پێداچوونەوە بکەین، ئەوا جوانترین نموونە لەم ناوچەیە دەخەینە روو، ئەو ناوچەیەی لەئێستادا لەگوگڵ ئێرسیشدا بەرۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناوی دەهێندرێ.

ئێستا لە شەمەندەفەری درێژی تەمەنا
سەرکەوتم …
بە دەستێکم
خوا حافیزی لە خۆمی منداڵی و
یەکەم وێستگەی شارو نیشتیمانەکەم دەکەم
بە دەستەکەی ترم
عەینەکەکەم لە چاوە کزەکانم چێ دەکەم
بۆئەوەی ژیاننامەی ئەوسا و ئێستام بە پەنجە لەرزۆکانەم بنوسمەوە!
سروشتی ژیان پانتا فراوانە؛
وەک ئەو دەریایەی تا چاو بڕ دەکا دوور دوور ئەنوێنێ …
وەک ئەو ئاسمانەی لە قوڵایی بەرزیدا بێ وێنەیە…
وەک ئەو زەمینەش سەرتاپا سەراب دایپۆشیوەو
ئەوسەری نابینرێت…!
تەنیا و بێ حەوسەڵە خۆمی ڕابردوو و خۆمی ئێستا
لە فارگۆنێکداین
ئەوەندە لەگەڵ یەکتریدا ناکۆک نین زۆریش تەباین؛
ئەوی بچکۆلەو منی گەورە
هاوبیر و هاوخوێن و یەک ڕەگەز
تەنیا ئەوەی لە یەکتری جیامان دەکاتەوە
ڕووخسار و باڵامانە!!!
سەیر نیە منی ڕابردوو لەگەڵ منی ئێستادا
هاوڕێ و هاوسەفەربین ، چونکە لەیەک کاتدا
ئەو مێژوویەک لە ڕابردووی
پێشکەش بە مێژوویەک لە داهاتووی
تەمەنێک کردووە….
لەیەک کاتدا:
هەم ڕابردووی ئەم و
هەم ئێستای من بەقەد دووری لە یەک نزیکن و
یەکسانیشن بە یەک !!

گەورەترین درۆزن ئەو کەسەیە،

کەسێکی خۆشویستوە و

هاوسەرگیریی لەگەڵ کەسێکی تردا ئەکا ..

*     *     *

گەورەترین گەمژە ، ئەو کەسەیە ، خەڵک لە خۆی کۆ ئەکاتەوە و

خوا لە خۆی دوور ئەخاتەوە ..

٭     ٭     ٭

ناپیاوترین کەس ،

کەسێکە بڕوای بە بیر وباوەڕێک نییە و ..

بۆ دەستکەوتنی ماڵ و سامان ،

بانگەشەی بۆ ئەکا ..

٭      ٭       ٭

گەورەترین سەرکردە ،

کەسێکە هەموو جیهان ،

بە سەرکردەی خۆیانی ئەزانن ،

نەک تەنها تیرە و بنەماڵەیەک  ..

٭        ٭         ٭

گەورەترین بازرگان ،

ئەو بازرگانەیە

کە بیر لە مرۆڤەکان ئەکاتەوە نەک گیرفانی مرۆڤەکان ..

٭         ٭          ٭

گەورەترین سەرلێشێواو ،

کەسێکە ، لە دوای شەست حەفتا ساڵ تەمەن ،

هێشتا بە دوای دنیادا ڕائەکا و

بە تەمایە ئاسوودەیی دەستکەوێ ..

ــنەوزاد بەندی ــــ

بیرم نەبوو ..!

گەورەترین بێ ڕەوشت ،

دەعبایەکە ،

دیکتاتۆرێ ئەڕوخێنێ  ،

بۆ ئەوەی خۆی بچێتە جێگاکەی و

درێژە بە دیکتاتۆریی بدا ..!! )

رۆمانی ” پیاوێکی بێچارەنووس” لە نووسینی ( ئیمرە کیرتێز) ە لە وەرگێڕانی( ڕووناک شوانی).

زۆر جار لە ڕێگەی ھەندێک وشەوە، دەڕوانمە ئاستی زانیاریی( مەعریفە) نووسەر، بەرپرسیاریەتیی و بوێرییەکەی، بەرانبەر چەند چەمک و دەستەواژەییەک بۆ من زۆر گرنگ و سەرنجڕاکێشن. چەند ساڵێک بەر لە ئێستا، ناونیشانی ئەو کتێبە، سەرەتا وەک فیلم کەوتە بەرچاوم، بەدوای نووسەرەکەدا گەڕام و بەشێک لە چاوپێکەوتنەکانم خوێندەوە، لە نێوان فیلمەکە و چاوپێکەوتنەکان، نزیکبوونەوەیەکی زۆرم بۆ ئەو نووسەرە دروستبوو، زۆر دڵنییا نیم کە کتێبەکەم بە سویدی خوێندبێتەوە، چونکە کتێبی دیکەی ئەو نووسەرەم خوێندیتەوە. بەڵام ھیندەی پێمکرابێت چاوپێکەوتن، ئەو نووسینانەی لەسەری نووسراوە بخوێنمەوە. دڵخۆشم کە ئێستا بەزمانێکی جوان و دەوڵەمەندی کوردی ڕۆمانەکەی دەخوێنمەوە، ڕاستیەکەی ھەموو کتێبێک گرنگە، بەزمانێکی دەوڵەمەند وەربگێڕدرێت، ھەتا نزیکبوونەوە و ئاشنابوونێک دروست بێت، لە نێوان زارەوە و بنزاراوەکان، خۆشبەختانە ئەو کتێبە دڵخوازەی من ، ئەو شانسەی پێ بڕایە، بۆیە لە دڵەوە سوپاسی وەرگێڕ دەکەم.
بەگشتی لە سوید گرنگیەکی زۆر بە نووسینەکانی ( ئیمرە کیرتیز) دەدەرێت، باوەڕم وایە، تەنیا پەیوەندی بەوەوە نییە، کە “خەڵاتی نۆبڵ”ی وەرگرتووە، بەڵکو شاھێدێکی زیندوویی ھۆلۆکۆستیش بووە.
ئەو پێچەوانەی وتە بەناوبانگەکەی (تیودۆر ئەدۆرنۆ) کە دەڵێت” لە دوای ئاوشڤیتز ناتواندرێت چیتر شیعر بنووسرێت” ئیمرە کێرتیز دەڵێت ” نەخێر لەدوای ئاوشڤیتز تەنیا دەتواندرێت ئەدەب لەسەر ئاوشڤیتز بنووسرێت” خۆی ھەردووکیان گوزراشت لە گەورەیی پرۆسەی “کۆمڵکوژی جوولەکەکان” دەکەن، چونکە ئەوان ئەگەر لە ئامرازیش ھاوڕانەبن، ئەوە لە ئامانجە گەورەکە، قەت دژی یەکتر ناوەستنەوە، بۆیەش توانیان ئەو مێژووە بە زیندوویی بھێڵنەوە، نەک ھەر بۆ میللەتەکەی خۆیان، بەڵکو بۆ شەرمەزارکردنی ئەو میللەتانەش کە بەشداربوون لە کۆمەڵکوژیەکە، وەھەروەھا ئەوانەش کە بێدەنگیان ھەڵبژارد. بەڵام ئیمرە کیرتیز ووریایە، وەک خۆی دەڵێت:” ھەرگیز نەمویستووە ببم بە نووسەری گەل” لە شوێنێکیتر دەڵێت:” نامەوێت ھۆلۆکۆست بنووسمەوە، بەڵکو دەمەوێت ڕۆمان بنووسمەوە” نایەوێت دەقە ئەدەبیەکەی لەناو مێژوودا بتوێنێتەوە، بەڵکو ئەدەب بنووسێتەوە، بە بڕوای من ئاگایی نووسەر لەسەر ئەو جۆرە بابەتانە زۆر گرنگە، واتە کە لەسەر بابەتێک دەنووسی، بزانی چەند بۆ خۆت گرنگە، نەک گەرمی بازار.
دەچینە لای ناونیشانەکە و لە ڕێگەی وشەی ” چارەنووس” خوێندنەوەیەک بۆ دنیابینی نووسەر دەکەین.
با سەرەتا ئەوە بڵێم، لە مێژە بۆم یەکلابۆتەوە، کە سەرچاوەی ئەو وشەیە لە میتۆلۆژیاوە پەڕیوەتە ناو ھەندێک لە داستان ، ھۆنراوە، ئاینە ئیبراھیمیەکان و …
چارەنووس بەکوردییەکی پڕ بە پێستی وشەی قەدەرە.کە بەھۆی کاریگەری ئاینی ئیسلامەوە، پەڕیتەوە ناو زمانی کوردی و بووە بە وشەیەکی کوردی.
بۆ تێگەیشتن لە چارەنووس، دەکرێت بگەڕێینەوە سەر حیکمەتی چیرۆکە ئەفسانەکەی ” گرێی ئۆدیب” لە یۆنان، کە ئامانج تێیدا ئەوەیە، ئەوەی لەچارەت نووسرابێت ھەر ئەوەیە، ئەگەر کۆتاییەکەی بە کووشتنی باوکت و ھاوسەرگیری لەگەڵ دایکشت کۆتایی بێت، ناتوانی لەوەی بۆت نووسراوە ڕزگارت بێت.
بەڵام جوانیەکەی ئەو ڕۆمانە لەوەدا دەست پێدەکات، نووسەرێک زۆر بە ووریایی مامەڵە لەگەڵ ئەو چەمکە دەکات و بەسەر ڕابردوودا پازدەدات و لە زەمەنێکی مۆدێرن دەنشێتەوە، ڕاستگۆیانەترە ئەگەر ناونیشانەکەی بڵێم کە دەکەوێتە ناوەڕاستی ئەو بازنەیەی کە کافکا لە ” دادگایی” بۆی دیارکردووین، لەوێ پێمان دەڵێت لەژێر سایەی دەسەڵاتێکی ستەمکار، تۆ خاوەنی خۆت نیت، بەڵکو دەسەڵات چارەنووست دەنووسێتەوە، واتە قەدەرێک لە دەرەوەی دەسەڵاتە غەیبیەکەی ناو ئەفسانە و ئاینەکان، بوونی ھەیە. بەھەڵە خوێندنەوەی بۆ مەکە؟ نووسەر لە چاوپێکەوتنێک دەڵێت” باوەڕم بە ئاین و دەوڵەت نییە” بەڵام ئەوەمان لە بیرنەچێت لە ژێر سایەی دەسەڵاتێکی دیکتاتۆر، ھاوڵاتی خاوەنی شکۆ، لە ئێستا و داھاتووێکی نادیاردا دەژی . ھەر بۆ بە بیرھێنانەوە( ئوریانا فالاچی) لە چاوپێکەوتنێک لە قەزافی دەپرسێت” تۆ باوەڕەت بە خودا ھەیە؟
معەممەر قەزافی: روون و ئاشکرایە. بەڵێ بە دڵنیاییەوە! بۆچی ئەم پرسیارە دەپرسیت؟
ئۆریانا فالاچی: لە بەر ئەوەی لام وابوو تۆ خۆت خودایت!
ئۆریانا باش دەزانێت، ئەو جۆرە دەسەڵاتدارانە، پەیڕەوی دەسەڵاتی خوایی دەکەن و، چارەنووسی ھاوڵاتیەکانیان خستۆتە ژێر دەستەڵاتی خۆیان.
پاڵەوانە بچکۆلانەکەمان دەڵێت” چما نایانەوێت ئەمە حالی ببن. گەر چارەنووس ھەبێت ئەوە ئازادی شیاو نییە…بە پێچەوانەوە گەر ئازادی ھەبێت ئەوا ھیچ چارەنووسێک نییە”
ڕێگە چارەیەکترمان نییە، جگە لەوەی پێکەوەگەشتێک، بەناو ئەو ڕۆمانەدا بکەین، بزانین کێ چارەنووسی کارەکتەرەکان دەنووسێتەوە؟ ئایە چارەنووسێکی پارچە پارچەکراوی مرۆڤێک، یەکدەگرێتەوە؟ گریمان بەچارەسەرییە دەروونیەکان لێک نزیکیش بکرێتەوە، بەڵام ئایە ھێزێک ھەیە، ئەو زەمەنەت بۆ بگەڕێنتەوە؟
نووسەر بۆ زەمەنێکمان دەگێڕتەوە، کە تەمەنی چواردە ساڵە، بە ھۆکارێک زیندانی دەکرێت، کە بەلای ئەو قەت بابەت نەبووە، ئەویش “جوولەکەبوونیەتی” کە بۆ ئەو تادەشمرێت واتایەکی نییە، بەڵام ئەو کاتە بۆ دەسەڵاتێکی نازی کە ( ھەنگاریا) داگیردەکات زۆر گرینگە، لەڕوانگەی نازییەکان لەبەر ئەوەی ئەو جوولەکەیە کەواتە مافی ژیانی نییە، ڕاپێچیی دەکەن بەرەو تاقیگەکانیان، ئیمرە لە چاوپێکەوتنێک دەڵێت:” ئاوشوێتز منی کرد بەجوولەکە” لەوێوە بێچارەنووسی کارەکتەرەکەمان دەست پێدەکات، بەڕێککەوت ھێزی سۆڤیەت ئەو ڕزگاردەکەن و دەگەڕێتەوە ناو کۆمەڵگەکەی خۆی، کە لێی دەپرسن” کە گەڕایتەوە ناویان ھەستت بەچی کرد؟” دەڵێت” ڕق” ئەوەی چاوپێکەوتنی لەگەڵ دەکات، دەیەوێت ھۆکاری ڕقەکە بزانێت، نووسەر دەڵێت” پێیان ناخۆش بوو، کە ڕزگارم بوو، دیاربوو بۆ ھەنگارییەکان دەرفەتێکی باشبوو، ئێمە نەھێڵن” تۆ سەیربکە، ئەوە ڕەوشتی کۆمەڵگەیەک بێت تۆ لە نێوایانیاندا گەورەبووببیت و ڕەگت لەو نیشتیماندا ڕۆچۆوبێت، ئایەچۆن دەتوانی ژیان لە نێویاندا بکەیت؟ لە کاتێکدا دۆست و دراوسێیەکانی دوێنێت، دەستی دوژمن بگرن و ماڵە و ماڵی پێبکەن، ھەتا ژیان و ماڵ و موڵکت لێ بستێنن، ئەوە چ چارەننووسێکە؟ ئیمرە کیرتێز ھەر ئەوە دەخاتە سەر ناسنامەکەی” نەخۆم بە جوولەکە دەزانم نە بە ھەنگاری”
بۆمن زۆر خۆشبوو، کە لە دەمی پاڵەوانەکە ئەو ھەستەم خوێندەوە، کەپێشوتر کرێتیز لە چاوپێکەوتنێک باسیکردبوو، ئاخر ھەندێک ئازار وەک کووتانی خاڵ وان، لەوانەیە گونجاوتربێت بڵێم، وەک ژمارە کوتراوەکانی دەستی جوولەکەکانی، زیندانی دەستی نازییەکان وابێت” گەرەکی بوو بزانێت- چ ھەستێکم ھەبوو کاتێک بۆ وڵات گەڕامەوە و ئەو شارەم بینیەوە کە جێم ھێشتبوو؟- ،،گوتم، “ڕک” بڕێک بێدەنگ بوو… بگرە باش دەزانێت ڕکم لە کێیە، گوتم،” گشتیان”دیسانەوە بێدەنگ بوو”بێ گومان ھەمووتان دەزانن پاش ئەوەی نازییەکان دەردەکرێن، سۆڤیەتیەکان دێن، ئەوجارە چارەنووسی ” ئیمری ” دەکەوێتە دەست سۆڤیەتیەکان، ئەوە چ نەھامەتیەکە، لە نیشتیمانێک بژیت حەز لە زمان و خەڵکەکەی نەکەی؟ نەشتوانی بەجێی بھێڵی وەک خۆی باسی دەکات .سۆڤیەتیشی سەرەتا وەک ڕزگارکەرێک و پاشان وەک داگیرکەرێک سنووری ژیان و ھزرت بۆ دیاری بکەن؟ئەوە چارەنووسە یا داھاتووێکە بۆ خۆت دیاری دەکەیت؟ پاش ماوەیەک کێشەی لەگەڵ ئەوانیش بۆ دروست دەبێت، حەز لەوانیشی ناکات،.ئاخر ئیمرە کیرتێز دەڵێت:” نووسین ناسنامەی منە” کەواتە زۆر زەحمەتە نیشتیمانێکی دادپەروەر بۆ زمان بدۆزێتەوە، ھەتا ئیسرائیلی مەملەکەتی جوولەکانیش نابێت بە ماڵێک بۆ ئەو.
لە چاوپێکەوتنێک باسی ئەوە دەکات کە حەزناکات منداڵ بنێتەوە( بێ گومان ئەو پەیوەندی بە یەکێک لەو دەرئەنجامانەوە ھەیە، کە لە پاش خوێندنەوەیەک وورد، لەسەر کۆمەڵکوژییەکە دەیگاتێ)بەڵام خۆشبەختانە ھۆکار نییە، بۆ ( ماگدا)ی ھاوژینی ، چونکە ئەو چوار منداڵی لە پیاوەکەی پێشوتر ھەیە، بەڵام دەڵێت” کتێبەکانم دەمھێڵنەوە” خاڵێکی جوانە کە باوەڕی بە بەردەوامبوون ھەیە، لە ڕێگەی کتێبەکانیەوە.وەک گوتم ئەوە چارەنووسی نووسەرەکەی ئێمەیە.لە چاوپێکەوتنێک زۆر بە خراپی باسی مێژووی کۆن و ئێستای ئەوروپا دەکات، ھۆکاری ھۆلۆکۆستیش بۆ مێژووە دڕندانەکەیان دەگەڕێنیتەوە و ھەنووکەی ئەوروپاش بە پاسیڤ و لە دەرەوەی مێژوو وەسفدەکات، بەکورتیەکەی دەڵێت” ئەوروپا کاریگەری ئەرێنی لەسەر دەرەوەی خۆی نەمایە” ئەو باوەڕی وایە ” ڕک” ھەر بەردەوامە بەڵام ناسیۆنالیستە ئەوروپیەکان ، ناوەکەیان لە” جوولەکە” کردووە بە” موسلمان”، مەبەستی ئیسلامیەکان نییە، چونکە جیاوازییەکە باش دەزانێت. بەداخەوە مێژوو پێمان دەڵێت” ڕق بەرانبەر بەگروپێک، ھەمیشە ھەبووە، ھەتا ئێستاش ھەر بەردەوامە” .
پاش ئەوەیە کەمێک نووسەرە دڵخوازەکەی منتان ناسی، ئایە مرۆڤ چارەننووسی بەدەستە خۆیەتی یان نا؟
ڕۆمانی ” مرۆڤێکی بێ چارەنووس” ھێندە جوان و ڕاستگۆییانە نووسراوەتەوە، لەھەندێک شوێن وەک خوێنەر ئارامییەکەی پاڵەوانەکەمان ماندووت دەکات، بەڵام کە بە ببیرت دێتەوە پاڵەوانەکەمان منداڵێکە، دیسان بەردەوام دەبیت لە خوێندنەوەی. ئەو ڕۆمانە، وێنەیەکی تەواو جیاوازت دەداتێ لەسەر ( ئاوشفێتز- بۆشڤەڵد) ئەوانەی کە بۆ خۆی دیتیتی، وەک منداڵێکی چواردەساڵ، چۆن ھەستی پێکردووە، لەشوێنێک ئەوھا باسی سەربازە ئەڵمانەکان دەکات” دەبێت دان بەوەشدا بنێم، کە بە بڕوای من یەکزەڕە ترسناک نەبوون، بەڕەوتێکی ئارام دەھاتن و دەچوون، پاسەوانی ڕیزەکانیان دەکرد، وەڵامی پرسیاریان دەدایەوە، سەریان دەلەقاند، تەنانەت دۆستانە بەسەر شان و پشتی ھەندێکمانیان دەدا” کۆمەڵناسەکان ئەوەیان یەکلاکردۆتەوە کە منداڵ بەگشتی لە ئێستادا دەژیت، ڕەھا نییە، چونکە منداڵیش جیاوازیان تێدایە،بەڵام پاڵەوانە گچکەکەی ئێمە زیاتر لەزۆرینەی منداڵەکان دەچێت.بۆیە وەک منداڵێک چی دیتەوە ئەوە دەگێڕتەوە، لەو کاتەی لە بڵندگۆکەی ھەواڵی ئازادبوونیان بە کۆمەڵێک زمان دەگوترێتەوە، دەڵێت:” ئەمیش دروست وەکوو ئەوانی پێش خۆی، لە ئازادی بەولاوە باسی ھیچ شتێکی دیکە ناکات، تەنانەت بە وشەیەک، نە بە ئاماژەیەک باسی ئەو شۆربایە ناکات، کە وەختە سوێمان بۆی بێتەوە و بۆمان نەھاتووە” لە شوێنێکیتر وەک بڵێیت شتێکی نوێی ئاشکراکردبێت دەڵێت” بە بوێرییەوە دەڵێم، نەمبیستووە لە ھیچ شوێنێکی دیکەی جیھاندا ھێندەی نێو گرتووان باسی ئازادی بکرێت”وەک گوتم ئەوە نیشاندانی خەیاڵی منداڵێکە کە لە ئێستادا دەژی و ئەوەی پێویستی پێی ھەیە لە ھەموو شتێکی دیکەی پێ گرنگترە، برسیەتی کەواتە خواردنی دەوێت” ھەروەھا سەرتاشەکانیشی لێ بووە و سابوونیان دراونەتێ، پاشان ئەوانیش چوونەتە گەرماوەکە و لەوێدا – وەکوو بیستم- ھەمان بەلوعە و دووشی ئاوی لێ بووە، لێ لەوێدا لە جیاتیی ئاو، گازیان بەسەردا پژاندوون” بێ گومان ئەوە یەکلابۆتەوە کە گازیان بەسەر جوولەکەکاندا پژاندوو، بەڵام پاڵەوانە بچکۆلانەکەی ئێمە ئەو ڕاستیە نازانێت، بۆیە دەڵێت” وەکوو بیستم” ئەوە گرنگی گێڕانەوەیە، چی دەبینیت و چی دەبیستیت لێک جیابکەیتەوە. ” ئەمە ئەو شوێنەیە، کە لە ئاوشفتزدا باسیان لێوە دەکرد، شیر و کەرە دەرخواردی دەدرێن تاوەکوو – بۆ نموونە- ھەموو ئەندامەکانی ناوسکیان بۆ لێکۆڵینەوە و کەلکی زانستی دەر دەھێنن. لێ دیارە ئەمە تەنێ بۆ چوونێکە” وەک گوتم نووسەر لە زۆر کەس ڕاستیەکان باشتر دەزانێت بەڵام ئەو دەیەوێت ئەو کاتمان بۆ بگوازێتەوە کە بەخۆی دیتیتی و بیستیتی، بۆیە زۆر بەڕاستگۆیانە دەڵێت:” تەنێ بۆچوونێکە” بە بڕوای من ئەو جۆرە ڕاستگۆییە پێگەی نووسەر و نووسین بەرزتر دەکاتەوە، چونکە منداڵێک کە کۆمەڵێک لێکدانەوە ببینێت، نایەت یەکێک ھەڵبژێرێت و بیکات بە یەقین، ئەگەر بەڵگەی بە ھێزی نەبێت، بۆیە گرنگە وەک بۆچوونێک ئاماژەی پێ بکات و خۆی ناکات بەشارەزا.
ئەو ڕۆمانە، ھەموو ئەو تێڕوانینە کەم زانیارییانەی بەشێک لە ڕەخنەگرانی کوردی ھەڵدەوەشێنتەوە، کە بۆ کەمکردنەوەی کتێبێک وشەی “ژیاننامەی نووسەر” بەکار دەھێنن، ئیمرە لە چاوپێکەوتنێک دەڵێت” دوای چەندان ساڵ، لەخەیاڵی نووسینیبووم ، ھەتا ڕۆژێک ڕۆمانی ” نامۆ”ی ( ئەلبێرت کامۆ) دەرگایی خەیاڵیکردمەوە، سێزدە ساڵی پێچوو تا لەو ڕۆمانە تەواو بووم” بەدڵنییایەوە ئەو تەکنیکە بەرزە، پێویستی بە کاتێکی زۆرە، ئەمن تێبینم کردیە، بەشێک لە خوێنەر و ڕەخنەگرەکانمان نووسینەوەی ھەقیقەت و ژیاننامە لێک جیاناکەنەوە.
جارێک لە کۆڕێکی ( susanna alakoski ) بووم، گوتی:” زۆریان نووسی و گوت کە ڕۆمانەکەم ژیاننامەی خۆمە، ھیچم نەگوت، تا ڕۆژێک بێتاقەتبووم بە ڕۆژنانەمەنووسێکم گوت” تێگەیشتم، بەڵام ئایە ڕۆمانە یاخود نا؟” بە بەڵێ وەڵامی داوە، گوتم ئێ تەواو” وەک گوتم ھێندەی بەدوای ئەوەن بە وشەیەک یا بە ڕێنووسێک نووسینەکە بکوژن، ئەوە بەدوای ئەوەنین بزانن نووسەرەکە چی پێبەخشیوون، بێگومان ئەوەش پاشماوەی مالوێرانی شەڕە ئایدلۆژییەکانە، وەک ئەو، بەزەوقی ئەو نەنووسیت، کەواتە نووسینەکەت باش نییە و لە تەکنیکی ھونەری ڕۆماننووسی نازانیت.ڕاستە ڕۆمانی ” پیاوێکی بێچارەنووس” ژیاننامەی ( ئیمرە کیرتێز) ە بەڵام کتێبێک نییە، نووسەر بە چەند دەمژمێرێک کۆتایی پێ ھێنابێت. بەلای منەوە گرنگی ئەو ڕۆمانە لەوەدایە، دەروونی منداڵێکت بۆ شیدەکاتەوە کە لەژیر کاریگەری جەنگ و زینداندا ژیاوە. ڕۆمانێکە بە ووردی باسی شێوازی بیرکردنەوەی جووەکانت بۆ دەکات” گرنگ ئەوەیە نائومێد نەبین، چوون شتەکان بە شێوازێک بەسەر دەچن” بوونی ئەو ھیوا و ئومێدە بناغەیەکی گرنگی کەسایەتی جوولەکە دروستدەکات، بۆیە( سیگمۆند باومان) کە یەکێکە لە کۆمەڵناس و بیرمەندە گەورەکانە، خەڵک بەگشتی بۆ ئەو خاڵە ھاندەدات و دەڵێت:” لە ھۆلۆکۆستیش خەڵک بێ ھیوا نەببوو” بێ گومان پاڵەوانی ئەو ڕۆمانەش لەگەڵ گواستنەوەی ئازارەکان ئەو ھیوا و ئومێدەمان بۆ دەگوازێتەوە” خۆکوژەکان، ئەمانیش دەگمەن بوون” دەسەڵاتی ستەمکار لەو ھیوا و ئومێدە زۆر دەترسێت، بڵاوبوونەوەی بێ متمانەیی و ڕەشبینی گەورەترین سەرکەوتنە بۆ ئەو، بۆیە وەک ( داڤید بنگۆرین) گوتەنی:” ئەگەر چووی بۆ لای یەکێک وشەی موستەحیلی بەکارھێنا، بەجێی بێڵەو بڕۆ لای یەکێکتر” ئەگەر لێرە شوێنیشی نەبێتەوە، ئەو ڕستەیە دەڵێم، بەداخەوە بەشێکی زۆر لەو نووسەرانەی دژە دەسەڵات، بێ ئومێدی بڵاودەکەنەوە، بۆیە کاتیان ھاتووە، بۆ وەرگرتنەوەی کۆمەڵێک وەڵام پشتیان لێ بکەین و بچینە لای کەسانیتر، چونکە ھیچیان پێ نەماوە.
زۆر حەزدەکەم زیاتر باسی ئەو ڕۆمانە جوانە بکەم، ڕاستیەکەی وەرگێڕانی کتێب ڕادەی و زیرەکی وەرگێڕ نیشاندەدات، بۆیە زۆر سوپاسی بەڕێز( ڕووناک شوانی) دەکەم.کارێکی زۆر گرنگی کردووە.وەرگێڕ لە بەراییەکە دەنووسێت” ڕەنگە ھاندەرم بۆ وەرگێڕانی ئەم ڕۆمانە، جگە لە ناوەڕۆکە ئینسانییەکەی، ئەوە بێت، کە لە نێو دێڕەکانیدا پڕۆسەی قڕکردنی کورد( ئەنفال) م لە لا بەرجەستە دەکات” ھاوڕای وەرگێڕم، لە نێوان دێرەکان، بۆ ئەوەی لە ئازارەکان بگەین، دەبێت لە ھونەری گێڕانەوە لێھاتووبین، جوولەکەکان جگە لەوەی خاوەن سەدان کاری گرنگن لەسەر کۆمەڵکوژییەکەیان، ئەوە ھەتا ئێستا پێنج کەسیشیان لە ڕزگاربووانی ھۆلۆکۆست خەڵاتی نۆبلیان وەرگرتووە.

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید ئامادە کراوە

حەسەن ساڵحی: لە ٢٢ی نیسان کۆڕبەندێکی گرنگ بۆ پشتیوانی لە میساقی ٢٠ ڕێکخراو لە شاری کۆڵنی ئەڵمانیا بەڕێوەچوو. لەم کۆڕبەندەدا ٧٣ ڕێکخراو و حزب و دامەزراوەی سیاسی بەشداریان کرد و پشتیوانیان لە جاڕنامەکە کرد و زیاتر لە هەزار و ٣٠٠ چالاکی کۆمەڵایەتی پشتیوانیان لە بەستنی کۆڕبەندێکی لەو شێوەیە کرد. لەم چاوپێکەوتنەدا دەمانەوێت لایەنە جۆراوجۆرەکانی ئەم کۆڕبەندە و گرنگی پێگەکەی بخەینە بەر باس و جارێکی دیکە پێداچوونەوە بە جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراودا بکەین.
حەمید تەقوایی، کۆڕبەندی کۆڵن بۆ پشتیوانی لە جاڕنامەی کەمترین داواکارییەکانی ٢٠ ڕێکخراوی پیشەیی و مەدەنی لە ئێران بەڕێوەچوو کە چەند مانگ لەمەوبەر بڵاوکرایەوە و پێشوازییەکی زۆر باشی لێکرا، هەروەها پێشوازییەکی باشی لێکرا. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری یەکێک بوو لەو حزبانەی کە پاڵپشتی و بەشداری کۆڕبەندەکەی کرد. بەڕای ئێوە گرنگی ئەم کۆڕبەندە چی بوو و بۆچی حیزب بەشداری تێدا کرد؟
حەمید تەقوایی: بەڕای من گرنگی ئەم کۆڕبەندە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە گرنگی و پێگەی میساقی ٢٠ ڕێکخراوی ناو کۆمەڵگەوە هەیە. بڵاوبوونەوەی ئەم جاڕنامەیە هەنگاوێکی گەورە بوو بۆ پێشەوە بۆ شۆڕشی ئێستا و بۆ هەموو ئەو خەڵکێک کە بەڕاستی ئازادی و ڕزگارییان لەم هەلومەرجە دەوێت. جاڕنامەکە داواکاری بنەڕەتی زۆر ڕوون و ئاشکرای وروژاندووە کە داواکاری کرێکاران و داواکاریی تەواوی خەڵکی پاڵنراوە بەرو خوار هێڵی هەژاری، داواکاری هەموو ئەو خەڵکەیە کە ئازادییان دەوێت، داواکاری ژنانی خوازیاری یەکسانی و مافە سەرەتاییە ئینسانیەکانی خۆیان دەوێت. لەم جاڕنامەیەدا دەتوانن خواستی گەنجان و خانەنشینان و هەموو چین و توێژەکانی ژیان ببینن. لە جاڕنامەکەدا پرس و ئازارەکانی بەشێوەیەکی زۆر ڕوون و بنچینەیی وروژاند و زۆر بە ڕوونی داواکاری پێشکەوتنخوازانە و پێشڕەویان ڕاگەیاند، کە دەکرێت بڵێین دەنگی شۆڕشی ژن و ژیان ئازادی و ئاڵای ئەم شۆڕشەیە.
گرنگییەکی تری جاڕنامەکە ئەوەیە کە ئەو هێزانەی بڵاویان کردۆتەوە، ڕێکخراوی ناسراو و متمانەپێکراوی کرێکاران، خوێندکاران، خانەنشینان، مامۆستایان، ڕێکخراو و چالاکوانانن کە مێژوویەکیان لە کۆمەڵگادا هەیە و ئەمەش شکۆیەکی تایبەت و سەنگێکی تایبەت. دەدات بە جاڕنامەکە دوای بڵاوبوونەوەی جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراو ، دەیان گرووپ و ڕێکخراوی خوێندکاری و یەکێتیی پزیشکان و گەنجانی گەڕەک و ڕێکخراوەکانی داکۆکی لە مافی ژنان چالاک و بەشدار لە بزووتنەوەی شۆڕشی ئێستاشدا لە بەیاننامەیەکی هاوبەشدا پشتیوانی خۆیان بۆ میساقەکە ڕاگەیاند. ئه م مانیفێسته له دڵی کۆمه ڵگاوه و له ناخی ناڕه زایه تییه کۆمه ڵایه تییه کانه وه سه رهه ڵده دات که زۆر پێش شۆڕشی ئه م دواییه به رده وام بوون.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەم هەڵوێستەی جاڕنامە، بە سروشتی خۆی هەر جۆرە بزووتنەوەیەک بۆ پشتیوانیکردن لێی هەنگاوێکی ئەرێنییە و بە بۆچوونی من کۆڕبەندی کۆڵن یەکێک بوو لە خاڵە بەرزەکانی ئەم پشتیوانییە. وەک ئاماژەت پێدا دەیان حزب و ڕێکخراوی جیاواز پاڵپشتی و بەشدارییان لە کۆنفرانسی کۆڵن کرد. زیاتر لە هەزار کەس پشتیوانی خۆیان بۆ ئەم گردبوونەوەیە ڕاگەیاند. هەندێکیان لە خودی کۆنفرانسەکەدا بەشدارییان کرد. خەڵکێکی زۆر لە ڕێگەی سۆشیال میدیاوە بەشداری کۆنفرانسەکەیان کرد. بەهەمان شێوە لە ئێرانەوە، لە زیندانەوە، چالاکانی بزووتنەوەی کرێکاری و بەشێک لە دامودەزگاکانیش کە جاڕنامەکەیان بڵاوکردەوە، پەیامیان بۆ کۆنفرانسەکە نارد و پێشوازییان لێکرد. بەم مانایە دەمەوێت بڵێم کۆنفرانسی کۆڵن بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی بوو بۆ بەرگریکردن لە جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراو؛ بزووتنەوەیەک کە بە شێوەیەکی بەرفراوان ئەم جاڕنامەی بەرز کردەوە، خستیە سەر مێز، سەرنجی بۆ خۆی ڕاکێشا، سەرنجی میدیاکانی ڕاکێشا و هتد. ئەمانە هەموو دەستکەوتەکانی ئەم کۆبونەوە بوون.
بەپێی ئەو وەسفانەی کە دامن، وەڵامی ئەو پرسیارە زۆر ڕوونە کە بۆچی حیزب بەشداری و پشتیوانی کرد. هەر لە سەرەتای بڵاوبوونەوەی جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراوەوە،حزبی ئێمە بە بەردەوامی و هەمەلایەنە پشتیوانی لێ کردووە و بڕگەکانی وروژاندووە و ڕوونی کردووەتەوە و شرۆڤەکردوە. جاڕنامە لە بانگەشەی حیزبدا جێگەی گرنگی هەبووە، لە تەلەفزیۆنی کەناڵ جەدیدەوە جێگەی تایبەتی هەبووە، ناساندن و پشتیوانی جاڕنامە، چاوپێکەوتن لەگەڵ دەیان کەس کراوە، پانێلی لەسەر ئەم بابەتە ساز کراوە و هتد ., هتد. بە پەیڕەوکردنی ئەم سیاسەتە، حزبی ئێمە پاڵپشتی و بەشداری کۆنفرانسی کۆڵنی کرد.
ئێمە پحزبێکی بەرگریکاری خۆڕاگر و یەکلاکەرەوەین، بێ هیچ گومانێک. ئێمە ئەو حیزبەین کە وەک مانیفێستی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی بەرگریمان لە جاڕنامەش کردووە. بەڕای من هەڵوێستی ڕاستەقینەی جاڕنامەکە ئەمەیە. ئەمە زمانی شۆڕش و مانیفێست و ئاڵای شۆڕشە، هەربۆیە هەر جۆرە بزووتنەوەیەک بۆ پشتیوانی لەم جاڕنامەیە، بزووتنەوەیەکی پێشکەوتنخوازانە و ڕادیکاڵە بە ئاراستەی بەهێزکردنی شۆڕشی ژن ، ژیان، ئازادیدا.
حەسەن ساڵحی: باست لە ڕووماڵی میدیای گشتی کرد. لە بی بی سی ڕاپۆرتێکم بینی کە دەڵێ چەپەکان لە ژێر یەک سەقفدا کۆبوونەتەوە. بەڵام ئەو جاڕنامەیەک کە دراوەتە دەرەوە تایبەت نییە بە چەپ. واتە مەساتێکە کە بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگە لە دژی کۆماری ئیسلامی یەکدەخات. ڕێکخەرانی ئەم کۆنفرانسەش بەدواداچوونیان بۆ چاوپێکەوتنەکان کرد و ڕایانگەیاند کە ئەمە جاڕنامەیەکە بۆ شۆڕش. بە لەبەرچاوگرتنی ئەمانە ئایا دەکرێ ئەم جاڕنامەیە بە بەڵگەنامەیەک هەژمار بکرێت بۆ دژایەتیکردنی ڕاست؟
حەمید تەقوایی: وەک ئاماژەم پێدا، جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراو مانیفێستی شۆڕشە. لانی کەم ئەمە هەڵسەنگاندن و ڕوونکردنەوەی حزبی ئێمەیە. ئەم جاڕنامەیە لە لایەن ٢٠ ڕێکخراوی دژ بە ڕاستەوە بڵاونەکرایەوە، دژی کۆماری ئیسلامی، دژی ئەو حکومەتەی کە دەیانەوێت بیڕووخێنن، بڵاوکراونەتەوە. کۆتایی تەوەرەکەی ئەوەندە قووڵ و ئینسانی و ڕادیکاڵە کە لە بەرەی چەپی کۆمەڵگادا دادەنرێت. سەرئەنجام داواکاری شۆڕشگێڕی و ڕادیکاڵ لەلایەن چەپ و سۆسیالیست و کۆمۆنیستەکانەوە دەوروژێنرێت. بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە ئەم جاڕنامەیە تایبەتە بە چەپ. بەو مانایەی کە تەنیا هێزەکانی چەپ دەبێ یان دەتوانن پشتیوانی لێ بکەن. تەنها هەر ئەوەندە بەسە کە شەریف و ئازادیخواز بیت بۆ ئەوەی بەرگریکاری ئەم جاڕنامەیە بیت. تەنها پێویستە بەڕاستی یەکسانیت بوێت، دژی هەر جۆرە جیاکاری و ئیستغلالێک بیت بۆ ئەوەی بەرگریکاری جاڕنامەکە بیت.هەر ئەوەندە بەسە کە خوازیاری ڕووخانی تەواوی سیستمی کۆماری ئیسلامی و حوکمڕانی یەک لەسەدەکان و حوکمی مفتەخۆر و تاڵانچی و دز و چەوسانەوە و ئیستغلالکردنی کرێکاران و ڕاکێشانی زۆرینەی کۆمەڵگا بۆ ژێر هێڵی هەژاری بیت .خوازیاری ژێروو ژوورکردنی هەموو سیستەمەکە بیت تا ببیتە پشتیوانی جاڕنامەکە و ئەمەش بە مانای زۆرینەی ڕەهای خەڵکی ئێران دێت. ئەو خەڵکەی هەستانەوە و ئاڵای شۆڕشی ژن ژیان ئازادیان هەڵکرد، لەوانە ژن، گەنج، هەشتاکان، کرێکار، خانەنشین، مامۆستا، کۆلکەزێڕینەکان، نەیارانی سزای لەسێدارەدان، لایەنگرانی ئازادی زیندانیانی سیاسی و هتد..هتد. ئەم بەشە مەزنەی کۆمەڵگا مەرج نییە هەمووی چەپ و کۆمۆنیست بێت بە بەرنامە و ڕوانگەیەکی سۆسیالیستییەوە، هەروەک دەکرێ لە بارەی حیزبێکی وەک حیزبی ئێمە و کۆمۆنیزم بە گشتی بگوترێ. بەڵام هەمووان لەگەڵ ئازادی و یەکسانیدان و لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی هەر جۆرەچەوسانەوە و هەر جۆرە ئیستغلالێک و هەر جۆرە دزی و تاڵانییەک و حکومەتی کاک ئاغای باڵای سەر و…هتد.
لە جاڕنامەکەدا هاتووە کە مرۆڤەکان هەرکاتێک بیانەوێت بتوانن دەسەڵات بڕوخێنن. واتە باسی حکومەتی شورایی کرا. باس لە تێکدانی هەر جۆرە دیکتاتۆریەتێک دەکرێت. باسی ئازادییە بێ مەرجەکان کراوە. ئەمانە داواکاری زۆرینەی زۆری خەڵکی ئێرانن کە ئەمڕۆ پێی دەوترێت ٩٩٪، هەربۆیە پێویستە بگوترێ جاڕنامەکە هی شۆڕشە. بۆ شۆڕشی ژن ژیان ئازادی دژی نەک هەر کۆماری ئیسلامی، بەڵکو دژی هەر جۆرە دیکتاتۆریەتێک، هەر جۆرە حکومەتێک لە سەرووی خەڵکەوە، هەر جۆرە ئابوورییەک لەسەر بنەمای چەسانەوە. ئەم جاڕنامەیە دژی ئەم دۆخەیە و بەم مانایە بە بڕوای من جاڕنامەیەکی شۆڕشگێڕانەیە لە دژی کۆماری ئیسلامی.
ڕوونە کە ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەو و حزبە ڕاستڕەوەکان و هێزەکان بە گشتی ستراتیژێکی جیاواز پەیڕەو دەکەن کە پێویست ناکات لێرەدا بچمە ناو ئەم باسەوە. ئێمە پێشتر زۆر شتمان لەم بارەیەوە پێوتوون. بێگومان ئەو هێزانە هیچ نزیکایەتیەکیان لەگەڵ جاڕنامەی بیست ڕێکخراوەوە نییە، بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە ئێمەجاڕنامە تەنیا بە ئاڵای حزب و تێکۆشەرانی چەپ دەزانین، بەڵکوجاڕنامە لە ڕاستیدا ئاڵای هەموو کرێکاران، هەموو ژنان، هەموو لاوانە و هەموو خەڵکی ئازادیخوازی ئێران. جاڕنامە بەڕاستی و بە شێوەیەکی بابەتیانە ئاڵای شۆڕشی ژن ژیان ئازادییە لە بەرامبەر دەسەڵاتدارە سمفتەخۆرە لە سەدا یەکەکاندا.

حەسەن ساڵحی: لە سەرەتای قسەوباسەکەتاندا حاماژەتان بە گرنگی جاڕنامە کرد. ئەو پرسیارەی من هەمە ئەوەیە، ئایا ئەو هێزانەی بەشداریان لەم کۆڕبەندەکەدا کردووە، ئایا هەمان هەڵسەنگاندنیان بۆ پێگە و ڕۆڵی ئەم جاڕنامەیە هەیە؟

حەمید تەقوایی: پێموایە هەموو هێزەکان لە گرنگی ئەم جاڕنامەیە تێدەگەن. بەڵام لەڕووی ئەو هەڵوێستەی کە دەیدەن بە جاڕنامەکە، ڕوونکردنەوەیان چییە بۆ پەیوەندی نێوان جاڕنامە و شۆڕشی ئێستا، هەڵسەنگاندنیان چییە و هتد، بۆچوونەکان جیاوازن. وەک ئاماژەم پێدا هەڵسەنگاندنی حیزبی ئێمە ئەوەیە کەجاڕنامە ئاڵای شۆڕشە، مانیفێستی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی و مانای سەرکەوتنەکەیەتی. مانای ڕاستەقینەی ڕووخاندن لەم جاڕنامەدا دەربڕدراوە، مانای ڕاستەقینەی ئازادی، مانای ڕاستەقینەی یەکسانی، لەم جاڕمەدایە، هەرچەندە لە ئاستی تیۆری و شیکاریدا نییە، بەڵکو وەک بەڵگەنامەیەکی سیاسیە.
ئەمە هەڵسەنگاندنی ئێمەیە. هیوادارم هێزەکانی تری چەپ هەمان هەڵسەنگاندنیان هەبێت. لەوەتەی جاڕنامەکە دەرچووە، حزبی ئێمەش بەهەمان ڕوونکردنەوە پاڵپشتی دەکات، بەڵام نەمبینیوە حزبەکانی تریش بەو جۆرە ڕوونکردنەوە و هەڵسەنگاندنە پشتگیری میساقەکە بکەن. وەک چۆن هەڵسەنگاندنی شۆڕشی ژن ژنان ئازادی لە نێوان هێزەکاندا جیاوازە و تەنانەت ڕەنگە بۆچوونی جیاوازیان هەبێت سەبارەت بە دروشمی ژن ژیان ئازادی ، ئەم جیاوازییانە لە ڕوونکردنەوەی جاڕنامەکەدا دەبینین.

حەسەن ساڵحی: باس لەوە کرا کە بە شێوەیەکی سەرەکی هێزە چەپەکان بەشداری کۆنفرانسی کۆڵنیان کردووە. پرسیاری من ئەوەیە، ئایا ئەم جاڕنامەیە دەتوانێت ببێتە بنەمایەک بۆ یەکخستنی هێزە چەپەکان؟

حەمید تەقوای: ناکرێ جاڕنامە وەک بنەمایەک بۆ یەکڕیزی لایەنەکان هەژمار بکرێت، چونکە یەکڕیزیی هێزە چەپەکان پێویستی بە بەڵگەنامەی زۆر ستراتیژی و بنەڕەتیتر هەیە، هەروەها یەک میتۆدۆلۆژیا و یەک هێڵی ئاراستە ، کە لەم زمینەیەدا جیاوازی بوونی هەیە لە نێوان حزبەکاندا. بەڵام جاڕنامەکە دەتوانێت یەکێک بێت لە تەوەرەکانی چالاکیی پراکتیکی هاوبەشی نێوان هێزەکان. به هه مان شێوه ڕۆحی به ڕێوه چوونی ئه م کۆبەندە دواجار کارێکی هاوبه ش بوو له نێوان ئه و هێزانه ی که کەمتر بینیومانن پێکه وه دانیشتبن. ئەم هێزانە کە بەزۆری جیاوازییەکانیان لە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ یەکتردابەرجەستە دەبن بۆ پشتیوانیکردن لە جاڕنامەکە کۆدەبوونەوە و ئەمەش جارێکی دیکە گرنگی ئەم جاڕنامەیە دەردەخات. کەواتە بەکورتی دەبێ بڵێم کە هەموو هێزە چەپەکان دەتوانن و پێم وایە دەبێ، ڕێکبخەن، یەکتر بگرن و بە هەمان ئاراستە لە دەوری میساقی کار و چالاکیی هاوبەش بە شێوازی جیاواز کار بکەن. لە هەمان کاتدا ناکۆکیەکانیان لە شوێنی خۆیاندایە و هەر لایەنێک و هەر هێزێک دواجار ئەجێندای خۆی پەیڕەو دەکات. جاڕنامەکە دەتوانێت ئەم ڕۆڵە بگێڕێت و هیوادارم کۆڕبەندی کۆڵن یەکەم هەنگاو بێت بەرەو پشتیوانی هاوبەشی زیاتر بۆ جاڕنامەکە.
حەسەن ساڵحی: چ کردەوە و چالاکییەکی دیکە بۆ پشتیوانی لەم میساقی 20 پێکهاتە دەکرێت. باست لەوە کرد کە کۆنفرانسەکە هەنگاوێکی گرنگ بوو، بەڵام چ چالاکیەکی تر دەتوانرێت ئەنجام بدرێت؟
حەمید تەقوایی: بە بۆچوونی من پشتگیریی جاڕنامەکە لە زنجیرەیەک چالاکیی کرداریدا نیشان بدرێت. بەس نییە کە ڕاگەیاندنێک بکەین یان کۆنفرانسی پشتیوانی ڕێکبخەین و دواتر لە سیاسەتی ڕۆژانەماندا باسی جاڕنامەکە نەکرێ. وەک وتم هەر حزبێک بەرنامەی تایبەتی خۆی هەیە، بەڵام پایەیەکی گرنگی چالاکییە کردارییەکانی حزبەکان دەبێت ئەوە بێت کە ئەم جاڕنامەیە بە شێوازی جیاواز بەرزبکرێتەوە، لە کۆمەڵگادا بە زیندوویی بهێڵێتەوە، ڕوونی بکاتەوە، بڕگە جیاوازەکانی بکەنە ئاڵای بزووتنەوە جیاوازەکان.
هەر بڕگەیەکی ئەم جاڕنامەیە پەیوەندی بە بزووتنەوەیەکی دیاریکراوی ناو کۆمەڵگەوە هەیە. داواکارییەکانی بزووتنەوەی ژنان، بزووتنەوەی دژ بە سزای لەسێدارەدان، بزووتنەوەی کرێکاری، بزووتنەوەی خانەنشینان، مامۆستایان، ژینگەپارێزان، پەلکەزێڕینەکان و هتد، هەموو ئەمانە لەم جاڕنامەەدا دەربڕدراون. لایەنگرانی ڕاستەقینە و بەردەوامی دیموکراسی و ئازادی، تێکۆشەرانی دژ بە دەزگای سەرکوتکەر، دژی زیندان و پۆلێنی زیندانیانی سیاسی، دژی لەسێدارەدان، خەباتکارانی دژ بە سوپای پاسداران و مادەی هۆشبەرە ستەمکارەکانی حکومەت، نەیارانی ئەم دۆڵی قووڵەی نێوان هەژاری و سەروەت و سامان، نەیارانی هەر جۆرێک لە دەسەڵات لە سەرووی خەڵکەوە و سەروو خەڵکەوە ، هەموو ئەمانە لە بڕگە جیاوازەکانی ئەم جاڕنامەدا نوێنەرایەتی کراون.
پشتیوانیکردن لە جاڕنامە واتە پلانێکی دیاریکراوی کارکردن بۆ بەرزکردنەوە و بڵاوکردنەوەی تەوەر و بڕگەکانی جاڕنامە لە هەریەکێک لەو بزووتنەوەیانەدا. لە خۆپێشاندانەکانی دەرەوەی وڵات، لە شێوەی گرافیتی و دروشمی گردبوونەوە ناڕەزایەتییەکان و خۆپیشاندانی شەوانە لە ناوخۆی وڵاتدا، وەکو لافیتە و هاشتاگ و تراکت و ئایکۆنی ڕیکلام لەسەر پلاتفۆرمە جیاوازەکانی سۆشیال میدیا، دەتوانرێت بڕگەکانی جاڕنامەکە و خودی جاڕنامەکە وەک… مانیفێستێکی شۆڕش بە شێوازی جیاجیا، بخرێتەروو و ببرێتە دڵی کۆمەڵگەوە. پشتگیری لە جاڕنامەکە تەنها لە ڕاگەیاندنی هەڵوێستێکدا سنووردار نەبێت. ناوەڕۆکی جاڕنامەکە بکرێتەوە و ڕوون بکرێتەوە. پێویستە هەڵوێستی دەربخرێت و پەیوەندییەکەی لەگەڵ شۆڕشی ژن ژیان ئازادیدا نیشان بدرێت و چین و توێژە بەرفراوانەکانی کۆمەڵگا بانگهێشت بکرێن بۆ ئەوەی بچنە ناو ئەم جاڕنامەوە. ئەم جاڕنامە دەتوانێ نەک هەر هەزاران، بەڵکو سەدان هەزار و ملیۆنان لایەنگری هەبێت. ئەمەش بە ئەگەرێکی زۆرەوە تەواو ئەگەری هەیە. پێویستە ئەمە بکرێتە واقیع و هەموو لایەنگرانی جاڕنامەکە و بە تایبەت چەپی حزبی کە پشتیوانی جاڕنامەکە دەکەن، لە چالاکییەکانی ڕۆژانەیاندا ئەمە بکەنە ئامانج و ئەم جاڕنامەیە بکەینە ئاڵای زۆرینەی خەڵکی ئێران و ئاڵای بزووتنەوە.ناڕەزایەتییەکان لە کۆمەڵگەی ئێراندا. ئەمە مومکینە و ئەمە ئەو ئامانجەیە کە پحزبی ئێمە بەدوایدا دەگەڕێت و هیوادارم هەموو ئەو هێزانەی بەرگری لە جاڕنامەکە دەکەن ئەم ئامانجە کردەییە بخەنە کارنامەی خۆیانەوە.
حەسەن ساڵحی: لە کۆتاییدا باشە کە ئاڕاستەی میساقێکی دیکە بکرێت کە ئەویش گرنگە. مەبەستم لە جاڕنامە “داواکارییە پێشکەوتنخوازەکانی ژنانی ئێران”، کە دوای بڵاوبوونەوەی جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراو بڵاوکرایەوە. وە ژمارەیەکی بەرچاو لە چالاکانی کۆمەڵایەتی بەتایبەت داکۆکیکارانی مافی ژنان واژۆیان لەسەر کرد. شۆڕشی ئێستا شۆڕشێکی ژنانە و داخوازییەکانی ژنان بەشێکی گرنگ لە شۆڕشی ژیانی ئازادانەی ژنان پێکدەهێنن. لەم ڕوانگەیەوە ئەم جاڕنامە شایەنی سەرنجە. بۆچوونی ئێوە چییە لەسەر چۆنیەتی بەهێزکردنی ئەم جاڕنامەیە؟
حەمید تەقوایی: بەڵێ، وەک خۆت وتت، بەڵگەنامەیەکی دیکە هەیە کە پێگەیەکی گرنگی هەیە لە شۆڕشدا، ئەویش “جاڕنامەی داواکارییەکان بۆ پێشخستنی ژنانی ئێرانە”. ناوی تەواوی ئەمەیە. ئەم جاڕنامەیە ڕۆژێک پێش ڕۆژی ٨ی مارس ڕۆژی جیهانی ژنان بڵاوکرایەوە و پێشوازی لێکرا، بەڵام پێویستە زیاتر لەمە بزانرێت. پێویستە زیاتر لەمانە بەرز بکرێنەوە. دەتوانرێت هێزی زیاتر لە دەوری ئەم بەڵگەنامەیە ڕابکێشرێت.
دوای بڵاوبوونەوەی ئەم جاڕنامەیە،حزبی ئێمە هەر لە سەرەتاوە پشتیوانی لێکرد و بە بەڵگەنامەیەکی تەواوکەری جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراوی زانی. ئەم بەڵگەنامەیە بە شێوەیەکی کردەیی بڕگەکانی پەیوەست بە مافەکانی ژنان لە جاڕنامەی ٢٠ ڕێکخراودا فراوانتر کرد و داواکارییەکانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنانی بە شێوەیەکی هەمەلایەنە و بە تەواوی خستەڕوو. دەکرێت بۆ بڕگەکانی تریش هەمان شت بکرێت، بەڵام وەک خۆت وتت ئاخر پرسی ژن مەسەلەی سەرەکی شۆڕشە و ئەم شۆڕشە بە دروشمی سەرەکی ژن ژیان ئازادی و ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بێ مافی ژن دەستی پێکرد. ئێستاش دەبینین بزووتنەوەی بێ حیجابی بزووتنەوەیەکی بەربڵاو و بەهێزە لە کۆمەڵگادا، کە بەڕاستی دەسەڵاتی بێ ئومێد و بێدەسەڵات کردووە. ڕوونە کە بەرەنگاربوونەوەی بێمافی ژنان پرسێکی هەنووکەیی و گرنگە و جێی خۆیەتی کە بە تایبەتی لەم دۆخەدا بە هەمان هێزی جاڕنامەی٢٠ ڕێکخراو پشتیوانی لە جاڕنامەی داخوازی پێشکەوتنخوازانەی ژنان بکرێت. هیوادارم بتوانین پلان و ڕێکخستنی کۆنفرانسێکی هاوشێوەی کۆنفرانسی گشتی بۆ پشتیوانی لە جاڕنامەی پێشکەوتنخوازانەی داواکارییە پێشکەوتنخوازەکانی ژنان دابنێین. ئەم جاڕنامەیە لە چالاکی و خەباتی ڕۆژانەماندا پێگەیەکی تایبەتی هەبێت. زۆر گرنگە سەرنجی هەموو کۆمەڵگا لە ناوەوە و دەرەوەی وڵات بۆ ئەم جاڕنامەیە ڕابکێشین. بەڕای من دوو بەڵگەنامەی جاڕنامەی کەمترین داواکاری بیست ڕێکخراو و جاڕنامەی داواکاری پێشکەوتنخوازی ژنان دەتوانن بەباشی نوێنەرایەتی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی بکەن و ئاڵای پێشەنگی ئەم شۆڕشە بن.

٢٥ی ئەپرێلی ٢٠٢٣، ٥ی ئەردیبەهەشتی ١٤٠٢

دوای راگەیاندنی کۆماری تورکیا لەساڵی ١٩٢٣ پەیوەندی دیبلۆماسی لەگەڵ وەلاتانی دراوسێ بەسترا چەندین پەیمانی لەگەڵ وڵاتانی دەوروبەری بەستی بۆ چارەسەرکردنی کێشە و گرفتەکان و پێشکەوتنی تورکیا بەستبوو .

پەیوەندی تورکیا لەگەڵ عێراق: دەکەم پەیوەندیەکە ئەوە بوو کە کێشەی ویلایەتی موسل بوو چونکە موسل لە ساڵی ١٩١٨ لە لایەن بەریتانیا داگیر کرابوو . موسل ناوچەیەکی دەولەمەند بوو لە نەوت وە ھەرووھا ئەم کێشەیە لە ساڵی ١٩٢٤ بەریتانیا جەختی لە گرێدانی موسل بە عێراقەوە کرد پێشنیازی تورکیایان کرد بەڵام رەتیکردەوە کاتێکلایەنەکان رێکەوتن مەسەلەکە راوەنەی کۆمەڵەی گەڵان کرا لە جنێڤ کە ھێشتا تورکیا تێدا ئەندام نەبوو وە لە ١٩٢٤ چەندین پێکدادان لە نێوان تورکیا و ھێزەکانیبەریتانیا  روویدا کەبەریتانیا داوای کێشانەوەی تورکیا کرد لە ناوچەکان وە سنورێکی کاتی لە نێوان ھەردوو لا پێکھێنا  ١٩٢٥ کۆمەڵەی گەڵان بریاری دا کە موسل بخرێتە سەر عێراق وە تورکیا ئەم بریارە پەسەندکرد لە ساڵی ١٩٢٦  لەبەرامبەر وەرگرتنی سەدی ١٠ نەوتی موسل بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ.

پەیوەندی لەگەڵ ئیران : پەیوەندیەکی دۆستایەتی لە نێواندا ھەبوو ئەم پەیوەندیە لە ٢٢نیسانی ١٩٢٦ واژۆ کرا وە ھەردوو لا لە پەیمانەکەدا رێکەوتن لەسەر رێگەنەدان بۆ دامەزراندنی رێکخراووە گروپێک ھەرووھا پێش ئەم پەیمانە واژۆبکرێت پەیوەندیەکە پێشکەوتنی بەخۆوە بینیوە سەردانی وەزیری دەروەی ئیران تەیمورتاش لە پایزی ١٩٢٦ واژۆکردنی پرۆتۆکۆلێکی کاتی لە ٢ی کانوونی دووەمی ١٩٢٧ لە نێوان تورکیا وئیران دامەزراند وە پەیوەندی تەلەگرافیی لە نێوان ئەنکەر و تاران لە ساڵی ١٩٢٨ دامەزراند . ھەرووھا بە ھۆی جموجۆلی گرپی چەکدارەکان لە سەر سنورەکان بەتایبەتی جموجۆلی گروپە کوردەکان بۆ سەر بنکەی تورکیا ئەم پەیوەندی لەساڵی ١٩٣٠ توشی تەنگەژە بوو تورکیا ئیرانی تۆمەتباری دەکرد بە فەرمۆشکردنی بەرپرسیارەتی لەسەر سنورەکان بەڵام زۆری پێنەچوو پەیوەندیەکە وەکو جاران لێھاتەوە وەزیری دەروەی تورکیا لە ١٧ی کانوونی دووەمی ١٩٣٢ سەردانی تارانی کرد لە ٢٣ی ھەمان مانگ پەیمانی سنور لە نێوان ھەردوو لا بەسترا بۆ نەھێشتنی کێشەکان لە نێوانیاندا.

رێکەوتننامەی سەعد ئاباد :ئەم پەیمانە لە نێوان تورکیا و ئیران و عێراق و ئەفغانستان لە ٨ی تەموزی ١٩٣٧ بەسترا ئەم پەیمانە بە پەیمانی چوار قۆلی دادەنرا ئەم پەیمانە بەسترا بە مەستی گفتوگۆ بکەن بۆ چارەسەر کردنی ئەو کێشانەی کە زیان بەرژەوەندی ئەو لایەنانی دەگەینێن ھەرووھا پەیمان بدەن ھیچ لایەنێک پەنا نەبات  بۆ لایێکی تر ھیچ چالاکیەکی سیاسی پەیرەو نەکات ھەمیشە لە ئاشتی دابن.

پەیوەندی لەگەڵ سوریا :کێشەی ھاتای کە لە ساڵی ١٩٣٦ فەرەنسا رایگەیاند کە سەربەخۆی سوریا کە ھاتای بخاتە سەر دەوڵەتی نوێی سوریا ئەمەش بۆ کۆمەڵگەی تورکیا قوت نەدەچوو کێشەکە خرایە بەردەم کۆمەڵەی گەڵان لە١٩٣٧ رەوانەی هەرێم کرد بەریتانیا لەوە نیگەران بوو کەلەئاست مەترسی ئیتالیەکان  کەلێن بکەوێتە  نیوان تورکیا وفەرنسیەکان هەر بۆ یەکدی نێوانیان تا گەیشتە ڕێکەوتنێک کە هاتایی بوە قەوارەیەکی سەربەخۆ پارێزەرانی نێودەوڵەتی دەستورێکیان بۆدانا بۆ هەلبژاردن لە ئەیلوولی ١٩٣٨ئەنجام دا بەزۆرینەیەکی کەمی تورکی واتە ٢٢لە ٤٠ کورسی پەرلەمان کۆتای هات پەرلەمانی نوێ سەربەخۆی ھاتای راگەیاند نزیکە ساڵێک لە ١٩٣٩ ئەو دەوڵەتە لەگەڵ تورکیا راگەیاند ئەوەی تۆرەیی مەزنی سوریەکانی لێکەوتەوە تا ئەمرۆش ئەم ناوچەیە بەشک لە سوریا دادەنێن لەسەر نەخشە.

پەیوەندی لەگەڵ یۆنان : کۆتایی١٩٢٠کان  و سەرتایی  ١٩٣٠کان پەرسەندنێکی پلەبەپلەچاکبوونی پەیوەندیییەکانی تورکیای لەگەل ولاتانی دەوروبەردا بەخۆوەبینی پەیمانێکی هێرش نەکرد سەریەک،لەگەل ئیتالیا لە ساڵی ١٩٣٨مۆرکرا . هەوروەها بە تێکۆشانی  رێژەیی دپلۆماتی ئیتالی .ئاشتیش لەگەل یۆناندا پێکهات . لە ئۆکتوبەری ١٩٣٠ دوا سۆنگەی ترس هاوبەش لە یەکێتیخوازیی بولگارییەکان . رێکەوتتنامەیکی دۆستایەتی لەگەل یۆناندا مۆرکرا . پاش  چەند کۆنفرانسێک لە بالکان،. لە  لەسالی  ـ١٩٣٤دا، پەیماننامەی بالکان لەگەل یۆناندا . یۆگۆسلاڤیا.  رۆمانیا. تۆرکیاش  وەک ئەندامێکی مۆرکرا .

دەرئەنجام:

لێرەدا بۆمان دەرکەوت کە یەکەمین پەیمانی دۆستایەتی لە نێوان تورکیا و ئێران لە ٢٢ ی نیسانی ١٩٢٦ هاتە واژۆ کردن ، وە بەهۆی شۆرشەکانی کوردەوە لە تورکیا لە سالی ١٩٣٠ پەیوەندیەکانی نێوان تورکیا و ئێران دوچاری تەنگەژە بوەوە . بەهۆی ئەوەی تورکیا ئێرانی تۆمەت بار کرد بە کەمتەرخەمی لە پاراستنی سنورەکانیان ، وە بۆمان دەکەوت کە رێکەوتن نامەی سەعد ئاباد لە نێوان چوار ولات لە سالی ١٩٣٧ کۆشکی سەعد ئاباد لە تاران مۆر کرا بۆ دروست بونی هاوپەیمانیەتیە ئەو ولاتانەی ئاماژەمان پێ کردن ، هەروەها کێشەی ویلایەتی موسل کە ئەو کێشەیەبوو تورکیا لەگەل بەریتانیا لەسەر موسل هەیبوو کە ئەو هەرێمە بە نەوت دەولەمەند بوو هەروەها بریاری کۆمەلەی گەلان لە سالی ١٩٢٥ بریاری دا کە تورکیا لە سەدا ١٠ی نەوتی ویلایەتەکەی بۆ ماوەی ٢٥ سال پێ بدرێ لە ئەوش لە بەرامبەردا واز لە خواستەکانی ئەو هەرێمە بێنێت لەکۆتایدا ھاتای خرایە سەر سوریا وتورکیاش ناچاربوو کەقبوڵێ بکات.

تورکیا لەئەنجامی ڕیکەوتنامەی دۆستانە لەگەڵ یۆنان توانی مەترسی لەسەر خۆرئاوای تورکیا دوربخاتەوە.

لە 23 کانونی دوەمی ساڵی 1980 سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا جێمی کارتر لەبەردەم کۆنگرێسی ئەمریکا وەستا گوتی ” هەر هەوڵێک لە هەر لایەنێک بێ بۆ دەستگرتن ودروست کردنی هێزێک لەناوچەی کەنداو لە تێڕوانینی ئەمریکا هێرشە بۆسەر بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا بۆیە بەهەر شێوەیەک بێت دژی دەوەستینەوە هەتا ئەگەر بژادەی بەکار هێنانێ هێزیش بێت”.
وتەانی کارتر ئەوکات ئاماژە بوون بۆ جولەکانی حکومەتی عێراق کە لە هەوڵی فراوانکردنی هێز وسنوری دەدا، لەو هەوڵانەش هێرش کردنە سەر ئێران و دواتریش کوێت ئاماژەی ڕوون بوون بۆ وتەکانی کارتر، عێراق لە تێڕوانینی ئەمریکا بەخالی گرینگی بەرژەوەندیەکانی دەدەنرا چونکە بە ستراتیژترین ناوچەی کەنداو هەژمار دەکرێت بەتایبەت بەهۆێ بەرزترین یەدەگی وزە لە خاکەکەیدا.
هەربۆیە پاش جەنگی کەنداوی دووەم و شۆرەش وڕاپەرینەکانی کوردستان وکۆڕەوە مڵیۆنیەکەی کووردانی باکوری عێراق ئەمریکا هەڵی ئەوەی بۆ ڕەخسا کە دەرگایەک بۆ بەیهێنانی بەرژەوەندیەکانی بکاتەوە بەهاوکاری ئەنجوومەنی ئاسایش. دوای ئەوەی وولاتی فەرەنسا پڕۆژەی ناوچەی دژە فرینی پێشکەشی ئەنجومەنەکە کرد بۆ سەپاندنی ناوچەی دژە فڕین بەسەر بەشێک لە ناوچە جیاوارەکانی عێراق. لەوانەش باکوری وڵات کە ئێستا ناوچە سنوریەکانی هەرێم دەگرێتەوە. بڕیارەکە بە زۆرینەی دەنگ چووە بواری جێ بەجێ کردن.
ئێستا سی ودوو ساڵ تێدەپەڕێت بەسەر بڕیاری (688 )ی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی. دوای ئەوەی خەلکی کوردستان بڕیاری ڕاپەرینە مەزن وشکۆدارەکەی ئاداری 1991 دا، توانی هێزە داگیرکەر ودڕندانەکەی بەعسی شۆڤینی لە کوردستان وەر بنێت، دوای قوستنەوەی دەرفەتی شڵەژاوی حکومەتی عێراق لەدوای شەڕی داگیرکردنی وڵاتی کوێت. سوپای عێراقی ئەوکات لە بەهاری 1991 دا خۆی ڕێکخستەوە بۆ گەڕانەوە بۆ باشور و ڕایگەیاند دەگەڕێتەوە و تۆڵە دەکاتەوە، ئەمە کارێکیکرد کە زۆرینەی خەڵکی هەرێم بەرەو وڵاتانی دراوسێ بەڕێکەوتن و کە بە کۆڕەوە گەورەکە ناسراوە هەر ئەم کۆڕەوە بووە هۆکاری سەرەکی کۆبوونەوە و بڕیاردانی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی بوو.لە ڕۆژی ٥ی نیسانی 1991 بڕیارێکی گرنگ و مێژوویی بە ژمارە (688 ) دەرکرد بۆ پاراستنی کورد لە هێرش و هەڕەشەکانی رژێمی عێراق، له‌ دانیشتنی ژمارە (2982 ) ئەنجومەنی ئاسایش به‌ زۆرینەی (10 ) ده‌نگ بڕیاری (688 )ی دەرکرد و تەنها سێ وڵات لەگەڵ بڕیارەکە نەبوون و دوو ئه‌ندامیش بە بێلایەن بوون دەنگیان دا.
ئەم بڕیارە بەتەنها بریتی نەبوو لە پاراستنی کورد لەهەڕەشەکانی سەدام لەعێراقدا، بەڵکو هێڵێکی جیاکەرەوەشی لەنێوان کوردستان و بەشەکانی تری عێراق کە بە هێڵی (36 ) ناسراوە، ئەم بڕیارە بە دەستپێکێکی گرینگ دادەنرێت بۆ بەدیهێنانی مافە ڕەواکانی کورد کە دواتر زۆرینەیان بەدیهاتن، بەتایبەت دروست کردنی قەوارەی هەرێمی کوردستان دروست کردنی حکومەتێک کە زۆرینەی دەستەڵاتەکانی بۆنی سەربەخۆییان لێ دەهات.
دەرکردنی ئەم بڕیارە کوردی لە کوردستانی عێراقدا بردە قۆناغێکی نوێوە بەجۆرێک توانی هەر سێ پارێزگای هەولێرو سلێمانی و دهۆک وەک هەرێمێکی سیاسی و ئیداری جیاواز لە دەسەڵاتی حکومڕانی سەدام پێکبێنێت و کەوتە ژێر چاودێری ئەمریکاو کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە.
ئەگەر باس لە ڕۆڵی ولاتانی دراوسێ بکرێت لە ڕووداوەکانی ئەو کات دا دەبینین ئێران هەر لەسەرەتاوە پێشوازی له‌ ئاواره‌کان کرد بێ هیچ ڕێگریەک سنورەکانی بۆ واڵا کردن، به‌ڵام تورکیا سەرەتا دەرگای بەسەر ئاوارەکاندا نەکردوە کە کە په‌نایان بردبوه‌ بەر سنورەکانی باکوری کوردستان و تورکیا، بەهۆیەوە ژماره‌یه‌کی زۆر له‌ ئاواره‌کان به‌هۆی دۆخی نه‌گونجاوی ته‌ندروستی وسەختی وساردی بێ خۆراکی گیانیان له‌ ده‌ستدا، دواتر ڕێگای بۆ کردنەوە
هەروەها حکومه‌تی تورکیا دوای ماوه‌یه‌ک ژماره‌یه‌کی زۆر لە ئاواره‌کانی گه‌ڕانده‌وه‌ بۆ عێراق و ریکخراوه‌ی لێبوردنی نێوده‌وڵه‌تی له راپۆرتێکدا بڵاوی کردەوە؛‌ لە مانگی ئازار تا مانگی ئایاری (1991) نزیکەی (2584) ئاواره‌ به‌بیانوی لێبوردنی گشتی حکومه‌تی سەدام، لەلایەن تورکیاوە ره‌وانه‌ی عێراق کراونه‌ته‌وه‌.
هەموو ئەمانە پێمان دەڵێن کە حکومەتی ئەوکاتی تورکیا هیچ ڕۆلێکی ئەرێنی وەهای نەبینی لە بەهاناوە چوونی کوردانی باکوری عێراق تەنها ئەوە نەبێت کە ڕێگەی دا کە فڕۆکەکانی هاوپەیمانان لە نێو خاکی تورکیا چاودێری جموجۆلی حکومەتی عێراقی بکەن لە ناوچەی دژە فڕیندا

دوای سەرهەڵدانی ئۆپۆزسیۆن لە ٢١ ی تەمموزی ١٩٤٦ یەکەم هەڵبژاردن ئەنجامدرا . ئەم هەڵبژاردنە لە چوارچێوەی فشارێکی زۆری پارتی گەلی کۆماری بەڕێوەچوو ، بەهۆی پێدانی بەرتیلی زۆر بە خەلک و ترساندنی خەلک . لە ٢٣ ی تەمموزی سالی ١٩٤٦ ئەنجامی هەڵبژاردن ئاشکرا کرا ، کە پارتی گەلی کۆماری ٢٩١ کورسی و پارتی دیموکرات ٦٢ کورسی و سەربەخۆکان ١٢ و پارتەکانی تر هیچیان بە دەست نەهێنا . دوای هەڵبژاردن کازم قەرەبەکر بە سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانی و ڕەجەب بەکر بە سەرۆک وەزیران دانرا . سەردەمی ڕەجەب بەکر بە نوێنەری باڵی توندڕەو لە ناو پارتی گەلی کۆماری ناسرابوو . ئامانجی حکومەتەکەی لێدانی دەنگی رۆژنامەکانی ئۆپۆزسیۆن و دژایەتی کردنی دیموکراتی بوو ، لەم رووەشەوە توندەرەوەکانی ناو پارتی گەل پاڵپشتیان دەکرد .لەرووی سیاسەتی دەرەکی پەیوەندی توندی لەگەڵ ئەمریکادا هەبوو، لەپرۆژی ترومان هاوکاری لە ئەمریکا وەردەگرت. لە١٢ی تەموزی ١٩٤٧رێکەوتنی لەگەڵ ئەمریکا بەست ،لەرووی سیاسەتی ناوەخۆی بریاری دا پەیوەندی نێوان کەرتی تایبەت و کەرتی حکومەت بەهێز بکات،دابەزاندنی نرخی لیرە بەرامبەر دۆلار، درێژکردنەوەی حوکمی عورفی، دەکرکردنی یاسای یەکێتی سەندیکای کارو خاوەنکارەکان لە١٩٤٧،لەئابی ١٩٤٧دەستی لەکارکێشایەوە.
لە تشرینی دووەمی ١٩٤٧حسن ساکای بووە سەرۆک وەزیران ،لەسیاسەتی دەرەکی هەوڵدان بۆ نزیک بوونەوە لە ئەمریکا. لە تەموزی ١٩٤٨رێککەوتننامەیەکی لەگەڵ ئەمریکا بەست بۆ وەرگرتنی هاوکاری لەپرۆژەی مارشال. دانانی بابەتی ئاینی لەقوتابخانەکان، ئەمەش لە حوزەیرانی ١٩٤٨ بەهۆی ململانێ وە دەستی لەکارکێشانەوەی خۆی راگەیاند.
حکومەتی شەمسەدین گۆناڵتای لەکانوونی دووەمی ١٩٤٩پێکهات ،هەولیداوە شکۆ بۆ پارتی گەلی کۆمار بگێرێتەوە، لەگەڵ پارتی دیمرکرات ڕێکەوتننامەی بەست لەشوباتی ١٩٥٠.
سیاسەتی تورکیا بەرامبەر بەئایۆن
لەنێوان ساڵانی ١٩٤٧و١٩٥٠ بەهۆی سەرهەڵدانی ئۆپۆزسیۆن، رێگای خۆش کرد بۆ زیاد بوونی جموجۆلی ئاینی لە تورکیا. گەشەکردنی ئیسلامی سیاسی لەژیانی سیاسی تورکیا، باشترین رێگابوو بۆ رێگریکردن لە بڵاوبوونەوەی بیری کۆمۆنیزم و گەرانەوە بوو بۆئاین.

دەمێکە شیعرم نەنوسیوە ..
دەمێکە لەم شەقامەدا،
شیعری جوانتان نەبینیوە ..
شەقامەکەم ،
پڕ بووە لە دز‌ و جەردە ..
هەر فریای ئەوە ئەکەوم ،
ئاگادارتان بکەمەوە و
لە ڕوویان هەڵماڵم پەردە ..

٭ ٭ ٭
ئەوان حەز ئەکەن خەڵکەکە ،
دەست لەو خاکە هەڵگرن و
بە هەڵبەستەوە سەرقاڵ بن ..
بۆ ئەوەی هەر دەربەدەر و ..
هەر جەردە خاوەنی ماڵ بن ..

٭ ٭ ٭
ئەوان لاوانیان ڕاهێنا ،
لەسەر سوکایەتی و جنێو ..
میدیایان پڕ کرد لە درۆ و ..
ڕۆژنامە نوسی وەکو دێو..

٭ ٭ ٭

ئەبێ شیعر
جلی سەربازی لە بەرکا ..
کاسکێت و
بێری لەسەر کا ..
ببێ بە فیشەک
بە بڕنەو ..
هەر هیچ نەبێ ،
خەڵکەکە هەڵسێنێ لە خەو ..

نەوزاد بەندی

بەپێی هەواڵێک کە حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران/ حیکمەتیست ( خەتی ڕەسمی)، بڵاویکردۆتەوە، چەندڕۆژ دەبێ شەپۆلێکی تازەی مانگرتنی کرێکارانی ئێران لەبەشێکی زۆر لەناوەندە پیشەسازیەکان، کە تا کاتی نوسینی ئەم بەیانە نزیکەی ٨٥ ناوەندی گرتۆتەوە، سەریهەڵداوە. مانگرتنە کرێکاریەکان ناوەندەکانی بەرهەمهێنانی نەوت و گاز و پترۆکیمیایی و ئاسن و پۆڵا، لەشارەکانی عەبادان، بوشەهیر و یەزد و دەیان شاری پیشەسازی تری گرتۆتەوە و کرێکاران پشتیوانی و یەکریزی خۆیان لەدەوری خواستی زیادکردنی کرێ بەڕێژەی ٧٩٪، بەدەستهێناوە و وەک هێزێکی یەکپارچەی چینایەتی لەبەرامبەر کۆمپانیاکان و کۆماری ئیسلامی ئێران ڕاوەستاون.
ئەم شەپۆلە لەمانگرتنی کرێکاران لەگەڵ ئەوەدا کە دەورەیەکی تازەو بەرەبەیانێکی نوێ و لاپەڕەیەکی تر لەخەباتی چینی کرێکاری ئێران لەپێناو ژیانێکی ئازاد و شکۆمەندانە بەرەوپێش دەبات. هاوکات لەدرێژەی خۆیدا پایەکانی دەسەڵاتدارێتی چینی بۆرژوازی و حکومەتی ئیسلامی لەئێراندا لەرزاندوە.
بێگومان بەرەوپێشچونی چینی کرێکار لەئێران لەم خەباتەیدا، دەتوانێ نەک ڕابەریەکی چینایەتی و شۆڕشگێرانە و ئاسۆیەکی ڕۆشن بۆ سەرکەوتنی جوڵانەوەی شۆڕشگێرانەی جەماوەری زحمەتکێش دابینبکات، کە ڕۆژانە بۆ یەکسانی و بەدەستهێنانی خۆشگوزەرانی یەخەی کۆماری ئیسلامی گرتوە، بەڵکو نمونەیەکی سەرکەوتوانە و ئومێدبەخش لەخەباتی یەکگرتوانەی کرێکاران لەئاست ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بدات بەدەستەوەو لەلایەن کرێکاران و جەماوەری ناڕازیەوە، لەخەباتی خۆیاندا لەدژی دەسەڵاتە سەرکوتگەرو کۆنەپەرست و گەندەڵەکانی ناوچەکە بەدەستیەوە بگرن و وەک مەشخەڵێک بۆ گۆڕینی هاوکێشەی چینایەتی و بەدیهنانی گۆڕانکاری ڕیشەیی بەدەستیەوە بگرن.
هەردوو حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی عێراق و کوردستان، سەرەڕای ئەوەی پشتیوانی بێدرێغی خۆیان لەم شەپۆلە لەمانگرتنی کرێکارانی ئێران و داخوازیەکانیان رادەگەیەنن، هاوکات سەرکەوتنی کرێکارانی ئێران و بەدیهاتنی خواسەتەکانیان بەسەرکەوتنێکی گەورە بۆ چینی کرێکار لەعێراق و کوردستان دەزانن. هەربۆیە هەردووحزب بانگەوازی چینی کرێکار لەعێراق و کوردستان دەکات کە پشتیوانی لێبکەن و لە سەنگەری خەباتی کرێکارانی ئێران لەدژی دەسەڵاتی سەرمایە لەئێراندا ڕابوەستن. نابێ کرێکارانی ئێران و مانگرتنەکانیان لەم جەنگە چینایەتیەدا بەتەنیا جێبهێڵرێن، بەربۆیە هەردوو حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی عێراق و کوردستان بە ئەرکی خۆیان دەزانن کە هاوپشتیەکی فراوانی کرێکاریی لەئاستی ناوخۆ و جیهاندا بۆلای ڕابکێشن و بەوپەڕی توانایانەوە بەم ئاڕاستەیە دەستبەکاربن. ئێمە خۆمان بەبەشێک لەئۆردوی کار و خەباتی ئەنتەرناسیونالیستی کرێکاری دەزانین و بەتەواوی توانامانەوە لەپاڵ کرێکارانی ئێران و خەباتەکەیاندا رادەوەستین.

بژی هاوپشتی جیهانی کرێکاریی
سەرکەوێت خەبات و مانگرتنە کرێکاریەکان لەئێران
حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی عێراق حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان
٢٥ی نیسانی ٢٠٢٣