بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ئەوەتا گەیشتمە ئێرە، بەڵام چۆن و بۆ ئێرە؟ نازانم!. ئەی تۆ بڵێی لەبەر ئەوە بووبێ لەگەڵ مستەفا گەرمیانیدا دەچووینە ئەوێ؟ ئێ خۆ ئەو قەتاوقەت دەمەونیوەڕۆ لێرە نەدەبوو، ئای چ سەبوورییەکە.. چ بەخت یارییەکە! لێرەیە.. بەخت یاریی! دەبێ بەخۆم پێبکەنم وەختێ وشەی بەخت بەکار دەهێنم.. جلوبەرگی ئیشم لەبەر بوو، ئاخر من مانگەکانی هاوین ئیشم دەکرد.
لەسەر خەیاڵ نیم چەند ڕامکرد، چەند سەیری پشتەوەی خۆم کرد، چەند بەر خەڵك و ستوونەکانی کارەبا کەوتم و چەندیش قۆرت و کۆسپ و لەمپەری ڕێگا دوورودرێژەکە تووشی هەڵەنگوتنیان کردم..هەر کە نیگام بە سیمایدا هەڵشاخا، دەمم بە: تۆ خدری زیندەیت پشکوت.. بەبێ ویستی خۆم وام وت، نازانم بۆ، ڕەنگە هەر لەبەر ئەوەی لەوێ بوو سەبوورییم پێیدا هاتەوە و وەك فریادڕەسێك هاتە بەرچاوم بۆیە.. کە بەو شێوەوەسفهەڵنەگرە کەوتمە بەرچاوی، پێکەنی: ئەوە چییە؟ بۆ ڕەنگوڕووت وا بزڕکاوە، دەڵێی ژان ڤاڵژانی و قۆشەنێك بە پاژنەتەوەیە، هاکا گەیشتنە سەرت و پشتملیان گرتی، دانیشە، تۆزێك هێوور بەرەوە، چایەك…
نەمتوانی هێوور بمەوە، دەتگۆ تازە ئارەقە لەگەڵ لەشم ئاشنایەتی پەیدا کردووە، شەڵاڵ ببووم، گازینۆکەی مەجیدییە، کە شوێنی بەیەكگەیشتنمان بوو، وەك هەمیشە جمەی دەهات، پەرداخێ، دوان، سیان..ئاوم هەڵقووڕاند کەچی هێشتایش چەندین فرسەخ لە هەدادانەوە دوور بووم.. و چاویشم هەر لە دەرگاکە بوو، کە ئاسایییانە پێشوازی لە هاتووەکان دەکرد و کەمتەرخەمانەیش دەرچووەکانی هەڵدەهێنایەوە، وەك بڵێی چاوەکانم لێڵ بووبێت، هەر کەسێ دەهاتە ژوورێ هەڵدەستامە سەرپێ، وام دەزانی بەکرە، یان عەباسە، ساتناساتێکیش بەخۆم دەگوت: ئێستا نا، دەمێکی دی بە هەڵەداوان و شێتگیرانە دێنە ژوورەوە، دێن و لەشم دەکەنە کێالنێکی کاتیی و دانیشتووەکانیش، وەك بڵێی مێشێکی ناچیزەیش میوانیان نەبێ خۆیان لە نەبانیی دەدەن!..هەر چۆنێك بووە زۆرەکییانە کاژی پەشۆکاوییە ناهەموارەکەی خۆم فڕێدا و گوێم لە دەنگی خۆم بوو: تۆ بەختت لەوەدا نییە کە مستەفا گەرمیانی لێرەیە، بەڵکولەوەدایە کە سەرلەبەیانی ئەمڕۆ، لەگەڵ نەزەر کاکەیی و کوڕە هەرزەکارەکەی بۆ ئیش نەڕۆیشتی، چونکە، گەر بڕۆیشتبایتایە ئەوا تا نووکە زیندوو نەدەبوویت..نەیسە، شانس شتێکی ئەوتۆی هاویشتە سەر ڕێت دوابکەویت و تاکو چێشتەنگاو سەرقاڵ بیت، وەختێ گەیشتیتە سەر سیلەی کۆڵانی ماڵەکەیش، کوڕە هەرزەکارەکەی خاڵەنەزەر لە پێچەکەدا چاوەڕێی دەکردیت.. بە پڕتاویی و شپرزەیییەکی بەرجەستەوە بەرەو ڕووم هات و وتی: نەڕۆی دەتکوژن..
وەك ئەوەی کوتەکێك بکێشن بەسەرمدا، نازانم وڕوکاس بووم، یانێخۆ شڵەژام!..
ئاخر هیچ هەڵەیەکم لە خۆمشك نەدەبرد، ئیدی بۆ دەمکوژن؟ نەمتوانی بیربکەمەوە، بەڵام بۆ؟ یەك دەرپەڕی؟ باوکم بە بیانووی شت کڕینەوە دوو سەعاتە پێیان دەڵێت ئاتاجمان بە هەندێ شتە و ڕێگە نادەن بمنێرێ تا پێت بڵێم چی لەوێدا دەگوزەرێ..پاش بێئومێد بوون لە چاوەڕوانی و ئیش لە مۆڵەق مان و بەگومان بوون لە هاتنت، ئینجا هێشتیان بێمەدەرێ.. سوپاس بۆ مەولا، کە پێم ڕاگەیاندیت و ئیتربڕۆ، نەیەی، ببەرە تۆز، ببەرە شەبەنگ..ئا پێش ئەوەی لە فکریشم بچێت، دەڵێن لەژێرعەرزیشدا بیت دەتهێننە سەر عەرز و تینوێتی چەقۆکانی خۆیان بە خوێنەکەت دەشکێنن.. بەم قسانە چەخماخەیەك بە ناخمدا ختوورەی کرد و شتێك تیامدا هەڵکڕووزا، بەڵام چی بوو؟
تەنها دەکرێ بڵێم کڵوکۆدامرکانی ئەو ئۆخژنە کاتییە بوو کە خۆمم پێ خۆشنوود کردبوو، ئەو ئۆخژنەی کەوا ئیتر کەسێك هەیە، کەسێك لە ڕەگەزەکەی دی، هەر تەنها بە یەکەم بینین و یەکەم بیستنی دەنگم گرەویدەم بووە، کەڵکەڵەشم ناگەهان بە شامی شەریف بوونی سەردەمەکە باوەڕی هێناوە و هەورەکان لەژێر پێیەکانمدان لە بەرزایییەکاندا دێم و دەچم و نیگای باڵندانە دەگرمە ژیان.. ژیانێك، وێڕای ئەوەی گەنجیش بووم، کەچی زۆر چاك دەمزانی سەرشارە لە کۆسپ و تەگەرە، لێوانلێوە لە بەرزیی و نزمیی و پڕپڕیشە لە گوڵی دڕکاویی..هەرچۆنێك بێت، هەندێك خۆم خواردەوە و پێم وت:
ئێ چی ڕوویدا؟ چۆن…؟
پاش ئەوەی پەلی گرتم و لە سەری کۆڵانەکە دووری خستمەوە وتی:
کاتێ تەمارا، پێرێ، چایەکانی بۆمان هێنا، ئێمە لە ژوورەکەی ئەوبەر سەرقاڵ بووین، بینیم کاغەزێکی قەدکراوی لەژێر پیاڵەیەکیاندا دانا و ئیشارەتی کرد، منیش زانیم ئەوە بۆ تۆیە..
تەمارا..ئاخ تەمارا… زۆر شتمان بە یەك دەچوو، دەنگ و ڕەنگمان، دنیامان، بەڵام شتێكی گرنگ کۆیدەکردینەوە لە هەموو ئەمانە بەهێزتر بوو. لێ ئێرە، هەمیشە چەقۆکان تێیدا تینوون، تینوون بۆ ڕەنگ و تەڕایی دەمارەکان و وایش لە مرۆڤ دەکەن سازش لەسەر گشت شتێکی خۆی بکات، دەنا دەبێ بۆ هەتاهەتایە ڕابکات، مافەکانی جێبهێڵێ و هەڵبێت، هەڵبێت و هەست بە بوونێکی ڕمووزن بکات، بوونێك مرۆڤانە نەبێت..
ئەو ئاخە درێژەی هەڵمکێشا بەو ڕستەیە ئاوێتە بوو کە وتی: وابزانم دوێنێ شەو تەمارا ئازار و ئەشکەنجەیەکی زۆری پێگەیشتووە، ئەم بەیانییە دوور بە دوور پەییم بە شینومۆر هەڵگەڕاویی دەموچاوی برد، گەرچی بە کزیی، بەڵام گوێم هەر لە نووزە و ناڵە ناڵی بوو، ناڵە ناڵی بە سوێی، تا بڵێی بە سوێی.. ئاخر.. سێ ڕۆژە، وەك بڵێی سێ سەردەم بێت، تێدەفکرم، بە خۆم دەڵێم چۆن بە نیگایەك، بە دەنگ بەر گوێ کەوتنێك، بە نامەیەكی چەند وشەیی، کەسێك خۆی تووش دەکات؟ پرسیارێك وەك ئەوەی سکڵ بێت زمانم بە پەلەپڕووزێ لە خۆی تەکاندییەوە:
چۆن پێیان زانی؟
تازە خەتی دابوو، ڕوخسارێکی خۆرانگازانەی ڕەنگپەڕیووی هەبوو، پەڵە پەڵەی دزێو و بۆری ڕیش لەلای گووپ و چەناگە و لاجانگەکانی سەریان دەرهێنابوو، وتی:
وەختێ تۆ دوێنێ دزدەکییانە نامەکەت دابووە دەستی، لەیسی مێردمنداڵ بینیبووی، من گوێم لێ نەبوو، بەڵام بێگومان تەمارا بەڵێنی ئەوەی پێداوە ئەگەر هیچ نەدرکێنێت، ئەوا کۆتر و شتی خۆشی بۆ بکڕێ، کەچی..پێموابێ ئەو بە بەرتیل ڕازی نەبووە و ئێوارێ بە بەکری باوکی و عەباسی مامی گوتووە، ئەوانیش… دوای شینومۆرکردنی تەمارا، ئەمڕۆ چاولەڕێی تۆ بوون.. چاولەڕێ بوون تۆ بکەن بە نێچیر..
تەمارا، تەمارا.. ئاخر هێشتا پەنجەم نەگوشیووی، بۆنی پەرچەم و زوڵفم نەکردووی، دەنگت پەردەی گوێی ڕانەمووسیووم، هێشتا سیمفۆنیای هەناسەت ڕۆحیان نەکردۆتە بەر ئۆرکێسترای خەیاڵم.. هێشتا، هێشتا..
باوکم وتی با نەیەت، خەمیشی نەبێت، بەر لەوەی بگەڕێتەوە بۆ زانکۆ پارەی ئەو چەند ڕۆژەی بۆ دەنێرم.. بەڵام بۆ خاتری مەولا خۆت دەرنەخەیت، بزر بە، بزر..
ئەو قسانە هێشتا تەواو نەببوون، بەبێ تێفکرین قاچەکانم ئەوێیان بەجێهێشت، وەك بڵێی لە ماراسۆندان، ئەگەرچی دنیا گەرمیش بوو، مووچڕکەیەکی ساردم پێداهات، پەییم بە قارسییەکی تووش برد و تێمتەقاند، تا گەیشتمە ئەوێ، ئەوێ، گازینۆکەی مەجیدییەی تەنیشت ئوتێلی قەسر..
دوای خواردنەوەی چەند پەرداخێك ئاو و تێفکرینێکی کورت ویستم بزانم بە چ پەرجوویەك لە باشووری شارەوە، ئەو ڕێگا دوورودرێژەم داوەتەبەر و لەوێ، لە پاڵ مستەفا گەرمیانی دانیشتووم و ئەبڵەق ئەبڵەق دەڕوانمە دەوروبەر و لەویش بترازێ کەس سەرنجی لەسەرم نییە.. وەڵام هەر ترس بوو.. دەستم بۆ پیاڵەکەی بەردەمم برد، چایەکەم هەڵقوڕاند، ئەو هەموو شەکرەی تێمکردبوو تامی پێنەبەخشیبوو.. بەبێ ئەوەی مستەفا ورتەی لێوە بێت، کەوتمە چنینی حیکایەتێك، لە زمانی خۆم بەولاوە زمان نەبوو بتوانێ بیچنێت، بە فیلمێك دەچوو دەرهێنەرەکەی مێژوو بێت، ڕەنگە کەس بەو ساناییە بڕوای پێنەکات، بەڵام ئەو، ئەوینگەستە بوو، زەمانێكیش بوو ئەشق بەرەو دوورگەکانی خۆی هەڵیگرتبوو، بۆیە لە کەڵکەڵەکانم دەگەیشت. کاتێکیش گوتم: من دەبێ لێرە نەمێنم، بڕۆم.. بەڵام نازانم بۆ کوێ؟
تابڵێی جوامێرانە پێکەنی، پێکەنی و ئاماژەی هێنانی چای دیکەی بە چایچییەکە دا..خەندە لە لێوەکانی نەدەژاکی و نەرم و لەسەرخۆ وتی:
هەڵاتن نییە کە دەبێ پەنای بەریتە بەر، چونکە ئازاری هەڵاتن لە ئازاری چەقۆ کاریی ترە، بەڵکو داکۆکییە، داکۆکییە لەو مافەی شایستەی ئەوت دەکات، بە سازشیش لەسەر ئەمە، ئیدی خودی ژیان خۆی دەبێتە سازشێکی بەردەوام، ئەمەیش یەك مانا لەخۆ دەگرێ، ئەویش لەدەستدانی شتێك، شتێکی چارەنووسساز، کە خۆتی..! لەبەر ئەوە دەبێ بیر لە برین نەکەیتەوە، لەناو چەقۆکانەوە هەنگاو بنێیت و هەوڵی دەستەبەرکردنی تەمارا بدەیت، تەمارا بۆ تۆ سازشنەکردنە، مانایە، مانای ڕاستەقینەی ژیانە.. ژیانێکی سازشهەڵنەگر..
ئەو گەنجێکی ناسکی ئاسۆ فراوان بوو، هەردەم چوون سێبەری یەکدی بووین و لە نێوانماندا شتێك نەبوو ناوی ڕازونهێنی بێت، زۆری بە دەست دڵەوە چەشتبوو، ئامادەبوو زۆری تریش بچێژێت، چونکە سڵی لەوە نەدەکردەوە داکۆکی لەو شتانە بکات کە بە ڕاستی بەرکەماڵییان پێدەبەخشی و بە بێ ئەوانەیش، زۆرجار دەیگوت، نابێتە خاوەنی خۆی.. گەرچی لە ڕاستیدا ئەو قسانەی بە وەعز دەچوون و منیش کەیفم بە وەعز دادان نەدەهات و پێیشیان نەکرا ترس و دڵەڕاوکەکەم بڕەوێننەوە، لێ ئەو ڕۆژە،
ئەو ڕۆژەی دەبوایە بەر چەقۆ بدرێم، شتێکیان پێبەخشیم، شتێك ناودێرکردنی ئەستەمە، بەڵام هەست پێکردنی سانایە، شتێك وای لێکردم پێیە ڕاکردووەکانم لە ماراسۆنی هەڵاتن بە یەکجاریی بهێنمە دەرەوە و ڕژدییەکی ئەوتۆ ژیانم ڕەنگڕێژ بکات کە بە ڕوونی بزانم چۆن خۆم لە خەمی چەقۆ تیژەکان بڕەخسێنم و پێت بگەم تەمارا، پێت بگەم و بەیەکجاریی ناوت بگۆڕم.

کۆتایی ئۆگستۆسی ٢٠٢٣ـ لەندەن

لە ژمارە ١٢ی گۆڤاری وانەر بڵاوبۆتەوە..

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدیددا ئامادەکراوە

وەرگێڕانی: کاوە عومەر

حەسەن ساڵحی: لە نێو هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن، ژمارەیەک حیزب و هەندێ گرووپ بە شێوەیەکی سەرەکی ناسیۆنالیستی و نەتەوەیی لەگەڵ سیستەمی فیدراڵی لە جۆری نەتەوەییدان لە ئێران. ئایا فیدراڵیسم دەتوانێت وەڵامی نەهێشتنی ستەمی نەتەوەیی بێت؟ ئایا فیدراڵیزم زەمینە خۆشکەر نابێت بۆ بەربەرەکانێی نەتەوەیی؟ لە بەرنامەی (پاسخ)وەڵامدانەوەی ئەم هەفتەیەدا، باسی ئەم بابەتە دەکەین.

حەمید تەقوایی ، حزبی دیموکراتی کوردستان و هێزە ناسیۆنالیست و قەومییەکانی دیکە سیستەمی فیدراڵی بە دیموکراسییەکی پێشکەوتوو دەزانن بۆ نەهێشتنی هەڵاواردن و چەوساندنەوەی نەتەوەیی؟ بۆچوونی ئێوە لەمبارەیەوە چییە؟
حەمید تەقوایی: ئەگەر هێزێک بەڕاستی دەیەوێت کێشەی هەڵاواردن و چەوساندنەوەی نەتەوەیی چارەسەر بکات، بێگومان نابێت جەخت لەسەر ناسنامەی نەتەوەیی بکاتەوە. لابردنی ستەم و هەڵاواردنی نەتەوەیی بە دابەشکاری سیاسی کۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای ناسنامەی نەتەوەیی بەدی نایەت، مەسەلەکە بەپێچەوانەوەیە. پێویستە ئەم ناسنامانە فڕێ بدرێن و نابێت ببنە بنەمای هیچ سیاسەت و حکومەت و سیستەمێک. پێویستە مرۆڤ بوونی هەموو هاووڵاتیان و بەها مرۆییە جیهانداگرەکان وەک بنەمایەک وەربگیرێت.

ئەمە سەبارە بە هەر جۆرە جیاکارییەک ڕاستە. بۆ نمونە بۆ نەهێشتنی هەڵاواردنی ڕەگەزی، بۆ ئەوەی ژن و پیاو بەتەواوی یەکسان بن، نابێت لە یاساکان یان لە باری کۆمەڵایەتی و ئابووری تاکەکاندا ئاماژە بە ڕەگەزی هاوڵاتی بکرێت. ئەمەش بۆ ئایین و ستەمکاری ئایینیش ڕاستە. بۆ کۆتایی هێنان بە هەر جۆرە هەڵاواردنێک هەنگاوی یەکەم ئەوەیە کە هەموو هاووڵاتیان وەک مرۆڤی خاوەن مافی یەکسان و سەربەخۆ لەو ئایینە یان نەتەوەیەی کە ئەوان خۆیان سەر بەو دەزانن یان خستویانەتە پاڵیان، بەڕەسمی بناسێنرێت. تا ئەو جێگایەی پەیوەندی بە هەڵاواردن و چەوساندنەوەی نەتەوەییەوە هەیە، چارەسەری مرۆڤانە بۆ کێشەکە، زامنکردنی مافی خوێندن و چالاکیی ئەدەبی و کولتوورییە بە زمانی دایک، ڕەخساندنی هەلومەرجی ئابووری و کۆمەڵایەتی یەکسانە بۆ هەموو پارێزگا و ناوچەکانی وڵات، و بۆ قەدەغەکردنی هەر جۆرە ئاماژەیەک بە نەتەوە (هەروەها ئایین، ڕەگەز و بنەچە)ی تاکەکان لە یاسا مەدەنی و کارگێڕییەکان، یاساکانی کار، ڕێکلام، بارودۆخی دامەزراندن و ستانداردەکانی تر و پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوورییەکان. هەر ئاماژەیەک بۆ نەتەوەکان یان ناسنامەی نەتەوەیی یان دابەشبوونی میللی نەتەوەیی لەسەر ئاستی سیاسی، کولتووری یان ئابووری. لە خاڵی پێچەوانەی ئەم چارەسەرە ڕاستەقینە و ئینسانییەدا هەڵاواردن و چەوساندنەوەی نەتەوەییە و دەبێتە هەوێنی دابەشبوون و یەکگرتن ویەکگرتوویی.

لەم ڕوانگەیەوە فیدراڵیزمی نەتەوەیی – ئیتنیکی جۆرێکە لە ئاڵۆزی و بەشێکە لە کێشەی چەوساندنەوەی نەتەوەیی نەک چارەسەری. بە بڕوای من ئەو حزبە ناسیۆنالیستانەی کە لەگەڵ فیدرالیزمی قەومیدان، بە پێچەوانەی ئاراستەی چارەسەرکردنی ستەم و چەوسانەوەی نەتەوەیی دەڕۆن. واتە لەبری ئەوەی هەڵاواردنی نەتەوەیی و جیاوازییە نەتەوەییەکان چارەسەر بکەن، دەیچەسپێنن. فیدرالیزمی قەومی نەک هەر وەڵامی کێشەی ستەم و هەڵاواردنی نەتەوەیی نییە، بەڵکو لە ڕاستیدا خزمەت بە بەدامەزراوەییکردن و سەقامگیرکردنی دەکات.

حەسەن ساڵحی: لایەنگرانی فیدرالیزم ئێران بە کۆمەڵگەیەکی فرەنەتەوەیی دەزانن و پێیان وایە فیدرالیزم باشترین شێوەی خۆبەڕێوەبەری و بەشداریکردنی کەمینە نەتەوەییەکانە لە کاروباری سیاسی و ئیدارەی پێکهاتەکاندا. بۆچوونی ئێوە لەمبارەیەوە چییە؟
حەمید تەقوایی:بنەمای کۆمەڵگەی مەدەنی هاووڵاتیی بوونە نەک گروپە نەتەوەیی وئیتنیکی و ئایینیەکان. ئەمە ئەو سیمایە کە کۆمەڵگای مەدەنی دەخاتە خاڵی پێچەوانەی ئەو پاشایەتییە فیۆداڵی و خێڵەکیانەی کە لەسەر بنەمای ڕەگەز و ئایین و نەتەوەیی دامەزرابوون. کۆمەڵگەی مەدەنی یان کۆمەڵگەی سیڤیڵ واتە کۆمەڵگەیەک کە بە پشتبەستن بە پرەنسیپی یەک کەس، یەک دەنگ، بە پشتبەستن بە دەنگی تاکەکان، بەرپرس و سیستەمی حکومەت دیاری دەکات، نەک دەنگ و بۆچوونی ڕەگەزی و ئایینی و نەتەوەیی و…هتد.
کۆمەڵگایەکی لەم جۆرە یەکێک لە دەستکەوتێکانی شۆڕشی گەورەی فەرەنسا بوو لە دژی فیۆدالیزم. چەمک و مەقولەی “فرە میللەتی” کۆمەڵگەکان لە خاڵی پێچەوانەی کۆمەڵگەی مەدەنیدایە. ئەمە لە ڕاستیدا جۆرێکە لە پاشەکشە و گەڕانەوە بۆ سەردەمی فیۆدالیزم و پێناسەکردنی سیستەم و حکومەت لەسەر بنەمای خێڵ و عەشیرەت.

“فرەنەتەوە” زاراوە و دەربڕینێکی پۆست مۆدێرنیستە، پێکهاتەکانی تری بریتین لە ڕێژەیی کولتووری و فرەیی کولتووری (مۆڵتی کاڵچرالیزم) و بەگشتی سیستەمێکی فیکرییە کە سەرەتا کۆمەڵگا بەسەر مۆزایکێکی جیاوازدا دابەش دەکات و دواتر دەیەوێت بانگهێشتیان بکات بۆ پێکەوە ژیان و تەحەمولکردنی هەریەکەیان لەلایەن ئەوی تر.وە و بەڵێنی مافی تایبەت و “خۆبەڕێوەبەری” هتد بەیەکەوە دەیانهێڵێتەوە! ئەوان خۆیان بە پۆست مۆدێرن ناودەبەن، بەڵام لە ڕاستیدا پێش مۆدێرنن و نوێنەرایەتی جۆرێک لە گەڕانەوە بۆ سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاست دەکەن. ئەم تیۆرە بە پێچەوانەی وەهم وخۆشباوەڕی شوێنکەوتووانی، هۆکاری یەکگرتوویی نەتەوەیی نییە، نوسخەیەکە بۆ داڕمانی کۆمەڵگە.

هەر کەسێک دەتوانێت هێڵێک بکێشێت و کۆمەڵگا بە شێوازی جیاواز دابەش بکات. دەکرێت بڵێین کۆمەڵگا “فرە ئایین” یان “فرە ڕەگەزی” یان هەر دابەشبوونێکی ئارەزوومەندانە. بەڵام ئەگەر بچیتە سەر سیستەمی کۆمەڵایەتی، دەچیتە سەر جۆری حکومەت، دەچیتە سەر یاسا و پەیوەندییە ئابوری-سیاسیەکانی ناو کۆمەڵگا، دەبێت ئەم جۆرە دابەشبوونانە فڕێبدرێتە لاوە.

پێویستە داوای کۆمەڵگایەکی سەربەخۆ لە و لەسەرو هەموو ئەم دابەشبوونانە بکەین. کۆمەڵگایەک کە وێڕای بەفەرمی ناسینی جیاوازییە زمانی و کولتوورییەکان و مافی یەکسان، لەوانەش مافی خوێندن و چالاکییە کولتوورییەکان بە زمانی دایک، بۆ هەموان دەستەبەر دەکات، شوناسی میللی-ئاینی-نەتەوەیی تاکەکان بەرجەستە نەکات وئەوە نەکاتە بنەمای سیستەمی حکوومەت. وە یاسا و پێگەی ئابوری و کۆمەڵایەتی ئینسانەکان جێناهێڵن. ئیگۆی فرەنەتەوەیی پێناسەکردنی کۆمەڵگا زۆرتر چارەسەری ئینسانی هەڵاواردن و چەوساندنەوەی نەتەوەیی دەسپێرێت بە مەحاڵ. بە ڕۆشتن لەگەڵ مەقولەی فرەنەتەوەییدا، تەنیا دەتوانرێت شوناس و جیاوازییە نەتەوەییەکان بەرجەستە بکەیتەوە و کۆمەڵگە زیاترو زیاتر بە جیاکاری و هەڵاواردن بگەیەنیت؛ واتە بە زاراوەی ئەمڕۆ بە کۆمەڵگەیەکی مۆزایکی! بۆیە پێم وایە نابێت مەقولەی فرەنەتەوەیی بۆ هیچ کۆمەڵگایەک قبوڵ بکرێت. هەروەک چۆن نابێ ئیسلامی بوونی ئەو کۆمەڵگایە قبوڵ بکرێت کە حکومەت بانگەشەی بۆ دەکات.

حەسەن ساڵحی: بەزۆری لایەنگرانی فیدرالیزم بەڵگە دەهێننەوە کە فیدرالیزم باشە، چونکە دەسەڵاتی سیاسی دابەش دەکات و ڕێگری دەکات لە چڕبوونەوەی دەسەڵات لە دەستی حکومەتی ناوەندیدا. پەیوەندی نێوان فیدراڵیزم و لامەرکەزیەتی دەسەڵات چییە؟

حەمید تەقوایی: لەکاتی باس لە دابەشکردنی دەسەڵاتدا دەکرێت پێویستە بپرسرێت دابەشکردنی دەسەڵات لەنێوان چ کەسانێکدا؟ ئەم “خۆی”ە لە تیۆری “خۆبەڕێوەبەری” فیدراڵەکاندا کێیە؟ حزبە نەتەوەییەکان دەیانەوێت دەسەڵات لە ناوچە و پارێزگا جیاوازەکاندا دابەش بکرێت. پرسیار ئەوەیە کێ دەسەڵاتی هەیە لە هەر هەرێمێکدا؟ حیزب و ڕێکخراوە فیدرالیستەکان خۆیان وەک نوێنەری قەوم و نەتەوە و خاوەن دەسەڵاتەکان لە هەرێمەکەیان دادەنێن. ئەمە لە ڕاستیدا جۆرێکە لە هاوبەشیکردن لە دەسەڵاتی حکومەتدا. بە بڕوای ئەوان دابەشکردنی دەسەڵات لە نێوان هەرێمەکاندا بەو مانایەیە کە حزبە میللی ناوچەییەکان هەریەکەیان بتوانێت حوکمڕانی بەسەر ئەو میللەت یان نەتەوەیەدا بکات کە بانگەشەی نوێنەرایەتیان دەکەن. ئەمە لە ڕاستیدا دابەشکردنی دەسەڵاتە لە نێوان ناسیۆنالیزمی ناوەندی و ناسیۆنالیزمە ناوچەییەکان. فیدراڵیزمی قەومی بە کردەوە بە واتای دەسەڵاتی ناوەندی لە دەستی ناسیۆنالیستە فارسەکان و دەسەڵاتی ناوچەیی لە دەستی ناسیۆنالیستە نەتەوەییەکان؛ لە دەستی ئەو حیزب و ڕێکخراوانەی کورد، بەلوچ، تورکی، عەرەب، ئازەری، تورکمان، لوڕستان، کۆهگیلویە، بۆیەر ئەحمەد، لەک و هتد کە لە بەیاننامە و کۆنفڕانسەکانیاندا ئاماژەیان پێکراوە. لە پلانی فیدرالیستەکانی ئێراندا بۆ هەر یەکێک لەو هێزانە پشکی دەسەڵات لەبەرچاو گیراوە. ئەم جۆرە لە دابەشکردنی دەسەڵات پەیوەندی بە خەڵکەوە نییە. لە ڕوانگەی ئێمەوە و هەر هێزێک کە بەڕاستی خوازیاری بەشداری هەموو هاوڵاتیان بێت لە چارەنووسی سیاسی و ئیدارەی کۆمەڵگادا، پێویستە دەسەڵات بەدەست جەماوەری خەڵکەوە بێت، جا خەڵکی ناوەند بێت یان خەڵک لە ناوچە و پارێزگا جیاوازەکان.
لە هەموو کۆمەڵگاکاندا یاسا و بڕیاری ناوخۆی هەیە، یاسا و بڕیاری سەرتاسەری هەیە. لە سیستەمی ئیداری فیدراڵی (وەک ئەمریکا و ئەڵمانیا) دەسەڵاتی فیدراڵی لەسەر ئەم بنەمایە دابەش بووە، بەڵام تەنانەت لە سیستەمی نافیدراڵیدا بڕیار و کردارەکان لە بەردەستی دەسەڵاتدارانی پارێزگا و ویلایەتەکاندایە. تەنانەت لە هەندێک حاڵەتدا شارەکان دەسەڵاتی تایبەتی خۆیان هەیە. ئەمە میتۆدێکی پرەنسیپی و دروستە کە پێویستە لە هەموو کۆمەڵگاکاندا بەکاربهێنرێت، بەڵام ئەمە پەیوەندی بە دابەشبوونی قەومی-نەتەوەیی کۆمەڵگا و خۆبەڕێوەبەریی نەتەوەییەوە نییە. بە بۆچوونی ئێمە دەسەڵات لە دەستی خەڵکدا بێت چ لەسەر ئاستی سەرتاسەری و چ لەسەر ئاستی هەرێمی. پێویستە خەڵک بتوانێت لەسەر ئاستی هەرێم و چ لەسەر ئاستی سەراسەریدا بەرپرسان هەڵبژێرن و دەربکەن و چ.

کاتێک کە پرەنسیپی ڕادەستکردنی دەسەڵات بە خەڵک پەیڕەو دەکەیت،ئیتر پرسی قۆرخکاریی دەسەڵات لە دەستی ناوەند و لامەرکەزییەت و هتد، دەکەوێتە لاوە. چونکە کاتێک سەد دێت نەوەد لای ئێمەیە. پرسیاری بنچینەیی ناوەند و هەرێم نییە، بەڵکو ئەوەیە کە دەسەڵات لە دەستی کێدایە، لە دەستی کەمینە و نوخبەیەکی سیاسیدایە، چ لە هەرێم بێت یان لە ناوەند، یان لە دەستی جەماوەری خەڵکدایە؟ وەڵامی ئێمە بۆ کێشەی ناوەندگەرایی ئەم دووەمیانە.

حەسەن ساڵحی: لە مێژووی هاوچەرخی ئێراندا، حزبە ناسیۆنالیست نەتەوەییەکان بە گشتی مافی چارەی خۆنووسین و خودموختارییان دەویست. بۆچی ئەمڕۆ ڕوویان لە فیدرالیزم کردووە؟ ئایا ئەمە هەنگاوێکە بۆ پێشەوە یان هەنگاوێکە بۆ دواوە؟

حەمید تەقوایی: پێموایە هەنگاوێکە بۆ دواوە. پاشەکشەیەکی مێژووییە نەک هەر لە ئێران بەڵکو لە هەموو جیهاندا. با کەمێک زیاتر ڕوونی بکەمەوە.

ئەو سەردەمەی کە حیزبە ناسیۆنالیستە ناوچەییەکانی وەک حزبی دیموکراتی کوردستان خودموختاری و مافی چارەی خۆنووسینیان دەویست، قۆناغی شەڕی سارد بوو. لایەک بلۆکی سۆڤیەت و دیوەکەی تریش بلۆکی ڕۆژئاوا و لە وڵاتانی وەک ئێران و تورکیا کە حکومەتی ناوەندی سەر بە ئۆردوگای ڕۆژئاوا بوو، حزبەناسیۆنالیستە ناوچەییەکانی وەک حزبی دیموکراتی کوردستان مەیلیان بۆ ئۆردوگای سۆڤیەت هەبوو. مافی چارەی خۆنووسین و ئۆتۆنۆمی و هتد لەسەر بنەمای ئەو سیاسەت و تیۆریانە بوو کە چەپی ڕووسی پێشنیاری کردبوو. تەنانەت ناسیۆنالیزمی عەرەبی وەک بەعسیزم و ناسریزم خۆیان بە شێوەک لە سۆسیالیزمی عەرەبی ناوبرد، بە هەمان شێوە حیزبەکانی کوردستانی ئێران و کوردستانی عێراق و کوردستانی تورکیا خۆیان سەر بە ئۆردوگای چەپ دەزانی. وەکوو ئەمڕۆش حیزبێکی وەک حزبی دیموکراتی کوردستان خۆی بە سۆسیال دیموکرات دەزانێت.

لە هەر حاڵەتێکدا لەو کاتەدا باسی فیدرالیزم نەدەکرا چونکە لە کولتوری چەپی سۆڤیەتدا جێگەی فیدرالیزم نەبوو، تەنانەت لە بلۆکی ڕۆژئاواشدا لەو سەردەمەدا هەر باسێک لە فیدرالیزم نەبوو. بەڵکووباسەکە لەسەر ئۆتۆنۆمی و مافی چارەی خۆنووسین بوو.
دوای داڕمانی یەکێتی سۆڤیەت نەک هەر لەم ڕووەوە، بەڵکو لەسەر ئاستی گشتی کێشە و بەها و ستراتیژییەکان گۆڕانکارییان بەسەردا هات. لەو قۆناغەدا هەموو هێزە سیاسییەکان، لە ئۆپۆزسیۆن و هەڵوێستدا، ئیدیعایان دەکرد و دەیانویست کۆمەڵگایەکی مەدەنی و یەکگرتوو، بەڵام لە دوای یەکێتی سۆڤیەت، لە قۆناغی هەژموونی بێ ڕکابەری سەرمایەداریی بازاڕی ئازاد، و “نەرمی نوێ جیهانیدا “، ئەوەی بووە گوتارێکی زاڵ و لە میدیا و ڕای گشتیدا باڵادەستی پەیداکرد دیدگا و بەها ئایینی و ناسیۆنالیستی و نەتەوەییەکانیان بوو. کۆمەڵگاکان بە ئاوێتەبوونی ئایین و ناسیۆنالیستی و عەشیرەتی و نەتەوەییەکان دادەنران و دیموکراسی بوو بە جۆرێک لە هاوسەنگی لە نێوان ئەو هێزانەدا. ئەمە کۆمەڵگایەکی مۆزایکییە بە پێچەوانەی کۆمەڵگا یەکگرتووەکان کە لەسەر بنەمای بەها هاوبەش و گشتگیرەکانە و قەرەبووکردنەوەی سیاسی فەلسەفەی پۆستمۆدێرنیستییە ، کە لە بنەڕەتدا باوەڕیان بە بەها گشتگیر و جیهانداگرەکان نییە.
نموونەیەک و دەرئەنجامێکی کارەساتبار لەم تێڕوانینە فەلسەفی-سیاسییە، کارەساتی یوگۆسلاڤیا بوو. لە یوگۆسلاڤیا پێش ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت،هیچ کەس بیری لەبیری نەبوو کە مۆنتینیگرۆ، سربی، یان هەرزەگۆڤی، کروات، یان کۆسۆڤۆیە. هەموویان هاوڵاتی وڵاتێک بوون بە ناوی یوگۆسلاڤیاوە، بەڵام دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت، هەموو بەشەکانی کۆمەڵگاکە بیریان هاتەوە –یان ئەگەر وردتر بڵێم، هێزە ناسیۆنالیستەتوندئاژۆکان بیریان هێنایەوە – کە مێژوویەکی تایبەتی و شانازیگەلێکی تایبەتی هەیە، لە ڕەگەز و نەتەوەیەکی جیاوازە، کولتوورێکی جیاوازی هەیە، نەتەوەیەکی جیاوازە میللەتەکەی جیاوازە و هتد و هتد. ئەمە بوو بە هەوێنی شەڕی ناوخۆ و خوێنڕشتن و دواجار کۆمەڵگای کردە حەوت بەش.
لە سەردەمی ئێمەدا پرسی فیدرالیزمی قەومی لەسەر هەمان گوتار و دیدگا دامەزراوە کە یوگۆسلاڤیای هەڵوەشاند. ئەمڕۆ ئەم دیدە لە شێوەی “سیستەمی فیدراڵی”دا بووەتە ئاڵایەک لە دەستی ئەو هێزە ناسیۆنالیستانەدا کە پێشتر داوای ئۆتۆنۆمی و مافی چارەی خۆنووسینیان دەکرد.

خاڵێکی دیکە کە پێویستە لە بارودۆخی ئێستای ئێراندا ئاماژەی پێبدرێت ئەوەیە کە هێزی سەرەکی فیدرالیزم لە ئێراندا حزبی دیموکراتی کوردستانە. بۆ ئەم حیزبە فیدرالیزم پێش هەموو شتێک هەڵوێستێکی بەرگرییە لە بەرامبەر دەستدرێژیی ناسیۆنالیزمی فارس کە هەمیشە لەژێر ئاڵای پاراستنی یەکپارچەیی خاک و بەرپەرچدانەوەی جوداخوازیدا هێز و حیزب و خەڵکی کوردستانی تێکشکاندووە. گەڵاڵەی فیدرالیزم لە لایەن حزبی دیموکراتەوە ئەو ڕاگەیاندنەیە کە ئێمە جوداخواز نین، بەڵام، بەگوێرەی ڕەوتی باڵادەستی سەرمایەداریی بازاڕی ئازادی دوای سۆڤیەت، ئێمە کۆمەڵگای مۆزایکمان دەوێت و دەسەڵاتی ناوچەیی لە سیستەمێکی فیدراڵیدا بۆ ئێمە بەسە.

یەکێکی دیکە لە باشییەکانی فیدرالیزم بۆ حیزبی دێموکرات ئەوەیە کە هێزە ناسیۆنالیستەکانی ناوچەکانی دیکە کۆدەکاتەوە. پێشتر دروشمی حیزبی دێموکرات “دیموکراسی بۆ ئێران و ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان” بوو. ئێستا دروشمی فیدرالیزمە بۆ هەموو نەتەوەکانی ئێران. ئەم مەسەلەیە لەچوارچێوەی تەنیا پەیوەندی کوردستان لەگەڵ حکوومەتی ناوەند دەردێنێت و درێژی دەکاتەوە بۆ هەموو ئەو نەتەوەیانەی کە پێشتر تەنانەت خودموختاریشیان نەدەویست و هیچ مێژوویەکی ململانێیان لەگەڵ حکوومەتی ناوەندیدا نەبووە. بۆیە ئیتر مشتومڕ لەسەر ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان نییە، بەڵکو پرپژەیەکە کە هەمووان لە بەلوچ و ئازەری و عەرەبەوە تا بۆیار ئەحمەد و لەک و تورکمان، باوباپیرانیان بیردەخاتەوە و بەڵێنی دەسەڵاتی ناوخۆیی بە هەموو لایەک دەدات.

بەڕای من ئەم پرۆژەیە لە دوای ئۆتۆنۆمییەوەیە. چونکە “دیموکراسی بۆ ئێران، ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان” یەکەمیان کۆمەڵگەی مەدەنی بۆ ئێران بەڕەفەرمی ناسی و ویستی دیکتاتۆرییەت هەڵبوەشێنێتەوە، دووەمیش پرسی نەتەوەیی لە چوارچێوەی کوردستاندا وروژاند کە پاشخانێکی مێژوویی بابەتیی و واقیعی هەیە. بەڵام پلانی فیدرالیزم و ناسنامەی نەتەوەیی بۆ هەموو نەتەوەکان سیستمی سیاسی هەموو کۆمەڵگا دەکێشێتەوە دواوە و دەیکاتە کۆمەڵگەیەکی دابەشکراو لەسەر بنەمای ناسنامەی نەتەوەیی. وەک چۆن پۆستمۆدێرنیزم گەڕانەوەیە بۆ سیستەمەکانی پێش مۆدێرنیزم، نوسخەی فیدراڵیزم لە پشت تەنانەت جیابوونەوە و ئۆتۆنۆمیشەوەیە.

حەسەن ساڵحی: پتر بۆ بەرگریکردن لە سیستەمی فیدراڵی، نموونەی کۆمەڵگە پیشەسازییەکانی وەک ئەمریکا، ئەڵمانیا و کەنەدا دەهێننەوە. پێت وایە فیدرالیزم لەم وڵاتانەدا دواکەوتوو و کۆنەپەرستانەیە؟

حەمید تەقوایی: خاڵی یەکەم ئەوەیە کە فیدراڵی لەو وڵاتانەی باست کرد، ئیتنیکی نییە، بەڵکو ئیدارییە. بۆ نموونه ئه مه ڕیکا به پێی نه ته وه یان میللەتی جیاواز به سەر ده سه ڵاتی فیدراڵیه کاندا دابه ش نەکراوە ، به ڵکو ولایەتە جیاوازه کان ده سه ڵاتی دیاریکراو پێناسەکراویان هه یه له به ڕێوه بردنی کاروباری ناوخۆیی خۆیاندا. لە ئەڵمانیا و کەنەداش هەمان شتە.
بەڵام لە ئێراندا مەسەلەکە جیاوازە. ئەگەر سەیری لیستی حزب و ڕێکخراوە فیدرالیستەکان بکەیت، تێدەگەیت کە هەموو هێزە ناسیۆنالیستەکان ناسیۆنالیست و قەومین و بە ئیدعای خۆیان پێشنیاری فیدرالیزم دەکەن بۆ چارەسەرکردنی ستەمی نەتەوەیی. ئەو فیدرالیزمەی کە ئەم هێزانە مەبەستیانە، هیچ لێکچوونێکی لەگەڵ فیدراڵیزمی ئەمریکا و ئەڵمانیا و هتد نییە.
خاڵێکی تر ئەوەیە کە کاتێک فیدرالیزم لە ڕۆژئاوا هاتە ئاراوە، سەردەمێک بوو کە وڵاتان دروست دەبوون. فیدرالیزم لە ڕاستیدا چەسپێکی ناوخۆیی و ئەڵقەیەک بوو کە مرۆڤ و گروپە جیاوازەکانی بە پاشخانی ناسیۆنالیستی نەتەوەیی ئیتنیکی جیاوازەوە بەیەکەوە گرێدا، کە میراتی سەردەمی فیۆداڵی بوو، لە چوارچێوەیەکدا میللەت و وڵاتی پێکەوە گرێدەدا. ئەگەر ئەمریکا نەبوایەتە سیستەمی فیدراڵی، لانیکەم بەشەکانی باشوور و باکوور دەبوونە دوو وڵات. یان ئەگەر کەنەدا نەبوایەتە فیداڵ، ئەوا دابەش دەبوو بەسەر دوو وڵاتی فەرەنسی زمان و ئینگلیزی زماندا. ئەڵمانیا و سویسرا بە هەمان شێوە ئەو دەوڵەتانە بۆ ئەوەی کە میللەتێک-دەوڵەتێکی گەورەتر و گشتگیرتر پێکبهێنن سیستەمی فیداڵیان هەڵبژارد.
بەڵام فیدرالیستەکانی ئێران گێڕی بۆدواوەگەڕانەوەیان گرتۆتە بەر. وڵاتێک و کۆمەڵگەیەک لە ئێستادا بوونی هەیە، هیچ کەسێک لەم کۆمەڵگایەدا لە بیری دابەشکردنی دەسەڵات نەبووە، تەنانەت خەڵکی پارێزگاکانی وەک کوردستان، بەلوچستان، و ئازەربایجان، چ جای بگات بە قەشقایی، تورکمان، لەک و هتد، خۆیان بە هاوچارەنووس وهاو دەردی هەموو ئەو خەڵکانەی تر دەزانن کە لە ئێران دەژین. دەردی خەڵک قۆرخکاری دەسەڵاتی ناوەندی نییە، بەڵکو ئەوەیە کە دەسەڵاتی ناوەندی کۆنەپەرستە، دیکتاتۆر و سەرکوتکەر و دژە خەڵکە، تەنانەت دژە خەڵکی تاران. هەژاری و بێ مافی و کوشتن و ستەم لە سەرتاسەریە. هەر بۆیە خەڵک دروشمی “هەموومان پێکەوەین” و “کورد بەلوچ ئازەری ئازادی و یەکسانی” دەڵێنەوە. لە شۆڕشی ژن ژیان ئازادیدا ،کورد، بەلووچ و ئازەری و هەرکەسێک سەر بەچ نەتەوەیەکە لەبیردا نەبوو، بەڵکو بەهۆی نەبوونی ئازادی، بەهۆی نەبوونی یەکسانی، بەهۆی نەبوونی خۆشگوزەرانییەوەیە کە هاتوونەتە سەر شەقامەکان.

لە کۆمەڵگەیەکی وادا پێشنیارکردنی فیدراڵیزم بە پێچەوانەی ئەمریکا و ئەڵمانیا و سویسرا لە سەرەتای دامەزراندنیدا، پاشەکشە پێکردنی کۆمەڵگایە. ئەگەر ئەو کۆمەڵگایانە لەو ساتەوەختە مێژووییەدا ئاڵای فیدرالیزمیان هەڵنەکردبایە، بەسەر چەند پارچەیەکدا دابەش دەبوون و نەدەگەیشتنە یەک وڵات. وڵاتی ئێران لە ئێستادا بوونی هەیە و کۆمەڵگا یەکگرتووە. یەکگرتوو نەک لە دەوری ناسنامەی نەتەوەیی و میللی یان دژی قۆرخکاری دەسەڵات لە ناوەنددا، بەڵکو لە دەوری شوناسی هاوبەشی ئینسانی دژ بە حکومەتێکی دیکتاتۆر و سەرکوتگەر و دژە ئینسانی لە سەرتاسەری وڵاتدا. پارێزگاری کوردستان کە بە زمانی کوردیش قسە دەکات بەرد بەخەڵکی کوردستان دەکێشێت و ئیمام جومعە و دەسەڵاتە خۆجێییەکانی تەورێزیش بەهەمان شێوە دەسەڵاتی خۆجێیی خۆیان لە دژی خەڵکی هاوزمانی خۆیان بەکاردەهێنن. دەمەوێت بڵێم یەکڕیزی خەڵک و خەباتی خەڵک لەدژی دیکتاتۆری لە هەموو ئێراندایە و خەڵک لە هەموو پارێزگاکاندا خۆیان بە دۆست و شەریکی یەکتر دەزانن، ڕوونە کە لە کۆمەڵگەیەکی وادا ، دروشم و خواستی فیدراڵی هیچ بنەمایەکی نییە.
فیدراڵیزم، وەک وتم، لەلایەن حزبە نەاسیۆنالیست نەتەوەییەکانەوەبەرزکراوەتەوە بۆ داواکردنی بەش لە دەسەڵاتدا. ئەمە ئامانج و خاڵی دەستپێکی ئەوانە و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ئاماژەکردنیان بۆ ئەمریکا و ئەڵمانیا و وڵاتانی دیکەی فیدراڵی بە تەواوی بێمانایە. بەراوردکردنەکە جیاوازە.

دەرئەنجامی فیدرالیزمی قەومی تەنیا دەتوانێ هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگا بێت. دەتوانێ ببێتە هۆی شەڕو کوشتاری دراوسێکان لە ئێراندا بەدواوە بێت. ڕەنگە هێزەکانی لایەنگری فیدراڵیزم نیازێکی باشیان هەبێت، بەڵام کاتێک سیاسەت لەسەر دابەشکردنی میللی-نەتەوەیی خەڵک و بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگا بنیات دەنێیت، چیتر ناتوانیت بەر بە ناسیۆنالیزمی توندڕەو و ڕەگەزپەرستی و کوشتنی دراوسێ بگرێت. توندڕەوترین هێزە قەومی و نەتەوەیی و نەژادییەکان پاڵیان پێوەدەنرێت بۆ پێشەوە – ئێمە ئەمڕۆ لە ئێستاوە نموونەی ئەمە دەبینین-، لەبەردەم یەکتردا ڕیز دەبن و نەهەواڵیک لە ڕز دەبێت نە نیشانێک لە ڕەزەوان. شار بە شار و دێ بە دێ، بەتایبەتی لەو شارانەی کە کەوتوونەتە سەر سنووری پارێزگا جیاوازەکان، وەک پیرانشار و نەغەدە جەنگی حەیدەر نێمەتی، سیستان و بەلوچستان بە دوو بەش و هتد و هتد.

بەڕای من جەختکردنەوە لەسەرقەوم و نەتەوە و ناسنامەی ئیتنیکی، نوسخەیەکە بۆ داڕمانی کۆمەڵگا. نوسخەیەکە بۆ هبەگژادانی دراوسێ لەگەڵ دراوسێکانیدا. پلانی فیدرالیزمی ئیتنیکی لە ئێراندا بە سەربەخۆ لە مەبەستی بەرەوپێشبەرانی بە تەواوی دژە ئینسانی و کۆنەپەرستانەیە. ئێران بە فیدرالیزم نابێتە سویسرا، دەبێتە یوگۆسلاڤیا.

١٨ ئابانی ١٤٠٢، ٩ی نۆڤەمبەری ٢٠٢٣

خالید قشتینی(*) ، ڕۆژنامه‌نووسێكی ئێراقییه‌، له‌ ڕۆژنامه‌ی )الشرق الاوسط)ی له‌نده‌نی كارده‌كرد ، هه‌ر له‌و ڕۆژنامه‌یه‌ش ڕۆژانه‌ گۆشه‌یه‌كی ده‌نووسێ.

قشتینی له‌ گۆشه‌یه‌كدا (9ی ته‌ممووزی 2002 )ده‌نووسێ : له وتارێكدا وتبووم »خالید قشتینی وا ده‌ڵێ«: جوولانه‌وه‌ی ئازادیخوازی نیشتمانی كه‌ هه‌وڵی ده‌دا له‌ ده‌ست ئیمپریالیزم »وای نووسیوه‌« ڕزگاری بێت، له‌ ئه‌ساسدا ئه‌وانه‌ی زیاتر داكۆكییان له‌ ڕزگاربوون ده‌كرد ، ئه‌وانه‌ بوون له‌سه‌رده‌می عوسمانیدا فێری دزی و به‌رتیلخۆری ببوون و ده‌یاندی ئینگلیزه‌كان ڕێی ئه‌وه‌یان لێده‌گرن ، بۆیه‌ به‌ناوی شۆڕش به‌ڕوویاندا ده‌وه‌ستان..

به‌و ڕه‌نگه‌ مرازیان حاسڵ بوو و سه‌ربه‌خۆییان ده‌ست خست و هاتنه‌وه‌ سه‌ر پیشه‌ی جارانیان له‌ دزی و به‌رتیلخۆریی.. له‌مباره‌یه‌وه‌ هه‌ندێ له‌ براده‌ران لۆمه‌یان كردم و گوتیان: خالید ده‌زانی تۆ هه‌ندێ جار تێده‌په‌ڕێنی؟ به‌قسه‌ی تۆ بێ هه‌موو ئه‌و زه‌عیمانه‌ی زیندان و ده‌ربه‌ده‌رییان له‌ پێناوی سه‌ربه‌خۆییدا بینیوه‌ دزبوون؟ قشتینی به‌باسكردنی یه‌كێك له‌ سه‌ره‌ك وه‌زیره‌كانی ئه‌وسا وه‌ڵامیان ده‌داته‌وه‌ و ده‌ڵێ: »له‌و زه‌عیمانه‌ براینه‌ باسی (جه‌عفه‌ر عه‌سكه‌ری) یتان بۆ ده‌كه‌م، ئه‌و پیاوه‌ له‌ دژی ئیستیعمار له‌ لیبیا شه‌ڕی كرد و له‌ شۆڕشی عه‌ره‌بیدا به‌شداربوو و خه‌باتی له‌ پێناوی سه‌ربه‌خۆیی عێراقدا كرد…

ئه‌و پیاوه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی عێراقیدا بوو به‌ وه‌زیر، ئینجا سه‌ره‌ك وه‌زیران تا ئه‌وه‌ی زه‌عیمێكی نیشتمانپه‌روه‌ری دیكه‌ كوشتی و له‌ كۆڵی كرده‌وه‌..
ماوه‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر بیره‌وه‌ری تۆفیق سویدی سه‌روه‌زیرانم ده‌خوێنده‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ عاده‌تیشم نییه‌ وه‌ختی خۆم به‌و جۆره‌ شتانه‌ بچوێنم ، چونكه‌ بیره‌وه‌رییه‌كانمان تێكه‌ڵه‌یه‌كی عه‌جیبن له‌ نێوان درۆ و واقیع ، مرۆڤ نازانێ چۆنیان لێك جیابكاته‌وه‌..

به‌هه‌رحاڵ وه‌ك له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانی سویدیدا خوێندمه‌وه‌ ناوبراو – میری لیوا جه‌عفه‌ری عه‌سكه‌ری »وای نووسیوه‌« له‌سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی نیشتمانیدا ده‌ستی به‌سه‌ر زه‌وییه‌كی گرانبه‌های كه‌ناری دیجله‌دا گرت له‌ باشترین شوێنی به‌غدا له‌ گه‌ڕه‌كی عیوازییه‌.. ئه‌و زه‌وییه‌ دیاره‌ ئه‌میری بووه ( مڵكی ده‌وڵه‌ت) میری لیوا عه‌سكه‌ری ده‌ستی به‌سه‌ردا ده‌گرێ و قه‌سرێكی گه‌وره‌ بۆ خۆی له‌سه‌ر دروست ده‌كا كه‌ به‌سه‌ر دیجله‌دا ده‌ڕوانێ »موباره‌كه‌«، ئه‌وه‌شی له‌به‌ری ده‌مێنێته‌وه‌ به‌ نرخێكی له‌ مسته‌حه‌ق پتر ده‌فرۆشێته‌وه‌ دزه‌كانی تر! وه‌زیری دارایی ئه‌وسا ساسۆن حسقێل بووه‌، ئه‌و وه‌زیره‌ی تائێستا كه‌س به‌قه‌د ئه‌و خزمه‌تی ئابووریی عێراقی نه‌كردووه‌ .. حسقێل به‌ مه‌سه‌له‌ی ئه‌و ئه‌رزه‌ ده‌زانێ و لای مه‌لیك فه‌یسه‌ڵی یه‌كه‌م و تۆفیق سویدی سه‌ره‌ك وه‌زیران خه‌به‌ر له‌ میری لیوا ده‌دا.. به‌ڵام وادیاره‌ به‌هیچ نه‌چووه‌.. دوای چه‌ند مانگێك ئه‌میندارێتی پایته‌خت شه‌قامی سه‌ره‌كی ئه‌و ئه‌رزه‌ دزراوه‌ به‌ ناوی (شه‌قامی عه‌سكه‌ری) ناوزه‌د ده‌كا و وه‌زاره‌تی موعاریفیش دوو قوتابخانه‌ی له‌سه‌ر هه‌مان ئه‌رزی دزراو به‌ناوی قوتابخانه‌ی عه‌سكه‌ریی كوڕان و عه‌سكه‌ریی كچان لێ دروست كرد.. به‌و جۆره‌ ئه‌مه‌ یه‌كه‌مین جاربوو ناوی دزێك له‌ شه‌قام و قوتابخانان بنرێ..« خالید قشتینی باسی شتی دیكه‌ش ده‌كا.. به‌ڵام .. دیاره‌ مشتێ نموونه‌ی خه‌روارێكه‌ .

(*) خالد ئه‌لقشتینی : نووسه‌ر و ڕۆژنامه‌نووسی ناسراو له‌ 1929 له‌ به‌غدا له‌ دایك بووه‌ ، ده‌رچووی كۆلیژی ماف و ستوونووسێكی به‌ناووبانگ بوو له‌ چه‌ندان ڕۆژنامه‌ به‌ تایبه‌تی ڕۆژنامه‌ی ( الشرق الأوسط) و خه‌ڵاتی ڕۆژنامه‌نووسی عه‌ره‌بی له‌ بواری ستوونووسیدا له‌ له‌نده‌ن بردووه‌ته‌وه‌ . له‌ 2003 كۆچی دوایی كردووه‌ .

)

رەنگڕێژیی ژینگە لە شیعری منداڵانی کوردیدا ناونیشانی کتێبێکی رەخنەیی نوێی نووسەر و لێکۆڵەر مامۆستا (فازیل شەوڕۆ)یە، کتێبەکە لە دوو توێی (120) لاپەڕەی نیو ئەیفۆڕدایە و لەچاپخانەی (پاندا) بە تیراژی 500 دانە چاپکراوە.
ئەم کتێبە بە شێوەیەکی جوان و زانستی و بەسەلیقەیەکی وردەوە باسی ژینگەی منداڵ و شیعر و ژینگە و پەیوەندی نێوان شاعیر و ژینگە و بونیاتنانی ژینگە لەڕووی دەروونیی و هزری و هونەری و پەروەردەیی و…هتدەوە دەکات، کە وەک خۆی باسی دەکات ئەم تەوەرانە بە ناونیشانی بونیات لە کتێبەکەدا باسکراون، هەر هەموویان یەک ئامانجیان هەیە ئەویش گەیشتنە بە جوانترین و شکۆدارترین بونیاتی ژینگەیی بەمەبەستی مرۆڤدۆستی و ژینگەدۆستی. هەروەها باسکردن و خستنەڕووی بیروبۆچوونی خۆی دەربارەیان بەشێوەیەکی زانستی و لێکدانەوەیەکی دروست. ئەم کتێبە کارێکی نوێیە لە بواری رەخنەی ئەدەبی منداڵاندا و بە تایبەتیش ژینگەی منداڵان کە مامۆستا فازیل لە سەرەتای کتێبەکەیدا دەنووسێت:(ئێمە هەر یەک ژینگەمان هەیە، بەڵام منداڵ دوو ژینگەی هەیە، ژینگەی کاتیی، یان ژینگەی سەردەمی منداڵیی و ژینگەی ئایندە کە راستەوخۆ درێژە پێدەری ئەو ژینگەیەیە کە لەسەردەمی منداڵیی پارێزگاری لێکردووە! واتا ژینگە هەمیشەییەکەی، کەواتە ژینگە هەمیشەییەکە، بەرهەمی هۆشیاریی و کار و ئەرک و خزمەتی ژینگەکەی سەردەمی منداڵییە، جوانیی یەکەمیان لە جوانیی دووەمیاندا دەردەکەوێ و تەڵخی و وێرانەییشیان بەهەمان شێوە).ئەوەی زیاتر سەرنجی راکێشام لەم کتێبەدا هەندێک زانیاریی نوێ و کەم بەکارهاتووی خستۆتەڕوو دەربارەی بونیاتنانی ژینگەی تایبەت بە منداڵ لە رێگەی شیعرەوە کە مایەی دەستخۆشییە. هەوڵ و ماندوو بوونی مامۆستا بەرز دەنرخێنین لەم کارەدا. مامۆستا فازیل شەوڕۆ خاوەنی کۆمەڵێک کتێب و لێکۆڵینەوەی گرنگە و دەستبردنیشی بۆ ئەم کارە نوێیەش بە بڕوای ئێمە زیاتر هەستکردنێتی بە گرنگی ئەدەبیاتی منداڵان بە گشتیی و کاریگەرییەکانی لەسەر منداڵ و بە تایبەتیش گرنگیدان بە ژینگە وەک رەنگڕێژییەک لەو شیعرانەی کە بۆ منداڵان نووسراون. مامۆستا شەوڕۆ لە تەوەری (بونیاتنانی ژینگەی فەرهەنگی)دا باسی گرنگی زمان دەکات و دەڵێ زمان ئاڵۆزترین داهێنانی مرۆڤە بە درێژایی مێژوو، دەزانین کە ئەزموونی شیعریی بە بێ زمان نییە، لەو روانگەیەشەوە گرنگییەکی زیاتری بەم تەوەرە داوە و بە نمونەوە باسی فەرهەنگی زاراوە رووەکییەکان، ئاژەڵییەکان، ئاو وشوێن، جوگرافیا و شتە سروشتییەکان، پێکهاتەکانی زەوی و روناکیی و وزە و سیستەمی ژینگەیی و مرۆڤ و…هتد کردووە. کە ئەو تەوەرەیە پێویستی بەو گرنگی پێدانە هەبووە .
مامۆستا وەک پێشتر باسمان کرد لە نۆ بواری گرنگدا بە نموونەوە باسی بونیاتنانی ژینگەی بۆ منداڵ کردووە، مامۆستا بۆ هەر یەکێک لەوانە هاتووە نموونەی لەشیعری شاعیران ئەوانەی کە بۆ منداڵیان نووسیوە هێناوەتەوە، بەڵام باشتر دەبوو هەوڵی بدایە کە نموونەی زیاتری بۆ هەر یەکێکیان بنووسیایە تا بابەتەکە باشتر و جوانتر بگەیشتایە خوێنەر و مادام کتێبەکەش بۆ هەموو خوێنەرێکی کوردە مامۆستا شیعری کرمانجیشی بە نموونە هێناوەتەوە، دەبوایە شیعری زیاتری شاعیرانی بوارەکەی بە نموونە بهێنایەتەوە نەک چەند نموونەیەک لای یەک شاعیر، چونکە کۆمەڵێک شاعیری دڵسۆز و خەمخۆرمان هەن کە بۆ منداڵان دەنووسن و جێگە دەستیان دیارە. ئێمە پێمان باشبوو کە ناونیشانی کتێبەکە ناونیشانێکی روونتر بوایە. لەگەڵ ئەوەشدا ماندووبوونێکی زۆری پێوە دیارە و دوای گەڕانێکی زۆر بە نێو ئەو شیعرانەی کە بۆ منداڵان نووسراون، مامۆستا ئەوانەی هەڵبژاردووە کە بۆ ئەو مەبەستەی کە دەیەوێت بەکاری هێناون. ئەم کتێبە وەک مامۆستا خۆی باسیکردووە، دەکرێ بکرێتە سەرچاوە بۆ لێکۆڵینەوە و توێژینەوەی بەرفراونتر، تەنانەت بکرێتە بابەتی خوێندکارانی خوێندنی باڵا لە قۆناغەکانی ماستەر و دکتۆرا لە بواری ئەدەبی منداڵاندا، هەروەها وەک خۆی دەنووسێت ئاگادارکردنەوەی شاعیران و نووسەرانی ئەو مژار و بوارە، لە رەهەند و بایەخ و رووبەر و سەنگ قیمەتی ژینگە، رەنگبێ بۆ ئەوان ئەزمونبەخشێکی نوێ بێ، بەتایبەتی ئەگەر بێشەرم و شکۆ،لایەنە لاوازەکانی دەقەکان لەم رووەوە دەستنیشان بکرێن لە رووە پرشنگدارەکانیان رۆشناییان بخرێتە سەر چونکە وەک مامۆستا دەڵێت ژینگە پانتاییەکی فراوانی لە شیعری منداڵاندا داگیر کردووە، هەر ئەمەش وایکردووە کە مامۆستا دەست بۆ ئەو کارە گرنگە ببات و کتێبێک تەرخان بکات بەو بوارە و بەشێوەیەکی رەخنە ئامێز باسی بکات و کتێبخانەی کوردیی پێ دەوڵەمەند بکات.
مامۆستا لە بەرکوڵی کتێبەکەیدا باسی ئەوەی کردووە کە کۆنترین کتێبی چاپکراو بۆ منداڵانی کورد، کتێبی (نووبەهارا بچووکان)ی شاعیری مەزن (ئەحمەدی خانی)یە کە ساڵی 1682 دا چاپکراوە، بەڵام وەک کاک ئەمین محەمەد لە کتێبی (دیداری ئەدەبی منداڵان)دا کە چەند توێژینەوەیەکی ئەدەبیی و رەخنەیی لەخۆ گرتووە و یەکێتیی نووسەرانی کورد لقی سلێمانی ساڵی 2022 چاپی کردووە. باسی کردووە ئەوەی خانی مەزن فەرهەنگ بووە و ناچێتە خانەی کتێبی ئەدەبی منداڵانەوە، هەروەها کاتێکیش پێناسەی ئەدەبی منداڵان دەکەین ئەم ژانرانە دەگرێتەوە، شیعر و چیرۆک و شانۆیی و رۆمان و ئۆپەرێت. فەرهەنگی تێدا نییە و ناتوانین بە کتێبی نووسراو بۆ منداڵان دایبنێن، راستە فەرهەنگێکی گرنگ و بەسوودە، بەڵام بۆ منداڵان نا. دەبووایە مامۆستا وەک سەرەتای کتێبی چاپکراو بۆ منداڵان ئەو فەرهەنگەی نەنووسیایە. هەروەها مامۆستا لە چەند شوێنێکی کتێبەکەیدا ناوی ئەنجومەنی ئەدەبی منداڵانی هێناوە کە من وەک نووسەر و شاعیرێکی بواری ئەدەبی منداڵان کە ساڵانێکە لەو بوارەدا کاردەکەم و لە نووسینەکانم و دیدارەکانیشمدا باسی گرنگی دروستبوونی ئەنجومەنێکی لەو شێوەیەم کردووە، بەڵام من ئاگاداری هیچ ئەنجومەنێک نیم بەو ناوەوە دروست بووبێت بەس هەوڵ هەبوو، چونکە دروستبوون و دامەزراندنی ئەنجومەنێکی لەو شێوەیە کە نوێنەری گشت نووسەر و شاعیران و وەرگێڕەکانی بواری ئەدەبیاتی منداڵان بێت پێویستە هەمووان بەشداربن و ئاگاداربن و بەهەڵبژاردن بێت و پەیڕەو و پڕۆگرام و یاسا و رێسای خۆی هەبێت نەک ناوێک و بەس.

‌ کرێکار
لەبەرئەوەی کوڕی بەرپرسێکی مەملەکەتە بەم تەمەنی هەرزەکارییەوە خاوەن کۆمپانیایەو بێ ئارەق ڕشتن دەیان دەفتەر دۆلاری پەیداکردووە! ئەمیش بە کرێکاری و هێزی بازوو جگە لە ڕۆژانی هەینی هەموو ڕۆژێک لە کۆمپانیای کوڕی بەرپرسەکە ئارەقەی نەهامەتی دەڕێژێت.

                                                                 ئۆتیزم

بزێوی ئەو منداڵە حەوت ساڵیە سەرنشینانی ناو پاسەکەی بێزار کردبوو ، هەوڵ و ماندوبوونی دایکی بێسوود بو بەوەی مناڵەکە بە ژیری دانیشێت. بەسیما و جولە خێراکانیەوە بۆت دەردەکەوێ نەخۆشی ئۆتیزم زۆری بۆ هێناوە.
دایکەکە بەدەست منداڵە نەخۆشەکەی ماندوو و شەکەتە نیشتیمانیش بە دەست بەرپرسەکان!!

                                                                 واقیع

هاوڕێکەم لێی پرسیم:
تۆ بەم تەمەنەوە هەموو کات بە ڕیشی تاشراوەوە دەبینم گەنجە تەمەن سی ساڵیەکەی کۆڵانیشمان بە ڕیشێکی زبر و درێژ! وتم: من لە دنیای واقیع دەژیم!!

                                                                   یاسا

ئاشکراکردنی دۆسیەی دزینی پارەی مەملەکەت لەلایەن ڕۆژنامەنوسێکی بوێر بوە هۆی ئەوەی دادگا حوکمی چوار ساڵ زیندانی بەسەردا بسەپێنێت! هەمان دادگا نەیتوانی بەرپرسە باڵاکە نەک هەر دادگایی بکات تەنانەت ئاگاداریشی بکاتەوە!
ڕاستە دەڵێن: یاسا تۆڕێکە ماسیە بچوکەکان دەگرێت.

                                                                  ژووان

ساڵانێک بوو لە خۆشەویستەکەی دابڕابوو.
کە یەکتریان بینی هەموو شتێک ئاسایی بوو، ئەوەی نائاسایی بوو ، لێدانی دڵیان بوو!!

                                                                لەخۆبایی

تازە پێی نابووە تەمەنی هەرزەکاری لە لایەن خزمێکیانەوە دەستنیشان کرابوو کە گەورەتر بو ببێتە بوکی ماڵەکەیان و بۆ کوڕەکەی بیگوازنەوە.
داخوازیەکان تا دەهات زۆرتر دەبوون . کچەکە بەرز دەیڕوانی لەخۆبایی و هەڵپەی ژیان تەنگی پێ هەڵچنیبوو. لە دواجاردا هەرزەکاریەکەی بە قەیرەیی سپارد!!

کاتێک بمانەوێت لەبارەی شانۆی پۆڵەندی بدوێین ناکرێت بابەتیداگیرکاری و شەر لەم وڵاتەدا فەرامۆش بکەین، کۆتایی هاتنی جەنگیجیهانی یەکەم چەندە دەبێتە مژدەی سەربەخۆیی ئەم وڵاتە، بەڵام ئەومژدەیە ئاسۆیەکی نوێ لەبەردەم ئەو کۆمەڵگایەدا ناکاتەوە بەهۆیئەوەی لە ١٩٣٩ دوای ڕێکەوتنەکەی ئەلمانیا و ڕووسیا وپاشگەزبوونەوەی هیتلەر لەڕێکەوتنەکە، شەش ملیۆن پۆڵەندی دەبنەقوربانی جەنگ، دیسان پۆڵەندا دەکەوێتەوە بەر شاڵاوی جەنگ، ئیدیهەریەکە لەیەکێتی سۆڤیەت وئەلمانیا هێرشیان لەدژی یەکتریهێرشکردن دەبێت بۆ سەر پۆڵەندا، لە ١٩٤٤ سەرلەنوێ سۆڤیەت ئەووڵاتە داگیر دەکاتەوەو ئەڵمانیا دەکاتە دەرەوە، ساڵی دواتر حکومەتیپۆڵەندی سەر لەنوێ درووست دەکرێتەوە، حکومەتێک لەژێر چاودێرییەکێتی سۆڤیەت بەڕێوە دەچێت تا ڕووخانی کۆمۆنیزم پۆڵەندا لەژێرسایەی سۆڤیەتدا دەژیێت.

چەند ساڵێک بوو پۆڵەندا لەژێر حوکمی یەکێتی سۆڤیەتدا بوو، کاتێکجەنگی دووەمی جیهانی کۆتایی دەهات، ، بەتایبەت لە ١٩٥٢ لەگەڵراگەیاندنی دەستوور، ئەو کۆمەڵگایە لەبەردەم خەونی ژیاندا بوو، بەلامبەدرێژایی ساڵەکان گرفتی سیاسی و ئابوری زیانی گەورەی لەوکۆمەلگایە دەدا، نەیدەهێشت بەرەو پێش چوون بەخۆیەوە ببینێت، بەلاملەگەڵ ڕووخانی یەکیتی سۆڤیەت، سەرکەوتنی سەندیکای کرێکارانیپۆڵەندی لەهەڵبژاردنەکانی ١٩٨٩ توانیان یەکەم حکومەتی دوایکۆمۆنیزم درووست بکەن، ساڵی دواتر دەست لەکارکێشانەوەیسەرۆک کۆمار، دەرگایەکی نوێتری لەبەردەم ژیانی ئەو کۆمەڵگایەداکردەوە، بەڵام شانۆ بەدرێژایی ساڵانی ١٩٤٥-١٩٨٨ئەو ساڵانە دەبوولەژێرهەیمەنەی یەکێتی سۆڤیەتدا کار بکات، کاتێک پاڵەوان لەو وێنەکۆمۆنیستیە یاخی دەبێت، ئەوا سزایەک هەیە و ڕووبەرووی دەبێتەوە.

ناوەراستی دەیەی چلەکانی سەدەی بیستەم تەواوی شارەکان هۆڵیشانۆیان تێدابوو، ئەوەش وایکرد مرۆڤی پۆڵەندی تەواو بەشانۆ ئاشناببێت، لەڕووی دروستکردنی بیناسازی هۆڵی شانۆ گەشە سەندنێک لەووڵاتەدا لەئارادا بوو ، شاری ئوچ لە ١٩٤٥ وەک ناوەندێکی شانۆییزۆربەی کارە شانۆییەکانی دەگرتە خۆی، لەماوەی پێنج ساڵی یەکەمداواتە تاوەکو پەنجاکان، سێ شانۆ گرنگی خۆیان وەدەستهێنابوو، شانۆی سەربازی کەوا لەلایان شیللەر (١) بەڕێوە دەچوو، شانۆیشیعریی لەلایان هەردوو شانۆکار ڤیرچینیسکی و کۆژێنیڤسکیبەڕیوە دەبردرا، هەروەها شانۆی ژوور کە لەلایان ئێرڤین ئەکسێر (٢)وم. مێلینا سەرپەرشتی دەکرا.

تەنیا ئەو سێ شانۆیە نەبوو کە دەرکەوتن، بەنمونە هەندێک شانۆ هەبووکەزیاتر کۆمیدیا بوو، بەڵام لەناو ئەو سێ شانۆیەشدا کارەکانیشیللەر گرنگی و تایبەتی خۆی هەبوو، وەک تێبینی دەکەین لەلایەکواقعی بوونی شانۆکەی بەشێک بووە لەتینوویەتی مرۆڤەکانی کۆمەڵگاکەخۆیانی تیا بینیوەتەوە، لەلایەکیتریش شانۆیەکی سەربازیپێویستیەکیتری ژیانی کولتووریی بوو کە سوپا بەگرنگەوە تەماشادەکرا بۆ ئەوەی مرۆڤەکان بپارێزێت، ئەو دوو هۆکارە وایکردبووشانۆکانی شیللەر لەنەخشەی ئەم شانۆیەدا بەگرنگیەوە لێیبڕواندرێت.

لەپاڵ ئەو دەرهێنەرە کارە دەرهێنانیەکانی ئێرڤین ئەکسیریش ببووەسەرنجی بەشێکی دیاری بینەرانی شانۆ کەشانۆیەکیان دامەزراندبووبەناوی ژوور، بەتایبەت لەیەکەم سەرکەوتنی لەنمایشێکی نووسەرشانیاڤسکی، دواتر شانۆگەری “ئەڵمانەکان” ی کروچکۆڤسکیێ، هەرلەو کاتانەدا بوو گاڵا شانۆیەکی ڕاگەیاند بەناوی کەنار دەریا، شاریوارشۆش بەدوای هەڵمەتی چاککردنەوەو بنیاتنان لە١٩٤٦ ژیانیشانۆیی بۆ دەگەڕێتەوە لەیەکەم کاری دەر‌هینەر ئۆستێرڤی.

شانۆنامە ڕووسیەکان تائاستێکی دیار توانای ئەوەیان هەبووشانۆکانی پۆڵەندا داگیر بکەن، بۆیە بەشیوەیەکی فراوان ئەو شانۆنامەڕووسیانەی نمایش دەکران، زیاتر بەرهەمی شانۆنووسانی وەکوچێخۆڤ و گۆگۆڵ و تۆڵستۆی ومەکسیم گۆرکی وئیڤانۆڤاوئۆسترۆڤسکی، بۆیە شتێکی سەیر نیە کەوا لە ١٩٤٩ پۆڵەندافێستڤاڵی هونەری ڕووسی ساز بکات، کەوا ٣٠ نمایشی شانۆیی لەمڤێستڤاڵە نیشان دەدرێت، هەر لەو ساڵەدا وەزارەتی کولتور یەکەمکۆنفرانسی شانۆکارانی ساز کردووە، ئەم کۆنفرانسە دەبێتە هۆییەکەم مەترسیەکانی کۆمۆنیزم بۆ سەر شانۆ، کەدەبێت شانۆ لەخزمەتیواقعی سۆسیالیستیدا دەربکەوێت، بۆیە زۆر شانۆنامەی شانۆنووسانئیدی دەکەونە ناو هێلی سوورەوە، لەوانە شانۆنامەکانی میتسکیێڤیچاو کراشینیسکی وڤیسپیانیسکی.

بڕیارەکانی کۆنفرانس هەر بەوەندە ناوەستێت، بەڵکو کۆمەڵێک گریمانەدەسەپێننە سەر شانۆکاران لەوانە دەبێت پابەندی شانۆی واقعی ببن، هەر شتێک بەناوی هونەری نوێیە نابێت بۆ فریودان لێی نزیک ببنەوە، هەروەها ستانسلاڤسکی دەبێتە شێوازی سەپێنراو لەشانۆی پۆڵەندیئەو ڕۆژگارە، داوا لەئەکتەرەکانیش دەکەن کەوا لەجوتیارو کرێکارەکاننزیک ببنەوە تا هەست بەشێوازی ژیانیان بکەن و لەسەر شانۆکانژیانی ئەوان ڕەنگ بداتەوە، ئەوە سەرباری ئەوەی لەسەرەتایپەنجاکان شانۆیەکی نوێ لە شاری ئوچ دەکەنەوە، کەوابەستەیجوانیناسی واقعی سۆسیالیستی بێت، وەک دەزگایەکی کولتورییشانۆیی بۆ کۆمۆنیزم.

ئەو سەپاندنە لەشانۆدا هۆکارەکەی ئەوە بوو دەیانزانی شانۆ دەتوانێتبەرەنگاری دەسەڵاتەکەیان ببێتەوە، بۆیە دەیانوویست ئاراستەی شانۆبۆ ئەو شوێنە بێت کەخۆیان دەیانەوێت، بۆ ئەوەی مەترسی نەخاتە سەرژیانی دەسەڵاتەوە، بۆیە بەگژ لیستێک شانۆنامەی پۆڵەندی و جیهانیدادەچنەوە و دەیانەوێت لەو رۆژگارەدا ئەو کارانە نمایش بکرێن کەواقعی سۆسیالیستین، ئەو بریارانە ڕەنگدانەوەکەی تەواو فراواندەبێت، بەتایبەت ئەو دەرهێنەرانەی گۆڕانکاریان لەئاستی هۆشیاریسیاسی و کولتوریی بۆ کۆمەڵگا خوڵقاندووە لەکاری شانۆییاندووریان دەخەنەوە لەوانە شیللەر و گال و شییفمان، دوای چەند ساڵێکدەستیان لەو بریارانە هەڵگرت، بەڵام هەولیان دەدا ئەو ترسە نیشانبدەن، پاشگەزبوونەوە لەو بڕیارانە شکستی دەسەلات نیە بەقەد ئەوەیسزایەکە بۆ ئەوەی بزانن لادان لەو دەسەلاتە دوورخستنەوەیانەلەشانۆدا، هەڵبەت بەجۆرێکیتر ترساندنی دەرهێنەروئەکتەرەکانیتریشە.

ئەو دۆخە بەردەوامی هەیە تا کۆتایی جەنگ و ئاسایی بوونەوەی دۆخیپۆڵەندا، لە١٩٥٥ یەکەم نمایشی دوای جەنگ لەشاری وارشۆپێشکەشکرا لەژێر ناوی “باپیران” لە دەرهێنانی ئەلێکساندێرباردینی، ئەو سەرەتایە دەرگا لەکۆمەڵە شانۆنامەیەکی نوێ دەکاتەوەبەتایبەت شانۆنامەکانی برێخت وسارتەرو دورێنمات، لەپاڵ کاریشانۆنووسانی پۆڵەندی وەکو مرۆژێک وبرۆشکچێڤیچا وروژێڤیچا، ئەومێژووە سەرەتایەکی گرنگی شانۆی پۆڵەندی پێک دێنێت، بەوەی دەرگالەدنیای جیاوازی شانۆنووسان دەکرێتەوە، دەتوانن کارلەتێکستەکانیاندا بکەن، بەتایبەت لەشانۆنامەکانی ژان ژینیە و یۆژینیۆنسکۆ و سامۆئێل بیکیت، بەدوای ئەوە بۆ یەکەمجار لە ١٩٥٧ شانۆگەری “لەچاوەروانی گۆدۆ” نمایشکرا، بەرهەمی ئەو نووسەرانەچەندە لەدوای جەنگ ڕێگای نمایشکردنیان درا، بەڵام کۆمەڵەنووسەرێکی پۆڵەندی بەر لەجەنگەوە کەوتبوونە ژێر کاریگەری ئەوان، لەشانۆنامەکانیان ڕەنگی دابۆوە لەنموونەی ئەبرامۆڤ نێڤێرلی وبریلیودرۆزدۆڤسکی وگرۆخۆڤیکا وئیردینیسکی کراشنیسکی ریمکیێڤیج وسیتۆ.

چەندە لەو شانۆ نوێیەی جەنگدا نووسەرانی پۆڵەندی رۆڵی گرنگیاندەرکەوت، لەپاڵ ئەوەدا کۆمەڵە دەرهێنەرێکیش بەهۆی نمایشەکانیانناوبانگێکی دیاریان پەیدا کرد، کارەکانیان بوونە جێی سەرنجیبینەران وناوەندە شانۆییەکە، لەوانە ئەکسێر ودۆزینەوەی شێوازەشانۆییە نوێێەکەی لەشاری ئوچ بەناوی ژوور، ئەو لەو شانۆیەدا زیاد لەدەساڵ بوو کاری تیادەکرد، بەلام لەو دۆخەی دوای جەنگ کاریگەریلەسەر مرۆڤی پۆڵەندی بەتەواوی دەرکەوتبوو، هەوڵی دەدا لەنێوانشانۆی کۆنی پۆڵەندی و شانۆی سونەتی پەیوەندیەک ڕێکبخاتەوە، بەتایبەت لەنمایشەکانی “شارەکەمان ١٩٥٧، کاروان-برێخت ١٩٦٢، تانگۆ ١٩٦٥”
لەوەی دواییان “تانگۆ” وێنەیەكی كۆمەڵایەتی ئەو كۆمەڵگایە دەخاتەڕوو، ئەوە ڕەخنەیەكی كۆمەڵایەتیە، هاوبەشیكردنی دنیای نووسراوینوسەر و دروستكردنەوەی پەیوەندیی ئەكتەرە وەك كۆمەڵگای سەرشانۆ بۆ كۆمەڵگای بینەر، كە كۆمەڵگای ڕاستەقینەی پۆڵەندیە، بەڵامنایەت لەوێنەی كۆمیدیەوە ئەو ڕەخنەیە بخاتە ڕوو، هێندەی ئەوكۆمیدیایە دەگۆڕێتە سەر وێنەیەكی گاڵتەجار، لێرەوە دنیای واقعی وسوریالیەتی ئەو دەرهێنەرە بۆ شانۆ دەردەكەوێت.

گەڕانەوەش بۆ ناو شانۆی تۆماری پیتەر فایس و بەتایبەت لەكاركردنیلەتەك شانۆگەری (لێكۆڵینەوە) لەبنەڕەتدا لێكۆڵینەوەیە لەیادەوەریكۆمەڵگایەك كە فاشیزم جەنگی بۆ هێناوە، ئەگەر پیتەر فایس پرسیاریئەخلاقی ڕووبەرووی مرۆڤگەلێك بكاتەوە كە لەكۆمەڵگای ئەڵمانیدا بەپۆشاكێكی قەشەنگەوە دەردەكەون و تاوان دەكەن، ئەوە دەبێتەوەپرسیاری ئەكسێریش، كە لێرەدا چەمكی قوربانی بوون لەناو شانۆكانسەر لەنوێ‌ خۆیان دەخەنەوە ڕوو.

بەتایبەت بۆ ئەو ڕۆژگارە بەشداریكردنی سەرۆكی دادگا لەناو بینەران، لەپاڵ پشت نەبەستنی ئەكتەرەكان بە ئارایشت، وا دەكات نمایشەشانۆییەكە وەك وێنەیەكی ڕاستەقینەی ناو ئەو كۆمەڵگایە خۆی بخاتەڕوو، ئەو وێنەیە پەیوەندیەكی كۆمەڵناسیانە دەبەخشێتە كارەكانی ئەودەرهێنەرە، ئەوەش دەبێتە هۆی ئەوەی “ئەو نمایشە شانۆییە بەهەمووپێوەرەكان جۆرێك بێت لە ئەزموونی شانۆیی، چ لەكاركردنی دەرهێنەرلەگەڵ بابەتێكی درامی/ بەڵگەنامەیی، چ لەگەڵ موفرەدەكانی نمایشیشانۆییدا” (٣)

ئەو پەیوەندیە لەشوێنێكدا ناوەستێنێت، بەڵكو دەیەوێت لەگەڵتێكستیتردا ئەزموونی بكات، بەڵام نەك بەفۆڕمی شانۆی تۆماری، بەڵكو ئەوەی بەلایەوە گرنگە، چۆنیەتی بنیاتنانەوەی كۆمەڵگای دوایجەنگە، بۆیە دەیەوێت دیدێكیتر بە دنیای یۆژین یۆنسكۆ ببەخشێت.

بۆ قسەكردن لەخوێن وكوشتار وكۆمەڵگایەك كە دەبێت لەو دۆخەدەربازی بێت ئەمجارەیان شانۆگەری (ماكبێس) ی شكسپیردەردەهێنێت، ئەوەش سەرباری ئەوەی نزیكبوونەوەیە لەچەمكی ناپاكیوكوشتن، بۆ ئەوەی لەو زەمینەیەوە پەیوەندیی كۆمەڵایەتی سەردەمیجەنگ بنوسێتەوە، بەدوای كاركردن لە یۆژین یۆنسكۆ و ئیشكردنلەسەر ماكبێسی شكسپیر، ئەو دیدە ڕەخنەییەی یۆنسكۆ بەتەواویدەخاتە ڕوو، كاتێ‌ باس لە شكسپیر دەكات وەك باوكی شەرعیشانۆی ئەبسێرد.

ئەوەش وەك پرۆژەیەك لەتەك شكسپیر درێژ دەبێتەوە، ئەمجارەیانڕووبەرووی تێكستی شالیر دەبێتەوە، پەیوەندیی ئەو وەك دەرهێنەرلەتەك شكسپیر بەرجەستەكردنی وێنەیەكی شالیر نیە بەپێی گریمانەیتێكست، بەڵكو لەشیكردنەوەی بۆ تێكست كۆمەڵێك جیاوازیی خۆیدەخاتە ڕوو، هۆكارەكەشی ئەو دیدە كۆمەڵناسیانەییە كە بۆ كۆمەڵگایپۆڵەندی لەشالیر دەیخاتە ڕوو.

ئێرڤین ئەكسێر بەپێی كاركردنی كۆمەڵناسیانەی بۆ شانۆ دیدێكیڕەخنەیی بۆ یادەوەری جەنگ و چۆنیەتی بنیاتنانەوەی مرۆڤەكانلەكۆمەڵگادا دەخاتە ڕوو، كە ئەزموونكردنی لەتەك كۆمەڵگا لەناوتێكست دەبێتەوە دەرهێنەرێك كە سەر لەنوێ‌ بەشداری لەنووسینەوەیتێكست دەكات.

لەلایەکیتر شانۆی شارەکانی ڤرۆسواڤ و وارشۆ و کراکۆڤتوانیبوویان بەهایەکی گرنگ بەهونەری شانۆ بدەن، شانۆنامەجیهانیەکان لەسەر شانۆکان نمایش دەکران، سارتەر ودۆرینمات ولەپاڵ رۆمانەکانی دستۆڤسکی دەخرانە سەر شانۆ(٤)، تەواوی ئەوبزووتنەوە شانۆییە بنەمایەکی بۆ دامەزراندنی شانۆکە دەخوڵقاند، کەلەگەڵ هەفتاکانی سەدەی بیستەم ببێتە دەرگایەک بۆ لەدایکبوونیچەندین شانۆی ئەزموونی ئەوە لەپاڵ ئەوەی هۆشیاری شانۆییلەهەفتاکان دەگاتە ئاستێک ئەو شانۆیە بەهیچ شانۆنووسێک نامۆنەبێت بەتەختەی شانۆکانی، دیارترین لەو کارانەی لەسەرەتایهەفتاکان نمایش دەکرێت شالیری شکسپیر و تاوانی کوشتنیئەلیۆت، ئەوە لەپاڵ ئەو گەشە سەندنە دەرهێنانیەی بەشانۆی پۆڵەندیلەهەفتاکان دەردەکەوێت وەک لەکارکردنی ئاندژێی ڤایدا لەڕۆمانەکانیدستۆڤسکی لەوانە” شەیتانەکان، تاوان وسزا” هەروەها لەنمایشیشاکارە گرنگەکەی بەناوی “شەوی نۆڤێمبێر” دواتریش لەگەڵکارەکانی شکسپیر لەوانە هاملێت و ماکبێس.

ڤایدا کەناوبانگیمان زیاتر لەسینەمادا بیستووە وکەمتر وەکشانۆکارێک باسی کراوە، بەڵام ئەو نەک تەنیا لەسەرەتادا بەشانۆدەستی بەکاری هونەری کرد، بەڵکو لەپاڵ سینەماش هەردەستبەرداری شانۆ نەبوو، لێرەدا هەوڵ دەدەین ڕوانینێکی گشتیلەسەر شانۆگەریەکانی بخەینە ڕوو.

ئاندژێی ڤایدا لەدایکبوی ١٩٢٦ و لەتەمەنی ٩٠ ساڵیدا واتە لە ٢٠١٦ ماڵئاوایی لەژیان کردووە، سەرەتا وەک نیگار کێشێک دێتە بواریهونەری دواتر لەنێوان شانۆ و سینەمادا دەمێنێتەوە، ئەو كارانەی بۆشانۆ دەریدەهێنێت زۆربەی جار رۆمانە دیارەكانە لەجۆریڕۆمانەكانی دستۆفسكی و ئەلبێر كامۆ، ئەوە ڕوانینی سینەماییانەیەبۆ چۆنیەتی كاركردن، چونكە بەتایبەت دستۆفسكی بۆخۆی سەركێشیكاركردنە لەشانۆدا، بەوەی چۆن ئەتوانین وێنەیەكی دستۆفسكیلەئاستێكی هونەری دوور کە لەڕەگەزی گێڕانەوە دەیگۆڕین بۆ ڕەگەزیدەیالۆگ بەرهەم بێنین؟

ئێمە كاتێك لەبارەی كەسێكی وەكو ڤایدا قسە دەكەین، مانای وایەلەسەر دەرهێنەرێك دەوەستین كە هەر لەسەرەتاوە دیدی بۆ شانۆلەوانیتر ناچێت، زۆرجار لەگفتووگۆکاندا ئاماژەی بۆ ئەوە کردووەبەوەی ئەو کارانەی نمایشی دەکات دەبێت وێنای بکات لەسەر شانۆئەوسا بیر لەدەرهێنانی دەکاتەوە، ئەو هەر لەسەرەتاوە خەیاڵیسینەمایی وای لێدەكات دەبێت ئەو تێكستانەی دەیەوێ‌ بۆ شانۆدەریبهێنێت، تەواوی دیمەنەكە و پێكهاتەكانی وێنە بەبەرچاوی خۆیببینێت، ئەوە تێگەیشتنێكی فیلمسازە بۆ وێنە، كە دەرهێنەری شانۆییبەدەگمەن بەم شێوەیە بیر لەوێنەی شانۆیی و نمایشەكەی دەكاتەوە، ئەوەش وای لێدەكات سەرسامی خۆی بەرامبەر ئەو دەرهێنەرانە بخاتەڕوو، كە كەسانیتر كاری سینۆگرافیایان بۆ ئەنجام دەدەن، چونکە هەرخۆشی کاری سینۆگرافیای دەکرد.

ئەو ئەگەر بۆ سینۆگرافیا و دیمەنەكان پێویستی بەوە بێت لەسەرەتاوەهەموو شتێك ببینێت، بەڵام تاكە شتێك كە نایەوێ‌ لەسەرەتاوە بیخاتەڕوو، تەواوی ووردەكاری نواندن و كەسایەتیەكانە بۆ ئەكتەر، دەیەوێتلەئەتمۆسفێری شانۆكەدا ئەكتەرەكان بەدوای بونیادی كەسایەتیەكان وئەو دیدگایە بگەڕێن كە ڤایدا دەیەوێت بیخاتە ڕوو، بۆیە كاتێ‌ بەمشێوەیە لەتەك ڕۆمانی (سەگەكان) ی دستۆفسكی كار بكات، ئەوگریمانە سەرەتاییانەی خۆی ناسەپێنێت، هێندەی دەیەوێت ئەكتەرلەپرۆژەیەكی هاوبەشی مەشقدا بتوانێ‌ بگات بە بونیادی كەسێتیكارەكتەر.

ئەو هەندێكجار ئەو دەقانە هەڵدەبژێرێت كە هەر لەناونیشانەوە هەڵگریتانوپۆیەكی شیعرین، وەكو شانۆگەریەكەی میشێل ڤینست گازۆبەناوی (شەبقەیەكی پڕ لەئاوی باران) سەیر نیە لەكۆتایی پەنجاكانیسەدەی بیستەم ئەوە یەكەم كاری شانۆیی ئەو بوو بێت، ئەوەی گرنگەئەوەیە هەر لەسەرەتاوە ئەو ڕوانینە شیعریە لەناونیشانەوە دەبێتەجێگای سەرنجی، وەك چۆن ئەوەی بۆ ئێمە دەبێتە جێگای تێڕامانسەركێشی و كاركردنە لەگەڵ ئەو تێكستانەی سەختن بۆ كاركردن، یاخود بونیادی پێكهاتەكانیان گوتاری فەلسەفی و ئاستی بەرزیهونەرین، ئەوانە دەبنە پڕۆژەی دەرهێنانی ڤایدا لەشانۆدا، وەكشانۆگەریەكانی (هاملێت) ی شكسپیر و (با تەمسیل بكەینسترەندبێری) دۆرینمات.

ئەو زانیویەتی كەشانۆ دەردەهێنێت.. ئەوە شانۆیە سینەما نیە، دەبێتهەڵگری سیستم و گوتاری شانۆیی بێت، بەڵام لەهەمان كاتدا ئەوەشینەشاردۆتەوە، كە شانۆ پێویستی بەزمانێكی سینەمایی هەیە، ئەوە وادەكات شانۆكەی لەئاستێكی بەرزی هونەری بێت، بۆ خۆشی ببێت بەیەكێك لەناوە گرنگەكانی شانۆی پۆڵەندی، لەهەمانكاتدا ویستویەتیپەیوەندیەك لەنێوان دیدی سینەمایی و شانۆیی بەرجەستە بكات وەككاتێ‌ یەكێك لە ڕۆمانەكانی ئەلبێر كامۆ بۆ شانۆ دەردەهێنێت، لەجلوبەرگی ئەكتەر و پێڵاوەكانیان كە قوڕاوین، پەیوەندیەكی لەگەڵدیمەنەكە درووست كردووە كە دیمەنێكی قوڕاویی بێت، ئەوەش تەنانەتپەیوەندیی بەئاسمانی شانۆكەشەوە هەیە، ئەو دیمەنە ئەگەر زیاترلەسینەماوە نزیك بێت، بەڵام لەهەمان كاتدا بۆ ئەو دیمەنە ویستویەتیلەشانۆی بونراكی ژاپۆنی نزیك ببێتەوە.
لەڕووی تەكنیكیەوە دەشێت شانۆگەریەكانی ڤایدا لەشانۆی شێوەكاریپۆڵەندی نزیك بێت، بەتایبەت لەبوونی شیعریەتی شانۆكەی و دابەشبوونی بەسەر خەون لەشانۆگەری (ٍشە‌وی نۆڤێمبەر)، بەڵام ئەو وێنەشانۆییە نابێتە شانۆیەكی شێوەكاری، بەقەد ئەوەی ئەزموونێكیتایبەتمەند دەخوڵقێنێت، ئێمە لەگەڕانەوەمان بۆ ڤیدیۆ تۆماركراوەكەیئەم شانۆگەریە بۆ تەلەڤزیۆنی پۆڵەندی كە ساڵی ١٩٧٨ تۆمار كراوە، وێنەی ڕوونی دنیا شانۆییەكەی ڤایدا دەبینین، شانۆگەریەكە باسلەشەوی ٢٩ ی نۆڤێمبەر دەكات، ئەو شەوەی لە ١٨٣٠ بە شەویڕاپەرین ناسراوە، تێكستەكەی ستانیسواڤ ڤیسپیانیسكی دەبێتەپڕۆژە خەونی ڤایدا بۆ ماوەیەكی درێژ تاوەكو لەدنیابینیەكی سینەماییشانۆیی بەرجەستەی دەكات، شیعریەتی ئەو نمایشە چەندە وێنەیەكیسینەماییە هێندەش شیعرییە، بەو پێیەی دەیەوێت دیمەن بۆ گێڕانەوەیڕووداو لەسەرەتاوە چڕ بكاتەوە لەشێوە كۆرسی شانۆی كلاسیك، بەڵاموەزیفەی كۆرس دەگۆڕێتە سەر شێوەیەكی ڕیتواڵی تایبەت، لەنێوانشانۆی گۆرانی و ئۆپیرا ئاوێتە بوونێك بەرجەستە دەكات، كە دیمەنیشانۆیی ببێتە ئاهەنگێكی شانۆیی، بۆیە گێڕانەوەی ڕووداو لەشێوەیكۆڕس دەردەكەون، بەلام گۆرانی ئۆپیرایی و فۆڕمی شانۆی گۆرانیبەرجەستە دەكەن، تا دەگاتە سەر دیمەنی شا وشاژن، لەوێوە ململانێیدرامی و ترس و توندوتیژی جەستەیی شا لەگەل ئەفسەر و دەستوپێوەندەكان لەلایەك و لەلەیەكیتر لەپەیوەندی جەستەی لەگەڵ شاژن، دەست وپێوەند شورەیەك درووست دەكەن بۆ پارێزگاری لەكۆشك، كەپڕە لەتوندو تیژیی وسەركوتكردنەوە لەپێناو تاكە مرۆڤێك كە نوێنەرایەتیدەسەڵات دەكات.

دیمەنی چاودێریكردن لەشەودا بیری شكسپیرمان دەخاتەوەلەدەركەوتنی تارمایی لەنیوە شەودا، هەروەها بوونی تارماییەكلەشێوەیەكی باڵا لەساتی دەربڕینی دەنگی ئۆپیراییلەئاگاداركردنەوەی كارەكتەرەكان لەوەی ڕوو دەدات، دەرخەریحەقیقەتێكیتری شكسپیریە لەكاریگەری شانۆنامەی هاملێت بەسەر ئەونمایشەوە.

ئەگەر لەهاملێتدا دیمەنێكی نمایشی شانۆیی هەیە كەشانۆ لەناوشانۆیە و چۆنیەتی كوشتنی چیرۆكی تارمایی دەگێڕێتەوە، ئەوا لێرەدانمایشێك لەناو نمایشەكە هەیە ڕووتی دەسەڵاتی شا دەگێڕێتەوە، دەست وپێوەندەكان ڕووتن، هەرچەندە ئەو ڕووتیە دەرخەری وێنەیەكیهۆمۆسێكسوالێتی ئەو دەسەڵاتەش دەردەخات، كە شا ئارەزوویدەكات، بەبەڵگەی ئەوەی لەدیمەنی پێش ئەو نواندنە لەئامادەبوونیشاژنیش لەخۆشی هەواڵی سەركوتكردنی خۆپیشاندەران یەكێكلەدەستە ڕاستەكانی خۆی چەند جارێك ماچ دەكات.

سەرەنجام ترسێك كە بوونی هەیە دەبێت ڕوو بدات، پارێزگاریكردنلەشا بەپارچە قوماشێكی سپی نیمچە ڕووتەوە دەریدەخات، دەسەڵاتچەند ڕووت و چەندە ئامادەبوونی وابەستەی دەنگیەتی نەوەكپەیوەندیەكانی هێز، ئەگەرچی ئەوە خۆ ڕووتكردنەوەیە لەپلەسەربازیەكەی تا نەناسرێتەوە، بەڵام تا كوێ شاژن (پۆلكا) دەتوانێتپارێزگاری لەدەسەڵاتی شا بكات؟

كاتێك دوو شۆڕشگێرەكان دەخاتە ژوورێكەوە، بەبیانوویشاردنەوەیان، بەڵام ئەوە بەس نیە بۆ ئەوەی دەسەلاتێكی بەتاڵیتۆقێنەر بتوانێت درێژە بەزەبروزەنگ بدات، دەسەڵاتێك بوونی تەنیاوابەستەی ساتی ئارامیە، دەنا لەبنەڕەتدا ترسێكی پتەو بەدی دەكات.

ئەو شانۆ لەناو شانۆیە بەشێكی دیاری نمایشەكەی دەكەوێتە ئەستۆ وڤایدا تەواو پشتی پێ بەستووە، لەو ڕووەدا چەندە سوودی لەودیمەنەی شكسپیر وەرگرتووە، بەهەمان شێوە ئەو فۆڕمە براندیللۆیەقوڵ دەكاتەوە، كاتێك براندیللۆ لەشانۆگەری “شەش كارەكتەر بەدواینووسەرەكەیان دەگەڕێن” لێرەدا گەڕان پڕۆسەی توێژینەوەیەلەدەسەڵات وتێگەیشتنەكان، تاوەكو دوو ئاراستە لەنمایش بەدەسەڵاتببەخشێت، ئاراستەی یەكەم وابەستەی سیستمی ئۆپیڕایی وەكگێڕانەوە و بوونی شاو شاژنە لەكۆشك، ئاراستەی دووەم وابەستەینمایشە شانۆییەكەی ناو شانۆگەریەكەیە، ئەوەی ئەو دوو ئاراستەبەیەكەوە دەگەیەنێتەوە، یەكێك لەو ژنە گۆرانیبێژە ئۆپیرایانەیە كە دەنگیئاگایی مێژووییە لەئێستای ڕووداوەكاندا، بینەران لەمەترسی دۆخەكەئاگادار دەكاتەوە كەبڕۆنەوە ماڵەوە، سەرەنجام ئەو ژنە دەمێنێتەوەلەگەڵ ئەو پیاوەی كە لەپشت ڕووداوی خۆپیشاندانە، ئەو پیاوەیبەدرێژی شانۆنامەكە كاغەزی قوماری بەدەستەوەیە، سەرەنجام كەدەدۆڕێت كاغەزەكان فڕێ دەدات وهۆڵەكە بەجێ دێلێت.

ئەو وێنەیە كە كۆتا وێنەی نمایشەكەیە لەشانۆگەریەكەدا ئاماژەیەكیگرنگی كۆتایی ڕاپەڕین وشكستێكە كە لەڕۆژەكانی دواتر ڕوو دەدەن، وێنەیەكیتری شۆڕش بەرجەستە دەكات، كە هیچ نیە جگە لەقوماریقوماربازەكان كە دەدۆڕێن هەڵدێن و ئەوێ جێدێلن، بەڵام ئەوەی لەناوشانۆ لەناو شانۆ خستۆتە ڕوو، كاتێك دەگەڕێینەوە ناو ڕووداوەكانهێشتا مردن لەناو شەقامەكاندایە، هەندێك گەیشتنە كۆشكیپاشایەتی و لەوێدا مردن و خەڵكانێكیشیان كووشت، لەولاوەشەقامەكان هەر توێژێك دەیەوێت داكۆكی لەدەسەلاتی خۆی بكات، قەشە پیاوانی دەسەڵاتیان پێ دەناسێنێت تا خۆپیشاندەران بیانكوژن، لەولاوە خۆشی چارەنووسی لەكوژراوەكان باشتر نابێت و پەتیسێدارە چاوەروانیەتی.

لەكۆتاییدا ڕاپەڕین سەركوت دەكرێت و شاری وارشۆ دەبێتە شوێنیگۆڕستانی مرۆڤەكان بەدەستی دەسەڵاتی خۆیانەوە، دەسەلاتسەردەكەوێت بەسەر هاوڵاتیەكانی، ئەوەش بۆخۆی سەركەوتندەگۆڕێت بەشكست، شاژن وەك ئۆڤیلیای هاملێت پاكیزەیی بەرەوشێتی دەبات، شا لەگەڵ كۆمەڵێك پاسەوان لەدەرەوەی كۆشكە ودەیەوێت عەرشەكەی بەجێ بێلێت، بڕیاری بەدەستی جەنگ بەرپرسدەكات، وەك چۆن جێبەجێكارێكیتر بۆ كوشتنی هاوڵاتیەكان بۆ خۆیكەلەپچە دەكاتە دەستی خۆی و دەچێتە بەردەم لوولەی تۆپەكە، ئەووێنەیە لەڕێگەی گۆرانیەكی ئۆپیرایی لوتكەی ئاستی درامی شكستیدەسەڵات و كۆتایی هاتنە لەڕێگەی مەرگی خۆیەوە، كە لەكوشتنیهاوڵاتیەكانی بەرجەستە بووە.

لەئەزموونێكیتری ڤایدا لەگەڵ هەمان نووسەر ئەمجارە وەك خۆیمامەلەی لەگەڵ تێكستەكە كردووە تەنانەت یەك دێر چیە لای نەبردووەلەتێكستی “ئاهەنگی ژنهێنانی” ستانیسواڤ ڤیسپیانیسكی، كەچیلەهەمان كاتدا وێنە لەنێوان خەون وشیعر و مۆسیقاوە نزیكە لەتەكنیكیشانۆی شێوەكاریی، ئەو نزیك بوونەش زادەی دیدی سینەماییە بۆوێنە، بەتایبەت لەدیمەنە بێدەنگەكان، مۆسیقا كاریگەری تەواو بەسەروێنە جێدێلێت.

ئەو تێگەیشتنە هونەریانەی وای كردووە دوو لەكارەكانی بۆ شانۆبتوانێ‌ دیدگای شانۆكاران بەتەواوی بۆ لای خۆی ڕابكێشێت، شانۆگەری (كاتێ‌ تێگەیشتن دەخەوێت) ئەوە زیاتر لەتەكنیكی شانۆیشێوەكاری نزیك دەبێتەوە، كە دەتوانین بەشانۆیەكی وێنەیی زیاتربیبینین، بەهۆی بوونی وێنە وەك پێكهاتێكی سەرەكی ناو سینەما وشێوەكاری كە مۆسیقا بەشداری ئەو هونەرانە دەكات و لەنمایشێكیشانۆییدا چڕ بونەتەوە، كارەكەش لەبارەی كارە شێوەكاریەكانی(گۆیا) یە، ڤایدا بەم نمایشە توانی خەڵاتی كۆنڕاد سڤینارسكیبباتەوە كە گۆڤاری شانۆی پۆڵەندی ئامادەی كردبوو، بەهۆی ئەوەیئەم نمایشە بە باشترین شانۆگەری ساڵی 1976 ی پۆڵەندا ناو براوە.

هەروەها شانۆگەری (دوو كۆچەر) ی مرۆژێك، كە بە بروای توێژەرانباشترین كاری دەرهێنانە بۆ ئەو تێكستە كرابێت لەسەرانسەریجیهان، ئەو دەرهێنانەیە كە لەهۆڵێكی سینەمایی نمایشكراوە، تەختەیشانۆكە و شاشەی سینەماییەكەی داپۆشیوە، شێوە كادرێكیسینەمایی درووست كردووە، ئەكتەر و كەسایەتیەكان لەهۆڵی بینەراننزیك دەبنەوە، ڕووداوەكانی شانۆگەریەكە لەناو كادرە سینەماییەكەوەڕوو دەدەن.

ئەو هەوڵانەی ئاندژێی ڤایدا لەشانۆدا وایكردووە ڕۆڵی ئەو هێندە گرنگبێت لەشانۆی نوێی پۆڵەندی كە بەهیچ شێوەیەك دەركردنی ناوی ئەولەو شانۆیە وێنەیەكی تەواومان پێ‌ نەبەخشبێت لەو شانۆیە، لەڕاستیدادەتوانین ڤایدا بۆ شانۆی هەفتاکانی پۆڵەندی بەتابلۆی ئەو ژنەیمۆدیلیانی ناوی بەرین كە ڕووخساری ژنێكە تەواوی فیگورەكەیكێشراوە، بەڵام نیگای چاوەكانی بە بەتاڵی جێهێشتووە، ئەوە شێتینیە دیدگای هونەریە وا دەكات بەبێ‌ ڤایدا نەتوانین نیگاكان و دیدگاهونەریەكانی ئەو شانۆیە ببینین.

ئەگەر لەسەردەمی یەکێتی سۆڤیەتدا ڤایدا دەنگێکی گرنگی ناو شانۆیپۆڵەندی بێت، ئەوا بەدوای ڕووخانی سۆڤیەتیش دیسان دەرکەوتنەوەیلەشانۆدا بەهێزێکی نوێی خەون بینەوە لەم دۆخە نوێیەی مرۆڤیپۆڵەندی تیای دەژیا کاری دەکرد، بەتایبەت دوای مەرگی زیگمونتهوبنێر، لە ١٩٨٩ کاتێک لەشوێنی ئەو کرا بە بەڕێوبەری شانۆیگشتی لەوارشۆ، کە بۆ ماوەی ساڵێک بەڕێوبەری ئەو شانۆیە بوو، گڕوچالاکی بۆ شانۆ زیاتر پەڕەی سەند و تا ساڵی ٢٠٠٤ کۆمەڵێکشانۆگەری نمایشکرد لەوانە “سۆناتای تارمایی” سترێندبێری، “نەفرەت” ی ستانیسواڤ ڤیسپیانیسکی، “میشیما” ی یۆکیۆمیشیما، “کلاوی حەسیری” یوگینیا لابیخی، “ڕاگوزەرێک لە وارشۆ” و”گۆرانیەک لەگەشانەوەی ئاودا” و “چۆنت ئەوێ” ی شکسپیر و”ئەهریمەن جارێکیتر” دوا شانۆنامەش کە پێشکەشی کرد، شانۆگەری”ماکبێس” ی شکسپیر بووە.
بانگەشەکردنی گرۆتۆڤسکی (٥) بۆ لابۆرە شانۆییەکەی لە١٩٦٨ بەشێکیتری ئەو گەشە سەندنە دەرهێنانیە بوو لەشانۆدا، کە چەندهەوڵێکیتری هەمان شێوە هەبوو بۆ شانۆ لەوانە شانۆی ستۆدیۆییۆزیف شاینا، بەتایبەت لەنمایشەکانی “ریبیلکا، دانتی” کە چەندەلەڕووی هونەریەوە ئاستێکی بالایان دەبێت لەهەمان کاتدا لەسەرساتەوەختی مەرگی مرۆڤی ئەو کۆمەڵگایە دەوەستێت، کە چۆن مەرگلەهەموو شوێنێک یەخەی دەگرێت، بەبێ گوناهباری گوناهبار دەکرێتو سزای مەرگ بەسەریدا دەسەپێنرێت، هەر لەدرێژەی ئەو هەوڵانەنمایشە بانتۆمیمەکانی تۆماشێڤسکی (٦) دەرخەری جەستەی مرۆڤیپۆڵەندی بوو جەستەیەک کە ڕووبەرووی لەناوچوون ببۆوە لەشانۆدادەیویست ئازادی بکات، بەتایبەت لەنمایشەکانی “پێچاو پێچ، کراس، نۆڤێمبەر شەوی خەون”

دۆزینەوەی میكانیزمی نوێ‌ بۆ شانۆیەك كە تایبەت بێت بەجەستەوە، بەتەنیا بنیاتنانەوەی ئەزموونێك نیە تایبەت بێت بە پانتۆمایمەوە، بەڵكوبەلای تۆماشێڤسكی ئەوە ئەزموونكردنی جەستەیە لەتەك سەماودرامادا، بۆیە شانۆكەی ئەو ئەگەر لەپڕۆسەی ناونان پانتۆمایم بێت، بەڵام لەجەوهەردا پانتۆمایمێكە كە هەڵگری سەما و درامایە، جۆرێكینزیكە لەسەمای بالێ‌، ئەوەش سەرەتا ناكۆكی بۆ درووستكرد لەگەڵیەكێك لەپێشەنگەكانی شانۆی پۆڵەندی كە مامۆستای خۆشی بووئەویش ئیفۆ كاڵ بوو، كەپێی وابوو تۆماشێڤسكی بەم نزیكبوونەوەیپانتۆمایم لەسەمای بالێ‌ لەڕاستیدا ناپاكی لەشانۆ كردووە، هەڵبەتتۆماشێڤسكی بەهۆی ئەوەی ئەكتەرێكی بەتوانا بوو هەروەها خەریكیخوێندنی سەمای بالێش بوو، ئەوە وایكردبوو لەشانۆكەیدا تەوزیفیبكاتەوە.

ئەم شانۆیە بووە كۆڵەگەی پانتۆمایمی هاوچەرخی پۆڵەندی، بەهۆیئەوەی ئاراستەیەكیتری لە پانتۆمایمی شانۆی پۆلەندی دۆزیەوە، كەپانتۆمایم لەم شانۆیەدا هونەرێكی گوزارشتی بوو، كە نەیدەتوانیسنورەكانی خۆی تێپەڕێنێت، بەلام بەكاركردنی تۆماشێڤسكیئاراستەیەكیتر و رووبەرێكی فراوانتری ئەم شانۆیە دەركەوت، كە بووەسەرەتایەك بۆ خوێندنەوەی جەستە لەشانۆدا.

هەڵبەت لەڕووی ستراتیژی پرسیارە شانۆییەكان و هەندێكلەچەمكەكانی كاركردن ئەو لە گرۆتۆفسكی نزیكە، بەتایبەت لەبوونیجولەكردن كە دیدێكی هونەری ڕووت نیە بۆ شانۆ، بەقەد ئەوەیگوتارێكە بۆ مرۆڤ وبایەخدانیانە بە مرۆڤ وبینەری ئامادەبوو، ئەوەشكاركردنێكی جیاوازە لەگەڵ بینەر، هەوڵدانە بۆ گوتارێكی هاودژ كەپێشتر بایەخدان بە بینەر پەیوەست نەبووە بە جەستەوە، بەڵكوبایەخدان بە ووشە بووە، زۆربەی جار ووشە ڕۆڵی كاریگەری بینیووە لەفریوودان وسەرگەرمكردنی.

هەڵبەت نزیكی نێوانیان بەو مانایە نیە، بونیادەكانی ئەم دوو شانۆیەلەیەكەوە نزیك بن، وەك ئەندرە هازبرانت لەتوێژینەوە فراوانەكەیلەبارەی شانۆی تۆماشێڤسكی ئاماژە بۆ ئەوە دەكات و دەنووسێت”شانۆی پانتۆمایمی تۆماشێڤسكی وشانۆی لابۆریی گرۆتۆفسكی دووشێوەی لەیەكچوو نین لەشانۆدا، بەقەد ئەوەی بەرەو نزیكبوونەوەیەكیڕوون دەچن یاخود دەیانەوێ‌ یەكتری تەواو بكەن، لەمیتۆد و هەڵوێستداهەریەك لەم دوو هونەرمەندە خاڵی تایبەت بەخۆی هەیە” (٧)

هەوڵە سەرەتاییەكانی شانۆی تۆماشێڤسكی هەوڵی تاكگەرایانە بوونلەشێوەی شانۆی مۆنۆدرامی نمایشی دەكرد، یەكەم كاریشی بەناوی(پیانۆژەن) بوو كە مۆنۆدرامایەكی بێدەنگ بوو لە چارەگێكتێنەدەپەڕی، بڕوای وابوو لەڕابردوودا پۆڵەندا شانۆی وەك هونەرنەناسیووە، ئەو تێگەیشتنە پەیوەست بوو بەسووربوونی لەسەرشانۆیەكی هونەری كە لەتەك خەونی ئەو نەوە شانۆكار یەكبگرێتەوە.

بەدوای ئەوە هەنگاوەكانی بردە ناو شانۆیەك كە پەیوەست بێت بەخەیاڵەوە، كاتێك هەوڵەكانی لەشانۆیەكی تاك ئەكتەری گواستەوە بۆشانۆیەكی فراوان، پرۆژەكەی فراوان كرد، ئەوە وایكرد بایەخدانیشیبە پێكهاتە هونەریەكانیتری وەكو جل و بەرگ ومۆسیقا گرنگی خۆیهەبێت لەشانۆكەیدا، دەنگ ئامادەبوونێكی پتەوی هەبوو وەكبونیادێكی سەرەكی ئەم شانۆیە، هەروەها بۆ پەیوەندیی نێوان جەستەو گوزارشتەكانی زۆربەی كات پشت دەبەستێت بەمۆسیقایكلاسیكی..
سەرباری پابەست بوونی بەخەیاڵی هونەری بۆ شانۆكەی، كە هەمیشەجەختی لەسەر خەیاڵی هونەری وفراوانبوونی رەهەندەكانی خەیاڵكردنو پەیوەندیی نێوان ئارەزوو وعەقڵ بەیەكەوە كۆ دەكاتەوە، بۆ ئەوەیبتوانێ‌ رووبەری فراوان بۆ شانۆكەی تەرخان بكات، بەڵام ئەوەبەفەرامۆشكردنی نەبوو بۆ تێكستی ئەدەبی، بەڵكو تێكستی ئەدەبیدەكردە زەمینەیەك بۆ ئەوەی سەرلەنوێ‌ كاری تیا بكاتەوە و بەپێیپێداویستی شانۆكەی بەكاری بێنێتەوە، وەك لەكاركردنی لەتەك فیكتۆرهۆگۆ یاخود لە (پاڵتۆ) ی گۆگۆڵ، هەروەها كاری لەتەك ئەفسانەیگلگامش كردووە، ئەو دەمەی ڕووبەرووی فاوستی گۆتە دەبێتەوە، دەیەوێ‌ بەپێی ویستی هونەری و پێداویستی شانۆكەی كارێكی لێ‌ درووست بكات، بۆ ئەوەش شانۆیەك نمایش دەكات بەناوی (رۆیشتنیفاوست)

لە شانۆكانیدا جگە لەخۆی كەس ئامادەكار و نوسەر و دەرهێنەر نەبوو، تەواوی بەشداران ئەكتەر بوون، ئەوەش وای كردبوو بیركەرەوەی ناوكارەكان خۆی بێت، چونكە دەیزانی پڕۆژەیەكی هەیە لەم شانۆیەدادەبێت هەنگاوەكانی بەپێی هەوڵەكان تێپەرێَنێت.

ئاوێتە بوون چەمكێكی سەرەكی شانۆكەیەتی كە شانۆیەكی سەمایدرامیە، ئەم شانۆیە لەڕێگەی ئاوێتە بوون سەما و پانتۆمایم لەگوتارێكیدرامیدا چڕ دەكاتەوە، ئەوەش جولە دەكاتە سێنتراڵی پانتایی و زەمەن، تیایدا جولە وێنای ماتریالەكان دەكات، پانتۆمایم لەهونەرێكیگوزارشتی ناهێلێتەوە، وەك چۆن سەماش بەتەنیا هونەرێك نیە لەناوكاری ئیرۆتیكی و جەستەیی، بەقەد ئەوەی جولە پانتایی و زەمەنیكارەكە چڕ دەكاتەوە لەناو یەكتری و یەكگرتنێكی هونەری پێك دێنێت، كە گوتاری شانۆكەیە، ئەوەش بوو بە سیما تایبەتمەندیەكانیپانتومایمی هاوچەرخ لەشانۆی پۆڵەندیدا.

لەباشترین ئەو دەرهێنەرانە بوون کەلەسەر شانۆکان دەنگیان دایەوە، باردینی لەو قۆناغەدا یەکێک لەباشترین کارەکانی شانۆنامەی “یانگابرێل بۆرکمان” ی هینریک ئەپسن بوو، هەروەها کارەکانی ز. هوبنێر (١٠) لەسەر شانۆکانی کراکۆڤ هیچی لەڕۆلێ باردینی کەمترنەبوو گەر زیاتریش نەبووبێت.

لێرەدا پێویست دەکات لەسەر سڤینارسکی بووەستین، هەڵبەت بەشێكی دیاری شانۆكارانی پۆڵەندی پێشتر لەبواری هونەریشێوەكاریدا كاریان كردووە، ئەویش كەسێك بووە لەوانەی لەو بوارەداكاری كردووە، ئەو كاركردنە دیدێكی شێوەكاری بەكارە شانۆییەكانیبەخشیووە، كە وای كردووە ئامادەبوونی مرۆیی لەپاڵ ئەو هونەرە، دیدێكی هاوبەش دەخاتە ڕوو لەپەیوەندیی نێوان هونەر و ژیان، كەخۆی بەدیدی پۆلیڤۆنی ناوی دەبات، ڕەنگە ئەوەیان ڕووبەروویوەستانمان بكاتەوە، كە بۆچی دیدی شێوەكاری و ئامادەبوونی مرۆییدەبنە دیدی پۆلیڤۆنی؟

ئەو فرە دەنگیە (پۆلیڤۆنیەت) لەكاری شانۆییدا پەیوەستەبەتێكشكاندنی فۆڕم لەمانای باودا، بەتایبەت لەبڕوا بوونی فۆڕملەوێنەی شانۆیی، وێنە دیدێكی تەكعیبی بەخۆیەوە دەگرێت، ئەوەشپەیوەستە بەیادەوەری كاركردنی لەبواری هونەری شێوەكاریدا، ئەوەشلەو سۆنگەیەوە كاری تیا دەكرد، كە فۆڕم بەرەنجامی ئەو بابەتەیە كەتێكست خوازیاریەتی.

هەڵبەت پێویستە ئەوەمان لەیاد بێت كە ئەو لەژێر دەستی دووهونەرمەند كاری كردووە، دەتوانین ڕوانینی ئەوان وەك جۆرەكاریگەریەك لەسەر كارە هونەریەكانیدا ببینین، ئەو كاتەی وەكشێوەكارێك كاری دەكرد لەژێر دەستی ستگیمینسكی خەریكینیگاركێشان بوو، كاتێ‌ شانۆشی خوێند لەسەر دەستی یەكێك لەناوەدیارەكانی شانۆی پۆڵەندی ئەو هونەرەی دەخوێند كە ئێرڤین ئەكسێربوو، ئەو دوو هونەرمەندە كاریگەریان لەسەر پێكهاتی عەقڵیەتی شانۆیئەودا هەبوو.

كاتێ‌ بەرەو ئەڵمانیاش رۆیشت و ڕاستەوخۆ ویستی نزیك بێتلەشێوازە شانۆییەكەی شانۆی داستانی برێخت، لەنزیكەوە برێختببینیت، تەنانەت چەند شانۆنامەیەکی برێختی بۆ شانۆ دەرهێنا، لەیەكێك لەنمایشەكانیدا برێخت خۆشی ئامادە بووە، جگە لەوە هەوڵیداهەندێك تێكست كە بنەمای ئەرستۆیی بەتەواوی تیا بەرجەستە كراوە، یابەدەقی نا برێختی ناسراون، وەك دیدی داستانی برێخت بۆ شانۆیاندەربهێنێت، لەوانە شانۆگەری (فریشتەیەك لە بابل دادەبەزێت) یدۆرینمات.

كاتێ‌ لەناوەراستی شەستەكان لەو سەفەرەی بۆ ئەڵمانیا و بەتایبەت لەبەرلین كە شانۆگەری (مارا- صاد) نمایش دەكات، ئەو كارە دەبێتەجێگای سەرنجی نێوەندە شانۆییەكە و دەتوانێت بەم نمایشە خەڵاتیرەخنەی شانۆی ئەڵمانی بەرێتەوە.

شوناسی شانۆ لەلای ئەو دەرهێنەرە پێكهاتووە لە ئامادەبوونێكیمرۆیی، ئەو تێگەیشتنە بۆ شانۆ، گەڕانەوەی بەهایە كە بەبیانویكۆمۆنیزم، نەك بەتەنیا كۆمەڵگای پۆڵەندی بەرەو جۆرێك لەتوند وتیژییبردراوە، تەنانەت بۆتە گوتارێك بەدژی فەلسەفەی ماركسیزمیش، بۆیەشانۆی سڤینارسكی گەڕانەوەی حورمەتە بۆ چەمكی مرۆیی، مرۆڤبوون خاڵی جەوهەری تێگەیشتنە لەشانۆ، ئەوەش دەرفەتیجۆرێكیتری كاركردنی بۆ كردۆتەوە، لەلایەك وا دەكات ڕوو بكاتەدەرهێنانی شانۆگەری (بالكۆن) ی ژان ژینیە، لەلایەكیتر گەڕانەوەی بۆرۆمانتیك لەشانۆدا، ئەو ڕۆمانتیكی بوونە جۆرێكیتری گەڕانەوەیماناكانی بوونە بۆ مرۆڤ، لەو سۆنگەیەوە ڕاستەوخۆ دەگەڕێتەوە بۆشكسپیر و چەندین تێكستی شكسپیریی دەردەهێنێت لەوانە (خەونینیوە شەوی هاوین، هاملێت) دیارە لوتكەی ئەو تێگەیشتنەی بۆ شانۆ لەدواهەمین كاریدا دەخرێتە ڕوو، كە بەناوی (مێشوولە) تێكستێكە لەنوسینی مایكۆفسكی.

دیارە ئەو كارەی دوایی كە دواهەمین كاری بوو، تەنیا دوو هەفتە بووشانۆگەریەكە نمایش دەكرا، ئەو دەمەی لە ئابی 1975 دەچوو بۆفێستڤاڵێكی شانۆیی لە شاری شیرازی ئێران، لە ئاسمانی دیمەشقفرۆكەكەیان دەكەوێتە خوارەوە، تەمەنی تەنها 46 ساڵ دەبێت كۆتاییبە بەژیانی دێت، بۆیە بەلای توێژەرانی شانۆ ئەوە ڕۆژێكیمەرگەساتاویە بۆ شانۆی پۆڵەندی هاوچەرخ، كە دیارە دوای مردنیشیشانۆگەریەكەی بەردەوام دەبێت لەنمایشكردن، چونكە ئەو كارە وەكڕەخنەگران ئاماژەی بۆ دەكەن، دەركەوتنی تەواوی سیمائەفڕێنەرەكانی شانۆی سڤینارسكی بوو.

ئەو دۆخە لەبەردەم شانۆیەکی سیاسیدا خۆی دەبینیەوە، بەڵام دەبووشانۆیەک بێت بزانێت چۆن چارەسەریەکانی دەخاتە ڕوو، بۆیە کاتێکكاژیمیێژ دێیمێك (١١) شانۆیەكی سیاسی شیعریی بنیات دەنێت، ئەوە وەستانە لەسەر ئەو میراتە كولتووریەی شانۆی پۆڵەندی، كەوادەكات بتوانێ‌ ئەو میراتە بەرەو كرانەوە و دیدی جیاواز بۆ شانۆبەرێت، ئەو كە پێشتر وەك ئەكتەر لەژێر دەستی شیللەر كاری كردبوو، لەهەمان كاتدا وەك هەر شانۆكارێكی سەردەمی خۆی سەرسام بوو بەستانسلافسكی، ئەو دوو شێوازە شانۆییە جۆرە دەرباز بوونێكی بۆهێنادی، بەڵام نەك لەسەر بنەمای دژایەتیكردنی میتۆد و فیكر، بەقەدئەوەی ئاراستەیەكیتر لەناو تیۆر بدۆزێتەوە، لەپێناو ئەوەی جیاوازبوونبێنێتە كایەوە، ئەو كە شانۆكەی شانۆیەكی سیاسی شیعریی بوو، بڕواشی بە واقعی سۆسیالیستی هەبوو، ئەوەش وایدەکرد لەلایاندەوڵەتەوە دژایەتی نەکرێت، چونکە ئەوان خۆیان پشتگیریان لەشانۆیواقعی سۆسیالیستی دەکرد، ئەو ئاراستە و ڕەوتانە دەبنە گوتاریپێكهاتەی شانۆی دێیمێك.

یەكێك لەكارە دیارەكانی كەوایكرد بە بایەخەوە لەم شانۆیە سەیربكرێت، هەوڵدانی بوو لەتەك میكوای فیلكۆ فیتسك كە نوسەرێكیچاخی ناوەڕاست بوو، ئەو دەمەی شانۆگەریەكی ئەو نووسەرەیدەرهێنا، بەناونیشانی (چیرۆكی هەڵسانەوەی حەزرەتی مەسیحیپیرۆز)، بەم شانۆگەریە دەرگای بەڕوو كرایەوە وەك دەرهێنەرێكیشانۆیی خاوەن توانایەكی بەرز، بەتایبەت بەدوای ئەوەی ئەوشانۆگەریەی لەچەندین ووڵاتی دنیا پێشكەش كرد، لەوانە (فەڕەنساوبەریتانیا وئیتاڵیا وچیكسلۆفاكیا) هەر بەم نمایشە ساڵی 1964 لەچوارچێوەی فێستڤاڵی نەتەوەكان لە پاریس خەڵاتی ڕەخنەگرانیشانۆی فەڕەنسی وەرگرت، ئەگەرچی دە ساڵ بەر لەو كارەشانۆگەریەكیتری گرنگی نمایش كردبوو بەناوی (كۆترەكان) كەلەنوسینی مایكۆفسكی شاعیر بوو، كە بەیەكێك لەكارە هەرەگرنگەكانی لە شانۆ دادەنرێت.

بنەمای كاری دەرهێنانی شانۆیی لای دێیمێك پەیوەستە بە ڕاڤەكردن وتەئویل، ئەوەش پەیوەندیی نێوان تێكستی شانۆیی و تەختەی شانۆیە، ڕاڤەكردن بنەمای سەرەكی پرۆسەی دەرهێنانە، لەو سەرەتایەوەپەیوەست دەبێت بە ڕاڤەكردنی تێكستەوە، ڕاڤەكردنێك ناوی دەنێتدڵسۆزی بۆ تێكست، بەواتای دەیەوێت بگاتە ئەو بنەمایانەی دیدینووسەر، ئەوانە ڕاڤە بكات، پرۆسەی تەئویلكردنیش لەسەر تەختەیشانۆ ئەنجام دەدرێت، كە بەدوای ڕاڤەكردنەوە دێتە دی، بەمانای دیدیدەرهێنانی لەوێوە دەگاتە لوتكە، ئەوەش پەیوەستە بە پەیوەندییدەرهێنەر بە ئەكتەر و سینۆگرافیای شانۆوە.

لەڕووی میتۆدیەوە بۆ تەئویل ئەو ڕوانینەی دەرهێنەر ناتوانین بە دووئاراستەی كاركردن ناوی بەرین، چونكە ڕاڤەكردن پرۆسەیتاكرەهەندی لێكدانەوەیە، تەئویلیش بەشداریكردنی ئاگاییە، ئەوەشئامادەبوونی سێ‌ ئاراستەیە لە ئاگایی كە جوانكاری و مێژوویی وزمانەوانین، بۆیە لێرەدا تەئویل و ڕاڤەكردن بۆ خۆی بەگژداچوونەوەییەكتریە، چونكە گەر ڕاڤەكردن دڵسۆزبوون بێت بۆ تێكست، ئەوا تەئویلبۆ خۆی بەگژداچوونەوەی ئەو دڵسۆزییە.

بۆیە ئەوەی لەتەئویلدا ئەنجامی دەدات پەیوەندیی نیە، بەدنیای تێكستو كارەكتەرەكانیەوە، بەقەد ئەوەی پەیوەستە بەدیدی شێوەكاریانەی لەسینۆگرافیا و پێكهاتی جولەی ئەكتەر، سەرەنجام ئەو ئاگاییە لەتەكڕاڤەكردنی بۆ دەق وێنای كردەی دەرهێنان دەكات لەشانۆیەكیشیعریی و سیاسی، شیعریەت بەرەنجامی ئەو مۆركە شێوەكاری وزمانەوانییە، كە تا ئاستی ئەوەی بەرەو ئۆپەرێت وهەندێكجار دیدیدنیای نوسەرانی وەكو چێخۆڤ دەچێت، وەك لەشانۆگەری (لالۆ فانیا) كە تەئویل شتێك نیە، جگە لەوەی دەیەوێ‌ ڕاڤەی سایكۆلۆژی بۆكارەكتەر بخاتە ڕوو، ئەوانەش لەناو دوو ئاراستەی گرنگی گوتارەشانۆییەكەیدا چڕی دەكاتەوە، كە سیاسەت وشیعرە، ڕەنگە ئەو دوانەلەبنەماوە جۆرە ناكۆكیەك بخوڵقێنن، بەڵام دێیمێك هەوڵ دەدات شانۆسیاسیەكەی لەدیدی شانۆیەكی شیعریەوە بخاتە ڕوو، شیعریەتبەتەنیا بەرەنجامی شیعر نیە، هێندەی شیعریەت لەناو سینۆگرافیا ودیدی دەرهێنانی بەرجەستە دەكات.

ئەو شانۆ واقعیە پۆڵەندیە پێویستی بەکودەتایەک هەبوو، کە بەبروایئێمە دەتوانین دوو شانۆکار بەهەڵسێنەری ئەو کودەتایە ناو بەرین (١٢) ئەوانیش تادیۆش روژێڤیچ (١٣) و یێژی یارۆچکی (١٤)

شانۆی واقعی نوێی پۆڵەندی، شانۆیەک بوو لەساتەوەختی خۆیداتوانی ئاراستەیەکی نوێ لەنەخشەی شانۆی پۆڵەندی بخوڵقێنێت، ئەوشانۆیە کاریگەری بەسەر ئێستادا ڕەنگە تەنیا وەک زەمینەیەکیشانۆیەکی واقعی بێت، بەڵام شانۆیەک بوو توانی لەو گوتارە بەردەوامەبێتە دەرەوە، تادیۆش روژێڤیچ بەشداریەکی کاریگەری لەوگۆڕانکاریەدا کردووە، رۆژێڤیچ لە ٩ ی ئۆکتۆبەری ١٩٢١ لەشاریڕادۆمسکۆ لەدایکبووە و لە ٢٤ ی نیسانی ٢٠١٤ لە ڤرۆتسواڤماڵئاوایی لەژیانک کردووە، جگە لەکاری شانۆکاریی وەک نووسەر وشاعیریش لەئەدەبی پۆڵەندی ناسراوە، دووەم مناڵی خانەوادەکەیەتی، ئەوان سێ برا بوون هەرسێکیان لەکولتووری پۆڵەندی ناسراون، براگەورەکەی ستانیسلاڤ دەرهێنەری بواری سینەما وشانۆیە و برابچووکەکەشی یانوش شاعیر بوو.

یانوش یەکەم کەسی خانەوادەکە بوو کە شیعری بلاوکردۆتەوە، لەقۆناغی ناوەندی لەخوێندن دەردەکرێت بەهۆی بۆچوونەسیاسیەکانی، دواتر دەتوانێت خەڵاتی شیعری گۆڤارێکی پۆڵەندیبەرێتەوە.

سەرباری ئەوەی خۆشی یەکێک بوو لەشاعیرە دیارەکانی پۆڵەندی، بەتایبەت سەرەتای دەست کردن بە کارەکانی، بە نووسینی شیعردەستی پێکرد، لەگەڵ برا گەورەکەی لەچلەکانی سەدەی بیستەمبەشداریان کردووە لە سوپای نیشتمانی پۆڵەندیی، لە ١٩٤٤ لەلایانپۆلیسی نهێنی ئەلمانی “گیستابۆ”، ستانیسلاڤی برای کە دەرهێنەریسینەماو شانۆ بوو لەسێدارە دەدرێت، بە لەسێدارەدانی براکەیئازارێکی زۆر دەچێژێت و دیوانێکی تایبەتی بۆ دەنووسێت، هەلبەتچلەکانی سەدەی بیستەم بۆ ئەو دەرکەوتنی بوو وەک شاعیرو چەندیندیوانە شیعریی بڵاوکردەوە لەوانە “دەنگدانەوەی دارستان، دڵەڕاوکە، پەنجەوانەی سوور، قەسیدە نوێیەکان”

هەندێک لەڕەخنەگران بڕوایان وایە ئەدەبی روژێڤیچ خاڵی نیەلەکاریگەری، بۆیە گەر لەشانۆدا کەوتبێتە ژێر کاریگەری شانۆیئەبسێرد و شانۆنامەکانی بیکیت و یۆنسکۆ، ئەوا لەشیعریشداکاریگەری ئیلیۆت و ئەزرا پاوند زۆر بەڕوونی بەسەریەوە دەبینرێت.

هاوکاری “ستانیسلاڤ” ی برای کردووە بۆ نووسینی سیناریۆیفیلمەکانی لەو بارەیەوە پێنج فیلمنامەی بە هاوبەشی براکەینووسیووە، دواتر بۆ خۆشی سیناریۆی بۆ چوار فیلمیترنووسیوە “سێژن، شوێنێک لەسەر زەوی، دەنگێک لەم جیهانە، دۆزەخ و ئاسمان”

لەکارە شانۆییەکانی “دۆسیە، فەرهەنگی ناسنامە، گروپی لاکۆنا، شاهیدەکان، دەرچوون لەماڵ، پیرەمێردێکی پێکەنیناوی، ڕەتکردنەوەیپیرەژنێک، سپاگێتی و شمشێر، نمایشێکی ناتەواو، باخچەیبەهەشت، لەسەر چوار، هاوسەرگیریی سپی، رۆیشتنی برسێتی، زیادکردنی سرووشتی، مردن لە زەخرەفە کۆنەکان، بۆ لم، بۆسە، دوکەڵکێش”

سالێ ١٩٩٨ بە شانۆنامەی دۆسیە خەڵاتی نایکی ئەدەبی وەرگرتووە، هەلبەت ئەوەش پانزەهەمین خەڵات بوو کە لەژیانی ئەدەبی و شانۆییوەریگرتبێت، یەکەم خەڵاتی لە ١٩٥٥ بوو کاتێک خەلاتی پلە دوویدەوڵەتی وەرگرت، لە ١٩٦٦ ئەمجارە خەڵاتی پلە یەکی پێبەخشرا، دکتۆرای شانازی لەچەندین زانکۆی پۆڵەندی پێبەخشراوە، هەروەهانازناوی شانازی لەئەکادیمیای هونەرە جوانەکانی فرۆتسواڤ

ئەو پەیوەندیە چیە کە ئەو لەنێوان شیعر وشانۆ درووستی دەکات؟ شیعر بۆ ئەو ململانێیە لەگەڵ ژیار و کولتوور، ئەوەش فۆڕمێکی درامیدەگرێتە خۆی، لێرەوە بونیادی وێنەی شیعری دەبێتە ڕووبەری درامی، ئەوەش دەرگا دەکاتەوە بۆ پەیوەندی نێوان شیعر وشانۆ، لەو بارەیەوەلە کتێبی” شانۆی حوکمە پێشینەییەکان” کە ساڵی ١٩٧٠ لە وارشۆچاپی کردووە. دەنووسێت “چی من بە شانۆوە دەبەستێتەوە؟ لەگەڵشانۆدا لەیەک کاتدا ئارەزویەکم هەیە لەنووسینی واقیع وهونەریشیعردا، ئەوە بابەتێکی ئاسان نییە، لەبەر ئەوەی نازانم جیاوازی چیەلەنێوان شانۆی شیعریی و واقعیدا، ئایا پێویستە هونەری شیعر مەزنبێت لەگەڵ ڕەسەنایەتی واقیعدا؟ یاخود پێویستە درامای ڕاستەقینەلەگەڵ رەسەنایەتی شیعردا مەزن بێت؟”

ئەو ململانێیەی بۆ مرۆڤی هاوچەرخ لەناو شانۆنامەکانیدا دەیەوێتبیخاتە ڕوو، لەبنەرەتدا بەرەنجامی گومانێکی بەردەوامە کە بەرەوپرسیاری دەبات لەپەیوەندی نێوان شیعر و واقیعدا، بۆیە بۆ خۆیدەبێتە ناوەندی نێوان ئەو پەیوەندییە، کێشەی کولتوور بۆ مرۆڤیپۆڵەندی کێشەیەکی سەرەکی ئەو شاعیر وشانۆکارەیە، کە هەمیشەوەک پرۆژەیەکی بەردەوام لەسەری دەوەستێت، بۆ ئەوەی بیگەیەنێت بەشێوەیەک بۆ درامای نوێ، بۆیە لەبەرگی یەکەمی کۆبەرهەمەکانیبەناوی شانۆ کە ساڵی ١٩٨٨ لە کراکۆڤ چاپکراوە دەنووسێت “ئەوەهەولیکی باوەڕپێکراوە بۆ یەکگرتنی جیهانی مرۆیی، هەندێکگێڕانەوەی خودی، چارەنوسی نەوەیەک کە شارەزاییەکی گەورەتریهەیە بەشیوەیەکی کارەساتاوی، کە ئەمڕۆ تەنیا گروپێکن، گروپێکلەشتێک بۆمان دەردەکەون، لەحالەتێکی ئاژاوەگێریدان، کە ئاوێتەیەکینێوان بابەت و زنجیرەی هەڕەمین بۆ بایەخ و بەها”

کەوتنی بەها مرۆڤەکان ڕووبەرووی جۆرێک لەترس وشێتی دەکاتەوە، وەک لەشانۆنامەی “بۆ لم” تێبینی دەکەین، بەتایبەت لەو نمایشەی کەوەک ئەرشیفێکی تۆمارکراو پارێزراوە، دەبینین مۆسیقا و گۆرانیدەیانەوێت زالبن بەسەر ئەو پانتاییە ڕەشە، کە ئامێرێکی مۆسیقیتایبەت بەو کۆمەلگایە وا دەکات، جۆرە پەیوەندیەک بە یادەوەریمرۆڤەکانەوە بخوڵقێنێتەوە، لەم نمایشەدا وەک هەر شانۆنامەیەکی تریهەست بەو کاریگەرە زاڵەی بیکیت دەکەین، لێرەدا دیمەنی بوزۆ و لکینێو شانۆنامەی “لەچاوەروانی گۆدۆ” لەفۆڕمێکیتردا دەبینینەوە.

یەکێک لەدیارترین ئەو وتارانەی لەبارەی کارەکانیەوە نووسرابێتنووسینێکی میخاو بویانۆڤیچ ساڵی ٢٠٠٤ لە سایتی کولتوور بڵاویکردۆتەوە، هەر لەسەرەتاوە نووسەر باس لەوە دەکات کە درامایپۆڵەندی لەشانۆنامەکانی رۆژێڤیچ سەری هەڵداوە، ئەوە ناشارێتەوە کەچێخەف و بیکیت کاریگەریان بەسەر شانۆنامەکانیەوە هەبووە.

لەدەرەوەی ئەو کاریگەرێتیە کە بویانۆڤیچ ئاماژەی بۆ دەکات، بەڵامسیمای شانۆیی رۆژێڤیچ ئاستێکی ڕوونی بەخۆی بەخشیووە، بەوپێیەی لەبونیادی درامی رووداو لای چێخەف و زمانی کارەکتەر لایبیکیت، دەیەوێت وێنەیەکیتری شانۆیی بخولقێنێتەوە، ئەوەلەشانۆنامەی “دۆسیە” زۆر بەڕوونی هەستی پێدەکەین، بۆیەواقعیەتێکی ئەبسێردیانە دەخوڵقێنێت، کە توانای هێلێکی درامیسەربەخۆی هەبێت، ئەوەش لەهەردوو ئاستی نووسین و دەرهێنان وەکسیمایەکی ڕوونی شانۆنامەکانی دەردەکەوێت.

لەلایەکیتر یارۆچکی دەیویست کودەتا بەسەر شانۆی واقعیدا بکات، پەیوەندیی نێوان شانۆ و واقیع لەكۆمەڵگای پۆڵەندی، پەیوەندیەكی نوێ‌ بوو بۆ گوزارشت كردنی ئەم كۆمەڵگایە لەڕێگەی شانۆوە، شانۆ بۆئەوان زمانێك بوو دەیویست واقیع بەشێوەیەكیتر بخاتە ڕوو، ئەوەشچەندە پەیوەست بوو بەدۆخی تراژیدیای جەنگەوە، لەهەمان كاتداگەڕان بوو بەدوای زمانێكی شانۆیی ئەلتەرناتیڤ، هەڵبەت جەنگیادەوەری ئەو شانۆیەی بنیات دەنا، بەڵام یادەوەریەك هێزی كاركردنیدەگۆڕی بۆ چۆنیەتی داڕشتنەوەی واقیع و شانۆ، بۆیە ئەوداڕشتنەوەیە لەسەرەتادا ناوبرا بە شانۆی واقعی نوێ‌، كەچییارۆچكی لەشەستەكانی سەدەی بیستەمەوە كاتێ‌ دەستی بەكاركردنكرد، ویستی كودەتا بەسەر ئەو واقعیەتە نوێیەشدا بێنێت.

گۆڕین و كودەتا بەسەر واقعی نوێ‌، گەڕانەوە نەبوو بەرەو شانۆیەكیسوونەتی، بەقەد ئەوەی خوێندنەوەیەكی ڕەخنەیی بوو بۆ مێژووی ئەوشانۆیە، بۆ ئەوەی لەنێوان یادەوەری شانۆی پۆڵەندی وشانۆی واقعینوێی پۆڵەندی، بەرەو ئاراستەیەكیتر هەنگاو بنێت، كە جۆرێك لە ئاوێتەبوون دەخوڵقێنێت لەنێوان واقیع و واقیعی خەیاڵی، ئەوە لەڕۆماندا بەواقعی سیحری ناسیومانە، بۆیە ئەو جۆرە خەیاڵە یارمەتی دەدات، كەستراتیژیی شانۆكەی بخاتە ڕوو. هەرچەندە زۆربەی ڕەخنەگران لەسەرئەوە كۆكن كە سەختە دید و ڕووخساری شانۆكەی بە ئاسانیبناسرێتەوە، بەڵام ئەو خەیاڵكردنەوەیە لەناو واقیع، گەڕانەوەیە بۆ ناوتێكست، بە تەئویلی جیاوازەوە، تەئویلكردنەوە بۆ تێكست، پەیوەندیەكیترە، كە وێناكردنەوەكانی لەڕێگەی تێكستەوە سەر لەنوێ‌ دەیەوێت دنیای تێكست بەرەو خەیاڵكردنەوەی واقیعی بەرێت.

بۆیە بەلای یارۆچكی نوێبوون لەشانۆدا بەتەنیا فۆڕم نیە، بەڵكو فۆڕملەناو تێكستەوە بنیات دەنێت، بەواتای نایەوێ‌ ئەو واقیعە نوێیەیدەخرێتە ڕوو، دیدێكی فۆڕمالیستی بێت، بەقەد ئەوەی فۆڕمەكانبەرەنجامی دنیای كارەكتەر و بابەتی ناو تێكستەكان بن، ئەوەشهەژاندنی بونیادی دەقە، گەڕانە بۆ هەژاندنی ئەو بونیادە كە بەكۆمەڵێكڕووبەند داپۆشراوە، دەرهێنەر دەبێت بیهەژێنێت و زەمەنی كاركردنیخۆی تیا بدۆزێتەوە، ئەوەش پرۆژەی چۆنیەتی كاركردنەوەیە لەتەكتێكست.

مرۆڤ و پەیوەندیە مرۆییەكان ئەو دوو چەمكە گرنگەی بایەخدانیەتیلەشانۆدا، ئەوەش كارێكە وەك خۆی جەختی لەسەر دەكاتەوە پەیوەستەبە ئەكتەرەوە، بەواتای ئەكتەر ئەو مرۆڤەیە كە چۆن لەشانۆدا ئاماژەیبوونی لەپەیوەندیە مرۆییەكانی بەكار دێنێت، ئەوەش ئەكتەر و ئاماژەوەك دوانەیەك لەبەرهەمهێنانی گوتار دەبنە خوڵقێنەری دەلالەت، چونكەبە بڕوای ئەو ئەكتەر كەناڵی پەیوەندیی نێوان ئاماژە و دەلالەتەكانیەتی.

یارۆچكی كە دەرهێنەری حەفتا تێكستی شانۆیی بووە، لەنێوانتێكستی پۆڵەندی و جیهانیدا، لەوانە كاركردن لەتەك نووسەرانی وەكوبرۆنر یاشنسكی و ژۆن ئۆزبۆرن و دۆرینمات و ئەنتوان چێخۆڤویۆژین یۆنسكۆ ولیامز و یۆژین ئۆنێڵ وكرۆتشكۆفسكی و مرۆژێكوكافكا.
لەسەفەر و گەڕانێكی بەردەوامی ناو دنیای جیاواز بووە، جۆرەئینتیمایەكی بۆ نووسەر هەبووە، ئەو ئینتیمایە بەجۆرێكیتر بیریلەكاركردنی تێكست كردۆتەوە، ویستویەتی بەرەو دیدی شیعرییهەنگاو بنێت، چونكە زانیویەتی ئەوە كۆمەكێكی زۆری دەكات بۆپەیوەندی نێوان خەیاڵ وواقیع، شیعریەتی وەك رووبەرێكی سەرەكی بۆخەون بینینی واقیع سەیر كردووە، ئەوە وایكردووە شانۆكەی ئەمرۆ بۆئێمە وەك ناوەندێكی پێكگەیشتنی دوو تیۆریتر بكەوێتە ڕوو، ئەوانیشلەڕووی ئەكتەرەوە بمانگەڕێنێتەوە بۆ گرۆتۆفسكی، هەرچەندەگرۆتۆفسكی زیاتر لەڕێگەی جولە و دەنگەوە توانا شاراوەكانیئەكتەری خستۆتە ڕوو، لەئاستی جوانكاریشەوە زیاتر لەشانۆیشێوەكاری گژیگۆژیڤسكی نزیكمان دەكاتەوە، ئەو دوو ئاراستە تیۆریەوایان كردووە شانۆكەی ببێتە ناوەندی پێكگەیشتن، ئەو دوو شانۆیەببنە میراتێك بۆ چۆنیەتی لەدایك بوونی شانۆیەكیتر، كە وەك پێشترئەوەمان خستە ڕوو، ئەو زیاتر لەئەنجامی ڕەخنەگرتنی لەیادەوەریشانۆكە و هەوڵە نوێیەكانی شانۆكەدا ویستویەتی هەنگاوەكانی بەرەودیدێكیتر بەرێت.

لاسۆ ئادەمیک یەکێکیترە لەو دەر‌هینەرانەی پۆڵەندی کە لەو نەخشەیەداجێ پەنجەی دیارە، بەتایبەت لەنمایشی “دادگا” ی کافکا، گواستنەوەی فەزای ڕۆمانەكانی كافكا بۆ شانۆ، دنیایەكە توانایهەڵگرتنی پرسیارو هەلوەستە كردنی هەیە، بەتایبەت گەرلەهەڵبژاردنەوە تاچۆنیەتی خوڵقاندنی نمایش توانرا بزانرێت چیلەپشت ئەو ئیشكردنەوە دەوەستێت كەدەهێنرێتە ناو شانۆ.

ڕۆمانی “دادگا” ی كافكا، یەكێكە لەو رۆمانانەی ساڵی١٩٨٠لەشانۆی پۆڵەندی نمایشكراوە، دواتر بۆ تەلەفزیۆنی پۆڵەندیشتۆماركراوە، كارەكە بەهاوبەشی لەلایان هەردوو دەرهێنەر خاتووئاگنیێشكا هۆڵەند (١٥)و هاوسەرەكەی لاسۆ ئادەمیك (١٦) بۆ شانۆدەرهێنراوە، كاتێك ڕووبەرووی ئەو پرسیارە دەبینەوە، چی لەپشتكاركردنە لەدنیای كافكاوە؟ ئاخۆ ڕۆمانی دادگا پەیوەندیەكی هەیە بەوكۆمەڵگایەوە؟ یاخود مەبەست لە سەركێشیەكی ئەدەبیە لەدنیایڕۆمانووسێكی ناسراو بۆ كاری شانۆیی؟

ئەو نمایشە توانای ئەوەی هەیە وەڵام بەتەواوی پرسیارەكانمانبداتەوە، ئاسۆیەكی ڕوونمان لەهەڵبژاردن بۆ تێكست بۆ بكاتەوە، دنیایڕۆمانەكە لەدنیای كۆمەڵگای پۆڵەندی دوای جەنگ دەچێت، كۆمەڵگایەكبەبێ ئەوەی بەخۆی بزانێت ڕووبەرووی دادگایی كردن دەبێتەوە، ئەوتۆمەتباركردنەی كۆمەڵگای پۆڵەندی بەوەی دەستی لەگەڵ نازیەتتێكەڵكردووە و بەشدارە لەهۆلۆكۆست (١٧)، هەمان وێنەی دادگاییكردنی كارەكتەرە سەرەكیەكەی ڕۆمانەكەی كافكایە، لەناو ماڵەكەیخۆیدا بەخەبەردێت و دەبینێت هاتوون دادگایی بكەن.

لەو سەرەتایەوە تا كۆتایی بەناو ڕۆمانی دادگا دەچینە خوارەوە، بەشێوەیەك هەست دەكەین تێكستەكە لەبنەرەتدا تێكستێكی شانۆییەنەك ڕۆمانێك بێت، پەیوەندی تێكست (نمایش) لەگەڵ بینەر، نووسینەوەی دنیای بینەرە، ئەوەش هۆكارێكی گرنگی پشتهەڵبژاردنی تێكستە بۆ شانۆ، ئەو دوو دەرهێنەرە هێندەی چارەسەریشانۆیی لەڕووی دیمەن و پێكهاتەكان دەكەن، نەهاتوون ئیزافەكاریبەڕۆمانەكە ببەخشن یاخود بەشێوەیەكی ئەوتۆ ڕووداو لابەرن كە كاربكاتە سەر چنینی درامی تێكستی ڕۆمانەكە.

ئەگەرچی كاریان لەسەر ئەوە كردووە كەوا هەندێك ڕووداو چڕ بكەنەوە، ئەوەش پەیوەستە بەگۆڕینی ئاستی ڕەگەزی تێكست لەگێڕانەوە(ڕۆمان) بۆ دەیالۆگ (شانۆنامە) لەلایەك لەلایەكیتر نەیانویستووەهەندێك چیرۆك كە پەیوەست نیە بەژیانی كارەكتەرو كاریگەریەكانی بۆسەر ڕووداوەكان، لەجۆری ئەوەی چیرۆكێكی كۆن لەلایان قەشەدەگێڕدرێتەوە ویوزیف پێشبینی خۆی لەناو چیرۆكەكە دەخاتە ڕوو.

هەروەها تاكە كارەكتەرێك كە لادەبردرێت، پۆرستنەرە ئەو كچەیلەشانۆدا كار دەكات، ڕەنگە ئەو كارەكتەرەش كاریگەریەكی ئەوتۆبەجێ نەهێلێت، بەبەڵگەی ئەوەی جگە لەچوونە ژوورەكەی و تێكدانیكەل وپەلەكانی و گۆڕینی دۆستەكانی شتێكی ئەوتۆ نیە كە كاربكاتەسەر ڕووداو.

ئەوەی ئەو دوو دەرهێنەرە بە ڕووداوەكانی دەبەخشن، پەیوەستەبەكردەی دەرهێنانەوە، ئەوەش چەندە لەسەر بنەمای تێكست ڕۆنراوە، هێندەش پەیوەستە بەخوێندنەوەی مرۆڤی پۆڵەندی لەڕوانینی بۆئەویتری ئەڵمان و ڕووس، بۆیە ئەوانەی هاتوونەتە ماڵەكەیەوە بۆ ئەوەیلەو بەیانیەدا لێكۆڵینەوەی لەگەڵ بكەن، دەبینین كاتێك ئەو خۆیدەگۆڕێت ئەوانیش كراسەكانی بەبەرچاویەوە دەدزن، لەكاتیداكۆكیردن لەخۆی تەنانەت پێخەفی نوێنەكەشی دەبەن، ئەوەشئاماژەیەكی ڕوونی ڕوانینە بۆ سەیركردنی ئەویتر كەچۆن بەناویدادوەری هاتوون تاڵانیان بكەن.

دادگا ئاماژەی دەسەڵاتە، دەسەلاتێك بۆ مەعریفەی سزا، بەڵام ئەوەیوونە تاوانەكەیە، گەرچی دەیانەوێت ڕەوایەتی بەو سزایە بدەن، لێرەداسێگۆشەی ئەو هێلكاریەی ڕووداوەكان بەرزو نزم دەكاتەوە، بریتین لە”دەسەڵات، فاشیزم، سێكس” هەڵبەت ئەو سێگۆشەیە كەمێك نامۆدەكەوێتەوە، بەڵام سێگۆشەیەكە دژبوون بۆ یۆزیفی كارەكتەریسەرەكی دەخوڵقێنن، هەرنەبێت ململانێی نێوان قوربانی و جەللاددەكەن بە منی قوربانی لەبەردەم ئەوانی جەللاددا، دادگا كەنوێنەریڕاستەوخۆی دەسەڵاتە، لەڕێگەی سەپاندنی بریار دەتوانێت ڕەوایەتیبەو فاشیزمەی خۆی بدات، هەر نەبێت ئەو هێلە فاشیستە بۆ دادگالەپشت بانگهێشت و ڕووداوەكان و سزادانی دوو پاسەوانەكەی شەوبەڕوونی دەردەكەوێت، لەلایەكیتر ئامادەبوونی ژن لەناو نمایشەكەدائامادەبوونێكی جەستەییە بۆ پتەوكردنی دەسەڵات.

لەهەمانكاتدا وێنەیەكی تری قوربانی نیشان دەدەن، دەتوانین بەڕوویدووەمی یۆزیف بیان بینین، ئەو ژنەی لەگەڵ مێردەكەی لەوێ دەژین ولەبەردەمی ژووری دادگا كار دەكات، تەنانەت ئەو ڕۆژەی دەوامیدادگا نیە یۆزیف دەباتە ژوورەوە، كەمێك دەستبازی لەگەڵ دەكات وڕێی دەدات دەستكاری ئەو كتێبەش بكات، كە وێنەی ڕووتی لەسەرە، لێرەدا وێنەی سەر بەرگی كتێبەكەی دادوەر و ئەو ژنە دەبنە ڕووی یەكدراو.

ئەوە لەنمایشە شانۆییەكەدا شتێك نیە ڕێكەوت بێت، ئاماژەیەكیلەخۆڕا بێت و فڕێ درابێت، بەڵكو پەیوەستە بەستراتیژی ئەو دەسەڵاتە، كە ئەخلاقی فاشیزم بوونی لەڕێی جەستەی ئەویترەوە دەیەوێت بوونیئەوانیتر بسڕێتەوە، وەك چۆن پارێزەرە پیرەكە كەبەردەواملەئۆفیسەكەیدا لەناو نوێنە كە دۆستی دادوەرەو هاوڕیی دێرینی مامییۆزیفە، ئەویش كچە خزماتكارەكەی هێندەی وەك ژنێك بۆ مەیلیسێكسی بەكار دێت، یۆزیف بەئاسانی لێی نزیك دەبێتەوە، شتێكیترنیە جگە لەوەی دەسەلاتەكە بەدەوری سێگۆشەكەدا هێلەكانی خۆیاندەبڕن.

دیمەنی خەونەكە دیمەنێكە پڕ لەپرسیار، كە لەئاگاییدا وادەكات كۆتاییڕۆمانەكە كراوە بێت و دادگاییەكە وەك كافكا ئاماژەی بۆ دەكاتدۆخێكی بەردەوام بێت، بەڵام نمایشە شانۆییەكە پرسیارەكاندادەخات، وەك كۆتایی درامایەكی ئەرستۆیی نمایش تەواو دەكات، ئەگەرچی كۆتاییەكی ئەرستۆییە لەناو دیدگایەكی كافكاییدا، بۆیەكاتێك ڕووداو لە ڕۆمانەكەدا زەمەنێكی بەردەوام و كراوەیە، لەنمایشەشانۆییەكە ڕووداو گەیشتۆتە وێنەی باڵاو بە لەسێدارەدانی یۆزیفكۆتایی دێت، ئەو دوو ئاستە زەمەنیە لەڕاستیدا دژ بەیەكن، چونكەكافكا دادگاییەكە وەك بەردەوامی دەخاتە ڕوو، بەڵام لەنمایشەكەدابەلەسێدارەدانی یۆزیف دادگاكە كۆتایی دێت، ئەگەرچی ئاستیدووەم، ئاستێكی كافكاییە، بەوەی دادگایی كردنەكە كەوتۆتە پێشبڕیاری دادگایی دادگا، واتە فرمانەكە پێش تەواو بوونی دادگاییكردنە.

ئەو نمایشە چەندە هەوڵێكی گرنگی ناو ڕووبەری نمایشی شانۆیپۆڵەندیە، كە بۆتە جێی سەرنجی ڕەخنەگران لەساتەوەختی نمایش، بەڵام ئەوە ڕێی ئەوەمان لێ ناگرێت، سەرنجێكی ڕەخنەیی لەبارەوەتۆمار بكەین، بەهۆی ئەوەی سیمای تازەگەری و دەرچوون لەدرامایئەرستۆیی لەو ڕۆژگارەدا بەتەواوی بەشانۆی پۆڵەندی دەركەوتبوو، بەڵام ئەو دوو دەرهێنەرە بە مەبەستەوە لەناو نمایش دەیانەوێت داكۆكیلەو بنەما ئەرستۆییانە بكەن، ئەوەش لەدوو ئاستدا زۆر بەڕوونیهەستی پێدەكەین.

لەئاستێكدا كە پەیوەستە بەكۆتایی نمایشەكە وەك ئاماژەمان بۆیكرد كەچۆن لەڕێگەی دیاریكردنی چارەنووسی پاڵەوان، وێنە سونەتگەراكەداكۆكی لێ دەكات، لەئاستی دووەمیشدا پەیوەستە بە لابردنیكارەكتەری پۆرستنەر، چونكە ئامادەبوونی ئەو كارەكتەرە نزیكیدەكردەوە لەدرامایەكی دژە ئەرستۆیی بەو پێیەی دەبووە وێنەیەك بۆچۆنیەتی دەرچوون و چوونەوە ناو شانۆ، لەڕێگەی ئەو كارەكتەرەوە كەلەشانۆ كار دەكات، بۆیە بەلابردنی ئەو كارەكتەرە كە لەبنەرەتداكاریگەریەكی ئەوتۆی بەسەر ڕووداوەكان نیە، لابردنی داكۆكیكردنە لەوگوتارەی نمایشەكە هەڵگریەتی.

هەڵبەت دەرهێنەرێکیتر کە تا ئەمڕۆ بەگرنگەوە لەنەخشەی ئەم شانۆیەجێگەی دەیالۆگە، کارە شانۆییەکانی ئادام هانوشکیێڤیچ (١٨) سەرەتای کارکردنی بۆ شانۆ دەگەڕێتەوە ساڵی ١٩٤٥ بەشداریشانۆگەریەکی کرد لەدەرهێنانی ستیڤانیا دۆمانیسکا، لەهیچقوتابخانەیەکی شانۆیی نەیخوێندووە، پێنج سالێ کارکردنی رۆڵیکۆمەڵێک کەسایەتی گرنگی لەشانۆ بینیووە کەدیارترینیان ڕۆلیهاملێت بووە، لە ١٩٥١ بۆ یەکەمجار وەک دەرهێنەر لەشانۆداولەشاری پۆزنان کاری کردووە، شانۆنامەی “پیری بەناچاری” نووسینی لێۆنیدا ڕاخمانۆڤای بۆ شانۆ دەرهێناوە، شانۆنامەکەتێکستێکی واقعی سۆسیالیستی بووە، دواتر لەشاری وارشۆ دەستیبەکاری شانۆیی کردووە، لە ١٩٥٥ ئەزمونێکی نوێ تاقی دەکاتەوە، ئەویش شانۆی تەلەڤزیۆنیە (١٩)

شانۆی تەلەڤزیۆنی هۆکارێکی گرنگی بە کولتوورکردنی شانۆیەلەکۆمەڵگادا، بۆ ئەوەی ڕەگێكی پۆڵاین بۆ داهاتووی ئەو كۆمەڵگایەبنیات بنێت، بۆ ئەوەش دەستكرا بە تۆماركردنی شانۆ بۆ كەناڵیتەلەفزیۆنی پۆڵەندی، ئەوەش بەمەبەستی ناسینی شانۆ بە كۆمەڵگاوەك كولتوورێك، هەڵبەت لەو كارەشدا كێشەكانی مرۆڤی هاوچەرخیپۆڵەندی تەوەری سەرەكی ئەو شانۆیانە بوو.

بۆ ئەو مەبەستە ئادام هانوشکیێڤیچ هەوڵێكی زۆریدا كە وێنەیەكیڕوونی ئەو شانۆیە بخاتە ڕوو، ئەو شانۆیە كە بەشانۆی تەلەفزیۆندەركەوت، بەڵام شانۆیەك بوو لەهەناوی كۆمەڵگاوە دەهاتە بوون، بۆیەكۆمەڵگا پێشوازیەكی بەربڵاوی لێكرد، ئەو شانۆیە چەندە لەهونەریسینەما و شێوەكاری نزیك دەبۆوە، لەهەمان كاتدا دەربڕین شێوەیەكیڕوون و ڕاستەوخۆی هەبوو، چونكە مەبەست لێی تێگەیشتنی ڕەوانیبینەر بوو لە شانۆكە، وەك چۆن بۆ ئاشنابوون بە مێژووی ئەو شانۆیەهەوڵیدەدا لەدیدێكی هاوچەرخانەوە شانۆی كلاسیكی پۆڵەندی بەوكۆمەڵگایە ئاشنا بكات، بۆ ئەو كارەش شانۆی گشتی و شانۆینەتەوەیی ڕێبەرتوارێكی ڕێكخەریان هەبوو، بۆیە سەرەتای هەوڵەكانمیراتی كولتووریی كۆمەڵگا تەوزیف دەكرا لەكارە شانۆییەكان، وەكهانوشکیێڤیچ شانۆگەری (ئاهەنگی ژنهێنان) پشتی پێبەستبوو، دواترلەشانۆگەری (كۆردیان) درێژەی بەو شێوازەدا، ئەو سەرەتایە دەرگاكردنەوە بوو بۆ ئاشنابوون بە كولتووری شانۆ، بۆ ئەوەی هەنگاوەكانیداهاتوو بتوانن شانۆگەریەكانی مۆلێر و شكسپیر نمایش بكەن، لەپاڵئەوەدا هەندێك هەوڵیتری ئەنجامدا لەبواری ئەدەبی جیهانی لەوانەرۆمانی (تاوان و سزای) دستۆفسكی بۆ شانۆ دەرهێنا، كە ئەوشانۆگەریە بەیەکێک لەدیارترین كارەكانی هەفتاكانی شانۆی پۆڵەندیدادەنرێت، كە بۆتە جێگای سەرنجی زۆرینە، بەدوای شانۆگەری(هاملێت) ڕوو دەكاتە شاكارەكانیتری ئەدەبی ڕوسی بەتایبەتتۆرگینیف و چێخۆڤ، لەپاڵ ئەوەدا ئەدەبی پۆڵەندی بەشێكی دیارلەنەخشەی كارەكانی داگیر دەكات، بۆیە ئادام هانوشکیێڤیچ هەوڵیدالەتەواوی كارەكانی شانۆی تەلەفزیۆن بكاتە ڕووبەرێك بۆ كۆبونەوەیشانۆ وەك كولتوور و كێشەكانی مرۆڤی هاوچەرخی پۆڵەندی وەككێشەیەكی بوونگەرایی ئینسان، كە زەمینەیەكی پتەو بۆ داهاتوو بنیاتبنێت لەڕێگەی پرۆژە ستراتیژیەكەی بۆ شانۆ، كە ڕەگی ئەو شانۆیەبەهەناوی كۆمەڵگادا بەرێتە خوارەوە، ئەو دەرهێنەرە ڕۆڵێکی گرنگیبینیووە لەناساندنی شاکارەکانی شانۆی جتیهانی بەشانۆی پۆڵەندی، بەتایبەت کاتێک کارەکانی وەک شانۆی تەلەڤزیۆنی تۆمار کردووەلەوانە “خاتوو ژۆلیا” ی سترێندبێری و “هێدا گابلەر” ی ئەپسن.
یەکێک لەونمایشانە شانۆگەری “ئەپۆڵۆ لەگەڵ بێڵاچ” نووسینی ژێاناگیڕاودۆ بوو کە بەرهەمی ساڵی ١٩٥٨ دواتر لە ١٩٦١ بۆ تەلەڤزیۆنتۆمار کراوە، تائێستا وەک شانۆیەکی تۆمارکراو لەسایتی تەلەڤزیۆنیپۆڵەندی پارێزراوە، کارەکتەری سەرەکی شانۆنامەکە کچێکی شەرمنبەدوای کاردا دەگەڕێت دێت بۆ ئۆفیس، بەڵام لەپرسگەی بەڕێوبەریکارەکە ئەو کەسەی لەوێیە زۆر بەخراپ مامەلەی لەگەڵدا دەکات، لەوشوێنەدا تووشی گەنجێکی قۆز ئەبێت و ئامۆژگاری دەکات پێویستەسوود لەجوانیەکەی خۆی وەربگرێت وبتوانێت دڵی ئەو پیاوەو بەڕێوبەرڕازی بکات تا بگات بە کارەکە، بەڕێوبەری کارەکە لەوەدا سەری سووڕدەمێنێت کەوا کێ ڕاوێژکاری بووە، پێی وایە ڕەنگە ئەپۆلۆی خوایجوانی کۆمەکی کردبێت، بەڵام بەدوای ئەوەی دەتوانێت تەواوی ئەوپیاوانەی شوێنی کار کۆنترۆڵ بکات، کاتێک باسی جوانی هەموویاندەکات، ئەوانیش هێمن دەبنەوە .. عاشقی دەبن، بەلام کاتێک لەپێشبورجی ئیڤڵ کۆتایی بەناسینی ئەو پیاوە دێت کە ڕێنوینی کرد، ئەوپیاوەی ئەو بەڕاستی سەرسام بوو عاشق بوو پێی کاتێک جێیدەهێلێت و بەڕێوبەرو هەموو پیاوەکانی تر دێن، ئەو پێیانڕادەگەیەنێت کە رۆیشتنی ئەپۆلۆ خەمباری کردووە هەمووان بۆ ئەپۆلۆدەگەڕین، ئەو دەزانێت ئیدی ئەپۆلۆکەی ئەو وەک ئەفسانەکە وایەو ئیدینایبینێتەوە، بۆیە ئەویش تەواوی پیاوەکان جێ دێلێت، ئەو گوڵە دەبینینکە بەدەستی بەڕێوبەرەوەیە هاتبوو تا کچەکە لێی وەربگرێت، ئەوبیرۆکەیە ناونیشانی نمایشەکەی لەسەر درووست کراوە کەدواترڕووداوەکانی لەسەردا چنراوە.

لە ١٩٦٨ کاتێک کاژیمێژ دێیمک لەبەڕێوبەری شانۆی نیشتمانیلابردرا، ئەویان خستە شوێنی، بەهۆی ئەوەی نمایشە شانۆییەکانیوەک پشتگیریی بۆ یەکێتی سۆڤیەت سەیردەکرا، لەبارەی کارەکانیەوەڕۆمان پۆلانسکی (٢٠)دەڵێت “شانۆ بەبێ من و ئادام هانوشکیێڤیچبێزارو ماندووکەرە”(٢١) هەڵبەت ئەو بۆچوونە چەندە پەیوەندی بەکاریئەوان هەیە لەشانۆی تەلەڤزیۆنی هێندەش پەیوەستە بەکارەکانیانلەسەر تەختەی شانۆوە، تا رۆژی مردنی ئەو لەشانۆدا کاری کردووەبۆیە لەئێستاشدا بوونی وەک پێگەیەکی گرنگی ئەو شانۆیە دادەنرێت.

بەقسەکردنمان لەشانۆی پۆڵەندی لەسەردەمی یەکێتی سۆڤیەت، ئەوەدەردەکەوێت کەوا نیو سەدەی تەمەنی ئەو شانۆیە چۆن گەشەیکردووەو ئاستی پێشڤەچوونەکانی چۆن بوونە، گەرچی لەو ڕۆژگارداکۆمەڵێک دەرهێنەریتر هەبوونە، بەڵام نەدەکرا لەسەر کاری هەمووانبووەستین و قسە بکەین، بەڵکو مەبەستمان لەم قسەکردنە دەرخستنیسیمای ئەو شانۆیە بوو لەسەردەمی کۆمۆنیزمدا.

هەڵبەت یەکێک لەگرنگترین ئەو کتێبانەی باس لەو قۆناغە دەکات، بەوردی تیشک دەخاتە سەر گۆڕانکاریەکانی شانۆی پۆڵەندی کتێبی”شانۆی ئۆکتۆبەری پۆڵەندی” (٢٢)ماریا ناپیۆنتکۆڤا باس لەپۆڵەندایسەردەمی یەکێتی سۆڤیەت و پەنجاکانی سەدەی بیستەم دەکات، کەتیایدا شانۆ سەرەتای گەشەسەندنی لەو کۆمەڵگایەدا بۆ ئەو کاتەدەگەڕیتەوە، بۆیە ئەو کتێبە زۆر بەدواداچوونی بەدوای خۆیدا هێناوە، لەوانە بەدواداچوونێکی سایتی پەیمانگای شانۆ باس لەوە دەکاتکەهەندێک زانیاری لەو کتێبەدا هەیە ڕاست نین و لەجێگەی خۆیدا نیە.

کاتێک وەک توێژەرێک خۆمان بێلایەن لەبەرامبەر ئەو بۆچوونانەدەبینینەوە، تێبینی ئەوە دەکەین نووسەری ئەو کتێبە کە وەک تێزیدکتۆرا کتێبەکەی نووسیوە باس لەو دۆخە سیاسیە دەکات کەوا شانۆلەو سەردەمەدا کەوتبووە ناوی، بەتایبەت لە پەنجاکان و شەستەکان، هەڵبەت ئێمە هەوڵماندا لەسەر چەندین ئاستی نمایش و کارەکانلێرەدا هەڵوەستە بکەین، کەوا هەموومان بتوانین وێنەیەکی ڕوونمان بۆئەو شانۆیە و سەردەمەکەی هەبێت، لێرەدا بۆ ئەوەی تەواویتێگەیشتنەکان ڕوون بن، هەوڵ دەدەین باس لەو کتێبە و هەندێکڕوانینی توێژەرێک بکەین کە بڕوامان وایە گرنگی تایبەتی خۆی دەبێت.

کتێبەکەی ناپیۆنتکۆڤا بریتیە لە سێ بەش، بەشی یەکەمی باسلەئاراستە سیاسی وکولتووریەکانی پۆڵەندای چلەکان و پەنجاکاندەکات، هەروەها هەڵوەستە لەسەر ئەو داڕووخانی بەڕێوبردنەی پۆڵەندابەهۆکارێکی دۆخەکە ناو دەبات، لەبەشی دووەمیشدا دێتە سەر ڕۆڵیدامەزراو وڕێکخراوەکان، لەوانە باس لەوەزارەتی کولتووروسانسۆرەکانی دەکات لەسەر شانۆ، هەروەها ڕۆڵی حزبی کۆمۆنیستلەسەر ئەو بارودۆخە، جگە لەوە لەسەر کۆمەلەی سینەماکاروشانۆکاراندەوەستێت، بەشی سێیەم دەکرێت وەک گرنگی گەشەسەندنەکانسەیری بکەین بەهۆی ئەوەی باس لەئەنجومەنە هونەریەکانی شانۆ ، هەروەها پێشێلکاریەکانی سیاسەت و دەستتێوردان لەشانۆ، جگە لەوەلەتەوەرێکدا باس لەکرانەوە بەسەر جیهان دەکات لەڕێی ڤێستڤاڵینەتەوەکان.

بەلای توێژەری شانۆیی پاڤێو پوۆسکی ئەو کتێبە گرنبگیەکی تایبەتیهەیە، چونکە باس لەگەشە سەندنی شانۆی پۆڵەندی دەکات بەتایبەتلەپەنجاکان، ئەو هەوڵ دەدات لەڕوانگەی کتێبەکەوە کۆی ئەو مێژووەبخوێنێتەوە، باس لەو گەشەسەندنە، لەپاڵ ئەو ڕۆڵە خراپەی دەسەلاتیسۆڤیەت بکات، بەڵام چاپکردنی بلاوکراوەی شانۆیی و درووستکردنی هۆڵی شانۆ و دواتر دەرگا کردنەوە لەشانۆی جیهانی بەو بنەماگرنگانەی گەشەسەندن ناو دەبات، لەهەمان کاتدا باس لەو شیوازەسەپێنراوەی ستانسلاڤسکی دەکات بەسەر شانۆی پۆڵەندی، کەپێویست بوو ئەو شێوازە ئاگاییەکی نوێ بۆ ئەکتەر بخوڵقێنێت، شۆڕشێک لەمیتۆدە ئەکادیمیە شانۆییەکان بخوڵقێنێت، کەچی”واقعیەتی سۆسیالیستی جۆرێک بوو لەکەرەنتینەی تەندرووستیلەسەر نواندنی پۆڵەندی” (٢٣) لەڕێی پشت بەستنەوە بەکتێبەکەیماریا ناپیۆنتکۆڤا کە باس لە وەزارەتی کولتوور دەکات کارەساتی ئەوڕۆژگارە دەکات و دەنووسێت “سیاسەتی کارەساتاوی کولتووریی لەوسەردەمدا خۆی خستبووە ژێر مەترسیەوە، بەهۆی ڕێگایەکی گەمژانەو ناپیشەیی بۆ بەڕێوەبردنی” (٢٤)

ئاماژەکان

(١) لیۆن شیلەر “١٨٨٧-١٩٥٤” رەخنەگرو دەرهێنەری شانۆیی بوو، ناوێکی گرنگی شانۆیی پۆڵەندی بوو بەتایبەت وەک دەرهێنەرسەرباری ئەوەی وەک رەخنەگرێک بەوە ناوبانگی دەرکرد کەتوانیویەتیشیکردنەوەی وورد بکات بۆ شانۆنامەکانی میچکیێڤیچا ، لەساڵی١٩١٧ وەک دەرهێنەر دەستی بەکارکردن کردووە، سالێ ١٩٣٣ کراوەبە سەرۆکی بەشی دەرهێنان لەپەیمانگای حکومی بۆ هونەری شانۆ، لە١٩٣٥ خەڵاتی ئەکادیمیای پۆڵەندی بۆ ئەدەب وەرگرتووە بەهۆیبایەخدانی بە ئەدەبی شانۆ، ماوەیەک لای ئەڵمانەکان دیلکراوە، لە١٩٤٦- ١٩٤٩ لەشاری ئوچ کراوە بەبەڕێوبەری خوێندنگای بالایشانۆ، لە ١٩٤٧- ١٩٤٩ بووە بەسەرنوسەری گۆڤاری شانۆ، لەژیانیدابەهۆی شانۆوە چەندین مەدالیای ڕێزلێنانی لەلایان دەوڵەتەوە پێبەخشراوە.

(٢) ئێرڤین ئەکسێر”١٩١٧-٢٠١٢” دەرهێنەری شانۆییودامەزرێنەری شانۆی ژووری پۆڵەندی بووە، ١٩٣٩ پەیمانگای شانۆیتەواو کردووە، لە١٩٦٠ لەبەرامبەر هەوڵەکانی بۆ نوێکردنەوەی شانۆیپۆڵەندی خەڵاتی تادێوش بۆی پێدراوە، سەرباری کاری دەرهێنانچەندین وتاری لەبارەی شانۆو ئەدەب نووسیوە، لەگۆڤارەکانی دەیالۆگو شانۆ بەرهەمەکانی بڵاو کردۆتەوە.

(٣) حركة التجديد في المسرح العالمي.. أوجست جرودجيتسكى، ترجمة: د. هناء عبدالفتاح، الهيئة المصرية العامة للكتاب (القاهرة) 2010، ص29

(٤) سەبارەت بە مێژووی ئەو سالانە لەسەردەمی یەکێتی سۆڤیەتوناوی نمایش و دەرهێنەرەکان بۆ تەواوی زانیاریەکانی ئەو مێژووەپشتمان بەستووە بە توێژینەوەیەکی ماڵپەری ئینسکلۆپێدیای شانۆیپۆلەندی لەژێر ناونیشانی “

Polska. Teatr. Okres 1944–89 i lata 90″

بەواتای “شانۆی پۆڵەندی لەنێوان ١٩٤٤-١٩٨٩ و ٩٠ ساڵدا” کەتوێژینەوەیەکی بیبلیۆگرافیە تیشک دەخاتە سەر شانۆی دوایکۆمۆنیزم و تا دەگات بەنمایشەکانی ساڵی ٢٠٠٠

(٥) یێژی ماریان گرۆتۆڤسکی (١٩٣٣-١٩٩٩) دەرهێنەرو راهێنەریشانۆییە، شانۆیەکی ئەزموونی کردۆتەوە بەناوی شانۆی هەژار، لەسەرانسەری جیهان ناسراوە، لەو کتێبەدا بەدرێژی لەسەر کۆیپڕۆژەو چالاکیە سانۆییەکانی دەوەستین.

(٦) هێنریک تۆماشێڤسکی (١٩١٩-٢٠٠١) کیریۆگراف و دەرهێنەریشانۆییە، گروپێکی شانۆیی تایبەت بەشانۆی پانتۆمایمی لەپۆڵەندادامەزراند، بەناوی شانۆی جولە.

(٧) مسرح توماشفسكي.. أندرة هازبراندت.. ترجمة (يحيى صاحب) دار الشؤون الثقافية (بغداد) 2006، ص36

(٨) کۆنراد سڤینارسکی (١٩٢٩-١٩٧٥) دەرهێنەرێکی شانۆییوتەلەڤزیۆنی بووە لەبواری ئۆپێراشدا کاری کردووە، کاریگەریجێهێشتووە لەسەر دەرهێنەرانی پۆڵەندی بەتایبەت گرۆتۆڤسکی وکریستیانا لوپیۆم و یێژێگۆ یارۆچکێگۆ

(٩) ئەلێکساندێر باردینی (١٩١٣-١٩٩٥) ئەکتەرو دەرهێنەرێکیشانۆییە، سەرەتا لەژێر دەستی شیللەر شانۆی خوێندووە، دواتر وەکدەرهێنەرێکی شانۆیی پێگەی خۆی دیاری کردووە، بەتایبەتلەشانۆنامەکانی چێخۆڤ کە سیمای تایبەتی بەکردە دەرهێنانیەکەیبەخشیووە وەک ئەوەی پێویست دەکات کە چۆن ووشەی نووسەردەگۆڕێت بە مرۆڤ.

(١٠) زیگمونت هوبنێر (١٩٣٠-١٩٨٩) ئەکتەرو دەرهێنەری شانۆییبووە، لە١٩٥٢ بەشی نواندنی لەوارشۆ تەواو کردووە، لە ١٩٥٦ بەشیدەرهێنان لەپەیمانگای شانۆ تەواو دەکات.

(١١) كاژیمیێژ دێیمێك (١٩٢٤-٢٠٠٢) ئەکتەرو دەرهێنەری شانۆیی، لەماوەی ساڵانی ١٩٩٣-١٩٩٦ وەزیری کولتوور بووە.

(١٢) گرۆجیچکی باوەری وایە ئەوە یارۆچکی بوو کودەتای بەسەر ئەوشانۆ واقعیە بەرپا کرد

(١٣) تادیۆش روژێڤیچ (١٩٢١-٢٠١٤) نووسەرو شاعیروشانۆکاربووە

(١٤) یێژی یارۆچکی (١٩٢٩-٢٠٠٨) دەرهێنەری شانۆیی

(١٥) ئاگنیێشكا هۆڵەند ئێستا یەكێكە لەسینەماكارە ناسراوەكانیپۆڵەندی، لەسالی ١٩٤٨ لە وارشۆ لەدایك بووە، كچی كۆمەڵناسیپۆڵەندی هنری هۆڵەندە، ساڵی ١٩٧١ كۆلێژی هونەری شانۆی لە براگتەواو كردووە، بەو پێیەی دەرچووی بەشی سینەماو تەلەفزیۆن بووە، بۆیە لەو ڕۆژگارەو تا ساڵانی هەشتاكانی سەدەی بیستەم، وەك ئەكتەربەشداری كردووە لەفیلمەكانی هەردوو دەرهێنەری پۆڵەندی ئاندژێیڤایدا و كژی شتۆڤ زانووسی، سێ جار كاندید كراوە بۆ خەڵاتیئۆسكار، جگە لەوەی ئێستا وەك سینارێست و دەرهێنەر ناوێكیگرنگی سینەمای پۆڵەندیە.

١٦) لاسۆ ئادەمیك لە ١٩٤٢ لە چیكسلۆڤاكیا لەدایك بووە، ساڵی١٩٧٢ سینەمای لە براگ تەواو كردووە، لەسەرەتای هەشتاكانیسەدەی بیستەم تا سەرەتای نەوەتەكان دەرهێنەری گروپێكی شانۆییناسراوی وارشۆ بووە، لەبیست ساڵی ڕابردووش كراوە بە بەرێوبەریئۆپیرای كراكۆڤ، جگە لەكاری شانۆیی بەبەردەوام وەك دەرهێنەرێكیسینەمایی لەسینەمای پۆڵەندی كاری كردووە، لەپاڵ دەرهێنەری بەشێكلەكارە شانۆییەكان بۆ تەلەفزیۆن، ئەوەش هەر لەو كاتەوەی كە لە١٩٧٣ شانۆگەری “پەتا سپیكەی” بۆ تەلەفزیۆن تۆمار كرد، بەدوایئەوەی وەك كارێكی سینەمایی پێشكەشی كردبوو، وەك كاریشانۆیش تۆماری كردەوە، لەكارەكانی دواتری “پیلیاس و مێلیساندا” ی مۆریس مەتەرلینگ و “بۆریس گۆدۆنۆڤ” ی پوشكێن و هەروەهابەهاوبەشی لەگەڵ هاوسەرەكەی خاتوو ئاگنیێشكا هۆڵەند چەندنمایشێكی شانۆییان پێشكەشكردووە لەوانە “كۆشك” ی كافكا و”لۆرێنساچیا” ی فرێد دی مۆسێت، هەروەها یەكێك لەدەركەوتنەبەراییەكانی ساڵی ١٩٧٥ بووە لەشانۆگەری “دارستان” كە بۆ ئەو وەكسەرەتایەكی گرنگی دەركەوتنی دادەنرێت، بەهۆی ئەوەیلەشانۆگەریەكی دەرهێنەر ئۆسترۆفسكی بەشداری كردووە، لەكارەگرنگەكانی ئەو دەرهێنەرە كە لەنەخشەی شانۆی پۆڵەندی بەگرنگسەیری دەكرێت، سەرباری شانۆگەری كۆشك، ئەو كارانەیترین “سێقروشەكەی” برتۆلد برێخت و “ئۆپۆ پاشای” ئەلفرید گاری و”تەرمیكۆمپانیای درووستكراو” ی داریۆفۆ، لەساڵی ٢٠١٠ وەك ئەكتەرلەشانۆی ئۆپیرای فرۆسلاڤ ڕۆڵی میوزیكژەن فرەدریك چۆپیندەبینێت لەكارێكی دەرهێنەر گیاسۆمۆ ئۆرێفیتسی، ئەو دەرهێنەرەكارەكانی لەبواری ئۆپیراو سینەمادا تا ئەمرۆش گرنگیەكی تایبەتیهەیە، بۆیە گەر دەرفەت بگونجێت شایستەی ئەوەیە نووسینی تایبەتیبۆ تەرخان بكرێت

(١٧) هەندێك جار لەئاستی سیاسیەوە، پۆڵەندا تاوانبار دەكرێت، بەوەی لەتاوانی هۆلۆكۆست ناڕاستەوخۆ بەشدارە، بەهۆی ئەوەیهاوكاری ئەڵمانەكانی كردووە، بەتایبەت ئیسرائیل تۆمەتی ئەوە دەخاتەپاڵ پۆڵەندا

(١٨) ئادام هانوشکیێڤیچ (١٩٢٤-٢٠١١) ئەکتەر ودەرهێنەری شانۆییە

(١٩) شانۆی تەلەڤزیۆنی لەپۆڵەندا یەکێکە لەئەزموونە ناوازەکان، وایکردووە ئەرشیفی ئەو شانۆیە تا ئەمڕۆ بپارێزرێت، دوایتۆمارکردنی وەک فیلم لەبازار دەفرۆشرێت، سەرباری ئەوەیتەلەفزیۆنی پۆڵەندی کەناڵی یەک پەخشی دەکات

(٢٠) رۆمان پۆلانسکی (١٩٣٣) دەرهێنەرێکی شانۆیی و سینەماییە، زیاتر ناوبانگی وەک دەرهێنەرێکی سینەمایی دەرکەوتووە، هەروەهالەشانۆشدا کاری کردووە، بەتایبەت لەشانۆنامەکانی شکسپیردا، کەدواتر وەک فیلمی سینەمایی سەر لەنوێ کاری تیا کردۆتەوە، دیارترین کارەکانی ماکبێس، شاکارەکانی لەسینەمادا چەندینخەڵاتی گەورەی پێ وەدەست هێناوە

(٢١) Gazeta Wyborcza, 29 sierpnia 2002

(٢٢) MARIA NAPIONTKOWA, TEATR POLSKIEGOPAŹDZIERNIKA, Wyd. Instytut Sztuki PAN, Warszawa2012

(٢٣) Paweł Płoski, Teatralna odwilż – kilkaintensywnych lat, teatr, numer 9/2013

(24) هەمان سەرچاوە

ڕۆمانی فڕینی پردەکان، دواى ڕۆمانى بەرێگاوە دووەم ڕۆمانى دڵشاد کاوانى یە بۆیەکەمجار لە پێشەنگای نێودەوڵەتی کتێب چاپ و بڵاو دەبێتەوە. ڕۆمانى فڕینى پردەکان ڕۆمانێکى یوتۆبیاى خەیاڵییە و تێکەڵ بە ئایین و فەلسەفە و مێژووى سیاسیى کراو، ڕۆمانەکە براوەى پێشبڕکێى ڕۆمانە لە ڤیم فاوندەیشن بۆ ساڵى 2023 و ڕۆمانێکی تەواو تایبەت و جیاوازە، تەکنیک و ناوەڕۆکی بۆ ئەزموونی ڕۆمانی کوردی تازەیە، هەروەها گیانێکی نوێى بە گێڕانەوە داوە. ڕۆمانی فڕینی پردەکان لە ناوەڕۆکدا باسى لە دایکبوونى ئایینێکى ساسیى دەکات کە دواى کۆتایى هاتنى ئایینەکان لە دایک دەبێت. هەروەها باسى ئەنفال و کوشتن و بڕینى کۆمەڵێک شار و وڵاتى خەیاڵى دەکات کە وێناى شەڕى شارستانییەتى مرۆڤایەتى دەکات. نووسەرى ڕۆمانەکە دەڵێت: کارسازییەکى دەگمەنى کارکتەرە واقیعییەکانى کردووە و سەددام و غاندى و ماندیلا و سێ سەرکردەى کورد و سێ پێغەمبەرى ئایینى ئاسمانى، لە کۆمەڵێک ڕووداوى جیاوازى ناو ڕۆمانەکە ڕۆڵى سێ پاڵەوانى سەرەکى رۆمانەکە دەگێڕن. هەوەها گوتیشى: ڕۆمانی فڕینی پردەکان سەرجەم بنەما و پێکهاتەکانى ڕۆمانی باوی تێکشکاندووە، لە سەر ئاستى ئەدەبی کوردی و ڕۆمانى جیهانیدا چاوەڕێی پێشهاتێکی مەزنە.
ئەم ڕۆمانە بۆ یەکەمجار لە پێشەنگای نێودەوڵەتی کتێب لە سلێمانی، لە ناوەند و چاپەمەنی پاندا کەوتۆتە بەردەستى خوێنەران و دوای تەواوبوونی پێشەنگای نێودەوڵەتی چاوەڕوان بن، لەسەرجەم شارو شارۆچکەکان دەکەوێتە بەردیدی خوێنەران.

کورتەیەک باسێک
ئەم ڕۆمانە بە شێوە و تەکنیکی جیاواز و تایبەت بە ڕۆماننووس نووسراوەتەوە، ڕۆمانی فڕینی پردەکان، ڕۆمانێکی فرە ڕەهەندی سادیستی، مێژویی سیاسییە، دەروونی و فەلسەفیی عرفانییە، کە تێیدا کوشتن و دەسەڵات و ململانێی مانەوە، پێکهاتەی سەرەکی ڕۆمانەکەیە. هەروەها باس لە دروستبوونی میتۆلۆژیا و ئایینێک دەکات، کە دوای کۆتای هاتنی ئاییەنەکان بەناوی ئەهلی حەق و کتێبی قینات کە لە سێ لەوحەکانی سوور و ڕەش و شین، پێکهاتووە و هێمان بۆ فەلسەفە و سیستەم و دەسەڵات.
لە ڕۆمانی فڕێنی پردەکان تەکنیک و گێڕانەوە گرنگی زۆری پێدراوە، وەسف و شوێن، پانتایەکی زۆری لە ڕۆمانەکە بۆ تەرخان کراوە. هەروەها زمان باڵایە و بایەخ بە شێوەزار و بنزار و وشە کۆنەکانی کوردی دراوە. کات و زەمەن لە ڕۆمانەکە دیارنییە، فڕینی پردەکان گەڕانەوەیە بۆ سەلەف و پێشینە و تێکەڵ بە جیهانی هاوچەرخ کراوە.
تەکنیکی گشتی:.
سەرەتای ڕۆمانەکە لە کۆتاییەکەیەوە دەست پێ دەکات، ڕۆمانەکە لە پێنج بەشی سەرەکی و هەشتاویەک بەشی بچووک پێکهاتووە. بەشە لاوەکیان لە بەشی بچووک و یەک پەڕەگراف و لە بەشی درێژ پێکهاتووە. هیچ بەشێکی پێش، پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە بەشی دوای خۆیەوە نییە، بەڵکوو لەگەڵ بەشەکانی دیەکەدا هاوبەشە. ئەمەش وەک تەکنیکێکی جیاواز کاری لەسەر کراوە.
ڕووداوی ناو ڕۆمانەکە:.
ڕووداوەکانی ناو ڕۆمانەکە سەربەخۆن و چەندین ڕووداوی لاوەکی لە جوخزی ڕووداویکی نادیار ڕۆمانەکە ڕوودەدەن، کە باس لە ماڵباتێکی پادشایەتیی دەکات دوای خەون بینینی پادشا و سەرهەڵگرتنی و جێهێشتنی مەملەکەتەکەی تەختی شانشینەکەی ڕادەستی کوڕی بچووکەکەی دەکات و بەمەش ناکۆکی و دەکەوێتە نێوان دوو شازادەکان، بۆ گرتنە دەستی جلەوی دەسەڵات دەکەونە ململانێ و بەم هۆیەوە تەختی دەسەڵاتی پادشایەتی دەکەوێتە لەرزە و شۆڕشگێڕە کۆماریستە بێ ئایینەکان کودەتا بەسەر پادشایەتی دەکەن، وڵات بەرەو بێ ئایینی دەبەن. بۆ ئەم مەبەستە یەکێک لە شازادەکان. بەمەبەستی گێڕانەوەی دەسەڵاتی پادشایەتی ئایینێکی سیاسی ڕادەگەیێنێت، دوو لە منداڵانی ماڵباتەکەی منداڵێکی غوڵامکارەی دەرباری پادشایەتی دەخەتە نێو گەمەیەکی ئایینی و سیاسییەوە.

پاڵەوانەکانی ڕۆمانەکە:.
پاڵەوانی سەرەکی ڕۆمانەکە بەهادوور و سوبحلئەزەل، دوو برای جمکەی ناکامن، یەکیان سەری لە جەستەی بچووکترە و ئەوەی دیکەیان سەری لەجەستەی گەورەترە، لەگەڵ ئاپۆپی هاوڕێیان. دواتر هەرسێکیان دەبن بە سێ سەرکردە و و ڕابەری مەزن و دەکەونە ململانێ. ئاماژەیە بۆ سێ کەسایەتی مێژووی ئایینی حەزرەتی موحمەد و عیسا و موسا. بەهااللە و سوبحلئەزەل. هەروەها سێ سەرکردەی کوردن، ئاماژەیە بۆ رۆح، ماتریال، سیستەم.
لە هەر بەشێکی ناو ڕۆمانەکان ڕووداوکان جیان و گۆشەنیگاکانی جودان، وەک ئەنفال و هەژاری دەردەسەری و چاکە و خراپەکاری، بە ئامانج گرتووە. گێڕەوەی سەرەکی ڕۆماننووسێکە لەناو ڕۆمانەکەدا کە پیشەی ڕۆژانەی پاقڵە فرۆشییە، تا کۆتایی ڕۆمانەکە دەرناکەوێت. بۆ هەربەشە و زمان و گێڕەوە و بۆ گێڕەوە دەگۆڕێت.
شوێنی ڕووداوەکان:.
ڕووداوەکان لە چەند شارێکی جیاواز ڕوودەدەن، وەک شاری عەکا و شاری خوزستان، بیابانی نەقەب، لۆقەنتەخانە، شارى شیلەی هەنگ، شاری پردەکان، دەریا خەمگیر، شاری شادی و پێکەنین، کارخانەی لە کارکەوتوو، حەقخانە و خانەی کەوشەن.
بیرۆکەی ڕۆمانەکە:.
ڕۆماننووس بۆ بیرۆکەی ڕۆمانەکەی سوودی لە فەلسەفەکانی ستۆکی و ئەڕستۆ و بوونگەرایی هایدگەر و ژان پۆڵ سارتەر و هیرسیل و داروین و فرۆید یۆنگ و ئەریک فرۆم و فریدیش نیچە و کتێبی مەکنونە و مێژووی ئایینی بەهایی و بزووتنەوەی حەقە و یارسان و سابیئە و مەندائی و تەقیەی عیرفانی ئیسلامییەوە وەرگرتووە.
ناوی ڕۆمانەکە:.
ناوی ڕۆمانەکە فڕینی پردەکان، پردەکان لە ناوی شارێکی وەهمی ناو ڕۆمانەکە وەرگیراوە کە ئەم شارە هەزاران پردی تێدایە، بۆ هەر پردێکیان ناوێکیان هەیە، لای خەڵکەکە هەرپردە و بۆ مەبەستێکی دیاری کراو بە کاردێت. دوای دروستبوونی ئاشوب و پەشێوی لە شارەکەدا، خەڵکەکە پردەکان دەروخێنن.
فڕینی پردەکان بەدیاری کراوی وێنای دوو برای جمکە دەکات، کە لای سیلۆنی پیری مامیان وەک پردێک بۆ گەیشتنە دەسەڵات بەکاردێن هەریەکەیان دەکات بە ڕابەرێکی گەورەی ئایینی، دواتر گەمەکە بەسەر خۆیدا پێچەوانە دەبێتەوە و لەدەستی دەرچن. بە کورتی فڕینی پردەکان تەعبیر لە نەمانی لێبوردن و بەخشندەیی مرۆڤایەتی دەکات.
ئامانجی ڕۆمانەکە:.
ئامانج لە نووسینەوەی ڕۆمانەکە، نیشاندانی دەردەکانی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتییە، بەمەبەستی کەم کردنەوەی تاوان و نەهێشتنی خراپەکاری و ڕۆحی یەکتر قبوڵکردن و جیاوازی ئایینی و بیر و بۆچوون و برەودانە بە زاینین مەعریفە و باشترکردنی ژیانی مرۆڤەکانە.

دڵشاد کاوانی
نووسەری ڕۆمانی فڕینی پردەکان
27\11\2023

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

شاعیر و هونەرمەند ئەرسەلان ئالانی: لە کوردستان شێوەکاری باش و بە ئەزموون بوونیان هەیە
شاعیرو هونەرمەند ئەرسەلان ئالانی: رەخنە بەداخەوە زیاترقاڵبی پیاهەڵدان و دەست خۆشی وەرگرتووە
شاعیر و هونەرمەند،ئەرسەلان سلێمان قادر ناسراو بە (ئەرسەلان ئالانی)،ساڵی 1980 لە گوندی (ئالانە)ی سەر بە قەزای خەلیفان لەدایک بووە، لە تەمەنی 5ساڵی دەخرێتە بەر خوێندنی ئاینی ، بەڵام دوای ساڵێک و لە تەمەنی 6ساڵی بەهۆی نەخۆشی لەپێ دەکەوێت و ناتوانێت بەئاسایی بەپێ بڕوات ، ڕاستە ئەو بووە خاوەن پێداویستی تایبەت ، بەڵام نەخۆشییەکەی نەبۆتە رێگر لە برەوەدان بە بەهرەکانی.
ئالانی لە ساڵانی 86-88 سەرەڕای هەبوونی شەڕ و نەهامەتی و گوند سووتان و دەربەدەری ژیانی لەشاخ و ئەشکەوتەکانی کوردستان ، کەئەوکات تەمەنی 8 ساڵان بوو ، بۆ خۆ سەرقاڵکردن و لەبیر بردنەوەی ئازارەکانی و جەنگ ، دەیویست ژیانی منداڵی پێش نەخۆشکەوتنی و پێش سووتانی گوندەکەی لەرێگەی تابلۆ وێنا بکات ، واتە ساڵانی 88 – 96 وەک هەر منداڵێک وێنەی سادەو ساکاری دەکێشا ، بەڵام وەک تابلۆ ساڵی 97 دەستی بەم هونەرە کردووە ، لەم روانگەوە خاوەنی چەندین پێشانگای تایبەت و هاوبەشە بۆئاگاداربوو بە کارو چالاکییەکانی ، بەچەند پرسیارێک بەسەرمان کردەوە.
هەڤپەیڤین- کامەران حاجی ئەلیاس

*سەرەتا بابزانین چۆن لەگەڵ جیهانی شیعر ئاشنا بوویت؟

• بۆ نووسینی شیعر ، فایەق بێکەس کاریگەری زۆری لەسەرم هەبوو، چونکە باوکم دیوانی بێکەسی شاعیری هەبوو بۆی دەخوێندمەوە ، ئیتر ساڵی 2001 دەستم بە نووسینی شیعر کرد کە دوو بەرهەمم هەیە (گەڵا وەریوەکان و نمەی باران).

  *تاچەند پێویستە شاعیر لەگەڵ شیعرەکانی راستگۆ بێت؟

• ناکرێ شاعیر گوفتار و ڕەفتاری جیاوازبێ لەگەڵ تێکستەکانی ، بەڵکو پێویستە قەڵەم و ڕوئیا و ڕێبازی هاوتەریب بن، لە هەمان کاتدا بۆئەوەی خۆی و خوێنەران چێژ لە شیعرەکانی وەربگرن.

  *بابزانین ئەو دەروازانەی کامەن بۆ شیعرنووسین ئایا خۆشەویستیە، ئافرەتە، سروشتە، دایکە ، باوکە، سۆزە…؟

• بێگومان زۆرن ئەو بابەتانەی کەدەبنە هەوێنی شیعرەکانم وەکو (وەسف ، نیشتمانی و نەتەوەیی ، عەشق و خۆشەویستی ، سۆز ، تەنز و ڕەخنە..) بۆیە شیعرەکانم لەیەک بابەت قەتیس نەکردوون.

  *ئەو شاعیرو ئەدیبانە کامەن کە کاریگەریان لە سەرتۆ هەبووە؟

• زۆرن ئەو شاعیرانەی کاریگەرییان لەسەر من هەبووە ، وەک (فائق بێکەس ، قانع ، مەلا عەلی ، عەبدوڵڵا پەشێو ، ئیسماعیل خورماڵی چەندانی تریش، هەر یەکەو بەشێوەیەک تێکەڵ بە تێکستە شیعرەکانیان بووم و لەگەڵیان ژیاوم.

  *باشە باباس لە هونەری شێوەکاری بەرێزتان بکەین، بزانین سەرچاوەی لەدایک بوونی تابلۆکانت چین؟
  -تابڵۆکانم هەمەجۆرن،( پۆرترەیت ، سروشت ، ئاسەوار ، کلتور ) ، وە هەندێ جاریش لەسەر داواکاری ئازیزان وێنە دەکێشم ، بەڵام زیاتر کار لەسەر دیمەنی سروشتی کوردستان دەکەم کە سەرنجم ڕادەکێشێت.
  *ڕەنگ فاکتەری سەرەکی هەموو تابلۆییەکە وەکو شێوەرکارێک چۆن دەڕوانیتە ڕەنگ؟

• ڕەنگ لە دیدی من جیهانێکە لە خۆشەویستی ، لە ڕاستگۆیی ، لە ئاوازی رۆحی مرۆڤ ، بۆیە زۆربەی رەنگەکان لە تابلۆکانم دا وەکو کەرستەیەکی سەرەکی بوونیان هەیە.

  *کاتێکی دیار کراوت هەیە بۆ نیگار کردنی تابلۆکانت؟

• بەهۆی سەرقاڵیم بە دەوام و خوێندنەوە ، هەفتەی تابلۆیەک یان دوو تابلۆ دەتوانم بکێشم ، ئەویش زیاتر لەئێواران ئەو کارە دەکەم.

  *جوڵەی هونەری شێوەکاری بەگشتی چۆن دەبینیت؟

• هونەری شێوەکاری لە کوردستان جوڵەیەکی باشی هەیە ، شێوەکاری باش و بە ئەزموون بوونیان هەیە ، وە بەهۆی هەبوونی پەیمانگای هونەرە جوانەکانیش ڕێژەکە لەزیادبووندایە ، بەڵام بەداخەوە بینەری پیشانگاکان زۆر کەمبۆتەوە ، چونکە لە ئێستادا هەندێک لەو نەوانەی ئێستا، بەداخەوە نەلە شیعر و نە لە تابڵۆ تێناگەن.

  *هاوکاری پاڵپشتی هونەرمەندان و نووسەران چۆن دەبینی لەلایەن دەزگا پەیوەندارەکان؟

• بەداخەوە ئەو هاوکاری و پاڵپشتییە ،وەک پێویست نییە مەگەر نووسەرێک یان شێوەکارێک پەیوەندی تایبەت و کەسی هەبێت ، ئەگینا لایەنی پەیوەندیدار ئامادە نییە فڵچەو ڕەنگێک بدات بە هونەرمەندان ، چجای هاوکاری و پاڵپشتی دیکە.

  *رەخنە خاڵێکی گرنگە بۆ پیشڤەچوونی هونەر و ئەدەب ، چۆن دەڕوانیتە ئاستی رەخرگران لە کوردستان؟

• جاران خوێنەری هەموو بوارێک ،لەڕۆژنامەو گۆڤارو کتێب دابوو ، ئێستا خوێنەر زۆر لەکورتی داوە هەمووی بۆتە سۆشیال میدیا ، ئەوەش بواری ڕەخنەی کەم کردۆتەوە بەداخەوە زیاترقاڵبی پیاهەڵدان و دەست خۆشی وەرگرتووە ، ئەوەش ڕەنگە لێدانێک بێ لەشیعرو شاعیر ، پێویستە ڕەخنە گریش هەبێ ، ناکرێ ئێمە هەر بە دەستخۆشی باز بەسەر خوێندنەوە بدەین ، چونکە ئەگەر ڕەخنە نەبێ ناتوانین لاریەکان ڕاست بکەینەوە ، بەڵام ڕەخنەی پاڵنەر و بونیاتنەر بێت ، ئەوکات جیهانی ئەدەب و شیعر و هونەر جوانترو بەربڵاوتر دەبێت.

  *ئێمە زۆر سوپاست دەکەین بۆ ئەو دەرفەتەی بەئێمەت بەخشی ، لە کۆتاییدا دوا وتەت چییە؟

• منیش سوپاستان دەکەم بۆ ئەو بەسەرکردنەوەیە ، پێم وایە کاتی هاتووە تاکی کۆمەڵگا لەم خەوی دوور لە مەعریفەت و بێئاگایی لە خوێندنەوەو هونەر و ڕوناکبیری هەڵسێتەوە ، بە تایبەت گەنجەکان ، چونکە هەر گەلێک لە نووسین و هونەر دوورکەوێتەوە، جێ دەمێنێ و دەکەوێتە دواوەی گەلان.

ئێوارەيەک
من و با بووينە هاوڕێی يەک
ئينجانەی ماڵ پڕ بوو لە بۆن
کەچی هەردووک هەر پێکەوە
بووين بە گێژەڵوکەی بەدفەڕ
ئەو زريان و تۆفانێکە
ياخی ئامێزی پەڕەی گوڵ
شەونمی سپێدە هيشک
تنۆک تنۆک
چؤڕاوی هەستی لێدەتکێ و مينا بيابانی بێ ئاو
قوڕ و ليتەی شەقار شەقاری تابلۆيە
بوونە گريان و شيوەنێ
منيش لە جانتا ڕەشەکەی شەهلا گلۆربوومەتەوە
چەپگر و لاڕی گرتووم و
هەنسک نوقمی قوڵپی گريان
شێتێ ئەشکێ ئاوێزانی تەنهاييە
شەڕ لە تەک تاڵ بە تاڵی مووی پرچە سەری بۆرم دەکەم
ئەوا جەنگم دژی هزر و دڵ جاڕداوە
لە باغی ئيشق تۆراو و تووڕدراوم
ناگەڕێمەوە سەرە رێ
نازانين کەنگێ دێينەوە
ئاشوبێکی وا خوڵقاوە
نە ئەو کراسی خانمێ دەلەرێنێ
نە من ئيتر دەبمە خەرمان بۆ ئەو مانگە
بشێ ئەو بێ و بسکی يارم بشەنێنێ
قژی يار بە نەشئە و شنەی بلەرێنێ
بگەڕێتەوە نێو چيمەنەکەی وادی و
گۆنای شەهلايار تەڕتەڕی ئاونگ بکا
زەمەنێ لێوڕێژی ئافات
دادی رۆژانی رخانی نهام نادات
ديسان کفنی بە باڵای قاقاما بڕی
لەم يەئسەوە بۆ يەئسێ دی هەنگاو دەنێم
با لە وێرانەی خۆيدايە و
منيش لە خولگەی تەنيایی
هەر دوو سەودای رێگای مەرگين
چەند جارم گوت
تۆی ئاونگی پەڕەی گوڵ و سەوسا و موستم
خۆشم دەوێی خۆشەويسترين کەسم

٢٨ / ١١ / ٢٠٢٣

1

ئێستا تەمەنم 53ساڵە، هیچ کاتێک وەک ئێستا بەسات و کات رۆژی وا ناخۆش تێنەپەڕیووم، هەردەم ئەو کاتانەی دایکم دەبینی، دەمگۆت دایە چۆنی، ئەویش یەکسەر چاوەکانی بریسکەی دەهات و دەیگوت : وەرە پێم بڵێ بزانم هەواڵ و ئیخباری دونیا چییە، منیش بۆ ئەوەی دڵتەنگ نەبێ دەمگوت لەدەرەوە لەخاریخ لەوڵاتان شەڕ و شۆڕێکی زۆر هەیە، بەڵام زۆر دوورە لەئێمە، کەچی دایکم دەیگوت: نا کوڕم، ئەوانەی تووشی ناخۆشی و کارەسات دەبن، ئەوانیش دایک و خوشک و برا و نەوەیان هەیە، هیچ جیاوازی نییە، لێرە شەڕ بێ یان لەو خاریجە.
زۆر جار دایکم بەدیار ئاوارەکانی سوریا و ئۆکرانیا و فەڵەستین و ئەفغانستان فرمێسک لەچاوانی دەهاتە خوار و دەیگوت: کوڕم، ئەوانیش وەک ئەو کوردەی خۆمان، هەردەم لەڕاکردندان، گوناحن، هەق نییە، وایان لێ بێ، ژیان لەلای هەمووان خۆشە، خوا زاڵم بەدەرد ببا.
دایکم ئافرەتێکی نەخوێندەوار بوو، بەڵام کاتێک باسی شەڕ و ئاشتی دەکرا لەزۆرێک لەسیاسییەکان باشتری دەزانی و هەمیشە دەیگوت :تەنیا بەئاشتی و بێ شەڕ دەتوانین وڵات ئاوەدان بکەینەوە، زۆر گوناحە ئەو گەنجە جوانانە ئااوارەی وڵاتان بن، راستە ئەو گەنجانە دوای ماوەیەک لەخۆشیدا دەبن، بەڵام ئەی چی بەدڵی دایک و باوکیان دەڵێین، ئەوان هەردەم لەچاوەڕوانی رۆڵەکانیانن، ئەگەر بۆ ساتێکیش بێ حەزیان بەوەیە رۆڵە و نەوەکانێان لەباوەش بگرن.
دایکم لەو ژنانە بوو، منداڵ و نەوەی خۆیی و منداڵ و نەوەی کەسانی دیکەی وەک یەک سەیر دەکرد، هەمووانی بەیەکسانی ماچ دەکرد، بەتایبەتی لەو بۆنانەی کە مێوانمان دەهات، یان لەکۆڵان منداڵێکی دەبینی، زۆر دڵی پێی خۆش دەبوو.
دایکم خەڵکی گوندێکی بەستی شەرغەیە، بەو مانایەیە، هەردەم زی و رووبار و چەم و کستوکاڵ و سەوزایی بینیووە، هەردەم باسی زێ و بەرزبوونەوەی ئاو و رووبارەکانی دەکرد، کاتێک باسی چەمەکانی دەکرد، وەک ئەوەی باسی بەهەشت بکات، دەیگوت: جوانی ئەو دار و درخت و بەرووبوومانە لەخەیاڵم دەرناچێ، من ناتوانم لەنێو خانوویەکدا بژیم، تەنیا چوار دیوار بێ، خانوویەک بکڕن، با باخچەی هەبێ. من ناتوانم لەخانوویەک بژیم باخچەی نەبێ، دەزانی باخچە و سەوزایی مانای چییە، مانای ئەوەیە ئێمە هەردەم لەبەهەشتین، ئێمە دەبێ بەهەشت بۆ خۆمان دروست بکەین.

• دەزانی هەر دار و درەختێک راز و نیازی خۆی هەیە، خۆشەویستی نیشتمان لێرەوە دەست پێدەکات، کاتێک سەوزایی بەکۆڵانێک دەبەخشی، دەبێ بزانی هەمووان چاو لەتۆ دەکەن تا بەهەشتێک لەنێو ماڵی خۆیان دروست بکەن.
  ئێستا ئەو قسانە لەگوێمدا دزرنگێتەوە، لەنێو ژوورەکەم هاواڕ دەکەم، دایە، بیری ئەو قسانەت دەکەم.
  وەک گوتم دایکم ژنێکی نەخوێندەوار بوو، کەچی هەموو جار دەیپرسی: ئەرێ شەڕی کۆسۆڤۆ چی بەسەر هات، ئەوە سڕبییەکان ئەوەندە داخ لەدڵن، من باوەڕ ناکەم، چونکە ئەوانیش دایکیان هەیە، ئەوە تەنێا چەند داخ لەدڵێکە دەیانەوێ هەموو شتێک تەفروتوونا بکەن، من دەرانم ئەوانیش لەپاڵ سەنگەرەکانێان بیری دایک و باوک و نەوەکانێان دەکەن.، بەڵام ئەوە ئەرکە پێیان سپێردراوە تاوەکو هەموو شتێک بسووتێنن، دەزانم لەپاڵ سەنگەرەکانێان چ ئازارێک دەچێژن، بۆیە خۆیان ئاشکرا دەکەن تا گولەیەک بیانپێکێ و لەو هەموو ئازارە رزگاریان بێ.

ئاسودە بێ شوقە و تاوەر ..
شوقە و تاوەر ..
بە داهاتی ناوخۆ و موچەی گشت فەرمانبەر ..
بە بایکۆت و بە مانگرتن ..
ڕیشەی دز قەت نایەت لە بن …
ئاسودە بێ ، نە ووتار ..نە ڕەخنەگرتن ..
نە تەماتە ..نە تەبەق هێلکە تێگرتن ..
بە بایکۆت و بە مانگرتن
ڕیشەی دز قەت نایەت لە بن
ئاسودە بێ ، شەق تێهەڵدان ، مناڵ کوشتن ..
خاک فرۆشتن ، لە مەیدانی شەڕ ڕاکردن
بە بایکۆت و بە مانگرتن ..
ڕیشەی دز قەت نایەت لە بن ..
ڕێی ئازادی ، بە تاوەری دز سوتاندن ..
دز ڕاونان و دزکوشتن و دز ڕوخاندن ..
بە بایکۆت و بە مانگرتن
ڕیشەی دز قەت نایەت لە بن

بۆ په‌ی بردن به‌نهێنیه‌ شاراوه‌كانی ڕابردوو، به‌خوێندنه‌وه‌ی وردی مێژوویی زۆر لایه‌نی شاراوه‌مان بۆ ده‌رده‌كه‌وێ، شاره‌زابوون و ناسینی چه‌مكه‌ ناته‌واو و پڕ كه‌موكوڕییه‌كان به‌توێژینه‌وه‌ و به‌دوادچوون ده‌ماننگه‌یه‌نێته‌ ئامانج، سه‌باره‌ت به كێشه‌كانی ژن، ده‌بێ قۆناخ به‌ قۆناغ ئه‌و سه‌ركه‌وتن و شكست و كێشانه‌ی ژن پێیدا تێپه‌ڕیوه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌فسانه‌كانی پێوه‌ندیدار به‌و بابه‌تانه‌وه خوێندنه‌وه‌ی وردی له‌ سه‌ر بكرێ.
به‌پێی لێكۆڵینه‌وه‌ مێژووییه‌كان باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن، سه‌رده‌مێك ژن حاڵه‌تی په‌ره‌ستنی هه‌بووه و له ناو بنه‌ماڵه و كۆمه‌ڵگا‌دا ڕێزلێگیراو بووه، دواتر به‌هۆی گۆڕانی بارودۆخی كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی ژن له‌ئاستی كۆمه‌ڵگا و بنه‌ماڵه‌شدا به راده‌یه‌كی مه‌ترسیدار هاته خوارێ و گه‌یشته‌ قۆناخی سووكایه‌تی و زینده به چاڵ كردن، گۆڕانكاریه كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان به‌تایبه‌ت ژیانی گوندنشینی و شارنشینی له دابه‌زاندنی پله‌ و پێگه‌ی ژندا رۆڵی به‌رچاوی هه‌بووه، زۆر جار به‌رهه‌می گۆڕانكارییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ‌و بارودۆ‌خی ژیانی رابردوو، له‌ چیرۆك و ئه‌فسانه‌ كۆنه‌كاندا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌، هه‌ندێك له‌ ئه‌فسانه‌كان به‌راده‌یه‌ك له ‌راستی نزیكن، به هه‌ندێك زیاده‌ره‌وییه‌وه‌، ژیانی سه‌رده‌مه‌ كۆنه‌كان بۆ نه‌وه‌ی داهاتوو ده‌گێڕنه‌وه، زۆر له‌ ئه‌فسانه‌كان و به‌تایبه‌ت چیرۆكه راسته‌قینه‌كانی وه‌ك ئاده‌م و حه‌وا، مریه‌می كچی عمران، به‌ڵقیس…هتد، هه‌روه‌ها چیرۆكه ئه‌وینداریه‌كانی وه‌ك: مه‌م و زین، شیرین و فه‌رهاد، له‌یلێ و مه‌جنون… هتد. پێگه‌ و بارودۆخی ژن له‌و سه‌رده‌مه‌ی خۆیدا ده‌ست نیشان ده‌كا‌ت. ئه‌گه‌رچی چیرۆك و ئه‌فسانه‌كان به‌پێی سه‌رده‌م و ناوچه‌كان جیاوازی هه‌بێت، به‌ڵام له‌ كۆتاییدا خزمه‌تی زۆری به‌باته‌كه‌ ده‌كه‌ن، ئێمه‌ لێره‌ چیرۆك و به‌سه‌رهاتی به‌ڵقس وه‌ك ژنێكی لێهاتوو له‌سه‌رده‌مێكی تاریكدا به‌نموونه‌ دێنینه‌وه‌.
به‌ڵقیس وه‌ك ڕه‌چه‌ڵه‌ك ناسان ئاماژه‌یان پێداوه‌، ناوی (یه‌لقه‌مه‌ كچی ئه‌لیه‌شرحه‌) له‌تۆره‌مه‌ی (قه‌حتانه)‌، چیرۆكی به‌ڵقیس و سلێمان (990-931 پ.ز)، له‌قورئانی پیرۆزدا ئاماژه‌ی بۆ كراوه‌، كاتێك سلێمان پاشا كوڕی داود له‌سه‌فه‌ر بوو، ڕۆژێك له‌ڕێگا له‌بیابانێك دابه‌زی و نیازمه‌ندی ئاو بوو، پرسیاری كرد قوڵی ئاو لێره‌ چه‌نده‌، ئاماده‌بووان وتیان: ته‌نیا شانه‌به‌سه‌ر(په‌پوسلێمانه‌) ده‌توانێت ئه‌وه‌ بزانێت، سلێمان وتی: شانه‌به‌سه‌ر بێنن، به‌ڵام ئه‌و دیارنه‌بوو، سلێمان توڕه‌بوو، وتی: سزای ده‌ده‌م، سه‌ری ده‌بڕم، بەڵام شانه‌به‌سه‌ر كه‌هاته‌وه‌ به‌ سلێمانی گوت: “شتێكم بینیوه‌ كه‌تۆ نه‌تبینوه‌، بۆ تۆ له‌ سه‌با هه‌واڵێكی ڕاستم هێناوه”‌، ژنێكم بینی فه‌رمانڕه‌وایی گه‌لێكی ده‌كرد، زۆر پێشكەوتون و هه‌موو شتێكی هه‌یه‌، ته‌ختێكی سه‌رنجڕاكێشی هه‌یه‌، له‌جیاتی خوای تاقانه‌ كڕنوشی بۆ هه‌تاو ده‌برد و هه‌تاو ده‌په‌رستن، حه‌زره‌تی سلێمان پێغه‌مبه‌ری جوله‌كان نامه‌ی بۆ نووسی و داوای په‌رستنی خوای تاقانه‌ی لێكرد، به‌ڵقیس ڕاوێژی له‌گه‌ڵ ڕاوێژكارانی وڵاته‌كه‌ی كرد، ئه‌وان وتیان: هێز و شه‌ڕكه‌ری زۆریان هه‌یه‌ و ئاماده‌ی شه‌ڕن، به‌ڵام كاروباره‌كان له‌ئیراده‌ی تۆ دایه‌ و فه‌رمانت چیه،‌ تا به‌جێی بێنین؟، به‌ڵقیس وتی: كاتێك پاشاكان به‌ زۆر ده‌چنه‌ شارێك وێرانی ده‌كه‌ن و خه‌ڵكه‌كه‌ی ڕه‌زیل و ڕیسوا ده‌كه‌ن، من ده‌زانم ئه‌و په‌یامبه‌ره‌ و پاشا نییه‌، من دیارییه‌ك بۆ سلێمان ده‌نێرم، تا بزانم نێردراوان چ هه‌واڵێك بۆ ئێمه‌ دێننه‌وه‌، كه‌ دیاری بۆ سلێمان نارد، له‌وه‌ڵامی دیاری به‌ڵقیسدا، سلێمان وتی: من ماڵ و سامانم زۆره‌، ده‌مه‌وێ خواوه‌ندی تاقانه‌ بپه‌رستن، ئه‌گینا سوپایه‌كتان ده‌كه‌مه‌سه‌ر ڕیسواو په‌ست و لاوازتان ده‌كه‌م، ئه‌و کاته‌ له‌شارى سه‌با، وڵاتى یه‌مه‌نیشتان ده‌رده‌که‌م و یه‌خسیرتان ده‌که‌م، پیاوه‌کانى به‌ڵقیس گه‌ڕانه‌وه‌ چیان دى بوو، چیان چاو پێ که‌وتبوو، كه‌ سوله‌یمان هه‌ر پاشا نیه‌ و پێغه‌مبه‌ریشه،‌ به‌ڵقیس ڕووى کرده‌ سه‌رداران و پیاو ماقۆڵان و وتى: هیچ چارمان نیه،‌ ده‌بێ به‌ قسه‌ى بکه‌ین، ئینجا خۆیى و چه‌ند سه‌رلشکر و پیاو ماقووڵ و ده‌ست و پێوه‌ندى له‌گه‌ڵ خۆى بردن و به‌ سوپایه‌كی هه‌زاران كه‌س به‌ره‌و فه‌له‌ستین که‌وتنه‌ ڕێ.
به‌ڵقیس بێ شه‌ڕ بۆلای سلێمان ڕۆیشت، چووه‌ سه‌ردانی سلێمان و سوپایه‌كی زۆری ده‌هه‌زار كه‌سی وڵاته‌كه‌ی هاوڕێیه‌تیان ده‌كرد، ڕۆژێك سلێمان كه‌ هاته‌ ده‌ره‌وه‌ تۆز و غوبارێكی زۆری بینی، وتی: ئه‌مه‌چیه‌؟ وتیان: ئه‌مه‌ به‌ڵقیسه‌ به‌خۆی و سوپاكه‌ی بۆ ئێره‌ دێت، سلێمان‌ له‌مه‌ ترسی لێ نیشت ویستی هێزی خۆی پیشانی به‌ڵقیس بدات، سلێمان جنۆكه‌ و دێو و باڵنده‌ی له‌به‌رده‌ست دابوو، که‌ هه‌واڵى هاتنى ئه‌وانى زانى بۆ ئه‌وه‌ى موعجیزه‌ى گه‌وره‌ و ده‌سه‌ڵاتى خۆى نیشانى به‌ڵقیس بدا، ڕووى کرده‌ خه‌ڵکه‌که‌ و وتی: ئه‌ى کۆمه‌ڵى دانیشتوان کێ ده‌توانى ته‌ختى به‌ڵقیسم بۆ بێنێ، ‌پێش ئه‌وه‌ى ئه‌و بگاته‌ لاى من و موسڵمان ببێ؟ عیفریتێک له‌ ئه‌جیننه‌کان ڕاست بۆوه‌ و وتى: من ده‌چم بۆت دێنم‌، پێش ئه‌وه‌ى له‌ جێگاى خۆت هه‌ڵستى، زۆریش به‌ تاقه‌تم بۆ ئه‌و كاره‌‌ و خیانه‌تیشى لێ ناکه‌م، دواتر یه‌كێكی دی له‌ دێوه‌كان “ئه‌وه‌ی زانستی كتێبی كۆنی ده‌زانی، وتی: ئه‌وه‌نده‌ی چاو له‌سه‌ر یه‌ك دابنێی ته‌ختی به‌ڵقیست بۆ دێنم، بۆ ئه‌و كاره‌ به‌توانا و ئه‌مینم”.
حه‌زره‌تى سوله‌یمان که‌ چاوى به‌ ته‌ختى به‌ڵقیس که‌وت له‌و دووره‌وه‌، له‌و ماوه‌که‌مه‌دا له‌ لاى دانراوه‌ زۆر دڵخۆش بوو، وتى: ئه‌وه‌ له‌ گه‌وره‌یى خواوه‌یه‌ و بۆ تاقى کردنه‌وه‌ى منه،‌ داخوا شوکرانه‌ى نیعمه‌تى خوا ده‌که‌م یان نا؟
ڕاوى ده‌ڵێ: ئه‌جینان زۆریان پێ ناخۆش بوو به‌ڵقیس موسڵمان ببێ و ببێته‌ ژنى حه‌زره‌تى سلیمان، زۆریان خراپه‌ ده‌رباره‌ی به‌ڵقیس باس کردبوو. ده‌یانوت: زۆر بێ عه‌قڵه‌ و زۆر توکاویه‌ و مووى زۆری به‌له‌شیه‌وه‌یه‌، بۆ تاقى کردنه‌وه‌ى به‌ڵقیس، سوله‌یمان فه‌رمانی كرد، ته‌خته‌که‌ى لێ بگۆڕن و گه‌وهه‌ره‌کانى به‌ پێچه‌وانه‌ لێ بنێنه‌وه‌ و سه‌ره‌ و بنى بکه‌ن، بزانین ده‌ى ناسێته‌وه‌؟ کاتێک به‌ڵقیس گه‌یشته‌ لای سوله‌یمان وتیان: ئه‌رێ ئه‌وه‌ ته‌خته‌که‌ى تۆ نیه‌؟ به‌ڵقیس ته‌ماشاى کرد و تۆزێک ڕاما و زانى که‌ ئه‌وه، به‌ڵام وتى: ده‌ڵێی هه‌وه‌! سلێمان به‌به‌ڵقیسی وت: ته‌خته‌كه‌ی خۆت ده‌ناسیته‌وه‌، به‌ڵقیس كه‌ بینی له‌ته‌نیشت سلێمان دانراوه‌ وتی: ئه‌وه‌ ته‌خته‌كه‌ی منه‌، له‌ناو قه‌ڵاكانی خۆم به‌جێمهێشت و سوپاكه‌م له‌ده‌وره‌ی بوو، چۆن هێناتان بۆ ئێره‌.
ئینجا سوله‌یمان بۆ ئه‌وه‌ى بزانێ داخوا ئه‌جیننه‌ ڕاست ده‌که‌ن، که‌ ده‌ڵێن له‌شی به‌ڵقیس توکنه‌ و مووی پێوه‌یه‌، فه‌رمانی کرد كۆشكێكی بێ وێنه‌یان بۆ دروست کرد، ته‌واوى حه‌وشه‌که‌یان به‌ ئاوێنه‌ و شوشه‌ى سپى دانا بوو، له‌ژێره‌وه‌ش وه‌ك ئه‌وه‌ی ئاوى تێدا بوو، پڕ بوو له‌ ماسى، سلێمان ڕۆژێک چوو له‌سه‌ره‌وه‌ى حه‌وشه‌که‌ کورسى دانا و له‌سه‌رى دانیشت، فه‌رمانی كرد به‌ڵقیسم بۆ بانگ بکه‌ن،‌‌ به‌ڵقیس هات، که‌ له‌ ده‌روازه‌ی كۆشك چووه‌ ژووره‌وه‌ واى زانى حه‌وشه‌که‌ پڕه‌ له‌ ئاو، كراسه‌كه‌ی هه‌ڵکرد و به‌له‌کى ده‌رکه‌وتن. ئیتر سوله‌یمان به‌ ئاوات گه‌یشت و وتى: ئه‌وه‌ ئاو نیه‌ مه‌ترسه‌ وه‌ره‌ ژووره‌وه‌ ئه‌وه‌ شوشه‌ى سپى یه‌، به‌ڵقیس چوو له‌ لاى سوله‌یمان دانیشت، هه‌ندێ پرسیاری له‌ سلێمان كرد، سلێمان لەزیرەكی بەڵقیس سه‌ری سوڕما تا ماوه‌یه‌ك بێ هۆش بوو، دوایی هه‌ستایه‌وه‌ و پاش كه‌مێك ڕامان، ئینجا وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی دایه‌وه‌، به‌ڵقیس که‌ ئه‌و موعجیزه‌ گه‌ورانه‌ى دى و چاوى به‌و هه‌موو سه‌روه‌ت و ماڵ و گه‌وره‌ییه‌ که‌وت وتى: ئه‌وا ئیمانم هێنا و چوومه‌ سه‌ر دینى سوله‌یمان، ئینجا حه‌زره‌تى سوله‌یمان به‌ڵقیسى وه‌ك هاوسه‌ری خۆی هه‌ڵبژارد و پاش ماوه‌یه‌ک ناردییه‌وه‌ بۆ یه‌مه‌ن و زوو زوو سه‌رى ده‌دا.
به‌ڵقیس شاژن و خاوه‌نی سه‌ڵته‌نه‌ت و پاشای سه‌بای وڵاتی یه‌مه‌ن بوو، ژنێكی عاقڵ و خاوه‌ن هزر و ڕۆشنبیریه‌كی زۆربوو، به‌پرسیاره‌كانی سلێمانی پێغه‌مبه‌ری سه‌رسام كردبوو، مایه‌ی سه‌رسوڕمانه‌ ئه‌م ژنه‌ پاشایه‌ هه‌موو شتێكی هه‌بوو، ته‌ختێكی گه‌وره‌ی سه‌رنجڕاكێشی هه‌بوو، یه‌كه‌م كه‌س بوو كه‌ حه‌مامی هه‌بوو، كۆشك و ته‌لاری وڵاته‌كه‌ی به‌ناوبانگ بوون و ئێستاش پاشماوه‌ی شوێنه‌واری شارستانیه‌تی وڵاته‌كه‌ی نیشانه‌ی پێشكه‌وتنی گه‌واهی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی به‌ڵقیس ده‌دات، له‌كاتێكدا ئه‌م هه‌موو گه‌وره‌یی و زانایی و پێشكه‌وتن و لێهاتووی به‌ڵقیسی شاژنی سه‌به‌ء له‌ قورئاندا باس كراوه‌، بۆچی ده‌بێ وه‌كو ژنێكی سه‌رده‌می جاهیلی و نه‌فامی ئاماژه‌ی پێ بكرێ، ئایا شیاوه‌ به‌ژنێكی سه‌ره‌می نه‌فامی ناوی به‌ری، ئەو لەڕووی ژیری و سەركەوتن و شارستانیەتی ئەو سەردەمە هەمووی هەبوو، یاخود نەفامی ئەو تەنیا ئەوە بوو خوای تاقانەی نەدەپەرست؟.

بڕیاری دادگای باڵای فیدراڵی لە عێراق بۆ هەڵوەشاندنەوەی ئەندامەتی محەمەد حەلبوسی سەرۆکی پەرلەمان، سێبەرێک دەخاتە سەر دیمەنی سیاسی لە عێراقدا، کە دەرگای ئەگەری گۆڕانکاری ئاڵۆز لەبارەی ئایندەی حکومەت و هێزو لایەنە سیاسیەکان و لەهەمانکاتدا پرسیاری لەسەر ڕەوتە سیاسیەکانی عێراق وروژاندوە، بەتایبەتی ئەو هەوڵدانەیە کە بۆ جێگیرکردنی باڵا دەستی هێزی “چوارچێوەی هەماهەنگی” لە ئایندەی حکومەتی عێراقدا جەختی لەسەر دەکرێت.
هاوکات “پارتی تەقەدوم” پارتەکەی حەلبوسی دەست لەکارکێشانەوەی وەزیرو جێگرەکانی لە پۆستەکان ڕاگەیاند، ئەمەش گرژیەکانی لە گۆڕەپانی سیاسی عێراقدا زیاتر کردوەو لە ئایندەی دۆخی سیاسیدا چاوەڕوانی بارگرژی زیاتریش دەکرێت. ئەم هەنگاوە جۆرێکە لە پاشەکشەی حزبەکەی حەلبوسی لەنێو پێکهاتەی حکومەتی ئێستای عێراقدا.
لەژێر ڕۆشنایی ئەو بڕیارەی دادگای فیدراڵیدا، لایەنە سونەکان دۆشداماون لە چۆنیەتی دەربڕینی هەڵوێستی خۆیان، بەتایبەتی لەگەڵ کۆتایهاتنی ئەندامەتی حەلبوسی و ئەندامێتی نوێنەرەکەی، لەیث دولەیمی، لایەنە سونەکان ڕەوەندی جۆراوجۆر لەخۆدەگرن، لەدۆخێکی گومان و پێشبینی جیاوازدا دەژین سەبارەت بە پێشهاتە سیاسیەکانی عێراق لە داهاتوودا.
ئەم پێشهاتانە لە کاتێکی هەستیاردا ڕویداوە، کە حکومەت ئامادەکاری دەکات بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان، لەگەڵ پەرەسەندنی گرژیەکان و گۆڕانکاریەکان لە گۆڕەپانی سیاسی عێراقدا، وا دیارە قۆناغی داهاتوو پڕ دەبێت لە ململانێ و تەحەدا. ئەو پرسیارە دێتەپێشێ، ئایا ڕێڕەوی هەڵبژاردنەکانی داهاتوو عێراق تووشی دۆخی ناسەقامگیری سیاسی زیاتر دەکات؟ ئەم پرسیارە تارماییەک دەخاتە سەر ئایندەی نادیاری عێراق، ئەمەش لەکاتێکدایە کە هەوڵە بەردەوامەکان بەناوی ڕوبەڕوبونەوەو بەڕەنگاربونەوەی گەندەڵی دەچێتە ژێر پەردەیەکی ڕەشەوە.
ئەوەی ئاشکرایە ڕۆڵی “چوارچێوەی هەماهەنگی” لە گۆرەپانی سیاسی عێراقدا زیاتر بەرچاوەو تەواو خەریکی پاوانخوازی دەسەڵاتی یەکلایەنەیە لە حکومەتی ناوەندیدا، بەوپێیەی توانای پێکهێنانی حکومەتی هەیە بە هاوپەیمانیەکی باڵادەستی خۆی بەسەر لایەنەکانی دیکەدا، وایکردووە ‘چوارچێوەی هەماهەنگی” ببێتە یاریزانێکی سەرەکی و بەتوانا لە گۆڕەپانی سیاسیداو کاریگەریان هەیە لەسەر هاوسەنگیە سیاسیەکانی ئێستا و داهاتووی حکومەت لە عێراقدا، بەتایبەتی لە پرۆسەی هەوڵدانیان بۆ یەکلاییکردنەوەی بەناوەندکردنی حکومەت لە عێراقێکی یەکپارچەدا. لەم بارەیەشەوە پشتیوانی تەواوی کۆماری ئیسلامی ئێرانی بەدەست هێناوە.
بۆیە لەمکاتەدا هەرچەندە لەڕێگەی دادگای باڵای فیدراڵیەوە حەلبوسی لەکارخراوە، بەڵام ناتوانین پێشبینی ئەوەنەکەین، کە ئەم هەنگاوە بەشێکە لەو گەمە سیاسیانەی سەرکردەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی بۆ دامەزرندانی حکومەتی عێراق لەژێر هەژمونی باڵادەستی خۆیاندا بەرێوەی دەبەن.
حەلبوسی بەشێک بوو لەو هاوپەیمانیە سێ قۆڵیەی دوای هەڵبژاردنی پەرلەمان، شانبەشانی بارزانی و سەدر، کە ئامانجیان پێکهێنانی حکومەت بوو دوور لە هەموو هێزە سیاسیەکانی سەر بە ئێران. ئەم بابەتە جگە لەوەی زۆر قورس بوو، تەحەدایەکی گەورەی هەڵگرت، پێموایە لەوە دەچێت ئەوانەی لەگەڵ ئەم هاوپەیمانیەدا بوون تا ئەمڕۆش لە بەرامبەر ئێران و چوارچێوەی هەماهەنگیدا دەبێت باجەکەی بدەن.
بۆ چوارچێوەی هەماهەنگی ئەمە کاتێکی گونجاو بوو بۆ لابردنی حەلبوسی، چونکە لەگەڵ ڕێکەوتی هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاکان دێتەوە، بەتایبەتی کە بایکۆتی هەڵبژاردن لەلایەن ڕەوتی سەدریەکانەوە راگەیاندرا، ئەو نیگەرانیەی بۆ دروستکردن کە ئەگەری ئەوە هەیە حەلبوسی بەشێک لە دەنگەکانی سەدریەکان بەدەستبهێنێت.
بەدوور نازانرێت بڕیاری دوورخستنەوەی حەلبوسی بەشێکە لە تۆڵەکانی ماڵی شیعە، چونکە هێزە شیعەکان قەبوڵ ناکەن کەسێک هەبێت سەرۆکایەتی سونە بکات و لەریزی پێشەوەی دەسەڵاتی سیاسیدا بێت و ململانێی گۆرینی دەسەڵاتیان لەگەڵدا بکات، وەک لە هاوپەیمانیە سێ قۆڵیەکە لەگەڵ بەرزانی و سەدردا نیشانیاندا.
بەدوای دوورخستنەوەی حەلبوسی، هاوپەیمانەکانی پێشوی لە بارزانی و سەدر هیچ هەڵوێستێکی فەرمیان لە دژی ئەم بڕیارە نیشان نەداوە، بەپێی ڕاگەیەندراوی فەرمی پارتی دیموکراتی کوردستان وادیارە ئەوە بە باش دەزانێت خۆی لە هەر هەنگاوێکی پلە بە پلە دوور خاتەوەو خۆی لە هەر مانۆڕێکی سیاسی لەبەرامبەر هێزە شیعەکان بەدوور بگرێت، لەپێناو خۆپاراستن لە هەر بڕیارێکی دادگای باڵای فیدراڵی کە دژ بەحکومەتی هەرێم و بارزانی دەربکرێت. چونکە زۆر مەلەفی مشتومڕاوی هەیە کە دادگای فیدراڵی دەتوانێت بڕیار لە دژی هەرێمی کوردستان دەربکات، بەتایبەتی دژی بارزانی و پارتی دیموکرات، بەو پێیەی هاوپەیمانی “پارتی تەقەدوم” و سەدریەکانی کردوە. ئەوەی بارزانی لە ئایندەیەکی نزیکدا زۆرترسی لێی هەیە ئەوەیە کە دادگای فیدراڵی بڕیار لەدژی هەرێمی کوردستان بدات، سەبارەت بە کۆنترۆڵکردنی کێڵگە نەوتیەکان لەو ناوچانەی تێکەڵ بە حکومەتی فیدراڵن، وەک کێڵگەی خورمەڵە، کە بەرپرسانی حکومەتی فیدراڵی دەڵێن سەر بە حکومەتی فیدراڵیە و نابێت سەر بە دەسەڵاتی هەرێمی کوردستان بێت.تا ئەمڕۆش ئەو کێڵگەیە لەژێر دەسەڵاتی حکومەتی هەرێمدایە و بەشێکی گەورەی توانا نەوتیەکانی هەرێمە کە لەلایەن کۆمپانیاکانی سەر بە پارتی دیموکراتەوە کۆنترۆڵکراوە.
ڕوونە کە هێزە شیعەکان بڕیاریان داوە سنووردارکردن و کۆتاییهێنان بە هەژموونی هەر لایەنێک یان سەرکردەیەک بکەن، کە لەنێو پێکهاتەکانی دیکەدا دەیانەوێت بەبێ ڕکابەر لە دەسەڵاتدا بمێننەوە، یان بوونی مەیلی سیاسیان دور لەوان یان دوور لە بەرژەوەندی و سیاسەتی تاران بێت. بۆ ئەمەش پێکهێنانی دەسەڵاتی دادوەری یارمەتی ئەوەیان ئەدات بۆ جێبەجێکردنی ئەم هەنگاوانەی لە ئاراستەی یەکلایکردنەوی دەسەڵاتی سیاسی لەژێر هێژمۆنی تەواوی چوارچێوەی هەماهەنگیدا پاریزراوبێت.
گرتنەبەری بڕیاری دادوەری یان سیاسی لەدژی هەولێر لەدوای گۆشەگیرکردنی حەلبوسی ئەگەرێکی دوور نییە، بەتایبەتی ئەوەی ئێستا حکومەتی فیدراڵی پێویستی پێیەتی هەوڵدان و پێداگریە لەسەر ناوەندکردنەوەی حکومەتی عێراق. لەهەمانکاتدا لەبەرئەوەی حکومەتی هەولێر کەوتۆتە بەر رەحمەتی بەغداو بەردەوام پێویستی بە گەڕانەوەیە بۆ بەغدا، لە هەر بوارێکدا و لە پاشخانی پێشهاتە سیاسیە نوێیەکاندا حکومەتی هەرێم ناچارە لە ڕێگەی کەناڵەکانیەوە مامەڵەیەکی وردو جدی بکات بۆئەوەی بتوانێت پەیوەندیەکی بێ کێشە و پتەو لەگەڵ دامودەزگا فیدراڵییەکان بەدەستبهێنێت، یان لەهەر هەنگاوێکدا دەبێت ملکەچی زیاتر بۆ حکومەتی ناوەندی نیشان بدات.
بارزانی بۆ راگرتنی هاوسەنگی خۆی لەم گێژاوەدا، ناچارە مامەڵە لەگەڵ بەغدا بکات و هەوڵەکانی چڕتر بکاتەوە بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنی درەنگ وەخت بۆ پەرلەمانی کوردستان، بۆیە هەر مەترسییەک کە گرفت لەسەر شەرعیەتی حکومەتی ئێستا دروست بکات خۆی لێدەپارێزێت، گەر وانەکات بەبریارێکی دادگای فیدراڵی چۆن دەرگای پەرلەمانەکەیان داخست، حکومەتەکەشی بەردەوام نابێت و بۆی هەڵدەوەشێننەوە، هەر بەو مانایە ناچارکراوە ملکەچی گۆڕانکاریە سیاسیەکان بێت.
ئەوەی جێگای سەرنجە یەکێتی نیشتمانی سکاڵای یاسایی تۆمارکردوە بۆ هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی پشکەکان و دابەشکردنی ناوچەی هەڵبژاردن بۆ چوار ناوچە، ئەگەر دادگا بڕیارێک لە بەرژەوەندی یەکێتی نیشتمانی دەربکات، ئەوە گورزێکی توند دەبێت لە پارتی دیموکرات، حاڵەتێکی ئاڵۆز دەخاتە بەردەم جێبەجێکردنی هەڵبژاردن، چونکە پارتی بەتوندی پێداگری لەسەر هێشتنەوەی یاساکە بەبێ گۆڕانکاری و هەموارکردنەوە دەکات، لەم حاڵەتەدا هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان دەرگیر بە بنبەست و کێشەیکی گەورە دەبێت.
گومانی تیانیە کە دۆخەکەو گۆرانکاریەکان ئەوە بە ئاشکرا دەنوێنن، کە دەسەڵاتی دادوەری لە ژێر سایەی دەسەڵاتدارانی شیعەدایە، هەربۆیە کاریگەری پرسە سیاسییەکان لەسەر دادگا ڕاستییەکی حاشا هەڵنەگرە.
دورخستنەوەی محمد حەلبوسی پرسیاری زۆری لەسەر ئاستی شەقامی عێراقی سەبارەت بە چارەنووسی هاوپەیمانی و ئیدارەی حکومەتی ئێستا وروژاندوە. لەگەڵ کردنەوەی دەرگای هەر دانیشتنێکی نوێدا، دەبێتە سەرهەڵدانی گرژییە سیاسییەکان و تێکەڵکردنی کارتەکان. لەهەمانکاتدا بڕیاری گۆشەگیرکردنی حەلبوسی سەبارەت بە هەرێم ئاماژەی دیکەی لەخۆی گرتوە. ڕەنگە ئاگادارکردنەوەو فشارێکیش بێت بۆ هەولێر کە قۆناغێکی نوێ لە سایەی سیاسەتەکانی چواچێوەی هەماهەنگیدا دەستپێبکاتەوە.
ئەگەری ئەوە هەیە حکومەتی فیدراڵی هەنگاو بنێت بۆ وەرگرتنەوەی کۆنترۆڵکردنەوەی کێڵگەی نەوتی خورمەڵە کە ڕۆژانە نزیکەی 175 هەزار بەرمیل نەوت بەرهەم دەهێنێت.هەروەها کێڵگە غازییەکانی کۆرمۆریش هەن، باسیش هەیە کە دادگای فیدراڵی بڕیاری سنووردارکردنی بەڕێوەبردنیان بۆ حکومەتی فیدراڵی بدات و ئەمەش بە مانای بەستنەوەی هەرێمی کوردستانە لە ئێستا و لە داهاتوودا.
مەترسیدارترین پرس بۆ بارزانی کە بڕیارە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت، پرسی هێزە چەکدارەکانە، لەوانە پێشمەرگە و ئاسایشی ناوخۆ و دەزگا ئەمنی و هەواڵگرییەکانی هەرێمی کوردستان. دەسەڵاتدارانی هەرێم ترسیان لە هەر کارێک و بریارێکی دادوەری هەیە کە بەم ئاراستەیە جار لەگەڵ جار سنوردارتریان دەکات، بەتایبەتی کە هەرێم موچە بۆ هەموو ئەندامانی ئەمنی و مەدەنی و سەربازی دابین ناکات و لەو کارەشدا پێویستی بە هاوکاری حکومەتی فیدراڵی هەیە.
زۆرێک لەناو حکومەتی عێراقدا، تەنانەت لەسەر ئاستی قەوارە سیاسییەکانیش، پێیانوایە هەرێمی کوردستان مافی ئەوەی نییە هێزی چەکداری یان دامەزراوەی ئەمنی خۆی دروست بکات. ئەگەر دادگای فیدراڵی دەستوەردان لەو پرسانەدا بکات، هەرێم بە ئەگەرێکی زۆرەوە لایەنی دۆڕاو دەبێت و بەمشێوەیش قەوارەی هەرێم تەنها قاوغەکەی دەمێنێتەوە.

خوێنەرانی هێژا
کتێبی ( قەیرانی ئابوری سەرمایەداری) لەم نزیکانەدا لە کوردستان چاپ دەکرێت، هەروەها لە داهاتووی نزیکدا لە ئەوروپا. کتێبەکە لەبەرگێکی 284 لاپەڕیی بابەتەکانی تێدا بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکە چەند بابەتێکی گرنگ لەخۆ دەگرێت. لەوانە:

• قەیرانی سەردەمی ئێستای سەرمایەداری
• هۆکاری قەیرانەکە
• هەڵاوسان، و تیوریەکانی مۆنتیریزم و چەندایەتی
• تیوری مارکس بۆ قەیرانی سەرمایەداری
• یاسای مەیلی دابەزینی تێکرای ڕێژەی قازانج
• تیوری کەم بەکاردن و قەیران
• جوڵەی خولگەی قەیرانی سەرمایەداری
• ئابووری کلاسیک و قەیران
• یاسای ( سای)
• لەنێوان (سای) و مارکسدا
• ئابووری نیوکلاسیک و قەیران
• تیوریەکانی ئابووری نیوکلاسیک و قەیران
• ئابووری مارشاڵ
• ڕێبازی کینزی
• لەنێوان ڕێبازی کینزی و مارکسدا
• ڕێبازی نیئولیبرالیزم و قەیران، بۆچونەکانی هایک و بنەما فکریەکانی
• سەرمایەداری دەوڵەتی و قەیران
• پارە و دراوگەرایی، قەیرانی سەرمایەداری.
• تیوری دراوی مارکس
• قەیرانی دارایی ، قەیرانی قەرز
• مارکس، سەبارەت بەکاری کرێگرتە وسەرمایە.

هەەروەها هەندەک بابەت و تیۆری تریش کە پەیوەندی بەباسەکانی کتێبەکەوە هەیە.
بەهیوام کتێبەکە بابەتێکی بەسوود بێت بۆ خوێنەران.

کاوە کەریم

بەشی دووەمی

رەنگە .. شەوەكان هەڵواسن
دیدەی ئەستێرەكان دەركەن
تاریكی بەسەر دورگەی زام و
دەروونی خەڵكیدا بەشكەن
پەیامێكی نوێ دەنووسم
شەماڵ دەكەم بەرابەری
بەهار نیگای چارەنووسم
لەئەلفەوە ئەدگارەكان
لەهەنیەی گڵ هەڵدەكۆڵم
راستیەكان دەكەمە زارو
نەبەردییەكان بەمێژووی گوڵ
پێتان دەڵێم :.
شوێنەواری جەنگ
نەخشەی ئینسان
ئاودیو دەكا
گوللە گڕزادەی دۆزەخە
ژەهری تاوانتان
كەلاوەو
وڵاتێكی گیرخواردووە
گلێنەی تەقیوی كۆرپەو
كۆشی بڕاوی دایكە
چوارچێوەی هەورتان سووتان و
دەمامكتان
لەڕووی ستەم نەكردەوە
زۆرتان ماوە
ئانیشك لەباسك جوێكەنەوە
پەنجە بەگژ دەستا بكەن
سینە لەخوێناو وەردەن و
دەست بخەنە جەرگی وەتەن

ستار ئەحمەد

ئۆکسجین
من و تۆ
لە ئاو ئەچین
هەر یەکەو دو هایدرۆجین
من بۆ تۆ هەناسە و
تۆ بۆ من ئۆکسجین.

ماچ
ئەڵێن شەڕاب
چەند کۆن ببێ خۆشتر ئەبێ
ماچی لێویش
چەند تازە بێ تەڕتر ئەبێ

مەچەک
ترپەکانی دڵی منە
چرکەژمێری سەعاتەکەی
مەچەکی تۆ…
هەر چەند دور بم
وا هەست دەکەم
دڵم وا لە دەستی تۆ….

بۆیاخچی
بە دەستە بچوکەکانی
فلچەی بۆیاخ
دێنێ و دەبا
کە سەیری ڕوخساری دەکەم
وای دەبینم :
سەختی ژیان
ئەو دێنێ ودەبا!

دزی
من دز نیم
تەنیا دو شتم لێت دزیوە
ترپەکانی لێدانی دڵ و
عەتری هەناسەی سینەت!

پیتەر لیڤی شاعیر و ڕەخنەگری بەریتانی لە پاشکۆی ئەدەبی گۆڤاری تایمز سەبارەت بە یانیس ریستۆسی شاعیری یۆنانی دەنووسێت ” یانیس شاعیرێکی گەورە و پڕ بەرهەم، ژیانی قارەمانانەی پڕە لە ڕووداو، دەنگی ئازایەتی ئینسانی بەرجەستە دەکردەوە عەقڵیشی بێ هەدادان چالاک بوو. شیعرەکانی ریستۆس هەناسەیان لە راستگۆیی و هەستکردن بە ئێش و ئازاروە دەدا ” (١) یانیس دووجار وەک فلیپ شێرارد دەڵێت ” هەڵبژێردراوە بۆ خەڵاتی نۆبڵ و هەروەها براوەی خەڵاتی ئاشتی لینینە کە بەرزترین خەڵاتی ئەدەبی یەکێتیی سۆڤییەتی جاران بوو، ئەمە جگە لە ژمارەیەک خەڵاتی تری ئەوروپای ڕۆژهەڵات.” (٢) یانیس ڕیستۆس شاعیری بەناوبانگی یۆنانی کە بەردەوام بەشێوەیەکی پچڕپچڕ بەرهەمەکانی قەدەغە دەکران بەهۆی ناوەڕۆکە چەپ و سۆشیالیستەکەی. لە خێزانێکی دەوڵەمەند، بەڵام بەدبەخت لەشاری مۆنامڤاسیا لە ساڵی ١٩٠٩ لەدایک بووە. باوکی بەدەردی شێتبوون مرد، دوای ئەوەی سامانێکی زۆری لە قومار دەدۆڕێنێت و دایکی و برایەکی کە تەمەنی ١٢ ساڵان دەبوو, بەنەخۆشی سیل دەمرن. ساڵی ١٩١٧ لەتەمەنی هەشت ساڵیدا یانیس یەکەمین شیعری خۆی نووسیوە. (٣) دوای ئەوەی خزم و کەس بەخێوی دەکەن و دەستگیرۆیی دەکەن دەچێتە کۆلێژی یاسای ئەسینا و بۆ ماویەکی کەم دەخوێنێت. لەنێوان ساڵانی ١٩٢٧ – ١٩٣٠ لە بەشی سیل خۆی کەرەنتینە دەکات. لە دەیەی سییەکانی سەدەی ڕابردوو هەم کاری نواندنی کردووە وەکو ئەکتەر و هەمیش خەریکی هونەری سەماکردن بووە. ساڵی ١٩٣٤ پەیوەست دەبێت بە حیزبی کۆمۆنیستی یۆنانەوە، ئەو ساڵەی یەکەمین کۆشیعری بەناوی تراکتەرەوە بڵاو دەکاتەوە. ئەم دیوانە و کۆشیعری هەڕەمەکان کەلەساڵی ١٩٣٥دا چاپ دەکات، پێکەوە فەلسەفەی سۆشیالیستی بەشێوەیەکی زیندوو تێکەڵ بە خەم وئازارەکانی کەسێتی خۆی دەکات. ئەوەی لەو ماوە پڕ لە نەهامەتییەی ژیانی شاعیر پاڵپشتی شاعیریان کرد بریتیبوون لە شیعر و بزووتنەوەی کۆمۆنیستی یۆنانی. یانیس لە شیعری کورتەچیرۆکدا تراژیدیای جەنگ دەگێڕێتەوە و دەڵێت:

کڵاوی خوساوی دەریاوانێک
لەناو شەپۆڵەکاندا دەهات و دەچوو
وەکو نانی ڕەشی فڕێدراو
لەوکاتەی خەڵک خەریک بوو لەبرساندا دەمرن
ئەوە جەنگ بوو.(٤)

یانیس ساڵی ١٩٣٦ سێیەم کۆشیعر چاپ و بڵاو دەکاتەوە بەناوی شیوەنی مردوو،. ئینجا بۆ نزیک بە دەیەیەک نەیتوانی ئازادانە هیچ بڵاو بکاتەوە. لەماوەی داگیرکردنی یۆنان لەلایەن نازییەکانی ئەڵمانیاوە لەساڵی ١٩٤٤ و دەستپێکردنی جەنگی ئەهلی، یانیسی شاعیر پەیوەست دەبێت بە گەریللا کۆمۆنیستەکانەوە. دوای شکانیان لە ساڵی ١٩٤٩، دەستگیر دەکرێت و بۆ ماوەی چوار ساڵ لە زیندانی سەربازی دەستبەسەر دەبێت. لەدەیەی پەنجاکان شیعری ئیپیتافۆس لەلایەن میکیس تیودۆراکیس دەکرێتە سروودی بزووتنەوەی چەپی یۆنانی. ساڵی ١٩٤٥ لە شاری کۆزانی شانۆیەکی میللی دادەمەزرێنێت و شانۆگەری (ئەسینا لەژێر چەک) دەنووسێت، ئەمە جگە لە قەسیدەیەکی درێژ بەناوی (پەراوێزی سەرکەوتن). ساڵی ١٩٦٧ دەست بەسەر دەکرێت و دوور دەخرێتەوە و تا ساڵی ١٩٧٢ هەموو بڵاوکردنەوەیەکی لێ قەدەغە دەکەن. یانیس سەرباری هەڵچوون و داچوونەکانی ژیانی جگە لە شیعر زیاتر لە ١٠٠ کتێبی نووسیوە و ئامادەکردووە لە بوارەکانی شانۆگەری و وتار. یانیس بەهۆی ئەوەی زۆربەی شیعرەکانی هەڵگری پەیامی سیاسی بوون، بۆیە بەردەوام لەلایەن دووژمنە سیاسییەکانییەوە دژایەتی کراوە. یانیس بەناوبانگترین بەرهەمی بەناوی ئیپیتافیۆس کەلەساڵی ١٩٣٦ دا بڵاوی کردەوە و باس لە تیرۆرکردنی کرێکارێک دەکات لە مانگرتنێکی گەورەی شاری سالۆنیکا.(*) مێتاکساسی دیکتاتۆر ئەو کتێبەی قەدەغە کرد و لەگەڵ ژمارەیەک کتێبی تر لەبەردەم پەرستگای زیۆس سووتاندی. دوای جەنگی جیهانی دووەم و دوای پێنج ساڵ لە جەنگی ئەهلی و توانەوەی ڕێکخراوی گەریللا کۆمۆنیستەکان کە دەیانویست دەسەڵاتی یۆنان بگرنە دەست، یانیس دوور دەخرێتەوە بۆ دوورگەکانی لیمۆنس و مەکرۆنیسۆس و یائۆس ئیفستراتیۆس. ساڵی ١٩٥٤ کتێبەکانی قەدەغە کران. ساڵی ١٩٦٧ کاتێک ئەفسەرەکانی سوپا کودەتایان کرد و دەسەڵاتی یۆنانیان گرتە دەست،ریستۆس جارێکی تر دەخرێتە ژێر چاودێری و دەستبەسەربوون لە ماڵەوە کە تا ساڵی ١٩٧٠ درێژە دەکێشێت.

زیندانییەکانیان لەسەر کەشتییەکان بەستابۆوە
بازنەیەک بەدەوری ملی ئاسۆوە
زنجیرەکانی تریش لەپێی منداڵان ئاڵابوون
کە لەگەڵ سپێدە باسکەکان گوڵەحاجیلەیان بەدەستەوە بوو.(٥)

یانیس ڕیتسۆس لەم نووسینەیدا پشت بە چەندین شێوازی تازە و جیاواز دەبەستێت. لە مۆنۆلۆگە درامییە درێژەکان باس لە کەسایەتییەکانی نێو ئەفسانەکانی یۆنان دەکات،هەروەها لە قەسیدەکە زۆربەی کات بەشێوەیەکی گاڵتەئامێز پێگای زیۆس پێشکەشی دنیای نووسین و ئەدەبی یۆنانی دەکات. (٦)جگە لەمەش یانیس بەوە ناسراوە کە دەستڕەنگین بووە و زۆربەیجار وا خوێنراوەتەوە وەک مامۆستای چرکەسات کە ساتەکەی چرکاندووە، ئەوەش وەکو وێنە بچووک و سەر بەردەکان و تەختە دارەکان کە تاکە ماتریاڵ بووە لە زیندان لەبەردەست بووە. ئەم هونەرەش پێوتراوە یەکدەنگی مۆنۆچۆردس.(**)
دەتەوێت چ پێشنیارێک بکەیت، وشەکان پێت دەڵێن.
بەهەرحاڵ وشەکان لە ئازایەتییەوە دێن یان هەڵدەقووڵێن.
ئەمیدی بەیانییەکی باشت بۆ دەخوازم و بەجیددیشمە.
ڕێگای بەرەو داهاتوو یەک ساید نییە.
بۆ دۆزینەوەی رابردوو دەبێت ڕێگایەکی درێژ بەرەو پێش ببڕیت.
لەجیهانی بێگەردتدا، خۆشەویستی بوونی نییە.
بە کەلەپچەوە جوانترین کەمانیان دەژەنی دەربارەی هەژار دەدوێت. دەستی بوو بە ڕووبار.
لەناو ئاوێنەدا مەلەوانەکان و خۆم دەبینم.
بەڕووتی دەڕۆمەوە ئەو شوێنانە.
لەگەنمەشامی زێڕیندا خانمەکەمان ڕەشی پۆشی.
جێهیشتنی شیعر شەوی پڕ لەچێژە.
من بەتەواوی سێبەر بەم قەڵەمە زێڕینە دەسڕمەوە.
هەرگیز تێنەگەیشتم چۆن بەپێیان ئەم هەموو ڕێیە گەیشتمە ئەو بەرزاییە.
لەتەمەنی پیریتدا ، ئەو منداڵەی کە خۆت بوو، هێشتا لێرەیە.
خانووەکەم نۆ پەنجەرەی هەبوو، هەر هەموویان بەڕوی جیهاندا کراوە بوون.
خۆرئاوابوون، گوڵە زێڕینەکانت لەسەر پەڕەکەم دەنەخشێن.
هەرچی وشە هەیە بەشی ئەوە ناکات تا هەرشتێک دەتەوێ بیڵێیت.
هەناسەی گەنجێتیت بدە، مەمکی کچان تەڕن بەئاوی ئۆقیانووس.
لەنێو دەستەکانی گەنجاندا، ئاڵاکان گۆرانی دەڵێن.
یۆنان، وتم ڕووتبوونەوە لەگەڵ سەبەتەیەک ترێ.
کتێبەکانم داخست. گردەکە هاتە ژوورەکەمەوە.
سەماکەرێکی جوان، هیچ مەڵی. بەس سەما بکە.
لەسەر شاخەکە ناوی خۆم وت، بەڕاستی ناودارم.
دەزانی ماوەیەکی تر من ڕۆیشتووم.
پێویستە ئاوێنەکەت گەورە بکەیت چونکە جێت تیا نابێتەوە، قاچ و سەرتی تیا دەرناکەوێت.
لە تاریکیدا هەندێکجار ئاوێنەکان دەچرپێننە گوێی گرنگترین راستییەکان.
شەوان، ئۆقیانووس و کەشتییەکانی دێنە ژوورەکەم.
ئایا برینەکەت قسە دەکات؟ راستی دەردکێنێت.
ئەم پیاوە لە بێدەنگیدا دەنگی نووساوە.
شیعر هەمیشە سەرەتای نییە، بەس هەمیشە کۆتایی هەیە.
مانگێکی پرۆلیتاریی گەورە لەئاسمانی شارێکی خەواڵوەوە.
بەهەرحاڵ ئەوەی کە بوونی نییە، هەیە.
بۆ گەیشتن بە بێمانایی هەموو دەمامکی زێرێنمان بەستابوو.
چەند بێدەنگانە زەمەن لەنێو شیعردا دەڕووخێت.
شیعر جەستەمی بۆ گوورگەکان جێنەهێشت.
کەشتییەکە ڕۆیی. منیش لەگەڵ گڵۆپی شەقامەکە بەجێمام.(٧)
ساڵی ١٩٧٤، دوای ئەوەی حوکمی سەربازی دەڕوخێت و حکومەتی یەکێتیی نیشتمانی یۆنان دەسەڵات دەگرێتە دەست، زانکۆی سالۆنیکا بڕوانامەی دکتۆرای فەخری پێدەبەخشن بەهۆی ئەوەی کە ئەم شاعیرە لە چل ساڵی ڕابردوودا کۆڵەکەیەکی بنچینەیی خەڵکی یۆنان و دەنگی ئەو خەڵکە بووە. یانیس بۆ خەڵاتی نۆبڵ هەڵدەبژێردرێت بەڵام خەڵاتەکە ناباتەوە. یانیس ڕیستۆس لە یانزەی تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٩٠ بۆ دواجار ژیانئاوایی دەکات و یۆنان و شیعر و خەباتی سۆشیالیستی جێدەهێڵێت.

()لە ١٠ی ئایاری ساڵی ١٩٣٦ کاتێک یانیس ریتسۆس شاعیری یۆنانی تەمەن ٢٧ ساڵ وێنەیەک لە ڕۆژنامەیەک دەبینێت کە دایکێک لەسەر تەرمی کوڕەکەی خەریکی شین و شەپۆڕە کە کرێکاری کارگەی جگەرە بوو و لە مانگرتنی کرێکاران بەدەستی پۆلیسی سالۆنیکا کوژرابوو، کە لەپێناو زیادکردنی کرێکانیان مانیان گرتبوو.. دوو ڕۆژ دواتر یانیس شیعرێکی درێژ لە ڕۆژنامەی ڕیزۆسپاتیسی حیزبی کۆمۆنیستی یۆنان بەناوی ئیپیتافیۆس بڵاو دەکاتەوە. کەباس لە قارەمانێتی کرێکارانی سالۆنیکا دەکات، بەپشت بەستن، یان سوود وەرگرتن لە ئەفسانەی یۆنانی. ئەم شیعرە ڕیک نیوتن وەریگێڕاوەتە سەر زمانی ئینگلیزی. هەرچەندە ئەم قەسیدە درێژەی یانیس لە وڵاتی یۆنان بۆ ماویەکی درێژ قەدەغە کرا، بەڵام لەدەیەی پەنجاکان ئەم قسیدەیە بەبەربڵاوی بڵاوبۆوە و لەلایەن هەردوو ئاوازدانەر هەدزیداکسی و میکیس ثیۆدۆراکیس ئاوازی بۆ دانرا و هونەرمەند نانا مسکۆری تۆماری کرد و بوو بە سروودی بزووتنەوەی چەپی یۆنان. (*) مۆنۆچۆردس واتا یەکدەنگی وێنەگرتنی چرکەساتە لەنێو وشەکان. ئەم شێوازە یانیس توانی لەماوەی مانگێکدا و لە زیندانی ساموس ٣٣٦ دانە بنووسێت و ئەم کارەی یانیس زیاتر وەکو کلیل کارەکانی لێی دەڕوانێت.

سەرچاوەکان :
https://www.poetryfoundation.org/poets/yannis-ritsos(١)و(٢)
https://en.wikipedia.org/wiki/Yiannis_Ritsos(٣)
https://intranslation.brooklynrail.org/modern-greek/poetry-by-yannis-ritsos/(٤)
https://manolisaligizakis.com/translations/yannis-ritsos-poems/(٥)
https://www.ellines.com/en/myths/25181-the-poet-of-romiossyni/ (٦)
(٧)https://iwp.uiowa.edu/91st/vol4-num2/monochords

ئەرجەنتین ، دووەم وڵاتی ئەمەریکای لاتنین دوای بەرازیل ، ڕۆژی یەکشەمە ، 19ی مانگ حیزبی ڕاستڕەو بە سەرۆکایەتی Javier Milei هەڵبژاردەنەکەی بە ڕێژەی نزیکەی لە سەدا 56 دەنگی بەدەستهێنا ، لە بەرانبەریشیدا حیزبی چەپ لە سەدا نزیکەی 45 دەنگی هێنبا . ئەوەی کە لە ئەرجەنتین ڕوویدا بە گوێرەی قسەی لیبراڵەکان و ئابووریناسەکانیان گەڕانەوەی توندوتیژی و ڕاستڕەوێتییە بۆ ئەرجەنتین و لێدانە لە دیمۆکراتییەت کە لە ساڵی 1983 وە گوایە بەردەوام بووە.
ئەم هەڵبژاردنە لە کاتێکدایە کە هەڵئاوسانی پارەکەی لە سەدا 140 سەرکەوتووە و بەهای دراوەکەی لە سەدا 90ی لە ماوەی 4 ساڵدا لەدەست داوە و 3 ساڵە بەهۆی وشکە ساڵییەوە بەروبومێکی ئاوایان نەبووە . بەڕێژی لە سەدا 40ی خەڵکەکەی کە 45 ملیۆن کەسن لە هەژاریدا دەژین کە دەکاتە 2 کەس لە 5 کەس هەر وەها قەرزاری 44 ملیار دۆلاری صندوقی دراوی نێودەوڵەتییە.**
حکومەتی پێشوو دوای زنجیرەیەك پاشەکشە و هەڵاوسانی زۆر نرخی ئاڵوگۆڕی بە یەک پێسۆ بۆ دۆلار جێگیر کرد. ئەم ستراتیژە کە بە گۆڕانکاری ناسراوە، لە ساڵی 2002 وازی لێ هێنرا دوای ئەوەی پاشەکشەی قووڵ و ناڕەزایەتی توندوتیژی شەقامەکان دژی سنووردارکردنی کشانی بانکەکان وایکرد کە نەتوانرێت بەردەوام بێت.
وڵاتانی دیکە – پەنەما و ئیکوادۆر – بەم ڕێگایەدا ڕۆشتوون بەڵام هەرگیز یەکێکیان بەقەد ئەرجەنتین گەورە و پایەدار نییە کە وەك ئەرجەنتین ئەندامی گروپی جی 20ی وڵاتانی پێشەنگی پێشکەوتووی پیشەسازی بن.
ئێستاش یەكێك لە ڕیفۆرمەکانی سەرۆکی هەڵبژاردوو لە شانی هەڵوەشدندەوەی یاسای لەباربردنی کۆرپەلە، هەڵوەشاندنەوەی بانقی مەرکەزی ئەرجەنتیەنە و گۆڕانی دراوی پێسۆیە بە دۆلاری ئەمەریکی.
ئەم بڕیارەی سەرۆك ئاسان نییەو چارەسەری کێشەی ئابوری و کۆمەڵایەتی ئەرجەنتین ناکات هەر هیچ نەبێت لەبەر سێ هۆکار:
یەکەمیان: ئەوەیە کە ئەرجەنتین و ئەمریکا ئابوورییەکی زۆر جیاوازن و بۆیە ئەوەی ڕەنگە سیاسەتی دراوی دروست بێت بۆ ئەمەی دووەمیان ڕەنگە سیاسەتێکی هەڵە بێت بۆ یەکەمیان. وڵاتان دەبێت وریا بن لە دەستبەرداربوون لە ئازادی دانانی ڕێژەی سوودی خۆیان و دابەزینی بەهای دراوەکانیان.
کێشەی دووەم: زیاتر پراکتیکییە: ئەرجەنتین دۆلارەکانی لە کوێوە دەستدەکەوێت؟ لە ئێستادا بانکی ناوەندی نزیکەی هیچ یەدەگێکی دۆلاری ئەمریکی نییە کە باسی بکات، هەروەها دەستڕاگەیشتن بە بازاڕەکانی سەرمایەی جیهانی نییە بۆ بەدەستهێنانی ئەو پشکانەی کە پێویست دەبن بۆ بەردەوامبوونی ئابووری. لە ڕووی تیۆریەوە Javier Milei دەتوانێت داوای قەرز لە سندوقی دراوی نێودەوڵەتی بکات، بەڵام ئەگەری دەستکەوتنی کەمە. ئەرجەنتین لە ئێستاوە گەورەترین قەرزدەری سندوقی دراوی نێودەوڵەتییە و 44 ملیار دۆلاری قەرزدارە کە دەکاتە 35 ملیار پاوەند. سندوقی دراوی نێودەوڵەتی گومانی هەیە لەوەی کە ئایا بە دۆلارکردنی دراوی ئەرجەنتین لە کورتخایەندا دەتوانرێت یان نا. پیسۆی دراوی ئەوێ پێویستی بە دابەزینی بەهایەکی بەرچاو دەبێت پێش بە دۆلارکردنی. هاوکاتیش دراوێکی لاوازترە و دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخەکان و هەڵاوسانی پارە زیاتر بەرز دەکاتەوە.
سێیەم: تەنانەت ئەگەر چارەسەرێک بۆ کێشە تەکنیکییەکانی پەیوەست بە وازهێنان لە پێسۆ بدۆزرێتەوە، چارەسەری شۆکی سەرۆکی نوێ دەتوانێت تاڕادەیەک بە خێرایی لە ڕوویدا بتەقێتەوە. دۆلارسازی ڕێگایەکی یەکلایەنەیە – قومارێکی سیاسیانەیە کە هیچ دەرچوونێکی نییە کە دەتوانێت ئەرجەنتین لە ڕێڕەوێکی ناپایەداردا قفڵ بکات و ئابوورییەکەی بخاتە خوارەوە.
Javier Milei بەڵێنی داوە پێداچوونەوە بە هەموو ئەم دەستکەوتانەدا بکات، تەنانەت پێشنیاری ڕیفراندۆمی کردووە سەبارەت بە یاسایی بوونی لەباربردنی کۆرپەلە. پارتەکەی لە ئێستاوە کار لەسەر کەمکردنەوەی باج دەکات هەر کە مانگی داهاتوو دەستبەکاربوو، ئاماژەی بەوەشکردووە کە ڕەنگە ئەفسەرانی دیکتاتۆری زیندانیکراوی ئەرجەنتین بێتاوان بکات. لە میانی دیبەیتێکی سەرۆکایەتیدا وتی کە سەربازیی تەنها بە “زیادەڕەوی” تاوانبارن.
ئەوەی کە وەڵامی ڕیفۆرمەکانی سەرۆکی نوێ دەتاوە بزوتنەوەی کرێکارانی نقابییە کە ئەرەجەنتین خاوەنی بە هێزترین نقابەی ڕادیکالە و ڕۆڵی خۆی هەیە لە ڕەتکردنەوەی سیاسەتەکانی حکومەتەکاندا.

…………………
*ئەوە زیرەکی سەرمایەدارن و ئابووریناسەکانیان کە حیزبە دەسەڵاتخواز و دەسەڵاتدارەکانیان کردووە بە دوو بەشەوە : چەپ و ڕاست بەلام لە ڕاستیدا جیاوازییەکی کەم لە نێوانی ئەم دوانەدا هەیە و دەبێت کە دێنە سەر حوکم. دیمیۆکراتییەت و دیکتاتۆرییەت تەواوکەری بەڕێکردنی سیاسەتی حیزبەکانان.
**بۆ نوسینی ئەم پۆستە لە چەند وتارێکی ڕؤژنامەی گاردیانی بریتانی سوودمەند بووم .

زاهیر باهیر
22/11/2023

رەخنە

من نە شاعیرم نە هیچ بەرژەوەندییەکم لەگەڵ شیعرو شاعیراندا هەیە، بەڵام خوێنەرێکی سەرسەختی شیعرم وحەز دەکەم شیعر هەردەم لە برەودا بێت، چێژ دەبەم لە خوێندنەوەو ڕامانی دەقی جوان لە ناو واقیعی ناشرینی ئەمڕۆماندا کە هەموو شتەکان تەنیا رووکەشیان لێ ماوەتەوەو بارگاوی بوون بە دەستی بۆرو جێ پەنجەی گەندەڵی و سیاسەت و نادادپەروەریی، کەسانی ناشایستە جڵەوی کاروباری بە ناو ڕۆشنبیریی و ئەدەبی و هونەریی و فەرهەنگییان گرتوەتە دەست کە هیچ لە بوارەکە نازانن و زۆریان بە تەزکیەی حیزبی دانراون.
لە لایەکی تریشەوە وێڕای بوونی ئەو هەموو سەکۆی تۆڕە کۆمەڵایەتییانە و بڵاوکردنەوەی بە لێشاوی شیعرە جۆراوجۆرە، بەڵام هێشتا بوارە هەمەچەشنەکانی راگەیاندن و بڵاوکردنەوە هۆکارێکی باشی پەرەپێدانی دنیای شیعرن و وەك فاکتەری هاندان و پێشبڕكێی دەقی جوان دەتوانن زەمینە بڕەخسێنن بۆ درەوشانەوەی شیعر، بە پێچەوانەشەوە دەکرێت ئەو سەکۆ ئەدەبی و هونەری و بڵاوکراوەو چالاکییە هەمەچەشنانە تەبیعەتی خوێنەران تێك بدەن و دووریان بخەنەوە لە موتابەعەو خۆمژیلکرن بەو کەناڵانەوەو تەنانەت بە خوێندنەوەی ئەو جۆرە شیعرانەشەوە.
بە ڕای من پاشکۆی مرواریەکانی شیعر کە بە شەش مانگ جارێك لە چوار لاپەڕەدا دەردەچێت، یەکێکە لەو قۆرتانەی دنیای شیعر کە شاعیران و خوێنەران توشی هێڵنج دەکات و دەنکی قەزوانە پووچەکانی بەهارمان دەهێنێتەوە یاد کە لەبەر هەتاودا زەردو بۆش و قەرپۆك دەردەچن، هەر هیچ نەبێت گەر کەمێك دەست بە شیعرەوە ناگرن، ڕێزی پایەی ئەدەبی پاشکۆکە بگرن، هەروەها شیعرە بێ تام و دڵداریەکانی رۆژنامەی هەولێریش هەر بەهەمان شێوەن، گەر ئەوانەی سەرپەرشتی دەکەن هیچ زائیقەیەکی ئەدەبییان نەبێ، ئەوا با تەسلیمی تایبەتمەندانی بوارەکەی بکەن و کەسانی شارەزای دەرەوەی خۆیان رابسپێرن بۆ هەڵبژاردنی شیعرەکان، یان رەنگە عوزریشیان هەبێت و لە ژێر فشاری ئەملاولادا بڵاوبکەنەوە، یان هەر ئەو دەقانەیان بۆ بچێت. هەروەها بێئاگاییان دەردەخات لەمەڕ شیعری پۆستمۆدێرن و رەوتی شیعری جیهانی.
پاشکۆی مرواریەکان هەرچەندە وا پێدەچێت زیاتر بۆ خانمان تەرخان کراوەو لەگەڵ دانانی وێنەی گەورەدا یادی پروپاگەندەی سینەماییمان دەهێنێتەوە بیر، ئیتر بێ رەچاوکردنی دنیای ناوەوەی شیعرەکان و هونەرەکانی شیعرو تازەگەریی و بوونی خاڵی وەرچەرخاندن لە دەقە بڵاوکراوەکاندا، ئەمەش بەس دادەنرێت بە لە کۆڵ خۆ کردنەوە، ئەگینا لە هەمان کاتدا هەر خۆیان پاشکۆی هەفتانەی بەردەوامیان هەیە وەك کەشتی نوح و ستادیۆم و هەڵبژاردن و دۆسیەو چەندان بابەتی بێ سوود و دووبارەو بێ خوێنەری تر کە گرنگی پێدان و خۆماندووکردنێکی زۆریان پیوە دیارە، ئەمە خۆی لە خۆیدا دەدەنرێت بە گاڵتەکردن بە شیعرو خوێنەرەکانیشی، رەنگە واشی لێك بدەنەوەو پاساوی بۆ بهێننەوە کە دنیای شیعری کوردی هەر ئەمەیەو بۆیە هەرکەسێك هەڵدەستێت دەبێت بە شاعیر.
لە ٢/١١/٢٠٢٣داو دوای شەش مانگ بە ژمارەی ٩٠٣٨(ساڵی سی و دوو) دوا ژمارەی ئەم پاشکۆیە کۆمەڵێك شیعری هەرزەکارانەو دڵداری لە خۆ گرتووە کە خوێنەر هەست بەفیڕۆدانی کاتەکەی دەکات لە کۆتایی هەڵدانەوەی دوا لاپەڕەدا و پەشیمان دەبێتەوە بۆ ئەم ناوی زل و دێی وێرانە.
ئێستا بە پێکەوە تێپەڕینێکی خێرا بکەین بە خانووە روخاوەکانی ئەو خەراباتەدا، لە یەکەم شیعردا وێڕای کۆنێتی زاراوەی خۆرو ئەوانی تری نێو شیعرەکە، سەبارەت شێوازی شیعرەکە زاتییە، بابەتی شیعرەکە حاڵەتی تەمەنی بێهیوابوونی شاعیر(سن اليأس) باس دەکات لەگەڵ نەناسینەوەی شارو جێهێشتنیدا، سەبارەت زمان تیایدا زۆر دەستەواژەی ناشیعریی تێدا بەکارهاتووەو زیاتر هی قسەکردنە، لە لایەکی ترەوە خوێنەر وا گومان دەبات شاعیرەکەی تازە فێری زمانی کوردی بووە، ئەمەش چەند نموونەیەکە لەو بارەیەوە:
١/ لە جیاتی ئەوەی شاعیر بنووسێت: (کچێکی خوێن ئاڵە)یان (کچی خوێن ئاڵە) دیقەت بدەن چی دەڵێت:
ئەم شارە
کچی خوێنێکی ئاڵە
هەورێک بەسەر سەریەوە وەستاوە
*
٢/ ناتەبایی مانا لەم دەستەواژەدا ئەو کات دەردەکەوێت کە ئەو باسی شار دەکات کە لە خۆی بێبەری دەکات ، کەچی ئەو بە شار دەڵێت پێویستم پێت نەماوە، وێڕای ناشیعرێتی کۆپلەکەو دووبارە بەکارهێنانی وشەی (کەچی) کە یەکێکیان زیادەیە:
کەچی لە خۆت بێبەریم دەکەیت
پێویستم پێت نەماوە
کەچی گۆڕێکت لە کۆشتا بۆ هەڵکەنیوم
*
٣/ کورد دەڵێت: گشت پارچەکانی، کەچی شاعیر دەنووسێت:
گشتی پارچەکانی تری جەستەم.
٤/ لە رووی تەبایی و یەکانگیری ماناوە، شاعیر شەمەندەفەرو هەڵفڕین بۆ یەك مەبەست کۆ دەکاتەوە کە لەگەڵ یەکدا نایەنەوەو دەبوو هەر یەکێکیان بەکاربهێنێت، شەمەندەفەر بەسەر زەویدا دەڕوات و باڵندە لە ئاسماندا هەڵدەفڕێت، وێڕای ئەوەی هەردووك هێمای ماڵئاوایین، بەڵام سەبارەت پێکەوبەستنەوەی رایەڵەی واقیع؛ ئەوا هێڵی شەمەندەفەر لەو شارەدا نییە کە شاعیر لێوەی دەدوێت:
خۆم لەناو شەمەندەفەرێکدا دۆزیەوە
لە پەنجەرەکەوە سڵاوێكم لێ کردو
بەدەم گۆرانی وتنەوە هەڵفڕیم
پێویست ناکات من ڕێنمایی شاعیر بکەم کە دەبێت بزانێت دەسمایەی شاعیر وشەیە، بۆیە تا بتوانێت وشەی شیعریی دەگمەن و ئیقاعدارو کاریگەر بەکاربهێنێت مەودای لێکدانەوەو بەهای دەقەکەی بەرزتر دەبێتەوە، بەڵام کە هەندێك شیعر دەخوینیتەوە وا دەزانیت شاعیرەکەی هەر ویستوویەتی تەواوی بکات بێ گوێدانە لایەنی رەسەنایەتی و دەگمەنی.
شیعری دووەم: شۆڕشی مەستێك لە سووچێكی زەوی:
شیعرێکی پەخشان ئاسای ویژدانییە، باس لە مەست بوونی خۆی دەکات و رەفزی ناڕێکییەکانی ئەوانی تر دەکاتەوە، گاڵتەیان پێ دەکات کەچی لە کۆتاییدا دەڵێت: دەپرسم بۆ ئەوەندە گەورەیە مرۆڤبوون. لە لایەکی ترەوە ئەو بۆ كشان نوكتە دەكات، ئیتر نازانم گەر مەبەستی لە کشانی ئەستێرەکان بێت چ حەوجێی نوکتەیە، ئەو رایەڵە لەقە لە زنجیرەی لێکدانی وێنەکان تاسە بە رۆشتنی خوێنەر دەبەخشن لە کۆڵانەکانی ئەو شیعرەدا. پاشان رەنگە خوێنەرێک بپرسێت خۆ مەستکردن چ چارەیەك بە گرفتەکان دەبەخشێت، وێرای ئەوەی ئەم کەرەسەی مەستییە لە پێش خەیامیشەوە بەکارهێنراوەو چەندبارەیە، ئەو دەڵێت:

• بەیانییەكەی لە سوچێكی ئەم زەوییە پڕ ژاوەژاوە
  قاپێك ئارەقی مەستەكی
  دەخۆمەوە
  نامەوێ گوێ لە چرپەچرپی ئێوە بگرم
  *
  سێیەم/ بۆیاخی نەبم
  من وام زانی مەبەستی شاعیر بۆیاخە! چونکە سپەیسی لە نێوان بۆ + یاخی دانەناوەو هەر بەیەك وشە نووسیونی، سەبارەت لایەنی فۆرم وەك شیعرەکانی تر فەرامۆشی زمانی شیعری کردووەو هونەرەکانی وەلا خستووەو بیری لە ئستاتیکای فۆرم نەکردووەتەوە ، سەبارەت ناوەڕۆکیش ئەمیش وەسفی خۆی دەکات و یاخی بوون لەشەقدان لە سەرپۆش و کەلتوردا دەبینێتەوە، واتا بەس شێوەی یاخی بوون دەنەخشێنێت، لە کاتێکدا یاخی بوون چەمکێکی مەعریفی ناوەکییە، ئەو دەڵێت:
  من لە كچێنیەوە یاخیم
  وەكو دایكم نزام نەدەكرد
  وەكو خوشكەكانم
  سەرپۆشم نەدەپۆشی
  یاخیبوون
  هەڵاتنە لە شتە باوەكان
  *
  یاخیبوون..
  وەستانەوەیە بەرامبەر كەلتور،
  شەق هەڵدانە لە شتە باوەكان
  چوار/ ئەستێرەناس : شیعرێکی تری پەرەی دووە، شیعرێكی رۆمانسییە، زمانێکی رۆژانەی تیا بەکارهاتووە، زمانێکی شلۆق، وەك شاعیرەکانی پێشتر بواری پێداچوونەوەیان بە خۆ نەداوە، خۆ شیعری سەربەست ئەوە نییە یەکجار لە کێش و سەروا دایبماڵین؛ بۆ نموونە ئەو دەیتوانی ئەم کۆپلەیە بگۆڕێت و دەسکاری بکات تا پاراوی پێ ببەخشێ لە جیاتی رەکیکی و ناڕێکی:
  گەر رۆژگارەکانی ساڵ
  ھەمووی ھەناسە سوار بم

باسی ناکەم،

گەر هەموو رۆژەکانی ساڵ
هەناسەسوار….
*
کۆتایی هێنانی شیعر وەك سەرەتای گرنگە، نازانم بۆ زۆربەی شاعیرەکان لە کۆتاییدا زمانەکەیان وا سادە دەبێتەوەو وەك بیانەوێ لە کۆڵ خۆیانی بکەنەوە:
ئەڵێم ھەق نییە
ھێندە بیرت بکەم
بەڵام لەکوێی دونیادا ھەق ماوە.
*
پێنج/ دڵم بۆنی یەکەم بارانی بەهاری گرتووە:
هەندێك جار لەبەر رەکیکی لێکدانی وێنە شیعریەکان ئاستەم دەبێت لە خەیاڵداندا وێنەو کۆپلەو مەبەستەکان بخەمڵێنیت، چونکە کاتێك دوو شت تێکەڵ دەکەیت یەکیان واقیع و ئەوی تر خەیاڵ، دەبێت زنجیرەی پێکەوەبەستن و خاڵی هاوبەشیان هەبێت تا وێنەیەکی نوێ و جوانی شیعری لێ دەرچێت؛ لەم کۆپلەیە رابمێنن:
ڕێگاکان،
لەخۆیاندا وون دەبن،
ناتوانن ئاوڕێک لەڕابردوو بدەنەوە،
راوەستانێکە ،کە ئەژنۆ دەشکێنێ!!
هەنگاوەکان خۆیان،خۆیان دەبژێرن و سێبەری
دارسنەوبەرەکان
لەخوارو خێچییان رازی دەبن،

• لێرەدا تێکەڵ و پێکەڵیی و ئاڵۆسکانێکی تێدا دەبینرێتەوە کە خوێنەر نازانێت رێگا بۆ ئەو شوێنە لەو رستەیەدا دروستە؟ ئایا شاعیر گەر خوازەی تری بەکاربهێنایە تا ماناکانی بگەیاندایە جوانتر نەدەبوو؟ وێڕای ئەوەی ئەمیش وەك شیعرەکانی تر شیعرەکەی پڕ لە ڕاناوی (م)ی منی شاعیر کردووە، ئیتر نازانم ئەم جۆرە لە شیعر دەچێتە چ خانەیەکی شیعرەوە؟
  لێرەدا جێی خۆیەتی پرسیاری ئەوە بکەین: دەبێت لەم رستەیەدا چ قووڵییەك هەبێت وا شاعیر دەخنکێنێت؟
  چەند خۆشم دەوێیت!!!
  قووڵی ئەم رستەیە دەم خنکێنێت
  پاشتر ئەو وەسفی بێ سنووریی خۆشەویستی بە سێوی ئادەم کردووە کە من زۆر بیرم هێناو برد، نەمزانی رووی لێكچوونی ئەو دووە چییە؟ ئەو دەنووسێت:
  دڵم بۆنی یەکەم بارانی بەهاری گرتووە
  شێتانە پێم دەڵێ: خۆشەویستی هیچ سنوورێکی نییە!!!
  سێوی ئادەمێکی یاخی بووە،
  بەڵام ئەم دەستەواژانە کە دواتر جۆری بیرکردنەوەو دنیای شاعرەکان دەردەخەن پێکهاتەی خودی شاعیرەکانن و لەو سۆنگەیەوە دەتوانین زۆر رەهەندی جۆراوجۆری تایبەتی و گشتی شاعیرو دەوروبەرەکەی و ئاستی رۆشنبیریی شیعریی و زانیاری و تێگەشتنی گشتی تێبگەین، باشترە شاعیرەکان شاعیرانی پێشووی خۆمان و گەلانی دراوسێ و جیهان بخوێننەوە تا زیاتر ئاشنای شێوازو بونیاتنانی شیعرو مامەڵە لەگەڵ بابەت و هەڵبژاردنی وێنەدا بکەن.
  شەش/ وەرینی دواین گەڵا و دوو شەمس
  ئەم دوو شیعرە چونکە پێشکەش کراوە بە دوو مرۆڤ، من لەسەریان نادوێم. مرۆڤ لە ژیانیداو لەپاش مردنی بوونەوەرێکی ڕێزدارو بە بەهایە، ئاواتەخوازم خاوەنی شیعرەکانی تریش زویر نەبن، کە ڕای خۆمانیان سەبارەت دەنووسین، ئێمە قسەمان لەسەر خودی تێکستەکانە نەك شاعیرەکان، ئەم دوو پێودانگە دوو شتی لێک جیاوازن. لە کاتێکدا ئەوان رەنگە لە داهاتودا زمانیان زۆر پوخت و کۆ بکەنەوەو شاعیری ناوداریان لی دەرچێت، بەڵام قسە لەسەر ئەو بەرهەمە شیعریانەیە کە دەیانخوێنینەوەو هەمووان دەتوانن رای خۆیان دەرببڕن و شاعیرەکانیش وەڵام بدەنەوە.
  حەوت/ تووڕەبوون لە ئاو …. نزایەک بۆ ژن
  ئەمیش شیعری خانمێکە وەکو یەکەم شیعر وێنەیەکی گەورەی لەگەڵدا دانراوە، کە ئەمە بە رەوا نەزانراوە بۆ شاعیرە پیاوەکان و لەهەمانکاتیشدا فاکتی پیاوسالاری لێ دەخوێنرێتەوە، شیعرەکەش لە خولگەی ململانێی فێمینیزمی و پیاوسالاریدا دەخوڵیتەوەو هێشتا ئەو زۆرانبازییە تەقلیدیانەی جێ نەهێشتووە، هەر وەك ئەو چۆن رەچەڵەکی پیاو دەباتەوە سەر سمێڵ و هەر وەك بەهایەكی پیاوەتی کە لەو کۆمەڵگایانەدا تەماشای دەکەن مامەڵەی لەگەڵ کردووەو جۆرێك لە ساتیری تێدایە:
  بەدوای میهرەبانی ژنبوونمدا
  هەموو دەربەندەکانی سمێڵ دەگەڕێم
  بۆ خوێنی هاوڕێکانم
  حاشا لە خەنجەری بەر بەرۆکی ئەو پیاوانە دەکەم
  کە وشەیان لە ئاو و دڵیان لە ئاسنە
  چاویان لە خوێن و قاقایان لە مسە
  وای دەبینم دەبوو بۆ تەبایی و گونجانی مانا کە سیفەتێکی ئەرێنی و نەرێنی لە پێش دواکۆپلەدا هێناوە(ئاو/ئاسن) دەبوو لەبری خوێن بۆ نموونە ئەسرینی دانایە نەك (خوێن و قاقای مس) کە هەردووکیان نەرێنین. جگە لەمەش دژبەرییەك هەیە لە نێوان ئاوی ناونیشانەکەو کە توڕەبوونە لێی و ئاوی ناو دەقەکە کە سەرچاوەی دادوەری و پێکهاتەی بەژنی ژنە وەك دەڵێت: لە باران باڵای ژنێک دروست دەکەم
  بە ویژدانەوە دەبێت ئەوە بڵێین کە زمانی ئەم شیعرە لە هەموو ئەوانی تر تۆکمە ترو وێنەکانی شیعریترن، هەرچەندە هیچ دەقێك بێ کەموکورتی نابێت بەڵام ئێمە بە بەراورد بەوانی تر باسی لێ دەکەین.
  لێرەدا رقێکی پەنگخواردووی کۆنینە بە پیاو دەرێژرێت و بێئاگا لەوەی کە پیاویش خۆی بە جۆرێکی تر کۆیلەو قوربانییە لە کۆمەڵگا کەنەفت و یەخسیرەکاندا، تا دەگاتە ئەوەی خۆی وەکو سیمبوڵی هەموو ژنێك و پاکیزەیی بە بلوور بچوێنێت و سمێڵیش بە ڕەژوو و لە گۆڕی بنێ:
  هەر جارەو دەبم بە گیاندارێک
  دەبمە نەوڕەس
  حیکایەتی خۆر بۆ گوڵەبەڕۆژە دەگێرمەوە
  تووڕەبوونی شەپۆلەکان
  دەبەمە بەردەم دادگای ئاو
  لە سپێتی خۆم کفنێک بۆ سمێڵ دەدورم
  *
  خاڵێکی تری جیاوازی ئەم شیعرە لەوانی تر سوود وەرگرتنە لە رەمزەکانی ناو ئەفسانەکانی گریك و ئەدەبی گەلان و کلاسیكی کوردی و بەکارهێنانەوەیەتی وەکو کەرەسەیەکی شیعریی کە ئەمەش بە ئاگایی شاعیر دەردەخات لەو جیهانەدا، ئیتر ئایا تۆ لەگەڵ پەیامی شیعرەکەیدا هاوتای یان نا ئەوە بابەتێکی ترە، چونکە ئەمە ئەزموون و ئایدیاو تێڕوانینی شاعیرە:
  بە دواکۆپلەی ئەم شیعرە کۆتایی بەم کورتە نووسینە دەهێنین و خۆزیار بووین شاعیر لە پەراوێزدا روونکردنەوەی بە ئاماژەی (قەیسدە) بدایە!
  دواجار دەبمەوە بەخۆم
  بە قەیسدە دەڵێم
  بڕۆ حاشا بکە لەو درەختانەی مانفێستی گەڵا دەسووتێنن
  حاشا بکە لەو چۆلەکانەی گۆرانی جریوە زیندە بەچاڵ دەکەن
  حاشا بکە لەو دۆلفینانەی ئاو دەکەن بە قوربانی ئاگر
  حاشا بکە لەو ئاسکانەی پەیمانی ئاشتەوایی لەگەڵ پڵنگەکان
  دەبەستن
  حاشا بکە لەو نەوڕەسانەی بە دەم گریانەوە فرمێسکی مردن
  دەنووسنەوە
  بە خۆم دەڵیم ببە بە ئافرودەیت
  زیویس بهێنە سەر بەرماڵەکەی دەروێش عەبدوڵڵا
  ئەپۆلۆ بکە بە ئاسەوار و لە سەیوان دایشارە

هەمیشە قوتابخانە،پێگەیەکی گرنگی ناو کۆمەڵگا بووە، بۆ پێگەیاندنی کادری لێهاتوو، لە هەموو بوارەکانی ژیان دا، لە نێو خشتەی وانەکانی قوتابخانەدا چەند وانەیەکی هونەری وەکو (نیگار، سروود مۆسیقا) هەن ،ئەم دوو وانە هونەرییە لەپاڵ وانەی وەرزش دا گرنگی تایبەتی خۆی هەیە بۆ قوتابیان بۆ زاخاوی و حەسەناوەی مێشکی قوتابی هەرلەم ڕوانگەوە زۆربەی زۆری قوتابیان هەردوو وانەی وەرزش و هونەریان لەلا خۆشەویستە زۆریش گرنگی پێدەدەن هۆکارەکەشی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە قوتابیان تارادەیەک ئازاد دەبن لە ئەنجامدانی چالاکییەکانیان چ لەوانەی وەرز ش یاخود لە وانەی هونەر بێت،چونکە راستەوخۆ توانستی خۆیان دەردەخەن و پێشکەشی ئامادە بووانی دەکەن، هەربۆ ئەم مەبەستە بۆ زیاتر گرنگی دان بە قوتابیانی بەهرەمەند، لە زۆربەی پارێزگاکانی عێراق جگە لە قوتابخانەکان فەرمانگەیەکی هونەری و وەرزشی دەکرێتەوە بەناوی چالاکی قوتابخانەکان کە مەبەست لە کردنەوەی ئەم فەرمانگایە، برەودانە بەو قوتابیانەی خاوەن بەهرەن جگە لە مەش ساڵانە پیشانگاو فێستڤاڵی تایبەت بە وتاربێژی و شانۆ و پەخشان ونیگار و کاردەستی بۆ قوتابخانەکان ساز دەکات کە خودی قوتابیان بەشدار دەبن و بەرهەمەکانیان نمایش دەکرێت ، سەرکەوتووان خەڵات دەکرێن.
ئەوەی مەبەستمە هەڵوێستەی لەسەر بکەم بەرێوەبەرایەتی گشتی چالاکی قوتابخانی هەولێرە،کە هەر لەسەرەتای دامەزراندنییدا لە پەنجاکانی سەدەی رابردوو، تائێستا،چەندین کادیری هونەری لە بواری شانۆ و میوزیک و گۆرانی و شێوەکاری شانۆیی لەرێگەی ئەم فەرمانگایە پەروەردە و هونەرییەدا توانیویانە ببن بەئەستێرەی هونەری لە کوردستان بە گشتی لە هەولێر بەتایبەتی ، بەڵام من هەوڵدەدەم لە باسە کورتەدا زیاتر جەخت لە بواری هونەری شانۆ و هونەرمەندانی شانۆ بکەم، کە بەهۆی ئەم دامەزراوە هونەری و پەروەردەییە چەندین بەرهەمی شانۆیی و ئۆپەرێتی ناوەزەیان پێشکەش کردوە ، لە هەمان کاتیشدا توانیویانە ،بەشداری چەندین فێستێڤاڵ بکەن لەسەر ئاستی عێراق و هەرێمی کوردستان ،ئەم دامەزراوە لە پەنجاکانی سەدەی رابردوو لە معاریفی (پەروەردە)ی هەولێر دامەزراوە ، یەکەم بەرێوەبەریش بەرێز “سوڵتان عەبدوڵاَ مردان “بووە لە نێوان ساڵانی (1955-1972) لە ماوەیەدا تائێستاش چەندین هونەرمەند وەکو مامۆستا و سەرپەرشتیاری هونەری کاریان کردوە لەوانە هونەرمەندان (چەتۆ حەسن، سەباح عەبدولڕەحمان ، تەڵعەت سامان ، یەحیا مەرجان ،فواد ئەحەمەد ، واحید مەرجان ، تەحسین تەها ، عەبدوڵا دڵسۆز، ئیسماعیل سەعید ئیساعیل ،جەودەت شاکر ، وەلید مەعروف جارۆ ،شاهین نەجەمەدین ،کامەران حاجی ئەلیاس، نەوزادی حاجی شوشە…چەندانی تر ) .
لە ساڵی 1967 هونەرمەند “سەباح عەبدولڕەحمان” دوای ئەوەی پەیمانگەی هونەرجوانەکانی بەغدا بەشی شانۆ تەواو دەکات دەگەرێتەوە کوردستان ، لە ساڵی 1968لەیەکێک لە قوتابخانەکانی شاری رواندز وەکو مامۆستای پەروەدەی هونەر دەستەبەکار دەبێت ،هەمان ساڵ دەگورازێتەوە هەولێر لە چالاکی قوتابخانەکان دەست بەکا ر دەبێت، ئەو شوێنەش کەشێکی لە بار دەبێت، بۆ هونەرمەند سەباح عەبدولڕەحمان بۆ ئەوەی خەونەکانی خۆی بهێنێتە دی ،هەر بۆئەمەبەستە سەردانی قوتابخانەکانی شاری هەولێر دەکات ، بەنیازی دۆزینەوەی قوتابیانی بەهرەمەند لە بواری شانۆ لەم ماوەیەدا چەندین بەهرەمەندی لە نێو قوتابخانەکان دۆزییەوە،کە لە دوا رۆژدا بوون بە ئەستێرەی گەشی شانۆی کوردی وەکو خوالێیان خۆش بێت هونەرمەندان (سەلام کۆیی، سوبحی کۆیی ، جەلال بەیار لەگەڵ هونەرمەندان فەیسەڵ محمەد ساڵح ، زایەر عەبدوڵڵا..چەندانی تر) هەر لەم ساڵەدا شانۆگەری “چارەڕەش” لە دەرهێنانی هونەرمەند سەباح عەبدولڕەحمان لە شاری هەولێر پێشکەش دەکات.
یەکێک لەهەرە گرفتەکانی فەرمانگەی چالاکی قوتابخانەکانی هەولێر، نەبوونی شوێنی گونجا بوو، نەبوونی هۆڵێکی تایبەت بەخۆی بۆ ئەوەی کارەهونەرییەکلنی خۆیان وەکو نمایشکردنی شانۆ و شێوەکار و ئاهەنگی میوزک، بۆیە هەرجارە و لە شوێنک بووە ، یەکەمین جار لە ژوورێکی بچووک لە گەرەکی ئیسکان بوو، دوای چەندین شوێنێکی تریان کردوە .. بەڵام ئەگەر هونەر و شاکاری مەزن هەبێت ئەوا دەتوانرێت هۆڵ و شوێنی گونجا و دروست بکات ، فەرموون بزانن چۆن ئۆپەرێتێک شوێنکی نایاب و مۆدرێن بۆ چالاکی قوتابخانەکانی هەولێر دروست دەکات، ئۆپەرەتی “تارا”، یەکێکە لەو ئۆپەرێتانەی کە هونەرمەند خواڵێی خۆشبێت (واحید مەرجان) نووسیویەتی هەر خۆشی کاری دەرهێنانی بۆ کردوە،لە ساڵی 1974 فیستڤاڵێکی تایبەت بە ئۆپەرێت لەسەر ئاستی هەموو پارێزگاکانی عێراق لە شاری بەغدا سازدەکرێت بەناوی “فیستیڤاڵی چالاکی قوتابخانەکانی عێراق” ،چالاکی قوتابخانەکانی هەولێریش یەکێک دەبێت لەو پارێزگایانە کە بە ئۆپەرێتی (تارا) لە نووسین و دەرهێنانی هونەرمەندی خوالێی خۆشبێت “واحید مەرجان” بەشداری ئەم فیستیڤاڵە دەکات ، هەرخۆشی ئاوازی بۆ گۆرانییەکان دادەنێت و دیزاینی دیکۆرەکەشی لەلایەن خودی خۆی ئامادەکات لە هەمان کاتیشدا وەکو ئەکتەریش رۆڵ لە ئۆپەرێتە کە دەبینێت.
لە کۆتایی فیستیڤاڵدا ئۆپەرێتی “تارا” کە بەرهەمی چالاکی قوتابخانەکانی شاری هەولێر بوو، توانی پلەی یەکەم لەسەر ئاستی عێراق بەدەست بەهێنێت ببێتە ماییەی رەزامەندی ئەندامانی لیژنەی هەڵسەنگاندەن و سەرپەرشتیاران و ئامادەبووانی فیستیڤاڵ ، وەزیری پەروەدەی عێراقی ئەو کات یەکێک دەبێت لەوانەی کە بە ئۆپەرێتەکە لەرووی (بابەت ، دیکۆر ، نواندن ، دەرهێنان ، موزیک) زۆر سەرسام دەبێت ،هەربۆیە لەدوای تەواو بوونی فیستیڤاڵەکە لەگەڵ سەرجەم ستاڤی ئۆپەرێتەکە کۆدەبێتەوە دوای دەست خۆشی لێکردن و پیرۆزبایی لێکردنی لە ستاڤی ئۆپەرێتی “تارا” ، بە بەرێوەبەری چالاکی قوتابخانەکانی هەولێر (م. جەمال هیدایەت ) دەڵێت ” ئۆپەرێتەکەی ئێوە زۆر دڵخۆشی کردم ، کارێکی واتان کردوە زۆر لەئاستی پارێزگاکانی تر عێراق وەکو بەسرا و موسڵ بگرە لە بەغداش باشتر بێت بۆیە کارەکانتان لەو ئاستە دایە کە چیتان پێویستە بۆتانی جێبەجێ بکەم. وەزیر بە بەرێوەبەری چالاکی قوتابخانەکانی هەولێری ئەو کات (جەمال هییدایەت) دەڵێت” فەرموون چیتان پێویستە” مامۆستا جەمالیش لە وەڵامدا بە وەزیر دەڵێت: بەداخەوە ئێمە لە شاری هەولێر تا ئێستا باڵەخانەیەکی تایبەت بە خۆمان نییە وەکو چالاکی قوتابخانەکانی هەولێر ، بۆ ئەوەی کارەکانی خۆمان وەکو راهێنان وپرۆڤەونمایش کردنی بەرهەمەکانی خۆمانی لێ نمایش بکەین.. لە وەڵامدا وەزیرش راستەوخۆ فرمان دەدات بەزووترین باڵەخانەیەکی تایبەت بە چالاکی قوتابخانەکانی هەولێر دروست بکرێت بەڵێ ئێستا ئەو باڵەخانەی چالاکی قوتابخانەکان هەولێر کەلە گەرەکی رووناکییە لە هەولێر، بەرهەم و دەستکەوتی ئۆپەرێتی “تارا”یە وەبەتایبەتیش بۆ هونەرمەندی گەورە “واحید مەرجان ” دەگرێتەوە.
بەرێزان هێشتا بەرهەم و دەستکەوتی ئۆپەرێتی “تارا” کۆتایی نەهاتووە ئەو کات لە عێراق تەلەفزیۆنی پەروەردەیی هەبوو هەرە بۆیە بەرێوەبەری تەلەفزیۆنەکە بڕیار دەدات ئەو ئۆپەرێتە (تارا) بۆ تەلەفزیۆنی خۆیان تۆماربکەن لەوێش ستاڤی ئۆپەرێتەکە داوای تریان دەبێت ،دەڵێن تا ئەو داوەیان جێبەجێ نەکرێت ئۆپەرێتەکە تۆمار ناکەن ، داوەکەش بریتییە لە مۆڵەت دان بۆ تۆمار کردنی درامای تەلەفزیۆنی (چڵپاو) کەبەرهەمی تیپی هونەری هەولێر بوو هەر بۆیە دوای چەند کاتژمێرێک رەزامەندی وەردەگرن ئەنجا ئۆپەرێتەکەیان تۆمار دەکەن ئەمەش دەستکەوتێکی تری هونەرمەند واحید مەرجانە.
بێگومان ئەگەر ئاوڕێک لە مێژووی شانۆی هەولێر بدەیەنەوە، گوزەرێک بەنێوە شانۆکارانی هەولێردا بکەین ،ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت ، ئەو شانۆکارانەی لە گۆرەپانی هونەری شانۆی بوونیان هەبووە ، چ لە رابردوو چ لە ئێستادا زۆربەیان لە رێگەی چالاکی قوتابخانەکان دەرکەوتوون بەجۆرێک وەکو پەیمانگایەکی هونەری بووە ، بۆ پێگەیاندنی ئەو هونەرمەندانە،بێگومان لەهەرسێ بەشە هونەرییەکە (شانۆ ، شێوەکار ، گۆرانی و میوزیک) بە دەیان کادری پێگەیاندووە، بەڵام من لەو باسەکورتەدا ،زیاتر هەڵوەستەم لەسەر بواری شانۆ کردەوە ، رۆڵی چالاکی قوتابخانەکان دەکرێت چەندین لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت.. بێگومان هونەرمەند زۆرن خۆیان بە قەرزاری چالاکی قوتابخانەکان دەزانن کە رەنگە من ناوی هەموویانم لە بیر نەبێت بۆیە ئەگەر لە ناونەهێنیان لە لەبیرم کردبێت لەم کورتە باسەدا داوای لێبووردنیان لێدەکەم…
لە چالاکی قوتابخانەکان چەندین بەشی سەرەکی بوونیان هەیە وەکو بەشی (رۆشنبیری ، شانۆ، میوزک ، شێوەکاری ) کە ساڵانە فیستیڤاڵ بۆ سەرجەم قوتابخانەکان ساز دەکەن خودی قوتابیان بەرهەمەکانی خۆیان پێشکەش دەکەن، لە کۆتاییدا باشترینەکان خەڵات دەکرێن ، جگە لەوەش پیشانگای تایبەتی بۆ مامۆستایانی پسپۆری هونەری دەکرێتەوە.
لە کۆتاییدا بەباشم زانی ئاماژە بە ناوی ئەوە بەرێوەبەرانە بکەم کەهەریەکەو بەپێی کاتی خۆی خزمەتێکی باشی بواری هونەرییان کردووە یەکەم بەرێوەبەر بەرێز “سوڵتان عەبدوڵاَ مردان “بووە لە نێوان ساڵانی (1955-1972) ،هونەرمەند “فوئاد ئەحەمە” لە نێوان ساڵانی (1972- 1974) ، هونەرمەند ” جەمال هیدایت عەبدوڵڵا” لەنێوان ساڵانی ( 1974- 1994)، هونەرمەند” ئیسماعیل سەعید ئیسماعیل” لەنێوان ساڵانی ( 1994- 1996) ، هونەرمەند “یەحیا خدر مەرجان” لە نێوان ساڵانی ( 1996- 1997)، بەرێز ” حەیدەر جەوهەر تەها ” لەنێوان ساڵانی ( 1997- 2000)، بەرێز “ئیسماعیل ئەبوبکر مستەفا” لەنێوان ساڵانی (2000- 2002) ، هونەرمەند “فەرهەنگ غەفوور” لەنێوان ساڵانی ( 2002- 2008) ،هونەرمەند “هوشیار واحید مەرجان ” لە ساڵی 2008 دەست بەکار بووە تائێستاش بە ردەوامە .
بۆ ئەم باسە سوودم لەم بەرێزانە وەرگرتووە:

• هونەرمەند” چەتۆ حەسن “پەیوەندی تەلەفۆنی.
• هونەرمەند “سەباح عەبدولڕەحمان ” پەیوەندی تەلەفۆنی.
• هونەرمەند “شاهین نەجەمەدین” دیدار.
• هونەرمەند “هۆشیار مەرجان” دیدار.
  -چالاکی قوتابخانەکان- هەولێر “هەڵمەت کازم عەبدوڵڵا

ڕۆژی پێنجشەممە ( ٢٣/ نۆڤەمبەر/٢٠٢٣) پەڕلەمانی ئەوروپا ئەو هێرشانەی ئێرانی لە دژی ژنـان شەرمـەزار کـرد، لەوانـەش “کوشتنی دڕنـدانە”ی ژنـان، وەک کچە لاوی کـورد، گـیانبـەخـش (ژیـنـا ئەمـیـنی) کـە بـە تـوومـەتی پـابەنـدنـەبـوون بـە بـاڵاپـۆشـیی سەپـێـنراوەوە، لە لایـەن ژنە جەلادەکانی پـۆلیسی ئەخـلاقی کۆماری سـێدارەوە لە تاران دەستبەسەر کـرا. لەژێـر لێـدان و ئەشکەنجـەدا، لە نەخـۆشخـانەدا گـیانبـەخـش بـوو.
لە بـڕیـارنامەیـەکی ناپـابەنـدکەردا، کە بە زۆرینـەی دەنـگی ٥١٦ دەنـگ و ٤ نەخـێر و ٢٧ دەنـگی بێ لایـەن پەسەنـدکـرا، پەرلـەمـانی ئـەوروپـا “ بە بەردەوامی تـێکچـوونی دۆخی مافی مـرۆڤ لە ئێـران و کوشـتنی دڕنـدانەی ژنـان، کە لەلایـەن دەسـەڵاتـدارانی ئێـرانەوە ئەنجـامـدراوە، بە تـونـدی شەرمـەزار کـرد، لەوانـەش گیـانبـەخـشی بـراوەی خـەڵاتی “سـاخـارۆڤ” بـۆ ساڵی ٢٠٢٣، ژینـا ئـەمـیـنی”، کـە خـەڵاتـەکـەی لـە دوای گیانبەخشبوونی پێـیان بەخـشی.
کـۆچی دوایی ژینـا ئەمـینی، لە مانـگی سـێپـتەمبەری ٢٠٢٢ لە تەمـەنی ٢٢ ساڵـیدا، ناڕەزایەتیی بەربڵاوی دژی ڕێبەرانی سیاسی و ئایینی لە ئێران لێکەوتەوە. بە گوێرەی ئاژانسی فـرانس پـرێس، لە هـەڵـمەتی سەرکـوتکـردنی خـۆپیشانـدانەکـانـدا، بە سەدان کـوژراوی لـێکەوتـەوە و بـووە هـۆی دەستگـیرکـردنی هـەزاران خـۆپیشانـدەر.
لە مانگی ئۆکتۆبەردا، پەرلەمانی ئەوروپا (خەڵاتی ساخارۆڤی ئـازادی بیرکردنەوە) ی بۆ ساڵی ٢٠٢٣بە لاوی کوردسـتانی، گیانبەخشبووی جـوانەمەرگ ژینـا ئەمینی و بە بـزووتنـەوەی “ژن . ژیـان . ئـازادی” یان بەخـشی، کە لەگەڵ دەسەڵاتـدارانی کۆماری سـێداری ئـیسلامی سەرکـوتکەردا رووبـەڕوو بـووەونـەوە.
نـوێنـەرانی ئەوروپـا لـە بـڕیـارنـامەکەیـانـدا، داوای بەپـەلـەی “ئـازادکـردنی هـەمـوو قـوربانیانی دەسـتبەسەرکـردنی بە هـەوەسی و داکـۆکـیکارانی مـافـەکان مـرۆڤ” یان کـردووە، بـە تـایبـەتیـش چـالاکـوانی کـورد ( نێـرگـز محـەمـەدی)، (بـراوەی خـەڵاتی نـۆبـڵی ئاشـتی ـ ٢٠٢٣) کە لە ئێستا لە لایـەن رژێـمی ئێـرانەوە خـراوەتە زیندانەوە.
ئەوان بە تـونـدی سەرکـۆنەی هـەراسانکـردنی “دادوەری پارێـزەر و بەرگـریـکاری مـافەکـانی مـرۆڤ، نەسـریـن سـتۆدە” یـان کـرد.
سـتۆدەی (٦٠ ساڵ) لە مانگی ڕابردوو لە کاتی پرسەی (ئارمـیتا کاروەنـد – ١٧ساڵان) کە لە تـاران دەستبەسەر کـرابـوو، لە کـۆتـایی هـەفـتەدا لە لایـەن میـدیا فـەرمیـیەکانی ئێرانەوە کۆچی دواییان ڕاگەیاند، دوای ئەوەی بۆ ماوەی مانگێک لە بێهـۆشیدا مایەوە.
کاروەنـد لە ڕووداوێکـدا کە لە میـترۆی تاران ڕوویـدا، ڕۆژی (١/ ئۆکتۆبەر ـ ٢٠٢٣) بە سەختی برینـدار بـوو. چالاکـوانان بە شەڕ و ئاژاوەیەک وەسفـیان کـرد، کە لەنێوان ئەو و ژنـە پـۆلیسەکانی ئەخـلاقـیدا ڕوویـدا، کە بەهـۆی نەپـۆشینی پاڵاپـۆشـیی بەزۆر سەپێنراوەوە دەستگـیریان کـرد و ئەشکەنجـەیانـدا، تا مـردنیشی هـەر بـێهـۆشـبـوو.
نوێنەرانی ئەورووپـا داوایان لە دەسەڵاتـدارانی ئێـران کـرد، کە دەستبەجێ کۆتایی بە هەمـوو جـۆرە هـەڵاواردنێک لە دژی ژنـان و کچـان بهـێنن، لەوانەش ئەو یاسایانەی کە مەرجی پـۆشـینی باڵاپـۆشـیان بە زۆرداری هـەیە.
ئەوان پـراکـتیزەی دەستبەسەرکردنی بە هـەوەس “دیـپلـۆماسی بارمـتە”یان شەرمەزار کرد کە تاران پـراکتیزەی دەکـات و جەخـتیان لـەوە کـردەوە کە پێویستە یەکێتی ئەوروپا ستراتیـژییەکی ئـەوروپی بـۆ بەرەنگاربـوونـەوەی ئـەم “دیـپلـۆماسـیەتی بـارمـتە” دەستپێبکات.
ژمـارەیەک هـاووڵاتییانی ئـەوروپی لە ئێـراندا دەستبەسەرکراون، کە ئێـران بە نـاڕەوا بە سـیخـوڕیکـردن تـۆمـەتبـاریـانی کـردووە. وڵاتـەکانیان سەرکۆنەی دەستگـیرکـردنی بە نـاڕەوا و بە هـەوس (بە ئـارەزووی خـۆیـان) دەکـەن، کـە وەکـو مـوزایـەدەیـەک بەکـاری دەهـێنن. تەنـانەت فەرەنـساش باسی “بـارمـتـە دەوڵـەتـیـیـەکـان” دەکـات.

(*) ئەم نووسینە رۆژی پێـنجـشەمە (٢٣/ نـۆڤـەمبەر/ ٢٠٢٣) لە ماڵـپەڕی (الشـرق الاوسط) دا، لەژێـر نـاوی (البـرلمـان الاوروبی یـدیـن هـجـمـات ایـران بـحـق النـساء) دا، بـڵاوکـراوەتـەوە. لە عـەرەبییەوە، بە کەمێک دەستکارییەوە وەرمگـێڕاوە بـۆ کـوردی.

خۆشبەختی و هۆشیاری دوو چەمکن کە ئاوێتە و تەواوکەری یەکن کەچی ئەکرێ هۆشیاربیت و خۆشبەخت نەبی بەڵام تا ئاستێکی زۆر سەختە خۆشبەخت بیت و هۆشیارنەبی، کەواتە لێرەوە ئەگەینە ئەو ڕاستییەی بۆ بەدەستاهێنانی ژیانێکی باشتر و خۆشبەختی پێویستە هۆشیاربی.
هۆشیاری کۆمەڵگە و هۆشیاری تاک ئەو سەرچاویەن کە ژیانێکی شایستەتر دەستبەرەکا و ئازادی بیر و یەکسانی کۆمەڵایەتی و ڕیزگرتنی خود و بەرامبەر خود ئەچەسپێنێ. هەر لە ڕێگەی هۆشیارییەوە ڕێسا و یاسایەک دەستەبەربکرێ کە وەک مردن کەس لێی بێبەش نابێ.
پرسیار: بۆ خۆشبەختنین؟
وەڵام: چونکە هۆشیار نین.
پ: کەی خۆشبەختەبین؟
و: کە هۆشیار بووین.
پ: ئەکرێ بەبێ هۆشیاری خۆشبەخت بین؟
وە: خۆت ماندوو مەکە.
پ: کەوایە ئەبێ چی بکەین؟
وە: بگەڕێ بەدوای سەرچاوەکانی خۆشبەختییا و هۆشیاری بگرە بە ئامانج و هەوڵبە تا تێبگەی.
پ: کەی تێئەگەم و چۆن تێبگەم؟
وەڵام: هەرکاتێ توانیت بیرو بیرکردنەوەت ئازادکەیت و فکر ڕۆشنکەی.
پ: چۆن ڕۆشنبیرببین؟
و: بە هەوڵدان و گەڕان بەدوای سەرچاوەی زانیارییەکانا.
پ: ئەبێ ڕۆژی چەند بخوێنینەوە تا ڕۆشبیربین؟
و: ڕۆشنبیری پەیوەست نیە بە خوێنەوەی زۆرەوە بەڵکو پەیوەستە بە نوێخوازییوە.
پ: کەواتە کەسی ڕۆشنبیر کێیە؟
و: کەسی ڕۆشنبیر ئەو کەسەیە کە هەمیشە خۆی نوێ ئەکاتەوە و ڕازی نابێ ئەمڕۆی لە دوێنێ بچێ و سبەینێشی کۆپی ئەمڕۆ بێ بەڵام ئەبێ ئەمڕۆی باشترینبێ.
پ: کەواتە پێویست ناکا بخوێنینەوە؟
و: خوێنەوە و گویگرتن و تەماشاکردن سێ سەرچاوەی هەرە گرنگن بۆ خۆ پڕ چەک کردن بە زانیاری و دوانەکەوتن لە ڕەوتی خوڵاوەی ڕەوڕەوەی ژیان.
پ: کەوابێ پیویست ناکا بدوێین؟
و: بەبێ دووا کەس نازانێ چۆن بیرەکەینەوە.
پ: کەی بدوێین؟
و: کاتێ بدوێ کە بەباشی تێگەشتبی.
پ: باشترین کات بۆ قسە کردن چ کاتێکە؟
و: ئەو کاتەیە کە هەمووان بە تا مەزرۆییەوە چاوڕوانبن کە گوێت بۆ بگرن.
پ: چی بکەین تا ئەوانی تر گوێمان بۆ بگرن؟
و: بە متمانە دروست کردن لە ڕێگەی پاک-بێژی، ڕاست-بێژی وکورت-بێژی.
پ: لە کاتی “لێدوان” ئاخاوتنا گرنگی بەچی بەین؟
و: گرنگی بە ناوەرۆکی باسەکەبە نەک بە دەنگ بەرزکردنەوە چونکە “نمەی باران گوڵەکان ئاودارو بۆنخۆشەکا نەک شەست و ڕەهێڵە”.
پ: کەی کاریگەر ئەبین؟
و: لەسەر هەموو ڕووداو پێشهاتێک مەدوێ ئەگەر کاریگەریت نەبێ لەسەری، بەڵام کاتێ لەسەر ڕووداو پێشهاتێک دووای هەوڵبە کاریگەری خۆت و شوێن پەنجەت بەجێبهێڵە.
پ: ئەو شتە چیە کە کاریگەر ئەبین لەسەری؟
و: ئەو شتەیە کە زۆری لەسەر ئەزانیت و تیایا قاڵی.
پ: کێ لە هەموو شتێ ئەزانێ؟
و: کەس لە هەموو شتێ نازانێ بەڵام ئەکرێ لە شتێکا هەموو شتێ بزانێ.
پ: ئەوەی شتەی من ئەیزانم چی ئەگۆڕێ؟
و: کۆی تواناکانی تر و ئەو بەشەی تۆش ئەیزانی زۆر شت ئەگۆڕێ، “گەرەترین درگاکان بە کلیلە بچوکەکان ئەکرێنەوە بۆیە دوورنیە ئەوەی تۆ ئەیزانی کلیلەکەبێ”.
پ: ئەکرێ لە هەموو گۆڕانێکا بەشداربم؟
و: مەرج نیە بتوانی هەموو شتێک بگۆڕی بەڵام گرنگە هەموو ئەوەی لە تواناتایە بەکاریبهێنی تا گۆڕانکاری بکەی.
پ: کەواتە گۆڕانکاری بە زیرەکەکان ئەکرێ؟
و: زیرەکی بە تەنها بەس نیە بەڵکو گۆڕانکاری بەوانە ئەکرێ کە مێشک و ئەقڵیان بە باشی بۆ باشە بەکارئەهێنن.
پ: زیرەکی چیە؟
و: زیرەکی ئەو شتە نیە کە ئەیزانی و درکی پێئەکەی چونکە زانست و مەعریفە دیاری کراوە و ئەوەیە کە ئیستا ئەیزانیت بەڵکو زیرەکی ئەو خەیاڵەیە کە هەوڵ ئەیەیت پێی بگەیت و بێ ماندووبوون ووچانی بۆ ئەکەیت.
پ: کێ زیرەکترە؟
و: زیرەکی پێوەری نیە بەڵام هەموو ئەوانەی ڕۆژانە خۆیان نوێئەکەنەوە و توانایان هەیە بگۆڕێن بەرەو باشتر زیرەکن. لە کۆنا ووتوویانە ئەوەی “لە پشتی ئەسپ و بەردەمی گا ڕانەوەستێ و لە جاهیلیش نزیک نەکەوێتەوە زیرەکە”.
پرۆفیسپرو زانای چینی “لاوتسو” ئەڵێ (چاودێری بیرکردنەوەکانی من مەکە چونکە ئەبن بە ووشە، بەڵام چاودێری ووشەکانی خۆت بکە چونکە ئەبن بە کردار، چاودێری کردارەکان بکە چونکە ئەبن بەخوو، چاودێری خووەکان بکە چونکە ئەبن بە کەسایەتیت، لە کۆتایشا چاودێری کەسایەتیت بکە چونکە دواڕۆژ دیاری ئەکا).
ئەگەر خۆشبەختی لە فرۆشگاکان بفرۆشرایە ئەوا گومانی تیانیە کە سەرەی بۆ ئەگیراو بەگراترین نرخیش ئەکڕا، بەڵام مرۆڤەکان درک بەوە ناکەن کە خۆشبەختی لەنێوان چنگ و دەستی خۆیانایە و پێیناگەن!

سامانی وەستا بەکر
٢٢-١١-٢٠٢٣
سوید-ستۆکهۆڵم

(ئەم چیرۆکە ڕێک لەو سیاسەتە ئەچێ کە دەسەڵاتی کوردی بەرامبەر بە خەڵک جێ بەجێی ئەکا ، هەر وەک بیرخستنەوەیەک بە باشم زانی بڵاوی بکەمەوە..)
یەکەم ڕۆژ
پڵنگە دیل کراوەکە زۆر لە دارستانەکان دوور خرابۆوە، بەڵام نەیئەتوانی لە بیریان بکا، بە توڕەییەوە سەیری لە کۆمەڵێک پیاو ئەکرد کەبە بێ ترس چواردەوری قەفەسەکەیان گرتبوو و چاوویشیان پڕ بوو لە گەڕان بە دوای زانیاری زیاتر و یەکێکیان بە دەنگێکی لەسەرخۆی فەرماندار ئاسا قسەی ئەکرد:
…گەر بە راستی ئەتانەوێ ئیشەکەی من فێر بن کە “ماڵی کردنە” نابێ هەرگیز ئەوەتان لەبیر بچێ کە یەکەم ئامانجتان”مەعیدە”ی ڕکابەرەکانتانە،
بۆ ئەوەی بۆتان دەرکەوێ پیشەیەکی هەم قورس و هەم ئاسانە لە یەک کاتا،
سەیرێکی ئەم پڵنگە بکەن..پڵنگێکی دڕندەی لووت بەرزی لەخۆباییە ،شانازییەکی زۆر بە ئازادی و هێز و ستەمەکەیەوە ئەکات، بەڵام ئەگۆڕێت و وەک مناڵێکی بچوک ئەبێ بە ڕۆح سووکێکی گوێ ڕایەڵ..سەیرکەن و فێربن لە نێوان ئەوەی خۆراکی هەیە و ئەوەی نیەتی چی ڕوو ئەیات..
“پیاوەکان ووتیان هەمووان قوتابیەکی دڵسۆزی پیشەی(ماڵی کردن ئەبن)..”
راهێنەرەکە لە خۆشیا زەردەخەیەک گرتی ، ئەنجا ڕووی کردە پڵنگەکە و ووتی : وەزعی میوانە ئازیزەکەمان لە چیایە..!؟ ..

• پڵنگەکە ووتی: كاتی نان خواردنمە، خواردن بێنە….
  ڕاهێنەرەکە بەسەرسوڕمانێکی دروست کراوەوە ووتی : تۆ دیلی منی و ئەمرم بەسەرا ئەکەیت..! پڵنگێکی هەزەلیت..ئەبێ درک بەوە بکەیت کە تەنها
  “من” لێرە ئەتوانم فەرمان دەرکەم ، ،
  پڵنگەکە ووتی : كەس فەرمان بەسەر پڵنگا ناکا..
  ڕاهێنەر ووتی : لە دارستان ئا ، بەڵام تۆ ئێستا پڵنگ نیت ، کەکەوتویتە قەفەس ئێستا تۆ تەنها کۆیلەیەکی دوای فەرمانەکان ئەکەوی و ئەوە ئەکەیت کە من ئەمەوێ ،،
  پڵنگەکەبە تووڕەییەوە ووتی :نابم بە کۆیلەی کەس
  ڕاهێنەرەکە ووتی: لەبەر ئەوەی من خۆراکم هەیە ، تۆ ناچار گوێ ڕایەڵیم بکە
  پڵنگەکە ووتی : خواردنی تۆم ناوێ!! ڕاهێنەرەکەش وەڵامی یایەوە : كەواتە با برسیت بێ، زۆرت لێ ناکەم بۆ شتێک کە نەتەوێ.. و ڕووی کردە قوتابیەکانی و ووتی: ئەبینن چۆن ئەگۆڕێت ، سەری بەرز مەعیدەیەکی برسی تێر ناکات..
  ” ..پڵنگەکە برسی بوو ، بەخەفەتەوە ئەو ڕۆژانەی بیر کەوتەوە کە وەک(با)
  بێ هیچ ڕێگرییەک نیچیرەکانی ڕاو ئەنا…. “
  “”””””””’
  دووەم ڕۆژ
  ڕاهێنەر و قوتابیاکانی چواردەوەری قەفەسەکەیان گرت….. ڕاهێنەر ووتی:
  “برسیت نیە..؟ مسۆگەر لە برسا ئێش و ئازارت هەیە ، بڵێ برسیمە تا ئەو گۆشتەی ئەتەوێ دەستت کەوێ…..” پڵنگ هیچ وەڵامێکی نەبوو..ڕاهێنەر
  ووتی : بێ ئەقڵ مەبە و چیت پێ ئەڵێم بیکە، دان بنێ بەوەی برسیتە یەکسەر
  تێرت ئەکەم،،پڵنگەکە ووتی: برسیمە . ڕاهێنەر بە پێکەنینەوە بە قووتابیەکانی ووت ” ئەوەتا ، کەوتە داوێکەوە لێی دەرباز نابێ” و فەرمانی کرد
  گۆشتێکی زۆر بەن بە پڵنگەکە..
  “””””””’
  سێیەم ڕۆژ
  ڕاهێنەرەکە بە پڵنگەکەی ووت : گەر ئەتەوێ خواردنی ئەمڕۆ ت دەست بکەوێ، چیت پێ ئەڵێم وا ئەکەیت ، پڵنگەکە ووتی : گوێ ڕایەڵیت ناکەم،
  ڕاهێنەرەکە لە وەڵاما ووتی : پەلەمەکە داواکەم زۆر ئاسانە ، تۆ ئێستا لە قەفەسەکەتا ڕاکشاوویت ، کە ووتم ڕاوەستە ئەبێ ڕاوەستیت …………
  ” ..پڵنگەکە لەبەر خۆیەوە ووتی : داوایەکی هیچ و پوچە و ئەوە ناهێنێ کە کەللەڕەقبم و خۆم برسی بکەم..” ڕاهێنەر بەسەر و زمانێکی توڕەوە هاواری کرد : ڕاوەستە ، ” پڵنگەکە کەمێک لە شوێنی خۆیەوە ڕاوەستا ” ، تا ڕاهێنەر ووتی : ئافەرم ، کاتێ پڵنگ بە شپرزەییەوە کەوتە خواردن ، ڕاهێنەرەکە بە قوتابیەکانی ووت : چەن ڕۆژێکی تر ئەبێ بە پڵنگێک لە قاقەز ………….
  “””””””””
  چوارەم ڕۆژ
  پڵنگ بە ڕاهێنەرەکەی ووت : برسیمە ، داوام لێ بکە ڕاوەستم. ڕاهێنەرەکە بە قوتابیەکانی ووت: ئەوەتا دەستی کردوە بەحەز کردن لە فەرمانەکانم..و ئەنجا ڕووی کردە پڵنگەکە و پێی ووت : گەر ئەمڕۆ لاسایی پشیلە نەکەیتەوە و نەمیاوێنی خواردن ناخۆی . توڕەییەک لە پڵنگەکە نیشت و لەبەر خۆیەوە ووتی : كات بەسەر بردنە کە لاسایی پشیلە بکەمەوە و دەستی کرد بە میاوین…
  ڕاهێنەرەکە دەم و چاوی یا بە یەکا بەسەر ڕاوەشانەوە ووتی : لاسایی کردنەوەکەت خراپە تۆ قڕەقڕ بە میاوین ئەزانی!؟ پڵنگەکە جارێکی تر لاسایی میاوینی کردەوە ، بەڵام ڕاهێنەرەکە بە دەم و چاوێکی غەزەباویی و شێوەزارێکی ئیهانە کردنەوە ووتی : ” بێ دەنگ بە..بێ دەنگ بە ، لاسایی کردنەوەکەت بێ کەڵکە ، ئەمڕۆ بەجێت ئەهێڵم کە ڕاهێنان لەسەر میاوینی پشیلە بکەیت و بەیانی تاقیت ئەکەمەوە..دەرچویت خواردن هەیە دەرنەچویت خواردن نیە”
  ڕاهێنەرەکە بە هەنگاوی لەسەرخۆ لە قەفەسەکە دوورکەوتەوە و قوتابیەکانیش بە چرپەچرپ و پێکنینەوە دوای کەوتن ، پڵنگەکەش کەوتە شیڕە شیڕ کردن ڕووەو دارستانەکان ، بەڵام کەس گۆێی لەو نەبوو……….
  “””””””””
  پێنجەم ڕۆژ
  ڕاهێنەرەکە بە پڵنگەکەی ووت : دەی، گەر بە سەرکەووتویی لاسایی میاوینی پشیلەت کردەوە یەک پارچەی گەورەی تازەی گۆشت وەرئەگریت..،،،،،،،،،
  پڵنگەکە دەستی کرد بە لاسایی کردنەوەی میاوینی پشیلە ، ڕاهێنەر چەپڵەیەکی لێ یا و بە دڵ خۆشییەکەوە ووتی : ئافەرم، تۆ گەورەیت ، هەر وەک پشیلەیەک لە (شوبات) ئەمیاوێنی، پارچەیەکی گەورەی گۆشتی
  بۆ فڕێ یا..
  “”””””””””
  شەشەم ڕۆژ.
  لەم ڕۆژەیا ، هەر کە ڕاهێنەرەکە لە قەفەسەکە نزیک بۆوە، پڵنگەکە دەستی کرد بە لاسایی کردنەوەی میاوینی پشیلە ، بەڵام ڕاهێنەر بە بێ قسە کردن دەم و چاوی یابو بەیەکا ، پڵنگەکە ووتی : ئەوەتا لاسایی میاوینی پشیلەم کردەوە،، ڕاهێنەرەکە ووتی : لاسایی(زەڕین) ی کەر بکەرەوە ، پڵنگ بە نارەزاییەکەوە ووتی ” من، پڵنگ، کە هەرچی ئاژەڵی دارستانە لێم ئەترسێت
  لاسایی کەر بکەمەوە !!! “بمرم و نەک داواکەت جێ بەجێ بکەم”. بێ ئەوەی هیچ بڵێ ڕاهێنەرەکە لە قەفەسەکە دوور کەوەتەوە …………………….
  “”””””””””’
  حەوتەم ڕۆژ
  ڕاهێنەر بە ڕوویەکی کراوەی دەم بەزەردەخەنەوە بەرەو قەفەسەکە ڕۆشت
  بەپڵنگەکەی ووت :خواردنت ناوێ!؟ئەویش ووتی : با ئەمەوێ . ڕاهێنەرەکە ووتی ” ئەو گۆشتەی ئەیخۆیت باجی هەیە ، وەکو کەر بزەڕێنە تا خواردنت
  دەستکەوێ..” …پڵنگ ویستی دارستانەکانی بێتەوە خەیاڵ بەڵام نەیتوانی، بە
  چاوی داخراوەوە کەوتە زەڕین، ڕاهێنەرەکە ووتی : زەڕینەکەت باش نیە ، ،
  بەڵام لەبەر ئەوەی بەزەییم پیاتا یەتەوە پارچەیەک گۆشتت ئەیەمێ ………
  “””””””””
  هەشتەم ڕۆژ
  ڕاهێنەر بە پڵنگەکەی ووت:” سەرەتای خوتبەیەکم دەست پێ ئەکەم ، کە تەواو بووم ، وەک نیشانەیەکی بە دڵ بوونت چپڵەم بۆ لێ یە” ، پڵنگەکە ووتی: چەپڵە لێ ئەیەم . ڕاهێنەر دەستی کرد بە خوتبەکەی :” هاووڵاتیان ،
  پێشتر و لە چەن بۆنەیەکی ترا هەڵوێستی خۆمان لەمەڕ هەموو مەسەلە چارەنووس سازەکانا ڕوون کردۆتەوە ، پیلانی لایەنە دوژمنەکان نە ئەم هەڵوێستە نەگۆڕە ئاشکرایەمان و نە بڕوابوونمان بە سەرکەوتن پێ ئەگۆڕێت”… پڵنگەکە ووتی : تێ نەگەیشتم ، ووتت چی !؟ ڕاهێنەرەکە ووتی:(هەرچییەک ئەڵێم ئەبێ سەرسام بی پێی و چەپڵە لێ بەیت..) پڵنگەکە
  ووتی : “بمبورە ، لە دایکمەوە نەخوێنەوارم ، وقسەکانت جوان بوون چۆنت ئەوێ وا چەپڵە لێ ئەیەم ” و دەستی کرد بە چەپڵە لێ یان ..ڕاهێنەرەکە ووتی : دوو ڕوویی و دووڕووەکانم خۆش ناوێ ، لەمڕۆ بەدوا وەک سزایەک
  خواردنت لێ ئەبڕدرێت..
  “””””””””
  نۆیەم ڕۆژ
  ڕاهێنەر بە بارێک گژ و گیاوە هات و بۆ پڵنگەکەی فڕێ یا و ووتی : بخۆ…
  پڵنگەکە ووتی : ئەمە چیە !؟ من گۆشت خۆرم ، ڕاهێنەرەکە ووتی : ” لەمەو
  دوا هەر گژ و گیا ئەخۆیت” …کاتێک پڵنگەکە برسێتی زۆری بۆ هێنا ویستی گژ و گیاکە بخوات ، بەڵام بێزی لێ کردەوە و دوورکەوتەوە ، بەڵام جارێکی تر گەڕایەوە و ووردە ووردە چێژی لە خواردنەکەی وەرگرت …………………
  “”””””””””’
  دەیەم ڕۆژ
  ڕاهێنەر و قوتابیەکانی و پڵنگ و قەفەسەکە وون بوون
  پڵنگ بوو بە هاووڵاتی
  و
  قەفەسەکەش بە شار

چـیرۆکی منداڵان، رۆڵێکی گرنگی لە فـێرکردن بە ئاسانی و لە پەروەردەکردنی دروست و لە ئـاراسـتەکـردنی راسـت و لە دەروون ئاسـوودەیی و لە خـۆشی و شادیی منـداڵانـدا هـەیە. هـۆکـارێکی گرنگە بۆ گەشـەکـردنی زەیـن و هـۆش هـزر و زمـان و کەسایەتـیی هـاوسەنگی منـداڵان. چـیرۆکی منـداڵان، دەرگـاکانی ژیـان بە هـەمـوو جـوانییەکـانییەوە لەسەر منـداڵان دەکاتەوە. گەشبین و هـیواخـواز و ئازادیخـواز متمـانە بەخۆیان دەکات.
چـۆن هـانی منـداڵەکانتان دەدەن بۆ نووسینی چـیرۆک؟
(پـیکسلـیز) دەڵـێت:”بۆ ئەوەی منـداڵان بتوانن چیرۆک بنووسن، پێویستە لە سەرەتادا بە خوێندنەوەی چـیرۆکی جۆراوجـۆر، بەپێی تەمەن و ئارەزووەکانیان دەستـپێبکەن”.
لەبـەر گـرنـگی رۆڵی چـیرۆک لە فـێرکـردن و لە پـەروەردەکـردنـدا، پەروەردەکاران و ستافی مامۆستایان، حەزدەکـەن، کـە منـداڵان فـێری شارەزایی چـیرۆکـنووسـین بـکەن. چونکە چـیرۆک شێوازێکی بەسوودە، بۆ ئەوەی منـداڵان بیرۆکەکانیان رێکبخەن و لە لە چـیرۆکـدا دایـانبڕێـژن و زمـانی نووسراو بەکاربهـێن، بۆ گەیانـدنیـان بە منـداڵان.
چـوونە ناو جیهـانی نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان، نەک هـەر بـۆ منـداڵان بەڵکـو بـۆ گەورەکانیش کارێکی ئاسان نیـیە. چونکە نووسینی چـیرۆک پێـویسی بە بەهـرە و بە زمـان پاراوی و بە مانـدووبـوون هـەیە. پێویستە هـەنگاو بە هـەنگاو دەست پێـبکات. نووسینی چـیرۆک لە لایـەن منـداڵانەوە، رێگەیەکی خۆش و داهـێنەرانەیە، لە بـواری رێزمان و رێنووس و زمان بە گشتی. بەڵام زانینی چۆنیەتی دەستپێکردن بە نووسینی چیرۆکـێک زۆر جار قورسترین بەشە. باشتر وایە، لە سەرەتاوە هـانی منـداڵان بـدەین بـۆ نووسینی کـورتە چـیرۆک.
بە کورتی باس لە بنەما سەرەکییەکان نووسینی چـیرۆک لە لایەن منـداڵانەوە دەکەین:
١ـ خوێنـدنەوەی چـیرۆکی منداڵان: بۆ ئەوەی منـداڵان ببن بە چـیرۆکنووس، پێویستە چـیرۆکی زۆر بخـوێنـدنەوە. تا لە شـێواز و لە ئامـانج و لە زمـان و لە پێویستییەکانی نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان بـزانن. پێویستە دایکان و باوکان و مامۆسـتاکان، ئـەو پەرتووکانەیان بۆ دابین بکەن، کە بە پێی تەمەنی منداڵان، چیرۆکی خۆش و ئاسانیان لەخـۆگرتـوون. چونکە تا منـداڵان زیاتر خـوو بە خوێنـدنەوە بگـرن، زیاتر فـێردەبن و زۆرزانتر دەبـن و ئاسۆی خەیـاڵ و بیـر و هـزریان فـراوانـتر دەبێت. زمـانیان پاراوتـر دەبێت. منداڵان لە سەرەتاشەوە ئەوە تێدەگەن، کە هەر نووسەرێکی منـداڵان شێواز و تەکـنیکی جیـاوازی لە نووسینی چـیرۆکـدا هـەیە.
٢ـ هەڵـبژاردنی بیـرۆکە: گـرنگە کە منـداڵان پێش ئـەوەی دەست بە نووسینی چـیرۆک بکەن، بیرۆکەیان هەبێت، لەسەر جۆری چیرۆکەکانیان. بەهـرەی دۆزینەوەی بیرۆکەی باش بۆ چیرۆک ئاسان نییە و بیرکردنەوەی وردی دەوێت. دەتوانن بۆ بەهـرەی بیرۆکە سـوود لە سەرەتـا یا کۆتـایی هەنـدێک لەو چـیرۆکانە وەربگـرن کە خـوێنـدوویانەتەوە. منـداڵان ئەنـدێـشەیەکی فـراوانیـان هـەیە، دەزانـن کە چـۆن لە رێـگەی چـالاکـییەکـانی نووسینی داهێنەرانەوە پەرە بە بەهـرەکانیـان بـدەن.
٣ـ ئامـانج لە نووسینی چـیرۆک: زۆر گرنگ و پێویستە منـداڵان ئەوە بـزانن، کە پێش دەستپێکـردنیان بە نووسین، ئامانجـیان لە چـیرۆکەکانیان چـییە؟ بۆ کێی دەنووسـن؟ و بـۆچی دەینـووسـن؟هـەمـوو چـیرۆکـێک مەبەسـتـێک یا پەیـامـێک لەخـۆدەگـرێـت، کە نووسەر دەیەوێت بە خوێنەرانی بگەیەنێت. ئەو چیرۆکانە ریالیزمی بن، یا ئەفسانەیی بن. خوێنەران دەیانەوێـت سوود و ئەزمـوون لە ئامـانجی و ئەو چـیرۆکانە وەبگـرن.
٤ـ دانانی پـلان و نەخـشەی نووسینی چـیرۆک: پێویستە منـداڵان نەخـشەی نووسینی چـیرۆکەکانیان دابنـێن، دەتوانن هـێڵکارییەکیان بۆ رووداوەکانی چیرۆکەکانیان هەبێت. هـەنگاو بە هـەنگاو ئـەم هـێڵکارییـە جـێبەجـێـبکەن. وەک، چـۆن دەست بە نووسینی چـیرۆکەکانیان بکەن و چۆن کۆتاییان پێبهـێنن. ئەوەش بزانن کە هەموو چـیرۆکـێکی بـاش بۆ منـداڵان، سـەرەتـا و ناوەڕاسـت و کۆتـاییـان هـەیە.
٥ـ پاڵەوان و کارەکتەرەکانی چیرۆک: چیرۆک بەبێ کارەکتەر نابێت. پێویستە منداڵانی چیرۆکنووس. کارکتەری سەرەکیی چیرۆکەکانیان بە باشی دیارییـان بکەن و دیزاینیان بکەن، لەگەڵ رۆڵ و ئەرکەکان و تەمەن و توانایاندا بگونـێن. ئەوە کارەکتەرەکانـن کە ژیان دەخەنەبەر چیرۆکەکان. ئەوانن رووداوەکان بەرەو پێـشەوە دەبەن. کێشە و کردار دەهـێننە ناو ملمـلانێ و شەڕەکەوە. مەرجـیش نییە کە کارەکان لـۆژیـکی بن. زۆربـەی چـیرۆکەکانی منـداڵان، پاڵەوانی سەرەکییان (کـوڕ یا کـچی باشـن) و دژەبەرەکانـیشـیان (کەسی خراپـن). کارەکتەری پاڵپشتی هەردوولاشیان هەیە. بۆ کورتە چـێرۆک ژمارەی کارەکـتەرەکان کەمـترن. پاڵەوان و کارەکتەرەکانی چـیرۆکی منـداڵان، مـرۆڤـن، یا ئاژەڵ و باڵـندە و زینـدەوەر و شـتی تـرن. منداڵان هەمیشە لەگەڵ سەرکەوتنی پاڵەوانەکاندان، ئەگەر لە پێناوی باشی و ئـازادی و ئاشتی و خێرخوازی و مـرۆڤـایەتیـدا خەبات بکەن.
٦ـ ملمـلانێ لە چـیرۆک: پێویسـتە دایکان و باوکان و مامۆستاکان، یارمـەتیی منـداڵان بـدەن، بۆ تێگەیشـتن لە چەمکی ململانێ لە چـیرۆکـدا. هـانیان بـدەن بۆ دروستکردنی ململانێ لە چـیرۆکەکانیانـدا. توانای سەرکەوتنی پاڵەوانەکان لەململانێـدا دەردەکەوێت. ململانێیەکانیش نابێـت درێـژ و بـێزارکەربـن.
٧ـ زمـان لە چـیرۆکی منـداڵان: بێگـومـان زمـان گـرنگـترین فـاکـتەر و کـۆڵـەکەیە لە چـیرۆکی منداڵانـدا. نووسینی چـیرۆکی منـداڵان، بە زمـانێکی پەتی و پـاراو و شیرینی کوردیمـان. بە بەکـارهـێنانی وشـەی ئاسـان و واتـازانـراو و رسـتەی کـورت. مـەرجی چـیرۆکی باش و سەرکەوتووی منداڵانە. بە داخەوە بەشێکی زۆری منداڵانی کوردمان، بە هـۆی ئـەوەی کە لە تەمـەنـێکی بچـووکـدا ناخـوێـننەوە و نانـووسـن، یان بە زۆری بە هـۆی ئـەوەی کە دەوڵەتـانی داگیرکەری کوردسـتان، بە تـۆبـزی و بە زۆرداری، لە قـوتابخـانەدا زمانی خۆیان بەسەر منـداڵانی کوردمان سەپـانـدوون و خـوێنـدنیشیان بە زمانی کوردی قـەدەغـەکـردوون. هـۆی سەرکـیی لاوازی منـداڵانی کوردمانە لە زمـانی کوردیـدا. لایەکی کەشەوە، دوو رێنـووس و نەبوونی زمانێکی ستانـداردی یەکگرتووی کوردی، هـۆیەکی تری لاوازیی خوێندنەوە و نووسینی منداڵەکانمانە بە زمانی کوردی.
٨ـ کات و شوێن لە چیرۆکی منداڵان: کات و شوێن دوو رەگەزی سەرەکین لە چیرۆکدا. بەبێ کـات و شـوێن لێکـدانەوە بۆ رووداوەکان ناکرێت. چونکە کات و شوێـن رۆڵـێکی گرنگیان هـەیە لە بنیاتنان و لە ریـزبەنـدیی رووداوەکانی چیرۆک. بۆیە پێویستە کات و شوێنی رووداوەکان دیاریـبکەن، کات ئەو ماوەیەیە کە رووداوەکانی چیرۆکەکان تێیاندا روویان داوە یا روودەدەن، وەک: بەهار، هاوین، شەو، رۆژ، رابردوو، ئێستا، داهاتوو، …هـتد. شوێنیش ئەو چـوارچـێوەیەیە کە رووداوەکان تێـیدا روویان داوە یا روودەدەن، وەک: ماڵێکی ئاوەدان، قـوتابخانە، پارکێک، سەیرانگایەک، دارستانێکی ئەفـسووناوی، ئەشکەوتێک، زەوی، بۆشایی ئاسمان، دەریا، گوندێک، شارێک، کوردستان، کەرکوک، یا وڵاتێکی کە،… هـتد. پێویستە منداڵانی چیرۆکنووس، پێش دەستپێکـردن بە نووسین، لە خەیـاڵ و هـۆشیانـدا، کـات و شـوێـنی روودەوەکـانی چـیرۆکەکـانیان دیـاری بـکەن.
٩ـ دیالـۆگ لە چـیرۆکی منـداڵانـدا: دیالـۆگ یەکـێکە لە کـۆڵەکەکانی بنیاتـنانی چـیرۆکی منـداڵان. دیالـۆگ بـریتییە لە گـفتوگـۆ لە نێوان دوو کارەکتەر یا زیاتردا، مرۆڤ بن، یا ئاژەڵ و باڵندە و رووەک و زیندەوەر و شتی تر. منداڵانی چیرۆکنووس، دەتوانن سوود لە ئەزمـوونی چـیرۆکنووسانی تر وەربگـرن.
١٠ـ خاڵی وەرچەرخان لە چیرۆکی منداڵان: بە زۆری خاڵی وەرچەرخان لە ناوەڕاستی چـیرۆکی منداڵان دایە. یارمەتیـدەرە بۆ ئەوەی چـیرۆکەکە سەرنجـڕاکێش بێت. دەکرێت وەرچەرخـان، ساتێکی دۆزینـەوە بێـت، یان کاتـێک بێـت کە کارەکـتەرێک، هـێزێکی لە تـوانـابەدەری تـرسناک بـدۆزێتـەوە. واتە کارێـکی کـوتـوپـڕ و چـاوەڕوان نەکـراوە.
١١ـ دانانی خاڵبەندی لە شوێنئ خۆیاندا: پێویستە منداڵانی چـیرۆکنووس، فـێری دانانی خاڵبەندییەکانـبن لە شوێنی راستییاندا.
١٢ـ نووسینی چـیرۆک لە ئینتەرنێتـدا: دایکان و باوکان دەتـوانـن، ئیمـێڵێک بو منـداڵە چـیرۆکنووسەکانیان بکەنەوە، بۆ ئەوەی چیرۆکەکانیان لە ئینتەر ێتدا بنووسن. چونکە نووسـین لە ئینـتەرنێـت دا، خـۆشی و شادی و شارەزایی بە منـداڵان دەبەخـشـێـت.
١٣ـ پیاچـوونەوە بە رەشـنووسی چـیرۆک: دوای ئـەوەی کە منـداڵانی چـیرۆکـنووس، لە نووسینی رەشنووسی چـیرۆکەکانیان دەبنەوە، پێویستە دووبارە و سێبارە بە وردی بە چـیرۆکەکانیاندا بچـنەوە، دوایش بیانـدەن بە دایک و باوکیان یان بە مامۆستاکانیان یان بە چیرۆکنووسێکی گەورە بۆ منداڵان، بۆ ئەوەی لە هەموو روویەکەوە، سەرنج و تێـبینییەکانیان دەرەبـارەی چـیرۆکەکانیان دەربـڕن و هەڵـەکانیان بـژاربکەن. سوودیش لە رەخـنە و لە پێشنیار و لە رێنماییەکـانیان وەربگـرن.
١٤ـ هـانـدان و پیـرۆزبـایی و دەستخـۆشی: دایـکان و باوکان و مامۆسـتاکان، رۆڵـێکی سەرەکی و گرنگـیان هـەیە، لە هانـدان و لە پشتگیریکردن و رێنمایکردنی منداڵەکانیان و قـوتابییەکانیان. لە نووسین و درێـژەدان بە ئـەو چـیرۆک و هـۆنـراوە و پەخـشانانەی کە منـداڵەکانیان دەیانووسن. هانـدانیش شێوازیان زۆرە. هانـدانەکە گەر خەڵاتێک بێـت، یا پیرۆزبایی و ئافـەرین و دەستخۆشی و چەپڵەلێـدان بێت. دەست کـێشان بە دەستا بێت. مایەی دڵخۆشی و پێـزانین و رێـزن بۆ منداڵانی نووسەر. دەکرێت زیاتر هـانیان بدەن بۆ ئـەوەی چـیرۆک یا هـۆنـراوەکـانیان بۆ گـۆڤـارەکانی منـداڵان بنێـرن بـۆ بڵاوکـردنەوە.
پێویستە ئەوەش بڵـێین هەرگـیز نابێت، گاڵـتە بە نووسینەکانی منـداڵان بکەن، یان پێیان پـێبکەنـن و تەریـقـیان بـکەنەوە.
١٥ـ کۆتـاییەکی دڵخۆشکەر و هـیوابەخـش: پێویستە منـداڵان ئەوەش بـزانـن، پێویستە کۆتـایی چـیرۆکەکانیان بە چـارەسەرکـردنی کـێشەکان کۆتاییان بێت. کۆتاییەکانیشیان بە گەشبینی و بەهـیوابەخـشین و بە سەرکەوتن و بە خۆشی کۆتاییان بێت. هەرگیز نابێـت کۆتـایییەکانی چـیرۆکی منـداڵان، بە کارەساتی تـراژیـدیا و بە رەشـبینی و بە نائـومیـدی و شکـستی و ناخـۆشی کۆتـاییان بێـت.
هـیچ بە دووریشی مەزانـن، کە لەنێـوان منـداڵانی ئەمـڕۆی ئارەزوومەنـدانی نووسینی چـیرۆک، لە داهـاتـوودا چـیرۆکـنووس و رۆمـانـنووسی باشیان تێـدا هـەڵـبکەوێـت.
رەزا شـوان
نەرویج: ٢٠٢٣

ته‌نكه‌ی رۆحم بگرەو
گوللەیەكی تیا بچێنە
دڵم لەگڵێك خوڵقاوە
قەڵەمی تێدا سەوز نابێت
ئیتر مەكۆشە
بۆ شینبوونی
تۆوی ئەوین و تەبایی
من لەگەڵ خۆمدا لەشەڕم
لەگەڵ گیانی خۆمدا ئاشتنابمەوە
چۆن دەتەوێت ئاوێزانی جەرگمت بكەم
من نازانم خۆم چەند پارچەم
ناتوانم خۆم كۆكەمەوە
لەكەرتێكما با دەبارێ
زریان دەسووتێ
هەوار بەلادا دێ و
شووشەی دەروون دەشكێ
لەكەرتێكی ترما
مێز دەڕازێننەوە
پارە بەسەر مێدا دەكەن
كچ دەفرۆشن
خاك هەڕاج دەكرێ
نانی نەداران دەبڕن
شیر لەدەمی مناڵ دەگرنەوە
زار لەرەگەوە هەڵدەكێشن
نووسەر بەسەر بەردا رادەكێشن
كەرتەكانی لەشم بۆ ناژمێررێ
كەركوك ” كۆبانێ‌
سنجار ” دیاربەكر
بادینان ” سۆران
كویستانم یان گەرمیان
من دوو هەزار سەرو
ملیۆنێك جەستەم
بەڵام یەك رۆحم تێدا نییە
جەستەم بناسێتەوە
لەقامیشلووەوە هەتا زوممار
تەنی منەو لەدار ئەدرێ
لەخەلیفانەوە هەتا بۆكان
مێینەی منەو ئەتك دەكرێ
جامانییەكانتان داكەنن
ئیتر بەسە
ئاڵاكانتان ریسوا مەكەن
سەرتان بووە بەداعش و
دڵتان بەئەتاتورك
دەستێكتان ژێر دەستەی خۆرئاواو
ئەوی دیكەتان خۆرهەڵات
خێراكەن كۆمكەنەوە
مەمكەن بەچیایەك
پڕم مەكەن لەباڕخانەو
سەماكەرو
خۆ كوژەكان
بمكەن بەدادگای ماف و
هەڵەبجەیەك لەناخمدا پاراو بكەن
كەركوكێكم لێ دروست كەن
ببێتە باوانی ئێزدی
مەسیحی و قەڵەم و
شیعرو گوڵ
هەتا كەی
لەپارچەكانی مندا
گوللە ببارێ
رەز بسووتێ
هەناوم ببێتە هێلانەی داڵاش و
روومەتم ردێنی خوێناوی دەربێنێ
ئەمە چ زەمەنێكە
رۆژێكم سات كوژەو
كاتێكم رووخان
دەمێكم سەربڕین
ئەمە چۆن كارەساتێكە
شەوانم پێشمەرگەو
رۆژگارم داعش و
سەرمانگم قوربانی
سەر ساڵم كۆچبارو هەڵفڕین
وەرە ئیتر تەواو
لەمە زیاتر لێكم مەترازێنە
پارچەكانم وردو خاش بوون
من دڵێكم لەشووشە
بەبەفر پینە ناكرێم
جەرگێكم لەئاورێشم
بەئاگر زامەكانم ساڕێژ نابن
خۆت لەقەرەی ناخم مەدە
كەسیشم نەبێت
دەروونم دەبێتە لافاو
ناخم خاكێكی ئاگرین
دەتسووتێنم
بەرووی تۆو
هێرشبەرا ئەتەقمەوە
دار گوێزێكم
هەموو ساتێك دەژێمەوە
دەبمە سەنگەری پێشمەرگەو
داڵدەی كوردان
دەبم بەكەركوكی گڕو
رۆح و هەناوی كوردستان

ستار ئەحمەد
•

کتێبەکەی سەڵاحەدین: لێکۆڵینەوەیەکی خەلدونیانە
نووسینی: ئەحمەد سەعید ئیقبال و محەمەد عاسف
سەرچاوە: http://dx.doi.org/10.31703/glr.2020(V-IV).01
وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: شەفیقی حاجی خدر

ئەبستراکت:
کتیبەکەی سەڵاحەدین، گێرانەوەیەکی میتافیکشنانە(ئەودیو خەیاڵکردەی)ی تاریق عەلییە لەبارەی گرتنەوەی قودس لەلایەن سەڵاحەدینی ئەیوبی و هەروەها سەرهەڵدانی ماڵباتی ئەیوبییەکان. تاریق عەلی لەو بڕوایە دایە، کە دەستبەربوونی پاڵپشتی خێڵەکی(العصبیة/دەمارگیری) و نمایشکردنی باشترین توخمگەلی شارستانێتی موسڵمان (العمران/ئاوەدانی)، وای لە سەڵاحەدین کرد بنەماڵەی ئەیوبی بگەیەنێتە ئەوپەڕی مەزنایەتی خۆی. کەتنی کریسیتیانەکان و هەڵسانەوەی موسڵمانەکان لە سووڕێکی دەورانی خۆیدا ڕوویدا، تیۆری سووڕی دەورانی ئیبن خەلدونە بە سەرهەڵدان و ڕوخانی شارستانێتی لە کتێبی موقەدیمەی خۆیدا ڕێک لەگەڵ چوارچێوەی تیۆری ئەم لێکۆڵینەوەدا دێتەوە. ئەم لێکۆڵێنەوەیە ئەو ڕوانینە ئەوروپییە بۆ مێژووی شاڵاوی خاچدارەکان هەڵدەوەشێنێتەوە و بەدوای ئاراستەی هەنووکەیی کێشە کۆمەڵایەتییە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناویندا دەڕوا. ئامانجی ئەم نووسینە ئەوەیە، بۆ گەیشتن بە ئاشتی جیهانی لەسەر کریستیان و موسڵمانەکان پێویستە خۆیان لە ڕەگوڕیشەی بەیەکدادانە مێژووییە خوێناوییەکان ڕزگار بکەن، بەتایبەتیش لە یادەورییە بەژان و بەسوێکانی شاڵاوی خاچدارەکان.

پێشەکی:
بەڕەهاییەوە ئاوابوونی خۆری دەوڵەتێک سەرهەڵدانی یەکێکی دیکە دەگەیەنێ، هەروەها تاریق عەلی بەگیانی قۆناغی دوای کۆلۆنیالییەوە ئەم داستانە مێژووییە، کتێبەکەی سەڵاحەدین (١٩٩٨) وەک پەیوەندییەکی دووسەرەی نێوان دوو گەورەشارستانیەتی جیهانی، واتە کریستیان و موسڵمان نووسیوەتەوە. لەمەشدا تەکنیکی مێژونووسانەی پۆستمۆدێرنانەی ئەودیو خەیاڵ(میتافیکشن)ی بەکارهێناوە، لەمەشیاندا تاریق عەلی پارسەنگدانەوەی کەوتنی موسڵمانەکان لە ئیسپانیا لەگەڵ گرتنەوەی ئۆرشەلیم و دەرکردنی کریستیانەکان لە ساڵی ١١٨٧ لەسەر دەستی سەڵاحەدینی ئەیوبی هێناوەتەوە. کەوتنی موسڵمانان لە ئیسپانیا بەشێوەی وەرچەرخانێکی مێژوویی لەگەڵ سەرهەڵدانی ماڵباتی ئەیوبییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوین هێناوەتەوە. نووسەر ڕوخان و سەرهەڵدانی شارستانییەکانی لە نموونەی سووڕێکدا دانەوە، کە هێمای کەوتنی خەلافەتی فاتیمی و عەباسی و پاشان سەرهەڵدانی موسڵمـانەکان لای عوسمانلی تورکیا. دیسان وتاری ئەوروپییانە لەبارەی کلتوری ئیسلامی وەک ئەوەی شتێکی جێگیر و دژەمۆدێرنە لەڕێگەی جیاکردنەوەی ڕۆشنگەری، ڕۆشنبیری و موسڵمانی پاکوخاوێن لەگەڵ کریستیانی بەربەری و پیس و ئسولی ڕووبەڕووکراوەتەوە.
مەبەستی ئەم لێکۆڵینەوەیە نیشاندانی سەرهەڵدانی دەوڵەتی ئیسلامییە، ئەوسا چ لە ڕابردوو بێ یان یان ئێستادا، ئەمەش لەسەر بنەمای ڕوانینی ئیبن خەلدونە بۆ هێز (عەسەبیەت/دەمارگیری/پاڵپشتی) و عیمران (ژیاریی/ئاوەدانی). هەر بۆیە تیۆری سووڕی بازنەیی لە سەرهەڵدان و ڕوخانی شارستانیەت لەسەر گۆشەنیگای تیۆرییانەی موقەدیمە بەناوبانگەکەی ئیبن خەلدون هەڵهێنجراوە. خۆی ئەوە تێبینی کراوە، هەر کاتێک موسڵمانان یەکێتیی کۆمەڵایەتییانە خۆیان یان هاوپشتی(عەسەبیەت/دەمارگیری)یان لەدەستدابێ، هەروەها باوەڕیشیان بە گیانی ژیاریی ئیسلامی (عیمران/ئاوەدانی) لەق بووبێ و بووبنە سێکیولار و لیبرال و بەسەر خۆیاندا دابەش بووبن، ئەوا بە ئاسانی لە لایەن شارستانی دیکەی بەهێزی هاوپشتی (دەمارگیری) و (ئاوەدانی)یەوە، کە بەزۆریش کریستیانەکانن، تێکشکاون و بەسەریاندا زاڵ بوونە. مێژوو بەگوێرەی ئیبن خەلدون بە سووڕێکدا دەڕوا، کە هەموو پاشا و ماڵباتە حوکمڕانەکان وەک ئۆرگانێکی زیندوو لەنێو بازنەکەدا خول دەخۆن. ئەوان بە ڕێگایەکی سروشتی لەدایک دەبن و دەمردن هەروەک ئەوەی چۆن لە ژیانی بوونەوەرێکی زیندوودا ڕوودەدا. هەموو هێزێکی سەردار (سەروەر) لە بەراییەوە لە ژیارییەکی ڕەوەندانە(کۆچەرییانە) سەرهەڵدەدا و بەپێی کات بەهێز دەبێ؛ هەرچەند پاڵپشتی (دەمارگیری) لەنێوان ئەندامەکانی خۆی زیاتر بێ، ئەوا بەگوڕتر دەبێ تا دەگاتە دامەزراندنی ژیارییەکی سەقامگیر و ‌یەکڕیز و پێگەیشتنی خۆی مسۆگەر دەکا. پاشان لە دوا قۆناغی ئاوەدانیی (ژیاریی) خۆیدا لاواز دەبێ و لەباریەک هەڵدەوشێ، ئەمەش لەبەر ناتەبایی خۆیان بەوەی شتی خۆشگوزەرانی (لوکسە و کەمالیات) بەسەریان زاڵدەبێ و لایەنی هاوپشتی دەمارگیرییان لاواز و زەبوون دەبێ، ئینجا لە لایەن هێزێکی دیکە، کە پاڵپشتی دەمارگیریی لەسەرهەڵداندایە، تێکدەشکێندرێن و دەبەزێنرێن و قووتدەدرێن. ئەم سووڕە پێواژۆیەکە پێی دەڵێن سووڕی ئیبن خەلدونی.

کتێبەکەی سەڵاحەدین (١٩٩٨)، نووسینەوەیەکی ڕەخنەگرانەی جدییە و کارێکی نۆستالگییانەی سادە نییە بۆ گێڕانەوەی ژیاننامەی سەرکردە مەزنەکەی موسڵمانان سەڵاحەدینی ئەیوبی. تاریق عەلی “ڕۆژگارێکی یەکلاکەرەوەی دژواری” لە مێژووی پەیوەندی نێوان کریستیان-موسڵمانان (ئەمجارەیان لە ڕۆژهەلاتی ناویندا) لێگرتووە، لەوێدا خوێندنەوەی دژەئەوروپییانەی خۆی لەبەرانبەر خاچداران و ڕوانینی ئەوروپییەکان بۆ سەڵاحەدین لە لایەک و گەمژایەتیی ژیاری موسڵمانایش لەلایەکی دیکەوە بۆ کردووە. کارە ئەودیو خەیاڵکردییەکەی (میتافیکشن)ی نووسەر ڕووبەڕووبوونەوەیە یان مێژوویەکی جێگرەوەی ڕووخانی ئۆرشەلیم و خاچدارانە بە ڕوانینی موسڵمانانە، ئیدی بڕوای بە وشەکانی تیرمان Tyerman (١٩٩٨) هەیە بەوەی بانگەوازی خاچداران لە ١٠٩٥ەوە دەستی پێکردووە و هێشتاش کۆتایی نەهاتووە ( (Tyerman 1998, p. 126). خەونی گەڕاندنەوەی ئۆرشەلیم لە دەستی جوو لەسەردەمی پاش مۆدێرنەی جیهانی موسڵمانان بەستاوەتەوە بە گێڕانەوەی کتێبەکەی سەڵاحەدین (١٩٩٨)، بەڵام بە ڕەوشێکی مۆدێرنە لەم بەشەی جیهاندا، بەتایبەتیش لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا، لەو شوێنەی مێژو خۆی دووبارە دەکاتەوە ئەگەر بێت و سەڵاحەدینێکی دیکە بێت و عەرەب لەژێر بەیداخی ئیسلامدا کۆبکاتەوە.

نمایشێکی ئەدەبییانە
یەکەمین بایۆگرافی سەڵاحەدینی ئەیوبی کە لە ڕۆژئاوا بڵاوکرابیتەوە بە وێنەیەکی سوارچاکیی و ڕۆمانتیکیانەی سەڵاحەدین، کتێبی مێژووی سەڵاحەدین بوو، کە لە ١٧٥٨دا لە لایەن مێژونووسی فەرەنسی لویس مارین Louis Marin بڵاوکراوەتەوە. هەمان ئەفسانەی جوامێری لەبارەی سەڵاحەدینەوە لە لایەن مێژونووسێکی دیکەی فرەنسییەوە بەناوی میشیو N J.F. Michaud لە ١٩٦٦ەوە بە ناونیشانی مێژووی خاچداران (١٨١٢-١٨٢٢) بڵاوکرایەوە. هەرچەندە مێژونووسە فەرەنسییەکە بەشێوەیەکی سەرەکی پشتی بە مێژونووسی کورد بەهائەدین ئیبن شەداد (١١٤٥-١٢٣٤) و هەندێ سەرچاوەی دیکەی بەردەستی ئەوکات بەستبوو تا ئەوکاتەی وێنەیەکی ڕۆمانتیکی سەڵاحەدین لە کتێبەکەی The Talisman (١٨٢٥) لە لایەن مێژونووسی سکۆتلەندی سێر والتەر سکۆت Sir Walter Scott بڵاوکرایەوە، کەتێیدا تیشکی خستۆتە سەر گێڕانەوەی ئینگلیزییانە بۆ ئەفسانەی جوامێریی سەڵاحەدین لە نزیکەی سەدەیەکدا. ئەو وێنە ڕۆمانتیکییە هەر لە زەینی مێژونووسانی سەدەی بیستەمیشدا مابووەوە، هەر بۆ نموونە وەک ستانلی لێین پۆل Stanley Lane-Poole (١٨٩٨)، ڕێنێ گروست Rene Grousset (١٩٣٤) و ها.ئا.ر.گیب H.A.R. Gibb (١٩٧٣). ئەو مێژونووسانە تیشکۆی هزریان خستبووە سەر ئەو هۆکارانەی ئاخۆ بۆچی سەڵاحەدین جەنگاوەرێکی عەرەبی تەواو جیاواز بوو، هەروەها ئەو سەرکەوتنەکانی خۆی لە ڕەگوڕیشە ڕەوەندایەتییە کوردییەکەیدا و هەروەها لە یەکخستنی خەڵکی عەرەب بەوەی هاوپشتییەکی کۆمەڵایەتی تۆکمە لەژێر ئاڵای ئیسلامدا پێکبهێنێ، دۆزیبووەوە. هەرچەندە لە قۆناغی پۆستمێدێرنەدا مێژوونوسان و ئەکادیمستانی وەک مالکۆلم لیۆنس Malcolm Lyons و داڤید جاکسن David Jackson ئەو نموونە ڕۆمانتیکییەکان شکاند و سەڵاحەدینیان وەک سیاسەتوانێکی پراگماتی و ستراتیژوانێکی لێهاتوو لە کتێبەکەی خۆیان بەناوی سەڵاحەدین و سیاسەتی جەنگی پیرۆز (١٩٨٤) نیشان دا. هەندێ وتاری بەدواداچوونی نوێش وەک ئەوەی ئاوێنەی سوارچاکی Mirror of Chivalry : سەڵاحەدین لە خەیاڵدانی ئەوروپییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست (١٩٩٦) بە قەڵەمی جۆن تۆلان John Tolan و ئەفسانەی جوامێریی سەڵاحەدین لە ئەدەبیاتی و مێژوناسی ڕۆژئاوا (٢٠٠) لە نووسینی مارگرێت جەب Margaret Jubbدا خاڵی پۆستمۆدێرنانە بۆ ڕوانینی ئەفسانەی جوامێری سەڵاحەدین دەخەنەڕوو، کە ئێستا لەنێو بازنەی ئەکادیمییانەدا بووەتە ڕوانینی ئەوروپیانە بۆ بابەتەکە.

لەگەڵ ئەوەشدا لە وتاری سیاسیانەی عەرەب-موسڵمانی گشتیی جەماوەرییدا، سەڵاحەدین بەتەواوی بە ڕێگا و شێوازێکی دیکە یاد دەکرێتەوە، واتە بە لێکدانەوەیەکی نوێ کە لەگەڵ ڕاستییە مێژویەکانیشدا دژیەکانەیە. وێنەی نوێی سەڵاحەدین لە ئەدەب و سینەمادا وەها بەرهەمهێنرایەوە کە پاڵەوانێکی پان عەرەب-ئیسلام-ییە بەوەی لەژێر کاریگەرییەکەی ئەودا ناسیونالیزمی عەرەبی و ئامانجەکەیان کە ڕزگارکردنی فەلەستینە بێتەدی، بەگوێرەی سەیفۆ Sayfo (٢٠١٧)، زۆر لە سەرکردە و سەرانی موسڵمان هەروەک حازف ئەسەد (سوریا) ، سەدام حوسێن (عێراق) و یاسر عەرەفاتی فەڵەستین خۆیان بە وێنەی خەیاڵاوی سەڵاحەدین گرێدەدایەوە. هەندێ لە توێژەرانیش گەنگەشەی شایستەبوونی وێنەی سەڵاحەدین لە هزری سیاسیی مۆدێرنی عەرەبدا دەکەن، هەروەک کارۆل هیلنبراند Carole Hillenbrand، ئانا ماری ئێد Anne-Marie Edde و ئیمانۆئێل سیڤان Emmanuel Sivan. لەگەڵ ئەوەشدا هەر پێداچوونەوەیەک بە سەڵاحەدین لە ئەدەبیاتی مێژوویی پۆستمۆدێرنەدا لە خزمەتی ئامانجێکی دیاریکراوی سیاسی و ساتی هەنووکەییدایە، کەچی مەبەستە سەرەکییەکە لێی هەر ڕەنگدانەوەی باری ئێستایە.

میتافیکشنی مێژوویی پۆستمۆدێرنەش زۆر بەتوندی هۆگر و خۆشەویستی بۆ وێنە پاڵەوانەییەکەی سەڵاحەدینین و شاڵاوی سێیەمی خاچداران و جەنگی حوتەین و کەوتنی ئۆرشەلیم (١١٨٧) لەدەست نەداوە و هەرگیزیش کۆتایی نەهاتووە، هەروەها لیستێکی دوورودرێژی فیکشنیش هەیە بە چیرۆکەکانی سەڵاحەدین و سەرهەڵدانی بنەماڵەی ئەیوبی پەیوەستە. هەرچەندە میتافیکشنی ڕۆمانی مێژویی پۆستمۆدێرنە، گێرانەوە مەزنەکانی لەبارەی سەڵاحەدین و زنجیربەندی خاچداران لەباریەک هەڵدەوەشێنێ و چەندین ڕوانین و گۆشەنیگای لەبارەی ڕۆژگاری دەمارگیریی لە پەیوەندی نێوان کریستیان و موسڵمانان دەهێنێتەگۆڕێ. ڕۆمانی پۆستمۆدێرنی وەک جاک هایت Jack Hight سێیەنەی سەڵاحەدین: هەڵۆ (٢٠١١)، شانشین (٢٠١٢) و جەنگی پیرۆز (٢١٣) دا تەواوی سەچڵییە مێژووییە خوێناوییەکەی وەها وێنادەکا، چۆن سەڵاحەدین تەواوی عەرەبی لەژێر دەسەڵاتی خۆی یەکخستبوو، چۆن شانشینی کریستیانیش شیرازەی لەباریەک ترازابوو، خۆیان لاواز و کلتورەکەشییان وێران بووبوو. سێیەنەکی دیکەی میتافیکشن هی ڕۆماننووسێکی دیکەی بریتانی ڕۆبن یەنگ Robyn Young کە بریتین لە برایەتی (٢٠٠٦)، خاچدارەکان (٢٠٠٧) و قوداس: کەوتنی شاسوارانی پەیکەر (٢٠٠٨) پەردە لەسەر داڕمانی هێزی خاچدارانی کریستیانی و سەرەتای جەنگی نوێیان لەگەڵ ڕکابەرەکانیان هەڵدەداتەوە.

دوو لە ڕۆمانە مێژووییەکانی بریتانی دوابەدوای هێرشیەکانی ١١/٩ گەڕاونەتەوە سەر شاڵاوی سێیەمی خاچداران و کەوتنی ئۆرشەلیم: ڕیچارد وارن Richard Warren بەناوی مەیدانی شمشێرەکانی باوەڕ (٢٠١٠) و کامەران پاشا بەناوی سایەی شمشێرەکان (٢٠١٠). هەردوو نووسەر تێگەیشتنی خۆیان بۆ کێشمەکێشی پەیوەندییەکانی نێوان کریستیان و موسڵمانەکان وردەکارانە لەبەر تیشکی ڕوانینی بەیەکدادانی شارستانییەکانی هنتگتۆن ڕوون کردوەتەوە. هەردوو ڕۆمانەکە ئەو گریمانە باوەیان ڕەتکردۆتەوە بەوەی شاڵاوی خاچداران بە شێوەیەکی سەرەکی ئامانجی دینی لەپشتەوە بووە، ئیدی ئەوان ئەوەیان بینیەوە کە بەرژەوەندییە ئابوری و سیاسیی و خواستی کۆلۆنیالی هۆکاری فروانخوازێتی شاڵاوی خاچداران بووە. کامەران پاشا (٢٠١٠) لە ڕۆمانی سایەی شمشێرەکاندا، لەوە نیگەرانە و مایەی خەم و پرۆشی ئەوە بووە، کە کوشتنی زۆروزەوەند لەبن ناوی خوداوە کراوە (ل. ١٢٦). هەردووکیان فیلد و پاشا جەخت لەسەر وتەکانی ئەدوارد سەعید لە کتێبەکەی ڕۆژهەڵاتناسی (١٩٧٨) دەکەنەوە، بەوەی پەیوەندی نێوان خۆرئاوا و خۆرهەڵات پەیوەندییەکی زاڵ بووە (ئەدوارد سەعید ١٩٧٨ ل ٥). بەهەمان شێوەش ڕۆمانی جەنگاوەرانی خودا: ڕیچاردی شێردڵ و سەڵاحەدین لە شاڵاوی سێیەمی خاچداراندا (٢٠٠١) بە قەڵەمی ڕۆژنامەنووسی ئەمریکی جێمس ڕێستن James Restonیش لە پۆستمۆدێرنەکانە، بەوەی جورج بوش لەدوای ١١ی ئەیلول نەیدەزانی چیدەڵێ کاتێ لەو بۆنەیەدا قسە سووکەکەی دەربڕێ. شەڕی خاچداران پەڵەیەکی هەرەڕەش و دڕندانەیە بە جەستەی مێژوویی پەیوەندییەکانی کریستیان و موسڵمانان. زۆر کاری ئەدەبییانەی پۆستمۆدێرن، هەروەک میشێل ئەلێکساندەر ئایزنەر Michael Alexander Eisner بەناوی خاچداران (٢٠٠٣)، ڕۆمانی کچی لمی سارا بیرانت Sarah Bryant (٢٠٠٦)، سەڵاحەدین: پاڵەوانی موسڵمانانی جێفری هیندلی Geoffrey Hindley (٢٠٠٧)، جەنگی پیرۆزی ئانگس دۆنالد Angus Donald (٢٠١٠)، شێردڵی شارۆن پێنمان Sharon Penman (٢٠١١)، جادوبازەکەی پاشای سیسیلیا هۆلاند Cecelia Holland (٢٠١١)، حەجی سێت فریدمان Seth I. Friedman (٢٠١٢)، شێردڵی ستیوارت بینس Stewart Binns (٢٠١٣)، بێوەژنی خاچداری مارگرێت برازیر Margret Brazear (٢٠١٤) و گورگی خودای جێفری لی Jeffrey Lee (٢٠١٧)، هەموو ئەمانە سەروسەودایان لەگەڵ ژیان و کەسایەتی سەڵاحەدین و ئەو بەیەکدادانە توند و دڵڕەقانەی شەڕی خاچدار و موسڵمانان و جیوازییە فەرهەنگییەکەی نێوانیان بووە.
هەر بەهەمان شێوەش ڕۆمانەکەی تاریق عەلی بەناوی کتێبەکەی سەڵاحەدین (١٩٩٨) پێدەچی لە باشترین ڕۆمانی پۆستمۆدێرن میتافیکشنی مێژوویی بێ، هەر بەڕاستیش بووە بابەتی هەندێ لە ئیمتیازی خوێندکاری زانکۆکان. توێژەران و بەدواداچووانی وەک ئەحمەد جەمال (٢٠١١)، ڕۆبین ویکاندەر Robin Wikander (٢٠١٣)، وەسیم حەسەن مەلیک (٢٠١٤)، داڤید واتەرمان David Waterman (٢٠١٦) و کانتیا ئەدەبپور Qanita Abedpour (٢٠١٨) بەدوای تیۆری ئەنترۆپۆلۆجی، فێمێنیزم، و ئیسلامفۆبیا و هتد لەنێو ڕۆمانە خەیاڵکردەکانی تاریق عەلیدا گەڕاون، بەڵام بەهۆی ڕێبازی دیکەی سەرهەڵداوی دیپسپلیندار تاقینەکراونەتەوە. هەر بۆیە، ئەم لێکۆڵینەوەیەی بەردەست هەوڵدەدا ئەو بۆشاییە ڕوانینی ئیبن خەلدونیانە و تیۆرییەکانی سەرهەڵدان و داڕوخانی شارستانییەکانی کریستیانی و ئیسلامی بەگوێرەی گێڕانەوەی ڕۆمانی کتێبەکەی سەڵاحەدینی تاریق عەلی بخاتەڕوو.

چوارچێوەی تیۆری
ئەم لێکۆڵینەوەیە، توێژینەوەیەکی شیکاریی چۆنایەتییە تێیدا تیۆری ئینن خەلدون بۆ سەرهەڵدان و داڕمانی شاستانییەکان بەکارهاتووە، کە لە کتێبە بەناوبانگەکەی خۆی بەناوی ئەلموقەدیمەدا هاتووە بەوەی دوو ڕوانینی سەرەکی تێدا دۆزراونەتەوە ئەوانیش: عەسەبیەت/دەمارگیری (پاڵپشتی کۆمەڵایەتی) و عیمران/ئاوەدانی (ژیاری)یە. لێکۆڵینەوەکە دەرخەری سیاسەتی هۆشیاری مێژوویی ڕۆشنبیریی تاریق عەلی نووسەرە بۆ کتێبەکەی سەڵاحەدین (١٩٩٨)، تێیدا پەردە لەسەر وتاری دژەئەورووپیانە لەبارەی مێژووی پەیوەندییەکانی کریستیانی-ئیسلامی لە سەدەی دوازدەهەمدا لادەدا. بۆ تێگەیشتنی گشتگیر بۆ ئەو میتافیکشنەی ئاڵۆزە پۆستمۆدێرنە، کە لە بنەڕەتەوە لەسەر بنەمای بەرڕەوتی مێژویی و ڕۆشنبیرییدا هاتووە، پێدەچێ بۆ ئەمە شێوازی کاترین بێلێسی Catherine Belseyمان بۆ شیکاری دەروونی بەکەڵک و زۆر گونجاو بێ. بێلێسی لە کتێبی ڕێگای لێکۆڵینەوە بۆ توێژینەوەی ئینگلیزی (٢٠٠٥) ڕاسپاردەی ئەوە دەدا، کە بۆ هەموو ئەو دەقانەی هەوڵدەدەن واتاکەی لە بەرڕەوتی ڕۆشنبیری و مێژوویی بۆ بابەتە تێبگەن، ئەوا شیکاریی دەق باشترین کاری پەیوەستە پێیەوە. هەر بۆیە ئەو نموونەیەی بەردەست شیکارییەکی دەقیی کتێبەکەی سەڵاحەدینە، هی تاریق عەلی نووسەر (١٩٩٨( کە تیۆری ئیبن خەلدونی بەکارهێناوە، واتە مێژونووسە ناودارەکەی سەدەکانی ناوەڕاستی عەرەب لە ڕێی کتێبی ئەلموقەدیمە و کتێبەکەی هیچون Hutcheon لەبارەی شاعیریەت لە پۆستمۆدێرنەدا: مێژوو، تیۆر و فیکشن (١٩٨٨) بۆ میتافیکشنی مێژوویی پۆستمۆدێرن. لێکۆڵینەوەکە ئەوە دەردەخا کە چۆن ئەم میتافیکشنە کە تیدا دەقئاوێزانی و لاساییەکی تەوسئامێزانە و داڕشتنەوەی ڕوانینی مێژوویی بۆ ئاشکراکردنی سیاسییەکانی هەروەک شیعرەکانی کلتوری پۆستمۆدێرنە بەکارهێناوە. بەگوێرەی هیچون بێ، ئەم جۆرە نووسینە مێژوییانە ڕێگە بە نووسەرەکەی دەدا بابەتەکە و ڕاستیە مێژووییەکان ئازادانە پێشکەش بکەن و بەکارهێنانی شتەکەشیان وەک ئامرازێکە بۆ دووبارە نووسینەوەی مێژوو، کە چیدیکە هاوتەریب و بابەتییانە نیین (بڕوانە ‌یچون ١٩٨٨ ل ٣٦). هەروەها تاریق عەلیش لە داستانە مێژووییەکەی کتێبەکەی سەڵاحەدین (١٩٩٨)دا ئازادی تەواوی خۆی بەکارهێناوە، هەموو ئامرازەکانی ئەدەبیاتی پۆستمۆدێرنەی لە دەقەکەی خۆی بەکارهێناوە تا ڕاڤە و لێکدانەوە بۆ چەندین وردەکاریی واقیعی مێژووی ئیسلامی بکا.
ئامانجە سەرەکییەکانی ئەم لێکۆڵینەوەیە دەرخستنی ئەمانەی خوارەوەیە:
١- ئاخۆ بۆچی شاڵاوی خاچداران لە قۆناغی سێهەمی خۆیدا شکستی هێنا و لە لێکەوتەشدا ئۆرشەلیم لە ١١٨٧دا کەوتە بەردەستی سەڵاحەدین؟
٢- ئاخۆ سەڵاحەدین چۆن توانی وەک بەهێزترین سەرکردەی جیهانی ئیسلامی لە سەدەکانی ناوەڕساتدا خۆی بنیات بنێ و ماڵباتی ئەیوبیش بگەیەنێتە لوتکەی شکۆ؟
٣- ئاخۆ چۆن تیۆرییەکەی ئیبن خەلدون یارمەتی تێگەیشتن لەپەیوەندی نێوان کریستیان-موسڵمان دەدا و ئەو ڕوانگەیەی ئەو بۆ دەمارگیری (پاڵپشتی) و ئاوەدانی (ژیاری) لە فرەنیگایی پۆستمۆدێرنەدا جێگەیان دەکرێتەوە؟

بە گوێرەی ئیبن خەلدون بێ، مێژو بە هێڵێکی نموونەیی ڕاستی ڕاکشاودا ناجووڵێ. بەڵکو خول دەخوا و دەسەڵاتیش لەنێو ڕژێم و ئیمپراتۆریەتەکان لە هەڵچوون و داكشاندان، هەڵبەتە بەگوێرەی کات سووڕ دەدا و دەخولێتەوە. ئیبن خەلدون لەو بڕوایدا بوو سەرجەم ئیمپراتۆریەتەکان هەروەک ژیانێکی ئەندامی (ئۆرگانی) لەدایک دەبن و ڕێگای سروشتیانەی خۆیان هەیە. بەپێی ڕۆژگار سەرهەڵدەدەن و پێدەگەن و هێزدار دەبن، هەروەها هەر بەگوێری ڕۆژگاریش لاواز و زەبون دەبن و لە دوا قۆناغی ئاوەدانیدا (ژیاریدا) هێزەکەیان لەدەست دەدەن و لەسەر دەستی ڕژێمێک یان دەوڵەتێکی دیکە دەبەزێنرێین و دەڕوخێنرێن. دەسەڵات و سەقامگیری هەر دەوڵەتێک یان ئیمپراتۆریەتێک دوو توخمی داخوازە؛ دەمارگیرییەکی هەرەبەهێز (دەستەیەکی پاڵپشتی یان یەکانگیریی کۆمەڵایەتی) و پێناسەیەکی تەوای ئاوەدانییش (گیانی بەکۆمەڵ یان ژیاریی). ئیبن خەلدون وەهای سەیری دەمارگیری دەکرد (یەکانگیری کۆمەڵایەتی یان پاڵپشتی) وەک هۆکارێکی بنگەیی بڕیاردەرە لەسەر سەرهەڵدان و داڕمانی شارستانیەت، هەروەها وەهاشی دانابوو کە (دەمارگیری) توانستێکی سروشتی ئادەمیزادە. بەگوێرەی ئیبن خەلدون؛ هەموو تاکێک لەنێو کۆمەڵگەدا هەستی دەمارگیریی لەخۆدا هەڵگرتووە بۆ ئەوەی پارێزگاری لە خوێن و خزمی خۆی لە بەرانبەر هەر هەڕەشەیەک و سوکایەتیپێکردنێکی نەیار پێ بکا (بڕوانە ڕۆزنتال، بەرگی یەکەم ل ٢٦٣). هەر بۆیە داڕمانی ئیمپراتۆریەتیک بەهۆی لاوازی و زەبوونی پاڵپشتی زۆر جار دەبێتە مایەی سەرهەڵدانی یەکێکی دیکە، کە هەستی بۆ دەمارگیریی بەهێزترە.

پێکهاتەی دووەمی تیۆری ئیبن خەلدون ئاوەدانییە، کە واتای شارستانیەت یان گیانی کۆمەڵبوون/کۆمەڵایەتی گروپێک بە واتا گشتگیرییەکەی خۆی دەگەیەنێ. بە گوێرەی ئیبن خەلدون، بیرۆکەی ئاوەدانی (شارستانیەت) لەو کاتەدا پەیدادەبێ، کە خەڵکەکە بەیەکەوە بژیێ و بەیەکەوە کۆمەڵگە بنیات بنێ و بە هێزی سەرکردایەتییەکەشی دەوڵەتێکی بەهێز ڕۆدەنرێ، کە ئاوەدانییەکەی (شارستانییەکەی) بەهێزوگوڕ دەبێ و تێیدا دەگەشێتەوە (بڕوانە ڕۆزنتال بەرگی یەکەم، ل ١٢٥). هەروەها ئیبن خەلدون ئاماژە بە ژیانێکی گریمانەیی بۆ سەروەریی دەوڵەت یان یان شارستانییەت بە نزیکەی ١٢٠ ساڵدا دەکا، ئەمەش یەکسانە بە ژیانی سێ یان چوار نەوە (ڕۆزنتال، بەرگی ١ ل ٣٧٠-٣٧٣). هۆکاری کۆتایی هاتنی ئەو ژیانە گریمانەیەی شارستانیەتیش لاوازی بەرەبەرەی هەردوو توخمی دەمارگیری (هاوپشتی) و ئاوەدانی (شارستانیەت)ە. ئەم سەرهەڵدان و داڕمانەی شارستانێتی بە سووڕی خۆیدا دەڕوا، ڕێگە بۆ لەدایکبوونی کۆمەڵگەی دیکە خۆش دەکا و کۆنەکەش لەبەین نامێنێ، ئیدی ئەم سووڕە پێی دەڵێن سووڕی ئیبن خەلدون.

شیکاری و گەنگەشە
فەیلەسوفی ئۆکسفۆرد ئات گی کۆلینگوود R. G. Collingwood لە کتێبەکەی خۆی بەناوی بیرۆکەی مێژو (١٩٩٤)دا ئاماژەی بەوە داوە، کەوا هەردوولایان ، چ ڕۆماننووس و چ مێژونووس لە کارەکانی خۆیاندا کار بە خەیاڵ و ئەندێشە دەکەن، کەواتە “هەموو مێژو مێژوی هزرە (١٩٩٤ ل٢١٥). تاریق عەلیش لە سەرنجە ڕوونکەرەوەکەی خۆی لە ڕۆمانی کتێبەکەی سەڵاحەدیندا (١٩٩٨) جەخت لەسەر بیرۆکەی کۆلینگوود بۆ مێژووی خەیاڵکردە دەکاتەوە و لەو بڕوایەشدایە هەرچەندە مرۆ شتی زیاتر لە دڵ و دەروونی کەسایەتیەکان هەڵبهێنجێ، ئەوەندە بایەخی مرۆ زیاد دەبێ بەوەی دڵسۆزیی ڕاستییە ڕووداوەکانی مێژوویی بێ. تاریق عەلی ئەم بیرۆکەیە لەسەر خاچداران پەیڕەودەکا لەوکاتەی بەزۆریش هەروەها بووە کە تۆمارنووسە کریستیان و موسڵمانەکان ڕاڤەی لەیەک جیاوازایان لەبارەی ئەوەی هەر بە ڕاستی ڕوویدابوو، پێشکەش کردووە. (تاریق عەلی، ١٩٩٨).

هەرچەندە وێناکردنی تاریق عەلی بۆ سەڵاحەدین ئەوە نیشان دەدا، کەوا نەوەک هەر بەتەنیا خۆی گەورەترین پاڵەوان و فریادڕەس بووە بەڵکو وەک پاڵەوانێکی کورتهێنێ نێوڕۆمانەکە خاڵی لاواز و بەهێزیشی هەبوون و دیارکراون. لێرەدا وێنەیەکی پیاوێکمان بە شایستەیی و ناشایستەیی هەیە، پیاوێک خۆشەویستی و ڕقیشی هەبێ، هەروەها پیاوێک گومانی لەبارەی ژنەکانی خۆی و کارمەندەکانی بەردەستی خۆیشی هەبێ. ئەم بەیەکگرتنەی مێژووی و خەیاڵکردەییە ئەو دەرفەتەی داوەتە دەست تاریق عەلی تا نیازە نۆژەنکراوەکانی خۆی بەشێوەیەک نمایش بکا بۆ ئەوەی وێنەی تەوساوی سوڵتانە مەزنەکە وەها نیشان بدا، کە تەنیا یەک چاوی کارایە. کەسیش نازانێ ئاخۆ چۆن چاوەکەی لەدەست داوە، بەڵام خۆ ئەمەیان بابەتێکی گەلێک هەستیارە. (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٤٧). لە شوێنێکی دیکەدا ئیبن یاقوبی نووسەرەکەی سوڵتان وەها وێنای دەکا؛ “دیتنی ئەو بەو شێوەیە، ئەو خێرا دەنوست، کەچی چاوە خراپەکەشی بەتەواوی زەق بوو، ئەمەش ئەو سەرنجەت پێدەڵێ کەوا بێدارە، سوڵتانێک کە دەبینێ. (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٤٨). خۆی هەر تەنیا میتافیکشنی مێژوویی پۆستمۆدێرن دەتوانێ ئەو جۆرە زانیارییە ساختە و داتاشراوانە زێدەباری نووسینەکەی بکا، ئاخر تاریق عەلی زۆر جاران ئەو گەمەیەی بە وشە کردووە. لەوەش پتر، تاریق عەلی لە ڕێی کەسایەتە ئافەریدکراوەکەی بەناوی شادی هەندێ ئەزمونی هەوەسداری تافی لاوی و کوڕوکاڵیی سوڵتان بۆ ئیبن یاقوبی نووسەری سوڵتان گێڕاوەتەوە. شادی بە خەندەیەکی بەدخووانە سەرچڵییەکی بەدفەڕانەی سوڵتانی بەم شێوەیەی خوارەوە بۆ ئیبن یاقوبی نووسەر گێڕاوەتەوە:
“ئیبن یاقوب، ئەو ژنێکی هەراش بوو، هەر بەلای کەمی دوو هێندەی کوڕوکاڵەکەمان دەبوو. باقی شتەکانی دیکە بەخۆت بێنە خەیاڵی خۆت. کاتێک ئەوان لە مەلەی خۆیان بوونەوە، خۆیان لەبەر خۆرەتاودا وشک کردەوە، ئیدی ئەوکات ئەو جادوبازە سواری سەر کوڕەکەمان بوو، فێری کرد پیاو دەبێ چۆن بێ. ئیبن یاقوب، شوکرانە هەر بۆ خودا باشە، بەڵام ئەوان زۆر بێشەرمانە بوون. لەوێ لەژێر ئاسمانی شینی ساماڵ، لەبەر چاوی ئەلڵا لە ئاسمان، هەروەک ئاژەڵ جووڵانەوە. (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٥٠).
بەهەمان شێوە تاریق عەلی تیشکی ڕووناکی خستۆتە سەر “ناخی ژیانی کەسایەتییەکان” و بە شێوازێکی میتافیکشنانە دانپێدانانی خودی سەڵاحەدین و بە قسەی خۆی سەبارەت بە خۆشەویستی یەکەمین جاری بۆ نووسەرەکەی دەگێڕێتەوە و گوتوویەتی، کەوا ژنەکە دە ساڵێک لە خۆی گەوەتر بووە، لەوانەشە زیاتر. ئیدی ژنە خۆشییەکی زۆری بەخشیوەتە سەڵاحەدین و فێری کردووە چۆن چێژ و خۆشی لە جەستەی ژن ببینێ. (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل٦٨). هەندێک جار تەوسائاسا وەها لاسایی سوڵتانی مەزن دەکاتەوە بەوەی ببێتە نمایشێکی مێژووییانەی جدی، ئەویش ئەو کاتەی دەنووسێ گوایە سەڵاحەدین شەرابی خواردووەتەوە لەکاتێکدا خواردنەوە لە کتێبە پیرۆزەکەدا حەڕامکراوە. (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٦٨).
هەرچۆنێک بێ لە ڕێی فرەدەنگی نێو ڕۆمانەکە و لە کۆتاییدا ژیانی گشتی و تایبەتی سەڵاحەدین وەک کەسێکی هاوسەنگ و بەشێوەیەکی باشی بڕواپێکراوی نێو چیرۆکەکە دەردەکەوێ. کاتێک لە ئیبن یاقوب دەپرسرێ ئاخۆ چۆن چیرۆکە جیاوازییەکانی تافی نەوجەوانی سوڵتان بگێڕێتەوە، نووسەر وەها وەڵامی سەردارەکەی خۆی دەداتەوە؛ “خاوەنشکۆ تۆ لەبارەی ڕاستییەکانەوە دەدوێی. هەرچی منیشم لەبارەی مێژو. (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٣٤٧). ئەمەش بیرۆکەی هایدن وایت Hayden Whiteمان بیردەهێنێتەوە، بیرۆکەی ئەو لەبارەی مێژو، کە هەروەک ئەدەبیات وایە جۆرێکە لەگێڕانەوە و توانستی نمایشکردنی ڕاستییە مێژوییەکان و ڕووداوە ڕاستییە پڕ کێشەکان (وایت ١٩٩٥، ل ١٠٥). تاریق عەلیش هەروەک خودی گێڕەرەوەی خۆی، واتە وەک ئیبن یاقوب لایەنی توخمگەلی کەسی و بابەتی لە گێڕانەوەکەی خۆی لەیەکداوە و نمایشێکی ئازادانەی خەیاڵەکانیان خستۆتەڕوو.

سەڵاحەدین: ئامانجێکی مەزن، سەرکردەیەکی مەزن
هەرچەندە کتێبەکەی سەڵاحەدین ژیانی سەڵاحەدین بە گێڕانەوەیەکی میتافیکشنی ئاڵۆزەوە دەگێڕێتەوە، لێ هێشتا ڕۆمانەکە نمایشی پەیکەری سەرکردە مەزنەکە وەک بیچمێکی شارستان و یەکخەرەوە دەخاتەڕوو. هەوڵ دەدا تا بکرێ سەڵاحەدین وەک ئادەمیزاد نیشان بدا، لێ تاریق عەلی لە خاسیەتە مەزنەکانی سوڵتان کەم ناکاتەوە و وەک جەنگاوەرێکی مەزنی موسڵمانان نیشانی دەدا ، ئەو کەسەی بە هێزو تێکۆشان و ماندوبوونێکی زۆرەوە ئۆرشەلیمی گرتەوە. خۆی ڤینس لۆمباردی Vince Lombardi (٢٠٠٣) لەسەر حەق بوو کاتێ گوتی ئەو سەرکردانە دروست ناکرێن بەڵکو لەدایک دەبن. ئەوان بە بە تێکۆشانێکی سەخت پەیدادەبن بۆ ئەوەی ڕۆڵێکی مەزن لە ژیاننامەی خۆیاندا وازی بکەن. (ل ٣٧) سەڵاحەدین وەها لەدایک بوو تا ببێتە سەرکردە ئینجا هەم بارودۆخ و هەم چارەنووس ڕۆڵێکی مەزنیان لە ژیاننامەیدا بینی. سەڵاحەدین خۆی ئەم ڕاستیەی زانیوە، ئەویش کاتێک بە نووسەرەکەی، واتە بە ئیبن یاقوب دەڵێ کە “چارەنووس و مێژوو ئاوێزانی یەکدی بوون تا من بکەنە ئەوەی ئەمڕۆ هەم، (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ١٢). هەموو پیاوە مەزنەکان لە مێژووی مرۆڤایەتیدا ئەو کەسانە بوون، کە لە ژیانیاندا مجێزبەرز و پڕ ئامانج بوون، سەڵاحەدینیش لەوانە ڕیزپەڕ نەبووە. ئەو لەژیانیدا تەنیا یەک تاکە ئامانجی مەزنی هەبووە، ئەویش ڕزگارکردنی ئۆرشەلیم بووە لە چنگی خاچداران و دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتێکی ڕاستەقینەی موسڵمانان لە جیهانی ئیسلامیدا. هەر لەوکاتەی منداڵ بووە، گوێی لە چیرۆکی سامناک بووە لەبارەی ئەلقودسەوە بووە، هەمیشە لە باوکی و لە شیرکۆی مامی چیرۆکی غەمناکانەی لەبارەی چارەنووسی قودسەوە بیستبوو. سوڵتان گوێی لەوە بووە کە بەربەرییەکان بڕیاریان دابوو سەرجەم بڕواداران (بە موسڵمان و جووەکانەوە) بکوژن، ئەوانیان لە دەوری پەرستگا و پەیکەری سولەیمان کۆکردبووەوە و ئینجا ئاگریان لە ئەنواکە بەردا. “ئەوان ویستیان ڕابردووی شارەکە بسڕنەوە و هەر خۆیان ئایندەی قودس بنووسنەوە، ئەو قودسەی بۆ هەموومان دەگەڕێتەوە، بۆ گەلانی خاوەن کتێب” (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٣١-٣٢).

لە میانەی ژیانی خۆیدا، ئەو تووشی زۆر سەرچڵی پڕ لە ئاستەنگ و شەڕوکوشتاری دژوار بووە، کەچی هێشتا خۆڕاگر بوو تا لە کۆتاییدا بگاتە ئامانجی خۆی. ئەو لەو بڕوایەدا بوو؛ “تاکە ڕێگە بۆ هەنگاوهاوێشتن بۆ پێشەوە لەم جیهانەدا ئەوەیە لە ڕێی سەچڵیدا هەنگاو بنێی. خۆ ئەگەر هەر لەشوێنی خۆتدا قەتیس بمێنییەوە، ئەوا خۆرەتاو دەتسوتێنێ و دەمری.”(تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٣٣). بە ڕێنوێنی خواوەندانە و هەلومەجی چارەنووسدار سەڵاحەدین بووە سەرکردەیەکی ڕاستەقینەی موسڵمانان و دەسەڵاتی خۆی بەهێز و سەقامگیر کرد، ئەوەش لە ڕێی بەیەکەوەگەیاندنی چەندین هۆز و تیرەی لەیەکترازاوی ڕەوەندەی جیهانی عەرەبی و ئەوپەڕی هاوپشتی کۆمەڵایەتی لەنێوانیاندا بەدیهێنا تا مەبەستەکەی لە ڕزگارکردنی ئۆرشەلیم بەدیبێنێ. هەروەها ئیبن خەلدونیش بایەخی دەمارگیریی (هاوپشتی) بۆ سەرکردایەتی ڕوون دەکاتەوە: “سەرکردایەتی تەنیا لە لەژێر سەروەرییەکی ڕاستەقینەدا پەیدادەبێ، ئەو سەروەرییەش تەنیا لە ڕێگەی هەستی بەکۆمەڵ دروست دەبێ. هەر بۆیە پێویستە سەرکردایەتیکردن بەسەر خەڵک لە هەستی کۆمەڵەوە سەرهەڵبدا، کە باڵاترە لە هەستی تاکی نێو کۆمەڵەکە بەتەنیا. (ئیبن خەلدون، ل١٠١).
لەگەڵ ئەوەشدا و لەهەمان کاتدا نموونەیی سەڵاحەدین پەیوەست بوو بە ڕوونی و ڕاشکاوی ئامانج و قوڵایی هەر هەنگاوێکی بۆ بەرفراوانکردنی هێزو گوڕی دەسەڵاتەکەی خۆی. بەگوێرەی ڕای ها. ئا. ئار گیب H. A. R. Gibb (١٩٦٢) بێ، سەڵاحەدین زۆر باش دەیزانی ئەو کێشانەی ڕووبەڕوویان دەبێتەوە هەر بەتەنیا سیاسی نین، بەڵکو کێشەگەلی ئاکاریی و کلتوریشن، ئینجا لەپێناو سەرکەوتن بەسەر خاچداراندا، شتێکی حەتمی بوو هەموو گرووپە سیاسی و هۆز و تیرە ڕەوەندە کۆچەرییەکان لە پشتێنەیەکی هاوپشتی کۆمەڵایەتی (دەمارگیری/عەسەبیەت) و ڕەوشت و پاڵپشتی کلتووری ئیسلامی شارستانێتی (ئاوەدانی /عیمران) یەک بخا. جارێکیان سەڵاحەدین بە ژیاننامەنووسی خۆی بە بەهائەدینی گوت، ئەگەر هات و مرد، “ئەوا پێناچی سەربازەکانی (جەنگاوەرە ڕەوەندەکانی) جارێکی دیکە یەکڕیزی خۆیان بپارێزن.” ئیبن یاقوبیش کۆتایی کۆمەڵایەتیەکە بەم شێوەیە باس دەکا:
“قاهیرە و دیمەشق، باسی بەغداش هەر ناکرێ، پڕن لە ماڵی لەشفرۆشی، کە لاوە ڕیشدارەکان لەوێ هەموو پێویستییەکانی خۆیان دابین دەکەن، و شوێنەکان بۆ هەر کەسێکن سەردانیان بکا. ئەمەش ڕێگە پێداروە، بەڵام کە ژنان باسی دەکەن، بۆنی میسک لە جەستەی یەکدی بکەن، ئیدی ئەمە وەک ئەوە وایە ئاسمان خەریک بێ بەسەر زەویدا بکەوێ.” (تاریق عەلی ١٩٨٨، ل ٩٣).
تەنانەت هەروەک چۆن سوڵتان خۆی بۆ ئیبن یاقوب دەگێڕێتەوە، هیچ یەکێتییەک لەنێوان پلەدارە جیاجیاکان و چینەکانی کۆمەڵگەی موسڵماندا نەبوو:
“ئاخر چۆن هیچ دینێک دەبێتە تۆمارنامەیەکی تەواو کاتێک ئەو جیاوازییە لە ڕاڤەکردن لەنێوان ڕێزی موسڵمانادا هەبێ؟ با نموونەیەک وەربگرین، شوێنکەوتووانی خەلیفەکانی فاتیمی هەمان رێوشوێنی بڕوادارەکانی شوێنکەوتووانی خەلیفەی بەغدایان نییە. هەمان شت بەسەر دینی ئێمە، دینی جولەکەدا پەیڕەوە. کێ حوکم بکا ئەو ڕێسا و قانون دادەنێ. (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ١١٤).
ئەوەی ڕاستی بێ سەرهەڵدانی سەڵاحەدین بەند بوو بە هەبوونی توخمگەلی پەروەردەی و ژیاری (عمران/ئاوەدانی)ی ئیسلامی لە کەسایەتی خۆیدا. ئاخر ئەو هەمیشە ڕاستگۆ و بەتەواوی دڵسۆزڕەفتار لەئاست یار و نەیاردا دڵسۆز مایەوە. هامیلتۆن گیب Hamilton Gibb یش لە کتێبەکەی خۆی بەناوی لێکۆڵینەوەیەک لە شارستانێتی ئیسلامدا (١٩٦٢)دا پەسنی سەڵاحەدین دەدا بەوەی تەنانەتی ئەو لەگەڵ خاچدارانیشدا ڕاستگۆیانە ئاگربڕی ئاگربڕ بووە. لێرەدا هیچ نموونە و تۆمارێک لەبەردەستدا نییە، کە سۆز و بڕوای خۆی شکاندبێ، بەڵکو ئەو زۆر توند بووە لەگەڵ ئەوانەی سۆز و بڕوای خۆیان شکاندووە، وەک ئەوەی ڕینۆی کاتیلۆن Reginald of Chatillon و سوارچاکانی پەیکەر لێی فێر بوون.(گیبن ١٩٦٢، ل ١٠١). لەوەش پتر هەروەک گیبن ئاماژەی بۆ دەکا، ئەو پاشایەکی بەخشندە بوو، هیچ بایەخێکی بۆ پارە دانەنابوو، ئەو داهاتی میسری بۆ بەدەستهێنانی سوریا خەرج دەکرد، هی سوریاشی بۆ میزۆپۆتامیا، ئەوەی میزۆپۆتامیاش بۆ گرتنی فەڵەستین. (هاملتن ١٩٦٢، ل ١٠٤).

کەوتنی ئۆرشەلیم و سەرهەڵدانی سەڵاحەدین
بەگوێرەی غادە هاشم تەلحەمی (١٩٩٦) بێ، لەنێو شارە پیرۆزەکان لە ئیسلامدا هەمیشە ئۆرشەلیم شوێنێکی پیرۆزی لای موسڵمانان هەیە، کە وەک چەقی گەردوونی و یەکێتیی بیروباوەڕیان لێی دەڕوانن. بۆ جووەکانیش ئەو شوێنە پیرۆزەیە، کە موسا فەرمانی بە میللەتەکەی خۆی کرد بۆی بڕۆن و لێی بژین؛ لەکاتێکدا کریستیانەکانیش بڕوایان وەهایە، کە عیسا لەسەر خاکەکیدا ڕۆیشتووە هەر لەوێش لەخاچ دراوە و هەر لەوێش هەڵساوەتەوە بۆیە بووەتە پیرۆزترین شوێنی بۆ پەرستن. پیرۆزییەتی ئۆرشەلیم بۆ موسڵمانان لە ڕێی سروش و هەڵکشانەوە لە قورئانی پیرۆزەوە هاتووە، کە پەیوەستە بەو گەشتە شەوانەیەی محەمەد پێغەمبەر لە مزگەوتی حەرامەوە لە مەککە بۆ مزگەوتی ئەقسا لە ئۆرشەلیم، یان لای پەیکەری سولەیمان، ئەمەش ساڵێک بەر لە کۆچکردن (٦٢١ی زایینی) بووە، ئەو شەوڕەوەی بە ئیسراومیعراج ناسراوە. تەنانەت بەر لە کۆچکردن بۆ مەدینە لە ٦٢٢ی زایینی، محەمەد پێغەمبەر لەکاتی نوێژکردندا ڕووگەکەی ئۆرشەلیم بووە، بەم شێوەیە بەشوێن دابونەریتی جووەکاندا دەڕۆیشت تا ئەو کاتەی ئەلڵا فەرمانی پێکرد ڕووی خۆی بۆ مەککە وەربگێڕێ. لەوەش پتر، غادە هاشم تەلحەمی (١٩٩٦) دیسان ئەوە دەنووسێ؛ گۆڕینی ڕووگە(قیبلە) هەوڵێک بوو لە لایەن محەمەد پێغەمبەرەوە بۆ ئەوەی هەردوو دینە پێشووەکەی ئیبراهیمی لەیەک جیابکاتەوە و ئۆرشەلیمیش ئاراستەیەکی ئایندە بۆ خۆی وەربگرێ. کەواتە، ئۆرشەلیم هەر لە ڕۆژگاری زووەوە لە ویژدانی موسڵماناندا نەخشی هەبووە، سەڵاحەدینیش لەو بڕوایەدا بووە تا ئەوکاتەی لەدەستی بێبڕوایان دەرنەهێنرێ، ئەوا جیهانی ئیسلامی بە فراژیی خۆی نامێنێتەوە.

لەگەڵ ئەوەشدا ئۆرشەلیم بەر لە شاڵاوی خاچدارەکان نموونەیەکی ناوازەی مەڵبەندێکی لێبوردەیی ئیسلام بوو. بەگوێرەی مستەفا ئەلحەیاری Mustafa Hiyari (١٩٩٠)، زانا ناودارەکەی ئەندەلوس، ئیبن ئەلعەرەبییش لە کتێبەکەی خۆی (رحلة)دا ئاماژە بە ئۆرشەلیم دەدا وەک ژینگەیەکی لەباری زانست و زانیاری، ئەمەش لەوکاتەی لەوێ بابەتی بۆ کتێبەکە کۆکردووتەوە، ئەوکاتەی لە ١٠٩٣ی زاینیندا تێیدا ئاکنجی بووە. لەوێدا کۆڕ و مێزگردی گەورە زانایانی موسڵمان و دەمەتەقێی شایستەی پیاوانی ئایینی لەنێوان موسڵمان و جوولەکە و کورستیاندا هەبووە (بڕوانە مستەفا ئەلحەیاری ل١٣١). : سەڵاحەدین هەر خۆیشی بڕوای بە هێزی زانین بووە، قسەی نەستەقیشی لەبارەوە هەیە: خەون ببینی و بیزانی باشترە لەوەی نوێژ بیکەی هیچ نەزانی (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ١١)، ئەمەش سەلماندویەتی کە لە ماڵباتی ئەودا بوار و دەرەتانی هزر و بیرکردنەوە چەند فراوان بووە.
تاریق عەلی لە میانەی کتێبەکەی سەڵاحەدین (١٩٩٨) دا ئاماژەی بە جیاوازی یەکلاکەرەوەی نێوان شارستانێتی کریستیان و موسڵمانان داوە، هەروەها دژە ڕوانینە ئەوروپییەکەشی لەبارەی کلتوری ئیسلامی سەدەکانی ناوەڕاست نیشان داوە. لە ١٠٩٩، ئەوکاتەی پەلاماردەرە فەرەنگییەکان دیوارەکانی ئۆرشەلیمیان گەمارۆدا، بۆ ئاکنجییەکانی شارەکە سامناکترین ڕۆژگار بوو. خاچداران لە حوزەیرانی ١٠٩٩زایینیدا لە دیوارەکانی ئۆرشەلیم نزیکبوونەوە و بۆ نزیکەی چل ڕۆژ ئابڵوقەی ئۆرشەلیمیان دا. هەر بەگوێرەی مستەفا ئەلحەیاری(١٩٩٠) ئەوان لە ١٥ی تەمموزی ١٠٩٩دا بەسەر شارەکەیان دادا، ئەوسا کوشتوکوشتاری شارەکەی بەدواداهات. ئەوان زیاتر لە حەفتا هەزار کەسیان لە خەڵکەکەی ئەوێ کوشت و ئۆرشەلیمی موسڵمان لە سەرجەم ئاکنجییەکانی بەتاڵ کرا (مستەفا ئەلحەیاری ١٩٩٠، ل١٣٨).

بەپێچەوانەی کلتوری سیاسی ئیسلامی کە لەسەر بنەمای هاوپشتییەکی کۆمەڵایەتی بەهێز (دەمارگیریی) ڕۆنرابوو، کەچی کلتووری سیاسی فەڕەنگی (ئاوەدانی/عیمران) وەک لاواز پەرەنەسەندوو نیشان درا بەوەی خاوەن سۆز و قسەی خۆیان نەبوون و زۆرجاریش بۆ سوودێکی دونیایی ناپاکییان لە هاوپەیمانەکانیان کردووە. ئەوان هەر بەڕاستی هەستی دەمارگیرییان لەنێو ڕیزی پلەدارەکانی خۆیان لەدەستدابوو، وەک شیرازەترازاو وەک کەسانی دژبەیەک لە ڕەفتار و گفتارە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانیان دەرکەوتن. هەرچەندە هەردوو پاشای ئینگلستان و فەڕەنگستان لە پاپاوە بانگەوازیان بۆ کرا، بەڵکو لەشکر و هێزەکانیان یەکبخەن و شەڕەفی خاچدارەکان بکڕنەوە (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل٣٢١)، کەچی ئەوان هێشتا لەسەر یەک پرسیش یەکانگیر نەبوون. لە سەرێکی دیکەوە، هەرچی سەڵاحەدین بوو پەیوەندییەکی هاوئاهەنگی لەگەڵ هێزی سەربازی و ڕاوێژکارە سیاسییەکان هەبوو، هەمووشیان یەک بانگەوازیان هەبوو؛ “سەرباز و تیرهاویژ و شمشێربازیان لەسەرتاپای قەڵەمڕەوییەکە بۆ ئەو پرسە لەیەک کۆببنەوە.” (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل٢٣٥). سوڵتان بە میرزادە و دەرباری خۆی گوتبوو، کە “ئەو ڕێسا سادەیەی (دەمارگیرییە) یەکەمین ڕۆژانی بیروباوڕیان بیردەخاتەوە” (تاریق عەلی، ١٩٩٨، ل٢٣٦). تاریق عەلی ئاماژە بەوە دەکا، هەستی ئەو هاوپشتییە قووڵەی نێو سەربازانی سەڵاحەدین بەهۆی هەستی دەمارگیرییەوە بوو، چونکە ئەگەر ئەوان لە ڕاونانی فەرەنگ لە ئۆرشەلیم (ئەلقودس) سەربکەون، ئەوا ئەو لەشکرەی پێکی دەهێنن لەتەواوی مێژوودا یاد دەکرێتەوە.(تاریق عەلی ١٩٩٨، ل٢٣٩). هەروەک تاریق عەلی لەسەر زمانی سوڵتان سەڵاحەدینیشدا دەگێڕێتەوە: “ڕیچار لاینهارتی (شێڕدڵ) و پاشای فەڕەنگستانیش هەرگیز لەنێوان خۆیان ڕێکنەدەکەوتن و ڕقوکینەی نێوانیان تادەهات لەگەڵ یەک توندتر دەبوو، تا ڕادەیەک بەسەر خواستیان بۆ زاڵبوون بەسەر ئێمەدا سەرکەوت” (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٣٤٨). وەنەبێ شاڵاوی خاچداران هەر لەنێوخۆیاندا ناتەبابووبن، بەڵکو ستراتیژێکی سیاسیی ڕوونیشیان بۆ ئەرکەکەیان لە وڵاتی پیرۆزدا نەبوو.

ئیبن یاقوبیش باسی ئەوە دەکا، زۆر لە شۆفارەکان(سووسەکاران)ی فەرەنگ زانیارییان لەبارەی کورتهێنی نەبوونی هاوپشتی لەنێوان سوپای ئینگلیزدا هەبوو. کاتێکیش ڕیچارد بەبێ تەواوکردنی ئەرکەکانی وڵاتی پیرۆز جێدەهێڵی، زۆر لە لۆردە فەرەنگییەکان نێردەیان بۆ لای سەڵاحەدیندا نارد، “نامرادانە داوای پارێزگارییان لە سەڵاحەدین دەکرد بۆ ئەوەی لە دژی یەکدی بیانپارێزێ (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل٣٤٨). لەوەش پتر، ئامانجی سەرەکی رێچارد گەڕانەوە بوو بۆ ئینگلستان تا تەخت و تاجەکەی لە دەست برا ڕکابەرەکەی ڕزگار بکا. هیچ کام لە سەرکردەکانی لەشکری کرستیانی مجێزبەرزیی دینیی خۆیان بۆ ڕزگارکردن و پاراستنی وڵاتی پیرۆز نیشان نەدا. کەواتە تاریق عەلی هاودژی نێوان جیاوازییە کلتوری و سیاسییەکانی نێوان شارستانێتی موسڵمان و ئەوروپییەکان نیشان دەدا و بەتوندیش گوتنەکانی مەڵبەندە ئەوروپییەکان لەبارەی مێژوی موسڵمانان ڕەتدەکاتەوە و هەڵوێستی دژە دەستوەردان نمایش دەکا.

سەڵاحەدین دوای گرتنەوەی ئۆرشەلیم لە ئۆکتۆبەری ١١٨٧دا، بە جوامێرترین شێوەی ژیانی خۆی دەجووڵێتەوە، ئاخر ژیانی نزیکەی ١٠٠٠٠٠ کریستیانی ڕزگار دەکا، هەروەها لە ڕێی پەیمانێکی ئاشتیشدا گەڕانەوەیەکی سەلامەتیان بۆ مسۆگەر دەکا. بەڕەهاییەوە، ئەو لە پێگەیەکدا بوو بەدوای تۆڵەکردنەوەی خۆیدا بگەڕێ، بەڵام وەهای نەکرد، چونکە باوەڕە ئیسلامییەکەی فێریکردبوو دلۆڤان و لێبوردە بێ. لە پەیامێکی بۆ یەکێ لە سوارچاکانی فەڕەنگی بەناوی بلیان، ئەوەی بەبیردەهێنێتەوە: بە خەڵکەکەی خۆت بڵێ، ئێمە ئەو ڕەفتارەتان لەگەڵدا ناکەین کە پێشتر ئێوە کاتێ بۆ یەکەم جار شارەکات گرت، کردتان… ئەوان ئەوەم بەبیردەهێننەوە هەموومان بڕوامان بە چاو بەچاو و دان بەدان هەیە.” (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٣١١). سوڵتان سەڵاحەدین ئەوپەڕی لێبوردەیی بەرامبەر ژن و منداڵە کریستیانەکان بەکارهێنا و بە بلیانی ڕاگەیاند ئەو خەڵکەکەی خۆی هێورکردۆتەوە و پێیگوتون ئێمە هەمومان ئەهلی کتێبین و شارەکەش بۆ هەموو ئەوانەیە کە بڕویان بە کتێبەکە هەیە. “بە ژنەکانتان بڵێ ئازادان تەنانەت ئەگەر نەتوانن پارەی فدیەی خۆشیان بدەن… بلیان کەوتە چۆک و دامێنی کەواکەی سەڵاحەدینی ماچ کرد” ٠تاریق عەلی ١٩٩٨، ل٣١١). “ئەوەیە هێزوگوڕی سوڵتانەکەمان، تا ڕادەیەک هەر هەواڵی نزیکبوونەوەی ئەو دوژمنی دەتۆقاند. ئەوان خۆ نەچووبوونە جەنگ، بەڵکو لەبری ئەوە کشابوونەوە نێو سەربازگەکەیان” (تاریق عەلیی ١٩٩٨، ل٣٣٤). تاریق عەلی زۆر خاسیەتی باش و چاکی سەڵاحەدینی گێڕاوەتەوە. “هەرگیز وچانی نەدەدا. ئەو شەوانە زیاتر لە دوو یان سێ سەعات زیاتر نەدەنوست… ئەو پەنجا ساڵ بوو، بەڵام وەک ئەوەی بیست ساڵان بێ، ئاوا سەربازەکانی دەبردنە نێو گۆڕەپانی جەنگ، شمشێرەکەی بێ باک لە جیهان بەرزدەکردەوە. هێشتاش دەمزانی کە ئەو زۆر لەبارەی پێگەی لەشکرەکەی نیگەرانە… ئەو هەمیشە سەری بەرز ڕادەگرت. ئەو حەزی بە پیداهەڵگوتن نەدەکرد و گوێی خۆشی لە ئاست پەسندانی زیادەڕۆی کەڕ دەکرد، کە بووبووە بەشێک لە ژیانی ڕۆژانی قەڵا. هەمیشە بە خۆشییەوە ئەرکی ئەوانی دیکەی ڕادەپەڕاند. (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل. ٣٣٦). لێ خۆی ئەوە میتافیکشنێکی پۆستمێدێرنەیە، ئاخر دەقەکە خودی قسەکەی خۆی لەباریەک دەترازینێ کاتێک تاریق عەلیی نووسەر دەنووسێ کە سەڵاحەدین “لاوازییەکی زۆری بۆ قەرەواشەکانی هەبوو.” (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٣٣٦). نووسەر چەمکی ڕۆژئاوایی بۆ حەتمیبون و ڕۆڵی چارەنووس بۆ ڕوخانی موسڵمانان لەباریەک هەڵدەوەشێنێ و ئاماژە بەناتەبایی و کورتهێنی دیسپلین وەک هۆکارێکی ڕاستەقینە بۆ شکەستەکەیان دەکا. سەڵاحەدینیش هەمان ڕوانین لەگەڵ ئیبن یاقوب دەگۆڕێتەوە کە دەڵێ:
“ئەوەی ئێمە لێی تێناگەین ئەوەیە، هیچ سەرکەوتنێک بەبێ شکست نابێ. تەنانەت داگیرکەرە مەزنەکانیش مێژوش تووشی ژانوناسۆری پاشەکشە بوونە. ئێمە بۆ لێبڕاوی و سەقامگیری کورتهێنین. هەر تەنیا دوای چەند شکستێکی کەم ورەمان دادەبەزێ، گیانمان لاواز دەبێ و دیسپلینمان نامێنێ. تۆ بڵێی ئەوە لە ئەستێرەکانمان نووسرابێ؟ تۆ بڵێی ئێمە هەرگیز نەگۆڕێین؟ ئەرێ بێبەزەیی قەدەر وامان لێدەکا بەردەام ناسەقامگیر بین؟ باشە لە ڕۆژی پەسڵاندا چۆن وەڵامی جوبرائیل بدەینەوە کاتێک لێمان دەپرسێ: “هۆ شوێنکەوتووانی محەمەد پێغەمبەر، ئەرێ بۆچی لەکاتی زۆر تەنگانە، لەڕووبەڕووبونەوەی دوژمندا خۆتان هاوکاریی یەکدیتان نەکرد؟” تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٣٣٨).
تاریق عەلی بە لەدەرگەدانی فرەڕوانگەیی پۆتسمۆدێرنە چیرۆکی سەدەکانی ناوەڕاست دەقڕێژ دەکاتەوە، هەوڵدەدا موسڵمانان لە تیرۆرزم و توندوتیژی جیابکاتەوە. تاریق عەلی شارستانیەتی ئیسلامی (ئاوەدانی/عیمران) وەک کلتورێکی یەکجار ئاڵۆزوبڵۆز دەخاتەڕوو، کە بەتەواوی لە بەدحاڵیبوونەکەی میدیای خۆرئاوایی جیایە و هەروەها لە ڕوانینی هینتگتن جیایە بەوەی گوایە موسڵمانەکان لەڕوی کلتوری سیاسییەوە کورتهێنن. ڕۆمانی کتێبەکەی سەڵاحەدین لە نووسینی تاریق عەلی وێنای دژەڕوانینی ئەوروپیانە دەکا و ئەوە دەخاتە ڕوو، کە موسڵمانەکان لێبوردە و ئاشتیخواز و خاوێن و ناجنسین، ئەمەش کاتێک بە کریستیانەکان بەراورد دەکا لەوەی شەڕانگێز و ناڕاستگۆ پیس و لەڕووی هزریشەوە لەخوار ئاستی موسڵمانان بوون. ئەوەی ڕاستی بێ ئەرکی بژارکردنی بۆ مێژووی کۆلۆنیال کردوە و هەوڵیداوە کێشمەکێشمی گوتاری بەردەوامی ڕۆژئاوا لەبارەی ئیسلامۆفۆبیا بخاتەڕوو، دیاریشە نیگەرانە لەو پەیوەندییە هەنووکەییەی نێوان ئیسرائیل و فەڵەستین. هەر بۆیە بە مەبەستی ڕۆژگارێکی دیاریکراو لە مێژووی سەدەکانی ناوەڕاست دەهێنێتەپێشەوە، ئەوکاتەی موسڵمان و جوو لە پەیوەندی ئاشتییانەی خۆیاندا بوون و هەوڵیش دەدا دابڕسێتە بیرۆکەی هاوپەیمانێتی جوو. کریستیان بەوەی حاڵەتێکی سەقامگیری مێژوویی هەبووە، ئینجا کار بۆ توندوتۆڵبوونی پەیوەندییە نەریتییەکانی جوو-ئیسلام دەکا. لەوەش پتر، هاوپشتییەکی گەورەی نێوان موسڵمان و جوو لەدژی خاچدارەکان نیشان دەدا. ئیدی تاریق عەلی لە ڕێگەی نیشاندانی ئەم وێنانەوە ئاوڕێکی ڕەخنەئامێزانە لەو ڕەوشە هەنووکەیەی ئێستای ئیسڕائیل و فەڵەستین دەداتەوە و کێشەکە وەک پرسێکی کۆلۆنیالی نیشان دەدا، لەوەی تێکگیران و ململانێیەکی ئایینی بێ لەنێوان موسڵمان و جوودا.
لە دووی ئۆکتەبەردا ساڵیادی ڕزگارکردنی ئۆرشەلیمە لەدەست خاچدارە کاسۆلیکەکان و بە بەشداریکردن لەو بۆنەیەدا، سەڵاحەدین بووەتە هێمایەکی مێژوویی سەرکرایەتییەکی مەزن. هەرچەندە زۆر کەس لەو بڕوایەدان، کە یادکردنەوەی بیچمە مەزنەکانی مێژویی وەک سەڵاحەدین لەنێو ئەو کۆمەڵگایانەی ئاوەدانی /عیمران (شارستانیەتیان) لاوازە و لەڕووی سەربازیشەوە کورتهێنن وەک عەرەب شتێکی باوە. هەندێکیش بۆیە یادی دەکەنەوە تا قەرەبووی ئەو ژانوناسۆرەی ئێستا تێیدان بکەنەوە زۆر لە ئەوانی دیکەش بەدوای سەڵاحەدینێکی نوێدا دەگەڕێن تا ڕزگاریان بێ لەدەست ئەو داڕسانە ئاسایشاپرێزییەی لەلایەن ڕۆژئاواوە لە بەرانبەریان وەستاوە. مێژووش سەلماندوویەتی هەر کاتێک شارستانێتی ئیسلامی تووشی ڕۆژی تەنگانەی خۆی هاتبێ، ئەوا لە ڕێی شۆڕەسوار و جوامێرێکی وەک سەڵاحەدین پارێزراون ئەو کاتەی بە خاسیەتە جوان و زێڕینەکانی دژی زوڵموزۆر و چەوساندنەوەی وەستاوەتەوە.

ئەنجـــام
تاریق عەلی لە ڕۆمانی کتێبەکەی سەڵاحەدیندا سەرهەڵدانی بنەماڵەی ئەیوبی لەژێر سایە و سەرکردایەتییەکی بەهێزی وەک سەڵاحەدین و کەوتنی کریستیانەکان لە ئۆرشەلیم نیشان داوە. ئەو لەڕێی ڕەچەڵەکە ڕەوەندییە/کۆچەرییە کوردییەکەی خۆی سەرکردایەتی جیهانی عەرەبی کرد و ئۆرشەلیمی لەدەست خاچدارەکان دەرهێنایەوە، ئەمەش لەڕێی یەکخستنی عەرەب و ئافراندنی هەستێکی بەهێزی دەمارگیری/عەسەبیەت (هاوپشتی کۆمەڵایەتی) لەنێوانیان. ئەفسانەی سەڵاحەدین و لەنێو گوتاری ئەورووپی و بەپێی تێپەڕبوونی ڕۆژگار لە پاڵەوانێکی جوامێریەوە بۆ جەنگاوەرێکی کەمۆ و فێڵزان گۆڕاوە، هەرچەندە نەشتوانراوە لە بەهای بایەخی ئەفسانەی شەڕی خاچدارەکان کەم بکرێتەوە. بەلارێدابردنی کەسایەتییە مێژوویەکان لە ئەدەبی پۆستمۆدێرن بەگشتی و بەشێوەیەکی تایبەتیش لە میتافیکشنی مێژووییدا شتێکی زۆر باوە. نمایشکردنی تاریق عەلی بۆ پاڵەوانێکی موسڵمان خۆی دەبێتە گرفت ئاخر ئەو لەو میتافیکشنەکەی سەڵاحەدین وەک پیاوێک بەخۆی و ئامانج و کەسایەتییەکی بەرزەوە بەڵام بە لەڕووی هەوەسبازییەوە ئاستنزم نیشان دەدا. تاریق عەلی، سەڵاحەدین وەک پیاوێک پڕ لە گۆبەند و چێژیی مرۆیی نمایش دەکا، بەڵام بەژنوباڵای هێشتا هەر بەرزە چونکە ئامانجەکەی بەوپەڕی شکۆ و ئاوەزەوە بەدیهێنا. لەمەش زیاتر هەڵوێستە چاکەکارییەکەی لەگەڵ نەیارەکانیدا، نەخاسمە لەگەڵ کریستیانەکان ئەوا خەسڵەتە مێژوویەکەی کردبوویە پاڵەوانێکی ئەفسانەیی. هەر بەڕاستیش گرتنەوەی ئۆرشەلیم ناوناوبانگی ئەوی لەدوای عومەری خەلیفەی دووەم گەیاندە لوتکە، عومەریش ئەو کەسە بوو لە ٦٣٧ی زاییندا بۆ یەکەمین جار دەستی بەسەر ئۆرشەلیمدا گرت. هەموو ئەو سەرکەوتنە مەزنە ئەستەم دەبوو ئەگەر هاتبا و سەڵاحەدین ماخۆی خاسییەتەکانی خەلدونیانە بۆ سەرکردەیەکی مەزن نەبوایە و هاوپشتی کۆمەڵایەتی (عەسەبیەت/ دەمارگیری)لەنێو هۆزو تیرە ناتەبا و پەرشوبڵاوەکان و دەستەو تاقمی خانەوادەی ئەیوبی بەدینەهێنبا. هەروەها کتێبەکەی سەڵاحەدین بایەخی مێژووی و ئایینی شارە پیرۆزەکەی ئۆرشەلیم، کە بەگشتی بۆ هەرسێ ئاینە ئیبراهیمییەکان و بەتایبەتیش بۆ ئیسلام گرنگ بوو، گەڕاندەوە؛ هەروەها ئەو ململانێیە سێقۆڵیە بە ڕەوشی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوین گرێدەداتەوە. دووبارە دەستبەسەرداگرتنەوەی ئۆرشەلیمی داگیرکراو دیسان پێویستی بە سەڵاحەدین ئەیوبییەکی دیکە هەیە، خۆ ئەگەر ئەو هاوپشتییە کۆمەڵایەتییە (عەسەبیەت/دەمارگیرییە)ش لە لایەن موسڵمانان نەیەتە دی، ئەوا ئامانجی پەرستن لە مەسجیدی ئەقسا هەرگیز بەدینایەت.
هەر بۆیە سەرهەڵدانی بەهاری عەرەبی و و شۆڕش و هەرای وڵاتانی ئیسلامی لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا پەیوەستە بەو هۆشیارییە مێژووییە و ڕۆشنبیرییەی پاش جەنگی خاچدارەکان. بۆ بەدبەختیش خوێندنەوەی ئیسلامی ئێستا، کورد و فارس و تورکی خستۆتە پەراوێز و بەشێوەکی سەرەکی هەر عەرەبی کردۆتە چەقی بازنە. ئەو ناتەباییە پەرتەوازەییەی دەوڵەت و دەستەو تاقمە ئیسلامییە جۆربەجۆرەکان لە بەرژەوەندی کریستیان و جوولەکەن، ئەوانەی بەیەکەوە و لەژێر یەک سەرکردایەتی لە نەتەوە یەکگرتووەکان و پەیمانی باکووری ئەتڵەسی کاردەکەن. دانپێدانانی جورج بۆش لە وتارە سەرۆکایەتییەکەی خۆی لە دوای ڕووداوەکانی ١١ی سێپتێمبەردا گوتی ئەوەی ڕاستی بێ جەنگی جیهانی لەدژی تیرۆر تۆڵەکردنەوەیەکە لە جەنگی خاچدارەکان و ژیاندنەوەی دیاردەی بەیەکدادانی مێژویی و کلتوری لەنێو شارستانیەکاندا. پەلاماری ئەمریکا بۆ سەر عێراق و ئەفغانستان شێوەیەکی جەنگی خاچدارانی و پۆستمۆدێرن بوو لەلایەن کریستیانە ڕۆژئاواییەکان و پشتگیری مەعنەوی و سەربازییانەی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە بێ گومان بە قازانجی ئیسڕائیل تەواودەبێ لەدژی دەوڵەتە عەرەبییەکان و ڕێکیش لەگەڵ هزری هۆشتیاریی مێژوی و کلتوری قووڵ لەبارەی ئۆرشەلیم دێتەوە، هەروەک چۆن شەڕەکانی ئەو دواییانەی ئەمریکا یارمەتیدەر بوو بۆ ڕوانگەی ڕۆژانەی ئیسلامی لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا. چڕبوونەوەی تەقەکردنی بەکۆمەڵی چەندپاتەوەبوو و ڕشتنی خوێنی تاکەکان بەهۆی ئەو ڕق و کینە و ئەو کێبڕکێیە پەنگاوەی نێوان ئەو هەوادارانەی هەردوو دینە سەرەکییەکانە، ئیدی لەپێناو بەدیهاتنی ئاشتی و ئارامی جیهانی، لەسەر کریستیان و موسڵمانان پێویستە خۆیان لە ڕەگوڕیشە مێژوویە بەیەکدادانە خوێناوییەکان ڕزگار بکەن. وێڕای ئەوەی میتافیکشنەکەی تاریق عەلی دەقێکی خۆهەڵگێڕەوەیە و لاسایەکی تەوسئامێزانەی کەسایەتی سەڵاحەدین، ئیدی چەمکی تایبەتییەکەی خۆی لەمەڕ پێگەی مەزنیی موسڵمانان لەباریەک دەترازینێ، کەچی لەگەڵ ئەوەشدا ئەو سەڵاحەدین وەک هێمایەک بۆ بەیەکگەیشتنی رۆژهەڵات و ڕۆژئاوا دەبینێ و گرفت لە گوتاری مێژووی لەبارەی سەڵاحەدین و شەڕەکانی خاچدارەکاندا دەبینێ، کە تێیدا ئاراستەیەکی فرەڕوانین دەبینێ و هەروەها بە مێژووی پۆستمۆدێرنەی جیهانی ئیسلامی دەبەستێتەوە. بەکورتی ئەم نووسینە دەگاتە ئەو ئەنجامەی کەوا هەر کاتێک موسڵمانان هاوپشتی کۆمەڵایەتی (عەسەبیەت/دەمارگیری)ی خۆیان لەگەڵ باشترین توخمی شارستانییەت(عیمران / ئاوەدانی)یان دۆڕاند، ئەوا شکست دەخۆن و بۆڕدەددرێن، هەرکاتێکیش سەرکردەیەکی بەهێزیان هەبوو، هاوپشتی کۆمەڵایەتی بەدیهێنا و خاسییەتە ڕاستەقینەکانی شارستانێتی تێدا ڕەنگدایەوە، ئەوا سەرکەوتن بەدیدێنن.

ئه‌و هۆنه‌رانه‌ی ئاگادار و ورده‌كارن و مێژوویان نووسیوه‌ته‌وه‌، دانه‌ مرواری وشه‌ی پڕ گه‌شه‌ی كورده‌واییان هۆندۆته‌وه‌، سینگ و به‌رۆكی پاڵه‌وان نامه‌ی ماڵه‌بابانی مه‌رد و ڕه‌ندی نه‌ته‌وه‌ی كوردیان ڕازاندۆته‌وه‌، كه‌ لێی ده‌ڕوانین زۆرباش ده‌زانین: ئه‌و بنه‌ماڵه‌ له‌كوردستاندا له‌چاو هه‌مووكه‌س به‌هۆزی غه‌وغاو به‌هێز و توانا و ده‌سه‌ڵاتداری به‌ناو و ده‌نگ بوون و كه‌سی هاوچه‌رخیان هاوسه‌نگیان نه‌بووه‌، میرنشینی بابان پتر له‌دوو سه‌د ساڵ مایه‌وه ‌و ده‌ورێكی ئاشكرای هه‌بوو، هه‌ندێ جار به‌تایبه‌تی كه ‌ده‌سه‌ڵات و توانایان په‌ره‌ی ده‌سه‌ند، شه‌ڕ و شۆڕیان له‌گه‌ڵ وڵاتی فارس و مه‌مالیكه‌كانی ژێرده‌ستی عوسمانییه‌كان ده‌كرد، هه‌ندێك جار ئه‌و شه‌ڕانه‌ گه‌رم ده‌بوون و ته‌شه‌نه‌یان ده‌كرد و مه‌سه‌له‌ی كوردیان ده‌بزواند و ده‌خسته‌به‌رده‌م و زمانان.
خولی دووه‌می میرنشینی بابان له‌بڕانه‌وه‌ی چه‌رخی یازده‌یه‌می كۆچیدا كه ‌(فه‌قێ ئه‌حمه‌دی داره‌شمانه‌) بناغه‌ی فه‌رمانڕه‌وایی له‌و مه‌ڵبه‌نده‌ دامه‌زراندۆته‌وه ‌و سلێمان به‌به‌ی كوڕی گوشادتری كردۆته‌وه‌، هه‌تا ساڵی 1699ز حوكمداری بووه ‌و بانگ كراوه‌ته‌ ئاستانه ‌و كراوه‌ته‌ پاشاو كه‌ركوكی پێ سپێراوه‌، ده‌كرێ بڵێین مێژووی نوێی سلێمانی به‌سه‌رهه‌ڵدانی باباسلێمان له‌نیوه‌ی دووه‌می سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات، بابا سلێمان دامه‌زرێنه‌ری دوا ده‌سه‌ڵاتدارێتی میرنشینی بابان بووه‌، كه ‌له‌و هه‌رێمه‌دا حكومه‌تیان كردووه‌. به‌هه‌وڵ و ته‌قه‌لاكانی سلێمان پاشا ده‌یویست بگاته‌ دام و ده‌ستگایه‌كی كوردی سه‌ربه‌خۆ، تا گه‌یشته‌ ڕاده‌یه‌كی وا ده‌وڵه‌تی عوسمانی سڵی لێ ده‌كرده‌وه‌ و ده‌ترسا به‌ته‌نیا په‌لاماری بدا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئێران یه‌ك له‌دوای یه‌ك په‌لاماریان ده‌دا، تاساڵی 1699 به‌سه‌ریدا زاڵ بوون، دواتر میرایه‌تی به‌ئیبراهیم پاشا گه‌یشتووه‌ و بۆته‌ سه‌ردار و له‌ساڵی 1784ز حكومه‌تی به‌ده‌سته‌وه‌ گرت و بەئارخەیانی، شاری سلێمانی بنیاتناوه‌ و پایته‌ختی له‌ قه‌ڵاچوالانه‌وه‌ گواستۆته‌وه بۆ سلێمانی.
له‌ساڵی 1784ز سنووری ده‌سه‌ڵاتداریه‌تی بابانه‌كان له‌پانترین شكڵی خۆیدا بریتی بوو له‌كۆیه ‌و بانه‌ له‌باكور، كفری و قه‌ره‌ته‌په‌ له‌باشوور، هێندێك جاریش ده‌گوترا به‌لای باشووردا، “مه‌نده‌لی” و ” به‌دره‌”شی گرتۆته‌وه‌.
له‌سه‌رده‌می عه‌بدولڕه‌حمان پاشای به‌ناوبانگی میرنشینی باباندا به‌رده‌وام له‌هه‌وڵی سه‌ربه‌خۆیی دابوو توانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی بێنێته‌ له‌رزین و له‌ده‌وری ئه‌مدا میرنشینی بابان گه‌یشته‌ ئه‌وپه‌ڕی به‌هێزی و سه‌ربه‌خۆیی ته‌واو، هه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ش كاربه‌ده‌ستانی عوسمانی به‌درێژایی بیست و سێ ساڵی حوكمڕانی وازیان لێنه‌هێنا و هه‌میشه‌ به‌گژی داده‌چوون.
ئه‌وڕه‌حمان پاشا وه‌كو هه‌موو میره‌كانی بابانی پێش خۆی ناپاكی سیاسه‌تی هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی ئێران و عوسمانی هه‌میشه‌ كێشه‌ی بۆ دروست كردووه‌، بیری سه‌ربه‌خۆیخوازی و گه‌شه‌و پێشكه‌وتنی وڵات و كرده‌وه‌كانی ئاوڕه‌حمان پاشا نموونه‌ی به‌رزی شانازی پێوه‌كردنن، وه‌ك ئه‌وه‌ی شاعیری میللی ئه‌و ڕۆژانه‌ (عه‌لی به‌رده‌شانی) به‌شێعر ده‌یانگێڕێته‌وه‌، لای ئاوڕحمان پاشا نه‌كاركردن بۆ عوسمانی و نه‌خزمه‌ت كردنی ئێران، ته‌نیا بۆ سوود و خۆشی وڵات و میلله‌ت تێكۆشاوه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی عوسمانی و ئێران هه‌میشه‌ نزیكه‌كانی خۆیان لێ ڕاست ده‌كرده‌وه‌ بۆ كێشه ‌و ململانێ، هه‌ربۆیه‌ له‌ماوه‌ی حوكمڕانی عه‌بدولڕه‌حمان پاشادا (1789- 1813) شه‌ش جار كاری میرنشینی بابانی گرته‌ده‌ست، هێزو ده‌سه‌ڵاتی میرنشینی بابان له‌سه‌رده‌می ئه‌ودا وه‌كو نه‌وار ده‌ڵێت: گه‌یشته‌ لوتكه‌ی هه‌ره‌به‌رزی، ئیدمۆندس دانی پێداده‌نێت: حكومه‌تی عه‌بدولڕه‌حمان پاشا به‌ڕواڵه‌ت تاسه‌رده‌می ئێمه‌ش به‌رده‌وام بووه‌ و سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌موو چه‌رمه‌سه‌ریه‌ی به‌سه‌ری هاتووه‌، هێشتا كات و ده‌ورانی ئه‌و حكومه‌ته‌ له‌مێشكی خه‌ڵكی كوردا وه‌ك: سه‌رده‌می سه‌ربه‌خۆیی نه‌ته‌وه‌ی كورد یادی لێ ده‌كرێ.
له‌سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی عه‌بدولڕه‌حمان پاشادا هه‌رێمی بیتوێن یه‌كێك بووه‌ له‌ناوچه‌كانی سنووری قه‌ڵه‌مڕه‌وی میرنشینی بابان، هه‌رێمی بیتوێن هه‌میشه‌ دڵسۆزی خۆی بۆ حوكمڕانانی سلێمانی دووپات كردۆته‌وه‌، ئه‌و كاته‌ لەبیتوێن سه‌رده‌می حه‌مه‌دئاغابووه‌، بۆ سه‌ردان و به‌سه‌‌ركردنه‌وه‌ و نوێ كردنه‌وه‌ی په‌یمان یابه‌هه‌ر هۆیه‌كه‌وه‌بێت حه‌مه‌دئاغا له‌بیتوێنه‌وه‌ به‌ده‌سته‌ سوارێكه‌وه‌ له‌قه‌ڵاچوالان میوانی پاشای بابان بووه‌، پاشا له‌و ماوه‌ میواندارییه‌یدا به‌ڕێوه‌بردنی هه‌رێمه‌كانی مه‌رگه ‌و بیتوێن و ئاكۆیه‌تی به‌و سپاردووه، له‌وباره‌یه‌وه‌ شاعیری میللی عه‌لی به‌رده‌شانی ده‌ڵێت‌:
مه‌رگه‌ و بیتوێن و ئاكۆیه حه‌مه‌د ئاغا به‌شی تۆیه‌
ئاوڕه‌حمان پاشا له‌قه‌ڵاچوالان نزیكه‌ی په‌نجا ڕۆژ ‌میوانداری حه‌مه‌دئاغای كردووه‌ و له‌لای خۆی هێشتۆته‌وه‌، بێگومان پاشا كه‌حه‌مه‌دئاغای ئه‌م ماوه‌ درێژه‌ به‌میوانی له‌لای خۆی هێشتۆته‌وه‌ كۆڕی دیوه‌خان گه‌رم بووه‌، ته‌گبیروڕا زۆر كراون و گۆڕدراونه‌ته‌وه‌، به‌داستان گێڕانه‌وه ‌و سواری و ڕمبازی و… تاد، كاتیان به‌سه‌ر بردووه‌. بێگومان لێكۆلینه‌وه‌ی زۆری له‌سه‌ر بارودۆخی به‌ڕێوه‌چوونی قه‌ڵه‌مڕه‌وه‌ی میرایه‌تی بابان كراوه‌.
تاكو ماوه‌ی سه‌ردانی حه‌مه‌دئاغا ته‌واوده‌بێت، ئه‌و ڕۆژه‌ش كه‌ حه‌مه‌دئاغا مۆڵه‌ت ده‌خوازێ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌، له‌كاتی گه‌ڕانه‌وه‌ی حه‌مه‌دئاغادا پاشا هه‌روا به‌ساده‌یی به‌ڕێی نه‌كردۆته‌وه‌، زۆر به‌شكۆوه‌ به‌ڕێی كردووه‌ته‌وه ‌و بۆ خۆی به‌له‌شكره‌ڕاوه‌وه‌ تاكو بیتوێنی هێناوه‌ته‌وه‌ .ئه‌و ڕاوه‌ش ئه‌سته‌مه‌ ڕاوبووه‌، ڕاوێ ئه‌رزو ئاسمانێ بووه‌، تاژی و باز و شه‌هێن و سه‌گی به‌رازگری تێدا به‌كارهاتوون، پتر له‌پێنج سه‌د سواری چالاك به‌شداری تێداكردووه‌، هه‌ر وڵاخێك به‌توانا و هه‌رسوارێك دایمه‌سوار نه‌بووبێ به‌كه‌ڵكی ئه‌و ڕاوه‌ی نه‌هاتووه‌، ئه‌م ڕاوه‌ ڕاوی شكۆمه‌ندی و ڕێزلێنانی حه‌مه‌دئاغابووه‌. نزیكه‌ی سێ هه‌فته‌یه‌ك كاتی پێچووه‌، هه‌رده‌سته‌ سوارێك بارگه ‌و زه‌خیره ‌و پێویستیه‌كانی خۆیان به‌یه‌كه‌وه‌ له‌وڵاخێكی باری باركردووه‌، كاتی ڕاوێ پایزبووه‌، چونكه‌ له‌هه‌ندێك شوێنان برنج دووراوه‌ته‌وه‌ په‌رێز په‌یدابوون، له‌م باره‌یه‌وه‌ عه‌لی به‌رده‌شانی ده‌ڵێت:
قڕقڕ ته‌یرێكی به‌دفه‌ڕه‌ له‌برنججاڕێ ده‌له‌وه‌ڕا
دوو سێ ڕۆژان پێش ئه‌وه‌ی ڕاو ده‌ست پێ بكات پاشا زه‌مینه‌ی به‌شداری كردنی ڕاوێی خۆش كردووه ‌و دایه‌ره‌ی به‌سواران كردووه‌:
به‌مه‌رحه‌مه‌ت گوێ بدێرێ بابچینه‌ سه‌یری دایه‌رێ
ڕاو له‌قه‌ڵاچوالانه‌وه‌ به‌ره‌ و خوارووی ڕۆژهه‌ڵات ڕۆیشتووه ‌و كه‌وتووه‌ته‌ ده‌شتی به‌رینی خۆش ڕاوی شاره‌زوور:
له‌خاك و خۆڵێ به‌ملاوه‌ ڕاوكه‌ران هه‌ر ڕاوه‌ ڕاوه‌
له‌شاره‌زووریشه‌وه‌ به‌ره‌و ڕۆژئاوا گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ به‌نێوانی گڵه‌زه‌رده ‌و سوله‌یمانیه‌دا به‌ده‌شت و بێشه‌ڵان و چه‌می تانجه‌ڕۆو به‌كره‌جۆدا، بۆ داوێنی چیای پیره‌مه‌گرون و ده‌شتوچه‌می تابین و سووسێ و زێڕیندۆڵێ و به‌قه‌راغ زێیه‌دا ئاوابوون بۆ ده‌شتی مه‌رگه ‌و به‌گوندی بنگردا به‌ره‌و چیای ئاسۆس ڕۆیشتون، له‌دواێنی چیادا له‌گوندی به‌رده‌شانی كاكه‌لی شاعیر ماوه‌یه‌كی باش پاشا له‌سه‌ر به‌ردێك دانیشتووه‌ و چاوی ڕێزی به‌به‌رده‌شان و چیای ئاسۆسی كاره‌ساتاندا گیڕاوه‌ و له‌دواییدا سواربووه‌‌ته‌وه‌، له‌بۆری گرده‌كی كه‌فه‌ڵ مامزی گوێ مقه‌ستی گه‌ردن بڵندی كلك ئاڵا، به‌ره‌و بیتوێنی به‌چۆم و چۆمه‌ڵان ئاژۆیه‌تی و له‌ده‌ربه‌ندی نێوان پشده‌ر و بیتوێنی (زێی بچوك) په‌ڕیوه‌ته‌وه ‌و به‌بناری چیای كێوه‌ڕه‌شدا پێشه‌نگی كێشاوه ‌و له‌گوندی (قوڕه‌گۆیه‌)ی عه‌شیره‌تی (ڕه‌مكان) باره‌گای كاتی خۆی لێداناوه‌. به‌شێكیش له‌ڕاوچیان هه‌ر له‌ده‌ربه‌نده‌وه‌ به‌ره‌و ده‌شتی پشده‌ر ئاوابوون و له‌برنججاڕی كه‌نجاڕه‌و (خڕه‌جۆ)یان ڕاوی خۆیان دابه‌شیوه‌:
دابه‌ش كرا له‌خڕه‌جۆیه‌ پاشا گه‌ییه‌ قوڕه‌گۆیه‌
پاشا له‌گوندی قوڕه‌گۆیه‌ بارگه‌ی خۆی داناوه ‌و دوای دوو ڕۆژان ڕاوێ ده‌شتێ بیتوێنێ بڕیاری ڕاو به‌تاڵ بوونی داوه‌:
فه‌رمایشتكه‌ن ڕاو به‌تاڵ بێ قۆشه‌نمان بابه‌ره‌و ماڵ بێ
پاشا له‌قوڕه‌گۆیه‌ حه‌مه‌دئاغای به‌شوێنی كاری خۆی سپاردووه ‌و ئامۆژگاریشی كردووه‌، ‌به‌شه‌كه‌ی كه‌م نیه ‌و پێویسته‌ دڵی خه‌ڵكی ڕابگرێت و كه‌س له‌ده‌ستانی هاوارنه‌كات و نه‌ناڵێ و ئاغایه‌كی به‌ویژدان و دادبێت:
بڵباس و تاچیای گه‌ڵاڵێ حوكمت وه‌رگرت كه‌س نه‌ناڵێ
له‌دواییدا پاشا له‌قوڕه‌گۆیه‌وه‌ به‌ره‌و كۆیه‌ كه‌وتوه‌ته‌ڕێ، له‌كۆیه‌ش پاش میواندارییه‌كی چه‌ند ڕۆژه‌ی كۆییان، پاشا ئێواره‌یه‌كی به‌دره‌نگه‌وه‌ بڕیاری گه‌ڕانه‌وه‌ی سبه‌ینێی داوه‌، بۆیه‌ ئه‌و شه‌وه‌ تاكو به‌یانی به‌قاڵ و ناڵبه‌ند و دوكاندار، دوكانیان هه‌بوون و كاریان كردووه‌، به‌قاڵ و دوكاندار بۆ فرۆشتنی پێویستی سواران و زیندرووش بۆ دروونه‌وه‌ی زینی هه‌ڵوه‌شاو، ناڵبه‌ندیش بۆ توندكردنه‌وه‌ی ناڵی شلۆق و خڕناڵكردنی وڵاخان، ئه‌و شه‌وه‌ هه‌تاسبه‌ینێ هه‌ر ته‌قه‌ته‌ق و شه‌قه‌شه‌قی ناڵبه‌ندان بووه‌ و دوكانداران پاره‌یه‌كی زۆریان وه‌ده‌ستكه‌وتووه‌ :
چه‌رم و قایش و ڕه‌خت و شه‌قه‌ بردیانن به‌مێزو باقه
ناڵبه‌ندان هه‌ر ته‌قه‌ ته‌قه‌
بۆ سبه‌ینێ له‌كۆیه‌وه‌ پاشا به‌چیای هه‌یبه‌ت سوڵتانیدا هاتووه‌ته‌وه‌ دیوی دۆڵێ خه‌له‌كانێ به‌لێڕه‌وار و جه‌نگه‌ڵ، له‌گوندی خه‌له‌كان ماوه‌یه‌ك له‌لای تاقمێك له‌سواره‌كانی خۆی كه‌هه‌ر خه‌ڵكی ئه‌و گونده‌ بوون ماوه‌ته‌وه‌:
ده‌سته‌ی حه‌سه‌ن خه‌له‌كانی سمێڵ سووری سنه‌ییانی
له‌وێشه‌وه‌ له‌زێڕاندۆڵه‌وه‌ له‌ (زێ) یه‌وه‌ په‌ڕاندۆته‌وه‌ و به‌بناری ڕه‌نگینی چیای پیره‌مه‌گرونی موقه‌دده‌سی پیری پیرۆزدا به‌ره‌و قه‌ڵاچوالانی قه‌ڵای فه‌رمانڕه‌وایه‌تی خۆی گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ دیاره‌ ڕاوچیش له‌داوێن و بناری پیره‌مه‌گرونی پڕدارو دره‌خت و ئاژه‌ڵی كێوی ته‌قڵكوت و به‌بێ ڕاو تێنه‌په‌ڕیون.
ئه‌م سه‌فه‌ره‌ی عه‌بدولڕه‌حمان پاشا سه‌ره‌ڕای گه‌شت و سه‌یران، شكۆ و گه‌وره‌یی ده‌سه‌ڵاتی میرنشینی بابانی پیشانداوه ‌و سنووری ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ركردۆته‌وه ‌و نه‌یارانی له‌كاری چه‌وتیان ئاگادا كردۆته‌وه‌، بێگومان بیتوێنی مه‌ڵبه‌ندی قاره‌مانان، به‌و سه‌ردانه‌ی پاشای بابان، شه‌ڕافه‌تمه‌ندبووه ‌و ئه‌م پشتیوانیه‌ی پاشای بابان له‌هه‌رێمی بیتوێن دەربڕیوە، له‌به‌رچاوی دۆست و نه‌یار شكۆیه‌كی زیاتری به‌حه‌مه‌دئاغا به‌خشیوه‌.

بۆئه‌م بابه‌ته‌ سوود له‌م سه‌رچاوانه‌ وه‌رگیراوه‌:
1-د.كاوس قه‌فتان، بابان سۆران بۆتان، چاپخانه‌ی (الحوادث)، به‌غدا 1985.
2- سیسیل جۆن ئیدمۆندس، كورد تورك عه‌ره‌ب، وه‌رگێڕانی: حامید گه‌وهه‌ری، چاپی دووه‌م، هه‌ولێر، 2004.
3-شه‌ره‌فخانی بدلیسی، شه‌ره‌فنامه‌، وه‌رگێڕانی: هه‌ژار، چاپی دوهه‌م، چاپخانه‌ی جه‌واهیری -تاران1981.
4-مامۆستا زیادمحه‌مه‌ده‌مین، دیوانی عه‌لی به‌رده‌شانی، چاپی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌-هه‌ولێر، 2006.

نەمانی تەواوی متمانەی نێوان هەرێم و بەغدا، پەیوەندیەکانی نێوانیانی بەرەو ئاڵۆزی و ناڕۆشنی بۆ ئایندەیەکی نادیار بردوە، کەلەم نێوەدا هەر ڕێکەوتن و پرتۆکۆلێک و بنەمای دەستوری پێشویان هەرچیەک بوبێت، بواری کارکردنی هاوبەش و پێکەوەییان لە حوکمڕانی و دەسەڵاتی سیاسیدا لەدەستداوە. کارکردنێک کە لەناواخنی ڕێکەوتنی هێزی میلیشیاو لەسەر تاڵانی و گەندەڵی و دزیەوە بەرهەم هاتووەو یەکیانگرتووە. ئاڵۆزی ئەم پەیوەندیەش لە ژێر کاریگەری هاوسەنگی هێزەکاندا بەم ئاکامەی ئێستای گەیشتووە، کە لەسەر بنەمای پێگەی پێکهاتەی هیزە میلیشیاکان، بازاڕی کەڵەکەی سەرمایە دابەشکراوە.کاتێک دۆخی هێزە میلیشیاکانی عێراق خۆیان نەگرتووەو پێگەی لاوازیان هەبوو، هەموو شتێکیان لەگەڵ هەرێمی کوردستاندا دابەشدەکرد، پارتی و یەکێتیش لەڕیزی پێشەوەی ئەو دابەشکردنەدا بێمەرج وەستان و لێیان خوارد.
ئەوەی ئێستا پێشهاتووەو بە ئاراستەی ئایندەی دۆخی عیراقدا دەڕوات، زاڵبونی سیاسەت و ڕوانگەی حکوومەتی فیدراڵی و بەرزبونەوەی پیگەی ڕەوتی سیاسیی شیعەیە لە پەیوەندو ئاوێزانبون بە بەرژەوەندیەکانی کۆماری ئیسلامی ئێرانەوە دەناسرێت. ڕێڕەوی ئەم زاڵبونەش دەیەوێت دۆخی ئێستای هەرێمی کوردستان بخاتە ناو هێژمونی هەمان چوارچێوەی یەکپارچەیی عێراق و ملکەچی دەسەڵاتی شیعەوە کە چوارچێوەی هەماهەنگی و سەدریەکان نوێنەرایەتی دەکەن. ئەمەش ئەو فشارەیە کە مانای چارەنوسێکی کۆتایی یان سنوردار خەریکە بۆ دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی دیاری دەکات. لێرەشەوە دەتوانین بڵێین قەوارەی هەرێم لە مەترسی زیاتر بچوکبونەوەو لە ناوچوندایە.
لەهەمانکاتدا بەغدا دەبینێت بەناو ئۆپۆزیسیۆنەکانی هەرێم پیگەی سیاسی و سەربازییان مانایەکی نیە و پارتی و یەکیتیش لە دژایەتی یەکتردان، بۆیە هەلێکی گونجاوە بۆ حکومەتی عێراق پرۆژەی ناوەندکردنەوەی عێراق بە خێراتر بەڕێوەبەرێت. لەلایەکی تریشەوە سەختی دۆخی هەرێم لەوەدا خۆی نیشان ئەدا، لەدەستدانی تەواوی متمانەی خەڵکە بە حکومەت و دامەزراوە سیاسی و یاساییەکانی هەرێم. ئەمەش خاڵێکی تری سەرنج ڕاکێشە لە نیشاندانی لاوازی حزبە میلیشیاکانی بزوتنەوەی کوردایەتی لە بەردەم جەماوەرێکدا کە سی و دوو ساڵە لە چاوەڕوانی و بێئومێدی و نەهامەتیدا ڕایانگرتون. دەبینین بەغدا وەڵام بە شایستە داراییەکانی هەرێم ناداتەوەو موچە نانێرێت، بەڵام تائێستا خەڵک دژی بەغدا ناڕەزایەتیان نیشان نەداوە.
ئایندەی قەبارەی هەرێمی کوردستان باس و مەسەلەیەکی سەرنج ڕاکێشە لە ناوەندێکی بەرفراواندا. بە جۆرەها دەستەواژە تەعبیر لە کۆتایی و هەرەسهێنان و ئاشبەتاڵ و لەبەینبردنی دەکرێت. تا ئەو ئاستەی لەنێو سەرکردایەتی حزبەکان و دەسەڵاتدارانیشدا پێشبینی ئەو مەترسیە لە ژیانی سیاسی ئەزمونی حکومەت و دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی دەکرێت.
بەغدا بەردەوام گوشارەکانی لەسەر هەرێم توندتر دەکاتەوەو بێنەوبەرەو یاریان پێدەکات. کە لەم بارەیەوە بەغدا هیچ مەترسی و دودڵیەکی نیە لە پەرچەکرداری مەترسیداری هێزەکانی پارتی و یەکێتی، چونکە پێگەو توانا سەربازیەکانیان و نائامادەییان بۆ شەڕ باش دەناسێ. چونکە توانایی هێزە میلیشیاکانی عێراق ڕێکخراوترو بەتواناترو ئامادەترە. هەروەها پشتیوانی کۆماری ئیسلامی ئێرانیشی هەیە، چونکە ئێران پارێزەری ئەو سیستەم و حوکمڕانیەی ئێستایە کە لە بەغدا هەیە. تا کۆماری ئیسلامی مابێت، ڕێگە نادات ئەم حکومەتەی عێراق بگۆڕدرێت. ئەمەش بەو مانایە دێت کە تائێستا هیچ ڕوناکیەک بۆئەوەی ئاڵوگۆڕێک لە بەرژەوەندی هەرێمی کوردستان بێتەدی، بەدی ناکرێت.
هەربۆیە عێراق وەک پێگەی دەوڵەتبوون، لەڕێگەی دادگای فیدراڵی عێراق و بە بڕیاردان بە نادەستوری ناساندنی یاسای نەوت و گازی هەرێمی کوردستان، لەڕێگەی ئەو وابەستە ئابوریەی کە هەرێمی کوردستان هەیەتی بە بەغداوە، عێراق بەو میکانیزمە دەسەڵاتی خستەگەڕو لە شادەماری ئابوری و دیبلۆماسی هەرێمی کوردستانی داو تەواو سنورداری کرد، کە لە ئایندەدا لەدەستدانی ئەم مامەڵەو بازرگانیە بە نەوت، پێگەی سیاسی و دیبلۆماسی هەرێمی کوردستان لە ئاستی ناوخۆو دەرەوەدا تەواو لاوازترو بێدەسەڵات دەکات.
بەغدا بەحوکمی ئەو پێگە سیاسی و نێودەوڵەتیەی کە هەیەتی، توانیویەتی لە گوشارخستنە سەر هەرێمی کوردستان جگە لە دادگای فیدراڵی، وەزارەتی دارایی و وەزارەتی نەوت و پەرلەمانی عێراق و بانکی ناوەندی و چەندان دامەزراوەی تری فیدراڵی کە لەژێردەستی دەوڵەتدان، فشارێکی گەورە بخاتە سەر هەرێمی کوردستان.
لەهەمانکاتدا نابێت ئەوە لەبیربکەین کە ئەو ئاڵوگۆڕەی لە هەلومەرجی سیاسی ناوچەکەدا پێشهاتووە بەگشتی لە بەرژەوەندی عێراقدا دەردەکەوێت و نەک هیچ خێرێکی بۆ هەرێم نیە، بەڵکو ئاراستەکانی وەها نیشان ئەدات کە زیانی زیاترە بۆ قەوارەی هەرێم. ئەو هەنگاوانەی لەوبارەیەوە دەرکەوتەی ئەرێنیان بۆ عێراق نیشانداوە، نزیکبوونەوەی وڵاتانی کەنداوە لە عێراق، بەتایبەت سعودیە و قەتەر و ئیمارات. هەروەها نزیکبوونەوەی تورکیا و وڵاتانی کەنداو، نزیکبونەوەی ئێران و ئەمریکا، هەستانەوەی ڕژێمی ئەسەد و هتد، پشتیوانیەکی گەورەن بۆ زیاتر بەرزبونەوەی پێگەی حکومەتی عیراق. لەهەمانکاتدا پێویستە ئەوەش بڵێین کە هیچ یەک لەو ووڵاتانە پێویستیەکیان بە حیزبە کوردیەکان نەماوە، تابۆ بەرژوەندیە سیاسیەکانیان بەکاریان بهێنن. ئەمەش ئەو دۆخە هەستیارەیە کە لەڕای گشتیدا بە هەرەس یا کۆتایی حکومەتی هەرێم تەعبیری لێدەکرێت. لەوانەیە حکومەتی عێراق و هەندێک لە وڵاتانی ناوچەکە پێشتر ترسیان لەپارتی و یەکیتی هەبوبێت کە لە نەیارەکانیان نزیک ببنەوە، بەڵام گۆڕانی دۆخەکە ئەو ترسەی نەهێشت. هەروەها لەبەر چۆنیەتی و پەیگیری لە پەیوەندیەکانیان پێویستیان بەوە نیە دۆستایەتی لەگەڵ هەرێمی کوردستاندا بکەن یان لەبەرامبەر یەکتردا یارمەتی هەرێم بدەن.
هەر بۆیە بچوکردنەوەی قەوارەی هەرێم و زیاتر لاوازکردنی پێگەی سیاسی و ئابوری و دیبلۆماسیەکەی لەگەڵ چونەپێشەوەی ڕوداوەکاندا، زیاتر ڕادەستکردنی بە سیاسەت و نەخشەی ناوەندبونەوەی عێراق نزیک دەکاتەوە. دواتریش هەرێمی کوردستان وەک کیانێکی سەربەخۆ و جیاواز، تەواو پوچەڵ دەبێتەوە. ئەوەش کە ئێستا دەیبینین پرۆسەی گەڕانەوە بۆ بەغدا تا ئاستی ڕادەستکردنی دۆسیەی نەوت، داهاتی خاڵە سنوریەکان و دامەزراندنی سوپای عێراق لەسەر سنورەکانی نێوان هەرێمی کوردستان و تورکیاو سووریا وئێران، بەشێکی جێبەجێ کراون.
ئەتوانین بەگشتی ئەوە درک پێبەکەین کە بارزانی و تاڵەبانی لە قەیرانێکدا دۆشداماون. ڕووناکی و پەناگایەک شک نابەن لەم بنبەستە دەریان بهێنێت. تەنها چاوەڕوانی موعجیزەی ڕوداوێکن لە ئەگەری ئەوەی دەرگای دەرچونی ئەم گێژاوەیان لێ بکاتەوە. ئەوەی شایانی باسە ڕوودانی شەڕی ئیسرائیل و حەماس و ململانێی لایەنەکانی بەشدار لەم شەرەداو مەترسی فراوانبونەوەی ئەم شەڕە لەسەر ناوچەکە، ئەگەری ئاماژەیەک دەستنیشان ناکات کە هیچ سودێکی بۆ حکومەتی هەرێمی کوردستان و حزبە دەسەڵاتدارەکانی هەبێت.
لەم کەین و بەینەدا، ئەوەی بەدەستیانەوە ماوە یەکلاییکردنەوەی موچەی پێشمەرگەو فەرمانبەران و مامۆستایانە. لەم بارەیەوە بەغدا دەمێکە وەک وەرقەیەکی فشار مامەڵە بە مەسەلەی موچەوە دەکات، تا پێگەو قەوارەی هەرێم زیاتر بێبایەخ نیشان بدات. حکومەتی بارزانی و تاڵەبانی بەلەدەستدانی ئەو ئیمتیازانەی شانازییان پێوەدەکرد بۆ بەڕێوەبردنی دەسەڵاتی سیاسیان لە هەرێمدا، بەتایبەتی بازرگانی بەنەوت، شکۆی دەسەڵاتەکەیانی هێناوەتەخوارەوە. بۆیە گەر هەر دابەزینێک لە ئاستی پێگەو ئیعتباری سیاسیان ڕویدابێت ئەگەرێتەوە بۆئەو حاڵەتەی تێی کەوتون.
ئاشکرایە کە دابینکردنی موچە ئەتوانێ بوارێک بێت بۆ ئاستێک لە پاراستن و ڕاگرتنی پێگەی سیاسیان، بەڵام ئەوەی خاڵی لاوازی ئەم دۆخەیە، حکومەتی هەرێم وەها نیشان ئەدات بەبێ بەغدا، ناتوانێ ئەو موچەیە وەک پێویست دابین بکات. بەپێی دەستورێک کە هیچ بەهایەکی نەماوە، ئەوە ڕادەگەیەنن هەگبەکەیان خاڵیەو کاری بەغدایە موچەکەیان ڕادەستکات و ئەمان دابەشی بکەن. هەڵبەتە کێشمەکێشی هەرێم و بەغدا لەسەر موچە بێنەوبەرەیەکی زۆرە لە حساباتی هەردولایاندایەو هەر لایەنێکیان بەڵگە دەهێنێتەوەو قسەی لەسەر دەکرێت، تا ئەو ئاستەی باس لەوەدەکرێت کە ئەم موچەیە باشتر وایە ڕاستەوخۆ بەغدا خۆی دابەشی بکات. هەرێمیش بەم پێشنیارە زۆر توڕەو قەڵسە، چونکە بەجیا لەوەی هەر سودێک و دزیەک و ناڕۆشنیەک لە چۆنیەتی دابەشکردنەکەیدا بۆ سەرکردەکانی هەرێم قسەی لەسەر هەبێت، بەڵام لێسەندنەوەی دابەشکردنی ئەو موچەیە لە حکومەتی هەرێم، مانای کۆتایی پێکهاتەی حکومەتی هەرێمە. بۆیە حزبە دەسەڵاتدارەکان لە هەرێم تا بتوانن خۆیان نادەن بەدەستەوەو قەبوڵی ناکەن بەغدا بۆ خۆی ڕاستەوخۆ ئەو موچەیە دابەش بکات. بە مانایەک کێشەی ئەم موچەیە بۆتە بەڵا لەسەر قەبارەی هەرێم. لەهەمانکاتدا بەغداش لەسەر ئەم موچەیە بەهەر حساباتێک کە لێپرسینەوە دەکات لەسەر داهات و خەرجی هەرێم، ئێستا وەک گەمەیەک و یاریکردن بەدەسەڵاتی حزبە دەسەڵاتدارەکانی کوردستان ئەملاوئەولایان پێدەکات و شکۆی ئعیتباری سیاسیان زیاتر دادەبەزێنێت، تائەوکاتەی هەلێکی گونجاو لە هەلومەرجی سیاسی ناوچەکەو عێراقدا دەڕەخسێت، کە بتوانن حکومەتی هەرێم هەڵوەشێننەوە. واتە لە ئێستادا پێکەوەلکاندنیپەیوەندی نێوان “موچە و قەوارەی هەرێم” و ڕاگرتنی هاوسەنگی نێوانیان، ئەو کارتەیە کە حکومەتی عێراق لە کاتێکی دیاریکراودا ئەتوانی بڕیار لەسەر چارەنوسی حکومەتی هەرێم بدات..!
ناوەڕۆکی ئەم کێشمەکێشە کە قوربانیەکەی پێشمەرگەو فەرمانبەران و مامۆستایانی هەرێم و خێزانەکانیانە. لەهەمانکاتدا هۆکاری نارەحەتی گوزەرانی زۆرێنەی خەڵکی کوردستانە. ئاشکرایە ئەو لایەنانەی حکومەتی هەرێمیان پێکهێناوە، باش دەزانن ئاکامی ئەم یاریکردنە بەرەو کوێیان دەبات. بەڵام بەدروشمی کوردایەتی و فەزڵفرۆشی و منەتکردن بەسەر خەڵکدا ئەوەندە نابەرپرسن، هیچ هەنگاوێک نانێن کە لایەک لە ژیانی ئەو خەڵکە بکەنەوە.

سەڕەڕای ئەو رێگری و رێکارانەی کە حکومەتانی لایەنگر لە شەڕو حکومەتی ئیسرائیل بۆ خۆپیشاندان دروستیان دەکرد، بۆ جارێکی کە بەرەی ئازادیخوازو مرۆڤدۆست لە سەراسەری دنیا لە شەممەی ١٨ی نۆڤەمبەردا ڕژانە ناوەندی شارەکان بەتایبەتی لە بەریتانیا، فەرەنساو ئەمریکا. هەفتەی شەشەم لە زۆربەی شارەکانی بەریتانیادا خۆپیشاندان کە بە خۆپیشاندانی سەدان ناوبرا ئەنجامدرا.
لە لەندەن لە کامدن و ئیزلینگتن و ترافڵگار سکوێرو دەیان شوێنی جیاجیا کۆبوونەوەو ناڕەزایەتی بە ڕووی حکومەتی بەریتانیا رویدا بەتایبەت کە لە دانیشتنی پەرلەماندا دەنگیان بە ئاگر بەست نەدا، لە یەكێک لەم خۆپیشاندانانەدا کە لەناوچەی کامدن لە لەندەن بوو بەردەم نوسینگەی لەیبەر پارتی کۆبونەوەو دروشمی دژی لەیبەر پارتی و کیر ستارمەری سکرتێری ئەو حزبە درا، کە ژمارەیەکی زۆر ئەندام پەرلەمانی وازهێنانیان راگەیاند کە ئەم حزبە و سکرتێرەکەی دژی راوەستانی جەنگن.
ئەم خۆپیشاندانەی لەندەن دەیان ناوچەی تری گرتەوەو لەوانە ناوەندی شاری لەندەن ترافڵگار سکوێرو لەوێوە بۆ بەردەم ماڵی سەرۆک وەزیران ڕیشی سوناک کە کابینەو حکومەتەکەی لە قەیرانی قوڵدایە، کە ئاخرین قەیرانەکەی دورخستەوەی وەزیری ناوخۆ سوێلا برایڤەرمان کە کەسێکی دژی پەنابەرو دژ بە خۆپیشاندانەکانی لایەنگری ئاگربەستن. ئەم حکومەتە ئەزمە گرتووەی بەریتانیا بەبێ هیچ هەڵبژاردنێک و بەرئەنجامی قەیرانێکی پێشتر کە بەردەوامە دەیڤید کامیرۆنی سەرۆک وەزیرانی پێشووی هێنایەوەو کردیان بەوەزیری دەرەوە.
خۆپیشاندانی ئەم هەفتەیە شارەکانی تری بەریتانیا لە: نیوکاسڵ، شفێڵد، لێڤەرپوڵ، مانچستەر، بریستۆڵ، کاردیف، دەندی و کاردیف، نۆتینگهام و والساڵ و هەروەها لە گلاسگۆ کە گەورەترینیان بوو نزیەکەی بیست هەزار کەس تێیدا بەشداری کرد لە خەڵكی ئازادیخواز و چەپ و مرۆڤدۆست و یەکێتیە کرێکاریەکان لەوانە دەیڤ مۆکسهام، جێگری سکرتێری گشتی فیدراسیۆنی یەکێتی TUCی سکۆتلەندا کە بەشدار بوو و لە کۆبوونەوەکەدا وتی “یەکێتییە کرێکارییەکانی سکۆتلەندا پشتیوانی لە ئاگربەستی دەستبەجێ دەکەن، هەروەها دیک پیت ڕێکخەری کەمپەینی هاوپشتی فەلەستین (PSC) بە خەڵکەکەی گوت، “خەڵک ناتوانن هیچ نەکەن لە کاتێکدا ئیسرائیل تاوانی جەنگ ئەنجام دەدات.”
” ✺
هەروەها بەردەوام یەکێتیە کرێکاریەکان بەشداری ئەم خۆپیشاندانە ناڕەزایەتیانەی کردوەو لە خۆپیشاندانی ملیۆنی لەندەن لە ١١ی نۆڤەمبەردا میک لینچ سکرتێری یەکێتی کرێکاریی RMT بەشداری کردو لەبەردەم سەفارەتی ئەمریکا لەلەندەن داوای ئاگربەستی دەستبەجێی کرد.

هەر لەم رۆژەدا لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا خۆپیشاندانی گەورەی ناڕەزایەتی بوو بەدژی کوشتاری حکومەتی ئیسرائیل و بۆ ئاگربەستی دەستبەجێ. لە ئەمریکاش لە چەند شار خۆپیشاندانی ناڕەزایەتی ئەنجامدرا.
ئەوەی جێگای ئاماژەیە ئەوەیە لەگەڵ چونەسەرەوەی هێرشەکانی حکومەتی ئیسرئیل بۆسەر خەڵکی مەدەنی غەززەو چوونە سەرەوەی کوشتارەکان بۆ نزیکەی سیازدە هەزار نزیکبۆتەوە کە لەسەدا حەفتای ژن و منداڵن، بریندار بۆ سی هەزار سەرکەوتوە بێجگە بێسەروشوێنی ژێر باڵەخانەو خانو نەخۆشخانەو قوتابخانەی رووخاو بەسەریاندا و هەورەها کاولکاریەکانی نەخۆشخانەو قوتابخانەو برسێتی و تینوێنتی خەڵكی غەززە، کە لەلایەک لایەنگرانی سەرمایەو بازاڕی ئازادی بۆرژوازی و حکومەتەکانی لەچەشنی ئەمریکاو وڵاتانی ئەوروپا سورن لەلایەنگری کوشتارو کاولکاری بەڵام لەولاوە بەرەی ئازادیخوازو مرۆڤدۆست و چەپ و کۆمۆنیستی و کرێکاریی دنیا زیاتر پێدادەگرن لەسەر ئاگربەستی فەوری و گەیاندنی پێداویستیە فەوریەکان بە خەڵكی غەززە. ئەوەی بەرچاوە لەناو خۆپیشاندانەکانی بەگشتی خەڵکی ئیسرائیلە ( یان ئەوەی پێی دەڵێن یەهودی یان جولەکە) لەم وڵاتانەدا لەپاڵ رێزی سەدان هەزاری کە بەهەموو شێوەیەک لەبەرانبەر کوشتارو کاولکاری دەوەستنەوە کە لە وێنەکانی لەگەڵ ئەم بابەتەدا دایدەنێن بە کامێرای خۆمان گیراوە لە لەندەن، ئەمە دەریدەخات کە ئینسان لەهەموو شتێک بەنرخترە و هیچ بەهانەیەک نیە بۆ کوشتنی ئینسان، ئینسان لەسەرو هەموو پیرۆزیەکی قەومی و دنییەوەیە، ئیتر ئەمە جێگایەک بۆ قەومگەرایی و دینیی ناهێڵێتەوە.
ئەم شەپۆلیە ملیۆنیەی هەفتانە لەشەقامەکاندایە هەر بە ئاگر بەست و گەیاندنی کۆمەک بۆ لیقەوماوان و بیریندارانی غەززە ناوەستێت و داواکاری رێگاچارەیەک دەکات کە ئەم کوشتارو ملهوڕیەی ئیسرائیل کۆتایی پێبهێنرێت بە چارەسەری کێشەی فەلسەتین ئەویش پێکهێنانی دەوڵەتی فەلەستینە لەپاڵ دەوڵەتی ئیسرائیلداو بەمەش ساڕێژی ئەو برینە لەمێژینەیە دەکات و چیتر وڵاتانی بۆرژوازی و سەرمایەداری عەرەبی نانی لێناخۆن و هەروەها سەرچاوەکانی سەرهەڵدانی ئیسلامی سیاسی لەچەشنی حەماسیش دەباتە دواوە.

✺ ئەمەم لە پەیجی هاوڕێ توانا نوری وەرمگرتوە

٢٠/١١/٢٠٢٣

فیلمی “مێسی بەغدا” سێ خەڵاتی سەرەکیی لە 26مین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی ئارپا (Arpa International Film Festival) لە هۆلیوود لە ئەمریکا بەدەستهێنا.

“مێسی بەغدا” بووە براوەی باشترین فیلم، باشترین دەرهێنان و باشترین سیناریۆ و لە بەشی پێشبڕکێی سەرەکیدا کێبڕکێی لەگەڵ 11 فیلمی جیهانیدا دەکرد.

فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی ئارپا ماوەی 26 ساڵە بەردەوامە و چالاکییەکانی ئەمساڵی لە 29ـی تشرینی یەکەمی 2023 لە هۆلیوودی لۆس ئەنجلس دەستپێکرد و لە 17ـی تشرینی دووەم کۆتاییهات.

“مێسی بەغدا” نوێترین فیلمی سینەمایی سەهیم عومەر خەلیفە، لە دوای بەشداری لە چەندین فێستیڤاڵی سینەماییدا، خەڵاتێکی لە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی “Schlingel” لە ئەڵمانیا بەدەستهێنا و لە 45مین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی قاهیرە کێبڕکێ بۆ بەدەستهێنانی خەڵات دەکات، بەڵام بەهۆی شەڕی غەززەوە دواخراوە.

“مێسی بەغدا” لە 28مین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی “Schlingel” لە شاری کێمنێتس ئەڵمانیا بەشداربوو کە تایبەتە بە فیلمی منداڵان و گەنجان و لە 23 تاوەکو 30ـی ئەیلوولی 2023 بەڕێوەچوو و خەڵاتی لیژنەی دادوەری گەنجانی وەک باشترین فیلم لە فێستیڤاڵەکەدا بەدەستهێنا.

لە حوزەیرانی ئەمساڵ، “مێسی بەغدا” بەشداری لە چەندین فێستیڤاڵی سینەماییدا کردووە، لەوانە 25مین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتیی فیلمی شەنگهای کە بەربژێری سێ خەڵات بوو و لە هەمان مانگ لە 63یەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی زلینە لە چیک بەشداربوو.

هێندریک ڤێرتە لەرێگەی کۆمپانیای ئەی تیم پرۆدەکشن لە بەلجیکا، محەممەد ئەکتاش لەرێگەی کۆمپانیای میتۆس فیلم لە ئەڵمانیا و هۆڵەندا؛ لە بەرهەمهێنانیدا بەشدارن. کۆمپانیای وایلد بۆنچ کە یەکێک لە بەهێزترین کۆمپانیاکانی بڵاوکردنەوەی فیلمە لە ئەوروپا، ئەرکی بڵاوکردنەوەی فیلمەکەی لە ئەستۆگرتووە.

کورتەفیلمی “مێسی بەغدا” براوەی 60 خەڵاتی جیهانییە، لە 2022 وەک فیلمێکی بڵندی سینەمایی بەرهەمهێنرا و کاری وێنەگرتنی لە هەرێمی کوردستان و عێراق کراوە.

بایۆمەتریی ..
ئیشی شەقامی سەد مەتریی ..
سەدان تاوەری چۆڵ و هۆڵ ..
مۆڵ له دوای مۆڵ ..
دۆنم .. شار به جوملە و بە قل ..
پڕۆژەی بورجەکەی ئیڤڵ ..
ساڵی خوێندنی ڕاوەستاو ..
کارەبا .. ئاو ..
تاپۆی 24 خانوەکەی
گەڕەکەکەی
عەسکەری
سەروو عەقاری ..
جەیشێ گەنجی دانەمەزراو ..
باخچەی گەراجی مەسڵەحە ..
نەخۆشخانەی مناڵبوونەکەی ڕۆژهەڵات ..
ئەی شەپۆلی عەرەبانەی مزگەوتی گەوره و
مەولەوی هەتا سالم ..
زانکۆی پڕ لە عیلم و عالم ..
خاشاکی شەقام و
گۆشەی کۆڵانەکان ..
شکاندنی خلیسکێنە و
پچڕاندنی جۆلانەکان ..
شتی ووردە ..
شەڕی مەعبێنی سەرکردە ..
ئیعتیرافی ئەوەی کە ساڵەهای ساڵە ،
کوڕی خەڵکی ئەدەن به کوشت ،
هەتا ببێ بە هی خۆتان
نەوت و غاز و هەرچی دەشت و چەم و یاڵە ..
سووتاندنی بەنزینخانە و
مەعمەلی قیر ..
هێنانی بەز و جوجەڵە و
ئاودیو کردنی ئارد و شیر ..
موسەلسەلی تەنکەرەکان ..
شەوانی ڕۆمانسی سەر مەرز ..
دەرمان ، بە قەرز ..
موچە ، بە قەرز‌ ..
کامێراکانی پۆینت تو پۆینت ..
سواڵکەری ترافیکلایت و
بەردەم دەرگای مزگەوتەکان ..
سندوقی شێرپەنجەی هیوا ..
ڕۆیشتنی دۆلار بەودیوا ..
سەدان کارگەی خەیاڵیی دەشتی شارەزوور ..
پەیمانی گەورە و ناو بەتاڵ وەک پیرە تور ..
هەزاران شا و شاهەنشا و بەگزادە و ئەمیر ..
وەزیره کوڕ ،
کوڕه وەزیر ..
حیمایەی لوتبەرز ..بێژەری زۆربڵێ و گەمژە و بێ سنوور ..
سەیارەی درع ، کۆشکی بلوور..
شەوگاری سوور ..
جامی ڕەش و ..
تێهەڵدانی ترافیک لایت
لەگەڵ مرور ..
شەقهەڵدان لە سەری خوێندکار ..
ڕاکێشانی هێڵی قیتار ..
حوکمەتی ئەلەکترۆنی ..
ڕمانی باڵەخانە و پرد ..
قوتدانی گرد ..
بڕینی شاخ وەکو خەیار ..
هەڵکۆڵینی زەویی بازرگانیی گران ، وەکو باینجان و کالیار ..
تەلبەنکردنی دەشت و کێو ..
کچە مۆدێلی وەکو خێو ..
ئاگربەردان لە سنەوبەر ..
حوسەینییە و
یانزه بە دەر ..
کۆچکردنی باڵندەکان ،
کۆشکی سەر لوتکەی شاخەکان ..
ئەی باخەکان ؟
تەنینی ئاسمان بە درۆن ..
٭ ٭ ٭
ئەمانە هەموویان درۆن ..
شتێکن وەک ئەفلام کارتۆن ..

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

٭ هەڵەی چاپ :
پاڤڵ = بابل

پرسیارە قورس و سەرەکییەکە ئەوەیە کە سادەترین پرسیارە لە ڕۆحی هەموو کەسێکدایە، لە بچووکترین منداڵەوە تا گەورەترین و ژیرترین مرۆڤ: پرسیارێکە کە لە ڕێگەی ئەزموونەوە فێری بووین، بەبێ وەڵامەکەی کەس ناتوانێت بژیێت. بەم شێوەیە سەرهەڵدەدات: “ئەوەی دوێنێ نەمکردوە لە دەستم ڕۆیشت، ئەوەی ئەمڕۆ دەیکەم ئەنجامەکەی چی بەسەر دێت و کەواتە سبەی چی دەکەم؟” لە هەموو ژیانمدا چی دێتە بەرهەم؟ بە واتایەکی تر پرسیارەکە ئەوەیە: “بۆچی بژیم و چ شتێکم بوێت و چی بۆ ژیانی خۆم بکەم؟” دواتر گریمانەیەک دەمانوەستێنێت: “ئایا ژیانم هیچ مانایەکی هەیە؟ بەهۆی ئەو مردنە حەتمییەی کە چاوەڕێم دەکات و لەناو نەچێت؟” ئەمانە و دەیان پرسیارتر ئامانجی بابەتەکەمانە.

گومانکردنی لیۆ تۆڵستۆی، لەژیانکردن بەناوی “سکاڵاکە”.
لیۆ تۆڵستۆی کە پێشتر بە شاکارەکانی وەک “ئانا کارینینا” و “زیندووبوونەوە” بووبوو بە نووسەرێکی بەناوبانگی جیهانی، دوا قۆناغی ژیانی بۆ بیرکردنەوە لە مانای ژیان تەرخان دەکات. دواتر ڕەنگدانەوەکانی لە ژێر ناوی “سکاڵا” بڵاودەکرێنەوە. ئەوەندەی ئێمە سەرسام دەبین بە خۆڕاگریی ڕەنگدانەوەی بەرهەمەکە لەسەر ژیان، بە پرسیارە ڕیتۆریکییەی زۆربەی بێ وەڵامەکانیش سەرلێشێواو دەکات. ناتوانین خۆمان بپارێزین و نەپرسین، ژیان چ مانایەکی تری هەیە لەدەرەوەی چاودێری و ڕەنگدانەوە و خەیاڵی نووسەرێکی بەتوانا کە خۆی ئامادەکردووە بۆ تێگەیشتن لە مانای ناسکترین و نهێنیترین هەستەکانی ناو دڵی مرۆڤایەتی؟ چۆن دەکرێت لەوە تێبگەین کە نووسەرێک کە پەروەردەیەکی ئایینی قووڵ و هەستی قەشەیی وەک تۆڵستۆی هەبێت، گومانی لە مانای ژیانی خۆی لە سەردەمی زێڕیندا هەبووە؟ نەپرسین ژیان چییە؟
ژیان پراکتیکترین و گرنگترین و ڕاستەوخۆترین ئەزموونە کە هەموو مرۆڤێک لە هەر خولەکێک و هەر چرکەیەکدا دەژی. بەڵام ئەستەمە وەڵامی ئەو پرسیارە بدەینەوە کە ژیان خۆی چییە؟ بتوانین دان بەوەدا بنێین کە قورسترین شت لە ژیاندا ژیان نییە، بەڵکو زانینی ئەوەیە بۆچی بژیت! ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە ژیان هێندە لە نزیکەوە لەگەڵ هەموو بیرکردنەوە و کردار و بیرکردنەوەیەکماندا تێکەڵ بووە، کە ڕاهاتووین هەست بە بوونمان بکەین وەک خودی ژیانی سروشتی. وەک چۆن بیر لە هەموو وردەکارییەک ناکەینەوە، لانیکەم بیر لە ژیان دەکەینەوە وەک واقیعترین دەربڕینەکەی. بەڵام لە ژیاندا چرکەساتێک هەیە دڵمان دەشکێت، دڵمان پڕە لە خەم، کە لەناکاو جەستەمان بە نەخۆشییەکی سەختەوە دەبات، کە بە توندی ئازارمان دەدات، کاتێک هەواڵی مردنی لەناکاوی ئازیزێکمان دەبیسترێت، کاتێک بیر لە کارە بێکۆتا و دووبارە و بێماناکانمان دەکەینەوە. بۆچی لەم جیهانەدا لەدایک بووین و بۆچی بێ ئیرادە خودی بوونی خۆمان دەخەینە ژێر پرسیارەوە. چۆن دەژین، وامان لێدەکات بوەستین و بپرسین بۆچی بەو شێوەیە دەژین. ئەم جۆرە پرسیارکردنە لە کۆتاییدا دەبێتە شتێکی کنجکاو بۆ ئەوەی بزانین ئایا هیچ مانایەک لە ژیان هەیە یان نا. بەم شێوەیە ژیانێک کە پێشتر زۆر بیرمان لێ نەدەکردەوە، دێتە بەرچاومان و جارێکی دیکە دەست دەکەینەوە بە بیرکردنەوەیەکی جددی لێی. زۆر زوو، نزیکیی ژیان کە ڕۆژێک چێژمان لێ وەرگرتووە، هێواش هێواش دەست دەکات بە کاڵبوونەوە. ئەوەی پێشتر لەگەڵ هەر هەناسەیەکدا هەستی پێ کراوە جا بە ئاگاداری بێت یان بە نائاگایی، نامۆبوونی تەواوەتی خۆی ئاشکرا دەکات.

پێچەوانەیی ژیان و مردن
هەر پرسیارێک دەربارەی ژیان تەنها بەوەوە سنووردار نییە. ئەم جۆرە پرسیارانە نەک هەر لەسەر ئەوەی کە لە کوێوە هاتووە، بەڵکو لەسەر ئەوەی کە بەرەو کوێ دەڕوات. دەکرێت. هیچ بەرژەوەندییەک بۆ مرۆڤ لەوە بەهێزتر نەبێت بزانین ژیان لە کوێوە هاتووە و بەرەو کوێ دەڕوات. بەم مانایە پرسی ژیان کە لە کنجکاوی سەرکوت نەکراو لەدایک بووە، لەگەڵ خاڵە پێچەوانەکەیدا بەریەک دەکەوێت و خۆی بە مردن دەوەستێنێت. ژیان و مردن لە ناوەوە یەکتر سنووردار دەکەن. هەم پێچەوانەن و هەم وابەستەی یەکترن. بەم مانایە دەتوانین بگوترێت مەرگ بەبێ تێگەیشتن لە ژیان تێناگات، هەروەک چۆن ژیان بەبێ تێگەیشتن لە مردن تێناگات.
هەروەها ژیان و مردن دوو فۆڕمی جیاوازن لە بوون. لە کاتێکدا ژیان لە ئەزموونی ئێمەدا پرۆسەیەکی ڕاستەقینەیە، مردن لەودیوەوەیە و بێدەنگ و تاریک و نادیارە. لەوەش گرنگتر، مردن وەک هێزێکی هەڵنەهاتوو و وێرانکەر، ڕێکخستنی ژیان تێکدەدات- مرۆڤ دەکاتە پرسیار لە ماناکەی. ئەو کەسەی چێژ لە پەرستن و بەڵێنەکانی ژیان کە بەڕواڵەت بێکۆتایی دەبینێت، باوەڕ ناکات کە ڕۆژێک ژیانی کۆتایی پێبێت. کاتیبوونی ئەم زانایە لە ئەگەرە بێکۆتاکان، ژیانێک کە بێشوماری لەدایکبوون و گەشەکردن و بەدیهێنانی تێدایە، بە ئازارە. ئازار لە کۆتاییدا دەکوڵێت بۆ پرسیارێک، ئایا هیچ مانایەک لە ژیانێکدا هەیە، کە لە ئێستاوە قەدەری کۆتایی هاتبێت؟ ئەگەر ژیانی مرۆڤ – هەرچەندە دڵخۆش بێت – بە مردنێکی هەڵنەهاتوو کۆتایی هات و ئەو کۆتاییە لە پێشەوەی دانرا – نەک تەنها لەسەر ئەوە، بەڵکو لەسەر پێشینەیی هەموو مرۆڤێک پێش ئەوەی تەنانەت لەدایک بێت، چی پێویستە بۆ ئەوەی بۆ ژیان بژیێت؟ وەک پاسکال گوتی: ئەگەر ئەو ژیانەی لە بێکۆتاییەکی نهێنیەوە دێت لە هەمان بێکۆتایی نهێنیدا بەرەکەتدار نەبێت، ئەوا ئەم ژیانە دەتوانێت مانای چی بێت؟

ژیان لە ڕوانگەی ئایینییەوە
لە ڕوانگەی ئایینیەوە وەڵامی ئەم پرسیارانە سادە و ڕوونە: خودا تاکە خاوەنی گەردوونە- ئەو گەردوون و هەموو شتێکی تێدا دروست کردووە. مرۆڤ لەلایەن خوداوە دروستکراوە؛ ژیانی بەندە بەوەوە و لە کۆتاییدا لە ڕێگەی مردنەوە بگەڕێتتەوە بۆ لای خودا. ئەمە یاسایەکی ئیلاهی ناسراوە- نەبوونی (دروستکردن)، ژیان و (ڕێکخستنی ئیلاهی)، مردن و (گەڕانەوە بۆ لای خودا). بەو پێیەی ژیان لە گەردوونی ئیلاهیدا لەلایەن خوداوە بە مەبەستێکی بەرز و سەرسوڕهێنەرێکی نەزانراو و زیرەکییەکی ناتەواو دروستکراوە. گەڕان بەدوای ماناکەیدا بێهودەیە- چونکە خودی خوڵقاندن دەرکەوتنی ئیرادەی دروستکەرە بە هەمان شێوەی دروستکردنی باشە و خراپە لەم جیهانەدا. دروستکردن باشە چونکە دروستکردن بریتییە لە درەوشانەوەی چاکەی خودایی بۆ ناو گەردوون. هەروەها دروستکردن ئیمانە بە خالق. ئەو باوەڕەیە کە خودا منداڵی لەدایک نەبوو بەرەو ژیانی هەتاهەتایی دەبات لە دەرەوەی خراپە و گەندەڵی و گوناه و ئازار و ترس لە مردن.

ژیاننەکردنی خودای ژیان لە سیکۆلاردا
“خودا مردووە!” لە جیهانی سیکۆلاردا، وەک مەرگی خودای فریدیش نیچە و سارتەری بوونگەرایی، هیچ هۆکارێکی پێشوەختە دیاریکراو بۆ دروستکردن نییە. بۆ کەسێکی بێئایین لە جیهانێکی ئاوادا، لەدایکبوون چوونە ژوورەوەیەکی بەڕێکەوت و بێبەرامبەر و بێ ئیرادەیە بۆ ناو ئەم جیهانە. لەوەش گرنگتر، وەک چۆن هیچ هۆکارێک یان ئامانجێکی تایبەت بۆ بوونی ژیان نییە، هیچ هۆکارێک یان ئامانجێکی تایبەت بۆ ژیان نییە. بە مانایەکی ڕادیکاڵ، مرۆڤ تەنیا لەبەر ئەوەی لەدایک بووە، ناچارە بژی. تەنها بە پاڵنەری ئیرادەی ژیانی دەژی. ئەم ئیرادەیە بۆ ژیان کە دەیباتە پێشەوە، جیاوازی نییە لەو وزە بایۆلۆژییەی کە ڕووەکێک بە زیندووی دەهێڵێتەوە. بە هەمان شێوە مردنیش هیچ مانایەکی نییە- چونکە بیری سیکۆلارستی ناتوانێت دوای مردن بەڵێنی هیچ شتێک بدات. مردن پێویستییەکە، کەس ناتوانێت لێی ڕزگاری بێت. هەروەها دوای مردن هیچ شتێک ڕوونادات. مرۆڤ بۆ هەمیشە دەگری و دەچێتە ناو هیچەوە. نەک هەر بەهەشت بەڵکو دۆزەخیش دانی پێدا نانێت، چونکە شوێنێک نییە ناوی بەهەشت یان دۆزەخ بێت. ئەوەی چاوەڕێی دەکات ئەو خاکە ڕەشەیە کە دەبێت بەپێی یاساکانی سروشت بیگەڕێنێتەوە بە سەرەتایی خۆی.
ئەگەر ئەو بۆچوونەی سەرەوە قبوڵ بکرێت، ئەوە دەردەخات کە ژیانی مرۆڤ تەنها بەرهەمێکی بایۆلۆژییە کە لە جووتبوونی بەڕێکەوتی دوو مرۆڤەوە سەرهەڵدەدات و لە پرۆسەی حەتمی مردندا کۆتایی دێت. ئەگەر وابێت جیاوازی ژیانی مرۆڤ و ژیانی ڕووەکێک کە پابەندە بە هەمان یاسا بایۆلۆژییەکان، نامێنێت. چی پێویستی بەو گەورەییە هەیە لەو کاتەدا ئەگەر ئەو عەقڵەی کە پێگەیەکی باڵاتر لە گەردووندا بە مرۆڤ دەبەخشێت و لە هەموو شتە ئۆرگانیک و نائۆرگانیکەکانی دیکە جیای دەکاتەوە، لە حەتمی مردنی ژیانی بترسێت؟ هەندێک لە بێئایینەکان پێیان وایە ژیان لە هیچەوە سەرچاوە دەگرێت، کە کەس ناتوانێت پێشبینی بکات. مردن کاڵبوونەوەی ژیانە کە کەس ناتوانێت بیبینێت و نە بزانێت. بەم پێیە ژیان بریتییە لە کۆی خۆدەرخستنی هەموو ئەو شتانەی کە لە نێوان دوو نەبووندایە. کەواتە، لەم پرۆسەیەدا کە پێی دەوترێت ژیان لە نێوان ئەم دوو بوونەدا، مانای ژیانی مرۆڤ چییە، کە وەک هی ئەستێرەیەک وایە کە لە گەردوونی بێکۆتاییدا گیریخواردووە؟ چییە ژیان بەردەوام دەکات کە لە هیچەوە بۆ یەکێکی تر درێژ دەبێتەوە، لە بێکۆتاییەکەوە بۆ بێکۆتایییەکی تر؟
ئەگەر ژیان هیچ مانایەکی نەبێت، ئەوا پێویست بە خەمی ئەوە ناکات کە دوای مردن چی ڕوودەدات، چونکە ئەو کاتە مردن خۆی مانای خۆی لەدەست دەدات. ئەگەر دوای مردن هیچ شتێک ڕووی نەدات، ژیان دەبێتە ململانێیەکی بێهودە و بێمانا. لە ئەنجامدا ژیان کە لە نێوان دوو بێکۆتاییدا هەڵکەوتووە، دوو هیچی نەبوو، لە ڕاستیدا دەبێتە پرۆسەیەکی بێمانا لە نێوان دوو بێماناییدا.
بە پێچەوانەوە ئەگەر ژیان مانای هەبێت، ئەوا مردن مانای جیاوازی هەیە- تەنانەت ئەگەر ژیانی دوای مردنیش نەبێت. چونکە ژیانێکی مانادار نەک هەر شایەنی شەڕکردنە، بەڵکو شایەنی مردنە. ململانێ لە ژیانێکی بێ مانادا خۆی بێمانایە و ئەو مردنەی کە لە باوەشی دەگرێت لەوەش بێمانایترە. لە ڕاستیدا مردن بەقەد ژیان بێمانایە. ئەگەر ژیان بەهای هیچی نییە، ئەوا مردن هیچ بەهایەکی نییە.
کەواتە، بۆچی مرۆڤ دەژی؟ ژیان ئەزموونێکی ناوازەیە- بناغەی هەموو ئەزموونی مرۆڤە. ئەم ئەزموونە چەندە پێکهاتەی نەرێنی هەیە، ئەوەندەش پێکهاتەی ئەرێنی هەیە. واتە ئەزموونێکی هێندە دەوڵەمەندە کە خۆشی و خەمیشی هەیە؛ خەمگین و پێکەنیناوییە، خەویش هەیە؛ وەک چۆن یەکگرتن هەیە، جیابوونەوەش هەیە؛ وەک چاوەڕوان دەکرا، نائومێدییەکان هەن؛ وەک ڕاستە، سەرلێشێواویش هەیە؛ وەک چۆن جوانی هەیە، ناشیرینی هەیە؛ وەک چۆن دادپەروەری هەیە، نادادپەروەریش هەیە. واتە ژیان وەک خاوەنی پێکهاتەی دژبەیەک و جیانەکراوەیە، ئاماژەیە بۆ کۆ و یادەوەری و بەشداری داهاتووی هەموو شت و هەست و نەست و بیرۆکەکان لە ژیانی ماددی مرۆڤەوە تا ژیانی ڕۆحی دەکات.
لە بنەڕەتدا، لایەنی تاریکی ژیان هەمیشە لایەنە گەشاوەی خۆی زاڵ دەکات- نەخۆشی، نەمەینەتیە، برسێتیی، بێ ماڵ و حاڵ، شەڕ، نائومێدی، سووکایەتیکردن، مردن هەمیشە کاریگەرییە حاشا هەڵنەگر و قورس و جەوهەرییەکانیان لەسەر لایەنی داهێنەرانەی ئەو دادەنێن. هەرچەندە لە ژیانیدا هەست بە خۆشی بکەیت، هەموو جۆرە نەخۆشییەک ئازارت دەدات؛ نادادپەروەری تا ئەو ڕادەیە بێزارت دەکات؛ مردن بە سیحرە نەخوازراوەکەی تیرۆرت دەکات. مرۆڤ دڵی بەستوو دەبێت کاتێک بیر لەوە دەکاتەوە کە لە کۆتاییدا دەگۆڕێت بۆ تۆپێکی ئۆچم. مرۆڤ دەتوانێت چاوی لە چی تر بێت و هەوڵی بۆ بدات؟ بە پاڵنانی ئەم پرسیارە زیاتر، ئەو پرسیارە نائارامکەرەمان دەست دەکەوێت: ئەگەر ژیان ئەوەندە بە ئازارە و بە کارەسات کۆتایی دێت، بۆچی مرۆڤ دەبێ بژیێت؟ بۆچی خۆی ناکوژێت بۆ ئەوەی بە یەکجاری لەم مەینەتییە ڕزگاری بێت؟

خۆکوشتن بۆ ڕزگاربوون لە ژیان لای ئەلبێر کامۆ
ئەلبێر کامۆی فەیلەسووف پاڵێوراو بۆ خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی ساڵی ١٩٥٧، لە بەرهەمە فەلسەفییە سەرەکییەکەیدا، بەناوی ئەفسانەی سیزیف، بە وردی ئەم پرسیارە دەکات: “تەنها یەک کێشەی فەلسەفی جددی هەیە و ئەویش خۆکوشتنە”. حوکمدان لەسەر مانای ژیان پەیوەستە بە وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە جەوهەرییە، ئەگەر ژیان بێ مانا بێت، ئەوا هیچ سوودێکی نییە بەدواداچوون بۆ سروشتی واقیع، مەعریفە، یان ئەخلاق. ئەو پێی وایە دۆخی ئێمە هاوشێوەی ئەفسانەی یۆنانی کۆن و سیزیفە. تیایدا سیزویفس بەهۆی لووتبەرزی و فێڵبازییەکەیەوە سزا دەدرێت. سزاکەی سادە و بێمانا بوو- فەرمانی پێکرا بەردێکی قورس بخاتە سەر لوتکەی شاخێک. بەڵام کاتێک بەردەکە دەگێڕێتە سەرەوە تا لوتکەی شاخەکە، بەردەکە دەخولێتەوە خوارەوە. جارێکی تر بەردەکە پاڵ دەنێتەوە سەرەوە؛ بەردەکە جارێکی تر دەخولێتەوە خوارەوە. بێ کۆتایی درێژە بەم کارە دەدات. زەحمەتەکانی بە تەواوی بێهودە و بێمانا و هەوڵی بێمانا و تەنانەت سزادەرانە دەردەکەون. لە ژیانێکی وادا خۆکوشتن وەک ڕێگەیەک بۆ ڕزگارکردنی خۆی لە ئازارەکان سەیر دەکرێت. بەڵام سیزویفس هەرگیز خۆی بەدەست شکستەوە نادات و بەردەوام بەردەکە بەرەو سەرەوە دەگێڕێت. کەم کەس هەیە کە کردەوەکەی بە قارەمانانە دەبینێت، ئینکاری ئەوە بکات کە خۆکوشتن کۆتایی و کاریگەرترین چارەسەرە بۆ بێمانایی ژیان. ئەو پێی وایە خۆکوشتن، بەهۆی بێمانایی ژیانەوە، هەڵهاتنە- واتە وازهێنان و وازنەهێنانە. بەڵکو مرۆڤ وەک سیزیف دەبێت ڕووبەڕووی نیعمەت و بێمانایی ژیان ببێتەوە. باشترە بە دانپێدانانی ڕاستگۆیانە بە بێمانای ژیان بژیت لەوەی لێی ڕابکەیت و خۆت لە بێهودەیی ماندوو بکەیت. لە بەرامبەر ئازارەکانی ژیاندا، کامۆ وەک نیچە، پێی وایە مرۆڤ نابێت پێی بڵێت “نا” بەڵکو “بەڵێ”. بە وتەی ئەو، مرۆڤ دەبێت چالاکانە بەشداری ژیان بکات نەک بەرامبەری نەرێنی بێت. بۆ ئەمەش مرۆڤ دەبێت ڕۆحی بەرەنگاربوونەوە و سەرپێچی هەبێت. ئەمانەن مرۆڤ بە ڕاست ڕادەگرن و ڕووی بەرەو پێشەوە دەهێڵنەوە. بەڵام بۆچی بڵێین بەڵێ بۆ ژیان؟ ئەگەر وا بڵێین چی وامان لێدەکات هەست بەو جۆرە بکەین؟
لەم بابەتەدا لە ڕوانگەیەکی سیکۆلارستییەوە سەیری مانای ژیان دەکەین. یەکێک لە هۆکارەکانی ئەمەش بریتییە لە سەیرکردنی ئەو پاڵنەرە میتافیزیکییە بنەڕەتییەی کە بووەتە پاڵنەری مرۆڤ بۆ ژیان لە ڕوانگەیەکی فەلسەفیەوە؛ یەکێکی تریان نزیکبوونەوە لە ژیان لە ڕووتترین و سەرەتاییترین و خامترین ئاستیدا، بە لێکۆڵینەوە لەوەی کە ژیان لە دەرەوەی چوارچێوەی ئایینی مانای چییە- ژیانێک کە خاڵی بێت لە هیچ نیعمەتێکی خودایی، ڕێنماییکردن و خەمخۆری. هەر لەو گرژییەدادایە- هەرچەندە تاریک و بێ تێگەیشتن- کە ئێمە چاوێکی نوێ دەکەینە سەر ئەوەی کە ژیان بەڕاستی مانادار دەکات.

ژیان چییە؟
ژیان پرۆسەیەکی کردارە. لە ڕوانگەی بایۆلۆژییەوە، پرۆسەی بەدیهێنانی پۆتانسێلی (هێزی ناوەوە) خودی ماددەیە. ژیان بەم مانایە ئاماژەیە بۆ سیستەمێکی بەرفراوانی داینامیکی (ئیکۆلۆژی) لە زیندەوەران- خانە، بەکتریا، ڕووەک، ئاژەڵ و مرۆڤ- کە خۆیان دەپارێزن، وەڵامی جیهانی دەرەوە دەدەنەوە، زاوزێ دەکەنەوە و لاواز دەبن و دەمرن. با نموونەی تۆوی گەنم لە خاکدا وەربگرین. بە یارمەتی تیشکی خۆر و خاک و ئاو و بارودۆخی تر هێواش هێواش دەڕوێت و گەشە دەکات. لە کۆتاییدا گەنمەکە پێدەگات. یاسایەکە کە تۆوی گەنم پێدەگات و دەبێتە گەنم، بەڵام هەرگیز نابێتە گەنمەشامی یان کەتان. واتە پێگەیشتنی تۆوی گەنم بۆ گەنم پێشتر بە جینی گەنم دیاری کراوە. ئەمەش بەو مانایەیە کە تۆوی گەنم توانای پێگەیشتنی هەیە بۆ گەنم. گۆڕینی تۆوی گەنم بۆ گەنم، وەدیهێنانی ئەم توانایەیە.
تۆوی گەنم، جگە لە پێکهاتە کیمیاییەکانی تر، هێزێکی ناوەکی هەیە کە دەبێتە هۆی ئەوەی ببێتە گەنم. هەر ئەم دەسەڵاتەیە کە گەشەسەندنی دەباتە پێشەوە. ئەم هێزە ڕەنگە پێی بگوترێ هێزی ژیان. بێگومان ڕەنگە ئەم بۆچوونە لەلایەن زانایانەوە ڕەخنەی لێ بگیرێت. هێشتا دەبێت جەخت لەوە بکرێتەوە کە ئەگەر ڕێگە بە بوونی هێزێکی نەبینراو و نامەعنەوی لەو شێوەیە نەدەین، ناتوانین ڕوونی بکەینەوە کە بۆچی زیندەوەران ئەوەندە نائومێدی شەڕ دەکەن بۆ پاراستنی خۆیان. ئەمەش زۆرتر لە ژیانی ئاژەڵاندا بەدی دەکرێت، لەوانەش مرۆڤ. ماندووبوون و خەبات و خۆبەختکردنیان بۆ مانەوە، تەنیا دەرکەوتنی توانای بایۆلۆژی نییە. هەروەها تەنیا نوێنەرایەتی پرۆسەیەکی میکانیکی نییە بە زاراوەی کارتێزی یان ئەوە تەنها واقیعێکی بەرنامەسازی بۆماوەیی نییە. بەڵکو ئەوە “هێزی ژیان”ە لە دڵی بوونەوەرە زیندووەکاندا کە بەرەو داهاتوو ئاراستەیان دەکات. ئەم هێزە ناوەکییە هێزی جەوهەری زیندەوەرانە بۆ پاراستنی خۆی. لە ڕووی تیۆریەوە خواستی خۆپاراستن لە زیندەوەراندا پێویستییەکە بۆ مانەوە. (من)١.
مرۆڤ ئەو بوونەوەرە ناوازەیەیە لە جیهاندا کە خۆپاراستنی جەوهەریترین بنەمایە. بەپێی تیۆری پەرەسەندن، مرۆڤ بەشدارە لە پرۆسەی پەرەسەندنی بێبەزەییدا. مرۆڤ چەندە لە دونیا تێبگات و بگۆڕێت و بە تایبەتمەندی زیرەکی دونیا بنیات بنێتەوە، بەڵام بەستەرێکە لە زنجیرەی پەرەسەندندا. وەک هەموو زیندەوەران دەبێت کار بکات بۆ مانەوە. بۆ ئەمەش پێویستە لەگەڵ هەلومەرجەکاندا بگونجێنین و بیانگۆڕین و لێیان تێپەڕێنین. بەم شێوەیە مرۆڤ وەک بوونەوەرێکی بایۆلۆژی دەبێت ملکەچی یاسا توند و چەپەڵەکانی سروشت بێت.

مرۆڤ وەک پشیەلەیەک
بەڵام یەکێک لە جیاوازییە جەوهەریەکانی نێوان مرۆڤ و بوونەوەرەکانی تر ئەوەیە کە دەتوانێت پرۆسەکانی ژیان لە مێشکیدا ڕەنگ بداتەوە. بۆ نموونە پشیلە و کەسێک وەربگرین. هەردووکیان بوونەوەرن کە دەبێت کاربکەن بۆ مانەوە. لەمەشدا توانا بایۆلۆژی و فیزیکییەکانیان بۆ بەردەوامبوون و پاراستن و بەردەوامکردنی خۆیان بەکاردەهێنن، بێ وەستان کارلێک لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا دەکەن. بەڵام ئەگەر هەوڵی پشیلە وەڵامێکی بایۆلۆژی بێت- گونجاندنێکی سروشتی- هەوڵی مرۆڤ بایۆلۆژی و فیزیکی و فیکرییە. پشیلە ناتوانێت بیر لەم پرۆسەیە بکاتەوە- ناتوانێت ببیستێت هەوڵی چی دەدات و بۆچی. بەڵام مرۆڤ دەتوانێت بیبیستێت- لە مێشکی خۆیدا ڕەنگدانەوەی هەبێت. ئەم پرۆسەیە لە مێشکی خۆیدا لە ڕێگەی خەیاڵەوە لە فۆرمێکی ڕەمزی و دەروونیدا دەگێڕێتەوە. بیری لێدەکاتەوە.

پرسیار لە ماناکەی بکە.
کێشەی جەوهەری ئەوەیە مرۆڤ دەتوانێت بیر لەوە بکاتەوە کە بۆچی پێداویستییە بایۆلۆژی و دەروونییە دووبارەبووەکانی تێر دەکات بە دووبارەکردنەوەی هەمان کردارەکان- بۆ نموونە کارکردن، خواردن، خەوتن، بەردەوام دووبارە دەکاتەوە، دەبێت خۆت لەگەڵ خۆتدا بگونجێنی بۆ پێویستییەکان. پلانێک بۆ چارەسەرکردنی دادەنێت و جێبەجێی دەکات. هەرچەندە ئەم دووبارەبوونەوەیە خولێکی بێمانایە کە مرۆڤ بیردەخاتەوە کە پێویستییە بایۆلۆژییەکانی هەیە کە زۆر جیاواز نییە لە پێداویستییەکانی ئاژەڵەکانی دیکە، بەڵام مرۆڤ لە ماناکەیدا سەری سوڕدەمێنێت. بەڵام پشیلە ئەم توانایەی نییە.
دەبێت بڵێین پشیلە بۆ ئەوەی بتوانێت بژی و زاوزێ بکات، پێویستی بە بیستنی مانای ژیانی خۆی نییە. ئەمەش بەو مانایەیە کە پشیلە جگە لە توانا بایۆلۆژییە زگماکیەکانی و بارودۆخی گونجاو بۆ مانەوەی خۆی و نەوەکانی زیاتر هیچی تری ناوێت. ژیان لای ئەو بەنرخە، بەڵام ناتوانێت هەست بە بەهایەکی لەو شێوەیە بکات. بۆ ئەو گرنگ نییە ئەم ژیانە مانای هەبێت یان نا. گرنگ ئەوەیە کە بۆ مانەوەی هەرچەندە زاوزێکردنی گرنگە، بەڵام بۆ ئەو دەربڕینی پێویستییەکی ستۆکاستییە.
بە پێچەوانەی پشیلە، مرۆڤ نەک هەر بۆ ژیان دەژیێت، بەڵکو پرسیاری لێدەکات. بەهایەکی بۆ دەدۆزێتەوە. مرۆڤ تەنها کەسێک نییە کە پاڵنەرە بایۆلۆژییەکان جێبەجێ دەکات و بەپێی یاساکانی سروشت کاردەکات، بەڵکو بە کۆمەڵایەتیشیان دەکات. بۆ نموونە خۆراکی سەرەتاییترین پێویستی مانەوە و هاوبەشە بۆ هەموو زیندەوەران. بۆ پشیلە خودی گەدە بەسە، بەڵام بۆ مرۆڤ نا. مرۆڤ دەتوانێت ڕەهەندێکی کۆمەڵایەتی پێبدات- جۆری خواردن، تام و ڕەنگی خواردنەکە، بۆنەکە و لەگەڵ کێدا دەتوانێت خواردنەکە بە هەر شێوەیەک کە ئارەزووی بکات ڕێکی بخات. مرۆڤ بەدوای بەهایەکدا دەگەڕێت بە خۆراکگرتن لە سادەترین چالاکییەکانی ژیانی هاوبەشی ئاژەڵانی دیکە، لە سێکسەوە تا ئاڵۆزترین فۆرم و ناوەڕۆکی هونەر و زانست و فەلسەفە. ئەمە تایبەتمەندی کۆمەڵایەتی ژیانە. تەنها ئەو ڕەفتارە سیستماتیکە نییە کە لە پرۆسەی گەیشتن بە پێداویستییە بایۆلۆژییەکانی زیندەوەرە زیندووەکاندا ڕوودەدات، بەڵکو پرۆسەی بەشداریکردنی هۆشیارانە لەم پرۆسەیەدا و تێگەیشتن لێی و گۆڕینی فیکرییە. لەوەش گرنگتر، پەیوەندی بە بنیاتنانی بەهاوە هەیە لەسەر بنەمای ئەوەی پرۆسەکە چییە، نەک تەنها ئەوەی کە چییە.

ژیان لە سوبژێکتیڤدا
هەروەها ژیان فەزای سوبژێکتیڤیەت،(٢) سیستەمێکی فراوانی پەیوەندییە ڕۆحییەکانە کە لە ئەزموونەکانی ڕابردوو و ئەزموونەکانی ئێستا و هیواکانی داهاتوو پێکهاتووە. چیرۆکی تاکێکی تێدایە. هەروەها چیرۆکی پێکهاتەیەک و وڵاتێک و تەنانەت هەموو مرۆڤایەتیش لەخۆدەگرێت. ئەم چیرۆکانە دووبارە و سێ بارە دەگێڕدرێنەوە. ئەوە یاریکردن و کاریگەری و هاتنە ناوەوەی ئەم پرۆسانەن کە ئەم یادەوەرییە کۆمەڵایەتییە، واقیعی مەعریفی و فەزای خەیاڵی ژیان دروست دەکەن. لەم فەزایەدا هەر کەسێک لە ڕێگەی گەڕان و هەوڵی خۆیەوە هەوڵی تێرکردنی پێداویستییە بایۆلۆژی و کۆمەڵایەتییەکانی دەدات.
ئەم پرۆسانە ئەوە دەردەخەن کە ژیانی مرۆڤ پرۆسەیەکی سادەی بایۆلۆژی نییە- ئەوە تەنیا بەشێک نییە لە پرۆسەی بایۆلۆژی، بەڵکو پرۆسەیەکی فیکری ئاڵۆزە کە لێیەوە تێدەپەڕێت. تەنها پرۆسەی مانەوە نییە، بەڵکو چالاکیەکی هۆشیاری بەکۆمەڵەیە کە بانگ دەکرێت بۆ دەربڕینی توانای تەواوی مرۆڤ. تەنها شێوازێکی ژیان نییە کە فەرمانی پێکراوە بۆ گونجاندن لەگەڵ بارودۆخەکاندا، بەڵکو پرۆسەیەکی گۆڕانکاری چالاک و پلان بۆ داڕێژراوە. لە بنەڕەتتردا، پرۆسەیەکە بۆ پێدانی ڕەنگ و مانای مرۆڤ بە پرۆسەیەکی بایۆلۆژی کە لە کاتێکدا هەوڵی مانەوە دەدات بۆ بەهایەکی مرۆیی حسابی دەکات. لە لایەکی ترەوە ژیان وەک بەرهەمی خولگە بایۆلۆژییەکان هیچ مانایەکی ڕەسەنی نییە، بەڵکو مانایەک لەو هەوڵ و تێکۆشانەدا هەیە کە مرۆڤەکان دەیخەنە ناویەوە. هەر ئەم خەباتەیە کە پاڵیان پێدەنێت بۆ بنیاتنانی خێزانێک و ڕێکخستنی کۆمەڵگەیەک و بنیاتنانی دەوڵەت و بەدواداچوونی ئیمپراتۆریەتێک.
جگە لەوەش مانای ژیان، وەک خودی ژیان، ئەو ئامانجە نییە کە مرۆڤ بەدوایدا دەگەڕێت، بەڵکو دەرئەنجامی بەدواداچوونەکانیەتی. بەم پێیە مانای ژیان ئاماژەیە بۆ پرۆسەیەک کە بە جۆرێک لە جۆرەکان لێی دابڕاوە، لەودیوبێت یان ئەودیوەوەبێت، بەڵکو مانای ژیان و ژیانی مرۆڤەکانە. لەم ڕوانگەیەوە ماناکەی بەقەد مانای ئەو هەوایە سادەیە کە بۆمان هەناسە دەدەین- هەروەک چۆن هەوا لە ژیان جیا نابێتەوە، ژیان لە بوونمان جیا ناکرێتەوە. ژیان واتە بوون- مانای ژیان یەکەمجار بوونە. بوون خۆی مانایە.
ڕوانینی ئەرستۆ بۆ ژیانکردن
بە بڕوای ئەرستۆ مرۆڤ، وەک بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتی، بێناو و کوێرە و لە ئینکاری پرۆسەی بایۆلۆژی دووبارەبووەوەدایە. لەوەش زیاتر، هەر بەشێکی دەکاتە بەشێکی ناوازەی بوونەکەی- دەتوانێت لە ڕێگەی هونەرەوە بەرزی بکاتەوە و ئایدیالی بکات؛ ئەم جیهانبینییەی مرۆڤ دەتوانێت باوەڕی بە ئایین هەبێت، کە وەک پێدانی ئامانج و بەها و ئاراستەیەکی ئەبەدی بە بوونی دونیای خۆی سەیر دەکرێت؛ لە ڕێگەی زانستەوە دەتوانیت بەدوای یاساکانی گەردووندا بگەڕێیت و وایان لێبکەیت لە پێداویستییەکانی خۆیەوە دەربچن؛ لە ڕێگەی پەروەردەوە دەتوانن زانستەکانیان لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر بگوازنەوە و بەردەوام خۆیان دەوڵەمەند بکەن؛ مرۆڤ لە ڕێگەی ئەخلاقەوە دەتوانێ ڕێکوپێکی عەقڵانیی بوونی خۆی لە فۆرمێکی چاکەکاریدا دابمەزرێنێت؛ بە هێنانی چڕترین هەستەکانی بۆ ناو فۆڕمی هونەری ئەبستراکت، جوانی بە مانای بارودۆخەکانی دەبەخشێت.
بەڵام هەرچەندە هەوڵەکانی مرۆڤ لە پرۆسەی بایۆلۆژیدا چەندە خۆپەرستانە بن و بەدواداچوون بۆ بەهای ناوەکی چەندە بەردەوام و بێ چەواشەکارانە بن، بەڵام ژیانی لە هەمان کاتدا بەردەوام هەست بە قورسایی ئەرکە بایۆلۆژییەکانی دەکات. مرۆڤی خاوەن شانازی و توانای وەها گەورە ناتوانێت لە هەمان کاتدا لە کاریگەریی سەرەتاییترین پاڵنەرە بایۆلۆژییە هاوبەشەکان بۆ هەموو بوونەوەرە زیندووەکان ڕزگاری بێت. کاتێک برسی و ڕووت دەبێت، مرۆڤانە حیساب ناکات کەی کاتی ژەمێکە. بۆ ئەمەش ئینکاری ئەو بەهایانە دەکات کە بەدوایدا دەگەڕێت. بۆ ئەوەی بتوانێت بژی، مەترسی لەسەر سەلامەتی کەسانی دیکە دروست دەکات و تەنانەت لەناوی دەبات. لەبەرامبەر مەرگدا تووشی شڵەژان دەبێت و بێ ئومێد دەبێت و تەنانەت خۆیشی دەکوژێت. واتە چەندە ئاواتەخوازە مانا بە ژیانی خۆی ببەخشێت، هەرگیز ناتوانێت لە ئەشکەنجەی هێز و یاسا بایۆلۆژییەکان ڕزگاری بێت کە نکۆڵی لەم مانایە دەکەن. ئەمەش سێبەری بێمانایی دەخاتە سەر سۆز و هەوڵ و شانازییەکەی لە پێدانی مانا بە ژیانی خۆی- وەک ئەوەی هەموو سۆز و هەوڵ و شانازییەک لە کۆتاییدا هیچ بەهایەکیان نەبێت. وەک ئەوەی ژیانی مرۆڤ هەرگیز نەتوانێت لە بازنەی بێمانایی ڕزگاری بێت کە بوونەوەرەکانی دیکە بۆی دانراون.

واتا لە ژیاندا
وەک لە سەرەوە بینیمان ژیان لە ناوەڕۆکیدا هیچ مانایەکی ئەبەدی نییە- کۆی کردارەکانی زیندەوەران و نازیندووەکانە کە لە ژێر کاریگەری هێزە بایۆلۆژییەکان گوێڕایەڵی یاساکانی سروشت دەبن. هیچ نهێنیەکی تایبەت لە ژیاندا نییە- تەنیا نوێنەرایەتی هەڵسوکەوتی سیستەمی بایۆلۆژی و کیمیایی و فیزیایی زۆر ئاڵۆز دەکات، کە بە زنجیرەیەک هۆکار و کاریگەری بەیەکەوە گرێدراون. بەپێی یاسا ناوخۆییەکانی خۆی بەردەوامە لە گەشەکردن. تەنانەت بەبێ مرۆڤیش، سروشت بەردەوامە لە کارکردن- دارەکان لە تۆوەکانەوە هەڵدەقوڵن، نۆت بەرهەم دەهێنن، بچووک دەبنەوە، گەشە دەکەن و لە کۆتاییدا پڕ دەبن و کاڵ دەبنەوە. ئەمە ئاوازە نەشکاوەکەی سروشتە.
بەڵام ئەو مانایەی مرۆڤ لێرەدا بەدوایدا دەگەڕێت، تەنیا بە مانای خودی سروشت سنووردار نییە. هەروەها تەنیا ئەوە نیشان نادات کە ژیان بۆ هەموو مرۆڤایەتی چی دەگەیەنێت. هەروەها بەوەوە ناوەستێت کە مانای ژیانی مرۆڤ چییە. لە ڕاستیدا گەڕانی مرۆڤ بۆ مانا پەیوەندی بەم چوار هۆکارەی خوارەوە هەیە جگە لە هۆکارە بایۆلۆژییەکان. فاکتەری گشتگیر و میتافیزیکی و کۆمەڵایەتی و تاکەکەسین. لە خوارەوە بە کورتی باسیان دەکەین.
با سەرەتا سەیری ئەو گەردوونە بکەین کە تێیدا دەژین. کاتێک سەیری گەردوون دەکەین، ئەوەی دڵمان پڕدەکاتەوە، سۆزێکی قووڵە بۆ گەورەیی بێئەندازەی، سەرسامی و ڕێزگرتنێکە بۆ بێدەنگییە ناوەکییەکەی. بلیز پاسکال دەڵێت: بێدەنگی هەمیشەیی ئەم فەزا بێکۆتاییانە من دەترسێنێت. کاتێک مرۆڤ بیری لێدەکاتەوە، دەتوانێت هەست بە هێزی بێکۆتاییەکەی بکات کە لە هەر پۆلێکی دەروون و هەر فراوانبوونی خەیاڵ و هەر چوارچێوەیەکی سۆزداری ئەندامەکانی هەست تێدەپەڕێت. وەها دژایەتییەک بۆ بوونی مرۆڤ دەڕەخسێنێت کە مرۆڤ خۆی لە پێش خۆیدا وەک بوونەوەرێکی بچووک و بێ بایەخ و بەڕێکەوت دەبینێت. مرۆڤی گەردوونئاڕاستەکراو دەست دەکات بە پرسیارکردن لە مانای بوونی خۆی. چونکە ئەو هەستەی کە گەورەییەکەی دەهێنێتە ئاراوە، هەموو هەستەکانی مرۆڤ بە خود و متمانە بەخۆبوون و شانازی بەخۆیەوە دەخاتە بەر تەحەدا. مرۆڤ لە لێواری گەردووندا پرسیاری ئەوە دەکات کە ئایا ژیانی هیچ مانایەکی هەیە- بێکۆتایی و بێئەندازە ترسناکەکەی مردنی بیردەخاتەوە. پەیوەندییەکی خەیاڵی ناڕاستەوخۆ لە نێوان گەورەیی گەردوون و نادیاریکردنی مردندا هەیە: مردن وەک گەردوون، بەرزە، وێرانکەر، بێکۆتاییە، تاریک و لە دەرەوەی خەیاڵدایە.
ئەم گەردوونەی بێدەنگی ڕووبەڕووی مرۆڤ لە هەمان کاتدا بێباکی و بێ هەست و سۆزدارییە. بۆ گەردوون مرۆڤ بوونی یان نەبوونی هیچ بەهایەکی نییە. نەک تەنها بوونی یەک کەس، بەڵکو بوونی ملیۆنان و تەنانەت هەموو ڕەگەزی مرۆڤیش هیچ بەهایەکی نییە. هۆکارەکەشی ئەوەیە، یەک، گەردوون هیچ هۆشیارییەکی لەو بارەیەوە نییە؛ یەکێکی تر ئەوەیە کە بەبێ مرۆڤ بوونی هەبووە و بەردەوامیش دەبێت. بە وردی بڵێین بوونی سەربەخۆیە لە بوونی مرۆڤ. بەڵام بۆ مرۆڤ، بوونی ئەو لەم جۆرە گەردوونەدا کێشەی ڕەخنەگرانە- کە مامەڵەی بێباکانە و بێ جیاوازی گەردوون لەگەڵیدا دەبێتە هۆی بەرخۆدانی بەهێز و دڵەڕاوکێ و نائومێدی. ئەمەیە کە کامۆ لە بەرهەمی “ئەفسانەی سیزیف”دا دەیڵێت: پیاوەک ڕووبەڕووی ناعەقڵانییەکان بووەوە. لە دڵیدا هەستی بە حەسرەتی بەختەوەری و حیکمەت دەکرد. بێمانایی لە ململانێی نێوان پێداویستییەکانی مرۆڤ و بێدەنگی ناعەقڵانی جیهان سەرهەڵدەدات. ئەمە نابێت لەبیر بکرێت. دەبێت پابەند بێت پێیەوە، چونکە هەموو دەرئەنجامەکانی ژیان پەیوەستە بەوەوە. ناعەقڵانییەت، نۆستالژیای مرۆڤ و بێمانایی لە بەریەککەوتنیانەوە سەرهەڵدەدەن(٣(.
بە مانای بێمانایی ململانێی نێوان ئارەزووی مرۆڤ و بێدەنگی جیهان فاکتەری گرنگە بۆ بێمانایی ژیان. بەڵام ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ وەهم و وەهمی مرۆڤ بۆ مرۆڤسازی گەردوون. واتە مرۆڤ چاوەڕوانی ئامانج و ئاراستە و نیشانەیەکی ڕەمزی بۆ بوونی خۆی لەو گەردوونەی کە تێیدا دەژیت، هەروەک چۆن چاوەڕوانی لە ژینگەی خێزانێک دەکات کە تێیدا گەورە بووە. لە ڕاستیدا گەردوون هیچ ئامانجێکی بۆ بوونی نییە، یان بە واتایەکی تر بۆ مرۆڤ بوونی نییە، یاخود بوون بە مەبەستی خزمەتی مرۆڤ نییە. مرۆڤ دەتوانێت بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی بوونی خۆی بەکاری بهێنێت. بەڵام تەنانەت بەو شێوەیەش گەردوون بۆ پشتگیریکردنی بوونی مرۆڤ نەبوو. تێیدا دەرکەوتنی مرۆڤ، بۆ کەسێکی بێئایین، ڕێکەوتێکی پاکە، دەرکەوتنی مرۆڤ دەرکەوتنی گۆڕانکارییە هەڕەمەکییەکانە کە لە هەندێک ساتەکانی گەردووندا ڕوویانداوە. تەنانەت ئەگەر پێیان وابوو ئەم گۆڕانکارییە دەرئەنجامی کارێکی پێویستی گەردوون بێت و نەک تەنیا ڕووداوێک، بۆ کەسێکی بێئایین هۆکاری دەستپێکردنی ژیان ئەوەیە کە بە شێوەیەکی نائیرادی ڕوویداوە. هەروەها ئەم گۆڕانکاریانە بە ئیختیاری ئەوەوە نین. ئەمە ئەو خاڵەیە کە دەیخاتە ناو توندترین سەرلێشێواوی – هەڕەمەکیی ژیان و یاساکانی گەردوون لە دەرەوەی ئیرادەی مرۆڤ بەلای مرۆڤەوە لە ڕووی فیکرییەوە ناگونجێت.
لە ڕوانگەی تاکەوە ژیانی ئەو لە چاوی گەردووندا هیچ بەهایەکی ناوەکی نییە. مرۆڤ بە ڕێکەوت لە گەردووندا بوو. بێماناییەکە ئەوەیە کە بوونی گەردوون و بوونی مرۆڤ دوو حاڵەتی جیاوازی بوونن- هەرچەندە بوونی دووەمیان پەیوەستە بە بوونی یەکەمیانەوە. بە قووڵی سەیرکردنی ئەم هەستە بێمانایە، ململانێیەکی ئاشت نەکراو دەبینینەوە: بێ ئامانجی کردارەکانی گەردوون و هەوڵی مرۆڤ بۆ دیاریکردنی ئامانج بۆ کردەوەکانی خۆی.
بەڕاستی گەردوون لە جوڵەی بێوچانی سیستەمێکی خۆبژێو پێکهاتووە. جگە لە کردەوەکانی خۆی هیچ ئامانجێکی نییە. لەوانەیە فەزا – کاتێکی بێکۆتایی و ئەبەدی و خۆبژێو بێت؛ بەڵام مرۆڤ بوونێکی سنووردار و خۆبژێوە. ئەو بوونەوەرێکە کە بەجێماوە بۆ گەڕان بەدوای مانای بوونی خۆیدا لە جیهانێکی بێ ئامانجدا. ئەو ئینکاری بێ ئامانجە- بۆ ئەو بێ ئامانجی وەک گەردوون ترسناکە. چونکە، نەبوونی هیچ ئامانجێک لە هاتن و ژیان و ڕۆشتنیدا، جیاوازی بنەڕەتی نێوان ئەو و ئەو ماددە گەردوونییە لەناو دەبات کە لەگەڵیدا دەژی. مرۆڤ وەک ئەستێرەیەک یان هەسارەیەکی بچووک، بە شێوەیەکی بێ ئامانج و میکانیکی و دووبارەبووەوە ملکەچی یاساکانی گەردوون دەبێت. ئەوەی زۆرتر مرۆڤ دەترسێنێت، بەڕێوەبردنی سیستمێکی بێکۆتایی ماددە و فۆرم و ماددە نییە، بەڵکو لەدەستدانی جیاوازی نێوان خۆی و هەموو ئەو شتانەی کە بەڕێوەی دەبەن- لەدەستدانی هۆشیاری و ڕۆحی مرۆڤ لە زانای ماددی بێکۆتاییدا. ئەم لەدەستدانە مرۆڤ بەدی دەکات، توانای خۆئاڕاستەکردنی لێ دەدزێت. بەبێ ئیرادەیی فڕێ دەدرێتە ناو گەردوون، بەبێ ئیرادە تێیدا هەڵدەفڕێت و بە هەمان شێوە بەبێ ئیرادە لێی ون دەبێت، دەچێتە ناو پرۆسەیەکی بێ ئامانجەوە. ئەم لەدەستدانە مرۆڤ بەدی دەکات، توانای خۆئاڕاستەکردنی لێ دەدزێت. بەبێ ئیرادەیی فڕێ دەدرێتە ناو گەردوون، بەبێ ئیرادە تێیدا هەڵدەفڕێت و بە هەمان شێوە بەبێ ئیرادە لێی ون دەبێت، دەچێتە ناو پرۆسەیەکی بێ ئامانجەوە.
بۆیە بەشی دووەمی ئەم بێماناییە ئەوەیە کە مرۆڤ هۆشیارە. دەتوانێت نەک تەنها گەردوون، بەڵکو جوڵە و مادەکانی و مرۆڤەکانی دیکە هەست پێبکات و بیربکاتەوە و دەریببڕێت. ئەگەر گریمانە بکرێت کە جگە لە مرۆڤ هیچ بوونەوەرێکی هەستیاری دیکە لە گەردووندا نییە – تا ئێستا هیچ دۆزینەوەیەکی پێشکەوتوو لەم بارەیەوە نییە – مرۆڤ بە تەنیا لە گەردووندا وەک خاوەن هۆشیارییە. بەڵکو ئەوەی مرۆڤ ڕووبەڕووی دەبێتەوە تەنها گەردوونێکی بێدەنگ نییە کە بێکۆتایە و لەدەرەوەی عەقڵ و خەیاڵ بێت، بەڵکو سیستەمێکی ماددەی نائاگایشە. بێدەنگی لێرەدا ئاماژەیە بۆ نەبون یان نەبوونی دەنگ، بەڵکو ئاماژەیە بۆ دابڕانی ئاشتبوونەوەی نێوان مرۆڤی هۆشیار و گەردوونی نائاگا- نەبوونی هیچ دیالۆگێک لە نێوانیاندا .ئەم حاڵەتە دابڕانە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە مرۆڤ چەندە بە ئاگادارییەوە لە گەردوون تێبگات و قەدری بزانێت و تەنانەت بۆ ملکەچکردنی کاردەکات، وەڵامی گەردوون بۆی بێدەنگییە.
لە ڕوانگەی میتافیزیکییەوە ژیان ئاماژەیە بۆ کۆی ئەزموونەکانی مرۆڤ لە ژیاندا. تەنیا بەرهەمی ڕاستەوخۆی ڕەنگدانەوەی مرۆڤ نییە لە هۆشیاریی بوونی خۆیدا. پێویستە جەخت لەوە بکرێتەوە کە ئەو ژیانەی ئێمە وەک پرۆسەیەکی وجودی باسی دەکەین تەنها لە مرۆڤدا سنووردار نییە. زۆرجار گوێمان لە خەڵک دەبێت کە شتگەلێکی وەک “ژیانی دارێک” و “ژیانی کتێبێک” بەکاردەبەن. ئەمەش ئاماژەیە بۆ “ژیان”ی ئەو دارە یان کتێبە. واتە “ژیان”ی ئەو وەک چۆن هەستی پێدەکرێت و پێناسە دەکرێت و بەپێی پێویستی مرۆڤەکان حوکم دەدرێت. ئێمە ناتوانین ژیانی درەختێک خەیاڵ بکەین، وەک چۆن ناتوانین ژیانی کتێبێک بەبێ مرۆڤ خەیاڵ بکەین. بەڵام کتێب بەبێ مرۆڤ بوونی نییە، چۆن دار وەک پێشتر گوتمان دەتوانێت بێ بوونی مرۆڤ هەبێت. واتە کتێبەکە لەبەر پێویستی مرۆڤ بە زانست دروست کراوە؛ بەڵام دار، هەرچەندە مرۆڤ پێویستی پێیەتی، بەڵام لەلایەن مرۆڤەوە بەهای نییە. دەبینرێت کە کاتێک ئەم چەمکە “ژیان”ە بۆ شتە بێ گیانییەکان جێبەجێ دەکەین، بێ گومان دەبێتە چەمکێکی پەیوەندیدار و بەو هۆیەوە دەبێتە بەهای ڕێژەیی.
بەم پێیە چەمکی “ژیان” بە مەبەستی دەربڕینی پرۆسەی بەخشینی مانا لەسەر بنەمای مەبەستی مرۆڤە. ئەگەر هەموو شتەکانی دونیا بە “ژیان” بزانین، بە مانای پێچەوانەی مردن بەکارناهێنرێت، بەڵکو بەو مانایە کە بوونی مرۆڤ لەگەڵ ئەو شتانەی لە دونیادا دەژی نیشان بدات. بێگومان کتێبێک کۆتایی بە ژیانی خۆی دەهێنێت- ئەگەر بسوتێنرێت یان بدڕێت، ئەوا بوونی نامێنێت، بەڵام هەرگیز نامرێت. بەڵام کاتێک دارێک وشک دەبێتەوە، دەوترێت “مردووە”. بەم شێوەیە ژیان ئاماژەیە بۆ دۆخی بوونی زیندەوەرە ئۆرگانییەکان لە جیهاندا.
مەبەست لێرەدا ئەوەیە کە ژیان پرۆسەیەکە کە لە هۆشی مرۆڤەوە ڕەنگدانەوەی هەیە. ئەگەر هەموو گەردوون وەک سیستەمێکی زیندوو زەبەلاح لە خەیاڵدا بخەینە بەرچاومان، مانای بوونی بۆ خۆی نییە، بەڵکو بۆ ئەو کەسەیە کە لە ڕێگەی هۆشی خۆیەوە ڕەنگدانەوەی هەیە. تێڕوانینی مرۆڤ بۆ دونیا لەگەڵ تێڕوانینەکەی بۆ خۆی لەو جیهانەدا تێکەڵ دەبێت. ژیان لای مرۆڤ تەنیا فۆرمێکی بوون نییە، بەڵکو فۆرمێکە لە ڕەنگدانەوەی ئەم بوونە لە هۆشیارییەکەیدا. هەر لەم ڕەنگدانەوەیەدایە کە مرۆڤ جیهان وەک پەیوەندیدار بە خۆیەوە هەست پێدەکات. پەیوەندیدارێتی شێوازێکی مرۆڤە بۆ بەخشینی مانا.
گەردوون ناتوانێت بەهای بوونی مرۆڤ بدات، چونکە هۆشیارییەکی خۆڕاگری نییە. توانای وەها تەنها لە مرۆڤدا بوونی هەیە- مرۆڤ تاکە بوونەوەرە کە توانای هەڵسەنگاندن و دانانی بەها بۆ کردارەکانی خۆی هەیە. کاتێک مرۆڤەکان بایەخ بە شتەکان دەدەن، پێوەرەکانیان لەسەر بەرژەوەندییەکانی خۆیان دادەنێن. بۆ نموونە بەردێک لە شاخێکدا بۆ مرۆڤ هیچ بەهایەکی نییە. بەڵام کاتێک ئەو بەردەی بەکارهێنا بۆ دروستکردنی بناغەی ماڵەکەی، لەو کاتەوە هەندێک بەهای بۆی هەبوو. چونکە مرۆڤ و بەرد لە بەرهەمهێنانێکی دیاریکراودا پەیوەندییان بە یەکەوە هەیە. واتە بەردەکە بۆی دەبێتە شتێکی مانادار.

ژیان و بێ مانایی
مانای بێمانایی پارادۆکسیکە- لە کوێدا لێکدانەوەی بێمانایی بریتییە لە دیاریکردنی ماناکەی؛ یان لانی کەم، واتە هەوڵدان بۆ تێگەیشتن لێی لە پۆلێکی ماناداردا. بێمانایی بە دڵنیاییەوە مانای تایبەتی هەیە؛ ئەگەرنا مەحاڵە نەک تەنها چەمکسازیی بکەین، بەڵکو باسیش بکرێت. لەجیاتی ئەوەی بڵێین هیچ مانایەکی نییە، گونجاوترە بڵێین بۆ مرۆڤ ئاماژەیە بۆ لەدەستدانی مانا. بێ مانا بە مانای نەبوونی ڕەهای مانا نییە؛ ئەگەر وابێت قسەکردن لەسەری مەحاڵە، چونکە مەحاڵە باسی هیچبوونی پاک بکرێت. بێ مانا دەرئەنجامی سەرکوتکردنی مانا- هەست دەکەیت وەک ئەوەی هیچ شتێک سەرکوت نەکرێت.وەک چۆن مرۆڤ بۆ ئەوەی باس لە مانای هیچبوون بکات، سەرەتا دەبێت بە گشتی قسەی لەسەر بکات و بە شێوەیەکی پارادۆکسیکال، وەک ئەوەی هیچ نەبێت، بۆ ئەوەی باس لە بێمانایی بکات، پێویستە بە سەرەتا باسکردن لە ماناکەی نکۆڵی لێبکرێت، وەک ئەوەی هەندێک مانای هەبێت. ئامانج ئەوەیە کە ڕووخساری ڕاستەقینەی خۆی لە پشت ئەو ئینکارییەوە شاراوەتەوە.
وەک بینیمان بێمانای ژیان بەقەد ماناکەی ئاڵۆزە. کاتێک باسی بێمانای ژیان دەکەین، بەزۆری سەرەتا سەرنجمان لەسەر ئەو هەستانە دەبێت کە لە مرۆڤدا دروستی دەکات. هۆکاری ئەمەش ئەوەیە کە بێمانایی کۆی کاریگەرییەکی ئۆنتۆلۆژییە کە بەسەر مرۆڤ و لە مرۆڤدا ڕوودەدات. ئەم کاریگەرییە بە ناچاری پەیوەستە بە باری دەروونی جیاوازەوە- مەزاجێک کە لە هەمان کاتدا دیدێکی نوانستر بۆ بوونی مرۆڤ لە جیهاندا دەبەخشێت. بەڵکو لە خوارەوە باس لەم چوار مەزاجەی خوارەوە دەکەین کە بێمانایی دروست دەکەن:
یەکەم:. بێ مانا هەستکردنە بە نامۆبوون لە نێوان هۆشیاری مرۆڤ و دونیادا. واتە کاتێک هۆشیاری مرۆڤ ئەو ڕەنگدانەوەیە وەرنەگرێت کە چاوەڕێی دەکات لە دونیا، بێمانایی سەرهەڵدەدات. ئەمەش لە بنەڕەتدا بەو مانایەیە کە بوونی من و تێڕوانینم بۆ جیهان بێباکانەیە بەرامبەر بە جیهان. هەرچەندە تامەزرۆی تێگەیشتنم لە جیهان لە ڕێگەی تێڕامان و بیرکردنەوە لێی.، هەستکردن بە نایەکسانی ئیلاهی لە مرۆڤدا وازهێنانە- کە تیایدا ئەو کەسەی سەرەتا بۆ دونیا جێدەهێڵرێت، دواتر لە لایەن جیهانەوە وازی لێدەهێنرێت. وازهێنانی لە نامۆبووندا مرۆڤ هەست بە پشتگوێخستن لە جیهان دەکات و بەهۆیەوە ئازاری پێدەگات و هیچ پەیوەندییەکی ڕۆحی نییە. ئەم هەستانە بە مرۆڤ دەڵێن ئەو دونیایەی کە فڕێ دەدرێتە ناویەوە بۆی گرنگ نییە.

دووەمیان:. ئەوەیە کە مانای دونیا لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر جیاوازە. تیایدا خولیای مرۆڤ بۆ جیهان، ئیرادەی تێگەیشتن و گۆڕینییەتی، کە لە ڕابردوودا دەوەستێت. ئەو هەستەی کە لای مرۆڤ بەجێی دەهێڵێت بێزارییە. بێزاری، لەدەستدانی گرنگیدانێکی تەواو نییە بە مانای جیهان، بەڵکو لەدەستدانی حەز و ئارەزووی پەیوەستکردنی خۆی پێیەوەی. مرۆڤ هەست دەکات کە تێگەیشتنی مرۆڤ لە جیهان هێندەی تێگەیشتنی مرۆڤ لە مرۆڤ بۆی گرنگ نییە. بێزاری، لای هایدگەر، مەزاجێکە کە پێکهاتەی کاتیی بوون ئاشکرا دەکات. ئاماژەیە بۆ فراوانبوونی پێکهاتەی کاتی بۆ ناو ئێستا کە بوون دەخاتە ژێر پرسایارەوە. هایدگەر بەم شێوەیە دەیخاتە ڕوو: بۆچی ناتوانین مانا بۆ خۆمان بدۆزینەوە- ئەگەری جەوهەری هەموو شتێکە؟ ئایا لەبەر ئەوەیە بێزارین، کە سەرچاوەکان هیچ لەبارەیەوە نازانن، لە هەموو شتێکەوە سەرساممان دەکات؟ ئایا دەبێت جارێکی تر خۆمان بکەینەوە بە مرۆڤێکی بەرژەوەندیخواز و خۆپەرست؟ بۆچی ناچارین ئەم کارە بکەین؟ ڕەنگە لەبەر ئەوە بێت کە لە خۆمان بێزار بووین؟ ئایا ئەم شتانە وەک تەمێکی بێدەنگ لە قووڵایی بێهۆشی مرۆڤدا دێنە دەرەوە و پاشەکشە دەکەن، یان لە بەرزترین خاڵدا لەگەڵمان دەمێننەوە(٤).
بۆ هایدگەر بێزاری، وەک دڵەڕاوکێ، حاڵەتێکی جەوهەری بوونە لە جیهاندا. بریتییە لە لەبیرکردنی خۆت لەناو بێزاریدا و لە ڕێگەی بێزارییەوە- تەنانەت لەبیرکردنی ئەوەی کە مرۆڤ بێزارە. بە تێڕوانینی ئێمە لە بێزاریدا مرۆڤ نەک هەر ناتوانێت پەیوەندی بە دروستکراوەوە بکات، بەڵکو ناتوانێت پەیوەندی بە خۆیەوە بکات. لە بێزاریدا کات بەتاڵە، وەک ئەوەی بەتاڵ بێت؛ مرۆڤ بێ ئامانج سەرگەردان دەبێت بۆ ناوەوە و دەرەوەی. لەوەش گرنگتر مرۆڤ فڕێ دەدرێتە ناو تەڵەی خۆسەپێنراوەوە. قسە لەسەر لەدەستدانی بەرژەوەندی لە جیهانی دەرەوە نییە، بەڵکو پەیوەندی بە نەبوونی جیهانەوە هەیە وەک بەرژەوەندییەکی مرۆیی. پێدەچێت گرنگیدان بەوە وەک کاتێک دیارە کە بەبێ مانا تێدەپەڕێت و بە شێوەیەکی گەورە و بێهودە بە جیهانەوە گرێدراوە.
لە بێزاریدا جیهان وەک بێمانا هەست پێدەکرێت- ئەمە بەو مانایە نییە کە لە مانا ئەبەدییەکەی ناویدا وازی لە دەرکەوتن هێناوە. بەڵکو دەرکەوتنی ڕووت و ڕووت و ڕەتنەکراوە و بێ ڕەحمانەی جیهانێکە کە هیچ مانایەکی نییە. ئەگەر بۆ هایدگەر بێزاری پێکهاتەی کاتیی جەوهەری مرۆڤ ئاشکرا بکات، بۆ ئێمە ئاشکراکردنی بێمانایی جیهانە، کە زۆرجار لە دەرەوەی تێڕوانینی ئێمەیە. بەڵکو لە بێزاریدا، مرۆڤ ڕوو لە دنیایەکی نەهامەتی دەکات. نەهامەتییەک کە ئاگایی مرۆڤ لە نەهامەتییەکانی بوونی خۆی هەڵدەگیرسێنێتەوە.
بێزاری هیچ سنوورێک ناناسێت. وێڕای بێ بایەخدان بە دونیا، مرۆڤ ناتوانێت چاوی لێ لابدات و سەرنجی خۆی بۆ شوێنێکی تر ڕابکێشێت. تێیدا سەرنجی مرۆڤ بەبێ ئامانج و بێ کۆتایی لە نێوان خۆی و ئەو جیهانەدا دەسوڕێتەوە کە مرۆڤ سەیری دەکات- جیهانی بێ بەرژەوەندی و خودی بێ بەرژەوەندی بە جۆرێک لە شێوازی تێنەگەیشتن سەیری یەکتر دەکەن. هیچ هەستێک بەرامبەر ناکرێتەوە. تەنها ناچاریی سەپێندراو بەیەکەوە دەیانهێڵێتەوە.
بێزاری مەزاجێکی زۆر ناخۆشە. یان باشتر بڵێین بێزاری زۆر بێزارکەر و بێزارکەرە. ناخۆشییەکەی ئەوە نییە کە مرۆڤ تێیدا بێکارە، بەڵکو مەحاڵە دەست لەم بێکارییە هەڵبگرێت، کە مرۆڤ لە بۆشاییدا دەوستێت و قوتی دەدات و تەنانەت تێیدا ون دەبێت. مرۆڤ لە بێزاریدا گوێی لە دەنگی ناخۆشی بوون دەبێت کە وەک مێشێکی بێزارکەر دەسوڕێتەوە. هیچ هێزێک نییە بۆ ڕاگرتنی ئەم دەنگە. ئیرادەی نەماوە. تێگەیشتنی نەماوە. پرۆسەی ڕووکردنە هیچ و لەدەستدانی هۆشیاریی و بێمانابوون وەک جیهانێکی فریودراوە. کیرکێگارد ئەم دۆخە بەم شێوەیە وەسف دەکات: “بێزاری سەرچاوەی هەموو خراپەکارییە”.

سێیەمیان:. بێباکی خود لەگەڵ خۆیدا. لە مەرگی بێزاریدا، نەک هەر درک بە بێمانایی جیهانەکەی دەکات، بەڵکو بێمانای ژیان لەو جیهانە بێمانایەدا. پەیوەندی نەکردن لەگەڵ جیهاندا دەبێتە هۆی شکستهێنان لەگەڵ خۆیدا. لەم خاڵەدا ڕشتنی خۆبەخۆ ڕوودەدات. وەک ئەوە وایە گەڵایەکی وشک لە درەختێکەوە بکەوێت و بە زەویدا هەڵدەفڕێت. مەزاجێکی نائومێدییە. کەوتنەخوارەوەی نائیرادی مرۆڤە دوای ئەوەی دەزانێت بەرخۆدانەکەی بە شکست کۆتایی هاتووە. کاتێک لە بوون بێبەش دەکرێت، ئەو خودەی هەستی پێدەکات، ژیانی خۆی وەک هەڕەمەکی و بێ ئامانج و هەڕەمەکی ئەزموون دەکات. زیاتر لەوەش ئەوەیە کە هەموو شتێک بەیەکەوە گرێدراوە و لە فۆڕمێکی سەیردا پێکەوە دەژین. تێیدا جیاوازی نێوان خود و جیهان، نێوان خود و خود و نێوان بوونی خود و هۆشیارییەکەی، نامێنێت.

چوارەمیان:. بێباکی لە بێمانایی بێباکییە. ئەمە نزمترین خاڵی بێمانایە. ڕەنگە ناوی لێ بنرێت خۆدەرخستنی ترسناکییەکانی بوون. ئەوە تەنیا گەشەسەندنێکی لۆژیکی نییە لە ئیستدلالەکانی ئێستامان، بەڵکو ئەوە نیشان دەدات کە هیچ خودێک لە دەروازەکەدا نییە- یان باشتر بڵێین هیچیان نەماوە. لە جیهانێکی بێ خوددا جیاوازی بینین و نەبینین نامێنێت، چونکە هیچ خودێک نییە کە هەست بە جیاوازییەکی لەو شێوەیە بکات. لە جیهانێکی بێ خوددا، جیاوازی نێوان ژیان و نەژیاو، نێوان ئێستا و داهاتوو، نێوان هیوا و نائومێدی کاڵ دەبێتەوە. بۆ مرۆڤ، لە نێوان هەڵبژاردنی ژیان و هەڵبژاردنی مردندا، بەها لەدەست دەچێت. جیهان دەبێتە جیهانێکی نیهیلیستی. مەزاجێکی باڵادەست لە جیهانێکی ئاوادا ئەوەیە کە هەموو شتێک نرخی نەماوە.
بەڵام لەو ساتەدا، لەو ژینگە تایبەتەدا، کاتێک هەست دەکرێت هەموو شتێک لە کۆتاییدایە، لەناکاو ئەگەرێکی وا لە مرۆڤدا سەرهەڵدەدات- بۆ هەڵبژاردن، تەنانەت ئەگەر هەڵبژاردنی نێوان ئێستا و پەسڵان، ژیان و مردن، و هەموو شتێک و هیچبوون، وا دەرکەوێت بۆ ئەوەی هیچ دەرئەنجامێکی نەبێت؛ یان تەنانەت ئەگەر هەڵبژاردنەکە جارێکی تر – وەکو زەلیلێکی تر – لە بێمانایی و نەهامەتی و بێهیوایی تەواودا نوقم بێت؛ یان تەنانەت ئەگەر هەر بژاردەیەک لەبەرچاو بگیرێت کاتێک هەموو شتێک کۆتایی هاتووە. لە جیهانێکی وادا مرۆڤ هەرچییەک هەڵیبژێرێت، ڕەنگە هیچ مانایەک و بەها و گرنگی و هیوایەک نەبێت. بەڵام شتێک هەیە مرۆڤ ناتوانێت مانا ببەخشێت بەڵکو دەتوانێت مانا بە بوونی خۆی بدات، مرۆڤ ناتوانێت بەها بدات بەڵام کردارەکانی بەهایان هەیە، ئەو کەسەی ڕووی لە داهاتوو دەگۆڕێت هێشتا ڕووبەڕووی ئەم داهاتووە دەبێتەوە.

ئازادی وەک ژیان.
ئازادی مرۆڤ دەرئەنجامی گەڕان بەدوای مانادا نییە، بەڵکو ئەگەرێکە کە لەو ساتەدا کە زۆر بە ڕوونی دیارە کە بوونی زۆرترین بێمانا و بێباکانە و سنووردارە ئەگەرێک کە نەتوانێت هەڵیبژێرێت، بەڵکو خۆی هەڵیبژێرێت. ئەم لە دەرەوەی مانا و بێ مانادایە، هەرچەندە لە قووڵایی بێماناییدا خۆی دەردەخات. ئازادی مرۆڤ فاکتەرێک نییە بۆ دیاریکردنی ئەوەی کە ئایا بوونی هیچ مانایەکی هەیە یان نا. چونکە پێش مانا و بێمانای ژیانە. کۆتایی بە هەموو ناکۆکییەک دەهێنێت. خۆکوشتن بۆ نموونە وەربگرە. ڕادیکاڵترین ڕێگایە بۆ ئەوەی نیشان بدات کە مرۆڤ وەستای ڕەهای ژیانی خۆیەتی و دەتوانێت بە ئارەزووی خۆی فڕێی بدات. کردەوەی هەوڵدان بۆ کۆتاییهێنان بە بێمانایی لە ژیانی مرۆڤدا وەک دەرئەنجامی کێشەیەک کە لە دەرەوەی توانای مرۆڤ بۆ چارەسەرکردنی (قەیران) لە ڕێگەی ئازادییەوە بۆ ئەوەی مانایەکی دیکەی پێبدات. بە واتایەکی تر کردەوەیەکی پارادۆکسیکە بۆ دووپاتکردنەوەی ئەوەی کە ژیان بە ئینکاری تەواوەتی مانای هەیە. نابێت ئەو خاڵە لەبەرچاو بگیرێت کە ئەوەی ئینکاری ناکرێت یان “چارەسەر نەکراوە” سەبارەت بە خۆکوشتن، ئەو ئازادییە کە پێویستی پێیەتی بۆ بەدەستهێنانی. واتە “نەکوژراو”ی خۆکوشتن، ئازادی کوشتنی خۆکوشتنە. بە واتایەکی تر کردەوەیەکی پارادۆکسیکە بۆ دووپاتکردنەوەی ئەوەی کە ژیان بە ئینکاری تەواوەتی مانای هەیە.
وەک لە سەرەوە گوتمان ئەگەر خودی بوون مانا بێت، نەبوونیش هەروا بی مانا نییە. بەڵام ئەو ڕاستییەی کە هەم بوون و هەم نەبوون ناتوانن نکۆڵی لێبکەن ئەوەیە کە هەڵبژاردن کاریگەری لەسەر باری دەروونی بوون هەیە. هەموو هەڵبژاردنێک، هەرچەندە کردەوەیەکی کەسی بێت، ڕێکخستنی بێمانای جیهان تێکدەدات. لەگەڵ هەر هەڵبژاردنێکدا- تەنانەت ئەگەر هەڵبژاردنێکی نەرێنی و تێکدەر و نەرێنی بێت- مرۆڤ مانایەکی نوێ دەخاتە ناو جیهانەوە. بەم کارە دووبارە بوونی خۆی هەڵدەبژێرێتەوە. بۆ نموونە هەڵبژاردنی نانێک بەسەر گوڵێکدا تەنها ئەوە نییە کە مانای نوێ بە جیهانی مرۆڤ بدات، بەڵکو، بە شێوەیەکی فراوانتر، هەڵبژاردنی نوێکردنەوەی بوونی مرۆڤە لە ڕێگەی ئەو هەڵبژاردنە ناوازە و تایبەتەوە، کە وەک زەڕەوورەت و پێویستی خۆی دەسەلمێنێت و خۆی مانا دەکات. بۆ ئەوەی بە هەڵبژاردنی نان مانا بە جیهانی خۆی بدات لە بنەڕەتدا ئەوەیە کە خۆی وا بکات کە ئەو هەڵبژاردنێکە لە جیهاندا.
بوون ئەگەرێکە کە دەتوانرێت دووبارە و سێ بارە هەڵبژێردرێت. لە توندترین ئاستیدا، مانا و بێمانایی لە هەڵبژاردنی مرۆڤدا گرنگی خۆیان لەدەست دەدەن. چونکە خاڵی جەوهەری ئەوە نییە کە ئایا ژیان مانای هەیە یان نا، بەڵکو ئەوەیە کە ئایا دەکرێت دووبارە و سێ بارە هەمان هەڵبژاردن بکرێتەوە. کەواتە مانا و بێ مانا تەنیا پاشماوەی ئەم هەڵبژاردنەن.

ئومێد و نائومێدیی ژیان لە ئازادیدا
مرۆڤ بەدوای مانادا دەگەڕێت. گەڕانی مرۆڤ بۆ مانا لەو جیهانەدا کە تێیدا دەژی، لە بنەڕەتدا ڕەتکردنەوەی بێمانایی نییە. هەروەها ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئایا مرۆڤ لەو ساتانەی کە بێمانایی ئاشکرا دەبێت، گەڕانەوە بۆ خۆی قبوڵ دەکات یان نا. بێمانایی ئەو خودە دەهێنێتەوە بۆ خۆی کە وازی لێهێنراوە، لێی دوورکەوتووەتەوە، بێزار بووە، بێهیوا بووە لەوەی کە ئازادییەکەی دەناسێنێتەوە، ئەگەری هەڵبژاردنی بیردەخاتەوە. بێمانایی، بەم مانایە، ئەگەری خۆشکستی مرۆڤە، ئەگەری گەڕانەوە بۆ خۆی و هەڵبژاردنی خۆی و بوون لەگەڵ خۆی لە ڕاستەقینەترین فۆڕمی خۆیدا.
مانیزم، لە هەمان کاتدا، بێهودەیی بەدواداچوونی بێسنوور بۆ چێژە چێژبەخشەکان (٥)، ڕووکەشبوونی شێوازی ژیانی ڕۆمانسی و درۆیی خۆبەخشی خۆهەڵمژراو نیشان دەدات. لەوانەیە سەرەتای تێڕامانێکی قووڵ نەبێت لە ژیان. بەڵام بە مانای چاوەڕوانی ئەو بوێرییەیە کە ڕاستگۆیانە ڕووبەڕووی ئەم پرسیارە هەڵنەهاتووە ببینەوە: مانای ژیان چییە؟
مرۆڤ، وەک ئەوەی کالۆ بووبێت، لە جیهانێکی بێمانادا سەرم سوڕدەمێنێت. هەرگیز ئاماژە بە جیهانی بێمانا ناکات. لەجیاتی ئەوەی خەڵکی مرۆڤ کەسەکەیان ببەن بۆ ئەوەی ژیانی خۆیان لە ژیانی مرۆڤ وەربگرن. 18 هەڕەمەکییەکی پاک، لە کاتێکدا لە سەردەمێکدا، دەبێتە هۆی دڵەڕاوکێ. قسە لەسەر ئەوە دەکات کە دۆستانەیەک هەیە. بێمانایی لە بووندا هەر هۆکارێک هەڵدەوەشێنێتەوە. لە زیاتر لە بەرچاودا، کەسەکە لەوە زیاترە کەسێک کە دەزانێت هیچ شتێکی لەو جۆرە تەنانەت ئەگەری هەیە بۆ داپۆشینی بەکاربهێنرێت. خەمی نادڵنیایی (هەموویان)ە کە ڕووبەڕوویان ببیتەوە. لەو کاتەدا و لە ئێستادا بێبەریبوون هەیە، مەگەر قەدەغە نەبن، ئینجا ئازادی لەم بابەتە دەردەچێت. کاریگەری لەسەر جیهان دەبێت لە ڕێگەی تێکچوونی بێ مانایە و کاریگەری لەسەر ڕێکارەکە دەبێت و کاریگەری لەسەر هەموو فەرمانەکە دەبێت. لە بژاردەیەکی نا هەڵبژاردنەوە هاتووە؛ هەر هەڵبژاردنێک لە نەبوونی و هەموو مانایەکی نوێ دەدات. ئەوە ئەو خاڵەیە یان پێویستە لە هەڵبژاردنەوە بۆ هەموو شتێک بچێت. لەم خاڵەدا، تۆ ئازادیی یەکگرتنەوەی ڕاستەقینەی ئازادی مرۆڤەوە هەڵدەبژێردرێت. هەموو بژاردەیەک، لە هەمان کاتدا، بۆ ئەوەی مانا بە هەر تاکێک بدات، دەبێت بچێتە سەر خودی نوێ و مانای نوێ. بەو مانایە نییە کە لێرەدا هەڵبژاردنێکی کێشەدار یان بێمانای ژیان نییە. بەڵکو پرسی کەسێکی لەو جۆرەیە، چەندە پرسی سروشتییە بۆ دروستکردنی فەرمانێکی بچووک و گۆڕانکارییەک لە ژیانیدا.
خاوەندارێتی سروشتی نییە. بەڵام ئەگەرێک هەیە کە خۆی ببینێتەوە لە کردەوەکانی خۆی و جیهانەکەی خۆیان. تەنانەت، خاوەنداریەتیکردن لە نائارامیی مرۆڤ وادەکات هەست بکات کە تێکچوونە. ئازادی نەیدەتوانی لەگەڵ چاکەی ئەو کاتەدا ببینێت و تەنانەت ئازادی و مردنیش هەڵبژێرێت. مرۆڤایەتیی کە بە نائومێدییەکی قووڵەوە وەک پیاوێک ڕاکێشراوە، هەڵواسراوە تەنانەت ژیانی ژیانی ئەوانە. لە سەرە مەرگ و ڕۆحدانیدا، بیر لە ڕزگاری خۆی و بە تایبەت نایەکسانی و ئازادی بۆ دانانی هەموو سروشت دەکاتەوە. دەروونناس ڤیکتۆر فرانکڵ،(٦) دامەزرێنەری تیۆری ئیرادە بۆ مانا، ئەزموونە دڵتەزێنەکانی خۆی لە ئۆردوگاکانی کۆکردنەوە لە کاتی جەنگی جیهانی دووەمدا باس دەکات: ئێمە کە لە ئۆردوگاکانی کۆکردنەوەدا دەژیاین، بیرمان دێتەوە کە زیندانییەکان لە بەردەم خانەکاندا تێدەپەڕین بۆ ئەوەی ئاسوودەیی پێشکەش بکەن و تەنانەت دوا پارچە نانیشیان لە دەستدا بوو. پێدەچێت ژمارەیان زۆر کەم بێت؛ بەڵام بەس بەڵگەن لەسەر ئەو ڕاستییەی کە ئەگەرچی هەموو شتێک لە پیاوێک وەربگیرێتەوە، بەڵام لە هیچ بارودۆخێکدا ناتوانرێت ئازادی کۆتاییەکەی بۆ هەڵبژاردنی هەڵوێست و ڕێگای خۆی لێ بسەنرێتەوە.
هەروەها هەمیشە بژاردە دەبێت بۆ بڕیاردان. هەموو ڕۆژێک، هەموو کاتژمێرێک دەرفەتێک بۆ بڕیارێک دەڕەخسێنێت- بڕیارێک کە دیاری دەکات کە ئایا تۆ ملکەچی ئەو هێزانە دەبیت یان نا، کە هەڕەشەی دزینی ناسنامە و ئازادی ناوەوەت لێدەکەن؛ ئەم بڕیارە دیاری دەکات کە ئایا دەبیتە یاری هەلومەرجەکەت، ئایا دەستبەرداری ئازادی و سەربەرزی خۆت دەبیت و دەبیتە زیندانییەکی ئاسایی(٥).
ڤیکتۆر فرانکڵ دەشڵێت لە ئۆردوگاکانی کۆکردنەوەدا کە ئازادی زۆرتر دامرکێنراوە، کە کوشتنی بەکۆمەڵ تێیدا ڕوودەدات و زیندانییە بێهیواکان یەک لە دوای یەک خۆیان دەکوژن، ئازادییەکی ناوەوە هەیە کە ناتوانرێت زیاتر لەناوببرێت- هەرچەندە دژە ئینتێستیڤ بێت. ئازادی ناوەوە- لەگەڵ غروردا تێکەڵکراوە- دەزانێت مرۆڤ دەرفەتێکی وەهای هەیە کە کەس ناتوانێت لێی بسەنێتەوە، کە ڕەنگە لە هەر کاتێکدا بکوژرێت. بەڵام هێشتا ئەوە پەیوەستە بە خۆیەوە کە ئایا لە ژێر بارودۆخێکی تەواو نامرۆڤانەدا خۆی دەکوژێت یان نا. هەروەها مرۆڤ لە دۆخێکی وادا دەژی لەگەڵ هەڕەشەی بەردەوامی کوشتن یان تەنانەت خۆکوشتنیش دایە. ڕەنگە وەک ئاژەڵێکی بێ بەها بۆ دۆزی بێ بەها بکوژرێت، هەرچەندە خۆی نەکوشتووە. ڕەنگە خۆکونەشتن تەنها چەند ڕۆژێک، یان چەند مانگێک تەمەنی مەحکومی درێژتر بکاتەوە. بەڵام ئەنجامی کۆتایی هێشتا وەک خۆیەتی- کەسەکە یان دەمرێت یان دەکوژرێت. کەواتە، پێدەچێت هیچ جیاوازییەک نەبێت لە نێوان هەڵنەبژاردنی مردن بە ئازادی ناوەوەی خۆی و کوشتن لەلایەن کەسێکی ترەوە. بە واتایەکی تر خۆکوشتن لەژێر ئەم هەلومەرجانەدا تەنها مانای درێژکردنەوەی ئازارەکانە بەڵام هێشتا ڕزگارنەبوون لێی. کەواتە، چۆن دەبێت سەیری ئەم جیاوازییە بکەین- ئایا نابێت لە ژێر ئەو بارودۆخەدا خۆمان بکوژین؟ یان با ئەم پرسیارە بکەین: جا سەیری سەرگەرمیەکانی فرانکلین بکەین، یان چەندین نموونەی هاوشێوە، کەسێک کە تووشی ئازار و چەوساندنەوەی بەرگە نەگیراو بووە، هێشتا خۆی کوشتنی هەڵنابژێرێت. بۆچی؟ هیوا – هیوای مرۆڤ بۆ داهاتوو، لە مردنی بەردەمی و ئەو ئازارانەی کە تووشی دەبێت، لەو تاریکییەی کە تێیدا نوقم دەبێت، و ئەو بێماناییەی کە تێیدا نوقم دەبێت، هەڵیدەگرێت. هیوا بە تەنیا بەرەو داهاتوو دەبات.

ژیان لە نێوان ئازار و ئازادی هەڵبژاردەکان
ژیان جۆرێکە لە بوون. ئەمەش ژیانە بەجۆرێک کە هەمیشە ئازاری تێدابێت. ژیان، ئازاردان نییە، بەڵکو کۆتایی نەهێنانە بە ئازارەکان. لە خراپترین حاڵەتدا بە مانای نەزانینی سەرچاوەی ئازارەکە دێت. دۆستۆیڤسکی گوتی “تەنها شتێک دەمترسێنێت، ئەویش ناتەواوی ئەو شتانەی کە بەدەستم دەناڵێنن”. مرۆڤ ئازار دەچێژێت؛ بەڵام ئازارەکان ڕێگری لێناکەن لە ڕووبەڕووبوونەوەی داهاتوو بە ئازادی ڕاستەقینەی ناوەوەی خۆی.
ئازار بۆ هەموو مرۆڤەکان هاوبەشە، هەرچەندە چڕییەکەی جیاوازە. لە سەختترین هەلومەرجەکاندا، مرۆڤ یان بە پێی غرورەکەی مامەڵە بکات و تەنانەت باجی قورسیشی بۆ بدات، یان بە بێڕێزیکردن بۆ ئەوەی خۆی ڕزگار بکات، خۆی لەدەست بدات. گرنگ نییە چ ڕێگایەک هەڵدەبژێرێت، هەڵبژاردنی ئەو کەسە تەنیا هی خۆیەتی- تەنانەت ئەگەر هەر هەڵبژاردنێک کە بیکات بۆی باش نەبێت. ئەگەر هەڵبژاردنەکە ڕەت بکاتەوە، هەر هەڵبژاردەی خۆی دەبێت. مرۆڤ ناتوانێت لە هەڵبژاردن ڕزگاری بێت. وەک سارتەر دەلێت: “مرۆڤ نەفرەت لێکراوە کە ئازاد بێت”. هەڵبژاردنی ئەو داهاتوویەکەیەتی، چەندە کەسایەتی و هەڵنەهاتووە، ئەوەندەی هەڵبژاردنی ئەو، داهاتوویەکیش ئەوەندە کەسی و هەڵنەهاتووە، کە ئەم هەڵبژاردنە دەکرێتەوە.
لە قووڵایی ئەم ئایندەیەدایە کە هیوا شاراوەتەوە. هیوا تەنها باوەڕێک نییە بە داهاتوو- بە پلەی یەکەم پێشگریمانەیە کە مرۆڤ ئازادە بەپێی ویستی خۆی هەڵیبژێرێت. ئەگەر ئازادی پێشگریمانە بکرێت، ئەگەر هەموو هەڵبژاردنێک دەرفەتی ئەوەی هەبێت مانا بە مرۆڤێک بدات، ئەوا پێشگریمانە دەکرێت، هیوا هەموو هەڵبژاردنێک بگرێتەوە. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە هەڵبژاردن لە بنەڕەتدا باوەڕبوونە بە گۆڕانکارییەکی پێشبینیکراو. هەموو هەڵبژاردنێک گۆڕانکارییەکە. هیوا لەو باوەڕە دێت کە گۆڕانکاری ڕوودەدات. هەر ئەم ئەگەرەیە کە هیوا لە ئێستاوە پێشوەختە دەدرێت. چونکە ئەگەری هەڵبژاردن و باوەڕی ئەوەی کە گۆڕانکارییەکە ڕوودەدات پێشتر پێشوەختە دەدرێت، چاوەڕوانی کاریگەرییەکەیشی پێشوەختە بە کەسەکە دەدرێت. بەڵام هەموو کەسێک لە دڵی خۆیدا پەیڕەوی ئەم باوەڕە ناکات. کەسانێک هەن لە قووڵایی دڵیانەوە گوێ لەم دەنگە ئیمان-هیوا-دەرکەوتنە پێشوەختە قەدەرە ناگرن. ڕەتی دەکاتەوە. لە ئەنجامدا نائومێدی هەڵدەبژێرێت.
هیوا ئازادییە لە تاریکیدا. ئەگەر ئازادی ئێمە ئەگەرێک و توانایەک و حاڵەتێکی بوون بێت کە پێش مانا یان بێ مانابوونی ژیان بێت، ئەوا گەشبین بوون دۆخێکی وەهایە لە بوون. هەڵبژاردن، بە مانا سەرەتاییەکەی، باوەڕێکی سەرەتاییە بە ئەگەری گۆڕانکاری لە کات و شوێندا. هەڵبژاردن، بە سادەیی، جۆرێکە لە باوەڕ. سەرەتاییترین فۆڕمی هیوای تێدایە- چاوەڕێی ڕوودانی هەندێک گۆڕانکاری. لەم چاوەڕوانییەدا تەواوی پێکهاتەی کاتی مرۆڤایەتی ئاشکرا دەبێت. مرۆڤ ڕابردوو دەخاتە دواوە و لە ئێستاوە دەچێتە دەرەوە بۆ داهاتوو. ژیان نزیکەی لە هەر چرکەیەکدا نوێ دەبێتەوە. ئەم نوێبوونەوەش بە ئیمانە، کە پێی دەگیرێت و بەوەوە دەچێتە ناو داهاتووەوە. تا ئەو کاتەی کە لە نیوەی هەر چرکەیەک زیاتر دەچیتە ناو داهاتووەوە، پێشتر داهاتووت لە باوەش گرتووە. هەروەها مرۆڤ بەم کارە دڵەڕاوکێیەکانی خۆی لە نەبوونی و بێزاری کە بەهۆی گیربوون لە ئێستادا دروست دەبێت و نۆستالژیا بۆ ڕابردوو دەگوازێتەوە بۆ داهاتوو.
بێگومان هیوا لەگەڵ نائومێدیدا پێکەوە دەژی. نائومێدی دەرئەنجامی ڕەتکردنەوەی هەڵبژاردنەکانی مرۆڤە لەلایەن واقیعەوە. بە مانای ساغ نائومێدی واتە لەدەستدانی هیوا. لە بێ مانادا هیوا دەگۆڕێت بۆ نائومێدی. قووڵتر دەبێتەوە. پەیوەندی مرۆڤ لەگەڵ داهاتوودا کاڵ دەبێتەوە و تەنانەت پچڕاوە. مرۆڤ هەست دەکات چەندین جار ڕەتدەکرێتەوە لەلایەن جیهانێکەوە کە پێناچێت هەرگیز باشتر نەبێت. مرۆڤ لە نائومێدیدا بەهۆی نیگەرانی بەردەوام و کەم زانینی خۆی و هەستکردن بە ناتەواوی و بێدەسەڵاتی و تاوانباری زاڵ دەبێت. بێ گومان گەورەترین زیانی ڕەشبینی، لەدەستدانی باوەڕ نییە بە ئایندەی خۆی، بەڵکو لەدەستدانی باوەڕە بەوەی کە ئیرادەی ئازادی خۆی دەتوانێت ئەنجام بەدەست بهێنێت. بەم پێیە ڕەشبینی بەو مانایە نییە کە هیوایەک نییە، بەڵکو بەربەستێکە کە خۆی لە دەستبەرداربوون لە هەڵبژاردنی ئومێد بەدوور دەگرێت.

ئەنجام
واتە لەمانەی سەرەوە دەردەکەوێ کە مانای ژیان بەم سێ مەزاجەی خوارەوە دەردەبڕدرێت: ئازار، بێزاری و نائومێدی. هەموو ئەم مەزاجانە حاڵەتی ئۆنتۆلۆژی جیاواز لەبارەی بێمانایی ژیانەوە دروست دەکەن، ئازارەکان، ئازاری شانازیی بوون دەدات، بێزاری خود لە بەربەستی بووندا هەڵدەفڕێنێت، نائومێدی هێرش دەکاتە سەر باوەڕبوون بە ئازادی. سەرەڕای جیاوازییەکانیان، ئەم هاوبەشییە جەوهەرییەیان هەیە، کە هەموویان هەمیشە بەدوای مانادا دەگەڕێن، تەنانەت ئەگەر ئەم هەوڵە لە خۆیان یان کەسانی دیکەش بشارنەوە و ئینکاری بکەن. مرۆڤ لە ئازاردا بەدوای دۆزینەوەی بناغەیەکدا دەگەڕێت لە بووندا، لە بێزاریدا بەدوای بوونی ڕاستەقینە و تەواودا دەگەڕێت، لە نائومێدیدا بەدوای لەدایکبوونەوەدا لە هیچەوە دەگەڕێت. هەرچەندە ئەم هەستانە نەرێنی بن، هەموویان باوەڕێکی بنەڕەتییان هەیە کە ژیان مانای هەیە. ئەم باوەڕە ڕەنگە سادە، درۆ، شێواو یان هەڵئاوساو دەرکەوێت. بەڵام گەڕان بەدوای مانای ژیاندا وا نییە. مەسەلەکە ئەوە نییە کە ژیان مانادارە یان بێ مانا. بەڵکو هەر ئەم باوەڕە سەرەتاییەیە کە ناگاتە قووڵایی دڵی مرۆڤ. ئەم باوەڕە فێریان دەکات کە ئەو ئازارانەیان خۆشبوێت کە لەگەڵ مرۆڤبووندا دێت. بەڵکو هەر ئەم باوەڕە سەرەتاییەیە کە ناگاتە قووڵایی دڵی مرۆڤ. ئەم باوەڕە فێریان دەکات کە ئەو ئازارانەیان خۆشبوێت، کە لەگەڵ مرۆڤبووندا دێت. بەڵکو هەر ئەم باوەڕە سەرەتاییەیە کە ناگاتە قووڵایی دڵی مرۆڤ. ئەم باوەڕە فێریان دەکات کە ئەو ئازارانەیان خۆشبوێت کە لەگەڵ مرۆڤبووندا دێت.

پەڕاوێزەکان
(١) بێگومان ئینکاری ئەوە ناکەین کە هەندێک لە زیندەوەران مەیلیان هەیە خۆیان نەپارێزن و تەنانەت لە هەوڵی ئەوەدان خۆیان لەناوببەن. فۆڕمی توندڕەوی ئەمەش خۆکوشتنە. بەڵام خۆ لەناوبردن وەڵامێکە بۆ ئەم هێزە ژیانییە سەرەتاییەی خۆپاراستن. وەڵامێکە نەک دەوڵەتێکی جەوهەری. تەنها ئەوەیە کە توانای خۆپاراستن بە هۆکاری جۆراوجۆری شێواوە، ناتوانێت خۆی لەگەڵ ژینگەی دەرەکیدا بگونجێنێت، یان لە خۆی نامۆیە. وەک یاسایەکی بنەڕەتی ژیان، خۆپاراستن ڕێنمایی هەر ئۆرگانیزمێک دەکات بۆ بەدیهێنانی تواناکانی. خۆ زاوزێکردن فۆرمێکی ئایندەیی خۆپاراستنە.
(٢) ئینتەرسوبژێکتیڤیەت ئاماژەیە بۆ پێکەوەژیان و پێکەوەژیانی زۆرێک لە بابەتەکان (مرۆڤەکان).
(٣) ئەلبێرکامۆ، ئەفسانەی سیزیفۆس (ئینگلیزی)، چاپخانەی پرێنتیس هۆڵ، ١٩٩٦، ل٣٢٠.
(٤) مارتن هایدگەر، “چەمکە سەرەکییەکانی میتافیزیک: جیهان، ترس و تەنیایی”، چاپخانەی زانکۆی ئیندیانا (ئینگلیزی)، ١٩٩٥، ل٧٦.
(٥) چێژبەخش – لە فەلسەفەی یۆنانی کۆندا ئاماژەیە بۆ مەیلی خۆبەخشین و چێژوەرگرتن و بەدواداچوون بۆ ئەو چێژانەی کە هەستەکان دەیهێنن.
(٦) ڤیکتۆر فرانکڵ، “گەڕانی مرۆڤ بۆ مانا”، چاپخانەی بێکن، ١٩٩٢، ل٧٥.

سەرچاوەکان

• کتاب پاسکال انتشارات: آگه آگهنویسنده: بن راجرز. مترجم : اکبر معصوم بیگی. تعداد صفحه :79. سال انتشار شمسی : 1401. سال انتشار میلادی : 1999.
• کتاب اسطوره سیزیف. انتشارات: نیلوفر. نویسنده: آلبر کامو آلبر کامو. مترجم : مهستی بحرینی. تعداد صفحه : 176. سال انتشار شمسی : 1401. سال انتشار میلادی : 1942سری چاپ : 6.
• هایدگر و مرگ. مولف: پل ادواردز . استفان میولهال . برنت ادکینز و .مترجم: مهرداد پارسا. ناشر: شوند. سال انتشار شمسی : 140٩.
  عەرەبی
• كيتاب ارسطو /‪‪ مؤلف: عبد الرحمن‪‪ بدوىقسم: الفلسفة الإسلامية. اللغة: العربية. الناشر: مكتبة النهضة المصرية ‪‪الصفحات: 314. تاريخ الطبع: 2017.‬‬‬‬‬‬
• كيتاب كيركجارد /‪‪ مؤلف: فريتيوف برانت . مترجم والمحقق: مجاهج عبدلمنعم مجاهدز اللغة: العربية. الناشر: مكتبة دار الكلكمة. ‪‪الصفحات: 157. تاريخ الطبع: 2009.‬‬‬‬
• كيتاب الإنسان والبحث عن المعنى معنى الحياة والعلاج بالمعنى . مؤلف: فيكتور إيميل فرانكل.. قسم:. بيوغرافيا ومذكرت أدبية مترجمة. اللغة: العربية. الناشر: مكتبة الأنجلو المصرية. تاريخ الإصدار: 01 يناير 2011. الصفحات: 142.
  ئینگلیزی
• Crime and Punishment. Dostoevsky, Fyodor. Published by Heinemann, 1964.
• Existentialism Is a Humanism Paperback – by Jean-Paul Sartre (Author), July 24, 2007.

شیعر بارانه‌ ئاسمانی ده‌روون و سروشت جوانده‌كا،خه‌ونه‌ له‌رۆخی ده‌ریاكاندا له‌ ئاریشه‌ی رۆژگار ورد ده‌بێته‌وه‌,مه‌له‌وانێكه‌ له‌ناخی ئاوو هه‌مووگومان و راستییه‌كان ده‌كۆڵێته‌وه‌,شیعر تارماییه‌كان له‌توێی وێنه‌و مه‌به‌ستا شیده‌كاته‌وه‌ ،هه‌ناسه‌یه‌ دڵ له‌په‌ستی زاخده‌دا،چاوه‌ ..نیگاكان ده‌ژمێرێ‌.له‌مه‌مله‌كه‌تی هه‌نسكا له‌ ڤیان ده‌گه‌ڕێ‌ (من و ده‌ریا)كتێبێكی شاعیر عه‌باس جێماوه‌،له‌لایه‌ن یه‌كێتی نوسه‌رانی كورد/لقی كه‌ركوكه‌وه‌ به‌چاپ گه‌یشتووه‌.
كۆمه‌ڵه‌ شیعرێكی تێدا له‌دایكبووه‌….

ئه‌ی ژنه‌ ئاوییه‌كه‌
به‌رده‌كان
ده‌یانه‌وێت شتێك بڵێن
سێ‌ شه‌وه‌
په‌نجه‌كانیشت
به‌رگی قرشیان پۆشیوه‌
له‌كاتێكدا خۆیان نۆبه‌ره‌ی ورده‌ یاقووتن

شاعیر پێناسه‌ی ژنێكمان بۆ ده‌كات ….ره‌نگه‌ له‌ناخیدا جۆره‌ وشكیه‌ك به‌دی بكرێت ،هێنده‌ به‌سیمای عه‌شق و جوانیه‌كاندا ده‌ڕوانێ‌،بێهووده‌ ییه‌كی به‌باڵای شاعیردا بڕیبێ‌،ئه‌و سووتانه‌ی ئه‌م به‌گڕی دامركاوه‌ ،وشه‌كانی باڵیان له‌كوانووی بێئه‌مه‌كیدا ..له‌گیانه‌ڵای نه‌مریدان و ده‌یانه‌وێ‌ جاویدانییه‌ك له‌نێو ژاكانی عومرا بپۆشن .وه‌لێ‌ ئه‌و بێئاگایانه‌ له‌مانای ئه‌مه‌ك و راستییه‌كان ،ته‌نانه‌ت له‌ به‌رامبه‌ردا به‌رده‌كانیش ده‌یانه‌وێت بێنه‌گۆ،هه‌ر چوون په‌نجه‌ نیانه‌كانی به‌رگی بێبه‌زه‌ییان پۆشیوه‌، قرش ئاسا نیازیان له‌ ناوبردنی چوارچێوه‌ی خۆیانن .له‌كاتێكدا سه‌رچاوه‌یان ئاوه‌و ..پێكهاته‌ی مرواری و یاقووتن ،ئه‌م كاردانه‌وه‌و ره‌نگدانه‌وه‌یه‌ ..،كێ‌..؟دروستی كردووه‌..؟ كه‌سه‌كان یاخود كچه‌ ئاوییه‌كه‌ ..خۆی ته‌نها به‌رووكه‌ش بارانی به‌زه‌یی له‌به‌ژنی ده‌بارێ‌ و له‌ناخه‌وه‌ش نیازی له‌ناوبردنی دڵسۆزان و شاعیره‌ .ئه‌م هاوكێشه‌ دژه‌ باوه‌ _ئاراسته‌كه‌ی هۆنیار ده‌گرێته‌وه‌ .
ئه‌وه‌تا ده‌ڵێت:.
منیش له‌هۆگریتا
وه‌كوو نیل
بۆ ئێواره‌ خوانیكی سینه‌ت و
پێكێك له‌ سۆز
پێچه‌وانه‌ی گشت ئاده‌مییه‌كی كۆڵانه‌كه‌تان
شه‌پۆلی فه‌زای هه‌سته‌كانم
تابێ‌ گوڕتر ده‌بن

شاعیر لاوازو گۆشه‌گیره‌ له‌ ئاستی دڵخوازه‌كه‌یدا ،هه‌ر بۆیه‌ ئاوه‌ژوو له‌كۆمه‌ڵ و ناسیاوانی،له‌ به‌ر خاتری دڵه‌كه‌ی نیل ئاسا ..هه‌موو مه‌وداكانی ته‌سك كردووه‌ته‌وه‌ و كۆمه‌ڵ په‌راوێز ده‌كات و له‌خاڵی به‌ژوان گه‌یشتنێكا ..له‌سینه‌ی دولبه‌ره‌كه‌یدا ده‌توێته‌وه‌،بۆ ئه‌وه‌ی پێكێك له‌خۆشه‌ویستی هه‌ڵداو هه‌موو شه‌پۆله‌كان تێكبشكێنێ‌.هه‌موو چركه‌ساتێكیش به‌تاوتر ..بۆ مه‌به‌ستی ده‌كۆشێ‌ و تاو ئه‌دات .شاعیر چاك ده‌زانێت ..ساردییه‌ك له‌به‌رامبه‌ردا چڕبووه‌ته‌وه‌و ته‌نانه‌ت ،چاك هه‌ست به‌سه‌دای ناخی ده‌كات .

پێنووسه‌ سێ‌ بڕگه‌كه‌شت
وه‌كوو غه‌زه‌لێكی پژاو
مه‌نگ و بێ‌ ژانن
له‌كاتێكدا
شه‌پۆلی په‌یڤی وه‌نه‌وشه‌یی و
شه‌یدای عیشق و عیرفانن

شاعیر جۆره‌ ئاڵۆزی و نه‌گونجانێك هه‌رێمی ده‌ربڕینییان ته‌نیوه‌،ئاخر ..((خوازه‌)) سه‌دای ناخه‌ ،ئه‌وه‌تا ئاواته‌كه‌ی جۆره‌ تێنه‌گه‌یشتنێك ـ له‌گوفتارو غه‌زه‌له‌كانیدا ده‌رده‌كه‌وێ‌ كه‌ هه‌ست به‌ئه‌ندێشه‌ی ئه‌م ناكه‌ن ،ئیتر چۆن لێشاوێك له‌عیشق و عیرفان دروستده‌كه‌ن .بۆ كێ‌..گه‌ر وایشبێت .به‌ری وه‌فاو ره‌نجی بۆ شاعیر نییه‌و ئه‌م فریودراوانه‌ ده‌یه‌وێت ..له‌ سایه‌ی په‌یڤی شرینی ئه‌ودا ئارامبگرێت.

منیش له‌سه‌ر سامیا
وه‌كو منداڵه‌ قه‌ره‌جێكی به‌له‌نگاز
به‌بێ‌ زه‌ینی
بۆ نیگایه‌ك
له‌ كۆڕی ژوانی رازه‌كانتا
چڵه‌ شیعرێك
په‌یكه‌ری دڵم
له‌شێوه‌ی بایه‌كی لماوی
له‌به‌ر پێتا ده‌ڕوانم

هه‌ر بۆیه‌ خۆی وه‌كوو ره‌وه‌ندێكی به‌سته‌زمان دێته‌ پێشچاوو ،درك به‌كاڵفامی خۆی ده‌كات،كه‌چی كۆڵناداو ده‌یه‌وێت ئه‌و گوڵه‌ی بۆنی نه‌كردووه‌،ره‌نگه‌ له‌یه‌خه‌ی ئه‌میش نه‌درێ‌ ،به‌گه‌شاوه‌یی بمێنێته‌وه‌،به‌رامبه‌ر ئه‌م هه‌موو دڵڕه‌قییه‌ی ئه‌و دڵی بكاته‌ چڵه‌شیعرێك و چه‌شنی چاككه‌ره‌وه‌یه‌ك گه‌رداوی هه‌ڵوه‌سته‌كانی هه‌ڵگرێ‌.

ئای ئه‌زیزم
مه‌رجان هه‌ره‌سی هێناو
ده‌یه‌وێت
برۆكانی خۆی بڕوتێنێته‌وه‌
چه‌شنی گوڵه‌ گه‌نمێك
له‌سه‌ر زوڵفی قه‌ترانی تۆدا
له‌نگه‌ر بگرێ‌

شاعیر هێنده‌ به‌جوانی ئه‌ڤینه‌كه‌ی سه‌رسامه‌ نیو ئه‌وه‌نده‌ ..شه‌نگیه‌كی له‌ئاكاره‌كانیدا ده‌رنه‌خستووه‌.دارو به‌ردو مه‌رجان ـ هه‌مووی له‌به‌رامبه‌ر هاوه‌ڵه‌كه‌یدا هه‌ره‌سییان هێناوه‌،كه‌چی ئه‌م وایداده‌نێت سه‌رجه‌میان له‌خزمه‌تی ئه‌ودان و ده‌یانه‌وێت جوانتری بكه‌ن.ئیتر شاگه‌شكه‌ی سینه‌و برۆو زوڵفی قه‌ترانی بووه‌،له‌روانگه‌ی خۆیه‌وه‌ ،هه‌موو وه‌كوو ئه‌و له‌هۆڵی ئه‌ودان و هه‌مان خۆشه‌ویستی ئه‌م خۆشیان ئه‌وێ‌..
سێبه‌ری ملوانكه‌
خوێنینه‌كه‌شت
له‌ نێو باخی شه‌قامه‌كان
هه‌ر زیكرو سه‌ما ده‌كات

شاعیر هێنده‌ سه‌رشێتانه‌ له‌دڵداره‌كه‌ی ده‌ڕوانێ‌.. ته‌نانه‌ت سێبه‌ری ملوانكه‌كه‌ی كردووه‌ به‌سه‌ماكه‌رو له‌نێو باخی مه‌مكه‌كانیدا هه‌ر خه‌ریكی زیكرو حاڵن .بزانین بۆكێ‌..؟دیاره‌ عه‌باس خه‌و ده‌بینێ‌،هه‌ر به‌خه‌یاڵیش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ لای ئه‌وینداره‌كه‌ی.

تۆ بۆ من
به‌رامه‌ی گوڵه‌
تابلۆكانی (ڤانكوخ)ی و
تائه‌به‌د پیرنابی

ئه‌وه‌تا ئه‌وی به‌بۆنی ئه‌و گوڵانه‌ داناوه‌ كه‌بوونه‌ته‌ به‌هره‌ی ڤانكوخ و داهێنانه‌كانی ،باشه‌ شاعیر چاك ده‌زانێت _كه‌ ڤانكوخ ـبۆ كێ‌ گوێی خۆی بڕی و ..ئاكامیش خۆی كوشت .نازانم شاعیر بیر له‌چی ده‌كاته‌وه‌..ئه‌وه‌تا..ده‌ڵێت..

شه‌رمنن
مه‌خموورن
ئه‌ستێره‌ن
چاوه‌كانت
مانا به‌ شه‌وه‌زه‌نگ ده‌به‌خشن

كه‌واته‌ شاعیر خۆی به‌قه‌رزاری ئه‌م نازداره‌ ده‌زانێت كه‌بوونه‌ته‌ داینه‌مۆی هه‌ست و نه‌ست و شیعره‌كانی كه‌ئه‌ویش ته‌نها جوانیه‌كه‌یه‌تی.

هه‌ر دوێ‌ شه‌و
وه‌كوو به‌دمه‌ستێكی بی َ شه‌راب
ده‌ستی چه‌پم خسته‌سه‌ر شانی مانگ و
ده‌مڕوانیه‌ سه‌مای
په‌ره‌سێلكه‌یه‌كی ده‌نوك شكاو
غه‌مزه‌ی عه‌یارت
به‌ڕیتمه‌وه‌

شیعر شۆڕبوونه‌وه‌یه‌ بۆ دیوی ناوه‌وه‌ی نه‌بینراوه‌كان و ده‌رهێنانی جوانییه‌ له‌شاراوه‌كان،به‌ڵام ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێ‌ ،كه‌هه‌ڵبسین ناشیرینیه‌كان جوانكه‌ین،به‌ڵكوو گه‌ڕانه‌ به‌دوای نه‌زانراوه‌كانداو خستنه‌ڕوویان به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌لای زۆر كه‌س تارو مه‌نگه‌.
له‌زۆر كۆپله‌كانی كاك عه‌باس جێماودا ،هه‌مان ماناو رێباز دووباره‌ ده‌بنه‌وه‌،به‌ده‌گمه‌نیش چووه‌ته‌ ده‌رووی دورگه‌ داخراوو مه‌نگه‌كانه‌وه‌.ئیتر ره‌نگه‌ شاعیر ویستبێتی جۆره‌ دژوارییه‌ك دروستبكات و نوێگه‌ری له‌توێی شته‌ ئاشكراكاندا بێنێته‌ كایه‌وه‌.بۆیه‌ واله‌خوێنه‌ر ده‌كات ،جۆره‌ ماندوبوون و ساردییه‌ك و وشكییه‌ك له‌ به‌رهه‌مه‌كانیدا ببینێ‌..ئه‌مه‌ش له‌خۆڕا نییه‌ ئه‌م بۆ چوونه‌م لادروستبوو ،چونكه‌ شیعره‌كانی ئه‌م كتێبه‌م چاك خوێنده‌وه‌.شیعری ئه‌مڕۆ لێكخشانه‌ له‌گه‌ڵ زمانداو خه‌یاڵی قووڵ و وێنه‌ی شیعری و ریتمی شنه‌ به‌خشه‌ ،ئیتر پێویستی به‌ڕسته‌ی درێژو لێكدراو نییه‌ .
ده‌سخۆشی له‌ كاك عه‌باس ده‌كه‌م ..هه‌وڵێكی چاكی داوه‌ و ئه‌م به‌رهه‌مانه‌یشی له‌وانه‌ی پێشووی جیاوازترن.خوازیارم له‌به‌خششی به‌رده‌وامدا بێت .

ستار ئەحمەد

زیاتر لە٢٥٠٠ ساڵ بەر لە سەرهەڵدانی ئاینی ئیسلام ، نەتەوەی کورد لەگەڵ نەتەوەکانی تری ئاریایی لەسەر بنەماکانی ئاینی پاکی زەردەشتی پەروەردە بوون ، بە جۆرێک کە تا ئێستاش، فەرهەنگ وکەلتورو فەلسەفەی زەردەشتی کاریگەری لەسەر کەلتورو فەرهەنگی کۆمەڵگای کوردەواری ماوە . نەتەوەی کورد پێش نزیکەی سێ هەزار ساڵ ، دوای روخانی ئیمپراتوریەتی مادەکان وبە درێژایی ئەو مێژووە ، هەر ژێر دەستە ولە ژێر ستەمی دەوڵەتەکانی فارس و عەرەب و تورک بووە . لەو کاتەوەی کە کوردە مادەکان ، دەوڵەتیان نەما و لە دوای روخانی ئیمبراتۆریەتی ساسانی ، زۆربەی کورد لەسەر ئایینەکەشی نەما ولە ژێر فشار و کوشتن و تۆقاندن ووردە ووردە بوون بە موسوڵمان . بۆیە تا ئێستا کەسایەتی تاکی کورد لە ژێر کاریگەری کەڵەکە بوونی ستەم و زۆرداری ولە ژێر باری نا ئومێدی و پەرتەوازەیی دەناڵێنی ، بەبێ ئەوەی خۆراگری و بەرخودان و وابەستە بوونی بە خاک و نیشتمان وفەرهەنگ وکەلتوری نەتەوەکەی و ئاینەکەی لە دەست بدات.
لە مێژوودا چەندین نەتەوەی خاوەن ئیمبراتۆریات و دەوڵەتی بەهێز، خاوەن ئاین و فەرهەنگ و کەلتور لە ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەراست و لە شوێنی تری ئەم جیهانە ، لە ئاکامی گۆرانی هاوکیشەی هێزەکان لە وەرچەرخانی مێژوویی بەرگەیان نەگرت و لە نیوچوون . بەڵام نەتەوەی کورد لە خاکی کوردستانی خۆی ، لەژێر باری ئەو هەموو جەنگ و ململانێ و پێکدادانی دەستەڵاتی زل هێزەکان لە ناوچەکە ، سەرەرای ئەو هەموو ستەمەی کە بەدرێژایی مێژوو لێی کراوە ، بەڵام کورد خۆراگرانە ، توانیویەتی ئیرادەی خۆی وەک نەتەوەێکی زیندو خاوەن فەرهەنگ و کەلتور بپارێزێت . لە دوای دەیان شۆرش و جولانەوە و هەڵسانەوەو نوشستی ، کورد تا ئێستاش بە هەموو پێکهاتە جیاوازیەکانی سیاسی و بیرورای ئاینی و مەزهەبی ، بەردەوامە لە خەبات و تێکۆشان بۆ رزگاری و سەربەخۆیی . بێگومان وە بە دڵنیایەوە ، زوو بێت یا درەنگ ، نەتەوەکەمان بە هەموو ئاوات و ئامانجەکانی دەگات وە سەرەنجام سەرکەوتن بە دەست دەهێنێ .کلیلی سەرکەوتنی گەلەکەمان مەرج و فاکتەری سەرەکی و تەنیا ، یەک رێزی و رێکخستنەوەی ناوخۆی ماڵی کوردە لە نیشتمانی خۆیدا، ئەوەش بە گەرانەوە بۆ فەرهەنگ و کەڵتورە رەسەنەکەی کورد و سێ گۆشەی ئەخلاقی کە پێکحاتووە لە {بیری چاک و گوفتاری چاک و کرداری چاک} ، بە داهێنان و بەرجەستەکردنی ئەم سێ چەمکە دەبێت، لە ناخ و رەفتارو هەر تاکێک وخیێزانێک و کۆمەڵگا و حوکمرانانی کوردی، لە هەموو بوارەکانی ژیان.
ئێمەی کورد، هەمیشە لە هەموو قوناخەکانی ژیانی هەر تاکێک لە ئێمە ، لە مناڵیەوە بگرە تا هەرزەکاری و لاوی و لەو کاتانەی چونە ژوور تەمەنیشەوە ، شانازی بە کورد بوونی خۆمان دەکەین . زمان و جل و بەرگ و موسیک و گۆرانی و فۆلکلۆر و کەلتور و داب و نەریتی کوردەواری , لەشێوازی پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکانی خێزان و بنەماڵەیی و عەشیرەتی و کومەڵایەتی، ئەمانە هەمووی ، هەمیشە مایەی شانازیمان بوون ، هەمیشە لەلامان باشتر و جوانتر بووە، لە فەرهەنگ و کەلتوری نەتەوەکانی تر . بێگومان لە خۆبەختکردن و ئازایەتی و جوامێری لە پێناوی ئازادی و سەربەخۆییدا ، دژ بە ستەم و زۆرداری هەمیشە شانازیمان بە خۆراگری و ئازایەتی نەتەوەکەمان کردووە . شۆرشەکانی کورد لە کوردستان و خۆبەختکردنی لاوو گەنجی کورد و خۆراگری لە بەردەم ئازارو ئەشکەنجەو قەنارەدان لە نێو زیندانەکانی داگیرکەرانی کوردستان، ئەوانە هەمووی گەواهیدەر و سەلمێنەرن ، کە کورد وەک نەتەوەێکی زیندو خاوەن بەرخودانی سەخت بووە بە درێژایی مێژوو ، لە پێناو وەدەستهێنانی مافە رەواکانی ، لە ئازادی و سەربەخۆیی و ئاشتی و دیموکراسی و بەردەوامە لە خەبات و تێکۆشان . ئێمەی کورد ، لە رووی دابوو نەریت و ئاکارەوە واتە لە رووی { ئەخلاقیەوە } هەمیشە ، لە نیو نەتەوەکاندا ، لە رووی دەست و دەم و داوێن پاکی ، خۆمان بە باشترێن و جیاواز ترینان زانیوە . لێرەدا دەتوانم بڵێم نەک هەر خۆمان بە جوایەز لە نەتەوەکانی تر زانیوە ، بەڵکو نەتەوەکانی تریش کوردیان لە رووی باشی و پاکی داب و نەریت و راستی و راستگۆیی و ئەمانەت و موتمانەیی ، تەواو بە جیاوازیان زانیوە . بە تایبەتی لە مامەڵە کردن و لە هەموو جۆرە پەیوەندیکیان لەگەڵ تاک و کۆمەڵگای کوردیدا . بۆیە تاکی کورد لە هەر کوێک بوبێت هەمیشە جێ موتمانە بوون .

بە داخەوە ئەو مێژووەی کورد کە نوسراوەتەوە ،کە ئێستا لەبەر دەستدایە و ماوەتەوە بۆمان ، زۆربەی راستی ووردەکاری رووداوە راستەقینەکانی مێژووی کوردی تیا تۆمار نەکراوە چ ئەوەی لە لایەن پێنوسبەدەستەکانی نەتەوەکانی تر ، کە بە شێوەێکی رەگەزپەرستانە و دوژمنکارانە نوسراوەتەوە و چ لە لایەن ئەو دەستەڵاتانەی کە ستەمیان لە نەتەوەی کورد کردووە و بە داخەوە کە مێژوو نووسانی کوردیش کەمتەرخەمی زۆریان کردووە ، لە بە دواداچوونی وورد بۆ مێژووی کورد نەکراوە . سەبارەت بە مێژووی سەدەی رابووردو ، بە تایبەتی لە کوردستانی باشوور ، کە لەلایەن کۆلۆنیالی ئیمپراتوریەتی بەریتانی ئەوسا ، لەساڵی ١٩٢١ کاتیێ کە مەملەکەتی عيراقيان دامەزراند ، کوردیان بێ ئارەزومەندانە لکاند بە دەوڵەتی عیراقەوە . کورد بە درێژای زیاتر لە یەک سەدەیە خەبات دەکات دژی ستەم و زۆرداری . هەرچەندە کورد لەو مێژووە ، تەواوی مافەکانی رۆشەنبیری و نەتەوەیی پێنەدرابوو ، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا زۆرجار پۆستی وەزاری و سەرۆک ئەرکانی سوپا و پۆستی پارێزگار و …هتد ئەدرا بە کەسانی کورد ، لەبەر زیرەکی و توانایی و رۆشەنبیری کە هیمای جۆریک لەجیاوازی و متمانە دەنوێنی بە دڵسۆزی و دەست و دەم و دامێن پاکی و راستی و راستگۆیی ، کە کورد جیاواز لە نەتەوەکانی تر پێی ناسرابوو . هەروەها جێگای سەرەنجە ، لە مێژووی حکومەتەکانی یەک لە دوای عیراق ، ئەفسەرە مرافیقەکانی شەخسی مەلیکەکان و سەرۆک کۆمار و فەرماندەی فیرقەکانی سوپا وە تا سەدامی دکتاتۆریش ،کە مرافیقەکەی کورد بوو ، کە ناوی سەباح میرزا بوو هەر هەموویان بە رەچەڵک کورد بوون .
لە ٢٠٠٣ وە لە دوای روخانی سەدام و رژێمەکەی ، تا ئێستاش فەوجێکی کورد لە بەغدای پایتەخت پارێزگاری لەپەرلەمانی عیراق دەکەن . هەرچەندە زۆربەی پێکهاتە سیاسیەکانی عەرەب لە عیراق لە زۆرینەی شیعە و سنە پێکهاتوون ، بەڵام بەو ئەندازەی کە متمانەیان بە کورد هەیە لە زۆر رووەوە ، بە تایبەتی لە رووی ئەمنیەوە ، ئەوەندە متمانەیان بە یەکتری نەبووە . سەبارەت بە تاکی شەقامى عەرەبى عيراقیش ، ئەو متمانەیە رەنگی داوەتەوە لەسەر مامەڵەی بازرگانی ، و پەیوەندی دوستایەتی و کۆمەڵایەتی . وەک پێشتریش باسمان کرد ، ئێمەی کورد هەمیشە خۆمان بە جیاواز زانیوە لە رووی چاکە کردن . هەموو ئەو ئاکارو داب و نەریتانەی کە بۆتە هۆی شکۆمەندی نەتەوەیمان . روحیەتی لەخۆ بوردەیی کورد ئەوەندە لە ئاستێکی بەرزە لە هەموو رۆژگارەکاندا بە تایبەتی لەو کاتانەی کورد ، دەستەڵاتی هەبوبی زۆر بەخشەندە بووە بە جۆرێک ، کەتەنانەت رقی لە دوژمن و ناحەزەکانیشی نەبوتەوە . بۆ نمونە زۆربەمان راپەرینی ساڵی ١٩٩١ مان لە بیر نەچووە یا بیستوومانە ، کە سێ فەیلەقی سوپای سەدام تەسلیم بە هێزەکانی کورد بوون ، ئەوسا کورد نەک هەر تەنانەت بیری لە تۆڵەی ئەو هەموو ستەمەو تاوانانەش نەکردەوە کە لێی کرابو لەلایەن سوپای سەدام ، بەڵکو لە جیاتی ئەوە خەڵکی کورد ، هەڵسان بە مێوانداری کردنیان ، لەو زستانە ساردە قەیراناوی و نەبوونیە ، خەڵکی دیهاتەکان ، هەرچی ئازووقە و کەرەستەی گەرمکردنەوەیان هەبوو بۆ ماوەی چەندین رۆژ لە میوانداری ئەوانی سەرف کرد تا بە سەلامەتی گەرانەوە بۆ ماڵ و حاڵی خۆیان . جگە لەوەش نمونەی زۆر هەیە کە بەخشەندەیی کورد دەسلمێنی ، جیاواز لە نەتەوەکانی تر . لە پەیدا بوونی شەری داعشەوە ، لە ساڵی ٢٠١٤ وە تا ئێستا ، نزیکەی زیاتر لە دوو ملێۆن ئاوارەی عەرەب لە کوردستان دەژین و نیشتەجێن ، کە زۆر رێزیان لێگیراوە وە زۆر بە خۆشحاڵی زیاتر لە خەلکی کوردستان ، ژیان بەسەر ئەبەن لە نێو سروشتە جوانەکەی کوردستان . بەڵام بۆ بەراوورد کردن ،ئێستا لەم بارودۆخەدا ، ئەگەر هەر تاکێکی کورد بچێتە بەغدا ، هەست بە مەترسی دەکات و ناوێرێت بە ئاشکرا لە هەموو شوێنێک و کاتێکدا بە بەرگی کوردی بگەڕێت و هاتووچۆ بکات . دیارە ئەم سیفەتە باشانەی کە کورد پێی ناسراوە ، لە گیانی لەخۆبوردەیی و مرۆڤ دۆستی و چاکەکردن و ئاشتیخوازی و ئەمانەو زیاتریش ، هەمووی ناسنامەی نەتەوەیی کوردن . بەڵام بە داخەوە و سەیر لەوە دایە ، کە تا ئێستا زۆربەی کورد نازانن هۆیەکانی ئەم هەستکردنە بە جیاوازی و شانازی کردنە بە کوردبوونمان لە کوێوە هاتووە و هۆیەکانی چین ؟ و لە کوێوە سەرچاوەیان گرتووە ؟. بە داخەوە ئێمەی کورد تەنیا لە گێژاوی نەهامەتیەکانماندا بیر لە خەراپیەکانی خۆمان دەکەینەوە و وێل و سەرگەردان دەبین .
لە جیاتی ئەوەی کە پێویستە ، لە کاتە چارەنوسازەکاندا بیر لەو باشیانە بکەینەوە ، کە خودا پێ بەخشیوین جودا لە نەتەوەکانی تر ، بۆ ئەوەی بیکەینە هەوێنی بەهێز بوونی یەکریزی و زامنکردنی سەرکەوتنەکانمان . بێگومان ئەو جیاوازیانە، لەبەر ئەوە نیە کە زۆرینەی کورد موسڵمانە ، چونکە ئەو نەتەوانەی تریش کە لەگەڵ کورد دەژین لەووڵات و ناوچەکەماندا ، ئەوانیش وەک کورد موسڵمانن . هەروەها کورد خاوەنی داهێنانێکی زانستی دیاریکراو نیە ، تا بەو هۆیەوە ، بەجیاواز بناسرێت لە نیو نەتەوەکانی تر لە جیهان . لێرەدا بە دڵنیاییەوە ئەتوانین بڵێن کە تەنیا هۆکارێک هەبێت بۆ ئەو جیاوازیەمان و شانازی کردنەمان بە کورد بونی خۆمان ، ئەوەش بێگومان تەنیاو تەنیا، دەگەرێتەوە بۆ مێژووی دێرینی نەتەوەکەمان . کە بە درێژایی مێژووی ٢٥٠٠ساڵ پێش دەرکەوتنی ئاینی ئیسلام ، نەتەوەی کورد لەسەر بنەماکانی { بیر و چاک و ووتەی چاک و کرداری چاک }ی ئاینی پاکی زەردەشتی و خودای یەکتا پەرستی پەروەردە بووە . بۆیە دەتوانین بڵێن کە داب و نەریتی کورد ، زادەی فەرهەنگ و فەلسەفەو کەلتوری ئەو ئاینە پاکە بووە کە {بنەماکانی لەسەر ، خودا پەرستی و خوشەویستی خودایی و مرۆڤ دۆستی ، وەک بونەوەرێکی خودایی بۆ پارێزگاریکردن لە {ژیان و ژینگە ، بۆ بە پاک راگرتنی ئاگر ئاوو هەوا و خاک و سروشت و ژینگەی و پارێزگاری کردن لە هەموو بونەوەرەکانی خودا} . ئەوەش لە رێگای چاکەکردن و پاک راگرتنی روح و ویژدان و پەیرەو کردنی راستی و راستگۆیی و چاکەکردن دەکرێت . بەڵێ بە شانازیەوە دەتوانین بڵێن: ناسنامەی کورد و جیاوازی نەتەوەییەکەی دەگەرێتەوە بۆ مێژووی هەزاران ساڵ لە پەروەردە بوونی کورد لەسەر ئەم بنەما پاکانە ، بە جۆرێک، کە مۆرک و رەگوو ریشەی لە قووڵایی ناخی جییناتی تاکی کورد داکووتاوە و لە داب و نەریت و رەفتارەکانی هەموو تاکێکی کوردی نێرو مێ هەستی پێ دەکرێت . لە گڵپەو بڵێسەی ئاگری پیرۆزی نەورۆزی هەموو ساڵێکی نوێ زەردەشتی و کوردی هەستی پێدەکرێت . لە دیمەنی سروشتی جوانی رازاوە بە داب و نەریتی فەرهەنگ و کەلتوری جیاوازی کۆمەڵگای کوردی هەستی پێ ئەکرێت . لە دیمەنی جوانی دڵرفێنی سروشتی دیهات و شارو چکەکانی کوردستان هەستی پێ ئەکرێت . لە سروشتی پەیوەندیە یەکسانی تێکەڵاو بە ئازادی و سەربەستی تاکەکانی ژن و پیاو و رەسەنایەتی لادێ و کەلکتورە جوانەکانی هەستی پێی ئەکرێت. لە ناخی هەر تاکێکی مسڵمانی میانرەوی کورد ، لە لایەنە چاکەکاریەکانی مسلمانیەتیەکەی کە فەرمان بە چاکە دەکات بۆ دوورکەوتنەوە لە خەراپە ، بە مەبەستی خوداپەرستی و مرۆڤ دۆستی هەستی پێی دەکرێت . ئەمانە هەمووی زادەی دەرهاویشتەی دوو هەزار و پێنچ سەد ساڵی پەروەردە بوونی کوردە لەسەر فەرهەنگی ئاینی پاکی زەردەشتی کە نەخشی کێشاوە لە ناخی کورد . هەر بۆیەش کورد لە هەر کوێک بێت و لەسەر هەر ئایین بیرو بۆچونێک بێت ، کورد بوونی وەک ناسنامە بۆتە مایەی شانازیکردن . گەر بە ووردی بیر بکەینە لە مێژووی سەردەمی ئاینی زەردەشتی و شارستانیەتی مرۆڤایەتی لە سەردەمی دەستەڵاتی ئیمپراتۆریەتی مێدەکان کە بە رەچەڵەکی نەتەوەی کورد ناسراون ، ئینجا بە باشی تێدەگەین کە جیاوازیەکانمان و شانازیەکانمان لەو مێژووە سەرچاوە دەگرێت . بۆیە ئێمەی کورد پێویستە لەسەرمان کە مێژووی خۆمان بناسێنەوە چونکە بەبێ هەولدان بۆ ناسینەوەی مێژووی خۆمان ، نە خۆمان دەناسینەوە ، نە پێگەی خۆشمان ئەدۆزینەوە لە ناو شارستانیەتی مرۆڤایەتی . بە داخەوە کە دەبینین نەتەوەکانی داگیرکەری کوردستان مێژووی کوردیان شێواندووە ، بە جۆرێک نوسراوەتەوە ، راستیەکانی بە ئەنقەست شێوێنراوە ، بۆ ئەوەی بە تێپەربوونی کات کورد ناسنەمەی نەتەوەیی خۆی لەیاد بچێتەوە ، بۆ ئەوەی تاکی کورد ئێنتیمای بۆ گەل و خاکی پیرۆزی نیشتمانەکەی لە دەست بدات . بۆ ئەوەی سەرەنجام ، کورد ببیتە کامایەتێکی پاشکۆ بۆ ئەو نەتەوانەی کە بە درێژای مێژووی ستەمیان لە کورد کردووە . ئەگەر چاوێک بە مێژووی نەتەوەکەمان بخشینین دوای روخانی دەستەڵاتی دەوڵەتی مادەکان ، دەبینین خاکی کوردستان بۆتە مەیدانی تەراتێنی جەنگی ئیمبراتۆرە زل هێزەکان لە ناوچەکە . لە کاتێکدا کورد لە ماڵی خۆی لە نیشتمانی داگیر کراوی خۆی و بە هیچ جۆرێک و هەرگیز هیرش و پەلاماری خاکی هیچ ووڵاتیک و نەتەوەێکی تری نەداوە .
ئەو سەردەمەی کە، کورد خاوەنی ئاین و فەرەهەنگ و کەلتوری خۆی بووە لە ناوچەکە، بەهەمان شێوە دەبینین ، کورد خاوەنی دەوڵەت و دەستەڵاتی بەهێزی خۆی بووە . بەڵام کاتێک لەوەرچەرخانی مێژوو دا کورد ، دەستەڵات و ئاینی خۆی لەدەستدا بەهۆی هێرشی زلهێزە درندە داگیرکەرەکان ، کوردیش وەک نەتەوەێک ووزەو هێز و پێگەی لە ناو نیشتیمانی خۆی لەدەست دا وە و لاواز بووە . هەر بۆیە کورد بەردەوام و تا ئێستاش ، هەر لەسەنگەری بەرگریدا بووە لە بەرامبەر ئەو هێزانەی دەوروبەری کە لە هاوکیشەی هێزدا زۆر نابەرابەر بووە . هەربۆیەش بە پلانی دوژمنان ، کورد بەردەوام توشی هەڵەی پەرتەوازەیی و بێ دەستەڵاتی و ژێر دەستەیی بووە. بەردەوام کورد تووشی کێشەی نەبوونی یەکریزی بووە ، کە بۆتە هۆی ئەوەی دوا بکەوێت لە پاراستنی دەستکەوتە مێژوویەکانی . کورد ئێستا بۆ ئەوەی بتوانی دەستکەوتەکانی بپارێزێت کە رەنجی خەباتی خەێناوی یەک سەدەیە لە کوردستان ، بۆ ئەوەی تاکی کورد موتمانەی بە خۆی و هیوای بە ئایندەێکی سەرکەوتوو و ئینتیمای بۆ خاک و گەل و نیشتمانی کوردستان بەهێز بێت ، زۆر پێویستە لەسەر مێژووناسانی کورد , دەست بکەن بە نوسینەوەی سەر لە نۆی مێژووی راستەقینەی نەتەوەکەیان . بە دڵنیایەوە بۆ سەرکەوتنی ئەم هەوڵ و کوششانە پێویستە لایەنە پەیوەندیدارەکان لە حکومەتی هەرێمی کوردستان ، پلانی جدیان هەبێ بۆ هاوکاروی و یارمەتیدانی ئەم ئەرکە نەتەوایەتی و نیشتمانیە پیرۆزە . تەرخانکردنی بوجەێکی شایستە و گونجاو بۆ پاراستن و پارێزگاری کردن لە شوێنەوارە مێژوویەکان، کە ئێستا رووبەرووی مەترسی لە ناووچوون بونەتەوە ، بە هۆی باندەکانی مافیای ئاسار و هەروەها بە هۆی رووداوە سروشتیەکان وەک باران و لافاو سووتان بۆمەلەرزە وە هەروەها هەوڵی بەردەوامی دەوڵەتانی ناوچەکە بە بۆمبابارانکردنی شووێنەوەارە مێژویەکانی کورد بە مەبەستی لەناوبردنی مێژووی دێرینی نەتەوەی کورد . چونکە ئەم شوێنەوارانە سەرچاوەی سەرەکین بۆ دراسەکردن و توێژینەوەی زانستیانە، بۆ نوسینەوەی سەر لە نۆی مێژووی کوردو کوردستان .
دووبارە دەبێت ئەوە بزانین و بە کردار جێبەێی بکەین ، کە کلیلی سەرکەوتنی گەلەکەمان مەرج و فاکتەری سەرەکی و تەنیا ، یەک رێزی و رێکخستنەوەی ناوخۆی ماڵی کوردە لە نیشتمانی خۆیدا، ئەوەش بە گەرانەوە بۆ فەرهەنگ و کەڵتورە رەسەنەکەی کە {بیر و ووتەو کرداری چاکە} ، بە داهێنان و بەرجەستەکردنی ئەم سێ چەمکە دەبێت، لە ناخ و رەفتارو هەر تاکێک وخیێزانێک و حزب وکۆمەڵگا و حوکمرانانی کورد ، لە هەموو بوارەکانی ژیان.

جمال سلیمان
١/١/٢٠٢٣

١- ڕۆمانەشیعر-دەقی‌واڵای (ئۆقیانووسیا بە تامی شیعر)ی پێشەوا کاکەیی چاپ و بڵاو ‌کرایەوە

پێشەوا کاکەیی، خاوەنی چەندین کتێبی شیعری و لێکۆڵینەوە و نامەی ئەدەبییە؛ هەروەها خاوەن دوو مانیفێستۆی پڕۆژەی شیعرییە، بە نێوی: «شعرەڕێ» و «شعرەڕێی گەلدۆزی» کە کارنامەکەی شیعرەڕێ لە هەشت پڕۆژە پێک هاتووە، ئەوانیش:

۱- ئەفریقانامە، بە تامی شیعر.
۲- زەمیننامە، بە تامی شیعر.
۳- ئەمریکای باشوور، بە تامی شیعر.
٤- ئەمریکای باکوور، بە تامی شیعر.
٥- زەریا و بەستەڵەکی باشوور، بە تامی شیعر.
٦- ئۆقیانووسیا، بە تامی شیعر.
۷- ئاسیانامە، بە تامی شیعر.
۸- ئەورووپانامە، بە تامی شیعر.

شاعیر، لە ساڵی ٢٠١٦ەوە تاکوو ئێستا، شەش پڕۆژەی نووسیوە، هەروەها بەرگی یەکەمی مانیفێسۆی دووەمی شیعرەڕێی گەلدۆزی) بە چاپ گەیاندووە کە یازدەبەشە.

له‌باره‌ی ئه‌م پەڕتووکەوە پێشەوا کاکەیی ده‌ڵێت:
ئەم بەرهەمە: دووەم ئەزموونی شیعری منە کە لە (ڕۆمانەشیعر-دەقی وڵا)دا خۆی دەبینێتەوە. پڕۆژەی شەشەمی کارنامەی (شیعرەڕێ)ـمە کە لە ساڵی ٢٠١٦ـەوە کاری لەسەر دەکەم. ئەمەیش دوای ئەوەی دێت کە پڕۆژەی پێنجەم (زەریا و بەستەڵەکی باشوور بە تامی شیعر) وەک (ڕۆمانەشیعر-دەقی‌واڵا) لە ساڵی ٢٠٢١ نووسرا و لە ساڵی ٢٠٢٢ چاپ کرا. لەو پەڕتووکەدا، پێشەکی و کورتەیەکی تێدایە لەبارەی (ڕۆمانەشیعر-دەقی‌واڵا) وەک ژانرێکی نوێی شیعری، کە ئەم ژانرە خۆم لێکم داوە و بەرهەمم هێناوەتەوە وەک ژانرێکی نوێی شیعری. بە واتایەکی تر، من خاوەنی ئەم ژانرەم لە مێژووی شیعردا. لەو پەڕتووکەدا، سێ کاری جیاوازم خستووەتە ڕوو، کە ئەویش ئەوەیە لەدوای زەریا و بەستەڵەکی باشوور بە تامی شیعر دیسانەوە وەک ڕۆمانەشیعر-دەقی‌واڵا هاتووەتە بەرهەم. هەروەها یەکەمین جارە (ڕۆمانەشیعر-دەقی‌واڵا) لەبارەی ئەم قاڕەوە دەنووسرێت بە شیعر. هەروەها جارە شیعری تێدا زاوەتەوە و بە شیعر بەستراوەتەوە. ئەم پڕۆژە شیعرییە، خەم و ئازار و حەیرانی کەسێکە کە دەیەوێت لەناو دوورگە و شەپۆلەکانی وڵاتانی ئۆقیانبووسیادا، زمان و فکر و مێژوو و ڕەخنە و هێزی داگیرکەر و کۆمەڵەشتێک بگێڕێتەوە، خەمی کورد وەک بوون و هەبوو بەر باس بدات. کورد دەباتە ناو ئەو گەلانەی کە لەو قاڕەدا دەژین و گەلانیش ڕادەکێشێتە ناو خۆیەوە، لەوێوە هەم ڕەخنە لە خۆی و هەم لە جیهانیش دەگرێت. لەگەڵ ئەوەیشدا، کوردێکی گەڕیدە لەناو و ئاو و دوورگەکاندا جیهانی ژینگە بەر باس دەدات. باس لە گرنگی زمان و شوناس و کولتوور و داهاتوو دەکات و دەیانخوێنێتەوە.

پارچە شیعرێک لە کتێبی: (ئۆقیانووسیا بە تامی شیعر)ەوە…

ڕاناچڵەکێن، کێ؟ مرۆڤ ڕاناچڵەکێ!
ئەگەرچی هەریەکە لە جێی خۆیەوە،
[ڕا دەردەبڕێت و
ڕان دەخوات و
ڕانا، دنیای سەرمایەداری و
ناچڵە کارەکانی و
چڵ بە چڵی درەخت دەشکێنێ و دواییش دەڵێ
کێ بووە؟
دێتەوە ناو زمان و
بەستەزمان خۆی نیشان دەدات و دەڵێ
کێ ڕاناچڵەکێ؟ دیسانەوە دەڵێم مرۆڤ ڕاناچڵەکێ!]

بەڵێ ڕاناوەستێ،

بێ ڕا و ناو و ڕاناو و ئاو دانامرکێتەوە،
خۆی پێ دانایە و مرکەمرکی دێ و خەو دەیباتەوە.
کە لە خەو هەڵدەستێ، دەنواڕێ
ئاسمان ساوە و هەڵم لەسەر ئاوەکان هەڵدەستێ.
ببوورن ئەی دوورگە زگدڕاوەکان!
هێندەی ئاو بخۆنەوە هەڵمساون،
لەناو زەریادا قەتیس ماون!
مرۆڤ فێر بووە بە دەستبەسەریەکترداشکاندنەوە
دەست دەکات بە پۆز،
دەستبەسەر دەبێت بە هۆی تاوانەکانی،
بەسەر یەکتریدا دەڕشێنەوە،
یەکتر دەشکێننەوە،
داش دەدەنە یەکتری و
داشکاندن بۆ خۆیان دەکەن کە ئیتر
شکاون و هەڵناستنەوە.

٢- چاپی دووەمی «پاشماوەی هەناسەکان»‌ـی پێشەوا کاکەیی چاپ و بڵاو کرایەوە

ئەم بەرهەمە: لە ماوەی ساڵانی (٢٠٠٥ – ٢٠٠٨)ـدا نووسراون، ساڵی ٢٠٠٨، بۆ جاری یەکەم لە چاپخانەی گەنج لە سلێمانی لەسەر ئەرکی نووسەر خۆی چاپ کراوە. چاپی دووەمی لە چاپخانەی کارۆ لە سلێمانی دیسانەوە لەسەر ئەرکی نووسەر خۆی چاپ کراوەتەوە. ئەم پەڕتووکە: پێک هاتووە لە (٣٨) شیعر و لە دووتوێی (١١٨) لاپەڕەدا و لە چوارچیوەی فکری و سیاسی و ئەوینی و ڕەخنەدا خۆی دەبینێتەوە. کاری ڕێنووس و هەڵەچنی: (وشیار عەلی) و کاری بەرگ: (ئیبراهیم ساڵح)، بە ئەنجامیان گەیاندووە.

.
پارچە شیعرێک لە کتێبی: (پاشماوەی هەناسەکان)ـەوە…

شێتەکان سیگارکێشێکى عەجايیبن،
لە یەکەم مژیاندا
دووکەڵێکى خەیاڵاوى وێنا دەکەن،
کە دەبینن لە وێنەی ئافرەتێكى ڕووت دەچێ،
قونچکى سیگارەکەش دەمژن!

٣- چاپی سێیەمی «منم، دیدەوانیی گوڵ دەکەم»‌ـی پێشەوا کاکەیی چاپ و بڵاو کرایەوە

ئەم بەرهەمە: لە ماوەی ساڵانی (٢٠٠٧ – ٢٠١٠)ـدا نووسراون، ساڵی ٢٠١١، بۆ جاری یەکەم لە چاپخانەی دیلان لە سلێمانی لەسەر ئەرکی نووسەر خۆی چاپ کراوە. چاپی دووەم و سێیەمی لە چاپخانەی کارۆ لە سلێمانی دیسانەوە لەسەر ئرکی نووسەر خۆی چاپ کراوەتەوە. ئەم پەڕتووکە: پێک هاتووە لە ١٦ شیعر و چامە، کە خۆی لە (١٠٧) لاپەڕەدا دەبینێتەوە، کاری ڕێنووس و هەڵەچنی: (وشیار عەلی) و کاری بەرگ: (ئیبراهیم ساڵح)، بە ئەنجامیان گەیاندووە.
ئەم بەرهەمە: ئەزموونێکی سەرەتای نوێی شاعیرە لەمەڕ بوونێتیی هەبووەکان، کاکەیی لەم بارەوە دەڵێت: ئەم بەرهەمەم لەمەڕ دنیای ڕۆحانیی و هەبوویەتیی بوونەکانەوەیە، کە بوون تێیدا ناوەندی دەقە. ڕوانینە لە جیهانبینیی مرۆڤ بۆ بوونەکان، کە لە پێناو خودێتیدا بوونەکان دەخەنە ژێر حەز و ویست و دەسەڵاتی خۆیانەوە. مرۆڤ وەک بکوژی لێ هاتووە لە پێناو خواستەکانیدا، هەبوویەتیی دیکە وەک پێویستی بۆ هەبوویەتیی خۆی تەماشا دەکات. لەم بارەوە، لە پێشەکیی پەڕتووکەکەیدا دەڵێت: «گوڵ، ئەو ڕۆحە موقەددەسەیە، کە وەک گشت ڕۆحە خوڵقاوەکانى دیکەى خودا، بە دیار پشووى درێژى ژیانه‌وه‌ ڕاوەستاوە و هەمیشە لە دەلاقەى جوانيى خۆیەوە دەڕوانێتە ژیان. ئەوە گوڵە هەمیشە فەرامۆشیمان دەداتێ، وێنەى بەهەشتمان نیشان دەدات. گوڵ شوێنگەى خۆی ڕازاوەیە و دەروونى مرۆڤەکانیش ئاسوودە دەکات؛ ئه‌گەرچی هەر گوڵە، دەبێتە شەهید و ئەنفالی «زیندەبەچاڵ»ـى دەستى مرۆڤەکان.»

پارچە شیعرێک لە کتێبی: (منم دیدەوانیی گوڵ دەکەم)ـەوە…

ئەى گوڵ! تۆ موحیبەتیت،
چۆن دڵم دێت ڕۆحت بکێشم؛
سەرت لە لەش جـیا بکەمەوە و
بتکەمە قوربانى بۆ یارەکەم!
ئیزنم بدە ئەى گوڵ!
بە خاکەوە بتگوێزمەوە بۆ لاى ئه‌و؛
دەستێکم بە قەدتەوە،
تا دڕکەکانت بە پەنجەمدا بچن و خوێناوى بن،
دەستێکیشم به‌ ڕەگوڕیشەى نێو خاکته‌وه بێت‌.
تا تێبگات یارم کە تۆش موحیبەتیت.
ئیزنم بدە ئەى گوڵ!
دیدەوانیيت بکەم و نەهێڵم کەس لە دژت بجەنگێت،
تا ئەو ساتەى تەمەن یەخەت دەگرێت؛
تا خودا، بەرەو مەرگت ڕادەکێشێت.

و: کاوە عومەر
بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵی ئاسمانی کەناڵ جەدید ئامادەکراوە

حەسەن ساڵحی: حیزب لە بەیاننامەکانیداسەبارەت بە شەڕی نێوان هێزە ئیسلامییەکان و ئیسرائیل،ئەو شەڕەی بە شەڕێکی کۆنەپەرستانە لە دژی خەڵکی لە هەردوولا زانی. گومانی تێدا نییە کە حەماس هێزێکی کۆنەپەرستە، بەڵام ئایا ئازارەکانی خەڵکی فەلەستین لەم کارەدا جێگای نییە؟ لە لێکدانەوەی کۆتاییدا ئایا ئەم شەڕە بەهۆی ئاوارەبوونی دەیان ساڵەی فەلەستینییەکان و تاوانی حکومەتەکانی ئیسرائیلەوە نییە لە دژی ئەوان ؟

حەمید تەقوایی: لە ئاستێکی بنەڕەتیدا بە دڵنیاییەوە هەر بەوجۆرەیە. ڕیشەی ئەم کێشەیە ئازار و مەینەتی خەڵکی فەلەستینە، کە لە خاک و ماڵ و گوندی خۆیان ئاوارە بوون و هەموو ڕۆژێک ئەم کێشەیە ڕەهەندی کارەساتبارتری وەرگرتووە. مافە سەرەتاییەکانی خەڵک پێشێل کراوە و بەشێکی زۆری خەڵکی فەلەستین تا ئێستاش لە وڵاتانی جیاجیادا ئاوارەن و تەنانەت لەو شوێنانەی کە تێیدا نیشتەجێ بوون، لە کەرتی غەززە و لە کەرتی ڕۆژئاوا، نەک هەر بێبەشن لە سەرەتاییترین بارودۆخی ژیان، بەڵام سێبەری ڕەشی حکومەتی ئیسرائیل بەردەوام بەسەر سەریانەوەیە. ئەمە کارەساتە و ڕوونە کە لە ڕوانگەی سیاسی وکۆمەڵایەتیەوە ڕەگی کێشەکە لێرەدایە.
لە لایەکی ترەوە هیچ گومانێک لەوەدا نیە کە ئەمە شەڕێکی کۆنەپەرستانەیە. هەردوولا له هێرشه کانیاندا خه ڵکیان کردووه ته ئامانج و نه ته وه یه کگرتووه کان به فه رمی ڕایگه یاند که هەردوولا له چه ند ڕۆژی ڕابردوودا تاوانی جه نگییان ئه نجام داوه . ئەم لایەنانە هەمووی ڕاستن، بەڵام کاتێک کە لەڕووی مێژووییەوە دەگەڕێینەوە سەر ڕیشەی کێشە ، تاوانێکی دیکە ڕوویداوە، کە بەتەواوی یەکلایەنەیە. کارەساتەکە بە ئاوارەبوونی ملیۆنان کەس لە خاک و ماڵ و حاڵی خۆیان دەست پێدەکات و زیاتر لە ٧٠ ساڵە ئەم بابەتە بەردەوامە. تا چارەسەری کۆتایی ئەم پرسە نەکرێت، ئێمە ناوەناوە شاهیدی شەڕی خوێناوی لەو شێوەیە دەبین. ئه مه برینێکی قووڵه له سەر جەستەی خەڵکی فه له ستیندا و ڕێگا چارەی کۆتاییهێنان به و شه ڕانه چاره سه ڕێکی ئینسانیە بۆ ئه م کێشه یه . تراژیدیاکە ئەوەیە کە لەم شەڕەدا کە ڕویداوە خەڵکی فەلەستین نوێنەرایەتی ناکرێت.
کێشەی فەلەستین بووەتە هۆی ئەوەی لە چەند دەیەی ڕابردوودا هێزی جۆراوجۆر بێنە مەیدان و شەڕ لەگەڵ داگیرکەرانی ئیسرائیل بکەن. هێزەکانی وەک ڕێکخراوی ئەلفەتح، کە ڕێکخراوە ناسیۆنالیستی و چەپەکان تێیدا چالاک بوون، بەڵام هێزە ئیسلامیەکان جێگەیەکی ئەوتۆیان نەبوو. دوای ئەوەی ستراتیژی گشتی ئەمریکا بۆ دروستکردنی پشتێنەی سەوز لەدژی یەکێتی سۆڤیەت پێشنیار کرا – کە تئەندازیاری دامەزراندنی موجاهیدینی ئەفغانستان و بەرزکردنەوەی خومەینی لەخۆگرتبوو – حکومەتی ئەمریکا و هاوپەیمانە ڕۆژئاواییەکانی بڕیاریاندا پشتیوانی هێزەکانی دەسەڵاتی فەلەستین بکەن لە پرسی فەلەستینیشدا مەیدانێک بدە بە هێزە ئیسلامیەکان و حەماسیش لێرەوە دەست پێدەکات. سیناریۆیەکی هاوشێوەیبردنەپێشەوەی داعش. بەم شێوەیە پرسی خەڵکی فەلەستینیان ڕفاند و کردیان بە ململانێی نێوان ئایینە جیاوازەکان. تا ئەو کاتە ململانێی نێوان هەردوولا لەسەر هەڵاواردنی نەتەوەیی و پرسی دەوڵەتی فەلەستین و مافی چارەی خۆنووسینی خەڵکی فەلەستین و هتد بوو. بەڵام بە ئەنقەست و بە ئاگادارییەوە خستیانە چوارچێوەی ململانێی نێوان ئیسلام و جولەکە. لە حکوومەتی ئیسرائیلدا کوتلە توندڕەوە ئاینییەکانی وەک حکومەتی ئێستای نەتانیاهۆ دەستی باڵایان هەیە، کە هەموو شەرعیەت و هۆکارەکانی بوونی وڵاتەکەی لە تەورات و بەڵێنی خاکی بەڵێندراوەوە وەردەگرێت.
ئەم چوارچێوە ئایینییە بە تەواوی لە بەرژەوەندی ئیسرائیل کاردەکات، چونکە بنەمای کێشەکە کە ئاوارەبوونی خەڵکی فەلەستینە، وەک ململانێ و شەڕی مەزهەبە ئاینیەکان بەلاڕێدا دەبات ودەشێوێنێت. بەڵگەگەلێک هەن کە بە ڕوونی نیشانی دەدەن کە ناتانیاهۆ بە ئەنقەست سیاسەتی بەهێزکردنی حەماسی پەیڕەو کردووە بە ئامانجی دووبەرەکی نانەوە لە ڕیزی فەلەستینییەکاندا (لە نێوان فەتح و حەماس) و بە کردەوە پلانی پێکهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی فەلەستینی ڕەتکردووەتەوە.
لە لایەکی دیکەوە هێزگەلێکی وەک حیزبوڵڵا، حەماس و کۆماری ئیسلامی هەن کە ئاڵای ڕەشی جیهادی ئیسلامییان لە دژی زایۆنیستەکان هەڵکردووە. لەهەردوولاوە مەسەلەکە بووەتە ململانێ و شەڕێکی مەزهەبی، لەکاتێکدا بنەمای مەسەلەکە بەهیچ شێوەیەک ئایینی نییە و هیچ پەیوەندییەکی بە جیاوازی ئایینیەوە نییە. مەسەلەکە تایبەتە بە ئاوارەکردنی خەڵکی ناوچەیەک لە ماڵ و حاڵی خۆیان و ئەمەش پرسێکە کە دەبێت چارەسەر بکرێت.
وەک ئاماژەم پێدا، هێزە ئیسلامییەکان و حکومەتی ئیسرائیل لە چوارچێوەیەکی ئایینیدا هەردوو کیان پرسەکەیان بردووەتەوە و هەر لەبەر ئەمەشە کە ئێمە شاهیدی ئەو کارەساتانە دەبین کە ئێوە باستان کرد. لە مێژوودا دڕندانەترین تاوان لە شەڕە ئایینییەکاندا ڕوویانداوە و نموونەیەک ئەم شەڕەی ئێستایە.

حەسەن ساڵحی: هێرشێکی وەها بەرفراوانی هێزە ئیسلامیەکان بۆ سەر ئیسرائیل بێ وێنەیە. بەشێک لە چاودێران پێیان وایە کە ڕەهەندەکانی ئەم شەڕە بە هۆی پشتیوانی سیاسی و سەربازی کۆماری ئیسلامیی حەماس و حیزبوڵڵایە. بۆچوونی ئێوە لەم بارەیەوە چیە؟

حەمید تەقوایی: گومانی تێدا نییە کە کۆماری ئیسلامی یەکێکە لە هێزە سەرەکییەکانی پشتیوانی نەک هەر حیزبوڵڵا و حەماس بەڵکوو لە بزووتنەوەی تیرۆریستی ئیسلامی سیاسی لە ناوچەکە و لە جیهاندا. زۆر ڕوونە کە کۆماری ئیسلامی هەمیشە لە ڕووی دارایی و سەربازی و سیاسییەوە پشتیوانی ئەو هێزانە بووە. بۆ کۆماری ئیسلامی، بەتایبەتی پرسی فەلەستین ئاڵایەکە بۆ پاراستنی پێگەی خۆی و پاساودانی سیاسەتە کۆنەپەرستانەکانی لە ناوچەکە و تەنانەت لە دژی خەڵکی ئێرانیش.
هەر بۆیە ئەم شەڕە بەناچاری پێی کۆماری ئیسلامیشی تێدەکەوێت. بێگومان خامنەیی بۆ ئەوەی نەکەوێتە ژێر فشاری ڕاستەو، ڕایدەگەیەنێت کە ئێمە ڕاستەوخۆ لەم شەڕەدا بە شداریمان نەکردووە، بەڵام لە هەمان کاتدا ڕایدەگەیەنێت کە ئێمە پشتیوانی حەماس دەکەین، ئەمانە گەنجی ئازای فەلەستینین و پاڵەوانن و هتد. بە واتایەکی تر، کوشتنی منداڵان و ئەو کارەساتانەی کە حەماس بەسەر خەڵکی ئیسرائیلدا هێناوە، لە ڕوانگەی کۆماری ئیسلامییەوە هەنگاوێکی جێی ستایش و ئازایانە و قارەمانانەیە. هەموو جیهان ئەمەی بینیوە و هەمووان دەزانن کە کۆماری ئیسلامی سەر بەم بلۆکە سەروو کۆنەپەرستانەیە لە ناوچەکەدا.
بەدیاریکراوی کۆماری ئیسلامی لە بواری سیاسەتی ناوخۆ و ناوچەییدا دەیەوێت ئەم شەڕە بۆ بەهێزکردنی خۆی و بارودۆخی قەیراناوی خۆی بەکاربهێنێت، لە دژی شۆڕش لە ناو ئێران و لە ناوچەکەدا بۆ ئەوەی ڕێگری لە نزیکبوونەوەی سعودیە و ئیمارات لە ئیسرائیل و پەیمانی ئیبراهیم و هتد بکات. هەر لەبەر ئەم هۆکارانە کۆماری ئیسلامی پێویستی بەم شەڕە هەیە و دەیەوێت کەڵک لەم شەڕە وەربگرێت. بەڵام ئەوەندەی پەیوەندی بە کۆمەڵگای ئێرانەوە هەیە، ئەم جۆرە هەوڵانەی ڕژێم سەرکەوتوو نابێت. بەپێچەوانەوە ناڕەزایەتی بەرامبەر ئەم شەڕە دەگۆڕێت بۆ گۆرەپانەیەکی دیکە لە خەبات و ناڕەزایەتیی خەڵکدا. ئەمە حکومەتێکە کە ڕووبەڕووی شۆڕشێکی مەزن بووەتەوە و بە لەگەڵ هەر هەنگا و هەوڵێکیدا زیاتر بەرەو لێواری لەناوچوون دەجێت. دڵنیام ئەم شەڕە بە زیانی کۆماری ئیسلامی کۆتایی دێت.

حەسەن ساڵحی: دوای کوشتنی جەرگبڕو نامرۆڤانەی بەشداربووانی فێستیڤاڵێکی میوزیک لە باشووری ئیسرائیل و موشەکبارانی چەند شارێکی ئەم وڵاتە و کۆمەڵکوژی دانیشتوانی گوندە سنوورییەکان لەلایەن حەماسەوە، حکومەتی ئیسرائیل لەگەڵ بۆردومانی بەردەوامی غەززە.، دەستپێکردووە بەهێرشێکی تۆڵەسێنانەی بەرفراوان ،ڕایگەیاندووە کە ئەمە تەنها سەرەتایەکە. ئایا ئامانجی نەتانیاهۆ ئەوەیە کە حەماس بەتەواوەتی تێکبشکێنێ و دوبارەی کەرتی غەززە بلکانێتەوە بە ئیسرائیلەوە؟

حەمید تەقوایی: باس لەوە دەکرێت کە ئەم هێرشە ئاسمانییە بەردەوام و بۆردومان و مووشەک باران و هتد، لە ڕۆژانی داهاتوودا هێرشێکی زەمینیشی لەگەڵدابێت. ئیسرائیل زیاتر لە ٣٠٠ هەزار سەربازی لە سنووری غەززە کۆکردۆتەوە بە مەبەستی دەستپێکردنی لەشکرکێشی زەمینی. ئەوان خۆیان ڕایانگەیاند کە ئەمە کۆتایی کارەکانی حەماسە، بەڵام هێشتا ڕوون نییە کە ئایا کۆتایی هاتنی کارەکانی حەماس بە مانای کۆتایی هاتنی ئەو ئۆردوگایە لە کەرتی غەززە کە لەبەردەستی فەلەستینییەکان بەجێیان هێشتووە یان نا. پێویستە ئەمە ببینرێت، بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا بڕیارە غەززە بە تەواوی لەناوببەن. جەنەڕاڵێکی ئیسرائیلی ڕایگەیاند کە کەرتی غەززە دەگەڕێنینەوە بۆ سەردەمی بەردین. واتە بەرد لە سەر بەرد دانانێین. ئەوان پلانێکی وایان هەیە و بە بیانووی ئەوەی کە دەیانەوێت حەماس لەناوببەن، تەواوی کەرتی غەززە لەناو دەبەن، ئەمەش لە ڕاستیدا کۆمەڵکوژییەکی بێ وێنەی لێدەکەوێتەوە. یەکێک لە تاکتیکەکانی هێزەکانی حەماس پەنابردنە بۆ ناو خەڵک. بنکەکانیان لە ژێر زەوی و ژێر نەخۆشخانە و قوتابخانە و…هتد و مرۆڤ وەک قەڵغانی مرۆڤ بەکاردەهێنن. هەر جۆرە هێرشێک بۆ سەریان دەبێتە هۆی لەناوچوونی هەموو نیشانەکانی ژیان لە کەرتی غەززە. ئەوان بە ڕوونی ڕایانگەیاندووە کە دەیانەوێت هەمان شت بکەن. بیانوویەکیان هەیە بۆ لەناوبردنی هەموو شتێک لە کەرتی غەززە. بەڵێ، بەڕاستی هێزەکانی حەماس وەک داعش کوشتارێکیان ئەنجامداوە، ئەمەش وا دەکات مووی لەشی هەرکەسێک ڕاست بێتەوە. کوشتارێک کە تەنانەت لە تاوانی جەنگیش تێدەپەڕێت. بەڵام تاوان پاساو بۆ تاوان نادات. حکومەتی ئیسرائیل دەیەوێت بە کوشتاری خەڵکی غەززە تۆڵە لە حەماس بکاتەوە.
تا ئێستا ڕوون نییە کە هێرشەکانی ئیسرائیل لە کۆتاییدا بەرەو کوێ دەڕوات. لەوانەیە دووبارە داگیرکردنی کەرتی غەززە بێت یان دووبارە لکاندنی بە ئیسرائیلەوە. بەڵام ئەنجامەکەی هەرچییەک بێت، ئەم شەڕە بەکوشتاری بێ وێنەی لەگەڵدا دەبێت. کارەساتێک کە پێم وایە جیهان، خەڵکی شارستانی جیهان، تەحەمولی ناکات و لە بەرامبەردا دەوەستنەوە. بەڕای من وەستانی دەستبەجێی شەڕ کە لەمڕۆوە داوای دەکەین، دەبێتە پرسێکی بەپەلە بۆ هەموو هێزێک و هەموو حکومەتێک کە توزقاڵێک بەها بۆ ژیانی مرۆڤەکان قایل بێت. دەبێت لە دژی ئەم شەڕە بوەستین. لە بارودۆخی ئێستادا حکومەتی ئەمریکا و حکومەتەکانی ئەوروپا بە بیانووی هێرشی دڕندانەی حەماس ڕایانگەیاندووە کە لێبڕاوانە وبە تەواوەتی پشتیوانی لەحکومەتی ئیسرائیل دەکەن. بەڵام پاراستنی ئەم پێگەیە لەگەڵ بەردەوامبوونی شەڕەکە قورستر دەبێت. چونکە تاوانە جەنگییەکانی حکومەتی ئیسرائیل زیاتر دەبێت و قورستر و قورستر دەبێت پاساو بۆ لایەنگرانی ئیسرائیل بهێنرێتەوە. بەرگریکردن لە ئیسرائیل بە بیانووی ئەوەی کە حەماس دەستی بە هێرشەکە کردووە، چیتر جێگەی خۆی لە بیروڕای گشتیدا نابێت.
هیوادارم ئەم دۆخە ببێتە هۆی ئەوەی جیهانی شارستانی ڕاپەڕێت لە دژی ئەم تاوانبارانە بوەستێت و ڕێگە نەدات ئەم کوشتارانە بەردەوام بێت.

حەسەن ساڵحی: دەسەڵاتدارانی کۆماری ئیسلامی هێرشی حەماسیان وەک سەرکەوتن بۆ خەڵکی فەلەستین ئاهەنگ بۆ دەگیڕان و پێشکەشکارانی تەلەفزیۆنە فەرمیەکانی کۆماری ئیسلامیش بێ شەرمانە کوشتنی منداڵان و خەڵکی بێ دیفاعیان وەک دەستدرێژیکار پاساو بۆدەهێناوە. ئایا ئەم شەڕە لە بەرژەوەندی کۆماری ئیسلامیدایە؟ کاریگەرییەکانی لەسەر بارودۆخی سیاسی ناوچەکە و ئێران و شۆڕشی ئێستا چی دەبێت؟

حەمید تەقوایی: کۆماری ئیسلامی هەوڵ دەدات زۆرترین سوود لەم شەڕە وەربگرێت بۆ بەرژەوەندی خۆی، هێزی خۆی نیشان بدات، بانگەشەی ئەوە دەکات کە هێشتا دەسەڵاتی ڕێکخستنی شەڕێکی لەو شێوەیەی هەیە و هەوڵ دەدات هێزە ئیسلامییەکانی خۆی لە ناوچەکەدا بەهێز بکات.. هتد. بە گوتەی کۆماری ئیسلامی، هێرشی حەماس گورزێکە لە حکومەتی “داگیرکەری قودس” و زیاتر تەپڵی دژە ئیسرائیل لێدەدات.
بەڵام لە کۆمەڵگای ئێراندا ئەم قسانە کڕیارێکیان. خەڵکی ئێران تاوانەکانی ئەم حکومەتەیان بینیوە کە بە بەراورد لەگەڵ تاوانەکانی حەماسدا ڕەنگی پێوەنامێنێت. ئەگەر حەماس لە یەک هێرشدا هەزار کەسی کوشت، کۆماری ئیسلامی لە ماوەی دەسەڵاتی خۆیدا دەیان هەزار کەسی هەر ئێران کوشت. نەک لە شەڕدا، بەڵکو وەک حکومەتێک هاوڵاتیانی خۆی کۆمەڵکوژ کردووە. دوا حاڵەتیش کۆمەڵکوژی ١٠٠ کەسە لە ڕۆژی هەینی خوێناوی زاهیداندا بوو. ئەمە حکومەتێکە کە تەقەی لە چاوەکان کردووە و تەقەی لە منداڵان کردووە و کیمیابارانی قوتابخانەی کچانی کردووە و دەستدرێژی کردووەتە سەر زیندانییەکان و تاوانی دیکە. هەرکاتێک حکومەتێکی لەو جۆرە تاوانەکانی حکومەتی ئیسرائیل ئاشکرا بکات، خەڵک تەنها بە زەردەخەنەیەکی تاڵ وەڵامی دەداتەوە. دەڵێن سەرەتا دەستە خوێناویەکانت لە شوێنێک بشارەوە، ئینجا ئەوانی تر ئاشکرا بکە! خەڵک دەمێکە دروشم دەڵێنەوە، فەلەستین بەجێبهێڵن، بیر لە ئێمە بکەنەوە. بۆیە ئەم فەلەستیندۆستیە لە کۆمەڵگای ئێراندا هیچ جێگایەکی نییە.
ئامانجی ڕێژیم قەناعەت پێکردنی خەڵکی ئێران و بەدەستهێنانی خۆشەویستی نییە. دەزانێت تازە کار لەکار ترازاوە. مەبەستی هێزنواندن و ترساندنی کۆمەڵگایە. دەیەوێت نیشان بدات کە نەک هەر لەرزۆک نیە، بەڵکو تەحەدای ئیسرائیلی کردووە. بەڵام ئەمە کورتخایەن و ڕاگوزەرە. هەروەک وتم لە درێژەی ئەم شەڕەدا کارەساتێکی وا ڕوودەدات کە هەڵگیرسێنەرانی دەکەونە بەر نەفرەت و توڕەی زیاتر لە لایەن خەڵکی نەک تەنیا ئێران بەڵکو خەڵکی ناوچەکە و خەڵکی فەلەستین خۆی و خەڵکی جیهانی شارستانی. بەم مانایە لە درێژخایەندا کۆماری ئیسلامی دۆڕاوی ئەم شەڕەیە.
ئەوەی کە ئەوان لە تیڤیەکانی خۆیانەوە بەرگری لە کوشتاری منداڵان و خەڵکی ئیسرائیل دەکەن وەک کوشتنی دەستدرێژیکار، بۆ خەڵکی ئێران جێگەی سەرسوڕمان نییە. ئەمە حکومەتێکە لەسەر تاوانی بەهایی بوون خەڵک دەکوژێت، لەسەر تاوانی بێ حیجاب دەکوژێت، لەسەر تاوانی لادەر و کوفر و سوکایەتی بە پیرۆزییەکان و هتد دەکوژێت. بە شێوەیەکی سروشتی ئەم کەسانە پێیان وایە تەنانەت منداڵێکی ساواش وەک دەستبەسەرداگرتن دەبێ بکوژرێت. ئەم لۆژیکە تەنیا بۆ خوێنڕێژانی وەک کۆماری ئیسلامییە، هیچ کەسێک کە هەستی مرۆڤایەتیی هەبێت نەک هەر ئەو جۆرە پاساوانە قبوڵ ناکات، بەڵکو توڕەیی و ڕق و کینەی بەرامبەر بەو تاوانبارانە زیاتر دەبێت و ئیرادەی بۆ ڕووخاندنی ئەم حکومەتە بەهێزتر دەبێت.
بەڕای من ئەم شەڕە مەیدانی شەڕێکی نوێ لە بەردەم شۆڕشی ژن ژیان ئازادیدا دەکاتەوە. گۆڕەپانی خەبات لە دژی حکومەتێکی شەڕخواز کە سەرمایەی سیاسی لە نەهامەتیەکانی خەڵکی فەلەستین و ئیسرائیل بنیاتناوە. شۆڕش لە ئێران تاکە ڕێگاچارەی ڕاستەقینەیە کە بتوانێت سەری ماری ئیسلامی سیاسی کە کۆماری ئیسلامییە بدابەزویدا و بەم شێوەیە خەڵکی ناوچەکە لە دەست هێزە ئیسلامیەکان ڕزگار بکات. خەڵکی ئێران ئەمە دەزانن، خەڵکی جیهان ئەمە دەزانن و من پێم وایە ڕووی ڕەشی ئەم شەڕە بۆ کۆماری ئیسلامی دەمێنێتەوە و دۆڕاوی ئەم شەڕە کۆماری ئیسلامی دەبێت.

حەسەن ساڵحی: هێزە ڕاستڕەوەکانی ئۆپۆزسیۆن کە بە زۆری پاشایەتیخوازەکان، هێرشی دڕندانەی حەماس دەخەنە ئەستۆی خەڵکی فەلەستین و پڕوپاگەندەکانیان دژی فەلەستینییەکان و عەرەبەکان چڕتر بووەتەوە. پێت وایە ئەگەری ئەوە هەیە ئەم پڕوپاگەندە ڕەگەزپەرستانەی هێزە ڕاستڕەوەکان بە لەبەرچاوگرتنی دوژمنایەتی خەڵکی ئێران لە گەڵ هێزە ئیسلامیەکاندا جێگایەک لە کۆمەڵگادا بکاتەوە؟

حەمید تەقوایی: ڕەنگە ئەوانیش لایەنگریان هەبێت، بەڵام جێگایەک نادۆزنەوە. ئەم شۆڕشە شۆڕشی ژن ژیان ئازادیە. شۆڕشی نەتەوەیی- نیشتمانی و پیاو نیشتیمان ئازادی وکوروشی هەخامەنی و شانازیکردن بە دێرینەکانەوە و هتد نییە. ئەمە شۆڕشێکی نەتەوەیی نییە، شۆڕشێکی ئینسانییە. خەڵک خۆی ئەمەی ڕاگەیاندووە، دروشمی سەرەکی شۆڕش ئەمە دەڵێ. هەر لەبەر ئەم هۆکارانە، تەنانەت ئەمڕۆش هێزە پاشایەتیخوازەکان لە نێو خەڵکدا جێگەیەکی ئەوتۆیان نەبووە.
بەڵام ئەوەندەی پەیوەندی بەم شەڕەوە هەیە، وەک هەر بەوجۆرەی کەڕوونم کردەوە، هەر لەسەرەتاوە کە کێشەی فەلەستین هاتە ئاراوە، ڕەگ و ڕیشەکەی ناڕەزایەتی بوو بەرامبەر بە ئاوارەبوونی خەڵک لە وڵات و ماڵی خۆیان و لەپێناو بەدەستەوەگرتنی چارەنووسی خۆیان، کە خواستێکی پێشکەوتنخوازانە و مرۆڤدۆستانەیە. بەڵام کاتێک ئەم خواستە مرۆڤانەیان لە لەفافەی ئایینی و قەومی و ڕەگەزیدا پێچایەوە، بوار بۆ مانۆڕکردنی هێزە ڕەگەزپەرستەکان هەبوو. هێزی ئۆپۆزسیۆنی ڕاست و بەتایبەتی پاشایەتیەکان بەشێکن لەو هێزە قەومی و ڕەگەزییانە.ئەوان تەپڵی ئێران و ئێرانیبوون لێدەدەن و دژە عەرەب و دژە ئەفغانین. لەم دواییانەدا شایەتحاڵی ڕق و کینەیان بووین بەرامبەر بە کۆچبەرانی ئەفغانستان. نەفرەتکردن لە عەرەبەکانیش بەشێکە لە ناسنامەی ئەوان. دژی خەڵکی فەلەستین و حەماس و تاوانەکانی دەخەنە ئەستۆی خەڵکی فەلەستین. لە تویتێکدا نووسیم حەماسهەر ئەوەی کە کۆماری ئیسلامی نوێنەرایەتی خەڵکی ئێران دەکات، نوێنەرایەتی خەڵکی فەلەستین دەکات! واتە هیچ، مانای ئەوەیە حەماسیش وەک کۆماری ئیسلامی دوژمنی خەڵکە.
لەم نێوەندەدا، هێزە ڕاستڕەوەکان کە ناسنامەکەیان ئێرانیبوون و ڕەگەزپەرستی ئێرانی و گەورەیخوازی فارسەکانە بەرامبەر بە بیانییەکان و کۆچبەرانی ئەفغانی و عەرەب و فەلەستینیەکانە،کەواتە خۆیان بەشێکن لە کێشەی خەڵک. سیاسەتی ئەوان ئەوەیە چاو لە تاوانەکانی ئیسرائیل دابخەن و تاوانەکانی حەماس لە پێی خەڵکی فەلەستین بنووسنەوە. ئەمە هێڵ و پێگەی ئەوانە. ئەوان بانگەشە دەکەن، دروشم دەڵێنەوە، هەڵوێستیان لەسەر ئەمە هەیە و بە بڕوای من یەکێک لە ئەرکەکانی هێزە پێشکەوتنخوازەکانی وەک حزبی ئێمە ئەوەیە کە لە دژی کۆماری ئیسلامی و دژی هێزە ئیسلامییەکان و دژی حکومەتی ئیسرائیل و دژی هەموو ڕەگەزپەرستەکان وهێزە قەومی ناسیۆنالیستیەکان، لەوانەش ڕەگەزپەرستی ئێرانیبێینە مەیدان. هەموو ئەمانە نەوت بە ئاگری ئەم شەڕەدا دەکەن و دەبێت بەریان پێبگیرێت.

حەسەن ساڵحی: هەروەک لە سەرەتای چاوپێکەوتنەکەدا ئاماژەت پێکرد، پرسی فەلەستین و ئاوارەبوونی خەڵکی فەلەستین، پرسێکە کە مێژووەکەی هێندەی تەمەنی حکومەتی ئیسرائیلە، کە بووەتە ناوەندێکی قەیران و شەڕی ماڵوێرانکەر لە ناوچەکەدا. چارەسەری ئەم کێشەیە چییە؟ پێشمەرجەکانی چارەسەرکردنی پرسی فەلەستین چین؟

حەمید تەقوایی: بێگومان لەم بارودۆخەی ئێستادا مەرجی یەکەم ئەوەیە کە بە زووترین کات ئەم شەڕە بوەستێنرێت. لە دڵی ئەم شەڕەدا هیچ چارەسەرێکی سیاسی واقیعی و مومکین لە ئارادا نییە. ئەرکی یەکەم ڕاگرتنی شەڕە. ڕوونە کە حکومەتەکانی ڕۆژئاوا سیاسەتێکی لەو شێوەیەیان نییە. لە لایەکی ترەوە لە بلۆکی بەرامبەر ئەوان و هێزە ئیسلامییەکان و بلۆکی ڕووسیا – چین نەک هەر ئامانجیان ئەوە نییە دەستبەجێ شەڕەکە ڕابگرن، بەڵکو هەموویان بە جۆرێک لە جۆرەکان سوودی لێ وەردەگرن. بۆیە کێشەکە دەگەڕێتەوە بۆ دەسەڵاتی خودی خەڵک و هێزە پێشکەوتنخواز و ئازادیخوازەکانی جیهان بۆ ڕێکخستنی ناڕەزایەتییەکی بەرفراوان لە دژی شەڕ و دەستبەجێی ڕاگرتنی شەڕ.
لە پێوەند بەو پرسیارەی کە چارەسەری پرسی فەلەستین چییە، دەبێ بڵێم کە چارەسەرەکە، بە پێچەوانەی ئەوەی کە پێدەچێت، یان باشتر بڵێم، پێچەوانەی ئەو هەوڵ و ڕێوشوێنانەی کە چەندین ساڵە بۆ ئاڵۆزکردنی گیراوەتەبەر، لەبنەڕەتدا شتێکی ئاڵۆز نیە. ئەم چارەسەرە ماوەیەکی زۆرە پێشنیار کراوە، تەنها ئیرادەی سیاسی لەلایەن حکومەتەکانەوە نییە بۆ چارەسەرکردنی. وەک وتم دەردو ئازارەکانی خەڵکی فەلەستین ئامرازێکە هەم بۆ بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسی و هەم بۆحکومەتی ئیسرائیل بۆ پاراستنی پێگە و دەسەڵاتی خۆیان، هەر بۆیە نایانەوێت ئەم پرسە چارەسەر بکرێت. بەتایبەتی حکوومەتی توندڕەو و ڕاستڕەوی نەتانیاهۆ کە هەوڵی سەپاندنی یاسا ئایینیەکانی ئایینی جوولەکە دەدات بەسەر کۆمەڵگادا، سوود لە ململانێ لەگەڵ هێزە ئیسلامییەکانی وەک حەماس وەردەگرێت.
لەم دۆخەدا ئیرادەیەکی سیاسی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکە بوونی نییە، بەڵام چارەسەرکردنی کێشەکە شتێکی ئاڵۆز نییە. هەمان ڕێگایە کە ماوەیەکی زۆرە وەک چارەسەری دوو دەوڵەت پێشنیار کراوە و ئەمڕۆ لەبیر کراوە. چارەسەری دوو دەوڵەت لەسەر بنەمای ئەوەی کە خەڵکی فەلەستین وەک خەڵکی ئیسرائیل مافی ئەوەی هەیە کە بەهرەمەند بێت لە دەوڵەتی سەربەخۆی خۆیدا. پێویستە جیهان دان بە مافی هەبوونی خاک و دەوڵەتی فەلەستینی سەربەخۆ و یەکسان لە پاڵ دەوڵەتی ئیسرائیلدا بناسێت. وشەی سەرەکی “مافی سەربەخۆ و یەکسان”ە و نەک حکومەتەکان وەک حکومەتی خۆبەڕێوەبەر و لە ڕاستیدا لە ژێر چاودێری حکومەتی ئیسرائیل لەگەڵ هێزە ئیسلامییە هەوساربچڕاوەکان. حکومەتێک کە خەڵکی فەلەستین بەڕاستی بتوانێت لە هەلومەرجێکی ئازاد و دیموکراسیدا هەڵیبژێرێت و بتوانێت کۆمەڵگەیەکی تایبەت بە خۆیان هەبێت شانبەشانی دەوڵەتی ئیسرائیل وەک حکومەتێکی سەربەخۆی. خەڵکی ئیسرائیل، خەڵکی فەلەستین، خەڵکی جیهان نەک هەر کێشەیەکیان لەگەڵ ئەم ڕێگایە نییە، بەڵکو بە تاکە ڕێگای ئینسانی و ڕاستی دەزانن. هەمووان دەزانن کە مەحاڵە ملیۆنان کەس لە خاک و ماڵ و حاڵی خۆیان ئاوارە بکرێن و چاوەڕێی ئەوە بکەن کە شەڕ ڕوونادات و خەڵک تەسلیم دەبێت و ڕۆژانە زیاتر و زیاتر لە ژێر فشاردا بێت. ڕۆژانە شوێنی نیشتەجێبوونی جولەکەکان فراوانتر دەکەن، تەنانەت لە هەمان ئەو ناوچانەی کە بەخشیویانە بە فەلەستینییەکان. ڕوونە کە ئەمە دەبێتە باروتی تەقینەوەی چەندین شەڕ، وەک چۆن تا ئێستا بووە. بۆ چارەسەری ئەم کێشەیە دەبێت ماف بدرێت بە مافخوازان. پێویستە دان بە مافی ئینسانی خەڵکی فەلەستین و دەوڵەتی سەربەخۆی فەلەستیندا بنرێت.
به داخه وه ئه م چاره سه ره به هۆی دامه زراندنی حکوومه ته کانی وه ک نه ته نیاهۆ له ئیسرائیل و هێزه هەوساربچڕاوە کانی وه ک حه ماس و حزبواللە زیاتر و زیاتر دەست پێڕانەگەیەشتوو دەکه وێت بەرچاو. هەر بۆیە پخستنەلاوە و پەراوێزخستنی ئەم هێزانە پێشمەرجی یەکەمە بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە. پێویستە خەڵکی جیهان لەپاڵ داوای کۆتایی هێنان بە دەستبەجێی شەڕ جەخت لەسەر ئەم چارەسەرە مرۆییە بۆ کێشەی لەمێژینەی فەلەستین بکەنەوە.

حەسەن ساڵحی: پێویستە هێزە پێشکەوتنخوازەکان و خەڵکی جیهان و بەتایبەتی خەڵکی ئێران لە وەڵامی ئەم شەڕە بەربەرییەدا چی بکەن؟
حەمید تەقوایی: بە گشتی ئەو جۆرە شەڕانە خۆشبەختانە لەلایەن هێزە پێشکەوتنخوازەکانی جیهانەوە ئیدانە دەکرێن و بزووتنەوەیەک لە دژی دروست دەبێت، دێنە سەر شەقام و ناڕەزایەتی دەردەبڕن. پێویستە لەم حاڵەتەدا دیاریکاوەشدا بێتە سەر شەقامەکان دژی هەردوو لایەنی شەڕەکە. بێ گومان خۆپیشاندان و ناڕەزایی جۆراوجۆر لە دەرەوەی وڵات بەڕێوە دەچێت. هەندێکیان لایەنگری ئیسرائیلن، هەندێکیان لایەنگری حەماسن، بەڵام هەڵوێستی ئینسانی هەڵوێستی سێیەمە. پێویستە دژی هەردوولا بێت. وە ڕایگەیەنێت کە ناتوانرێت لە ڕێگەی ئەم هێزانەوە پرسی فەلەستین چارەسەر بکرێت. ئەمانە لە بوونی ئەم ململانێیە دەخۆن. لەسەر ئەم بنەمایە دەسەڵاتی خۆیان، سامانی خۆیان بەدەستهێناوە و دەیانەوێت بیهێڵنەوە. بۆ چارەسەرکردنی شەڕەکە، پێویستە خەڵکی فەلەستین و ئیسرائیل و خەڵکی هەموو جیهان یەکبگرن.لە دژی شە ڕ و لەدژی هەڵگیرسێنەرانی شەڕ، بێنە سەر شەقامەکان ، بۆ کۆتایی هاتنی دەستبەجێی شەو جەخت لەسەر چارەسەری ئینسانی پرسی فەلەستین بکەنەوە.
پێموایە لەم نێوەندەدا خەڵکی ئێران و شۆڕشی ژن ژیان ئازادی ڕۆڵێکی زۆر گرنگ دەگێڕن. وەک وتم کۆماری ئیسلامی قاچێکی گرنگی ئەم شەڕەیە. دەیەوێت سوودی لێ وەربگرێت بۆ ئەوەی پێگەی خۆی لەم دۆخە ناجێگیر و مەترسیدارە ڕزگار بکات کە شۆڕش بۆی هێنا. بەدڵنیایی لە بەرامبەر ئەم هەوڵانەدا پێویستە، شۆڕشی ژن ژیان ئازادی زیاتر لە ڕابردوو جەخت لەسەر دروشم و داخوازییە ئینسانیەکانی خۆی بکاتەوە و ڕێگە نەدات حکومەت لە سایەی ئەم شەڕەدا بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی ئێستا پاشکشە پێبکات. لە دڵی ئەم شەڕەدا، پێویستە شەڕ و هێرشێکی دیکە بە دروشمی کۆتایی هاتنی دەستبەجێی شەڕ و بمرێت خامنەیی شەڕخواز و بە تەحەدایەک بۆ کۆماری ئیسلامی وەک لایەنگری هێزە ڕەشە ئیسلامیەکانی وەک حەماس وحزبوااللە.
ئێران تاکە وڵاتێکە کە شۆڕشێکی مەزنی لەدژی بڕبڕەی پشتی ئیسلامی سیاسی تێیدا بەڕێوەدەچێت، پێویستە سەرنجی خەڵکی جیهان بۆ شۆڕشی ئێران وەک بەرەیەکی گرنگ لە بەرەنگاربوونەوەی ئەم جۆرە شەڕە ناوچەییە ڕابکێشرێت. ئەم شۆڕشە تا زیاتر بەرەوپێش بچێت و دواجاریش کە کۆماری ئیسلامی دەڕوخێنێت، خەڵکی جیهان و خەڵکی ناوچەکە بەتایبەتی لە شەڕی هێزە تیرۆریستە ئیسلامیەکان ڕزگار دەکات. بە شێوەیەکی واقیعی و بابەتیانە، شۆڕشی ئێران دەبێتە بەرەیەکی گرنگی خەبات دژی کۆماری ئیسلامی و بۆ وەستاندنی نەک هەر ئەم شەڕە بەڵکو بۆ دەبێتە هۆی کۆتایی پێهێنانی یەکجاری بە شەڕ و دوژمنایەتییەکانی نێوان فەلەستینییەکان و ئیسرائیلییەکان لە داهاتوودا.

١٢ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣

وێنه‌یه‌کم بگره‌ له‌ بیرکردنه‌وه‌ ده‌مم ژیان
هۆش وه‌ک چاو، باڵم له‌ وێنه‌ ده‌رکه‌وێ باڵا تا خۆر
ئاڵووده‌ خۆر چوونه‌ ناو ژیان نیه‌، ترسه‌ له‌ رۆژ
مرۆڤ ئافاته و رۆژ پڕ له‌ قۆرت
برینت خستۆته‌ ژیان رۆژ وه‌ک چرای ناخ
شه‌و خۆره به‌ رۆژ، سه‌ر ئێشه‌ شه‌و خه‌و‌
ئه‌و هه‌موو رۆژو شه‌وه‌، ئێش و خه‌وه، ناوی ژیانه‌ یا ‌بوونه‌
شه‌و پڕ له‌ شیوه‌نی تاریک خوێنه‌ مرۆڤ شێر
رۆژ پڕ خه‌می روناکه‌، قۆڕت لێدان بینینه‌
واغارده‌ده‌م مامز له‌چاوم کیسه‌ڵ بۆ‌ نێچیر مێشه هه‌ڵۆ
مناڵیم رژا به‌ شیری مرۆڤ له‌ ناو تاریکی په‌رت
به‌ برینه‌وه‌ له‌ ئازار نزیک، له‌‌ خوێن فێرنه‌بووی دووره‌ شه‌ڕ و نه‌فره‌ت شیر
پڕ شه‌و بووه‌ فڕین، هه‌موو ئازاره‌کان کۆکه‌یته‌وه‌ تاریکی ئاوا نابێ
خۆری من خه‌ریکی رۆژ کوشتنم برین چۆته‌ ناو ژیان شه‌وی ده‌وێ
لای شه‌و خۆم به‌جێدێلم گه‌رنه‌هاتمه‌وه‌ به‌ رۆژ بڵێ هێنده‌ی خۆر خۆشمنه‌ویستووه‌
به‌ شه‌و بڵی چرایه‌ک هه‌لکه‌و تا رۆژ شه‌رم نه‌یگرێ و هێنده‌یتر دوانه‌که‌وێ
زه‌مینی مرۆڤ بێ ئاسمانه‌و کوا رۆژ له‌ تاریکی هه‌ڵدێ
چرای ناخت داگیرسێنه‌ مردن پڕ بووه‌ له‌ ناونیشانی خراپ
رۆژ ئاوا بووه، رۆژ له‌ زه‌مینی تاریک هه‌ڵنایێ
چرای ناخت داگیرسێنه‌ رۆژ پێویستی به‌ خۆره
خۆر نیشتمانی ژیانه‌
بێچرا مردن پڕ ده‌بێ له‌ ناونیشانی خراپ‌
ژیان پڕ ده‌بێ له‌ رۆژی تاریک
وه‌ک مرۆڤی مۆدێرن چرای هه‌یه‌و شه‌و ده‌کاته‌ برین
رۆژی تاریک خۆری ده‌وێ، برین چه‌تری رۆژ
گه‌ر ناتوانی روناک بیت سێبه‌ری رۆژبه‌ له‌ تاریکی باشتر‌
ئه‌ستێره‌یه‌کی بچووکیش بیت باشتره‌ له‌ رۆژی تاریک
ئاگات له‌ رۆینبێ مرۆڤ رۆژی پڕ له‌ قۆرتی تاریک کردووه‌و ژیان ده‌نێژێ
باڵت فه‌رامۆش مه‌که‌ ده‌مت بۆ ژیان ‌
‌

‌

سەرەتا خوێندن هەم قوتابخانە دەگرێتەوە هەمیش پەیمانگاو زانکۆکان هەمیش شوێنی تر جا چۆنیەتی و شێوازەکانی خوێندنیش جۆراوجۆرن. لێرەدا باسی دوو جۆر خوێندن دەکەین بۆ ئەوەی هەم سودی باشی لێببینین هەمیش بۆ تاقیکردنەوەکان نمرەی باش بهێنین تایبەت تاقیکردنەوەکانی کۆتایی ساڵ بەتایبەتتر هی پۆڵی شەشەمی ئامادەیی.

ئەویش بەم شێوەی خوارەوەیە:
کاتێک تۆ دەچیتە قوتابخانە و شوێنەکانی تر کاتێک چەند لاپەڕێک پێدەدات بۆ ئەوەی بیخوێنیت تۆ هەموو وانەکانت ئاوا ڕۆژ بە ڕۆژ بخوێنە چونکە کاتێک تۆ دەیخوێنی ئاوا بۆ تۆ ئاسانتر دەبێت چونکە خوێندوتە بۆ تاقیکردنەوە تەنیا جارێکی تر بخوێنییەوە هەمووت بیردێتەوە یانی چونکە تۆ ڕۆژانەکانت باش خوێندووە ئەوا ئەمە هاوکاری باشت دەبێ بۆ تاقیکردنەوە

ئیدی دەشتوانی چەندین ئامراز بەکاربهێنی لە وانە ڕۆژانەکانت یەکێک لەو ئامرازانە کە بەکاریبهێنی ئەوەیە کە خوێندوتەوە هەمووی لەسەر لاپەڕەیەک بنوسەوە ئەمە وا دەکات هەر بیرت بێتەوە هەمیش هاوکارێکی باشت دەبێ بۆ تاقیکردنەوەکان.

ڕێبەری

ئەمڕۆ “هەرێمی کوردستان” تەواو شێواوە، ستەمکارییەکانی کوردایەتیی ڕیال هەموو سنوورێکیان بەزاندووە و کوردەکان لە لایەن ستەمکارانەوە خزێنراونەتە نێو دۆخێکی ئەوها دژوارەوە کە ڕەنگە بە کارەساتی سامناک بۆ ئەوان کۆتایی پێبێت. ئەم ڕەوشە دەمانبزوێنێت بۆ ئەوەی ڕەخنەییانە کار لە ڕابوردوودا بکەینەوە، چونکە سەرئەنجامی کرۆکی ئەو کوردایەتییە ڕیالەیە و بە دەرخستنی چییەتی و سەرەڕۆییە چەکدارییەکانی باشتر لێی تێدەگەین.
لەنێو کوردانی ئێراقدا بەگشتی تێڕوانینێک سەروەرە: ئەو گرووپانە کە لە شاخ شەڕیان کردووە، ڕەوا بوون، وەلێ هەموو دژبەرانیان ناڕەوا و “جاش”، واتا “خائین” بوون. ئایا ئەوە ڕاستە؟ ئایا تێروانینی بەو چەشنە سەرئەنجامی هەست و سۆزە یان دەرئەنجامگیرییە لە نرخاندنی ڕەخنەییەوە؟ کەواتە ئایا تا چەند شەڕکەران بریتی بوون لە ڕزگاریخواز، ئۆتۆنۆمیخواز، خۆگەرا، شەیدای دەسەڵات یان بازرگانی شەڕ؟ هەروەها تا چەند دژبەرانیان خائین، کوردپەروەر یان ناچارکراو بوون بۆ شەڕ؟
خەریکبوونمان بەو پرسیارانەوە مێژووناسییانە نییە، بە پێچەوانەوە ڕەخنەیی-سۆسیالە و بۆ نزیککەوتنەوە لە وەڵامی پرسیارەکان لە ئاگایی “شیمانە”وە دەستپێکەکان (1961 و 1976) دەنرخێنین بە چەند ئامانجێکەوە: 1) تێگەیشتن لەو دوو دەستپێکە چەکدارییە، 2) ئاشکراکردنی زاری واژە و ڕستە دەربڕی کوردایەتیچییان وەک درۆزن، 3) بەشدارییەکی خۆیی لە بەئاگاهێناندا سەبارەت بەو پێداویستییە کە دەبێت سەرجەم مێژووی کوردەکانی ئێراق لە 1961 بەدوواوە تا هەنووکە “ڕەخنەییانە هەڵبسەنگێنرێت و سەرلەنوێ بنووسرێتەوە”، تاکو ئیدی سەرجەمی ئەو حیکایەتانە لەکاربخرێن کە تا ئەمڕۆ بە دەنگی بڵند دەگێڕرێنەوە، بۆ نموونە حیکایەتی “بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردی” یان “شۆڕشی نوێی گەلەکەمان”.
ئێمە بۆ ئەم مەبەستە دوو دەرچەمان چەسپاندووە: زمان و مرۆڤ. زمان دەرفەتمان بۆ دەڕەخسێنێت کە چییەتیی یاخیبوونەکان لە کرۆکەوە دیاری بکەین و هاوکات کوردایەتیی ڕیال وەک درۆزن، وەک ناکوردایەتی، دەربخەین، لێرەشدا بێگومان گرنگترین وشەکان ڕاستەوخۆ لە “فەرهەنگی کوردایەتی”یەوە وەردەگرین کە بریتین لە: “کوردپەروەری”، “ڕزگاری” یان “ڕزگاریخوازی” و هەوڵ دەدەین لە ڕەوانبێژی، لە ئەدگاری هەوا-وشەی لە زار دەردراو، بەریان بدەین. ئەوجا لەبەر ئەوەی ئێمە لێرەدا لە بەردەم پرسی “سیاسەت-کردن-داین”، ئەوا دەبێت ئەو ڕستە ئەڵمانییە بهێنینە نێوانەوە کە کوردەکان لە ئەرەبەکانیان وەرگرتووە و بریتییە لە: “سیاسەت فەننی مومکینە”.
وەلێ دەرچەی مرۆڤی لەم پەیوەندییەدا کە سیاسەت-کردن-ە وەک “بەرپرسیاری”، دەمانخاتە بەردەم دوو جۆر چالاکوان کە بریتین لە “سیاسەتیار” و “سیاسەتباز”، هاوکات پەیوەند بەم جۆرەی دووەمەوە ناچار دەبین جیاوازی بکەین لە نێوان “سیاسەتبازی سۆزمەند” و “سیاسەتبازی ئاوەزمەند”دا، کە ئیدی لێرەوە دەرفەتمان بۆ دەڕەخسێت بپەڕێینەوە بەرەو پرسی “جاشێتی” و بە ڕوونکردنەوەی لە ئەدگاری جنێو بەریبدەین، وەلێ لەم لایەنەشدا ناچار دەبین جیاوازی بکەین لە نێوان جاشێتی وەک کوردپەروەری / کوردایەتی لە لایەک و جاشێتی وەک تاوانکاریی جەنگ لە لایەکی دی. بێگومان بەبێ چەسپاندنی تێگەکانی “شۆڕشگێڕێتی” و “ڕزگاریخوازی”، واتا “دەوڵەتخوازی”، نەشیاوە لە تێگەی “جاش” یان “خیانەت” تێبگەین، چونکە تەنیا ئەم جۆرە هەڵوێستە یان بزاوتە سیاسییانە دەتوانن ڕەوایەتی بە خۆیان بدەن کە لە جیهانبینییانەوە جیاوازی لە نێوان خائین و ناخائیندا دابنێن – ئەوە گەر تەنانەت تاکلایەنە، ئیدیۆلۆگیانە، بێت.

-1 زمان وەک کرۆکدەربڕ و ڕەوانبێژی

وشەی داڕێژراوی “کوردپەروەر” کە “کورد” و “پەروەر” لە خۆ دەگرێت، واتای “کورد-خۆشویستەر” دەگەیەنێت. پەروەر بەگوێرەی “فەرهەنگی کوردستان”ی گیو موکریانی بەواتای “پەروەندە”، “خۆشویستەر”، “ئەڤیندار”. ئاشکرایە، گەر کەسێک کەسێکی دیکە یان گەلی خۆی خۆش بوێت، ئەوا دەیەوێت بەختەوەر بێت، بێچەڵەمە بژی، ژیان و گوزەرانی باش بن و هتد، ئەوجا گەر بڕوا بە خۆی بهێنێت کە دەبێت لە پێناوی گەلەکەیدا تێبکۆشێت، ئەوا ئامادەیە خۆی لەو پێناوەدا بەخت بکات – جا بەرپرس بێت یان شەڕکەری ڕیال (پێشمەرگە).
لەبەر ئەوەی زمان، لێرە: زمانی کوردی، خۆی سنووری واتاکان دیاری دەکات، ئەوا بەم ڕێیەوە ئەگەری هەر بەرپەرچێکی کەللەڕەقانە لەکاردەکەوێت. بۆ نموونە وشەی “ڕزگاری” یەکسەر واتای جیابوونەوە لە شتێک یان لە کەسێک، لە بارێک یان زۆردارییەک و هتد دەگەیەنێت، هەروەک دەگۆترێت: “ڕزگارمان بوو لەدەست ئەو زەلامە”، یان: “دانیشتوانی ئەو گوندە بە کوشتنی ئاغاکەیان ڕزگاریان بوو لە ستەم”. لە هەردوو ڕستەکەدا کۆتایی بە ڕەوشێک هاتووە؛ یەکەمیان بۆ نموونە زەلامێکی سەغڵەتکەر وازیان لێدەهێنێت، لێیان دوور دەکەوێتەوە، یان خۆیان دەریدەپەڕێنن، لە دووەمیاندا چەوسێنەرێک نەماوە، ئەوجا بەدووی ئەوەدا، بە ڕزگاربوون لە ستەم، دانیشتوانی گوندەکە چوونەتە دۆخێکی “دیکە”ی ژیانەوە.
هەر لەم واتایەدا تێگەی ڕامیاریناسیانەی “بزاوتی ڕزگاریخوازی” لە ئەوروپا / خۆرئاوا گۆڕان پێدرا وەک ناونان لە خەباتی گرووپە ئێتنییەکانی ئەفریکا و ئاسیا لەدژی ئیمپریالیزمی ئەوروپی بە مەبەستی دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی. بێگومان بزاوتی شۆڕشگێڕیش، واتا خەباتگێڕ بۆ گۆڕینی فۆرماسیۆنی جڤاکی لە وڵاتێکدا بۆ یەکێکی دی (خێڵەکی بۆ سۆسیالیستی) دەتوانێت ناوی ڕزگاریخواز لە خۆی بنێت.
ئێمە لە کوردیدا هەروەها واژەی ڕێک-کەوتنمان هەیە. بۆ نموونە دوو لایەن لەسەر پرسێک ڕێکدەکەون، هاوبەشی ساغدەکەنەوە، یان لە ڕووی سیاسییەوە دەسەڵاتدارانی گەلێک بە ڕێککەوتن (ئیتیفاق) ئۆتۆنۆمی بۆ گەلەکەیان لەنێو چێوەی دەوڵەتێکدا بەدیدەهێنن و دەبن بە بەشداریکەری دەسەڵاتی دەوڵەتی. ئێمە لێرەدا ڕزگاریخوازیمان نییە، بەڵکو شەڕی سیاسی و چەکداری بە مەبەستی ئۆتۆنۆمی لەگۆڕێیە، بۆیە ئەخلاقی بێژتن ڕێ بە هیچ کەس نادات ئەو کردارە ناوبنێت “بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی”. ئەمە بەئاشکرا کوردانی ئێراق دەگرێتەوە: دەسەڵاتداران و دەسەڵاتخوازانیان تەنیا ویستوویانە بە یاخیبوونی “ئۆتۆنۆمیخواز” گۆڕانێک بەسەر پەیوەندییەکانی دەسەڵاتی نێو ئێراقدا بهێنن، واتا نەیان ویستووە کوردەکان لە ئێراق “ڕزگار بکەن”: “جیاببنەوە”، ڕوونتر ببێژین، ئەوان شەڕیان نەکردووە بۆ ئەوەی بە جیابوونەوە دەوڵەتی کوردی دابمەزرێنن. ئاخر وەک گۆتمان ڕزگاریخوازی بەواتای خەبات بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی کە دەشێت کۆنزەرڤاتیڤ، شۆڕشگێڕ یان تەنانەت ئایینی بێت. کەواتە دەربڕینی “بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردی”، یان “ئەلحەرەکە ئەلتەحەڕڕوڕییە ئەلکوردییە”، هیچی دیکە نییە جگە لە هەوا-وشەی دەربڕراو لە زارەوە، یان ڕەوانبێژیی درۆزنانە.
پرسیار ئەوەیە کە ئایا ئەم کێشانەی ئاخافتن لە کێوە سەرهەڵدەدەن؟ ئاشکرایە خەڵک بەگشتی زۆر خوازیاری ڕەوانبێژین، سیاسەتبازانیش، تەنانەت سیاسەتیارانیش، لەو خەڵکە جیانابنەوە (گەرچی دەبوو لەوان جیاواز بوونایە). شێواویی زمانی کوردی لە هۆشی پیاوانی “خوێندەوار”ەوە، نەک داپیرە و باپیرەکانەوە، کەوتۆتەوە، یان نەک لە بێگانانەوە، پاڵهێزێکی ئەم شێواندنەش مامەڵەکردنی ئەرەبیستییە لەتەک زماندا (زۆر توێژەر، تەنانەت لە فەلسەفەشدا، بە ئەرەبی دەهزرێن و بە کوردی هزرینیان دەنووسن، جا گەر ئەوە لەبارەی فەیلەسوفێکی ئەوروپی بێت!!)، ئەوجا دانەوەی سوننەتیانەی واژە و دەستەواژەی ئەوروپییانە لە ئەرەبییەوە (کە بێگومان زمانێکی دەوڵەمەند و بەپێز و بەتوانایە بۆ دەربڕینی کرۆک، وەلێ خودی کارکردنی ئەرەبیستی کۆنزەرڤاتیڤ و هاوکات نەگونجاوە بە هزرینی ئازادی ڕەخنەیی). هزرینی ئەرەبی بۆ ئەوان ستاندارتە و واژە و دەستەواژەکانیش لێوەی بەزۆریی وشەییانە هەروا سانا لە ئاگایی سوننەتییانەی خودی کەسەکانەوە وەردەگێڕرێن.
بەڵێ بێگانان زمانی کوردییان نەشێواندووە، تەنانەت لە ئێراق یاساغیان نەکردووە، بەڵکو کوردەکان لەوێ دەرفەتی خوێندنیان بە زمانی خۆیان هەبووە. گەر ڕەخنەییانە ورد بڕوانین، دەبینین کە مامۆستایانی زمانی کوردی نەک تەنیا توانستی زمانفەلسەفەییان نەبووە بۆ بینینی ئەو کێشە ناوبراوانەی سەرەوە، وەک کوردپەروەری، کوردایەتی، بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی و ئەوجا وەرگرتنی هەڵوێست لەدژی بەکارهێنانی نالەباریان، بەڵکو تەنانەت توانستی زمانناسییان هێندە بڕی نەکردووە کە کێشە توخمییەکانی زمانی کوردی ببینن، بەتایبەتی ڕێنووس، بەڵێ تەنانەت لە خۆویستییانەوە نەیان توانیوە ڕێکبکەون لەسەر چارەسەری خاڵبەندی، جا گەرچی زۆر ئاسان سیستەمێکی کۆما و سیمیکۆلۆن و نوقتە لە ڕستەسازیدا دادەنرێت (1).

-2 هەڵچوونی کەسەکی

مەسەلەکە لە جڤاکێکدا ئەوە نییە کە “ئەو پیاوانە” هەڵدەچن و “پیاوانی دیکە”ی زۆرینە هەڵناچن. لە هەموو جڤاکێکدا، سەرباری مۆرکە هاوبەشە کولتوورییەکانی پیاوەتی، زۆرینەی پیاوان بەرپرسیاری بۆ بژێویی خانەوادەکانیان وەردەگرن، ئەوە بە کاسپی، فەرمانبەری، کردنەوەی وەرشە و فابریکە، بازرگانیی ئازاد و بەڵیندەرایەتی و هتد، هاوکات هەمیشە پیاوانی دەسەڵاتداری ترادیسیۆنی لە خەمی دەسەڵاتیاندا، پیاوانی هۆش بزواو و “گەلخواز” لەژێر کاریگەریی ڕووداوە سیاسییە جیهانییەکاندا، وەلێ هەروەها پیاوانی دەسەڵاتگەرا، بێویژدان و موغامەرەچی، هەڵوێست وەردەگرن و یاخی دەبن، بەوەش لە پیاوانی دیکەی جڤاکەکەیان جیادەبنەوە. گەر سەرجەمیانە لە مێژووی مرۆڤایەتی بڕوانین، دەبینین زۆر جار دەسەڵاتگەرایان لە دەوری یەکێكیان خڕبوونەتەوە، کە دەشێت خۆی لە سروشتەوە قەوارەیەکی دەسەڵات بووبێت وەک: موڵکدار، باوکی دە کوڕ و باپیری چل کوڕەزا و کچەزا لە گوندێکدا، یان سەرۆکهۆزی ناودار بووبێت، لە مێژووی نزیکتریشدا سیاسەتیار یان سیاسەتبازی دەرکەوتوو بووبێت و هتد، ئەوجا دەشێت تاقم تاقم گرووپی جیاجیایان خستبێتەوە و بەنێو ناکۆکیدا ڕەتبووبن، یەکدییان لەناوبردبێت، تا لە کۆتاییدا گروپێکیان بەسەر هەموو ئەوانەی دیکەدا زاڵ بووە و دەوڵەتێکی دامەزراندووە، یان دەوڵەتێكی ڕوخاندووە و بە یەکێکی دیکە جێی گرتۆتەوە. لێرەدا گەرەکە ئاماژە بۆ ئەوە بدەین کە پەڕینەوەکە لە ستاتۆی سروشتییەوە (پێشدەوڵەتییەوە) بۆ نێو دەوڵەتی، هەمیشە شانشینی، میرنشینی یان دیکتاتۆری بووە. ئاخر “نەشیاوە” هیچ گروپێکی ئێتنی (بۆ نموونە کوردەکانی ئێراق) لە ستاتۆی سروشتییەوە بپەڕێنرێنەوە بۆ نێو ستاتۆی دەوڵەتی دێمۆکراتی – لە سەردەمی نوێدا تەنیا دەشێت دیکتاتۆری بێت کە بێگومان پیاوی هۆشمەند و دلێر و قەرارمەندی تایبەتی پێویستە. جا مرۆڤ لەگەڵ یان لەدژی ئەم جۆرەی دەسەڵاتداری بێت، ئەوە مەسەلەیەکی دیکەیە.
دەسەڵاتگەرایانی کوردی ئێراق بەدەرن لەو خواستە کردەییانە. لەنێو ئەواندا هەرگیز پیاوی قەرارمەندی دەوڵەتخواز هەڵنەکەوتووە(2). ئەمان لە پەیوەندیی سروشتیی نێو-پیاوییەوە گلاون و خۆساغنەکردۆوە لەنێو یەکدیدا و بەرەو دەرەوە دەست بە شەڕ دەکەن، لێرەشدا ئاشکرایە ئەم پیاوە لە ئاستێکی “زۆر نزم”ی کولتووریدایە، زۆر نزمتر لە ئاستی پیاوی ئەرەب – ئاخر بەندە بە ئایین و کولتوور و زمانی ئەوەوە. ئەم پیاوە نە توانیویەتی چارەسەری کێشە سەرەتاییەکانی زمانەکەی بکات (ڕێنوس، خاڵبەندی، ڕستەسازی، پاکژی زمان لە واژە هەڵە و رواڵەتییەکان و هتد)، بەوەش زمانێکی ستاندارت بنیاتبنێت، نە توانیوییەتی ڕەخنەییانە لە هەڵبەستڤانانی خۆی بتوێژێتەوە (نەک بە یەک، دوو، سێ توێژینەوەی سوننەتی لەبارەی خانی، بێکەس، گۆران و هتد، بەڵکو لەبارەی هەر یەکێکیان پەنجا، شەست، سەد توێژینەوە بە مێتۆدی جیاواز!)(3)، هەروەها لەبەر ئەوەی ئاستە هۆشییەکەی تەواو سەرەتایی و هێشتا هەر پابەندی پراکتیکی ڕۆژانە بووە و لە نێویدا هیچ گرنگییەکی بە ئاخافتنی دروستی لۆگیکی نەداوە، ئەوا نەیتوانیوە بزانێت کە خەباتی سیاسی هەردەم سۆسیۆلۆگییەکی پێویستە!! ئەوەندە دەستەپاچە و هۆش-سادەیە! ئەم پیاوە دەسەڵاتگەرایە! وەلێ هەروەها زۆر نامەرد و جەبانە، چونکە بە ئاماژەدان بۆ کاریگەرییە دەرەکییەکان یان جیۆگرافیای وڵاتەکەی بێتواناییەکانی خۆی بۆ دامەزراندنی دەوڵەت دەشارێتەوە.
ئێمە هەر لە چییەتیی پیاوانی خۆگەرای کوردەوە کلیلێکمان دەستگیر دەبێت بۆ ڕستەی زۆر گۆتراوە و جەختلێکراوی “سیاسەت فەننی مومکینە”، کە سیاسەتمەداری ئەڵمانی ئۆتۆ فۆن بیسمارک 18ی دیسەمبەری 1863 لە پرۆیسیشەر لاندتاک (پەرلەمانی پرۆیسن) دەریبڕی. سیاسەت بۆ بیسمارک گەرەک بوو وەک هونەر بەرژەوەندییەکانی دەوڵەت بسەپێنێت. ئەمڕۆ ڕستەکە بەگشتی بەم چەشنە ڕاڤە دەکرێت: سیاسەت نواندنی کردارە لە پێناوی کەمکردنەوەی فشار یان نەهێشتنی بارگرانی بەسەر دانیشتوانی وڵاتی خۆوە. وەلێ ئەم بنەمایە هەرگیز لە هیچ سەردەمێکی کوردایەتیی ڕیالدا ڕەچاو نەکراوە، بەڵکو تەنیا لە ویستی بەشەکییەوە (پارتیکولارەوە) بۆ خاتری بەرژەوەندییەکانی هەر گەلەکۆمەکێیەکی سیاسی پەیڕەو کراوە، ئایندەی خەڵکیش وەک شتێکی لاوەکی لە پشتی ئەو بەرژەوەندییانەوە دانراوە.

-3 شیمانەکانی خەبات

لە بنەڕەتدا هەموو مرۆڤێک، تەنانەت زارۆک، ڕەمەکییانە لە ژیانی سروشتییەوە، واتا ڕۆژانەوە، ڕەوشەکانی شەڕ هەڵدەسەنگێنێت. کەواتە پێویست نییە لە تیۆرییەوە، لە کتێبی خوێنراوەوە، ڕوو لەم پرسە بکەین. گەر کوڕێکی دە ساڵان لە لایەن کوڕێکی بەهێزتری پازدە ساڵانەوە شەڕی پێ بفرۆشرێت، هانا بۆ بەرد یان دار دەبات، یان هەر شتێکی دیکەی بەردەست، تاکو هاوسەنگییەک چێبکات، یاخود ڕا دەکات و کەسێکی خۆی دەهێنێت کە وەک شەڕفرۆشەکە بەهێزە؛ گەر ئەوان تاقم بن، لەدژیان برا و ئامۆزا و پورزای خۆی دەهێنێت و هتد؛ هەروەها دەشێت چیدی بەو کۆڵانەدا نەڕوات تاکو خۆی لە گێچەڵ بەدوور بگرێت. جگە لەوە هەر لە ئاگایی پەیوەندییە سروشتییەکانەوە لە کوردەواریشدا دەگۆترێت: “خۆت لە شەڕی خۆتڕێن بەدوور بگرە” و زۆر چاک لەتەک ئامۆژگارییەکەی سونزیدا یەکدەگرێتەوە: “هەرگیز هێرش نەبەیت گەر جەخت نەبیت کە سەردەکەویت”. کەواتە ئاشکرایە کە دەسەڵاتگەرایانی کورد پێکرا لە زارۆکییەوە هەقیقەتی شەڕ دەناسن.
بێگومان گەر کەسان هەبن و بیانەوێت بە هەر شێوەیەک خەبات بکەن، ئەوا ڕێگەی جیاوازیان لە بەردەمدایە: خەباتی ژێرزەمینی، چالاکیی کولتووری و زمانەوانی. ئەم جۆرە کەسانە ئاگامەندن، بەویژدانن، و ناویان دەنێین “سیاسەتیار”. هاوکات کەسانی دیکە هەن و دەیانەوێت بە هەر نرخێک سیاسەت بکەن، چونکە پێی ڕاهاتوون و ناتوانن دابنیشن، چونکە بەهۆی سیاسەتەوە دەرکەوتوون و دەرکەوتنی پتریان گەرەکە، یان سەرۆکهۆزن و وەک کەسانی سوننەتی ناتوانن واز لە هۆزەکێتییان بهێنن (کوڕی باوکی خۆیانن)، بەوەش بەناچاری بە سیاسەتەوە دەئاڵێن؛ ئەمان ناودەنێین “سیاسەتباز”، کە بێگومان دوو جۆرن: سیاسەتبازی تەنراو بە هەست و سۆز لە لایەک، سیاسەتبازی ئاوەزمەند لە لایەکی دی. کاتێک دەشێت جۆری یەکەمیان کە بە هەست و سۆز تەنراوە، “کوێر” بێت و بەو هۆیەوە زوو تێبکەوێت یان لەناوبچێت، یاخود شەیدای ناوبانگی خۆی بێت و هەڵەشانە دەست بە شەڕی چەکداری بکات، بۆ ئەو مەبەستەش هانا بۆ هەر لایەنێک بەرێت بەبێ ئەوەی گرنگی بە ژیانی خەڵکی وڵاتەکەی بدات، ئەوا بە پێچەوانەوە ئەوی دووەمیان وەک سیاسەتبازی ئاوەزمەند (بەزۆریی لای هەندێک ئاغا یان زۆر سەرۆکهۆز) بوێریی بۆ هەندێک هەنگاو وەردەگرێت کە ڕەنگە لەنێو جڤاکەکەیدا بڤە بن.
ئاشکرایە ڕژێمی بەئس، بێگومان حکومەتە نێوەندییەکانی دیکەی پێش ئەویش، دەسەڵاتداریی دیکتاتۆرین، وەلێ ئەم ڕژێمە لەوان ڕێکخراوترە و سەرۆکێکی هەیە کە بە دەستی خۆی دیل دەکوژێت، تەنانەت کوڕە بێتاوانەکەی خۆی لە زارۆکییەوە فێری ئەشکەنجەدان و کوشتنی مرۆڤ دەکات، هاوکات سوپایەکی بەهێزی مۆدێرنیزەکراوی هەیە بە چەکی پێشکەوتووەوە. ئەوجا چەند ڕژێمێکی دراوسێی ڕژێمی ناوبراو هەن کە دوژمنی سەرسەختی کوردانی وڵاتی خۆیان و بەمەش هەموو کوردانن. ڕاستییەکەی ئەمە دیلێمایە بۆ هەردوو جۆرەکەی “سیاسەتباز” کە لەبەر ئەوەی ناتوانن دەستبەرداری سیاسەتکردن بن، هەروەها لەبەر ئەوەی کوردەکان بەگشتی لە ئاستێکی گەلێک نزمی کولتووری، زانستی و پیشەی دەستیدان (توانای دروستکردنی تفەنگیشیان وەک جاران نەماوە!)، ئەوا ناچارن بڕیار بۆ کارکردن لەتەک یەکێکیاندا بدەن: ڕژێمی وڵاتی خۆ یان دراوسێکانی. وەک گۆتمان لەم ڕەوشەدا سیاسەتیار خۆی مت دەکات، خۆهەستی پیاوانەی کوردیی (ئاخر ئێمە لێرەش لای جۆرێکی سوننەگەرایانین) ڕێی لێدەگرێت لەتەک دەسەڵاتدارانی بەغداددا کار بکات، ڕەنگە (پێکەوە لەتەک ژناندا) بۆ خەباتی ژێرزەمینی هەنگاو بنێت، هاوکات بە کاری فەرمانبەری، کاسپی، ژیان لە هەندەران و بە هەر کارێک لەوێ، گوزەرانی دابین بکات. وەلێ گەر چەند سیاسەتبازێک ئاوەزمەند بن، کەواتە کەسانی ئەوتۆ بن کە ناتوانن وەک پیاوانی دیکەی گەلەکەیان بژین، ئەویش چونکە سیاسەت بووە بە پیشەیان، ئەوا ئاشکرایە “سیاسەت وەک فەننی مومکین” دەیانبزوێنێت لە پێناوی گەلەکەیاندا لەتەک ڕژێمی ئێراقیدا (حکومەتەکانی ئێراقدا) کاربکەن کە هیچ نەبێت کورد بە گەل دادەنێت و مافی کولتووریی پێڕەوا دەبینێت، جا با وەک ناسیۆنالیست خەریکی بەبەئسیکردنی کوردەکان بێت پێکەوە لەتەک بەئەرەبیکردنی هەندێک ناوچەی تایبەتیدا کە بایەخی ئابوورییان هەیە. ئاخر وەک گۆتمان ئەوان وەک “ئێراقی” دژی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازین، ئەوان تەنیا ئۆتۆنۆمییان دەوێت، هاوکات دەزانن کە نفوزیان لە نفوزی پیاوەکانی مەجلیسی تەشریعی و تەنفیزی زۆرترە و بۆیە پتر لەوان دەتوانن فشار لەسەر خەڵکی “وڵاتیان” کەمبکەنەوە، بەڵی تەنانەت لەتەک ئەو پیاوانەدا یەکدەگرنەوە و یەکدی دەناسێنن، چونکە ئەوانیش کوردپەروەر و سیاسەتبازی ئاوەمەندن، لێرەشدا ئاشکرایە، گەر ڕژێمی بەئس بە شێوازی باوی خۆی ناڕاستەوخۆ (بە “زیلێکی شۆفێر نووستوو!”، “شێتێکی فیشەک لەدەست دەرچوو!” و هەر شێوازیكی دی) ئەم یان ئەویانی کوشت، ئەوا وەک خۆشەویستی خەڵک جیهان جێدەهێڵن.
سەرلەنوێ دووپاتی دەکەینەوە: ئێمە ئەم کارکردنەمان لەتەک حکومەتەکانی ئێراقدا وەک پێشمەرج دانەناوە، بەڵکو قووڵتر لەوە ئاماژەمان بۆ خەباتی ژێرزەمینی یان وازهێنان لە سیاسەت داوە، هاوکات دوو جۆری سیاسەتبازانمان هێناوەتە نێو دانوستانەکەوە و خستووماننەتە بەردەم ئەلتەرناتیڤ: کوردپەروەری یان عەمالەت. کەواتە ئێمە لێرەدا سەرلەنوێ بەر کرۆکی واژەی “کوردپەروەری” دەکەوینەوە کە وشەیەکی بنەڕەتییانەی فەرهەنگی کوردایەتییە. ئەمەش بەواتای، سیاسەتبازی ئاوەزمەند کە وەک کوردپەروەر تەنیا ئۆتۆنۆمیخوازە، کەواتە جەخت لە هاوڵاتێتیی ئێراقییانەی خۆی دەکات، لە بنەڕەتی سیاسەتەوە وەک فەننی مومکین لەتەک ڕژێمی ئێراقی کار دەکات و نایەوێت بە چەشنێک تێبکەوێت کە ئیدی لە سەرئەنجامدا بەناچاری ببێت بە عەمیل، هاوکات زۆر چاک دەتوانێت بە ئەرگومێنت بۆ خەڵکی وڵاتی خۆی ڕوونبکاتەوە کە هەنگاوی کارکردن لەتەک ڕژێمی وڵاتی خۆدا لە بەرژەوەندیی ئەواندایە. بەم شێوەیە سیاسەتبازان لە مەجلیسی تەشریعی و تەنفیزی، یان وەک وەزیر، لە وڵاتی خۆیان کار دەکەن جا گەر تەنانەت ئەو ئۆتۆنۆمییە کە دەیخوازن، بەلایانەوە کەم بێت. لێرەدا “سیاسەت وەک فەننی مومکین” کراوە بە بنەڕەت.
وەلێ گەر لە کەتواری کوردەکانەوە بڕوانین، دەبینین کە یاخیبوونەکان بەزۆریی سیاسەتبازانی نائاوەزمەند، واتا تەنراو بە هەست و سۆز، هەڵیانگیرساندوون و ڕێبەرییان کردوون بەبێ ئەوەی لە هیچ هەنگاوێکی سیاسییاندا تێگەی “کوردپەروەری” و ڕستەی “سیاسەت وەک فەننی مومکین”یان بەهەند وەرگرتبێت. با وەک نموونە دوو ڕوداو وەربگرین: ساڵی 1961 کوردەکانی ئێراق لە لایەن دەسەڵاتگەرایانی ئۆتۆنۆمیخوازەوە خلیسکێنرانە نێو ستاتۆی جەنگەوە، ئەوەش باشترین دەرفەت بوو بۆ شانشینیی ئێران کە خۆی لەو کوردە یاخیبووانە نزیکبخاتەوە و بە یارمەتیدانیان ئێراق بە کێشەی نێوخۆییەوە خەریک بکات (لێرەدا ناچینە نێو ئەگەری ئێرانی “بزوێنەر”ی شەڕەکەوە کە بەزۆریی لە تیۆریی پیلانگێڕییەوە نزیکە نەک لە کەتواری کوردەکانەوە). ئەنجامی ئەم شەڕە خوێناوییە ئاشبەتاڵ بوو (بە بڕێک دەستکەوتەوە لەسەر دەستکەوتی پێشووتری بەگەلناساندن و پتر دەرفەتدان بە پراکتیزەکردنی کولتووری خۆیی). ئەویدیکەیان، ساڵی 1976، کوێرانەتر، دەسەڵاتگەرایانەتر و هەوەسبازانەتر بوو لەوەی یەکەم، چونکە گەر یەکەمیان کە مارتین فان بریونیسن لەنێو چێوەی “یاخیبوونە جوتیارییەکان”دا دایدەنێت، درێژبوونەوەی ترادیسیۆنی باوی چەکداریانەی کوردی بووبێت کە بە وزە و چەندێتیی فرەی مرۆڤییەوە لەدژی حکومەتی هێشتا ڕێژەییانە لاوازی نێوەندی یاخی بوو (جا گەرچی زۆرینەی خەڵکی کورد پاسیڤ بوو)، بە پێچەوانەوە ئەوی دووەمیان بە تاقمتاقمێنە لە ئەوپەڕی لاوازی و کەمچەکییەوە دوای تێکشکان هەڵگیرسێنرا، بەرانبەر ئەوەش ڕژێمی ئێراقی زۆر لە جاران بەهێزتر و هاوکات هاڤرکێکەرێکی سەرسەختی ڕژێمی سوری بوو. تاقمەکان نەک هیچیان بە هیچ نەکرد، بەڵکو تەنانەت گوڕیان بە وێرانکردن و بەئەرەبیکردن و بەبەئسیکردن دا.
لێرەدا گەرەکە بپرسین: ئایا دەبێت ئەوە چیی دیکە بێت جگە لە سەرەڕۆیی و هەڵپەی دەسەڵات کاتێک سیاسەتبازانی تەنراو بە هەست و سۆز ڕژێمی سوری بە پشتیوانی شەڕی چەکدارییان دادەنێن؟ حافز ئەسەدی دوژمنی کوردان؟ ئاخر دەبێت لێرەدا، بە وەلاوەنانی ناکۆکییە نێو-سیستەمییەکانی ئەو دەمە و تەنیا بە ڕەچاوکردنی دۆخی کوردەکان، هەروەها بپرسین: ئایا لەبەر چە هۆیەک سەرۆکی دەوڵەتێک کە نەک تەنیا مافی کولتووری، بەڵکو تەنانەت مافی هاوڵاتیبوون بە کوردانی وڵاتەکەی خۆی ڕەوا نابینێت، پشتیوانیی تاقمێک یان چەند تاقمێک کورد دەکات بۆ ئەوەی لەدژی ڕژێمی بەئسی ئێراقی ڕابپەڕن؟ بە شەڕی چەکداری لە ناوچە شاخاوییە سەختەکانی کوردستاندا؟ ئێمە دەتوانین پێشبینی بکەین (تەنیا پێشبینی بکەین) کە بۆ ئەو، وەک هاڤرکێکەری سەرسەختی سەددام حسێن و ڕژێمەکەی، خوازراو بوو ئەو ڕژێمە لەنێو وڵاتەکەیدا بە شەڕەوە سەرقاڵ بکات، هەروەها دەتوانین پێشبینی بکەین، کە ئەو ژەنەراڵە “فێڵباز”ە ویستوویەتی “هاوکات” کوردستانەکەی نێو ئێراق کە تا ئەو دەمە تاکە ناوچەی یاخیبوونی کوردییانە بوو، بەوێرانکردن بدات. بەکورتی: دەبێت هەر هەنگاوێکی سیاسیانەی ئەو ژەنەراڵە سەرۆکەی دەوڵەتێک بخرێتە ژێر پرسیارەوە. بەڵێ زۆر چاک دەتوانین بپرسین: ئایا ئەوی سەربازی کە شارەزای جەنگ و پەیوەندییەکانی ناوچەکەیە، هاوکات بەئسی ئێراقی و سەددام چاک دەناسێت، ناشێت پێشبینیی کردبێت کە سەددام کوردستان وێران دەکات؟
کەچی (ئەوەش بەڕاستی سەیر نییە) سیاسەتبازانی تەنراو بە هەست و سۆز، هاوکات شەیدای دەسەڵات و دەرکەوتنی پتری کەسەکی، دەچنە پەیوەندییەوە لەتەک دوژمنی دوژمندا، نەیاری نەیاردا، ئەوە سەرباری چییەتیی ئاشکرای دەسەڵاتدارانی ناوچەکە، لێرەشدا سەرجەم ژیانی بیۆلۆگی و جڤاکی و ئابووریی گەلەکەیان بە یەک جار دەخەنە نێو حەوزی پۆکەری سیاسییەوە: “سەرجەم دەستەکەیان دادەنێن”. ئەم جۆرەی سیاسەتباز ئەوداڵی هاوسەنگییەکی دەسەڵاتە کە خۆی لە نێوەندیایەتی، کە ئیدی لای ئەو سیاسەت وەک فەننی مومکین واتای تایبەتی وەردەگرێت: “سیاسەت هەر هەنگاوێکە بۆ پاراستن یان پەرەپێدانی دەسەڵاتی خۆیی گەر ئەوە تەنانەت بە هەژارخستن و بەڕژاندانی خوێنی خەڵک بێت”. ئەمە لە 1961 بەدوواوە تا ئەمڕۆ پەیڕەو دەکرێت. ئەمە چییەتیی کوردایەتیی ڕیالە: هینی هۆزەکی-گوندییانی تەنگ-ئاسۆ، یان پیاوانی هەستهەڵئاوساو و سەرسام بە بەدئاکاری خولەچەخماخەیی، یاخود ئەفەندییانی تەنراو بە هەست و سۆز کە سوننەتییانە لە کتێبەکانەوە زانیاری کۆدەکەنەوە. واژەکانی کورد، کوردستان، سۆسیالیزم، دێمۆکراتی، پێکڕا دەربڕینی رواڵەتین و سەر بە “قسەکردن”ی ڕۆژانەن، چونکە دەسەڵاتگەرایانی نائاوەزمەند، وەلێ فێڵباز (وەک خۆیان دەبێژن: “بە شەرفم زۆڵێکە نەبێتەوە!”) ناتوانن بەئاشکرا ببێژن: “من بۆ بەرژەوەندیی سەرەکیی خۆم، بۆ ناوبانگم، لە مەیداندام و تا سەر دوا پنتی ڕووتێکردنم دەمێنێتەوە. هەموو شتێکی دی تەنیا لاوەکییە”. ڕاستییەکەی ئەحمەد موختار جاف لە سییەکانی سەدەی بیستەمدا بەڕوونی بینیبووی کە سیاسەت وەک فەننی مومکین چە واتایەکی لای سیاسەتبازانی وڵاتەکەی هەیە (بڕوانە “مەسەلەی ویژدان”).
بەڵێ، گەر دەسەڵاتگەرایانی یاخیبوونەکەی 1961 کوردپەروەر بوونایە، گەر پابەندییان بە شای ئێرانەوە وەک مایەی هێزی سیاسی نەبینابایە، ئەوسا لە بنەمای “سیاسەتەوە وەک فەننی مومکین” ئۆتۆنۆمییەکەی ساڵی 1970-یان (یان هەروەها ساڵی 1974-یان) قبووڵ دەکرد و بەوەش بۆ خاتری خەڵکی کورد ڕێیان لە هەڵگیرسانی شەڕ دەگرت. هەموو تاقمەکانی دی بە هیچ شێوەیەک ساڵی 1976 دەستیان بە شەڕ نەدەکرد و بەو ڕێیەشەوە بەئاگا یان بێئاگا نەدەبوون بە خزمەتکاری ئاجێندای وڵاتانی دەرەکی. لێرەوە ئیدی دەتوانین پێشبینی بکەین، کە بەو هەڵوێستە پراگماتییەی سیاسەتبازان ئەو هەموو گوندە وێران نەدەکران و شارەکان بە ڕاگواستنی گوندنشینان لادێیزە نەدەکران، کەواتە کولتووری کشتیاریی کوردەواری تێکنەدەشکێنرا! دەشیا هەڵەبجە ژارباران نەکرایە! گەرمیان و ناوچەی دیکەی کوردستان ئەنفال نەکرانایە! ئەو هەموو گەنجە نەکوژرانایە و گەلێکی دی. ئەوجا بە داگیرکردنی کوێت لە لایەن ئێراقەوە هەلی گونجاو بۆ کوردەکان (قیناکە با ببێژین سیاسەتبازان) دەڕەخسا دەستی خۆیان لە ڕژێم بووەشێنن.

-1-3 یاخیبوونی ترادیسیۆنی

ئێمە گەرەکە لەنێو کوردایەتیی ڕیالدا ڕەچاوی دوو جۆر ڕێکخراو بکەین: ڕێکخراوی بنیاتنراو بە پێشنموونەی ئەوروپیانە و ترادیسیۆنی. لە جۆری یەکەمدا بەر شارنشینانی کوردایەتیچی، هەروەها گەنجانی ڕێکخراو دەکەوین کە سامانی مرۆڤییانەی شەڕن، هەروەها بڕوایان بە مەسەلەیەک هەیە و لە پێناویدا تێدەکۆشن. ڕاستییەکەی ئەمان بەهۆی دابڕاوییەوە لە گەلەکۆمێکەرانی سەرەوە، بەهۆی باڵادەستیی ناوبانگ و هەروەها نەبوونی هۆشێکی ڕەخنەییەوە، فریودراوانن یان خۆفریوداوانن، بۆیە سەخت تێکەوتوون. لە جۆری دووەمدا بەر هۆزەکێتی دەکەوین کە خۆی لە ترادیسیۆنەوە ڕێکخراوە، وەلێ ئەمیش خۆی بەسەر ڕێکخراوی تەکنیکیانە بنیاتنراوی شارنشینانەوە دەبینێتەوە.

1-1-3 خوێندەوار و سیاسەتبازی زانیاری کۆکەرەوە

ئێمە گەرەکە بۆ تێگەیشتنی ڕوونتر لە تێکەوتنی گەنجان نموونەی ڕیال وەربگرین.
کوڕێک، ناوەڕاستی دووەمی حەفتاکان، چەند ڕۆژێک هەڤاڵ و هاوڕێیەکی لە گەڕەک نابینێت، پاشان کتوپڕ هەڤاڵەکەی دەردەکەوێتەوە و پێی ڕادەگەیەنێت کە “لە سەرەوە بووە”. کوڕە چاوانی دەگەشێنەوە و لێی دەپرسێت: “کاک نەوشیروانت بینی؟”، ئەویش وەڵام دەداتەوە: “ئەی چۆن، ڕۆژێک کاتم لەگەڵدا بەسەر برد”. کوڕە بە پەرۆشەوە لێی دەپرسێت: “شێوەی چۆنە؟ دەڵێن زۆر زیرەکە!”، ئەویش وەڵامدەداتەوە: “پیاوێکی خڕیلە و قەڵەوی لووتپانە، تا بڵێیت زمانشیرینە، تێر نابیت لە موناقەشە لەگەڵی، ئەوەندە زیرەکە.”
نموونەی دووەم نەبوونی ئاگایی ئاوەڵای ڕەخنەییمان لای گەنجان پێشان دەدات: لە ناوەڕاستی دووەمی حەفتاکانی سەدەی بیستەمدا لە هەندەران گەلەکۆمەکێیەکی بە حساب خوێندکاری زیتدەکرێتەوە و ناوێکی پێدا هەڵدەواسرێت: “کۆمەڵەی خوێندکارانی کوردستان لە دەرەوەی وڵات”، کورتکراوە ئینگلیزییەکەی: ئەکسا. وەلێ لەم کۆمەڵەیەدا ڕەنگە لە دە کەس دووانیان خوێندکاری زانکۆ بووبن! ئەوانیدی پەنابەری بێکارە بوون، یان تاک و تەرایان دەورەیەکی پیشەیی دەبینی. گەر لای ئەو گەنجانە کەمترین ئاگایی ڕەخنەیی لەگۆڕێ بووایە، یەکسەر دەیانبینی کە کۆمەڵەکەیان گەلەکۆمەکێیە، کەواتە هیچ بنەڕەتێکی پیشەیی-خوێندکاریی نییە، هەروەها دەیانتوانی لۆگیکییانە دەربئەنجامێنن کە ئەو بەناو کۆمەڵەیە دەروێنەی گەلەکۆمەکێکەی نێو وڵاتە، کەواتە لەوێش گەلەکۆمەکێ-ڕێکخراو هەیە و بەو ڕێیەشەوە دەیانبینی کە پیاوانی درۆزن و دەسەڵاتگەرا بەسەر خەڵکەوە زیتبوونەتەوە، کەواتە وڵاتەکەیان خزێنراوەتە نێو دۆخێکی پڕمەترسییەوە.
ئەو نمونانە پێشانی دەدەن کە چۆن گەنجە ڕێکخراوەکان پێکڕا لە سەرەتاکانی کوردایەتیی ڕیالەوە دەبوون بە دەستکەلای خواستە دەسەڵاتگەراکانی پیاوانی خوێندەواری کوردایەتیچی و هۆزەکی-گوندییەکان. ئەوانیان نەدەناسی.
ئەوجا ئێمە لە پەیوەندییە نێو-بەرەییەکاندا بەر کێشەی کرۆکی دەکەوین: بەرانبەر هۆزەکێتیی ڕێکخراو کە سیاسیانە چالاک بووە و خۆی وەک ڕێکخراو بەسەر ڕێکخراوی گەنجانەی سیاسییەوە دەبینێتەوە، شۆڕشگێڕانی خاوەن ئێتیک (ئەخلاقناسی) لە گۆڕێ نین، بەڵکو خوێندەوارانی سۆزمەندی سیاسەتنەزان و عەسابەی خولەچەخماخەیی. کەواتە لەبەر ئەوەی شۆڕشگێڕێتی لەگۆڕێ نییە (گەرچی سەنگدەرپەڕیوان کردوویانە بە ویردی سەر زمانیان) کە بتوانێت لە سەردەمانی تەقییەوەی ناکۆکییەکاندا هۆزەکێتی بە کرداری سەربازی لەناوبەرێت یان لەدەسەڵات بخات، بەڵکو بە پێچەوانەوە سیاستبازانی تەنگ-ئاسۆ و سۆزمەند چە وەک خوێندەوار و چە وەک عەسابەی خولەچەخماخەیی لە مەیداندان، ئەوا کێشە تەقیوەکان چارەسەرنەکراو دەمێننەوە، ئەوەش هاوکات بەڵگەیە کە هیچ ناسیۆنالیزمێک لەو مەیدانە سیاسی-چەکدارییەدا لەگۆڕێ نییە: وەک بنەڕەت و دوا مەبەستی ڕووتێکراوی هەمووان – کەواتە وەک نێوەندی هاوبەشیان.
ئێمە دەبێت بۆ تێگەیشتن لەو بەدڕەوشە بگەڕێینەوە بۆ هەڵپەی کەسەکییانەی دەسەڵات، وەلێ جێی سەرنجە کە ئەوە مەدەنێتی و لێهاتوویی کەسی و ئۆتۆڕێتی (دەستڕۆیشتوویی ڕێزلێگیراو و بەوەش ناسێنراو) نین کە مۆتۆڕی هەنگاوەکان بن، بەڵکو لێرەدا زۆر بەتایبەتی بەر میللیبوون لە واتای فراوانیدا دەکەوین، لێرەشدا ئاشکرایە کە توخمێکی لادێییانەی لە خۆ گرتووە و لە ناخی خوێندەواران و عەسابەی خولەچەخماخەیی سیاسەتبازدا کارایە. زۆر لەم سیاستبازانە (ئەفەندییە سۆزمەندە گەلخوازەکانی لێدەربچێت کە زۆرینەیان لەناوچوون یان کەرامەتیان وازی لە سیاسەت پێهێنان) بە حوکمی میللیبوون ئافینێتییەکیان (پەیوەستییەکیان / هۆگرییەکیان) بۆ لادێییەتی و بەوەش بۆ هۆزەکێتی “بەگشتی” هەیە. لەم پەیوەندییەدا جێی سەرنجە کە پیاوانی کارەکتەر شاری، ئەفسەرانی خاوەن قودسییەت، بەڵێندەران و بازرگانانی تایبەت کە شاریانە ئاگاییان لە بواری ئابووری و ژیاندا بزواوە، “بێزیان نایەت” لە کوردایەتیچییان نزیکبکەونەوە – سووکن لەبەر چاویان.

-2-1-3 هۆزەکێتی وەک شەڕانیی خۆهێڵەرەوە

ئێمە پەیوەند بە ڕێکخراوی هۆزەکییەوە لە بەردەم پرسی “عەسەبییەت”داین (ئیبن خەلدون)، واتا هاوسۆزەکێتی، بە زمانی گشتی: رایەڵەی خوێن، کە لە هەر کردارێکی جڤاکی و جڤاکی-سیاسیدا ئەم بنەمایەی هەیە:
“من دژی براکەم، من و براکەم دژی ئامۆزاکەم، من و براکەم و ئامۆزاکەم دژی هەموو ئەوانیدی”.
لە هۆشی سیاسەتبازی هۆزەکیدا “گەل” وەک تێگە (مەفهوم) چێنەبووە و چێنابێت، ئاخر گەر چێببێت، ئەوسا هۆز هەڵدەوەشێتەوە – ئەو خۆی هەڵیدەوەشێنێتەوە. بەڵێ تەنانەت “کوردستان”یش تێگە نییە، بەڵکو تەنیا وشەیەکی باوی ڕۆژانەیە. لە هۆشی کەسی هۆزەکیدا جڤاكێتی تەواوکراوە، ئەوجا گەر بەهۆی خشانییەوە لە سیاسەت و گروپی سیاسی ناچار بێت بۆ ئەوەی ناوی گەل بەرێت، ئەوا تەنیا مەبەستی لە کۆنگلۆمێراتە (تێکەڵە / خڕکردنەوە) و لە نێویدا هۆزەکان سەنتەری دەسەڵاتن. ئەو وەک هۆزەکی ناتوانێت وەک تاکێک، تەنیا کوڕی باوک و دایکێک، لە بەرژەوەندییەکی گشتی بهزرێت، ئەوجا تێبگات کە گەل، نیشتمان، کوردستان و هتد وشەی سەر کاغەز نین (گەرچی دەشێت ئەوەش بن)، بەڵکو تێگەی یەکانەیین و بە هزرین هەڵهێنجراون، ئەوجا لەبەر ئەوەی هەڵهێنجراوی کەسەکین، ئەوا ناخەکییانە کارا دەبن و کردارەکانی ئەو دیاری دەکەن، کە پاشان دەشێت نێوکۆییانە ببن بە ئامانجی سیاسی.
بۆ هۆزەکییان کە ئەڵقەی جڤاکی تەواوکراون، کەواتە کەسێتیی سەربەخۆیان نییە، جڤاکە تەواوکراوەکەیان پێشتریی لە هەر شتێکی دیکە هەیە، بۆیە بەتایبەتی لەو دۆخانەدا کە لێرەبوونیان (وجودیان) دەکەوێتە مەترسییەوە، لە هیچ هەنگاوێک ناسڵەمێنەوە و دەبن بە وەحشی: لە قۆنتەراتی سەربازییەوە بۆ بێگانان و هێنانیان بۆ نێو وڵاتی خۆ تا دەگات بە کوشتنی ئاشکرا و نائاشکرای هەر ناحەزێک، و زۆری دی. وەلێ ئەمە لەنێو سەرجەم پەیوەندییەکانی ئۆتۆنۆمیخوازیدا شەڕی خۆهێشتنەوەیە نەک خیانەت، بە پێچەوانەشەوە “لە گۆشەنیگای” شۆڕشگێڕییەوە، واتا خەباتەوە بۆ پەڕاندنەوەی فۆرماسیۆنی جڤاکی سەردەم بۆ فۆرماسیۆنێکی دیکە کە ئیدیۆلۆگییانە تەواوکراوە، دەبێت بە خیانەت. ئاخر شۆڕشگێڕان لە ڕوانگەی ئیدیۆلۆگییانەی خۆیانەوە جڤاکێکی دیکە دەکەن بە ئامانجی خەباتیان و لەنێویدا هۆزەکێتی جێی نابێتەوە، بەڵکو هەڵوەشێنراوەتەوە. بە شێوەیەکی دی ببێژین: سیاسەتبازانی خوێندەواری کۆنزەرڤاتیڤ و ئۆتۆنۆمیخواز مافیان نییە ئەو جۆرە پەرچەکردارانەی هۆزەکییان بە خیانەت یان جاشێتی ناوزەد بکەن، چونکە خۆیان پارێزەری پەیوەندییەکانی قەوارە کۆمەڵایەتی-کولتوورییەکەی سەردەمن.

2-3 چوونەنێویەکی گەلەکۆمەکێی هاوبەرژەوەندییان و هۆزەکێتی

بەسەر ڕێکخراوی سیاسییەوە کە بە تەکنیکی ڕێکخراوەیی ئەوروپی بنیاتنراوە، دوو جۆر قەوارە زیتدەبنەوە: گەلەکۆمەکێی هاوبەرژەوەندییان و ڕێکخراوی ترادیسیۆنی-هۆزەکی. وەک گۆتمان، هۆزەکێتی مێژووییانە ڕێکخراوە، خۆی قەوارەیەکی بەرجەستەیە وەک بنەڕەتی شێوە دەسەڵاتداریی میرنشینی یان شانشینی، هەر بەم ڕێکخراوییەشی وەک سەری ڕێکخراوی سیاسیی نێو شارەکان وەردەگیرێت و ئەو خۆیشی هەر ئەوەی دەوێت. بێگومان خۆبەسەرکردن، وەلێ لە شێوەی گەلەکۆمەکێدا، سیاسەتبازانی خوێندەواری سەربەخۆ و خولەچەخماخەییش دەگرێتەوە. وەلێ لە هەردوو ڕووەوە گەنجانی ڕێکخراو دەستوێژی گەیشتنن بە خواستە دەسەڵاتگەراکانی ئەوان، لێرەشدا دەبێت نێوەندیارانی متمانەپێکراو لە سەرەوە بەرەو ژێر ببن بە پردێک ڕووەو گەنجانی “ڕاکێشراو” و ڕێکخراو. لێرەدا جێی سەرنجە کە لەنێو ئەم نێوەندیارانەدا لە ڕووی کەسێتییەوە بەدترین چالاکوانانی سیاسی هەن، ئەوجا گەر هەندێکیان پێش وەرگرتنی پێگەی نێوەندیار تەنانەت بەد نەبووبێتن، بە حوکمی پێگەکەیان و پەیوەندییەکان کە ئەوان خۆیان لە نێویاندا دەبیننەوە، ئەوهایان لێدەردەچێت، چونکە کاتێک لەو پێگە نێوانییەوە بەرەو ژێر دەسەڵات دەنوێنن و هاوکات بەرەو ژوور چاویان لە گەیشتنە بە پێگەی باڵاتر، ئیدی سووکە چێژی دەسەڵات نەوسی پتری دەسەڵاتیان لا دەوروژێنێت، بۆیە لێرە زۆرترین “کارەکتەری پاسکیلسوار” لەگۆڕێیە: ئەو کەسانە کە بەرەو ژێر پایدەر لێدەدەن و بەرەو ژوور چەماونەتەوە، واتا (لە ڕووی پسیکۆلۆگییەوە) “کەسێتییەکی پیس”یان هەیە بە گەلێک مۆرکی نێگەتیڤەوە، وەک: درۆزن، فریودەر، ماستاوچی، توانجهاوێژ، تەنانەت شەقهاوێژ لە کەسانی ژێر خۆیان و چەماوە بۆ کەسانی ژوور خۆیان (4). ئێمە ئەمڕۆ لە نزیکەوە و بەڕوونی رۆڵی ئەم “پاسکیلسوارانە” لە پاراستنی پەیوەندییە ستەمکارەکانی کوردایەتیی ڕیالدا دەبینین.
بێگومان ئێمە ناتوانین لەنێو گەلەکۆمەکێچییاندا ڕەچاوی ئەو هەموو ئەفەندییە پڕ هەست و سۆزە نەکەین کە بڕوایان وایە دەبێت “بۆ کورد و کوردستان” تێبکۆشن – و زۆریان لەناوچوون، وەلێ کەمیان مانەوە و وازیان هێنا. ئاخر ئەوە فاکتە کە لە نێویاندا سیاسەتیار و هونەرمەندان و نووسەرانی سوننەتی هەن، کەسانی دڵگەرم هەن کە چالاکیی سیاسیی باوکانیان لە ڕابوردوودا کاری تێکردوون و دەیانەوێت ڕێگەی باوکیان بگرنە بەر. ئەم جۆرە کەسانە لە کوردایەتیی ڕیالدا خوازراو نین، تەنانەت بێزراون، چونکە مایەی سەغڵەتین بۆ چەتە باڵادەستەکان، یان بۆ ئەو کەسانە کە بۆ مەبەستی لرفلێدان و گەیشتن بە پارەی مفت دەچنە نێو کوردایەتییەوە.
بنەڕەتێکی کوردایەتیی ڕیال ئەوەیە کە لە پێشمەرگایەتیدا ڕاستەوخۆ درێژە بە “چێژ” و “ڕەفتار”ی میللی دەدات، لێرەشدا هۆشسامیی ترادیسیۆنی بە “ئازایەتییە ناسێنراوەکانی جڤاکی جوتیاری” (“خولە کون لە جەرگیدا نییە”، “بە شەرەفم کردەیەکە نەبێتەوە” و گەلێکی دی) یەکسەر، لێنەهزریو، کارایی پراکتیکی وەردەگرێت. ئاشکرایە خولە چەخماخانی میللیی نێو شارەکان: پیاوانی سمێڵزلی جامەدانی قیت، سەنگدەرپەڕیو، باڵفشکردۆوە، کە بە هەڕەشەی زارەکی یان بە فڕێدانی فیشەک بۆ نێو حەوشەی ئەم یان ئەو ماڵی دەوڵەمەند گیرفانیان پڕ دەکەنەوە، یەکسەر لەتەک ئەو وێنەیەی پێشمەرگەدا یەکدەگرنەوە، چونکە چە وێنەکە و چە زەبر سەر بە چێژ و کارەکتەری خۆیانن. بەڵێ تەنانەت ئەم بیچمانە و ئەفەندییە میللییە سیاسەتبازەکان زۆر جار لە ژیانی ڕۆژانەی جڤاکییەوە یەکدییان ناسیوە (5)، هەندێکیان لە خوێندنی زانکۆیشدا هەر دەمانچەییەکانی جارانیان بوون، ئەوجا لەبەر ئەوەی خوێندەوارەکان ئەوها خولەچەخماخەییانە لە دەسەڵات تێدەگەن، ئەوا لەو کاتانەشدا کە لەدژی هۆزەکی-گوندییان دەچنە شەڕەوە، هێشتا هەر ئافینێتییەکەیان بۆ میللیبوون و بەسەر ئەویشدا بۆ هۆزەکێتی، پابەند دەیانهێڵێتەوە بە جۆری سیاسەتکردنی هۆزەکییانەوە. لێرەدا جێی سەرنجە ئەم لادێییەتییە بە ئافینێتییەوە بۆ هۆزەکی-گوندی دەشێت لە دۆخە کێشاوییە سیاسییەکاندا بە ڕادەیەک تەسلیم ببێت کە ئیدی ڕاستەوخۆ مۆدێلی بنیاتنانی دەسەڵات لە هۆزەکێتییەوە وەربگرێت، بۆ نموونە بەرژەوەندییەکانی گەلەکۆمەکێکەرانی سەرەوە پێویستی بکەن کە کوڕی دەسەڵاتدارێکی ناسراو بە سەرۆکی گرووپەکە دابنرێت. بێگومان لادێیەتییە خولەچەخماخەییەکە زۆر جار هەر لە سەرەتاوە وا دەکات کە گەلێک مەسئولی سیاسیی پێگە نزمتر کوڕی خۆیان لە کایەی جیاوازی سیاسی و سەربازیدا وەک دەسەڵاتدار بسەپێنن.

-3 جاشێتی وەک کوردپەروەری و وەک تاوانکاریی جەنگ

تەنیا بزاوتی ڕزگاریخواز یان خەباتگێڕ لە پێناوی گۆڕینی شێوازی دەسەڵاتداریدا، هەروەها تەنیا کەسانی شۆڕشگێڕ، گەلخواز، دەتوانن ڕەوایەتی بە خۆیان بدەن، هەر کەسان و گرووپێک، بە جاش ناوزەد بکەن کە پێچەوانەی خواستە دەوڵەتگەرییەکانی ئەوان کردار دەنوێنن، هەر لەم جۆرە تێڕوانینەشدا جاش واتای خائین وەردەگرێت. ئاخر ئەم ناوزەدکردنەی کەسان و گرووپان بە جاش دەستوێژێکە بۆ پێشاندانی مەرامە سیاسییەکانی گرووپەکە کە سەرەکیترینیان دامەزراندنی دەوڵەت یان گۆڕینی جۆری دەسەڵاتدارییە، هەر لێرەشەوە بزاوتەکە بەئاسانی ماف بە خۆی دەدات، ئەو کەس و گرووپانە کە لە گۆشەنیگای مەرامە سیاسییەکانی ئەوەوە خائینن، بە هەر شێوازێک لەناوبەرێت. وەلێ ئەمە بە هیچ شێوەیەک بزاوتی ئۆتۆنۆمیخواز ناگرێتەوە. هەردوو لا، یاخیبووانی نێو چیاکان کە ڕاستەوخۆ عەمیلی دەوڵەتانن یان بەهۆی تێکەوتنیانەوە ناچارەکییانە بوون بە عەمیل، هەروەها هاوکارانی دەسەڵاتی نێوەندی، هاوڵاتیی یەک دەوڵەتن و هەردوو لا جەخت لە هاوڵاتێتیی خۆیان دەکەن، هاوکات دەیانەوێت بەشدارییان لە دەسەڵاتی نێوەندیدا پێبکرێت. وەلێ جێی سەرنجە کە تەنیا هاوکارانی دەسەڵاتی نێوەندی ڕاستگۆیانە هەڵوێستیان دەردەخەن و وەک هاوڵاتی ئەرکی خۆیان بەجێدەگەیەنن. لەم ڕوانگەیەوە واژەی “جاش” هیچ بنەڕەتێکی نییە، بەڵکو تەنیا جنێوە، جنێویش دەستوێژی کەسانی سۆزمەندی هزرنەکردوو یان ئەو نەخۆشانەیە کە بە کیین تەنراون. جگە لەوە گەر مەسەلەکە لەو یاخیبوونانەدا چێکردنی هاوسەنگی بێت لەتەک ئەرەبەکاندا، ئەوا کاری بەو چەشنە بە هۆزەکیی ئەقڵ-سووک یان ئەقڵیەتی خولەچەخماخەیی ئەنجام نادرێت، بەڵکو تەنیا کولتووری شارییانەی تاکەکەس، مەدەنێتی، زمانی خۆیی و هزرینی لۆگیکی و هتد ئاستی نزمی کەسەکییانەی کوردەکان بەرزدەکەنەوە.
ئێمە دەبێت لەم پەیوەندییەدا هەنگاوێکی بوێرانە بنێین و بپرسین: ئایا کێ کوردپەروەرە، ئەو کەسانە کە گەنجانی کورد بەکوشت دەدەن و ئابوورییە بنەڕەتییەکەی کوردەواری کە کشتیاری و ئاژەڵدارییە، بە لەناوبردن دەدەن، یان ئەو هۆز و تیرانە کە دەیانەوێت کوڕانی خۆیان، کەواتە کوڕانی کورد، لە کوشتن و کوردستانیش لە وێرانکردن بپارێزن؟ با بۆ تێگەیشتن لەم پرسیارە دیدێک ئاڕاستەی کەتواری ئەمڕۆی کوردەکان بکەین. ئایا ئەمڕۆ چی گۆڕراوە؟ ئایا پێکڕای دەسەڵاتداران قایل نین بەوە کە کەرکوک گەرەکە سەر بە هەرێمی کوردستان نەبێت؟ ئایا هێشتا هەر چەند ناوچەیەکی دیکەی کوردی لەو هەرێمە دانەبڕاون، بەڵێ تەنانەت تەئریب نەکراون؟ ئایا ئاشکراترین بەرهەمی قوماری سیاسی و سەربازیی عەمیلەکانی کوردایەتیی ڕیال دەستگرتن نەبوو بەسەر هەموو جومگەکانی ژیانی نێو هەرێمەکەدا (سیاسی، ئابووری، تەنانەت زانکۆکان)؟ ئەوە بێگومان تانەت دوای ئەوەی ڕژێمی بەئس تەپتەپێنی پێکردن و کونەمشکی لێکردن بە قەیسەری؟ گەر پاساوی ئەوە بهێنرێتەوە کە لە کوردستان شارێتی و بینای مۆدێرن تەنیونەتەوە، زانکۆی زۆر کراونەتەوە و ئاستی زانستی پێشکەتووە، هەروەها کورد حاکمی وڵاتی خۆیەتی، لە وەڵامدا دەبێژین: بونیادی هەموو شارەکان بەهۆی هەڵپەی بازرگانیی کوردایەتیچییانەوە شێواوە و فەزای ژیان لە نێویاندا تەنگبۆتەوە، هەروەها بینای نێو شار و گوندەکان بەگشتی نالەبار دروستکراون و هاوکات دژ بە سروشتن: دژ بە ژیانی مرۆڤن، چونکە لە دروستکردنیاندا بەزۆریی کەرەسەی چیمەنتۆ و بلۆکی چیمەنتۆ بەکارهێنراون، ئەم کەرەسەیەش زستانان ساردی و هاوینان گەرمی گلدەرەوەیە، بۆیە بە سروشتی ناوچەکە، بەمەش بە ژیانی مرۆڤانی ئەوێ ناگونجێت (گەرچی چیمەنتۆ لە هەندێک ڕووەوە زۆر سوودمەندە)، کە ئیدی مرۆڤ دەبێت بەردەوام پتر وزە بەکاربهێنێت تا ماڵەکەی گەرم یان فێنک دابهێنێت (کەواتە لە ڕووی ئیکۆنۆمیشەوە نەگونجاوە)؛ ئەوجا کاتێک لە سەردەمانی دەوڵەتی دیکتاتۆریی هێشتا کارای ئێراقدا پزیشک و ئەندازیارانی باش، مامۆستایان و تەکنیکییانی شارەزا و هتد هەڵدەکەوتن، ئەمڕۆ لە ئاستە گەلێک نزمە کولتوورییەکەی کوردایەتیی ڕیالەوە رواڵەتگەرییەک، کەواتە بێ-مەئریفەییەک، زانکۆکانی تەنیوە کە لە نێویاندا زانایانی باش زۆر دەگمەنن؛ پاشان کورد لە بنەڕەتدا حاکمی وڵاتی خۆی نییە، بەڵکو دەسەڵاتگەرایانی عەمیل دەستیان بەسەر ئەو هەرێمەدا گرتووە و تا ئەمڕۆ کەمترین دەسەڵاتداریی سەربەخۆیان لێنەبینراوە، بەڵکو تەنیا ستەمکارانە بەسەر خەڵکی بەردەوام کڕووزاوەی نەوسنەوە زیتبوونەتەوە. لە کۆتاییشدا گەر ئاماژە بۆ گەشەی ڕێژەییانەی ئاگایی و سەرهەڵدانی ئەدەب و هونەری باش بدرێت، ئەوا دەبێژین، کە ئەوان پێکڕا بناغەی دیکەیان هەیە، وەک: ئاشنایی بە کولتوورەکانی خۆرئاوا و گەشەی ئاگایی، ئاڵۆزتربوونی ژیانی کوردەکانی ئیڕاق، کە لای “هەندێک کەس” بوون بە پاڵهێزی هزرین یان کاری ئەدەبی و هونەریی باش – ئەمانە پەیوەندییان بە کوردایەتیی ڕیالەوە نییە.
وەلێ ئێمە هێندە ئاسان لە پرسی جاشێتی نابینەوە. ئێمە تەنیا سەرۆکهۆز و سەرۆکتیرەمان نییە کە ئاوەزمەندانە هەڵوێست وەردەگرن و بۆ پاراستنی هۆز و تیرەکانیان لەتەک حکومەتی نێوەندیدا کار دەکەن، بەڵکو موستەشارەکانی هەشتاکانمان هەن کە زۆریان لە ئەنفالدا بەشدارییان کرد. ئەمانە تاوانباری جەنگن.
سەرەتا پرسێک ئاشکرایە: گەر سیاسەتبازانی شەیدای دەسەڵات، گەر عەسابەی خولەچەخماخەیی و هۆزەکی-گوندی، ئەوجا لەپاڵیانەوە هەندێک سەرۆکچەتە، شەڕیان بۆ خاتری دەسەڵات و سامان هەڵنەگیرساندبایە، ناکۆکییە نێو-هۆزییەکان نەهێنرانایەتە نێو کوردایەتیی ڕیالەوە، ئەوسا ئەو هەموو سەرۆکهۆزانە نەیاندەدایە پاڵ حکومەتە نێوەندییەکان، یان پاڵ ڕژێمی بەئس، و ناچار نەدەبوون بچنە شەڕەوە لەدژیان. سەرانی کوردایەتیی ڕیال هۆی ئەو شەڕانە بوون. ئەوجا بە وێرانکردنی گوندەکان و ڕاگواستنی گوندنشینان بۆ نێو شارەکان کێشەیەک بۆ ئەو کەسانە هاتە ئاراوە کە پێشتر لە گوندەکانیاندا بە هەر جۆرێک قەوارەیەکی بچووک یان گەورەتری دەسەڵات بوون. کابرایەکی ڕاگوێزراو کە هەشت کوڕ، پێنج برا و چوار خوشک، شەست برازا و خوشکەزای هەیە و هتد، کوڕانی گوندەکە و دەوروبەریشی ڕێزی لێدەگرن، زۆر ئاسان دەتوانێت ڕێگەی دیکەی دەوڵەمەندبوون بگرێتە بەر، ئەوجا پرسی کەرامەتی مرۆڤ و عیززەتی نەفس لای ئەوی گوندی سروشتی و ئاکار فەرهودچی زۆر سنووردار کاران؛ ئەو ئێستا تەنیا کەسێکی لە ڕیشە هەڵکەنراوە و هاتووەتە نێو شاری ژیان ئاڵۆزترەوە. ئەم کەسانە ئاسان دەبن بە بازرگانی شەڕ، بەمەش ئاسان دەبن بە تاوانبار.
ئاشکرایە دەبێت موستەشاران وەک تاوانبار بە دادگە بدرێن، چونکە دەیانتوانی وازبهێنن، یان گەر بەو ڕێیەوە مەترسی لەسەر ژیانیان چێ ببووایە، ئەوسا دەیانتوانی بە خاووخێزانەوە هەڵبێن بۆ ئێران – وەک دەرهاویشتەی ویژدان و کەرامەتداری. وەلێ ئەوان ڕێگەی ملکەچییان بۆ فەرمانی دەوڵەت هەڵبژارد. سەرباری ئەوە دادبینییەک توندتر لە ئەوان سزای کوردایەتیچییان دەدات: وەک تاوانباری جەنگ، وەک عەمیلی دەوڵەتان، وەک سەبەبکاری ژاربارانی هەڵەبجە و ئەنفالی گەرمیان (و ناوچەی دیکە)، وەک سەرانەسەن لە گوندنشینان، کوشتنی ڕاستەوخۆی دیل و بێگوناهان، هەروەها دەستبردوو بۆ کەرامەتی کەیبانووانی گوندان. ڕەنگە هیچ دادگەیەک نەیتوانبایە سزای مەرگ بەسەر عودەی سەددام حسێندا بسەپێنێت، سەرباری ئەو هەموو تاوانە کە ئەنجامی دان، چونکە باوکی تاوانباری سەرەکی بوو کە کوڕە بێگوناهەکەی لە زارۆکییەوە فێری ئەشکەنجەدان و کوشتنی دیل کرد، تا پێی ڕاهات و بوو بەو تاوانبارە ناسراوە. ڕەنگە دادگەیەک حوکمی زیندانیی هەمیشەیی لە نەخۆشخانەیەکی پسیکۆیی بەسەردا بدایە. بەبێ هیچ گومانێک دادگەیەک حوکمی موستەشارانی تاوانبار و کوردایەتیچییان هەر ئەوها دەدات: سزای ئەوانەی یەکەم سووکتر دەبێت لە هینی ئەوانەی دووەم!

——————————

پەراوێز

(1) ئێمە لە بواری کاری کولتووریدا دەتوانین تەریبێکی سەرنجڕاکێش بۆ خۆگەرایی پیاوی کورد لە کایەی سیاسەتدا ئاشکرا بکەین: هەر یەکەی دەزگاکانی پەخش و وەرگێڕان پەیڕەویی شێوەیەکی ڕێنوس دەکات و دەیەوێت ئەوەی خۆی “بسەپێنێت”، بەبێ ئەوەی بەرپرسانیان لە ئاگایی بەرژەوەندیی گشتییەوە پێکەوە دابنیشن و هەوڵی ڕێککەوتن لەسەر ڕێنووسێک بدەن کە بێگومان گەرچی چارەسەرێکی سەرجەمی نییە، وەلێ لەبەر ئەوەی بڕیاری چەند گرووپێکە، ئەوا هیچ نەبێت جۆرێکی خاڵبەندی و ڕێنوس لە نووسیندا دەکەن بە باو. لێرە “من خۆم” لە پێشینەی چالاکبوونی کولتووریدایە، هاوشێوەی پیاوەکانی نێو سیاسەت کە خۆیان و دەسەڵاتیان لە نێوەندی کردارەکانیاندا دادەنێن.
(2) دەبێت “سەرۆک” یان “بەرپرسی یەکەم”ی پارتێک چەند نزم، بازاڕی، بێئۆتۆرێتی، کەواتە ناسەرۆک / ناسەرکردە بێت کە بە جنێوی دایک یاخود ژن “ئاوا و ئاوا”، یان بە وەشاندنی گۆچان، ڕەفتار لەتەک بەرپرسانی دیکەی پارتەکەیدا بنوێنێت؟
(3) ڕۆژێک گەنجێکی دەرچووی بەشی کوردی کە لە سلێمانی کاری شۆفێریی دەکرد، هەڵیگرتم و پاشان وەک نەفەر لەگەڵیدا کەوتمە گفتوگۆ. کوڕە بۆی باس کردم: “مامۆستایەکمان، دکتۆر …، ڕۆژێک پێی گۆتین: ئیدی پێویست ناکات کەس لەبارەی بێکەس (ناوی هەڵبەسڤانەکەمان بەئەنقەست گۆڕیوە) توێژینەوە بنووسێت، چونکە من هەموو کارەکانم بە توێژینەوەی دکتۆراکەم تەواو کردووە، کەواتە هیچ نەماوە لەبارەی بێکەس بگۆترێت”.
(4) لەم پەیوەندییەدا گەلێک جێی سەرنجە کە کاتێک مارکس ڕێزێکی زۆری بۆ بۆرژوایانی خاوەن فابریکە دادەنا (ئاخر بەرخەرانی ئەو سیستەمی سەرمایەگەرییە بوون کە مارکس پێکەوە لەتەک ئێنگلسی هەڤاڵ و هاوڕێیدا لە مانیفێستەکەیاندا بە هەلهەلە پێیدا هەڵدەدەن، ئەویش چونکە هێزی هەرگیز نەبینراوی مرۆڤییانەی “بەرداوە” / “ئازادکردووە”)، ئەوا بە پێچەوانەوە بەڕێوەبەرانی (بە زمانی ئەمڕۆ: مێنێجەرانی) فابریکەکانی وەک مەترسی دەبینی، چونکە لە لایەک لە خزمەتی خاوەن فابریکەکاندا بوون و لە لایەکی دیکەوە خۆیان بەسەر پرۆلیتاریاوە دەبینییەوە.
(5) نەوشیروان مستەفا لە نزیکەوە عوسەی ئامەی دەناسی، کە بە هیچ شێوەیەک تاکە نموونەیەک نییە، تەنانەت زۆر لە سەرانی “کۆمەڵە” سەر بە خوێندەوارانی خولەچەخماخەیی بوون. ئەمڕۆش لە مەکتەبی سیاسی و سەرکردایەتیی هەردوو پارتی دەسەڵاتداری “یەکێتی” و “پارتی”دا گەلێک عەسابەی خولەچەخماخەیی وەک ئەندام هەن.

نووسینی: پابلۆ نیرۆدا
نیگارکێش: پالۆما ڤالدیڤیا
وەرگێرانی بۆ سویدی لە ئیسپانییەوە: هاننا نۆدرێن هوێک
وەرگێرانی بۆ کوردی لە سویدییەوە: بەکر ئەحمەد
چاپخانەی: تاستێن 2023

پێشەکییەکی کورت:

نیرۆدا ناوێکی ناو ئەدەبیات و شیعرە و بۆ خوێنەری کورد نەناسراو نییە. ئەو یەکێکە لە وەرگرانی خەڵاتی نۆبێل و لە ساڵی ١٩٧٣ دا کۆچی دوایی کردووە. سێ مانگ بەر لە مردنی ، “کتێبی پرسیارەکان” بڵاودەکاتەوە. بەرهەمێک کە لە ٧٤ شیعر و ٣٢٠ پرسیار پێک هاتووە.
لە سێپتێمبەری ئەمساڵدا، ئەم بەرهەمە وەردەگێردرێتە سەر زمانی سویدی. بەڵام نەک وەرگێرانی کۆی هەموو پرسیارەکانی ناو کتێبەکە، بەلکو وەرگێرە سویدییەکە 70 دانە لە پرسیارەکان هەڵدەبژێرێ. لەم وەرگێرانەی منیشدا، دوو دانە لە پرسیارەکان لابراون. ئەویش لەبەر ئەو هۆکارە سادەیەی کە هەرچیمکرد، نەمدەتوانی بەو شێوەیە وەریبگێرم کە شایەنی تێکستە کورتە سویدییەکەی بێت.
سەرنجڕاکێش ئەوەیە ئەم شیعرانەی کە لە شێوەی پرسیاردان، بۆ منداڵانێکی شەش تا نۆ ساڵە نووسراون. بەڵام بەوەی فەنتازیایەکی قوڵ و فەلسەفی جەوهەری پرسیارەکانی ئەم کتێبە پێکدەهێنێت، پرسیار و شیعرەکانی ئەم کتێبە دەکاتە یەکێک لە جوانترین بەرهەمەکانی ئەو.
نیرۆدا لەم پرسیارانەدا، لە رێگای شیعرەوە، دەچێتە ناو ئەو مەملەکەتە پڕلە فەنتازیایەی کە لە منداڵدا شەپۆلدەدات و پرسیارە وجودی و فەلسەفییەکانی ئینسان دەخاتە بەردەست. بۆ کەسێک کە دەربڕینی “پرسیار بۆ مندالان لە زمانی شیعرەوە” دەبیستێت، پێویست ناکات بڕیارێکی بەپەلە بدات بۆ ئەوەی بەهانەیەک بدۆزێتەوە تا ئەم کتێبە نەخوێنێتەوە.
ئینسان ئەگەر لەو تەمەنەیشدا نەبێت کە شیعرەکانی ئاڕاستەکراوە، دەکرێ دەست بە داوێنێ منداڵی ناو ناخی خۆیەوە بگرێ و لە چاوی ئەوەوە گەشتێک بە ناو ئەم پرسیارانەدا بکات. ئەوەی کە نیرۆدا لەم نووسینەدا کردوویەتی، هەر هەمان شتە.
هاوکات من تووشی ڕاچلەکاندنێکی گەورە بووم لە خوێندنەوەی ئەم کتێبەدا. بێ هیچ دوو دڵییەک دەتوانم بڵێم ئەم پرسیارانەی ناو کتێبی پرسیارەکان، یەکێک لە کارە ناوازەکانی ئەوە.
لەم پرسیارانەدا، نیرۆدا زمان دەداتە کیسەڵ و گوڵ و ئەستێرە و لە هیچ جێگایەکیشدا بەشوێن وەلامەوە نییە. رەنگە ونبوونی وەڵام بەهێزترین پەیامی ئەم کۆمەلە پرسیار و شیعرانە بێت بە تایبەت لە زەمەنێکدا کە پرسیارەکان کەمن و وەلامە حازربەدەستەکانیش زۆرتر.
پێشکەشکردنی ئەم وەرگێرانە بە بێ نیگارە سەرنجڕاکێشەکانی “پالۆما ڤالدیڤیا”، بە بڕوای من، وەک پێشکەشکردنی کارێکی ناتەواو وایە. کەموکوڕییەک کەمن ناتوانم پڕی بکەمەوە. تابلۆکەی سەرەوە، یەکێک لە وێنەکانی ناو کتێبەکەیە.
ئەگەر نیرۆدا سەرکەوتووانە ئەم پرسیارە سادە و پڕمانایانە بە جدێڵێ، ئەوا نیگارە ڕەنگاورەنگەکانی “پالۆما”یە کە لە ڕیگەی رەنگ و وێنەوە ئەو کەشە فەنتازیئامێزە دەسازێنێ کە پرسیارەکان پیویستییانە. بەڵام وێنەکان تایبەتن بە کاری هونەری نیگارکێشێک و لە رێگای نێتەوە دەکرێ ئینسان دەستی بە هەندێکییان بگات. بەلام بۆ چاپکردنەوەی لە بەرگێکی کوریدا، خەرجێکی ئابووری دەوێ، کەمن لە توانای هەڵسووراندنیدا نیم.

پرسیارەکان:

بۆ کەندەلان، هێندە چرچ و لۆچی هەیە
ئەوەندەش کون؟

ئایا زەوی وەک زیکزیکە، بۆ موزیکی ئاسمان دەچڕێ؟

کێ لە شادیدا ترەکا وەختێک رەنگی شین پەیدا بوو؟

چی گڕکانی قەڵسکردووە
تا ئاور و تووڕەیی خۆی وا باتە دەر؟

ئەو فرمێسکانەی هێشتاکە نەرێژراون
لە دەریاچە گچکەکاندا، لە چاوەڕوانی ڕژاندان؟
یاخود دەبنە ئەو ڕووبارە نادیارانەی
دەرژینە ناو، جۆگەکانی خەفەتەوە؟

بە زاری بێ سەرچاوەوە، لەگەڵ کامە ئەستێراندا
ڕووبارەکان دێنە پەیڤین؟
گەر ڕووبار هێندە شیرینە
دەریا ئەو هەموو خوێیەی خۆی لە کوێ دێنێ؟

وەختێک دەریا دەبینمەوە، دەریاش هەمان هەستی هەیە
یان وا ناکات؟
بۆ شەپۆلان هەمان پرسیار دەکەنەوە
وەختیک من لێیان دەپرسم؟

ناوەڕاستی دەریا کوێیە
بۆ شەپۆلان بۆ وێ ناکشێن؟

چۆن دووچەرخەیەکی جێهێڵراو
ئازادی وەردەگرێتەوە؟
چۆن بتوانم بۆ کیسەڵێ بگێڕمەوە
لەرۆیشتندا بە هێواشی ، لەو باشترم؟

بە کام ڕاستی و لەسەر کامە ناڕاستییە
باران فرمێسکی شادی خۆی دەبارێنێ؟
برنج لەبەرانبەر کێدایە
بەو گشت دانە سپیەیەوە پێدەکەنێ؟
بۆ کێڵگەکان دەدەنە قاقای پێکەنین
وەختیک ئاسمان بێرەنگ دەگری؟

قیتارێکی وەستاوی ژێر لێزمەی باران
دیمەنێکی خەفەتاوی وەکو ئەمەت، لە کوێدا بۆ پەیدادەکرێ؟
بۆ دەبێ کرمی ئاوریشم
ژیانی خۆی ، لە بەرگی پارچەقوماشدا بەسەربەرێ؟

هەڵۆ چنگی لەچی گیرکات
وەختێک لەسەر هەور ڕادەکشی تا کەمێک بحەوێتەوە؟
چۆنە هەور هێندە دەگری
هاوکاتیش ئەو، لەگەرمەی شادی خۆیدایە و پۆزلێدەدا؟
ئەرێ بەڕاست، دووکەڵ لەگەڵ هەورا دەدوێ؟

بۆ درەختان ڕووتدەبنەوە کاتێک چاوەڕوانی بەفرن؟
دەکرێ گەڵا لە زستاندا
بە نهێنی لەگەڵ رەگدا، ژیانێکی دیکە بژی؟
مانگی چواردە، بالیفە پڕ لە ئاردەکەی
لە چ شوێنێکدا دادەنێ؟

ئەی ڕەگەکەن چۆن بزانن
دەبێ ئێستا سەردەربێنن، تا سەر لە رووناکی بدەن
تا بە گوڵ و هەموو رەنگەکانیانەوە
سلاوێک لە هەوا بکەن؟

بۆچی درەخت
شۆخ و شەنگی رەگەکانی حەشاردەدا؟

شوێنێک هەیە بۆ چەند دڕکەکێوییەکی تر؟
پرسیارێک بوو لە گوڵەباخی کێوییان کرد؟
پەرەی گوڵ چی پێیە بیڵێ
وەختێک بەهارچرۆدەکا؟

لە قوڵایی پایزەوە
گوێت لە زرمەی رەنگی زەردە چۆن زرمەی دێ؟
گەر گشت زەردیی کۆتای بێت
ئەی نان لەچی دروست بکەین؟

چی بە زاری ئەلماسە سوورەکاندا هات
وەختێک شیلەی هەناریان دی؟
تۆ دەزانیت چی زۆر سەختە
چنینەوە و هەڵگرتنی میوەکانە؟

ئایا پەپوولە دەبێتە ماسی باڵدار
وەختێ دەمرێ و رۆحی لەشەقەی باڵدەدا؟

بۆ کەس بە هەلیکۆپتەرەکان ناڵێ
چۆن بتوانن هەنگوینی دڵی خۆر بمژن؟
ئەگەر مێش بیتوانیبایە هەنگوینی خۆی بەرهەمبێنێ
دەکرا هەنگەکان توورە بن؟

پرتەقالەکانی سەردار، چیدەکەن لەگەڵ یەکتردا
تا خۆریان وەک یەک بەرکەوێ؟
كێ خۆر بێداردەکاتەوە
وەختێک لەسەر تەختی خەوە گڕدارەکەی ڕاکشاوە؟
نەتزانیوە، وەختێ داری سێو گوڵدەکا
بۆ ئەوەیە وەک سێو بمرێ؟

چی بەو کولیلکەیە دەڵێن
وەختێ بەرێی کۆچی باڵنداندا دەفرێ؟
ئەوە کام باڵندەیانە
دەبێتە سەرکردەی کۆچیان؟

پەرەسێلکەکان درەنگ دێن بۆ قوتابخانە
تۆ بڵێی وا بێ، بەرلەوەی بێن
نامە ڕوونە شووشەییەکان لە ئاسماندا دابەش بکەن؟

چیت لەو پشتە قەموورەتدا حەشارداوە؟
وشترێک وای بە کیسەڵ وت.
ئەی تۆ لەگەڵ پرتەقالدا چی باسدەکەی ؟
کیسەڵ وای وت.

پێت وانییە وشترەکان
لە کۆپارەی سەرپشتیاندا، تیشکی مانگییان هەڵگرتبێ؟

ڕووی نەداوە هەندێک جاران
کە وشەیەک وەکو مار پێچ لە خۆی دەدات؟

ژمارەی چوار، هەمان چوارە بۆ هەموومان؟
ئەی حەوتەکانیش هەرواهین؟
کە زیندانی، خەو بە ڕووناکییەوە دەبینێ
ئایا هەمان رووناکییە لە تۆ دەدا؟

بۆ پێنجشەممە نایەوێ دوای هەینێ بێت؟
تەمەنی نۆڤێمبەر چەندە؟
مانگی نێوان دیسیمبەرو جانیوەری ، ناوی چییە؟

بۆ کڵاوی شەو
بەو هەموو کوونەی ناویەوە، بەم ناوەدا دەخولێتەوە؟
بۆ بە مەرەکەبی نەبینراو دەنووسین
کاتێ وەختی تاریکی دێ؟

ئەو سەعاتەی لە خەونەکانتا لێدەدا
دەکرێ لە کوێ پەیدا بکرێ؟
ئەو خەونانەی نایەنە دی، چییان لێ دێ؟
دەچنە خەونی ئەوانەوەی کە کەسانی دی دەیبینن؟

لە چ جێیەک ، کۆلکەزێرینە دوایی دێ؟
لە رۆحتدا یاخود لەو دیوی ئاسۆوە؟

دەتوانم لە پەرتووکەکەی خۆم بپرسم
کە بە راستی خۆم نووسیومە؟

سەرنجێک لە بارەی وتارێکی عەبدوڵا عەباس

بەرلەوەی باسی ڕوانگە، وەک بزووتنەوەیەکی شیعری نوێ ودەرکەوتەیەکی نوێ لە مێژووی ئەدەبی کوردی و شیعری کوردی لە قۆناغی هەفتاکان بکەین، سەرەتا دەبێ بگەڕێینەوە بۆ ئەو زەمینە کولتووریی و سیاسیەی کە ڕوانگەی تیادا دروست بوو، چونکە هەموو بزووتنەوە و مانفێستێکی ئەدەبی، دەرەنجامی کۆمەڵە فاکتێکی خودی و بابەتین و دەرچوونە لەو واقیعە باوەی بوونی هەبووە. ئاشکرایە، ڕوانگە لە ژێر کاریگەریەتی بزووتنەوەی شیعری عەرەبی و ئەو گۆڤارانەی ئەو کات دەردەچوون و لە پەیوەندی بەو کەشە ئازادەی لە دوای ڕێککەوتننامەی ئازاراوە هاتە ئاراوە دروست بوو. چەند شاعیر و چیڕۆکنووسێک لە سەرەتای هەفتاکاندا، بە مەبستی گڕو تیندانێکی نوێ بە ئەدەب و شیعری کوردی و هەنگاونان بەرە و نوێخوازی، بەیاننامەی ڕوانگەیان ڕاگەیاند و دواتر گۆڤارێکیشیان بەو ناوەوە دەرکرد. بێگومان ڕوانگە، کە کەسانێک بە هێڵکەیەکی پیسی هەڵنەهاتوو ناوی دەبەن، ڕەنگە نەیتوانیبێت گۆڕانێکی ڕیشەیی لە بونیادی شیعری کوردی لە ڕووی فۆڕم و ناوەڕۆک و زمان و جیهانبینییەوە بێنێتە ئاراوە، بەو مانایەی هاوشێوەبوونێک لە شیعرەکانی گرووپی ڕوانگە و قۆناغی پێشووتر و دواتری ڕوانگەش، لە ڕووی زمان و جیهانبینییەوە هەیە، بەڵام خواستی ڕوانگەیەکان، گەورەتر بوو لەوەی هەر تەنها لە نوێخوازی شیعری کورت بکرێتەوە، بەڵکو ئەوا بڕوایان بە جۆرە یاخیبوونێکی دیکە و گۆڕانکارییەکی کۆمەڵایەتی و کولتووریی و ئایینی گەورە هەبوو، کە کاریان لەسەر دوورکەوتنەوە لە ئەقڵیەتی باو، بڕوا هاێنان بە مافەکانی ژن و ڕیفۆڕمکردنی کۆمەڵگە و ئازادییە کەسییەکان و نەمانی ئەو ڕەهەندە ڕۆمانسی و ڕیالیزمییە دەکردەوە، کە وەک مۆدێک لە شیعری ئەو کات بوونی هەبوو، بە ئاراستەی یاخیبوون و کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتووتر. بۆیەشە لە دوای ڕاگەیاندنی ڕوانگە، مەلاو سیمبولە ئایینییەکان کەوتنە دژایەتی ئەو گرووپە و وەک شاعیری نەمر شێرکۆبێکەس لە نووسینەکانیدا باسی دەکات، ئەگەر فرەنسۆ هەریری فریایان نەکەوتبایە، ئەوا دوور نەبوو بە مەرگی خۆیان تەواو بێت. ئەمە مانای وایە، لێکدانەوەیەکی دیکە لە دەرەوەی شیعر و ئەدەبیات بۆ ڕوانگە و دامەزرێنەرانی کراوە. وەک شێرکۆ بێکەش لە پێشەکی کتێبی هەر سێ ژمارەی ڕوانگە کە دەزگای سەردەم چاپی کردووە دەڵێت:( ڕوانگە تەنها لە ژێر کاریگەریەتی نوێکردنەوەی شیعری عەرەبی و گۆڤارەکانی ئەوسا سەریهەڵنەدا، بەڵکو کۆمەڵێک گۆڕانکاری دیکەی وەک شۆڕشی قوتابییان لە فەرەنسا و شۆڕشەکانی ئەمەریکای لاتین و ئەو کرانەوە و پێشکەوتنەی لە کۆتایی شەستەکان لە سەر ئاستی دنیا هاتە ئاراوە، ڕۆڵیانە هەبوو لەوەی ڕوانگە دروست بێت) ئەمانە هەموویان بە سەریەکەوە، زەمینەیان بۆ ڕاگەیاندنی ڕوانگە و بزووتنەوەیەکی ئەدەبی لەو شێوەیە ڕەخساند. لەو ڕوانگەیەوە گەر سەرنج لە بەیاننامەی ڕوانگەش بدەین و ئایکۆنەکانی شیبکەینەوە، دەزانین کە ڕوانگە هەر تەنها بزووتنەوەیەکی شیعری چەند نووسەرێک نەبوو، بەڵکو پڕۆژەیەکی ڕۆشنبیریی وکولتووریش بوو، کە ئامانجی ڕیفۆڕمکردنی ئەدەبیات و ئەقڵی باوی کۆمەڵگە و دەرچوون لەو فۆڕمە شیعرییە بووە، کە لەوسەردەمدا وەک ڕوخسارێکی شیعری دیاری قۆناغەکە، لە ئەزموونی شیعری شاعیراندا ڕەنگی دابووەوە .لەو بەیاننامەیەدا هاتووە:(قوتابخانەی ئێمە، قوتابخانەی نەتەوە و ژیانە، قوتابخانەی ڕانەوەستانە لە بزووتن و پێشکەوتن، قوتابخانەی هەڵچوون و یاخیبوونە لە ڕووی هەر کۆت و زنجیرێکدا، کە بیەوێت بەرلە تەقینی کانی ئاواتی لە بن نەهاتووی ئەدەبیمان بگرێت نە گرتنی وێنەی فۆتۆگرافی و نە فرمێسک ڕشتنی ڕۆمانتیکییەکانە ) ئەگەرچی بزووتنەوەی ڕوانگە نەیتوانی ئەو دروشمانە، تەرجەمەی واقیع بکات و تا ڕادەیەکی زۆر و ڕیشەیی، گۆڕانکاری لە ئەدەبیاتی کوردی و شیعری کوردی بە تایبەتی بێنێتە ئاراوە، بەڵام ئەو خەون و خۆزگانە خۆی لە خۆیدا دەلالەتە لەوەی کە دامەزرێنەرانی ڕوانگە مەبەستیان بوو شێوازێکی دیکە و فۆڕمێکی دیکە لە ئەزموونی شیعری کوردی بێننە ئاراوە، کە لەدەرەوەی ئەو وێنە ڕۆمانتیکی و ڕیالیزمیە بێت، کە لە فۆڕمی شیعری ئەو کاتدا بوونی هەبوو، بەڵام بە هۆکاری تێکچوونی بارودۆخی کوردستان و هاوکات ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو گرووپە و بانگەوازەکەیان لەلایەن گەلێک لە نەیارانی ڕوانگە، سەرەنجام کۆتای هات و بووە بەشێک لە مێژووی ئەدەبیاتی کوردی و قۆناغێکی زێڕین و درەوشاوە لە مێژووی شیعری کوردیدا. (ئەوان دەیانویست شاعیری کورد لەو قاوغە کلاسیکیە بێتە دەرێ کە دوور پەرێز لە سووچێکەوە دابنیشێت و حەزوو ئارەزووی خۆی بهۆنێتەوە، بەڵکو لە پاڵ شیعر نووسین، وەزیفەی کارگێڕی و شۆڕشگێڕیی و جەنگاوەریشە*) بەمەش گرووپی ڕوانگە، شیعر لە دەرەوەی ئەو فۆڕمە شیعرییە دەبینێت، کە هەرتەنها ڕەهەندێکی ڕۆمانسی و فۆتۆگرافی سادەی هەبێت، بەڵکو شاعیر دەبێ یاخیبوو، ڕۆشنگەر و جەنگاوەرێک بێت، لە دژی نەریت و ئەقڵیەتی دواکەوتوو، هەموو ئەو کۆت و بەندانە تێکبشکێنێت، کە دژ بە ئازادییەکانی مرۆڤن. بێگومان لە ڕووی مێژوویی و دیکۆمێنتارییەوە، ئەوە ساغبۆتەوە کە دامەزرێنەرانی ڕوانگە هەریەک لە( جەلالی میرزا کەریم، شێرکۆ بێکەس، کاکە مەم بۆتانی، حوسێن عارف و جەمال شارباژێر) ین. هەموو مێژووی نووسراو و سەرزارەکی ئێمە، ئەوانە بە پێشڕەوانی ڕوانگە دا ئەنێت و لە بەیاننامەی ڕوانگەشدا ناویان هاتووە ***. بۆیە ئەمە بۆتە مێژووێکی نەگۆڕ و دیار لە مێژووی قۆناغەکانی شیعری کوردیدا. کە چی دوای پەنجا ساڵ لەو مێژووە، تازە (عەبدوڵا عەباس) لە وتارێکیدا کە لە گۆڤاری (وانەر) بڵاوکراوەتەوە، دێت و دەیەوێت گومان لەو مێژووە بکات و مێژووێک لە سەر پشتی ئەو نووسەرە دیارانە بۆ خۆی دروست بکات. وەک ئەوەی بیەوێت مێژووێکی نوێ بنووسێتەوە. وتارەکەی ناوبراو، وێرای ئەوەی هیچ بەڵگە و ئەرگۆمێنتێکی بڕواهێنەری تێدا نییە، هاوکات گومانکردنیشە لە دامەزرێنەرانی ڕوانگە و خۆ بە پاڵەوان نیشاندانی گرووپەکەیە. هەتا ئێستا، بەلایەنی کەمەوە لەو هەموو کتێب و وتارە بێ شومارانەی من لە بارەی ڕوانگە خوێندوومنەتەوە، لە هیچ شوێنێک باسی ئەو بەڕێزە وەک یەکێک لە دامەزرێنەرانی ڕوانگە ناکرێت. عەبدوڵا عەباس، کە نەوەی دوای ڕاپەڕین نایناسن و خۆشی هەتا ئەم ساڵانەی دوایی لە بەغدا ! هەر لە ڕۆنامەی هاوکاری بووە، ئاگاداری مێژووی ئەدەبیاتی کوردی دوای ڕاپەڕین نییە، کە چۆن نووسراوەتەوە و کێن و کامانەن دامەزرێنەرانی ڕوانگە، کە ناویان وەک شاعیر و چیڕۆکنووس دێت و بزووتنەوەی ڕوانگەیان ڕاگەیاندووە. مێژووی ڕوانگە و دامەزرێنەرانی، دیار و ساغکراوەیە کە کێن، ئیدی خۆ بە پاڵەوانکردن و دەستگرتن بە مێژووی ئەوانیتر لە پێناو دروستکردنی مێژووێک بۆ خۆت، ناتوانێت بڕوا پێهێنەر و لۆژیکی بێت، بە تایبەتیش ئەگەر ئەو هەوڵدانە لە ڕووی مێژووییەوە بێ بەڵگە و ئەرگۆمێنت بێت و پشت ڕاستکراوە نەبیت. نازانم دوای پەنجا ساڵ، بۆچی ئەم بەڕێزە تازە دێت دەیەوێت ئەو مێژووە بشێوێنیت؟ کە هیچ کام لە نەمران ( شێرکۆ بێکەس، جەلالی میرزا کەریم، کاکە مەم بۆتانی) لە ژیاندا نەماون، کە دڵنیام ئەگەر ئەوان بمابان، قسەیەکی تر و هەڵوێستێکی تریان دەبوو. بە داخەوە لەم ساڵانەی دواییدا، هەوڵدان بۆ خۆ بە پاڵەوانکردن و سڕینەوەی مێژووی ئەوانیتر چ لە ڕووی سیاسی، چ لە ڕووی ئەدەبی بێت، بۆتە نەریتێکی خراپ لە نێو ئێمەدا، بەو مانەیەی باسی کەسێک دەکرێت کە خۆی لە ژیان نەماوە، تا دەرفەتی وەڵام و بەرگری لە خۆی هەبێت. بەمەش ئێمە لە بەردەم گوتنێک داین، کە مافی خۆمانە گومانی لێ بکەین و بە ناڕاستی بزانین. نووسەر لەو وتارەیدا، هیچ ئەرگۆمێنتێکی نووسراو ناخاتە ڕوو، کە پشتڕاستی ئەوە بکاتەوە کە ئەویش ڕۆڵی هەبووە لە دامەزراندنی ڕوانگە. تەنێ پشت بە گێڕانەوەی زارەکی و یادەوەری دەبەستێت، ئەمانەش کۆمەکی مێژووی نووسراو ناکەن و نەک هەر پشتیان پێ نابەسترێت، بەڵکو زۆر لە خەڵکی بە هەڵبەستراویشی دەزانن. عەبدوڵا عەباس لە نووسینەکەیدا، باس لەوە دەکات کە جەلال، نەهاتۆتە ژێرباڵی پێشنیارێکی ئەو، کە وتوویەتی بەیاننامەیەک ڕابگەیەنن، کەواتا پرسیار ئەوەیە، بۆچی پێشنیارەکەی ئەوی ڕەت کردۆتەوە، بەڵام ئامادەبووە لەگەڵً شێرکۆ و کاکە مەم بۆتانی واژۆی بەیاننامەکە بکات و ڕایبگەیەنێت؟ ئەمە مانای وایە هەر لە بنەڕەتەوە شتێک نەبووە بە ناوی نوێکردنەوە و بەیاننامەی شیعری و ڕوانگە، تا ئەو کاتەی ئەو گرووپە ڕوانگە ڕا دەگەیێنن و خۆیان وەک دامەزرێنەرانی ڕوانگە دەناسێنن. لە کۆتاییدا دەڵێم دوای ئەو هەموو ساڵە لە ڕوانگە و مردنی بەشێکی زۆری دامەزرێنەرانی، ئەو مێژووە بە گێڕانەوەیەکی زارەکی نە نوێ دەکرێتەوە نە دەسرێتەوەش، مێژوو ئەوەیە کە ڕوویداوە نەک ئەوەی کە ئێمە دەمانەوێت، کەسانێک هەن مێژوو دروستی کردوون، کەسانێکی دیکەش دەیانەوێت مێژووێک بۆ خۆیان دروست بکەن، نووسینەکەی عەبدوڵا عەباس لە جۆری دووەمە، چونکە هیچ لۆژیکێک لەوە دانییە دوای پەنجا ساڵ زیاتریش، تازە بێیت لە بارەی مێژووی قۆناغێکی ئەدەبی ئێمەوە بنووسیت و گومان بکەیت، کە بۆتە مێژووێکی نووسراو، ئەرگۆمێنتکراو و چەسپاو لە مێژووی ئەدەبیاتی کوردیدا. تازە ئەو نووسەرە پێی خۆش بێت یان نا، کەس بە دامەزرێنەری ڕوانگەی نازانێت، بۆیە باشتر وایە دەست بە مێژووی ئەوانیتر نەگرێت! بێگومان حیکایەتی بارەبەر و گوێدرێژەکەش کۆمەکی ناکەن، وەک ئەوەی ئەو لە نووسینەکەیدا بۆ لێدان لە ڕوانگەیەکان هۆنیویەتییەوە کە نازانم چۆن بوێری ئەوەی هەبووە، ئەم باسە بێ مانایە تێکەڵ بە نووسینەکەی بکات.

سەدیق سەعید ڕواندزی

• پەراوێز: هەرسێ ژمارەی گۆڤاری ڕوانگە، کتێبی چاپکراوی دەزگای سەردەم زنجیرەی 572 سالی 2011.
• ئەم بابەتە لە ژمارە (137) ی پاشکۆی هزر و هونەری ڕۆژنامەی خەبات، ڕۆژی 24/8/2023 بڵاوکراوەتەوە.

ڕوونکردنەوەیەک:_ ئەم وتارەی ئێمە، وەک وەڵامێک بوو بۆ وتارێکی عەبدوڵا عەباس، کە لە ژمارە هەشتی گۆڤاری سەنگینی (وانەر) بڵاویکردۆتەوە.نووسەر لەو وتارەیدا دوای پەنجا ساڵ تازە دێت دەیەوێت لە ڕێگەی هەڵگێڕانەوەی مێژوو، خۆی بکاتە پاڵەوانی دروستبوونی ڕوانگە. دوای ئەم وەڵامەی ئێمە، نووسەر بەکتێبێکی بچووک بەناوی ( ڕوانگە ناوی زل و دێی وێران) وەڵامی ئەو نووسینەی منی داوەتەوە. بێگومان من کتێبەکەی مامۆستام بینیوە، لە بەر سەرقاڵبوونمان بە کتێبێک لە بارەی پەشێوی شاعیرەوە، دەرفەتی ئەوە نییە وەڵامی ئەو کتێبەی بدەینەوە، بەڵام لە ئاییندەدا، وەڵامی کتێبەکەی بە کتێبێک دەدەینەوە، بۆ ئەوەی بیسەلمێنین کە ئایا ئەو کتێبەی نووسەر، بەڵگەیە بۆ ئەوەی لە دامەزرێنەرانی ڕوانگەیە یا نا؟

شکست لە ئۆکرانیا و شکستێکی دیکە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕەنگە دوا بزماری تابووتی ئیمپراتۆریەتی ئەمریکا بێت. ٧ی ئۆکتۆبەر سیاسەتی ناوچەکە و ستراتیژیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گۆڕیی. ئەم گۆڕانکارییە لە سیاسەتدا دەنگدانەوە و کاریگەریی دوور مەودای دەبێت لە سەرانسەری جیهان، کە لە ئەنجامدا ناکۆکییەکان دەچنە ناو قۆناغێکی نوێوە، هەر ئەمەشە کە مەترسییەکانی هەڵکشانی شەڕەکە بەشێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات، شەڕێک کە لەوانەیە بەرەو دەرەوەی غەززە بکشێت.
ڕاکێشانی وڵاتانی دیکە، جیهان بەرەو شەڕێکی ناوچەیی و جیهانیی دەبات، کە لێکەوتەکانی بۆ ئەمریکا و ئیسڕائیل بەتایبەتیی و جیهان بەگشتیی کارەساتبارتر دەبێت. بەشداریکردنی ڕاستەوخۆی ئێران لە شەڕەکەدا یان بە بڕیاری خۆی یان بە هەڵبژاردنی ئیسڕائیل بۆ لێدانی ئێران؛ سیناریۆیەکی چاوەڕوانکراوە، لە گۆڕینی ململانێی ئێستا بۆ ئاگرکەوتنەوەیەکی سەرتاپاگیر.
ئەو وێنە ناشرینانەی کە لە هێرشە دڕندانەیەکەی سەر غەززە بەرهەم دێن، پێدەچێت بە تووندیی سنووردارکردنی دانوستانی ئاشتیی عەرەبیی-ئیسڕائیل بێت تەنانەت لەگەڵ شازادەی جێنشینی سعوودییە، کە زۆرترین خواست و بەرژەوەندیی کەسیی لەگەڵ ئیسڕائیلدا هەیە. بەپێچەوانەی فەرمانڕەواکانیان، هاودەنگیی لەگەڵ فەلەستین لەنێو گەلانی عەرەبدا بە زیندوویی ماوەتەوە، تەنیا دوو لەسەتی گەنجانی سعوودیی پشتگیریی لە ئاساییکردنەوە لەگەڵ ئیسڕائیڵ دەکەن.
ئەگەر ئەمریکا بەردەوام بێت لەشەڕی نابەرانبەریی ئێستایی ئیسڕائیل-حەماس، ئەوە ئەگەری داییساندنی ئاگرێکی گەورە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چاوەڕوانکراوە، ئەوە نەک هەر لەڕووی سەربازیی و دیپلۆماسییەوە ئەمریکا لاواز دەکات، بەڵکوو چین و ڕووسیا وەک زلهێز بەشێوەیەکی بەرچاو بەرز دەکاتەوە. هەموو جیهانی موسڵمانان لایەنگری چین و دژە ئەمریکا دەبن، ئەمەش ڕەنگە ببێتە هۆی داشکانی دۆلار و کۆتایی هاتنی پترۆدۆلار، کە ئەمەش بە واتای کۆتایی هاتنی هەژموونی ئەمریکایە لە ناوچەکەدا.

ئاڵۆزتربوونی دۆخی جەنگ
بەلەبەرچاوگرتنی شکستە گەورەکە، بە تایبەت بۆ دەزگەی هەواڵگریی ئیسڕائیل، کە پێشبینی هێرشێکی گەورەی لەم جۆرەیان نەکردبوو، نەک هەر بە تەواویی لە تاریکییدا بوون سەبارەت بە پلانەکان، بەڵکوو دیارە پێیان وا نەبوو هیچ شتێکی ئا لەم شێوەیە لەڕووی سیاسییەوە مومکین بێت، وا دەکات کە ئیسڕائیل دڕندانەتر مامەڵە بکات کە ڕۆژانە گەمارۆ و قەیرانی مرۆیی لە غەززە بەرەو خراپتر و مەرگەساتتر هەنگاو دەنێت، چونکە ئیسڕائیل ڕۆژانە چەندین هێرشی ئاسمانیی بۆ سەر هاوڵاتیانی غەززە ئەنجام دەدات. هاوکاتیش هێرشی زەمینیی مەترسیی شەڕەکەی زیادتر کردووە و زیاد لە دوو میلیۆن فەلەستینیی لە مەترسییەکی گەورەوەدا دەژن. نیگەرانییەکان لە زیادبووندان، چ لە ناوچەکە و چ لەئاستی نێودەدەوڵەتیی، کە جەنگەکە ئەگەری زۆرە فراوانتر بێت. بۆیە بەرپرسانی ئیدارەی بایدن، پلانی نائاسایی ئامادە دەکەن بۆ جێهێشتنی زیاتر لە ٦٠٠ هەزار ئەمریکیی کە لە ئیسڕائیل و لوبنان دەژن.

ڕاکێشانی ئێران بۆ جەنگەکە
پرسیارەکە ئەوەیە، کە ئاخۆ ئێران بۆ نێو سیناریۆکە پەلکێش دەکرێت، کە پێگەی زلهێزی ناوچەکەیە؟
تەنیا دوو ڕێگە هەیە، کە ئێران بتوانێت شەڕەکە بەرەو ئیسڕائیل ببات: بەشێوەی وشکانیی و بالیستیی. ئەمە ڕوونە کە ئێران دوژمنێکی سوێندخواردووی ئیسڕائیلە. هاوکات کۆمەڵێک گرووپی چەکداریی ژێر هەژموونی خۆی لە ناوچەکەدا دامەزراندووە و ڕاهێنانی پێکردوون، چەکداری کردوون و بەردەوامیش لە پشتیوانیکردنیاندایە. گەورەترین و ناسراوترینیان حزبوڵڵای لوبنانە، جگە لەمە لەڕێگەی پرۆکسییەوە لە عێراق، سووریا و یەمەنیشدا ئامادەیی هەیە. بۆیە ئێستا ئێران لە جەنگی بەوەکالەتدایە و هەر جۆرە ئەگەرێکیش بۆ پەلکێشکردنی ڕاستەوخۆی، ئەوە ئێستا ئەگەرێکە، تەنەنەت دەتوانین بڵێین ئەستەمە.

مەترسییەکانی فراوانبوونی ئەم شەڕە بۆ دووبەرە لەگەڵ لوبنان و سووریا
نیگەرانییەکان لە زیادبووندایە، کە شەڕی ئێستای نێوان ئیسڕائیل و حەماس دەتوانێت فراوانتر بێت بە کردنەوەی بەرەی دووەم لەسەر سنووری باکووری ئیسڕائیل لەگەڵ لوبنان، چونکە لوبنان وەک مەترسیدارترین بەرەی دووەمە دەناسێندرێت. بەڵام لەشکرکێشییەکی زەمینی ئیسڕائیل بۆ سەر غەززە، دەتوانێت ئەم هەوڵانە بکاتە شتێکی جێی مشتومڕ. حزبوڵڵا ڕەنگە شکستی کۆی ئەگەری حەماس بە هێڵی سوور بزانێت و ناچاری بکات ڕێوشوێنی زۆرتر بگرێتەبەر.
ئەمە مانای ئەوەیە کە گرووپەکانی وەک حزبوڵڵا، دەتوانن زیانێکی گەورە بە سوپای ئیسڕائیل بگەیەنن، بە ئەنجامدانی شەڕێکی ناهاوسەنگ و تاڕادەیەک بە چەکی تەکنەلۆژیای نزم و هەرزانتر، وەک فڕۆکەی بێفڕۆکەوان، نارنجۆکی هاژەکیی و هاژەکی دژە تانک.
ئیسڕائیل لەمێژە هۆشداریی دەدات لەوەی وەڵامدانەوەی بۆ شەڕێک، کە حزبوڵڵای لوبنانی تێدابێت، بەرفراوان و مەرگەساتتر دەبێت. لە ئەگەری حیساباتی هەڵەوە، کە لە دەرەنجامی بەردەوامبوونی هێرشی ئیسڕائیل سەرهەڵدەدات، دەبێتە ململانێیەکی تەواو مەزن. ڕاکێشانی حزبوڵڵا بۆ شەڕەکە و لە ئەگەری پەرەسەندنی هێرشەکانی ئیسڕائیل، حزبوڵڵا دەتوانێت بەپێی ڕێڕەوی شەڕی ئیسڕائیل و حەماس، حسابی خۆی بگۆڕێت و شەڕەکە فراوانتر بکات و بەرەی دووەم لەگەڵ ئیسڕائیل بکاتەوە. لێرەدا زۆر شت بەندن بە بارودۆخ و کاردانەوەی شەقامی عەرەب و مسووڵمانەکانەوە.

بەرەی شەڕ لەگەڵ سووریا
ئێستا سووریا ناوچەیەکی چالاکانەی شەڕی ئیسڕائیل و ئێرانە. لە ماوەی چەند ساڵی ڕابوردوودا سووریا چالاکترین گۆڕەپان بووە لە شەڕی سێبەر و بەردەوامی نێوان ئیسڕائیل و ئێراندا. لە ساڵی ٢٠١٧ـەوە حکوومەتی ئیسڕائیل هەڵبژاردەی گۆڕینی ڕێساکانی بەشداریکردنی لە سووریا هەڵبژارد و هێرشەکانی بۆ سەر بریکارەکانی ئێران و بەمەش ئامانجە سەربازییە سەرەکییەکانی سەر سووریای خێراتر و زیادتر کرد. سووریا بە ناوچەیەکی چالاکی ڕووبەڕووبوونەوەی ئیسڕائیل و ئێران دادەندرێت؛ بۆیە ئاسۆی کردنەوەی بەرەیەکی نوێ لەم شەڕەدا پێشبینیکراوە، بەو پێیەی ئێستا چالاکیی جووڵەی بەرچاو لەنێوان ئیسڕائیل و ئێران لە سووریا لەئارادایە.
هێزەکانی ناوچەکە، هێرشێکی زۆریان کردووەتە سەر ئامانجەکانی ئەمریکا لە عێراق و سووریا و چەندین هاژەک (مووشەک) و فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە یەمەن لەلایەن حوسییەکانەوە تەقێندراون و بەرپرسانی ئەمریکاش بە ئاشکرا نیگەرانن لەوەی کە یەمەن بەرەو نێو ململانێکە دەخزێت.

هێشتا تەمی ڕووداوە پەرەسەندووەکان بە تەواوی بەرز نەبوونەتەوە. بەڵام ئەوە ڕوونە، کە لە ٧ی تشرینی یەکەمدا، جیهان بە ‌هێرشێکی شکستخواردوو بۆ سەر ئیسڕائل ڕاچڵەکی، کە گەورەتر لە پیرڵ هاربەر (بەندری مرواریی) یان ١١ی سێپتەمبەر، نەک تەنێ لە دەرەنجامە ستراتیژییەکانیدا، بەڵکوو لە دەرەنجامە دەروونییەکانیشدا بوو.
پێشتر بینیمان حەماس دەتوانێت چی بکات، بەڵام حزبوڵڵا سەت هێندە شارەزاتر و ئامێری باشتری هەیە. لە ماوەی دەیەی ڕابوردوودا حزبوڵڵا لە سووریا شەڕی لەگەڵ ئەو گرووپانەوە کە لەلایەن ناتۆوە، کە پڕ چەک دەکرێن و پارەیان بۆ دابین دەکرێت. لەگەڵ ئەوەشدا، بە پێچەوانەی حەماس، حزبوڵڵا خاوەنی چەندین چەکی ئاڵۆز و چالاکییە، وەک مۆبایل کروز و هاژەکی ڕێنماییکراو، کە مەودابڕ و دوورمەودان.
لە کۆتاییدا، ئەگەر سووریا و ئێران بڕیاری پڕچەککردنی حزبوڵڵا لە لوبنان و حوسییەکان لە یەمەن بدەن، ئیسڕائیل ڕووبەڕووی دوو بژاردە دەبێتەوە: یەکەمیان شکست قەبووڵ بکات و ئاشتیی هەڵببژێرێت، دووەمینیان دەستپێکردنی شەڕێکی سەرتاسەریی هەرێمیی، بە پشتیوانیی ئەمریکا و ناتۆ و بۆردوومانی لوبنان، سووریا، عێراق، یەمەن و ئێران لەخۆبگرێت. هەرچەندە لە بژاردەی دووەمدا تەنیا هەنگاوێک لە جەنگی سێیەمی جیهانیی دوور دەبێت.
ماوەتەوە بڵێین، کە بارودۆخی شەڕی ئیسڕائیل و حەماس لە ڕۆژ و هەفتەکانی داهاتوودا، خێرایی، هەڵسوکەوت و ڕێڕەوی خۆیی دیاریی دەکات کە ئایا ململانێیەکە تەنیا لە ئیسڕائیل و غەززەدا دەمێنێتەوە، یان دەتەقێتەوە و دەبێتە ململانێیەکی بەرفراوانتر.

پارێزەر/ فەرمان محەمەد
ئیتاڵیا/ زانکۆی بۆڵۆنیا

١-شەڕی غەززە لە ڕوانگەی ئینسانیەوە تاوانێکی تەواو عەیارە. تەنانەت بە پێی ڕێککەوتننامەی جنێڤ، هەردوو لایەنی شەڕەکە چەندین تاوانی جەنگیان ئەنجامداوە. بزووتنەوەی حەماس لە هێرشی سەرەتاییدا ١٤٠٠هاووڵاتی ئیسرائیلی کوشت و حکومەتی ئیسرائیلیش زیاتر لە ٢٣٠٠ منداڵی لە کەرتی غەززە کوشتووە. لەم ڕوانگەیەوە ئەم شەڕە کارەساتێکە دەبێت بە زووترین کات ڕابگیرێت. بەڵام کوشتنی ئینسانەکان تەواوی کارەساتەکە ڕوون ناکاتەوە. لە سەردەمی ئێمەدا (لە سەردەمی جەنگی جیهانی یەکەمەوە تا ئەمڕۆ) لە هەموو شەڕێکدا هێرش کراوەتە سەر خەڵکی ئاسایی و مەدەنی و شار و ماڵ و ژیانی خەڵک . شەڕی ئێستاش لە زۆرێک لە شەڕەکانیتر ڕاستی ئەم دڕندایەتیەی نیشان داوە. بەڵام قووڵایی ئەم دڕندەییە کاتێک دەردەکەوێ کە هەڵوێست و سیاسەتی هەردوو لایەنی شەڕ لەبەرچاو بگرین.
٢-شەڕی غەززە لەڕووی سیاسەت و ناوەرۆک و ئامانجەکانی شەڕیشەوە بەتەواوی کۆنەپەرستانەیە. هەردوولاى شەڕەکە، حەماس و ئیسلامی سیاسی لە لایەک و حکومەتەکەی نەتانیاهۆ و ڕەوتە ڕاستڕەو توندڕەوەکەیەوە لە ئیسرائیل لە لایەکی دیکەوە، دژی تاکە چارەسەری ئینساندۆستانەن بۆ پرسی فەلەستین، کە پێکهێنانی دوو حکومەتی خاوەن مافی یەکسانە . حەماس دەیەوێت ئیسرائیل لەناوببات، حکومەتەکەی نەتانیاهۆش دەیەوێت پاش شەڕی 6 ڕۆژە، خاکی ئیسرائیل و هەژموونی سیاسی بۆ تەنانەت ناوچە داگیرکراوەکانیش فراوان بکاتەوە. شەڕی ئێستا درێژەپێدەری ئەو جۆرە سیاسەتە کۆنەپەرستانە و نامرۆڤانەیە کە ئامانجیان دواخستنی چارەسەری ئینسانیانەی پرسی فەڵەستینە. ئەگەر لەم شەڕەدا تەنانەت هاوڵاتییەکی مەدەنیش نەکوژرابێت، ئەوە هەر شەڕێکی تەواو کۆنەپەرستانە و دژە ئینسانی بوو.

شەڕێکی تەواو کۆنەپەرستانە و دژە مرۆیی بوو.
٣دوای بەدەسەڵاتگەیشتنی کۆماری ئیسلامی و پێکهێنانی حزبوڵڵا و حەماس، پرسی فەلەستین بوو بە ئاڵایەک بۆ هاوسۆزی فەلەستین و دژە ئیسرائیلیەتیی هێزە ئیسلامییەکان لە گۆشەنگایەکی ئایینی و ئەوپەڕی کۆنەپەرستانە. لە لایەکی ترەوە لە ئیسرائیل هێزە فاشیست-ئاینیەکان دەسەڵاتیان بەدەستهێنا، کە چوارچێوەی ئایینی پرسی فەلەستینیان بە تەواوی بۆ بەرژەوەندی خۆیان و فراوانکردنی نیشتەجێکردنی جوولەکەکان و فراوانبوونی دەسەڵاتی ڕەهای ئیسرائیلیان بەسەر هەموو خاکە داگیرکراوەکاندا دەبینی. هێزەکانی ئیسلامی سیاسی و هێزە ڕاستڕەو توندڕەوەکانی ئیسرائیل کە ناتانیاهۆ نوێنەرایەتیان دەکات لەم بارودۆخەی ئێستادا، لە ڕاستیدا دوو دیوی یەک دراون، هێز بە یەکتر دەدەن و هێز لە تاوانەکانی یەکتر وەردەگرن. لەم چوارچێوە ئایینی-فاشیستەدا، پرسی فەلەستین هیچ چارەسەرێکی نییە. بۆ هەر جۆرە چارەسەرێکی ئینسانی و دادپەروەرانە بۆ کێشەکە، بە پلانی دوو دەوڵەتیشەوە، پێویستە ئەم هێزانە لە نێو فەلەستینییەکان و لە خودی ئیسرائیلدا پەراوێز بخرێن و بە تەواوی دوربخرێنەوە..
٤-بۆ کۆماری ئیسلامی و حزبوڵڵا و هێزەکانی تری ئیسلامی سیاسی، دروشمی لەناوبردنی ئیسرائیل تەنیا لایەنێکی ئایدیۆلۆژی- ناسنامە و ڕیتۆریکی-بانگەشەیی هەیە نەک کردەیی-سەربازی. ئەوان خۆیان دەزانن کە فڕێدانی ئیسرائیل بۆ ناو دەریا، هەروەک “گۆڕینی کۆشکی سپی بۆ حوسێنییە”، یان “دەرکەوتنی ئیمام زەمام”، مەحاڵە، بەڵام بەردەوام ئەمە دووبارە دەکەنەوە، چونکە لە ڕوانگەی ئایدۆلۆژییەوە پێویستیان پێیەتی. (خامەنەیی لەم دواییانەدا ڕایگەیاند کە کوشتنی خەڵکی غەززە دەبێتە هۆی پەلەکردن لە دەرکەوتنی ئیمام زەمان و بەم شێوەیەش فڕێدانە دەرای ئیسرائیلیان خستە ئەستۆی ئیمام زەمان!)
٥-ئەگەری بەر فراوانبوونەوەی شەڕ و تێوەگلانی کۆماری ئیسلامی لە شەڕدا نیە، بەڵام ئەگەر ئەمە ڕووبدات، دەبێ سیاسەتی حیزبی ئێمە و هەموو هێزێکی شۆڕشگێڕ بۆ چڕکردنەوەی خەبات بێت بۆ ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی. “هەموو چەکەکان ڕووبکەنە حکومەتی ناوخۆ” دروشمی ئێمەیە لە کاتی هێرشکردنە سەر کۆماری ئیسلامی.
٦-لەگەڵ بەردەوامبوونی شەڕدا، دڕندەیەتی حکومەتی ئیسرائیل زیاتر و زیاتر دەبێتە جێگای سەرنجی خەڵکی جیهان و خۆپیشاندانەکانی دژ بە شەڕ دژ بە کوشتنی خەڵکی غەززە و داواکردنی دەستبەجێ کۆتایی هێنان بە شەڕەکە لە ئاستی جیهانیدا پەرە دەسەنێت. ئەم خۆپیشاندانە دژی کوشتنی خەڵکی غەززە و لەگەڵ داواکاریی کۆتاییهێنانی دەستبەجێی شەڕەکەدا، نەک بۆ بەرگریکردن لە حەماس. وەک خۆپیشاندانە جەماوەرییەکانی خەڵکی جیهان دژی هێرشی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی بۆ سەر عێراق، ناڕەزایەتییەک بوو بەرامبەر بە لەشکرکێشی دڕندانەیبۆ سەر خەڵکی عێراق و نەک پشتیوانی لە سەدام حوسێن.
٧- پێش جەنگ، حکومەتەکەی نەتانیاهۆ لەلایەن خەڵکی ئیسرائیلەوە ڕووبەڕووی ناڕەزایی بەرفراوان بووەوە. دوای هێرشی دڕندانەی حەماس، ئەم ناڕەزایەتیانە کەم بووەوە، بەڵام لەگەڵ بەردەوامبوونی شەڕەکەدا، ناڕەزایی و توڕەیی خەڵکی ئیسرائیل دوبارە سەرهەڵدەداتەوە. تا ئێستا شەڕەکانی ئیسرائیل لەدژی هێزە جۆربەجۆرەکانی فەلەستین و تەنانەت حکومەتە عەرەبییەکان بەخێرایی کۆتایی هات و بووە هۆی سەرکەوتنی ئیسرائیل. بەڵام شەڕی ئێستا شەڕێکی دوورودرێژە و لێکەوتەی سیاسی بێ وێنەی لە خودی ئیسرائیلدا هەیە. کۆمەڵگای ئیسرائیل بەرگەی شەڕێکی درێژخایەن ناگرێت و بەتایبەتی لەگەڵ زیادبوونی قوربانییەکانی سوپای ئیسرائیل، خەڵکی ئیسرائیل لەدژی شەڕەکە و حکومەتەکەی نەتانیاهۆ دێتە دەرەوە.
٨- خەڵکی ئێران لە دروشم و جموجۆڵە ناڕەزایەتییەکانیاندا دژی حکومەتی ئیسرائیل ناجوڵێن، چونکە نایانەوێت لەگەڵ سیاسەتی دژە ئیسرائیلی حکومەت هاوتەریب بن. کۆماری ئیسلامی هەوڵ دەدات ئەم شەڕە لە خزمەتی پڕوپاگەندەی بەردەوامی دژە ئیسرائیل و خستنە ژێر تێکی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی ئێستای خۆیدا بقۆزێتەوە، بەڵام خەڵک بە تەواوی ئەو هەوڵانەی لەسەر شەقام و لە سۆشیال میدیا ڕەتکردۆتەوە. شۆڕشێکی گەورە لە ئێراندا دەگوزەرێت و هێزی خەڵک و شۆڕشگێڕان لەسەر ڕووخاندنی حکومەت چڕ بووەتەوە و بەم شێوەیەش هەر جۆرە هەوڵێک لەلایەن حکومەتەوە بۆ لادان و بەلاڕێدابردنی سەرنجەکان وکەشوهەوای سیاسی لە ئێران و جیهاندا، و هەر جۆرە بەرد دانان و شێواندن و سووکایەتیکردنی حکومەت لە دژی ئەو شۆڕش پوچەڵ دەکاتەوە.
٩- لەدژی ئەم شەڕە، خەڵکی شارستانی جیهان لە ناوچەکە، لە ڕۆژئاوا، لە ئیسرائیل و ئێران و هەموو وڵاتان، بە دروشمی کۆتایی هاتنی دەستبەجێی شەڕ، ئازادکردنی بارمتەکان، دادگاییکردنی ئەنجامدەرانی تاوانەکانی جەنگ لە هەردوو لایەن، و لە بەرنامەدا دانانی چارەسەری دوو دوو دەوڵەت بێنە مەیدان. خەڵکی ئێران لە پێشەنگی بزووتنەوەی جیهانی دژ بە شەڕی غەززەدا، هەم لە ڕووی ئەوەی کە کۆماری ئیسلامی میحوەری بزووتنەوەی تیرۆریزمی ئیسلامییە لە ناوچەکە و جیهاندا پێیەکی ئەم شەڕەیە، چ بە هۆی شۆڕشی ژن ژیان ئازادیەوە لە ڕیزی پێشەوەدا وەستاون. شۆڕشی ژن ژیان ئازادی سەری ماری ئیسلامی سیاسی کردۆتە ئامانج و بە لاوازکردن و دواجار ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی، گورزێک لە سەرچاوەی بزووتنەوەی ئیسلامی لەڕادەبەدەر کۆنەپەرست لە ناوچەکە و لە هەموو جیهاندا دەدات. خەڵکی ئێران و هێزە ئازادیخوازەکانی ئۆپۆزسیۆن، پێویستە لەکەناری وروژاندنی ئەو داواکاریانەی سەرەوەدا.داوای بایکۆت وگۆشەگیرکردنی جیهانی کۆماری ئیسلامی وەک بکوژی خەڵکی ئێران و وەک پارێزەری حەماس و حزبواللە وهێزە تیرۆریستیەکانی تری ناوچەکە و جیهان بن.

١٧ ئابان ١٤٠٢، ٨ی نۆڤەمبەری ٢٠٢٣

ڕانه‌گه‌لی بۆشایی
بۆ مێرگی به‌ پیتی ڕۆحم
به‌ پێش خۆم داوه‌ ..
منم بۆشایی به‌ره‌و مه‌رگ ده‌به‌م .
گوڵ بۆن ناكه‌م
گه‌ر بۆ ئه‌وه‌ نه‌بێ جوانی پێ ببه‌خشم ..

براده‌ر!
هه‌وری ڕه‌شن
له‌ دڵ دا ده‌بارن .
ئێمه‌ش به‌ چه‌تره‌ بچكۆله‌كانمانه‌وه‌
ڕا ده‌كه‌ین ..
جیهان به‌ شیعری خه‌مباره‌وه‌
ته‌نگ بووه‌
ئه‌و ژنه‌ی
به‌سه‌ر باڵی بیرۆكه‌یه‌كه‌وه‌ ده‌فڕێ
بۆ ئه‌وه‌ی نه‌بێ ونی بكه‌ین
خۆشمان ناوێ .
دڵمان
به‌ته‌نیا
جێی مردووانی تێدا ده‌بێته‌وه‌ ..

(*) شاعیرێكی نوێخوازی مه‌غریبییه‌ .
بۆ ئه‌سڵی شیعره‌كه‌ بڕوانه‌ : ڕۆژنامه‌ی (الزمان)
ژماره‌ 2854 له‌ 24-11-2007 لاپه‌ڕ 10 .

خەڵکی ئێران پاشەکشە لە رووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری ناکات!
ئاوڕدانەوەیەک بۆ سەر دیمەنی سیاسی ئێران لە رابردوو و ئێستا و داهاتوودا!
عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی

خەڵکی ئێران تەنیا یەک رێگایان لەبەردەمدایە. بەرەوپێشەوەچوون لە راپەڕین بۆ رووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری. وەستان لەسەر ئەم رێگایە دەبێتە هۆی لەسەر کار مانەوەی ئەم دەسەڵاتە و هەر پاشەکشەکردنێکیش دەبێتە هۆی هاتنەپێشەوەی بە چەندهەنگاوێک! ئەمەیش وەک ئەو فۆرمولەی لە قوتابخانە سەرەتاییەکان فێری بووین. واتا “خشتەی کۆ یان لێدان (جەمع یان زەرب) ” کە بە لامانەوە گومان هەڵناگرێت.
هەر لەسەر ئەم وانەیەشە خەڵکی ئێران هەنگاو بەرەو ئایندە هەڵدەگرن و لەسەرد، گەشبین و دڵخۆش و بە ئومێدن و نەک هە پاشگەز نین لە رووخاندنی دەسەڵاتی پاشایەتی و بڕینی ئەو رێگا دوور و درێژەی رابردوو، بەڵکو شانازی بە دەستکەوت و قوربانییەکانیانەوە دەکەن. ئەوان بڕیاریان داوە توڕەیی خۆیان بەرامبەر بە دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئایینی زیاد بکەن و ئێستایش بەدوای دەرفەتێکدا دەگەڕێن تا بۆ هەمیشە دەسەڵاتی دیکتاتۆری لە وڵاتەکەیاندا لە گۆڕ بنێن!
ئەم دەستکەوتە گرینگە، رێکە لەگەڵ نەخشە رێگای موقاومەتی ئێران بۆ خەبات و تێکۆشان. موقاومەتی ئێران ستراتیژیی خۆی لەسەر رووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری داڕشتووە کە شانەکانی شۆڕشی لە ناوخۆێ ئێرانن و بە دڵنیاییەوە بەرە هەنگاونانی گەورەتر دەچیت!
هەربۆیە لەژێر رۆشنایی دەستکەوت و ئەزموونەکانی رابردوو، خەبات بۆ کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی دیکتاتۆری لە ئێران، داواکردن لە دەسەڵاتی دیکتاتۆری ناڕەوایە. چون بە واتای وەستان یان پاشەکشە دێت لە هەنگاوەکانی رابردوو. لەم روانگەیەوە هەندێ دروشم و داخوازی، ئەگەر لە سەرەتای راپەڕینەکەدا تەمومژاوی بوون، یان تەنانەت نەدەکرا خۆتی لێ بە دوور بگریت، ئێستا لەگەڵ سەرخستنی راپەڕیندا ناگونجێت و کاڵ و ناکارامەن. کەواتە دەرئەنجامی ئەمجۆرە دروشم و داواکارییانە، درێژکردنەوەی تەمەنی دەسەڵات و دواخستنی رووخاندنی دیکتاتۆرییەتە.
شەڕهەڵایسان و شەڕئەنگێزی!
شارەزایان و کارناسانی مێژووی ئێران باش دەزانن کە هاتنە سەر کاری دەسەڵاتی مەزهەبیی لە ئێران، بە هەڵگیرسانی شەڕ لە دەرەوەی سنوورەکان و بە تایبەتی لە وڵاتانی دراوسێ یان رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەستپێکرد. بە درێژایی مێژوو، ئەم دەسەڵاتە، مانەوەی خۆی بەستۆتەوە بە ئاژاوەنانەوە و شەڕهەڵایسان لە دەرەوەی سنوورەکاندا! هەر بۆیە دەبینین کارنامەی ٤٤ ساڵەی ئەم رژێمە مەزهەبییە لێوانلێوە لە نانەوەی شەڕ و ئاژاوە لە ناوچەکەدا. وەک نموونە لە عێراق، سوریا، لوبنان، فەلەستین، یەمەن و…
کۆتاییەکانی حیسابێکی هەڵەی گرنگ و مێژوویی!
ئەگەر لە سەرەتای دەرکەوتنی دەسەڵاتی ئایینی لە ئێران، خومەینی وەک وەلی فەقیهی ئەم رژێمە، بە رێگەخۆشکردن بۆ هێرشکردنە سەر عێراق، داڕێژەر و دامەزرێنەری “نەخشەی رێگای مانەوە” بووە و توانیبووی بە کەڵک وەەرگرتن لە هەستی ئایینی و نەتەوەیی، شەڕەکە هەڵگیرسێنێت و هەندێک کەسیش لەسەر مانگ بەدوای رووخساریدا دەگەڕان، بەڵام ئێستا، ئەم نەخشەی رێگایە، گەیشتووەتە کۆتایی و، رووخسارێکی وا تەنانەت لە بنی بیریشدا وێنا ناکرێت!
لەم ماوەیەدا، خەڵکی ئێران، بە خەبات و بەرخۆدان و خوێن و ئازارەکانیان، سروشت و ئامانج و پلانەکانی رژێمی ئێرانیان ئاشکرا کرد و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیشیان لە مەترسی مانەوەی ئەم رژێمە بە ئاگا کردەوە. خەڵک و موقاومەتی ئێران لە بەرامبەر دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ویلایەتی فەقیهیدا “نەخشەی رێگای راپەڕین بۆ رووخاندن”ی وێنا کردووە کە راپەڕینی ئەمدواییەیان، دوایین ئەڵقەی بووە و بەرەو ئەوە دەچن ئێران بۆ هەمیشە لە دیکتاتۆرییەت رزگار بکەن و ئەم خاکە ئازاد و ئاوەدان بکەنەوە.
چارەنووسی سازان لەگەڵ دیکتاتۆرییەت لە ئێران!
بەم حیسابکردنە هەڵە گەورەیەی وەلی فەقیهی، دەتوانین بڵێین کە (سازان لەگەڵ دیکتاتۆری لە ئێران)یش گەیشتووەتە کۆتایی خۆی. چونکە گۆڕینی رژێم و رووخانی دەسەڵاتی مەزهەبی وەک “داواکاری سەرەکیی خەڵکی ئێران” لە بیروڕای گشتی جیهاندا تۆمار کراوە و سازشتکارانی رۆژئاوایی ناچارن کۆتایی ئەم ستراتیژییە کوشندە و مەترسیدارە قبووڵ بکەن.
بەڕێز مەسعوود رەجەوی، رێبەری شۆڕشی خەڵکی ئێران لە یەکەمی رۆژی مانگی گەڵاڕێزانی ئەمساڵ لە پەیامێکدا رایگەیاند: “سازان بەسە. ئێستا کاتی ئەوە هاتووە چەخماخەکە لێبدرێت. لە بارودۆخێکدا خامنەیی بە مەبەستی پەردەپۆشکردنی راپەڕینی خەڵکی ئێران و بە پێی نەریتی ئاسایی رێژیم، قەیرانی هەناردەی دەرەوەی سنوورەکانی ئێران کردووە و بە ئاشکرا لە ناوچەکەدا ملهوڕی دەکات، ئەمریکا و ئورووپا بە پێ گوڕکێکردن و سزای کاڵ و قسەی زارەکی رێگە بە رژێم دەدەن پێشڕەوی بکات. (سازان) و (بێ کردەیی)، بە دوای سزادانی مووشەکی و چەک و چۆڵی فاشیزمی ئایینی و رازیبوون بە تەنیا دەرکردنی بەیاننامە بەسە! ئێستا کاتی لێدانی چەخماخەکە و گەڕانەوە بۆ ٦ بڕیارنامەکەی ئەنجومەنی ئاسایشە. پێویستە یەکێتی ئەوروپا و بەریتانیا دەستبەجێ سوپای پاسدارانی خامنەیی بخەنە لیستی رەشەوە. دانی (کات) و (دەرفەت) بە دەسەڵاتی دیکتاتۆریی شەڕهەلایسێنەری تیرۆریستیی لەسەر حیسابی داراییەکانەی خەڵک و موقاومەتی ئێران، تێچوویەکی زۆر بۆ ناوچەکە و ئاشتی لە جیهان هەڵدەگرێت”
بەڕێز رەجەوی هەروەها وتی: بە داگیرکردنی عێراق بە بیانووی هەبوونی چەکی کۆمەڵکوژ و چەکداماڵینی ئەڕتەشی ئازادیبەخشی نیشتمانیی ئێران، هاوسەنگیی ناوچەکەتان لە بەرژەوەندی فاشیزمی ئایینی و ئاخوندانی ئەتۆمی تێکداوە و لانیکەم دوو دەیەتان خستە سەر ژیانی رژێمی ویلایەتی فەقیهی. بەڵام رۆڵە بەجەرگەکانی ئێران بە چنگ و نینۆک و ددان، جومگە بە جومگەی رژێمی فریوکار و دژەمرۆی خومەینی و خامنەیی لە ناو دەبەن”.
راستییەکە چییە؟
حیساباتی هەڵەی سازشتکارانی رۆژئاوایی، لە بێدەنگبوون و بێ کردارییاندا و، لە ئەنجامدا، چاوپۆشیکردنیان لە ئاسەوار و ئاکامە زیانبەخشەکانی مانەوەی ئەم دیکتاتۆرییەتە، تەواوکەری حیساباتی هەڵەی وەلی فەقیهی دەسەڵاتداری ئێرانە کە ئێستا نەک هەر ناوچەکە، بەڵکو بووەتە هەڕەشە بو سەر کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و زیاتر لە جاران، ئاسایش و سەقامگیری لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی خستۆتە مەترسییەوە.
ئەم رژێمە بە شێوەیەکی راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ و، بەو پارە با هێناوانەی کە لەسەر دەستی سازشکارانی رۆژئاواییەوە گیرفانی پڕ کردووە، ، نەک هەر سەرکوت و کوشتاری لە ناوخۆی ئێراندا بە دامەزراوەیی و فراوانتر کردووە، بەڵکو لە قۆناغی کۆتایی مانەوەیدا، دەیەوێت (نەخشە رێگای مانەوە)ی خۆی بە شەڕهەڵایسان و شەڕئەنگێزی و هەناردەکردنی قەیرانەکان بۆ دەرەوەی سنوورەکان پەرە پێ بدات و بە رێگەی تاقمە هاوتەریبەکانیەوە جێبەجێێ بکات.
موقاومەتی ئێران هەر لە یەکەم رۆژەوە رایگەیاند کە ئەم رێژیمە هەرگیز لە بەرهەمهێنانی چەکی ئەتۆمی و دەستوەردان لە وڵاتان و هەناردەکردنی کۆنەپەرستی و تیرۆریزم دەست هەڵناگرێت. چونکە وەلی فەقیهی دەسەڵاتدار لە ئێران زۆر باش دەزانێت کە گەر ئەم هەنگاوە هەڵنەگرێت، راپەڕینی گەل لە ناوخۆی ئێران دەچێتە قۆناغی کۆتاییەوە و خەڵک ئەوەی دەیەوێت بەدەستی دەهێنێت. لە کارنامەی ئەم رژیمەدا تۆمار کراوە کە لە سەرەتاوە، ئێستایشی لەگەڵدا بێت، شەڕ و شەڕخوازی لە لایەن دیکتاتۆری ئایینیەوە، هەمیشە رووکەشێک بووە بۆ سەرکوتکردنی ئازادی و سنووردارکردنی راپەڕینە جەماوەرییەکان لە دژی دەسەڵاتی دیکتاتۆری لە ئێران.
دوا وشە!
دەسەڵاتی دیکتاتۆری لە ئێران هیچ پەیوەندییەکی بە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە نییە و گرینگترین داواکاری خەڵک و موقاومەتی ئێران لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش هەمیشە ئەوە بووە کە واز لە پشتیوانیکردنی ئەم دەسەڵاتە بهێنرێت و هاوکاریی ئەم رژێمە دیکتاتۆرە نەکرێت. بۆ ئەوەی خەڵک و موقاومەتی ئێران حیساباتی خۆیان لەگەڵ ئەم رژێمە ناشەرعیە یەکلایی بکەنەوە. چونکە رووخاندنی ئەم دەسەڵاتە تەنها لە سەر دەستی گەل و موقاومەتی ئێرانەوە مەیسەر دەبێت و بەس!
ڕووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەتی ویلایەتی فەقیهی، دوای رووخاندنی دیکتاتۆرییەتی پاشایەتی، خواست و داواکارییەکی رەوا و بێ مشتومڕی خەڵک و موقاومەتی ئێرانە و هەرگیز دەستهەڵگری ئەم داواکارییە نابن!

مەنسوور جیهانی

یه‌که‌مین خولی فێستیڤاڵی فیلمی سه‌رئاوه‌ڵای “ئاسمان” به تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی هونه‌ری و گه‌شتیاری‌ لە لایەن ئەنستیتۆی فیلمسازی “لاوان فیلمی موکریان” بە بەرپرسیاری “ئیبڕاهیم سەعیدی” سینەماکاری ناودار و بەرئەزموونی کورد، لە شاری مەهاباد به‌ڕێوه‌ده‌چێت.

ئەنستیتۆی فیلمسازی “لاوان فیلمی موکریان” بە هاوکاری و پشتیوانی شاره‌وانی و کۆمیسیۆنی که‌لتووری شۆڕای شاری مەهاباد، ئیدارەی گشتیی فەرهەنگ و ئیرشادی ئیسلامی پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا و هه‌روه‌ها ئیدارەی گشتیی فەرهەنگ و ئیرشادی ئیسلامی مەهاباد؛ یه‌که‌مین خولی فێستیڤاڵی کورته‌فیلم، سیناریۆ و فۆتۆگڕافی سه‌رئاوه‌ڵای “ئاسمان” له‌ سه‌ر ته‌وه‌ره‌‌کانی هونه‌ری و گه‌شتیاری‌ لە شاری مەهاباد له ڕۆژهه‌ڵاتی کوردستان به‌ڕێوه‌ده‌بات.

ئه‌م فێستیڤاڵه، له‌ سه‌ر بنه‌مای بردنه‌سه‌رێی ئاستی هونه‌ری سینه‌ما و ڕۆشنبیری و که‌لتووری ناوچه‌که، ڕاکێشانی هۆگرانی گه‌شتیاریی لە شاری مەهاباد و ناوچه‌که؛ له سه‌ره‌تای مانگی سێپته‌مبه‌ری هه‌موو ساڵێک بۆ ماوه‌ی ٤ ڕۆژ له گۆڕه‌پانی سه‌ره‌کی شاری جوان و گه‌شتیاری‌ مەهاباد به‌ڕێوه‌ده‌چێت.

له فێستیڤاڵی فیلمی “ئاسمان”، به‌رهه‌مه‌ سه‌ره‌کی و لاوه‌کییه‌کان؛ هه‌موو شه‌وێک له شوێنی سه‌رئاوه‌ڵای گۆڕه‌پان و ناوچه‌ی سه‌ره‌کی شاری ‌واته “گۆڕه‌پانی مه‌نگوڕان” له ٢ سانسی پیشان ده‌درێن و به درێژایی ڕۆژیش، کۆر و کۆبوونه‌وه‌ی پسپۆڕانه و ڤۆرکشۆپی فێرکاریی به ئاماده‌بوونی مامۆستایان و کارناسانی به‌رچاو و شاره‌زای سینه‌ما و فۆتۆگڕافی به‌ڕێوه‌ده‌چێت.

میوانانی ئاماده‌بوو له فێستیڤاڵ و ئه‌و گه‌شتیارانه‌ی که له کاتی به‌ڕێوه‌چوونی ئه‌م ڕووداوه سینه‌ماییه‌‌ سه‌ردانی شاری مەهاباد و ناوچه‌ی موکریان ده‌که‌ن؛ به شێوه‌ی هاوکاتیش، له‌گه‌ڵ تایبه‌تمه‌ندی و توانا فه‌رهه‌نگی و هونه‌رییه‌کانی ئه‌م ناوچه ڕه‌سه‌ن و جوانه ئاشنا ده‌بن. هه‌ر به‌م بۆنه‌یه‌وه، به‌رنامه لاوه‌کییه‌کان بۆ ناساندنی که‌لتوور و ڕۆشنبیری مه‌هاباد و ناوچه‌که داڕێژڕاوه و پلانی بۆ داندراوه و به درێژایی ڕۆژ، له ناوچه جۆراوجۆره‌کانی شاری ماهاباد پێشکه‌ش ده‌کرێن.

دامه‌زراندنی ئه‌م فێستیڤاڵه، دوای ٤ ساڵ کاری کارناسی له لایه‌ن پسپۆڕانی ئەنستیتۆی فیلمسازی “لاوان فیلمی موکریان” ئاماده کراوه؛ که به هاوکاری و پشتیوانی ئه‌ندازیار “بابه‌ک ڕۆسته‌م پوور”
شاره‌وانی شاری مەهاباد و هه‌روه‌ها دکتۆر “ئاڕش شه‌هابی” سه‌رۆکی شۆڕای ئه‌م شاره، به دروشمی بردنه‌سه‌رێی ئاستی که‌لتووری شارۆمه‌ندی و له پێناو خوڵقاندنی که‌شووهه‌وای گونجاوی په‌یوه‌ندی نێوان خه‌ڵکی و گه‌شتیاران به‌ڕێوه‌ده‌چێت.

لۆگۆی یه‌که‌مین خولی فێستیڤاڵی فیلمی سه‌رئاوه‌ڵای “ئاسمان”، له لایه‌ن “مه‌نسوور محه‌مه‌دی” گڕافیست و فۆتۆگڕافه‌ری ناوداری مه‌هابادی دیزاینی بۆ کراوه؛ هێمای فێستیڤاڵ، له نیشانه‌ی مێژوویی “فه‌قره‌قا” Fakhrigah و تێکه‌ڵاوێک له فیلم و وه‌رچه‌رخانی ڕه‌وان له به‌ستێنی شینایی ئاسمان، دیسانه‌وه پێناسه‌یه‌کی ساکار و مۆدێڕنه له شوناسی که‌لتووری و مێژوویی مه‌هاباده که تیایدا هونه‌ر پێگه‌یه‌کی تایبه‌تی هه‌یه. مێژووی شوێنه‌واری به‌ردینه‌ی “فه‌قره‌قا” بۆ سه‌رده‌می ماده‌کان ده‌گه‌ڕێته‌وه که له ته‌نیشت گوندی “ئیندرقاش” له نزیک شاری مه‌هاباد هه‌ڵکه‌وتووه.

ئەنستیتۆی فیلمسازی “لاوان فیلمی موکریان”، ساڵی ڕابردوو؛ یەکەمین خولی فێستیڤاڵی سیناریۆنووسی “لاو” لە پێناو ناساندن و بردنەسەرێی ئاستی سیناریۆنووسی ناوچەکە، به سه‌رکه‌وتوویی و له ئاستێکی گونجاودا بەڕێوەبرد که هه‌واڵ و ڕاپۆرته‌کانی ئه‌م ڕووداوه گرینگه سینه‌ماییه له ده‌زگاکانی ڕاگه‌یاندنی سه‌رتاسه‌ری ئێران و هه‌روه‌ها هه‌رێمی کوردستان، پێشوازییه‌کی بێوێنه‌ی لێکرا و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی به‌ربڵاویی به‌دواوه بوو.

بەڕێوەبەرایەتی ڕاگەیاندنی گشتی فێستیڤاڵی فیلمی “ئاسمان”.

لەگەڵ یادت قامکەکانم لەسەر لاپەڕەی ڕۆژژمێرەکەم بەجێما
وانەکانی دڵداریم لێ ون بوو
ونبوو ڕۆژژمێری تەمەن
قامکەکانی خەیاڵم لەنێو بۆتەی ڕۆحێکدا دەئافرێن و
چاوەکانم وێنەی پڕۆفایلەکەتی لە قاپگرتووە
بۆیە لەهەر چاوترووکانێکدا
دووپات ئەبی لە شاشەی مێشکمدا
خەو خەیاڵێکە لەکەناری هەر خەزانێکا
شارێک ئەخولقێندرێ
حەز نیشتمانێکە لە ئۆغر
ڕوو لە نشێوییە گەڵاڕێژەکانی خەزان
لە غەمگینییە قەدگرتووەکانی تەمەن
توولەڕێیەکان حەز دەبەنەوە سەر دوا نشینگەی هەناسە
لێوم بە هەناسەکانتەوە
سەرگەردانە و
چاوم مۆمی هیوا کز کز ئەسووتێنێ
لە شوێنکی ئەم چیرۆکەدا
شەو بڕیاری لەسەر قەدەغەیە
پیاسە تیسکە
شەقام لەخۆ بایی.

سنە
ئیلهام موڕادی

شیکاریی: حەماس چییە و بۆچی ساڵانێکە ئیسرائیل بە ئەنقەست بوونی ئەوی چالاک کردووە؟
نوسینی : Aysha Khan و Ismat Mangla*

و: زاهیر باهیر

ئێمە دەزانین کە گرووپی چەکداری فەلەستینی حەماس بەرپرسیارە لە کوشندەترین هێرش بۆ سەر خاکی ئیسرائیل لە مێژووی ئەم دواییەدا کە زیاتر لە هەزار و 300 کەسی کوشتووە و زیاتر لە 200 کەسیشی بە بارمتە گرتووە.
حەماس لە ساڵی 1987 لە غەززەی داگیرکراو دامەزراوە، کە کورتکراوەی بزوتنەوەی بەرەنگاریی ئەلئیسلامییە (بزووتنەوەی بەرخۆدانی ئیسلامی) – ئەو گروپە چەکدارەیە کە ئەمڕۆ کۆنترۆڵی سیاسی بەسەر غەززەدا هەیە. ئەوەی ڕەنگە نەتزانیبێت ئەوەیە کە هەمان ئەم گروپە لە ڕاستیدا بەشێکی لەلایەن خودی ئیسرائیلەوە دروستکراوە. لە کاتێکدا ڕەنگە وەک تیۆرییەکی پیلانگێڕی دەربکەوێت، بەڵام لە ڕاستیدا نهێنییەکی کراوە و بە باشی بەڵگەدارە کە ئیسرائیل ساڵانێکە یارمەتی دارایی و پشتگیریکردنی حەماسی داوە.
گێرشۆن هاکۆهین، Gershon Hacohen, ، هاوکارێکی سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل بنیامین ناتانیاهۆ، لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنی ساڵی 2019 دا وتی: پێویستە ڕاستییەکان بڵێین. ئاماژەی بەوەشکردووە، ستراتیژی ناتانیاهۆ ڕێگریکردنە لە بژاردەی دوو دەوڵەت، بۆیە حەماس دەکاتە نزیکترین هاوکاری خۆی. ” بە ئاشکرا حەماس دوژمنە، بە شاراوەیی هاوپەیمانێکە.” تێگەیشتن لە ستراتیژی ئیسرائیل لەم کارەدا دەتوانێت یارمەتیدەرمان بێت لە خوێندنەوەی دێڕەکانی قسەکانی حکومەتی ئیسرائیل سەبارەت بە بەربەرییەتی حەماس. هەروەها یارمەتی ڕۆشنکردنەوەی دیدگای نەتانیاهۆ دەدات بۆ ناوچەکە — و کۆتای دوایارییەکە.

ستراتیژی ئیسرائیل بۆ پەرتکردن و داگیرکردن

” بە پەشیمانییەکی زۆرمەوە ، حەماس دروستکراوی ئیسرائیلە.”

ئەڤنەر کۆهین، Avner Cohen ، بەرپرسی کاروباری ئایینی ئیسرائیل لە غەززە لە کاتی سەرهەڵدانی حەماسدا، لە وتارێکی وۆڵ ستریت جۆرناڵ لە ساڵی 2009دا بە ناوی ” ئیسرائیل چۆن یارمەتی زاوزێکردنی حەماسی دا” دەڵێت حەماس لە سەردەمی یەکەم ڕاپەڕین دا/ ئینتیفازە لەدایک بووە، کاتێک فەلەستینییەکان لە ساڵی1987ەوە دژی داگیرکەرەکانیان ڕاپەڕینەوە، ئەم گروپە لەلایەن شێخ ئەحمەد یاسین-وە پەنابەرێکی مەشلول تا ڕادەیەك نابینا دامەزراوە و لە کەمپێکی پەنابەرانی غەززە گەورە بووە. لەوێدا، یاسین یارمەتی پێکهێنانی لقێکی فەلەستینیی ئیخوان موسلیمینی دابوو، ئەو بزووتنەوەیە بەناوبانگ و کاریگەرەی کە لە میسر دامەزرابوو و پشتگیری لە ئیسلامێکی سیاسی دەکرد – هەندێکجار پێی دەگوترا “ئیسلامیزم”. ئەم گرووپەی کە بنکەکەی لە غەززە دامەزراند – موجەمەع ئەلئیسلامیە، پێشخانێك بۆ حەماس – لە ساڵی 1973 وەک ڕێکخراوێکی خێرخوازی موسڵمانان کە زانکۆ و کتێبخانە و مزگەوت و قوتابخانەکانی دامەزراند.
یاسین و بزووتنەوە تازەپێگەیشتوەکەی هاوپەیمانێکی چاوەڕواننەکراویان لە دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل دۆزیەوە. فەرمانڕەوا نوێیەکانی غەززە سنووردارکردنی پێشوویان بۆ چالاکوانانی پەرەپێدانی ئیسلامی سیاسی شلکردەوە؛ بە فەرمی موجەمەع ئەلئیسلامیای وەک خێرخوازی و دواتر وەک کۆمەڵە تۆمار کرد؛ ڕێگەی بە ئەندامەکانی دا پەیامەکەی بڵاوبکەنەوە و نیازپاکی بنیات بنێن بە پەرەپێدانی تۆڕێک لە دامەزراوە ناوخۆییەکان و چووە دواوە کاتێک گروپەکە شەڕی لەگەڵ ڕکابەرەکانی کرد کە عەلمانییەکانی فەلەستین بوون.
بەم شێوەیە سیاسەتیان لە چەند دێڕێکدا گرد دەبێتەوە “هەر کەسێک بیەوێت دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستین پووچەڵ بکاتەوە، دەبێت پشتگیری لە بەهێزکردنی حەماس و گواستنەوەی پارە بۆ حەماس بکات . ئەمە بەشێکە لە ستراتیژییەکەمان کە دابڕانی فەلەستینییەکانی غەززەیە لە فەلەستینییەکانی کەناری ڕۆژئاوا.”
دوای ئەوەی ئیسرائیل لە ساڵانی شەستەکاندا کەرتی غەززەی لە میسر داگیرکرد و دەستی بەسەردا گرت، حکومەتی ئیسرائیل تامەزرۆی لاوازکردنی هێزی سیاسی ڕابەرایەتی فەلەستین بوو . لەو کاتەدا ڕێکخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستینی ناسیۆنالیستی عەلمانی (PLO ) و کەسایەتیی پێشەنگی ئەو ڕێکخراوە یاسر عەرەفات لە پارتی فەتح بوو. ئیسرائیل وەکو پێشبینی دەکرس بە بەدوای ئەندامانی PLOوە بوو، کە زۆرێکیان سەرسەختانە دژی ئیسرائیل بوون. لەم نێوەندەدا، ئیسرائیل بە ڕێزگرتن لە ستراتیژی سیاسەتی کۆلۆنیالیزمیی پەرتکردن و حوکمڕانیی، لە تەك ئەوەشدا ئیسرائیل لە کۆتاییەکانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا دەستیکرد بە چالاککردنی گروپە تازەپێگەیشتوەکەی یاسین.
ئەم بزووتنەوە سیاسییە ئایینییە لەو کاتەدا لە پەراوێزی سیاسەتی فەلەستین دا بوو، بەڵام بە پارەی ئیسرائیل، کاریگەرییەکەی گەشەی کرد و لە کۆتاییدا گۆڕا بۆ حەماس وەك ئەوەی ئەمڕۆ دەیزانین.
ئەوە حاڵەتێکی کلاسیکی کارادانەوەی سلبی بوو ، نزیکەی 15 ساڵ لەمەوبەر ڕۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ نووسیویەتی: ” ئەزموونی ئیسرائیل دەنگدانەوەی ئەزموونی ئەمریکایە، کە لە کاتی جەنگی سارددا وەک هاوپەیمانێکی بەسوود لە دژی کۆمۆنیزم چاوی لە ئیسلامییەکان بوو. ” … ” هێزەکانی دژە سۆڤیەت کە لەلایەن ئەمریکاوە پشتگیری دەکران دوای لەشکرکێشی مۆسکۆ بۆ سەر ئەفغانستان لە ساڵی 1979، دواتر گۆڕا بۆ قاعیدە.” سیاسەتی ئیسرئیل ڕەنگدانەوە ئەوە سیاسەتەی ئەمەریکا بوو . لە ڕاستیدا تا نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو، ڕێکخراوی فەلەستین، PLO ، دەستی بە کارکردن کردبوو بۆ سازانێکی دوو دەوڵەتیی و حەماسیش لە غەززە بە ڕوونی بووبوو بە هێزێکی چەکداری بەهێزی دژە ئیسرائیل کە پشتیوانییەکی بەرچاوی لەلایەن گەلی فەلەستینەوە بەدەستهێنابوو. ئیسرائیل دەستی کرد بە هەوڵدان بۆ سەرکوتکردنی ئەو ئەهریمەنەی کە یارمەتی دروستکردنی دابوو – بەڵام زۆر درەنگ بوو.
زیندوو ڕاگرتنی حەماس و چارەسەرێکی دوو دەوڵەتی بە مردوویی

بۆ دەیان ساڵە ئیسرائیل سەرکوتی حەماس دەکات لە غەززە لەوانە هەڵمەتی هێرشی ئاسمانی بەردەوام، تیرۆرکردنی ئامانجدار، گەمارۆیەکی دەیان ساڵە ، لەگەڵ ئەو هەوڵانەدا، زۆرجار بەسوود بۆ بەهێزکردنی پشتیوانی گروپەکە گەڕاوەتەوە. بەڵام لەوەش ترسناکتر ئەو شێوازەیە کە دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل تا ئەمڕۆش بەردەوام بوون لە چالاککردنی حەماس بە ئەنقەست .
دوای هێرشەکەی ئەم دواییەی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل، نەتانیاهۆ سوێندی خوارد کە هەموو ئەندامێکی ئەو گرووپە ” کەسێکی مردووە.” بەڵام ناتانیاهۆ بە شێوەیەکی ستراتیژی ئاسانکاری بۆ ملیۆنان دۆلار بۆ حەماس کردووە بە ڕێگەدان بە قەتەر کە یارمەتی نەختینەیی بە غەززە بدات – کە دەیزانی پارە نەختینەکە دەچێتە دەستی سەرکردایەتی حەماس.
لە ساڵی 2009ەوە ستراتیژی سیاسی نەتانیاهۆ لە دەوری زیندوو ڕاگرتنی حەماس و لێدان دەسوڕێتەوە — تەنانەت ئەگەر ئازاری گەلەکەی خۆیشی دابێت. لە کاتێکدا ئیسرائیل و نەتانیاهۆ لەسەر شانۆی نێودەوڵەتی بە قسە بەدواداچوون بۆ چارەسەری دوو دەوڵەتیی دەکەن، کە حەماس بیانوویەکی گونجاو دەڕەخسێنێت بۆ دوورکەوتنەوە لە شوێنکەوتنی چارەسەرێک. ئەم واقیعەش نە تیۆرێکی پیلانگێڕییە، نە بە تایبەتی بە باشیش شاراوەیە. لە ڕاستیدا ناتانیاهۆ و چەند بەرپرسێکی ئیسرائیلی بە ئاشکرا باسیان لەوە کردووە.

“ستراتیژی ناتانیاهۆ ڕێگریکردنە لە بژاردەی دوو دەوڵەت، بۆیە حەماس دەکاتە نزیکترین هاوکاری خۆی. حەماس بە ئاشکرا دوژمنە و بە شاراوەییش هاوپەیمانێکە.”
لە کۆبوونەوەی حزبی لیکود لە ساڵی 2019دا، نەتانیاهۆ بە دڵخۆشییەوە بە هاووڵاتیانی خۆی گوت: ” هەرکەسێک بیەوێت دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستین پووچەڵ بکاتەوە، دەبێت پشتگیری لە بەهێزکردنی حەماس و گواستنەوەی پارە بۆ حەماس بکات. ئەمە بەشێکە لە ستراتیژییەکەمان — دابڕانی فەلەستینییەکانی غەززە لە فەلەستینییەکانی کەناری ڕۆژئاوا.” هەروەها بەڵگەنامەیەکی وەزارەتی هەواڵگری ئیسرائیل کە لەلایەن گۆڤاری +972 لە 30ی تشرینی یەکەمدا بڵاوکراوەتەوە، هێندەی تر ڕوونی دەکاتەوە. لەوێدا بە فەرمی ئاماژە بە بژاردەی کۆنتڕۆڵکردنی غەززە لەلایەن دەسەڵاتی فەلەستینەوە وەک خراپترین دەرئەنجامی ئەگەری دەکەن – چونکە ئەوە “یەکێک لە بەربەستە ناوەندییەکانی ڕێگریکردن لە دامەزراندنی دەوڵەتی فەلەستینی” لادەبات.
لەڕاستیدا ناتانیاهۆ مەبەستی ئەوە بووە کە فەلەستینییەکان لە ژێر دوو گرووپی دەسەڵاتداردا بە دابەشکراوی بمێننەوە: دەسەڵاتی فەلەستین کە لە ڕووی دیپلۆماسییەوە سەرکەوتوو بووە لە کەرتی ڕۆژئاوا و حەماسی میلتەنت لە غەززە. ( دەسەڵاتی فەلەستین بە سەرۆکایەتی پاشماوەی PLO وەک دەزگایەکی خۆبەڕێوەبەری کاتیی دروست بوو کە مەبەست لێی خۆشکردنی ڕێگا بۆ دەوڵەتێکی سەربەخۆی فەلەستین بوو، بەڵام ئەوە ڕووی نەداوە.) تا ئەو کاتەی ئەم دوو گرووپە دابەش بوون، ئیسرائیل پاساوی هەیە بۆ ئەوەی دانوستان لەگەڵ دەسەڵاتی فەلەستین نەکات بە بیانوی ئەوەی کە ئەو گرووپە نوێنەرایەتی هەموو فەلەستینییەکان ناکات. حەماس بە پێچەوانەی سەرکەوتنی دیپلۆماسی دەسەڵاتی فەلەستین بۆ ئیسرائیل بووەتە دوژمنێکی گونجاو. لە چاوپێکەوتنێکیدا لە ساڵی 2015دا، بێزالێل سمۆتریچ، Bezalel Smotrich ، وەزیری دارایی ئیسرائیل ڕوونیکردەوە کە شەڕەنگێزی حەماس و بەو هۆیەوە ناشەرعییەتی لەسەر شانۆی جیهانی، نیعمەتێکە بۆ ستراتیژی سیاسی حکومەتەکەی.
سمۆتریچ وتی: ” دەسەڵاتی فەلەستین، PLO ، بارگرانییە، حەماسیش سەرمایە.” وتیشی ” ئەوە ڕێکخراوێکی تیرۆریستییە، کەس دان بەودا نانێت، کەس لە [دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان] پێگەی پێنادات، کەس ڕێگەی پێنادات بڕیارێک لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بخاتەڕوو”.
هاوکاتیش زۆرێک لە هاوڵاتیانی ئیسرائیل توڕە بوون لەوەی کە چۆن فێڵەکانی نەتانیاهۆ هەموویان دەخاتە مەترسییەوە و زیاتر لە 1300 هاوڵاتی وڵاتەکەیان دەکوژرێت.
ستوونی ئەم دواییەی ڕۆژنامەی هارێتس کە یەکێکە لە گەورەترین ڕۆژنامەکانی ئیسرائیل، سەرۆکوەزیران ئەرك دەخاتە ئەستۆی سەرۆكوەزیران خۆی سەبارەت “دوکتورینە سیاسییە وێرانکەر و چەواشەکارەکەیەوە کە پێیوابوو بەهێزکردنی حەماس لەسەر حیسابی دەسەڵاتی فەلەستین، PA، بۆ ئیسرائیل باش دەبێت”. ستوونی دیکەی ئەم دواییەی هارێتز باس لەوە دەکات کە چۆن “هاوپەیمانی” ناتانیاهۆ و حەماس و ” قەسابخەنەی ” 7ی مانگی ئۆکتۆبەر یارمەتی سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل دەدات بۆ مانەوەی دەسەڵاتی خۆی .” ڕۆژنامەی تایمزی زۆر کۆنەپارێزی ئیسرائیلی ، ئەویش دوای هێرشەکانی حەماس، لە بڵاوکردنەوەی ژمارەیەکیدا بە ناونیشانی “بۆ ساڵانێک، نەتانیاهۆ پشتگیری حەماسی دەکرد ئێستا بە ڕووی ئێمەدا تەقێنرایەوە.”
هاوکاتیش وەک ئەندامی پێشووی هێزەکانی بەرگریی ئیسرائیل، IDF، بێنزی ساندەرز، Benzi Sanders ، ڕوونی دەکاتەوە، هەڵمەتی نوێی بۆردومانی نەتانیاهۆ و فراوانکردنی هێرشی زەمینی تەنها بەردەوام دەبێت لە بەهێزکردن و بەردەوامکردنی حەماس — و ڕێگری لە چارەسەرکردنێکی دادپەروەرانە بۆ ئەم قەیرانە دەکات.
…………….

*ئایشە خان و عیسمەت مانگلا هەردووکیان سەرنووسەری ڕۆژنامەی ئەنالیست نیوزن.

لە دێر زەمانەوە ئایدۆلۆژی نەتەوەیی و ئایینی دوو لەو جەمسەرە هەرە بەهێزو سەرەکییانە بوون کە زۆرترین خۆبەخش و فیداکارییان لەدەوری خۆیام کۆکردۆتەوە. فەلسەفەی دین کۆنترە لەوەی نەتەوەیی. بەتایبەتی لە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئایین زۆر باش زاڵ بووە بەسەر تەواوی توێژو چینە جیاوازەکاندا. بابەتی نەتەوەیی تاڕادەیەک تازەیە، بە تەقریبی ١٠٠ ساڵێکە کە لەدوای ذاڕمانی ئیمپڕاتۆریەتی عوسمانییەکان، بابەتی نەتەوەیی زیاتر کاریگەری دروستبوو. ئەگینا پێشتر تەواوی دەسەڵاتە خێڵەکییە لۆکاڵییە جیاوازەکان لەژێر سەقفی دەسەڵاتی گشتگیری دیندا کۆببونەوە.
کورد جیاواز لە فەڵەستینییەکان سەروی ١٠٠ ساڵێکە زیاتر کێشەی نەتەوەیی، کلتوری و نیشتیمانی هەبووە، نەک ئایینیی. بەڵام ئەگەرچی کێشەی فەڵەستینییەکانیش لە ناوەڕۆکدا هاوشێوەیە، بەڵام لە ڕووکەشدا تەواوی کێشەکانییان بە دینەوە بەستۆتەوەو مۆرکێکی ئیسلامییان پێداوە. لەکاتێکدا کێشەکە کێشەی بەینی ئیسڕائیل و فەڵەستینییەکانە، نەک کێشەی بەینی جولەکەکان و موسوڵمانەکان بێت. کەچی کوردی نەخوێندەوارو ناوشیار دێت چاوو گوێ و عەقڵی دادەخات لەئاستی ئەو هەموو کێشە نەتەوەییەکانی خۆی و کەچی کوێرانە بەرگری لە فەڵەستین دەکات.
من وەکو کوردێک کێشەی کورد لە ئێران، تورکیا، عێڕاق و سوریا بە هی خۆم دەزانم و تەرکیزم لەسەریەتی، نەک شەڕی بەینی ئیسڕائیل و گروپێکی تیرۆریستی نێودەوڵەتی بەناوی حەماس. لەڕاستیدا هەرکەسێک پشتگیری فەڵەستینییەکان بەگشتی و بەتایبەتی شەڕی ئێستای حەماس بکات، ئەوا بەگوێرەی یاسا نێودەوڵەتییەکان بە تیرۆریست هەژمار دەکرێت، چونکە بزوتنەوەی حەماس لەلایەن زیاتر لە ١٠٠ وڵاتی جیهانەوە بە تیرۆریست ناسێندراوەو هەر پشتیوانییەکی ماددی و مەعنەوی بە پشتیوانی تیرۆر هەژمار دەکرێت.
دواتر بیرمان نەچێت لە ٧/١٠/٢٠٢٣ حەماس لەکاتی ئاگربەست و غافڵگیرانە پەلاماری ئیسڕائیلی داو سەدان کەسی سڤیلی کوشت و بەدیل گرت. لەبەرامبەردا من پێموایە ئیسڕائیل مافی خۆیەتی لەتۆڵەی کوژرانی سەدان هاوڵاتی بەناهەق وە بۆ بەرگری کردن لە خۆی هێرش بکاتە سەر غەززەو من ئەو هێرشانەی ئێستای ئیسڕائیل بۆ سەر فەڵەستین و غەززە بە ڕەوا دەبینم و ئیسڕائیل مافی خۆیەتی حەماسی تیرۆریست لە ڕیشەوە دەربێنێت. بەڵام تەبعەن بەهیچ جۆرێک لەگەڵ کوشتنی ژن و مناڵ و خەڵکی مەدەنی نیم و بەتاوانی جەنگی دەزانم، جا هەر لایەنێک ئەنجامی بدات.
لەڕاستیدا فەڵەستینییەکان لە کۆنەوە دۆستی کورد نەبوون و بگرە لە سەردەمی دەسەڵاتی سەددام حوسێندا زۆرێک لە فەڵەستینییەکان هاتن بون بە چەکداری خۆبەخشی سەددام و لەسەر خاکی کوردستان کوردیان دەکوشت. وە هیچ کات کوردیان نە بەدۆست زانیوە نە بە موسوڵمان، بگرە هەمیشە کوردیان بە دۆست و برای ئیسڕائیل زانیوەو ڕۆژێک لە ڕۆژان هاوسۆزی کورد نەبووەن. وە لەو ماوەی دواییدا گرتەیەکی ڤیدیۆیی بڵاوکرایەوە، کە تێیدا لە سەرکردەیەکی فەڵەستینیی دەپرسن ئایا پێتوایە کە کوردستانیش هاوشێوەی فەڵەستین داگیرکراوە؟ سەرکردە فەڵەستینییەکە بە ڕاشکاوانە دەڵێت نەخێر، کوردستان تایبەتمەندی خۆی هەیەو زەمەنێکە لە بەینی چوار وڵاتدایەو ئیتر ئەمە بووە بە ئەمری واقیع و داگیر نەکراوە. ئیتر ئەوە مێژووی تاڵی فەڵەستینییەکانە لەگەڵ کورد. بەڵام لەراستیدا ئیسڕائیل ماوەی ٦٠ ساڵە لە ژێرەوە هاوکاری شۆڕشە یەک لە دوای یەکەکانی کوردی کردووەو دەتوانم بڵێم لە ناوچەی ڕۆژ هەڵاتی ناوەڕاست تەنها دۆست و برای ڕاستەقینەی کورد کە هەبێت تەنها ئیسڕائیل بووەو هەر ئیسڕائیلە.
دواتر بەڕێزان وشەی ئیسڕا+ئیل کە لە بنەڕەتدا لە دوو وشە پێک دێت، ئیسڕا بە واتای عەبد یان بەندە دێت. هەروەها ئیل بە واتای اللە دێت، واتا ئیسڕائیل یەعنی بەندەی خودا یاخود عەبدی اللە دێت. لەلایەکیترەوە لە کتێبە پیرۆزەکان هاتووە کە ئیسڕائیلییەکان گەلی هەڵبژێردراوو هەڵبژاردەی خودان و گەلێکن زۆریان هەیە بەسەر گەلانیترەوە. واتا جولەکەکان گەلێکی پیرۆزن. لەڕاستیدا ئێمەی کوردیش بەشێکی زۆری باوو باپیرانمان جولەکە بوون. ئێستاش لایەزال زیاتر لە ٤٠٠ هەزار کوردی جولەکە لە ئیسڕائیل دەژن.
خوێنەری بەڕێز ئەوە خراوەتە مێشکی هەموومان کە ئیسڕائیل لە ساڵی ١٩٤٧ بەمیوانی چووەتە سەر ئەم خاکەو لەوێ دەوڵەتی دروست کردووە لەسەر خاکی فەڵەستینییەکان بەڵام لەراستیدا ئەوە وانییەو بگرە پێچەوانەکەی ڕاستە. چونکە لە واقیعدا ئەم خاکە هی فەڵەستینییەکان نییەو لە ئەسڵدا گەلی فەڵەستینی خەڵکی ئۆردەنن و لە ئۆردەنەوە هاتوونەتە سەر ئەم خاکەو ئەم خاکەش لە ئەسڵدا هی نەوەکانی پێغەمبەر یەعقوبە، کە جولەکەکان دەکات. هەروەها جولەکەکان لە ١٩٤٧ کە گەڕاونەتەوە سەر خاکی باوو باپیرانیان دووبارە بە پارە خاکی خۆیان لە فەڵەستینییەکان کڕیوەتەوەو دواتر فەڵەستینییەکان لەم مامەڵەی خاک فرۆشتنەدا پەشیمان بونەتەوە.
تکایە لەوە تێبگەن کە ئێمەی کورد خاڵی هاوبەشمان زۆرە لەگەڵ ئیسڕائیل و جووەکان، چونکە ٤٠٠ هەزار کوردی جولەکە لە ئیسڕائیل دەژن، هەروەها نیو ملیۆن کوردی ئێزیدیمان هەیە، دەیان هەزار کوردی مەسیحیمان هەیە، دەیان هەزار کوردی ئاتێیستمان هەیە. کوردی شیعەمان هەیە، کوردی سوننەمان هەیە. ئیتر ئەوە نیشانەی ئەوەیە کورد گەڵێکی دیموکڕاسیخوازەو باوەڕی بە فرە دینی و فرە ڕەنگی و بەیەکەوە ژیان هەیە. بەڵام ئێمەی کورد هیچ خاڵێکی هاوبەشمان نییە لەگەڵ فەڵەستینییە عەڕەبەکان. ئەوان تەنها خۆیان پێڕاستەو کورد بە کافرو برای ئیسڕائیل دەزانن و هیچ مافێکی مێژوویی و نەتەوەیی و نیشتیمانی بۆ ئێمە بە ڕەوا نازانن. ئەو کوردانەی پشتگیری فەڵەستین دەکەن، زۆڵە کوردو زۆڵە موسوڵمانن.

جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی منداڵان، کە لە (٢٠/ نۆڤەمبەری/ ١٩٨٩) دا، لە لایەن رێکخراوی نەتەوە یەکگـرتووەکانەوە پەسەنـدکرا و دەرچـوو . بـریتییە لە (٥٤) مادە. هەندێ لە مادەکان لە چەند بڕگەیەک پێک هاتوون، تائێستا (١٩٦) دەوڵەت لە جیهاندا بە تورکـیا و ئێـران و عـێراق سوریـاشەوە، لە لیـستی ئـەو وڵاتـانـدانەدا، کە و واژۆی رێکەوتـنـنامەکەیـان کـردووە. هـەمـووشیان بەڵـێنـیان دا، کە پابـەنـدی جـێبەجێکـردنی هەمـوو مـادەکانی جاڕنامەی مافەکانی منـداڵان دەبـن. بەبێ جیاوزیش رێـز لە منـداڵانی گەلەکانیان دەگرن و مافەکانیان دابین دەکەن. جاڕنامەکە لە (٢/ سێپتەمبەری/ ١٩٩٠) دا، چـووە بـواری جـێبەجێ کـردنـەوە.
منـداڵان لە هەر شوێنێکی جیهـانـدابن هـەر منـداڵـن، لە هـەر شوێنێکی جیهـانـدا بـژین، کـچ بن یا کوڕ بن، رەش پێست یا سپی پێستبن، دەوڵەمەنـد یا هـەژاربن، گونـدنشـین یا شارنشینبن، لە هەر نەتـەوە و گەلێکـبن، هەر ئاینێکـیان هەبێـت، دایکان و باوکانیان و بەخیوکەریان خاوەنی هەچ بیروباوەڕێکی سیاسی و ئایدیۆلۆجیایەکبن، هەموو منداڵن و هەمووشیان وەکو یەک و بە یەکسانی مافـیان هـەیە. مافی ژیـان و ئـازادی و چاودێـری و پارستنیان هـەیە، مافی خـوێندن و چارەسەرکردن و یـاری کردن و پێکەنـین و دابیـن کردنی پێداویستییەکانی گەشەکردن و نەشونماکردن و پێشکەوتنیان هەیە. مافی ئەویان هـەیە کە لە تـونـد و تیـژی و لە جـەنـگ بیانپـاڕێـزن، مـافی … هـتد.
بەڵام بەداخەوە هەنـدێ لەو وڵاتە ئەندامانەی کە واژۆی جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی منـداڵانیـان کـرد، نەک هـەر پێ بەنـد نەبـوونـە بە بەڵـێـنەکـانیـان و بە جـێبەجـێکـردنی مافـەکـانی منـداڵان، بەڵکـو هەر لە یەکـەم رۆژەوە و تا ئەمـڕۆش، زۆر بە زەقـی و بە رەقـی و بە ئاشکـرا و بەبێ شەرمانە، مافـەکانی منـداڵانی کوردیـان پێـشێـل کـردوون و پێـشێلی دەکەن، ستەم و تاوانە قـێزەوەنەکانیان دەرهـەق بە منـداڵانی کورد، بە تەواوی بە پێچـەوانەی بەڵـێـنەکـانیـان و بە پێچـەوانـەی مافـەکانی منـداڵانەوەن.
رەفـتاری نامرۆڤانە و رەگـەزپەرستییانەی، رژێمە دڕندە و سەرکوتکەرەکانی هەریەکە لە تورکیـا و ئێـران، لە پێـشـێلکـردکـردنی مـافـەکـانی منـداڵانی کوردمـان بێ وێنـەیە لە جیهـاندا، کە نەک هەر منداڵانی کوردیان لە سادەترین ماف بێ بەشیان کردوون، بەڵکو بە شێوەیەکی زۆر دڕنـدانە و نامـەردانەش دەیـان چەوسێننەوە. دوور لە رەوشـت و لە بـەزەیی و لە ويـژدان، دوور لـە پـرەنسیـپەکانی مـرۆڤـایـەتی، دوور لە هـەمـوو یاسـا و رێسایەکی نێـودەوڵەتی، دوور لە مافـەکانی منـداڵان، دوور لـە هـەمـوو داب و نەریـت و رەوشـتـێک. بە رۆژی روونـاک و بەبـەر چـاوی کـۆمەڵگای نێـودەوڵـەتییە، بە ئاشکـرا منـداڵان و هەرزەکارانی کوردمان دەگـرن و بە شێوەیەکی دڕنـدانە ئازار و ئەشکەنجەی جـەسـتەیی و دەروونیـیان دەدەن. هـەر لەبـەر ئـەوەی کە کـوردن. کـوردبـوونـیش بە لای داگـیرکەرانی رەگەزپـەرستی کوردسـتانەوە، تـاوانە.
تا ئەمـڕۆش، بـە هـۆی سـیاسەتی چـەوسانـدنـەوە و سەرکـوتکـردن و دەمکـوتکـردن و قـەدەغەکردنی خوێندن بە زمانی شیرینی کوردیمان لە لایەن داگیرکەرانی رەگەزپەرستی تورکیا و ئێران. بە هـۆی ستەم لێکـردن و چەوسانـدنەوە و ژیانی پـڕ لە کوێـرەوەری و کـڵـۆڵـییەوە. بەشـێکی زۆری منـداڵانی کوردمـان، نـازانـن کە مـافـەکـانیان چـین، بەڵکو بەشـێکی زۆری دایکان و باوکانیشـیان، نازانـن مافەکانی منداڵەکانیان چـین. چونکە لە فەرهـەنگی داگیرکەرانی کوردسـتان، نە ئـازادی و نە ماف و نە رەوشت بوونیـان نییە.

تورکیا بە بە بـۆمبی فـسفـۆری، منـداڵانی کوردمان لە رۆئـاوای کوردستان دەکوژن، لە ئـاو و کارەبـا بێ بەشـیان کـردوون، لە دۆخـێکی تـرس و دەروونـیی نالـەبـاردا دەژیـن.
لە کۆماری سێدارەی ئیسلامیشدا، تا ئێستاش بەدەیان منداڵی کوەدمان لە تەمەنی ژێـر (١٨) ساڵانەوە، لە لایەن رژێـمی ئاخونـدەکانەوە، بە تومەت هـەڵـبەستراو لە سـێدارە دراون. ئێـران لە سێـدارەدانی منـداڵانـدا، خاوەنی ریکـۆردێـکی باڵای جیهـانییە.
کەچی سەرۆکەکـانی تـورکیا و ئـێران، فـرمـێسکی درۆی تـیمساحی بۆ منداڵانی غـەزە هـەڵـدەڕێـژن. ئەمـەیە دووڕوویی و دووفـاقـیی دەوڵـەتـە داگـیرکەرەکـانی کوردسـتان.
منـداڵە بێنازەکانی کوردستان، بۆ یـادی (٣٤) رەمـین ساڵـڕۆژی جـاڕنامەی گەردوونـیی مافەکانی منداڵان، چیتان بۆ بنووسین؟ شەرمەزارین و بە دەماندا نایەت کە پیرۆزباییتان لـێبکەیـن. کە تا ئەمـڕۆش داگـیرکەرانی رەگـەزپەرسـتی کوردسـتان، رێنادەن بە زمـانی زگمـاکتان بخـوێنن. رێنـادەن تێـر پێبکەنـن و تێـر یـاری بکەن و تێـر بە کوردی گۆرانی بچـڕن.. لە سادەتـرین مافـەکـانی منـداڵان بێ بەشـیان کـردوون. ئەگـەر بۆیـان بکـرێـت، هـەڵـمـژینی هـەوای پاکـیـشتان لێ قـەدەغـەدەکـەن. تەنیـا لەبـەر ئـەوەی کە کـوردن.
منـداڵە بەدبەخـتەکانی کوردستان، وا نـزیکەی دوو مانگە قـوتـابخانە نەکـراوەتەوە، تا ئەمڕۆ بە هـۆی بایکـۆتکـردنی دەوام و خۆپێشانـدانی مامۆستاکانتانەوە، کە سێ مانگە مـووچەیان وەرنەگـرتـوون، دەسـتان بە خـوێـنـدنی ئەمساڵ نەکـردووە. بە داخـەوە کە دەسەڵاتی کوردی زۆر بێـباکـن و بە خەیاڵـیانـدا نایـەت، چونکە منـداڵەکانی خۆیان، لە قـوتابخانەی تایبەتی و مامۆستای تایبـەتی وانەیـان پێ دەڵـێـنەوە. گیرفـانیشـیان پـڕ لە پارەیـە، جـا چ خـەمی منـداڵانی هـەژاری گەلەکەمـانـیـان هـەیە.

نەرویـج: ٢٠٢٣

ــ1ــ
شەقام

شەقام چی بکا لەوە زیاتر ؟
سەدان تاسەی پلاستیکیی ،
ڕەش و پرتەقاڵیی تەپان ..
ئەرکی ملیۆنەها ئاغزە
جگەرەی بێ دایک و باوکی ،
چووە سەرشان ..
میز پیاکردن .. تف پیا کردن .. ڕشانەوە ،
یەک یەک ڕوویان دا و ڕازی بوو ..
زنجیری تانک و
خەریتەی
پۆستاڵی پێ شانازی بوو …
لە سکێچی جەلادەوە
هەتا تابلۆی پێشمەرگەی شەهید و وێنەی
ڕاپەر و کچە مۆدێلی
پیا هەڵواسرا و
جوڵەی نەکرد ..
هەزار فیشەکیان پێوە نا ..
به نارنجۆک و ئاڕبی جی هەڵیانتەکەند ،
دەستێکی بۆ بەردێ نەبرد ..
نەچووە ناو سەنگەر و ساتر ..
شەقام چی بکا لەوە زیاتر ؟
گەلەگورگی بازگە و سەیتەرەی لەناکاو ،
وەک شارە مێروولەی بەهار ،
دایانپۆشی ..وون بوو لە چاو ..
چەند بێگانەی چەکمە بۆگەن ،
بە لووت بەرزی و
لەنجە و لارەوە تەماشای
جەستە و
بۆنی کچانی کرد ؟
بە بەرچاوییەوە کە شەقیان
لە پشتی مامۆستا و
سەری خوێندکاری زانکۆکان هەڵدا ،
ئەم بێدەنگ بوو ،
مانی نەگرت ..
تەنها نزای کرد و ..ووتی
خوایەگیان پیشانمان نەدەی
لەم بار ودۆخە ئەولاتر ..
شەقام چی بکا لەوە زیاتر ؟
پیشانی دان ،
دۆعاکانی قبوڵ نەکران ..
پڕ بوو لە بێگانە و خەڵکی هاوردە و نیشتەجێ کراو ..
دەرگای سەدان
فرۆشگای لەشفرۆشتنی
بە ڕوودا ئاوەڵا کران …
ئەخلاق .. شەرەف ..
کولتوور .. بەها ..
مێژوو .. ئاین ،
لە دار دران ..
شەقام دەستی
بە دەرپێی خۆیەوە گرت ، تا
داینەکەنن ، دایشیانکەند و
بڕایەوە ..
حەیا جارێکە ، هاوڕێیان ، تکا
ئەتکێ و
شکا ، ئەشکێ و ..
ڕما ، ئەڕمێ و ..
بڕا ، ئەبڕێ و ..
فڕا ئەفڕێ و ..
دڕا ، ئەدڕێ و ..
زڕا ، ئەزڕێ و
هەموو شتێ
بێ نرخ ئەبێ بە لایەوە ..

ــ2ــ
ئاشبەتاڵ

جاران چەکدار ئاشبەتاڵی ڕائەگەیاند ، ئەتوایەوە ..
میللەت وەک خۆی ئەمایەوە ..
ئێستا میللەت ئاشبەتاڵ ڕائەگەیەنێ و
ئەڕوا بە کۆڵەکەی ئاشا ،
چەکداریش ئەمێنێتەوە ،
شت بۆ خۆی ئەخوێنێتەوە ،
پلەی خۆی بەرز ئەکاتەوە و
لە چلەی مێگەلەکەدا ،
تەنانەت ناکا تەماشا …
جاران شاعیر ،
وەک فایق بێکەس ئەینەڕاند
بەسەر دز و داگیرکەرا ..
ئێستا شاعیر کۆڵی داوە و
وەک قۆنەرە ،
ئەوەی تۆزێ بۆیاخی کا ،
بریق و باقی بۆ ئەوە ..
مەیگێڕ و ساقی بۆ ئەوە ..
شیعر و ماباقی بۆ ئەوە ..
ڕۆژنامەنوس ،
وەک لەشفرۆش ،
ئیشی ئەو به ڕۆژ و شەوە ..
کلکە لەقێ بۆ کەناڵی فرۆشگای خاک و نەتەوە ..
خۆ گەوزاندن لە خاشاکیان ..
گەندەخۆریی تاک بە تاکیان ..
بۆنخۆشکردنی کەلاکیان ..
ئاساییکردنەوەی ئیشی
بەدڕەوشتی و ترسناکیان ..
لە کاتێکا ،آ
بۆ سیفۆنی دەبڵیو سیش
ناشێ پاکیان ..

پڕتاوی دامێ تۆفانی وشەی خەمی دەم پايز
زەللەی زمان بوو يا خاکەڕایی تووڕە بوو ئازيز
شەوی تاريکی بە جارێ هێنا شەهلای گوڵئەندام
*ئەوين وەک گەڵا فێرە سەما بوو دڵ زەرد و گريز
خەون باڵندەی فڕيوی ئاسمان شەونخونيمە
*کەنگێ بەهار دێ ژوان رادەخا هزرێ پڕ زريز
من زرێوانی شنەی باخێک و هەتوانی گزنگ
نە شەڕانگێز و دڕندە و خوێنمژ هەروەکو جەنگيز
پەنجە نەرمکە شنەی سپێدەی ناخت گڕ مەدە
جوانی تۆ گوڵە رۆحت پەمەیی نەک شەڕداری و زيز
لە تۆزی پێتا تەماشای منکە چۆن کڕنووش بردووم
بە باڵات دەزنێم لە خەرەند نەتلێم موبتەلام ئەزيز
دەردی سەوداييم چەن کوشندەيە کەس پەی پێ نابا
مينا گەڵای زەرد سەمای مەرگمە بەرایی پايز
١٤ / ١١ / ٢٠٢٣
گريز ؛ دەم کە ليک بکا
زريز ؛ جۆرێ دەوەنی پڕ دڕک

ئازادی نانێكه‌ به‌خوێن سوور
له‌دڵی نیشتماندا
به‌پاژنه‌ی چه‌ته‌كان پان ده‌كرێته‌وه‌
شۆڕش دزینی ئاڵایه‌
سه‌ركرده‌ قاچی دوو كورسی
له‌كوێی ده‌روونا
ته‌رمی په‌پووله‌كان بشارمه‌وه‌
رۆحی شه‌هیده‌كان
له‌جه‌سته‌م دادڕم
باره‌گا ـ بڵێسه‌ی ئاگره‌و
دۆزه‌خی بێتاوان
په‌رستگا ـ ده‌رگای به‌خوێن ڕه‌نگاوی
چی له‌خاكێك بكه‌م
پێخاوس له‌نێویا بازبده‌م
به‌سه‌ر گۆڕی دایك و
كۆرپه‌ی سووتاوو
هاوده‌می خنكاوما
زمانێكم بۆچییه‌
له‌ئاستی مافمدا
به‌ره‌و داد نه‌بزوێ‌
چۆن نیشتمانێكم خۆش بوێ‌
ده‌رپێی ئازادی
له‌ژێریدا داكه‌نن
به‌دوای چییدا بكۆشم
كوشتارو راوو ڕووت
بكه‌نه‌ دروشمم
كام ئاڵا
له‌جه‌سته‌ی خاكه‌كه‌م بپێچم
له‌كاتێكدا لانه‌واز
هاوشارم
بۆ پاره‌و
دیوارو
ده‌رگاو
په‌نجه‌ره‌
له‌پاڵیا سه‌ربڕن
مێژووی چی
كام داستان
ئه‌فسانه‌
رۆمانی خیانه‌ت
بۆمانگ و هه‌تاوو
ئاسمانی دزراوم به‌رزكه‌مه‌وه‌
به‌چیوه‌ بنازم
به‌نه‌غمه‌ی سه‌رشۆڕی و
به‌سته‌ی تاوان و
هه‌ڵپه‌ڕكێی ته‌فره‌وه‌
یان به‌نۆكه‌ریی چوار جه‌لاد
تیغی ژه‌هراوی
ده‌خه‌نه‌ زامی
كوردستانی گه‌وره‌وه

ستار ئەحمەد
•

هاوڕێیەکم لەم رۆژانەدا لینکی بەرنامەیەکی تەندروستی کەنالێکی تەلەفزیۆنی کوردی بۆ ناردم. پێشکەشکەری بەرنامەکە بەم پرسیارە دەستپێدەکات “پەردەی کچێنی بەچ شتێک لادەچێت جگە لەپرۆسەی هاوسەرگیری؟”

یەکێ لەو دوو دکتۆرە میوانانەی کەبانگکرابوون ببۆ ەرنامەکە پزیشکێکی داوەری بوو و گوتی ” … خۆی زەبری دەرەکی بەهێز دەبێتە هۆی لادانی پەردەی کچێنی، بەڵام لەحالەتێکدا دەبێت بترسی کە خوێنەکەی بینی ئەگەر خوێنەکەی نەبینی پێویست بەترس ناکاتن، بۆ نموونە لەهەموو وەرزشەکان زیاتر کەحالەتی لادانی پەردەی کچێنی تێدا روودەدات ئەسپ سوارییە، کاراتێیە یان پایسکل. ئەو سێییە وەکی ئەوەی ئەمن بینیتم وەکو پزیشکێکی دادوەری حالاتی لێکەوتووەتەوە بەلام کەخوێنی بینی ئینجا دێ روو لە پزیشکی دادوەری دەکات واتا نەک خوێنی نەبینی و بلێ بەربووەتەوە…”

ئەمە گفتۆگۆیەکی بەر لە پەنجا ساڵ لەمەوبەر نییە بەڵکو بەرنامەیەکی زیندوی ئەم سەردەمەیە کە بینەری زۆری هەیە بابەتی جیاوازو هۆشیاری پزیشکی بڵاودەکاتەوە لە کوردستاندا و تا ئێرە جگە لەدەستخۆشی لەو پرۆگرامە بۆ بڵاوکردنەوەی زانیاری تەندروستی کە زۆر پێویستە بوونی هەبێت هیچ بۆچوونێکی دیکەم نییە.
بەڵکو رەخنەی من لێرەدا لە ناوەڕۆکی باسەکەیانە لەسەر “پەردەی کچێنی”.

چەند جار گوێم لەگفتۆگۆکە کرد، بەهەوڵی تێگەیشتن لەچۆنیەتی لێکدانەوەکانیان لەڕووانگەی ئەو سێ دکتۆرەوە، ئەوەی ئآشکرایە ئەو سێ دکتۆرە، پێشکەشکارو میوانەکان لەسەر خالێک هاوکۆکن ئەویش بوونی پەردەیەک وەکو شتێکیی سابت. هەر ئەم خاڵە وایکرد ئەم بابەتە بنووسم و بە دیدێکی جیاوازەوە ئەو بابەتە هەڵسەنگێنم.

بەپرسیارێ دەستپێدەکەم ئەویش ئایا ئەم سێ دکتۆرە پشت بە زانست دەبەستن لەباسەکەیاندا؟ بەداخەوە ئەمە روونادا لەدیدی منەوە لەکاتێکدا دەزانین زانستی پزیشکی لە پێشڕەویدایە و ئەو زانستانەی ئەمڕۆ دانی پێدا نراوەو خراوەتە باری پراکتیکەوە نموونەیان زۆرە لەهەموو بوارەکانەوە.

لەبەرگرنگی بابەتەکە ئاواتەخوازی ئەوەبووم ئەم دکتۆرانە وەکو ئەرکی پیشەییان پشتیان بەزانست ببەستایەو لەو گۆشەیەوە روونیان بکردایەتەوە نەک بەهێزکردنی ئەو وێنەیەی سەدەها ساڵە کۆمەڵگا بەگوێچکەی منداڵی کچدا دەیچرپێنن: “ئاگات لەخۆت بێت بابنت نەپژێ”. روونکردنەوەی دروست لەم بابەتە کارێکی گرنگە بەتایبەت کاتێک کەسانی پرۆفیسیۆنال و شارەزا قسەی لێوە دەکەن. ئەرکێکی پێشەیی و ئەخلاقی و مرۆییە بەتایبەت لەبەرامبەر ئەو کچانەی کەهەمیشە دەترسن نامەخوا نەوەکو ئەو”پەردەیە” شتێکی لێبێت.

تۆ بڵیی ئەو زانستە ئەوەندە ترسناک بێت لەناو کۆمەڵگایەکی نەرێتی و پیاوسالاری وەکو کوردستان کە ووتنی کێشەی لێبکەوێتەوە یان وەکو زۆر بابەتی تر بەلارێدا ببردرێت؟ ئایا ئەمە حاڵەتی “نەشیش بسووتێ نەکەباب” کەیە؟ وا قسە دەکرێت تا هەموو لایەک رازی بێت. ئەی چۆن دەبوو ئەگەر لەشوێنی ئەوەی قسە لەسەر پەردەیەک بکرێت کە گوایە قابیلی لاچوون یان دڕان وخوێن هاتنەدەرەوەیە قسە لەسەر بوون و نەبوون یان ناونانی وەکو پەردە بکرایە؟ ئایا ئەو زانیارییەی دەدرێت بەبینەران وەکو نموونەی ئەسپسواری، کاراتێ یان پاسکیل لێخوڕین کە دوژمنی ئەو پەردەیەن مەرترسی ئەوەی لێناکرێت کەچەندەها دایکو باوک جووڵەی کچەکانیان سنووردار بکەن نەوەکو لەپڕیکدا پەردەکە لابچیت؟.

دروست نییە کەمنداڵی کچ بەو هەستەوە گەورە بن کەپەردەیەکیان پێوەیە و قابیلی لاچوونە. بەلکو پێویستیان بەپەروەردەیەکی تەندروستە کەبڕوابەخۆبوونیان لەلادروست بکات، لەکاتی تەمەنی گونجاودا زانیاری دروست وەرگرن لەسەر هەموو بەشەکانی لەش و چۆنیەتی گەشەکردنی.

لەزۆر کۆمەڵگادا خەڵکی بڕوایان بەو ئەفسانەیە هەیە کەگوایە پەردەیەکی تەنک دەرەچەی کۆئەندامی زێینەی مێینەی داپۆشیوە. زانستی پزیشکی سەلماندوویەتی هیچ پەردەک بوونی نییە، هێچ شتێکیش نییە کون بێت، بدرێت یان لاچێت لەکاتێکدا کچێک بۆ یەکەم جار سێکسی دەبێت. یان لە ئەنجامی ئەو کارەدا هەمیشە خوێنی هەبێت. هەندێ جار ئەوە روودەدات کە خوێنێکی کەمی هەبێت ئەمەش جیاوازە لەکەسێکەوە بۆ کەسێکی تر. نکۆڵی کردنی ئەم زانستە وەکو نکۆڵی کردنی ئەوەیە کەبڵێی زەوی خڕ نییە.

چەندەها تێگەیشتنی چەوت هەیە سەبارەت بەو شتەی کە لەزمانی کوردیدا بە پەردەی کچێنی ناودەبرێت. ئەو تێگەیشتنانە زۆر ترسناکن، چونکە لە راستی و زانستەوە دوورن. لەوانەیە هەندێ لەخوێنەرانی ئەم بابەتە تووڕبن و بڵین ئەم درۆیە چییە! لێرەدا تکای پشوو درێژیتان لێدەکەم بابزانین زانستی پزیشکی چۆن روونی دەکاتەوە.

بازنەی خەرمانەی زێ چییە؟

مێژووی ئەو ئەستورانەی یان ئەفسانانەی زاڵە بەسەر مێشکی مرۆڤدا لەبەرامبەر مێیەندا زۆر کۆنە بەتایبەتی لەمەڕ پێناسەی پاکیزەیی لەمێژووی مرۆڤایەتی و ئایینە جیاوازەکاندا، سەرچاوەکەشی تەنها نەزانین و ترسی چۆنیەتی کۆنتڕۆڵکردنی خەرمانەی زێە لەلای مێینە. هەر ئەم نەزانین و پشتبەستن بە ئەستورەکانە کە تائێستاش دەبنە هۆی تێکدانی ژیانی هەزارەها کچ لە رۆژهەڵاتی ناویندا کە کوردستانیش دەگرێتەوە. گوایە کەوتن لەکاتی ئەسپسواری و پاسکیل و هەندێ وەرزشی تر لەوانەیە ببنە هۆی لەدەستدانی ئەو شتەی بەپەردە ناوی دەبەن جێی پرسیارە.

هیچ پەردەیەک نییە کە کۆئەندامی زێ و دەرەچەی زێ داپۆشیبێت تا بەهێزیکی دەرەکی یان بۆیەکەم جار سێکست دەبێت بدڕێت یاخود لاچێت. ئەوەش دروست نییە هەموو یەکێ خوێنی هەبێت، بەڵام هەندێ جار ئەوە روودەدات. کۆئەندام و دەرەچەی زێ لەچەندین توێی شانەی لینجاو پێکهاتووە کەپێی دەوترێت بازنەی خەرمانەی زێ کە شایانی کشانن. توێی شانەی لینجاو لەکەسێکەوە بۆ کەسیکی تر جیاوازە تەنانەت شێوەشیان دەکرێت جۆراو جۆر بێت. دەکرێت یەکێ لە توێیەکان بڕووشی و رەنگە کەمێک خوێنی لێبێت، بەڵام خۆی چاک دەبێتەوە.

لە گفتۆگۆی ناو بەرنامەکەدا دکتۆرەکان سوورن لەسەر ئەوەی لەئەنجامی هەندی وەرزشدا ئەگەر خوێن هات ئەوە پەردەکە لاچووە. ئەی ئەگەر هاتوو کچیک بەربۆوەو خەرمانەی زێی لەو جۆرە بوو کە دەکشێت(لاستیکی) بوو هیچ خوێنێکی لێوە نەهات بۆ ئەوە دەڵین چی؟.

لێرەد قسەیەکی نەستەقی چینی دەهێنمەوە بۆ ئەوەی ئەو مەبەستەی کەهەمە لەم باسەدا بەرزی بکەمەوە ئەویش ئەوەیە کەدەڵئ: بۆ ئەوەی لەهەرشتێ تێبگەی دەبێت بەناوی خۆیەوە بانگی بکەی. لەزمانی کوردی و گفتوگۆکاندا، لەمێدیادا پێویستە بابەتێکی ئەوەندە گەنگ کە لەزۆر شوێن و کاتدا بەستراوە بەژیان و مردنی کچێکەوە بەووردی باسی لێوە بکەین و زانیاری پێویست بەرزبکرێتەوە، بە بەرپرسیارییەتەوە مامەڵەی لەگەل بکەین و ئەمەش رێگایەکە بۆ چاککردنەوەی تێگەیشتنە هەڵەکان. لێردا با ئەوەی سەدەها ساڵە ناوی پەردەیان لێناوە بەناوی خۆیەوە باسی بکەین ئەویش خەرمانەی زێیە.

بەیان ناسیح
کۆمەڵناس

مه‌نسوور جیهانی / مۆسکۆ ـ

پێشانگای “کورده‌کان: دابوونه‌ریت و مۆدێرنیته” له گالێری هونه‌ری هاوچه‌رخی “تریپتیچ” لە شاری مۆسکۆ لە وڵاتی ڕووسیا بەڕێوەچوو.

پێشانگای “کورده‌کان: دابوونه‌ریت و مۆدێرنیته” Kurds: traditions and modernity له گالێری هونه‌ری هاوچه‌رخی “تریپتیچ” Triptych بە ناوه‌رۆکی هونه‌ریی ئێستای کورده‌کان و به ئاماده‌بوونی به‌رهه‌می هونه‌رمه‌ندانی ناوداری کورد؛ به ناونیشانی به‌شێک له سێیەمین خولی فێستیڤاڵی فیلمی کوردی “مۆسکۆ” Moscow له شاری مۆسکۆ لە وڵاتی فیدڕاسیۆنی ڕووسیا بەڕێوەچوو و میوانداریی هۆگرانی هونه‌ره شێوه‌کارییه‌کان بوو.

له‌م ڕووداوه هونه‌رییه‌دا کۆمه‌ڵێک به‌رهه‌م به شێوازیی زۆر جیاواز و به ته‌کنیکی جۆراوجۆر خرایه به‌ر دیدی هۆگرانه‌وه که نیشانده‌ری جۆراوجۆری که‌لتووری خه‌ڵکی کورده.

ئه‌م پێشانگایه به ئاماده‌بوونی “کەرەم گەردەن زەری” Kerem Gerdenzeri سه‌رۆکی فێستیڤاڵی فیلمی کوردی “مۆسکۆ”، ئاوازدانەر و گۆرانیبێژی ناوداری کوردیی دانیشتووی وڵاتی ڕووسیا، خاتوو “ئینا تجۆوا” Inna Tejoeva به‌رپرسی گالێری هونه‌ری هاوچه‌رخی “تریپتیچ” Triptych، “حه‌مه‌ی حه‌مه سه‌عید” وه‌زیری ڕۆشنبیری و لاوانی حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان، خاتوو “ڤیکتۆریا شیشکۆڤا” Victoria Shishkova له به‌رپرسانی سه‌ره‌کی گالێری هونه‌ری هاوچه‌رخی “تریپتیچ”، خاتوو “گولیزەر گەردەن زەری” Gulizer Gerdenzeri به‌رپرسی فێستیڤاڵی فیلمی کوردی “مۆسکۆ”، لێژنه‌یه‌کی باڵا له وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری و لاوانی حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان و هه‌روه‌ها هونه‌رمه‌ندانی ئاماده‌بوو کرایه‌وه.

له ڕۆژانی به‌ڕێوه‌چوونی ئه‌م گالێرییه‌دا؛ “بێهرووز قوبادی” ده‌رهێنه‌ری فیلمی سینه‌مایی “٥ کیلۆ گوێز” Kilos of Walnuts 5 به هاوڕێیه‌تی له‌گه‌ڵ “محه‌مه‌د نووری” و “تیما ته‌قی زاده” ئه‌کته‌ره سه‌ره‌کییه‌کانی ئه‌م به‌رهه‌مه سینه‌ماییه، “بیلال کورکۆت” Bilal Korkut ده‌رهێنه‌ری فیلمی سینه‌مایی “بۆشاییه‌ک له دیوار” The hole in the Wall، “ئه‌میر غوڵامی” دادوه‌ری به‌شی پێشبڕکێی “کورته‌ فیلمی چیرۆکی”، “فه‌رید ئیلهامی” ده‌رهێنه‌ری به‌ڵگه‌فیلمی بڵیندی “ته‌میره” Tamira، گۆرانیبێژ، ئاوازدانه‌ر، توێژه‌ر و ژه‌نیاری ته‌نبوور و هه‌روه‌ها “سه‌عید ئیمامی” ژه‌نیاری ده‌ف تیایدا ئاماده‌ بوون.

له‌م پێشانگایه‌دا، به‌رهه‌مه‌کانی “ته‌یمۆراز ڕاشۆیف” Teimuraz Rashoev هونه‌رمه‌ندی به‌رچاو له چوارچێوه‌ی کارگه‌ی خوڵقێنه‌ری ز.ک. تسێرێتلی Z. K. Tsereteli، په‌یکه‌رتاشی، هونه‌ره‌کانی ویترای و موعه‌ڕه‌ق پێشکه‌ش کرا. بێجگه له‌وانه، بینه‌ران له‌وێی له‌‌گه‌ڵ به‌رهه‌مه‌کانی “ڕۆزا ئۆزمانیان” Roza Ozmanyan ئاشنا بوون که نموونه‌یه‌که‌ی سه‌رکه‌وتووه له هونه‌ری ئاسایی به‌ڵام به کوالیته‌ و به‌ پێز و به‌ ناوه‌رۆک.

به که‌ڵک وه‌رگرتن له به‌رهه‌می هونه‌رمه‌ندان “ده‌یڤید پیرۆزی” David Pirozi و “کۆڵی خان” Koli Khan ده‌توانین بۆمان ده‌ربکه‌وێت که چۆن یه‌ک ڕیز هونه‌رمه‌ندی داهێنه‌ر له دایک ده‌بن و ته‌کنیکی هونه‌ریی له جیلێکه‌وه بۆ جیلێکی دیکه ده‌گوازرێته‌وه.

“ته‌یمۆراز ڕاشۆیف”، “ڕۆزا ئۆزمانیان” و “ده‌یڤید پیرۆزی” بۆخۆیان له پێشانگاکه ئاماده‌بوون و به‌رهه‌مه‌کانیان پێشکه‌ش به ئاماده‌بووان کرد.

به‌رهه‌مه‌کانی “هێڤاڵ تژه‌نده‌ره” Heval Tazhandare که به هۆی کاره گڕافیکییه‌ سه‌رنج ڕاکێش و پڕجووڵه‌کانییه‌وه ناسراوه و هه‌روه‌ها نوێترین به‌رهه‌می “زه‌ینه بڕۆیان” Zina Broyan هونه‌رمه‌ندی به‌هره‌مه‌ند له پێشانگای “کورده‌کان: دابوونه‌ریت و مۆدێرنیته” پێشکه‌ش کران؛ که تابڵۆی بڕۆیان، به‌رهه‌مێکی دیجیتاڵ له قه‌واره‌ی گه‌وره و سه‌رسووڕهێنه‌ر بوو که به چاپ له‌سه‌ر کاغه‌ز و به ئیلهام له نیلووفه‌ڕه ئاوییه‌کانی هێمای مۆنه ئاراسته کرابوو.

له به‌شێکی دیکه‌ی ئه‌م پێشانگایه‌دا، به‌رهه‌می هونه‌رمه‌ندێکی تامه‌جرۆ و قوتابی پپلی چوار به ناوی “نۆریک یۆسۆیان” Norik Iusoyan خرابووه ڕوو که تابڵۆکانی به ناوه‌رۆکی نه‌ته‌وایه‌تی خوڵقێندرا بوون.

ڕۆمانى بەڕێگاوە لە نووسینی (دڵشاد کاوانی) یە، ڕێکەوتى 13\11\2023 لە وڵاتى سوید و ئەسکەندەنافیا چاپ و بڵاوکرایەوە.
ڕۆمانی بە ڕێگاوە ڕۆمانێکى کوردی سادیستی ماسۆزشییە، بە شێوە و تەکنیکی جیاواز نووسراوەتەوە. ڕۆمانى بەڕێگاوە لە دوو بەشى سەرەکى بەناوى پەتاى دەنگ و چێژى خوێن و هەژدە بەشى بچووک پێکهاتووە، کە باس لە ماڵباتێکى میران دەکات لەسەر هێز و دەسەڵاتى میرایەتى دەکەونە نێو کێشە و شەڕ و ئاشوب. هەروەها کوشتن و بڕین پێکهاتەى سەرەکى ڕۆمانەکەیە و چەندین ڕووداوى گرنگ لە چوارچێوەى ڕووداوە سەرەیەکی ڕوودەدەن. لە ڕۆمانى بەڕێگاوە زمان باڵایە و گرنگییەکى زۆر بە فەنتازیا و خەیاڵ دراوە. دڵشاد کاوانى ڕایگەیاند ڕۆمانى بەڕێگاوە لە ساڵی ٢٠٢٠ لە چاپخانەی جەنگەڵ لە تاران، هەر لەگەڵ چاپى یەکەمی لە ڕاگەیاندنەکانى ناوخۆیى و جیهانى گرنگییەکى زۆرى پێدرا و ئێستاش بۆتە جێگەى سەرنجى توێژەران و چەندین توێژینەوەى زانستى و ئەکادیمى لەبارەیەوە نووسراوە. هەروەها گوتیشى: چاپی دووەمی لە ساڵى ٢٠٢٣ لە دووتووێی بەرگێکی جواندا لە لایەن وەشانخانەی 49books چلونۆ کتێب لە وڵاتی سوید و وڵاتانی ئەسکەندەنافیا چاپ و بڵاوکرایەوە. نووسەرى ڕۆمانەکە ئاماژەى بەوەکرد کە ڕۆمانى بەڕێگاوە لەلایەن وەرگێڕى کورد عادل قادرى وەرگێڕاوەتە سەر زمانى فارسى لە دەرەفەتێکدا لە وڵاتى ئێرانیش بە زمانى فارسى چاپ و بڵاودەبێتەوە. ڕۆمانی بە ڕێگاوە ڕزگار کاوانی هەڵەچنیی کردووە و سیپان دیزانی بەرگ و ناوەڕۆکی لای شارۆخ ئارژەنگی نەخشەسازیی بۆ کراوە.

هـۆزانـڤـانی کوردمـان (لەتـیف هـەڵـمەت) دەڵـێت:”شـەڕ بە تەقـەیەک دەستپـێدەکات، بەڵام بە هـەزاران تەقـە کۆتـایی بـۆ دانـانـرێـت”.
بۆچی قـورسە کە مـرۆڤ بە ئاشتی و بە ئارامی و ئاسوودەیی بەبێ شـەڕ بـژین؟ ئایا شـتێک هـەیە کە بتـوانێـت ئـەم هەمـوو رق و تـونـدوتیژی و کوشـتن و بـڕینە روون بکاتەوە؟ کە بە زۆری نـاڕەوا و تاوانـن. کاتی ئەوە هاتـووە کە بیر لە سایکۆلـۆژیای جەنـگ و هـۆیەکانی هـەڵگـیرسانـدنی بکـرێـت.
دەروونناسانی پەرەسەنـدن، وادەبـینن کە سروشتـییە ئادەمـیزاد شەڕبـکەن، چـونکە ئێمە لە بنەڕەتـدا لە جـیناتی خـۆپەرستی بـووینـە. پێویستیـیان بە کڵـۆنکـردن (کۆپی) یان دووبـارەکـردنـەوە هـەیە.
لە کاتی خوێنـدنەوەی هـەر پەرتـووکـێک، دەربارەی مێـژووی جیهـان، بە زۆری بە تێـڕوانینە گشتییەکان کـۆتایی دێت، کە ئەستەمە مـرۆڤ بە ئاشتی بژیـن. نـزیکترین نمـوونە، شەڕی ئێستای نێـوان روسـیا و ئۆکـرانیا، ئیسرائـیل و فەلـەستینە. کەواتە مـرۆڤ هـیچ پەند و وانەیەیان لە دوو جەنگی جیهانی وێـرانکەر وەرنەگرتـوون. لە جەنگی جیهانیی یەکەمدا نزیکەی (١٣) ملیۆن مرۆڤ کوژران. لە جەنگی جیهـانیی دووەمـدا زیاتر لە (٥٠) ملیۆن مـرۆڤ کوژران. شەڕيـش تەڕ وشک دەسـووتێنـێت.
ئـەو هەمـوو پـارە زەبـەلاحەی لـەم دوو شـەردا بەفـێڕۆ دران، ئەگـەر لە ئاوەدانی و بژێویی ژیانی مرۆڤـدا خەرج بکرانایە، لە هیچ شوێنێکی جیهاندا هەژاری و برسێتی نەدەمـا و ئاشـتی و ئاسوودەیی و خـۆشـەویستی، بـاڵـیان بەسـەر جیهـانـدا دەکـێـشا.
لە مـاوەی ساڵانی (١٧٤٠ ـ ١٨٩٧) دا، (٢٣٠) جەنـگ و شـۆڕش لەسـەر زەویی ئەوروپـادا روویـان دا، تا ئـەو رادەیـەی دەوڵـەتـان بە هـۆی زۆری خەرجـییەکـانی سەربـازییەوە، وەخـتبوو مایەپـووچی خـۆیـان رابگەیەنـن.
پاراستنی هاوڵاتیانی مەدەنی لە کاتی شەرە چەکدارییەکاندا، لەژێر ناوی(پارێـزبەندیی کەسانی شەڕنەکەر) ئەم بنەمایە، تەنها دروشمە و بە زەقـی و بە رەقـی پێشێلکـراوە. چونکە لە شەڕدا، نە بەهـای رەوشتی و نە سۆزی مرۆڤایەتی نە ویـژدانی زیندوو نە رەچـاوکردنی مافـەکانی منـداڵان و ژنـان و مافـەکانی مرۆڤ دەکرێـن. بەشێکی زۆری شەڕکەران دەبـنە دڕنـدەتـر لە دڕنـدە و لە پێـستی مـرۆڤ و مرۆڤـایەتی دردەچـن.
بە چـاوی خۆمـان ئـەم راستییانە ئەدەبینین، کە چـۆن روسـیا و ئۆکـرانیا، ئیسرائـیل و حەماس، تورکیای داگیرکەری کوردستان لە دژی رۆژاوای کوردستان، بە کوشندەترین چەکی تازەی وێرانکاری بێ جیاوازی ـ شەلـم کوێـرم دەستناپارێـزم ـ منداڵ و ژن و پیر و پەکەوتە دەکـوژن. بۆردوومانی قـوتابخانە و نەخـۆشخانە و وێـزگەکانی ئاو و کارەبا دەکـەن. هەموو یاسا و رێسایەکی نێـودەوڵەتی و رەوشتیی و مرۆڤایەتییان بەزاندوون.

ئیسرائیـل و فەلەستین (٧٥) ساڵە لە شـەڕێکی خوێناویـدا، ئەگەر حەفـتا و پێنج ساڵی تریش شەڕ بکەن، ناگـەن بە ئەنجـامێکی یەکـلایی کەرەوە. تورکیای رەگـەزپەرستیش نـزیکەی سەد ساڵە لە دژایەتی کورد دەکات. بە گەورەترین سوپای دڕنـدە و خوێنڕێـژ، بە تازەتـرین چەکی کـوشـندە، پەلامـاری کوردستانی داوە کوردە دەکـوژێـت، دەست لە منداڵی نێو لانکیش ناپارێزن و دەیکوژن، چونکە ئەمە راستیی ئایدۆلۆژیا و کولتووری بۆگەنی بـۆماوەیانە. بەڵام سـەد ساڵیکەش شـەڕ بکەن و کورد بکـوژن، ناتـوانن کورد لەنـاوبەرن. و گـەلی تـورکیش ناتـوانن بە ئاسـوودەیی و بە ئاشـتی بـژیـن تا کوردیـش نەبێـت بە خاوەنی دەوڵـەتی خـۆی. بـۆیـە تا رۆژێـک زووتـر شـەڕ رابگـرن و ئاشـتی رابگەیەنـن لە بەرژەوەنـدیی هەمـوو لایـەک دایە و زیانـەکان کەمـتر دەبنەوە. چونکە هەرگـیز کێشەکان بە شـەڕ و رق چارەسەر ناکرێـن، بەڵکـو قـووڵـتر دەبنەوە. دەتوانن لەسـەر مـێزی گـفـتوگـۆدا چـارەسـەری کێـشەکـان بـکەن و ئاشـتی بەرقـەراربـێـت.
بۆیە دەوترێت:”سەد ساڵی گـفـتوگۆ.. نەک رۆژێکی شەڕ”. شەر پەشیمانیی لە دوایە.
لەم پێودانگەوە، تا رۆژی زووتـر، روسیا و ئۆکـرانیا، ئیسرائـیل و حەماس، تورکیا و کورد، ئەو شوێنانەی تر کە شەڕیان لە نێواندا هـەیە، دەستی ئاشتی بۆ یەکتری درێـژ بکەن و بە گـفـتـۆگـۆ چارەسـەری کـێشەکانـیان بـکەن لە بەرژەوەنـدیی هـەمـوویـانە. کورد وتەنیش:”زیـان لە نیـوەشی بگەڕێتـەوە.. هەر قـازانجـە”.
بە داخەوە دەوڵەتە زلهـێـزەکان و بەرژەوەنـدیویستەکان، بەشێکیان بوونە بە کای بن ئاگـر. یا بـوونە بە تەماشاکەری ئـەم شەڕانە. هـەر وەکـو سەیـری یارییەکی تۆپی پێ بکەن، نایانەوێت لـەم شەڕانەدا ناوبـژی بکەن. کوشتـنی ناڕەوای بێتاوانـان رابگـرن.
هـەڵـویستی نەرێـنی دەوڵـەتـە زیـلهـێـزەکان، لـەم شـەڕانـەدا، وەکـو کـورتە چـیرۆکی (پیاوێکی ریش سپی و دوو منـداڵی شەرکەر) دێتـە بەرچـاوم.
جارێکـیان دوو منـداڵ شەڕیـان دەکـرد، پیاوێکی ریش سپی بە دیاریـانەوە وەستابوو، سەیـری شەرەکەیانی دەکرد.. پیاوێکی تـر لە دوورەوە دەیـان بینێـت و دێـت بۆ لایـان، تا ناوبـژی دوو منـداڵـەکە بکات. بە پیـاوە ریـش سـپیـیەکەی وت: مـامە گیان خـۆ تـۆ ریشت سپییە، بۆ ناوبـژیی ئەم دوو منـداڵە ناکەیت و وەستاویـت و سەیـریان دەکەیت؟
پیاوە رێش سپییەکە وتی:” تا دایـانـم بە شەرەوە.. خەریکـبوو شەیتان شـەق بەرێـت. ئـێستا جەنـابیـشـت دەیـەوێـت بە ئاسانی ناوبـژیـیـان بکەم و لـێکـیان بکەمـەوە.
نەفـرەت لە شـەڕ و لە شەڕخـوازان

دڵم ژان دەکا و تەواو خەفەت دام دەگرێ کە منداڵێکی کورد دەکوژرێت، دەگیرێ، ئازاردەدرێ یان ماڵە کوردێک خاپور دەکرێ یان دەربەدەر دەکرێ یان گوندیکی کورد، شارێکی کورد بۆمبا باران دەکرێ و تەڕو پوش بەیەکەوە دەسووتێنرێت، هەرئاواش بۆ فەلەستینییەک و نەتەوەو ڕەگەزو کەسێکی سەر بە ئایینیکی جیاوازی تریش، بۆ نموونە جولەکەیەک، دڵم ژان دەکا. مێژوو سەلماندوویەتی کە شەڕ بەرژەوەندی چینێکی دیاریکراوی تێدایەو زۆرینەی خەڵک تێیدا زەرەرمەند دەبن. من دژی شەڕم جا لە هەر شوێنێکی ئەم دنیایە هەبێ. پڕیشکی شەڕو کاریگەریەکانی شەڕئەگەر لە تۆرە بۆرەی ئەفغانستانیش بێت ئەوا، لە دنیای عەولەمەی ئەمڕۆدا، کاریگەریی خەراپی ئەو شەڕە درەنگ یان زوو دەگاتە هەرێ شوێنە دوورەکانی تریش. بۆیە دژی شەڕو کوشتارم و نەفرەت لە شەڕو خاپوورکردن، نەفرەت لە داگیرکاریی و فراوانخوازی و نەفرەت لە باڵادەستخوازی نەتەوەو ڕەگەزو ئاییینێک بەسەر ئەوانەی تردا!

چاوخشاندنێک بە ڕابردووی ئەو دوو ئامۆزایەدا،عەڕەب وجولەکە، کە دەگوترێت لە یەک بەرەبابن!

بەڵگەی مێژوویی، کە ڕای گشتی لەسەر بێ، نیە کە پشتڕاستی ئەوە بکاتەوە جولەکە بوونی نەبووبێت لە ئیسڕائیل و تەنها خەڵکی فەلستین، وەک بەشێک لە نەتەوەی عەڕەب، لەو خاکەدا بووبن. مێژووی ئەو دەڤەرە، بە تایبەتی فەلەستین، کە بووەتە لانکی هەرسێک ئایینەکەی خێزانی ئیبڕاهیم، چەندین نەتەوەو ئایین لەو ناوچەیەدا بوون و گەلی جولەکەش بەشێک بوون وەک عەڕەبەکانی فەلەستین لەو ناوچەیەدا ژیاوون و هەبوون. بۆ نموونە بە پێی ئاماری ئەو ناوچەیە لە ساڵی 1880ی زایینیدا 25 هەزارجولەکە لە ناو فەلەستیندا بوونی هەبووە.

چۆنیەتی زۆربوونی ژمارەی جولەکە لە ناو ئیسڕائیلدا

لە ساڵی 1880 ز دا 25 هەزار جولەکە هەبووە لە ناو فەلەستیندا، لە ساڵی 1882ز بۆ ساڵی 1914 ز نزیکەی 60 هەزار جولەکە لە ئەوروپاوە کۆچیان کرد بۆ ئیسڕائیل، لە ساڵی 1919 ز بۆ ساڵی 1931 ز نزیکەی 110 هەزار جولەکە کۆچیان کرد بۆ ئیسڕائیل، هەروەها لە ساڵی 1939 ز بۆ ساڵی 1948 ز نزیکەی 120 هەزار جولەکە کۆچیان کرد بۆ ئیسڕائیل، وە لە ساڵی 1948ز بۆ سڵی 1952 ز نزیکەی 700 هەزار جولەکە هاتە ناو ئیسڕائیلەوە، بەڵام نیوەی ئەو ژمارەیە لە وەڵاتە عەڕەبیەکان دەژیان ودوای ئەوەی دەست بەسەر ماڵ و سەروەت و سامانیاندا گیرا لەو وەڵاتانە دەرپەڕێنران و ئینجا ڕەوانەی ئیسڕائیل کران!

ئەو وەڵاتە عەڕەبی و ئیسلامیانەی کە جولەکەی نێو خۆیان دەرپەڕاندو بەرەو ئیسڕائیلیان بەڕێکردن ئەمانەی خوارەوە بەشێکیانن!
140 هەزار جولەکە لە جەزائیرەوە بەرەو فەرەنسا و 25 هەزاریش بەرەو ئیسڕائیل بەڕێکران، 75 هەزار جولەکە لە میسرەوە بەرەو ئیسڕائیل بەڵام مەرحەلە بە مەرحەلە بەڕێکران، 38 هەزار جولەکە لە لیبیاوە بەرەو ئیسڕائیل بەڕێکران، 265 هەزار جولەکە لە مەغریبەوە بە مەرحەلە بەرەو ئیسڕائیل بەڕێکران،100 هەزار جولەکش لە تونسەوە بەرەو ئیسڕائیل بەڕێکران،60 هەزاری تریش لە جولەکە لە یەمەنەوە بەرەو ئیسڕائیل بەڕیکران و لە عێڕاقیشەوە 138 هەزار جولەکە بەرەو ئیسڕائیل بەڕێکران و لە سوریاشەوە 30 هەزار جولەکەو لە تورکیاو ئیڕانیشەوە نزیکەی 60 هەزار جولەکە بەرەو ئیسڕائیل بەڕێکران. ئایا ئەو هەموو ژمارەیە لە جولەکە کە دەگاتە نزیکەی 700 هەزار جولەکە لە وەڵاتانی عەڕەبی و ئیسلامییەوە بۆچی وا بە پەلە دەرپەڕێنران و بەرەو ئیسڕائیل نێرران؟ بۆچی لێیان نەگەڕان لە وەڵاتەکانی خۆیاندا بمیننەوە؟

ئایا دەبێ لۆمەی کێ بکرێت کە ژمارەی جولەکە لە ناو ئیسڕائیلدا بەرەو زۆربوون ڕۆیی؟

بە بڕوای من، وەڵاتە عەڕەبی و ئیسلامیەکان خودی خۆیان لەوبارەوە پشکی شێریان بەردەکەوێت. چونکە ئەگەر عەڕەبەکان جولەکەکانی نێو خۆیان دەرنەپەڕاندبایەو بەرەو ئیسڕائییان بەڕێ نەکردبانایە ئەوا بەوشێوەیە و بەو زووە ژمارەی جولەکە لە ناو ئیسڕائیلدا زیادی نەدەکردو بۆی هەبوو بارودۆخەکە بەشێوەیەکی تر دەرکەوتبایە. بە بڕوای من ئەو جولەکانە دەبوایە هەر لە شوێنی خۆیاندا بمانایەو لەو وەڵاتە عەڕەبی و ئیسلامیانە بژیانایە کە لە کۆنەوە لێیان بوون و ببوونە هاوڵاتی ئەوێ! ئەدی بۆچی ئەو کارەیان نەکرد؟ بە بڕوای من، وەڵامی ئەو پرسیارە لای وەڵاتە عەڕەبی و ئیسلامیەکان خۆیانە!
مێژووی کێشەو ملململانێی نێوان عەڕەب و جولەکە نە لەم ڕۆی حەماسەوە دەستی پێکردووەو نە لە ساڵی 1947یشەوە دەستی پێکردووە کە دەوڵەتی ئیسڕائیل بە فەڕمی لەو ناوچەیەدا ڕاگەیەنرا! بەڵک و بەڵگە مێژووییەکان ئەوە پشتڕاست دەکەنەوە کە مێژووی ئەو کێشەو شەڕو پێکدادانە زۆر لەوە واوەترەو تەنانەت دەەگەڕێتەوە بۆ هەرێ سەردەمی سەرەتای سەرهەڵدان و گەشەکردنی ئایینی ئیسلام لە شاری یەسریبی نێو جزیرەی عەڕەبی کە بە شاری مەدینەی ئێستای سعودیە ناوی دەبرێت.
ئەوێ دەمێ سێ تا پێنج هۆزو قەبیلەی بەناوبانگی جولەکە لە شاری یەسریب و دەوروبەریدا دەژیان و ببوونە خەڵکی ئەو ناوچەیە وەک باقی عەڕەبەکانی تر، بەڵام جیاوازیەکەیان لەگەڵ عەڕەبەکانی ناوچەکەدا لەوەدا بوو کە جولەکەکان تەواوی زەوی و زارو باخە خورماکان و زەویە کشتوکاڵیەکانی ئەو دەڤەرەیان لەبەردەستدا بوو! لەبەرامبەردا عەڕەبەکانی ئەو دەڤەرە خەڵکی هەژارو نەدارو بێ مڵک و بێ باخی دارخورما بوون و هەمیشە بۆ بەڕێوەبردنی ژیانیان دەبوایە کاریان کردبایە بۆ جولەکەکان و ئەو کارەشیان لە شانان خۆش نەدەهات!
بە پێی گێڕانەوەی ئیسلامیی کە لە نێو مێژووی عەڕەب و ئیسلامدا بە شانازییەوە باسی لێوەدەکەن ئەوەیە کە کاتێک پێغەمبەری ئیسلام لە ساڵی 622ی میلادیەوە لە شارەکەی خۆیەوە کە مەکە بوو کۆچ دەکات بۆ شاری مەدینە چونکە لە مەکە تەنگی پێ هەڵچنراوەو لە ژێر هەڕەشەی کوشتندا بوە بۆیە پەنای بە هۆزە عەڕەب و جولەکەکانی نێو شاری مەدینە بردووە.
زۆری نەبرد کە لە مەدینەدا ئیسلام بووە خاوەن سووپاو توانای سەربازی و دارایی باش. بە پێی گێڕانەوەی مێژووی عەڕەب و ئیسلام گوایە هەندێک بەهانە سەریان هەڵداوە کە جولەکەی ئەو دەڤەرەو بە تایبەتی هۆزە دیارەکانی وەک بەنو نەزیرو بەنو قونەیقاعی جولەکە خەریکی پلان و کاری نابەجێ و دوژمنکاریی بوون لە دژی پێغەمبەرو ئایین و سوپای ئیسلام و دەستیان کردووە بە پەیمان شکێنی لە دژی پێغەمبەرو ئاینی ئیسلام . عەڕەبەکانی ئەو دەڤەرەش هەژاریی تینی پێ هەڵچنیبوون و لە فرسەتێک گەڕاون کە جولەکە دەرپەڕێنن و مڵک و ماڵ و سەروەتیان بەسەرخۆیاندا دابەش بکەن. بەهانەکە دەست دەکەوێت و شەڕی ئیسلام و جولەکە لەوێوەو لەو شوێنەوە دەستی پێکرد.
شەڕەکەی ئیسلام و جولەکە لە نێو مەدینەدا بە کوشتنی سەدان جولەکەو دەست بەسەراگرتنی سەروەت و سامانی تەواوی جولەکەی ئەو ناوچەیەو دەرپەڕاندنیان لە تەواوی نیوەدوورگەی عەڕەبیدا کۆتایی هات. ئێستا بە چراوشەدایان ئەگەربگەڕێی لە جولەکەیەک یان ماڵە جۆلەکەیەک یان شوێنێکی خوداپەرستنی جولەکە لە نێو نیوە دوورگەی عەڕەبیدا نایدۆزیتەوە! وە ئەگەر ماڵە جولەکەیەکیش یان تاکە جولەکەیەکیش مابێ و خۆی حەشاردابێ، ناتوانێت بڵێت من جولەکەم!
بە پێی مێژووی عەڕەب و جولەکە دەبێ ئەو دوانە لەیەک خێزانەوە گەشەیان کردبێ و باپیرەی هەردووکیان ئیبڕاهیمی پێغەمبەرەو گوایە ئەو دوو لایەنە ئامۆزای یەکترن! شەڕی ئامۆزاکان دەمێکەو مێژوویەکی دوورودرێژی هەیە. جا ئەگەر ڕاستەوخۆ بە یەکتری نەوێرابن ئەوا ئایینیان لە دژی یەکتر بەکار هێناوە. وە هەر کاتێکیش ئایین و خودایان تێکەڵاو بە کێشەکە کردبێ حەتمەن خەڵکی ترو ڕەگەزی ترو نەتەوەی ترو وەڵاتی تریشیان بەخۆوە کێش کردووەو ئەوانیشیان بە خۆوە گرفتار کردووە. وەک و کە ئێستا دەیبینین هەموو موسڵمانانی جیهان، کەمێکی لێ دەرچێت، دژە جولەکەیەو جولەکەی خۆش ناوێت. ئەمە لە کوێوەوە سەرچاوەی گرتووە؟ موسڵمانانی جیهان کە ژمارەیان لە سەروی ملیارێکەوەیە بە سەدان ملیۆن لەو ژمارەیە هەیە و ئامادەیە کە ئەگەر جولەکەی بۆ هەڵکەوێت و بزانێت تووشی گرتن و کێشە نابێت بۆی هەیە ئازارو زەرەری پێبگەێنێت.
هەندێک گێڕانەوەی ئیسلامی و حەدیسی پێغەمبەری ئیسلام هەن کە زۆر تووندو تیژن لەبەرامبەرجولەکەدا. جولەکە بە مەیمون و بەراز دەچوێنن ..تەنانەت حەدیس هەیە کە پێی وایە ڕۆژی قیامەتێ ئەو کاتە دێت کە هەموو موسڵمانێک شەڕی جولەکە دەکات و وای لێدێت کە بەردو داریش جولەکە وەخۆ ناگرێت و ئەگەر جولەکەیەک لە بن قەدی دارێک یان بن بەردێک خۆی لە ترسی موسڵمانێک حەشاردابێت ئەوا بەردەکە یان دارەکە هاوار دەکاو دەڵێت: وەرە ئەی موسڵمان ئەوە جولەکەیە لە بن من خۆی شاردۆتەوەو بیکوژە!
هەردووک ئامۆزا خۆیان بە گرنگ و لە پێشتر دەزانن بۆ خوداو لای خودا. جولەکە دەڵێ من گەلی هەڵبژێراوی خودام (شعب اللە المختار) وە هەروەها دەڵێت ئەو خاکە واتە خاکی ئیسڕائیل خاکی منەو خوا بەڵێنی بە من داوە کە داویەتی بە من! عەڕەبیش دەڵێت ئێمە باشترینین لە هەموان . ئەوەتە خوا دەفەرموێت : (کنتم خیر أمة أخرجت للناس تامرون بالمعروف و تنهون عن المنکرو تومنون باللە) ئالی عمران١١٠ واتە ئێوە چاکترین کۆمەڵن لە ناو مەردمی دنیادا سەرو هەڵدا، فەرمان بەچاکە دەکەن و ڕێ لە ناڕەوا دەبەستن و باوەڕیشتان بەخوا هەیە.(قورئانی پیرۆز.هەژار موکریانی)
ئەو فشارو تین بۆهاتنەی جولەکە لە لایەن موسڵمانانەوە لە سەرەتای سەرهەڵدان و گەشەکردنی ئیسلام لە نیوە دورگەی عەڕەبیەوە و پاککردنەوەی تەواوی دەڤەرەکە لە جولەکە، هەروەها دەست بەسەرداگرتنی ماڵ و مڵک و سەروەت و سامان و تەنانەت هەندێک ڕیوایەت هەیە کە هۆزی بەنونەزیری جولەکە کچ و ژنەکانیشیان بە کەنیزە براون. لە لایەکی تریشەوە عەڕەب زۆر بە کەمی ڕێگەی بە بوونی نەک هەر جولەکە بەڵک و مەسیحیەکانیش داوە کە لە ژێرسایەی دەوڵەتەکەیاندا بە ئازادانە بژین بێ ئەوەی جزیە بدەن! جزیەدانەکەشیان دەبوایە بە شێوەیەک بدابایە کە ملکەچیی تێدا ببینرایە! بە بڕوای من، ئەمە وای لە جولەکە کرد کە بیر لە تۆڵە بکاتەوەو لە هەلێک بگەڕێت بۆ ئەوەی تۆڵە لە ئامۆزاکەی بکاتەوە!

موسڵمان و مەسیحی هەردوکیان دوژمنایەتیی جولەکەیان کردووە!

وەک کە مێژوو باس دەکاو بە پێی گێڕانەوە ئایینیەکانی نێو جولەکەش گەلی جولەکە لە سەردەمی فیڕعەونەوە بە دەستی فیڕعەونیەکانی میسڕ قەتڵ و عام کراوە، لە عێڕاق بەدەستی بابلیەکان قەتڵ و عام کراوە، لە نێو فەلەستینیش دا واتا لە نێوخاکی ئیسڕائیلدا بەدەستی ڕۆمانەکان قەتڵ و عام کراون و دەرپەڕێنراون لەو دەڤەرەدا. هەروەها لە سەدەی ١٤ش دا لە نێوانی 1347 بۆ 1352ی زاییندا لە ئەوروپا بە دەستی جیهانی مەسیحیەوە جولەکە قەتڵ و عام کرا بە بەهانەی ئەوەی کە ئەو تاعونەی کە لە 40% ی خەڵکی ئەوروپای کوشت و بە 25 ملیۆن کەس مەزندە دەکرا کە بەزۆری لە ئەوروپای رۆژئاوادا ڕوویدا، خەتاکەی خرایە ملی جولەکەکان. جولەکە ئەو کات کون نەبوو سەری تێهەڵکاو لە هەموولایەکەوە دەکوژرا. دیسان هەر لەو خاکەداو لە نێو ئیسڕائیلدا جارێکی تر لە لایەن ئامۆزاکەیانەوە لە سەردەمی خەلافەتی عوسمانیداو بە سەرکردایەتی سەلاحدینی ئەیوبی جولەکە قەتڵ و عام کرایەوە. لە سەردەمی تازەشداو لە شەری دووەمی جیهانیدا بەدەستی نازیەکانی سەر بەهیتلەرو بە فەرمانی هیتلەر نزیکەی ٦ ملیۆن جولەکە لەناوبراو دەگوترێت کوورەی سوتاندنیان بۆ درووستکراوە.. بۆ نموونە ناوی چەند کامپیکی کۆکردنەوەی جولەکەکان کە بە کاپپی سوتاندن و کوشتن ناسرابوون، هەندێک لەوانە ئوشویتز، بێرکەناو، مەجدانێک، بێڵزێک و چەندین شوێنیتر بۆ کوشتنی جولەکەکان .
جولەکە وای لێهات وەک تۆوی نیسک بە جیهاندا بڵاوبوویەوە. شار نەما، وڵات نەما و نەتەوەش نەما بۆ جولەکە ببێتە شوێنی حەوانەوە و ژیان بە ئازادانە. بۆیە جولەکە کەوتە خۆ ، یەکتری گرت و بۆ خۆ پاراستن و لە پێناو مانەوەدا وەخۆکەوت و تینی دایە بەرخۆی و خۆی کردە هێز لە ڕێگەی ئابووریەوە، لە ڕێگەی سیاسییەوە، لە ڕێگەی زانست و تەکنۆلۆژیاوە توانی خۆی بکاتە ڕەقەمێکی قورس و دیار لە جیهاندا.

درووستبوونی دەوڵەتی فەڕمی ئیسڕائیل

پێش ساڵی 1947 جولەکە بە ژمارەیەکی دیار بوونی هەبوو لە ئیسڕائیلی ئێستاو لەگەڵ عەڕەبی موسڵمانی فەلەستینی و عەڕەبی مەسیحی فەلەستینی لە نزیک یەک و بە یەکەوە دەژیان بەڵام هەمیشە جار جارە لە یەکیان دەمڕاندو زەرەریشیان بەیەک دەگەیاند. بەڵام لەیەک مڕاندنەکە نەدەگەییشتە ئەو پلەیەی کە لە بەر یەکتر ڕابکەن و وەڵات لە ترسی یەکتر بەجێبهێڵن!
لە ساڵی 1921 وە کە ئیتر سەردەمی دەسەڵاتی بەرەی هاوپەیمانان بوو، بەرەی ئەڵمانیاو دەست و پێوەندو هاوپەیمانەکانی ئەڵمانیا لە شەری یەکەمی جیهانیدا دۆڕان و لە ئەنجامدا ئەودەوڵەتانەی کە لە ژێر دەسەڵاتی خەلافەتی عوسمانیدا بوون هەر بە نەمانی خەلافەتی عوسمانی ئەوانیش سەربەخۆییان وەرگرت و کەوتنە ژێر ئینتیدابی دەوڵەتانی ئەوروپاوە بە تایبەتی فەرەنساو بەریتانیا.
فەلسستینش لەو هاوکێشەیە بەدەر نەبوو هەر بۆیە ئەویش کەوتە بەرئینتیدابی بەریتانیاوە! ئینجا لەلایەن بەریتانیاوە جولەکەو عەڕەبەکانی فەلەستین بەڕێوە دەبران. هەر ئەو کاتەو لەو زەمانەشدا جولەکەو عەڕەبی فەلەستینی بە یەکەوە هەڵیان نەدەکردو پێک هەڵدەپڕژان. بۆ نموونە کوشتارەکەی شاری خەلیل کە موسڵمانەکان لە ساڵی 1941دا 67 جولەکەیان کوشت، هەروەها نەک هەر لە فەلەستین بەڵک و لە عێڕاقیشدا عەڕەبەکان لە جولەکە بەربوون و لە ناو بەغدادا دەستیان کرد بە دەرپەڕاندنی جولەکەو تاڵانکردنی سەروەت و سامانیان و هەر ئەو کات وشەی فەرهود واتە فر یهود واتە یەهود ڕای کرد هاتە ناو فەرهەنگی عەڕەبیەوە! ئیتر وشەکە کورت کرایەوەو بووبە فەرهود کە ئێستاش بۆ تاڵان و برۆ بەکاردێت! بۆیە هەر ئەوکاتە بیر لە دەوڵەتێک بۆ هەردووک لا کرایەوە.

ئەوە بوو لە ساڵی 1947 دەوڵەتێک بۆ جولەکەو دەوڵەتێکیش بۆ عەڕەبەکانی فەلەستین پێک هات و هەموولایەکیش پێی ڕازی بوون . بەڵام ساڵێکی پێنەچوو کە دەوڵەتە عەڕەبیەکانی دەوروبەر هەستیان کرد گۆڵیان لێکراوەو نەیان دەویست دەوڵەتێکی جولەکە لە لایەن ئامۆزاکەیانەوە لە تەنیشتیان و لە ناوجەرگەی ئەواندا بوونی هەبێ، بۆیە کەوتنە ناڕەزایی و تا وای لێ هات شەڕیان لە دژی ئیسڕائیل دەست پێکرد لە ساڵی ١٩٤٨. لەو شەڕەشدا لەباتی قازانجی تێدا بکەن وەک ئەوە وابوو بۆ ڕیش چوبوون بەڵام سمێڵیشیان دانان.
لەو شەڕەی 1948دا کە عەڕەبەکان بە تێکڕاو گەلەکۆمی هێرشیان کردە سەر ئیسڕائیل و لە گەڵ ئەوەشدا کە ئاینی ئیسلامیان لەو شەڕەدا لە دژی جولەکە بەکارهینا، بەڵام نەک هەر نەیان توانی ئامۆزاکەیان دەرپەڕێنن بەڵک و هەندێک خاک و شاریشیان لەدەستدا بۆ نموونە غەزەو بانووی ڕۆژئاوا کە لە 1947 وە درابوو پێیان. ئیتر ئیسرائیل نەچووە دەر لەو شارانەو کردنی بە هی خۆی، چونکە وەک غەنیمەی جەنگ حسابی بۆکردن و لە ئەنجامی شەڕدا دەستی کەوتن.
لە ساڵی1967 جارێکی تر عەڕەبەکان هێرشی گەلەکۆمەکییان کردە سەر ئیسڕائیل و دیسان ئایین و مەسەلەی قودس و وەقفی موسڵمانانیان بەکار هێنا، بەڵام ئەو جارەش نەک هەر نەیان توانی هیچ دەستکەوتێکیان هەبێ، بەڵک و ئەو جارەش لە باتی دەستکەوت زەرەریان بە کێشەی عەڕەبەکانی فەلەستینیش گەیاندو ئەو جارەش نەک هەر نەیان توانی یەک بست لە خاک بۆ خۆیان لە بن دەستی جولەکە بێننەدەر بەڵک و دیسان وەک جارەکانی ترخاکیان لەدەستدا. بۆ نموونە بیابانی سینای میسڕو بەرزاییەکانی جۆلانی سوریاشیان لەدەست چوو. کە پێش شەڕەکە هی خۆیان بووبەڵام لە دواییدا ئیسڕائیل لە بەرامبەر ئەوەی دەوڵەتی میسر لە سەردەمی ساداتدا ئیعتیراف بە دەوڵەتی ئیسڕائیل بکا ئەوانیش بیابانی سینایان پێبدەنەوە واتە زەوی لە پێناو ئاشتیدا. ئەوەبوو میسر دانی نا بە دەوڵەتی ئیسڕائیلدا لەبەرامبەر ئەوەی کە ئیسڕائیل بیابانی سینا بداتەوە بە میسر. دیسان لە ساڵی 1973 دا بە هەمان شێوە عەڕەبەکان کردیان و ئەو جارەش سەرکەوتنیان بەدەست نەهێناو ئیتر وازیان لەو شێوە گەلەکۆمەکیە هێناو دەرسیان وەرگرت، بەڵام تاک و تەراو یەک یەک و لە ڕێگەی گرووپ و ئەحزابی ئایینیی و جیهادییەوە وازیان هەر نەهێناو ئێستاش هەر بەردەوامن.

ئایا ئەوەی حەماس دەیەوێت و شیعارو ئامانجیەتی دەتوانرێت بهێنرێتە دی؟

حەماس دەوڵەتی فەلەستینی ناوێت بە تەنها، حەماس دەیەوێت تەواوی جولەکەی جیهان لەناوبەرێت، حەماس ئەو ئامانجەی خۆشی لە دەستوری خۆیدا جێگیرکردووە. حەماس هیچ کەس و هیچ دەوڵەتێکی عەڕەبی و هیچ حیزب و ڕێکخراوێکی عەڕەبی نێو فەلەستین و دەرەوەی فەلەستینیش بە نوێنەری فەلەستینیەکان نازانێت بێجگە لە خۆی و خۆشی بست بە بستی خاکی فەلەستین و ئەوەی ئێستاش جولەکە تێیدایە دەیەوێتەوە و دەبێ جولەکە لەناو بچێت.

تۆ بڵێی فەلەستینیەکانیش هەر ئەوەیان بوێت؟
ئایا هەبوونی دوو دەوڵەتی جولەکەو عەڕەبی فەلەستینی بە تەنیشت یەکەوە کارێکی ژیرانەیە؟

هەندێک پێیان وایە بوونی دوو دەوڵەت یەکیان هی فەلەستینیەکان بێت بەڵام بەسەرپەرشتی حەماس و ئەوەی تریشیان هی جولەکە بێت بە تەنیشتی یەکەوە کارێکی کردە نیە. چونکە ئەو دوولایەنە مەحاڵە بگونجێن لەگەڵ یەکتری و مەحاڵە بە تەنیشتی یەکەوە وەک هاوسێی باش هەڵبکەن! حەماس داوای سڕینەوەی جولەکەو ئیسڕائیل دەکات و نایەوێت بوونیان هەبێ. ئەدی ئەگەر حەماس دەوڵەتی لە ژێردەستدا بێت و لە لایەن کۆمەڵگای نێودەوڵەتیەوە دانی پێدا بنرێت و هێزی نێو دەوڵەتیی و هەرێمیی پەیدا بکات، دەبێ چی لە جولەکەو ئیسڕائیل بکات. جولەکەکان دەڵێن دواڕۆژمان باشتر نابێت لە هۆزەکانی ئەو کاتی ناو مەدینە لە سەردەمی سەرهەڵدانی ئیسلامدا.

ئەو شەڕەی ئێستای حەماس و ئیسڕائیل!

لە بەرەبەیانی زووی ئۆکتۆبەری ٧ی 2023 دا حەماس بە پلانێکی تۆکمەو لە پێشدا داڕێژراو ئیسڕایلی شۆک کردو بە هەزاران ساروخی لە ئیسڕائیل گرت و بە هەزاران چەکداری خۆکوژیشی ناردە ناو ئیسڕائیلەوەو بە سەدان کەسی لە جولەکە بە بارمتە هێنایە ناو شاری غەزەوەو بە هەزارانیشی لە جولەکە کوشت. ئەمەبۆ حەماس و فەلەستینیەکان سەرکەوتن بوو بەڵام بۆ دەوڵەتی ئیسڕائیل شکەست و بە 11ی سێپتەمبەری ئەمریکایان وێنا کرد.

حەماس بۆچی لەو سات و کاتەدا ئەو هێرشەی ئەنجامدا!

هەندێک لە لێکۆڵەرەوانی سیاسی و سەربازیی پێیان وایە حەماس کردەیەکی تیرۆریستی خۆکوژی وای لە دژی ئیسڕائیل ئەنجام داوە کە ئاخیرەکەی هەم زەرەرێکی زۆر بە کێشەی فەلەستین دەگەێنێت و هەم خەڵکێکی زۆری فەلەستینیشی تێدا دەچوێنێت و هەم شارەکەش بە یەکجاری بە وێرانکردن دەدات و هەم بۆ ئاخیری ئەگەر شەڕەکە بەردەوام بێت ئەوا ئەم کردەیە سەری حەماسیش دەخوات!
بە پێی هەندیک لێدوانی هەندیک بەرپرسی سیاسی حەماس و بە پێی بۆچوونی هەندیک سیاسەتمەداری هەریمی و نێودەوڵەتی و بە پێی هەندێک ڕاگەیاندنی جیهانی و هەرێمی گوایە حەماس بە دەست لەپشتدانی بەرەی ڕووسیا ئەو کارەی ئەنجامداوە. بۆیەش ئەوکارەی ئەنجامداوە بە چەند مەبەستێکەوە:
یەکەم: بۆ ئەوەی ئەو فشارە سەربازیەی کە لە لایەن ناتۆوە لە سەر ڕوسیایە لە بەرەی ئوکڕانیاوە لەسەری کەم بکرێتەوە، ئەویش بە کردنەوەی بەرەیەکی تری شەر بۆ ناتۆ لە شوێنێکی تر. کە لە فەلەستین و کێشەی فەلەستینیان باشتر پێ شک نەهاتووە. ئێستا ئەمریکا کە سەری مارەکەیە بە لای بەرەی ڕوسیاوە ڕاستەوخۆ لەوشەڕەی نێوان حەماس و فەلەستین تێوەگلاوەو سەرقاڵیان کردووە!
دووەم : وەڵاتانی عەڕەبیش هەندێکیان دانیان بە دەوڵەتی ئیسڕائیلدا هێنابوو، سەفارەتی ئیسڕائیل لە نێویاندا بە ئازادانە دامەزرابوو، پەیوەندی سیاسی و بازرگانی لە نێوانیاندا بە ئاشکرا دەستی پێکردبوویەوە. هەر بۆ ئاسایی کردنەوەو دان نان بە ئیسڕائیلدا هەندیک دەوڵەتی عەڕەبی تریش لەسەرەدا بوون بۆ ئەوەی ئەو کارە بکەن، لە نێویاندا سعودیە بوو. ئاسایی بوونەوەی پەیوەندی نێوان جیهانی عەڕەبی و ئیسڕائیل بۆ ئێران وەک گورزێکی کوشندە بوو، بۆیە ئەوەی پێ هەرس نەدەکراو دەیزانی بە تەنیا دەمێنێتەوە لە ناوچەکەداو دوایی قوتدانی ئاسان دەبێت، بۆیە ئەم دۆخەیان قەوماند.

ئەم شەڕەی نێوان حەماس و ئیسڕائیل وای کرد کە وەڵاتانی عەڕەبی و جیهانی ئیسلامی یەک بگرن جا با بە ڕواڵەتیش بێت. بە هۆی ئەم شەڕەی نێوان حەماس و ئیسڕائیل، ئاسایی کردنەوەی پەیوەندی نێوان ئیسڕائیل و وەڵاتانی عەڕەبی بە تایبەتی لەگەڵ سعودیە زۆر پاشەکشەی پیکرا، ئەمەش بە پلەی یەکەم لە بەرژەوەندی حەماس و ئێراندایە.
لە کۆتاییدا دەمەوێت بڵێم کە من لایەنگری مافی هەردووک گەلی عەڕەبی فەلەستینی و گەلی جولەکەشم لەو ناوچەیەدا. من پێم وایە هەردووکیان لەو ناوچەو دەڤەرەدا بوونیان هەبووەو پێکەوە ژیاون و بە تەنیشتی یەکەوەبوون، هەردووکیان، وەک دەگوترێت، لە یەک بەرەبابن و تا ڕادەیەک ئامۆزای یەکتریشن، هەردووکیان خاوەنی ئایین و کتێبی ئاسمانین، هەردوکیان پێغەمبەری خۆیان هەیەو هەردوکیشیان مێژوویەکی دوروودرێژیان هەیە . کەواتە لەو ڕووەوە هەردووک دەبێ مافیان لێزەوت نەکرێت.
بە بڕوای من، دەرەوەی هەردووک گەلی جولەکەو عەڕەبی فەلەستینی کاری کردۆتە سەر کێشەکەیان و لە لایەن دەوڵەتانی عەڕەبیی و هەرێمیی و نێودەوڵەتییەوە کێشەکەیان هەم بەلاڕێدا دەبرێ و هەم وایان ئاڵۆز کردوە کە چارەسەرکردنی زۆر وە زەحمەت کەوتووە.
چەندین گروپ و حیزبی جیهادی، ئیخوانی، سەلەفی، عیلمانی تاڕادەیەک ، هەروەها لیبڕالیش لە فەلەستیندا کاردەکەن و لەسەر هیچ شتێک ڕێک ناکەون! وەک چۆن دەوڵەتە عەڕەبیەکانیش هەر بەڕواڵەت و بۆڕاگەیاندنەکان یەکدیگیرییان پێوەدیارە، بەڵام هەر کە لە بەردەم کامێراکە دوورکەوتنەوە هەر دەوڵەتەی وەدوو بەرژەوەندی خۆی دەکەوێت . لەو نێوەدا بیری توندڕەویی و دژە جولەکەیی هەر بەرەو زیادبوون دەڕوا و لە ناو ئیسڕائیلیشدا بیری تونڕەویی و ڕاستڕەویی جولەکەو دژە فەلەستینی و دژە ئیسلامیی هەر بەرەو زۆربوون دەڕوا.
دەوڵەتە عەڕەبیەکان هەندێکیان زۆر دەستیان وەرداوەتە کێشەی فلەستینیەکان و زۆر وەزەحمەتیان خستووەو کێشەکە بۆ بەرژەوەندی خۆیان بەکاردێنن نەک بۆ بەرژەوەندی فەلەستینیەکان. بۆیە هەندێکیان نایانەوێت ئەوکێشەیە چارەسەر ببێت و دەیانەوێت لەوناوچەیەدا ئەم شێوە کێشەیە هەر بمێنێت.
حەماس و هاوشێوەی حەماس داوای سڕینەوەی ئیسڕائیل و لەناوبردنی جولەکە دەکات. جولەکەی جیهان یەک بە یەک هەمووی ئەوە دەزانن. بۆیە جولەکە هەتا بۆی بکرێت و لە توانایدا بێت خۆی بۆ ئەوە تەیارو ئامادە دەکات کە ئامۆزا عەڕەبەکەی نەتوانێت ئەو ئامانجەی وەدی بهێنێت. هەر بۆیەش ئێستا جولەکە خاوەنی گەورترین چەک و تەکنەلۆژیایەو تەنانەت خاوەن تەرسانەی چەکی ئەتۆمیشە، لەبەرامبەردا فەلەستینیەکان و عەڕەبەکان بەگشتی و ئومەتی ئیسلامی بە شێوەیەکی گشتی بێجگە لە پاکستان ئەویش بۆیان درووست کرد تا لەبەرامبەر هیندوستاندا ڕای بگرن چەکی ئەتۆمی هەیە ئەوانەی تر نیانە.
چەندین جارعەڕەبەکان بە گەلەکۆمی خۆیان تاقی کردەوە کە جولەکە ئەو کات چەکی ئەتۆمیشی نەبوو، وەک ئێستاش خاوەن تەکنەلۆژیای بەهێزو پێشکەوتوو نەبوو، وەک و ئێستا خاوەنی ئابووری سەربەخۆی بەهێز نەبوو جا ئەو کات عەڕەبەکان نەیان توانیبێت ئیسڕائیل لە ناو بەرن، چۆن ئێستا کە ئیسرائیل خاوەنی ئەو هەموو پێشکەوتن و چەک و تەکنەلۆژیاو چەکی ئەتۆمی و سوپایەکی بەهێزی مەشقپیکراو هەروەها پشتیوانی نێودەوڵەتی بەتایبەتی ناتۆ چۆن دەتوانرێت لە ناوببرێت. ئیسڕائیل 163 دەوڵەت دانی پێداناوەو وەک دەوڵەت ئەندامی نەتەوە یەکگرتووەکانە بۆیە لە ناو ناچێت و ئامانج و شیعاری حەماس بۆ لە ناوبردنی ئیسڕائیل کاریکی کردە نیەو دوورخستنەوەی فەلەستینیەکانیشە لە چارەسەرکردنی کێشەی خاکیان!
بۆیە بە بڕوای من، باشترین چارە ئەوەیە هێزێکی عیلمانی سێکیولاری نا دینی نێو فەلەستین جڵەوی کارەکە بگرێتە دەست و کێشەکە چارە بکات، بەڵام گەندەڵێکی وەک یاسرعەڕەفات نەبێ کە ئێستا سەدان ملیۆن دۆلار لای ژنەکەیەتی کە وەختی خۆی لە کۆمەک و خێراتی ئەم لاو ئەولا کە بۆ خەڵکی فەلەستین هاتووە وەلای ناوەو ئێستا خەڵکی فەلەستین سفر بەدەستەوە ماون. حەماس و سەرکردەکانی حەماسیش لەو باشتر نابن و نین!

———————————

بۆ ئەو نووسینە سوودم لەم سەرچاوانەی خوارەوە وەرگرتووە:

قورئانی پیرۆز وەرگێڕانی مامۆستا هەژار موکریانی
بەدواداچوونەکانی أخ رشید لە یوتیوب و ئەکاوەنتی تایبەتی خۆی لە سەر شەڕی حەماس و ئیسڕائیل!
The Israeli solution book by Caroline B. Glick
The covenant of the Hamas, main points at: https://irp.fas.org/world/para/docs/880818a.htm
https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-farhud
https://momentmag.com/why-were-jews-blamed-for-the-black-death/

کاتێک فەلەستینیەکان بێدەنگ دەبن، پشتگوێ دەخرێن. کاتێک بەڕەنگار دەبنەوە بە شەیتان ناوزەند دەکرێن. ڕاستە ڕووداوەکانی زیاتر لە سی ڕۆژی ڕابردو، مەترسیەکانی پشتگوێخستنی پرسی فەلەستین نیشان ئەدەن. لەهەمانکاتدا دەبینین ئیسرائیل و هاوپەیمانەکانی، بەمەبەست بەو ئەنجامە نەگەیشتون کە دەبێت ئەم کارەساتە بەجددی وەربگرن و مامەڵەی بکەن کە فەلەستینیەکانی لە غەززە تووش کردووە. لەهەمانکاتدا نەک نەیانویست ڕێگاچارەیەکی عەمەلی و ئینسانیش بدەن بەدەستەوە، بەڵکو ئیسرائیل گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە دەبێت ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی توندوتیژتر دەستپێبکات بۆ لەناوبردنی ئەوان.
ڕەنگە دوای ئەوەی ئیسرائیل دڵنیابێت کە بۆردومانە ئاسمانیەکانی باڵەخانە و تونێلەکانی وێران کردووە، هێرشەکانی بەردەوامی پێبدات و سەربازەکانی بەکاربهێنێت. لەهەمانکاتدا دەستدرێژیەکانی لەڕووی پانتاییەوە فراوانتر دەبن. پێشبینی دەکرێت لەسەرەتادا ئەم ئۆپەراسیۆنانە لە باکووری کەرتی غەززە چڕبکرێنەوە، چونکە ئەمە ئەو بەشەی غەززەیە کە ئیسرائیل فەرمانی بە دانیشتووانەکەی داوە چۆڵی بکەن. هەروەها کە هێرشەکانی بۆ سەر حەماس لەوێ چڕ کردۆتەوە. ئەمەش بەناوی ئازادکردنی ئەو بارمتانەیە کە بەدەست حەماسەوەن‌، بەڵام ئەمجۆرە لە هەڵگیرسانی شەڕ، سیاسەتی پاکتاوکردنە بۆ مەرامێکی سیاسی تر نەک ڕزگارکردنی بارمتە گیراوەکانی لای حەماس.
تائێستا ڕوون نییە کە بۆردومانی ئاسمانی و لەشکرکێشی زەمینی بوبێتە هۆی نەهێشتنی حەماس یان کەمکردنەوەی تواناکانی، بەڵام ئاستی قوربانیەکانی خەڵک بەرچاوو بێشومارە. تەنانەت ئەگەر ئیسرائیل سەرکەوتنێک بەدەست بهێنێت لەمیانەی لەناوبردنی تەواوی تۆڕی ئەو تونێلانەی کە حەماس لە کەرتی باکوری غەززە لێیداون، بەڵام هێشتا باشووری غەززەش تۆڕێکی بەرفراوانی تونێلەکان لەخۆدەگرێت. بۆیە ئۆپەراسیۆنەکان لەوێ زۆر قورسترو سەختتر دەبن. لەهەمانکاتدا ئەوەی جێگای سەرنجە ئەگەری ئەوە هەیە ئۆپەراسیۆنەکانی ئیسرائیل لە باشور ببێتە هۆی قوربانی و کوژرانی ژمارەیەکی زۆرتر لە خەڵکی مەدەنی، چونکە شەڕی شارەکان سەخت و قورسن.
سەربازانی ئیسرائیلیش لەکاتی ئۆپەراسیۆنەکانی ئەم دواییەی شارەکاندا ئاستێکی بەرزی تواناو پیشەیی بوونیان نیشان نەداوە، بۆیە تاکتیکی شەڕەکانیان زیاتر پشت بە وێرانکاری و قوربانی و کوشتارێکی زۆر دەبەستێت. بەئاشکراش ئەم ڕۆژانه‌ غەززە لە خوێن و تاواندا نوقم دەکەن! حکومەتی فاشیستی ئیسرائیل، وه‌ك باڵێکی دڕندەیی و تاوانکاری حکومەتی ئەمریکا و هاوپەیمانە ئەوروپییەکانی، بڕیارە بەپێی نەخشە و بڕیاری ڕاگەیەندراو ژیان له‌ هەموو زیندەوەرانی ئەم ناوچەیە بسێنێته‌وه‌.
لە لێدوانە فەرمیەکانی ئیسرائیلدا، بەڕوونی دەرکەوت کە ئیسرائیل لە وەڵامدانەوەیدا بڕیاری پێشێلکردنی یاسا مرۆییە نێودەوڵەتیەکان داوە، بەڵام لەگەڵ بەردەوامبونی ئەو پێشێلکاریانەی ڕۆژانە دەبینرێن، ڕۆژئاواو ئەمریکا چاویان لێداخستووەو پاساو بۆ تاوانەکانی دەهێننەوە.
ناتانیاهۆ هەوڵدەدات سەرکردەکانی ئەوروپا ڕازی بکات بۆ فشارخستنە سەر میسر، بۆ وەرگرتنی پەنابەرانی کەرتی غەززە بۆ ناو خاکەکەی. هەروەها دەیەوێت میسریەکان لانی کەم لەماوەی ئەم هێرشە دڕندانەیەی بۆ سەر دانیشتوانی غەززە ئەنجامی ئەدات، جێگایان بکەنەوە، بەڵام ئەوەی ناتانیاهۆ دەیەوێت ئەوەیە بەڵکو میسر دەرگاکانی بکاتەوە تا ئیسرائیل بتوانێت بۆ هەمیشە دایانبخات. هەروەها سەرکردە باڵاکانی ئیسرائیل و بەشێک لە بەرپرسانی پێشوو درێغی ناکەن لە بەشداریکردن لە مشتومڕێکی گشتی سەبارەت بە ئاوارەبوونی زۆرەملێی فەلەستینیەکان لە غەززەوە بۆ میسر. لەم بارەیەو میسر جارێ هیچ ڕێکەوتنێکی نەکردووەو ڕۆشنیش نیە هەڵوێستی چۆن دەبێت، تائێستا بێدەنگی هەڵبژردووە.
ئەم فشارانەی ناتانیاهۆ هاوکاتە لەگەڵ ڕاپۆرتە بەردەوامەکانی وەزارەتی ئیستخباراتی ئیسرائیل، کە بەڵگەنامەیەکیان بڵاوکردۆتەوە لیستی ئەو بژاردانەی خستۆتەڕوو کە دراوە بە دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ فەلەستینیەکان لە غەززەدا. بۆئەمەش لەنێو ئەم بژاردانەدا ئەوەیە کە ئیسرائیل ناوچەی پارێزبەندی چەند کیلۆمەترێک لەقووڵایی خاکی میسردا دروست بکات و ڕێگەی گەڕانەوەیان نەبێت، لە بەڵگەنامەکەدا ئاماژە بەوەشکراوە، ئەم پڕۆژەیە پێویستی بەوەیە ئیسرائیل هەوڵی چڕوپڕ بدات بۆ ڕاکێشانی پاڵپشتی نێودەوڵەتی، بەتایبەتی ئەمریکا.
لەڕاستیدا ئیسرائیل لەڕێگەی وەزارەتی ئیستخباراتەوە دان بەوەدا دەنێت کە پاکتاوکردنی دانیشتوانی غەززە ئێستا بەشێکە لە پاکێجی چەمکی سیاسەت و مامەڵەکردن لەگەڵ فەلەستینیەکاندا. دروستکردنی هەلومەرجێک بۆئەوەی ژیان لە کەرتی غەززەدا نەتوانرێت بەردەوام بێت، کە دەبێتە هۆی ئاوارەبوونی بەکۆمەڵی دانیشتوانی کەرتی غەززە بۆ میسر یان کەنداو.
لایەنگرانی ئیسرائیل، لە ئەمریکا و لە ڕۆژئاوا زۆرباش ئاگاداری ئەم نەخشەو سیاسەتەی ڕاستڕەوەکانی ئیسرائیلن. هەروەها لەباری عەمەلیشەوە ئەم هێرشە بەربەری و دڕندەیەی ئێستا ئیسرائیل پیادەی دەکات، هەنگاوە عەمەلیەکانی ئەو سیاسەتی پاکتاوکردنە نیشان ئەدات، بەڵام زۆر بێشەرمانە بێدەنگی لێکراوە، بەپاساوی بەدیهێنانی ئاسایش بۆ ئیسرائیل، واتە دەبێت سەروو دوو ملیۆن لە خەڵکی غەززە بەزۆرەملێ لەناو بیابانەکانەدا جێگایان بۆ بکرێتەوە، تاوەکو ئیسرائیل بەمشێوەیە دەوڵەتە دینی و فاشیستەکەی پارێزراوبێت.
ئەوەی بەتایبەتی جێگەی سەرسوڕمانە، ووڵاتانی ڕۆژئاوا چاودێری هەموو ئەو شتانە دەکەن کە ئێستا ڕوودەدەن، بەڵام کارە دڕندەکانی حەماس کە لە ٧ی ئۆکتۆبەردا ئەنجامیدا، دەکەنە بیانوویەک بۆ عەمەلیکردنەوەی سیاسەتی پاکتاوکردنی تەواوی دانیشتوانی غەززە. تەنانەت لەکاتێکدا ئیسرائیل بەردەوامە لە قڕکردنی هەزاران خەڵکی غەززە، هەروەها زۆرێک لە خەڵکی دیکە لەژێر داروپەردو و کەلاوەی داڕماوی باڵەخانەکاندا ژیان دەکەن. لەلایەکی تریشەوە ئەمریکا و وڵاتانی هاوپەیمانی ئەوروپی ڕەتیانکردەوە شاڵاوی بەربەریەتی هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە بوەستێنن، یان تەنها بەردەوامن لە دەربڕینی ئیدانەکردن بەرامبەر کوشتنی ئیسرائیلیەکان لە هێرشەکەی حەماسدا بۆ سەرئیسرائیل.. بۆیە ئەوە دەرکەوت ئەم کارەی ئیسرائیل دەیکات بەپشتیوانی هاوپەیمانەکانی لە رۆژئاواو و ئەمریکا، تۆڵەکردنەوەی کاریگەری قوربانیەکانی هێرشەکەی حەماس نیە! سیاسەتێکی پێشینەی پاکتاوکردنە بۆ دەرچونی ئیسرائیلە لەو قەیرانانەی هەفتا ساڵە لەبەرامبەر کێشەی فەلەستیندا دەرگیریەتی. لەهەمانکاتدا بۆ روبەربونەوەی ئەو قەیرانەیە کە ئێستا لە پەیوەند بەو ئاڵوگۆڕانەی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەڕێوەن، پێکهاتوە. ئەوە بێجگە لەوەی دەوڵەتی ئیسرائیل دەیەوێ بەپاکتاوکردنی فەلەستینیەکان پێگەی داهاتووی خۆی بچەسپێنێت و باسێکیش دەربارەی دەوڵەتی فەلەستین لەئارادا نەبێت.
لەلایەکی تریشەوە بە لەبەرچاوگرتنی ئەو خۆپیشاندانانەی لە پایتەختەکانی ڕۆژئاوا ڕوودەدەن و دڕندەیەکانی ئیسرائیل لە غەززە ئیدانە دەکەن، لەنێویاندا ژمارەیەکی سەرسوڕهێنەری جولەکەکان، لە بەرگریکردن لە هەموو قوربانیەکان بەبێ جیاوازی لە دوای هێرشەکەی ٧ی ئۆکتۆبەرەوە پێشهاتوە، ئاستی ئنیسانیەتی جوڵانەوەیەکە کەتەواو پەرچەکرداری دروست لە بەرامبەر ئیسرائیل و رۆژئاواو ئەمریکادا دەردەبرێت. هەروەها لەناو خودی ئیسرائیلیشدا ئەم جووڵانەوە دژی بەربەریە، دەنگ و ناڕەزایەتیان هەیە.
لەکاتێکدا ململانێ ناڕەواکانی ئیسرائیل لەبەرامبەر خەڵکی فەلەستیندا دابەشبوون و ناڕەزایەتی لە کۆمەڵگاکانی ڕۆژئاوادا گەورەترکات، حەتمیە لە بەهێزبونیدا بێکاریگەر نابێت لە سەر مەزاجی گشتی و فشار دەخاتە سەر رۆژئاواو ئەمریکا بەئاقاری ئەوەی دۆخەکە بگۆڕدرێت، بەتایبەتی لە شوێنێکدا کە پرۆسەی نەچونەپێشەوەی سیاسەتەکان و بەرژەوەندیەکانی ئیسرائیل زیانی زیاتر بە خودی ئیسرائیل بگەیەنێت. لە ناچاریدا ئەگەری ئەوە هەیە شەڕەکە ڕاگرن، بەڵام لەئێستادا ئەم گۆڕانکاریە دیار نییە. بەڵگە بۆ ئەمەش ئەوەیە کە ئیسرائیلیەکان ئێستا بەئاشکرا باس لە پاکتاوی غەززە دەکەن بەرامبەر بە زیاتر لە دوو ملیۆن فەلەستینی لە غەززەدا کە سەرگەردان کراون، بەبەرچاوی وڵاتانی ڕۆژئاواوە، ئەم پاکتاوکردنە لەباری جێبەجێکردندایە و بەری پێناگرن و بەردەوامن لە پیلانێکی پر شەرمەزاری و بەئاشکرا کاری لەسەر دەکەن، بە بۆردومان و وێرانکاری و کوشتاری بەکۆمەڵ و هێرشی سەربازی شاڵاوێک پیادە دەکەن کە دانیشتوانی غەززە ناچار بە ئاوارەیی بن.
مەگەر سەرنەکەوتنی هێزی سەربازی ئیسرائیل لەبەرامبەر بەرەنگاری یان ڕوداوێکی کوتوپڕدا بەرەوڕوبێتەوە، یان ئاستی شەڕەکە پەلبهاوێت و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگرێتەوە، ئەمەش بە ئەگەری دەخالەتی ئێران و هاوپەیمانەکانی روئەدات و ناوچەکە تەواو دەشێوێنێت و ئاگری شەرەکە وەها گەورە دەکات، ئەگەری ئەوە دێنێتە پێشەوە ئەم پلانی پاکتاوکردنە بە کارەساتی تر پاشەکشەی پێبکرێت. لەمانە گرنگتر و کارسازتر بەهێزبونی ئەو ناڕەزایەتیە بەرفراونە جەماوەریە جیهانیەیە کە ئێستا لەمەیداندایە و دژ بەو داگیرکاری و هێرشە بەربەریە هەڵوێستیان گرتووە، کە بەرامبەر دانیشتوانی فەلەستین دەکرێت. لەهەمانکاتدا پێداگری لەسەر دوو دەوڵەتی فەڵەستین و ئیسرائیل دەکات.

شەڕ تێکدانەوەی کۆمەڵگای نادادپەروەرە ، بە هیوای دروستکردنەوەی بە شێوەیەکی دادپەروەرانە ، بۆیە خوای گەوره ئەفەرموێت : ( کتب علیکم القتال ) واتا ( جەنگمان لەسەر فەرز کردوون ) ..
مانەوەی کۆمەڵگا لە ژێر دەسەڵاتی نادادپەروەر و خۆسەپێندا ، هەموو سێکتەرەکانی ژیان تیایدا ڕادەوەستێت ..ڕۆژ بە ڕۆژ سیماکانی بێکاری و برسێتی و دواکەوتن و لەبەر یەک هەڵوەشان و تاوان و نائومێدیی و سەرهەڵگرتن و نەخۆشییە کۆمەڵایەتی ودەروونییەکان لەنێوان تاکەکانی ئەو کۆمەڵگایەدا تەشەنە دەکەن ، بە جۆرێک وای لێ دێت مانەوە لەو کۆمەڵگا چەقبەستووانەدا ، کارێکی سەختە و ..ئەوە ئەخوازێت مرۆڤ دەستبەرداری هەست و هۆش و سۆزە مرۆڤایەتییەکانی خۆی بێت .
لەتیف هەڵمەت له شیعرێکیدا ئەڵێت :
( کە هات زەبر و زەنگ
دەست نەدەیتە تفەنگ
ئەبی به ژەنگ )
جوانترین قۆناغ لە کۆمەڵگاکاندا ، ئەو قوناغانەن کە تیایدا تاکەکانی کۆمەڵگا بریاری جەنگ و .. هەڵتەکاندنی سیستمی بێدادی و تۆتالیتاریی دەدەن ..
کە باس لە ئەوروپا دەکرێت ، یەکسەر شۆڕشی ڕێنیسانس مان بە بیر دێتەوە ، کە سیستمی فەرمانڕەوایی نادادپەڕوەرانەی پیاوانی کەنیسەیان گۆڕی بە فەرمانڕەوایی تێکنۆکرات .. لەو سەردەمەوە ، ڕۆژ بە ڕۆژ ئەوروپییەکان ، لە هەموو بوارەکانی ژیاندا ، داهێنان دەکەن ..ئەگەر ڕێنیسانسیان بەرپا نەکردایە ئەوا ئەمڕۆ ئەوروپییەکان لە چاخی بەردیندا ئەژیان ، چونکە هەر لە سەرەتاوە دەسەڵاتی کەنیسە زانستی بە کوفر لە قەڵەم دەدا و چەندین زانای وەک کۆپەرنیکۆس و گالیلۆی ، کوشت و ئەشکەنجە دا ..
تەنانەت لە ووڵاتە چەقبووەستووە ئایدیۆلۆژییەکانی وەک چین و یاباندا کە هێشتا دەسەڵاتە خێڵەکی و شمولییەکان باڵادەستن تیایاندا ، شۆڕشیان لە بازاڕدا کرد و ..بازاڕی ئازادیان خستە جێی بازاڕی داخراو ، ئەوەیش گەورەترین شۆڕش بوو له مێژووی وڵاتێکی وەک چیندا ، ئەگەر وا نەبووایە ، ئێستا چین لە ووڵاتە کارەساتبارەکان دەبوو .
لە یاسا نوێکانی ووڵاتاندا و بە تایبەت لە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکادا ، سەرۆکی ووڵات بۆی هەیە چوار ساڵ تا هەشت ساڵ فەرمانڕەوایی بکات ، دوای ئەوە ئەگەر هەموو میللەتیش هەڵیبژێرن ، قبوڵ ناکرێت و ئەبێ کورسیی دەسەڵات بەجێ بهێڵێت ، چونکە دەروونناس و کۆمەڵناسەکان سەلماندوویانە مرۆڤ ئەگەر لە هەشت ساڵ زیاتر لە پۆستی فەرمانڕەواییدا بمێنێتەوە ، لادانی دەروونی و کۆمەڵایەتی و مۆراڵیی تێدا ڕوو دەدات و ..کۆمەڵگا تەفرە دەدات ..سەرۆک دوای هەشت ساڵ ئەیەوێت ڕۆڵی خوا ببینێت و خەڵکەکەیش کڕنوشی بۆ ببەن و بیپەرستن وەک به ئاشکرا ئەبینرێ و ئەبیسترێ و ئەخوێنرێتەوە ..
ئینجا هاوڕێیان ، بزانن وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست له چ دۆزەخێکدان کاتێ سەرۆکێک چل ساڵ کورسییەکەی بە جێ ناهێڵێت ، هەتا ئیزرائیل ، خۆی ودوو فریشتە دێن و پەلکێشی ناو گۆڕی دەکەن ..تەماشا بکەن، ئەو وڵاتانە لە زانست و هونەر و گوزەران و ئازادی و مافەکاندا ، چ داڕمانێک داڕماون ..بە نمونە ووڵات هەیە ساڵانە بودجەیەکی گەورە بۆ دروستکردنی زیندانی نوێ تەرخان دەکات ، چونکە زۆرینەی کومەڵگا ڕەتی دەکەنەوە و ئەمیش زیندانیان ئەکات ..
لە یادمە ، سەرەتای ساڵانی هەشتاکان ، مێرمناڵ بووم ، لەگەڵ کۆمەڵێک هاوڕێما یاری فتبۆڵێنمان ئەکرد له تووی مەلیک ، کاتێکمان زانی کۆمەڵێک گەنج بە گوڕ و تینەوە ، لە دوورەوە ، دەستیان ڕادەوەشاند و هاواریان ئەکرد : ( برادەران ! کاتی شۆڕش و ڕاپەڕینە واز لە یاری بێنن ! )
خۆشترین ڕستە هەتا ئێستا لای من ، ڕستەی نێوان ئەو دوو کەوانەیەیە..ئومێدی لەناخماندا دروستکرد ..تابلۆی ژیانێکی نوێ و سیستمێکی دادپەروەرانەی نوێی لە ناخماندا کێشا ..خەون و خەیاڵێکی فراوان و باڵای تیاماندا چاند .. فتبۆڵمان فڕێ دا و .. دەستمان دایە دار و بەرد و پەلاماری چەکدارەکانی دڕندەترین سیستمی ئەو کاتەمان دا ، بڕوا بکەن، لێدان و ڕاکردن و ڕاونان و دەنگی میلی کڵاشینکۆفەکان تاکو ئێستایش ، خۆشترین و پاراوترین ئاوازی مۆسیقایە لە ناخمدا و.. هەتا هەتایە شانازیی بەو ڕۆژەوە ئەکەم چونکە یەکەمین بیری شۆڕش و تێکدان و شەڕ بوو لە ژیانمدا دژی سیستمێکی دڕندە و گەمژە و تۆتالیتار ..
یەکێک لە بیریارەکان ئەڵێت : کۆمەڵگای پێشکەوتوو ، شۆڕشی بەردەوامی ئەوێت ..شۆڕش بە مانا فراوانەکەی واتا گۆڕانکاریی .. گۆڕانکارییش واتا تێکدانی شتێک و دروستکردنەوەی شتێک لە جێگایدا ..
تۆ ئەتوانیت خانوویەکی کۆن تێک بدەیت و خانوویەکی نوێ لە جێگایدا دروست بکەیتەوە ..ئوتومبیلێکی کۆن سکراب بکەیت و ئوتومبیلێکی نوێ لە جێگای دابنێیت ..بەڵام دەسەڵاتی خۆسەپێن ، دەیان هەزار چەکداری لە چوار دەوری خۆی کوکردۆتەوە ، گۆڕینی ئەو جۆره دەسەڵاتانە ، ئازایەتی و بیر و باوەڕێکی پتەویان ئەوێت ، چونکە سەدان هەزار چەکدار لولەی تفەنگەکانیان ڕوو دەکەنە شۆڕشگێڕەکان و بە خراپترین شێوە ئازاریان دەدەن بۆ ئەوەی یەکەم بیانشکێنن و دووەم وانەیەکیان دابدەن کە جارێکی تر بیر لە شۆڕش و گۆڕانکاریی نەکەنەوە و ..سێیەمیش بۆ ئەوەی بیانکەن به پەند و عیبرەت بۆ نەوەکانی داهاتوو ، تا هەرگیز بیر لە ڕیفۆرم و پەلاماردان نەکەنەوە ..
بێگومان ئەو گریمانانەی دەسەڵات ، گریمانەی هێندە لاواز و بودەڵەن ، کە بە کەمێک سوور بوونی کۆمەڵگا لەسەر شۆڕش ، هەرەس دێنن و ڕادەکەن .. جەنگاوەرێکی وەک ناپلیۆن ئەڵێ : ( سوپا شەڕی لەگەڵ کۆمەڵگای ڕاپەڕیودا پێ ناکرێ) .. هەروەها ئەڵێ : ( دوو سوپا هێندەی دوو نووسەر من ناترسێنن )
چونکە میللەت کە دێتە مەیدانی شۆڕشەوە ، وەک دەریا وایە ، هیچ هێزێ ناتوانێت خۆی له بەردەمیدا ڕابگرێت ..
بیریارێکی وەک سەید قوتب ، لە ووتارێکیدا بە ناوی (باجی سەرشۆڕیی ) ئەڵێ : ( لە ژیاندا دوو جۆر باج هەن ، ئەبێ یەکێک لەو باجانە بدەیت ..باجی سەربەرزی و باجی سەرشۆڕیی ..باجی سەرشۆڕیی ، لە ئاستێکدا ڕاناوەستێت و ئەبێ ڕۆژ لە دوای ڕۆژ زیاتر سەرت شۆڕ بکەیت و سوکایەتیی زیاتر قبوڵ بکەیت و خزمەتی زیاتری ئاغاکانت بکەیت ..بەڵام باجی سەربەرزیی یەک جارە ، یان بەسەر زۆردار زاڵ دەبیت یان لەو ڕێیەدا خۆت بەخت دەکەیت ، واتا بوار نادەیت بۆگەناوی کۆیلایەتیی ، ڕووباری پاک و سازگاری ژیانت پیس بکات )
وائیل سدیقیی ، چالاکوانێکی میسرییە و له دەرەوەی میسر ئەژی ، لەم ڕۆژانەدا له کورتە ڤیدیۆیەکیدا ووتی : ( خەڵکێکی زۆر لە میسرەوە پەیوەندیم پێوە ئەکەن و ئەڵێن وائیل ، کێشەی بێ کارەبایی کوشتینی ، ڕێگا چارەی تۆ چییە بۆمان ؟ ..
هاوڕێیان ، لە میسر سێ ڕێگا هەیە بۆ ژیانکردن ، ئەبێ یەکێکیان هەڵبژێرن ، یەکەمیان ئەوەیە زۆرینەتان بڕژێنە سەر شەقامەکان و ئەو دەسەڵاتە خۆسەپێنە لا ببەن کە لە لابردنی توێکڵە مۆزێک ئاسانترە ، تەنها کۆبوونەوەی زۆرینەی ئەوێت و ئیشی یەک کەس و دوو کەس نییە .. زۆرینە .. وە من پەیمانتان ئەدەمێ لە کورتترین کاتدا ئەو دەسەڵاتە دیکتاتۆرە خۆسەپێنە ئەگۆڕن ..
دووەم جۆری چارەی بێکارەباییش ئەوەیە وەک من ، میسر جێ بهێڵن ، دوای ئەوەی ساڵەهای ساڵ لەناو میسردا هەوڵمدا زۆرینە کۆبکەمەوە و بە گژ دەسەڵاتدا بچینەوە ، بەڵام پێم کۆنەکرانەوە ..ئێستا ئەوەتا به دنیادا ئەگەڕێم و گەشت ئەکەم و بۆ چرکەیەکیش کارەبا نابڕێت ..
سێیەم ڕێگا ئەوەیه ، هەر لەناو میسردا بمێننەوە و بەردەوام بن لە ڕازی بوون بەو بار و دۆخە .. چونکە کە نەتوانن زۆرینە به گژ ئەو سیستمە نادادپەروەرەدا بچنەوە و .. نەیشتوانن وڵات جێ بێڵن ، ئەبێ بە کۆیلایەتی و سەر شۆڕیی درێژە بە ژیانتان بدەن )

١
به‌ندۆڵی كاتژمێری ناو مۆزه‌خانه‌ له‌ ده‌مار به‌تاڵ بووه‌ ‌
وه‌ك گونی نێریی خه‌ساو شۆڕبووه‌ته‌وه‌‌
په‌نجه‌ره‌شی سه‌ری له‌ به‌ر خۆیه‌وه‌ ناوه‌
شاوه‌ڕیخنه‌ و هاوشێوەی کە دێن باڵیان دەنووک
دەنووکیان خەنجەر
چڕنووکیان شمشێر
چاویان ئاژاوه‌گێڕ
هاتنی نیازخراپ
برین بێ سنوور و پێوانە گەورە دەکا و لێوی بزر دەبێ
پێشبینی بوومه‌له‌رزه‌ش ده‌كرێ
شیعر و هاوشێوەی نەرم هەنگاو دەنێن
ڕووبارێک دێ لە سینگی مەلەوان دەدا
دوای ئەوەی چووینە ناوى گوێچكه‌ماسیمان به ‌ده‌سته‌وه‌ بوو
لە خەڵاتی ڕووناکی لێی بووردین
دەتوانین بە یەکتری بڵێین سڵاو و ڕۆژباش
لە سڵاو و ڕۆژباشدا تەواو هەقیقەتین
هەڵمی شەونمین
هەڵمی خوێ نین
ئەسپێکی ڕووخۆش لە حه‌وشه‌ و ماڵمان پشتی خۆش دەکا
تەزوو بە ڕێگادا دەهێنێ و گوێت له‌ ده‌نگی دڵت ده‌بێ و پێت ده‌ڵێ به‌ڵێ
گەشتت بەرەو خەڵاتی ڕووناکی فەرموو ئه‌نگوستیله‌ت له ‌سندووق ده‌ربهێنه‌
گوڵه‌به‌ڕۆژه‌ ئاوڕ ده‌داته‌وه‌
* * *
خۆر له‌ قووڵایی و ڕوونیی ژیان دێته‌ ده‌رێ
دمۆر و دڵڕه‌ش نییه‌ به‌ ده‌می پڕ چرپه‌وه‌ دێته‌ لات

٢
به‌هه‌شت ڕه‌نگی نییه‌ یان ڕه‌نگی نه‌ناسراوه‌
کە لەدایک بوو ماڵیان نزیک گۆڕستان بوو
لە مێردمنداڵیدا بەرخەکانی دەبردە ناو گۆڕستانەکە و دەیلەوەڕاندن
ده‌نگیان ده‌هات و ون نه‌ده‌بوون
گەنج بوو لەم گۆڕستانەدا گۆڕی بۆ زۆر
خزم و کەس و برادەر و ناسیاوی خۆی لێ دا و بەڕێزەوە ناشتنی
دارەبازەشی گەڕاندەوە مزگەوت
ئێستا خۆی و منداڵی و نەوە و گوڵی گه‌رمی تێیدا نێژراون
سەری بە ناوچەوانی ئاسکێک کردووە
لە ڕووناکیی گەردوونیدا
تەماشای هەزارەی تازە دەکات
گوڵی سه‌رگۆڕیش ده‌ژمێرێ
ده‌بێته‌ شه‌هره‌زادی چیرۆك و به‌ردی حه‌وت په‌یكه‌ر ‌

                         *      *      *

كێلێك هه‌موو كێله‌ و ناویش هێزی ده‌ست به‌دڵه‌وه‌گرتن
ده‌یكاته‌ ئومێد‌ ده‌توانین قسه‌ی له‌گه‌ڵدا بكه‌ین

٣
گردێک باخچه‌ و سەنگەری بەسەرەوەیە
درەختی خۆڕسک قەدیان وەک دووگردی نوێژ چنیوە
ناهێڵن خودی لە یەک بترازێ
گەورەی خوداوەندان گرد لەسەر لم باڵا ناکا
کەناری نزم فریودەرە
بەردی گڕکان ناوچه‌وانی بووه‌ته‌ هه‌ست و تووڕەیە
لە کازیوەی لێڵ نامێنێتەوە
خۆڵەمێش لەسەر خۆی لا دەدا
ڕەگ و خۆڵی گەشەکردن بۆ خۆی هەڵدەبژێرێ
دەتوانێ چاوەڕێ بکا
سیشی بەگرانی هەناسە نەدا
* * *
جه‌ژنی به‌ كه‌ژاوه‌یه‌ و لووتكه‌ پێی گوت ونم مه‌كه‌
له‌ باڵای چیایان ئه‌ستێره‌ی كه‌ڵبه‌هار ده‌كوژێ

٤
دەستنووسی ئایین ڕەوشتی یەکەمی زەوی تێدا نییە
نازانرێ پەنجەرە چۆن دروست بوو
ترووسکاییەکی خامۆش
دەستی گرتین و دەزووی یەکتردۆزینەوەی داینە دەست
درەخت ئێوارەخوانی خۆبه‌خشینی
بۆنوبەرامە و بەروبوومی ڕێك خست
کە لێک نزیک بووینەوە ڕەش بووین
شیناییی ئاسمان و ڕوونیی ئاو هه‌ڵبزڕكا
مازوو بە هانای منداڵانەوە هات
کردیانە مووروو و تۆپ و مۆری ده‌رگای به‌هه‌شت
بانگی ئاژەڵمان کرد وەڵامی نەداینەوە
تیرمان سوار کرد و تۆوی سروودی هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندمان وه‌شاند
زەوی چووه‌ توخمی سه‌رسووڕمان و لەپی کردەوە
لە لۆچێکی ڕەوشتی یەکەم دۆزرایەوە
* * *
زه‌وی كه‌ شووره‌ی دانرا و به‌ره‌و شار چوو
له‌ ناوكی گه‌مارۆ درا ڕه‌وشتی بزر بووه‌وه‌
شوباتی 2020 هه‌ولێر

ڕۆژێک دادێ تۆ دەبیتە شۆڕەبی
کتێبێکی شیعریی نوێی شاعیرێکی تایبەت

وەشانی نووسیار لە وەرزی نوێی کتێبەکانیدا کۆمەڵە شیعری (ڕۆژێک دادێ تۆ دەبیتە شۆڕەبی) لە نووسینی نووسەر و شاعیر نەزەند بەگیخانی چاپ و بڵاودەکاتەوە.
ئەم کتێبە لە دوو توێی ١٧٠ لاپەڕەدا کۆمەڵە شیعرێک دەگرێتە خۆی کە لە رووی فۆرم و ناوەڕۆکەوە ئەزموونێکی نوێی شاعیری بە ئەزموون نەزەند بەگیخانی-یە کە براوەی خەڵاتی شیعریی فێمینی فڕەنسییە (ساڵی ٢٠١٢).
کتێبەکە لە هەشت بەش پێکهاتووە کە وەک هەشت چڵەبی شۆڕبۆتەوە و بە کۆمەڵێ مۆتیڤ و هێڵکاریی هونەرمەندان قەرەنی جەمیل و رێبوار سەعید وێنەڕێژکراوە. بەشەکان بریتین لە: عیشق، لێکترازان، سروودی سروودەکان، پێگەییشتن، من ئەویترە، جەنگەکان درێژن، مەرگ، تاک-بوون لە کۆ-دا.
پارچە شیعرێک لە کتێبەکەکە:
رۆژێک دادێ
تۆ دەبیتە شۆڕەبی
لە کەنارەکانی من دەڕوێی
چڵی ئارەزووت شۆڕ دەبێتەوە ناو ئاوی شینی من
بەناو چۆڵاییەکانی جەستەی نیشتماندا دەڕژێین
دەبینە دەریا و
شەپۆڵ دەدەین
سەما دەکەن یاران
لەسەر پلاژی شیناییمان

نەزەند بەگیخانی: نووسەر و شاعیر، مامۆستای زانکۆ و هەڵگری خەڵاتی ئەکادیمیی ڤینسنت رایت-ە لە زانکۆی سیانسپۆی پاریس. لە ١٩٨٧ ەوە لە مەنفا دەژی و خوێندنی باڵای لە زانکۆی سۆربۆن-ی فڕەنسی تەواو کردووە و دواتر بۆ ماوەی ١٥ ساڵ لە زانکۆی بریستلی بریتانی کاری کردووە. بەگیخانی وەک شاعیرێکی جیهانی ناسراوە و جگە لە کوردی، بە ئینگلیزی و فڕەنسیش دەنووسێ. بە کوردی شەش دیوانی شیعری و بە ئینگلیزی و فڕەنسی سێ دیوانی هەیە. شیعرەکانی بۆ دەیان زمانی زیندوو وەرگێڕدراون و لە ساڵی ٢٠١٢ دیوانی ‘دوێنێی سبەینێ” خەڵاتی فێمینی شیعری فڕەنسی بەناوی “سیمۆن لاندری” وەرگرتووە. ئەو دیوانە دوای نەمانی لە بازاڕ لە ساڵی ٢٠٢٢ لە لایەن کۆمەڵەی شاعیرانی فڕەنسی-یەوە دووبارە چاپ کراوەتەوە. بەگیخانی سەرپەرشتیاری بەشی “نەتەوە و کولتور و ئەدەبییاتی رۆژهەڵات”-ە لە دەزگای چاپ و پەخشی هارماتان لە فڕەنسا.بواری ڕۆژنامەگەریی کولتوورییدا کاری کردووە و لە چەندین ڕۆژنامە و گۆڤار و پێگەدا نووسینەکانی بڵاوکردوونەتەوە.

کتێبی “هام‌گام لەگەڵ مەرگ” کومەڵه شیعری خاتون “ڕوبار عبدالطیف مولود عبدالکریم” ناسڕاو به “دەریا هەڵەبجەیی” شاعیری هاوچەرخی خەڵکی شاری سڵیمانی لە باکووری کوردستان به وەرگیری زمانی فارسی هەچای “زانا کوردستانی” لەلایەنی دەزگای چاپو بڵاوکردەنی کتێبی هورمس لە ئیران‌دا لە ژمارەی هەزار قاپ چاپو بڵاو بۆ.

دوو شت دزرا ،
حیزبەکان نەوتی ژێر زەوی و خەڵکەکەیش ئاوی ژێر زەوی …
دووەمیان بە نهێنییە و
یەکەمیشیان بە ئاشکرا ..

٭ ٭ ٭

دوو هەڕاجی نائاسایی ،
حیزب زەوی بازرگانی و
خەڵکیش ڕاستگۆیی و متمانە ،
لە کەمپەکانی ئەوروپا ..
یەکەمیان بۆ فەردە دۆلار
دووەمیان بۆ ڕەگەزنامەی ئەوروپایی ..

٭ ٭ ٭

وامزانی هەورەکە دایکرد ،
کەچی پرژی ئاوڕشێنی ژنێ بوو لە بەردەگا بوو ،
بە دزی نەوتدزانەوە ،
یان بە ئەمری نەوتدزێ ،
بیرێکی ئاوکێشی لێدا و
خەتی دووەمی ئاویشی
بە بۆری سێ چارەک ، دزی ..
( کە ئەمەی دی ،
لەناکاو هەورەکە ڕایکرد ..)

٭ ٭ ٭

دزیی بکەی ،
کەواتە
تۆ هەی ..

٭ ٭ ٭
سەدان تەنکەر نەوتی دزیی ڕیز ئەبن لەو سنوورانە ،
سەدان جۆگەلەی ئاوی ڕوون سەر ئەکەن بە ڕاست و چەپی ناو کۆڵانا ،
..

٭ ٭ ٭
زانیاری زیاترت ئەوێ ؟
جیاوازیی نێوان نەوت و ئاو ،
نەوت کاتێ دزرا ، وون ئەبێ
ئاو کە دزرا ، دەردەکەوێ ..

٭ ٭ ٭
چەندین ڕۆژە،
هەموو عەلامات و ئەعرازەکانی بارینێ ،
بە ئاسمانی شارەکانمانەوە دیارن ،
بەس نابارێ ..
ڕێک وەکو من ،
سی چل ساڵە ،
هەموو عەلامات و ئەعرازەکانی کۆچکردنم پێوە دیارە و
کەچی چەقیوم وەک دارێ ..

٭ ٭ ٭
ئەڵێم تۆ بڵێی بارانەکەیشیان نەدزیبێ و
لەگەڵ کۆمپانیایەکی ئەڵمانیی ،
گرێبەستی پەنجا زستانەیان ئیمزا نەکردبێ ؟
کەف و تەمەکەی بۆ ئێمە و ئاوە ڕوونەکەی بۆ ئەوان ..؟؟
ئاخر بە پێی گرێبەستی نەوتەکەیش بوو ،
دوکەڵ و پیسبوون بۆ خەڵک و ..
نەوت و دۆلاریش بۆ خۆیان ..

٭ ٭ ٭
ئەم دەسەڵات و میللەتە ،
ڕۆژانە هەزارەها جار ،
یەکتری تەڵاق ئەدەن ..و
کەچی هیچ کامیان
ماڵەکە جێ ناهێڵێ ..
هەر پێکەوەن ..
ئەم پەیوەندییە ناشەرعییە،
نازانم چۆن
مامۆستاکانی ئاینیی ،
لێی بێدەنگن ؟ ..
چۆن مەلا بەشیر هیچ ناڵێ ؟

٭ ٭ ٭ٕ
له لاپەڕەی فەیسبووکەکەی
نوسی بووی ئیشی پتڕۆڵیۆم ..
ووتم با شتێ دەربارەی
پتڕۆڵ و پێکهاتەکانی
هاوکێشە و بەند و کارلێک و
توخمەکانی ، بچنمەوە ..
کە پیا گەڕام ،
هەمووی هەر تەوقە و مەجلیس و
جامانە و عەشرەت و وورگی هەڵڕژاوی سەر قایش بوو ..
جا بۆم دەرکەوت
ئەم قەپۆزە
لووتخوارە سەر قولکە جەوتە ..
فڕی بە پێکهاتەکانی
پتڕۆڵەوە نییە و تەنها
دزی نەوتە ..

٭ ٭ ٭
زانیاریم پێیە ، نەتدیوە
پێم بڵێ چەندێ کۆمپانیا و تاوەر و ڤێلات بەناوە ،
پێت ئەڵێم چەند بەرمیل نەوتت دزیوە لەم بۆگەناوە ..
پێم بڵێ چەند دەستت ئەڕوا ،
پێت ئەڵێم دابەستەی حەوشەی
چ حیزبێکی ..
پێت ئەڵێم لە ناو ئاگری
دۆزەخا ،
لە چ بەشێکی ..

٭ ٭ ٭

ئەگەر مەکتەب کرایەوە و
پشووی دزیی موچەکانتان بڕایەوە ،
پێم باشە کۆمەڵێ وانەی تازە – تازە زیادکەن بۆ لیستی وانەکان ..
گوناهن ، با لەوە زیاتر
بێ داهاتوو ،
بێ نان نەبن هەژارەکان ..
وەکو وانەی :
چۆن لە ماوەی هەفتەیەکا ئەبی بە دز ؟
چۆن لەگەڵ حیزبا ئەبیتە شەریکە دز ؟
چۆن به کۆرسێ ئەبیتە پسپۆڕ لە عیلمی فێڵ و تەڵەکە و درۆدا ؟
چۆن بە هیچ ئاوێ تەڕ نابی ..
چۆن ئەبی بە سپایدەرمان لە شەڕەکانی ناوخۆدا ؟
چۆن گیرفانت بە زنجیری بیرە نەوتێکا ئەدوری ؟
چۆن دەنگی خەڵکی هەژار و ساویلکە بەکاردێنی تا
ئەگەیتە باوەشی چەوری قەڵەوترین حیزبی ووڵات .. چۆن دۆلار ئەهێنیتە بەر ،
وەک کوڕی حەملان و حەیدەر .. ؟؟
چۆن فێری شانازیی ئەبی بە درۆ و خیانەتەوە ؟
چۆن زەوییە زۆر گرانەکان ،
یەک یەک قوت ئەدەی وەک لوقم ؟
چۆن دایئەمەزرێنی پێڕ و شەقوەشێن و باند و تاقم ؟
ئاسانترین ڕێگا بۆ شانازییکردن کەکاتێ هەموو میللەتیش پێت ئەڵێن دز ..
چۆن چۆنی باج ئەخەیتە سەر دەسکێ سەوزە ، کە لە گوێی جادەیەکا ، ئەیفرۆشێ پیرەمێردێکی سەد ساڵەی نەخۆش و کز ؟
چۆن نیوەی وڵات بفرۆشی و ڕووت ڕەش نەبێ وەک قۆنەرە ؟
چۆن نەتەوە و دین و ئاڵا ،
بکەی بە هۆکاریی دزی ..و
تەزویریان کەی یەک یەک ..فەقەرە فەقەرە ..
چۆن چەرمی ڕووت هێند قایم بێ شمشێری میسریی نەیبڕێ ؟
چۆن دەریایەک نەوت قوت بەیت و دەستیش لە خەڵک پانکەیتەوە و پێیان بڵێی : هەر چیم بەنێ ، خوا نەیبڕێ ….
هەتا دوایی ……..هتد ….

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

یەکەم: ئەو ئەفسانە و وێنایەی کە بۆ ئیسرائیل کرابوو لە هێزی بەرگری و هەواڵگری، بۆ یەکەم جار تێکشکاو لە یەکەم ڕۆژی هێرشەکەی حەماس لە ٧ی ئۆکتۆبەردا بەجۆرێک جەستەی ئیسرائیل زامدارکرا کە لە دەرەوەی پێشبینیەکان بوو و لە مێژووی دروست بوونی ئیسرائیلدا وێنەی نەبووە.
دووەم: کە ئێستا ئیسرائیل وەک گورگێکی بریندار هێرش دەباتەوە، پابەندی هیچ بەهایەکی یاسایی و ئەخلاقی نییە و هیچ هێڵێکی سوری نییە و بە پاڵپشتیی ئەمریکا لەسەروو یاسا نێودەوڵەتییەکانەوە ڕەفتاردەکات و ئەو کۆمەڵکوژیەی لە غەززە خستووەتەوە کە مرۆڤایەتی شایەتحاڵیەتی.
سێیەم: بزووتنەوەی حەماس و دانیشتوانی غەززە، سەرەڕای لاوازی ژێرخان و کەمیی و سادەیی تفاقی جەنگیان، کە ١٦ ساڵە لەژێر گەمارۆی سەختی وشکانی و ئاسمانی و دەریاییدان، بەڵام بە باوەڕی بەهێز و ئیرادەی بەرزەوە ڕووبەڕووی گەورەترین ستەمکاری سەردەم بوونەتەوە و سڵ لە مردن ناکەنەوە.
چوارەم: وڵاتانی ئەوروپا خاوەن ئیرادەی خۆیان نین و کوێرانە شوێن ئەمریکا کەوتوون. ئەمریکا و ئەوروپاش بە ئاشکرا و بێ شەرمانە مامەڵەی دووفاقیانە لەگەڵ گەلی فەڵەستین و گەلانی موسوڵماندا دەکەن.
پێنجەم: سەرکردەی وڵاتانی ئیسلامی هیچ نین جگە لە کۆمەڵێک بووکەڵەی گوێڕایەڵی ئەمریکا و وڵاتانی ئەوروپا. دەرکەوت بێ هەڵوێست و بێ ئیرادەن لە ئاست تاوانە وەحشیگەریەکانی ئیسرائیل بەرامبەر گەلی فەڵەستین. ئەوەندە لەرزۆک و تێکشکاون، ئیرادەی دەرکردنی باڵوێزی ئیسرائیل و پچراندنی پەیوەندیەکانیان لەگەڵیدا نییە، کە ئەمە لانی کەمی هەڵوێستە دژ بەو هەموو کۆمەڵکوژیەی ئیسرائیل لە غەززە ئەنجامی دەدات.
شەشەم: جیهانی ئیسلامی زۆر و بۆری بەسەریدا زاڵە و بەشێک لەوانەی بە کۆمەڵی موسوڵمانان هەژماردەکرێن لە ڕاستیدا هاوسۆزی ئیسرائیلن، نەک لەبەرئەوەی سودێکیان لێی بینیوە، بەڵکو وەک دژایەتیان بۆ گەلی فەلەستین و بزووتنەوەی حەماس. دیارە لە ناو کوردیشدا ئەم هەڵوێستە نەشازە ڕۆژانە دەبینرێت. لەو ڕووەوە، ئەم جەنگە قوڵی ڕەش و سپی زیاتر دەرخست و هێڵی جیاکەرەوەی نێوان موسوڵمان و دووڕووی تۆختر کردەوە.
حەوتەم: لەسەر ئاستی جیهان هێشتا ڕێژەیەکی باش لە مرۆڤی مردۆڤدۆست هەن کە لە ئازاری مرۆڤەکانی تر تێدەگەن و خاوەن هەڵوێستن و دەنگیان لەئاست تاوان و نادادی بەرامبەر مرۆڤەکانی تر هەڵدەبڕن، بەڵام ئەوانیش لە پێگەی بڕیار و دەسەڵاتدانین؛ هەوڵەکانیان کاریگەری هەیە بەڵام لە سنورێکی دیاریکراودا.
هەشتەم: نەتەوە یەکگرتووەکان ڕێکخراوێکە لەلایەن وڵاتە زلهێزەکانەوە ناکاریگەر کراوە و زیاتر وەک شانۆی تەسفیە حسابی سیاسیی خۆیان بەکاریدەهێنن. سەرەڕای هەڵوێستی جوانی (ئەنتۆنیۆ گوتیرێس)ی سکرتێری گشتی ڕێکخراوەکە کە دەڵێ (هێرشی حەماس بۆ سەر ئیسرائیل بێ هۆکار نەبووە)، بەڵام ئەم ڕێکخراوە جیهانییە توانای بڕیاری یەکلاکەرەوەی نییە و کاریگەریەکەی لە چوارچێوەی سەرکۆنەکردن و هاریکاری مرۆیی تێناپەڕێت.
نۆیەم: میدیای ڕۆژئاوایی لە ژێرکاریگەری لۆبی زایۆنیدایە و لایەندارانە ڕووماڵی ڕووداو و پێشهاتەکان دەکەن. تەنانەت ئەوکاتەی بەرپرسانی ئیسرائیل دەیانووت ناتوانین پشتڕاستی بکەینەوە کە حەماس منداڵی سەربڕیبێت، هێشتا بەشێک لە میدیا ڕۆژئاواییەکان بەردەوام بوون لە بڵاوکردنەوەی وێنە و هەواڵی ساختە لەبارەی سەربڕینی منداڵەوە.
دەیەم: لە هەزارەی سێیەم و لە سەدەی بیست و یەکدا، هێشتا لە جیهانێکدا دەژین کە زیاتر لە دارەستانی ئاژەڵەکان دەچێت و مەنتیقی هێز زاڵە بەسەر مەنتیقی عەقڵدا و کورد وتەنی (مست لە درێشە دەگەڕێتەوە). بەکارهێنانی چەک و تەکنەلۆجیای پێشکەوتوو ململانێکان یەکلایی دەکاتەوە، نەک عەقڵ و عەدالەت. ئیتر ئەو چەک و تەکنەلۆجیا پێشکەوتووانە چ کارەسات و مەرگەساتێک دەخوڵقێنن، لای وڵاتانی دونیا گرنگیەکی نییە!

……وەرنەوە …وەرنەوە فێستڤاڵی هەنارە ، ئەو فێستڤاڵەی پشتی “کان”و “نۆبڵ”ی شکانوە ، فێستڤاڵی سیمبولی دیموکراسی و شەرعیەتی شۆڕشگێڕی و کوردایەتی..!! دوای ڕیفڕاندۆم و سەربەخۆیی کوردستان و چارەسەری هەموو کێشەکان و یادکردنەوەی هەموو گەورە پیاو و منەوەرەکانی میللەت تەنها “هەنار ” مابوو کە یاد بکرێتەوە ..هەنار ئەو میوە پڕ لە ڤیتامینەی کە مایەی زیرەکی و لێهاتوویی و دەستپاکی سەرکردەکانە..!! ئیلهامی وورەی بەگژا چوونەوەی شۆڤینیزمی عەرەبی و مەزهەبییەکان و ناحەزانی کوردستانیش هەر ئەم میوە سیحراویەیە ، تەنانەت هەر جار و هەفتەیەک وەفدی “پێنج کوڕە ئازاکە ” بۆ ڕۆشتنیان بۆ بەغا و تەحەدا کردنی دەسەڵاتدارانی ئەوێ لە ڕێگا پەنا بۆ ئەم میوەیە ئەبەن تا زیاتر لە هەڵوێستە نەگۆڕەکانیانا ! پتەوتر بن پەنا بۆ تەسلیم بوون و پاڕانەوە نەبەن و ئەو جانتایانەی بە بەتاڵی ئەیانبەن بە پڕکڕاوی لە مووچە بیانهێننەوە..تەنانەت عەبقەرییەت و غەمخۆری ئەندامانی پارلەمانی ڕەحمەتیش هەر لە شەربەتی هەنارەوە بوە ، هەر ڤیتامینێک لە هەنارا بۆ خۆی سەرچاوەی دەیان گۆڕانکارییە بۆ بەرەوپێش چوونی ووڵات کە دەسەڵاتی کوردی سورە لەسەر پەیڕەو کردنی ..ناحەزانی ئەم میللەتە ئەبێ بزانن ئێمە تا خاوەنی شاخ و هەنار بین ناچەمینەوە..!! تەنانەت ئەکرێ لە جیاتی “مووچە” مامۆستا و باقی مووچەخۆرانی ” هەرێم !!” هەناریان بەسەرا دابەش بکرێ تا ڕوحیەتی خۆڕاگری و سەبر ونیشتمان پەروەرییان گەرم و درێژ خایان تر بێ..و لەوە تێبگەن مووچە وەریشبگیرێ هەر ئەخورێ بەڵام هەنار لە مێژوومانا وەک ئەستێرەیەکی ڤیتامیناوی ئەدرەوشێتەوە کە تەنانەت ئەشێ لە ئاڵا پیرۆزەکەمانا “خۆر”ەکە بکەین بە “هەنار” ێک وەک سیمبولێک بۆ ئەقڵیەتی کورد و مێژووە سورەکەی هەر وەک هەنار..!!خۆر ئاوا ئەبێ بەڵام هەنار : نەخێر….ئەوانەش کە مەترسییان لە تاسەی جادە و بانەکانی کوردستان هەیە پێش سەفەر کردن یەک دوو هەنار بخۆن تا لە تاسەکانا ناڕەحەت نەبن و هەناویان نەکەوێ …هەقە پرسیارێکیش بکەین ئاخۆ “هەنار” لە ماددەی140 جێگیر کراوە یان نا ؟
خۆزگە “گۆران”ی مەزن هەنار فرۆش بوایە تا زیاتر باس بکرایە و یادی بکرایەتەوە

دوێنێ شەو لەهەولێڕ فیلمی ئاڵوودە م بینی، لەسیناریۆو دەرهێنانی سیروان محەمەدو نواندنی شوان عەتووف و بەیان عوسمان وژمارە ئەکتەرێکی تر.
فیلمەکە فیلمێکی کۆمەڵایەتی و تاوانکاری تێکەڵ بوو، باسی لە کێشەکانی ئاڵوودە بوون و کاریگەرییە نەگەتیفەکانی لەسەر خێزان و شپرزە بوونی دەکرد، بەهۆی ئەو پەتا نەگریسە، پاشان تێوەگڵانی پاڵەوانی فیلمەکە( بەمۆ) لەکۆمەڵێ کێشەو تاوانی گەورەوە کە بەهۆیەوە دەخزێتە زیندان و لەوێش دادگا لەخێزان و کچەکەی جیایان دەکاتەوە، ئیدی زیندان بۆ ئەو دەبێتە قوتابخانەیەک بۆ فێر بوونی تاوانی گەورەترو تۆڵەسەندنەوە لەدوژمنەکانی لەسەر دەستی مافیاکان.
هەر تاوان نا، خیانەتکاری برادەرە نزیکەکانی و مارەکردنەوەی ژنەکەی، لەهەلومەرجێکا کە ئەو لە زینداندا بوو.
هەموو ئەمانە هێندەی دیکە هانی دەدەن بۆ ئەوەی دوای دەرچوونی لەزیندان، تۆڵە لەیەکە یەکەی دوژمنەکانی خۆی بکاتەوە.
هەردوو تەوەری ئاڵوودەیی و دروست بوونی تاوانبار لە کۆمەڵگایەکی وەک کۆمەڵگای کوردی، دوو دیاردەی دیارو بەرچاوی ئەم سەردەمەی ئەمڕۆن و دەکرێ ویژدان بهەژێنێ و چارەنووسێکی تاریک نیشانی ئەوانە بدات لەسینەمادا کە گیرودەی ئەو پەتایە بوونە.
بۆیە دەکرێ بڵێین فیلمەکە فەلسەفەیەکی کۆمەڵایەتی و مرۆیی بەپێز هەڵدەگرێ و بەئاراستەیەکی فیکری شایەستە بەرجەستە کراوە.
بەڵام ئەگەر فیلمەکە بکەین بەدوو بە‌ش، بەشی کۆمەڵایەتیەکەی و بەشی تاوانکاری، بینەر هەست بەوە دەکات کە ڕیتمی فیلمەکە لەبەشی یەکەمدا بۆ بەشی دووەم زۆر خێرایە، بەو ئامانجەی زۆربەی دیمەنەکان لەناوخێزان و کێشەکانی، ببن بەدیمەنی تاوانکاری، کەچی لەو نێوانەدا دەرهێنەر نا هاوسەنگیەکی دروست کردووە.
ئەگەر لەقەوارەی پرسە کۆمەڵایەتیەکانی زیتر کردایەو جەختی لە پرسە کوشندەکانی ئاڵوودە بوون بکردایەتەوە، ئەوە فەلسەفەو کاریگەری فیلمەکە گەورەتر دەبوو لەتاوانکاری.
واش پێویست ترە کە ئێمە لەسینەمادا بایەخێکی زۆرتر بەپرسە کۆمەڵایەتیەکانی کۆمەڵگای کوردی بدەین و هەوڵی گۆڕینی ئامانجەکان بەو ئاراستەیە بەرین، نەک پرسی تۆڵەسەندنەوەو تاوان بەرامبەر بەتاوان، وێڕای ئەوەی دەرهێنەرانی ئێمە کە لەکۆمەڵگایەکی توندو تیژدا دەژین، ناکرێ سینەماش بکەین بەهونەرێکی توندو تیژو سینەمایەکی خوێناوی.
ئەوەتا کچی تاوانبارەکە لەدوا نامەی بۆ باوکی ئاواتی ئەوەی دەخواست، باوکی ئەو بەڵێنەی جێ بەجێ کردایە بۆ گەڕانەوەی بۆ باوەشی کچەکەی و دەسپێکردنەوەی ژیانێکی ئارام، بەڵام دەرهێنەریش لەدەسەڵاتی دا نەما دوای ئەوەی پاڵەوانەکەی هەموو شتێکی لەدەست چوو، ئەو ژیانە ئارامەی جاران بگێڕێتەوە دواوە، بەو شێوەیەی، کچەکەی و دایکی کچەکەی و باوکی و ئێمە هەموومان ئاواتمان بۆی دەخواست.
بۆیە دوای دوا بەجێ هێشتنی ژنەکەی بەئاراستەیەکی تر هەنگاوی دەنا، کە ڕەنگە خۆشی نەزانێ ئەو چارەنووسە ڕەشە بۆ کوێ ی دەبا.
دەرهێنان
بۆ من سیروان محەمەد ناوێکی ناسراو نیە لەسینەمادا، ڕەنگە بەرهەمی گۆرانی و کلیپم بەو ناوە دیبێ، بەڵام بۆ دەرهێنان و دروست کردنی فیلمی درێژ، ئەو ناوە لای من نامۆ بوو.
ڕەنگە هەندێ جار ئەزموون بۆ سینەماکارێک لەبەرچاو بگیرێ، بۆ بەراورد پئ کردن و هەڵسەنگاندنی ئاستی کۆن و نوێ، بەڵام بۆ نرخاندنی بەرهەم ئەوە بەرهەم خۆی سەرچاوەی بڕیارە .
ئەوەی ئێمەش لەفیلمی (ئاڵوودە)بینیمان زێترە لەتوانستی دەرهێنەرێک کە بۆ یەکەمجار کار لەسەر فیلمی درێژدا .بکات.
دەرهێنەر کۆمەڵێ دیمەنی وروژێنەری خستبووە نێو ڕوداوەکان، وەک دیمەنی هەڵپەڕکێ ی بە کۆمەڵی زیندانیەکان لەگەرماو و لەژێر دوش و سوڕانەوەیان بەدەوری پاڵەوانەکە، پاشان بەستنەوەی ئەو هەڵپەڕکێ و گۆرانیە بەساتی مارەکردنی ژنەکەی لە نزیکترین و ئازیزترین هاوڕێ ی.
هەروا دیمەنی هاوارو خۆ پچڕینەوەی بەمۆ لەدەستی پۆلیسەکان لەزیندان و دیمەنی تەعزیب دان و بەجێ هێشتنی مریەمی ژنی لە بەندیخانەو، چەند دیمەنێکی تری وروژێنەر بوون.
بەڵام ئەو چەند دیمەنەی ئاماژەمان پێکردن، بەس نین بۆ فیلمێکی دوورو درێژی دوو سەعاتی و لەنێوان دوو تەوەری بەرفرەوانی پڕ لەکارەسات.
هەروا لەهەندێ قۆناغدا دەرهێنەر زۆر بەخێرایی بەسەر هەندێ لەڕوداوەکان تێدەپەڕێ و ناتوانێت مافی خۆیان بداتێ، وەک قۆناغی شوکردنەوەی مریەم و لەناو چوونی مێردەکەی .
دەرهێنەر هەندێ ڕوداوی چاوەڕوان نەکراوی بۆبینەر دروست کردووە، بوونەتە سوپرایز لەهەندێ دیمەندا، لەوانە سوپرایزی ئاشکرا بوونی خیانەتی هێمنی هاوڕێ ی و پرسی دزینی پارەکەو خیانەتی ژێر بە ژێری هاوڕێکەیتری و پەیوەندی لەگەڵ مریەمی ژنی.
دەرهێنەر پێمان دەڵێ گەورەترین دەسەڵات لە زیدانەکاندا دەسەڵاتی مافیاکانن، دەستیان بەسەر هەموو شتێ داگرتووەو مرۆڤ دەکڕن و دەفرۆشن، ئەو مافیایانە لە ژوورەوە حوکمی دەرەوەش دەکەن، بۆ سودی خۆشیان یارمەتی بەمۆ دەدەن دوای ئازاد کردنی، تۆڵە لە دوژمانی خۆی بکاتەوەو دەست بەسەر پارە دزراوەکەدا بگرن.

ئەکتەرەکان
شوان عەتوف لەهەر بەرهەمێکدا بەشداری بکات، پشکی شێر بۆ خۆی دەبات، لەم بەرهەمەشدا بۆتە پاڵەوانی فیلمەکەو دەرفەتێکی فرە فرەوانی بۆ ڕەخساوە بۆ بەرجەستە کردنی ئەو ڕۆڵە کە ڕەنگە جۆرە جیاوازیەکی هەبی لەگەڵ تەواوی ڕۆڵەکانی تری.
شوان لە نواندندا لەژێر هەر کاریگەریەک بێت ناوەستێت و هەمیشە دەرفەت بۆ خۆی دەدۆزێتەوە ،ڕێگە بەخۆی نادات وەستان وشکی کاتەوە، چەند ئەوەندەش ئەکتەر یادەرهێنەر مومارەسی زۆرتری هەبێت و ئەزموونی دەوڵەمەند تر بێت، ئەوەندە زێتر لە بواری فانتازیاو جەستەو ئەتمۆسفیرەوە گەشەدەکات.
لەو فیلمەدا زۆر لە سنوورەکانی رابووردووی لە بواری نواندندا تێپەڕاندووە، ڕەنگە لەو سنوورە ئیقلیمیەی خۆی تێپەڕێنێ.
بەیان عوسمانیش لەم بەرهەمەدا خۆی نوێ کردەوە لەڕووی نواندن و زۆر لێهاتووانە بەرجەستەی ڕۆڵی خۆی کرد، بەڵام لە دیمەنەکانی سەرەتای فیلمەکە توانایەکی زۆرتری لە کۆتاییەکاندا نیشاندا.
ڤانیا سالاریش بە گڕوتین و حەماسێکی باش ڕۆڵی خۆی بینی و توانی شان لە شانی بەیان و لە هەندێ دیمەنا توانایەکی باشتر نیشان بدات.
رۆژ فایەق لە ئەکتەرە دیارەکان بوو، پێرفۆرمانسێکی جیاوازی نیشاندا، لە فیلمەکەدا شوێنێ دیار بوو.
پێشڕەو حوسێن بۆ یەکەمجارە لە فیلمی درێژدا دەردەکەوێ، تا ئێستا لە شانۆو درامادا ئەزموونی باشی هەیە، پێویستی بە دەرفەتی زێتر هەیە لەسینەمادا.
وێڕای ئەوەی لەم فیلمەدا توانایەکی باشی نیشانداین بۆ بەرجەستە کردنی ڕۆڵەکەی بە گشتی ئەکتەرەکان هەر یەکەو بەشی خۆی بەرکەوتبوو، لە هاوسەنگ ڕاگرتنی فیلمەکە.
هونەرکارەکانی دیکەی ژێر کەوالیس بەتایبەت وێنەگرەکان ، موزیک و موئەسیراتی دەنگ و رووناکی و دەنگ وڕەنگ و لوکێشن هەر یەک لەوان ئەو بوارەیان نەڕەخساند بۆشایی لەفیلمەکەدا دەرکەوێ

ئەنجام:
فیلمەکە بە گشتی ئەزموونێکی ئەرێنی بوو ، بە کەرەستەو هونەرکارو نووسینەوە لە سەرەرێ ی دروست کردنی فیلمی کوردی و بە هەموو گرفت و کەموکوڕیەکانی هەوڵێکە بۆ پڕکرنەوەی بۆشاییەکی بەرفرەوان لە سینەمای کوردی دا، کە ڕۆژ لەدوای ڕۆژ ئاسۆکانی گەشترو بەرفرەوانتر دەبن.

لە تاوانێکی جەنگی ڕوون و لە کردەوەیەکی مێژوویی بێوێنەدا، فڕۆکەکانی ئیسرائیل نەخۆشخانەکانیان کردۆتە ئامانج، لە ئەنجاندا کۆمەڵکوژی نەخۆشخانەی مەعمەدانی، گەورەترین کۆمەڵکوژیە کە تا ئێستا ئیسرائیل بەسەر گەلی فەلەستیندا سەپاندویەتی.
لە نێو قوربانیەکاندا پەنابەران هەبوون، کە بۆ دەربازبوون لە بۆردومانی ئیسرائیل بەرەو نەخۆشخانەکان هەڵاتوون، چونکە پێیان وابووە ئەم شوێنە سەلامەتە.
بەشێک لەو کەسانەی کە هەڵاتوون بۆ نەخۆشخانەکە ڕایانگەیاندووە، کە ئاگادارکراونەتەوە خاچی سوور پەیوەندی پێوەکراوە لەلایەن ئیدارەی نەخۆشخانەوە، کە نەخۆشخانەکە بە یاسا نێودەوڵەتیەکان پارێزراوە، بۆیە زۆرێک پەنایان بۆ نەخۆشخانەکە بردووە، بە تایبەتی دوای ئەوەی هەندێک ڕاپۆرت ئاماژەیان بەوە کرد کە ئیسرائیل گەڕاوەتەوەو ئیدارەی نەخۆشخانەکەی دڵنیا کردووەتەوە کە نەخۆشخانەکان ناکاتە ئامانج.
قێزەونی بۆردمان و تاوانی کۆمەڵکوژی نەخۆشخانەکان کە تاوانێکی بە مەبەست و بە ئەنقەست و پلانداڕێژراوە و ئیسرائیل ئەنجامیداوە، لە ئاستێکدایە بۆ خەمڵاندی تاوانی جەنگی، گەر دادگایەکی باڵادەستی جیهانی مانای هەبێت، دەبێت دەست بەجێ تاوانبارانی ئەم کارەساتەی کە ئاشکرایە سەرکردەکانی دەوڵەتی ئیسرئیلەو بە سەرۆکایەتی ناتانیاهۆ بەڕێوەدەبرێت، دەستگیربکرێن و دادگایی بکرێن و لەسەر کار دورخرێنەوەو بڕیاری وەستانی ئەم شەرە ڕاگەیەنرێت، بەڵام ئاشکرایە تەواوی دەزگاو دامەزراوە جیهانیەکان لەبەرامبەر نەخشەو بەرژەوەنیدیە سیاسەکانی ئەمریکادا، بە تەواوی لەکار خراون و نوزەیان نەماوە.
بەردەوامی بەم داگیرکاریەو هێرشی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە بە هیچ شێوەیەک بەری پێناگیری و لە چەندین شوێنی تردا بۆ چەندین جار دوبارە دەبێتەوە، بەربەریەتێک سەرکردەکانی ئێستای ئیسرائیل پیادەی دەکەن، هیچ پەیوەندیەکی بە تۆڵەسەندنەوەو وەرگرتنەوەی گیراوەکانی لای حەماسەوە نیە، ئەمە هەوڵی جینۆسایتی دانیشتوانی فەلەستینە، بۆ پاراستنی دەوڵەتێکی دینی کۆنەپەرست و زایۆنیزم و فاشست بەسەر ناوچەکەدا، قوربانیەکەی دەبێت خەڵکی فەلەستین بیدات.
کۆمەڵکوژیەکەی نەخۆشخانەی مەعمەدانی، بە ئەنقەست بووەو بە هەڵە ڕووی نەداوە، چونکە نەخۆشخانەکە بە دوو مووشەکی سیخوڕی لە نزیکەوە کراوەتە ئامانج، هەروەها فڕۆکەوانی ئیسرائیلیش یەکێکە لە بەهێزترین هێزە ئاسمانیەکانی جیهان و ئامێری چاودێری پێشکەوتوو چەکی زیرەکیان هەیە، ئەم تاوانە بەجۆرێکە تەنانەت موشەکە زەبەلاحەکانی ڕووسیاش وێرانکاریەکی هاوشێوەیان بەسەر ئۆکرانیادا نەگەیاندووە.
جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا و سەرکردەکانی ڕۆژئاوا، کە گڵۆپی سەوزیان هەڵدا بۆ لەناوبردنی کەرتی غەززە، دەزانن کە ئامێری جەنگی ئیسرائیل جیاوازی ناکات لەنێوان مەدەنی و سەربازیدا، بەڵکو بە شێوەیەکی گشتی خەڵکی مەدەنی دەکاتە ئامانج، بۆیە بەهەمان ئاستی تاوانی بە ئەنقەست و پلاندانان بۆ تاوانەکە، ئەمریکاو ڕۆژئاواش بەرپرسن و دەبێت دادگایی بکرێن.
پێم وایە ئەم تاوانە کۆمەڵکوژیە ناشرینترین کۆمەڵکوژی بێت لە مێژووی ململانێی خەڵکی فەلەستین و ئیسرائیلدا، ئەگەر ئەم تاوانە لە هەر شوێنێکی تر ڕووی بدایە، جیهانی ڕۆژئاوا پەلەیان دەکرد لە دادگایکردنی تاوانبارانی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، ئەگەر لە ئۆکرانیا ڕوویبدایە، بەهاترین چەکی بە بەملیارەها دۆلاریان بۆ دەناردن.
ئەم دۆخەش ئەوەمان پێڕادەگەیەنێت کە چۆنیەتی بەربەریەتی ئەم داگیرکاری و هێرشانەی ئیسرائیل، بۆ سەر خەڵکی فەلەستین بە ئاگادری ئەمریکاو ڕۆژئاوا، یەکەم کۆمەڵکوژی نییە کە ئیسرائیل ئەنجامی بدات، دواهەمینیش نابێت، بەجیا لەمەش ڕوی هەرە ناشرین و بۆگەناوی دیموکراتیەتی ئەمریکاو ڕۆژئاوای خستۆتە سەربەڕە، بەمەش هەر لایەنگریەک بۆ ئیسرائیل و ئەمریکاو ڕۆژئاوا، ڕیسوایی و هاوبەشیە لە تاوانەکاندا.

هـیوا هـیچ کـارێکی نەدەکـرد. دەیـویسـت لە رێی دروستکـردنی زێـڕ لە خـۆڵ، زۆر دەوڵەمەنـدبێـت. بۆ هـێنانەدیی ئەم خەونەی، گـەلێ پەرتـووکی زانیاریی خوێنـدەوە.
لە گەلێک کەسیشی پرسی، کە چـۆن زێـڕ لە خـۆڵ دروست دەکرێـت؟ بەڵام لە هـیچ کەسێک وەڵامی ئـەم پـرسیارەی دەسـت نەکـەوت.
شەنـگە خـانی خـێزانی، ئـەم کـات بە فـیڕۆدانـەی هـیوای بە دڵ نەبـوو. چـونکە بە هـۆی کـارنەکـردنی هـیواوە، تا دەهـات گـوزەرانیان قـورسـتر دەبـوو.

شەنگە: هـیوا ئەگەر واز لەم خەیاڵەت نەهـێنیت، دەبێت خانووەکەشـمان بفـرۆشین. پێویستە کارێک بکەیـت. ئێمە تەنیا دە سەر مەڕ و دوو مانگا و زەوییەکمان هـەیە.
هـیوا: هـاوسەری خۆشـەویستم، دڵگـران مەبە. ئەگەر زێـڕ لە خـۆڵ دروسـت بکەم، زۆر دەوڵـەمـەنـد دەبـین.
شەنگە: ئەگەر کارنـەکەیـت، چـۆن دەوڵـەمـەنـد دەبـین؟ واز لـەم خەیـاڵە پـوچـەت بهـێـنە، بـڕۆ کارێـک بـکە.
هـیوا: شەنگە گیان مەترسە، لەوانەیە لە تاقـیکردنەوەکانم سەربکەوم و لە ماوەیەکی نزیکـدا، زێـڕ لە خـۆڵ دروست بکەم و دەوڵەمەنـد دەبین و تا هەتایە بە شادی دەژین.
شەنـگە کە زانی قـسەکردن لەگەڵ هـیوادا بێسوودە، چـووەوە بۆ مـاڵی دایک و باوکی، سکاڵای لە لای مـام ئـازادی بـاوکی کـرد.
مـام ئـازاد: شەنگە گـیان، کچی شـیرینم، خـەم مەخـۆ و دڵتەنگ مەبە. بچـۆرەوە بۆ ماڵەکەتان. ئەم کارە بۆ منی بەجـێبهـێڵە. مـن رێگایەکی راست بە هـیوا پـێشان دەدەم.
بۆ رۆژی دوایی مـام ئـازاد چـوو بـۆ مـاڵی کچـەکەی.
مام ئـازاد: هـيوا گـیان چـۆنی؟ رۆژانـە بە چـیـیەوە سـەرقـاڵـیـت؟
هـیوا: مـامی خوشـەویستم، دەسـتم بە پـرۆژەیەک کـردوە. دەمەوێـت زێـڕ لە خـۆڵ دروسـت بـکەم. تا ئێستا تاقـیکـردنەوەیەکی زۆرم کـردوە، هـیوادارم سـەربـکەوم.
مام ئـازاد: دەسـتخـۆش، پێمـوایە ئەمە پـرۆژەیەکی گـەورەیە. شانـازیت پێـوە دەکەم. دڵنیام لە تاقـیکردنەوەکاندا سەردەکەویت. منیش کە گەنـج بووم هەمان خەونم هەبوو. فـێری ئەوەبـووم کە چـۆن زێـڕ لە خـۆڵ دروسـت بـکەم.
هـیوا کە گـوێی لەم قـسانەی مامی بـوو، گەشایەوە و هـەستی بە شادییەکی زۆر کـرد. وتی ئەمە ئەو کەسەیە کە من بۆی دەگەڕام. بەڵام شەنگە بە قـسەکانی باوکی سەسام بـوو. لە دڵی خۆیـدا وتی، باوکـم لە جیـاتی ئەوەی کە بە هـیوا بـڵـێـت، واز لەم خەیاڵ پڵاوەت بهـێـنە، کەچی دەسـتخـۆشـیی لێـدەکـات و هـانی دەدات.
هـیوا: مامـە گیان، تـکایە فـێرم بکە کە چـۆن زێـڕ لە خـۆڵ دروسـت بـکەم؟
مام ئـازاد: هەموو شتێکت بۆ باس دەکەم. ئەم نهێنییەش لە نێـوان هەرسێکمانـدا بێت، نابێـت کەس پێی بـزانێت. تۆ زەوییەکی زۆر گەورەت هەیە. بیکـێڵە و نەمامێکی زۆری هـەناری لـێبـڕوێـنە و خـزمەتی بکە. کە بوون بە دارهـەنـار و بەریانگـرت. لەبـن هـەر دارهـەنارێکـدا، پـڕی یەک کەوچکی چـێـشت، زیـاتر نـا، خـۆڵ وەربگـرە و بیکەرە نـاو جـەواڵـێکەوە. کەی جـەواڵەکە پـڕبـوو لە خـۆڵ، ئەوسـا فـێرت دەکـەم کە چـۆن زێـڕ لە خـۆڵ دروسـت دەکەیـت. ئەگـەر ئەمـە نەکـەیـت فـێـرت ناکـەم.
هیوا: مامە گیان دڵنیابە مەرجەکەت جێبەجێی دەکەم. لای کەسیش ئەم نهێنییە نادرکێنم.
هـیوا بۆ ئەوەی ساڵانە خۆڵێکی زیـاتر کۆبکاتەوە، نەمامـێکی زۆری هـەناری روانـد. بۆ ئەوەی زووش گەورەبن و زوو بەربگرن. ئاوی دەدان و خزمەتێکی زۆری دەکردن. زەوییـەکەی بـوو بە باخـێکی زۆر گـەورەی دارهـەنـار. دارهـەنـارەکـان بەریـان گـرت. هـەنـاری گەورە و نایـاب و شـیرینـیان دەگـرت. لە زۆر شـوێنـەوە کـڕیـاریان بۆ هـات.
هـیوا ساڵانە لەژێـر هـەر دار هـەنارێکـدا، کەوچـكێک خـۆڵی پـڕدەکـرد و دەیکـردە ناو جەواڵەکەوە. هـێندەی بیـری لە لای پـڕبـوونی جـەواڵـەکە بـوو. ئاگای لەوە نەبـوو کە مامی و شەنگەی خـێزانی، چـۆن ئـەو هەمـوو هەنـارانە دەفـرۆشن و چی لە پارەکەی دەکـەن. دوای چـەنـد ساڵـێک، جـەواڵـەکەی لـە خـۆڵی ژێـر دارهـەنـارەکـان پـڕبـوو.
هـیوا: مامـە جـەواڵـەکەم پـڕبـووە. فـێـرمـبکە چـۆن لـەم خـۆڵە زێـڕ دروسـت بـکەم.
مـام ئـازاد بە زەردەخەنەیەکەوە: شەنگە گیان بـڕۆ ئەو سەنـدووقە پـڕ زێـڕە بهـێنە.
شەنـگە چـوو سەنـدووقـەکەی هـێـنا و لە بـەردەم هـیوادا زێـڕەکەی هـەڵـڕشـت.

شەنگە: هـاوژینەکەم، ئەم زێـڕە لە ئەنجامی کارکردنی ئەو ساڵانەتـدا کۆکراونەتەوە. ساڵانە بە پارەی فـرۆشتنی هەنارەکانی باخەکەمان، ئەم هەموو زێـڕەمـان کڕیـوە. لە سایەی کارکـردنـدا، باخەکەمان بـووتە زێـڕ. تا هـەتایە بە خۆشی و کامەرانی دەژیـن.
هـیوا: زۆر سوپاس مامەی دانـام، زۆر سوپاس شەنگە خانی هـاوژینی دڵسـۆزم. کە فـێرتان کردم، چۆن زێـڕ لە خـۆڵ دروست دەکرێت.. فـێرتان کردم کە کارکردن زێـڕە.

(*) ئیلهـامی بیـرۆکەی ئـەم چـیرۆکەم لە چـیرۆکێکی فـۆلکـۆری روسییەوە بۆ هـات، کە بە زمـانی ئـینگـلیزی بڵاوکراوەتەوە.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٣

ئەم جەنگە بۆ حەماس و لیكۆد شەڕێكی باش بوو, چونكە لە بەرنامەی هەردولایاندایە یەكتری تەواو بكەن, حەماس هەموو جوو, لیكۆدیش حەماس و جیهاد, راگەیاندنی جەنگ لە 7ی ئۆكتۆبەر دەرگاكەی كردەوە بۆ جێبەجێكردنی بەرنامەی دوورو نزیكەكانیان, تاكتیك و ستراتیجییەكانیان, سەرباری شەڕی هەردوولایان لەگەڵ عەلمانیەكان ناوخۆیان, بەم جەنگە هەموو دەرگایەكیان لەبەردەمیان داخست, مرۆڤایەتییان پەراوێز خست, تا ئاستی ئەوەی وەك خائین سەیر بكرێن, لایەنگرانی تیۆری ململانێی شارستانیەتەكانیش وەك ئەوەی هەنگوینیان لە كونە دارا دۆزیبێتەوە بانگەشەی دروستی بۆچوونەكەیان دەكەن بەوەی جەنگەكە ئاینییە, ئەوان هەموو روداوەكان تەنها لەرۆژی 7ی ئۆكتۆبەر دەبیننەوە, نەك مانگەكەی دواتر كە زیاتر لە 10 هەار كەسی بێتاوان بوونە قوربانی وێڕای ئابلوقەی ئابووری بڕینی ئاوو كارەبا لە هاوولاتیانی كەرتی غەزە.
جەنگەكە یەك پاكێجە 7ی ئۆكتۆبەر كە لە چەند كاژێرێك 1400 كوژراوو 250 دیل كە قوربانییەكان زۆرینەیان خەڵكی سڤیلن, وە پاكێجی دووەم سزا دانی خەڵكانێك بە كۆمەڵكوژی و ئابلووقەی ئابووری پەیوەندییان بە حەماسەوە نییە, هەردوو تاوانەكەش دەچێتە چوارچێوەی تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی تا ئاستی جینۆساید, نكۆڵی كردنیش لێیان بۆخۆی تاوانە.
عوفەر كسیف پەرلەمانتارێكی چەپی جووە رەخنەی گرت لە جەنگ, 45 رۆژ لە پەرلەمان سڕ كرا و 14 رۆژیش موچەكەی بڕا, كەواتە تەنها گوێ لە كەڕەناكانی جەنگ دەگیرێت.
پێش ئەم خولەی جەنگ 43%ی هاوولاتیانی ئیسرائیلی بوونی دەسەڵاتێكی فەڵەستینییان بە قازانج دەزانی, تەنها 13% دژ بوون 1 , لە بەرامبەردا 54%ی فەڵەستینیەكان پێچەوانەی حەماس لەگەڵ چارەسەری دوو دەوڵەتن لە پاڵ یەكتر بۆ فەڵەستین و جوو 2 , ئێستا بەهۆی فەزای جەگ و رژانی خوێنەوە ئەم راپرسییانە بە قازانجی هەردوو پارتی راستڕەوی فاشستی حەماس و لیكۆدو هاوپەیمانەكانی گۆڕاون, خوێن هەلی عەقڵی نەهێشتووە, با بزانین بە راستی خەڵكی غەزە شایانی ئەم سزادانە بە كۆمەڵەن لە برشی تاوانەكانی 7ی ئۆكتۆبەر؟.

حەماس و هەڵبژاردن
حەماس لە ساڵی 1996 بەشداریكردنی لە هەڵبژاردن رەتكردەوەو بە حەرامی زانی, بەڵام كاتێك لە هەڵبژاردنی شارەوانییەكان لە ساڵی 2005 سەركەوتنی بە دەست هێنا, 33,5% ی دەنگەكانی هێنایەوە 3, ساڵی دواتر لە 2006 بەشداری هەڵبژاردنی پەرلەمانی فەڵەستینی كرد, ئەوەش بووە دوا هەڵبژاردن بۆ خەڵكی غەزە.
لەو كاتەوە بۆ هەنووكە هەژدە ساڵە تەنانەت هەڵبژاردنی پۆلێكی قوتابخانە, گوند و یانەیەكیش لە كەرتی غەزە نەكراوە, هەرچەندە لەو هەڵبژاردنەی شارەوانییەكان فەتح لە كۆی 8 شارەوانی 5ی بردەوە, واتا غەزەش هێلكەی پاككراو نەبووە بۆ حەماس.
لە رێكەوتی 25-1-2006 دوا هەڵبژاردنی پەرلەمان لە فەڵەستین بە هەردوو كەرتەكەیەوە لێواری رۆژئاواو كەرتی غەزە كرا, حەماس 44,45%ی دەنگەكان و 74 كورسی بەدەست هێنا, فەتح 41,43%ی دەنگەكان و 45 كورسی هێنایەوە لە كۆی 132 كورسی پەرلەمانی فەڵەستین.
لە ئەنجامدا حەماس لە رێكەوتی 29-3-2006 حكومەتی بە تەنها پێك هێنا بەسەرۆكایەتی ئیسماعیل هنییە, بەهۆی نەدانی موچەوە لە ئەیلولی 2007 دا كەرتی گشتی مانگرتنی گشتی راگەیاند, كێشەو ئاڵۆزی لە گەڵ فەتح درووست بوو, چونكە حەماس نەیتوانی موچەیان دابین بكات, لە رێكەوتی 8-2-2007 رێككەوتن حكومەتی ئیتلافی لە نێوان فەتح و حەماس پێك بهێنن, لێ لە رێكەوتی 14-6-2007 حەماس دەستی بەسەر تەواوی كەرتی غەزەدا گرت, دوا تەڵە موی پەیوەندی نێوانیانی پچڕی, رۆژی دواتر مەحمود عەباس تاك لایەنە سەلام فەیازی كردە سەرەك وەزیران, لەوكاتەوە دوو ئیدارەیی دەستی پێكرد, بەلام بێ دەرگەڵە چوونكە دووری نێوانیان 115 كیلۆمەترە.
لە رێكەوتی 11-12-2021 و 25-3-2022 هەڵبژاردنی شارەوانی لە كەرتی لێواری رۆژئاوا ئەنجامدرا, حەماس نەچووە ناو كایەكەوە.
بە پێی راپرسییەكان پێش روداوەكان 7ی ئۆكتۆبەر 63%ی هاووڵاتیانی فەڵەستینی داوای گۆڕینی سەركردایەتی فەڵەستینی دەكەن تا چالاكترو كەمتر گەندەڵ بێت, واتا زۆرینە رازی نین لەوانەی حەماس و فەتح , 65%یش داوا لە حەماس و فەتح دەكەن هەڵبژاردنی ئازاد و پاكژ ئەنجام بدەن 4,
بەلام حەماس ئەو مەقولەیەی سەلماند كە لایەنێكی ئیسلامی لە هەڵبژاردن سەر بكەوێت دەبێتە دوا هەڵبژاردنی ولات.
حەماس رێگای نەداوە خەڵك راپرسی لەسەر شێوازی حوكمڕانییەكەی بكەن, تا بزانن لە دەرەوەی راپرسی چۆن وەڵامی دەدەنەوە, هەرچەندە پێویستە ئەوە بزانین لە ماوەی ئەم هەژدە ساڵەی دەسەڵاتداری حەماس هەژاری, بێكاری زیادیان كردووە, دادپەروەری نەبووە, ئازادی بڤە بووە, زانست و پیشەسازی وێران بوونە, ئابووری داتەپیووە….

بودجەی كەرتی غەزە

بودجەی حكومەتی حەماس لە كەرتی غەزە تەنها 630 ملیۆن دۆلار بووە لە ساڵی 2011 , لە ساڵی 2012 زیادی كردووە بووە بە 769 ملیۆن دۆلار, واتا بە ئەندازەی 1 مانگی موچەی هەرێمی كوردستان.
زۆربەی پارەداركردنی كارگێڕی حكومەتی كەرتی غەزە هاوكاری دەرەوەیی بە تایبەت ئێران, قەتەر, توركیا و ئەمەریكا, یەكێتی ئەوروپا, جامیعەی عەرەبی و رێكخراوەكان دەیكەن, ئێران سالانە نزیك 300 ملیۆن دۆلاری داوە بە حەماس, ئەردۆگانیش هاوكاری كردووە نموونە لە ساڵی 2012 بە 300 ملیۆن دۆلار بەشداری بودجەی حكومەتەكەی حەماسی كردووە.
لایەنێنێكی دیكە لە داهاتی حكومەتی حەماس لە كەرتی غەزە ناردنەوەی پارەی پەنابەرانە بۆ ناوەوە كە نزیك 20%ی خەڵكەكەی لەسەر دەژێت, تەنانەت دابینكردنی بودجە زەكات و پشكی خێرەومەندانیش لە ناوخۆو دەرەوەی تێ دەكەوێت 5.
دوو سەرچاوەی دیكەش بۆ داهات هەیە لە كەرتی غەزە ئەویش 18500 كرێكاریان لەناو ئیسرائیل كاردەكەن موچەكانیان باشە.
كەرتێكی دیكەی ئابووری قاچاخچێتی ناو نەفەقەكانە لە سیناوە بۆ ناو كەرتی غەزە, دیارە كۆڵبەرەكان زۆرینەیان بە مەحسوبیەت لەو جێگایە داندراون لە قاچاخچییە دەسترۆیشتووەكانی حەماسەوە نزیكن, لێرە حەماس سالانە لە 300 ملیۆنەوە بۆ نیو ملیار دۆلار داهاتی دەست دەكەوێت.

ئیدارەی ئابووری حەماس

بە پێی ئاماری رێكخراوی ئۆنكتادی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان داهاتی تاك لە كەرتی غەزە نیوەی لێواری رۆژئاوای حكومەتەكەی فەتحە, رێژەی بەشداری كەرتی پیشەسازی لە بەرهەمی نەتەوەیی تەنها 8% ە, واتا بۆ نیوەی پێش كودەتای حەماس دابەزیووە, بەشداری كەرتی كشتوكاڵیش لە كۆی بەرهەمی نەتەوەیی لە 9% ەوە بۆ 5% دابەزیووە, واتا رێژەی هەردوو كەرتی بەرهەم هێنی ئابووری پیشەسازی و كستوكاڵ جێگای حەسودی نییە و وێران كراون لە لایەن دەسەڵاتدارێتی حەماسەوە, هەرچی پشكی كەرتی غەزە لە كۆی ئابووری قەوارەی فەڵەستینی لە نیوەوە بۆ چارەكی كۆی ئابووری فەڵەستین دابەزیوە.
ئەمە سەرباری ئەوەی 60%ی كارەبای غەزە لە ئیسرائیلەوەیە, تەنانەت كارەبای ئەوەی نییە بۆ دابینكردنی پاككردنەوەی ئاو بەكاری بهێنێت بۆ هاوولاتیانی 6.
بە گشتی داهێنانی حەماس تەنها لە لێدانی تونێل لە ژێر زەوی كە گەیشتۆتە 500 كیلۆمەترو خۆ پڕ چەك كردن بووە.
ئیسرائیل دوای ئەم جەنگە غەزەش بۆ حەماس جیچ بهێلێت, بە دەیان ساڵی دیكە ناتوانێت تەنها چیمەنتۆ بۆ چاككردنەوەی خانووە روخاوەكان دابین بكات, كە بە كۆڵ لە تونێلەكانەوە لە میسرەوە هاوردە دەكرێت.

ئەدی ژیانی هاووڵاتیانی غەزە
حەماس ژیانی خەڵكی غەزەی وێران كرد, لە ساڵی 2022 ەوە زیاتر لە نیوەی هاوولاتیانی غەزە بە پێی وتەی رێكخراوی فاوی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان ئاسایشی خۆراكیان نییە.
رێژەی هەژاری لە كەرتی غەزە 53% یە, بەڵام لە كەرتی لێواری رۆژئاوا, ئەو بەشەی لە ژێر دەستی فەتحی عەلمانییە 13,9%ەیە, هەروەها 33,7% ی هاووڵاتیانی كەرتی غەزە زۆر هەژارن, بەلام لە كەرتی لێواری رۆژئاوا ئەو رێژەیە تەنها 5,8%ە 7.
هەروەها 83%ی كرێكاران لە كەرتی غەزە بە كەمتر لە لانی كەمی كرێ كار دەكەن, كە 520 دۆلارە لە مانگێك 8.
زۆرجار كرێی كرێكاران ئەوەی وەریدەگرن نیوەی لانی كەمی كرێیە بە كاژێری كاركردنی زیاترەوە 9 .

ئەمە لە كاتێكدایە لانی كەمی كرێ لە وڵاتی ئیسرائیل مانگانە 1400 ئیرۆیە, بۆ ساڵی داهاتوو دەبێتە 1600 ئیرۆ 10.
هەروەها بۆ دەرچووان و گەنجان و ژنان كێشەكە زۆر قورسترەو رێژەی بێكاری لە ناویان زۆر زیاترە, 74%ی دەرچووانی زانكۆ لە كەرتی غەزە بێكارن 11.

ئازادییەكان

لە ساڵی 2011 عەبدالەتیف موسا ئیمارەی ئیسلامی لە رەفەح دامەزراند, حەماس پەلاماری دان و ئەمیرو نۆ لە ئەندامانی كوشت. پەلاماری جند ئەنساراللەی سەر بە قاعیدەی دا و 22 ی لێكوشتن, پەلاماری جیهاد و تەوحیدی سەر بە داعشی دا لە ساڵی 2015, ئەمانە هەموو هاوئاوازی بن بەم شێوەیە مامەڵەیان لە گەڵدا بكات دەبێت بەرامبەر بە فەتح و لایەنە چەپگەراكان و ژنان و خەڵكی دیكە چی بكات؟؟.
پەروەندەی حەماس لە بەرامبەر ئازادییەكان و رۆژنامەگەری پەروەندەیەكی رەشە, بە پێی راپۆرتەكان 12.

دوا راپرسی بۆ حەماس كارەسات بوو

رۆژێك پێش 7ی ئۆكتۆبەر تۆڕی بارۆمیتەری عەرەبی بە هاوكاری ناوەندی فەڵەستینی بۆ توێژینەوەی سیاسی و گۆڤاری فۆرین ئەفیرەزی ئەمەریكی بە پشتیوانی سندوقی نیشتمانی ئەمەریكی بۆ دیموكراتیەت راپرسییەكیان ئەنجامدا , راپرسییەكە راستەوخۆ و رووبەڕو ئەنجامدراوە, لە ئەنجامدا دەركەوت زۆربەی هاووڵاتیانی كەرتی غەزە باری ئابوورییان خراپە بەهۆی دەسەڵاتی خراپی حەماس, 44%یان هیچ متمانەیەكیان بە حەماس نییە , لە بەرامبەردا 29% یان زۆر متمانەیان بە حەماسە, 72%یان پێیان وایە گەندەڵی لە دەسەلاتی حەماس هەیە, هەروەها زۆرینەی هاووڵاتیانی غەزە ئایدۆلۆجیای حەماس رەت دەكەنەوە,
بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكی قەوارەی یەكگرتووی فەڵەستینیش مەروان بەرغوسی 32% و ئیسماعیل هەنییە 24% و مەحمود عەباس 21% ی دەنگەكان دەهێننەوە ئەگەر لەوكاتە هەڵبژاردن بكرابایە, مەروان بەرغوسی زیندانییە و سەر بە رێكخراوی فەتحە , هەروەها بە پێی ئامارەكە 78%ی هاوولاتیانی غەزە كێشەی دابینكردنی خۆراكی رۆژانەیان هەیە.
بە گشتی تەنها 27%ی هاووڵاتیان حەماس پارتی بژاردەیانە, لە ساڵی 2021 ئەو رێژەیە 34% بووە 13.
كەواتە 73%ی ئەو خەڵكەی لە غەزە ئەمڕۆ بوونەتە قوربانی نەك لایەنگرو دەنگدەری حەماس نین , بەڵكە بەشێكی نەیاری توندین, ئێستا لە جیاتی ئەو سزا دەدرێن, هەر 5 دەقە منداڵێكیان لێ دەكوژرێت, ئەوان پێشتر حەماس سزای سیاسی و برسیكردنی دابوون, ئێستا نەتەنیاهۆ.
لە كاتێكدا خەڵك لە بری حەماس سزا دەدرێن زۆرینەی مەكتەبی سیاسی حەماس و خێزانەكانیان لە دەرەوەی فەڵەستینن دەژێن بە تایبەت لە شاری دۆحە, بە هەردوو كەسایەتی یەكەم و دووەمیان خالد مەشعەل و ئیسماعیل هنییەو ماڵ و منداڵیان و 7 ئەندامی مەكتەبی سیاسییانەوە.
خالید مەشعەل لە ژیانی تەنها 3 رۆژ كەرتی غەزەی بینیوە, موسا ئەبو مەرزوق تەنها 5 رۆژ گەڕایەوە بۆ غەزە, كەچی بە وتارە ئاگراوییەكانیان هانی گەنجان دەدەن بۆ غەزاو جیهاد, ئەبو شادییە دۆستەكەی هەژاران كە رۆژانە شیرینی بەسەریان دابەش دەكرد دەبێتە قوربانی 14.

سەرچاوەكان:

1-https://qudspress.com/74775/

2-https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1664946-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9-%D8%B1%D8%A7%D9%94%D9%8A-%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3-%D8%B1%D8%A7%D9%94%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D9%83%D8%A9%D8%9F
3-http://miftah.org/arabic/PrinterF.cfm?DocId=2967
4-https://www.washingtoninstitute.org/ar/policy-analysis/asttla-jdyd-llray-fy-aldft-alghrbyt-yuzhr-thwlaan-mn-alara-almttrft-lam-2020
5-
https://en.wikipedia.org/wiki/Governance_of_the_Gaza_Strip
6-https://carnegie-mec.org/2021/06/07/ar-pub-84696
7-https://pngoportal.org/post/25120/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A-%D9%8A%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%82%D8%B1-%D9%81%D9%8A-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86-%D9%85%D8%A4%D8%B4%D8%B1-%D8%B5%D8%B9%D9%88%D8%AF-%D8%A8%D9%84%D8%A7-%D8%AA%D9%88%D9%82%D9%81
8-
https://news.un.org/ar/story/2022/09/1111231
https://www.alaraby.co.uk/economy/%D8%AA%D8%AD%D8%B0%D9%8A%D8%B1-%D8%A3%D9%85%D9%85%D9%8A-%D9%85%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%AF%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%82%D8%B1-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86
9-https://www.aa.com.tr/ar/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9/%D9%8A%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84-%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%B1-40-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A6%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A%D8%A9-%D8%AF%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AF%D9%86%D9%89/2885141
https://www.independentarabia.com/node/255571/%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D8%A9/%D8%AA%D9%82%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%B1/%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%84-%D9%81%D9%8A-%D8%BA%D8%B2%D8%A9-%D8%A3%D8%AF%D9%86%D9%89-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D9%8A%D8%A7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%B1%D9%8A%D9%85%D8%A9
10-https://www.i24news.tv/ar/%D8%A3%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/middle-east/1679595252-%D8%A5%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%84-%D8%B1%D9%81%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%AF%D9%86%D9%89-%D9%84%D9%84%D8%A3%D8%AC%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D9%86%D8%B3%D8%A8%D8%A9-5-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A6%D8%A9-%D8%A8%D8%AF%D8%A1%D8%A7-%D9%85%D9%86-%D8%A3%D8%A8%D8%B1%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B4%D9%8A%D9%83
11-
https://www.aljazeera.net/politics/2023/7/26/%D9%86%D9%82%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86-%D8%AA%D8%AD%D8%B0%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%84%D8%A7-%D8%AA%D9%82%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D9%88%D8%A7
12-
https://palestinianaffairs.state.gov/ar/%D8%AA%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%B1-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B6%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9-%D9%88%D9%82/
13-
https://www.skynewsarabia.com/middle-east/1664946-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%B7%D9%84%D8%A7%D8%B9-%D8%B1%D8%A7%D9%94%D9%8A-%D9%87%D8%AC%D9%88%D9%85-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D8%B3-%D8%B1%D8%A7%D9%94%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%D9%8A%D9%86%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1%D9%83%D8%A9%D8%9F
14-
https://www.skynewsarabia.com/varieties/1667687-%D8%BA%D8%B2%D8%A9-%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A7%D9%94%D8%A8%D9%88-%D8%B4%D8%A7%D8%AF%D9%8A-%D8%A8%D8%A7%D9%8A%D9%94%D8%B9-%D8%AD%D9%84%D9%88%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%A1

لەوانەیە جوانی و دڵڕفێنی باخچە هەڵواسراوەکانی بابلتان بیستبێت. بە دووەم سەرسوڕهێنەرترین کارەکانی جیهانی کۆن دادەنرێت و زۆرێک لە مێژوونووسان و گەشتیارانی کۆن لە نووسینەکانیان ستایشی دروستکردنی پێکهاتەیەکی وەها شایستە و سیحری و ئەو لێهاتووییە ئەندازیارییەیان کردووە کە لە جیهانی ڕاستیدا تا ئەمڕۆ بوونی هەیە. جگە لەوەش شوێنەوارناس و مێژوونووسانی هاوچەرخ بەڵگەی پێویستیان بۆ پشتگیریکردنی تەواوی ڕاستی ئەم پڕۆژەیە نییە.

ئایا ئەوە زیادەڕەوییە؟ یان هەموو شوێنەواری ئەم پێکهاتە سەرسوڕهێنەرە لە چۆن لەناوچووە؟ لە باخچە هەڵواسراوەکانی بابل وەک بینایەکی بەرز وەسف دەکراوە کە باخچەی سەقفی گەشاوە و تەراسیان هەبووە کە لە شاخ دەچوو.

دەبێت بپرسین بۆیەکەجار باخچە هەڵواسراوەکان لە کوێ و چۆن و کەی دروست کراوون؟ ئایە چیرۆکی دروستکردنی باخچەی هەڵواسراو ئەفسانەیە یاخود ڕاستییە. هەرچەندە مێژوونووسانی کۆن ئەمەیان خستۆتەڕوو ڕەنگە باخچە هەڵواسراوەکان لە بابل بووبێت، بەڵام بەڵگەی پێویستیان بۆ پشتگیریکردن لەم بۆچوونە لەبەر دەستدانەبووە.

سەناحریب ئەو فەرمانڕەوایە بووە کە فەرمانی دروستکردنی باخچەی هەڵواسراوەکانی کردووە. ئێستا، بەڵگەی زیاتر هەیە بۆ پشتگیریکردنی ئەم تیۆرییە، بەو پێیەی شوێنەوارناسەکان پاشماوەی کانییە ئاوییە بەرفراوانەکان و پێکهاتەکانی دیکەیان دۆزیوەتەوە کە بۆ گواستنەوەی ئاو لە نەینەوا بەکارهێنراون. هەروەها بۆرییەکی ئارکیمیدیسیان هەیە، کە دەوترێت ئاو لەسەر نهۆمەکانی سەرەوەی باخچەکان دەڕژێت. کە باخچەکانی تێدا هەڵکەوتوون.

زانایانی مۆدێرن باس لەوە دەکەن کە ڕەنگە یۆسێفۆس هەڵەیەکی کردبێت. جگە لەوەش قسەکانی بێرۆسۆسی قەشە بابلییەکە دەهێنێتەوە کە باس لە بوونی باخچە دەکات لە ساڵی ٢٩٠ پێش زایینە وا گریمانە دەکات کە لە سەردەمی یۆسێفۆسی دووەم (٣٧-١٠٠ ز) دیۆدۆرۆس سیکولۆس (٦٠-٣٠ پێش زایین) بووبێت. یاخود فیلۆ بەهۆی دێرینی و لێهاتوویی تەلارسازی بابلییەوە وامەزندە دەکات کە لە ساڵانی (٤٠٠-٥٠٠ ز) لەسەردەمی یوسف خاس حاجیب بووبێت. (بۆ نموونە: دەروازەی ئیسحاق و پەرستگای مەردوک و پێکهاتە بەرفراوانەکانی شار). بۆ بۆچوونەکەی پشتڕاست دەکاتەوە کە داواکارییەکەی یوسف خاس حاجیب زۆر جددیی بووە و لە پڕاکتیکدا جێ بەجێ کراوە.

بەڵگەنامە یان بەڵگەی شوێنەواریی ئەوە نیشان دەدەن کە باخچە هەڵواسراوەکە لە بابل دروست کراوە. هیچ کام لە لووحە بەرواردارەکان باخچە نیشان نادەن. جگە لەوەش پاش هەڵکەندنی بەرفراوان لەلایەن شوێنەوارناسێکی ئەڵمانی ڕۆبەرت کۆلدێوی، هیچ بەڵگەیەکی لەسەر بوونی باخچەکان نەدۆزیەوە. لە هەمان کاتدا زۆربەی نووسەران ناوی ئەو پاشایەیان دەستنیشان نەکردووە کە فەرمانی نەخشەسازیکردنی پێکهاتەکەی کردووە. بەڵکو بە شێوەیەکی ناڕوون بە “پاشای ئاشوور” ناوی دەبەن، کە دەکرێت نەبوخودنەسری دووەم، سەناحریب، یان بە تەواوی کەسێکی دیکە بووبێت. میکانیک و پێکهاتە و دیمەنی گشتی باخچەکە، بەڵام بیرۆکەی بنەڕەتی وەک خۆی دەمێنێتەوە. زۆربەی تۆمارەکان باس لەوە دەکەن کە باخچەکە پێکهاتەیەکی شێوە قوبە بووە و بە دیواری خشت دەورە دراوە. دەوترێت دیوارەکان بەرزی ٧٥ پێ و ئەستووری ٢٠ پێیە. هەروەها دەوترێت هەر لایەکی باخچە چوارگۆشەکە درێژییەکەی نزیکەی ١٠٠ پێیە. جێگاکە (یان ئاستەکە) بەرز یان نزم دانراوە. دەوترێت قووڵی قەرەوێڵەکان پاڵپشتی ڕەگی قووڵی خورما و هەنجیر و بادەم و چەندین دار ڕازاوەی تر دەکات. هەر ڕووەکێک لە جێگەی باخچە یان باڵکۆنەکاندا بچێنرێت، چین چینە بە کەرەستەی جیاواز وەکو کانی و کاهوو و خشت و قسڵ و بەرد بۆ پاراستنی یەکپارچەیی پێکهاتەی باخچەکە لە هەمان کاتدا ڕێگریکردن لە زیانگەیاندن بە ئاو بۆ بناغەکە. هەروەها پێشنیار کراوە کە باخچەکان سیستەمی تایبەتمەندی ئاوی ئاڵۆز وەک گۆم و شلەمەنی لەخۆ بگرن، کە کەشوهەوای گشتی لەسەر ڕووەکەکان زیاد دەکەن. میکانیزمی ئاودێری باخچە هەڵواسراوەکانی بابل لە باخداریدا بێهاوتای بوو. هەرچەندە فورات ئاوی پێویستی بۆ بەردەوامبوونی ڕووەکەکان دابین دەکرد، بەڵام گەیاندنیان بۆ ئاستێکی بەرزتر کارێکی قورس بوو. سیستەمێکی پیچی ئارکیمیدس بەکارهات بۆ پەمپکردنی ئاو بۆ ناو ئەم جێگەی باخچە زەبەلاحە کە لە ١٠٠ پێ لە سەرووی ڕووبارەکەوە “هەڵواسرابوو”. ئەم دووەمیان زۆرتر جێگەی باوەڕە پێ کردنە، چونکە بەڵگەی مێژوویی و شوێنەواریی زۆر هەیە. کانیاوی ئاو و میکانیزمی بەرزکردنەوە کە لە نەینەوا لە سەردەمی سەناحریب بەکارهاتووە.

پێکهاتەی باخچە هەڵواسراوەکانی بابل

زنجیرەیەک باخچەی قات، قات بووم کە هەموو جۆرە دارستان و دار و ڕوەک و مێو و ترێی تێدابوەو، هەموویان لە گردێکی سەوزی گەورە دەچوون کە لە خشتی قوڕ دروستکرابوو. باخچە هەڵواسراوەکان نزیکەی ٧٥ بۆ ٨٠ پێ بەرزن. بەم شێوەیە ناتوانین نکۆڵی لە بوونی بکەین وەک چۆن چەند نووسەر و مێژوونووسێکی دێرین ئەم پێکهاتەیان وەک یەکێک لە گەورەترین دەستکەوتەکانی مرۆڤایەتی باس کردووە، سەرەڕای یادەوەرییە جۆراوجۆرەکان. نەینەوا؟ بە لەبەرچاوگرتنی دۆزینەوە شوێنەوارییەکانی ئێستا و دۆخی وێرانەکاری مێژووی عێراق، ڕەنگە بە دڵنیاییەوە ڕاستی بابەتەکە نەزانین.

باخچەکان لە ساڵی ٦٠٠ پێش زایین دروستکراون. بە باشی پارێزگارییان لێکرابوو و ئاویان پێدەدرا کە لە ڕووباری فوراتەوە دەڕژا. هەرچەندە گوتراوە کە تەنیا جوانکاری بوون، بەڵام گوڵی بۆنخۆش و درەختی جوان و پەیکەر و ڕێڕەوی ئاویان تێدابووە، هەروەها باخچەکان دار میوەی جۆراوجۆر و ڕووەک و تەنانەت هەندێک سەوزەیان تێدابووە.

بە پێچەوانەی دەشتە کراوە و وشکەکانی بیابان لە زۆربەی بابل (عێراقی ئێستا)، باخچە هەڵواسراوەکان وەک باخچەیەکی گەشاوە و شاخاوی جیاواز دەرکەوتوون. دیوارەکانی باخچە سەوزەکە پڕن لە دار و درەختی جۆراوجۆر کە گەشتیاران سەرسام دەکەن و دڵیان ئارام دەکەنەوە و نیعمەت و جوانی دایکی سروشتیان بیردەخاتەوە.

کێ نەخشەسازیی باخچە هەڵواسراوەکانی بابلی کردووە؟

چەندین مێژوونووسی کۆن ستایشی باخچە هەڵواسراوەکانی بابلیان کردووە بەهۆی قەبارە و جوانی و لێهاتوویی تەکنیکییەوە. بەداخەوە گێڕانەوەکانیان جیاوازە، ئەمەش وایکردووە مێژوونووسان و شوێنەوارناسانی مۆدێرن بتوانن بە چاوی باخچەکە ببینن یان بەڵگە بۆ بوونی بخەنەڕوو. ئەو باخچەکانی بە شێوەیەک نەخشەسازی کردووە کە وەک شاخێک لێوار بن، کە پێیان وایە حەسرەتی شاژن ئارام دەکاتەوە. لە میدیای باکووری ڕۆژئاوای عێراقەوە هاتووە کە ناوچەیەکی شاخاویتر بووە. (سەدەیەک پێش نەبوخودنەسری دووەم). ڕەنگە باخچەی هەڵواسراو لەلایەن تیمێکی تەلارساز و ئەندازیار و پیشەسازییەوە دروستکرابێت کە لە ژێر ڕێنمایی پاشادا کاریان دەکرد. لە کاتێکدا هیچ زانیارییەکی دیاریکراو نییە سەبارەت بەوەی کێ نەخشەسازیی باخچە هەڵواسراوەکانی کردووە، بەڵام بەردەوامن لە بوون بە سەرچاوەی سەرسامی و نهێنی بۆ خەڵک لە سەرانسەری جیهان.

شوکر سلێمان: ئەوە مرۆڤەکانن رەوڕەوەی مێژوو ئاراستە دەکەن
شوکر سلێمان: مرۆڤ چەقی رووداوەکان و مێژووە

نووسەر و توێژەر “شوکر سلێمان حەمەد” لە ساڵی 1969لە شاری هەولێر لەدایک بووە دەرچووی بەشی کۆمەڵزانی/ کۆلیژی ئاداب/ زانکۆی سەڵاحەدین. ئەو لە ساڵی 1993 هاتۆتە ناو جیهانی نووسینەوە شارەزاییەکی باشی لە رێنووسی کوردی هەیە ماوەیەکی زۆر لە چەندین گۆڤارو رۆژنامەکان کاری هەڵەچنی کردوە،هەرلەوساتەوە دەستی بەکاری نووسین کردوە،بابەتەکانی لە گۆڤارو ڕۆژنامەکان بڵاوکردۆتەوە، لە ئێستاد خاوەنی حەوت کتێبە لە بواری مێژوو و فەلسەفە و دەروونزانی، وە چەندین کتێبی تری ئامادە بۆ چاپکردن. بە چەند پرسیارێک ئەم هەڤپەیڤینەمان لەگەڵیدا ئەنجام دا

هەڤپەیڤین – کامەران حاجی ئەلیاس

• دنیابینی نووسینی تۆ لە چییەوە سەرچاوەی گرت؟
• من هەر لە منداڵی کە قوتابی پۆلی شەشی سەرەتایی بووم لە گوند، یەکەم پەرتووکم کە خوێندەوە، هەستێکی ئەدەبی لەناخمدا چەکەرەی کرد، ئەوکات حەزم لە هۆنراوە و لە چیرۆکی بەرئاگردان و ئەو سەربردانە بوو کە گەورەکان دەیانگێڕایەوە، لە بەختی منیش هەرچیم گوێ لە لێ دەبوو لە گۆرانی و حەیران و چیرۆک و ئەو هەقایەتانە، هەرهەموویم بەبێ کەم و زیاد لەبەردەکرد و بۆ خوشک و براکانم دەگێڕایەوە، ئەو کات گوێیەکی مۆسیقیم هەبوو، هەستم بەو ئەودەقانە دەخرۆشا، بەرە بەرە کەوتمە نێو دنیای خوێندنەوە، هەر ئەوەش وای کرد لە تەمەنێکی زوو دەست بکەم بە هۆنینەوەی هەندێ وشە کەخۆم ناوم نابوو شیعر، بەڵام دواتر و دوای چوونە زانکۆ، بەتایبەتی کە من لە بەشی کوردی لە زانکۆکانی عیراق و کوردستان بێهیوابووم و لە بەشی کۆمەڵزانی وەرگیرام، ئیتر خووم دایە دنیای پسپۆڕی خۆم، بەڵام ئەوە بەو واتایە نەبوو کە دەست هەڵبگرم لە دنیای ئەدەبی، من نزیکەی چل لێکۆڵینەوەم لەسەر شیعر و چیرۆک و رۆمانی کوردی لە گۆڤاری رامان و کاروان بڵاوکردووەتەوە، دەیان خوێندنەوەم بۆ رۆمانی کوردی کردووە، ئێستاش چوار کتێبم لەسەر رەخنەی ئەدەبی ئامادەیە بۆ چاپ، بەڵام لێت ناشارمەوە دنیای کۆمەڵزانی بۆمن لەپێشترە، لەو بوارەدا کارێکی باشم کردووە، چ لە بواری وەرگێڕان چ لە بواری نووسین، چەند کتێبێکم ئامادەیە بۆ چاپ.
• هەمەلایەنەی نووسینی تۆ بۆچی دەگەڕێتەوە؟باشتر نییە نووسەر لەیەک بوار بنووسێت؟
  
• رێک وایە نووسەر لە مەیدانێک ئەسپی خۆی تاوبدات زۆر باشترە، بەڵام من شەنسم لەمەدا نەبوو، خۆم لە سەرەتادا خوولیایەکی زۆرم بۆ دنیای ئەدەبی هەبوو، ئەم خووە ئێستاش لەگەڵم ماوەتەوە و بەرۆکی بەرنەداوم، نایشارمەوە هەندێ لە نووسین و کتێبەچاپرکراوەکانم بە راسپاردن و راساندن بووە، ئەمەش وای کردووە زیاتر من پەرت ببم و هەندێ جار خۆشم ناناسمەوە کە سەر بە چ بوارێکم.
  *کارکردن لەنێو دنیای مێژوو کارێکی ئاسان نییە، ئێوە چەند کتبێکتان لەسەر مێژوو هەیە، چی تۆی خستە نێو ئەو بوارەوە؟
• زۆر راستە، وەکو دەڵین مێژوو خوێی زانستە، هەموو کایەو بەش و بوارێکی نووسین بەبێ مێژوو باری لەنگە، من لەرێگەی وەرگێڕانی سێ پەرتووک ئەویش بە راسپاردن بوو، تەواوێک کەوتمە نێو دنیای مێژوو، بەڵام خۆم لە قەرەی نووسینی مێژوو نەداوە، بەڵام لەو بوارەش بێ ئەرەزش نەبوومە و سێ کتابی چاپکراوم هەیە، ئەمە سەرەڕای ئەوەی چەند کاتابێکی دیکەشم ماوە چاپیان بکەم، هەندێکی بە راسپاردن بووە و هەندێکیش بەرهەمی خۆمە.
• بەبۆچوونی ئێوە کێ مێژوو دەنووسێتەوە، سەرکەوتوو یان دۆڕاو؟
• نامەوێ فاڵ بگرمەوە، هەموو کەسێکیش بەهانەی هەیە بۆ سەرکەوتن و دۆڕانەکانی، بەڵام لەو بارەیەوە تەنیا قسەیەکی دکتۆر کەمال مەزهەر دەهێنمەوە کە جارێکیان لە چاوپێکەوتنێک گوتی: ((هەواڵیان بۆ ناپلیۆن هێنا کە یەکێک لە ژەنەراڵەکانی بەرەی جەنگی فەرنسا کوژراوە، ئەویش گوتی ژەنەراڵ پێش ئەوەی بمرێ چی گوت، گوتیان گەورەم تا مرد بەدەم برینەکەیەوە دەیناڵاند، ناپلیۆن بە مێژوونووسەکەی خۆی گوت بنووسە ژەنەراڵ تا مرد گوتی بژی ناپلیۆن پۆناپارت، بەڵام مێژوو لە کۆتاییدا راستی ئەو قسەیەی یەکلایی کردەوە.))

*(دەستەواژەی مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە) ئایا مێژوو رووداوەکان دووبارە دەکاتەوە، یان مرۆڤەکان یان هەردووکیان بەیەکەوە؟

• دەبێ ئێمە ئەو راستییە بزانین کە مێژوو و هەموو کایەکانی دیکە لە رێگەی مرۆڤەکانەوە ئاراستەدەکرێن، گەر مرۆڤ نەبێ، دواجار هەموو ئەو شتانە شتانێک نین شایەنی باس بێت، بۆیە مرۆڤ چەقی رووداوەکان و مێژووە، ئەوە مرۆڤەکانن رەوڕەوەی مێژوو ئاراستە دەکەن، هەر ئەوانیشن رووداوەکان دووبارە دەکەنەوە، بەڵام نابێ ئەوەمان لەبیر بچێت مرۆڤ لە دوو بەش پێکهاتووە، ماددە و واتا، ئەگەر لایەنە ماددیەکە چەندە کاریگەری هەبووبێت، ناکرێ لایەنی واتایی پشتگوێ بخەین لە ئاراستەکردنی رووداوەکان.

*بوارەکانی دنیای نووسینی تۆ رەنگاو رەنگە، دەکرێ ئاماژە بە نووسین و چاپکراوەکانت بکەیت؟

• من سێ کتێبی مێژووییم بە چاپ گەیاندووە بە ناونیشانی (مێژووی ئەوروپا لە شۆڕشی فەرنسییەوە تا ساڵی 1950) هەروەها (کورد و کوردستان لە دیدی گەڕیدە و ولاتناسە موسڵمانەکان) هەروەها (رۆژگارەکانی فلیپی لە عیراق).)
  لە بواری دەروونزانی کۆمەڵایەتی کتابێکم بە چاپگەیاندووە بە ناونیشانی (بووژانەوەی سایکۆلۆژییەتت لە ژیاندا).
  لە بواری فەلسەفە کتابی (فەلەسەفە بە زمانی ساکار)م چاپکردووە.
  لە بواری ئەدەبی نۆڤلێتێکم چاپکردووە بە ناونیشانی (ئێوارەی چاوەڕوانی).
• وەکو نووسین پرۆژەی داهاتووتان چین؟
• ئەوەی راستی بێت لە ئێستادا چەندین کتێبم ئامادەیە بۆ چاپ بەو هیواییەی دەزگایەکی چاپ هاوکارمان بێت بۆئەوەی بیخینە بەردیدەی خوێنەران کتێبەکانیش بریتین لە :
• لەبارەی رەخنەی ئەدەبییەوە… وەرگێران و ئامادەکردن: چوار بەرگ ئامادەیە بۆ چاپ.
• کوردی قەیموری، نووسینی: جوتیار تەمەر سەدیق، وەرگێڕان.
• سەرقەڵەمێک لەبارەی توێژینەوەی زانستییەوە، ئامادەکردن.
• چۆن باشتر بژین: کتێبێک لەبارەی گەشەپێدانی مرۆییەوە، ئامادەکردن.
  . – چەندان لێکۆڵینەوەی ئەدەبی و مێژوویی

(… ئه‌ی هه‌ساره‌ی مه‌زن!
تۆ چ به‌ختیارییه‌كت ده‌بوو
ئه‌گه‌ر ئه‌وانه‌ نه‌بان
بۆیان ده‌دره‌وشێیه‌وه‌.. )
نیتچه‌

دونیا ئه‌مڕۆ كه‌ خه‌ریكه‌ له‌ قه‌ڵه‌مڕه‌وی (جیهانایه‌تی)دا ، به‌هه‌موو ڕووه‌ ئاكتیڤ و نێگه‌تیڤه‌كانی ڕاگیر بووه‌.. پێشهات و گۆڕانكارییه‌ خێراكان ده‌مانبه‌نه‌وه‌ ئه‌و ئاقارانه‌ی پرسی ناسنامه‌مان به‌بیر ده‌هێننه‌وه ‌؛ كه‌ ئایا له‌م سه‌رده‌مه‌دا ئێمه‌ی به‌كۆمه‌ڵێك یاده‌وه‌ری كاره‌ساتاویی گرێدراو چ ده‌توانین به‌و ئاست و باره‌ی خۆمان كه‌ كه‌س خۆزگه‌ی بۆ ناخوازێ ، له‌ناو هه‌ڵلای جیهانایه‌تیدا بۆ پاراستنی ناسنامه‌كه‌مان بكه‌ین؟
داخۆ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی دواكه‌وتووماندا ، نه‌خشه‌ی چ ستراتیژیه‌تێكمان پێ ده‌كێشرێ، بتوانین له‌ ئاینده‌یه‌كی زۆر دوورنا ؛ ئامرازه‌ پێویسته‌كانی سه‌ره‌تای به‌جێهێشتنی دواكه‌وتوویی پێ ده‌ست بخه‌ین؟.. بڵێی كه‌شوهه‌وایه‌ك بۆ ڕووناكبیران هه‌ڵبكه‌وێ دوور له‌ ناچاربوونی هه‌ڵه‌گۆیی ، تاقیكردنه‌وه‌ی ئه‌زموونه‌كانی ڕابردوو كلیلی ده‌رگا داخراوه‌كانمان نه‌داته‌ ده‌ست ، كاتێ به‌مۆدی كۆمه‌ڵێك زاراوه‌ی بریقه‌دار سه‌رخۆش كرابووین ، به‌ڕاده‌یه‌ك ماوه‌یه‌كی كه‌م نه‌بوو وای لێهاتبوو باسكردنی قه‌ومایه‌تی و ناسنامه‌ و تایبه‌تایه‌تی خاك و زێد ، شتێك بوو نزیك له‌ عه‌یبه‌!!

ئێستاش به‌هه‌مان پێودانگ، به‌ڵام ئه‌مجاره‌ به‌ ته‌وژمی بێ ئامانی، سه‌روبن نادیاری جیهانایه‌تی )له‌گه‌ڵ جیاوازی ئاراسته‌كان)، له‌ نه‌داریمان بێ یا له‌ ڕوون نه‌بوونه‌وه‌ی ڕه‌هه‌نده‌كانی خه‌ریكه‌ بێ په‌روا و بێ ئاوڕدانه‌وه‌ له‌ ڕابردوو و سه‌یركردنی ئاینده‌، وه‌ك له‌وه‌ خاترجه‌م بووبین بۆ كوێ ده‌چین ، بێ ئه‌وه‌ی تێشوویه‌كی نیمچه‌ تێرمان پێ بێ له‌گه‌ڵیدا كه‌وتووینه‌ڕێ..

ڕاستی پرسی ناسنامه‌ له‌ جیهانی ئه‌مڕۆدا كه‌ هێشتا كه‌له‌به‌ره‌كانی ڕووناك نه‌بوونه‌ته‌وه‌، ده‌خوازێ به‌له‌تركزه‌یی و به‌هه‌ستی به‌ژیان و به‌ئاینده‌وه‌نووسان ، به‌ڕه‌چاوكردنی مه‌ودا مێژوویی و كۆمه‌ڵایه‌تی و جوگرافییه‌كان ته‌ماشا بكرێ، ئه‌گه‌ر بمانه‌وێ زه‌مینه‌یه‌كی پته‌و له‌ چه‌سپاندن و جێگیركردنیدا ، به‌تایبه‌تی لای نه‌وه‌ی ئێستای بۆ بڕه‌خسێنین ، وه‌ك خاڵی ده‌سپێك له‌ بنیاتنانی قه‌واره‌ی سه‌ربه‌خۆ ، به‌ چاوپۆشین له‌وه‌ی ئه‌و قه‌واره‌یه‌ وه‌كو شكڵ له‌ چ حاڵێكی سیاسی و یاساییدا ده‌بێ، با گریمان ڕووخساری یه‌كگرتنێكی ئاره‌زوومه‌ندانه‌یش بێ له‌گه‌ڵ گه‌لانی ده‌رودراوسێ كه‌ ساڵه‌هایه‌ له‌گه‌ڵماندا ده‌ژین.. ئه‌مه‌ وا نابینرێت دژ به‌ كراوه‌یی و پێكه‌وه‌ژیانی شارستانی بێت، به‌قه‌د ئه‌وه‌ی بوونی هه‌موولایه‌ك ده‌پارێزێ له‌ ڕێگای پاراستنی ناسنامه‌ و به‌هه‌ندگرتنی تایبه‌تایه‌تی هه‌رلایه‌ك ستراتیژی نه‌ته‌وه‌ییمان له‌و باره‌دا دێته‌دی كه‌ ئیتر وا به‌ئاسانی ڕێگایه‌ك نه‌گرینه‌به‌ر نه‌زانین ده‌گاته‌ كوێ ، بام ئه‌و ڕێگایه‌ گریمان قیرتاوبێ و ڕێبواری زۆریشی له‌سه‌ربێ ..
با هه‌وڵ بده‌ین نه‌گاته‌ ئه‌وه‌ی (جیهانایه‌تی)ش وه‌ك مۆدێكی سه‌رده‌م كه‌ سه‌رپرایزی له‌ زۆربه‌ی بواره‌كانی ژیانی سه‌رزمینی له‌ هه‌ناودایه‌ وێنه‌ی گۆڕانكارییه‌ هه‌ستپێنه‌كراوه‌كانی مێژوو به‌ تایبه‌تی له‌ ڕووی په‌روه‌رده‌ و كێڵگه‌ ستراتیژییه‌كانی دی له‌دوورڕا سه‌یر بكرێ و چیتر نا!

ـ ـ

یەکەم :
کاتێ نەخوێندەوارترین کەس ئەچێتە سەمونخانە و بچووکترین زوڵمی لێ ئەکرێ ، کە نۆرە بڕییە ، ئەڵێ : کاکە کاتی ئێمەیش بەنرخە ، ئێمەیش ئیش و کارمان هەیە ، ئێمەیش حەزمان لە چاوەڕوانیی نییە ، چ ڕوو قایمییەکە کاتی ئەوانی تر بۆ خۆت بقۆزیتەوە ..
ئەم ڕستانە ، هەموویان ڕستەی تازەن ، یان ڕاستتر بڵێین ڕستەی شۆڕشگێڕین و ..هەموو شۆڕشەکان لەسەر ئەو پڕنسیپانە ڕۆئەنرێن ، یەکسانی و پاراستنی سنوورەکانی یەکتری و ..ئەرک و ماف بۆ هەمووان .. کەواتە ئەو زوڵمە ڕۆتینییە کە ڕۆژانە لە بەردەم سەمونخانە و نانەواخانەکان ئەیبینین ، ئەبێتە قوتابخانەیەکی سەفەری و وانەکانی شۆڕش و مرۆڤایەتیی فێری مرۆڤەکان ئەکات .. بە جۆرێکی تر بیریان پێ ئەکاتەوە و ..ئەیانکاتە خاوەنی گوتاری تازە و زاراوەی تازە بۆ نمونە نوسەرێکی شۆڕشگێڕ و یەکسانخوازی وەک مەکسیم گۆرکی و ..سەرکردەیەکی وەک چێ ڤارا ، خەڵکی کرێکار و سادە بوون و زوڵم پەروەردەی کردن .. هەر بۆیە ئەو کۆمەڵگایانەی کە لە زوڵم و نادادیدا نوقوم بوون ، پێویستیان بە دەستە و تاقم و ڕێکخراوی پەروەردەیی نییە ، چونکە ئەوان بە زوڵم و زۆر پەروەردە کراون و هەموو وانەکانی شۆڕش فێر بوون تەنها پێویستیان بە سەرکردەیەکە ،پێشڕەوییان بکات ..
لەبەر ئەوە لە کۆمەڵگا ئەشکەنجەدراوە ژێرچەپۆکەکاندا ، ئەو دەستە و تاقمانەی کە لە ژێر پەردەی پەروەردە کردنی کۆمەڵگادا خۆیان ناساندووە ، ئەوانە دوکانداری سیاسین و درێژە بە ئەشکەنجەدان و کۆیلەکردنی کۆمەڵگا ئەدەن بەرامبەر بودجە و پارەیەکی زۆر ، کە لێی ئەخۆن و پێی ڕائەبوێرن .

دووەم :
گەورەترین سوکایەتیکردن بە شاعیرێک ئەوەیە پێی بووترێت : ( شیعرێکی خۆتمان بۆ بخوێنەرەوە) چونکە ئەرکی شاعیر نووسینی شیعرە و ..ئەرکی کۆمەڵگایش خوێندنەوەیەتی ..ڕاست نییە بە سەرتاشێک بڵێیت ، ئادەی سەری خۆتمان بۆ بتاشە ..
کۆمەڵگایەک خۆی تاقەتی خوێندنەوەی کتێبی نەبێ ، کارەساتێکی گەورەیه بێی کتێبی بۆ بخوێنیتەوە .. لەوەیش کارەساتبارتر ئەوەیە بێیت بە کەمانچە و فلوتەوە بۆی بخوێنیتەوە ، بۆ ئەوەی شیعرەکە ئەگەر بۆنساردێکی هەبێ ، بە حوکمی کەمانچە و فلوتەکە ، کەم بێتەوە و جەنابیان قێزیان نەیەتەوە و بۆیان قوت بدرێ ..
لە بیرمە ئەچووین بۆ کۆڕە شیعرییەکانی مەربەد لەبەر نزار قەبانی کە شیعرەکانی ئەخوێندەوە ، وەک گیانەوەرێکی سێرک ئەهاتە بەرچاوم کە خۆی شین و مۆر کردبۆوە تا خەڵکی گوێی لێبگرن و گرنگی پێبدەن و نەمامەکانی شۆڕشیان تیا بڕوێنێ ، سەرباری ئەوەیش کاتێ به تەنزەوە ڕەخنەی لە دیکتاتۆر و کۆمەڵگا ئەگرت ،خەڵکەکە پێی پێئەکەنین ، ئەوە گەورەترین ئازاری منی ئەدا .. کاتێ ئەمبینی کوڕ و کچە عاشقەکان ، بۆ ئەوەی بۆ یەکتری دەربخەن کە ڕۆشنبیرن ، لەو کۆڕانەدا دانیشتبوون بە بێ گرنگیدان ، سەیری ئەو سێرکە ڕۆشنبیرییەیان ئەکرد ، کە لە ڕاستیدا ئەوان هاتبوون لەگەڵ خۆشەویستەکانیاندا دانیشن و بۆنیان بکەن ، نەک گوێبگرن لە شیعرەکانی نزار ..چونکە ئەگەر ئەوان شیعر دۆست بوونایە ، ئەبوو بیانزانیایە چەندین شەو تا بەیانی نزار نەخەوتووە و خەریکی نوسینی شیعرەکانی بووە ، ئێستا بۆچی ئەرکی خوێندنەوەکەیشی ئەخەنە ئەستۆی خۆیەوە ؟؟
کارەساتەکە لەوەدایە ئێستا شاعیران و تەنانەت چیرۆکنووسانیش دێن بەرهەمەکانی خۆیان بە ئاوازی مۆسیقاوە ئەخوێننەوە و بڵاوی ئەکەنەوە بەڵکو ئەوە خوایە خوێنەرە بێتاقەتەکان گوێی لێبگرن ..
بڕوا ناکەم لە هیچ کومەڵگایەکا ئەوەندەی کومەڵگای ئێمە سوکایەتی بە کتێب و نووسەران کرابێ .. لە بەناوبانگترین پێگە ئەدەبییەکانماندا ، باشترین نوسین و نووسەرەکان ، بێ بەرامبەر خۆیان ماندوو ئەکەن و ئەنووسن ، لە دوای ئەوە فیڵدی باری سەرنجی میللەتێکی 40 ملیۆن کەسی ، سفرە .. واتە سفر باری سەرنج ..واتا هیچ کەسێ نەیخوێندۆتەوە ، خویندبێتیشیەوە هیچ کاردانەوە و باری سەرنجێکی لەلا دروست نەکردووە .. ئەوە بە ڕای من کارەساتێکی گەورەیە کە ئەمڕۆ یەخەی بە نووسەران و کتێبەکانیان گرتووە ، کار گەیشتۆتە ئەوەی نووسەرەکانمان کاتێ کتێب چاپ ئەکەن ، وەک شەکراو خواردنەوە و پاشتێلانە ، خزم و دۆستەکانیان بانگ ئەکەن و کتێبەکانیان بە خۆڕایی دابەش ئەکەن بەڵکو لەگەڵ بیبسی و پاقلاوەدا ، نەختێ گوێیان لێبگرن کە بزانن چییان نوسیوە..
ولیەم سارۆیان ئەڵێ ، ئەوەی ئەینووسم ئەگەر تەنها خێزانەکەم بیخوێنێتەوە ، بەسە.. زیاترم ناوێت، ئیتر پێویست ناکا نوسینەکانتان ئارایشت بدەن و شیرینی و هۆڵیان بۆ بگرن، ئەوە هەم خەڵەتاندنی خەڵکە و هەم بێ ڕێزییە بەرامبەر نووسین
بەڵام من لەوە سەیرترم بەسەردا هات ، لەو ماوەیەدا هاوڕێیەکم بینی کە بە هەندێ هۆکاری سیاسیی و نەخۆشییەوە ، خوێندنی زانکۆی کەوتە ساڵانی پیرییەوە ، واتا دوای 40 ساڵیی .. پێی ووتم : ( ئێستا لە بەشی کوردی زانکۆی سلێمانیی ئەخوێنم و حەزم لێیە دەربارەی تۆ بنووسم و توێژینەوەکەم لەسەر تۆ بێت ، چونکە بە ڕاستی تۆ لە نووسەر و شاعیرە پشت گوێخراوەکانیت )
نایشارمەوە ، دڵم بەو هەستە جوانەی زۆر خۆش بوو ، جێی شانازییە برادەرێک دوای ئەو هەموو ساڵە ، بیری تۆی کەوتبێتەوە و ..تۆ بکاتە شاعیری هەڵبژاردەی خۆی بۆ توێژینەوەی زانکۆ و لەو کومەڵگا ئەکادیمییەدا بتناسێنێ و باسی ئەوەیان بۆ بکات کە شاعیر هەیە لە بیر کراوە یان پاشەکەوت کراوە ..
زۆر سوپاسم کرد و ..پێم ووت پێویستت بە هەر دەستنوس و بەرهەمێکمە بۆت ئامادە ئەکەم ، هەتا توێژینەوەکەت تەواو ئەکەیت ..
بەڵام توشی شۆک بووم کە ووتی : نا .. من ناینووسم ..!!
خۆت بینووسە .. خۆت لە هەموو کەسێ زیاتر لە خۆت و بەرهەمەکانت شارەزاتریت !!!
ووتم : یەعنی چۆن ؟ خۆم وەسفی خۆم بکەم و ..خۆم باسی لە یادکردنی خۆم بکەم و.. بە خۆم بڵێم : شاعیری لەیاد کراوی گەلەکەمان ؟؟!!
تومەز ئەم برادەرە خەریکی ئیشی دارتاشییە و تاقەتی نوسینی توێژینەوەی نییە و ..ئەیەوێ بە بەردێک شاعیرێک و دوو چۆلەکە بکوژێت ، هەم دڵی من خۆش بکات ، هەم ئیشی دارتاشییەکەیشی ڕانەوەستێ و .. هەم توێژینەوەیەکی بێ ماندوو بوونیشی دەست بکەوێ .!

سه‌ما بكه‌ن له‌ جێی جه‌نگدا
گۆرانی بڵێن له‌ جێی فه‌توادا
عه‌شق بكه‌ن له‌ جێی جیهاددا
ماچ و مووچ بكه‌ن له‌ جێی ته‌كفیردا
سێكس بكه‌ن له‌ جێی كوشتندا
داری ئازادی له‌سه‌ر زمانتان بڕوێنن،
له‌جیاتی مووشه‌كی ڕق
له‌گه‌ڵ هه‌تاو پیاسه‌ بكه‌ن،
نه‌‌ك شمشێر
ڕووبارتان خۆش بوێ،
نه‌‌‌ك سه‌رابی بیابان
ئا، حه‌قیقه‌ت له‌وێیه‌، له‌ ئاسمانی ماڵه‌كانمان،
وه‌ك كۆتره‌ كێوی مه‌یكوژن
له‌جیاتی به‌رماڵی بیابان
له‌سه‌ر شاخ، فه‌رشی مانگ ڕاخه‌ن
نوێژی له‌سه‌ر بكه‌ن
دڵتان به‌ تاڤگه‌ی تریفه‌ بشۆن
وه‌ك دره‌خت گۆرانی
بۆ كانی زانین بڵێن
ماسییه‌كانی ئایینده‌
دڵ خۆش كه‌ن
سه‌ما بكه‌ن، ئازیزانم سه‌ما بكه‌ن!
سه‌ما لووتكه‌ی جوانییه‌.
سه‌ما بكه‌ن! له‌باتی جه‌نگ و
جیهاد و فه‌توا و خوێنڕشتن.

به‌ختیار محه‌مه‌د

هەر وەک قاوەخانەیەکی
سەر شەقامی لانەوازەکان
خۆشەویستی دەرگاکانی
ئەخاتە سەر پشت بۆ هەموان
وەک قاوەخانەیەک
بە پێ ی ئاو و هەوا
چۆڵ و قەرەباڵغ ئەبێ
كە باران باری
بەر ناکەوێ
كە خۆشی کرد چۆڵ و …چۆڵترە
خانمی لانەواز :
من لێرە لە سووچەکەیا دانیشتووم
ناوت چیە ؟…چاوت چ ڕەنگە
كاتێ چاوەڕێت ئەکەم
و
تێئەپەڕیت بە لاما
چۆنت بانگ بکەم !
خۆشەویستی خۆی قاوەخانەیەکی بچووکە
دوو پێک شەراب داوا ئەکەم
بە خۆشی تۆ و خۆمەوە ، ئەخۆمەوە
دوو شەبقە و چەترێکم پێیە
باران ئەبارێ
لە هەموو ڕۆژێ زیاتر ئەبارێ
و
نایەیتە ژوورەوە ..!
دوا جار بە خۆم ئەڵێم :
چاوەڕێ بە
تۆ ، چاوەڕێ ی من بوی
یان چاوەڕێ ی پیاوێکی دیکە ..!
و
چاوەڕێت کردین و بە منت نەناسان
و
ئەیووت : چاوت چ ڕەنگێکە
حەزت لە چ شەرابێکە
ئەی ناوت چیە..!
کە بە بەردەمما ئەڕۆی
چۆنت بانگ بکەم ..!
….خۆشەویستی وەک قاوەخانەیەکی بچووکە
“””””””””””””””’

سەرکردەی کۆماریخواز و سۆسیالیستی ئێرلەندی جەیمس کۆنۆڵی لە ٥ی حوزەیرانی ١٨٦٨ لەدایکبووە، بۆ کەسێک کە شارەزای بە مێژووی ئێرلەندا هەبێت، کۆنۆڵی لە ڕاستیدا لە شاری ئەدینبۆرگ لە سکۆتلەندا لەدایکبووە. ئەو ناوچەیەی تێیدا دەژیا نازناوی ‘ئێرلەندای بچووک بوو و یەکێک بوو لە ناوچە هەژازنشینەکەی شارەکە. دواتر بە درێژایی ژیانی بە لەهجەی سکۆتلەندی قسەی دەکرد. دایک و باوکی بەڕەچەڵەک خەڵکی کاونتی مۆناگان بوون و ژیانیان لە ئەدینبۆرگ سەخت و مەینەتبار بوو. لە تەمەنی یازدە ساڵیدا لەپێناو کارکردن قوتابخانە بەجێدەهێڵێت، بەڵام دەبێتە یەکێک لە تیۆریستە پێشەنگە شۆڕشگێڕەکانی سەردەمی خۆی.
جەیمس کۆنۆڵی لە تەمەنی چواردە ساڵیدا پەیوەندی بە سوپای بەریتانیاوە دەکات بۆ ئەوەی لەو هەژارییە پشت شکێنە ڕزگاری بێت. دوای حەوت ساڵ و لە تەمەنی بیستویەک ساڵیدا کۆنۆڵی ژیانی سەربازی بەجێدێڵێت و دواجار لە ساڵی ١٨٩٦ لە دبلن نیشتەجێ دەبێت.
لە ساڵی ١٩٠٣ کۆنۆڵی کۆچی دەکات بۆ ئەمریکا و بۆ ماوەیەکی کورت لە شاری ترۆی لە ویلایەتی نیویۆرک لەگەڵ خزمێکیدا دەژێت و لە کۆمپانیایەکی بیمە کار دەکات. بەڵام لە ساڵی ١٩٠٥ دا، شاری ترۆی بەجێدەهێڵێت بۆ ئەوەی تێڕوانینەکانی خۆی لە ڕێکخستنی بزووتنەوەی چینی کرێکاردا جێبخات و زۆری نەخایاند پەیوەندی بەڕێکخراوی ( کرێکارانی پیشەسازی جیهان )ی (١)تازە پێکهێنراوەوە دەکات و وەک ئەندام و ڕێکخەرێک کە تەواوی ژیانی خۆی بۆ خزمەتکردنی چینی کرێکار تەرخان دەکات.
جەیمس نووسەرێکی پڕ بەرهەم لەبواری مێژوویی، کولتووری، سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتی بووە و هەروەها ئیدیتۆر و بڵاوکەرەوەی کتێب و ڕۆژنامەی خۆی بوو، زۆر کەسی خاوەن بیروباوەڕی سیاسی دژ بەیەک لەناو بزووتنەوەی کرێکاران و چەپەکاندا بەها و ستایشی تێڕوانینەکانی کۆنۆڵیان بەرز نرخاندووە. کۆنۆڵی خۆی بە ئەنارکۆ-سندیکالیست نەدەزانی، بەڵام لە ساڵی ١٩٠٨ کاتێک لەتبوون لە ڕێکخراوی ( کرێکارانی پیشەسازی جیهان) لە نێوان مارکسیست دانیال دی لیۆن و ئەنارکۆ-سندیکالیستەکان ڕوویدا، کۆنۆڵی لایەنگری ئەنارکۆ-سندیکالیستەکان گرت.
کۆنوڵی ڕقی لە تائیفەگەری بوو، کە بە یەکێک لە گەورەترین بەربەستەکانی ڕێگری لە بەردەم یەکگرتوویی کرێکارانی دژ بە سەرمایەداری دەزانی. یەکێک لە نووسینەکانی کە ڕەنگدانەوەی ئەم بیروباوەڕەیە دەڵێت ( گەشەپێدانی ڕۆحی بەرەنگاربوونەوە گرنگی زیاتری هەیە لە دروستکردنی ڕێکخراوێکی تیۆری. ئەمەش لەڕاستیدا، کامڵترین ڕێکخراو لە ڕووی تیۆرییەوە ڕەنگە، بەهۆی زۆر کامڵبوون و فراوانییەوە، گەورەترین مەترسی بێت بۆ سەر بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانە ئەگەر بتوانرێت بەکاربهێنرێت، بۆ سەرکوتکردن و سنووردارکردنی ڕۆحی بەرەنگاری هاوڕێیەتی لەهەر پلە و پایەیەکدا بێت. کۆنۆڵی هەروەها بێمتمانەیی بە حکومەتی ناوەندی هەبوو، بۆیە بە باشترین شێوە لە لێدوانەکەیدا دەرکەوت کە دەڵێت (بەبێ ئەو دەسەڵاتەی کە یەکێتیی کرێکارانی پیشەسازی لە پشتەوەیە، دیموکراسی تەنیا دەتوانێت بچێتە ناو دەوڵەتەوە وەک چۆن قوربانی دەچێتە ناو گەدەی مارەوە.)
کۆنۆڵی لەسەر بانگهێشتی گروپێکی بچووکی سۆسیالیستی هاتەوە ئێرلەندا.ئیتر هەر زوو کاریگەری وەک ڕێکخەر و وتاردەر و نووسەرێکی بەتوانا بەسەر ڕووداوەکانەوە دەرکەوت. ئەوە جەیمس کۆنۆڵی بوو لە سەرووی هەموو شتێکەوە کە بەرپرسیار بوو لە یەکخستنی نێوان ڕێکخراوەکانی چینی کرێکار و ئامانجی سەربەخۆیی ئێرلەندا. کۆنۆڵی بە شێوەیەکی جیددی لەسەر پێویستی سۆسیالیزم بۆ دۆزی سەربەخۆیی ئێرلەندا و هەروەها هەموو جۆرە بابەتەکانی پەیوەست بە سۆسیالیستی جیهانی نووسی و کەوتە جووڵە بۆیان. ئەو پێی وابوو ئەوە چینی کرێکارە لەپێناو بەرژەوەندی هەموو چەوساوەکانی جیهان دەتوانێت بناغەکانی ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا بهەژێنێت، جەیمس کۆنۆڵی لە کۆبوونەوەکانی باکووری وێڵز وتارێکی پێشکەش کرد، دوای ئەوەی سیلین ڕۆبەرتس (٢)سەرۆکی بەناوبانگی سۆسیالیستی وێڵشیی و ڕابەری پارتی کرێکارانی سەربەخۆخوازی لۆکاڵیی وەک یادهێنانەوەیەک دەڵێت (لە ساڵی ١٩١١ لەگەڵ لارکین (٣)چاوم پێی کەوت و فێربووم سەرسامی بم و خۆشم بوێت. یەکێک لە گەورەترین گەنجینەکانی ناو کتێبخانەکەم کە کۆپییەکی بەرگی کتێبەکەیەتی بەناوی کرێکار لە مێژووی ئێرلەندە، کۆنۆڵی و لارکین سەردانەکەیان بۆ وەیڵس ساتێک هەژاندمیان. کۆنۆڵی شانبەشانی جەیمس لارکین، بە شێوەیەکی سەرەکی پەیوەندی هەبووە بە مانگرتنی کرێکارانی دبلنی ساڵی ١٩١٣دا، کە سێکتەرەکانی بازرگانی و گواستنەوەی بۆ چەندین هەفتە ئیفلیج کرد. لە کاتی مانگرتنە گشتییەکەشدا، کۆنۆڵی سوپای هاووڵاتیانی ئێرلەندی لە نێوان کرێکارانی مانگرتوودا ڕێکخست، ئەمەش وەک وەڵامێکی چینایەتی و بەرگریکردن لە کرێکاران بەرامبەر بە لێدانی بەرفراوان لە کرێکارانی مانگرتوو لەلایەن پۆلیسی ئێرلەندا و سوپای بەریتانیا هاتەدەر. سوپای هاوڵاتی ئێرلەندا لە کاتی یاخیبوونی جەژنی ئیستەر (٤) لە ساڵی ١٩١٦ لە دژی دەسەڵاتی بەریتانیا لە ئێرلەندا بووە ناوکی فیرقەی دبلن لە سوپای کۆمار.
لەگەڵ سەرهەڵدانی شەڕ، کۆنۆڵی زیاتر پابەند بوو بە پێکهێنانی یاخیبوون لە دژی دەسەڵاتی بەریتانیا لە ئێرلەندە؛ وردە وردە لە ڕێکخەر و موبەلیغی کارەوە گۆڕابوو بۆ فەرماندەی سەربازی و تیۆریست. لە ناوەڕاستی مانگی یەکی ساڵی ١٩١٦ لەگەڵ ئەنجومەنی سەربازی ئیخوانی کۆمارییەکانی ئێرلەندا ڕێککەوتن بۆ ئەوەی لە جەژنی ئیستەری داهاتوو لە یاخیبوونێکدا هاوکاری بکات. بەمجۆرە پەیوەندی بە ئەنجومەنەکەوە کرد و ڕۆژێک پێش ڕاپەڕین ئەندامەکانی وەک جێگری سەرۆکی کۆماری ئێرلەندا و فەرماندەی گشتی فیرقەی دبلن لە سوپای ئێرلەندەدا دەستنیشانیان کرد.
کۆنۆلی لە کاتی یاخیبوونەکەدا خۆی سەلماند کە کاریگەرترین و ئیلهامبەخشترین سەرکردە یاخیبووەکانە. لە ڕۆژی دووشەممەی جەژنی ئیستەر، ٢٤ی نیسان، سەرکردایەتی کەتیبەی بارەگای لە هۆڵی ئازادییەوە تا پۆستەخانەی گشتی و فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ئەوێ کرد کە بە درێژایی هەفتەکە – سەرپەرشتی هێزە بەرگرییەکان، دیاریکردن و ڕێکخستنی ستراتیژی، بانگهێشتکردنی هێزی بەهێزکەر و بڕیاردان لەسەر بەڕێوەبردنی هێزەکانی کرد . ئەوەی کە تەنها نۆ خۆبەخش لە گارنیۆنی پۆستەخانە لە کاتی شەڕەکەدا گیانیان لەدەستداوە، شایەدی بەهرەکانییەتی. ئەو خۆی مەترسی بەردەوامی لەگەڵ سەلامەتی خۆیدا دەکرد بەڵام تەنانەت دوای ئەوەی لە ٢٧ی نیساندا بە سەختی بریندار بوو، وەک پاتریک پیرس وتی “هێشتا مێشکی ڕێنمایی تێکۆشانمانە”.
نیوەڕۆی ڕۆژی شەممە ٢٩ی نیسان، کۆنۆڵی پشتگیری لە بۆچوونی زۆرینەی سەرکردەکان کرد کە دەبێ خۆیان ڕادەست بکەن چونکە ‘بەرگەی نەدەگرت کوڕە ئازاکانی ببینێ کەوا دەسووتێن. چاوەڕوانییەکەی ئەوە بوو کە ڕێکخەرانی ڕایسین تەقەیان لێ بکرێت و ئەوانی دیکە ئازاد بکرێن. پاشان لە ژێر چاودێری سەربازیدا، کۆنۆڵی گواسترایەوە بۆ نەخۆشخانەی خاچی سوور لە قەڵای دبلن و چەند کاتژمێرێک دواتر فەرمانی تەسلیمبوونی پیرسی لەبری سوپای هاووڵاتی ئێرلەندا واژۆ کرد. لەوێ دادگای سەربازیی کرا، لە سەر جێگاکەی خۆی، لە ٩ی ئایاردا. لە دادگاییکردنیدا ئەم کورتە لێدوانە دەستنووسەی خوارەوەی خوێندەوە کە دەڵێت (بە باوەڕبوون بەوەی کە حکومەتی بەریتانیا هیچ مافێکی لە ئێرلەندە نییە، هیچ مافێکی لە ئێرلەندە نەبووە و هەرگیز ناشتوانێت هیچ مافێکی لە ئێرلەندە هەبێت، بوونی هەر نەوەیەکی ئێرلەندی، تەنانەت کەمینەیەکی بەڕێزیش بێت، ئامادەیە بمرێت بۆ دووپاتکردنەوەی ئەو ڕاستییەی کە حکومەت هەمیشە ئامادەی دەستبەسەرداگرتن و تاوان ئەنجامدانە لەدژی پێشکەوتنی مرۆڤ . من وەک خۆم سوپاسی خودا دەکەم کە ژیاوم تا ئەو ڕۆژە ببینم کە هەزاران ئێرلەندی و کوڕ و سەدان ژن و کچ، ئامادە بوون ئەو ڕاستییە دووپات بکەنەوە، و ئەگەر پێویست بوو بە ژیانی خۆیان شایەدی ئەوە بدەن.)
لە کاتێکدا بەهار دەگۆڕا بۆ هاوین، شارێک کە هێشتا لەگەڵ مردن و لەناوچوونی ڕاپەڕینی جەژنی ئیستەردا کۆدەبووەوە، ناچار دەکرا خوێنڕشتنی زیاتر قبوڵ بکات. سەرەڕای برینە سەختەکانی، لە ١٢ی ئایاری ١٩١٦ کۆنۆڵی بە ئامبولانسی سەربازی گواسترایەوە بۆ کیلماینهام گاول، لەوێوە بۆ حەوشەی زیندانێک و پاشان بە کورسییەکەوە بەسترایەوە و لەلایەن سوپای بەریتانیاوە بە دەستڕێژی تەقە ئیعدامکرا. ئەمەش توڕەیی زۆرێک لە خەڵکی ئێرلەندا و سەرانسەری جیهانی بەدوای خۆیدا هێنا. مەرگی کۆنۆڵی بە دڵنیاییەوە بووە مایەی پەژارە و خەم بۆ خەڵکی ئێرلەندە. تەرمی کۆنۆڵی (لەگەڵ تەرمی یاخیبووەکانی تر) بەبێ تابووت خرانە ناو گۆڕێکی بەکۆمەڵەوە. لەسێدارەدانی یاخیبووان، زۆرینەی دانیشتوانی ئێرلەندی هێندە توڕە کرد کە زۆربەیان لە کاتی یاخیبوونەکەدا هیچ پشتیوانییەکیشیان نیشان نەدابوو. بەڵام ئەوە لەسێدارەدانی کۆنۆڵی بوو کە زۆرترین مشتومڕی لێکەوتەوە. مێژوونووسان ئاماژەیان بە شێوازی لەسێدارەدانی کۆنۆڵی و یاخیبووان و هاوشێوەکانیان کردووە، هاوکات لەگەڵ کردەوەکانیان، وەک هۆکارێک کە بوونەتە هۆی هۆشیاری گشتی بۆ خواست و ئامانجەکانیان و پاڵپشتی بۆ ئەو بزووتنەوەیەی کە گیانیان لەپێناویدا بەخشی. ئەوە مردنی سەرکردەکانیان و بە تایبەتی کۆنۆڵی بوو کە بڵێسەی کۆماریخوازی ئێرلەندی لە سەرانسەری ئەم دوورگەیەدا هەڵگیرساند و یاخیبوونێکی جەماوەری دەستپێکرد و لە کۆتاییدا بووە هۆی دروستکردنی کۆماری ئێرلەندا. لە نێو هەموو ئەو لەسێدارەدانانەی کە لە کاتی سەرهەڵدانی جەژنی ئیستەری ساڵی ١٩١٦دا ئەنجامدراون، هیچیان هێندەی لەسێدارەدانی جەیمس کۆنۆڵی توڕەیی گشتییان نەوروژاند.
هەرچەندە لەلایەن زۆرێک لە مێژوونووسانەوە بە ئێرلەندییەکی ناسیونالیست دادەنرا، بەڵام کۆنۆڵی باوەڕی بە پشتگوێخستنی دابەشکارییە چینایەتییەکان نەبوو بەناوی ناسیۆنالیزمەوە. ئەو پێیوابوو کە ئیرلەندا ناتوانێت ئازاد بێت تا چینی کرێکاری ئێرلەندی ئازاد نەبێت.
لە پاش ئیعدامکردنی کۆنۆڵی، ڕۆژنامەنووس کێری لیام ماکگابان(٥) لە ساڵی ١٩٣٣دا شیعری جەیمس کۆنۆڵی نووسی، ماکگابان کە لە ساڵی ١٩٠٨ لە دوورگەی ڤالێنسیا لەدایکبووە، ئەو پارچە ورووژێنەرەی لە ڕوانگەی سەربازێکەوە نووسیوە کە لە پرۆسەی ئیعدامکردنەکەدا فەرمانی پێکرابوو کە تەقە لە کۆنۆڵی بکات.
لە ساڵی ١٩١٦ فەوجێکی وێڵزی کە لە ڕێگای بەرەو سەنگەرەکانی پێشەوەی ڕۆژئاوادا بوو، وەک یەدەگێک بۆ ئەو سەربازانەی کە هەوڵیان دەدا یاخیبوونەکە لە دبلن لەناو ببەن، ماکگابان چیرۆکێکی بیست سەبارەت بە سەربازێکی گەنج، کوڕی کرێکارێکی کانەبەردەکانی وێڵز، کە بەشێک بوو لەو فەوجە و لە تیمی تەقەکردندا بوو بۆ لەسێدارەدانی کۆنۆلی دانراکرابوو و بەو هۆیەشەوە هەستی بە تاوانباری و پەشیمانی و شەرمەزارییەکی تەواو کردبوو.
لە دوای ئەو کارە ترسناکە ئەم سەربازە وێڵزییە کە ناوی نەهێنراوە، شوێنپێی بێوەژن و منداڵەکانی کۆنۆڵی کەوت تا داوای لێبوردنیان لێ بکات. وەک دواتر بیری هێنایەوە، بە لیلی (٦)وت :
” من کرێکاری کانەکانم. باوکم کرێکاری کانەکان بوو، باپیرمیش کرێکاری کانەکان بوو. ئەوان زۆر سەرقاڵی سەندیکای کرێکاران بوون. ئێستا چۆن و بە چ ڕوویەکەوە بتوانم بگەڕێمەوە ماڵەوە؟ ئەوان لەبارەی جەیمس کۆنۆڵییەوە دەزانن تەنانەت ئەگەر منیش نەبووبام. من.” بە مۆڵەت نەچوومەتەوە ماڵەوە، ناتوانم بگەڕێمەوە ماڵەوە، من ڕاستییەکە دەدرکێنم و ئیتر دەزانن من جەیمس کۆنۆڵیم کوشتووە. ئۆی خوایە، ئاخر بۆچی من هەڵبژێردرام بۆ کوشتنی پیاوێکی ئاوا؟”
لیلی وەڵامی دایەوە : جەیمس کۆنۆڵی پێشتر لێت خۆش بووە. ئەو تێگەیشت بوو کە تۆ ناچار کراویت، دەیزانی کە تۆ تەنها کوڕی کرێکارێکی ئەو چینە چەوساوەیەیت”.
ماکگابان ئەم سەربازە وێڵزییە بێناوەی وەک دەنگی شیعرەکەی وەرگرت کە بە پەشیمانییەکی زۆرەوە بیر لە بەشداریکردنی لە لەسێدارەدانی کۆنۆڵی دەکاتەوە.
ئەو پیاوەی ئەمڕۆ هێنایان بۆ ناو گۆڕەپانی سەربازگەکە
بەر دەستڕێژی گوللە درا
منی سەرباز هیچ شانازی بەوەوە ناکەم بڵێم
ئێمە لەوێ کوشتمان؛
لە نەخۆشخانەی زیندانەوە هێنابوویان؛
بۆ ئەوەی لەسەر ئەو کورسییەی ئیعدامە بیبینم
وای بۆ دەچووم زەردەخەنەکەی لەدوورەوە بانگی
پیاوێک بکات بۆ نزا.
ڕەنگە نەتوانین لەم شتە بگەین
کە وا لە ئەم یاخیبووانە دەکات؛ بمرن لەپێناویدا؛
بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەموو شتەکان ئازادییان خۆشدەوێت و
ئاسمانیش ڕەنگی بەهاری لێنیشتبوو
پێم وایە جارێکی تر ئەم کارە ناجوورە دووپات ناکەمەوە
بۆ هەموو ئەوشتانەی کە دەستییان پێوە دەگرم ئەوەیە
سێرەی تفەنگەکەم لەسەر سینگی ئەو لابەرم– بەڵام دوواجار
من جگە لە سەربازێک؛ هیچیتر نیم
دەڵێن کە ئەویش میهرەبان و جیاواز بوو،
وەکو ئەوانی تر؛
عاشقێکی هەژاران بوو؛ و هەموو فیشەکەکان لە میانی،
برینەکانی و جلەشڕەکانییەوە دەیپێکا،
ئەوپێش ئێمە گەیشتبوو، قارەمانانە ڕووبەڕوومان بووەوە،
ئەو ئازارێکی قووڵتری دەناسی وەک لە لێدان یان گوللە
لێرە جیهان دەستی پێکرد؛ ئەو جەسوورانە مرد؟
ئامادە ..ئامادە.. ئەویش هەر پێدەکەنێ خوا گیان
هەستم کرد تفەنگەکەی دەستم دەلەرزی
برینەکانی کرابوونەوە و بە دەوری کورسی ئیعدامەکەدا
یەکپارچە گۆمی خوێن بوو؛
سوێند دەخۆم لێوەکانی دەیانگوت ‘بیتەقێنە!’ وەختێ هەموو بەر لە
تفەنگەکەی من دەستیان پێوە نابوو
نیشان لێگرتنەکەم بەجۆرێک بوو
وەک ئەوەی من هەڵبژێردرابم بۆ کوشتنی پیاوێکی وا!
ئەمڕۆ جەیمس کۆنۆڵی وەک یەکێک لە پاڵەوانە گەورەکانی ئێرلەندا دادەنرێت. سۆشیالیستێکی شۆڕشگێڕ و سەندیکالیستێکی بەرگریکەر بوو کە ژیانی خۆی نەک تەنها بۆ دۆزی ڕزگاری ئێرلەندا، بەڵکو بۆ سۆسیالیزمی نێودەوڵەتیش تەرخان کرد. ئەو نەک تەنها ئیلهامبەخش بوو بۆ نەریتی کۆماری و سۆسیالیستی لە ئێرلەندا، بەڵکو ئیلهامبەخش بوو بۆ سەرجەم بزووتنەوە دژە کۆلۆنیالیزم و دژە ئیمپریالیستەکان لە سەرانسەری جیهان. لە مێژووی بزووتنەوەی چینی کرێکاری جیهانیدا پێویستە جەیمس کۆنۆڵی وەک پاڵەوان و گەشمردەیەک لەبیر نەکەین کە خەباتی بۆ گەیشتن بە بیروباوەڕەکانی خۆی کردووە.
ئەمڕۆ پەیکەرێکی جەیمس کۆنۆڵی لە ناوەندی شاری دبلن بە شانازییەوە دانراوە. هەروەها نەقشێکی مسیی کە جاڕنامەی کۆماری ئێرلەندەیە ئەویش لەپەنجەرەی بارەگای پۆستەخانەی گشتیدا دانراوە، کە کۆنۆڵی لە ماوەی چوار ڕۆژی چارەنووسسازدا لە نیسانی ١٩١٦دا ڕاشکاوانە هەڵوێستی خۆی بۆ ئازادی نەتەوەکەی و چینی کرێکار لەو جاڕنامەیەدا دەربڕیوە.
بەم قسەیەی کۆتایی پێدێنم کە دەڵێت ( شۆڕش تەنیا کاتێک بەدی دێت کە خەڵکی ئاسایی جیهان، ئێمەی چینی کرێکار، هەستینە سەر پێ و ئەوەی بە حەق هی خۆمانە، وەریبگرینەوە.)

ژێدەرەکان وەرگێری کوردی ئامادەی کردوون :
(١)ڕێکخراوی کرێکارانی پیشەسازی جیهان (IWW) ڕێکخراوێکی نێونەتەوەیی کرێکارانە و لە شیکاگۆ لەساڵی ١٩٠٥ دامەزراوە. ئەم ڕێکخراوە گۆڤارێک دەردەکات بەناوی(کرێکارانی پێشەسازی)یەوە. شایانی باسە ئەم ڕێکخراوە تەمەنی ١١٧ ساڵە و تا ئێستا لە خەبات بەردەوامە.
(٢)سلین ڕۆبەرتس (١٨٧١ – ١٩٣٠) نووسەر و مامۆستا و شاعیری سۆشیالیستی و نوێنەری حیزبی کار بوو لەو بڕگە زەمەنییەی ئەو تیایدا ژیا. شایانی باسە ڕۆبەرتس دوو کتێبی شیعر و کتێبێکی ڕۆمان و کتێبێک نووسین و دوو کتێبی وەرگێرانی بڵاو بوونەتەوە.
(٣)جەیمس لارکین (١٨٧٤ – ١٩٤٧) سۆشیالیت و رابەرێکی بزووتنەوەی کرێکاریی بوو. جەیمس یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی حیزبی کڕێکارانی ئێرلەندە و تەواوی ژیانی تەرخان کرد بۆ سۆشیالیزم و بزووتنەوەی کرێکاریی. ئەم ڕابەرە لینین ئاوا وسفی دەکات (قسەکەرێکی بەتوانایە وپیاوێکە وزەی لەبڕاننەهاتووی هەیە بۆ خولقاندنی موعجیزە لەنێو کرێکاراندا.)
(٤)ئیستەر : فیستیڤاڵێکی مەسیحی و پشوویەکی کلتووری خۆرئاوایە.
(٥)کێری لیام ماکگابان (١٩٠٨ – ١٩٧٩) شاعیر و ڕۆژنامەنووسی ئێرلەندی و سەرنووسەری ڕۆژنامەی خەڵک و گۆڤاری ئاریش تایم بوو.
(٦)لیلی : هاوسەری جەیمس کۆنۆڵی، ڕابەری بزووتنەوەی کرێکاری ئێرلەندی بوو.

سەرچاوە :
https://teifidancer-teifidancer.blogspot.com/2017/05/james-connolly-working-class-hero.html?spref=fb&fbclid=IwAR1-hSAjn3x-Hu2NrZGfuyzryCQQ04Qf5qzlnbXOmhevLJwH1HtsiYLcXX4

تێبینی : ئەم بابەتە لە ڕۆژنامەی ڕەوت ژمارە ٢٦ ی ساڵی ٢٠٢٣ بڵاوبۆتەوە.

پرسی هەراسانکردن و توندوتیژی بەرامبەر بە ژنان لە هاوینی ئەمساڵدا (٢٠٢٣) جارێکی دیکە هاتە ئاراوە، ئەویش لە ئەنجامی چەند دیمەنێکی تەواو ڕاچڵەکێنەر، کە لەوانەیە زۆر کەس لە گەرمەی خۆشی ڕووداوەکەدا پشتگوێی خستبێت، کە هەڵسوکەوتی سەرۆکی فیدراسیۆنی تۆپی پێی ئیسپانیا، (لویس ڕوبیالێس) بوو، لە کاتی مەراسیمی دابەشکردنی میدالیاکاندا، پاش سەرکەوتنی تیپی پێی ئیسپانیا بەسەر ئینگلتەرا لە پاڵەوانێتی مۆندیاڵی تۆپی پێی جیهانی ژنان، کە لە (٢٠)ی ئاب لە ئوسترالیا بەڕێوەچوو.
لە کاتێکدا یاریزانەکانی ئیسپانیا هێشتا مانا و گرنگیی ئەو دەستکەوتە پیشەیـیە گەورەیەی خۆیانیان کە چەند ساتێک لەوەوبەر بەدەست هێنابوو، استیعاب نەکردبوو، ئەوانیش و ملیۆنەها کەس لە سەرانسەری جیهان تووشی شۆک بوون، بەهۆی ڕەفتارە قێزەونەکانی لویس ڕوبیالێس بەرامبەر بە یاریزانانی ئەو تیپە. ڕوبیاڵیس لە پەخشی ڕاستەوخۆدا، دەبینرا جارێک بە توندی لە باوەشیان دەگرێت و ئینجا یەکێکیان بە شێوەیەکی بێ ڕێز لەسەر شانی بەرز دەکاتەوە، و پاشان بە سەر سوڕماوی دەیبینین، کە بە توندی (جێنیفر هێرمۆسۆ) لە باوەش دەگرێت و بە زۆر ماچێکی دەمی دەکات لەکاتێکدا بە توندی سەری لەبەینی هەردوو دەستیدا گرتووە و بە شێوەیەک بەرەو لای خۆی ڕادەکێشێت کە بواری خۆ ڕزگارکردنی نیە. هەروەها ڕوبیالێس لە کلیپێکی کەدا بینرا کە ئەندامی نێرینەی خۆی دەگرێت وەک نیشانەی تەحەداکردن دژی تیپی بەرامبەر.
زۆر نائومێدکەر بوو کە هەڵسوکەوتەکانی ڕوبیالێس سایەی بە سەر یاریەکەدا پۆشی، لەجیاتی ئەوەی سەرنج بۆ ئەم دەستکەوتە مێژوویـیە و ئەو پلەیە بەرزەی پیشەگەری و لێهاتووییەی یاریزانەکان لەو یاریـیەدا نیشانیاندا ڕابکێشن، هەموو میدیاکان سەرنجیان چووە سەر پرسی ماچەکە، سەرەڕای ئەوەی کە هەموو ڕەفتارەکانی ڕوبیاڵیس قێزەون و قبوڵنەکراو بوون.
لەوەش خراپتر ئەوەبوو کە کێسەکە لێرەدا کۆتایی نەهات، بەڵکو لە ڕۆژان و هەفتەکانی دوای یاریـیەکە هەڵمەتێکی میدیایی ناشیرین و توند لە دژی هێرمۆسۆ بەرپا کرا کە بە درۆزن و پیلانگێڕ و هەوڵدان بۆ تێکدانی ناوبانگی سەرۆکەکەی و هتد تۆمەتبارکرا.
بەڵام ئەوەی ئومیدبەخش بوو ئەو کەمپێنە جیهانیـیە بوو کە بۆ پشتگیری کردن لە جێنیفەر هێرمۆسۆ و هاوڕێیانی بە ڕێخرا و لەسەر ئاستی جیهانیش دیبەیتێکی فراوانی درووست کرد و بە تایبەتی تیشکی خستە سەر کێشەی توندوتیژی و نایەکسانی ژنان و ئیستغلال کردنی پێگەیی دەسەڵات بەرامبەر ژنانی کارمەند.
جیهانێکی نا ئاسوودە بۆ ژن:
ئەوەی لە ڕۆژی مۆندیالی ئوسترالیا ڕوویدا نە ڕووداوێکی سادە بوو و نە ڕەفتارێکی هەڵەی سەرۆکی فیدراسیۆنی تۆپی پێی ئیسپانیا و تەنانەت دامەزراوەی بەد ناوبانگی فیفا بوو، بەڵکو ئەم ڕووداوە بیرخستنەوەیەکی ترسناک بوو بۆ هەموو ژنان و ئازادیخوازان، کە کۆمەڵگای ئەمڕۆ شوێنێکی ئاسوودە نیـیە بۆ ژن، کۆنەپەرستیـیە باوەکانی پیاوسالاری ڕەگ و ڕیشەی قووڵیان لە کۆمەڵگاکانی ئێمەدا داکوتاوە. هەر جارێک ژن هەنگاوێک بەرەو پێشەوە دەنێت، تێڕوانینی پلە نزمیی کۆمەڵگای پیاوسالاری بە بیر دێنرێتەوە، کە ئەو موڵکی پیاوە و سەرکەوتنەکانی سەرکەوتنەکانی ئەون، و سەرەڕای لێهاتوویی لە بوارەکەیدا، هەڵسەنگاندنەکەی تەنها لەسەر بنەمای ستانداردەکانی جوانی و مێینەیی دامەزراوە. هەرچەندە لێرە و لەوێ لە هەندێک وڵاتدا دەستکەوتی بەشەکی بەدەست هاتووە، بەڵام هێشتا هەنگاوی گەورەمان ماوە کە دەبێت بیبڕین بۆ ئەوەی یەکسانی بەدەست بهێنین.
ئەوەی لە بیستی مانگی ئابدا ڕوویدا، ڕووداوێکی ناوازە نیـیە، بەڵکو یەکێکە لەو پێشێلکاریانەی کە ڕۆژانە ژنان لە بوارە جیاوازەکانی ژیاندا ڕووبەڕووی دەبنەوە، لەوانەش لە شوێنی کارەکانیان و لەسەر دەستی خاوەنکارەکانی خاوەن دەسەڵات و کۆنترۆڵ، بەڵام جیاوازیـیەکە ئەوەبوو کە ئەمجارەیان ڕووداوەکە ڕاستەوخۆ و بە لایڤ تۆمار کراوە هەموو جیهان بینیویەتی، چۆن تەواوی پرۆسەی دەستدرێژی سێکسی ڕوودەدات، ڕاستەوخۆ لەسەر شاشە و هەموو پلاتفۆرمەکان پەخش کرا.
ئەمەش پرسیارێک دێنێتە ئاراوە: ئەگەر کارەکان لە ئاشکرادا بەم شێوەیە بن، ئایا لە پشت پەردەوە، دوور لە کامێراکان دەبێت چی ڕووبدات؟
ئەگەر ئەمە لەنێو گروپێکی نوخبە و پیشەگەردا ڕوودەدات، وەک یاریزانانی تۆپی پێی مێینە، کە لە پێگەی کۆمەڵایەتی و سەرنجی ژمارەیەکی زۆر لە بینەران بەهرەمەندن و تاڕادەیەک ئاسانە بۆیان کە کەیسەکانیان بخەنە بەردەم ڕای گشتی و دادگاکان، بە هۆی ناوبانگ و توانای دارایی، بەبەراورد بەو ملیۆنەها ژنەی کە ڕۆژانە بەرکەوتەی ئەم جۆرە هەراسانکردنانەن لە جیهاندا، دۆخەکە چۆنە لەو شوێنانەی کەمتر بەرکەوتەی سەرنجدانن، لە دامەزراوە و ئۆفیسە گشتی و تایبەتەکاندا، یان کارگەکان، فرۆشگا، کێڵگە و هتد، لەلایەن خاوەنکارەکانەوە کە دەسەڵاتیان هەیە؟
کاردانەوەی ڕوبیالیس ڕێک وەک کاردانەوەی هەراسانکەرێک بوو، هەرکەسێک تەحەدای بکات بە گەمژە، بێعەقڵ، یان ڕقاوی و پیلانگێڕی تۆمەتبار دەکات، ئەمە جگە لەوەی گرنگی ڕووداوەکە بچووک دەکاتەوە و قوربانیـیەکە و ئەوانی دیکەش بە شێواندنی ناوبانگ و تیرۆرکردنی کارەکتەری تۆمەتبار دەکات. ئەمانە هەمووی بەشێکن لە یاریپێکردن بە هەستی قوربانیـیەکە لەلایەن هێرشبەرەوە و دروستکردنی گومان لەخۆی و ترساندنی هەموو ئەو کەسانەی کە بەرگری لێدەکەن.
دەوترێت کە کاردانەوەی هێرمۆسۆ کاتێک دوای ڕووداوەکە پێکەنی وەک بەڵگەیەک لە دژی بەکارهێنراوە، و ئەمەش بەشێکە لە پیاوسالاری باو، کە ژنەکە بە “قبووڵکردنی” توندوتیژی تۆمەتبار دەکات، بەڵام بۆ هەمووان ئاشکرایە کە ژن زۆر جار ناچارە هەوڵی ئاسانکردنەوەی دۆخەکە بدات بۆ ئەوەی لە چڕی شەرمەزاری و دروستبوونی جەنجاڵی ڕزگاری بێت. بەتایبەت ئەگەر کەیسەکە پەیوەندی بە پیاوێکی پلەدار و خاوەن پێگەی کۆمەڵایەتیـیەوە هەبێت.
لە کەیسی هێرمۆسۆشدا، لە کاتێکدا کە چاوی هەموو جیهان لەسەر ئەو و هاوتیمەکانی بوو، زۆر زەحمەتە پیاوێکی خاوەن دەسەڵات و کۆنترۆڵێکی گەورە و دامەزراوەیەکی زەبەلاحی وەک فیفا لەو ساتانەدا تاوانبار بکرێت. قوربانیان بە باشی ڕادەی ئەو بەرگریـیە کۆمەڵایەتی و دامەزراوەیـیەی کە پیاوە کاریگەرەکان هەیانە دەزانن، وە ڕادەی ئاستەنگە یاسایی و کۆمەڵایەتیـیەکان و چڕی لێکۆڵینەوەکان، سەرەڕای ئەوەی کە دەسەڵاتی دادوەری و ڕای گشتی زۆرجار لایەنگری پیاوان دەگرن، وە تەنانەت لێدوانەکانی ئەوانیش بە جددی وەرناگرن، و بەرپرسیارێتی هێنانی بەڵگەی پێویست بۆیان دەخەنە ئەستۆی خۆیان. بەهۆی توانا دارایی و کاریگەریـیە کۆمەڵایەتییەکانیانەوە، ئاسانە بۆ دەستدرێژکاران کە قوربانیـیەکە بە تۆمەتی زڕاندنی ناوبانگ یان شتێکی تر دادگایی بکەن. هەموو ئەمانە دەبنە هۆکاری بێدەنگکردنی قوربانیانی.
پیاوسالاری ڕەگی قووڵ داکوتاوە، بەڵام گۆڕانکاریی بەڕێوەیە و بەری پێ ناگیرێ!
هاتنە ناوەوەی ژنان بۆ بواری وەرزش و یاریـیە جیهانیـیەکان خۆی لە خۆیدا دەستکەوت و هەنگاوێکە بۆ لابردنی ئاستەنگەکانی بەردەمیان بۆ دەربڕینی تواناکانی خۆیان و گەیشتن بە داهێنەری و پێگەی کۆمەڵایەتی خۆیان لە کۆمەڵگەدا. و ئاشکرایە ڕزگاربوونی ژن لە شەو و ڕۆژێکدا ڕوونادات، و ئەمە پرۆسەیەکی بەردەوامە. تەنها گەیشتنی ژن بۆ ناو بوارێکی دیاریکراو بەو مانایە نییە کە هەموو ئەو بەربەستانەی ڕووبەڕووی دەبنەوە لاچوون، بۆیە پێویستە هەموو دیاردە کۆنەپەرستانە و پیاوسالارییەکان دەستنیشان بکرێت و بهێنرێتە ڕووکەش بە مەبەستی پەرەپێدان بە ئاستی هۆشیاری کۆمەڵگا سەبارەت بەم بابەتانە و لابردنی ئاسەواری فۆرمە پیاوسالارییە چەسپاوەکان لە هەر شوێنێک کە هەبن.
وەک دەزانین واقیعی ژنان لە عێراق و وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی دوورە لە بارودۆخی ژنان لە وڵاتانی ڕۆژئاوا، لێرە ژنان لەژێر هەژموونی تەواوی عەقڵیەتی پیاوسالارانەدا ژیان بەسەر دەبەن بە پاڵپشتی سیستەمە کۆنەپەرست و ستەمکارەکان کە تیایاندا پلە ژێرەوەیی ژنان و چەوساندنەوەیان لە یاساکانی دەوڵەتدا چەسپێنراوە. لەگەڵ ئەمەشدا، بەدەستهێنانی هەر پلەیەک لە دەستکەوت بۆ ژنان لە هەر سووچێکی جیهان بەشدار دەبێت لە بەرزکردنەوەی ئاسۆی چاوەڕوانیـیەکانمان و هەنگاوێک بەرەو بەدەستهێنانی یەکسانی.
یەک شتی گرنگ کە لە ئاکامی ڕەفتارەکانی ڕوبیالیسەوە هاتە ئاراوە ئەوەبوو کە لە ماوەی چەند چرکەیەکدا پرسی توندوتیژی دژی ژنانی دووبارە گەیاندە سەرنجی هەموو جیهان، وە سەلماندی کە گۆڕانکاری دەستی پێکردوە.
لە پاش ئەمڕۆ، و لە پاشخانی بزوتنەوە جیهانیـیەکانی وەک (می توو-Me too- منیش)ی (٢٠١٧)، هۆشیاریـیەکی نوێ له ئارادایە کە توندوتیژی سێکسی چیـیە و چۆن دەناسرێتەوە و وەک “خراپەیەکی پێویست” قبووڵ نەکرێت و پەڕدەی لەسەر دانەخرێت. ئێستا جیهان دەزانێت کە هەنگاوەکانی ژن بەرەو گەیشتن بە یەکسانی بەردەوامە و ناوەستێت و ئەوەی پێشتر لای خەڵک “ئاسایی” دەبینرا، یان پشتگوێ دەخرا، چیتر وا نەماوە.
بەڵام گەیشتن بە یەکسانی بۆ ژنان بە دابڕاو لە هەموو گروپە چەوساوەکانی تری کۆمەڵگا ڕوونادات. ئێستا، لە کاتێکدا ئێمە لە جەرگەی چەندین قەیرانی جیهانیداین، لەوانە ئاسەواری پەتای کۆرۆنا، شەڕەکان، کارەساتەکانی کەشوهەوا، قەیرانە ئابووریـیەکان، قەیرانی گرانی، و سەرلەنوێ گرنگیدان بە نایەکسانی ئابووری و کۆمەڵایەتی کە لە ئەنجامی سیاسەتە نیولیبراڵیـیەکان خراپتر بوون، پرسی گەیشتن بە یەکسانی بە هەموو فۆرمەکانیـیەوە بووەتە بابەتێکی بەپەلە کە ناتوانرێت دوابخرێت. ئیتر ناکرێ پرسی کەمکردنەوەی هەژاری، بوونی جیاوازیـیە چینایەتیـیە بەرفراوانەکان، یان ئەو نایەکسانیـیە ڕەگەزی و کۆمەڵایەتیـیانەی کە پەتای کۆرۆنا ئاشکرای کردووە، کە مەترسی ڕاستەوخۆی بۆ سەر ژیانی ملیۆنان کەسمان دروست کردووە، پشتگوێ بخرێت.
بردنەوەی جامی جیهانی تیپی فووتباڵی ژنانی ئیسپانیا دەستکەوتێکی مێژوویی گەورە بوو، بەڵام لەوە گرنگتر ئەو هیوا و ئومێدە بوو کە بە ژنان و لاوانی جیهانی بەخشی کە ستانداردەکانی پیاوسالاری بەسەر چوون و نایەکسانی دەتوانرێت کۆتایی پێ بێت، و هەراسانکردنیان لە لایەن خاوەن پلە و پایەدارەکانەوە چیتر ناشاردرێتەوە.

دڵدار شاعیر و کەسایەتییەکی کاریزمای دیاری ناو مێژوو و ئەدەبی کوردە، نووسەر و لێکۆڵەری ئەدەبیی (بوخاری وشیار) نوێترین کتێبی بەناوی (دیوەکەی تری دڵدار) چاپ و بڵاو دەکاتەوە.
ئەم کتێبە توێژینەوە و لێکۆڵینەوەیە لە کەسایەتی دڵدار و کار و بەرهەمە ئەدەبییەکانی، جیاوازتر لەو کتێب و نووسراوانەی تا ئێستا لەسەر دڵدار نووسراون، ئەم کتێبە دیوێکی تری کەسایەتی دڵدارمان نیشان دەدات، بە پشتبەستن بە دەقەکانی دڵدار و لێکدانەوەی سایکۆلۆجیانە بۆ کەسایەتی دڵدار، سەردەمی منداڵی و پەروەردەبوون و پاڵنەری دەقە شیعرییەکانی دڵدار خراونەتە بەر باس. لە کتێبەکەدا پەردە بەسەر زۆر لایەنی ژیان و دەروونی دڵدار هەڵدراوەتەوە، ژیانی هەژارانەی دڵدار و پەروەردەبوونی دڵدار لە ژینگەیەکی مێینەیی و کێشەی زمانگرنی دڵدار قسەیان لەسەر کراوە و بە گەڕانەوە بۆ قوتابخانە دەروونشیکارییەکان لێکدانەوەی بەجێ بۆ کاریگەرییە دەرەکییەکانی پەیوەست بە دەروونی دڵدار کراون.
کتێبەکە دابەش دەکرێت بەسەر سێ بەش، لە سەرەتادا نووسەر هەوڵدەدات دڵدارمان وەک ئەدیبێک نیشان بدات و گەشە و قۆناغەکانی ئەدەبی دڵدارمان نیشان دەدات، دواتر نووسەر لەژێر ناوی (ڕەهەندە دەروونییەکانی دڵدار) لێکدانەدوە و شیکردنەوە بۆ زۆر لایەنی دەروونی دڵدار دەکات و پێمان دەڵێت کە دڵدار کێشەی شوناسی هەبووە. لە کۆتاییشدا نووسەر لە بەشی (نهێنییە گەورەکەی دڵدار)دا هەوڵدەدات ئەو نهێنیە گەورەی ژیانی دڵدارمان بۆ ئاشکرا بکات کە دڵدار هەرگیز بۆ هیچ کەسێکی ئاشکرا نەکرد و سەرچاوەی بەشێکی زۆری شیعرەکانیشی بوو.
ئەم توێژینەوەیە جیا لە کتێبەکانی تر کە سەبارەت بە دڵدار نووسراون و دڵداریان تەنها وەک سیاسیێک نیشانداوە، هەوڵدەدات دڵدار وەک ئەدیب و مرۆڤێکی کورد نیشان بدات. کتێبی (دیوەکەی تری دڵدار) نوێترین کتێبی (بوخاری وشیار)ەو لە لایەن ناوەندی ڕۆشنبیریی مەم و زین لە هەولێر چاپ و بڵاو دەکرێتەوە.

بۆ زانیاری زیاتر سەیری ئەم لینکەی خوارەوە بکەن..

https://www.facebook.com/photo.php?fbid=631563069172357&set=pb.100069560072230.-2207520000&type=3

سی ساڵە من لە دووی جێ پێ یەك دەگەڕێم
کە دیتمەوە گەنج نەمابووم
بەس خەونەکەم هەرهەرزە بوو
ئەویش ووتی منیش گەنج نیم
ئێستا دایکی دوو منداڵم
درەنگ هاتی منیش ماندووم
پەڕەی گوڵی باخچەکەم بۆ سی وەرز
بە دێ و نایە بۆت هەڵوەراند
من گریام و تۆ نەهاتی
من تەنیا بووم تۆ نەهاتی
بە بوک برام تۆ نەمابووی

کە تۆ هاتی بەردەی شانۆ داخرابوو
سی کورسی چۆڵ
لەسەرسنگی سی ساڵ هەڵچنرابوو
زەمەن لای من
وەك سەعاتەکەی دەستم ڕاوەستابوو
تەمەن لای من دوو چاو بوو
لەسەر جێ پێت واق وڕمابوو
ترێ گەیشت دەستم نەگەشت لێی کەمەوە
کە دەستم گەشت ترێ نەبوو لێی کەمەوە

سمکۆ ئەحمەد
لەندەن ٢٠١٢

خاتون نەوین “ئایدا مەجیدئابادی” شاعیر و وەرگێڕ و قارەمانی مەلەی ژنان نەبینای ئیران لە یەکمین رۆژی گەلاوێژی ساڵی ۱۳۶۹ هەتاوی لە شاڕی وڕمی لە دایک بۆ.
شیعرەکانی بە زمانانی کوردی و عەرەبی و تورکی تەرجومەو هێسا سیان کتیب لە شیعرەکانی به ناوونیشانی ژێر چاپ‌‌و بڵاو بووە.

• پەپولەکان ئوتو هەل ناگیرەن
• ئافتاوەکانی دەم‌به‌دەم
• ئەڤین هەروسا نەڕینەس

(۱)
بەڕێم بکە!
لەگەڵ کووپی چایی و پیاڵەیکی تو
لەوڕا منیان لە نیوانی خەڵەڵەیکی سارد
بۆ دارستان دەبەن!
جاروه‌جارێ بیستۆکیک
تەواوی رەپاڵەکانی وونیه ئەبڕەن‌و
تۆ لەگەڵ چەقۆە ببڕەکەت
پاڵی مێزی مووبەق دەمێنی
رێگا دەرووی و گوڵە نانیەکانت
لە سەری گۆڕی من دەرێژی
لە سەری خەڵەڵەیکی که له نیوانی جەستەی من ئاگر گرتووەو
چجار لە دارستان نەگەیشتووە
دایکی من درەختیکە
داریک کوو لە نیوان مووبەق روان دەبوو
لە نیوان وتاخی خاو مێوە ئەداو
تۆ هەرە ئەگەیشتی‌و ئەمن
لە ئاسانەی زاجلانەی داریک دەمرەم…

(۲)
لە تۆ وردبوومەوە
لە گەنەمستانیک
واکوو تۆ لە نیوانی پاخڵەکانت بۆ منت هاورد
ئەمن برسیمەو
منداڵانیک وا لە هەلپەزمم
رەوانیکی وونی گرتوونە
بێتو خودا به بەری ئیمەگەل بەگلاریتەوە
پێڵەیکی‌تر
به نیوان ئیمە ئەکەوتن؟

(۳)
ئاڵەم لەگەڵ پشکۆژەکانی کراسی من سەرەتا ئەبێت
هێچ ژنیک لە نیوانی چاوەکانی تۆ
بەقەدەری من نەگریوەو
تەنیا من دەزانەم وا وونی عادەتی ژنانه
تەنیا یاسایی مان نیە
تاکو وونی نەریژیت
زەوی هل‌بەر نادات
ئەمن کچ‌کەچکانی دەمرەم
تەنانەت هەزاران منداڵ
نامی دایکەکەیان “ئایدا” بێت.

(۴)
ئاوازی پەژارەی زڵفەکانەم دەشنوەی؟
هەتاکوو هێچ چەنگیک
نادلەرزنێت.

(۵)
مەیلە فەرمانی ئیمانەم
به خاچیک بگیت
واکوو هێچ ژنیکی
بە حەرشی حەزیم نەیگانیە.

(۶)
دڵ برێتەوەو
هوویلە جیگاکەت
بە هێچ پیتی قۆڵاییک هەبلین نابیت.

(۷)
ناوچاوی تۆ
لە تاڵای من سوارە!
واکوو لە ئەنازەی ماچ و مووچی من
ناخونجه.

(۸)
گرانی ئافتاو بیتە بەرەوە
خۆراواییش
بەنبەڕ دەکەن!

(۹)
ئەمشۆ
دەنگەدەنگی خڕخاڵەکانەم
تۆ بە یادی وەڕخی دەخات
وا گورگەکان
ئادەمیان کەرد.

(۱۰)
هەق ها بە ئیوە!
هەناسەی من
دەم‌بەدەم لە جیگای گەرم هەل دەکڕیت
لە شوێنیک
وا دڵەم
بە ئاگر راکشاوە.