کلیلەوشە: زمانی دایک،زمانی ئۆردوو،زمانی بەنگالی،زمانی کوردی،هەژار موکریانی،خانای قوبادی

دەستپێک: زمان بە پێناس و ناسنامەی هەموو نەتەوەیەک دادەنرێت. زمانی دایک،بە زمانی یەکەمی منداڵ دەگوترێت و یەکەم زمانیش دێتە ئەژمار کە منداڵ فێری دەبێت و دەکاری دێنێت و ئەویش بریتییە لە بەشێکی سەرەکی ناسنامەی کەسەکی، جڤاکیی و چاندیی زارۆک. لە ڕاستیدا زمانی دایک،بەو زمانە دەگوترێت مرۆ بۆ یەکەمجار فێری دەبێت،توانای بەسەردا دەشکێت،باشتر دەتوانێت پێی بئاخفێت ،بەکاری بێنێت،خۆی پێ بناسێت و خەونی پێ ببینێت.
زمانی کوردییش،بە یەک لە زمانە هەرە دەوڵەمەندەکانی سەرگۆی زەوی داەنرێت کە خودانی چوار دیالێکتی دێرین و زەنگینە کە هەر کامە لەم زاراوانەیش،دەیان بنزاریان لێ دەکەوێتەوە.
مێژووی خەبات لە پێناو پاراستنی زمانی دایکدا مخابن بەخوێن دەنووسرێتەوە و ئەم دیرۆکەیش دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1952 و خۆپیشاندانی بەنگالەکانی بن حوکمی ڕژێم و دەستەڵاتی ئەو کاتی پاکستان کە دەیەویست زمانی ئۆردوو بەزۆرەملێ بەسەریاندا بسەپێنێت.
ئەم توێژینەوەیە دەیەوێت سەرەتا ئاوڕێک لە خودی پێناسەی زمانی دایک و پاشانیش گرینگیی و بایەخی زمانی دایک بداتەوە و ئەو ڕاستییەیش بخاتە بەردەم خوێنەر کە تا چەندە گرینگە مرۆ بۆ پاراستنی کولتوور و چاندەکەی خۆ،پارێزەری زمانەکەی بێت.
مێژوویەک بۆ زمانی دایک:
نیوچە دووڕگەی هیندستان کە سەردەمی خۆی لە بن ڕکێف و حوکمی بەریتانیدا بووە،لە ساڵانی 1948-1947دا گۆڕانێکی قووڵ بەخۆوە دەبینێت و چوار وڵات دەبنە خاوەنی کیانی سەربەخۆی خۆ. یەک لەم وڵاتانە پاکستان دەبێت کە لە بەشی ڕۆژاوای، خەڵکەکەی بە ئۆردوو و بەشی ڕۆژهەڵاتی بە زمانی بەنگلایی یان بەنگالی قسە دەکەن. ڕۆژی 21ی فێبریوەری ساڵی 1952 شۆڕشێک لەو پارەی بن حوکمی پاکستان لە لایەن بەنگالییەکانەوە دەست پێ دەکات کە ئەرچی خوێن دەڕژێت بەڵام لە ئەنجامدا دەستەڵات و ڕژێمی پاکستان پێملی زمانی بەنگالییەکان دەبێت و بە فەرمی ددان بە زمانیاندا دەنێت.

دیاکۆ هاشمی(1965)،نووسەر و زمانناس لە وتارێکدا سەبارەت بە زمانی دایک دەنووسێت: “هەموو یاسا نێونەتەوەیییە جیهانییەکان پاڵپشتی لە مافی زمانیی نەتەوەکان دەکەن. باشترین میناک لەو پێوەندییەدا “جاڕنامەی جیهانیی مافی زمان”ە کە “حەسەن قازی”(1946)لە زمانی ئینگلیزییەوە وەریگێڕاوەتەوە سەر زمانی کوردی. بۆ نموونە لە ماددەی 26دا دەڵێ: “هەموو کۆمەڵگە زمانییەکان لێان دەوەشێتەوە پەروەردەیەکیان هەبێ کە دەرفەت بدا بە ئەندامەکانیان بەتەواوی زمانی خۆیان فێر بن و لێی ڕابێن”.

(دیاکۆ هاشمی،زمانی دایک)
لە وڵاتانی زێتر تاکڕەوی جیهانی سێیەمدا کە باوەڕیان بە یەک زمان،یەک نەتەوە و یەک ئاڵا هەیە،لەمێژە ئەم سیاسەتە پەیڕەو دەکرێت و دەرفەتی ئەوە بە کەمەنەتەوەکانی نێو ئەو وڵاتانە نادرێت لە پەنا زمانی فەرمیدا،زمانی نەتەوەکانی دیکەیش بخوێندرێت و پێی بنووسرێت. هەر ئەم سیاسەتە چەوتە،دەنگی نەتەوە بندەستەکانی کە خودان زمانی سەربەخۆن،بڵند کردووەتەوە و ئەم نەتەوانەیش لە پێناو پاراستنی زمانەکەی خۆدا تا هەنووکە خەباتێکی دوور و درێژیان کردووە و هێشتایش ئەم خەباتە هەر درێژەی هەیە و بە سەد داخەوە هێشتاکە گەلێک وڵات و ڕژێم هەیە کە دەرفەتی خوێندن و نووسین بە زمانەکانی دی نێو چوارچێوە دەستکردە جوگرافیاییەکەی خۆی نادات.
کوردیش، یەک لەو نەتەوە دێرینانەی مێژووی مرۆڤایەتی دێتە ئەژمار کە پاش دابەشکران لە نێوان چوار ڕژێمدا هەر لەو سەردەمەوە تا هەنووکە بۆ پاراستنی زمانەکەی خۆی خەبات دەکات و لەم پێناوەیشدا قوربانییەکی زۆری داوە لێ هەرگیز دەستبەرداری زمانەکەی نەبووە و هەنووکەیش لەسەر داوا ڕەواکەی مکوڕە.

شاعیر و وەرگێڕی ناودیاری کورد”ناسر حیسامی”(1959) خاوەن شیعرێکی گەلێک ناسک و پاراو لەم پێوەندییەدایە کە قسەی نێو ناخی گشت تاکێکی کورد دەکات:
مەلان کاتێک لە باغان پۆل دەبەستن
درەخت کاتێک لەبەر باران دەوەستن
کە نەیزاری قەراخ گۆلاو لەبەر (با)
وەکوو شمشاڵژەنێک،شمشاڵ بەدەستن
مرۆڤی سەرزەوی کاتێک کە شادن،
کە غەمبارن،کە هوشیارن،کە مەستن
کە گیانداران لەبەر ئازار دەناڵن
دەنا کاتێک ئەویندار و بەهەستن
هەمووی بە زمانی خۆ دەدوێ و دەخوێنێ
ئەدی بۆچی زمانی من دەبەستن؟
(زمانی دایک،ناسر حیسامی)
2ی ڕەشەممە(21ی فێبریوەری)ساڵی 1999 لە لایەن ڕێکخراوی نەتەوەکانەوە بۆ داکۆکی و پشتیوانی لە زمانی کەمەنەتەوەکان و پاراستن و پێشگرتن بە فەوتانی زمانیان،بە ڕۆژی جیهانیی زمانی دایک ناودێر کراوە.
بەڵام ئەم ڕۆژە( 2ی ڕەشەممە)،لە نێو ڕووپەلی ڕۆژژمێری نەتەوەی مەدا،ڕۆژی کۆچی دواییی کەسایەتییەکی نەتەوەپەروەریشە کە هەموو تەمەن و ژیانی خۆی بە زمان و چاندی میللەتەکەی بەخشی.

هەژار موکریانی(1991-1921)،یەکێکە لە کۆڵەکە و ئەستووندەکە سەرەکییەکانی پارێزەری چاند و زمانی کوردی کە لە ڕێی شیعر،وەرگێڕان و نووسینەوە،زێترین ڕاژە و خزمەتی زمانەکەی کردووە. هەژار بە یەک لە خەمخۆرە هەرەقەتییەکانی ئەم زمانەیش دادەنرێت،تا بەوێندەرێ دەڵێ:
بە کوردی دەژیم،بە کوردی دەمرم
بە کوردی دیدەم،وەرامی قەبرم
بە کوردی دیسان زیندوو دەبمەوە
لەو دنیاش بۆ کورد تێهەڵدەچمەو
(بۆ کوردستان،هەر کوردم،ل21)
لەسەر مێژووی ڕۆژی جیهانیی زمانی دایک، گەلێک پەڕتووک نووسراوە و بە سەدان وتاری زانستییش بڵاو بووەتەوە.بۆیە بە پێویست نازانم پتر لەسەر ئەم پرسە بڕۆم.
ئەوەی بە لای منەوە گرینگە و پێویستە هەڵوەستەی لەسەر بکرێت،سیاسەت و پلانی فەرهەنگییە کە زمان بە کۆڵەکە سەرەکییەکەی لەقەڵەم دەدرێت و گەرەک کورد لە ڕێی سیاسەتێکی ڕوونی فەرهەنگییەوە،هەر لە ژێرخانەوە دەست پێ بکات و پەروەردەی بنەڕەتی بەهەند وەربگرێت. ئەگینا دواتر ئاڵۆزستانێک چێ دەبێت و هەر یەکە و لە سووچێکەوە(بە ناوی زمانی دایک)،بە تەورەکەی دەستی،پەل و پۆی دارەکەی دەبڕێتەوە.کەس دژ بە فرەزاراوەیی و ئاوڕدانەوەی هەرەقەتی لە دیالێکتە هەرە دەوڵەمەندەکانی زمانی کوردی نییە و بگرە لەسەر هەمووانیشە بەهەندیان وەربگرین.
ئەمە ڕاستییەکی هەژێنەرە کە هەر لە تەنیشت خۆمانەوە بە دەیان و بگرە سەدان زانستوەری کوردمان پێ شک دێت کە هەرگیز زمانی نەتەوەکەی خۆ،ڕۆژێک لە ڕۆژان نەبووەتە خەم و پەرۆشیان. تەنانەت زۆر جار لە کۆڕ و کۆنفرانسەکانیشدا سووکێ بە لای زمانەکەی خۆدا تێدەپەڕن کە گوایە،زانستیی نییە. نابێژن بۆ خۆ هەرگیز توانای نووسینی وتارێکی زانستییمان بە زمانی خۆ نییە.
پڕ ڕوونە شێوە هزرینی بەشێک لە مرۆی زانستوەری کورد لە بن کارتێکەری زمانی سەردەستدایە و تا ئێستا نەیتوانیوە خۆ لە بن هەژموونی ئەو زمانە دەرباز بکات. چونکە هێشتاکە لەژێر سێبەری ترسناک و بۆری پەروەردە بە زمان و ئەقڵییەتی زاڵ و سەردەستدایە و بۆ خۆیشی باوەڕی بە خۆی و ناسنامەکەی نییە.

بەڵام با بزانین زمانی دایک چلۆن پێناسە دەکرێت و بۆچ گرینگە بەم زمانە بخوێنینەوە و بنووسین؟
وشەی دایک،لە باری زمانییەوە مەبەست هەمان سەرەکییە؛بۆیە زمانی دایک، هەمان زمانی باوباپیرانی مرۆیە. بە واتایەکی دی،زمانی دایک،بەو زمانە دەگوترێت کە مرۆ یەکەمجار فێری دەبێت،توانای بەسەردا دەشکێت،باشتر دەتوانێت قسەی پێ بکات،بەکاری بێنێت،خۆی بناسێت و خەونی پێ ببینێت.
بە زمانێکی دی،زمانی دایک،زمانی یەکەمی منداڵە و یەکەم زمانە کە زاڕۆڵە فێری دەبێت و دەکاری دێنێت و ئەویش بریتییە لە بەشێکی سەرەکی ناسنامەی کەسەکی، کۆمەڵایەتی و چاندیی زارۆک.

ئەی بۆچ زمانی دایک گرینگە؟
چونکە،زمانی دایک،شوناسی نەتەوەیە.هۆکارە بۆ ڕەنگدانەوە و وەرگرتنی دابونەریتی کۆمەڵایەتی نەتەوەکەی. لە ڕێی زمانی دایکەوە،منداڵ دەتوانێت باشتر خۆی بناسێت و هەست بە ناسنامەی بکات و باشتر دەتوانێت تواناکانی دەربخات. هۆکارە بۆ فێربوونی زمانی دووەم و هەروەها کرانەوەی بە ڕووی ناسینی زمانی نەتەوەی تردا. دەنگی دایک و سۆزی،وا لە منداڵ دەکات لە بیرکردنەوە و فێربووندا کاراتر و چالاکتر بێت.
بۆ گەشەکردن،منداڵ پێویستی بە سۆز و خۆشەویستیی دایک و باوک هەیە و ئەمەیش لە ڕێی زمانەوە دەگوێزرێتەوە.
پڕۆفیسۆر “کاتلین هۆگ”،زمانناس دەڵێ: “لە ڕێی زمانی دایکەوە دەتوانیت باشتر هەست و نەستت دەرببڕیت”.
دوکتۆر “موحەڕەم ئاقازادە”(1347ی هەتاوی،1968)توێژەر و ڕاوێژکاری پێشووی بەشی فێرکاری لە بەرنامەی ڕێکخراوی نەتەوەکان،دەڵێ: “ئەوەی زمانی یەکەمی،زمانی خوێندنگە نییە،لە قوتابخانەدا تووشی نائەمنیی و ناهێوریی لە باری سۆزداریی و عاتیفییەوە دەبێت”.
“ئیسمایل بێشکچی”(1937)،کۆمەڵناسی تورک و گەورە داکۆکیکاری مافی کوردان،دەڵێ:”ئەگەر بتەوێت نەتەوەیەک سەرشۆڕ و کۆیلە و بێناسنامە بێت،پێویستە ئەلفبێی ئەو نەتەوەیە لەناو ببرێت و،ڕێگا نەدرێت بە زمانی دایکیی خۆی بدوێت”.
شاعیری گەلپەروەری کورد،عەبدوڵڵا پەشێو(1946)یش دەبێژێت:”زمان،شەرەفمانە،نامووسمانە،غیرەتمانە،هەموو شتێکمانە”.

ئەنجام:
زمان بە پێناس و ناسنامەی هەموو نەتەوەیەک دادەنرێت. مێژووی خەبات لە پێناو پاراستنی زمانی دایکدا مخابن بەخوێن دەنووسرێتەوە و ئەم دیرۆکەیش دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1952 و خۆپیشاندانی بەنگالەکانی بن حوکمی ڕژێم و دەستەڵاتی ئەو کاتی پاکستان کە دەیەویست زمانی ئۆردوو بەزۆرەملێ بەسەریاندا بسەپێنێت. بەڵام سەرەنجام ڕژێمی ئەو کاتی پاکستان ددان بە زمانی بەنگالیدا دەنێت و ئەم زمانە مافی خۆی وەردەگرێت. ڕێکخراوی نەتەوەکانیش بۆ داکۆکی و پشتیوانی لە زمانی کەمەنەتەوەکان و پاراستن و پێشگرتن بە فەوتانی زمانیان،ڕۆژی 21ی فێبریوەری ساڵی 1999 بە ڕۆژی جیهانیی زمانی دایک ناودێر دەکات. زمانی کوردییش،بە یەک لە زمانە هەرە دەوڵەمەندەکانی سەرگۆی زەوی داەنرێت کە خودانی چوار دیالێکتی دێرین و زەنگینە کە هەر کامە لەم زاراوانەیش،دەیان بنزاریان لێ دەکەوێتەوە. جگە لە پارێکی کوردستان(باشوور)ئەم زمانە هەرگیز بە فەرمی ددانی پێدا نەنراوە و دەرفەتی خوێندن و نووسین بەم زمانە نەدراوە کەچی سەرباری هەموو کۆسپ و تەگەرەکانی بەردەم، توانیویەتی خۆی بپارێزێت.
فرەزاراوەیی لە نێو زمانی کوردیدا ڕاستە زۆر جار سەرئێشە دروست دەکات بەڵام سەرێشەیەکی شیرینە و گەر بە شێوەیەکی ئاوەزمەندانە و بە بیرێکی نەتەوەییەوە سەیر بکرێت،دەتوانێت فاکتەرێکی بەهێز بۆ یەکگرتوویی نەتەوەییش بێت. لێرەوە ئەرکی ئێمەی کورد لەم سۆنگەوە گەلێک قورستر دەبێت کە پێویستە لە پەنا ناساندنی دیالێکتێک بۆ زمانی فەرمی،ئەو دەرفەتەیش بە شێوەی یەکسان بخرێتە بەردەم ئاخێوەرانی زاراوەکانی دیکەیش کە هەر کامە لە چوارچێوە جوگرافیاییەکەی نیشتمانەکەیدا بە دیالێکتەکەی خۆی بخوێنێتەوە و بنووسێت تا هەموو پێکەوە ڕاگری خودی کۆڵەکە سەرەکییەکە بن کە ئەویش زمانی کوردییە و هەر لەم ڕێگەیشەوە دەتوانین هەستی نەتەوەیی لە نێو ناخماندا بڵندتر بکەینەوە و هەرگیزیش بەدیدەی هەڕەشە و مەترسی چاو لە هیچ کامە لە دیالێکتەکانی زمانەکەمان نەکەین.
بڵا هەموومان وەک خانای قوبادی(1778-1704) چاو لە زمانەکەمان بکەین:
ڕاستەن مواچان فارسی شەکەرەن
کوردی جە فارسی بەڵ شیرینتەرەن
پەی چێش؟ نە دەوران ئەی دنیای بەدکێش
مەحزووزەن هەر کەس بە زوبان وێش
(خوسرەو و شیرین،ل14)

ژێدەر:
1 – ڕۆژی نێونەوەیی زمانی دایک،دیاکۆ هاشمی،ماڵپەڕی یاگەی زمانی کوردی
2 – ڕووپەڕی ناسر حیسامی لەسەر تۆڕی فەیسبووک
3 – بۆ کوردستان،دیوانی هەژار،دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ئاراس،چاپی چوارەم،هەولێر،2001
4 – ڕۆژنامه‌ی شه‌رق و ماڵپه‌ڕی ئه‌سغه‌ر زارع که‌هنموویی asgharzareh.ir ،شه‌ممه‌ 3ی ڕه‌شه‌ممه‌ی 1392ی هه‌تاوی
5 – ڕۆژنامه‌ی “شه‌رق”،ژماره‌ 1471 ،ڕۆژی 3/12/1390،لاپه‌ڕه‌ی 19
6 – گۆڤاری بەیان،ژمارە 17،جۆلای 2021،بۆچ دەبێت بە کوردی بخوێنینەوە و بنووسین،هۆمەر نۆریاوی
7 – خوسرەو و شیرین،خانای قوبادی،لە چاپکراوەکانی کۆڕی زانیاریی کورد،بەغداد،1975
و هەروەها چەندان ڕووپەڕی دیکە لەسەر تۆڕە جڤاکییەکان

هونەرمەند د.جەنگی جەلال: ماوەی 8 ساڵ وەرشەی دروست كردنی ئامێری عودم هەبوو لە وڵاتی میسر
د.جەنگی جەلال: ئەنجامدانی كەرنەڤاڵی عود دەبێتە نوێبونەوەو ناساندنی بەشێوازێكی ئەكادیمی لە نێو ژەنیاران و كۆمەڵگا
د.جەنگی جەلال: ئامێری عود رەنگدانەوەی باشی هەبووە لەسەر موزیكی كوردی
هونەرمەندی بواری موزیك دكتۆر “جەنگی جەلال “ساڵانێكە لە بواری موزیك بەتایبەتی لە بواری ئامێری (عود) ئەسپی خۆی تاو داوە توانی بڕوانامەی دكتۆرا لەسە ئامێری عود لە وڵاتی میسر بەدەست هێناوە، ساڵانە لەسەردەستی ئەوە چەندین قوتابی لەبەشی موزیكی پەیمانگەی هونەرجوانەكانی هەولێر بڕوانامەی دبلۆم بەدست دەهێنن تائێستا حەوت كەرنەڤاڵی (عود)ی ئەنجام داوە بۆ زیاتر ئاشنا بوون بە كارو چالاكییەكانی ئەم هەڤپەیڤینەمان لە گەڵ سازدا.

• سەرەتا ئەگەر بكرێت كورتەیەك لە وێستگەكانی ژیانی هونەری خۆت بۆ خوێنەرامان باس بكەیت.

  ‎- ناوی تەواوم جەنگی جەلال حەسن ،هەڵگری بڕوانامەی دكتۆرا لە بواری موزیك، لەبنەماڵەیەكی فۆلكلۆریست پەروەردە بوویمە ،هەموو كات باوكم خەریكی كۆكردنەوەی ئەدەب و هونەری كوردیە بووە، بە واتای كۆكردنەوەی لاوك و حەیران و بەسەرهاتی میللی و فۆلكلۆری كوردی، بۆ پاراستنی ئەرشیفی كوردی، بۆیە هەر لەبەر ئەوە ئەو هەستە بۆمان دروست بووە كە ڕێچكەی باوكم بگرم، بچمە نێو جیهانی هونەری و پێش بچمە پەیمانگای هونەرە جوانەكان خۆم فێری ئامێری ساز كرد.

  ‎ *لەنێو ئامێرەكانی موزیك بۆچی ئامێری (عود) دت هەڵبژراد؟
  ‎- هۆكاری هەڵبژاردنی ئامێری ئامێری عود دەگەرێتەوە بۆ ئەوەی كاتێ چوومە پەیمانگای هونەرە جوانەكانی هەولێر، ئامێری ساز لە بەشی موزیك نەبوو، بۆیە ئامێری عودم هەڵبژارد بۆ ئەوەی پەرە بە خوێندنی موزیك بدەم، هەروەها حەزیشم بۆ ئەو ئامێرە هەبوو، چونكە ژێدار بوو ،وەك ئامێری ساز، ئاشناییم لەگەڵیداهەبوو، ئامێرێكی نامۆ نەبوو بۆ من.

‎* مێژووی ئامێری عود بۆكەی دەگەرێتەوە؟ شوێنی لەدایك بوونی ئامێری عود كوێیە؟
‎- بە پێی توێژەری ئەلمَانی (شتاودر ) رەچەڵەكی ئامێری عود دەگەرێنیتەوە بۆ نەتەوەی كورد كە
‎پشتی بەستوە بە پاشماوەی كەل و پەلی كۆنی دانیشتوانی چیاكان كە لە كاشی، حوسی، خوری، سوباریەكان پێك هاتوون كە لە دەریاچەی وان تا دەگاتە باكووری عێراق، كە لە سەدەی پێنجەمی پێش زاینی ژیاون.
‎هەروەها توێژەی ( جۆن ریمەر ) بەهەمان شێوە ئامێری عود دەگەرێنیتەوە بۆ دانیشتوانی هەمان ناوچە،
‎بەڵام توێژەرانی تر رای جیاوازیان هەبووە بۆ نموونە توێژەرانی میسری مێژووی عود دەگەرێنیتەوە بۆ میسریە كۆنەكان ،وە توێژەرانی عەرەبی عێراق ئامێری عود دەگەرێنەوە بۆ سەردەمی ئەكەدیەكان ،كەچی توێژەری ئەمریكی (كامب بێل ) دەڵێت عود لە كاتێكی درەنگ گەشتە لای ئاشوری سامیەكان.
‎ ئەو دارانەی كە ئامێری عودی لێ دروست دەكرێت چ جۆرێكن یاخود كامە جۆریان باشە ؟ ‎- ماوەی 8 ساڵ وەرشەی دروست كردنی ئامێری عودم هەبوو لە وڵاتی میسر، ئەو دارانەی كە بۆ كەشی كوردستان و عێراق دەگونجێت، دار گوێزی وشك، دار زان .فینگی، ئەڤەنۆس. ‎ باشە بابزانین نامەی دكتۆراكەت لەسەر چی بوو؟
‎نامەی دكتۆرام لەسەر تەكنیكی ژەنین ئامێری عود لە هەندێك وڵاتانی رۆژهەلاتی ناوەراست، توێژینەوەیەكی بەراوردی بوو.

‎* هەندێك لە ژنیارانی عود گۆرانكاری لە تەكنیكی ژەنینی عود دا دەكەن،دەتوانیت ئاماژە بە ژنیارانە بكەیت كە خاوەنی ئەم سیفەتانن؟
‎- سەبارەت بە گۆرانكاری لە بواری تەكتیكی عود دا، “شریف محی الدین” بناغەیەكی باشی بۆ ئەو ئامێرە دانایەو گۆرانكاری ڕیشەیی بووە لە سەردەمی نوێ، لە ساڵی1936 قوتابخانەیەكی عودی دامەزراند لە بەغداد كە بەشێكی زۆری ژەنیارانی بەتوانا لە ژێر دەستی ئەو پەروەردە بوون ،وەك منیر بەشیر ،جمیل بشیر، سلمان شاكر ،غانم حداد.. دەتوانین بڵێین گۆرانكاری ریشەیی بوو لە عود دا ،چونكە شێوازی ئەكادیمی وەرگرت ،دواتر هەر یەك لەو چەند كەسەی باسمان كرد بوونە قوتابخانەی تری عود ،میتۆد و شێوازی عودیان گۆری.

‎* ماوەی حەوت ساڵە تۆ كەرنەڤاڵی عود لەرێگەی قوتابییەكانت ئەنجام دەدیت، ئامانج لە ئەنجامدانی ئەو كەرنەڤاڵەدا چییە؟ نیازتان وایە ساڵانە بەبەردەوامی ئەنجامی بدەن؟
‎- ئەنجامدانی كەرنەڤاڵی عود دەبێتە نوێبونەوە لە بواری گەشەسەندنی ئەو ئامێرەو ناساندنی بەشێوازێكی ئەكادیمی لە نێو ژەنیاران و كۆمەڵگا ،چونكە ئامانج بۆ ژەنیارانی عود دروست دەكات كە ساڵانە بە ئاراستەیەك بڕۆن بەهرەمەندان و ژەنیاران زیاتر كار لەسەر بوژانەوەی موزیك بكەن .
‎دواتر ئەو كەرنەڤاڵە دەبێتە شارەزابوون و ئەزموون بۆ قوتابیان و ژەنیارانی بەشدار بوو ،بە پێی توانا هەوڵم داوە ئەو كەرنەڤالە ئەنجام بدەم بەمەستی بوژانەوەی لایەنی هونەری لە نێو كۆمەلگا ئێمەماوەی حەوت ساڵە ئەم كەرنەڤاڵە سازەكەین هیودارم بەردەوام بین .
‎ بە بۆچوونی ئێوە،تیپە موزیكییەكانی كوردستان تاچەند گرنگی بە ئامێری عود دەدەن؟ ‎ئامێری عود ئامێرێكی سەرەكییە، ئەو ئامێرە رۆڵی خۆی هەیە لە كاتی ئێستا لە نێو تیپە میللیەكان ، بە تایبەتی لەسەردەمی دامەزراندنی تیپی هەولێر لە كۆتا ساڵانی 1970 كە هەردوو هونەرمەند (وریا ئەحمەد، رزگار خۆشناو) ئەو ئامێرەیان بە شێوازێكی جوان بەكارهێنا وای كرد فۆرمێكی جوان بە تیپە میللیەكان ببەخشێت، بۆیە تا ئێستا ئەو شێوازە جوانە رەنگدانەوەی لە نێو تیپەكان تری كوردستان هەیە، هەروەها لە زاخۆش كۆمەلێك هونەرمەند وەك (سەباح زاخۆلی ،سمیر زاخۆلی) گرنگی زۆریان دا بەو ئامێرە بە تایبەتی لەگەڵ گۆرانی بێژان (ئەردەوان زاخۆلی ،ئەیاز زاخۆلی) بەجۆرێك كە رەنگدانەوەی باشی هەبووە لەسەر موزیكی كوردی. ‎پرۆژەی داهاتووتان چیە؟
‎-پرۆژەی داهاتووم ئەگەر كات بگونجێت، میتۆدێكی عود دروست بكەم بە سوود وەرگرتن لە میلۆدیە كوردیەكان تا فێرخوازان گوێچكەیان لەسەر میلۆدی كوردی پەروەردەبێت .

هەڤپەیڤین – كامەران حاجی ئەلیاس

(خوێندنەوەیەك بۆ ئەزموونو تایبەتمەندیی شیعری هاشم سەڕاج)

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

نوستالیژیا
بەشی دووەم

دوکانەکەی تاڵب خەیات

من بە درێژایی نەوەدەکان، کادری حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی بووم. لە حزبدا ھەر کارێک پێم درابێت، بێ سێ و دوو، بە ئەنجامم گەیاندووە. ھەرچەندە دەروێش نەبووم و بەردەوام رەخنە و بۆچوونی جیاوازم ھەبووە، تەنانەت بە بۆڵە بۆڵکار ناوزەد دەکرام، بەڵام لەو بڕوایەدام زۆربەی ھاوڕێیان گەواھیی ئەوەم بۆ دەدەن، زۆر دڵسۆزانە، ئەوەی لە توانامدا بووبێت درێغیم لە بردنە پێشەوەی ئەرکە حزبییەکاندا نەدەکرد. بەم بۆنەوە توانیبووم پێگەیەک بۆ خۆم دروست بکەم. لە ئازاری ساڵی ٢٠٠٠ یەکێتی نیشتمانی کوردستان، لە ژێر فشاری ئێران، زنجیرەیەک گووشاری بۆ سەر حزبی کۆمۆنیست دروستکرد. یەکێک لەوانە ھەوڵدان بوو بۆ دادگاییکردنی حزبی کۆمۆنیست، بە چەند پاساوێکی سەیر، لەوانە: داوای سەربەخۆیی کوردستان و ئەنجامدانی ریفراندۆم بۆ یەکلاکردنەوەی چارەنووسی کوردستان. ھەر لەو سەوبەندەدا بزووتنەوەی ریفراندۆم لە ناوەوە و دەرەوەی وڵات چالاکیی زۆری ئەنجامدابوو، دەتوانم بڵێم بە پلەی یەکەم، “ئاسۆ کەمال” ببووە سیمای بزووتنەوەکە.
حزبی کۆمۆنیست توانی لە رێگەی ھاوپشتیوانی رێکخراوە چەپەکان و سەرنجڕاکێشانی رێکخراوە نێودەوڵەتی و لۆکاڵییەکان، دژە گووشارێک بۆ سەر یەکێتی دروست بکات. ئەمەش تاراددەیەک پاشەکشەی بە ویستی یەکێتی کرد بۆ دادگاییکردنی حزب و سەرەنجام ھەڵوەشاندنەوەی. لە کۆتایی مانگی حوزەیران گووشارەکانی یەکێتی فۆرمێکی تری بە خۆوە گرت، ئەویش لە ژێر بیانووی بردنە دەرەوەی بارەگای حزبەکاندا، گووشار خرایە سەر حزبی کۆمۆنیست، تەنانەت ئاو و کارەبای بارەگاکان بە فەرمانی نەوشیروان مستەفا بڕدران. حزب زنجیرەیەک کاردانەوەی ھەبوو، چەند خۆپیشاندان و پرۆتێستێکمان لە شاری سلێمانی ئەنجامدا، بەڵام یەکێتی بە تەقەکردن و لێدان و توندوتیژیی وەڵامی خۆپیشاندانی ھێمنانەی ئێمەی دایەوە. من خۆم یەکێک بووم لە خۆپیشاندەران و شایەتم لەسەر کۆی رووداوەکان. لە چەند رۆژی یەکەمی مانگی تەمووزی ٢٠٠٠ بە روونی ئەوە دەبینرا، یەکێتی نیازێکی خراپی ھەیە و رەنگە پەلاماری بارەگاکان بدات بە ھێزی سەربازیی، ئەم بۆچوونە راست دەرچوو، چونکە رۆژی چواردەی تەمووز ھێزەکانی یەکێتی پەلاماری ئۆتۆمبیلێکی حزبی کۆمۆنیستیان دا و پێنج کادری تێکۆشەر لەو پەلامارەدا گیانیان بەختکرد. پاشان بە ھێزی ئاسایش و میلیشیاکانی تری یەکێتی گەمارۆی کۆی بارەگاکان درا، کە لەو کاتەدا لە ناو بینای رادیۆی حزب بووم لە گردەکەی نێوان گەڕەکی بەختیاری و زەرگەتە “سلێمانی”.
بەم شێوەیە و بە زەبری ھێز یەکێتی بارەگاکانی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی و رێکخراوی سەربەخۆی ئافرەتان و سەنتەری بەرگریی منداڵان و یەکێتی خوێندکار و لاوانی ئازادی لە شاری سلێمانی دەستبەسەردا گرت. ئیدی ئەو ماوەیە زیندانەکانی ئاسایش و بنکەکانی پۆلیس لە ئەندامانی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی جمەیان دەھات. ئێمەش کەوتینە خۆشاردنەوە. من لە شەوی ١٨ی تەمووز لە خواردنگەیەکی سەھۆڵەکە لەلایەن ئاسایشی رزگاری دەستگیرکرام بە فەرمانی ملازم “بەرزان”. لەگەڵ ئەوەشدا ئێمە ھەر بەردەوام بووین لەسەر کار و چالاکیی خۆمان بەشێوەی نھێنی. لە سەرەتای مانگی ئاب، شەوێک بە بۆیاخ سەر دیواری شوێنە گشتییەکانی شارمان نووسی، زۆربەشیان دروشم بوون لە دژی تیرۆرکردنی ئەو پێنج کادرە و قەدەغەکردنی حزبی کۆمۆنیست. جگە لەمەش بەردەوام بە نھێنی بەیاننامە و بڵاوکراوە و رۆژنامەکانی حزبمان بڵاودەکردەوە بە تایبەت لەناو ئەو کەسانەی جێگەی متمانە بوون. لەو سەروەختەدا، دوکانەکەی ھاوڕێ “تاڵب” کە دوکانێکی بچووکی بەرگدروو بوو، لە پشتی بازاڕی گەورەی سلێمانی لەسەر شەقامی کاکە ئەحمەدی شێخ، ببووە مەکۆی سەرەکی بینینی ھاوڕێیان و ھەروەھا زۆربەی بەیاننامە و بڵاوکراوە و رۆژنامەکان لە دوکانەکەی ئەودا دەشاردرانەوە و لە بەرەوە لێیان دەبرا و دابەش دەکران.
ھاوڕێ تاڵب، مرۆڤێکی روح سووکە، لە رووی تەمەنەوە، لەم گرووپە گەنجەی وەک ئێمە بەتەمەنتر بوو، زۆر رێزی ھەبوو لە قەیسەرییەکەدا، زۆرێک دوکاندارەکانی گوزەرەکە بەوەیان زانیبوو دوکانەکەی ھاوڕێ تاڵب، بووەتە مەکۆی یەکتر بینین و گەنجینەی بڵاوکراوە و ئەدەبیاتی حزب، تەنانەت بڵاوکراوەکانی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێرانیش، لە چەشنی “ئەنتەرناسیۆنال” لە دوکانەکەی ئەو دەستدەکەوتن، بەڵام ئەو دوکاندارانە ھێندە رێز و خۆشەویستیان بۆ تاڵب خەیات ھەبوو، نەک بێدەنگ ببوون، بەڵکو زۆربەی جار دەبوونە ھاوکارمان و ھەواڵیان دەداینێ لەسەر بوونی ئاسایش یان پۆلیس لە نزیک گوزەرەکە. من لەو بارودۆخەدا، ھەمیشە پێیەکم لە ماڵەوە و پێیەکی ترم لە دوکانەکەی ھاوڕێ تاڵب بوو. رۆژانە دەچوومە ئەوێ، ھەر بڵاوکراوەیەکی تازە ھەبوایە وەرمدەگرت، ھەروەھا دەیان نوسخەی ترم بۆ دۆست و ھاوڕێکانم وەردەگرت، کە دەیانویست ئاگایان لە سیاسەتی ئێمە بێت، چونکە ئاسایشی یەکێتی، رۆژنامەی بۆپێشەوە، دواتریش ئۆکتۆبەری لە ریزی تریاک و حەشیشە دانابوو، بەدەستی ھەر کەسەوە بگیرابایە، بێ سێ و دوو، بەرەو فەلاقاخانەکەی ئاسایش دەبرا. بۆیە کەم کەس ھەبوو ئازایەتی ئەوەی ھەبێت تەنانەت بە نھێنیش بڵاوکراوە و بەیاننامەکانمان وەربگرێت، مەگەر ئەو کەسانەی زۆر لێمانەوە نزیک بوون.
ئێستا بیرم دێتەوە، ھەمیشە ٥-٦ کەس لە ھاوڕێیان لە دوکانەکەی ھاوڕێ تاڵب ئامادەبوون، زۆرجار قسە و دیالۆگ ئەوەندە درێژەی دەکێشا، رۆژ ئاوا دەبوو. بەھۆی ئەو قەرەباڵغییەشەوە ھیچ کەس بە تایبەت ئافرەتان روویان نەدەکردە دوکانەکەی. بەکورتییەکەی لە کار و کاسبیمان کردبوو. ھەندێک جاریش تووڕە دەبووین و دەنگمان بەرز دەکردەوە و قسەمان بە دەسەڵات دەوت، کاک تاڵب بە لەسەرخۆییەکەوە دەیووت، ھاوڕێیانی ئازیز کەمێک دەنگتان نزم بکەنەوە، ھەر ئەم کونەمان ھەیە، با ئەویش لە دەست نەدەیت. قسەکەشی راستبوو، چونکە دوکانەکەی ئەو ببووە بارەگایەکی نافەرمی حزبی کۆمۆنیست لە چەقی بازاڕدا. بەدرێژایی ساڵی ٢٠٠٠ ئەوە حاڵی دوکانەکەی ھاوڕێ تاڵب بوو، من دوای ئەوە سەفەرم کرد، ئاگام لەو رەوشە نەما، بەڵام دەمزانی دواتریش رەوشی دوکانەکەی ھاوڕێ تاڵب بە بەراوورد بە ئەوکاتەی لە ناوەوەی وڵات بووم، عەینەن تاس و حەمام بوو. پێموایە ئەوە ماوەی دوو ساڵێک زیاتر درێژەی کێشا. پاشان من لە ٢٠٠٤ بە تەواوەتی وازم لە حزبی کۆمۆنیست ھێنا، ئیدی ئاگام لە چالاکی حزب و دوکانەکەی ھاوڕێ تاڵبیش نەما، بەڵام دوای دوو ساڵ لە وازھێنانم لە حزب “٢٠٠٦” کاتێک ویستم گوزەرێک بەناو ئەو قەیسەرییەدا بکەم کە دوکانەکەی ھاوڕێ تاڵبی تێدابوو، زۆر شت گۆڕابوو، ھەم قەیسەرییەکە گۆڕابوو، ھەم دوکانەکەی ھاوڕێ تاڵب نەمابوو، تەنانەت لەم ماوەیە جارێکی دیکە رێگەم کەوتەوە ئەو قەیسەرییە تەنانەت نەمتوانی دوکانەکەشی بدۆزمەوە، ئاخر ھەموو شتێک لە گۆڕاندایە.
ئێستاش بیر لەو قۆناغە دەکەمەوە، کە ١٢ ساڵێک پێش ھەنووکەیە، ھەستێکی سەیرم لا دروست دەبێت، جگە لەوەش درک بە ماندووبوونی خۆم دەکەم،. ھەم بێزارییەکی گەورە سەرتاپا دامدەپۆشێت کە ھەمیشە مەحکوم بووم بە یارییەکی سیزیفی و ھێشتاش لەو بڕوایەدام ھیچم نەبووە بە ھیچ. ھەم بیر لە مرۆڤێکی وەک ھاوڕێ تاڵب دەکەمەوە، ھەوایەکی فێنک بە دڵمدا گووزەر دەکات. ئەگەرچی ئەو زەمەنە بۆ ئێمە زۆر تاڵ بوو، کەچی وەختێک دێتەوە ناو یادەوەرییم، ھەست بە شادییەکی سەرسوڕھێنەر دەکەم.

تێبینی: ئەم بەشەی نوستالیژیا لی بەرگی سێیەمی کتێبی (قوتووی عەتار) لە لاپەڕە ٥٤٠-٥٤٣ بەشێوەی کتێبی کاغەز بڵاوکراوەتەوە.

زاراوەی رۆمـان کە بە زمـانی ئینگـلیـزی (نـۆڤـيـل)ە، لە زمـانی ئیتالیش (نـۆڤـیلا) یە، کە لە کۆی وشەی (نـۆڤـێـلـۆس) وەرگـیراوە، لە رەچـەڵەکـیشدا وشەکەیەکی لاتـینیـیە، بە واتـای (نـوێ) دێـت. وشـەی (رۆمـان) یـش، وشـەیـەکی فـەرەنسیـیە. لەم زمـانەوە بڵاوبۆتەوە. لە ئێستادا بەشێکی زۆری زمـانـەکـانی جیهـان بە زمـانی کوردیـشەوە، بۆ ئەم ژانـرە ئەدەبیـیە وشـەی “رۆمـان” بەکاردەهـێـنـن. لە سـەدەی هـەژدەمـدا، وشەی (رۆمــان) زیـاتـر بـۆ ئامـاژەکـردن بـە کـورتـە چـیرۆکی خـۆشـەویـستی و پیـلانگـێـڕی بەکاردەهـێـنرا. لە مـاوەی (٢٠٠) سەد ساڵی رابـردوودا، رۆمـان بـووە بە یەکـێک لە فۆرمە ئەدەبییە گرنگەکان. بەناوبانگترین و گرنگترین ژانری ئەدەبی ئەم سەردەمەیە.
باسکـردن لە رۆمـان، باسکـردنە لە جـۆرێـکی گرنـگ و بـاو و بـڵاوی ئەدەبی، کە لە ئەمـڕۆدا شوێنێکی بەرزی لە ئەدەبـدا هـەیە. رۆمان لە چـیرۆک درێـژتـرە و لە چەنـد روویەکەوە جیاوازی لەگەڵ چـیرۆکدا هەیە. لەگەڵ ژانرەکانی تری ئەدەبیشدا جیاوازی هـەیە. جیـاوازی رۆمـان لەوەدایـە، کـە چـێـژ و خـۆشی و جـوانـی هـونـەر و زمـان و ئەنـدێشە و فـانتازی و ئەفـسوونی لەخـۆگرتووە. باس لە کێشەکانی ژیان و ملمـلانـێ لەنێـوان باش و خـراپ و شـەڕ و ئاشتی و لە هـیوا و لە خـەونـەکانی مـرۆڤ دەکات. رۆمـان خـوێنـەران دەهـێـنـێـتە نـاو جـیهـانـێکی بەرینـەوە، وایـان لێـدەکات دەسـت لە خوێنـدنەوەی هەڵـنەگرن تا بزانن رووداوەکان بە کـوێ دەگەن و بە چی کۆتاییان دێت.
ئەگەرچی هـەنـدێک لە توێـژەرانی ئەدەب، پێیانوایە کە رۆمـان هـونەرێکی داهـێنراوی تازەیە و لە رۆژئـاوادا سەری هـەڵـدا. بەڵام لە راستیـدا مـێژوویەکی دانەبـڕاوی هـەیە کە دەگەڕێتەوە بۆ زیـاتر لە دوو هـەزار ساڵ بەر لە ئەمـڕۆ. رەسەنایەتی سەرهەڵـدانی رۆمان بۆ یۆنانییەکان و رۆمانییەکان دەگەڕێتەوە. هەرچەندە مشتومڕ لەسەر رەچەڵەک و رەسـەنـایەتی هـەیە. سەرەتـای رۆمـان هـەرچـیـیەک بێـت، تـا دێـت بەرەو نـاوبـانـگ و بەرزبـوونەوەی زیـاتر دەچـێـت. رۆمان بەشێکە لە کولتووری مـرۆڤـایەتی هەر وەک یەکێک لە نموونە هەرە بەناوبانگ و بەنـرخەکانی کولتووری مـرۆڤـایەتی دەمـێنێتەوە.
هـونـەری رۆمـان، یەکـێکـە لە هـونەرە ئـەدەبـیـیە فـرە بەربـڵاوەکان. بە هـۆی زۆری رۆماننـووسانەوە بێـت یان زۆری هـەواداران و خۆێنـەرانی رۆمـان بێـت. رۆمـان بە گـرنگـترین ئامـرازی زانسـتی و رۆشـنبـیـری دەزانـرێـت. ئەمـەش لەبـەر ئـەوەی کە پـرس و کـێشە کۆمـەڵایەتی و نیشـتمانی و نەتـەوەیی و سیاسی و مـرۆڤـایەتیـیەکانی لەخۆگرتـوون. رۆمـان هـونەرێکی پـڕ لە زانیارییە، کە خوێنەران دەوڵەمەنـد دەکات.

رۆمـان چـیـیە؟
رۆمـان هـونەرێکی ئەدەبی نووسراوی درێـژە، ژانـرێکی گرنگە لە ژانرەکانی ئـەدەب. دەقـێکی گێڕانەوەی خەیـاڵئامێزی دوورودرێـژە، لە رێگای گـێرەرەوە (رۆماننووسەوە) بە نووسین دەگەیەنرێت. رۆمان لە زنجـیرە رووداوێک یان لە زنجـیرە چـیرۆکێکی یەک لە دوای یەک پێکهـاتـووە. لەسەر بنەمای خەیاڵ دامەزراوە. رۆمان داڕێـژراوێکە، تیێدا کۆمەڵێک رەگەز بەیەکەوە گرێدراون. بەپـێی رۆمـانەکە، پەیـڕەوی لە ریـزبەنـدی لە لـێکـۆڵـینەوەکانی رووداوەکان دەکـرێـت. باس لـە ژیـانی پاڵـەوان و کارەکـتەرە جیـاوزە خـەیـاڵـیـیەکان یـان راسـتیـیەکان دەکـات. لە چەندین رووداو و لە چەندین کات و شوێنی فـراواندا دەکـات. رۆمـان بەرهـەمی ئەزمـوون و خـەیـاڵی بـەپیـتی مـرۆڤـە. لـەوانـەیە ئیـلهامی نووسـینی رۆمـان لە سـەرچـاوەیـەک یـان زیـاتـرەوە وەرگـیرابـێـت. بـەڵام سـەرچـاوەی چـوارەم و دوایـەمـین خەیـاڵە. بێگـومان خەیـاڵ رۆڵـێکی سەرەکی و گـرنگی لە داڕشتنی هەموو رووداوێکـدا هـەیە. رۆمانی کورت و رۆمانی درێژ هەیە. رۆمـانی کورت لەنێوان (٣٠٠٠٠ بۆ ٤٠٠٠٠) وشەیە. سـەروتـری ئـەم ژمـارەیە، بـە رۆمـانی درێـژ دادەنـرێـت. هـەریـەکەش لـەم چەشـنانە گوزارشـت لە زەیـن و هـزر و لە روانـینی رۆمـاننـووس دەکـەن.
رۆمـان بەدرێـژایی سـەردەمـە ئەدەبییەکـان، بەشـداریی لە گۆڕیـنی ئایـدیـاڵە (المثـل) ئەدەبیـیەکان کردووە. شێوازە جیاوازەکانی جێـپەنجەی خۆیان لەسەر رۆمـان بەجـێهـێشـتوون.

رۆمـان لە چەنـد رەگەزێـکی گـرنـگ پێکهـاتـووە، لەوانـەش: خـەیـاڵ، بیـرۆکە، بابـەت، گـرێ، کەسایەتییەکان ـ مەرجـیش نییە کەسایەتییەکان مرۆڤـبن، دەشـێت ئاژەڵ و باڵنـدە و شـتی خەیـاڵی ئەفـسانەیی بـن بە تایبەتیش لە رۆمـانی هـەرزەکارانـداـ کـات، شـوێـن، رووداوەکان، زمـان، شـێواز، دیـالـۆگ، وەسـف، گـۆشەنیـگا، گـێڕانەوەی رووداوەکـان لە لایەن (رۆمانبێژ ـ نووسەرەوە) ەوە. لە هـەر رۆمانێکیشدا کێشەیەک یا زیاتر هـەیە. پێویستە پاڵەوان یا کارەکتەرە سەرەکییەکەی رۆمانەکە، چارەسەری گونجاوی کێشەکان بـکات. فـانتـازیاش یـەکـێکە لـە فـاکـتەرەکـانی جـیهـانی رۆمـان و چـیـرۆک و هـونـەر. فـانتـازی بە شێوەیەکی ئەدەبی دەوتـرێـت، کە مەیـلی ئـەوەی هـەیە، لە داب و نەریـتی بـاو دابـڕێـت و کـاری لە لـۆژیـک بـەدەر بکات.

زۆر بە کـورتی و بە چـڕی باسی گرنگـترین رەگەزە سەرەکـییەکانی رۆمـان دەکەیـن:
١ـ بـابـەت: بابـەت بـریتـیـیە لـە بنـەمـا و ئـامـانجی رۆمـان. ئـەو مەبـەسـت و پەیـامە خوازراوەیە کە رۆماننووس دەیەوێت بە خوێنەرانی رۆمانەکەی بگەیەنێت. بابەت ئەو پرسە بنەڕەتییەیە، کە رووداوەکانی ڕۆمـانەکە بە دەوریـدا دەسووڕێنەوە. رۆماننووس دەبێـت بـزانێـت، دەیەوێـت چی بنووسێـت. و چـۆن و لە کوێـوە دەستپـێبکات. پێویستە رۆماننووس زۆر وریابێت لە هەڵـبژاردنی بابـەتێکی مـۆدێـریـن و دانـانی ناونیشانـێکی گـونجـاو، تا سەرنـجی خوێنـەران رابکـێـشـێـت.
٢ـ رووداوەکـان: رۆمـان لە ڕێگەی زنجـیرەیەک رووداوەوە دەردەبـڕێت. رووداو ئـەو کـۆمـەڵـە وردەکـارییـانەن کە تێـیانـدا، پاڵـەوان و کارەکـتەرەکـان دەژیـن. تـا دەگـەن بە کـۆتـایی رۆمـانـەکە. هـەر رووداوێـکـیـش کـات و شـوێـنی دیـاریـکـراوی خـۆی هـەیە. قەیـرانەکـان لە رۆمـانـدا، سێ شێوازی بنیاتنان دەبیـنن، بەڵام ریـزبەنـدیی ئەم بەشـانە، مـەرجی پێـویست نـین: (سەرەتـا، پلـۆتـێک “گـرێ” ، کۆتـایی) رووداوەکان بە یەکەوە گـرێـدراون. کـە رۆمـاننـووس بـە شـێـوازێـکی گـێڕانـەوەی هـونـەری بـە خـوێنـەرانی دەگەیەنێت. سەرچـاوەی ئەم رووداوە یان رووداوانە، رۆمـاننـووس لە ژیـانی راسـتی خـەڵـکـیـیەوە وەریـانـدەگـرێـت و بـە شـێوەیـەکی هـونـەری ئـەدەبی، لـە چـوارچـێوەی رۆمـانێکـدا دایـان دەڕێـژێـت.
٣ـ پاڵـەوان و کارەکـتەرەکـان: لەوانـەیە کارەکـتـەرە ئاسـاییـەکـان، بە درێـژایی رەوتی رۆمانەکە، سـیما و تایبـەتمەنـدییەکانیان نەگۆڕێـت. پاڵەوان و کارەکتەریش هەیە گەشا دەکات، کـچ بـن یا کوڕبـن. کە رووداوەکانی رۆمـانەکە دەگـۆڕێت، دەشێـش گۆڕانکاری بەسەر پاڵەوان و کارەکـتەرەکانـدا بێـت. پاڵـەوان کارەکتەرێکی تەوەرییە لە رۆمـانـدا. کەسایەتیکی نـەرم و نیـانە. تـوانـای گـۆڕانـکاریی و چـارەسـەرکـردنی هـەیە.
٤ـ کـات لە رۆمـانـدا: دوو جـۆرە کات هـەیە، یەکەمیان کاتێکی گـشتییە کە رووداوەکانی رۆمانەکە تێیـدا روودەدەن، وەک قـۆناغـێکی دیـاریکـراو، وەک، سەدەیەک یان ساڵـێک لە ساڵان. دووەمـیان، ئەو کاتـەیە کە ماوەیـەکی دیاریکـراو دەخاتـەڕوو، کـە رۆمـانەکە تێـیـدا روودەدات وەک: رۆژێـک لە رۆژانی دیـاریکـراوی مـانـگ.
٥ـ شـوێـن لە رۆمـان: ئەمـەش پێـویستی بـە ئـەوە هـەیە، کـە رۆمـاننـووس سـەردانی شـوێنـەکـانی رووداوەکـانی رۆمـانەکەی بـکات. بـۆ ئـەوەی بـە وردی باسی بـکات. بـۆ ئـەوەیش خـوێنـەران بتـوانـن لەگـەڵ رووداوەکـانـدا بـژیـن، وەک ئـەوەی راسـتیـیەکی راسـتەقـینەبـن.
٦ـ شـێوازی رۆمـان: سـتایـل یا شـێواز بـریتییـە لـە تەکـنیک و لەو کـۆمـەڵە ئامـرازە هـونەرییـانە، کە رۆمـاننـووس بۆ گەیـانـدنی چـیرۆکی رۆمـانـەکەی بە ئامـانجـەکـانی بەکارایـان دەهـێـنـێـت.
٧ـ دیـالـۆگ لە رۆمـان: دیالـۆگ بـریتییە لە گـفـتوگـۆ یان ئاڵوگۆڕی قـسەکردن لە نێوان دوو کارەکتەر یان زیاتر لە کارەکتەرەکانی رۆمانەکە. ئەرکی بنەڕەتی دیالـۆگ، بـریتییە لە پێـدانی بـیرۆکەیـک سەبارەت بە رووداوەکـان. یەکـێکـیش لە پـێکهاتەکانی دیـالـۆگی سەرکەوتوو، ئەوەیـە رۆماننـووس خـۆی لە هـەڵـەی کوشـندە بپـارێـزێـت. جـاری واش هـەیە، دیالـۆگ لە شـێوەی مۆنۆلـۆگ دایـە، پاڵەوان یا کـارەکتەر لەگەڵ خـودی خـۆێـدا دەدوێـت “لەبەرخـۆیـەوە قـسەدەکـات”.
٨ـ گێڕانەوەی رۆمان: بەواتا گێڕانەوەی رووداوەکانی رۆمانە لە لایـەن رۆماننووسەوە بە نـووسـین. بە شـێوازێکی زمـانی پەتی و هـونەریی ئەوتـۆ، کە لەگـەڵ رووداوەکـانی رۆمـانـەکەی، لەگەڵ جـەمـاوەره فـراوانـەکەی ئـەم رۆمـانـە دەخـوێـنـنەوە بگـونجـێـت. لە بنەڕەتیـشدا رۆمـان پشـت بە باسکـردن و گـێڕانـەوەی دیـالـۆگ و مـلمـلانێی نێـوان کارەکتەرەکـان دەبەسـتـێـت.

٩ـ زمـان: زمان کەرەستەی دەربـڕین و گەیاندنە. رۆمانيش لەرێی زمان و پەیـڤەکانەوە دادەڕێـژرێـت. پێویستە رۆماننووس، شارەزاییەکی باشی لە زمـان و رێـزمانی گەلـەکەی هەبێـت. چونکە سەرکەوتـنی دیـالـۆگ بە بەکارهـێنانی دروستی وشە و زاراوە و تـۆنی دەنگی گـونجـاو بەدەست دێـت.
پێـویستە رۆمـاننووسانی مـۆدێـرن، ئەم راستیـیەش بـزانـن، کە مـرۆڤی ئەم سەردەمە، ئیتر باوەڕیان بە بوونی ئەو هـێزە نەبینراوانە و ئەو رۆحانە ئەفسانەییانە نییە، کە لە رۆمـانە کلاسیکـییەکانـدا، تـوانـای کـۆنتـرۆڵی بەڕێـوەبـردنی بـزووتنـەوەی مـرۆڤ و سروشـتیان هـەبـوو. جیهـانی ئەمـڕۆ لە روانـگەی مـرۆڤی مـۆدێـرنەوە، بەپـێی یاسـا دەروونییەکـان رێکخـراوە. بۆیە ئەم داستانـانە کە تێـڕوانینیان لە بـارەی گـەردوون و خـوداوەندەکانەوە لەخـۆگرتـوون، چـیتر لەگـەڵ هـۆشـیاری تـاک و کۆمەڵـگای نـوێـدا ناگونجێن. واتا وا پێویست دەکات کە رۆماننووسان بە دوای ستایـلی نـوێی گێڕانەوەی رۆماندا بگەڕێن و دابهـێنن، کە لەگەڵ راستیی ئێستای سەردەم و بەهاکانیدا بگونجین. (هـیگـل) ئاماژە بەوە دەکـات، ئەدەبی سـوارچـاکی کە گوزارشـت لە رۆحی سیستەمی فـیـۆداڵی (دەرەبـەگی) و بەهـاکانی سوارچـاکی و رمبازی و شمشـێربازی بـاو دەکات. بەڵام سیستەمی فـیۆداڵی بـەرەو کەمبـوونـەوە و نەمـان بـۆتـەوە. تا ئەو رادەیـەی کە بەهـاکانی سوارچاکی بۆ ئەم سەردەمە نامـۆ و کۆمیـدین و بوونەتە مایەی گاڵتەجاڕی. ئەگەر داستان کچی ئەو ئەقـڵییەتە کۆنەیە، بەڵام رۆمان کچی ئەم ئەقـڵیە مۆدێـر نەیە، کە جیهانی جادوو و جـنۆکە و خێو ئەفسووناوییەکانی تێپەڕاندووە. دەبوو گۆڕانکاری لە شـێوازی گـێڕانەوە و دەربـڕیـن و ناوەڕۆکە زانـستیـیەکانی رۆمانـدا رووبـدات، تا رۆمـان وێنـەی ژیـانی راستی بـکات و گوزارشـت سـەردەمـێکی نـوێ بـکات.

رۆمـانی هـەرزەکـاران:

بەپێی بەندی یەکەمی جاڕنامەی مافـەکانی منداڵان، کە تەمەنی ستانداردی منداڵی دیاری کردووە.، منـداڵ هەر کەسێکە ـ کچ یا کوڕ ـ کە تەمەنی لەژێـر (١٨) ساڵەوە بێـت. ئەم مـاوە تەمەنەش بەپـێی گەشەکـردنی جەستەیی و دەروونـی و ئـەقـڵی، کـراوە بە چـەنـد قـۆناغـێکەوە. یەکێک لەوانە قـۆنـاغی هـەرزەکارییە، لەنێـوان (١٣ـ بـۆ ـ ١٨) ساڵانە. بە واتا “هـەرزەکاری قـۆنـاغی گواستـنەوەی گەشـەی جـەسـتەیی و دەروونی مـرۆڤـە، لەنێوان منداڵی و گەنجیدا روودەدات”. ئەم گواستنەوەیە، گۆڕانکارییە بایـۆلـۆژییەکان، پـێگەیشـتـنی سـێکـسی، کۆمـەڵایـەتی و دەروونی لەخـۆدەگـرێـت.
هـەرزەکاری یان (نەوجەوانی)، سـەردەمی زێـڕینی پەروەردەیـە بـۆ هەموو مـرۆڤـێک. چونکە لەم قۆناغەدا کارامەیی و داهـێنان و لە هەمووی گرنگتر خەون و خەیاڵەکانیان دروسـت دەبـن. خـەیـاڵـیش پێـویـسـتیـیەکی بنـەڕەتی داهـێـنانە. جـیهـانـێکی گـەوەرە و فـراوان لەبـەدەم هـەرزەکـارانـدا دەکـرێتـەوە و دەتـوانـێـت بـە ئـازادی خـەیـاڵ بکـات.
ئـەدەبی هـەرزەکاران، جـۆرێـکە لە ئـەدەب، ئامـانجی ئـەو خوێنـەرانەیە کە تەمەنیـان لەنێـوان دوانـزە بۆ هـەژدە سـاڵە. کـتـێـبەکانی ئەدەبی هـەرزەکـاران جیـاواییان لەگەڵ کـتێـبەکانی ئەدەبی منـداڵانـدا هـەیە. کە چارەسەری بابەتگەلـێکی زیاتر ئاڵـۆز دەکەن. ئامانجـیش خەڵکیـیەکە کە زیاتر پێگەیشـتوون. دەتـوانـن زیـاتر تـێـبگەن و وەربگـرن. لە ئێستادا رۆمـانی هـەرزەکاران، لە ئـەدەبی گـەلانی پێشکەوتـوودا، ژانـرێکی ئەدەبی فـانتازی بـڵاو و باڵادەسـتە. لە ئەمـڕۆدا بە سەدان رۆماننووسی پسـپۆر و بەناوبانگی بـواری رۆمـانی هەرزەکاران لە جیهـانـدا هـەیە. بە سەدان رۆمـانیان بۆ هـەرزەکاران نووسیون و بە ملێـۆنـان دانەیـان لـێیان چاپکـردوون و فـرۆشراون. بەشێکێ زۆریـان کراون بە فـیلمی ئەنیمەیشن و بە فـیلمی سینەمایی و بە زنجیرە درامای تەلەفـزیـۆنی.
رۆمـان رۆڵـێکی گرنـگی لە هـۆشـیاری و تێگەیشتنی هەرزەکارانی خوێنـەردا هـەیە. دەکـرێـت یارمـەتیـیان بـدات کە خۆیـان لە جیهـانی دەوروبەریـان تـێـبگەن و بتـوانـن رووبـەڕووی بەرهـەڵـستییەکان و کـێشەکـانیان ببنـەوە کە رووبـەڕوویـان دەبـنـەوە.
زۆر خوێندنەوە لە کاتی هەرزەکاریدا، دەتـوانێت خـێراتـر و ئاسانتر هەرزەکان بخاتە سەر رێـگای سەرکەوتـن. لێکـۆڵـینەوەکان دەریانخـستووە کە ئـەو هەرزەکارانەی کە جگە لە کتێبەکانی قوتابخانە، کتێبی تر دەخوێننەوە، ئەگەری سەرکەوتنیان زیـاترە لە داهـاتـوودا. هـەرزەکاران بە خوێنـدنەوەی رۆمـان، توانای وشەسازیان زیاتر دەبێـت. ئاستی زیـرەکیشیان بەرزتـر دەبێتەوە. یارمەتی ئەوەشیان دەدات لە داهاتوودا، باشتر بیرۆکەکانیان دەربـڕن. ئاگاشیان لە لایەنە جیاوازییەکانی ژیـان دەبێت و دەشتوانن بە ئاسانی مامـەڵە لەگـەڵ گـرفـت و کێشەکـانیان بکەن.
لەگەڵ پێشکەوتنی سەرسوڕهـێنەری تەکـنەلـۆژیـا و داهـێنانی شـتی سەیـر و سەمەرە لە جیهانی ئەمـڕۆدا. رێنمایی هەرزەکاران ئاسان نییە کە لە یاری ڤـیدیـۆیی و مۆبایـلە زیرەکەکانەوە، بەرەو کتێب و خوێنـدنەوە ئاراستە بکـرێن. ئەگەر بتوانین هەرزەکاران تامەزرۆی خوێنـنەوەی کـتێب بکەیـن و بە باشتریـن ئەو رۆمانانە ئاشنایان بکەیـن کە بە تـایبەتی بـۆ هەرزەکـاران نووسـراون، کـاریـگەرییەکی گەورەیـان لەسـەر ئەمـڕۆ و داهـاتـوویـان دەبـێـت. چـونـکە تەمـەنی هـەرزەکـاری تەمـەنی چـۆسـت و چـالاکـیـیە.
ئایا رۆمـانی هـەرزەکاران لە ئەدبی هەرزەکـارانی کورد سـەری هـەڵـداوە؟

وەکو پێشتر وتمان منداڵ لە دایکبوونەوە، تا تەمەنی هەژدە ساڵان بە منداڵان دادەنرێت و ئەم ماوە تەمەنەش کراوە بە چەند قـوناغێکەوە. رۆمان بۆ منـداڵانی تەمەن تا (١٢) ساڵان، نە لە رووی دەروونی و ئەقـڵی و هـزری و زمانەوە، نە ئەو پشوودرێژییەشیان هـەیە کە رۆمـان بخوێنـنەوە و بە باشی لە مەبەست و لە ناوەڕۆکەکەی تێبگەن. بۆیـە دروست وایە کە بنووسرێـت (رۆمـان بۆ هـەرزەکاران) یان (رۆمـان بۆ مـێردمنـداڵان). یان (رۆمان بـۆ نەوجەوانان). وشەی (هـەرزەکاران) بە پەسەنـدتـر دەزانـم. ئەگەرچی هەنـدێک لەو رۆمانەنەی کە بۆ هەرزەکاران نووسراون، پاڵەوانەکانیان لەژێـر سیانزە ساڵییەوەیە. بۆ نموونە هـایـدی نـۆ ساڵانی پاڵەوانی رۆمانی (هایـدی) نووسینی خاتوو یۆهـانـا شـبیری. (ئەلیـس) ی دە ساڵان، لە رۆمـانی (ئەلـیس لە وڵاتی عـاجـباتییەکان) لە نـووسینی رۆماننـووس لـویس کـارۆل. (لـولـو) ی هـەشت ساڵان پاڵـەوانی رۆمـانی (کچی دورگە بچکۆلەکە) نووسینی مامۆستا ئەمین محەمەد. (نازە)ی دەساڵان پاڵەوانی رۆمانی (نـازیلـێی مـانـگ و شازادەی خـۆر) نووسینی خاتوو پەیـام ئیـبراهـیم.

نووسینی رۆمـان بۆ هـەرزەکاران، گرانترە لە نووسینی رۆمان بۆ گەورەساڵان، چونکە نووسینی رۆمـانی سەرکەوتوو بۆ هـەرزەکاران، پێـویستی بە شارەزایی لە مـەرج و لە بنـەما پێـویستییەکانی نووسینی رۆمـان بۆ هـەرزەکاران هـەیە. پێـویستی بە خەیـاڵـێکی فـراوان و بە شێوازێکی هونەری نووسین و بە تەکنیکی داڕشتن و بە زمانێکی پەتی و دەوڵەمەنـدی کوردی هەیە، پێویستی بە شارەزایی لە سایکـۆلۆژیای هەرزەکاران هەیە.
تا ئێستا چەنـد نووسەرێکی کوردمـان کە باسیان لە رۆمـان بـۆ هـەرزەکاران کـردوون، وەکو دەستپـێشخەر، ئامـاژەیـان بە دوو چـیرۆکی چاپکـراوی نـووسـەر و رۆمـاننوسی کوردمان مامۆسـتا (عـەزیـزی مـەلا رەش) داوە. ئەو دوو چـیرۆکەش (گـورگ و بـزن ـ ١٩٩٠) و (بـۆرە ـ ١٩٩١) کە. بەڵام ئـەم دوو چـیرۆکە لە زۆر رووەوە، مەرجەکانی رۆمانیان تێدا نییە، سەرەڕای ئەوەش تا رادەیەکـیش زمانێکی ناوچـەیی بەکارهـێناوە. ئەگـەر نـاوی رۆمـان، لـە هـەر چـیرۆکـێکی درێـژ بـۆ هـەرزەکـاران بنـێـین، گـەلـێک چـیرۆک و حیکایـەتی فـۆلکـلـۆری و میـلـلی کوردی درێـژمان بۆ هـەرزەکاران هـەیە.
مەبەستیشـم ئەوە نیـیە، لە دڵسـۆزی و هـەوڵی مامۆسـتا عـەزیـز کەم بـکەمـەوە. کە نـزیکەی (٣٤) سـاڵ بـەر لە ئێستا هـەوڵی نووسـینی رۆمـانی بـۆ هـەرزەکاران داوە.
بە شانـازییەوە دەڵـێم، ئێـمەی کورد چەنـدین کـەڵە رۆمانـووسی گەورەکـانمان هـەیە، کە چەنـدیـن شاکارە رۆمـانیان نووسـیون. هەندێکیان ناوبانگی ناوچەیی و جیهـانیان هـەیە. بەڵام بە داخەوە تا ئەمـرۆش نووسەرانی پسپۆری بـواری نووسینی رۆمان بۆ هـەرزاکارانمان نییـە. وەکو پێویسـت ئـاوڕ لە رۆمـانی هـەرزەکاران نەدراوەتەوە. کە رۆمانی هەرزەکارانمان نەبێت، کەواتا جمهـوری خوێنەری رۆمانی هـەرزەکارانیشمان نیـیە. ئەگەر تاک و تەرا هـەشبن، رۆمانی هەرزەکاران بە زمانی بـێگانە دەخوێـننەوە. تا ئێستا لە دوو سێ رۆمان زیـاترم نەبینیوە، کە بـۆ هـەرزەکاران لە زمـانی بـێانییەوە وەرگـێڕابێـت بـۆ سەر زمـانی کـوردی. چەنـد چـیرۆکـێکی درێژیـان بـۆ هـەرزەکـاران وەرگـێڕاون بۆ سەر زمانی کوردی، بەڵام وەکو وتـمان جیـاوازی لەنێـوان چـیرۆک و رۆمـانـدا هـەیە.

خۆشـبەختـانە پێـرار، ساڵی (٢٠٢٢) رۆمـانـێکی کـوردیی تـایـبەت بـۆ هـەرزەکـاران، چاپکرا و بڵاوکرایەوە، کە رۆمانی (کچی دورگە بچکۆلەکە) یە لە نووسینی شاعـیر و چـیرۆکنووسی ناسراوی بـواری ئەدەبیاتی منـداڵان، مامۆســتا “ئەمـین محـەمـەد”ە.
پێموایە ئەمە مژدەیەکی دڵخۆشکەرە بۆ سەرهەڵدانی رۆمانی کوردی بۆ هـەرزەکاران. لە سـاڵی پـاریشـدا (٢٠٢٣) سێ رۆمـانی تـر بە کـوردی بـۆ هـەرزەکـاران، بـە دوای رۆمـانەکەی کـچی دورگـە بچکـۆلەکـەدا هـاتـن و چـاپکـران و بڵاوکـرانەوە. ئـەم سێ رۆمانەش، رۆمـانی (نـازیـلـێی مانـگ و شـازادەی خۆر)ە، لە نووسینی چیرۆکنووسی بۆاری منداڵان، راگەیانـدنکار، خاتـوو ” پەیـام ئیبراهـیم”ە. مـن بە کورتی و بە چـڕی دوو نـووسینم دەربـارەی ئەم دوو رۆمـانە نووسیوە. لە سایتە ئەلیکـترۆنییەکان و لە گۆڤاری”ژیـار” و لە گۆڤاری “دیـالـۆگ”دا بڵاویانمـکردەوە. یەکەمیان بە ناونیشانی (خوێنـدنەوەیەک بۆ رۆمـانی کچی دورگە بچکۆلەکە). دووەمیان ( پەیـام ئیـبراهـیم و رۆمـانی نـازیـلـێی مـانـگ و شـازادەی خـۆر). شـاعـیـر و چـیـرۆکـنـووسی منـداڵان مامـۆسـتا (عـەلی حـەمـەڕەشـیـد بـەرزنـجی) یـش لە سـاڵی (٢٠٢٣) دا، دەربـارەی رۆمانی کچی دورگە بـچکـۆلەکـە، نووسـینـێکی بە ناونیـشانی (رۆمـانی کچی دورگە بچکۆلەکە و چەند سەرنجێک) لە رۆژنامەی (کوردستانی نوێ) و لە چەند سایتێکدا بـڵاویکـردۆتـەوە. چەنـد لایـەنـێکی ئـەم رۆمـانـەی هـەڵـسەنـگانـدووە.
هەروەها چـیرۆکنووس و و شاعـیری بواری منـداڵان، مامۆستا (سـەردار قـادر) یش دەربارەی ئەم رۆمانەی مامۆستا ئەمین، نووسینێکی بە ناونیشانی (گاریگەریی زمـان لە رۆمـانی کچی دورگە بچکـۆلەکە) دا، لە چەنـد سایتەکانـدا بڵاویکردۆتەوە. کە تێیدا تیشکی خستۆتە سەر لایـەنی زمـان شارەزایی و پاراوی مامۆستا ئەمین لەم رۆمانەدا.
هەر لە دوای بڵاوکردنەوەی ئەم رۆمانە، شاعـیر و چیرۆکنووسی بواری منداڵان کاک (رۆستەم خامۆش) دیمانەیەکی لەگەڵ مامۆستا ئەمین محەمەد سازداوە و لە رۆژنامەی “کوردسـتانی نـوێ” دا بـڵاوی کـردۆتـەوە، مامـۆسـتا ئەمـین لە وەڵامی پـرسیارەکـانی کـاک رۆسـتەم دا، بـاس لـە ئـەزمـوونی نـووسـینی خـۆی لە بـواری منـداڵانـدا دەکـات. باسیش لە نووسیـنی رۆمـانەکەی (کـچی دورگـە بچکـۆلـەکە) دەکـات.

رۆمـانی سێیەم بۆ هەرزەکاران، کە هەر لە ساڵی (٢٠٢٣) دا، چاپکـرا و بڵاوکرایەوە، رۆمـانی (جـانتـاکەی ئـارۆ) یە، لە نـووسینی شاعـیر و چـیرۆکنووسی بـواری منـداڵان کاک “عـوسمان دەروێـش”ە. هـەر ئەم رۆمـانە لە ساڵی پـاردا، لایـەن نووسەر دکـتۆر (جەلیل ئیبراهیم الزهـیری) یەوە، لە کوردییەوە وەریگێڕاوە بۆ سەر زمانی عەربی بە نـاوی (حـقـیـبة آرو). بەڵام مـن تا ئێستا ئـەم رۆمـانەی کاک عـوسمانم پێـنەگەیشتووە کە بـیخـوێـنـمەوە. بـۆ مـاسنجـەرەکـەشی نـامەیـەکم بـۆی نـارد کـە بە (پـی دی ئێـف) رۆمانەکەیم بۆ بنێرێت. بەڵام تا ئەم نووسینەم هـیچ وەڵامێکی نەداوەتەوە. دووبارەش پیـرۆزبـایی و دەسـتخـۆشی لە کـاک عـوسـمان دەروێش دەکـەم.
رۆمانی چـوارەم بـۆ تـازەلاوان، رۆمـانی (زێـبرایەک لە دارسـتانەکـانی سـویـد دا) لە نووسی شاعـیر و چـیرۆکنووسی بـواری ئەدەبی منـداڵان، مامۆسـتا (ئاکـۆ محـەمـەد سابیر)ە. تیراژی (١٠٠٠) دانە و لە ساڵی (٢٠٢٣) لە شاری (بانـە) لە رۆژهـەڵاتی کوردستان چاپکراوە. مامـۆستا ئاکۆ بە (پی دی ئێـف) بۆی ناردم. ئەم رۆمانە (٢٤) بەشـە، پاڵەوانەکەی (ئادەم) کوڕێکی منداڵێ تەمـەن نـزیک (١١) ساڵانـە. لە رووی بیرۆکەوە هانی منداڵان دەدات بۆ ئاژەڵـدۆستی. بە داخەوە ئەم رۆمانە پـڕە لە هەڵەی رێنـووسی و زمانەوانی. پەیـامـەکەشی بە شـێوەیـەک گەیـانـدووە کە لەگـەڵ خواستی منـداڵانی کورد و لەگەڵ داب و نەریتی کوردەواریـدا گونجاو نییە. بریا ئەوەندە پەلەی نەکـردایە لە چاپکـردنی رۆمـانەکەی و پێـشانی نووسـەرانی شارەزای رۆمـانی بـدایە، لەگەڵ ئەوەشـدا جوانتریـن پیـرۆزبایی و دەستخـۆشی لە مامۆستا ئاکۆ سـابیر دەکـەم.

بۆ مامۆستا ئەمـین محەمـەد، کە بە (پی دی ئێـف) رۆمـانەکەی بـۆم نارد. جوانترین دەستخـۆشی و پـیرۆزبـایی لێـدەکەم. لە هەفتەی یەکەمی مانگی شوباتی رابـردوودا، نووسینێکم بە ناوی (خوێندنەوەیەک بۆ رۆمانی ملـوانکەی ئەفسونـاوی) نووسی لە سایتـەکانـدا بڵاوکـردەوە. ئەگـەر یەکـێک ئـارەزووی خوێـنـدنەوەی ئـەو نـووسـینەم بکات، ئامـادەم کە بـۆ ئیـمـێـلەکەی بـیـنـێرم.
رۆمانی ملـوانکەی ئەفسونـاوی، لە ناونیشانەکەیەوە و لە سەرەتاوە بە ئەفسون دەست پێـدەکـات، هـەر بـە ئەفـسونیـش چـارەسەری رووداوەکـان دەکـات و کـۆتـایی دێـت. ئەم رۆمـانە، رۆمـانێکی خەیـاڵـيی فـانتـازییە، لە هەمانکاتیشدا رۆمانێکی خەیـاڵی زانستییە و رۆمانێکی داهـاتووە (جۆرێکە لە جۆرەکانی رۆمان) لەو پێنج رۆمانە بۆ هەرزەکاران رۆمانی ملوانکەی ئەفـسوناوی جوانترین و هونەریترین و فانتازیترین رۆمانی کوردییە بـۆ هـەرزەکاران، لە هەمـوو روویـەکەوە لە ئاستێکی بەرز دایـە.

دەتوانین بڵێین، کە رۆمانی (کچی دورگە بچکـۆلەکە) بۆ هەرزەکاران و ساڵی (٢٠٢٢) بە ساڵی سەرهـەڵـدانی رۆمـانی هەرزەکاران لە ئەدەبی هـەرزەکـارانی کـورد دابـنێـیـن. دەسـتپێشخەری و شانـازیش بۆ مامۆسـتا ئەمـین محـەمـەد دەگەڕێتەوە. هـیـوای ئـەوە دەخـوازم کە نـووسـەرانی شـارەزای تر، بـێـنە ئـەم بـوارە و خۆیـان تـاقی بـکەنـەوە و ئاوزەنگی لە ئەسپی تـوانا و شارەزاییان بـدەن. بۆ ئەوەی رەوتی رۆمانی هەرزەکاران لە ئەدەبی هـەرزەکارانی کورد بکەوێتە رێ و خـۆی بـگەیەنـێـت بە کـاروانی رۆمـانی هەرزەکارانی گـەلان. ئەگەر بمانەوێـت شـتێک نییە نـاوی ئەسـتەم و نابێـت بێـت.

ئێستا دەتوانین ئەوە بڵێین کە (رۆمانی هەرزەکان) لقـێکە لە ئەدەبی کوردی. دەتوانین.
ژانـرێکی تر بـۆ ئەدەبی کوردیمـان زیادبکەیـن بە نـاوی (ئەدەبی هـەرزەکارانی کورد). وەکو ژانـرێکی ئەدەبی سەربەخۆ، لە ئـەدەبی منـداڵانی کورد و لە ئەدەبی لاوانی کورد جیابکەینەوە، چونکە قـۆناغی هەرزەکاری لە زۆر رووەوە تایبەتمەنـدیی خۆی هـەیە.

لەو باوەڕەدام کە کوردێکی کەم، ناوی کچۆڵەی بلـیمەتی کورد و جیهـانی، بچـووکترین رۆمـاننـووس لـە ئەوروپـادا، لەوانـەشـە لـە جیهـانـدا (بەفـریـن شادۆسـت کەریـمی) ی بیستووە. ئەم کچـۆڵە جـوان و زیـرەک و بلـیمەتەمـان. خەڵکی رۆژهـەڵاتی کوردستانە. باوکی (شادۆست) بە هـۆی خەباتی پێشمەرگایەتییەوە، ماوەیک لە شارۆچکەی (کەلار) نیشتەجێ دەبـن. تەمەنی بەفـرین چـوار ساڵ بـوو، وەکو پەنـابەر خانەوادەکەی روویان لە نەرویـج کـرد و لە شاری (ئـۆسڵـۆ)ی پایتـەخـتی نەرویـج گـیرسانەوە.
بە فـرین لە ماوەیەکی زۆر کەمـدا، بە خوێنـدنەوە و بە نووسین فـێری زمانی نەرویجی بـوو. بەفـریـن لە پـۆلی چـواری قـوتـابخـانەی بنەڕەتیـدا، کە تەمـەنی (٩) ساڵان بـوو، چەنـد شانـۆیەکی بە زمـانی نەرویـجی بـۆ قـوتـابخـانەکەیـان نـووسی و دەریـانهـێنان و لەسەر شانـۆدا نمایش کـران. جـێی سەرسوڕمـانی مامۆسـتاکان و هـاوڕێـکانی بـوون.
بەفـرین کەریمی کە لە ساڵی (٢٠٠٩) دا، کە تەمەنی (١٠) ساڵ بـوو، لە پۆلی پێنجی بنەڕەتیـدا بوو، بۆ یەکەم جار رۆمـانێکی بۆ هـەرزەکارن، بە زمانی نەرویجی نووسی بە ناونیشـانی (مـاریـا و زڕدایـکی) بە زمـانی پـەتی نەرویـجی نووسـیوێـتی کە (٧٠) لاپەڕەیە. لە هـەمان ساڵـدا بـۆیان چاپکـرد و بـڵاویـان کـردەوە. بەفـرین لەم رۆمـانەدا، باس لە کـێشەیەکی جیهـانی دەکات. کە کـێشەی لەیەک جیابـوونەوەی ژن و پیـاوە، کە منـداڵـەکانیان دەبنە قوربانی و باجی لەیەکـتری جیابـوونەوەی دایک و باوکیان دەدەن. دەبـێـت چارەنـووسی ئەو منـداڵانە لە سایەی زڕدایکـدا چـۆن بـێـت؟ پاڵەوانی سەرەکی ئەم رۆمانەی بەفـریـن کەریمی، کچۆڵەیەکی تەمەن دە ساڵ و نیوە و ناوی (ماریـا) یە. دایـک و بـاوکی لەیەکـتری جیـادەبنـەوە و دەکەوێتـە بەردەسـت زڕدایـک. ئەم رۆمـانە بووە بەجـێی سەرسوڕمانی هەموو خوێنەرانی نەرویـج، کە کچـۆڵەیەکی (١٠) ساڵانی کورد، رۆمـانێکی نایابی وای بە زمـانێکی پەتی و شـیرینی نەرویـجی بنووسیت. کە تا ئـێستا شـتی وا لـە منـداڵانی نەرویـج و ئەوروپـاش نەوەشـاوەتەوە. بەفـریـن ئەنـدامی کۆمـەڵەی منـداڵانی کـورد ـ لە نەرویـج بـوو. هـەر لە پـۆلی پێـنج و لە تەمـەنی (١٠) ساڵیـدا، دەستی بە نـووسینی رۆمـانی دووەمی بە زمـانی نەرویـجی کرد، ئەم رۆمانەی لەژێـر ناوی (بـاوکـە ئەژدیـهـاکە) دایـە، لە تەوابـوونی نـزیک ببـووەوە، بەداخەوە کە تووشی کارەساتی وەرگەڕانی ئـۆتـۆمبێلەکەیان بوو. بە سەختی بـڕبـڕەی پشتی بـریـدار بـوو، لە مـردن گـەڕایـەوە. سێ نەشــتەرگـەریی پـشـتـیان بـۆی کـرد. سـاڵـێک لەسـەر عەرەبانە بوو. بەفرین کەریمی لە ئێسـتادا، بڕوانامـەی مـاسـتـەری لە سـۆسـۆلـۆژیـدا وەرگـرت. نیـازی بەدەسـتهـێـنانی بـڕوانـامـەی دکـتـۆرایە.
کـتێـبی رۆمـانەکەی بەفـریـن کەریـمی (مـاریـا ئـۆگ سـتـیـمـورەن ـ مـاریـا و زڕدایکی) لەلامـە. ئەگەر درەفـەتـم بۆ بـڕەخـسێـت، نیـازم وایە وەریگـێـڕم بۆ سەر زمانی کوردی.
ئەگەر بوایە بەفـرین کەریمی ئەم رۆمانەی بە کوردی بنووسیایە. دەبوو بە یەکەم و بە بچووکـترین رۆمانووسی ئەدەبی هـەرزەکارانی کورد. چونکە (١٥) ساڵ بەر لە ئێستا رۆمـانی (مـاریـا و زڕدایـکی) نـووسسیـوە و چـاپـیکـردووە. ئەگـەرچی خـانـەوادەکەی بەفـریـن لە ماڵـەوە بە کـوردی قـسەدەکـەن و بە زاریـش کوردییـەکەی بەفـرین باشە. بـەڵام ناتـوانێـت بە کوردی بخـوێـنـێـتەوە و بنـووسـێـت.

(*) بۆ نووسـینی ئەم بابـەتەم کەم یا زۆر، سـوودم لە چەنـد سایتـێکی ئیـنگـلیزی و نەرویـجی و عـەرەبی وەرگـرتـووە.
رەزا شـوان
دوبـەی: ٢٠٢٤

بابەت: لێكۆڵینەوە

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

دیموکراتی واتا دەسەڵاتی گەڵ بەڵام کاتێ گەل ناهۆشیار بوو چی؟
ئەی ئەگەر دیموکراسی چارەسەری کێشەکان نەکا جێگرەوەی چێیە؟

دیموکراسی: بە یۆنانی بە واتایی: “فەرمانڕەوایی گەل” شێوازێکی فەرمانڕەواییە کە ھەموو ھاوڵاتییەکی “شیاو” بە یەکسانی تیایا بەشدار ئەبن، کە بڕیارەکان بەپێی ڕێنمایییەکانی زۆرینەی ھاوڵاتیان بەھۆی پرۆسەیەکی ھەڵبژاردنی بێگەرد وەرئەگیرێن. کە بارودۆخی کۆمەڵایەتی و ئابووری و فەرھەنگی لەخۆئەگرێت، کە رێگە بە ھاوڵاتیان ئەیات چارەنووسی ڕامیاری بە ئازادی و یەکسانی دیاری بکەن، ھەروەھا یەکێک لە گرنگترین بنامەکانی دیموکراسی بریتیە لە “بەرپرسیارت”، کە ڕێز لە سیستم بگیرێت و وشیاریت زالبێت بەسەر زەبر و توندوتیژیا.
دەستەواژەی دیموکراسی لە وشەی یۆنانی “دیموکراتیا” وەرگیراوە، کە وشەی یۆنانییەکە لە دوو بەش پێکھاتووە “دێمۆس” واتە گەل و “کراتین” واتە فەرمانڕەوایی. بەمانای “فەرمانڕەوایی گەل”. چەندین شێواز لە دیموکراسی ھەیە، بەڵام دوو شێوازی بنەڕەتی ھەیە، کە ھەردووکیان ھەوڵ ئەیەن بۆ چۆنیەتی بەدیھێنانی داواکاری ھاووڵاتییان، یەکیک لە شێوازەکانی دیموکراسی، بریتییە لە دیموکراسی ڕاستەوخۆ کە رێگە بە ھەموو ھاوڵاتییەکی شیاو ئەیات بەشداری ڕاستەوخۆ و کاریگەر ھەبێت لە بڕیاران لە پێکھێنانی حکومەت، وە یەکیکی تر لە شێوازەکانی دیموکراسی، بریتیە لە دیموکراسی نوێنەرایەتی کە لە زۆربەی دیموکراسییە مۆدێرنەکان بەدی ئەکرێت کە ھەموو ھاوڵاتییەکی شیاو لە بڕیارانا دەسەڵاتی باڵادەست ئەمێننەوە بەڵام دەسەڵاتی ڕامیاری بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگای نوێنەرە ھەڵبژێردراوەکان بە نوێنەرایەتی جێبەجێ ئەکرێت.

هاوڵاتی شیاو:
هاوڵاتی شیاو بەکەسێک ئەوترێ کە لەڕووی تەمەنەوە و توانای بڕیاردانی هەبێ بۆ هەڵبژاردن و دیارکردنی نوێەرایەتی حیزب، ڕێکخراو یان کەسێک تا دەسەڵاتی خۆی پێببەخشێ و بەنوێنەرایەتی بەشداری لە دەرکردنی یاسا و بەڕێوەبردنا بکات.

دەنگدەری شیاو:
بەکەسێک ئەوترێ کە ئاستێكی بەرزی هۆشیاری و تێگەشتنی بۆ لێکدانەوەی بابەتەکان هەبێ و بتوانێ شرۆڤەیەکی ژیرانە بۆ گفت و گوتاری حیزب، ڕێکخراو، کەسایەتیی کاندیدەکان بکات و نەکەوێتە ژێر هەژموونی هەست و سۆزەوە.

هەڵەی شیاو:
مەخابن ئەوانەی کە ئەنجامی پرۆسەی دەنگدان و دیموکراسی “فەرمانڕەوایی گەل” یەکلایی ئەکەنەوە هاوڵاتی شیاون نەک دەنگدەری شیاو کە ئەمەش بە گەورەترین و پڕ کێشەترین پرۆسەی دیموکراسی ئەزانرێت بەتایبەتی لە وڵاتانی ڕۆژهەڵات و تازە گەشەکردووەکانا چونکوم ڕێژەی هاوڵاتی شیاوچەندین جار بەرامبەر بە دەنگدەری شیاوە بەڵام ئەمە لە ڕۆژئاوا جیاوازترە.

جۆرەکانی دیموکراسی:
*دیموکراسی میللی یان ڕاستەوخۆ، ئەمە زیاتر بە “ئەثینی” یان ڕەسەن ناو ئەبرێت لە کۆی جیهانا بوونی نییە.
*دیموکراسی سۆسیالیستی، ئەم جۆرە لە دیموکراسی سەرکەوتنی بەدەستنەهێناوە.
*دیموکراسی مەسیحی و ئاینەکانی تر، لێرەیا ئاین ئەبێ بەسەرچاوەی کۆی یاسا و ڕێساکان و ئازادی بەرتەسک ئەبێتەوە.
*دیموکراسی لینڕال، ئەم نمونەیە ساڵانی زوو زیاتر لە سویسرا و وڵاتانی ئەسکەندەنافیا جێبەجێئەکرا و بەڵام لە ئێستایا کاڵبۆتەوە.
*دیموکراسی ناوەندی، ئەمەیان خراپترین جۆری دیموکراسییە کە شویعییەت بەرهەمی هێناوە، لێرەیا دەسەڵات لای ئەنجومەنی سەرکردایەتییە و گەل ئەبێ گوێرایەڵبێ.
زۆر جۆری تری دیموکراسی هەیە، بەڵام بە گشتی دابەش ئەبێ بەسەر دوو جۆرا:
١. دیموکراسی ڕاستەخۆ. رێگە بە ھەموو ھاوڵاتییەکی شیاو ئەیات بەشداری ڕاستەوخۆ و کاریگەر ھەبێت لە بڕیاردان لە پێکھێنانی حکوومەتا، ئەم جۆرە لە دیموکراسی لە زۆرێک لە وڵاتەکان دەستی تێئەخرێت و کاریگەری ڕاستەوخۆی هاوڵاتی لاوازئەکرێت.
٢. دیموکراسی ناڕاستەوخۆیان دیموکراسی نوێنەرایەتی. کە لە زۆربەی دیموکراسییە مۆدێرنەکان بەدی ئەکرێت، کە ھەموو ھاوڵاتییەکی شیاو لە هەڵبژاردنی نوێنەران لە دەسەڵات بەشدارەبن، بەڵام دەسەڵاتی ڕامیاری بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگای نوێنەرە ھەڵبژێردراوەکان جێبەجێ ئەکرێت. دیموکراسی ناڕاستەوخۆ ئایدیۆلۆژیا و بنەما و ڕێباز و مەبدەئ نییە، بەڵکو کۆمەڵە ڕێکەوتن و بەهایەکی سیاسی هاوبەشە، هەموو لایەک کۆکن لەسەری، بۆیە ئەو هەموو دۆخە وەرئەگرێ.

نادیموکراسی خودی دیموکراسی:
وەک پێشیتر پێناسەکرا کە دیموکراسی واتای “فەرمانڕەوایی گەل”ە، واتا ئەبێت گەل هاوبەش و یەکسانبن و پێکەوە فەرمانڕەوایی بکەن، بەڵام هەر بەپێی ئەو واتایە و لە سیستمی دیموکراسیا نادادی و خۆسەپاندن ئەسەپێنرێ، زۆرینە کۆی مافەکانی بەرامبەر هیچی کەمینە ئەسەپێنێ و لە هەموو لایەکیشەوە دانی پیائەنرێ.
نادیموکراسی بوون لە خودی دیموکراسییا ئەوەیە کە ڕێ بە زۆرینە ئەیات مافەکانی کەمینە پێشێل بکات، زۆربەی کات کەمینە یان نەتەوەی ژێردەست مافەکانی ئەخورێت و بەدەنگدان و بە شێوەی دیموکراسی بەدۆراوی یەتەدەرێ بۆ نمونە دیموکراسی لە “عێراق، تورکیا و ئێران”.
لە عێراقا بە دیموکراسی و حوکمی زۆرینەی نوێنەرانی مەزهەبێکی دیاریکراو لە نەتەوەی سەردەست، لەگەڵ بوونی دەستورێکی دانپیانراوا، کەچی بەردەوام شیعەی باڵادەست لەڕێی زۆرینەی پەرلەمانییەوە بەدیموکراسی مافەکانی سوننە و کورد پێشێلەکا، ئەوەشی بەدەنگدان بۆیان نەکرێ لە ڕێگەی دادگای بەناو فیدراڵییەوە ئەسەپێنن چونکوم زۆرینەی ئەو دەزگایەش سەر بەوانە.
لە تورکیا بە دەنگدان و دیموکراسی لە ڕێگەی هەردوو دەزگای پەرلەمان و دادوەرییەوە مافەکانی کورد لە و وڵاتە نەک پێشێل ئەکرێ بەڵکو تا ئاستی سڕینەوەش ئەڕوات، لە تورکیا زمان و کلتور، خاک و نیشتمان، هونەر و ئەدەب هەمووی لە پەرلەمان و لە دادگاکانەوە لە کورد قەدەغەئەکرێ، لەڕاستیشا بەدیموکراسی لە ڕێی نوێنەرە هەڵبژێراوەکانەوە جێبەجێئەکرێ، کە کۆی ئەو کارانە نادادی و چەوسانەوە و سڕینەوە و نکۆڵی کردنە لە مافی گەلی کورد، بەڵام کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی تەنها سەرنجی لەسەر دەرەبڕێ وئامادەنییە هیچ پەستانێک بخەنە سەر تورکیا لەبەر دوو هۆکار: هۆکاری یەکەم ئەوەیە کە پرۆسەکە لە پەرلەمان و دادگاکانەوە بە شێوەیەکی دیموکراسی و یاسای جێبەجێئەکرێ. هۆکاری دوەمیش بەرژەوەندی هاوبەشە لەگەڵ ئەو وڵاتە و دیموکراسی ئەکرێ بە خۆراکی بەرژەوەندییەکان.

دیکتاتۆر لە دیموکراسیا:
دیموکراسی ڕاستەوخۆ یان میللی کە زیاتر بە “ئەثینی” ناسراوە و گەل بە یەکسانی فەرمانڕەوایی ئەکەن لە ئێستایا بوونی نەماوە و ئەگەر هەشبێ زۆر دەگمەنە. لە سەردەمی ئێستایا هێزە توندڕەوەکان، ئاینی و مەزهەبەکان، دژە فرەیی و نەتەوەپەرستەکان لەڕێی سندوقەکانی هەڵبژاردنەوە و بەدەنگی زۆرینە و لە پەرلەمان کۆی خواستەکانیان بەسەر کۆی پێکهاتەکانیترا ئەسەپێنن، کە بەداخەوە لە ئێستایا ئەم دیاردەیە وڵاتانی ڕۆژئاواشی گرتۆتەوە، نمونەی سوید، ئیتالیا، هەنگاریا و ڕوو لە هەڵکاشانی زیاتریشە، گومانئەکرێ کە لە ئەگەری هەڵبژردنەوەی دۆنالد ترمپیشا ئەمریکاش بگرێتەوە.
وڵاتانی هاوشێوەی ڕوسیا، ئێران، وڵاتانی جیابۆوە لە یەکێتی سۆڤیەت، تورکیا، ڤەنزویلا، چین….هتد ئەم وڵاتانەش بە سود وەرگرتن لە دەنگدان و لەژێر پەردەی دیموکراسیا درێژە بە دەسەڵات و مانەوەی دیکتاتۆرەکانیان ئەیەن.

زۆرەملێی دیموکراسی:
ئەوەی لەسەر دیموکراسی زانراوە ئەوەیە کە هەر کەسێک بەپێی خواست و حەزەکانی خۆی، بەبێ ترس و بە ئاشکرا، کە دژ بە بەرژەوەندی گشتی و ئاسایشی نەتەوەی نەبێ، ئەوەی بەباشی ئەزانێ ئەنجامی بات، جا لەڕێێ پرۆسەی دەنگدانەوەبێ یان نوسراو یان هەر شێوەیەکی تر کە گونجاوبێت، بەڵام ئەمە لە زۆربەی وڵاتانی ڕۆژئاوا و ڕابەرانی دیموکراسی جیهانی لە هەموو کاتێکا وەک خۆی جێبەجێ ناکرێ، بۆ نمونە نوسین و بڵاوکردنەوە دژی هاوڕەگەزبازی ڕێگەپێیراو نییە، نابێ بە ئاشکرا بەکەسی هاوڕەگەزباز بوترێ کە ئارەزووی هاوڕییەتی یان پیاسەکردن ناکەی لەگەڵی لەبەر ئەوەی هاوڕەگەزبازە، خۆ ئەگەر ئەوەت پێووت ئەتوانێ ڕووبەڕووی دادگات بکاتەوە، ئەگەر لە مناڵان بپرسرێ کە ئایا چۆن لە هاوڕەگەزبازی ئەڕوانن و لەوەڵاما بڵێن ئەو کارە بەباش نابینن ئەوا باوک و دایکەکانیان بانگئەکرێن بۆ لێپێچینەوە، بەدیوێکیترا ئەبی هاوڕەگەزبازی قبوڵکرێ ئەگەر لەناخیشا دژبی، ئەمەش پێشێلکردنی ئازادی تاکە لەگەڵ بنەماکانی دیموکراسیا یەکناگرێتەوە.

جێگرەوەی دیموکراسی:
بەهۆکاری ئەوەی کە دیموکراسی ڕاستەوخۆی میللی “ئەثینی”لە ئیستایا بوونی نییە و پرۆسەکە نوێنەرایەتی خودی واتا و مەغزای ناوەکەی ناکات و لە ئێستایا “دەوڵەت- نەتەوە” لە هەموو جیهان بەچڕی و تەنانەت لە ڕۆژئاوا و وڵاتانی ئەسکەندەنافیاش تۆخ بۆتەوانێ و شەڕ لەسەر دیاریکردنی هێڵی سنوورە ئەتنیکییەکان بەردەوامە. ئەوا ئەکرێ بە کەمێک سەرنجەوە “کۆنفیدرالیزمی دیموکراتیک” جێگرەوەبێت.
ئەگەر بەدوای چارەسەرا بگەڕێین بەتایبەتی بۆ ئەو ولات و شوێانەی کە زیاتر لە نەتەوەیەک یان ئاین و مەزهەبێک بوونی هەیە ناوچە کوردستانیە دابڕێنراوەکان یان عێراق، تورکیا، ئێران، سویسرا، ئۆکرانیا…هتد، ئەوا کۆنفیدڕاڵیزمی دیموکراتی باشترین چارەیە وە، بە کرداریش لە ڕۆژئاوای کوردستان جێبەجێ کراوەو سەرکەوتووشە، لە سیستمی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی بەپێی پێکھاتەکانە نەک زۆرینەو کەمینە یان نەتەوەی زاڵ و سەردەست وەک عێراق، ئێران ، سوریا و تورکیا.
مۆدیلی نه‌ته‌وه‌ – ده‌وڵه‌ت له‌گه‌ڵ سروشتی کۆی پێکهاته‌ی کۆمه‌ڵگاکانی خۆرهه‌ڵاتی ناوین ناگونجێت نەک تەنھا کورد. لە ساڵانی پێشووترا ووردە ووردە لەکۆی جیھانا کار لەسەر کاڵکردنەوەی نەتەوە و سنور ئەکرایەوە و زیاتر گرنگی بە مرۆڤ بوون ئەیرا بەڵام بەداخەوە ماوەیەکە پێچەوانەکەی ئەبینین بەتایبەتی لە دوای کرۆنا و هاتنە دەرەوەی بەریتانیا لە یەکێتی ئەوروپا و شەڕی ڕوسیا-ئۆکرانیا و بەهێزبوونەوەی هێزە نەتەوە پەرستەکان دەوڵەت-نەتەوە زۆر تۆخ بۆتەوە و کاریشی پێئەکرێ.
لە مۆدێلی کۆنفیدڕاڵیزمی دیموکراتی ئەکرێ ھەر نەتەوە و پێکھاتەیەک لەبری ئەوەی لەناو گلۆبالیزم یان ئیمبراتۆریەتی نەتەوەی باڵا دەستا بتوێتەوە، بەپێچەوانەوە درێژە بەبوونی خۆی بات و گەشەش بکات، بەڵام ئەمە تەواو جیاوازە لە مۆدێلی نەتەوە –دەوڵەت، کە لێرەیا ھەموو نەتەوە بچوکتر و کەمینە و پێکھاتەکان ئەبن بەخۆراکی نەتەوەی سەردەست، نەک ھەر گەشەش ناکەن بەڵکو ھێدی ھێدی بەرەو توانەوە و لەناوچونیش ئەچن. بەبارێکیترا ئەگەر باس لە سیستمێکی دیموکراتی ڕاستەقینە بکەین ئەوا ئەبێ باس لە مۆدێلی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی بکەین بەتایبەت لەو وڵاتانەی کە نەتەوە و پێکھاتەی جیاوازی تیایە بەڵام ئەمیش بێ نەنگی نییە کە لێرەیا بوار بۆ باسکردنی نییە.

سامانی وەستا بەکر
٢١-٢-٢٠٢٤
سوید-ستۆکهۆڵم

شەیدای فەرامۆش کردنی
یادی تۆ منم
هەر شەوێک لە بۆن عەتری تۆ
ئەگری پوشاکم
هەر وەک” با” ی بێ رێگە و جێ
من ئاوارەم
تۆ دەریا
من پاپۆڕی بێ سەرنشینم
عاشقێکی نادیار
بێ تۆ ، بێ کەس و ئاشنایانم
بێ ئاگا کە رۆشتی ئەی هاوسەفەرم
بێ تۆ بێ لانە و ناو و نیشانم
شێتێتی عەشق لەگەڵما
هەر شەوێ بەرەو لای تۆ سەفەر ئەکا
ئەم دڵە جار و بار وەک درەخت
ئارەزووی ” تەور” ئەکا
ئاخر شێتێتی عەشقە
باوەڕ کردن وون ئەکا
لە قەفەسی تەنهایی رزگارم کە..وەرە گیانەکەم
وەرە کە بێزامم..بێ ئامانم
وەرە کە لەم شارەیا
عاشقێک جگە لە خۆم ، نابینم

             ــ1ــ

         قەراغ شار

له کۆڵانێکی قەراغ شار ، دوو هۆدە و هەیوانێکی کڕی ، وەک بڵێی خۆی لە کرێچێتیی شاردەوە ..

دراوسێی لای ڕاستی سواڵکەر بوو ، یەکێک بوو لە وەزعباشەکان ..

دراوسێی لای چەپی توجار بوو ، ڕۆژێ ڕێی پێگرت ، لێی پرسی :

ـــ( تۆ چ کارەی ؟ )

ـــ(لە خەستەخانەم )

ـــ( ئێ ئێ ..کەواتە ئەتوانی شرینقە بوەشێنی ؟ )

ئەگەر بڵێ من ئیش لەسەر چاندنی بەکتریا ئەکەم ، ڕەنگە بتەقێتەوە بەسەریدا و بڵێ : کە ماموابێ تۆ میقرۆبات قەڵەو ئەکەیت و خەڵک نەخۆش ئەخەی ؟؟

ئینجا وەرە تێی گەیەنە ..

ـــ( نا نا .. لە خەستەخانە بلیت بڕم .. )

  ‌          ـــ2ـــ

             مەڕ

تازە بەفرگرەی ئەلەکتریکیی هاتبووە شارەوە ، خەڵکەکە وا لێی تێگەیشتبوون کە ئەبێ مەڕێک و دوو سندوق تەماتە و بامێ و ..سێ چوار سەروپێی تێ بکرێت بۆ زستان ..واتا ئەبێ پڕ بکرێ ..

باوکی ئەمیش لەبەرئەوەی ڕەفیق کەم نەبێ ، دوو مەڕی قسری کڕی و لە حەوشە بەستنیەوە ، هەتا بە زووترین کات سەریانبڕێ و داخڵی پیرە بەفرگریان بکات ..

ئەو عەسرە ئەم هەر خۆی لە ماڵەوە بوو ..دەور و خولی مەڕەکانی دا ، پەتی یەکێکیانی کردەوە ، هەتا وەک فیلمەکان پیاسەیەکی لەگەڵدا بکا .. مەڕ هار بوو ، وەک سوێسکە فرتەی بۆ کرد و لە کۆڵان هەڵیتیزاند ..

ئەمیش مێرمناڵێکی یانزە ساڵان ، هەر ئەوەندەی پێکرا وەک تێسکەی تفەنگ ڕایکردە کۆڵان ، لەو سەری کۆڵان ، مەڕەکە ڕاوەستابوو ، کە ئەمی بینی ، بە چوارناڵە ، لە چاو ونبوو ..  وەک تۆما هۆک ، دوای کەوت .. لە پشت ماڵی ئازاد شەوقی شێوەکار ، پارچە زەمینێکی بەتاڵ هەبوو ، مەڕەکە لەوێ گیری خوارد . . ئەملاولای لێگرت .. مەڕەکە چاوی تێ بڕی ،وەک ئەوەی پێی بڵێ : وازم لێ بێنە ، تەحەمولی ناو بەفرگرە ناکەم ..!

سوودی نەبوو ، شۆقێکی گرت .. بە دەستەکەی تریشی پەتەکە …مەڕە خۆی توند کرد ، ناچار ڕایکێشا ..

لە ژێر لێویشەوە پۆزشی بۆ دێنایەوە  : ( وەڵاهی نەتبەمەوە ، شکم نییە باوکم سەرم ئەبڕێ .. گۆشتیشم ناخورێ .. بەس نییە تۆ گۆشتت ئەخورێ ؟ هیچ نییە ، با هەتا زستان لەناو بەفرگرەدا لێی بخەوی ! )

              ــ3ــ

             خزم

نزیکەی شەش سەعات بوو بە یەکتری ناساندبوون ..ئەمیان لە بنەماڵەی خێزانەکەی بوو ..ئەوەی تریان لە بنەماڵەی خۆی بوو …ئێستایش لە پرسەکەدا ،  لە تەنیشت یەکەوە ڕاوەستاون و جار جار قسە ئەکەن ..دڵنیایە کە باسی ئەم ئەکەن ، چونکە تاکە شت کە هەردووکیان بیناسن  ، ئەمە .. واتا تاکە کۆلکەی هاوبەشی نێوانیان ، ئەمە ..بێجگە لەم ، ئەبێ باسی چی بکەن؟ بە تایبەت جار و بار نیگایەکیان ئەگرتە ئەم ..بەو پێیەی نیگاکانیان توند بوو ، پێدەچوو زۆر خراپ باسی ئەم بکەن ..یەک دوو جار ویستی هەستێت و بڕوات داکۆکیی لە خۆی بکات ،بەڵام سودی نەبوو ، چونکە پێ دەچوو چرکە بە چرکە زیاتر باسی ئەم  بکەن  ، بە جۆرێ کاربگاتە ئەوەی قسەی ڕەق و جنێویشی پێبدەن .. هەر بۆیە باشتر وابوو دان بەخۆیدا بگرێ ..بەڵکو بەخۆیاندا بچنەوە ..بەڵام لەوە نەدەچوو سودی هەبێ ..چونکە تا دەهات زیاتر قسەیان (ڕەنگە )دەربارەی ئەم ئەکرد و ..لەوە ئەچوو نیازیان وا بێ  تەنانەت  لێیشی بدەن ..!