دەقی شیعری(ئەگەر)
ئەگەر کوڕە ئاغایەکی بە زەبری قاسە پڕ ئەبووم
ئەگەر لە بەگزادەیەکی چەورخۆری دەنگ گڕ ئەبوم
ئەگەر لە بازرگانێکی دیوەخان گەرم و گوڕ ئەبوم
ئەگەر بەڕێوەبەرێکی دەست ڕۆیشتووی دەست بڕ ئەبوم
ئەگەر خزمی ڕێ گرێکی بە دەسەڵات و دڕ ئەبوم
ئەگەر لە قاچاخچییەکی سینی بەر بۆسیخوڕ ئەبوم
***
ئەوا نەوەک هەر حەزت کرد کچم بەیتێ
بەڵکو کڕنوشیشت ئەبرد بۆ سێبەرم..
وەکو تانجی دوام ئەکەوتی تا بمگەیتێ
ئاغام ..بەگم..قوربان..گەورەم..تاجی سەرم!
من نۆکەرم!(٢)

دەسەڵاتی پارە و کاریگەری لەسەر بوونیادی کۆمەڵایەتی
مارکس دەڵێت (پارە گەورەترین ڕۆڵی لە دیاریکردنی ڕەوتی مێژوودا هەیە.)(٣) ئەم دیاریکردنەی ڕەوتی مێژوو، دیاریکردنی ڕەوتی ململانێ کۆمەڵایەتییەکانی نێوان چینەکانە. پارە کە لە پرۆسەی بەرهەمهێنان و ئاڵوگۆڕدا ڕوحی بەرهەم و کاڵایە. ئیتر بەهای پارە ئەو بەهایەیە کە لە توانایدایە کاریگەری بەسەر پەیوەندییەکان و هەست و نەریت و تەنانەت مەعریفە و زانستیش دابنێت. هێزێک کە دراو یان پارە هەیەتی لە بەهاکەیەتی. بەهای پارە بەهای ماددییە و لەژیانی ڕۆژانەی کۆمەڵگەدا هەستی پێدەکرێت و کاریگەرییەکەی بەسەر سەرجەم جومگە و پێکهاتەکانی ژیانەوە دەبینرێت. کاریگەری هێزی پارە لە کۆمەڵگەی بۆرژوازی، کاریگەری دەبێت لەسەر کلتوور و نەریتە کۆمەڵایەتییەکان. بۆیە دەبینین پارە لە کۆمەڵگەی بۆرژوازی نەک هەر ئیش لەسەر هاوکێشە سادەکانی ئابووری و بەرهەمهێنان دادەنێت، بەڵکو بەگژ مەحاڵەکاندا دەچێتەوە و هاوکێشەی ژیان دەگۆڕێت و مۆری خۆی لە دروستکردنی کەسایەتییە کۆمەڵایەتییەکانیش دەدات. بۆیە دەبینین لە کۆمەڵگەی بۆرژوازی پارە پردی نێوان ئینسانەکان و بەرجەستەکەرەوەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانە. بێهۆ نییە دەبینین کە پارە جێی پەیوەندییە گەرموگووڕە کۆمەڵایەتییەکانی نێوان مرۆڤەکانی گرتۆتەوە. شاعیریش هاتووە ئیش لەسەر ئەم هێزەی پارە دەکات و واقیعییانە وێنای دەکات. بە وردبوونەوە لە شیعری (ئەگەر) ی جەماڵ شارباژێڕی کە لە دوو کۆپڵەی سەرەکی پێکهاتووە، ئەو دیمەنە دەبینین کە شاعیر لەزمانی کەسی یەکەمەوە زۆر بەڕوونی ئەو پەیامە کۆمەڵایەتییە وێنا دەکات کە کۆمەڵگە گیرۆدەیەتی. پەیامی ناسینی دۆخ و باری سایکۆلۆژی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگەی کوردستان. شاعیر سکاڵانامەی گەنجێکمان بۆ وێنا دەکات کە لەبەر ئەوەی هەژارە و کوڕی ئاغا و بەگزادە و بەڕێوەبەر و بازرگان و دەستبڕ و دز نییە، کەس ئامادە نییە بیکاتە زاوای خۆی كچی خۆی بداتێ. چی وای لە کۆمەڵگە کردووە ئەم هەڵوێستەی بەرامبەر بە کوڕێکی هەژار هەبێت؟ دەوڵەمەندخوازی چ پەرچوویەکە کە خەڵک لە ئاستییا نەرم و دڵباشە و تەسلیمی دەبێت؟ پێوانەی هەژاری و دەوڵەمەندی لە کۆمەڵگەی سەرمایەداری لەسەر چ بنەمایەکە؟ ڕۆڵی موڵکایەتی تایبەتی و پارە لە دروستکردنی ئەم دۆخەدا چییە؟ مێژووی نووسینی ئەم شیعرە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٦٧ی زاینی کە کۆمەڵگەی کوردستان کۆمەڵگەیەکی چینایەتی سەرمایەدارییە. لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریش هەمیشە لێکدژییەک بوونی هەیە لەنێوان بەرژەوەندی چینەکان. ئەوەی لە شیعرەکەدا ئاغا و بەگ و بازرگان و بەڕێوەبەری دەستبڕ و بەگزادە و ڕێگری بەدەسەڵات و قاچاخچی سینی بەر بۆ سیخوڕی بەیەکەوە بەستووەتەوە، پارە و دەسەڵاتی پارەیە. بە خوێندنەوەی کۆپڵەی یەکەم وەک (هۆکار) ئەوە دەردەکەوێت کە ئەگەر ئەو کوڕە هەژارە گەنجە هێزی پارەی لە پشت بێت، ئەوا وەک (ئەنجام) دەتوانێت ژن بێنێت و تەنانەت وەک سەرگەورە و جەنتڵمان دوای بکەون و ببنە نۆکەری. مارکس دەڵێت (پارە وەفاداری دەگۆڕێت بۆ خیانەت، عەشق دەکاتە ڕق، ڕق بە عەشق، فەزیلەت بە ڕەزیلەت، خزمەتکار بە ئاغا و ئاغا بە خزمەتکار، دەبەنگیی بە زیرەکی و زیرەکی بە دەبەنگی.)(٤) ئەم سیحرەی پارە لە سیستەمی سەرمایەداریدا هێندە بەهێزە کە سنوورەکانی چینەکان دەبڕێت و نەک هەر بەرجەستەکەرەوەی بەرژەوەندییە چینایەتییەکانە، بەڵکو ڕۆڵی گرنگ لە شێوەپێدانی سایکۆلۆژییەتی ئینسانەکان و چینەکان دەگێڕێت. هێزی پارە بەجۆرێکە لەتوانایدایە هاوکێشە کۆمەڵایەتییەکان هەڵگێڕێتەوە.
ئەوا نەوەک هەر حەزت کرد کچم بەیتێ
بەڵکو کڕنوشیشت ئەبرد بۆ سێبەرم..
وەکو تانجی دوام ئەکەوتی تا بمگەیتێ
ئاغام ..بەگم..قوربان..گەورەم..تاجی سەرم!
من نۆکەرم.(٥)
هەڵگێڕانەوەی ژیانی کوڕە هەژارێک بە تاجی سەر تەنها و تەنها لە توانای هێزی پارەدایە. ئەوە ڕاستە پارە دەتوانێت خوشگوزەرانی کاتیی دەستەبەر بکات، بەڵام هەرگیز ناتوانێت ئاسوودەیی هەمیشەیی بنیاد بنێت. پارە دەتوانێت ببێتە ئەو دەسەڵاتەی کە بوونیادی کۆمەڵایەتی مرۆڤەکان بگۆڕێت و خەسڵەتە کۆمەڵایەتییەکان ئاوەژوو بکاتەوە. پارە دەتوانێت دۆخی مۆڕاڵی ئینسانەکان پێچەوانە بکاتەوە، یان وەک مارکس دەڵێت ( پارە هەموو سیفاتە بەشەرییەکان پێچەوانە دەکاتەوە.) (٦) بەرجەستەکردن و وێناکردنی دۆخی سایکۆڵۆژی مرۆڤەکان لەدەرەوەی یاساکانی ململانێی چینایەتییەوە یان لەدەرەوەی بەرژەوەندی چینایەتییەوە لە دەقی ئەدەبیدا ناتوانێت خزمەت بە خەسڵەتی شۆڕشگێرانەی مرۆڤەکان بکات لە ئاڵوگۆڕە بنەڕەتییەکانی ژیاندا. بلیخانۆف دەڵێت(هونەرمەند حوکم بەسەر شتدا نادات، بەڵکو وێنەی شت ئەگرێ)(٧) هەر بۆیەشە جەماڵ شارباژێڕی وێنای دۆخێکی بۆ کردووین کەجێی قێزلێبوونەوەیە. دەستبردن بۆ وەها بابەتێک و کردنی بە ناوەڕۆکی دەقێکی ئەدەبیی، خۆی ئاماژەی خوێندنەوەی و تێگەیشتنی شاعیرە بۆ دۆخی کۆمەڵایەتی و ئابووری و تەنانەت سیاسی کۆمەڵگەش. بەمجۆرە پێموایە جەماڵ شارباژێڕی لەئاستانەی نووسینی ئەم دەقەکدا ئەوەمان پێدەڵێت کە:
یەک : شاعیر خاوەن تێگەیشتنی خۆیەتی بۆ کۆمەڵگە و دەبێت ئەدیبان و نووسەران خۆیان لەناو کۆمەڵگەدا ببیننەوە و بەشداری کارایان هەبێت لە دەست خستنە سەر کێشە و گرفتەکانی کۆمەڵگە و ئینجا هەوڵدان بۆ گۆڕینی ژیان.
دوو : نووسەر و ئەدیب دەبێت و دەتوانن ئەو کێشە کۆمەڵایەتی و ئابوورییانە لە دەقەکانیاندا وێنا بکەن و دەقە ئەدەبیی و هونەرەرییەکانیان ئاوێنەی واقیعی ژیانی کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی کۆمەڵگە بن.
(دەسەڵاتی پارە هەمیشە و بەدرێژایی مێژوو لە وزەی مرۆڤ بەدەر بووە.)(٨)ئەوە دەسەڵاتی پارەیە ئینسانی ژێردەستە کردووە و دووچاری چەوسانەوەی کردووە. جەنگین دژ بە دەسەڵاتی پارە و موڵکایەتی تایبەتی لە کۆمەڵگەی بۆرژوازی جەنگینە دژ بە بەرژەوەندی تایبەتی دەستڕۆیشتووان و ستەمکاران. ئەمەش وا دەکات کە دەسەڵاتدارانی بۆرژوازی بەهەموو توانایانەوە نەهێڵن ئەو دژایەتیکردنە هەروا بە ئاسانی تێپەڕێت و هەڵدەستن بە ئەنجامدانی گەلێ دژەکرداری کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی. جەماڵ شارباژێڕی شاعیر لەم شیعرەدا نایەت پارە و دەسەڵاتی پارە ڕەت بکاتەوە. ئەو داخی ئەوەی هەیە کە ئەو دەسەڵاتەی نییە. ئەمە خاڵی جیاکەرەوەی شۆڕشگێڕییەتی دەق و بەرهەمی ئەدەبییە. بۆیە جەماڵ شارباژێڕی لەم دەقەدا ئاماژەیەکی گرنگمان نیشان دەدات کە وێناکردنی ئەم ئاماژەیە تا بڵێی جێی بایەخە و بەبڕوای من کرێدتی شیعریی جەماڵ شارباژێڕی چەند هەنگاو دەباتە سەرەوە، بەڵام ناتوانێت پەساپۆڕتی شۆڕشگێڕبوونی پێببەخشێت.

شیعری (ئەگەر) و ئیشکالاتی هونەریی
ئەم شیعرە بەڕواڵەت سادە و بەناوەڕۆک بەپێز و دەوڵەمەندە، بە زمانێکی سادە و ڕەوان نووسراوە و گوزارشتی لە دەسەڵاتی پارە و کاریگەری لەسەر بوونیادی کۆمەڵایەتی ژیانی ئینسانەکان لە کۆمەڵکەی کوردستان کردووە. مەودای خەیاڵ تیایدا باڵا نییە. ڕێنووسەکەی بەپێوانەی ساڵی ١٩٨٣ خراپ نییە و باشیش نییە، دەڵێم باش نییە چونکە نەدەبوو لە دێڕێ یەکەم وشەی (ئەبووم) بە دوو واو و (ئەبووم)ەکانی دێرەکانی دوواتر بە یەک واو بنووسرێت. هەروەها نەدەبوو وشەی لۆکاڵی کە گرفتێکی گەورەش نییە لە دەقێکی وادا بەکار ببات، وەک وشەی ( بەیتێ) کە دەیتوانی بنووسێت (بدەیتێ). شاعیر لە کۆپڵەی دووەم دێڕی یەکەم دەڵێت (ئەوا نەوەک هەر حەزت کرد کچم بەیتێ) ئەم دێڕە لەڕووی داڕشتنیشەوە کەموکوڕی تێدایە. حەزت کرد ڕابردووە و دەبوایە ڕابردووی بەردەوام بووایە ( حەزت دەکرد). لەم شیعرەدا دووبارەبوونەوەی سەرەتای دێڕەکانی کۆپڵەی یەکەم بە وشەی (ئەگەر) و کۆتایی دێرەکان بە وشەی (ئەبووم)جوانییەکی بەخشیوەتە شیعرەکە. بۆیە ئەم دووبارە بوونەوەیە نەک خوێنەر تووشی وەڕسبوون ناکات، بەڵکو خوێنەر زیاتر هان دەدات بزانێت کۆتاییەکەی بەکوێ دەگات و چ ئەنجامێک دەداتە دەستەوە. وێنە سادەکانی کۆپلەی یەکەم هەر هەموویان لەڕێگەی ڕەگەزی(بەراوردکاریی)ەوە بوونیادنراون. بۆیە دەبینین فۆرم لەم دەقەدا هێندە سادەیە ناتوانێت پڕ بە پێستی ناوەڕۆکەکە بێت، یان باشتر بڵێم فۆڕمی شیعری (ئەگەر) لەئاست پەیامە کۆمەڵایەتییەکەیدا نییە.

سەرەنجام
دەقی شیعری(ئەگەر)ی جەماڵ شارباژێڕی گەرچی دەقێکی سادەیە و بەبۆچوونی من فۆرمی دەقەکە لەئاست ناوەڕۆکەکەیدا نییە و شاعیر دەیتوانی شیعرەکە بەهێزتر بنووسێت، بەڵام دەقی (ئەگەر) هەڵگری ناوەڕۆکێکی کۆمەڵایەتی و پەیامێکی چینایەتی گرنگە، کە وەک زەنگێکی وشیارکردنەوە لە کۆمەڵگەی کوردستان پەنجە دەخاتە سەر کاریگەری ‌هێزی پارە لەسەر ئینسانەکان و سایکۆلۆژییەتی کۆمەڵایەتییان. ئەو هێزەی کە نەک ئەمڕۆ لەسەرەتای هەزارەی سێیەمدا کۆتایی نەهاتووە، بەڵکو لە دەیەی شەستەکان زیاتر و کاریگەرتر مۆرکی خۆی لە ژیانی ئینسانەکانی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا داوە، بە کۆمەڵگەی کوردستانیشەوە. هێزێک کە تا بمێنێت مرۆڤایەتی لە ستەم و چەوسانەوەی چینایەتی ڕزگاریان نابێت. جەماڵ شارباژێڕی شاعیر، جگە لە عەشقی کوردایەتی و ئافرەت، چەندین ئاوڕدانەوەی کۆمەڵایەتی تریشی خستۆتە سەر خەرمانی بەرهەمە ئەدەبییەکانی و کە بۆ خۆی بۆتە ئاماژەیەکی درەوشاوەن لەنێو جیهانی نووسینی ئەم شاعیرە.(٩)

نووسینی: عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
سەرەتای ساڵی ٢٠٢٣

————————————————-

سەرچاوە و پەراوێزەکان :
(١)جەماڵ ئەمین عارف ناسراو بە جەماڵ شارباژێڕی شاعیر ( ١٩٤١ – ٢٠٢٣) لە کۆتایی دەیەی پەنجاکانی سەدەی بیستەمەوە دەست بە نووسینی شیعر دەکات و بۆ ماوەی زیاتر لە شەش دەیە لەنێو بزووتنەوی شیعری کوردیدا چالاکانە بەرهەمەکانی بڵاو دەکاتەوە. جەماڵ شاعیرێکی نەتەوەییە کە سەرتاپا شیعرەکانی بۆ مەسەلە و کێشەکانی نەتەوەی کورد تەرخان کردووە. کێشەی کورد و ئازادی نەتەوە تەوەری بنەڕەتی بوونیادی شیعرییە لای جەماڵ شارباژێڕی. ئەو وشەی کردە مەتارێز بۆ بەرگری لە نەتەوەی کورد. جەماڵ یەکێک بووە لە ئیمزاکەران بەیاننامەی ڕوانگە و هەورەها دامەزرێنەرانی دەستەی نوێخوازی روانگە بوو لەگەڵ هەریەک لە شێرکۆ بێکەس و جەلالی میرزا کەریم و حوسێن عارف و کاکە مەم بۆتانی. شاعیر تا ڕۆژی ژیانئاوایی وەفادار مایەوە بۆ ڕێباز و ڕەوتی شیعری ناسیونالیستی کوردی و لەڕێگەی دەقە شیعرییەکانییەوە تێکۆشا کێشەی خۆشەویستی و سیاسی تێکهەڵکێش بکات. جەماڵ شارباژێڕی لەموەی ژیانیدا ژمارەیەک کتێبی بەچاپ گەیاندووە. دواجار ئەم شاعیرە لە ١٠ ی مانگی تەممووزی ساڵی ٢٠٢٣ لە لەندەن بە نەخۆشی شێرپەنجەی خوێن ژیانئاوایی لە شیعر و نووسین کرد و تەرمەکەی گەڕێنرایەوە کوردستان و لە قەزای چوارتا لە گۆڕستانی سەلیم بەگ بەخاک سپێردرا. بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە سایتەکانی کوردیپیدیا و وێستگەنیوز https://www.kurdipedia.org/default.aspx?lng=1&q=201002210956443564
https://www.westganews.net/dreja.aspx?=hewal&jmara=126361&Jor=1

(٢)جەماڵ شارباژێڕی کۆشیعری (لەئەلبومی یادگارا) چاپخانەی ئۆفسێتی سەرکەوتن چاپی یەکەم ١٩٨٣ لاپەڕە ١٠. ڕێنووسی شیعرەکەم دەستکاری نەکردووە و وەکچۆن لە کتێبەکەدا هاتووە ئاوا نووسیومەتەوە.
(٣)Karl Marx and Fridrich Engels The Communist Manifesto, Oxford Worlds Classic, Oxford University Press USA 1992.
(٤)کارڵ مارکس دەسەڵاتی پارە لە کۆمەڵگەی بۆرژوازیدا وەرگێرانی لە ئەڵمانییەوە پێشڕەو محەمەد سایتی سبەی ٢١-٣-٢٠١٩
https://www.sbeiy.com/Details.aspx?jimare=11650
(٥)جەماڵ شارباژێڕی کۆشیعری (لەئەلبومی یادگارا) چاپخانەی ئۆفسێتی سەرکەوتن چاپی یەکەم ١٩٨٣ لاپەڕە ١٠.
(٦)کارل مارکس قوة المال في المجتمع البرجوازی ملخص بقلم اندریة فولکوف و ستیفن هیکس https://ar.atlassociety.org/session/karl-marx-the-power-of-money-in-bourgeois-society
(٧)جۆرج بلیخانوف الفن و التصور المادي للتاریخ ترجمە جورج طرابیشي دار الطلیعة للطباعة والنشر بیروت لبنان الطبعة الاولی ١٩٧٧ ص ١٩١.
(٨)جان فریفیل تێزەکانی مارکس – ئەنگڵس لەبارەی ئەدەب و هونەرەوە وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە فوئاد مەجید میسری لەبڵاوکراوەکانی ناوەندی توێژینەوە و هزریی شەهید ئارام چاپی یەکەم ٢٠١٩ لاپەرە ٤٨.
(٩)بۆ نموونە شیعری کرێکارم لە گۆڤاری ڕزگاری ژمارە ٥ ی ساڵی ١٩٦٩ لاپەڕە ٤٤ و ٤٥ و چەندین دەقی تر.

لە كۆتایی هەشتاكانی سەدەی ڕابردوودا، كاتێ قوتابی پۆلی پێنجەمی وێژەیی بووم، لە قوتابخانەی دواناوەندی ڕواندزی كوڕان، بۆ یەكەم جار پەشێو و شیعرەكانیم ناسی. ئەو كات لە ڕێگەی قوتابیەكی هاوڕێمەوە، كۆمەڵە شیعری ( شەو نییە خەونتان پێوە نەبینم و ڕۆژ نییە لێتان توورە نەبم ) بینی و خوێندەوە. بە ڕاستی شیعرەكانی زۆر كاریان لێ كردم و چێژێكی بێ سنوورم لە دنیای شیعری پەشێو وەرگرت. بە تایبەتیش شیعرەكانی (كاك و نیازێك هەڵوەری و لە دەستم دێ و نیازم وابوو) گەلێكی دیكەش. ئەو كاتیش، خۆم لە كەف و كوڵی عەشقێكی ڕۆمانسییانەی كچێك دەژیام، كە ئێستاش كاریگەریەتی ئەو ڕۆژانەم بە سەر ماوە، ئیدی ئەمە وایكرد شیعرە ڕۆمانسی و دڵدارییەكانی پەشێو، ئەوەندەی تر لە ڕووی هەست و سۆزی ڕۆمانسی و خۆشەویستییەوە، كارم لێ بكەن و لە نێو دەریای خۆشەویستیدا كەیلی زیاتری شیعرەكانی بم و شەوانی درێژی زستان، ژووان لەگەڵ شیعرەكانی ببەستم و بە خەونی داهاتووێكی جوانەوە دەژیام و خەونی ڕەنگاو ڕەنگم دەبینی. بەڵام ئەفسووس، ئەو ڕۆژگارە كۆتایی هات و ئێستا كاتێ ئاوڕ لەو ڕابردووە خەمگینە دەدەمەوە، هەستێكی دڵتەنگی قووڵ دامدەگرێت و خۆزگەی ئەوە دەخوازم، كە كات هەمیشە هێزی ئەوەی هەبووایە بگەڕێتەوە ڕابردوو. ڕەنگە ئەمانە و زۆر شتی تریش هۆكاری ئەوە بن، كە من ئێستاش هەر لە ڕابردوو دەژیم و نوستالۆژیایەكی گەورەم بۆ ڕابردوو هەیە و بڕوام وایە بۆ هەموومان ئەگەر جوانییەك و پیرۆزییەك و خۆشییەك هەبوو بێت، ئەوا لە ڕابردوو بە جێماوە و دەبێ بەردەوام بۆی بگەڕێینەوە، بۆ ئەوەی لە ئافاتی ژیانی ئەو سەردەمە دوور بكەوینەوە. لە پاڵ شیعرە ڕۆمانسییەكانی پەشێو، شیعرە نەتەوەیی و شۆڕشگێڕییەكانیشی كاریان لێ كردم، چونكە ئەو ڕۆژگارە، سەروبەندی دنیای خامۆشی و نەهامەتی دوای كارەساتی ئەنفالی گەلی كورد بە دەستی ڕژێمی شۆفێنی بەعس بوو. هەموو ئەمانە بە سەر یەكەوە، تاسەی ئەوەیان نەشكاندم كە تەنها شیعرەكان بخوێنمەوە، بەڵكو بڕیارمدا سەرجەم شیعرەكانی ئەو كۆمەڵە شیعرە، بەدەست لە تێنووسێكدا بنووسمەوە ئێستاش ئەو تێنووسەم و وەكو یادگارییەكی جوان و پڕ بەها، هاوشێوەی ئەڵماسێكی بە نرخ ماوە و لە كتێبخانەكەمدا هەڵم گرتووە، كە لە دوو توێی كتێبەكەمدا، چەند لاپەڕەیەكی بە دەست نووسراوی ئەو شیعرانە دەبینن.

                پێرستی شیعرەكان كە لە تێنووسەكەدا بە دەست نووسیومەتەوە.

بێگومان ئەو سەردەمیش شیعرەكانی پەشێو، قەدەغە و یاساغ بوون، بۆیە ئەمە زۆرتر ریسكێك بوو بە ژیانەوە لە پێناو پەشێو و شیعرەكانی كردم. بەم جۆرە، پەیوەندی من و شیعرەكانی پەشێو دەستی پێ كرد. ساڵانی دواتر، كاتێ لە پەیمانگای مەڵبەندی مامۆستایان لە هەولێر وەرگیرام، هاوڕێكانم دەزانن هەر لە ژێر كاریگەریەتی ئەو عشقەدا، دیوارەكانی ژووری بەشە ناوخۆیەكەم بە شیعرەكانی پەشێو ڕازاندەوە. ڕۆژان هاتن و ڕۆژان تێپەڕین، ئەو عیشقە و ئەو شیعرانە لەگەڵم ژیان و ئەوەندەی تر، ئاشنای پەشێویان كردم و تامەزرۆی بینینیم دەكرد. من تاسەی بینینی پەشێوم وەك شاعیرێكی دیار، هەر لە خەون و خەیاڵ دابوو، خۆشبەختانە ئەو خەونە بووە ڕاستی و كاتێ گەلی كورد لەو بەشەی كوردستاندا ڕاپەڕینی بەرپا كرد، پەشێویش گەڕایەوە كوردستان و بە بێركۆت شاد بووەوە و زنجیرە كۆرێكی ئەدەبی لە شار و شارۆچكەكانی كوردستان ئەنجامدا. لەو سۆنگەیەشەوە، هاوڕێیانی گۆڤاری قەڵا لە ڕواندز، كە هەموویان شەیدای شیعری پەشێو بوون و خۆشیان شاعیر و نووسەر بوون و گۆڤاری قەڵایان دەردەكرد، كۆڕێكی شیعریان بۆ پەشێو لە مانگی نیسانی ساڵی 1992 دا، لە گۆڕەپانی قوتابخانەی پاشای گەورە ساز كرد. منی خوێنەر و شەیدای شیعری پەشێو، كاتێ بۆ یەكەم جار پەشێوم لە نزیكەوە لە نێو ئاپۆڕایەكی گەورەی جەماوەری بینی، شاگەشگە بووم بە دیتنی و لە خۆشیان نێو چاوانی ئەو شاعیرە نەتەوەیی و كورد و بە هەڵوێستەم ماچ كردوو چاوانم پڕ لە فرمێسك بوون. پەشێو، تا ئێستاش یەكێكە لەو شاعیرە خۆشەویستانەی، بەشێكی زۆری شیعرەكانیم ئەزبەر كردووە و شیعرەكانی دەخوێنمەوە. پەشێو لە ڕێزی شاعیرە دیار و كوردستانییەكانی ئێمەیە. ئەوەی پەشێو لە بەشێكی زۆری شاعیرانی تری ئێمە جیا دەكاتەوە ئەوەیە، كە هەر تەنها شیعر نانووسێت، بەڵكو شاعیرانەش دەژیت و ئاكاری شیعرییانە لە ژیانیدا پەیڕە و دەكات. بە ئێستاشەوە، پەشێو لە سەنگەری چینی چەوساوە، هەژار و بێ دەرەتانی ئێمە دایە و خۆی و شیعرەكانی داكۆكیكەرێكی سەر سەختی مرۆڤ و مرۆڤایەتین. پەشێو، هیچ كاتێك ئامادە نەبوو خۆی و شیعرەكانی، قەڵەم و هەڵوێستەكانی، بخاتە سەنگەری دەسەڵات و گەندەڵًكاران و شیعر بۆ ئەو بە ناو شۆڕشگێڕانە بنووسێت، كە تا دوێنی خەونیان بە ئازادی كوردستانەوە دەبینی، كەچی ئێستا نەك خۆیان، بەڵكو هەفت پشتیشیان لە بەرهەمی بە ناو ئەو ڕاپەڕین و شۆڕشە دەخۆن و پێشمەرگەیەكی ئەو ڕۆژگارەش، لانەیەكی نییە تێیدا بژیت. پەشێو، خەونی بە كوردستانێكی یەكسان و ئازادیخواز، كە مرۆڤ شكۆمەندا تیایدا بژیت دەبینی. ئەو خەونی ئەوە بوو، كوردستانێك هەبێت چیتر منداڵە چاوگەشەكانی كورد، لە كەركوك و شوێنەكانی دیكە، سواڵ نەكەن و لە برسان نەمرن، بەڵام ئەفسووس ئەو خەونانەی شاعیر بە درێژایی ژیانی لە تاراوگە بە كوردستانەوە دەیبینی، نەهاتنە دی. بۆیە ئیدی نەگەڕایەوە كوردستان و مەنفای كردە لانەی غەریبی خۆی. پەشێو، دەیویست جارێكی دیكە دار و بەردی بێركۆت بلێسێتەوە، بەڵام كام بێركۆت؟ ئەو بێركۆتەی لە نێو شیعری ئەودا هەموو دنیای لێوە دەبینی، یان ئەوەی چنگی بە نێو مۆدێرنە و ژیانی شارستانی وێرانیكرد. خەونەكانی پەشێو بۆ نیشتمان، خەونی گەورە و مەزن بوون، بە داخەوە نەهاتنە دی. پەشێو ڕەنگە هەمان ئەو وزە و تینە شیعرییەی جارانی بە هۆی چوونە نێو تەمەن و ژیانكردن لە غەریبی بۆ ماوەی نیو سەدە زیاتر نەما بێت، بەڵام شیعرەكانی هەمیشە ماونەتەوە و كاریگەریان لە سەر دنیابینی و بگرە ئەزموونی نووسینی گەلێك لە شاعیرانی گەنج و تازە نووس هەبووە، كە بە جۆرێك ڕەنگە لەگەڵ خوێنەوەیان، هەست بە دەنگ و ڕەنگی پەشێو لە شیعرەكانیان بكەین. پەشێو هەر تەنها شاعیرێك نییە، بە بڕوای من ئەزموون و قوتابخانەیەكی شیعریش بوو، بۆیە ئاسایە كەسانێك لە ژێر كاریگەریەتی شیعری ئەو، شیعر بنووسن و لاسایی بكەنەوە، وەلێ نابێ دواجار ئەوەمان لە بیر بچێت، كە پەشێو هەر پەشێوە و كەس ناتوانێت وەك ئەو بێت. ئەم شاعیرە، هەر تەنها شیعرەكانی نا، بەڵكو گوفتار و هەڵوێست و نووسینەكانیشی، وەك شیعرەكانی نەتەوەیانەن. كەم ڕووداوی مرۆیی و نەتەوەیانە هەیە لە شیعری ئەودا ڕەنگی نەدابێتەوە، هەر لە گیڤاراو شۆڕشی ڕەش پێستەكانەوە بگرە، تا شۆڕشەكانی دیكەی سەدەكانی ڕابردوو. بە بڕوای پەشێو، شیعر هەڵوێست و یاخیبوونە لە دژی هەر ستەم و زۆردارێك كە بیەوێت مرۆڤ زەلیل و دیل بكات، نا یەكسانی و نادادی كۆمەڵایەتی بێنێتە ئاراوە، بۆیە لە پاڵ شیعرە نەتەوەییەكانی، شیعری بۆ مرۆڤ و مرۆڤایەتیش گوتووە. ئەوەی تا ئێستا پەشێوی بە گەورەیی لە یادەوەری ئێمە هێشتۆتەوە تەنها شیعرەكانی نییە، بەڵكو هەڵوێست و دیدە مرۆیی و نەتەوەیەكانییەتی، ئەو ئاكارە جوانانەیە كە لە كەسیەتی و ژیانیدا هەن و كەس بە شاعیری دەسەڵاتێك و حزبێك و ئایدیایێك نایناسێتەوە و سەربەرزیشە لەوەی كە هەرگیز شیعری بە باڵای پیاو كوژان هەڵنەدا. ئەوەی لە ژیانی مرۆڤەكان دەمێنێتەوە، هەڵوێست و مێژوویانە، لە پای كارو ئەو ڕووداوانەی ڕوودەدەن. شاعیران، موڵكی نەتەوەن و دەبێ بە یەك مەودا لە نێوان هەمووان بووەستن. پەشێو كوردستانیانە بیر دەكاتەوە نەك ئایدۆلۆژیانە، بۆیەشە لە یادەوەری هیچ نەوەیەكدا، ئەم شاعیرە و شیعرەكانی، بە سەر ناچن و كاڵ نابنەوە گەرچی بە داخەوە هەمان پەشێوی شەست و هەفتاكانیش نییە لە ڕووی شیعر نووسینەوە، كە ڕەنگە ئاوارەیی و تەمەن و نەخۆشی، فاكتەری سەرەكی ئەو دووركەوتنەوەیەی ئەو بن لە شیعر. مەرج نییە بۆ ئەوەی شاعیرێك بە نەمری بمێنێتەوە، ئیدی دەبێ تا هەتایە شیعر بنووسێت، ئەحمەد هەردی، تەنها ڕازی تەنیایی نووسیوە، بەڵام لە ئەدەبی كوردیدا، چەند هەردی دیكە وەك ئەو دروست بوون؟ پەشێو سەرمایەك و میراتێكی جوانی شیعری لە دوای خۆی بە جێهێشتووە، بۆیە ئەگەر بە تەنها گەڕانەوە و خوێندنەوەی شیعرە كۆنەكانیشی بێت، ئەوا دڵنیام تاسەی خوێنەر دەشكێنێ. یادەوەری من لەگەڵ شیعر ی ئەم شاعیرە، نە كۆن دەبێت، نە بە سەریش دەچێت، چونكە هەمیشە شیعرەكانی یادی ڕۆژگارێكم دێننەوە بیر، كە بە خەون خەیاڵی ڕۆمانسییانە و عاشقانە دەژیام، ڕۆژگارێك كە دەزانم گوزەشتوە و تازە ناگەڕێتەوە، بەڵام ئەو ڕۆژگارە لە نێو شیعرەكانی ئەودا، بۆ من بەسەر نەچووە و هەر ماوە، بۆیە بە ئێستاشەوە شیعرەكانی دەخوێنمەوە و چێژیان لێ وەردەگرم گەرچی ساڵانێكیشە دووركەوتۆتەوە لە شیعر. بەڵام گەڕانەوەی ئێمە بۆ ئەو، گەڕانەوەیە بۆ ئەو میراتە شیعرییەی لە دوای خۆی جێی هێشتووە. میراتێك ئەوە دەهێنێت، هەمیشە بە چاوێكی گەورە و پیرۆز و نەمر سەیری بكەین. لەو ڕوانگەیەوشەوە ئێمە ەگەڕێنەوە سەر پەشێو، هەرچەنە بۆمن وەك خوێنەرو شەیایەكی شیعری پەشێو، ئەم شاعیرە بە سەر ناچێت تا بگەڕێمەوە سەر شیعرەكانی. من ساڵانێك بوو، ەمویست كتێبێك لە سەر پەشێو بنووسم، ئەم بیرۆكەیە هەمیشە لەگەڵم دابوو، سوپاس بۆ خوا، دەرفەتی تەمەن و ژیانی پێدام، كتێبەكە بنووسم، بۆ من بڵاوبوونەوەی ئەو كتێبە، وەك ئەوە وایە، سیزیف ئاسا، بەردێكی گەورەم لە سەر شان لا چووبێت، كە تا بەر لە نووسینی ئەو كتێبە، بەردەوام هەستم كرووە بە كۆڵمەوەیە. پەشێو هەر تەنها شاعیرێك نییە، بەڵكولای من هێمای جوانییەكانی سەردەمێك و قۆناغێكی تایبەتی ژیانی خۆشمە، كە دەتوانم بە قۆناغی خۆشەویستی و ڕۆمانسییەت و یەكەم عشق ودوا عشقی ژیانیشمی بناسێنم. من لە هیچ كام لەو كتێبانەی پێشتر چاپ و بڵاوم كروونەتەوە، باسی خۆم نەكرووە، بەڵام لەو كتێبەدا، چونكە تایبەتە و یادەوەری سەردەمێكی جوانم دێنێتەویاد، ئیدی لە پەراوێزی یادەوەریم لەگەڵ شیعری پەشێودا، ناڕاستەوخۆ باسی ژیانی تایبەتی خۆم لە ڕۆژگارێك كردووە كە چیڕۆكێكی تایبەتی ژیانی خۆمە. بە ناڕاستەوخۆیی باس كرووە، چیڕۆكێك چەند ڕۆژگار بە سەر بچێت، تاڵتر دەبێت!

*مەبەستم ئەو كتێبەیە، كە لەو ڕۆژانەی ڕابردوودا، بەناوی (لە ژێر ساباتی شیعری پەشێودا) چاپ و بڵاوكرایەوە.

نوسینی: محەمەد مەردۆخی
وەرگێڕانی: عەبدول كەریم محەمەد سەعید
خوێندنەوەی: سەلاح جەلال

ئاڵۆزی مێژو لەرابردوی نەتەوەی كوردا كارەساتێكی جەرگ بڕ و پڕ لەپرسیار و گومان بووە، لەڕوی شێواندن و سڕینەوەو شاردنەوەو زۆر شێوازی تر لەلایەن دەوڵەتانی ناوچەكەوە. كەمی و نەبونی سەرچاوەو مێژو نوسی و نەبونی بواری رۆشنبیری و رۆڵی میدیای زیاتر بابەتی مێژوی كورد وەك مینێك وابووە.
ئەوەی ئەو تاریكاییەی رەواندەوە و رابردویان روناك كردەوە دەركەوتنی كۆمەڵێك كتێبی مێژویی گرنگ بون. یەكێك لەو كتێبانە مێژوی كوردو كوردستانی محەمەد مەردۆخییە، بابەتێكی ئەكادیمی پڕ لەزانیاری گرنگ بە پشت بەستن بە پتر لە سەد سەرچاوەی گرنگی جیهانی و رۆژهەڵات ناسانەوە نوسیوێتی. لەپەیدابونی ئادەمیزادەوە هەتا فەرمان رەوایەتی كۆرشی گەورە ئاوێنەیی نەخشەو وشەو رستە و روداوەكانی مێژووی ورد نیشان دەداتەوە.
رابردویەك جێگەی سەرسوڕمانە بۆ میللەتێكی وا لەو هەمو سەروەریانەیەوە ئێستا ژێردەستە بێت.
مەبەستی وەرگێڕ لە وەرگێڕانی ئەم كتێبە دەوڵەمەند كردنی ئەدەبی كوردییە لەزانیارییە مێژوییەكان و خزمەت كردن بە مێژوی كوردو ئیسلام و سود گەیاندن بە رۆڵەی كورد لە هاوكێشەی چاكەو خراپەی رابردویان، بەبێ ستایش و لایەنگیری هۆزو تیرەو لایەن و دەسەڵاتێك و وەك كەسێكی دڵسۆزو زانا بۆ بەرژەوەندی نەتەوەی كوردو پتر لەسەدو بیست و پێنج كتێبی گرنگی لەو بوارانەدا نوسیوە.
كورتەیەك لە ژیانی محەمەد مەردۆخی:
مەردۆخ لەبنەڕتەدا وشەیەكی ئاوێتەی سورییە( مەر + دۆخ) مەر: واتای ئاوێنە یان كوڕ. دۆخ: واتای خود( زات) یان خودی خودا دەگرێتەوە، دروست كەری نییە، خۆی پەروەردگار و دروست كەرە. یان خودی خودا وێنەی نییە، یان كوڕی خودا، یان خودی خودا.
بابلی و فارسەكان وشەی مەردۆخیان بۆ بتەكانیان بەكار هێناوە، بەكورتی واتای زانایەكی خاوەن پایەیە لەناو كۆمەڵدا،
ئەمیر محەمەد مەردۆخی باپیرە گەورەی بنەماڵەی مەردۆخییەكانە و لەو ڵاتی شامەوە رووەو هەورامان هاتون بۆ پەرەپێدانی ئاینی ئیسلام، لە گوندی دەرگا شێخانی هەورامان نیشتەجێ بون.
شێخ محەمەدی شێخ عەبدول موئمین ئیمام و خەتیبی شاری سنە بووە، لەساڵی 1878 هاتۆتە دنیاوە.
ناوەرۆكی كتێبەكە:
سەرەتا لەنەخشەیەكی جواندا ناوچە كوردنشینەكانی هەمو كوردستان، بەپێی پیتی ئەمجەدی دەنوسێتەوە، لە(ئەبووجسرە ی ناوچەی خانەقینەوە هەتا هیزل لەناوچەی موسڵ و كۆی گشتیان (246) ناوچەیە سەرتاسەری كوردستان دەگرێتەوە.
بەشی یەكەم- بەندی یەكەم. گوزەرانی گشتی.
نوسەر لێرەدا شیكردنەوەیەكی كورتی مێژو دەكات و ئاماژە بەوە دەكات نابێت لەواقیع دەربچین، ئەوەی عەقڵ بڕوای پێدەكات و دەیسەلمێنێت. باس لەو جیاوازیانەی مێژو نوسین دەكات لەسەردەمی رابردودا دەماو دەم گێڕدراونەتەوەو جیاوازیان دروست كردووە. لەو لەسەردەمی نوسینەوەدا ئەو جیاوازیانە كەم دەبنەوە، مێژونوس دەبێت بایەخ بەپاشماوەی دێرین بدات و بەردو شاخی هەڵكەندراوو كۆشك و تەلارە بەجێماوەكان بەسەر بكاتەوە. لەمانەوە شارستانیەت و پێشكەوتنی ئەو سەردەمانە بەدەست دەهێنرێن.
زۆر لە مێژونوسان پەیوەندی زۆریان بەعەرەبەوە هەیە، بنەڕەتیان دەگێڕنەوە بۆ سەر عەرەب و نەتەوەی كوردیش بەسامی ناو دەبەن. ئایا كورد لەعەرەبە یان لە ئارییە؟ ئەو مێژونوسانە با سەرنجی كتێبەكانی سی و حەوت سەدە لەمەوبەر بدەن هەتا ئێستایش جێگای بڕوای نوسەرانن و زۆربەی مێژووی میسر و ئێران لەو سەرچاوانەوە وسراونەتەوە. دەبێت مێژونوس پشت بە دوو سەرچاوەی گرنگ ببەستێت، پاشماوە دێرینەكان و نوسراوە كۆنەكان، ئەگەر لەو دوانەوە هیچی دەست نەكەوت بگەڕێتەوە بۆ هەڵسوكەوتی ناوچەكەی خۆی نەكو بێگانەو رۆژهەڵات ناسەكان.
نوسەر رای هێردۆت دەهێنێتەوە: ((ئەوەی دەیبیستم دەینوسم، ئیتر مەرج نییە راست بێت، لەم هاوكێشەیەشدا باسی مێژویی دیاری دەكات، پێویستە پشت بەچوار شتی سەرەكی ببەسترێت:
1 – پاشماوە دێرینەكان.
2 – كتێبە مێژوییەكان.
3 – مێژوی ناوچەكە.
4 – گەڕۆك و رۆژهەڵات ناسەكان)).
ئاماژەیش بەزۆر لەو هەڵانە دەكات كەوتونەتە ناو مێژوەوە، نمونەی( شەریف الدولە) فەرمانداری كوردستان واتە شاری(سنە) دەهیئَنێتەوە، سەرگەرمی كوژاندنەوەی راپەڕینی گەڵباخییەكان بووە، بەئەلیكۆپتەرێك ناوچەكەی بەسەركردۆتەوە فەرمانبەرێك هاوكاری كردووە، پرسیاری ناوی گوندێكی لێ كردووە، گوتویەتی: (نازانم)، هەر بە(نازانم) ناوی گوندەكە تۆمار كراوە. لەزۆر نامیلكەو كتێبەكاندا ناوی كەیقومار و كەیكاوس وتوس وفەریبەرز وئازیدەپاك وبەهمەند وئەسفەندیار بەهەڵە نوسراون. یۆنانییەكانیش ویستویانە هەر ناوێك بە هەر زمانێك بوبێت لەگەڵ زمانەكەی خۆیاندا بیگونجێنن. رۆژهەڵات ناسەكانیش لسەر مێژوی كورد یەك رایان نییە، هەركەسەیان بەپێی بۆچونی خۆی نوسیوێتی. بۆ نمونەیش رۆژهەڵات ناس سیركیتك دەڵێت: (كۆمەڵی میتانی تیرەیەكن لەهۆزی كاسی).
پڕۆفیسۆر سیایزار نوسیوێتی: (میتانی تیرەیەكن لەهۆزی سۆیاری).
.
نوسەر لەشیكردنەوەی مێژوییدا زیاتر لەسەرچاوەی بێگانە سەرچاوە میلییەكان بە جێگەی بڕوا دادەنێت، ئەو روداوانەی پێش نوسین و خوێندنەوە رویانداوە پێویستە پشت بەپاشماوە دێرینەكان و داستانە دەماو دەمییەكانی خەڵكی ناوچەكە ببەسترێت.
بەندی دووەم: پەیدا بونی ئادەمیزاد.
مرۆڤ لەكوێ پەیدابووە.
زەوی پارچە ئاگرێك بووە بەخێرایی سۆڕانەوەی زۆر بووە، بەپێی ساردبونەوەی ئاژەڵ و گیاندار و مرۆڤ دروست بون، وەك لەتەورات و قورئانیشدا هاتووە، رەگەزی مرۆڤ لەئادەمەو ئەویش لەگڵە.
ئاو و هەوا و رۆژ و گەرمی كاریگەرییان لەسەر دروست بونی زیندەوەران هەبووە. بەگشتیش ئامادەبونی ژیان دەبەستێتەوە بەبونی مادەی زیندو شێ.
دەربارەی زەمەنی پەیدابونی مرۆڤایەتی ئاماژە بەجیاوازی دەكات لەلای مێژو نوسان. ناتوانرێت زەمەنێكی دیاریكراوی بۆ دابندرێت.
بەندی سێیەم: نەژادی ئادەمیزاد و ناو بردنی گەل و هۆزەكانی.
زانا رەگەز ناسەكان و رەگەز و نەژادی ئادەمیزاد، دەكەن بەچوار بەشەوە( سپی و رەش، سور و زەرد) وا دیارە( سورو زەرد) لەڕەگەزی( سپی و رەش)ەوە دروست بوبێتن. ئەو دوانە بەبنەڕەتی مرۆڤ دادەنرێن، پەروەردگار لەئادەم پەیدای كردووە. تەوڕات دەڵێت: (نەوەی حام بەهۆی سەرپێچی كرنیان بەچەند گوناحێكەوە ڕەش بوون، نەوەی سام بەسپێتی مانەوە).
مێژوو لەسەر ئاینەكان لایان وایە: یان بەهۆی گوناحەوە رەش بون یان بەهۆی تێكەڵاوی رێژەی كیمیاییەوەیە. رای جیاوازیش لای مێژو نوسان هەیە. نابێت تەنها رەگەزی مرۆڤایەتی بەكوڕەكانی نوح ناو ببرێت، لافاوەكە هەمو جیهانی نەگرتۆتەوە، بۆ نمونە ئەمریكا.
سامییەكان بەم بەشانە دیاری دەكات: عەرەب، جولەكە، ئاشوری، كلدانی، خەڵكی بابل، شام، ئارامییەكان. (فینیقییەكان) لەتەوڕاتدا بەنەوەی حام ناسراون. ناوی ئارییەكانیش دەكرێتە سێ بەشەوە:
1 – هیندییەكان.
2 – ئەوروپییەكان، لاتینی، ئەڵمانی، نۆسەلاوی، سەڵتەكان.
3 – ئێرانییەكان، فارس – كورد. جگە لەمادەكان و ئاراراتییەكان( هیندو ئەوروپی- ئێرانی) پێكدەهێنن.
بەندی چوارەم:
1 – دەربارەی رەگەزی ئاری و تیرەكانی.
وشەی ئاری بەمانای ئاگر دێت، لەئارەوە هاتووە، ماناكەی ئاگرە، وشەی ئاری بەمانای ئاگرپەرست بون و مامییەكان بت پەرست بون و سامییەكان خواپەرست بون . وشەی ئەهریمەن لە دو وشە پێكهاتووە(ئاهر) و (مەن) واتا شەریكی یەزدان، كاری چاك، ئاهوڕا كاری خراپ، ئەهریمەن.
ئاری3400 پ.ز. رون نییە بەرایی تۆفانییەكانی سەردەمی نوح بون لەئەنجامی روداوێك لەمێژودا دوچاری بڵاوبونەوە و كۆچ كردن بوبن، یان نا.
بەندی پێنجەم: دەربارەی نەتەوەو هۆزەكانی ئاری:
بریتییە لە( ئەنردان، لاتین، جەڕمەن، ئوسلاو، سلت، هایی، بلاج، جەغزی، ئابادیان، ئادیان، ئاجامی، مادایان، پارسەكان).
1 – ئەنردان و هیندییەكان و دانیشتوانی ناوچەی سەند و پێچ ئاوسیك و كشمیر.
2 – لاتین: فەڕەنسی، ئیسپانی، پورتوغالی، ئیتالی، رۆمانی.
3 – جەرمەن لەهۆزەكانی ئەڵمان، ئینگلیز، سایكس، ئەسك،ندنافیا كورك پێكهاتون.
4 – ئۆسلاو: بریتین لەروسەكانی پۆڵەندا، لەهستان، سرب، چیكی.
5 – سلت: پێكهاتون لەبومییەكانی ئەوروپای رۆژئاوا.
6 – هایی: ئەمانە ئەرمەنەكانن، ئاراراتیشیان پێ دەڵێن.
7 – بلاج: لەدانیشتوانی بولغاریا، بەلجیكا پێكدێن.
8 – چەغزی: بەشێكن لەروسەكان، سەقالییەكان.
9 – ئابادیان: ئابادانیشیان پێ وتون و ئەو ئاریانەن بەناوی ئابادی گەورە ناو دەبرێن.
10 – ئادیان: ئازادیانیان پێ وتون، رەچەڵەكیان دەچێتەوە سەر ئازاد ئابادان، واتەمەهاباد، بەدەستی نەمارد كوژراوە،
11 – ئاجامی: ئارییەكانی بنەماڵەی( یاسان جام) دەگەڕێنەوە سەر(شای مەهبول).
12 – مادایان: ئارییەكان نەوەی(مادا) ی كوڕی یاخت كوڕی نوح، هۆزەكانی(ئەلوار، كیلاب، دەرام، فەزاران، لەم بەرەیەن.
وشەی مادا لەسەردەمی نۆیەمی پێش زایندا بڵاوبوەوە. بەڵام وشەی كورد هیرۆدۆت دەڵێت: (مادەكان لەبنەڕتدا نەوەی ئارین).
13 – پارسەكان: بریتین لەوئاریانەی لە وڵاتی- سفن- پارسی ئێستا و لەكەناری دەریای عومان و روباری ئەهواز جێ گیربون.
بەشی دووەم: دەربارەی كورد و كوردستان.
بەندی یەكەم: پەیدابونی كورد پێش چەند هەزار ساڵ پێش زاین، هۆزەكانی كورد لەرۆژهەڵاتەوە بەدرێژایی روباری دیجلە لەریزە چیای زاگرۆز هەتا كەنداوی عەرەبی و كەناری دەریای عومان رۆیشتون، لەرۆژ ئاواوە، بەدرێژایی روباری فورات و كۆمەڵە شاخی تۆرس هەتا سوریا و شاخەكان و كەناری دەریای سپی.
زۆربەی مێژو نوسەكان بەشی یەكەمی كورد ناو دەنێن كوردی رۆژئاوا یان ئاراراتی بەشی دووەم ناو دەنێن كوردی رۆهەڵات یان( مادیان) زیاتریش مینورسكی.
بەندی دووەم: دەربارەی رابردوی كورد:
بەشێوەیەكی گشتی بریتییە لەبەڵگەی مێژویی و پاشماوەكانی كورد و بەسەر پێنج سەردەمدا دابەش دەبن.
1 – لەسەردەمی پێش مێژووەوە لەچەند هەزار ساڵی پێش مێژووەوە هەتا ساڵی(3600) پ. ز. دەگەڕێتەوە.
2 – 3600 هەتا 853 پێش زاین سەردەمی پەیوەندی لەگەڵ ( سۆمەرییەكان- ئەكەد- علوی، ئاهور عیلا.
3 – 853 هەتا 550 پ. ز. سەردەمی فەرمان ڕەوایەتی ماد هەتا كەیخسرەوی گەورە.
4 – 550 هەتا سەردەمی ئیسلام.
5 – كورد لەسەردەمی ئیسلام بەدواوە.
بەندی سێیەم: دەربارەی نوسین و زمان و دین و خوڕەوشتی كورد.
سەرەتا كورد و فارس بەخەتی بزماری نوسیویانە، دوایی بەپیتی ماسی سوراتی، ئارامی، سریان، یۆنانی، لەسەردەمی ئیسلامدا خەتی كوفی بەكارهاتووە.
نووسین لەسەدەی دەیەمی پێش زاین پیاوێك بەناوی( ماسی سوراتی)پەیدابوو، بەپێی پیتە ئەبجەدییەكان چەند پیتێكی دۆزییەوەو لەسەری نووسین و هەڵسوكەوت كراوە، هەتا نزیكی هاتنی ئاینی ئیسلام ئەو پیتانە بەكارهاتووە، لەگەڵ ئەوەشدا خەتی(ئارامی، سریانی، یۆنانی)یان بەكارهێناوە.
زمانی هەر چوار هۆزەكەی كورد( لۆلۆ، گۆتی، كاسیۆ، شۆبار) هەریەكەیان ماوەی زمانێكی تایبەتی خۆیان بون. بەڵام لەیەكەوە نزیكن و هەموی هەر یەك زمانە.
ئێستا زمانی كوردی لەچوار شێوە زمان پێك دێت:(كرمانج، گۆران، لۆڕ، كەلهوڕ).هەریەكە لەمانەیش بون بەچەند بەشێكی تر و شێوەیان جیاوازە.
سی سرنی سیمس دەڵێت: زمانی كوردی خاوەنی گۆڕانكاری تایبەتی خۆیەتی و جیاوازیەكی زۆری لەگەڵ زمانی فارسیدا هەیە و زۆریش لەو كۆنترە.
ئاین و خوڕەوشت لەسەرەتادا رون نییە لەدوای هاتنی كوردەوە بۆ ئەم جێگایانە، ئاهورا پەرست بون، روناكی پەرست، ئاهوڕامەزدا، واتا خاوەنی هێز و دەسەڵات، ئەهریمەن نیشانەی هێز و تاریكی، دوایی كەوتونەتە ژێر كاریگەری زەردەشتەوە.
بەندی چوارەم: دەربارەی كوردستان
ژمارەی دانیشتوانی هۆزەكانی كورد؟
هەردو بەشەكەی كوردستان، رۆژهەڵات و رۆژئاوا دەگرێتەوە، لەسەدەی هەشتەمی كۆچیدا شانزە ویلایەت بووە، كوردستان 630000 كم چوار گۆشەییە بریتییە لەپانتایی روبەرەكەی و ویلایەت و شارەكانی پێكهاتووە لە شەش ویلایەت
1 – دیاربەكر.
( دیاربەكر، میافارقین، ماردین، ئەسیبین، ئارغەنی، سورەك، ئاماد، جزیرەی ئیبن عومەر، نەیشاپور، سەعرەت، نەرجەكی، بۆتان).
2 – موسڵ
ا (موسڵ، ئەربیل، سولەیمانی، یستان، كەركوك، سنجار، عەقرە، كفری).
(سنە، بیجاڕ، سەقز، بانە، هەورامانی تەخت، ویلایەتی ساوجبلاخ، كرماشان، سونقوڕ، كەنگاوەر، كەرەند، هارون ئاباد، زەهاو، هەرسین.
و: لوڕستان. شارەكانی خوڕەم ئاباد، سیمڕە، مەلایەر، نەهاوەند. تووسركان.
بەم شێوەیە هۆزەكانی كوردستان شی دەكاتەوە، بەشی ئارارات بەشی رۆژهەڵات و وڵاتی ماد، سەرنج دەخاتە سەر هەرسێ دەوڵەتی( كلدانی، ئاشوری، عیلام) پێكهاتەی دەوڵەتی ئاشور فەرمانڕەوایەتی كلدانییەكان، فەرمانڕەوایەتی ماد، فەرمانڕەوایەتی كەسایەتی و زانای ئەدیبانی كورد.
بەكورتی ئەم كتێبە گرنگییەكی زۆری هەیە چی لەروی زانستی و بەڵگەی مێژوویی و چی لە روی ئەمانەتی زانستی و كاركردنی ورد و نوسینەوەی مێژویەكی نادیار بایەخی تایبەتی خۆی هەیە.
سەرچاوە: محەمەد مەردۆخی كوردستانی. مێژوی كورد و كوردستان. بەغداد. 1990. چاپی یەكەم. چاپخانەی ئەسعەد. وەرگێڕانی. عەبدول كەریم محەمەد سەعید.

لەژمارە 36 ی گۆڤاری دیوان لە 1/4/2024 دا بلاوبۆتەوە.

تەبعەن نیشانەشکێنانی هەرێم لیستی موچەی مانگی 3 بە تەرفیعەوە ئەنێرن ، بەغایش دوای دوو هەفتە وەفدێ ئەنێرێ ئەڵێ :
ئەمە چییە ئەم ئیسرافە ؟
وا ئەزانن قولەی قافە ؟

ئەمانیش ئەڵێن :
بە تەرفیعەوە خۆشترێکە ..
هەمووی پارەی حوشترێکە ..

دوای سێ هەفتە بەغا ئەڵێ:
خوشک و مریشکتان دەردێنم ئەگەر تەرفیعەکەی لێ نەکەنەوە ..

سەرۆکی ئیقلیم قاچ ئەکوتێ بە عەرزاو ئەڵێ:
بێ تەرفیع تەعەدایە
میللەت لە دڵمانایە..

میللەتیش هاواری لێ بەرزئەبێتەوە ، ئەڵێ:
براکەم تەرفیعمان ناوێ
مردین بۆ نان و ئاوێ

بەغا ئەڵێ :
خەزێنەی دەوڵەت بۆشە
ئێوەیش وەزعتان ناخۆشە

سەرۆکحیزبێکی موعارەزە ، بە خۆی و پۆشاکێکی گرانبەهاوە ، تازە لە گەرماو و ماکیاج و مەساج هاتۆتەوە ، هەڵمی لێ هەڵئەسێ ، خۆی تووڕە کردووە ئەڵێ :

ئەناحە ناحە ناحە
ئەو میللەتە گوناحە

وەزیری کاربەڕێکەری قیتار و میترۆی هەرێم تووڕە ئەبێ و بەیاننامەیەکی حەوت لاپەڕەیی ئەنێرێ بۆ موسڵ ، تیایدا بەم دێڕە دەست پێ ئەکا :
ئێمه به چی تێ ئەگەن ؟
ئەی ئێوە کەی پێ ئەگەن ؟

ڕابەرێکی ئیسلامیی زۆر گرنگ ، بە خۆی و ڕیشێکی ماش و برنجی و ساقۆیەکی میلدارەوە ، زۆر بە هێواشی و بە پێکەنینەوە ئەڵێ :

ناردنی قەوائیم بە تەرفیعەوە
چۆن قبوڵ ئەکرێ لەلای شیعەوە ؟
ئێمەیش هاوخەمین لەگەڵ خەڵکیدا ،
بە دڵێکی موتیع و زۆر واسیعەوە ..

کوتلەی سەدر دێتە سەر خەت و ئەڵێ :

ئێمە حەز ناکەین وا بێ ..
دە با وا نەبێ وا بێ ..

پاقلە فرۆش و حەواسڵی مریشک فرۆشەکان مان ئەگرن ..ئەو خەیاتانەی کە تەنها کاوبۆ قارس ئەکەن ، بایکۆت ئەکەن و موزەکەرەیەک ئەدەنە نەتەوە یەکگرتووەکان ..مامۆستای ناڕازی هەڕەشە لە دار و بەرد ئەکەن ، سێ چوار دارلاستیک بەدەست ، حەوت هەشتێکیان لێ ئەپێچنەوە ..لوقمە قازی فرۆشێک سوێند و قورعان ئەخوا لە بەیانییەوە کیلۆیەک لوقمەقازی فرۆشتوە ئەویش بە نیوەقیمەت و بە نەخۆشێکی شەکرە .. لفکە فرۆشێک لە کەناڵێکی فەرمییەوە ئەڵێ نازانم من ڕزقم نەماوە ، یان خەڵک گەڕ بوون ..
پەڕەمێز فرۆشێک بە قەتار و ئەڵڵاوەسییەوە ، تێکچوونی خۆی ڕائەگەیەنێ ..کۆمەڵێ تەلەبە هەر لە خۆیانەوە مەکتەبێ ئەسووتێنن ..جومله فرۆشێک سەروحەج جڕتێ بۆ کابینەی حکومیی ئەکێشێ .. کۆمەڵێک ژن داوای تەڵاق ئەکەن .. ڕەباعێکی دەولیی هەرچی ئاسن و ئیسپرینگ و دۆمبەڵانسی هەیە ، هەڕاجیان ئەکا و کەسیش لێی ناکڕێ ..مەلایەکی 12 عیلم بە سەرخۆشیی ، لە مینبەرا ئەگیرێ .. کۆمۆنیستێکی دایک و باوک کۆمۆنیستی و پور و نەنک مولحید ، ئەچێ بۆ عەمرە و بە سیواکێکی بە قەدەر شمشێرەکەی حەزرەتی عەلییەوە دێتەوە .. دوو کافێ ، نێرگەلەکانیان ئەکەن بە خێری مەولوی پێغەمبەر ،بەغا بینێرێ .. نانەقەیسی فرۆشێک یەک دنیا جنێو به کوردو کوردستان ئەدا .. بانگخوازێ بە قوڕگی پڕ لە گریانەوە باس لە خێزانێ ئەکا یەک مەقەڵی خەڵوزیان گەشاندۆتەوە ، کەچی گۆشتیان نەبووە بیخەنە بانی .. خاوەنی سەمونخانەیەک لەناو عەجانەکەدا ، به ڕووتیی لێی پاڵ ئەکەوێ ، ئەڵێ تا بەغا نەینێرێ موجازەفە بە هەویری ماڵ و مناڵمەوە ناکەم .. کۆمەڵێ خوێندکاری زانکۆ ، مەنجەڵێ نیسکێنەی خەست بۆ ئەنجومەنی وەزیران ئەکوڵێنن .. وەزیری دارایی بە بیجامەیەکی بازەوە لەحزەیەک دەرئەکەوێ و دوای ئەوە کەس نازانێ چووە بۆ کوێ .. قوڵەفڕە فرۆشەکان هەڕەشەی ئەوە ئەکەن ژێر پردەکە گڕ تێ بەردەدەن ..

وەلحاسڵ مانگی 7 ، دوای مەڕاسیمێکی وزاری و بە ئامادە بوونی کۆمەڵێ میوانی ئیقلیمی و هەنێ ڕەئیس وزەرای خانەنشین بووی ئەفەریقا و نێردەری یو ئێن و برازایەکی جیڤارا ، بە بێ تەرفیع موچەکە دێت ، نیوەی مۆزەفینی ئەقلیم شێت بوون و نیوەکەی تریشیان سوێن و قورعان ئەخۆن به قاقەزی بیست و پێنجیی نەبێ وەری نەگرن .

ـــ وێنەکە ، هی دوو سێ حوتن کە لە چاوەڕوانی موچەی مانگی مارتا ، مانگی تەموز بوون بە ماسی زینە ــــ
ئیتر بۆ پێشەوە ..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ١٢ی گۆڤاری زمان و زار کلیکی ئێرەبکەن..

دەمژمێر ٢١ی ڕۆژی ٢٥-٣- ٢٠٢٤ شەوى پێنجشەممە لەسەر هەینى، دیدارێکی ئەدەبى و هونەرى بۆ خاتوو ‘جانین ڕیگۆ جان’ نووسەر و ئەدەبدۆستى کوردى بەڕەگەز ئەڵمانى لە هوتێل بەسمە ئەلسەفیر. لەلایەن سەنتەرى ڕۆشنبیرى شەقڵاوە وەسازکرا
دڵشاد کاوانێ ڕێکخەری دیدارەکە بە خەباتى ڕاگەیاند کە دیدارەکە لە دوو بەش پێکهاتبوو، ئەدەبى کوردى لە ئەڵمانیا لەلایەن وەرگێڕ سابیر سەبرى کارى وەرگێڕانى بۆکرا، بەشى دووەمیش گۆرانى کولتوورى ئەڵمانی بوو، چەند گۆرانییەکى کلتوورى ئەڵمامى پێشکەش کرا، کە لەلایەن ژەنیاری گەورەى کورد مامۆستا چەتۆ نەورۆز کارى میوزیکى بۆ کرا.
خاتوو جانین لەو دیدارەدا ئاشكرای کرد کە بە مەبەستی پڕۆژەیەەکی هاوبەش لەگەڵ دڵشاد کاوانی نووسەر و ڕۆماننووس هاتۆتە کوردستان و کە بەنیازن لە داهاتوودا لە وڵاتی ئەڵمانیا بەهاوبەشى ئەنجامی دەدەن. لەهەمان کاتدا سەرسامی خۆی بۆدوایین ڕۆمانی دڵشاد کاوانی بەناوی فڕینی پردەکان دەربڕێ کە لە ڕێی زمانی ئینگلیزیەوە خوێندویەتییەوە، ئەم ڕۆمانەى وەک سەرکێشىىەکى گەورەى ڕۆمانى کوردى بۆ جیهان بینیى، بۆیە بەپێویستى زانى کە بگەڕێتەوە ئەڵمانیا و کار بۆ ناساندنى ڕۆمانەکە بە گەلى ئەڵمانى دەکات.
لە کۆتای ئیڤێنتەکەشدا قەڵغانى ڕێزلێنانى دۆستى کورد لەلایەن کاروان کەریمخان قائییمقامى قەزاى شەقڵاوە پێشکەشى خاتوو ‘جانین ڕیگۆ جان’ کرا.

ئامادەکردنی: ئیسماعیل محەمەد

بۆم نییە بە شەو بڵێم تاریک دامەکە
بەڵام بە مافی خۆمی دەزانم
لە گوێی ڕۆژ بگرم و پیایا بسرەوێنم
هەرچی زووترە هەڵبکا.
بۆم نییە بە مناڵان بڵێم
خەوی، بە خۆراک و
جل و بەرگ بۆ کەس مەگێڕن.!
بەڵام بە باوکان دەوێرم بڵێم
گان ڕاگرن
مناڵ بەخێوکردن
گیرفانی دەرەقەتداری دەوێ.
قرتاوە موچەی سێ و چوار مانگ جارێ
کەس تێر و کەس کەسیش
پۆشتە ناکا
تکایە دەست بە بەنەخوێنەوە بگرن
تا دەسەڵات
لە رووی پشکی بەرکەوتو و دەستکەوتی ناوخۆ
ڕێژەی تێکەڵاوبوون، دیار و
قەپی پاشکەوت یەکلا دەکاتەوە!

کەنعان مەدحەت

نیگەرانم، نیگەران
پەپولەکانی ئەم بەھارە ناتوانن
دیلانێ بە رۆحی خەزاناوییم بکەن
ھێندەی سیزیف ماندووم
ئەم بەردە قورسەی ژیان
بە من ناڕواتە
سەر لوتکەی بەختەوەریی
من چی لە ئەستێرەیەکی پیانۆژەن بکەم؟
گەر شەوێکی ھێمنم نەبێت
چی لە کاسەی سەرم بکەم؟
گەر خەونێکم نەمابێت بیبینم
تازە لە دەست دەرچووم
چی قاوەگرەوەی دنیایە
چارەنووسی دڵمیان بۆ ناخوێنرێتەوە
ھەرچی شادومانی نێو گەردوونە
قۆپچەی پێکەنینی منی پێ ناکرێتەوە

دنیا زۆر بچووک بۆتەوە
شتی گەورە
لە باوەشیدا جێی نابێتەوە
دنیا زۆر تاریک بووە
رووناکی لە چاوی تۆراوە
دنیا زۆر تەسک بۆتەوە
کراسی خۆشەویستی
بە بەری ناکات
من چیم داوە لەم دنیا لێڵە؟
خۆ چاوی شیعرمی تێدا ھەڵنایێ
چیم داوە لەم سەحرای ژیانە؟
خۆ تۆوی عەشقی تێدا شین نابێت
تێناگەم
تاکەی دەست بەدنیاوە دەگرم؟
لە کاتێکدا
ئازار تارمایی ئاسا بەدوامەوەیە
ھێشتا تێناگەم!.

لە ژیاندا
بە نێو ژانەکاندا رەت بووم
لە ئازارەکاندا
بەناو ژیاندا تێپەڕیم
لە خۆشەویستیدا
بەنێو شیعردا رەت بووم
لە شیعردا
بەناو خۆشەویستیدا تێپەڕیم
لە خەوندا
بە نێو رابردوودا رەت بووم
لە رابردوودا
بەناو خەوندا تێپەڕیم
لە ئاگردا
بە نێو عەشقدا رەت بووم
لە عەشقدا
بەناو ئاگردا تێپەڕیم
لە دڵی مەعشوقدا
بەنێو خۆمدا رەت بووم
لە خۆمدا
بەناو دڵی مەعشوقدا تێپەڕیم

١١-١-٢٠١٩
ئەڵمانیا – بیلەفێلد

نەمزانی… هەور لەخۆت دەپێچێت و
دوای هەناسەی (با) دەكەوی .
دەبیتە پەلكی ئەستێرە و
نایەیتەوە بۆ سەر زەوی.
ئەو ساتانەی ….
هەناسەم دەبووە شیعر و
پارچەی شكاوی دەروونمی”
بەشەماڵا بۆ دەناردی.
نەمدەزانی …
وردە ئەشكی لوتكەی چیای”
وەكوو بەفراو مات و ساردی.
شەوانێكی عاشقانەو
ئەلبوومێكی وشەی جوانی.
گەڵای سێوێكی وردیلەی ..
چوون ئاورێشم نەرم و نیانی.
برینی ناخم خوێن رێژە ..
پەنجەكانت…!!
پێنج گێلاسی رەنگاورەنگن.
پێنج مۆمی كز داگیرساوو.
پێنج هۆنراوەی هەڵرژاوی.
پەڕەی شیعرێكی بێدەنگن.
بیرت دەكەم …
لەگەڵ هوزاری ئاسمان و
رەوتە سەمای نیگای خۆرا.
ئەو كاتانەی زەمین دەگری،
ئاسمان بۆ دابڕانی تۆ ..
ئەستێرەكانی هەڵوەری و
خوێنی هەناوی داچۆڕا .
وەرەوە گەر بۆ ساتێك بێت ..
لە ژوانگەم بمێنەوە .
لەگەڵ داگیرسانی جگەرەیەكا،
زریوەی رۆحم بكوژێنەوە.

ستار ئه‌حمه‌د