چەند ڕۆژ لەمەوپێش ترەمپ و ستافەکەی نەخشەڕێگاێکیان بڵاوکردەوە، کە بڕێک خەونی وەنەوشەیی و ڕەخنە بوو لە وڵاتانی ئەوروپا.
تێبینی یەکەم: خەونە وەنەوشەییەکانی ترەمپ
(ئێمە بەهێزترین بنکەی پیشەسازی جیهانمان دەوێت. دەسەڵاتی نیشتمانی ئەمریکا پشت بە کەرتێکی پیشەسازی بەهێز دەبەستێت کە توانای دابینکردنی هەردوو داواکاری بەرهەمهێنانی سەردەمی ئاشتی و جەنگی هەبێت.). سەرچاوە – ستراتیژی ئاسایشی نیشتمانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا / لاپەڕە ٤ *.
لێرەوە ئەم خەونە بەڵێنی فرسەتی کارو خۆشگوزەرانی دەدات بە خەڵکی ئەمەریکا.
بەپێچەوانەی خەونە وەنەوشەییەکانی ترەمپ و گفتەکانی، لەم چەند ساڵانەی دوواییدا جیهان بەهۆی گەشەکردنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان”ڕۆبۆرت و تەکنەلۆژیای زیرەکی دەستکرد و ئامێری خۆبزووێن”، وە بەهۆی قەیرانی سەرمایە کە ئیفلاسی زۆرێک لە کارگەکان و کەرتی خزمەتگوزاری دەرئەنجامی بووە، ڕێژەی بێکاری ڕوی لە هەڵکشانە، بەتایبەتی لە چەند ساڵی ئایندەی نزیکدا، فرسەتی کار کەم دەبێتەوە، چونکە پرۆسەی کار پێویستی بە دەستی کاری کرێکاران زۆر نامێنێ، بەتایبەتی لە وڵاتانی پێشکەوتوو لە ڕوی تەکنەلۆژیاوە(وەک ئەمەریکا و ئەوروپا،، هتد)، بەرهەمهێنان لەو وڵاتانەدا لە نێو کارگە تاریکەکان یان کارگە بێ دوکەڵەکان بەڕێوە دەچێ؛ یانی کارگەێک کە کەمترین کرێکاری تێدایە. ئیدی بەڵێنی ترەمپ بە گەڕانەوەی پیشەسازی بۆ ئەمەریکا و زیادکردنی فرسەتی کار، درۆێکی گەورەیە و لە ئەقڵی خەڵکانێکەوە هاتووە کە هێشتا وا دەزانن کارکردن لە جیهانی سەرمایەداری ئەمڕۆدا هاوشێوەی کارگەکانی ساڵانی ۱۹۰۰کانە.
ڕاپۆرتی دەزگاکان و پسپۆڕانی ئابووری بەهۆی گەشەی تەکنەلۆژیاوە باس لە زیادبوونی بێکاری دەکەن لە جیهاندا، ئیدی ترەمپ و ستافەکەی دەتوانن بە خەونە وەنەوشەییەکانی نێو نەخشەڕێگاکەیان بۆ کورت ماوە هەندێ خەڵکی فریو بدەن، بەڵام دواتر ناڕەزایەتی دژی بێکاری وەک بۆمب بە ڕویاندا دەتەقێتەوە. بێکاری بۆمبێکی کاتییە کە سەرەتا ئارام دەردەکەوێ، بەڵام لە ساتێکی دیاریکراودا دەتەقێتەوەو کۆمەڵگە دەهاژێنێ. بۆ نموونە لە وڵاتی سویدا لە چوار گەنج یەکێکیان بێکارە، کە بێگومان ئەوە کارەساتە، بەتایبەتی کاتێ وەزیری کاری ئەو وڵاتە بە کەمکردنەوەی بیمەی بێکاری چارەسەری بێکاری دەکات، لەو بڕوایەوە کە:(گورگە برسییەکان باشتر ڕاو دەکەن). بڕوانە وتاری: بێکاری بۆمبێکی کاتییە/ یان جی ئەندەرسۆن – بەزمانی سویدی **.

تێبینی دووەم: دەربارەی پەناهەندەکان
لە(ئێمە تۆمان دەوێت) بۆ ( ئێمە تۆمان ناوێت) ***
بەهاتنی ترامپ و ستافەکەی بۆ نێو کۆشکی سپی لە ئەمەریکادا، دونیا هێندەی دی ئاڵۆزو پڕ لە کێشە بووە. بەتایبەتی دەربارەی کەیسی پەناهەندەکان کە مۆڵەتی مانەوەی فەرمییان نییە، مامەلەی دەزگاکان لەتەکیان هاوشێوەی مامەلەیە لەتەک تاوانباراندا، تا ئەو ڕادەیەی هەواڵ وایە بەشێک لەو پەناهەندانە بگوازرێنەوە بۆ بەندیخانەی”گوانتانامۆ” کە جێگای تاڵیبان و داعیشییەکان بوو.
هەڵبەتە ئەمە سەرەتای شەپۆلی دیپۆرتکردنەوەی پەناهەندەکانە، کە ھێشتا شێوازێکی نەرمە، و ساڵانێکە لە بەریتانیا و سوید،، هتد، ئەم جۆرە سیاسەتە پەیڕەو دەکرێ، بە تایبەتی لە سوید هانی پەناهەندەکان دەدرێ بە گفتی بەخشینی بڕێک پوڵ، واز لە مۆڵەتی نیشتەجێبوون و پاسپۆرتەکانیان بهێنن و بگەڕێنەوە بۆ نیشتمانی یەکەمی خۆیان. بێگومان چەند ساڵی دی ژینگەی ئابووری و سیاسی و نائەمنی نێو سوید و ئەوروپا، بەشێک لە پەناهەندەکان ناچار دەکات بە کۆچ بەرەو وڵاتانێ کە لێوەی هاتوون، کە بەزۆری دەکەوێتە ئاسیاو ئەفەریکا و ئەمەریکای لاتین، واتە وڵاتانی باشووری گۆی زەوی.
هۆکاری دەرکردنی پەناهەندەکان وەک ڕواڵەت، زاڵبوونی باڵی ڕاستڕەوی توندڕەوە بەسەر فکر و سیاسەتی کۆمەڵگەو حکوماتەکانیاندا، بەڵام لەڕاستیدا بنەمای ئەم دیاردەیە هەلومەرجی ئابووری جیهانی و قەیرانەکانی سەرمایەدارییە، کە لێرەدا هەرچی پەیوەندی بە پەناهەندەکانەوە هەیە لە (ئێمە تۆمان دەوێت) بۆ (ئێمە تۆمان ناوێت)ی کردووە بە ڕێگا چارەی سەرمایەی دڕندە بۆ چارەسەری قەیرانەکانی.
زیاد لە شەست ساڵ لەمەوپێش لە سوید بە خۆشییەوە پێشوازییان لە هاتنی یەکەم شەپۆلی پەناهەندەکانی کارکردنی(یۆنانی و ئیتاڵی) دەکرد، لە نەوەدەکان بەدواوە پەناهەندەی(ئێراق، ئێران، سوماڵ، بۆسنیە، ئەفگانستان، هتد) ژمارەیان لە زیادبوون بوو. هەڵبەتە دیمەنەکە هاوشێوەیە لە وڵاتانی ڕۆژئاوای ئەوروپا و ئەمەریکا.
ئەو خولە لە گەشەی سەرمایەداری هێشتا کارگەکان، بەشەکانی کەرتی خزمەتگوزاری سەرمایە پێویستی بە هێزیکار بوو، وە پەناهەندەکان دەیانتوانی ئاستی پێویست لە(سوپای یەدەکی هێزیکار/ بێکاران) لە ڕێژەێکی گونجاو بۆ قازانجی سەرمایە ڕابگرن، بۆیە(ئێمە تۆمان دەوێت) دیمەنی گشتی سەرمایەداری ئەو ساڵانە بوو.
بە گەشەکردنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان”ڕۆبۆرت و تەکنەلۆژیای زانیاری و ئامێری خۆبزووێن” لەم چەند ساڵانەی دوواییدا، وە بەهۆی قەیرانی سەرمایە کە ئیفلاسی زۆرێک لە کارگەکان و کەرتی خزمەتگوزاری دەرئەنجامی بووە، ڕێژەی بێکاری ڕووی لە هەڵکشانە، بەتایبەتی چەند ساڵی ئایندەی نزیک، فرسەتی کار کەم دەبێتەوە. بۆیە بە کورتی ئەم هۆکارانە ئابوورییانە لە پاڵ ژینگەی فکری و سیاسی دژی پەناهەندەکان، دیمەنەکەی لە بەشێکی زۆری وڵاتانی سەرمایەداریدا کردۆتە:(ئێمە تۆمان ناوێت).
(بەرەوپێشبردنی گەورەیی ئەوروپی: کاربەدەستانی ئەمریکی کە بیر لە کێشەکانی ئەوروپا دەکەنەوە، وا ڕاهاتوون لە ڕوی کەمی خەرجی سەربازی و چەقبەستوویی ئابوورییەوە لێی بڕوانن. ڕاستی لەم بابەتەدا هەیە، بەڵام کێشە ڕاستەقینەکانی ئەوروپا لەمانە قووڵترن. ئەوروپا پشکی لە بەرهەمی ناوخۆیی جیهانی عDP لەدەست دەدات(لە سەدا ٢٥ لە ساڵی ١٩٩٠بۆ لەسەدا ١٤ لە ئەمڕۆدا دابەزیوە) ،،، بەڵام ئەم دابەزینە ئابوورییە، سێبەر لەسەر ئەگەری ڕاستەقینەی سڕینەوەی شارستانی دادەنێ … سیاسەتی کۆچ کە خەریکە کیشوەرەکە دەگۆڕێ و ململانێ دروست دەکات، سانسۆرکردنی ئازادی قسەکردن و سەرکوتکردنی ئۆپۆزسیۆنی سیاسی، دابەزینی ڕێژەی لەدایکبوون و لەدەستدانی ناسنامەی نەتەوەیی و متمانە بەخۆبوون. ئەگەر ڕەوتەکانی ئێستا بەردەوام بن، ئەوا کیشوەرەکە لە ٢٠ ساڵ یان کەمتردا ناناسرێتەوە.). سەرچاوە – ستراتیژی ئاسایشی نیشتمانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا / لاپەڕە ۲٥.
بەشێک لە خەڵکی پشتیوانی لەم ڕایە دەکەن کە لە ڕاپۆرتەکەدا هاتووە، بە پاساوی ئەوەی کە مسوڵمانەکان ڕێزی کەلتوور و یاسای وڵاتانی ئەوروپا ناگرن. ڕاستی لەم قسەیەدا هەیە، بەڵام(ڕاستڕەوە توندڕەوەکان)لە ئەوروپا و ئەمەریکادا هەوڵی دیپۆرتکردنەوەی تەنها مسوڵمانەکانیان نییە، بەڵکو گشت پەناهەندەکانە. ئایا بەڵگە هەیە بۆ ئەم ڕایە؟. بەڵێ؛ بڕوانە ترەمپ یەکەم جار ئیهانەی ئەمەریکا لاتینیەکانی دەکردو داوای دەرکردنیانی دەکردن. بێگومان خەڵکی ئەمەریکای لاتین خەڵکی لیبڕال وچەپیان تێدایە و مەسیحین نەک موسڵمان. ڕاوێژکاری ئەڵەمانیا”فریدریش مێرتز”ڕەگەزپەرستانە لێدوانیداو وتی:(پەنابەران دیمەنی شارەکانی ئەڵمانیا تێکدەدەن)، مەبەستی تەنها مسوڵمانەکان نەبوو، بەڵکو مەبەستی هەرکەسێ کە لە سەنتەری شارەکاندایە و سەری ڕەشە و پێستی سپی نییە. فەلسەفەی سیاسی ڕاسیسم لە سەر بناغەی(ڕەگەز)دامەزراوە؛ ڕەگەزی ژێرمانی(یان جێرمانی – ئەڵمانی، ئینگلیزی، هۆڵەندی، سکاندیناڤی)کە(سپی پێستن و چاویان شینە و قژیان زەردە)، دروشمی ڕاسیستەکان(دەسەڵات بۆ پیاوی سپی)و باقی خەڵکی دەبێ کۆیلە بن. ۲/ سیاسەتی دژی خەڵکی موسڵمان و(ئیسلامفۆبیا)بەشێکە لە پڕوپاگاندەی ڕاسیسمەکان، دەنا ترەمپ پەیوەندی باشی هەیە بە جۆلانی و ستافە تیرۆریستەکەیەوە. هەر لە کۆنەوە لە ساڵانی ۱۹٤۰بەریتانیا کۆمەکی ئیسلامیەکانی کردوە، بەتایبەتی کۆمەکی(حەسەن بەننا)ی دامەزرێنەری برایانی موسڵمانانی کردوە، و ئەمەریکا لە ساڵانی ۱۹۸۰دژی سۆڤیەت کۆمەکی تاڵیبان و قاعیدەی کردوە، و ئەمەریکا بە دانپیانانی سەرکردەکانی خۆیان وەک(ھیلاری کڵینتن)داعشیان دروستکردوە. ڕاسیسم دژی هەموو پەناهەندەکانە و ناپرسێ تۆ چ بیروباوەڕێکت هەیە، لێرەوە سەرکوتی ئازادی و یەکسانی گشت خەڵکی لە وڵاتەکانەدا دەکات؛ لێرەدا خوێندنەوەی ئەزموونی نازیەکانی ئەڵەمانیا لە ساڵانی ۱۹۳۰- ۱۹٤٥بە سوودە بۆ تێگەیشتن لە چۆنایەتی کارکردنی سیاسەتی نازیزمەکان.
هەڵبەتە ڕۆژانە ئێمە گوێمان لە پڕوپاگاندەی دەزگاکانی حکومەتە ڕاستڕەوەکانە کە دەڵێن:(ئێمە ئەو پەناهەندانە دیپۆرت دەکەینەوە کە خۆیان ناگونجێنن لە گەڵ یاسا و کەلتووری ئەوروپا و ئەمریکا). ئەم پڕوپاگاندەیە یەکەم هەنگاوە/ یەکەم پێپلیکانەی سیاسەتی ڕاستڕەوەکانە دژی پەناهەندەکان بە گشتی و دژی یاسای هاوڵاتی بوونە. ڕاستڕەوەکان سیاسەت دەکەن؛(سیاسەتی بۆرژوازەکان بەشێکی زۆری فریودان و تەفرەقە دروستکردنە لە نێوان خەڵکی تا یەک نەگرن)، بۆیە پڕوپاگاندەکەیان لەیەکەم هەنگاویدا سەری ڕمەکەی دەکەنە ڕوی ئەو پەناهەندانەی کە(خۆیان لەگەڵ یاسا و کەلتووری ئەوروپا و ئەمریکادا ناگونجێنن)، و هەرکات ئەمەیان بۆ چووەسەر ئیدی هەنگاوی دووەم دەنێن کە دیپۆرتکردنەوەی تەواوی پەناهەندەکانە. با بپرسین ئایا کەسێ کە ڕەگەزنامەی ئەوروپی وەرگرتوە ئەو کەسە هاوڵاتی نییە؟ وە ئایا نابێ ئەگەر تاوانێکی کرد، ئەوا بەیاسای ناوخۆی دەوڵەت سزا بدرێ و لەوێکانە بەند بکرێ؟. کە حکومەت بڕیار بدات ڕەگەزنامەکەی لێدەستێنێتەوە، ئەوە بۆ خۆی پێشێلکردنی دەستور و یاسایە. خەڵکی کە ڕەگەزنامەی ئەوروپی هەیە یان لە وێکانە لە دایکبوون ئیدی ئەو خەڵکە هاوڵاتین، ناوبردن و ئیهانەکردنیان بەناوی پەناهەندەیە و سەری ڕەشە یان پێستی ئەسمەرە، و ئەگەر موخالفەی یاسا بکات دیپۆرتی دەکەینەوە، ئەوە بۆ خۆی یەکەم شێوەی سیاسەتی ڕاسیسمییە کە دژی مافی هاوڵاتیبوونە کە جێبەجێ دەکرێ. وە ئەمە هێشتا سیاسەتێکی نەرمە، چونکە ئەگەر ڕاستڕەوەکان بە تەواوەتی حوکم بکەن لە ئەوروپادا، بێگومان شێوازی زبر و خراپتر دەبینین.

پوختەی قسە:
ئەوکاتەی پەناهەندەکان لە ئەوروپا و ئەمەریکادا دەردەکرێن، لە هەمان کاتدا ئازادی و یەکسانی لەوێکانە پێشل دەکرێن.

• National Security Strategy of the United States of America – November 2025
  ** Jan G Andersson : Arbetslösheten – en tickande bomb / 8 december 2025 – Sydöster tidning
  *** بڕوانە وتاری(وەرزی کۆچی پەناهەندەکان بەرەو باشوور – ئەکرەم سەعید/ سایتی دەنگەکان – ۲۷ شوبات ۲۰۲٥).

پێشەکی
وەکو جۆن کۆهین دەڵێت شیعر زمانە و زمانی شیعریش لادانە لە زمانی ئاسایی، گەر هەوڵی تێكشكانی زمانی ئاساییش بدرێت ئەوا بەشیوازێکی تازەتر بنیاتی دەنێتەوە، هەرچەندە لە سەدەی نۆزدەدا کە شیعری رۆمانتیکی لە ڕۆژئاوا سەریهەڵداو نازك مەلائکە لە سییەکانی سەدەی بیستدا هێنایە عێراقەوەو دوای دوو دەیە گۆران هێنایە ناو شیعری کوردییەوە، بەس وەك کۆهین زمانی شیعر تەنانەت لە زمانی پەخشانیش جیادەکاتەوەو دوەمیان بە زمانی سفری نووسین ناودەبات، لێ لەم زەمانەدا سنووری ژانرە ئەدەبییەکان هێندەی کاڵبوونەوەی بەخۆوە بینیوەو پێکداچوون تێیدا ڕ وویداوە، هێندە سنوورو جیاکارییان لە نێواندا نەماوە، ئاوهاش ئەدۆنیس زمانی شیعر بە زمانی ئاماژە ناودەبات و لەکاتێکدا زمانی ئاسایی زمانی ڕوونکردنەوەیە، ئەمەشە وا لە شیعر دەکات ئەوە بڵێت کە لە زمانی ئاساییدا نییە، کەواتە زمانی شیعر خۆی لە خۆیدا دیاردەیەکی شێوازگەراییەو شێوازی هەر شاعیرێك بریتییە لە بەشێك لە ئەزموونکردنی شیعر نووسین و کۆو سەرجەم هەوڵەکانی ژیانی دادەنرێن بە ئەزموونی هەر شاعیرێك.
وتارێكم
لە گوتاری (شیعر؛ تییمە، بیرۆکەو تەکنیك)دا کە نزیکەی ٢٥٠٠ وشەی لە خۆ گرتووە، لە مەتن و پاشکۆیەك پێکهاتووە، مەتنەکە بابەتێکی شرۆڤەکاریی شیعرە کە بە عەرەبی لەژێر سەردێڕی (الشعر ثييمة، فکرة، تقنية)دا لە رۆژنامەیەکدا بڵاومکردووەتەوە.
لەهەمان وتارداو لە پاشکۆکەدا واتا (بەرەنجام)دا ئەو بۆچوونانەم بەسەر دەقێکی شیعری شاعیر (شوان تۆفیق)دا پراکتیزە کردووە، تیایدا تەنیا بە دوو دێڕ ئاماژەم بە پێگەی ئیلکترۆنی شیعریی (تەم) کردووە کە کۆی گشتی ئەم دوو ڕستەیە ٢٧ وشەیەو بەمجۆرە هاتووە:
١- ئەو شاعیرانەی لە(تەم)دا کۆبوونەتەوە بە شاعیرانی (سەعلوك) ناو دەبەم.
٢-ئەو شاعیرانەی لە(تەم)دا کۆبوونەتەوە هەریەکە خاوەنی شێوازێکی جیای نووسینی شیعرو دنیابینی شیعرە، جیاواز لەوانی دی.

رەخنەیەك
بەڕێزێك وتارێکی نووسیوە لە ژێر ناونیشانی (ڕاكردن به‌ دوای تراویلكه‌ی ئه‌زموونی جیاوازی شیعریی!..) دژی ئەو بۆچوونەی من کە لەو دوو دێڕەی سەرەوەدا هاتووەو تیایدا نووسیویە:
(نووسه‌رێك له‌ وتارێكی درێژدا باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ هه‌موو ئه‌و شاعیرانه‌ی له‌ ماڵپه‌ڕی (ته‌م) ده‌نووسن و شیعر بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌، له‌ ڕووی ئه‌زموون و جیهانبینییه‌وه‌ شاعیری جیاوازن له‌ هه‌ر شاعیرانێكی دیكه‌).

وەڵام و تێبینییەکانی من:

ڕەنگە گەر خوێنەر ئەو دوو ڕستەیەی سەرەوەی من ورد بخوێنێتەوە مەبەستەکانی منی زیاتر بۆ ڕوون ببێتەوە کە بەمجۆرەیە:
١- بۆ ئەوەی نەکەوینە بڕیاری هەڵەوە باشتر وایە شتەکان لە شوێنی خۆیاندا ببینین و دابنێین، بۆ نموونە ئەو وتارە درێژە تایبەت نییە بە باسی (تەم)، بەڵکو لە بەشی بەرەنجامەکەدا تەنیا بە ٢٧ وشە لە کۆی ٢٥٠٠ وشە وەکو بیروڕای خۆم بەرانبەر هەوڵە شیعرییەکانی پێگەی (تەم) نووسیومە.

٢-سەبارەت ڕستەی یەکەم؛ دەربڕین و وەسفکردن و هێنانە ئارای زاراوەی (سەعلوك) لە شیعردا، هاوچوونییەك دەخاتە ڕوو لە نێوان سیماکانی ئەو شاعیرانەی قۆناغێکی کۆن و شاعیرانی ئەو پێگەیەدا، هەر ئەو سیفەتەش بوو ڕامبۆی کردە پێشەنگ لە شیعردا، کەواتە شیعری ڕەسەن دەستەمۆ نابێت.

٣- وەك لە وتارەکەدا نووسیومە هەر شیعرە و مۆرکی تایبەتی و شێوازو تێگەشتنی شاعیرەکەیەتی و پەنجە مۆری کەس بە کەس ناچێت، بەڵام شێواز دەکرێت گۆڕانکاریی و پێشکەوتن بەخۆوە ببینێت، ئەمە ئەوە ناگەیەنێت هاوشێوەیی لە دنیابینی و شێوازی هەندێکدا نەبێت، من نا بەڵکو تەنانەت هەندێك لە ڕەخنەگران، شیعر بە جۆرێك لەلاساییکردنەوە وەسف دەکەن، ئیتر یا لاساییکردنەوەی سروشتە یان هی ئەوانی تر، بەڵام گرنگە شتێکی تری لێ بخولقێنرێت، واتا وەك فەلسەفە دەڵێت دوو بەرد لە یەك دەخشێنرێت لە ئاکامدا ئاگری لێ پەیدا دەبێت کە ڕەگەزێکی نوێیە.

٤- من بە هیچ جۆرێك باسی ئەزموونم نەکردووە، ئەزموون واتا کۆی هەوڵەکانی شاعیرێك، چ جای هی ئەو هەموو شاعیرەی لەو پێگەیەدا بەرهەمیان بڵاوکردووەتەوە! کە کارکردن لەسەر ئەو پنتە ساڵانێك دەخایەنێت، بەڵکو من باسی (شێواز)و(دنیابینی)م کردووە، هەردووکیشیان بەشێكن لە هەر شیعرێك، واتا هیچ شیعرێك بێ شێوازو دید و روئیا نابن. نەخاسمە ئەم زەمەنە زەمەنی تایەتمەندییەکانەو لەبری ئەوەی بە جوملە ڕەفزی ئەوانی تر بکەینەوە، پێم باش بوو کاکی نووسەر لێكۆڵینەوەی ڕەخنەیی لەسەر چەند دەقێك لەو دەقانە بنووسیایە بەو میتۆدەی خۆی باوەڕی پێیە، چونکە تەنانەت شیعری شاعیرێك لەگەڵ شیعرێکی تری خۆیدا ڕەنگە جیاواز بێت، لەکاتێکدا قەیرانی ڕەخنەی شیعریی لای ئێمە بەڕوونی دیارو بەرچاوەو ئەوەی کە دەیبینین و بووەتە مۆد زیاتر یەخەگرتنی گۆران و شێرکۆ بێکەسە، جگەلەوە شیعر بەس پەیام نییە تا ئێمە وەکو وتارێکی ڕامیاریی سەیری بکەین.
٥-ئەم گشتگیرکردنە ئەوە ناگەیەنێت خاڵی لاواز لە دەقەکاندا نەبێت، بەڵام یەك خاڵی بەهێز لەهەر دەقێکدا هەبێت بەسە بۆ چێژ وەرگرتن و بەهرەمەند بوون لێی و جۆرێك لە جیاوازبوون، چونکە شیعر لە زۆر لایەن و پنت و ڕەگەز پێکهاتووە، هەر بەڵگەش بۆ ڕاستی ئەم ڕایە ئەوەیە کە من لە وتاری (نوخبەی شیعر بەرەو کوێ؟) باسی کێشەکانی (وێنەی شیعر)م کردووە لای شاعیرێك لەو شاعیرانەی لەو پێگەیەدا شیعری بڵاوکردووەتەوەو چاوەڕوانی بەرەوپێشچوونی لێدەکرێت، جگە لەوەی لەسەر دوو شیعری تری ئەو پێگەیە لە وتاری (ئۆنتۆلۆژیاو میتافیزیکیای دەق)دا باسی خاڵی درەوشاوەی دوو دەقی شیعریی ترم کردووە.
٦-تێڕوانینەکان بەرانبەر شیعر جیاوازن، چێژو تێڕوانین وسەلیقە وقووڵبوونەوەو شارەزایی وهتد… ڕۆڵ دەبینن، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی ڕاکان تەنانەت بەرانبەر شیعرێكیش جیاواز بێت، بۆ نموونە عیزەدین زەکی زادە دەربارەی شیعرەکانی تەم دەنووسێت (دڵخۆشم، لەو پەیجە تا ئێستا دەقی خراپم نەدیوە)، بەڵام لە هەمانکاتدا ئاساییە بەڕێزی خاوەن وتار بەجۆرێکی تر لەشیعرەکان تێبگات و تێبینییەکەی لە خاڵی تییمای شیعردا چڕبکاتەوە و بنووسێت:( زۆر به‌ ڕوونی هه‌ست به‌وه‌ ده‌كه‌ین كه‌ نه‌ له‌ ڕووی جیهانبینی، نه‌ له‌ ڕووی ئه‌زموونیشه‌وه‌ ئه‌م شاعیرانه‌ نه‌ك له‌ یه‌كتر جیاواز نین، بگره‌ لاسایی یه‌كتریش له‌ ڕووی تێمای شیعری ده‌كه‌نه‌وه‌، وه‌ك بابه‌تی ڕه‌شبینی و ڕه‌تكردنه‌وه‌ی نیشتمان و ڕه‌خنه‌گرتن له‌ سیاسه‌ت و پووچگه‌رایی ژیان و چه‌ندان بابه‌تی هاوشێوه‌ی دیكه‌ش. ئیدی نازانم كامه‌یه‌ جیهانبینی و ئه‌زموونی جیاواز، گه‌ر شاعیرانێك هه‌موویان هه‌مان بابه‌تیان كاوێژكرده‌وه‌؟)
٧-من خۆم هاوڕای بەڕێزی نووسەری وتار نیم و وابزانم ئەویش ڕێگەی ئەو ئازادییەم پێ بدات لە هەڵبژاردندا، لەو بڕوایەدام بەڕێزیان زۆر بڕیارێکی خێراو گشتگیری داوە بەسەر ئەو دەقە شیعریانەدا، تا بەدەقێك بگوترێت باش یان خراپ زۆر فاکتەر هەن دەبێت پێشچاوبخرێن و هەموو ڕەگەزەکانی شیعر لێکبدرێنەوەو دوایی ئایا ئەدەب پێیەکی لەناو واقیع و پێکەی تری لە ناو ئەندێشەدا نییە؟ ئایا دەبێت خەونی شاعیران سەبارەت واقیع سەرکوت و سەرکۆنە بکرێت؟ ئەی گوایا دەبێت بە (کامۆ)و (سارتەر)و(کافکا)و دەیانی تر بگوترێت هیچیان نەنووسیوەو کاوێژی یەکتری دەکەنەوە چونکە نووسینەکانیان ڕەشبینی تێدایە؟

٨-لە خاڵێکی تری نووسینەکەی بەڕێزیاندا هاتووە:
(گۆران كاتێ شیعری كوردی نوێ ده‌كاته‌وه‌، نایه‌ت وه‌ك نالی و پیره‌مێرد بنووسێت، نایه‌ت به‌ گشتی شیعری سه‌روادار، ئاسۆیی بنووسێت، به‌ڵكو زمان و ده‌ربڕین و تۆپۆگرافیا و ڕووبه‌ری ده‌قی شیعری پێش خۆی جێدێڵێت و به‌ جیهانبینییه‌كی تازه‌وه‌ شیعر ده‌نووسێت. بێگومان گۆران له‌و نوێكاریه‌دا به‌ ته‌نها نه‌بوو، به‌ڵام بۆچی ته‌نها ناوی وه‌ك وه‌ك نوێكه‌ره‌وه‌ی شیعری كوردی ، به‌ ئاراسته‌ی شیعری ئازاد دێت؟ چونكه‌ ته‌نها ئه‌و توانی سیما و خاسیه‌ته‌كانی شیعری ئازاد دابهێنێت).
پێویستە ئەو راستییە بزانرێت کە داهێنان و جیاوازبوون لە شیعردا مانای دەرچوون نییە لە کۆی ئەزموونی شیعری جیهانیی کە بوونی هەیەو لەئارادایە، ئەمە کارێکی نەك ئاستەم بگرە ڕەنگە مەحاڵ بێت، ڕەنگە لە سەدەیەکدا یەك قوتابخانەی شیعریی سەرهەڵبدا، هەر بۆ نموونە تەماشای قۆناغەکانی کلاسیکی و ڕۆمانتیکی بکە بزانە چەندان ساڵیان نێوان بووە؟ دۆخی ژیاریی کاریگەریی گرنگ لەوبوارەدا دەگێڕێت، نازانم گەر بەڕێزیان لە (زمان و ده‌ربڕین و تۆپۆگرافیا!)دا بیبینن ئەوە ڕای خۆیانە. بەڵام ئەو تێگەشتنەی سەبارەت بەوەی کە دەبێت وەکو گۆران بکەین تا جیاواز بین ڕەنگە کەمێك پێداگیری تێدا بێت، ئەمە وێڕای ئەوەی گۆران خاسیەتەکانی شیعری ئازادی دانەهێنا وەك نووسیویەتی، بەڵکو گۆران گواستییەوە بۆ ناو ئەدەبی کوردی کە پێشتر لە ئەدەبی ڕۆژئاواو دوایی عەرەبی پێی دەنووسران، بەڵام سەلیقەی شیعریی گۆران زۆر شاعیرانە بەرجەستە بوو لەگەڵ ئەو قوتابخانەدا و ناوی ئەو بە پێشەنگ هێنرا.

٩-من سوپاسی بەڕێز نووسەری بابەت دەکەم و پێی دەڵێم: ئافەرین بوێریی سیفەتێکی گرنگی نووسینە، با ڕاکانیشمان لێکتر جیاواز بێت، چونکە گەر بابەتێك نەهروژێنرێت هیچ وتوێژێك نایەتە گۆڕێ و ڕەنگە مەودای لێك تێگەشتن زۆر لێك دووربخاتەوە، جارێکی تر سوپاسی دەکەم کە چەندان ساڵە دڵسۆزانە بە دوای وشەدا وێڵەو دەیەوێت خزمەت بە بوارە جیاوازەکانی فەرهەنگی کوردی بکات و لە زۆر بواردا دەنووسێت، بێگومان تا چەندێکیش نووسەر قووڵتربێتەوەو بە مەعریفە پڕ چەك بێت و بە زمانی تر بخوێنێتەوەو بەدواداچوونی هەبێت هێندە گوتارەکان پشت ئەستورتر دەبن بە بەڵگەو سەلماندن و شارەزایی زیاتر.

دوماهیی
لە کۆتاییدا حەز دەکەم ئەو ڕاستییە بڵێم کە نووسینی ئەو ٢٧ پیتەی من لە وتارەکەمدا سەبارەت هەوڵە شیعرییەکانی پێگەی (تەم) مانای ئەوە نەبوو هەموو ئەو وشانەی لەوێدا دەنووسرێن لە ڕووی شیعرەوە هاوڕایان بم، بەڵام من وەك موتابەعەکارێك کە حەز بەسەرودەری شیعر دەکەم، بەشێوەیەکی گشتی باسم کردوون و لە ڕاستیشدا گەر بە ویژدان بم دەبێت دان بەوەدا بنێم ئەو شیعرانە زۆر هەوڵی جوانن و بگرە زۆر لە نوخبەی شیعرنووسانی ئەم نەوەیە لەوێدا دەنووسن، هیچ پەیوەندییەکیش من نابەستێتەوە بە (تەم)ەوە جگە لە موتابەعەکردن و جارجاریش نووسینی شیعر، بەڵگەشم بۆ ئەم قسەیە وتارێکی ڕەخنەییمە کە لە بواری زمانەوە سەبارەت بە هەوڵی شیعریی سەرپەرشتیاری پێگەکەیە، لە ماوەیەکی کەمدا لە بڵاوکراوەیەکی کاغەزیدا چاپ دەبێت، کە ئەوە دەسەلمێنێت پێوەریی هاوڕێتی لای من هەرگیز نابێتە هۆی ئەوەی بڕیارو تێڕوانین و چێژی شیعرم لا شێلو بکات.
………………………………………………..
تێبینی/ وەڵامی ئەو بابەتەی له‌ ڕۆژنامه‌ی هه‌ولێر ژماره‌ ( 4354) له‌ 14/8/2025 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌

مستەفا سەباعی هزرڤان لە وتەیەکی بەناوبانگدا دەڵێت: گەر خامە کەوتە دەستی نەفام و چەك لە دەستی تاوانکارو دەسەڵات لە دەستی ناپاکدا بوو، ئەوا نیشتیمان دەبێتە جەنگەڵێك و کەڵکی ژیانکردنی نامینێت.
ئەم زۆرانبازییە مێژووییەی نێوان ڕاستی و ناڕاستی، ستەم و داد، دەسەڵات و ڕۆشنبیر جەدەلێکی مێژوویی لەخۆ دەگرێت، زۆرانبازییەکەش زۆر شێوەی جۆراوجۆر بەخۆوە دەبینێت، بەڵام هەرگیز نابێت ئەوەمان لە بیر بچێت بڕیارو وشەی زاڵ هەمیشە پێوەر نییە بۆ ڕاست و دروستی بێژەرەکەی، بەو مانایەی : هەمیشە مێژوو بەهێز دەینووسێتەوە، بەڵام کەمینەی ئەوانەی لە دەرەوەی ئەو بازنەیە بوون، هەرچەندە توانای ماددییان نییە، مانای ئەوە نییە چەوت بن و دەبێت سەرکۆنە بکرێن.
وەك چۆن لە کۆمەڵگا پاشکەوتووەکاندا هەر کەسێك دەستی خامەی گرت دادەنرێت بە ڕۆشنبیر، بەڵام ئەم تێڕوانییە گەر جارانێك ڕێژەیی بێت ئەوا جارانێکیش سەر لەبەری ڕاست نییە و ڕەنگە کەسی خامەبەدەست پێچەوانەی ڕۆشنبێرێتی بنووسێت و بجوڵێت.
بەتایبەتی وەك ئەفلاتۆن دەڵێت: زۆرینەی خەڵك لە دیدگای دەسەڵاتەوە شەڕەنگێزن.
ئەوا زۆر ئاساییە ئەو ڕەهاییەی پێوەری دەسەڵاتەکان، کە سەرچاوەی مانەوەو هێزی خۆی لە زۆر ڕووەوە زامن کردووە جێی مشتومڕو وتوێژ بێت، بۆیە ئاوها بە متمانە بەخۆبوون و ڕاشکاوانە دژی خاوەن فیکرو داهێنان وهاونیشتمانینانی خۆیان دەکەونە سەنگەرەوە.
هەرچەندە وەك نعۆم چۆمسکی دەڵێت: ڕۆشنبیری ڕاستەقینە هەڵگری حەقیقەتە بە ڕووی هێزدا. بەڵام مەخابن لە ژینگەی دەسەڵاتە تۆتالیرەکاندا، کە کۆمەڵگای ئێمەش بەشێکە لەو ژینگانە، دەسەڵات سوپایەك لە خامە بەدەستان لەدەوری خۆ دەکاتەوە بۆ ڕەوایی دان بە بوونیان و ڕەفتارو دروشمەکانیان.
کێ هەیە نەزانێت لە کوردستان دەرکردنی گۆڤارێك یان ڕۆژنامەیەك یان دروستکردنی دەزگایەك یان بنکەیەکی ڕۆشنبیریی یان کەناڵێکی ڕاگەیاندن و تاد… تێچوونی ماددی گەرەکەو ئەمەش لە توانای بابای نووسەری بێ کارو بێ داهاتدا نییە، بگرە بەشێك لەو میدیایانەی دەسەڵات و سێبەریش پاداشت دەدەن بە نووسەرەکانیان، ئەوانیش لەبەرانبەردا هاوسۆزی خۆیان لە نووسینەکانیاندا بە جۆرێك لە جۆرەکان بۆ ئەو دەزگاو بڵاوکراوانە و دیدو ئایدیاکانیان دەدەبڕن، جا یان ڕاستەوخۆ ئۆرگانی حیزبین، یان میدیای سێبەرن و خۆیان بە ئازاد ناوزەد دەکەن، بەڵام بە پرسیارێکی ئاسان دەتوانین ڕاستی و ناڕاستی ئەو وەڵامە چنگ بخەین کە سەربەخۆن یان نا؟ کاتێك بپرسین سەرچاوەی داهاتتان لە کوێوە وەردەگرن؟
لە هەمان کاتدا لێرەو لەوێ چەند هەوڵیکی بچووکی تاکەکەسی هەن کە داهاتی ماددی زۆریان تێناچێت، وەك بەڕێوەبردنی پێگەیەکی ئەلەکترۆنی، کە لەبەردەستی زۆر کەسدایە. بەڵام کێشەکە ئەوەیە دەسەڵات چاوی بەو هەوڵە تاکە کەسیانەش هەڵنایەت و گەر هیچیان بەرانبەر نەکرێت، ئەوا فەرامۆش دەکرێن و پەراوێز دەخرێن و دەخرێنە لیستی ڕەشەوە، ئیدی وردە وردە کاتێك بێلایەنییان دەردەکەوێت و ئاوازیان لە گەڵ کۆڕاڵی دەسەڵاتدا یەکنایەتەوە دەخرێنە بەر پلارو هێرشی ناڕەوای خامە بەدەستانی میدیای سێبەر.
یەکێك لەو مالپەرە جوان و وێژەییانەی ڕەوتێکی بێلایەنی هەیەو هیچ پەیوەندی بە پۆڵەتیك و دەسەڵات و کاروباری سیاسەتەوە نییە، ماڵپەڕی شیعری (تەم)ـه، چەند شاعیرێکی لاو بەرهەمەکانیانی تێدا بڵاو دەکەنەوەو سوود لە ئەزموونی یەکتری دەبینن و تێیدا ڕەوتی وێژەو شیعری کوردی هاوچەرخ تاووتوێ دەکرێت و بەهۆیەوە پێشدەکەوێت، تەنیا ئەوەی کۆیان دەکاتەوە شیعرەو هیچ ناسینێکی پێشوەختە لە نێوانیاندا بوونی نییە، بە حوکمی ئەوەی هەریەکەو لە ناوچەیەکەوە دەنووسێت و هەست و نەستی خۆیانی تێدا دەئافرێنن.
شیعر کە ئەرستۆ سەبارەتی دەڵێت:زۆر لە مێژوو فەلسەفئامێزترە، چونکە مێژوو مامەڵە لەگەڵ چەندەکیدا دەکات و شیعر مامەڵە لەگەڵ هەمەکیدا دەکات. یان وەك پاتریك لویس ئاماژەی پێدەکات: شیعر تونێلێکی تری ڕووناکییە. لە کاتێکدا سۆمەرست مۆم بە تاجی ئەدەب ناوی دەبات و بە باڵاترین ئاستی دەربڕینی هۆش دایدەنێت.
کەی ڕەوای حەقە پلار بگیردرێتە ئەو هەوڵانەی کە بێ دەسکەوتی ماددیی بە دوای خزمەتکردندا دەگەڕین و ماندوو و دەبن و شەونخونی دەچێژین.
لەم دواییانەدا نووسەرێك لە ڕۆژنامەی (هەولێر)ەوە ئاوها پلاردەگرێتە ئەو شاعیرانە و دەنووسێت: (بگرە لاسایی یەکتریش لە ڕووی تێمای شیعری دەکەنەوە، وەك بابەتی ڕەشبینی و رەتکردنەوەی نیشتیمان و ڕەخنەگرتن لە سیاسەت و پووچگەرایی ژیان و چەندان بابەتی هاوشێوەی دیکەش، ئیدی نازانم کامەیە جیهانبینی و ئەزموونی جیاواز، گەر شاعیرانێك هەموویان هەمان بابەتیان کاوێژ کردەوە؟).
سەرەتا پێویستە ئەوە بگوترێت کە قسەکردن لەسەر شیعر باشترە بۆ ئەهلی ئەو هونەرە جێبهێڵین، بەڵام وەك چۆن کاکی ڕۆژنامەوان ئەم ڕایەی دەربڕیوە، منیش وەك خوێنەرێك دەبێت ئەوە بڵێم کە شیعر دنیایەکی زۆر بەرفراوانترە لەوەی بە چەند وشەیەك پێناسەی بکەین، ئەوانەی دەنووسرێن تەنیا تێڕوانین و تێگەشتنی ئەو کەسانەیە بۆ شیعر، لەبیرمان نەچێت شیعر لەگەڵ سەرهەڵدانی مرۆڤدا بوونی هەبووەو دەربڕینێکی هونەرییەو هەست و سۆز تیایدا دەستلەملانی تێما دەبێت و مانای قووڵ لە چەند زاراوەیەکی هونەریی چڕدا لە خۆ کۆدەکاتەوە، کاریگەری و خرۆشان لە ناخدا بەرپا دەکات. جۆروشێوەی ئەم هونەرە ڕەوانبێژییە هێندە بەربڵاو و هەمەڕەنگە هەرگیز ناتوانرێت بە چەند وشەیەك هێلێكی ڕاست وچەپ بەسەر ئەو پێکهاتە هزریی و هەستەکی و زمانەوانییانەدا بهێنرێت گەر بمانەوێت بە ویژدانەوە مامەڵەی لەگەڵدا بکەین.
با بوار بەو شاعیرو لاوە خێرلەخۆنەدیوانە بدەین بنووسن و دەم کوتیان نەکەین، ئەوانە ئاوێنەی هونەریی واقیعەکەیانن و بەس لەبەرئەوەی وەکو ئێمە بیر ناکەنەوەو بابەتی شیعرەکانیان بە دڵی ئێمە نییە پەراوێزیان نەخەین، دەستمایەی ئەوان هەر وشەیە و دڵنیام کەسانێکی ئاشتیخوازن و زیانیان بۆ هیچ دەستەو لایەنێك نییە، وەك بەرپرسیارێتی ئاکاریی گەر هانیان نادەین و ئاسانکارییان بۆ ناکەین با پاشقولیان لێ نەگرین، دەرگای ڕەخنەی پرۆفیشناڵیش هەرگیز داخراو نییە، ئەگەر کەسانی تایبەتمەند بیانەوێت لەو دەرگایەوە شیتەڵی پێکهاته جۆراوجۆرەکانی ئەو شیعرانە بکەن، دەتوانن لایەنە گەش و لاوازەکان بێ لایەنگیریی یاخود بەرەنگاربوونەوە دەستنیشان بکەن.
لەو بڕوایەدام جیلی تەم تەنیا ئەوانە نین لەو ماڵپەڕەدا دەنووسن، بەڵکو ئەوەی ئەوان دەینووسن ئازارە جوانەکانی سەراپای میللەتێکە کە بە دەیان ئەزموونی تاڵدا تێپەڕیوەو دەیهەوێت تروسکەی ئاسۆیەکی گەش ببینێتەوەو هەر زوو گەواڵەیەکی ڕەش بەر دیدگایان دەتەنێت و ئەوانیش ئاوها خۆیان و ژیان و ئەزموونەکانیان دەشیعرێنن.

دەڤەری مەرگە
٥/١٢/٢٠٢٥

پرۆكۆپی مێژوونووسی به‌ناوبانگی بێزەنتی كه‌ ‌ساڵی 562 ی زاینی كۆچی دوایی كردووه‌، ده‌گێڕته‌وه‌: “گیلیهێری دوا پادشای (ڤه‌ندال) كه‌ له‌ ئامێزی بنه‌ماڵه‌یه‌كی ناوداری شاهه‌نشایی په‌روه‌رده ‌ببوو، یه‌كجار به‌هێز و ده‌سه‌ڵاتداریش بوو، له‌كۆتایی فه‌رمانگێڕیەكه‌ی، هه‌ڵات، دواتر پیر بوو و له‌بەرامبەر دوژمنه‌كانی، ساڵانێكی له‌ئازار و بێهیوایی و ترس بەسەربرد. له‌كۆتایدا ده‌ستگیر كرا و به‌كۆت و به‌ندی ئاسنین‌ به‌ره‌و قه‌رتاجه‌ بردرا. ئەوسا له‌بەردەم ئاپۆڕه‌ی زۆری دوژمنەكانی كە له‌سه‌ر رێگەی وه‌ستابوون، ‌دايه‌ قاقای پێكه‌نین و له‌سه‌ر ئەوەش به‌رده‌وام بوو. به‌جۆرێك دوژمنەكانی وه‌هایان زانی به‌هۆی ئه‌و شتانەی له‌پاش شكۆ و ده‌سه‌ڵات‌، دووچاری ببوو، شێت بووه. به‌ڵام پرۆكۆپ وەهای نووسیوە (گیلیهێر له‌قاقای پیكەنینی دا دوای ئەوەی گەیشتە ئه‌و قه‌ناعه‌تەی، ژیان له‌كۆتایدا جگه‌ له‌پێكه‌نینی درێژ بەو و بەهەمان شێوەش به‌ڕووداوه‌ خۆش و ناخۆشه‌كانی، شایانی هیچ شتێكی دیكه‌ نییه)‌.
پێده‌چێت كۆتایی ئه‌و سته‌مكارانه‌ی جیهانی سێیەمیش لەسه‌ده‌ی رابردوو به‌خۆیانه‌وه‌ بینی، هه‌مان شێوه‌ بێت. ئه‌دۆلف هیتله‌ری سه‌ركرده‌ی نازییه‌كان، كە خه‌ونی به‌وه‌ ده‌بینی ئه‌ڵمانیا فه‌رمانڕه‌وای جیهان بكات و نه‌ژادی ئاریش به‌سه‌ر هه‌موو نه‌ژاده‌كانی دیكه‌ باڵاده‌ست بێت، كاتێك دڵنیابوو ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی به‌ره‌و كۆتایی ده‌چێت، خۆ‌كوشتنی پێباشتر بوو. كاتێكیش سوپای سوور گه‌یشته‌ ناو بنكەی نیشتەجێبوونی له‌شاری به‌رلین، هیچ شوێنه‌وارێكی ئەویان نه‌دۆزیه‌وه. پێدەچێت لەترسی ئەوەبێت گاڵتە بەچاوتێبڕینەكەی بكەن، مردنی هەڵبژاردبێ. له‌به‌هاری ساڵی 1945 كاتێك جه‌نگی دووه‌می جیهانی گه‌یشته‌ كۆتاییه‌كه‌ی، به‌رگریكه‌رانی ئیتاڵی توانییان مۆسولینی ده‌ستگیربكه‌ن، كه‌ لەناو جلی جوتیاران خۆی شاردبۆوە. دواتر گوللەبارانیان كرد.
جه‌نه‌راڵ فرانكۆش كه‌ ماوه‌ی چل ساڵ به‌زه‌بری ئاگر و ئاسن، حوكمی وڵاتی ئیسپانیای كرد. ماوەی چەند هەفتەیەك لەگیانەڵادا بوو. پشتیوانەكانی رۆژانه‌ لەده‌وری كۆشكه‌كه‌ی كۆدەبوونەوە بۆ ده‌ربڕینی غه‌مباری خۆیان لەو دابڕانەی ئەو. رۆژێكیان جه‌نەڕاڵ فرانكۆ هۆشی هاته‌وه ‌سه‌رخۆ، كاتێك‌ گوێی له‌ده‌نگه‌ده‌نگی ئەو هەمووە خەڵكە بوو، به‌كه‌سه‌كانی ده‌وروپشتی وت : “ئه‌و هه‌مووه‌ خه‌ڵكه‌ بۆچی لێره‌ وه‌ستاون؟” له‌وه‌ڵامدا پێیان وت: “جەنەڕاڵی بەڕێز، گه‌ل هاتووه‌ ماڵئاوایت لێبكات!” ئه‌ویش‌ پێیان دەڵێت: “جا گه‌له‌ خۆشه‌ویسته‌كه‌م خەریكە به‌ره‌و كوێ ده‌چێت؟!”.
ده‌ڵێن ستالینیش ژیانی دوا مانگه‌كانی پڕ بوو له‌تارمایی هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ پێشتر به‌ره‌و كوشتارگه‌ یاخود ئۆردوگا سه‌خته‌كانی سیبیریای ناردبوون. له‌ناو خه‌ویش به‌توندی هاواری ده‌كرد و لەهه‌مووانیش سڵی ده‌كرد، ته‌نانه‌ت له‌كه‌سه‌ نزیكه‌كانیشی. له‌و بڕوایه‌ بوو به‌نهێنی پلان له‌دژی داده‌ڕێژن.
دوای رووخانی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌شی، شای ئێران له‌وڵاتێك به‌ره‌و وڵاتێكی دیكه‌ ‌چوو. به‌دوای شوێنێك ده‌گه‌ڕا تێیدا نیشته‌جێ بێت، به‌ڵام هه‌موو وڵاته‌كان، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ی كه‌ پێشتر پێوه‌ندی هاوڕێیەتیشیان له‌گه‌ڵ رژێمه‌كه‌ی هەبوو، رازی نه‌بوون پێشوازی لێبكه‌ن و بیگرنه‌خۆیان. تا له‌كۆتایدا لەمیسر نیشته‌وه‌ و به‌سه‌ر (ئه‌نوه‌ر سادات) بوو به‌میوان. له‌وێدا دوای ماوه‌یه‌كی كورت بەسەر دروستبوونی ئەوەی بە (كۆماری ئیسلامی ئێران) ناوبراوە، كۆچی دوایی كرد. جه‌نه‌ڕاڵ (پینۆشی)ش كه‌ ساڵی 1973 رژێمی (سلڤادۆر ئه‌للیندی) رووخاند، دوا ساڵه‌كانی ته‌مه‌نی وه‌ك تاوانبار له‌نێو دادگەكان به‌سه‌ربرد. كە‌ مردیش شیللییەكان بەملیۆنەها كه‌وتنه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان و دڵخۆشی خۆیان ده‌ربڕی.
رۆماننووسه‌ گه‌وره‌كانی ئه‌مه‌ریكای لاتین، له‌وانه‌ ئۆگستۆروا باستۆس و میگال ئه‌ستۆریاس و ڤارگاس یوسا و گابریل گارسیا مارگیز، گرنگییان به‌و رژێمه‌ دیكتاتۆریانه‌دا كه‌ له‌وڵاته‌كانیان فه‌رمانڕه‌وا بوون. له‌هه‌وێنیشیان دا شاكاری وەها هێنرا به‌رهه‌م، كه‌ هه‌رده‌م له‌یادگای مرۆڤایه‌تیدا بەگەشی بمێننه‌وه. رۆمانی (پایزی به‌تریق) ی گابریال گارسیا مارگیز له‌هه‌موویان چاكترە، پاڵەوانەكەی دیكتاتۆرێكە لەتەمەنی 250 دەمرێت كە ئەوە تەمەنی ئەو رژێمە دیكتاتۆریانەیە كە زۆربەی وڵاتانی ئەمەریكای لاتین بەخۆیانەوە بینیوە. ئەو دیكتاتۆرە لەو بڕوایە بوو (پەرستنی دەسەڵات) تاكە چارەنووسیەتی. مرۆڤێكی دڵڕەق و ریسوا بوو. (تێربوونی لەبرسی بوونی سەرچاوەی دەگرت) كه‌ كۆتایی نه‌ده‌هات. بڕوای به‌وه‌ بوو (درۆ له‌ڕاستگۆیی باشتره‌ و له‌خۆشه‌ویستیش به‌سوودتره و لەحەقیقەتیش زیاتر دەمێنێتەوە‌). لەكاتی (وردبوونی گەڵای پەرتبووی پایزیشی) گەیشتە ئەو بڕوایەی (خاوەنی ره‌های دەسەڵاتەكەیتی). دوای گیانەڵای تاڵیش، كاتێك مرد، جەماوەر بەپەلە بەناو شەقام و گۆڕەپانەكان وەردەبن و بەدەڕبرینی خۆشی خۆڕسكانە، گۆرانی بەخاكسپاردنی دەڵێن. هێندەی پێناچێت سیساركە كەچەرەكان لەڕێگەی پەنجەرەكانەوە دەچنە ناو كۆشكەكەی و بەدەنوك دەرگە ئاسنینەكان دەكەنەوە. كاتێكیش خەڵكی بەلێشاو دەچنە ناو كۆشكی سەرۆكایەتی، دەبینن لەسەر مێزێكی دارینی لووسی درێژ، قاپ و قاچاغ هەیە كە هێشتا پاشماوەی خۆراكی نیوەڕۆی رۆژی یەكشەممەی لەناوە كە بەهۆی تەوژمی تۆقانی لەپڕ، دەستبەرداری ببوو. لەژێر پریشكی خۆریشدا چەند ستڵێك ده‌بینن شۆراوی بۆگەنییان لەناودایه‌. ئاودەستەكانیش كراوەبوون و بێ سەرپۆش بوون. قەوزە و كژ و گیاش لەهەموو لایەكدا روابوون. كۆشكی سەرۆكایەتیش كە هێمابوو بۆ خراپە و گەندەڵی و چەوساندەوە و سەركوتكاری، وێران ببوو. لەناویدا چێڵەكان دەسوڕانەوە و بەسمەكانیشیان رایەخە شڕەكانیان دەكوتا و مەخمەلی پەردەكانیشیان هەڵدەڵوشی. ئەو تابلۆیانەشیان شكاند بوو كە قەدیس و جەنگاوەرەكانیان بەرجەستە دەكرد. لەهۆڵی كۆبوونه‌وه‌كانیش‌ تۆپه‌ڵه‌ی كرم لەڕیخی مانگا وەرهاتبوو. بەهۆی ئاوێنە گەورەكانی دیواریش، وێنە ناشیرنەكەی سەرۆك چەند بارە دەبۆوە. ئایا ئه‌و وێنه‌یه‌‌ی گابریال گارسیا ماركیز له‌شاكاری (پایزی به‌تریق) بۆ دیكتاتۆری كێشاوه‌، بەرجەستەكەری هه‌موو ئه‌و سته‌مكاره‌ عه‌ره‌بانه‌ نییە كه‌ له‌سه‌ده‌ی بیست و سه‌ره‌تای ئه‌و سه‌ده‌یه‌ ناسیمانن؟ ئه‌وه‌‌ی ده‌یه‌‌وێت له‌وە دڵنیابێ، با ئه‌و رۆمانه‌ مه‌زنه‌ بخوێنێته‌وه‌ یان لەنوێ بیخوێنێتەوە…

لە هەموو وڵاتانی جیهاندا، کاتێ کارەساتێکی سروشتیی یان جەنگ ڕوو دەدات، کاربەدەستانی ووڵات بە پێی توانا قەرەبووی زیان لێکەوتووان دەکەنەوە ..
تەنانەت گەورە مافیایەکی یابانی وەک یاکوزا، لە زەمینلەرزە وێرانکەرەکەی 11ی مارتی 2011 دا، خواردن و ئاو و پێویستیەکانی ڕۆژانەی بۆ ژمارەیەک لە زیانلێکەوتووانی بومەلەرزەکە دابین کرد.
ئەمە ئەچێتە قاڵبی مرۆڤایەتیی و هەستکردن بە ئەرکی سەرشان گەر لە بچوکترین ئاستیشدا بێ، بەرامبەر بە مرۆڤەکانی تر.
ساڵی 1991 کە کوردستانی باشور توشی کۆڕەو بوو، ملیۆنان کەس ڕوویان کردە سنوورەکانی تورکیا و ئێران و .. لە ئۆردوگای پەنابەریدا جێگیرکران، تیمەکانی ڕێکخراوە مرۆییەکان بۆ کۆمەک و فریاگوزاریی سەردانی قوتابخانەکانی کوردستانی ئێرانیان دەکرد، منداڵ هەبوو شیرینییەک یان پسکیتێک کە بە ڕۆژانەکەی کڕیبووی، نەیدەخوارد و دەیدایە ڕێکخراوە خێرخوازییەکان هەتا بیدەنە منداڵەکانی ئێمە.
بەڵام ئەوەی لەم دواییەدا سەرنجی ڕاکێشام، دۆخێکی تەواو جیاواز و گاڵتەجاڕە، لە کارەساتەکانی ئەم دواییەی لای خۆماندا، کاتێ بازاڕێک ئەسوتێ یان لافاو هەڵدەستێ یان شەڕە تەقەیەک ڕوو دەدات، هەندێ لەو زیان لێکەوتووانە یان هەموویان جۆرێک لە زیادەڕەویی لە نیشاندانی زیانەکانیاندا پەیڕەو دەکەن، بە تایبەت دوای ئەوەی هەواڵی قەرەبووکردنەوە ئەبیستن.. بە ڕاستی ئەم زیادەڕەوییانە، جێگای داخن، بۆ نمونە فرۆشگایەکی سووتاو کە کۆمەڵێ مەنجەڵ و کەوچکی فافۆنی تێدایە بە قوڕگی پڕ له گریانەوە ئەڵێ زیانی بیست دەفتەر دۆلارم لێ کەوتووە ..یان لافاو دەچێتە ژێر زەمینی خانوویەکەوە، کە کۆمەڵێ کەرەستە و کەل و پەلی تێدایە، خاوەنەکەی خۆی دێنێتە حاڵەتی جاو، بە گریانەوە ئەڵێ : زیانی حەڤدە دەفتەر دۆلارم لێ کەوتووە ..!
لە کاتێکدا خەڵکێک منداڵیان خنکاوە، یان ماڵیان ڕوخاوە، کەچی هێندەی ئەو جۆرە کەسانە داوای قەرەبووی خەیاڵییان نەکردووە یان تەنانەت یەک ووشەیان بۆ ڕاگەیاندنەکان نەدرکاندووە.
من پێم سەیرە بۆچی ئەبێ هەمووان زیانەکانیان بە دۆلار و دەفتەرە دۆلار رابگەیەنن لە کاتێکدا هەندێکیان ڕەنگە بە درێژایی ژیانیان مامەڵەیان بە دۆلار نەکردبێ؟ ئەگەر گریمان حەزیشیان لە دۆلار بێ، بۆچی ئەو ژمارە زۆرانە ئەدەن بە گوێی ڕاگەیاندنەکاندا؟ ئەی دوایی چی دەڵێن بە لیژنەکان کاتێ تەخمینی شتەکان دەکەن ؟ من وەک خۆم هێشتا زیان لێکەوتوویەکم نەدیوە بڵێ دوو هەزار دۆلارم زیانم لێکەوتووە، یان چوار هەزار دۆلار .. هەر هەموویان پانزە و بیست و سەد دەفتەر و زیاتر زیانیان لێکەوتووە ..
ئەم حاڵەتە ئەو حەکایەتانەم بیر دەخەنەوە کە لە کەمپ و دادگاکانی ئەوروپادا ئەخوێنرانەوە لەلایەن کوردەکانی خۆمانەوە کاتێ داوای مافی پەنابەرییان دەکرد و ناویان لێ نا بوو کەیس .. ئەم کەیسانە هەموویان درۆی شاخدار بوون، پێش ئەوەی کوردستان بە جێ بهێڵن، کەیسەکە یان درۆکەیان ئامادە بوو، تەنانەت کار گەیشتبووە ئەوەی قاچاخچییەکە یان کەسانی به ئەزمون کەیسیان بەو کۆچکردووانە ئەوت یان ئەفرۆشت و حەکایەتەکانیان بۆ ئەهۆنینەوە .. ئیتر ئەم کەیسانە وای دەکرد، کۆچکردوو ناوی خۆی و شارەکەیشی بگۆڕێ، واتا زۆر بە ئاسایی کەسێک کە لە ژیانیدا کەرکوکی نەبینیوە ، ئەیووت خەڵکی کەرکوکم و لە زوڵمی بەعس ڕامکردووە، ناوی هەموو گەڕەک و شەقام و بازاڕەکانی کەرکوکی لەبەر دەکرد، بۆ ئەوەی بتوانێ بە کۆمەڵێک درۆ بیسەلمێنی کە ئەو خەڵکی کەرکوکە و شایانی مافی پەناهاندەییە .. ناوی سەعید بوو، لەوێ ئەبوو بە عیزەدین، مەجی بوو ئەبوو بە هەڵۆ عەشیرەتی جاف بوو، لەوێ ئەبوو بە زەنگەنە، شەمێرانیی بوو خۆی ئەکرد بە جەباریی ..یان لە تورکیا ناوی فەرەج بوو، لە تورکیا ئەبوو بە کۆسار، کە ئەچووە ئیتاڵیا ئەیووت ناوم فەرەیدونە، لە دانیمارکیش خۆی ئەکرد سالار ..ئیتر ئەوروپا ناچار بوو هەر کەسێکیان لە یۆنان بگرتایە پەنجە مۆریان لێ وەردەگرت و ب هەموو ئەوروپادا بڵاویان ئەکردەوە، خۆتان بگرن وا هات .. کار گەیشتبووە ئەوەی دادگاکان ناچار بوون کەسانی خەڵکی هەموو شوێنە جیاوازەکانی کوردستان بکەن بە لێکۆڵەری دادگاکانیان هەتا بتوانن ئەم کەیسانە هەڵوەشێننەوە و ڕاستی ئەم بوونەوەرانە ئاشکرا بێ، کە خەڵکی ڕەحیماوا نییە و .. خەڵکی کوێرە دێیەکی ئەو شارەزوورەیە ..یان خەڵکی دوز نییە و لەو دەشتی هەولێرە مەڕفرۆش بووە ..
ڕۆژنامەکانیشیان ئەم دۆخە ئابڕووبەرەیان قۆستەوە و .. لە ڕۆژنامەی هەندێ وڵاتی وەک سوید، لە لاپەڕەی یەکەمیاندا و بە پیتی بۆڵد نوسییان : کوردەکان ئەوانەن کە لە پێناوی وەرگرتنی مافی پەنابەریدا خوشکەکانی خۆیان بە ژنی خۆیان لە قەڵەم دەدەن.. ژیانی لە خەتەردا نییە و بۆ دۆلار کۆکردنەوە هاتووە، زیندانی سیاسیی نەبووە و لە ژیانیدا چرکەیەک ئەودیوی شیشەکانی نەدیوە ..ناوی کامەرانە و فەتحوڵا نییە .
یان بۆیان دەرکەوت هەندێ له کوردەکان کە داوای مافی پەنابەریی دەکەن ئەوانەن کە لەو وڵاتەی گوایا ڕایانکردووە و ژیانیان لە ترسناکیدایه، وەزیر و بەڕێوبەر و خاوەن پله و پایەن !!
جارێکی تر بە داخەوە ..
ئەترسم محمد شیاع سودانی کە بڕیاری قەرەبووکردنەوەی زیانلێکەوتوانی لافاوەکەی نۆی دیسەمبەر ی داوە، بکەوێتە شک و گومانەوە، کاتێ لە شارۆچکەیەکی بچوکدا زیانلێکەوتوویەک بە قوڕگی پڕ لە گریانەوە ببینێ بڵێ بە دەفلس دەفلس ئەو شتانەم کڕیوە ئێستا حەڤدە دەفتەر ئەشیا لە ژێرخانی خانووەکەمدا لافاو بردوێتی !!
ئەگەر سەرۆک سودانی بە نیسبە تەناسوب لێکی بداتەوە، بۆی دەردەکەوێ ژێر خان و سەرخانی شارەکانی وەک سلێمانی و هەولێر، پڕ پڕن لە لە فەردە دۆلار بە بەراورد بە ژێرخانی شارۆچکەیەکی بچوک کە لافاو حەڤدە دەفتەر دۆلاری لێ فڕاندووە ..ئەوسا ڕەنگه ئەو چۆڕە موچەیەیش ببڕێ .. هەر بۆیه باشتر وایه ڕاگەیاندنەکان ڕاستێکان ئاشکرا بکەن، درۆکان هەڵوەشێننەوە، پێش ئەوەی بە دەردی کەیسەکانی ئەوروپا بچین..

ــ وێنەکەیش ، گەورە مافیا و تاوانباری یابانە کە له کاتی بومەلەرزەکەی ساڵی 2011 دا بە دەستی خۆی یارمەتی و کۆمەک بەسەر هاوزمانە زیانلێکەوتووەکانیدا دابەش دەکات ــ

ئەم شیعرە بە بۆنەی كۆچی دوایی زانا و ئەدیب و نوسەری گەورەی كورد مامۆستا مەلا حوسامەددینی مەلا عەبدوڵلا قەڵاتیە، كە لە شەوی یەكشەممە لە سەر دووشەممەی 1ی دیسێمبەری 2025 كۆچی دوایی كرد. مردنی ناوادەی مامۆستا مەلا حوسامەددین خەسارەتێكی هەرە گەورەی كورد و كوردستان و زانست و ئەدەبە. كۆستێكی بێ پایانی خاكی بێ نازی حەریریی و خانی و نورسی و مەولانا و شێخی بیارە و جەزیریی و نالی و سالم و مەحویە.

دامێنی تاریكی دایگرت ئەم شەو كۆچی ڕۆژێكی تر
لە قەیلولەی بێ ئاگایی ڕەتی كرد بە سەرما مەلێكی تر
لە غەفڵەتی گوناهی دووریم مەحروم بووم لە شەوقێكی تر
لە ناكاوی جەمعی بێ ئاگا خامۆش بوو شەوچراغێكی تر
ڕەشەبای بێ بەختیی ڕاپێچی كرد گوڵستانێكی تر
حەسرەتم بۆ كورد باری كرد نالی و خانی و هەژارێكی تر
بە دڵشكاویی ماڵئاوایی كرد لە كورد شۆڕەسوارێكی تر
كە دیم سیس بوو باغستان زانیم وشك بوو ڕوبارێكی تر
لەپی ڕەشی مردن بردی سەر و مێزەری زانست و ئەدەب
كاروانی مەینەتە ڕوو لە كورد بۆ كۆست و خەمانێكی تر
ڕێژنەی حوزنی ئەزەلە بە سەر میللەت جارێكی تر
بێ بەختی كوردە وا شكا لە دەستی حوسامێكی* تر
لە گرانی خەم و حەسرەت وێرانەیە ڕۆح و دەروون
سوتانی خەرمانە و ڕەشپۆشینی بەهارێكی تر
بێ هودەیە بە گریە هانای بڵێسەی دڵ كەوی
سوتان كەوتە بارێكی تر كۆچی نازدارێكی تر
پێ ڕا ناگا چاوانی حوزن و گریان بە هاواری دڵ
دەسەوسانە هزری غەمگین بە دەست ناڵانێكی تر
برینی كۆچت ئازیز هەمیشە سەوزە تا ئەبەد
بە بێ مردن لە بیرمانی نا باتەوە زەمانێكی تر

• حوسام ناوی مامۆستای كۆچ كردووە، مانای حوسام بە كوردی واتە شمشێر.

هه‌ڵكه‌ به‌سه‌ر زامی جه‌رگما ..
كه‌ خوێن ره‌نگی كۆچبار ده‌گرێ‌ “
تۆ ئه‌و چاوه‌ی پێی ده‌ڕوانم .
ئیتر بارین له‌باران ناپرسێ‌ ..
بۆ هه‌ناسه‌م دوات ده‌كه‌وم ..
دڵۆپێك با به‌قه‌رز ده‌كڕم “
چاره‌سه‌ر بێت بۆ خنكانم .
له‌وه‌ته‌ی شه‌ماڵ بێزاره‌ ..
له‌خه‌ونی زه‌ردی خۆره‌تاو “
دەفڕم بەرەو نیگای شەوگار .
په‌له‌قاژه‌ی دیده‌نی تۆم ..
له‌پشت ده‌رگای چاوه‌ڕوانی “
له‌نێو تەلبەندی چوار دیوار .
مه‌له‌ ماسی لێیده‌گات و
ئاو فرمێسكی گوڵ ده‌ژمێرێ‌ .
ترپه‌ی ده‌روونم بانگ ده‌دا ..
له‌په‌رستگای تاسه‌كاندا “
جاڕی مردنم بۆ ده‌درێ‌ .
كه‌تۆم ناسی ..
عه‌شق ناخمی وردو خاش كرد.
هه‌رچه‌ند گه‌ڕام ..
پارچه‌كانم كۆكه‌مەوه‌ ” ..
خوێناو به‌ر دیده‌می ده‌گرت .
ساتێك ده‌بم بە رووبارێ‌
ده‌مێك ده‌بم به‌كه‌رته‌ شاخ .
نه‌شیعرم چرۆ ده‌رده‌كات “
نه‌هه‌ناوم ده‌بێت به‌باخ .
ئیتر نازانم بابرده‌ ..
له‌كوێ‌ جێگه‌ی ده‌بێته‌وه‌ .
ئه‌م زریانه‌ ته‌واو نابێت ..
هه‌ستم وشه‌ی هه‌ڵڕژاوه‌ “
بەپێنووس كۆناكرێتەوە .
له‌كوێی ..؟
نسرمی شه‌و هه‌ڵگرم و
رستێك ئه‌ستێره‌ت بۆ بچنم .
خۆ من له‌تۆدا هه‌ڵوه‌ریم ..
هه‌تاكو كه‌ی ـ ؟
ده‌ست هه‌ڵناگری له‌كوشتنم .

ستار ئەحمەد