پشت لە مرۆڤ و ڕوو لە کتێب.. سەدیق سەعید ڕواندزی

لێرەدا، نامەوێ چیڕۆکی ئاشنا بوونی خۆم بە کتێب و دنیای جوانی خوێنەوە بگێڕمەوە، کە ئەمە باسێکی ترە و خوا یاربێت لە چوارچێوەی پرۆژەی نووسێنێکی درێژ بە ناوی (من کوڕی کتێب بووم) باسی دەکەم، تەنێ دەمەوێ لەسەر ئەوە بووەستم کە کتێب چی لە ژیانی من گۆڕی؟ ئایا کتێب دەتوانێت مرۆڤ بگۆڕێت؟ بیکاتە کەسێکی نموونەیی؟ یان کتێب دەرگای دۆزەخ بە سەر مرۆڤ دەکاتەوە وەک ئەوەی کەسانێک پێیان وایە و وەها وەسفی دەکەن. بڕوام وایە، هیچ شتێک لە ژیاندا، بەهای ئەوەی نییە مرۆڤ هەموو کاتی خۆی بۆ تەرخان بکات، چونکە سرووشتی مرۆڤ وایە بە تەنها چێژ لە شتێک وەرناگرێت و بەڵکو ئارەزووی گۆڕین و ئەزموون و بینینی زیاترە، بەڵام بۆ من کتێب نەک بەهای ئەوەی هەیە هەموو کاتەکانمی بۆ تەرخان بکەم، بەڵکو ئەگەر تەمەن قەرز کرابایە، ئەوا تەمەنێکی دیکەشم هەر لە ڕێی کتێب و خوێنەوە بە سەر دەبرد، چونکە کتێبەکان، دەرگای ژیانێکی وایان بۆ من کردەوە، کە پێشتر هیچ کەسێک، لە بەرایشیان دایکم و باوکم و مامۆستاکانم، بۆیان نەکردمەوە، بۆیە لە ڕێگەی کتێبەوە خۆم و ژیان و دنیام ناسی. من لە ئامێزی دایک و باوکێکی نەخوێندەوار و میللی لە دایک بووم، ژینگە کۆمەلایەتی و پەروەردەیەکەم نەک هەر کتێبی تێدا نەبوو، بگرە بە ئێستاشەوە سەیریان پێ دێت کە من چۆن شەو و ڕۆژ، سەرم هەر لە نێو کتێب دایە و بەلای هاوڕێیەک، کافتریایەک، گەشتێک، سەیرانێک، وڵاتێک و کچێکی جوانەوە ناچم، بێگومان ئەوان ئاسایە وا بیر بکەنەوە، چونکە دواجار ئەوە ئەوانن بیر دەکەنەوە و بەو شێوەیە کتێب دەبینن نەک من. هەر لە سەرەتای ئاشنابوونم بە کتێب، هەموو شتێک لە کتێبەکانەوە فێربووم، باوکم بۆ تاکە یەک جاریش لە ژیان پێی نەگوتووم، تۆ مرۆڤیت و مرۆڤانەش بژە، کوردستان و نیشتمانەکەت خۆشبووێت، سەربەرزانە لە شەهید بڕوانە، بەڵام کاتێ شیعرەکانی رەفیق سابیر و شێرکۆ و پەشێوم خوێندنەوە، نەک زانیم وڵاتێکم هەیە بە نێوی کوردستان، بەڵکو دەبێ خۆشیشم بووێت. شیعرە شۆڕشگێریی و نەتەوەیەکانی ئەوان بوون، گیانی نەتەوەیی و نیشتمانییان لە مندا ڕوانداو بە ئێستاشەوە قەرزاری ئەوانم کە بە خاک و نیشتمانی خۆیان ئاشناکردم، نەک وانەکان و ئامۆژگارییەکانی باوکم. من لە ڕێگەی چیرۆِکەکانی حوسێن عارف و شێرزاد حەسەن و دڵشاد مەریوانی، لە نایەکسانی و جیاوازی چینایەتی و خەمی ژن و مرۆڤ و ستەمی دەسەڵات و حەرامی خۆشەویستی نێوان کچ و کوڕ گەیشتم ، نەک دایکم فێری کردبم. من لە کتێبەکانەوە، فێری شعوور بەرزی، ئەتەکێتی ژیان، دروست ژیان و مرۆیانە ژیان بووم، نەک لە ژینگەی خێزانەکەم و قوتابخانەکەم و بنەماڵەکەم. من لە کتێبەکانەوە، فێری ئەوە بووم ئاژەڵەکانم خۆشبووێت، بەرد نەگرمە کانیاوەکان، دارەکان نەبڕمەوە، نەک لە کەس و کارو هاوڕێ و مامۆستاکانم. بۆیە بە ئێستاشەوە، نازانم مریشک چۆن سەر دەبڕدرێت و ناتوانم لە دیمەنی کوشتنەوەی بەرخێک و کاریلەیەک بڕوانم. من لە کتێبەکانەوە، فێری ئەوە بووم کە ژنیش وەک پیاو مرۆڤە و مافی هەیە و هیچ جیاوازییەک لە نێوان هەردووکییان نییە ، ئەگەرچی گەلێکیشیان دڵیان شکاندم و برینێکییان لە سەر دڵم دروست کرد، کە هەرگیز ناکولیتەوە. من لە کتێبەکانەوە فێری ڕاستگۆیی، ڕاشکاویی، بوێریی، ناپاکی نەکردن لە نیشتمان و هاوڕێ و مرۆڤەکان بووم، من لە کتێبەکانەوە فێری ئەوە بووم درۆ نەکەم، یاسا پێشێل نەکەم، گەندەڵی نەکەم، من لە کتێبەکانەوە فێری وردو درشتی ژیان بووم، بۆیە کتێب شایەنی ئەوەیە، ژیانی خۆمی بۆ تەرخان بکەم، چونکە هەرگیز ئەو مرۆڤەی پێش ناسینی کتێب نیمە، لە دوای خوێنەوەی کتێب. ئەگەرچی زۆر باش ئەو ڕاستییەش دەزانم، کە ئەوانەی دۆستی کتێبن و دەخوێننەوە، چۆن ڕۆژانە لە جەنگێکی بێ پسانەوەدان و وەک جەنگاوەرێک دژ بە نەریت، عەقڵیەتی دواکەوتووی دایک و باوک، نا هوشیاری تاکەکان و کۆمەڵگە دەوەستن و شەڕ دەکەن و خۆیان دەخۆنەوە. ئەوەش دەزانم کە کتێب چەند گۆشەگیری کردم و تا دێت وام لێ دەکات بچمەوە نێو خۆم و لە مرۆڤەکان دوور بکەومەوە، ئەو مرۆڤەی، لە بری ماسکێک، سەدان ماسک دەپۆشێت و حەربا ئاسا، خۆی لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی دەگونجێنێت و ڕەنگی ڕاستەقینەی خۆی بە دەیان ڕەنگی دیکەی ساختە دەگۆڕێت. زۆرجار، ماڵەوە پێم دەڵێن، بەس نییە کتێب، بەڵام نایشارمەوە لەو سەردەمە پڕ لە هەڵپەرستی و دوو ڕوویی و بێ بەڵێنی و بەرژەوەند پەرستی و درۆ و دەلەسەیەدا، هاوڕێیەتی کردنی کتێبەکانم بەلاوە زۆر پێ خۆشتر و جوانترە، لە هاوڕێیەتیکردنی بەشێکی یەکجار زۆری مرۆڤی ئەو سەردەمە کە بە لایانەوە ئاسایە، ئازیزترین و نزیکترین کەسیان بکەنە پرد و بە سەریدا بپەڕنەوە لە پێناو بەرژەوەندیەکانیان. ئەوەش دەزانم کتێب، چەند لاتەریک و تەنیا و دڵشکاوی کردم، کە بچووکترین شت ئازارم دەدات. ئاسان نییە مرۆڤ خوێنەر بێت و خەمگین نەبێت، دڵشکاو و داماو نەبێت، بە تایبەتیش لە نێو کۆمەڵگەیەک کە توێژە خوێنەوارەکانی گاڵتەیان بە کتێب و خوێنەوە دێت. من زۆرباش ئەو ڕاستییە دەزانم، کۆمەڵگەی کوردی، تازە لەوە دەرچووە کتێب بیگۆڕێت، بەڵام بەوە شادومانم ئەوانە دەگۆڕێت کە هاوڕێی کتێبن. دەیان و سەدان جار، ڕووبەڕووی ئەو پرسیارەم دەکەنەوە، کە تۆ هێندە دەخوێنییەوە چیت گۆڕیوە؟ دەڵێم ئەوەندە بەسە کە کتێب منی گۆڕیوە، ئەگەر هەمووان بخوێننەوە و هوشیار ببنەوە، بێگومان کۆمەڵگەش هوشیار دەبێتەوە و پێشدەکەوێت، بەڵام کە نەخوێنینەوە؟ ئەوانەی بڕوایان وایە کتێب ناتوانێت مرۆڤ بگۆڕێت، خۆیان هێزی ئەو گۆڕانەیان تێدا نییە، خۆیان تا سەر وەک هاوڕێی کتێب نامێننەوە، زۆرم دیون لەوانەی عاشقی کتێب و خوێنەوە بوون، دواتر لەبەر هاوسەر، ژن، سیاسەت و بازرگانی و بەرژەوەندی، لە نیوەی ڕێدا دەستبەرداری ئەو هاوڕێ بە نرخ و بە بەهایەی خۆیان بوون. بەڵێ کتێب بە جۆرێک مرۆڤ دەگۆڕێت، کە سەدان چاوی تری پێ دەدات بۆ ئەوەی ژیان و دنیا و دەوروبەر ببینێت. بەڵام ناشی شارمەوە ئەوەی بووە دۆستی کتێب، ئیدی دەبێتە دۆستی خەم و مەراق و پرسیارە بێ وەڵامەکانیش. ئەوانەی کتێب دەخوێننەوە، تێ دەگەن و بیر دەکەنەوە، لە هەمووان پڕ قەهرتر و دڵ بریندارتر و هەست ناسکتر دەبن. هەموو شتێک لە ژیان ئازاریان دەدات، هەرلە دایک و باوکێکی میللی و دواکەوتووەوە بگرە، تا بە کۆی کۆمەڵگە دەگات، بەڵام شادومانیشن لەوەی کە نە وەک ئەوان دەژیت و نە وەک ئەوانیش بیر دەکاتەوە. بۆ ساڵانێکی درێژ دەچێت، کتێب گۆشەگیر و تەنهای کردووم، دایبڕاندووم لە مرۆڤ و دەوروبەرو زۆر بە کەمی تێکەڵ بە ئاپۆڕا دەبم، چوومەتەوە نێو خۆم و لەگەڵ جیهانی خۆم و لە نێو نیشتمانی ڕاستەقینەی کتێبدا دەژیم، بەڵام نایشارمەوە چێژ لەو ژیانەم وەرەگرم، چونکە ژیانێکە خۆم هەڵبژاردووەو بە سەریاندا نە سەپاندووم. چێژ لەو ژیانەم وەردەگرم. من خوێندمەوە بۆ ئەوەی ببمە مرۆڤێکی دیکە. ئاخر خوێنەوە چ بەهایەکی هەیە گەر مرۆڤ نەگۆڕێت؟ من چی لە شاعیرێکی ڕۆمانسی بکەم، کە بەو هەموو بەناو ڕۆمانسیەتەی خۆیەوە نەزانێت مامەڵە لەگەڵ ژنەکەی بکات و لە بری یەکێک دوان وسێیانیان تەڵاق بدات. و خوێنەوە نەیگۆڕیبێت، چی لە ڕۆماننووسێک و ئەدیبێک و وەرگێڕێک بکەم، کە خۆی و قەڵەمەکەی بۆ پارەی زیاتر هەر ڕۆژە و دەفرۆشێتە حزبێک با سەد کتێبیشی نووسیبێت و هەزارانیشی خوێندبێتەوە. چی لە ساتیر نووسێک بکەم، دە مووچەی بن دیواری هەیە، کەچی ڕەخنە لەگەندەڵی ئەوانیتر دەگرێت. ئەمانە کتێبیان خوێندۆتەوە، بەڵام کتێب نەیگۆریون، کەسێکیش کتێب نەیگۆڕێت، با ملیۆنان کتێبی خوێنبێتەوە، کورد وتەنی وەک نوێژی جوو بە هیچ ناچێت. لە کۆتاییدا دەمەوێ ئاماژە بەوە بدەم کە لە ماوەی ئەو یەک ساڵەدا، ئەوەندە کتێبەم خوێندوونەتەوە، ئەگەرچی کتێبەکان بە ژمارە کەمن، بەڵام بە لاپەڕە هەزاران لاپەڕە دەکات. بەشێکی زۆری ئەو کتێبانەی خوێندوومنەتەوە، ڕانان و خستنە ڕووم بۆکردوون، لە سەریانم نووسیوە، ڕەخنەم لێگرتوون. من بە سرووشت هەموو شتێک دەخوێنمەوە، ئەوەندەی حەزم لە خوێنەوەیە، ئەوەندە نووسین نا، ئێستاش تەنێ وەک خوێنەرێک خۆم دەناسێنم، نەک نووسەر و لێکۆلەرو ڕەخنەگر، خۆشبەختانە، من ئاشقی ئەو شوناسانە نیم وەک ئەوەی سێ بەشی نووسەری کرد، مەراقیانە بە ڕووناکبیر و شاعیر و ڕەخنەگر و چاودێر و لێکۆلەری ئەدەبی و ڕۆژنامەوانی و ڕۆماننووس و سیاسی و چیڕۆکنووس و وەرگێڕ لە یەک کاتدا بناسرێن، کە هەندێکییان ساڵانە بیست کتێب ناخوێننەوە. بێگومان لەو کتێبانەی خوێندوومنەتەوە، هەیانە بە یەک ڕۆژ تەواوم کردووە، هەیانە زۆرتر لە دە ڕۆژ ، وەک بیرەوەریەکانی موسی عەنتەر.

ئەمەش لیستی ناوی کتێبەکانە:

1 _ بیرەوەرییەکانی موسی عەنتەڕ/622 ل.
2_خۆزگە جەنگ شانۆگەریەک دەبوو/ شیعر/مەروان عەبدوڵا/ 77 ل.
3_کۆمەڵگە لە ڕۆمانی عراقیدا/ لێکۆڵینەوە/ عەبدوڵا ڕەحمان/ 578 ل.
4_ ڕەچەڵەکناسی کەمپ/ فیکریی/ پێشڕەو محمد/ 228 ل.
5_ئەفسوونی نووسین/ ئەدەبی/ پشکۆ نەجمەدین/128 ل.
6_سەکۆی پەرێزان/ ئەدەبی/ ئارام حاجی/ 178 ل.
7_ئەنتۆلۆجیای شیعر کرێکاریی/ شیعر/ عەبدوڵا سلێمان (مەشخەڵ)520 ل.
8_سایکۆلۆژیای شیعری کوردی/ لێکۆڵینەوە/ پێشرەو عەبدوڵا/ 304 ل.
9_ تورکیا لە برادۆست/ سیاسی/ هەندرێن شێخ ڕاغب/ 144 ل.
10- کورەی شۆرش کێی سووتان/ یادەوەریی/ جومعە کانی لەلەیی/ 300 ل .
11-ئەو کۆچەی ژیان لە بیری ناچیتەوە/ لە بارەی مەرگی زرار محمەد مستەفا/ 129 ل.
12 ئینسکلۆپیدیای پەروەردەی رواندز/ پەروەردەیی/ ئاری ئاغۆک/ 98 ل .
13_- نیوەڕێ / زامدار ئەحمەد/ یاداشتنامە/ 200 ل
14_ ئەزموونی نووسین/ ئەزموون/ ئەنوەر قادرمحەمد/ 311 ل.
15_ بیرەوەریەکانی کەریم شارەزا/ 226 ل.
16_ڕەخنەی وەرگێڕان/ ئەدەبی/ کەریم سۆفی/ 144 ل.
17_ئەندێشە لە ئەدەبدا/ لێکۆڵینەوە/ ڕێزان سالح/ 225 ل.
18_ دەمەوێ لە نێو دەستەکانی تۆدا بمرم/ شیعر/ بێکەس حەمە قادر/ 224 ل.
19_ ڕۆژنامەنووسی ئەدەبی/دیداری ئەدەبی/ دیار لەتیف/ 192 ل.
20_کوشتنی فیل وپاراستنی دوکانی شوشەوات/ ڕەخنەیی/ کاروان کاکەسوور/ 154 ل.
21_دڵزارم وا ناسیوە/ بیرهێنانەوە/ مەغدید حاجی/ 64 ل.
22_مرۆڤی کامل/ پەرەپێدانی مرۆیی/ یونس رڕوی/ 134 ل.
23_لە ڕێنسانسی فەڕەنسیەوە بۆشکستی ڕێنسانسی کوردی/ فیکری/ ئەحمەدی مەلا/ 220 ل.
24_ئازادبوون لە دەریا نقومبوون لە زیندان/ یاداشتنامە/ چیا هاور/ 214 ل.
25_تێگەیشتن لە ڕۆمان/ دیدار/ عەلی عوسمان یەعقوب/ 220 ل.
26_زمان و فیکر لە نێوان تیۆر و پراکتیکدا/ فیکریی و ئەدەبی/ نەجات حەمید/ 337 ل.
27_دارستان/ چیڕۆک/ ئازاد سوبحی/ 40 ل.
28_ زمانێکی نێر سالار/ ئەدەبی/حەمەفەریق حەسەن/ 180 ل.
29_ قوربانی ژمارە 256/ ڕۆمان/ وەرگێڕانی ڕێباز مستەفا/ 296 ل.
30_ هەمووشتزانی نەزان/ فیکریی/ ئەرسەلان ئەفراسیاو/ 92 ل.
31_پرسی ژن/ فێمێنیزمی/ د-شەونم یەحیا/ 114 ل.
32_خاک لە نێو دەریا/ ڕۆمان/ سەلام عمر/279 ل.
33_ نیولیبرالیزم و ئەدەبی کرێکاریی/ ئەدەبی/ عەبدوڵا سلێمان (مەشخەڵ) 106 ل.
24_ داکۆکی لە جوانی/ ئەدەبی/ حەمە سەعید حەسەن/ 176 ل.
25_ لەگەڵ ئەریک فڕۆم و ئۆشۆدا/ پەرەپێدانی مرۆیی/ محمد سعید/ 138 ل.
26_ڕۆشنبیری کورد وکۆلۆنیالیزمی فەلسەفی/ فیکری/ سەلام ناوخۆش/220 ل.
27_بەرلە ئەنفال دوای لە یادچوون/ ئەنفالناسی/ زوهێر جەزائیری/ 102 ل.
28_بزربوونی ناوی کوردی لە کۆمەڵگەی کوردەواریدا/ کولتووری/ ئیسماعیل تەنیا / 80 ل.
29_ ڕاگوزەرێک بە لێکۆڵینەوەکانی فیستیڤاڵی گەلاوێژ/ لێکۆڵینەوە/ یاسین ئافتاو/ 60 ل.
30_کورد لە ڕۆشنبیریی ڕۆمانی عیراقیدا/ لێکۆڵینەوە/ وەرگێڕانی عەبدوڵا تاهیر بەرزنجی/ 68 ل.
31_ بەرگریی لە شیعر/ دیمانەی ئەدەبی/ ئارام حاجی/ 365 ل.
32_فیستیڤاڵی گەلاوێژ و شیعری دوای ڕاپەڕین/ لێکۆلینەوە/ خەسرەو میراودەلی/ 96 ل.
33_ زایەڵەی یادەوەرییەکان/ لە بارەی چیڕۆک/ موحسین ئەحمەد عمر/ 84 ل.
34_بەرهەمەکانی بیست و پێنجەمین فیستیڤاڵی گەلاوێژ/ 278 ل.
35_ فەلسەفەی ئاکاریی ژینگە پارێزی/ لە بارەی ژینگەوە/ ڕێبوار سیوەیلی/ 144 ل.
26_ڕوانین بە ڕووناکیدا/ دیمانەی ئەدەبی/ ڕەفیق سابیر/476 ل.
27_ کوێرەی چاوساغ/ ڕۆمان/ سابیر ڕەشید/ 101 ل.
38_ کتێبی ستاییشەکان/ ڕێبوار سیوەیلی/ هزریی/ 178 ل.
39_ کتێبی قوباد/ لێکۆلینەوەی شیعریی/ ڕێبوار سیوەیلی/ 354 ل.
40_کە بیر لە پەتاتە دەکەمە وە بیر لە چی دەکەمەوە/ شیعر/ نەشمیل عەلی بەرزنجی/ 60 ل.
41_ ئیکۆفێمینیزم/ سرووشتناسی/ ڕێبین فەتاح/ 67 ل.
42_ ئەوروپایەکانی کوردستان/ هزریی/ ڕێبوار سیوەیلی/ 116 ل.
43_ نامەیەک بۆ دایکی کۆچکردووم/ ئەدەبی/ هەڵمەت بایز/ 88 ل.
44_ بەهێز مینا چیاکان/ مێژوویی/ وەرگێڕانی عەبدوڵا عەبدوڵا/ 306 ل.
45_ دنیای تارمایی کارەکتەرە پەنهانەکان/ ئەدەبی/ هۆشەنگ شێخ محمەد/ 108 ل.
46_ کتێبی حاجی قادری کۆیی/ لێکۆڵینەوە/ ڕێبوار سیوەیلی/ 360 ل.
47_ فەلسەفەی ئازادی/ هزریی/ د کمال میراودەلی/ 160 ل. 48 گوتارە تەمەن درێژەکان/ کۆمەڵە وتار/ د_ مغدید سەپان/ 366 ل.
49_ کتێبی پیرۆزی من/ لێکۆڵینەوە/ ڕێبوار سیوەیلی/ 236 ل.
50_ فەلسەفەی زمان و زمانناسی کورد/ زمانەوانی/ د –کمال میراودەلی/ 145 ل.
51_گومان لە چاو/ ڕۆژنامەوانی/ ڕێبوار ئەوڕەحمان/ 118 ل.
52_ عەزیز گەردی پاشای زمان و وەرگێڕان/ کۆمەڵە وتار/ حەمید بە درخان/ 386 ل.
53_دڵدار خۆرێک بە ئاسمانی ئەدەبەوە/ لێکۆڵینەوە/ جەبار جەمال غەریب/ 454 ل.
54_نامە مەزنەکان/ نامە/ ڕێبین خالس نادر/ 160 ل.
55_ ڕوانگە و ئاسۆ/ دیمانەی ڕۆژنامەوانی/ د_ کەمال میراودەلی/ 194 ل.
56_دەرگا لە سەر خۆم دادەخەم/ ڕۆمان/ بەختیار عەزیز/ 124 ل.
57_نالی لە بەلاغەوە بۆ مۆدێرنێتە/ لێکۆلێنەوە/ ڕێبوار سیوەیلی/ 444 ل.
58_ ڕەهەندەکانی بیری سیاسی کورد دوای جەنگی جیهانی دووەم/ سیاسی/ فەرید ئەسە سەرد/ 142 ل.
59_نالی لە بەلگەنامەکانی عوسمانیدا/ مێژوویی/ د- هێمن عمر حۆشناو/ 72 ل.
60_ ڕۆمان و هۆنراوە/ لێکۆڵینەوەی ئەدەبی/ عەبدولخالق بەرزنجی/ 166 ل.
61_ لوب دوب/ تەندروستی/ هەڤین کەمال شا محمد/ 269 ل.
62_ ڕێگاکانی وانە وتنەوە/ پەروەردەیی/ ڕەمەزان حەمەدەمین قادر/ 414 ل.
63_مێژووێک لە لوولەی تفەنگەوە/ بیرەوەری/ شەهاب کەریم/ 416 ل.
64_دەقە غوربەتییەکانی نێو نیشتمان/ لێکۆڵینەوەی ئەدەبی/ بەکر حەسەن/ 84 ل.
65_پێرفۆرمانس و گێڕانەوە/ شانۆیی/ نیهاد جامی/ 120 ل.
66_ شیعرو نائومێدی/ لێکۆلینەوەی ئەدەبی/ شاخەوان سدیق/ 214 ل.
67_ گەشتێک کۆتای ڕەهەند/ فیکری/ ئەبوبەکر جاف/ 190 ل.
68_ پاشای گەورە/ ڕۆمان/ ئارێز عەبدوڵا/ 344 ل.
69_دانپیانانی ئەدیبێک/ دیمانەی ئەدەبی/ شاخەوان سدیق/ 150 ل.
70 نووسین لە میدیای ئەلکترۆنیدا/ ڕۆژنامەوانی/ د ئاریانا ئیبراهیم/ 264 ل.
71_جیهانی خوێنەر/ کۆمەڵە وتار/ ئارام سدیق/ 165 ل،
72_ پرسیارەکان هێشتا تینووی وەڵامن/ دیمانە/ هەڵۆ بەرزنجی/ 168 ل.
73_ ژیانی من لە نێوان بەرداشی نەتەوەو نیشتماند/ بیرەوەری/ سالار باسیرە/ 200 ل.
74_ زمان ئازادی گێڕانەوە/ لێکۆڵینەوە/ هەرێم عوسمان/ 246 ل.
75-هەنگاوێک بۆ پڕکردنەوەی بۆشایی / توێژینەوە/ ئیسماعیل محموودی /265 ل.
76_شیعربینی جیهان/ لێکۆڵینەوە/ بەکر علی/ 185 ل.

بێگومان، بەشێکی زۆر لەو کتێبانە، وەک باسم کرد، خوێنەوەو ڕانانم بۆ کردوون، بە خوێنەرانم ناساندوون، هەندێکیشیان لە بارەیانەوە نووسیومە، بەڵام وتارەکانم بڵاو نەکردۆتەوە. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، چێژی هەر کتێبێک لەوە دایە، خوێنەر خۆی بیخوێنێتەوە. بۆ ئێمە مانان، کە هەموو ژیانمان خوێنەوەیە و گەشت و سەیران و سەفەر و ژووان و شادیمان هەمووی هەر خوێنەوەیە، ئەو ژمارە کتێبە کەمە، بە داخەوە فریای ئەوانیتر نەکەوتم کە ژمارەیان بیست کتێبی تر دەبێت، بیانخوێنمەوە و کەوتنە ساڵی داهاتوو ئەگەر خوا یار بێت. من پڕ بە دڵ حەز دەکەم، هەزاران کەس هەبن، لە من زیاتر کتێبیان لەو ساڵەدا خوێنبێتەوە، بۆ من جێی شانازییە، هەموو کەسێک بخوێنێتەوە و گرنگی بە خوێنەوە بدات، ئێمە ناخوێنینەوە، بۆیە لەو پەڕی دوا کەوتوویی داین.

ڕواندز_ 30/12/2022

سەدیق سەعید ڕواندزی، لە ساڵی 1972 لە شارۆچکەی ڕواندز لە دایک بووە، خوێندنی سەرەتایی و دواناوەندی هەر لەو شارە تەواو کردوەوە، ساڵی 1993 _ 1994 بەشی کوردی پەیمانگای مەڵبەندی مامۆستایانی لە هەولێر تەواو کردووە. ئێستا لە شاری ڕواندز دەژیت و مامۆستایە لە قوتابخانەیەکی بنەڕەتی و دوایین کتێبی لەو ڕۆژانەی ڕابردوودا، بە ناوی (شاعیر دەمرێت شیعر نا) چاپ و بڵاوکرایەوە.




چه‌مكی جێنده‌ر و درۆی ئیسلامییه‌كان.. به‌ختیار محه‌مه‌د

((چه‌مكی جێنده‌ر تێده‌كۆشێ بۆ شیكردنه‌وه‌ی ئه‌و بیردۆزه‌ی، كه‌ ده‌ڵێ جوداوازی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ نێوان ئافره‌ت و پیاودا ده‌ستكاری حه‌قیقه‌ته‌كه‌ی كراوه‌ بۆ پاراستنی سیستمی ده‌سه‌ڵاتی باوكسالاری له‌ ناو كۆمه‌ڵگه‌دا و دروستكردنی هه‌ستێكی جه‌ماعی له‌ نێوان ئافره‌تاندا، كه‌ تاكه‌ ڕۆڵی گونجاو بۆ سروشتی ئه‌وان،‌ ڕۆڵی كابانی ماڵ و منداڵبوون و به‌خێوكردنی منداڵه‌)). ئا ئه‌مه‌ ناوه‌رۆك و واتایه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی چه‌مكی جێنده‌ره‌، كه‌چی ئیسلامییه‌كانی كورد ماوه‌یێكه‌ له‌سه‌ر ئه‌م چه‌مكه‌ هه‌ڵڵا و هه‌رایه‌كی زۆریان – له ڕێگه‌ی سۆشیال میدیاوه‌ – له‌‌ كۆمه‌ڵگه‌دا دروست كردووه‌، كه‌ گۆیا چه‌مكی جێنده‌ر واتای به‌دڕه‌وشتیی و هاوڕه‌گه‌زخوازیی ده‌گه‌یه‌نێ. ئه‌م چه‌مكه‌یان به‌ ته‌واویی له‌ واتا زانستییه‌ مرۆییه‌كه‌ی داماڵیوه‌ و ڕه‌هه‌ندێكی ئه‌خلاقی سێكسییان پی به‌خشیوه‌ (تومه‌ز ئه‌وان كێشه‌ی گه‌وره‌یان له‌گه‌ڵ غه‌ریزه‌ی سێكس هه‌یه، بۆیه‌ هیستریایانه‌ هه‌موو خراپه‌كاری و به‌دڕه‌وشتییه‌ك به‌ سێكس ده‌به‌ستنه‌وه‌). له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ ئیسلامییه‌كان – بۆ پێوه‌ندی ئه‌رك و مافی نێوان ئافره‌ت و پیاو – به ‌ته‌واوی باوه‌ڕیان به‌ ئایه‌تی: ((الرجال قوامون علی النساء)) هه‌یه‌، بۆیه‌ به‌ ته‌واوی دژی ناوه‌رۆكی یه‌كسانیخوازانه‌ی چه‌مكی جێنده‌ر ده‌وه‌ستنه‌وه‌ و شێتانه‌ دژایه‌تی ده‌كه‌ن و له‌پای ئه‌مه‌وه‌ خه‌ڵكی مه‌ده‌نی و عه‌لمانی پێ تاوانبار ده‌كه‌ن و به‌ به‌دڕه‌وشت و بێ ئه‌خلاق و دژه‌ خێزانیان له‌ قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن. هیچ مه‌لایه‌ك و هیچ بانگخوازێك و هیچ ئیسلامییه‌ك نایێ باسی حه‌قیقه‌تی مرۆییانه‌ی ئه‌م چه‌مكه‌ بكا، به‌ڵكو به‌ درۆ و به‌ بوختان ده‌ڵێن چه‌مكی جێنده‌ر به‌ واتای 12 شێوه‌ی هاوسه‌رگیری ناشه‌رعی وه‌ك زه‌واجی پیاو و پیاو، ژن و ژن، پیاو له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵ و ژن له‌گه‌ڵ ئاژه‌ڵ و … تاد، دێ (من ئه‌وه‌نده‌ی ئاگادارم و به‌دوادا چوونم بۆی كردووه،‌‌ له هیچ‌ سه‌رچاوه‌یه‌ك ئه‌م 12 شێوه‌یه‌ی هاوسه‌رگیریم به‌دی نه‌كردووه‌، به‌ده‌ر له‌ گوتارێك نه‌بێ له‌ ماڵپه‌ڕی ئه‌لجه‌زیره‌ نێت، كه‌ ئه‌ویش ته‌نها ئاماژه‌ی به‌ ژماره‌كه‌ و هاوسه‌رگیری سروشتی و هاوسه‌رگیری پیاو و پیاو ژن و ژن كردووه‌. واته‌ ئاماژه‌ی بۆ 9 شێوه‌كه‌ی دیكه‌ نه‌كردووه‌. به‌ڵێ له‌ به‌ڵگه‌نامه‌كانی مافی مرۆڤی UN دا مافى هاوڕه‌گه‌زبازان پارێزراوه‌، به‌ڵام ئه‌مه‌ هیچ پێوه‌ندی ڕاسته‌وخۆی به‌ چه‌مكی جێنده‌ره‌وه‌ نییه‌. ئیسلامییه‌كان لێره‌ هاتوون درۆیه‌كی گه‌وره‌ی شاخدار ده‌كه‌ن، كاتێك چه‌مكی جێنده‌ر به‌ دیارده‌ی هاوڕه‌گه‌زبازی و ئاكاری سێكسه‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌ و به‌ ته‌واوی له‌ واتا كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ مرۆییه‌كه‌ی دووری ده‌خه‌نه‌وه‌ و له‌م جه‌وهه‌ره‌ سه‌ره‌كی و ڕاسته‌قینه‌یه‌ی داده‌بڕن. له‌ ڕاستیدا هه‌موو ئامانجی فه‌لسه‌فه‌ی جێنده‌ر به‌دیهێنانی یه‌كسانییه‌ له‌ نێوان ژن و پیاودا؛ به‌ڵام ئیسلامییه‌كان به‌ ڕه‌هایی دژی ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ن، بۆیه‌ هێرشی چه‌واشه‌كارانه‌ی ناڕه‌وا ده‌كه‌نه‌ سه‌ر جه‌وهه‌ری ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌ و به‌ درۆ و به‌ بوختان ناشیرینی ده‌كه‌ن و خه‌ڵكی ئیمانداری ساده‌ و ڕای گشتی موسڵمانانی پێ هه‌ڵده‌خه‌ڵه‌تێنن‌).

ڕاستییه‌كه‌ی چه‌مكی جێنده‌ر پێوه‌ندی به‌ چه‌مكی سێكسه‌وه‌ نییه‌ ‌: جێنده‌ر واتای دابه‌شكاری ناهاوسه‌نگی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ له‌ نێوان ئافره‌ت و پیاودا (واته‌ وشه‌ و چه‌مكێكی ڕۆشنبیرییه و ڕه‌گ و ڕیشه‌كه‌ی له‌ كولتوور و له‌ داب و نه‌ریتی كۆمه‌ڵایه‌تیدایه‌‌)؛ به‌ڵام هه‌رچی سێكسه‌ ئاماژه‌ به‌ دابه‌شكاری بایۆلۆژی له‌ نێوان هه‌ردوو ڕه‌گه‌زه‌كه‌دا‌ ده‌كا (واته‌ خه‌سڵه‌ت و چه‌مكێكی بایۆلۆژی و سروشتییه و‌ ژن و پیاو له‌ ڕووی ڕه‌گه‌ز و سێكسه‌وه‌ لێكدی جودا ده‌كاته‌وه‌‌). له‌ چه‌مكه‌ گشتییه‌كانی جێنده‌ریشدا، چه‌مكی یه‌كسانی جێنده‌ری و چه‌مكی دادپه‌روه‌ری جێنده‌ریمان هه‌ن: یه‌كسانی جێنده‌ری به‌ واتای ماف و به‌رپرسیاره‌تی و هه‌لی ڕه‌خسێندراوی یه‌كسان بۆ ژن و پیاو دێ، كه‌ پێوه‌ندییان به‌ جیاوازی ڕه‌گه‌زی نێر و مێ – وه‌ نییه‌. ئه‌مه‌ش به‌واتای دابه‌شكردنی یه‌كسانانه‌ی ماف و ئه‌ركه‌كان له‌ نێوان هه‌ردوو ڕه‌گه‌زه‌كه‌دا دێ. دادپه‌روه‌ری جێنده‌ریش به‌واتای دادپه‌روه‌ری له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ژن و پیاو له‌سه‌ر بنه‌مای ڕێزگرتنی ته‌واو له‌ پێداویستییه‌كانیان وه‌ك مرۆڤ دێ، نه‌ك وه‌ك ژن و وه‌ك پیاو؛ چونكه‌ ئه‌وه‌ته‌ هه‌ر له‌ ئیسلامدا – به‌نموونه‌ – مافی ئافره‌ت له‌ میراتدا نیوه‌ی مافی پیاوه؛ جێنده‌ر ده‌یه‌وێ ئه‌م نادادپه‌روه‌رییه‌ نه‌هێڵێ.‌

له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ با ئه‌وه‌ش بڵێین و با ئه‌وه‌ش له‌ خۆمان بپرسین (پرسیارێكی حه‌قانی و لۆژیكی): ئایا هیچ پیاوێك پێی خۆشه‌ ژنه‌كه‌ی، كه‌ ژنی خۆیه‌تی له‌ هه‌مان كاتدا مێردێكی دیكه‌شی‌ هه‌بێ؟ واته‌ ژنه‌كه‌ی ژنی پیاوێكی دیكه‌ش بێ؟ دیاره‌ ئه‌مه‌ بۆ ژنیش هه‌مان شته‌. واته‌ ژنیش زۆری پێ ناخۆشه‌، كه‌ پیاوه‌كه‌ی ژنی دووه‌م و سێیه‌م و چواره‌می هه‌بێ و هاوبه‌شی ئه‌و بن له‌ بوونی مێرده‌كه‌ی. لای پیاوی موسڵمان كوفره‌، كه‌ ژن، ئه‌گه‌ر هه‌ر به‌ قسه‌ و به‌ گاڵته‌ش بێ، باسی دوومێردی بكا، به‌ڵام بۆ ئه‌و – به‌ ناوی دینه‌وه‌ و به ناوی خواوه‌ – ڕه‌واو و ئاساییه‌، كه‌ تا چوار ژنیش بهێنێ. ئا ئه‌مه‌ لوتكه‌ی نادادپه‌روه‌رییه‌ له‌ نێوان هه‌ردوو ڕه‌گه‌زه‌كه‌دا، كه‌ چه‌مكی جێنده‌ر ده‌یه‌وێ نه‌یهێڵێ. ئا ئیسلامییه‌كان له‌مه‌ تۆقیون، بۆیه‌ وا هێرشی بوختانكه‌رانه‌ی شێتانه‌ ده‌كه‌نه‌ سه‌ر ئه‌م چه‌مكه‌ و له‌مه‌شدا ئیسلامییه‌كانی كورد ئیلهام له‌ ئیسلامییه‌كانی عه‌ره‌ب – له‌ قه‌ته‌ر و خه‌لیج و كه‌ناڵی ئه‌لجه‌زیره‌ – وه‌رده‌گرن.

تۆ سه‌یركه‌! له‌م چه‌ند ڕۆژه‌ی ڕابردوودا، هه‌موو ئیسلامییه‌كانی كورد له‌م باشووره‌ وێرانكراوه‌دا، وه‌ك یه‌ك قه‌وانێكیان لێ ده‌دایه‌وه، كه‌‌: جێنده‌ر واتای (نوع الاجتماعی) ـه (ئه‌مه‌ ڕاسته‌)‌؛ واتای هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی خێزانه‌؛ واتای دایكایه‌تی خورافه‌یه‌؛ واتای مرۆڤ هه‌ست به‌ خۆی ناكا، كه‌ نێره‌ یان مێیه‌، به‌ڵكو ده‌كرێ چه‌ند ڕه‌گه‌زێك بێ، واته‌ ژن بڵێ من پیاوم و پیاویش بڵێ من ژنم (هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ بانگه‌شه‌ی بوختانكارانه‌ی ئیسلامییه‌كانه‌)؛ واتای پیاو له‌گه‌ڵ پیاو و ژن له‌گه‌ڵ ژن هاوسه‌رگیری بكا، نه‌ك پیاو و ژن له‌گه‌ڵ یه‌ك هاوسه‌رگیری بكه‌ن؛ واتای به‌دڕه‌وشتی و مێبازی و نێربازی و منداڵبازی و ئاژه‌ڵبازی و سه‌گبازی و كه‌ربازی و ته‌خته‌بازی و داروبه‌ردبازی و… تاد.

له‌م چه‌ند ڕۆژه‌ی ڕابردووشدا، گه‌وره‌ترین درۆی ئیسلامییه‌كان و بانگخوازه سه‌له‌فییه‌‌كانیان بریتی بوو له‌وه‌ی، كه‌ جێنده‌رییه‌كان دژه‌ ئه‌خلاق و دژه‌ ڕه‌وشت و دژه‌خێزان و دژه‌ ئایین و هاوڕه‌گه‌زباز و نێرباز و مێبازن… ئیسلامییه‌كان له‌سه‌ر بنه‌ما و پێوه‌ری چه‌مكی جێنده‌ر هه‌موو ژن و پیاوێك و هه‌موو نێر و مێیه‌ك ده‌كه‌نه‌ هاوڕه‌گه‌زباز و هاوڕه‌گه‌زخواز و ئه‌مه‌ش له‌ ئاكامدا ده‌بێته‌ هۆی له‌ناوچوونی جۆری مرۆڤایه‌تی، چونكه‌ ده‌زگای خێزانی سروشتی و هاوسه‌رگیری سروشتی نامێنن و به‌مه‌ش ڕه‌گه‌زی مرۆڤ له‌ناو ده‌چێ. له‌م باوه‌ڕ و بۆچوونه‌ی ئیسلامییه‌كانه‌وه‌ تێده‌گه‌ی، كه‌ چۆن ئه‌وان هه‌موو به‌هایه‌كی ئه‌خلاقی و مرۆیی به‌ ئه‌خلاقی سێكس ده‌به‌ستنه‌وه‌ و چۆن چۆنیش فۆبیایه‌كی یه‌كجار زۆریان له‌ هه‌مبه‌ر ئازادی سێكس له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا هه‌یه‌، هه‌ر بۆیه‌ش له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ هه‌موو ئازادییه‌ك بۆ تاك و بۆ مرۆڤ ڕه‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌.

به‌ختیار محه‌مه‌د

————————–

كۆمه‌ڵێك سه‌رچاوه‌ له‌ ئه‌نته‌رنێت.




لە وەسفی شۆڕشی ژن، ژیان، ئازادی دا .. حەمید تەقوایی

لە یادی 100 ڕۆژەی لەدایکبوونیدا

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

شۆڕشی ئێستا شۆڕشێکی ئینسانییە. شۆڕشی ئینسانی بۆ کۆمەڵگەیەکی ئینسانی. ئەمە وەسفێکی سۆزداری نییە، لە سەرسامییەوە، یان جۆرێک لە ڕێزگرتن لەو خۆشەویستانەی لەم سەد ڕۆژەدا لەدەستمان داوە، بەڵکو ڕاستییەکی بابەتیی و شیاوی بینینە.ئینسانی بوونی شۆڕشی ئێستا، ئینسانی لەجیاوازی و دژ بە ئیسلامیزم و ناسیۆنالیزم، واقیعێکی بابەتییە.
لە سەد ساڵی ڕابردووی پێشهاتەکانی ئێراندا، لە شۆڕشی دەستوورییەوە تا شۆڕشی ١٣٥٧، دوو بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی-سیاسی و بە هەمان شێوە دوو سیستەمی بەهای فیکری، هەم لە ڕیزەکانی شۆڕش و هەم لە دژی شۆڕش چالاک بوون: بزووتنەوە و بیری ئیسلامی و بزووتنەوە و جیهانبینی ناسیۆنالیستی. لە ئایەتوڵڵا تەباتەبایی و بێهبەهانی و شێخ فەزڵوڵڵا نوری تا ئایەتوڵڵا کاشانی و خومەینی و خامنەیی و لە موجاهیدینی خەلق و پان ئێرانیزمەوە، بەرەی نەتەوەیی و نەهزەتی ئازادی، بۆ ئۆپۆزسیۆنی شاهانەی ئەمڕۆ و شازادە تەباری جاستە و دەستلەکارکێشانەوەی، سەر بە خۆیانن بۆ ئەم دوو بزووتنەوە و سیستەمی بەهای فیکری-سیاسی. شۆڕشی ئێستا، بەپێی ئەو هەلومەرجە سیاسی-کۆمەڵایەتی-ئابوورییە بابەتییانەی کە پاشخانەکەی پێکدەهێنن، خاڵی کۆتایی هەردوو ئەمانەن. شۆڕشێک کە حیساباتی مێژوویی بە هەردوو ئیسلامی و ناسیۆنالیزم بەپێی تایبەتمەندییە بابەتییەکانی خۆی یەکلایی بکاتەوە.

ژن، ژیان، ئازادی
ژن، ژیان، ئازادی ڕەمز و دروشمی ئەم شۆڕشەیە. ئەمە دروشم و هێمایەکە کە ئازادی ژن بە ئازادیی هەموو کۆمەڵگا و بە هەناسەی ژیانەوە دەبەستێتەوە. نەک هەر لەبەرئەوەی ئازادی ژن پێوەرێکی ئازادی هەر کۆمەڵگایەکە، بەڵکو لەبەر ئەوەی لە واقیعی سیاسی-کۆمەڵایەتیی ٤٠ ساڵی کۆتایی کۆمەڵگای ئێراندا، ڕزگاری تەواوی کۆمەڵگا بەستراوەتەوە بە ئازادی ژنەوە. کۆماری ئیسلامی بە سەرکوتکردنی ژنان دەستی پێکرد، بە حیجابی ژنان، حیجابی خنکاندنی بەسەر هەموو کۆمەڵگادا سەپاند و هاوکات لەگەڵ هێرشکردنە سەر حورمەت و کەسایەتی ژنان، حورمەت و بژێوی و کەرامەتی هەمووانی بە بارمتە گرت. ژن،ژیان، ئازادی گرنگی خۆی لە ڕووبەڕووبوونەوەی کۆمەڵگایەک کە لەگەڵ حکومەتێکی دژە ژن، دژە ژیان، دژە ئازادیدا هاتۆتە ژیانەوە،.
ئه م شۆڕشه له نێو دابه شکردنی شۆڕش و پێشهاته کانی مێژووی هاوچه ڕخی ئێراندا ناگونجێت . وەک دەستووری، ئامانجی پەرلەمان و حکومەتی نیشتیمانی نییە و وەک بزووتنەوەی سییەکانیش نییە، بە نیشتیمانیکردنی پیشەسازی نەوت یان گەشەی پیشەسازییەکانی دەوێت و وەک شۆڕشی ١٣٥٧ نییە، ئەوە بەدوای سەربەخۆییدا دەگەڕێت لە ئیمپریالیزم و “سەگی زنجیرەیی ئیمپریالیزم دەکێشێت”، بەڵام ئەوە شتێکی مرۆیی هەموو نەوەکانە کە نوێنەرایەتی ئەو کەسانە دەکات کە لەم شۆڕشانەدا ڕاوەستاون و شکستیان هێناوە. لێرەدا ناسیۆنالیست و ئاینییەکان ئیتر ئامادە نین ئازادی و ڕزگاری لە میحرابی “ئیسلامی عەلەوی” و “ئیلاهیەتی ڕزگارکەر” بکەنە قوربانی و ئەویتریان لە کۆشکی دەرفش کاویانی و شانازی نەتەوەیی ـ نیشتمانی ئەم داواکارە خۆ بە نوێنەردانەرانە تاقیکردنەوەکانی خۆیان گەڕاندوەتەوە و ڕەتکراونەتەوە. قۆناغێکی سایەی خودا و قۆناغێکی تری ئایەتەکانی خودا هەبوو، هەردووکیان جگە لە هەژاری و چەوساندنەوە و دیکتاتۆری بۆ خەڵک هیچی تریان نەبوو. ئەگەر لە ساڵی ١٣٩٦ خەڵک ” ڕیفۆرمخواز بناژۆخواز” ئیتر بەسەرهاتەکەتان تەواو بویاب یان ڕاگەیاند، شۆڕشی ئێستا ڕایدەگەیەنێت کە کۆتاییەکە تەنها بۆ ئیسلامییەکان بە هەموو جۆرەکانیوە نییە، بەڵکو بۆ ناسیۆنالیستەکانیشە.
شۆڕشی ژن،ژیان، ئازادی نەک لە ڕێگەی ئیسلامیزم یان ناسیۆنالیزمەوە نییە، بەڵکو ڕاستەوخۆ و بێوچان بەرەو ئازادی و خۆشگوزەرانی و یەکسانی ڕۆشتووە. و ئەمە شۆڕشێکی نوێیە، شۆڕشی سەدەی بیست و یەکەم. شۆڕشی ئەو نەوەیەی لە سەدەی بیست و یەک لەدایک بووە، پشت بەستن بە تەکنەلۆژیای پەیوەندی سەدەی بیست و یەک و ئەزموونی هەڵچوونەکانی سەدەی بیست و یەک. شۆڕشێک کە نەک لە شۆڕشەکانی سەدەی ڕابردوو بەڵکو لە پێشهاتەکانی سەدەی ئێستاوە فێردەبێت و ئیلهام وەردەگرێت: لە بزووتنەوەی دەست بەسەرداگرتن و شۆڕشەکانی بەهاری عەرەبی و ڕاپەڕینەکانی ٨٨ و ٩٦ و ٩٨ لە خودی ئێراندا.

تایبەتمەندێتی جیهانی شۆڕشی ئێستا
سەرنج ڕاکێشی جیهانی شۆڕش کە تا ئەو جێگەی ناوی مەهسا، دروشمی ژن،ژیان، ئازادی و گۆرانی “بەرای”ی کردۆ تە ئایکۆن و سیمبولێکی جیهانی لە نێو ملیارەها ئینسانی نیشتەجێی سەر گۆی زەوی، وردە وردە لە سروشتی ئینسانی خۆیەوە سەرچاوەی گرتووە . شۆڕشی دەستووری، بزووتنەوەی بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی نەوت بوو، یان شۆڕشی ساڵی ١٣٥٧ نەیتوانی ببێتەجیهانی ، چونکە لە ژێر ئاڵای نەتەوەیی- ئایینیدا بەدوایی دۆزەکەی خۆی بەرزکردبویەوەو و بەدوایدا دەگەڕا. شۆڕشی ئێستا لە بەرگریکردن لە ژن و ژیان و ئازادی سەریهەڵداوە و ئەمەش پرسێکی جیهانییە. ئەو تێگەیشتن و لێکدانەوەیەک لە ئازادی کە لە گۆرانی “بەرای”دا دەربڕدراوە، زیندوو و کۆنکرێتی و تایبەتە، نە پەیوەستە بە جوگرافیایەکی دیاریکراوەوە، نە بە ئایین و نەتەوە و کولتوور و تۆمارێکی مێژوویی دیاریکراوەوە. لە ژن و جەماوەری خەڵکی ژێر دەسەڵاتی تاڵیبانەوە بۆ بزووتنەوەی “می توو” لە ڕۆژئاوا و لە بزووتنەوەی ژینگەپارێزی جیهانییەوە بۆ بزووتنەوەی پەلکەزێڕینەکان، لە کرێکاران و فەرمانبەرانی پاڵنراو بۆ خوار هێڵی هەژاری لە ژێر بارگرانی خۆپارێزی ئابووری لە هەموو جیهان تا ئەوانەی لە شۆڕشە شکستخواردووەکانی “بەهاری عەرەبی” و بزووتنەوەی داگیرکاری لە ڕۆژئاوا و لەسەدا نەوەد و نۆیەکانی جیهان ڕاپەڕین، لەم شۆڕشەدا بەدوای ئایدیالی خۆیاندا دەگەڕێن و هیوایەکی نوێ دەدۆزنەوە.. ژنان و ساڵانی هەشتاکان لە دژی کۆنەپەرستانەترین سیستەمی مێژووی هاوچەرخ وەستاونەتەوە و مەشخەڵێکیان داگیرساندووە کە بڵێسە وکڵپەی لە هەموو گۆشەیەکەوە دەبینرێت.
جێگای سەرسوڕمان نیە لە کۆماری ئیسلامیدا شۆڕشێکی لەو شێوەیە ڕووبدات، چونکە لێرەدا نامرۆڤانەترین و بەربەریترین و میکرۆبی هەموو پیسیەکان و تاوانکارییەکان لەسەدا یەکە دەسەڵاتدارەکانی سەردەمی ئێمە لە دەسەڵاتدایە. قوڵایی کۆنەپەرستیەکە کە لوتکەی ئازادی هێناوەتە مەیدان. بەهارێکی پاڵەپەستۆکراو باز دەداتە پێشەوە و تێگەیشتنی جیهانی لە ئازادی و ڕزگاری و مرۆڤایەتی لەگەڵ خۆیدا هەڵدەگرێت.
شۆڕشی ئینسانی بۆ کۆمەڵگایەکی ئیسانی شۆڕشێکە دەست لە ڕەگ و ڕیشەی خۆی دەدات و بە بڕوای مارکس “بۆ ئینسانەکان ڕەگەکە خودی ئینسانە”. شۆڕشێک لە کۆمەڵگەیەکی ئیسلامیی دژە مەدەنیدا بۆ گەیشتن بە کۆمەڵگایەکی ترانس سیڤیل، کۆمەڵگەیەکی مرۆڤدۆستانە. شۆڕشێک نەک هەر لە دژی کۆماری ئیسلامی و ئایەتوڵڵا ملیاردێرەکان، بەڵکو لە دژی لەسەدایەکەکانی جیهانیشە. شۆڕشێک بۆ تێپەڕاندنی شارستانییەتی پاشەکشە پێکراوی جیهانی هاوچەرخ بۆ کۆمەڵگایەکی ئینسانی، لە کۆمەڵگەیەکی بەچینایەتی بووەوە بۆ ئینسانیەتیەکی کۆمەڵایەتی بوو. کۆمەڵگایەک کە تێیدا هاوڵاتی جیهانیە، کۆچبەر خاوەن ماڵە و “خودا پاشا نیشتمان” جێگەی خۆی داوە بە “ژن ژیان ئازادی” . و ئەمەش تەنها وەڵامی ئیسلامییەکان نییە، تاکە دژە ژەهری ئایین لە ئێران، ئەفغانستان، سۆماڵ، سوریا، عێراق، و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تاکە وەڵامە نیە بۆ تیرۆریزمی ئیسلامی لە سەرانسەری جیهاندا ، بەڵکو لەوەش زیاتر، بەڵو لەوەش واوەتر وەڵامی پۆستمۆدێرنیزم و ڕێژەگەرایی کولتوورییە. وەڵامدانەوەی کۆمەڵایەتیە بۆ ڕوانگەی کۆنەپەرستانەی پۆست مۆدێرن کە ئیسلامییەکانی وەک نوێنەری کولتوور و خەڵکی کۆمەڵگا ئیسلامییەکان ڕازی کرد و بنەمای سەرهەڵدانی ئیسلامیزم بوو لە ئەفغانستان و ئێران. شۆڕشی ئێرانی ساڵی ١٤٠١ وەڵامدانەوەی جیهانە بۆ دواکەوتوویی نیولیبراڵیزم و نیوکۆنەکان و سەرمایەداریی بێ سنووری بازاڕی ئازاد دوای ڕوخانی دیواری بەرلین. ئەمە شۆڕشێکە دژ بە ئایین و ناسیۆنالیزم و هەڵپێچانیان لە ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا نەک هەر لە ئێران بەڵکو لە هەموو جیهاندا. ئەمە شۆڕشێکە کە مشتێک لە ئاسمان دەدات و دژی هەموو جۆرە تابۆیەکی پیرۆزی نەتەوەیی-ئاینی، دژی هەموو جۆرە حکومەت و دەسەڵاتێکی سەروویخەڵکی وە هاتووەتە مەیدان. ئەمە شۆڕشێکە بۆ گەڕاندنەوەی ئیرادە بۆ ئینسان، لە ئێران و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لە هەموو جیهان!

مانای سەرکەوتنی شۆڕش
ئەو داهاتووەی کە ئەم شۆڕشە دەیەوێت و دەتوانێت بە ئەگەرێکی زۆرەوە دروستی بکات، لە چوارچێوەی مۆدێلەکانی ڕابردوودا جێی نابێتەوە. ڕووخساری ئەرێنی ئەم شۆڕشە، و مانا و ناوەڕۆکی سەرکەوتنەکەی ناتوانێ هیچی کەمتر بێت لە بەشداری و ڕۆڵی ڕاستەوخۆی خەڵک لە ئیدارەی کۆمەڵگادا، واتە هیچی کەمتر نەبێت لەوەی کە لە کۆمۆنەی پاریس سەدەی ١٨ ڕوویدا ، لە سەدەی بیستەمدا شۆڕشی ئۆکتۆبەر، و لە سەدەی ئێمەدا بزووتنەوەی داگیرکردنی مژدری ئەوە بوون. شکستیان هێنا، بەڵام دۆز و ئایدیاڵەکەیان هەرگیز شکستی نەهێنا و ئەمڕۆش ئێرانی سەدەی بیست و یەک بەڵێنی وەدیهاتن و سەرکەوتنی ئەو ئامانجە دەدات. هەموو ئەم ئەزموونانە و بە تایبەتی ئەزموونی ئێرانی هاوچەرخ، نیشانی دەدەن کە شۆڕشی ئێستا ئەگەر ئازادی لە کۆیلایەتیی کرێ لەخۆ نەگرێت، نابێتە هۆی ئازادییە مەدەنییەکان؛ ئەگەر گەرەنتی یەکسانی ئابووری نەکات، نابێتە هۆی یەکسانی سیاسی و مەدەنی؛ ئەگەر هەڵاواردنی چینایەتی ڕیشەکێش نەکات، ئەوا هیچ هەڵاواردنێکی تر ڕیشەکێش ناکات. ئەمڕۆ هەموو دیموکرات و ئازادیخواز و ئینساندۆستێک پێویستە سۆسیالیست بێت. ئەمە حوکمی دونیای سەرمایەداری بێ سنووری سەردەمی ئێمەیە، کە لە ئەمریکا کەسێکی وەک ترەمپ و لە ئێران کەسێکی وەک خومەینی دەتوانێت بگەیەنێت بە دەسەڵات.
شۆڕشی ئێستا وەک هەر شۆڕشێکی تر، بزووتنەوەیەکی ناڕەزایەتی ڕەخنەگر و ڕوخێنەر لە دژی حکومەت و نەزمی هەبوو. وە شۆڕشی ئێستا تا ئێستا دەریخستووە کە ئاڵا هەڵگری ڕادیکاڵترین ڕەخنەی لە پایەکانی ئەو نیزامەیە کە هەیە.
ئەم ڕاستیانە ڕەنگە بە زیادەڕەوی یان وەک لێدوانی وروژاندن و خەیاڵی هەژمار بکرێن، بەڵام لە سەد ڕۆژی یەکەمدا هەموو ئەم نیشانە ئومێدبەخشانە دەتوانرێت ببینرێت. هەر ئەوەندە بەسە بۆ چاوێک بەو هەزاران کلیپەی کە لە شەقامەکانی ئێرانەوە بۆ جیهان دەگوازرێنەوە بگێڕیت، بە پشتیوانی و هاوسۆزی خەڵکی کوردستان، ئازەربایجان، بەلوچستان و چوار گۆشەی ئێران، بە دروشمی “یاشاسین کوردستان، بێژی”. ئازەربایجان”، بەگوێرەی قسەی ڕادیکاڵ سارینا ئیسماعیل زادە. گەوهەرە خۆشەویستیەکەی دایکی سەتار بەهەشتی، بۆ وتارەکەی دایکی کیان لە سەر گۆڕی کوڕەکەی، بۆ چاوپێکەوتنی مەجیدرەزا پێش لەسێدارەدانی، بۆ ئاماژەکانی وەک فڕێدانی عەمامە لە شەقامەکان و شکاندنی دیواری ئاپارتایدی جێندەری لە زانکۆکان، بۆ تویتەکانی گاڵتەکردن بە ئایین و گاڵتەکردن بە تابۆ و پیرۆزییە ئیسلامیەکان، بە زمانی دارە دڵشکاوەکان لە هەوای پیس و منداڵانی ئەفغانی و زبڵ کۆکەرەوەکان لە سروودی “بەرای”ی، بۆ وتار و مەراسیمی دژە ئایینی لە پرسە و لە چلەکانداا، بە سەماکانی هەشتاکان لە دەوری سووتاندنی حیجاب لە شەقامەکاندا و دواجاریش بە شەپۆلی جیهانی پشتیوانی و هاوپشتی لەگەڵ شۆڕشی ئێران و ئایکۆنەکانی لە چوار گۆشەی جیهاندا. ئه مانه هه موو نیشانه و سیمبوله کانی ئه و شۆڕشه ن که ده یه وێت نه ک ته نها کۆمه ڵگه ی ئێران به ڵکو هه موو جیهان سەروژێر بکات وه . جیهانێکی نوێ و مرۆڤایەتیەکی نوێ بنیات بنێت!
پیرۆزە یادی ١٠٠ رۆژەی لەدایک بوونی شۆڕشی ژن،ژیان. ئازادی!

٣ی دیماە١٤٠١




هانـدانی منـداڵان بـۆ نووسیـنی چـیرۆک.. رەزا شـوان

بێ جیاوازی هەموو منداڵان لە تەمەنی سێ ساڵییەوە، حەز لە چـیرۆک دەکەن و چـێز و خۆشی لێوەردەگرن، گەرچـیش زۆربەیان لە مەبەستە شارەوەکانی چیرۆکە هـێماییەکان تێناگەن. چـیرۆک هـۆکارێکی گرنگ و شـێواز و رێبـازێکی ئاسانە لە پەروەردەکـردن و فـێرکردنی منـداڵان، لە گەشەکـردنی خەیـاڵ و هـزر و زمـان وتـوانی گوزارشتکـردنیان.
نووسینی چـیرۆک لە لایەن منداڵانەوە، یارمەتییان دەدات بۆ رێکخستنی بیرۆکەکانیان و گوزارشکرن لێیان، بەزمـانێکی نووسراو و گەیاندنی ئەم بیرۆکەکانەیان بە منـداڵانی تر. شارەزایان دەڵێن، هاندانی منداڵان بۆ گێڕانەوەی چیرۆک یەکێکە لە گرنگترین وانەکان، کە پێویسـتە دایـکان و باوکـان فـیری ببـن. گـێڕانـەوەی چـیرۆک هـەستـێکی خـۆش بە منـداڵان دەبـەخـشـێـت. بـەڵام بەشـێکی زۆری دایـکان و بـاوکـان، شـارەزاییـان نیـیە و نازانن، چـۆن یارمەتی منـداڵەکانیان بـدەن بـۆ گـێڕانەوە چـیرۆک و نووسینی چـیرۆک.
مامۆستایانی قـوتابخانەی بنەڕەتی، بە تایبەتیش مامۆستایانی زمانی کوردی، لە وانەی داڕشـتـن دا، وەکـو هـەنـگاوی یەکـەم، دەتـوانـن داوا لـە قـوتـابیـیەکـانیـان بـکەن بـۆ گێڕانەوەی چـیرۆک، دوایش بە نووسین بە کورتی و پوختی ئەو چیرۆکانە بنووسنەوە. دواتریش هـانیان بـدەن کە چـیرۆکی داهـێنراوی زادەی خەیـاڵ و بیـری تایبـەتی خۆیـان بنووسـن، با سادە و ساکار و کورتیشـبن. مەرجـیش نییە هەموو چـیرۆکێک یا کارێکی ئەدەبی بۆ منـداڵان لـۆژیـکی بێـت. بەڵکـو دەشـێت خەیـاڵـئامـزیـش بێـت.
تا ئێسا نووسەرانی گەورە چـیرۆک بۆ منـداڵان دەنووسن و گوزارشت لە هـیوا و خەون و خواستەکانی منـداڵان دەکـەن. لە جیهـانـدا منـداڵانی بەهـرەمەنـدی چـیرۆکنـووس زۆر کەمن. ئەمەش بۆ سـنووری دیاریی خەیـاڵ و زمـان و توانای دەربـڕینیان دەگەڕێتەوە. زۆربەی منداڵان دەتوانن بە شێوازێکی ئاسان و کـورت چـیرۆکەکانی روژانەی ژیـانیان بە زارەکی بگـێڕنەوە. یا بە وێنەکـێـشان و رەنـگەکان گوزارشـتیان لـێبکەن. بەڵام زۆر کەمیان دەتـوانـن بە شـێوازێـکی ئـەدەبی بە نـووسـین چـیرۆکەکـانیان بنـووسـن.
چۆن دەتوانن هـان و یارمەتی منـداڵەکانتان بدەین، بۆ ئەوەی فـێربـن چـیرۆک بنووسـن و ببـن بە چـیرۆکنووس؟ منـداڵان خـاوەنی خەیـاڵـێکی فـراوان. لەوانـەیە بـۆ نـووسـینی چـیرۆک بـۆ منـداڵان، پـێـویـسـتـیان بـە هـەنـدی یـارمـەتـیـدان هـەبـێـت بـۆ بە جـوانی رێکـخستنی بیـرۆکەکـانیان و داڕشتنی چـیرۆکەکانیـان بە شـێوەیەکی ئـەدەبـیی ئاسـان. هـەنگاو بە هـەنگاو چـۆن یارمەتی منـداڵەکەتان دەدەن، تا هـۆگـری نووسینی چـیرۆک بـێت بۆ منـداڵان. یارمەتیدانی منـداڵەکەتان لە سەرەتاوە تا کـۆتایی، رێگایەکی نایابە بۆ ئەوەی ئارەزووی نووسینی چـیرۆک بۆ منداڵان بکات و خـۆی تاقی بکاتەوە. دەتـوانـن سـوود لەم هـەنگاوانە وەربگـرن. دەشێـت ئەم یەکەم هـەنگاوانە بۆ نووسینی چـیرۆک لە لایەن منـداڵانەوە، لە سەرەتاوە چالاکییەکی قـورسبێت، لە هەمان کاتیشدا خۆشبێت:
١ـ پێویستە چـیرۆکی کورت و ئاسان بە وردی و بە شێوازێکی فانتازی بۆ منـداڵەکەتان بگـێڕنەوە. باشتریش وایە کە لە پەرتووکێکـدا لەگەڵ منداڵەکەتاندا، پێکەوە چـیرۆکێک بخـوێنـنەوە. لە دوای خوێنـدنەوەی کـۆمەڵـێک پرسـیار لە منـداڵەکەتـان بکەن. وەکـو: چـیرۆکەکە چـۆنە بە لاتـەوە؟ پاڵـەوان یا کارەکـتەری سـەرەکی چـیرۆکـەکە، چـۆنە بە لاتـەوە؟ ئـایە چـیرۆکنـووسەکە بە باشی کـۆتـایی بە چـيرۆکـەکەی هـێـناوە؟ ئامـانـجی پاڵەوانی چیرۆکەکەی هـاتۆتەدی؟ وشە و رستەکان قـورس نین بە لاتەوە؟ قـسە و رای تۆ دەربارەی ئەم چیرۆکە چییە؟ پرسیار گەلێکی لەم جۆرە. داواشی لێبکەن بە زارەکی چـیرۆکەکە بگـێڕێتەوە. تا بـزانـن تا چەنـد لەگـەڵ چـیرۆکەکەدا بـووە و وەریـگـرتـووە. خـوێنـدنەوەی چـیرۆکی بـاش، یـارمـەتی منـداڵانی ئـارەزوومەنـدی نووسـینی چـیرۆک دەدات، کە چـۆن خـەیـاڵ و بیـرۆکەکـانیـان رێکـبخـەن و چـۆن لە نووسـینی چـیرۆکـدا ئـەم بیـرۆکانەیـان دابـڕێـژن و بە منـداڵانی تـری بـگەیـەنـن.
٢ـ دەشـێـت دۆزینـەوەی ئیـلهـام و بـیرۆکـەی بـاش بـۆ نـووسـینی چـیرۆک، لـە لایـەن منـداڵان و گەورەکـانیشەوە کـارێکی ئاسـان نەبێـت. دەکـرێت منـداڵی چـیرۆکـنووس لە بەسەرهاتەکانی و لە ژیـانی رۆژانەی ئیلهـام و بیرۆکەی نووسینی چیرۆکی بۆ بێت. یا لە رووداو و بەسەرهـاتێکی راستییەوە. بۆ نموونە: یەکەم رۆژی یەکەم جـاری چوونی بۆ قـوتابخانە. یا گەشتێکی لە بەهـاردا لەگەڵ هـاوڕێکانی بۆ سەیـرانگایەکی کوردستان، نووسینی چیرۆکێک کە داپیرەی یا باپیـرەی بـۆێ گـێڕاوەتەوە، دەتـوانێـت بە دەستکاری و بـە کـورتی بـینـووسـێـت. یا چـیرۆکـێک لە بیـرۆکـەیـەکی داهـێـنانی زادەی خـەیـاڵ و بیـری خـۆی بێت. هەردەمیش بیـرۆکەی باش هـیوا و گەشبینی بە منداڵان دەبەخـشێت.
٣ـ دیاریکـردنی پاڵەوان یا کارەکـتەری سەرەکی چـیرۆکەکە. لەگەڵ دیاریکردنی رۆڵیان. گەر تێ نەگەیشت پاڵەوانی سەرەکی چییە. تێی بگەیەنە پاڵەوان یا کارەکتەری سەرەکی لە چیرۆکدا، ئەو کەسەیە کە لە بەشێکی زۆری رووداوەکانی چیرۆکەکە بەشدار دەبێت. مەرجیش نییە پاڵەوان یا کەرەکتەرەکان مـرۆڤـبن، دەشـێ ئاژەڵ یا باڵنـدە یا دار و شـتی بێ گیـان بـن. باشـتریش وایـە لە پـێشا دەسـت بە نووسـینی ئـەو چـیرۆکـانە بـکات، کە پاڵەوانێک یا دووان رۆڵیان تێیدایە، پاڵەوان و کارەکتەرەکانیش نامۆ نەبن و لە ژینگەی منـداڵانی کوردەوە دوورنـەبـن.
٤ـ ملمـلانـێی نێـوان کارەکتـەرەکـان، مەبەستیـش لە چەمـکی ملمـلانێ، ئـەو گـرفـت و کۆسـپانەیە کە دێنـە رێی پاڵـەوان و کارەکتەرە سەرەکـییەکان. بـۆ نمـوونە لە رێگای چـوونی بۆ سەردانی ماڵی داپـیرەی تووشی زریانێک بـوو. لە منـداڵەکەت بپرسە چـۆن پاڵەوانی چـیـرۆکەکەت خـۆی لەو زریـانە دەپارێـزێـت و دەگات بە مـاڵی داپـیرەی. دوای گەیـشـتن بە ئامـانج. چـی پەنـد و وانـەیەک لـەم چـیرۆکـەدا هـەیە؟.
٥ـ دیاریکـردنی کـات و شـوێـن لە چـیرۆکـدا. ئایا کـاتی رووداوەکـانی چـیرۆکـەکە، لە رابـردوو یا لـە ئەمـڕۆ دایـە، لە زســتان یا لـە هـاویـن دایـە. لە دێ یا لـە شـارێـکی کوردسـتان دایـە، لە قـوتـابخـانە یا لە سـەیـرانگا یا لە باخچـەیـەک دا بـوو… هـتد.
٦ـ پێویستە منداڵی چـیرۆکنووس ئەوە بـزانێـت، هەمـوو چـیرۆکێکی باش سەرەتـا و ناوەڕاست و کۆتایی هـەیە. بە زۆریش خاڵێکی وەرچەرخان لە ناوەڕاستی چـیرۆکـدا روودەدات، چـیرۆکەکە خۆشـتر دەکـات و بەرەوە چـارەسـەری گـرێی چـیـرۆکـەکە و کۆتـاییەکی باش دەبێتـەوە.
٧ـ کۆتـایی لە چـیرۆکـدا زۆر گـرنگە. هەموو چـیرۆکێکی باش بۆ منـداڵان بە کۆتاییەکی باش کۆتایی دێت. بە خۆشی و بە شادی و بە سەرکەوتنی پاڵەوانی چـیرۆکەکە کـۆتـایی دێـت.. هەرگـیز نابێت بە تـراژیـدیـا و بە ناخـۆشی و نائـومێـدی و رەشـبیـنی کـۆتـاییـان پێ بێـت. هـەر کۆتـاییەکیـش وانـە و پەنـدێـکی لەخـۆگـرتـووە.
٨ـ دیالـۆک لە نێـوان کارەکتەرەکاندا، رەگەزێـکی گـرنگی چـیرۆکی منـداڵانە. دیالـۆگ چێـژ و خۆشـییەکی زیـاتر بە گـێڕانەوەی چـیرۆک بۆ منداڵان بە نووسین دەبەخـشێت.
٩ـ پێویستە منـداڵی چـیرۆکنووس، لە سەرەتای چـیرۆکەکەیدا، پاڵەوان یا کارەکتەری سـەرەکی چـیرۆکـەکەی بناسێـت.
١٠ـ لە سەرەتـادا لە نووسی چـیرۆک، تەنیا مەبەسـتێک یا ئامانجـێک دیـاری بکات.
لە مەبەستێک زیاتربێـت، بیری ئاڵۆزدەکات و لە توانایـدا نییە. ئامانجـەکانی بێنێتەدی.
١١ـ دانانی نیشانەکانی خاڵبەنـدی لە نووسینی چـیرۆکـدا لە شـوێنی دروستی خۆیـانـدا.
١٢ـ پێویستە زمـانێکی سـووک و ئاسانی کـوردی، لە نووسینی چـیرۆک بـۆ منـداڵان بەکاربهـێنرێـت. دووربێـت لە وشـە و لە رسـتەی گـران. لە پەرەگـرافـی درێـژ.
١٣ـ نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان، پـرۆسەیەکە هـەمیـشە لە پێـشکەوتن و داهـێنان و ئافـرانـدن دایـە. هـەنگاو لە دوای هـەنگاو، ئاستی منـداڵانی چیرۆکنووس لە نووسینی چـیرۆکـدا بەرزتـر دەبـێـتەوە.
١٤ـ لە ئینتەرنێتدا ئیمێلێک بۆ منـداڵەکەتان بکەرەوە و هـانی بدەن، کە ئەو چـیرۆکەی نـووسیوێـتی، لە ئینـتەرنێـت بینووسـێـت. چـونـکە نـووسـین لە ئینتەرنێتـدا سـەرەڕای خۆشی، شارەزایی تەکـنیکی نووسینی پێـدەبەخـشـێت. ئێـوەش بە وردی چـیرۆکەکەی بخـوێننەوە و تێبینییەکـانتانی پێ بڵـێـن. بەڵام رای خـۆتـان نەسـەپێـنن بە سـەریـدا.
١٥ـ هـانی منـداڵەکەتـان بـدەن، کە چـیرۆکەکەی پێـشانی چـیرۆکنووسـێکی گەورەی منـداڵان بـدات. تا سـوود لە لە تێـبینی و لە رێنـماییەکانی وەربگـرێـت.
١٦ـ دوای دەستکاریکردن و راستکـردنەوەی هـەڵـە رێنـووسـییەکانی و پـوخـتکـردنی چـیرۆکـەکەی، هـانی بـدەن کە لەگـەڵ وێنـەیەکی خـۆیـدا چـیرۆکـەکەی بـۆ گـۆڤـارێـکی منـداڵانی بنـێرێـت. بڵاوبـوونەوەی چـیرۆکەکەی لـەو گـۆڤـارەدا، سـەرەڕای ئـەوەی کە خۆشییەکی زۆری پێدەبەخـشێت. دەبێتە هاندەریشی بۆ درێژەدان بە نووسینی چـیرۆک.
رەزا شـوان




ماركس و لینین و پرسی هه‌ره‌وه‌زی.. سەلام عەبدوڵڵا

سێ كوچكه‌ی كاری شیوعی و چه‌پ بریتیه‌ له‌(حزب، سه‌ندیكا و كاری هه‌ره‌وه‌زی)، به‌ڵام له‌ هیچ یه‌كیان بره‌ومان نیه‌. لێره‌ تێڕوانینی ماركس، ئه‌نگلس، لینین و سۆسیالیسته‌كانیتر ده‌خه‌ینه‌روو سه‌باره‌ت به‌ كاری هه‌ره‌وه‌زی.
كاری هه‌ره‌وه‌زی پێش و له‌ سه‌رده‌می ماركس و لینین تا ئێستا(قۆناغی سه‌رمایه‌داری جیهانگیر)، بووه‌ به‌ پرسی مێژوویی و مۆدێلی نوێی مرۆڤایه‌تی دژ به‌ سه‌رمایه‌داری له‌ به‌رزترین قۆناغی(ئیمپریالیزم). به‌داخه‌وه‌ پاش نزیكه‌ تێپه‌ڕبوونی 6 ساڵ له‌ كاری شه‌وو رۆژمان بۆ سه‌رخستنی بیر، كار، چالاكی، په‌یوه‌ندی و كلتووری هه‌ره‌وه‌زی به‌ هه‌موو هه‌ڵه‌ و نوقسانی و ژێركه‌وتن و سه‌ركه‌وتنه‌كانی، به‌ڵام هێشتا له‌ هه‌نگاوی یه‌كه‌مین و نه‌مانتوانی له‌ ناو شاری خانه‌قین هه‌نگاوی دووهه‌م دابنێین و له‌ ئاستی شاره‌كان كاری تیئۆری و عه‌مه‌لی له‌باره‌یه‌وه‌ ئه‌نجامنه‌درا.
ئه‌توانم بڵێم(هه‌وڵه‌كانمان سه‌رنه‌كه‌وت‌) و هۆكاره‌كان ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ نموونه:
1- په‌راوێزخستنی له‌ ئاستی په‌روه‌رده‌و راگه‌یاندن.
2- خۆدزینه‌وه‌ له‌م ئه‌ركه‌.
3- بایه‌خدان به‌ كار و چالاكی سازشكردن.
4- ده‌یان كادر خۆی ته‌رخانكردووه‌ بۆ كاری رێكخراوه‌كانی(كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی)و راگه‌یاندنی”سه‌ربه‌خۆ”.
5- كه‌سانی نه‌زان و بێ ئاگا و دووڕوو و فێڵباز له‌ هه‌ڵویستی ماركس و لینین و ئه‌وانیتر له‌ناو شیوعی و چه‌پ رۆڵی خۆیان به‌شێوه‌یه‌كی خراپتر له‌ دوژمن گێڕا.
جیڤارا ناهه‌قی نه‌بوو وتی:(9 فیشه‌ك بۆ خيانه‌تكارانی ناوخۆ و فیشه‌كێك بۆ دوژمن)!
6- چه‌پی فره‌بێژ و قسه‌ز له‌ مه‌كته‌بیه‌كان وشه‌یه‌كیان له‌باره‌ی كاری هه‌ره‌وه‌زی نه‌دۆڕاند.
به‌م نووسینه‌ دووباره‌ ئه‌گه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ هه‌ڵویستی دامه‌زرێنه‌رانی بیری شیوعی:
كاری هه‌ره‌وه‌زی شێوازی جۆربه‌جۆری به‌ خۆی گرتووه‌ و له‌وانه‌ بۆ نموونه‌:
ڤیلی شپیله‌ له‌ گفتوگۆیه‌دا ده‌ڵێ: (یه‌كێتی هه‌ره‌وه‌زی جیهانی له‌ 233 رێكخراو پێكهاتووه‌و له‌ 89وڵات و تێیاندا 800ملیون ئه‌ندام یه‌كیان گرتووه‌. حكومه‌تی لۆلا دس سیلڤیا له‌ سه‌رۆكایه‌تی رابردوویدا له‌ ئه‌رژه‌نتین داوای(ئابووری هاوپشتی)كرد كه‌ 20 هه‌زار كارگه‌ ده‌گرێته‌وه‌. له‌ ئۆروپاشدا له‌ باسكتله‌ند له‌ ئه‌سپانیا و(ئیمیلیا رۆماگنا) له‌ ئیتالیا 4000هه‌ره‌وه‌زی. وێنه‌ی لیبڕالی نوێ ده‌سه‌ڵاتی بۆرژوازی بۆ مرۆڤ به‌ده‌وری موڵكایه‌تی ده‌سووڕێت، به‌ده‌وری پاره‌…(-هه‌ره‌وه‌زی وه‌ك ئه‌ڵته‌رناتیڤی لیبڕالیزمی نوێی سه‌رمایه‌داریه‌- ئه‌مه‌ ناوی كۆڕێكیه‌ بۆ نموونه‌).
له‌پاڵ ئه‌و ئه‌زمونانه‌، ئه‌زموونی حكومه‌تی هه‌ره‌وه‌زی كوبا، فێنزه‌ویلا و پۆلیڤیا و چه‌ندین وڵات و ئه‌زموونیتر به‌ رۆژئاوایشه‌وه‌. سه‌رمایه‌داری بووه‌ به‌ سه‌رچاوه‌ی تاوان دژ به‌ مرۆڤایه‌تی و ئیتر ده‌بێ به‌ بچووكترین هه‌نگاو، بیر له‌ ئه‌ڵته‌رناتیڤه‌كه‌ی بكه‌ینه‌وه‌.
ڤیلی له‌ درێژه‌ی قسه‌كانیدا:(عه‌داڵه‌تیش چه‌ند ئاستێكی هه‌یه‌، ماركس تاوانباری سۆسیالدیموكراتی كرد به‌وه‌ی كه‌ ئه‌وان ته‌نها بایه‌خ به‌ دابه‌شكردنی قازانجی به‌رهمهێنان ده‌ده‌ن، به‌ڵام مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ خودی مه‌رجه‌كانی به‌رهه‌مهێنان دادپه‌روه‌رانه‌ بكرێت– واته‌ زاڵ ببین به‌سه‌ر به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌داری- تا ئابووری بكه‌ین به‌ موڵكایه‌تی هه‌ره‌وه‌زی مرۆڤی كارگه‌ر).
‌هه‌ر له‌و كاته‌وه‌، هه‌ره‌وه‌زی شوێنی ململانێی رابه‌رانی سۆسیالیست بووه‌: هه‌ڵویستی سیاسی ماركس دژی لاسال له‌باره‌ی پره‌نسیپ و پراكسیسی هه‌ره‌وه‌زی بوو. له‌باره‌یه‌وه‌ لاسال ده‌یویست هه‌ره‌وه‌زییه‌كان ‌یارمه‌تی پاره‌ و قه‌رز له حكومه‌ت‌ وه‌ربگرن و ماركس دژی وه‌رگرتنی پاره‌ بوو له‌ حكومه‌ته‌كه‌ی بیسمارك و ده‌یویست به‌رێوبردنی هه‌ره‌وه‌زییه‌كان له‌لایه‌ن خۆدی كرێكارانه‌وه رێكبخرێن.
ئێستا و له‌ رابردوو ماركسیسته‌كانی زۆرێك له‌ وڵاتان پێیان وایه‌ كه‌ كاری هه‌ره‌وه‌زی وه‌ك دورگه‌یه‌كه‌ له‌ناو ده‌ریای سه‌رمایه‌داری و هه‌روا بۆ په‌ره‌دان به‌ خه‌باتی چینایه‌تی. چه‌وساوه‌كانی كوردستانیش وه‌ك چه‌وساوه‌كانیتری دنیا بنه‌مایه‌كی عه‌مه‌لی گه‌وره‌مان هه‌یه‌ له‌ كاری هه‌ره‌وه‌زی، به‌ڵام كاری جددی له‌سه‌ری ناكرێت و له‌ ئاستیدا هه‌ر ئه‌ڵێی بتین و له‌بریدا خه‌ریك كار و چالاكی لاوه‌كین كه‌ بستێك نامانباته‌ پێشه‌وه‌.
ماركس له 1850 تا كۆچیدواییی له‌ 1883 په‌یوه‌ندی هه‌بوو له‌گه‌ل‌ سه‌ندیكا كرێكارییه‌كانی به‌ریتانیا و به‌رێگه‌یانه‌وه‌ له‌گه‌ل بزووتنه‌وه‌ی هه‌ره‌وه‌زی و بڕوای وابوو كه‌ كرێكاران نابێ چاوه‌ڕوانی رۆژی دوای شۆڕش ببن كه‌ رۆژێك له‌ رۆژان پێشدێت یان نایه‌‌ت. به‌ڵام لێره‌ ته‌سبیحی سه‌دویه‌ك به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌گرن و سه‌ردانی ئه‌م باره‌گا و ئه‌و باره‌گا ده‌كه‌ن وئوستادانه‌ ئه‌رك و كاتی خه‌بات و تێكۆشان به‌ فیڕۆده‌ده‌ن.
ماركس له‌ هه‌ركوێ په‌یوه‌ندی له‌ گه‌ل كرێكاران هه‌بوایه‌ پێی وابوو هه‌ر ده‌ستپێشخه‌رییه‌ك، هه‌ر هه‌وڵێكی سه‌ربه‌خۆی كرێكاران له‌باره‌ی ئابووری و یارمه‌تیدانی خۆ به‌خۆیی هه‌بوایه‌، پێشوازی لێده‌كرد، چونكه‌ ئاوی خێرخوازی بۆرژوازی ده‌بڕی، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ لێره‌ پێچه‌وانه‌كه‌ی په‌یڕه‌و ده‌كرێت: ده‌بینین هاوڕێی شیوعی هه‌یه‌ كار بۆ رێكخراوی خێرخواز یان به‌ مانای خێرخوازی و”كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی” ده‌كه‌ن!
ماركس له‌ 1860 رۆڵی سه‌ره‌كی بینی له‌ ئینترناسیونالی یه‌كه‌م و له‌ دیكۆمێنته‌ فه‌رمێكاندا بزووتنه‌وه‌ی هه‌ره‌وه‌زی به‌ به‌شێك له‌ بزووتنه‌وه‌ی كرێكاری زانیوه‌ كه‌ مانای مێژوویی خۆیی هه‌یه و ته‌نانه‌ت به‌(فۆرمی گواستنه‌وه‌ له‌ شیوه‌ی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌داری بۆ شیوعی)ده‌زانی.
ئه‌وه‌ی گرنگ بوو له‌لای ماركس: بۆ یه‌كه‌مینجاره‌ له‌ كارگه‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌كان بۆ ناكۆكی له‌نێوان سه‌رمایه‌ و كار لابرا، گه‌ر بۆ یه‌كه‌مین جاریش بێت وه‌ك شێوه، كرێكار ده‌بێته‌ سه‌رمایه‌داری خۆی.
كارگه‌ هه‌ره‌وه‌زییه‌كان درووستكه‌ری سه‌رده‌من، چونكه‌ ئه‌و به‌ڵگه‌یه‌ به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌ده‌ن كه‌ سه‌رمایه‌دار‌ وه‌ك به‌رپرسی به‌رهه‌مهێنان پێویست نیه‌، هه‌ر وه‌ك چۆن بۆ خاوه‌ن زه‌وییه‌كان بۆ سه‌رمایه‌داری پیشه‌سازی پێویست نین، چونكه‌ وه‌ك گه‌نه‌ ده‌رده‌كه‌ون. ‌
له‌ ساڵی 1864 ده‌ستبه‌كاربوونی كۆمه‌ڵه‌ی جیهانی كرێكاران وه‌ك خه‌ڵاتكردنێك، نووسیویه‌تی‌: ‌بزووتنه‌وه‌ی هه‌ره‌وه‌زی وه‌ك سه‌ركه‌وتنی ئابووری سیاسی كارگه‌رانه‌ به‌سه‌ر ئابووری سیاسی بۆرژوازی‌. ته‌نانه‌ت وه‌ك سه‌ركه‌وتنی گه‌وره‌تر له‌ سه‌ركه‌وتنی دیاریكردنی یاسایی كاتی كاركردن له‌ به‌ریتانیا-10 سه‌عات كاركردن له‌ رۆژێك ساڵی 1847-.
هه‌روا له‌ هه‌مان نووسیندا: نابێ له‌ به‌های ئه‌م ئه‌زموونه‌ گه‌وره‌یه كه‌مبكرێته‌وه‌.
‌ ‌بەهۆی هه‌ره‌وه‌زییه‌كانی بەرهەمهێنان، کۆمپانیا پیشەسازییەکان به‌ هاوبه‌شی ڕێکخرا و، بە ڕاستی”، نەک بە ئارگیومێنتە تیئۆرییەکان، پێشتر سەلماندوویانە کە بەرهەمهێنان له‌سه‌ر ئاستێكی گه‌وره‌ بەردەوام ده‌بێت و بە هەنگاو لەگەڵ پێشکەوتنی زانستی مۆدێرن بەبێ بوونی چینی(ئوستاکان)، چینێك له‌-
دەستەکان- مه‌به‌ستی كرێكارانه‌-” جێبەجێ دەکرێت. ئەمەش بۆ یەکەمینجاره‌ سەلمێندرا کە کاری كرێگرته‌، وەک کاری کۆیلە و کۆیلایەتی لەبەردەمیدا تەنها کاتییە و فۆڕمی کۆمەڵایەتی ژێردەستە له‌ناوده‌چێت له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌ی كرێكاراندا به‌ فۆرمی كاركردنی دوارۆژ.
مارکس ستایشی پێشەنگ و داڕێژەرانی “سیستەمی هه‌ره‌وه‌زی” لە به‌ریتانیا وه‌ك ڕۆبەرت ئۆین و ئەو بەرهەمهێنەر و چاکسازیخوازه‌ کۆمەڵایەتی و سۆسیالیسته‌ یۆتۆبیاكانی كرد.
(ئێمە بزووتنەوەی هه‌ره‌وه‌زی وەک یەکێک لە هێزە بزوێنەرەکانی گۆڕینی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێستا ده‌ناسین…ئه‌م سیستەمه‌ زاڵمه‌ كه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ری هەژاری و ژێردەستەکردنی کاره‌ لە سایه‌ی سەرمایە، دەتوانرێت به‌ سه‌ركه‌وتنی سیستەمی كۆمه‌ڵه‌ی بەرهەمهێنەرانی ئازاد و یەکسان سه‌ركوت بكرێت).
له‌ كۆنگره‌ی سۆسیالیزمی جیهانی له‌ كۆپنهاگن، لینین وتارێكیدا باسی هه‌ره‌وه‌زی بۆ كۆمیته‌ی پرسی هه‌ره‌وه‌زییه‌كان ده‌خاته‌ روو. له‌ خاڵی یه‌ك و دووی پڕۆژه‌ی حزبه‌كه‌ی هاتووه‌‌: 1- كۆمه‌ڵه‌ پڕۆلیتارییه‌كانی به‌كاربردن دۆخی چینی كرێكار باشتر ده‌كه‌ن، به‌و مانایه‌ی ره‌هه‌نده‌كانی وه‌به‌رهێنان له‌لایه‌ن نێوه‌ندگیره‌ بازرگانه‌كانه‌وه‌ به‌ هه‌موو شێوه‌ و مۆدێله‌كانیه‌وه‌، به‌رته‌سك ده‌كه‌نه‌وه‌(…). 2- گرنگی ئه‌م كۆمه‌ڵانه‌ له‌ پێناوی خه‌باتی جه‌ماوه‌رانه‌ی پڕۆلیتاریادا ده‌كرێت گه‌وره‌تر بێت. به‌ پتشیوانیكردنی كرێكاران له‌سه‌ره‌وه‌ختی مانگرتنه‌كاندا، له‌ سه‌ره‌وه‌ختی كورتهێنان و ته‌نگه‌ژه‌كاندا، له‌ سه‌ره‌وه‌ختی وه‌دووركه‌وتنه‌ سیاسییه‌كان…هتد.

(درێژه‌ی هه‌یه‌)




کتێب\ بۆنی مێخەک.. نووسینی: سەلام عومەر

بۆ خوێندنەوەی ئەم کۆمەڵە چیرۆکە کلیکی ئێرەبکەن..




ئەودیووی جێندەر.. سامانی وەستا بەکر 

سەرەتا نەمئەویست لەسەر ئەم بابەتە بڵاوکەمەوە، بەڵام ئێستا کاتێکی گونجاوترە دوای ئەوەی کە هەردوو بەرەی لەگەڵ و دژە جێندەر تا ئاستێک خاوبوونەوتەوە و ئەکرێ بەهەناسەیەکی ترەوە بۆ بابەتەکە بڕوانن، ئەم وتارە پەردە لەسەر بەشێک لە شاراوەکان هەڵئەماڵێ و هەردوو لایەنی ئەرێنی و نەرێنی ڕوونتر ئەخاتە بەردەستی خوێنەر.

پێناسەی جێندەر/ڕەگەز:

جێندەر زیاتر لە پێناسەیەک هەڵەگرێ و بەشێوەی جیاواز باسی لێوەکراوە هەربۆیە تێگەشتنی جیاوازیشی لەناو کۆمەڵگەی کوردیا هێناوەتە ئاراوە.

جێندەر واتە پێناسەی هەستی مرۆڤ بۆ دیاریکردنی ڕەگەز. هەستی مرۆڤ بەرامبەر بەخۆی نەک بوونە بایلۆجییەکەی، واتە هەرکەسێ ئەتوانێ ڕەگەز دیاربکات نەک بوونی بایۆلۆجی.

جێندەر ڕێگە ئەیا خود جۆری ڕەگەز بەپێی خواستی حەز و ئارەزووە سێکسییەکانی خۆی دیار بکات نەک بوونە بایۆلۆجییەکەی.

جنیندەر واتە دایرکردنی جۆری کۆمەڵایەتی وە دژی ئەو هەڵاوردەیەیە کە لەسەر بنەمای ڕەگەز ئەکرێ.

جێندەر ئەو ڕۆڵ و تایبەتمەندییە کۆمەڵایەتیانە ڕەتئەکاتەوە کە لەسەر بنەمای بوونی بایۆلۆجی و ئەو ڕەفتار و ڕۆڵ و چاوەڕوانیانە بنیاتنراون کە کۆمەڵگە بۆ بەهەریەک لە ژن و پیاو دیاری کردووە.

مەوسوعەی بەریتانیا بەم شێوە پێناسەی جێندەری کردووە: هەستی مرۆڤ بە خودی خۆی، ئەگەر نێرە یان مێ. ناسنامەی جێندەر جێگیرنییە بەو ڕەگەزەی مرۆڤ پێوەی لە دایک بووە.

پەیمانگەی کەنەدی بۆ توێژینەوەی تەندروستی بەم شێوە پێناسەی کردووە. جێندەر بریتییە لە ڕەگەزی کۆمەڵایەتی کەسێک نەک ئەو ڕەگەزە بایۆلۆجییەی کە پێوەی لەدایکبووە، بەڵکو بریتییە لەو ڕەگەزە کۆمەڵایەتییەی کە دەکرێت کارتێکراو بێت لەلایەن چەندین بارودۆخی کۆمەڵایەتیەوە.

وەزارەتی تەندروستی و خزمەتگوزاری مرۆیی ئەمریکا بەم شێوە پێناسەی کردووە: سێکس بریتیە لە جیاوازییە بایلۆجۆییەکانی نێوان نێر و مێ، کە خۆی لە کرۆمۆسۆم و ئۆرگانەکانی زاوزێ و جیاوازی هۆرمۆنەکان و چەند شتێکی دیکە ئەبینێتەوە، بەڵام “جێندەر” ئاماژەیە بۆ ڕۆڵ و ڕەفتارە کۆمەڵایەتییە بنیاتنراوەکان، یاساییەکان و کارتێکەرەکان کە لە چوارچێوەیەکی مێژوویی و کولتووریا ڕووئەیەن، لە سەرانسەری کۆمەڵگاکان، بە تێپەڕبوونی کات ئەگۆڕێن.

توێژینەوە و جێندەر/ڕەگەز:

جێندەر/ڕەگەز بریتییە لە، مەودای تایبەتمەندییەکانی پەیوەست بە مێینەیی و پیاوسالاری و جیاوازیکردن لە نێوانیانا. زۆربەی کولتوورەکان “دووانەی ڕەگەزی” بەکارئەهێنن، کە تێیا ڕەگەز دابەش ئەکرێت بەسەر دوو پۆلا، مرۆڤەکان بە (کوڕ/پیاو و کچ/ژن) دائەنرێت، ئەوانەی لە دەرەوەی ئەمانەن لەوانەیە بکەونە ژێر زاراوەی “چەتری نا-دووانەیی”. زۆربەی زانایان هاوڕان لەسەر ئەوەی کە ڕەگەز تایبەتمەندییەکی ناوەندییە بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی.

لە چوارچێوەی ترا زاراوەی جێندەر بۆ جێگرتنەوەی سێکس بەکارئەهێنرێت بەبێ ئەوەی نوێنەرایەتی جیاوازییەکی چەمکی ڕوون بکات. بۆ نموونە لە لێکۆڵینەوەکانی ئاژەڵە غەیرە مرۆییەکانا. جێندەر بە شێوەیەکی باو بۆ ئاماژەکردن بە ڕەگەزی بایۆلۆژی ئاژەڵەکانیش بەکارئەهێنرێت.

زانستە کۆمەڵایەتییەکان لقێکی تایبەت بە توێژینەوەی ڕەگەز/جێندەریان هەیە. زانستەکانی دیکەش وەک سێکسۆلۆژی و زانستی دەمار، گرنگی بەو بابەتە ئەیەن. زانستە کۆمەڵایەتییەکان هەندێک جار وەک بنیاتێکی کۆمەڵایەتی لە جێندەر/ڕەگەز نزیک ئەبنەوە، لە کاتێکا زانستە سروشتییەکان لێکۆڵینەوە لەوە ئەکەن کە ئایا جیاوازییە بایۆلۆژییەکان لە مێینە و نێرینەکانا کاریگەرییان لەسەر گەشەکردنی ڕەگەز لە مرۆڤا هەیە؛ هەردوو لێکۆڵینەوەکە ڕژد ئەکەنەوە کە جیاوازییە بایۆلۆژییەکان تا چەند کاریگەرییان لەسەر دروستبوونی “ناسنامەی جێندەری/ڕەگەزی” و “ڕەفتاری جێندەر/ڕەگەزی” هەیە. هەروەها لە هەندێک ئەدەبیاتی ئینگلیزیا، سێ بەش لە نێوان “سێکسی بایۆلۆژی، ڕەگەزی دەروونی و ڕۆڵی ڕەگەزی کۆمەڵایەتیا” هەیە. ئەم چوارچێوەیە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٧٨ لە توێژینەوەیەکی فێمینیستیا سەبارەت بە ترانس سێکسوالیزم دەرکەوت.

هاوردەکردن:

جێندەر چەمکێکی کۆمەڵگە ڕۆژئاواییەکانە نەک بەرهەمی تێچەنی هزری کوردی، هاوشێوەی دیموکراسی، لێبرالیزم و سێکۆلاریزم. ئێمەی ڕۆژهەڵاتی بەتایبەتی کورد بەکاربەری ئەم چەمکانەین نەک خوڵقێنەر، بۆیە گرنگە پێش هەر شتێک بە زانکۆکانا تێپەڕینرێن و پاشان بخرێنە بەردیدی خەڵکی/عەوام.

بیرمانەچێ بەشێکی لایەنە ئیسلامییەکان کێشەی زۆریان لەسەر چەمکی دیموکراسی و پەرلەمان هەبوو وە بە کفر و حەرام و بەرەڵایی وەسفیان ئەکرد، پاشان هەر خودی خۆیان بوون بە ئەندام پەرلەمان لە ڕێگەی بەشداری کردنی هەڵبژاردنەکانەوە کە داهێنانێکی دیموکراسییە.

لە ئایستایا کار گەشتۆتە ئەوەی جێندەر/ڕەگەز وەک کفر و ئیلحاد بناسێنرێ و ناوهێنانی ببێتە ئابڕووبەر، هەروەک چۆن لە پێشترا ووشەی “تیاترۆ” وەک هەجوو بەکارئەهێنرا و تا ئێستاش هەروا باوە، لەکاتێکا “تیاترۆ” کە ئەکاتە “شانۆ” لە پەیمانگاو زانکۆکانا ئەخوێنرێ، چونکە ئەو سەردەمەش شانۆ بەکاريکی نەشیاو ئەبینرا تا کار گەشتە ئەوەی تیاترۆ ببێتە هەجوو بەرامبەر خانمان.

هۆکاری سەرهەڵدانی جێندەر:

زۆر گرنگە پێش هەر شتێک بگەڕێینەوە بۆ هۆکاری سەرهەڵدانی هەر چەمێک بەتایبەتی چەمکە هاوردەکراوەکان، چونکە بۆ هەر یەکێکیان کۆمەڵێک هۆکار و پێویستی وایکردووە کە هەر یەکێک لەم چەمکانە لەدایکبن.

جێندەر کاتێ سەریهەڵا کە لەڕێگەی داب و نەریتەوە جیاکاری نێوان نێر و مێ گەشتە ئاستی چەوسانەوە، کاتێک کە داهێنانە کۆمەڵایەتیەکانی مرۆڤ بوونە ئامرازێک بەدەستی نێرینەوە بۆ زاڵبوون بەسەر مێیەکانا، ئیتر لێرەوە بەپێویستزانرا کە جیاوازی بایۆلۆجی و ڕەگەزی/جێندەری مرۆڤ ناکرێ بکرێنە بنەما بۆ دابەشکاری ئەرک و ماف.

ئەمە هۆکاری هاتنە کایەی جێندەربوو، ئیتر لە دوای ئەمەوە هەندێک شتی لاوەکی تێکەڵکراوە کە تەنانەت لە ڕۆژئاواش تا ئێستاش بۆچوونی جیاوازی لەسەرە، هەر بۆ نمونە حیزبە ڕاستڕەوەکانی ئەوروپا یەکێک لە بانگەشەی هەڵبژاردنەکانیان دژایەتی هاوڕەگەزبازییە و زۆربەشیان لە ئێستایا یان بوون بە پێکهێنەری حکومەت وەک پارتی “برایانی ئیتالیا” بە سەرۆکایەتی جۆرجیا مێلۆنی سەرۆک وەزیرانی حکومەتی ئیتاڵیا، یان بوون بەدووەم گەورە حیزب لەسەر ئاستی وڵاتی سوید وەک پارتی “سویدیە دیموکراتەکان” بە سەرۆکایەتی ییمی ئۆکەسۆن.

جێندەر باکگراوندێکی قوڵی هەیە لە کۆمەڵگەی ڕۆژئاوا بەڵام تا ڕادەیەک نامۆیە بە کۆمەڵگەی ڕۆژهەڵاتی، بگرە زۆرینەی ڕەهای خەڵک تەنانەت ناتوانن پێناسەشی بکەن.

هەندێک ئەڵێن جێندەر بابەتێکی هەنووکەی نییە، پرسی زۆر گرنگتر هەیە قسەو باسی لەسەر بکرێ، لەڕاستیا گرنگە هەموو ئەو چەمکانەی لە ئێستا و لە داهاتووا کاریگەری لەسەر کۆمەڵگە دائەنێن بە خەڵکی/عەوام بناسرێن پێش ئەوەی لە ڕێگەی یاساوە کاری پێبکرێ یان بخرێتە بواری جێبەجێکردنەوە کە ئەمەش کاری زانکۆکانە.

جێندەر و هاوڕەگەزخوازی:

جێندەر ڕێگە خۆشکەرە بۆ دیارکردنی ڕەگەز بەو جۆرەی کەسەکە پێیخۆشە، واتا جێندەر کارئاسانی ئەکا بۆ هاوڕەگەزخواز تا نکۆڵی لەبوونی بایۆلۆجی خۆی بکات کە هەیە و ئەبینرێ،  وە ناساندنی خۆی بەوەی کە خودی خۆی هەستی پێئەکا نەک وەک ئەوەی کە ئەبینرێ و دەرەکەوێ، لەکاتێکا لەسەرەتایا ئەمە بەشێک نەبووە لە مەغزا و ناوەرۆکی جێندەر، بەڵکو تێهەڵکێشکراوەتە ناوی، جا ئیتر ئەگەر بەرەی لەگەڵ جێندەر بڵێن هاوڕەگەزخوازی لە جێندەرا جێینابێتەوە، یان بەرەی دژ بڵێن جێندەر واتە هاورەگەزبازی ئەوا هەوردوولایان هەڵەن، چونکوم لە ئێستایا هاوڕەگەبازی تێهەڵکێشی جێندەر کراوە لە هەندێک شوێن ئەگەرچی لە ڕۆژئاواش بەرەیەک لەگەڵ و بەرەیەک دژن، واتە جێندەر بەسودی هاوڕەگەزبازی دانەهێنراوە بەڵام لە ئێستایا دژایەتیشی ناکا.

هاوارەگەزبازی بابەتێکە زۆر لە جێندەر کۆنترە، بگرە هێندە کۆنە هەندێک پێیان وایە ئەم دیاردەیە هەر لەگەڵ دروست بوونی مرۆڤەوە بوونی هەبووە و سەرەتا وەک نەخۆشی مامەڵەی لەگەڵ کراوە، تەنانەت لە پەڕتووکە ئاینیەکانیشا باسی لێوەکراوە.

هاوڕەگەزباز لە ئێستایا بۆتە بابەتێک کە بەزۆر جۆر و شێوەی جیاواز سودی لێئەبینرێ، هەر بۆ نمونە هەندێک حیزب و ڕێکخراو مافی هاوڕەگەزباز وەک بانگەشەی دیموکراسی بوونی خۆیان بەکارئەهێنن، هەندێکیش بەپێچەوانەوە لەڕێگەی دژایەتی و ناساندنی وەک دیاردەیەکی نامۆ و نەخۆشی باسی لێوەئەکەن، کە لەڕاستیا هەردوو بەرە سود و بەرەژەوەندی ئایدۆلۆژیا و کۆمەڵایەتی و ئاینییەکانی خۆیان هەیە ئەگەرنا ئەم دیاردەیە هەر هەبووە بەڵام ئێستا پەردەی شەرم و ترسی لەسەر لابراوە و کارێک کراوە و ئەکرێ هەندێک ئەگەر تێکچوونی هۆڕمۆنی و لادانی کۆمەڵایەتیشیان نەبێ بەڵام واخۆیان ئەناسێنن یان وەک هەر کاڵا و شتێکیتر تاقی ئەکەنەوە.

هاوڕەگەزبازی بۆ؟

یەکێک لە گرنگییەکانی ڕۆژئاواییەکان ڕاگرتنی زۆربوونی ژمارەی مرۆڤە، ئاشکرایە کە زۆر باس لەوە ئەکرێ کە ژمارەی مرۆڤەکان زیابووە، کۆمپانیا گەورەکان مەبەستیانە ژمارەکە لە هەشت ملیار نەک زیاتر نەکا بەڵکو باس لەوەئەکرێ کە لەڕێگەی ڤایرۆسی نمونەی کۆڤید یان جەنگی جیهانی سێیەمەوە کەمتری کەنەوە بۆیە ئەکرێ برەودان بە هاوڕەگەزبازی هۆکارێک بێت بۆ ڕاگرتنی زیادبوونی مرۆڤ “تحدید النسل”. ئاشکرایە پێکهێنانی خێزان تەنها لەبەر نەوە خستنەوە نییە بەڵکو ژن و پیاویش چێژی جەستەی لێوەرەگرن و لەو ڕێیەشەوە ژمارەی مرۆڤ بەرەو هەڵکشان ئەڕوا، یەکێک لە تێورییەکاان ئەوەیە کە چێژی جەستە لەنێوان دوو ڕەگەزی هاوبەشا بە ئاسای وەرگیرێ و لەڕێگەی نەریت و بەها باڵاکانەوە ڕێگەی پێنەگیرێ بەوجۆرەش ژمارەی مرۆڤ  وەک ئێستا زیاناکا کە بەبۆچوونی بەندە ئەمە کارێکە دژی کۆی مرۆڤایەتی و نابێ ڕێگەی پێبیرێ.

سزا:

هەرشتێک پێچەوانەی سروشتبێ بەزەرەر ئەشکێتەوە، بۆ بەردەوامی ژیان هەمیشە دوو ڕەگەزی جیاواز ئەبێ بوونی هەبێ و بەتەنها یەک ڕەگەز بوون بەرەو کۆتای ئەچێ، جگە لە ئاژەڵ و باڵندەکان تەنانەت درەختەکانیش پێویستیان بە دوو ڕەگەزی جیاواز هەیە ئەگەرنا درەختێکی زڕ و بێ بەرهەم ئەبێ، لەو ڕوانگەیەوە هەرشتێ پێچەوانەی سروشتی بوونبێ ڕووبەڕووی ئاستەنگ و سزا ئەبێتەوە.

سزا دوو جۆری هەیە “فەرمی و نافەرمی”، سزای فەرمی لەڕێگەی دادگاکانەوە دیاری ئەکرێ و سزای نافەرمیش لە ڕێگەی کۆمەڵگەوە.

کاتێک بابەتێک یاسایبێ یان بە یاسا پارێزگاری لێبکرێ و دادگاکان نەتوانن سزای بەسەرا بسەپێنن بەڵام لە هەمان کاتیشا نامۆ و قبوڵکراوی کۆمەڵگە نەبێ، ئەوا لەو کاتەیا سزای دووەم جێبەجێئەکرێ “سزای نافەرمی نەریت و کلتور”، لێرەیا کۆمەڵگە خۆی سزا دیاریئەکا و هەرخۆشی ئەسەپێنێ بۆ نمونە، شاربەدەرکردن یان پچڕاندنی کۆی پەیوەندییەکان، دابڕان لە چواردەور، هەجو ناوونەتۆرە….هتد.

بەرگرتن:

هاتنی جێندەر وەک هاوردە تەکنۆلۆجیاکانە کە بەرپێنگرتنی ئاستەم نییە بەڵام ئاسانیش نییە، تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان و ئامێرە زیرەکەکان بوون بەپێویستییەکی کۆمەڵگە و لە هەموو ماڵێکا هەن بەجۆرێک ئیسلامی و باوەڕدار، بێ باوەڕ، مناڵ، گەورەم ژن و پیاو هاوشانی یەکتر بەکاریئەهێنن ، بوونی ئامێری زیرەک و تۆڕی کۆمەڵایەتی هۆکاری سەرەکی هاوردەکردن و گواستنەوەی چەمک و هەواڵ و داهێنانە نوێیەکانن بەبێ خواستی کۆمەڵگە و خود، هەر لەو ڕێگەیەشەوە  چەمکەکان ئەخزێنێتە ناو کۆی کۆمەڵگە جیاوازەکان.

لە ئێستایا لە کۆمەڵگەی کوردیا جێندەر وەک واتا بنەڕەتییەکی خۆی دوور لە تێخزانە نوێیەکانی هاوشێوەی ڕەگەزبازی بە کردار جێبەجێئەکرێ و خەڵکی دەستخۆشیش ئەکا کەچی دژایەتی خودی چەمکەکە ئەکرێ بۆ نمونە کە خانمان لە بازاڕەکانا بوون بە چایچی و خاوەن چێشتخانە و شوفێر و دوکاندار و خاوەن کۆمپانیا، پۆلیس، پێشمەرگە….هتد لەکاتێکا پێشتر ئەم کارانە ڕێگەپێیرا و نەبووە بۆ خانمان.

لەبەر ئەوەی جێندەر پێناسەی جیاجیای بۆ کراوە و ئەکرێ تەنانەت لە ڕژۆئاواش بۆیە گرنگە زانکۆکان پێناسەیەک داڕيژن لەسەر مەغزا و ناوەرۆکی ووشەی جێندەر تا کاتێک بەکارهێنرا ئەو هەستیارییە دروست نەکا کە ئێستا دروستی کردووە ئەمەش لەپێناوی ئاشتی کۆمەڵایەتی.

جەستەم:   My body

جەستە سەنتەرە، من و جەستەم، واتا دابڕان لەگەڵ دەرەوەی جەستە و لەو ڕاستییەی تیایا ئەژیت.

پرۆژەی جەستەم من خۆم خاوەنیم کە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانی لە پشتەوەیە، بۆ گۆڕینی ستراکچەری کۆمەڵگە واتە گۆڕینی کلتور و نەریت و دەستەبرداربوونی سەپێنراوەکان، واتە شیوازی ژیانکردنی نوێ لەڕێگەی بەریەککەوتنی هەردوو ڕەگەزی نێر و مێ. سەرەتا ئەم پرۆژەیە بەمەبەستی هاوکاری و پارێزگاری کردن لە مرۆڤی لاواز و کەم بەرگری و مناڵ و کچ و ژنان بوو بەڵام هەندێ ڕێکخراو و حیزب و وڵات بۆ مەبەستی هاوڕەگەزخوازی بەکاریانهێنا بووە پاڵپشتێکی یاسای بۆیان.

 واتا “بوەستە جەستەی منە” دەستەواژەیەکی سویدییە و فێری مناڵان ئەکران.”Stopp min kropp”

ئەم دەستەواژەیە بۆ ئەوەبوو کە مناڵان و کچ و ژنان لەناو خێزان و دەرەوەی خێزانا ئازار نەیرێن و تووشی دەستدرێژی سێکسی نەبنەوە، دواتر ئەمەش بووە بەشێک لە چەکی دەستی هاورەگەزخوازەکان.

لێرەوە بۆمان ڕوونئەبێتەوە کە جێندەر دەروازەی هاوڕەگەزبازی نەبووە، بەڵکو  دەروازەی هاوڕەگەزبازی سەرەتا لە ڕێگەی موئەسەساتی ئەکادیمییەوە بووە هەتا گەشتۆتە یاسا.

 بۆیە گرنگە کاتێ ڕووبەڕووی هەر دیاردەیەک ئەبینەوە یان ڕووبەڕووی کۆمەڵگا ئەبینەوە گرنگە ئەوە لەبیرنەکەین کە پاکتاوی یەکتر نەکرێ و هەمووی نەخرێتە خانەیەکەوە، چونکوم زۆرینەی ڕەهای ئەوانەی قسەیان لەسەر دیاردەکان هەیە خەڵکانی دڵسۆزن و هەریەکەی لە تێگەشتنی خۆیەوە پێی باشە بەجۆرێک خزمەت بەکۆمەڵگا بکات.

بەختەوەری یان چێژ؟

دوو ڕێکخراوەیی کلتوری جیاواز هەیە ئەوانیش ژیانی بەختەوەر یان چیژ لە ژیان.

بەختەوەری واتا هەموومان بەختەوەرین بەیەکەوە و خۆشیی و ناخۆشی لەگەڵ یەکا دابەش ئەکەین، نمونەی شای و شین و سەیران و بۆنەکان. بەڵام جێژ بۆ تاکە واتا خود خۆی چێژ وەرەگرێ و دابەشی ناکا، نمونەی سێکس کردن واتە خۆت و جەستەت بەبێ چورادەور، بەلایەکی ترا واتا گۆڕینی نەریت و کلتوری پێکەوەیی کە بەختەوەریەکەی بۆ کۆمەڵگەیە بۆ چێژ کە تەنها بۆ خودە.

بەکورتی نزیکبوونەوەی دوو ڕەگەزی جیاواز ژن و پیاو یان یەک ڕەگەز بەمەبەستی سێکس هەر بۆ چێژە بەجیاوازی ئەوەی یەکەمیان سروشتییە و پەیوەندییە کۆمەڵایەتیەکان پتەوتر ئەکات و سەرەنجام بەختەوەری ئەهێنێ، پێچەوانەکەشی ڕاستە.

کێ پارێزەری بەها باڵاکانە؟

خێزان، پەروەردە، سیستمی کۆمەڵایەتی، ڕێکخراوەی بەهایی کلتوری، خەڵکی ئایندار و بێ ئاین هەردوولا بەبێ بیرکردنەوە لە ئاین پارێزەی ئەو بەهایانەن، چونکە لە ماناڵییەوە تا هەرزەکاری بە سیستمی پەروەردەی کۆمەڵایەتی ئەشێلرێ و تیا ئەتوێنرێتەوە بۆیە کاتێ گەورەش ئەبێ ئەگەر کەسە باوەڕداربێ یان بێ باوەڕ ئەوا پێکەوە پارێزگاری لەهەمان بەهاو سیستمی کۆمەڵایەتی ئەکەن، بۆیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەر دیاەدەیەک کە کۆمەڵگە پێی نامۆیە و ڕەتی ئەکاتەوە ئەوا ئەبێ تەنها پەنا بۆ پەروەردەی کۆمەڵایەتی ببرێ و لەو ڕێگەیەوە کار بکرێت بۆ ڕاگرتنی، چونکوم لەڕیکەی ڕامیاری و ئابورییەوە هەرگیز سەرکەوتوو نابی هۆکارەکەشی ئەوەیە کە ئەو دووانە سیستمێکی زەبەلاحی جیهانین و سیاسەت و ئابوری تەنها وڵاتێک یان کۆمەڵگەیەک توانای ڕاگرتن و ڕووبەڕووبوونەوەی ئەوانەی نیە بەڵام لەڕێگەی پەروەردەی کۆمەڵاتییەوە ئەکرێ بەری پێبگیرێ.

چارەسەر:

کاتێ ئەتەوێ ڕووبەڕووی هەر دیاردەیەک ببیتەوە گرنگە سەرەتا بگەڕیی بەدوای هۆکارەکەیا، بۆ نمونە ئەگەر بۆشاییەک نەبێ جێندەر و فێمێنیزم نایەنە ئاراوە، خۆ ئەگەربشتەوێ ڕووبەڕووی جێندەر و فێمێنیزم ببیتەوە ئەوا ئەبێ جێگرەوەیەکی کلتوری پێشکەش بکەیت و ستایلی ژیان گۆڕانکاری بەسەرابێت، دەست لە زوڵم و چەوسانەوەی مناڵ، ژن و خاوەنپێداویستی تایبەت، پیر، گەنج تەنانەت پیاویش هەڵگیرێ، ستەم کەم بێتەوە، دادپەروەری جێبەجێ بکرێ ئەمەش تەنها بە دەسەڵات ناکرێ بەڵکو ئەرکی سەرشانی کۆمەڵگەشە، ئەبێ هەرکەسەو لە خێزانەکەی خۆیەوە دەست پێبکات بەمەش گۆڕانکاری لە ڕێکخراویی بەهایی کلتوریا ئەکرێ بەبێ دەستی دەرەکی و دەستبردن بۆ قبوڵنەکراوەکان، خۆ ئەگەر بڕیاریش وابێ کە جێندەرو فێمێنزم ڕەتکرێتەوەو جێگرەوەیەکی کلتوریش پێشکەش نەکرێت ئەوا ئیتر ئەکەویتە “دەرەوەی واقع” یان دەرەوەی مێژوو.

سامانی وەستا بەکر                            ٢٧-١٢-٢٠٢٢                            سوید-ستۆکهۆڵم




سووکایەتی.. نووسینی: احمد مکیە.. وەرگێڕانی: پشکۆ ناکام

” نامەی ” قەحبە”یەک بۆ تەنز نووسی عێڕاقی احمد مکیە “
(( …. ئەمڕۆ نامەیەکی کەمێ سەیرم پێگەیشت ئیزن لە خاوەنەکەی وەر ئەگرم و بڵاوی ئەکەمەوە ، دەقی نامەکەش :
سڵاو و. ڕێز
مامۆستا احمد هەواڵت ئەپرسم،،، ببورە لەوەی کە بە بێ ئەوەی ئیزنت لێ وەرگرم ئەم نامەیەت بۆ ئەنێرم کە پێت بڵێم گلەییەکی زۆرم لێت هەیە ، چونکە هەردەم لە قسەکانتا
تۆ چەن نمونەیەک ئەهێنیتەوە لە جێ ی خۆیا نیە و سووکایەتی بە توێژێکی هیلاک لە
كۆمەڵگایا ئەکەیت و ئەم سووکایەتیەش زۆر هەم ئازارمان ئەیا وهەم بێزارمان ئەکا…….
من “قەحبە”یەکم کە جەنابت زۆر جار باس لە پەیوەندی سیاسییەکانەوە بە ئێمەوە ئەکەی
، ئەڵێیت :.. كوڕی قەحبە .. خوشک قەحبە..یان دایک ؛؛قەحبە!! ئەمەش بەڕاست قبوڵ ناکرێ ، چونکە قەحبە نە ووڵاتەکەی فرۆشتوە نە دزیوێتی ، قەحبە کڵاوی نەکردۆتە سەر
موشتەرییەک بیخەڵەتێنێ و پێ ی پێ بکەنێ و دزی لێ بکا ، ناپاکی نە کردوە و دەستی
بۆ موڵک و ماڵی گشتی نەبردوە،،،
قەحبە نە دزی کردوە و نە ئەیکا و نە خەریکی ماشینەوەیە…قەحبە ئیشەکەی دیارە و لە ژێر
پەردەی ” هاوسەر گیری سیغە ” ئیشەکەی ناکا بەڵکو بە ئاشکرا هاوار ئەکا و خۆی بە”معصوم” نیشان نایا و نکڵۆکی لە مێژووی خۆی ناکا……………………………….
مامۆستای بەڕێز :.
قەحبە نە کەسی ڕفانوە ..نە کەسی کوشتوە…نە هەڕەشەی کردوە..کەسی لە بەندی خانە قایم نەکردوە، بێ دادی نەکردوە و ڕێگری بەردەم کەس نە بوە ، خۆزگە ئەو قسانەی بە ئێمە
ئەووترێ بەوانەش بووترێ کە موشتەریمانن و زۆریش مەمنوونن…….. با چەن دێڕێکی تریشت بۆ باس بکەم :
مێردەکەم باوکی مناڵەکانم و “گەواد”یشە ، لە بیرم نایە ڕۆژێک بەرتیل یان سوێندی بە درۆ
خوارد بێ ، یان گفتی شتێکی بە کەسێ یابێ و خۆی لێ دزی بێتەوە ، ئێمەی قەحبە و گەواد بە ویژدانێکی ئاسوودەوە ئەخەوین چونکە خوێنی کەسمان لە ئەستۆیا نیە ، هەقی کەسمان نەخواردوە تا سکاڵای بەرامبەرمان هەبێ ، ئێمە ووڵاتەکەمان بە نەناس و غەریب نەفرۆشتوە، بازرگانی بە لەشی خۆمانەوە ئەکەین کە موڵکی خۆمانە ، قانعین و ڕازین بەو بیست و پێنج یان
پەنجا هەزارەی وەریئەگرین و هەموو دونیاشمان بەنێ دەست لە بێگانە پان ناکەینەوە………
خولاسە. :
بەو نیشتمانەی تیایا گەورە بووین ڕێزی پێک هاتەکانی ئەگرین سوێندت ئەیەم هیچ ڕۆژێ
قەحبەیەکی”تائیفی”ت دیوە کە ئەگەر لەگەڵ حەوت پیاوی ئەم لایە نووستبێ ئەبێ لەگەڵ حەوتی لاکەی تر بنوێ..!؟” ئەمە لێیانی بنی هەمانەکەیە..” هیچ ڕۆژێ ناوی قەحبەیەکت بیستوە ناوی لە سەفقەیەکی بازرگانی گەورە یا بێ کەل پەلی کۆن بە نرخی تازە بە خەڵک. ىفرۆشێتەوە..!؟ هیچ ڕۆژێ قەحبەیەکت دیوە مامەڵە لەگەڵ “داعش” بکا و
نەوتی لێ بکڕێ..!؟ هیچ قەحبەیەکت دیوە سەیەترە بۆ ڕووتانەوەی هەژار و بێ دەرەتان دانێ؟
هیچ قەحبەیەکت دیوە ماددەی سڕکەر”موخەدەرات” دروستکا و بیخاتە بازاڕەوە و بە گەلەکەی بفرۆشێ..!؟ هیچ قەحبەیەکت دیوە لە “عەممان” یان ” دوبەی ” یان “تورکیا”
دابنیشێ و پارەی دزراوی میللەت سپی کاتەوە…!؟ ئێمە هەرچییەکمان دەستکەووتوە ئارەقی
لەش و ماندوو بوونی خۆمانە ، ئەی لە “دزی سەدە” ناوی هیچ قەحبەیەکی تیایە..!؟
برایەکی هیچ قەحبەیەکت بیستوە لە سەر بەرتیل گیرا بێ ؟ هیچ گەوادێکت دیوە خۆی
بتەقێنێتەوە..؟یان بە دەمانچەی دەنگ کپ کراو تاوانبار بێ بە تیرۆر کردن ،! سوێندت ئەیەم هیچ گەوادێکت دیوە زیاتر لە بەرژەوەندی ووڵاتەکەی خۆی لە خزمەتی ووڵاتێکی ترا بێ….؟ووتت چی .. كوا وەڵام..
مامۆستا احمد. :
ڕاستە من قەحبە و مێردەکەم هاوکارمە ، بەڵام نیشتمانەکەی خۆمان خۆش ئەوێ و بە وەفاین بۆی و لە پێناویا چاوی خۆمان دائەنێین ، خۆ ئەوە ئێمە نین باشوور و باکووری
ووڵاتمان پڕ کرد بێ لە سوپای دراوسێ ی ڕۆژهەڵات و دراوسێ ی باکوور… ،، بە داخەوە
سیاسیە ساختەچییەکان وایان کردوە ڕوومان نەیە سەیری خەڵک بکەین………………))
….ئەمە ڕا و بۆچوونی قەحبەیەک بوو لەسەر سیاسییەکان ، بەڵام لە چاو ئەو سیاسییانە
چەنڵ شەریف”یت ئەی “قەحبە”… بۆیە ئەبێ بزانین ڕوو بکەینە کێ بۆ باسکردنی
سووکایەتی..
“””””””””””””””””””””””””””””””””””
لە پەیجی “احمد مکیە”وە وەەگیراوە




ڕانان و سەرنج بۆ ڕۆمانی کــاســا.. نوسین و ئامادەکردنی: یوسف اسماعیل عەزیز

ناوی کتێب: کـاسـا
بابەت: ڕۆمان
نوسینی: سەربەست سەعید
لاپەڕ: پێکهاتووە لە ٢٢٤ لاپەڕە
خوێندنەوەی کتێب: یوسف اسماعیل

ڕۆمانکە بە نیگارکێشێک بەناوی ( ئاشەوان ) یاخوت بە چاپە بادینیەکەی ( ئاشگێڕ ) دەست پێدەکات، کە تووشی نەخۆشی بیرچوونەوە بووە. وە تابلۆکە بە وێنەی خۆی دەنەخشێنێت و لەسەر دەی ڕەنگێنێت، وە وێنەکە لە چوارچێوەکەی خۆی دێتە دەرەوە و وەک ئێمە دەست بەژیان دەکات وە لەم ڕێگایەوە باسی زۆر شت دەکات. یەک لە وانە باسی هونەر دەکات کە چەندە بۆ ئێمە گرنگە و لەلای ئێمە بارودۆخی بۆچی وایە…..
لە لاپەڕە هەشتدا باسەکە دڕێژە بە ژیان و گرفت و ژیانی خۆی دەکات بەناوی ( گەڤەڕ )، گەڤەڕ کە کچێکی زۆر جوان دەبێت ئاشقی کوڕێک دەبێت بە ناوی ( میتان ) بەڵام بەهۆی بارودۆخی خراپی برایەکەی کە ناوی ” ئاشەوان ”ـە زۆر نەخۆشە و هیچارەیەکی نییە، ناچار دەست لە خۆشەویستی هەڵدەگرێت، تەنانەت ناتوانێت پەرە بەخوێندنەکەشی بدات. ساڵ دەڕوات ”گەڤەڕ” پیردەبێت و شوو ناکات و خۆشەویستێکیش نادۆزێتەوە و بچێتە ماڵ و ژیانی خۆیی. ”گەڤەڕ” بەهۆی بارودۆخی خراپی دارایەوە نەیدەتوانی کارێکیش بکات بۆیە کاتێک پیردەبێت هەڵدەستێت بە فرۆشتنی تابلۆکانی بۆ ئەوەی درێژە بە ژیان بدات بەهۆی نەخۆشی براکەیەوە…..
هەروەها نوسەر لەم ڕۆمانەیدا باسی کتێبخانەکانی بیرنەچووە وە هەروەها باسی { سەرکردە ، شاعیر ، نوسەرانی کورد و ئەوانی تر….} باسکردووە بەوردیەوە لە بارەیانەوە دواوە.
گەر سەیری زمانی نوسینەکە بکەین زۆر بەباشی بمان دەردەکەوێت تامی باکووری تێکەڵ کراوە، وە زۆربەی وشەکانی لەم ڕۆمانە بەکارهێناوە وشەی ڕەسەنی کوردی ڕەسەنە، ئەم وشانەش دەوڵەمەندیەکی دیکە بە ڕۆمان دەبەخشێت. وە لەڕووی ڕێزمان و خاڵبەندیەوە ئاستێکی باشی هەییە، وە زۆر وشەی جوان و ڕوون بەکارهێندراوە.
ئەم ڕۆمانە بەڕاستی شایەنی خوێندنەوەیە کە بە هەر دوو زاری ( سۆرانی و بادینی ) لەبەردەستی خوێنەران دایە، من نامەوێت زۆر بچمە نێو ناوەڕۆکی ڕۆمانکە چوونکە گەر ناوەڕۆک بۆ خوێنەر ئاشکرا بکرێت، ئەمە تام و چێژ لە خوێنەر وەردەگرینەوە، هەڵبەت حەزناکەم هیچ خوێنەرێک لەم چێژە بێ بەش بێت، ئەوی ماوە دەبێت بۆ خوێنەری خۆشەویشت جێ بهێڵم……

چەند دێرێک لە ڕۆمانی کـاسـا:-
” برسێتی خۆی چەکێکی زۆر بەهێزە کە هەموو شتێک لە بەردەمیدا دەشکێت ”

” دایکەکان بەهۆی برینەکانی خۆیانەوە نامرن، بەڵکو بەهۆی برین و نەخۆشیەکانی منداڵەکانیانەوە دەمرن”.

نوسین و ئامادەکردنی: یوسف اسماعیل عەزیز




زەنگیانەی ئاویی- ڕستی سیازدەم.. فەتاح حەسەن

( بەهەشت )
هەرکەسێك خوا خۆشیبوێ
دەیخاتە بەهەشت
گەر دەتەوێ خوا خۆشیبوێی
خۆت برسی بکە و
برسییەك تێر.

( جینۆساید )
بڵێی کورد .. وەکو ئەبرەهە
فیلکێشی کردبێت،
بۆ ڕوخاندنی کەعبە..
وا بەناوی ئیسلامەوە
جینۆساید دەکرێ و
مسوڵمانی هەموو دنیا..
لێیبێدەنگن؟!

( تاڵیی و شیرینیی )
بۆ هەر قومە قاوەیەك و
جگەرەیەك
ماچێکم بەرێ..
ئەوجا پێتدەڵێم
هەردوکیان چەند شیرینن
لەگەڵ ماج.

( پێڵاو )
خوێندکارێك بەپێخاوسیی
ساڵی خوێندنی بەڕێکرد،
بەر لەوەرگرتنی نمرەکەی
چی پارەی دەخیلەکەی بوو
دای بەجوتێك پێڵاو..
بۆ مامۆستاکەی.

( ڕاستییەکی تاڵ )
داپیرەیەك
دوای پێنج شوو
لەسەرەمەرگا
راستییەکی تاڵی درکاند
تاکە پیاو خۆشیویتبم
باوکم بوو.. چون
تەنها ئەو ئازاری نەدام.

( یادەوەرییەکی منداڵی )
لەمنداڵیمەوە
گوێم بەوە دەزرنگێتەوە
دادوەر، داد دەسەپێنێ
گوێ بە پول و پارە نادا..
کەچی ئەمرۆ
سزای دادوەرێکیان دا،
بەتێوەگلان لەگەندەڵیی.
( قومارچی )
قومارچییەك وتی
بەخت یاوەرم نییە لە قومارا
هاوڕێیەکی وتی:-
ئەی.. خۆشەویستیی
ئەویش وتی:-
هەر لێیگەڕێ.

( گوڵی ڕەزاگران )
گوڵم ئەو کاتە پێ جوان نییە
کە،لەسەر،
گوڵکۆی ئازیزێك دەیبینم.

( بەزەیی )
دەمەوێت
شوێنێك بدۆزمەوە
تیایدا بگریم،
ئەمن بەڕق ئاشنا نیم
وەلێ
ڕقی ئەستورم
لەو کەسانەیە
کەدەگرێم،
دەبمە جێگەی، بەزەییان.

فەتاح حەسەن
دانیمارك/ ڤالبی




لایەنە ئیسلامیەکان لەم هەلومەرجەدا بێدەنگ بن باشترە.!.. عوسمان حاجی مارف

پیادەکردنی “جیایی دین لە دەوڵەت و پەروەردە” لە هەر ووڵات و کۆمەڵگایەکدا چەسپابێت، بۆخۆی دەبێتە مەرجێکی گرنگ بۆ دابینبونی ئازادی بیروباوەڕ، بە پێچەوانەشەوە داسەپاندن و پیرۆزکردنی هەر ئایدۆلۆژیەک ئەو بەڵاو دەردیسەریەی ژیانی تەواوی کۆمەڵگایە کە ئینسانەکان دەخاتە ناو دۆزەخی ناچاری و بێئومێدیەکەوە، مافی هەناسەی ئازادی دەکاتە مەحاڵ و ژیانێکی تاڵ و ئەوپەڕی دۆخی نائینسانی و دەبێتە دیاریەکی ناحەز و تەوق بۆ دانیشتوانی ئەو کۆمەڵگەیە. گەربەشێکی زۆر لە بەشەریەت لەڕێڕەوی خەباتی جەماوەری بۆ ئازادی وەک دەستکەوتێک ڕزگاریان بوبێت لە جۆری دۆزەخی داسەپاندنی هەر ئایدۆلۆژیایەک، بەڵام ئەم داگیرکاریەی کە بەڵای زاڵکردنی ئایدۆلۆژیایە، تائێستا کابوسێکی گەورەیە بەسەر بەشێکی زۆری تر لە جیهاندا، بە تایبەتی بەڵای ئیسلامی سیاسی بە هەر شێوازو جۆرێکەوە لە مەیداندا بێت ناجۆرترین و نەرێنیترین نمونەی بێئیرادەکردن و تۆقاندنی بەشەریەتە. رەوتەکانی ئیسلامی سیاسی لە بەکارهێنانی ئاینی ئیسلامدا وەک هەر ئایدۆلۆژیایەکی تری زهنگەرایی پێش هەموشتێك بۆ پارێزەری سەرسەختی پەیوەندیەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریە، بەمانایەک ئەوە ڕاگرتنی پەیوەندی کارو سەرمایەیە کە لە جوگرافیایەکی دیاریکراودا پێویستی بە هێزو نفوزی ئیسلامی سیاسیە، تا فرسەتی کاری هەرزان بەردەوام بەرفراون کاتەوە. پێداویستی پەیوەندیەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریە کە دوای تێپەڕبونی هەزارو چوارسەد ساڵ لە مێژووی ئیسلام، پێویستی بەدەسەڵات و بەکارهێنانی شەریعەی ئیسلامیە، تا کرێکاران و زەحمەتکێشان ناچار بە قەبوڵکردنی ژیانێکی نابوت و ناشایستە بکات.
ئەو دەوڵەت و کۆمەڵگایانەی دەرگیرن لە گەڵ ئیسلامی سیاسیدا، لەسەرهەڵدانی هەر شۆرشێکی کۆمەڵایەتیدا، ئەرکێکی گرنگی ئەو شۆرشە سەنگەرگرتنی جدیە لەبەرامبەر ئیسلامی سیاسیدا بۆ چەسپاندنی ئازادی بیروڕا، کە خۆشبەختانە خرۆشانی جەماوەری ئێران و وەستانەوەی لەبەرامبەر ئیسلامی سیاسیدا خەسڵەتێکی پێشڕەوانەو سەنگەرگرتنێکە بەرەو شۆرشێك هەنگاو دەنێت کە تەواوی ناوچەی رۆژهەلاتی ناوەراست و ئەولاتریش، لە ئیسلامی سیاسی پاکدەکاتەوەو ناوچەکە دەخاتە ژێر هێژمۆنی دابینکردن و مسۆگەرکردنی “جیایی دین لە دەوڵەت و پەروەردە”
و ئاینیش وەک باوەڕی کەسەکان پارێزراو دەبێت. ئەنجامگیری لەم واقعیەتەی ڕاپەرینی جەماوەری ناڕازی ئێران پێشبینیەکی ڕۆشن دەخاتە بەرچاومان کەچی ڕوئەدات و چ ئاڵوگۆڕێک پێکدێت، کە خودی هەڵسوراوان و ڕێکخراوو هێزە ئیسلامیەکانیش زۆر باش درکی پێدەکەن کە شۆرشی ئێران چۆن ئایندەی ئیسلامی سیاسی تەواو دەخاتە ژێر پرسیارو لێپرسینەوەوە، بۆیە هەر لە ئێستاوە بانگەوازی شەڕی مان ونەمان لەگەڵدا دەکەن و بەرگریەکی تەواو قێزەوەنی دژی ئینسانی لە خۆیان دەکەن.
ئەو کەمپینانەی لایەنە ئیسلامیەکان ئێستا لەبەرامبەر مەسەلەی ژنان و جەندەرو ئازادی بیروراو هەر مەسەلەیەکی تردا، خۆیان پێوە سەرقاڵ کردووەو هەرایان لەسەر سازکردووە، هەوڵدانە بۆ هەڵخڕاندنی کۆمەڵگە بۆ بەرگرتن بەو ڕەوتانەی لە بەردەم بڕیاری ئاڵوگۆڕی ڕیشەیدا خۆیان ناساندووەو کاری لەسەر دەکەن، لایەنە ئیسلامیەکان ئارامیان وەها لێ بڕاوە بەرلەوەی کۆتایی رۆڵی سیاسیان بەرجەستە بێتەوە، خەریکن پێش وەخت تۆڵە دەکەنەوەو دۆخی شەرخوازی گەرم دەکەن، تا ئەو ئاستەی جگە لە دروستکردنی پەروەندەی بێماناو شکستخواردو لە دادگادا، لەهەمانکاتدا خەریکن جۆرێک لە هەرەشەو تۆقاندنشیان کردۆتە داردەستێک بۆ ئەو شەرەی کە دەیانەوێت پارێزگاری لە مانەوەو نفوزی سیاسی خۆیان بکەن. بەڵام پێویستە واقعیەتی ئەو هاوکێشەیەمان بۆ رۆشن بێت کە بارودۆخی ئیستا، دەورانی ئاوابونی ئیسلامی سیاسیە و شۆرشی جەماوەری رادیکاڵی ئێران زوو یا درەنگ ئەو ئەرکەیان خستۆتە سەر شان و یەکلایی دەکەنەوە.
چارەنوسی ئەوانەش کە دڕندانە و شەرەنگێزانە بەرگری لە کۆماری ئیسلامی و ئیسلامی سیاسی دەکەن، حەتمیە دەبن بە ژێر دەستوپێی لێشاوی ئەو شۆرشەوە، بۆیە پاراستنی ئارامی و بێدەنگی و دانیشتن بە قازانجیانە و پارێزراو دەبن، نەک ئەم پەلەقاژێ و هەراو هوریایەی دەستیان داوەتێ.
هەروەها پێویستە ئەوە بەهەند وەرگرین کە بەجیا لەوەی پێویستە تەواوی کەمپین و هەراوهوریاکانی ئیسلامی سیاسی جەسورانە پوچەڵ کەینەوەو لە شوێنی خۆیدا وەڵام وەرگرنەوە، لەهەمانکاتدا هەر هەوڵێکیان لە خولقاندنی مەترسی و تۆقاندن پوچەڵ کرێتەوەو بەزیادەوە بەرپەرچیان بدەینەوە، ئێمە هەوڵئەدەین و دەمانەوێت کۆمەڵگەیەکی ئازاد و خۆشگوزەران و یەکسان بەدەست بهێنین لە چوارچێوەی کۆمەڵگەیەکی ئارام و ئاسایشدا، گەر لایەنە ئیسلامیەکان و هەر لایەنێک ئەمە بەڕەواو شایان و مافی کرێکاران و زەحمەتکێشان نازانن و بەری پێدەگرن، ئەوە ڕاگەیاندنی شەڕە لەگەڵ بەرەی ئازادیخوازو یەکسانیخوازی و ئینساندۆستی و بزوتنتەوەی یەکسانی هەمەلایەنەی ژنان و پیاواندا، هەڵبەتە ئێمەش ئامادەین بۆ ئەو شەڕەو شکستیش هەر بۆ ئەوانە، چونکە لە ئاکامدا بەرامبەر شەپۆلەکانی شۆرش بۆ ئاڵوگۆڕی ڕیشەیی خۆیان دەبیننەوە.




ئێران.. سەد ڕۆژ ڕاپەڕین دژ بە دیکتاتۆر!-1-.. عەبدولڕەحمان گەورکی

ئاوڕدانەوەیەک لە رابردوو و ئاسۆی ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران!
بەشی یەکەم
عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی

بە ڕاپەڕینی سەد ڕۆژەی ئێران، ئایا “گۆڕانکاری” لە دۆخی ئێراندا ڕوویداوە یان ڕوودەدات؟ ئاسۆی ئەم پێشهاتە گرنگ و مێژووییە چییە؟ ئایا خەڵکەکە دەتوانێت کۆتایی بە دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەت بهێنێت؟ یان دەسەڵاتی ئێران لە سەر حوکم دەمێنێتەوە؟ خاڵە بەهێز و لاوازەکانی ئەم ڕاپەڕینە چین؟ و لە کۆتاییدا “چی پێویستە بکرێت؟”
بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە، دەمانەوێت پێکەوە و بە روانینێکی راست و درووست، چاوێک بخشێنین بەسەر ئەو ڕێگایەی خراوەتە پشت سەر و پرۆسەی سروشتی و زانستی و لۆژیکی ئەم ڕاپەڕینە مێژووییە هەڵسەنگێنین و بزانین چ ئاسۆیەک بۆ ئەم ڕاپەڕینە لە پێشە!
بە ئاوڕدانەوەیەک لە رابردوو، سەرەتا دەبینین ڕێگایەکی دوور و درێژمان بڕیوە و دەستکەوتەکانی بەرخۆدانی ٤٤ ساڵە لە دژی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی مەزهەبی بنەمای گەیشتن بووە بەو ڕاپەڕینەی ئێستادا. ئەگەر خۆڕاگرییەکی لەو شێوەیە نەبووایە، بە دڵنیاییەوە ڕاپەڕینێکی لەو شێوەیەی ئێستا بەرپا نەدەبوو. ئەو ئەزموون و دەستکەوتانەی ساڵانی ڕابردوودا، تاکه فاکتەر بوون بۆ گەیشتن به خاڵی ئێستاکەی ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران لەم سەد ڕۆژه دا. هەرچەندە ماوەیەکی کورتی پێچوو تا “ڕووداوێک” بەرز بکرێتەوە بۆ “ڕاپەڕینێکی جەماوەریی بەرفراوان”، بەڵام کاریگەرییەکەی ئەوەندە بەربڵاوە و زۆرە کە بەردی بناغەی دەسەڵاتی ئێرانی هێناوەتە لەرزین!
سەرەتا هەموو شتێک نوێ دەهاتە بەرچاو. شەهیدبوونی ژینا ئەمینی “چەخماخە”یەک بوو، “بڵێسە”ی سەند و بوو بە “ئاگر”! لە ژێر ڕۆشنایی ئەوەدا، زۆرێک لە بەها و کولتوور و نامۆیی لە کۆمەڵگادا لەناوچوون و تەلیسمی “بێ باوەڕی” شکا. تابلۆی “دەکرێ و دەبێ” بوو بە سەرمەشقی هەنگاوە گەورەکانیتر، کە بە خێرایی، سەراسەری ئێرانی گرتەوە. “ئازاری هاوبەش” بوو بە “هاواری هاوبەش” و بەرەنگاری دیکتاتۆر و دیکتاتۆری بووەوە!
ئەگەر لەسەرەتاوە هەمووان هاتنە سەر شەقامەکان، بەڵام هەر کەس و لایەنێک ڕێبازێکی جیاوازی هەبوو، ئەگەر دروشم و داواکارییەکانی هەر تاک و لایەنێک فرەچەشن بوو، ئەگەر “ئاوەکە” لێڵ و “تێپەڕبوون” تێیدا سەخت، و”ئاسۆ” ناڕوون بوو، ئەگەر بژاردەکانی هەر کەس و لایەنێک، جیاواز بوو، ئەگەر مەحاڵ بوو “دۆست” و “دوژمن” لێک جیا بکرێتەوە، هاوکات لەگەڵ هەموو ئەمانەدا، دەسەڵاتی دیکتاتۆری و لایەنگرانی شاراوەی دەسەڵات و لۆبیی ڕۆژئاوایی دیکتاتۆر بە جل و بەرگی رازاوەوە، بە مەبەستی پێشگرتن بە جووڵەی خەڵک و رێگریکردنیان لە گەیشتن بە “ڕاپەڕینی جەماوەری” دزەیان کردبووە ناو ریزەکانی راپەڕین و خەریکی تەڕاتێنکردن ئەم و ئەو بوون و بە نیاز بوون هەر بەشێک لە خەڵکی ئێران بەرەو ئاقارێک رابکێشن، بەڵام جیهان بینی کە خەڵکی ئێران خوازیاری رووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی مەزهەبین و ڕاپەڕینی گشتی لە سەرتاسەری ئێران، سەرەڕای هەموو هەڕەشە و پیلانگێڕییەکان، نەک هەر نەسرەوت، بەڵکو بە سودمەندبوون لە گەنجینەی مێژوویی خۆی، توانی زیاتر لە جاران ڕێگەی خۆی بەرەو داهاتوو بکاتەوە و پیلانگێڕییەکان پووچەڵ بکاتەوە!
پووچەڵکردنەوەی پیلان و سیناریۆ ڕەشەکان!
خەڵکی ئێران بە درێژەدان بە ڕاپەڕین و پێداگریکردنیان لەسەر ڕووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەتی مەزهەبی، هەنگاوێکی مێژوویی و گەورەیان ناوە. ئەوان هاواریان کرد “مەرگ بۆ دیکتاتۆر” و بە کەمتر لەوە ڕازی نەبوون. ئەوان لەسەر شەقامەکان هاواریان دەکرد “ئێمە بۆ سازشتکردن قوربانیمان نەداوە کە ئێستا ستایشی رێبەر (واتا خامنەیی) بکەین” یان دروشمی “مەرگ بۆ ستەمگەر، چ شا بێت و چ رێبەر (واتا خامنەیی)”.
ئەم هاوار و درووشمانە کە باس لە “رەتکردنەوەی دیکتاتۆرییەت” و هەروەها “بەدیلی دەسەڵات” دەکات و نکۆڵی لە هەموو ڕێگایەکی هێمنانە و سازان و گەڕانەوە بۆ ڕابردوو دەکەنەوە، لایەنە ڕاستەقینەکانی گۆڕەپانی راپەڕینیش دەردەخات. لە لایەک “دیکتاتۆرییەتی مەزهەبیی دەسەڵاتدار”، کە ترسناکترین و سامناکترین دیکتاتۆرییەتی مێژووی ئێرانە و لە لایەکی دیکەشەوە، “خەڵک و رۆڵە گیان لەسەر دەستەکانی گەل” کە سەرەڕای (750) شەهید و زیاتر لە (30) هەزار دەستبەسەرکراو، ئامادە نین گۆڕەپانەکە بەجێبهێڵن.
خەڵکی ئێران بە ئەزموون فێری ئەوە بوون کە تاکە ڕێگە بۆ ڕزگاربوون لە دیکتاتۆرییەت و گەیشتن بە ئازادی، “بەرەنگاربوونەوەی دیکتاتۆریەت”ە و پێداگری و سووربوونە لەسەر “ڕووخاندنی دەسەڵات”، نەک تەنها دەربڕێنی ناڕەزایەتی هێمنانە و ناڕەزایەتیی مەدەنی و بە ناو”خۆدوورڕاگرتن لە توندوتیژی” کە هەندێک بانگەشەی بۆ دەکەن! چون ئەم بانگەشەیە کاتی بەسەرچووە. خەڵک هەروەها لەو باوەڕەدان کە بۆ پێشخستنی ڕاپەڕین و گەیشتن بە ئازادی، پێویستە لەسەر شەقام بمێننەوە و بەرەنگاری هێزەکانی دیکتاتۆر ببنەوە و نەترسن. ئەوان ئەوەیان داوەتە بەر خۆیان کە ملکەچی هەڕەشە و پیلانگێڕییەکان نەبن و سەر دانەنەوێنن. چونکە باش دەزانن گۆڕەپانی راستەقینەی رووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری، “ناوخۆی وڵات” و سەر شەقامەکانە نەک لە “دەرەوەی سنوور”ەکان!
ڕێگای ڕاست و درووستی ڕابردوو و ئێستا و داهاتوو!
وریابوونی خەڵک لە بەرنەدانی ڕێگای ڕاست و درووستی ڕاپەڕین، دەستکەوتێکی بەرچاو و ناوازە بوو. خەڵک لە ڕاپەڕینەکانی پێشوویاندا، هەبوونی ئەڵتەرناتیڤ لە ناو دەسەڵاتیان رەت کردەوە و بە سەریدا تێپەڕین. خەڵک هەروەها ئەڵتەرناتیڤی ساخته و بێ بنەمای دەرەوەی دەسەڵات (و لەوانە گەڕانەوە بۆ سەردەمی دیکتاتۆرییەتی شا)یان لادا و پێداگرییان کرد لەسەر درێژەدان و بەردەوامی و تەواوکردنی شۆڕشی دژە پاشایەتیی 1979. چونکە خەڵکی ئێران خوازیاری دەسەڵاتێکی نیشتمانی و جەماوەری و دێموکراتین و لەو باوەڕەدان کە بۆ گەیشتن بە ئازادی دەبێ بەسەر لاشەی مردووی دیکتاتۆرەکاندا تێپەڕن. ئێران شوێنی دیکتاتۆرییەت نییە و دەبێ ئێران سەر لە نوێ بنیات بنرێتەوە!
رێبەڕایەتیی ڕاپەڕینە جەماوەرییەکە!
بە پێچەوانەی ئیدیعای هەندێک تاک و لایەن، کە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ “پێ”یەکیان لای دیکتاتۆرییەتە و سەرقاڵی “سووڕانەوە”ن، ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران خاوەن رێبەر و سەرکردایەتیی خۆیەتی. ئەگەر نەیبوایە، نەک هەر “سەد ڕۆژ”، بەڵکو تەنانەت هەفتەیەکیشی نەدەخایاند. ئەوانەی بانگەشەی ئەوە دەکەن “ڕاپەڕین بێ رێبەر و سەرکردایەتییە”، یان “نەزان”ن یان دڵیان بۆ مانەوەی دیکتاتۆر لێدەدات. بە گوتەی ڕێبەری موقاومەتی ئێران، کێشەکە لە نەبوونی سەرکردایەتیدا نییە، بەڵکو لە “کەمبوونی ئاگر” و “هەڵگیرسانی بڵێسەی ئاگر”دایە. “هەر کەسێک بیەوێت پرسی رێبەری و سەرکردایەتی بۆ راپەڕین چارەسەر بکات، پێویستە زیاتر و زیاتر ئاگر بەرداتە گیانی ڕژێمی خوێنڕێژ و کۆمەڵکوژ”. کەوایە تاکە وەڵامدانەوە بەرانبەر بە دەسەڵات “ئاگر بەرامبەر ئاگر”ە کە ئێستا هاتۆتە ناو فەرهەنگ و کەلتووری خەڵکی ئێرانەوە و هەموو تاک و لایەنێکی جەماوەری، بەدوای ئەوەوەن کە خۆیان ئامادە بکەن بۆ ئەم مەبەستە. بەرهەمهێنان و بەکارهێنانی “کۆکتێلی مۆلۆتۆڤ” لە شارەکانی ئێران لە دژی هێزەکانی حکومەت، پەیوەندی بەمەوە هەیە.

کۆتایی بەشی یەکەم




بەرزبوونەوەی دۆلار سەرەتایێکە لە شکستی کابینەی سودانی.. جبار عبداللە مهاجر

دوای روخانی رژێمی بەعسی فاشیزم، گەلی عیراق لە چاوەڕوانی ئەوەدا بوون حکومەتێکی فیدڕالی لە عیراق دابمەزرێت کە ببێتە مایەی خۆشگوزرانی بۆ هاوڵاتیان. دوای تێپەڕبوونی چەندان کابینەی نوێ و سەرکردەی جیاواز بەڵام هیچ خۆشگوزەرانیەکی بەدوای خۆیدا نەهێنا گەلی عیراق بێ ئومێد بوون لە دەستاودەستکردنی دەسهەلات، هەموو شکستە یەک لەدوا یەکەکانی کابینەکانی پێشوو دەگەڕێتەوە بۆ مەسەلەی دووبەرەکی تائیفی و مەزهەبی خەمی گەورەیان وەرگرتنی پۆست و دامەزراندنی یەکە سەربازیەکانە لەدەرەوەی چاودێری حکومەت، ئەمەش مانای ئەوەیە کە هیچ حکومەتێکی دامەزراو بوونی نیە، بەنمونە ئەو کابینەی ئیستا وەربگرین کە ماوەی مانگێک دەبێت دەسبەکاربووە و دامەزراوە، هاوشێوەی کابینەکانی پێشوو هەرسێ سەرۆکایەتی دابەش کراون سەرۆکی حکومەت بۆ شیعەکان سەرۆکی کۆمار بۆ کورد سەرۆکی پەرلەمان بۆ سونەکان، بەڵام ئەوەی دەسهەڵاتی ڕەهای پێراسپێردراوە سەرۆکی حکومەتە، دەسپێکی ئەم کابینەیە بەکۆمەڵێک شعاری نەتەوەی و ئاشکراکردنی داهاتی دزراو و گەڕاندنەوەی بۆ خزێنەی دەوڵەت و چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوخۆی و دەرەکی دەستی پێکرد بەڵام ئەو بەڵێنانە تاکوو ئیستا هیچیان کرداری نەبوونە تەنها بەڵێنی زارەکی بوون، بەرزبونەوەی دۆلار لەبەرامبەر دیناری عیراقی سەرەتایێکە لە شکستی ئەو کابینەیە حکومەتێک توانای بەرزڕاگرتنی دیناری دەوڵەتی نەبێت دەبێ چی لێ چاوەڕوان بکرێت، دابەزینی بهای دیناری عیراقی لەبەرامبەر دراوە بیانیەکان بەمانای ئەوە دێت کە دەوڵەت لەژێر حسارێکی دەرەکیدا بێت هاوشێوەی ئەو وڵاتانەی کە لەژێر حساری دەوڵەتە زلهێزاکان دا بێت، ئەم بەرزبوونەوەیە کاریگەری راستەوخۆی هەیە بەسەر بژێوی هاوڵاتیان و جموجۆڵی بازرگانی دەرەکی و ناوخۆی پەک دەخات، ئیتر هیچ ئومێدێک لای هاوڵاتی و بازرگان نامێنێ لەبەرامبەر دەوڵەت، کاری لەپێشینە دوڵەت چارەسەرکردنی دۆخە دژوارەکانە هەر دۆخێکی نەخوازراو ڕوو لە وڵات بکات پێویستە بەزوترین کات کەسی یەکەمی دەوڵەت بێتە سەر خەت ڕۆنکردنەوە بدات بۆ هاوڵاتیان بۆ ئەوەی لایەنی کەم دەرونی هاوڵاتیان ئارام ببێتەوە، ئەو نرخەی ئیستای دۆلار کاریگەری زۆری هەیە لەسەر بازار هەموو ئەو کەل و پەلانەی لەبازار مامەڵەی پێوە دەکرێت بەدۆلارە بۆیە ئەستەمە هاوڵاتیان بتوانن ئەو دۆخە تێپەڕێنن بەئاسانی، تاکو ئیستاش هیچ بەرپرسێکی حکومی لەحکومەتی عیراق نەهاتونەتە سەر خەت ڕۆنکردنەوە بدەن بۆ هاوڵاتیان، بۆیە هەموو کابینە یەک لەدوا یەکەکانی حکومەتی عێراق تەنها کەسانێک ڕێبەریان کردووە کەهیچ توانایێکی ئەوتۆیان نەبووە کەبتوانن گۆڕانکاری دروست بکەن لەئەرزی واقع، بۆیە چاوەڕوانی کردنی لەم دۆخە خراپتر بکەن لەداهاتوو.




لە ناوی کارڵ پۆپەرەوە بەرەو فەلسەفەکەی.. کاروان عومەر کاکەسوور

پێشەکی:
لە بەرهەمەکانی پێشوومدا چەند جارێ ئاماژەم بە فەلسەفەی (کارڵ پۆپەر) کردووە. بۆ نموونە لەو گفتوگۆیەی (گۆران عەبدولڵا)ی بەڕێوەبەری (دەنگەکان) لەبارەی (کارڵ مارکس)ـەوە لەگەڵیدا کردووم، گوتوومە: {(کارڵ پۆپه‌ر) ئایدیۆلۆجیاکانی به‌ دوژمنی کۆمه‌ڵگەی کراوه‌ زانیون‌، به‌وه‌ی ئه‌وان هه‌ڵگری حه‌قیقه‌تی ڕه‌هان و ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ ڕه‌هایه‌ش به ‌زۆر و له‌ ڕێگای زه‌بروزه‌نگه‌وه‌ به‌سه‌ر کۆمه‌ڵگەکاندا ده‌سه‌پێنن، وه‌ک له‌ کتێبی (کۆمه‌ڵگەی کراوه‌ و دوژمنانی)دا ده‌یبینین. (پۆپه‌ر) ڕه‌خنه‌ی توند له‌ فه‌لسه‌فه‌ی مێژووگه‌رایی ده‌گرێت، که بە شێوە‌یه‌کی کۆنکریتی مه‌به‌ستی فه‌لسه‌فه‌ی (پلاتۆن)، (هیگڵ) و‌ (مارکس)ـه‌. واته‌ ئه‌و فه‌لسه‌فانه‌ی وا له‌ مێژوو ده‌ڕوانن، که‌ ڕه‌وتێکی ڕێک و ڕاسته‌ و له‌ژێر زه‌بری حه‌تمیه‌تدایە‌، به‌و مانایه‌ی هه‌ر ده‌بێت به‌پێی ئه‌و پێشبینییه‌ی ئه‌وان بچێته‌ پێشه‌وه‌. له‌ کتێبی (هه‌ژاریی مێژووگەرایی)دا ئه‌و پێشبینییانه‌ به‌ خورافه‌ ده‌زانێت و پێی وایه‌ ناکرێت نه‌ له‌سه‌ر ئاستی عەقڵ و نه‌ له‌سه‌ر ئاستی زانستدا پێشبینیی چۆنیه‌تیی ڕه‌وتی مێژوو بکرێت، به‌و پێیه‌ی مێژووی مرۆڤایه‌تی له‌ لایه‌ک پێوه‌ندیی به‌ خێراییی گه‌شه‌کردنی مه‌عریفه‌وه‌ هه‌یه‌ و له‌ لایه‌کی دیکه‌یش مه‌حاڵه‌ نه‌ له‌ ڕێگای زانست و نه‌ له‌ ڕێگای عەقڵه‌وه‌ پێشبینیی ئه‌وه‌ بکرێت، که‌ مه‌عریفه‌ی زانستیی مرۆڤ له‌ ئایینده‌دا چۆن گه‌شه‌ ده‌کات}. لە شوێنێکی دیکەی هەمان گفتوگۆدا ئاماژە بەوە دەکەم، کە {ئێمه‌ نه‌مانده‌توانی ڕه‌خنه‌ی ڕه‌خنه‌گرێکی وه‌کو (کارڵ پۆپه‌ر) به‌ هه‌ند هه‌ڵبگرین و ناومان لێ ده‌نا ڕه‌خنه‌گری بۆرجوازی}.

مەبەست لەو ڕۆژگارەی سەردەمی بەعسە، کە کۆمەڵێک لاوی یاخی بووین و فەلسەفەی (مارکس) کۆی دەکردینەوە. هەر بە ڕاستی خۆم لەو ڕۆژگارەدا (پۆپەر)م ناسی، کە دەمویست بزانم ئەو ڕەخنەگرەی (مارکس) چیی نووسیوە و چۆن تیۆرییەکانی داڕشتوون. لە گفتوگۆکاندا بەردەوام ناوی دەهات و هەوڵ دەدرا بەرپەرچی ڕەخنەکانی بدرێتەوە، بگرە دەمانگوت ئەو کۆمەڵگە کراوەیەی دەیهێنێتە بەر چاو، هەر ئەو یۆتۆپیایانەیە، کە (مارکس) خۆی ڕەخنەی توندی لێ گرتوون. بۆ نموونە ئەو شەوەم لە بیرە، کە لەگەڵ کۆمەڵێک فێرخوازی دیکەی چەپی زانکۆی مووسڵ لە ماڵی فێرخوازان (student houses)دا بە سەر برد و بەشداریم لەو گفتوگۆیەدا کرد، کە لەبارەی (مارکس)ـەوە کرا. وەک هەمیشە ناوی (پۆپەر)یش هات. یەکێ لەو هاوڕێیانە لە کاتی گفتوگۆکەدا تێبینییەکانی خۆی لەسەر کاغەزێکدا دەنووسینەوە، بەو مەبەستەی ئەو دەمەی نۆرەی دێت، لە بیری نەچنەوە و بە چاکی دەریانببڕێت. ئینجا چونکێ هەر لە قۆناغی سەرەتایییەوە بە عەرەبی خوێندبووی، بەو زمانە تۆماری دەکردن. ئەوەی تەنیشتی ملی ڕادەکێشێت و دەیانخوێنێتەوە. وا ڕێک دەکەوێت لە پێش ئەوەوە قسە بکات. دەڵێت: (کارڵ بووبووز ڕەخنەی زۆری لە مارکس گرتووە). واتە (پۆپەر)ی لێ دەبێتە (بووبووز). بۆمان دەرکەوت ئەو برادەرە یەکەمجارە ناوی (پۆپەر) دەبیستێت، ئەویش بە هەڵە.

لەم چەند ساڵەی ڕابردوودا نووسەر و ڕەخنەگرە میلـلییەکان بەردەوام کۆمەڵێک چەمکیان فڕێ داون و ناوی زۆر فیلۆسۆفیان هێناون، بێ ئەوەی ئاگایییەکی ئەوتۆیان لە بارەیانەوە هەبێت، کە خۆم لە ڕێی پرسیارەوە ڕووبەڕووی هەندێکیان بوومەتەوە. نوێترین بەرهەمم، گوتارێکە لە ژێر ناونیشانی (ڕەخنەگری میلـلی و پەزپەزەی چەمکی خوێنەر)دا بڵاو کراوەتەوە.
لەم ڕۆژانەدا هاوڕێیەکم دەقی گوتوبێژێکی (ئارام کاکەی فەلاح)ی بۆ ناردووم، کە وەک ئەوەی پێی ڕاهاتووە بە زمانی میلـلی، ئەو زمانەی ڕۆژانە خەڵک لە ناوەندە کۆمەڵایەتییەکاندا پێی دەدوێن، چەند شتێکی لەبارەی نووسینەوە گوتووە. ناوی کۆمەڵێک نووسەر و فیلۆسۆفی هێناون، کە یەکێکیان (پۆپەر)ـە. لێیان پرسیوە چ کتێبێک بۆچوونی گۆڕیوە. ناوی ئەوی لە پاڵ سێ نووسەری دیکەدا هێناوە. لێرەدا پەرەگرافەکەی وەک خۆی دەنووسینەوە:
(کۆمەڵگای کراوە و دوژمنەکانی- کارڵ پۆپەر کە ساڵی 1945 نووسیوێتی لە دوو بەشی کتێبێکی گەورەدا کە ڕەخنەی گرنگ لە فیکری پڵاتۆن و هیگڵ و مارکس دەگرێ بۆ پێکهێنانی سیستمێک بۆ کۆمەڵگا و چۆن ئەم بیرە گەورانەش لە نووسینەکانیاندا کۆمەڵگای کراوەیان کردووەتە دەرەوە، زۆر شت لەو کتێبەوە فێر بووم).

بۆ کەسێک کەمێک ئاگای لە فیکری (پۆپەر) بێت، دەزانێت نووسەری ئەم وشانە شتێکی ئەوتۆی لەو بارەیەوە نەگوتووە. با بۆ ئەو پەرەگرافە بگەڕێینەوە، کە من لە سەرەتای ئەم نووسینەمدا لەو گفتوگۆیەی خۆمەوە وەرمگرت، کە دە ساڵ لەمەبەر لە (دەنگەکان)دا بڵاو کراوەتەوە و دواتریش لەگەڵ گفتوگۆی کۆمەڵێک نووسەری تر لە شێوەی کتێبدا چاپ کراوە. ئەمڕۆ لەوە ئاسانتر نییە هەر کەسێک ئەم چەند وشەیەی لەبارەی (پۆپەر) و چەمکی (کۆمەڵگەی کراوە)وە دەست بکەون: (ڕەخنەی گرنگ لە فیکری پڵاتۆن و هیگڵ و مارکس دەگرێ). چاکە، بەڵام دوای ئەوە چیی دیکە هەیە؟ ئایا ئەو پەرەگرافەی بە دروستی داڕشتووەتەوە؟ نووسیویەتی: (بۆ پێکهێنانی سیستمێک بۆ کۆمەڵگا و چۆن ئەم بیرە گەورانەش لە نووسینەکانیاندا کۆمەڵگای کراوەیان کردووەتە دەرەوە). (پێکهێنانی سیستمێک بۆ کۆمەڵگا)؟ (پۆپەر) ئەوەی کردووە؟ ئەوە زمانی نووسینە؟ (چۆن ئەم بیرە گەورانەش لە نووسینەکانیاندا کۆمەڵگای کراوەیان کردووەتە دەرەوە)؟ ئەوە دەربڕینی نووسەرێکە، ئاگای لە (پۆپەر) و ئەو فیلۆسۆفانەی تر بێت، کە لەم گوتوبێژەدا ناوی هێناون؟ گوتوویەتی: (زۆر شت لەو کتێبەوە فێر بووم). ئایا وایە؟
لەم نووسینەمدا تەوەرەیەک بۆ ناساندنی فەلسەفەی (پۆپەر) تەرخان دەکەم و دواتر بۆ ئەم پەرەگرافە دەگەڕێمەوە، بەڵام ئێستا پێم خۆشە ئەوە بڵێمەوە، کە هەمیشە لە ڕووبەڕووبوونەی فیکری میلـلیدا دوو ڕێگە دەگرمە بەر. یەکەمیان، لە ئاستی بابەتەکەدا هەندێ پرسیار دەورووژێنم. وا پێویست دەکات پەنا بۆ ڕەگەزی پارۆدی ببەم. واتە گاڵتە بەو بیرۆکە ڕووکەشانە دەکەم، کە هەن. دیارە مەبەست لە نووسینی نووسەرە، نەوەک نووسەر خۆی، لە کاتێکدا هەر فیکرێک، ئینجا هیی سەرۆکی حیزبە، یان هیی سەرۆکی دەستگەیەکی کولتووری، هیی ڕۆماننووسی بەناوبانگە، یان هیی شاعیری ناسراو، بۆ ئەوەیە بکرێتە بابەتی نوکتە و پێکەنین. ئەوەی لە لای من نەکراوە و ناکرێت، گۆڕینی بوونی مرۆڤە بۆ بابەت، کە پێشتریش گوتوومە ئەوەی بوونی کەسێک دەکاتە بابەت، هاوکات بەوە ڕازییە بوونی خۆیشی بۆ بابەت بگۆڕێت. (ئەوەتە لێرەیشدا جەختم لێ کردەوە). دووەم، هەوڵ دەدەم ئەو چەمکانەی فڕێ دراون، کە زۆرینەی کات بۆ فریودانی خوێنەرە، دروستتر بۆ فریودانی جەماوەرە، هەڵبگرمەوە و لە ڕێی دایەلۆگەوە ڕەهەندەکانیان دەربخەم. مەبەست لە دایەلۆگ، بەسەرکردنەوەی ئەو کەناڵە فیکرییانەیە، کە لەو بارەیەوە دواون. دەمەوێت بڵێم چۆن ئەو چەمکانەی لە کاتێکدا کۆمەڵێک ڕەگیان لەناو فەلسەفەدا هەن و کۆمەڵێک بیرمەندیش پێوەیانەوە خەریک بوون، لە لای ڕەخنەگری میلـلی، یان نووسەری میلـلی دەچنە ئاستی میلـلی و بە زمانی ڕۆژانە وەسف دەکرێن.

لێرەدا بیرەوەرییەکی منداڵیم دەگێڕمەوە:

سەرەتای حەفتاکانە و تەمەنم شەش ساڵە. لەسەر شەقامی شەستمەتری بە پۆلێک یاریکەر دەگەم، کە بە شۆرت و فانێلاوە ڕا دەکەن. ژنێک دەبینم، لە ژنێکی دیکە دەپرسێت، کە لە بەردەرگەی خۆیاندا وەستاوە، ئاخۆ ئەوانە کێن و چی دەکەن. ئەو بەم شێوەیە وەڵام دەداتەوە: یاریکەرن (لاعیبن). ئەگەر دەیانبینی لە تەلەڤیزیۆنیشدا چۆن گۆڵ دەکەن!
ژنی یەکەم مستێک بە سینگیدا دەکێشێت و بە خەمبارییەوە دەڵێت: هەی کوێراییم دابێت! هەی بمرم! وای نەمێنم!
هەندێک نووسەر و ڕەخنەگری میلـلی بێ ئەوەی بزانن ئەو چەمکانە چین و چۆن کاریان پێ کراوە، وەسفیان دەکەن و دەیانەوێت وامان پێشان بدەن، کە خۆیان پێوە ماندوو کردوون و بۆ هەر یەکێکیان چەند کتێبێکیان خوێندوونەتەوە. ئایا ئێمە ئەگەر بۆ بەرهەمەکانی (ئارام کاکەی فەلاح) بگەڕێینەوە، هەم ئەوەی لە بواری ئەدەبی گێڕانەوەدا نووسیونی، هەم گوتوبێژ و هەم گوتارەکانی، ئاماژەیەکی کاڵیش دەبینین، کە دەریبخات ئەو نووسەرە پێوەندیی بە خوێندنەوەی فەلسەفەوە هەیە؟ پاشکۆی کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام)م بۆ بابەتێکی ئەو تەرخان کردووە و خوێنەر دەتوانێت بۆی بگەڕێتەوە. ئەو پرسیارانەم لە لا نەدەورووژان، ئەگەر پێشتر بەو زمانە ڕۆژانەیییەی نەنووسیبووایە.
وەک گوترا دواتر بۆ ئەو پەرەگرافە دەگەڕێینەوە.

  • * * *
    کارڵ پۆپەر فیلۆسۆفی عەقڵ

    ئەو فیلۆسۆفی عەقڵە، بگرە بە یەکێک لە فیلۆسۆفە دیارەکانی عەقڵ دادەنرێت لە سەدەی بیستەمدا، کە (92) ساڵی تێدا ژییا، بەڵام لەو بوارەیشدا ڕێگەیەکی تایبەت دەگرێتە بەر و فەلسەفەیەکی تایبەتیش دادەمەزرێنێت، بە ڕادەیەک لە هیچ کۆمەڵناسێکی دیکە ناچێت. (پۆپەر) نەک هەر مەبەستی نییە لە ڕێی توێژینەوەی زانستییەوە بە حەقیقەتی ڕەها بگات، بەڵکوو دەیەوێت ئەوەیش دەربخات، کە هەر عەقڵانیەتێکی زانستی بەرهەمی مێژوویەکی دیاریکراوە، بۆیە ناکرێت لە سەردەمێکی دیکەدا پەنای بۆ ببرێت، بەوەی زانین لە پەرەسەندنی بەردەوام و خێرادایە، کە ئەو گۆڕانکارییانە وامان لێ دەکەن گومان بە پێشڕۆی خۆمان بزانین و هەمیشە تیۆرییەکان بخەینە بەردەم تاقیکردنەوەی سەختەوە، ئاخۆ دەردەچن، یان دەکەون؟ ئەوە هەر تاقیکردنەوەکانن پەرە بە تیۆرییەکان دەدەن و دەیانخەنە ئاستی بەرزترەوە، بێ ئەوەی بهێڵن بگەنە خاڵی کۆتایی، تا خۆیان بە حەقیقەتی ڕەها دابنێن. بەم شێوەیە تیۆرییەکان کاتێ دەتوانن درێژە بە خۆیان بدەن، کە لە تاقیکردنەوە بەردەوامەکان دەردەچن، دەنا لە کەڵک دەکەون و بە هیچ پاساوێک ناتوانرێت ژیانیان بە بەردا بکرێتەوە. ئەم پرۆسێسە ناوی پووچەڵکردنەوە، یان ڕەتکردنەوە، یان بەدرۆخستنەوە (Falsifiability)ـەیە، کە ڕاستییەکەی مەبەست لە بوونی توانای بەدرۆخستنەوەیە و پێوەرە بۆ ئەوەی چی زانستی و چی نازانستییە. دواتر بەشێکی تایبەتی بۆ تەرخان دەکەین.
    دەکرێت بگوترێت (پۆپەر) مێتۆدێکی ڕەخنەییی تایبەت بە خۆی لە فەلسەفەی زانستدا دەگرێتە بەر، کە لەسەر پرینسیپی عەقڵانیەت دامەزراوە و لەوەدا بەرجەستەیە، ئایا چی ڕووی لە کرانەوەیییە و چی داخراوی بەرهەم دێنێت؟ بە مانایەکی دی، زانین (مەعریفە)ی زانستی لەو زانینە جودا دەکاتەوە، کە نەیتوانیوە بەو تاقیکردنەوانەدا تێبپەڕێت، تا زانستێتیی خۆی دەربخات.
    پرسیاری (پۆپەر) ئەوە نییە، ئاخۆ زانین سەرچاوەکەی عەقڵە، یان هەستەکان، بەڵکوو ئەوەیە، ئایا دروستە، یان نادروست؟ زانستییە، یان نازانستی؟ لە ڕێی لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی (The Logic of Scientific Discovery)یەوە دژی هەر لۆجیکێک دەوەستێتەوە، کە مەبەستیەتی بە شێوەی نازانستی پاساو بۆ ڕاستیی تیۆرییەکان بێنێتەوە. ئەو دەیەوێت بەو پێوەرە ڕاستگۆیانە بگات، کە بۆ عەقڵانیەت و زانست دەست دەدەن. ئینجا بەوەدا مێژووی مرۆڤایەتی بە شێوەیەکی سەیر دەکەوێتە ژێر کاریگەریی پەرەسەندنی زانینەوە، ئەوە سەختە چۆنیەتیی گەشەکردنی ئەو زانینە بیهێنینە بەر چاو، لە کاتێکدا سروشتی زانین وایە، لە دۆخێکەوە بۆ دۆخێکی قووڵتر گەشە دەکات، بێ ئەوەی بوەستێت، بۆیە هەر پێشبینییەکی ئاییندە لەم ڕووەوە کورت دەهێنێت و هیی ئەوە نییە پشتی پێ ببەسترێت. کاتێکیش ڕێگەکانی گەشەکردنی زانین نازانین، ئەوە حەتمیەتی مێژوویی (historical determinism) جۆرێکە لە خورافە، بگرە تێگەیشتنێکی تیۆلۆجییە و ئەویش بە هەمان شێوەی حەقیقەتی ڕەها دەداتە دواوە. ئەو ئەگەر بە گشتی دژی حەتمیەتە، ئەوە لە بەرانبەردا ناحەتمیەت (indeterminism) دەخاتە ڕوو، کە زانینی زانستییانە دەیخوازێت، بەوەی زانینی زانستی پێویستە خاوەنی خەسڵەتی نزیکەیی بێت، نەوەک ڕەهایی، بگرە لەوەیش دوورتر دەچێت و بەردەمی بە کراوەیی جێ دەهێڵێت، تا هیچ شتێک ڕێ لە گەشەکردنی نەگرێت. وەک لە کتێبی (هەژاریی مێژووگەرایی: The Poverty of Historicism)دا پێی لەسەر دادەگرێت، کە مێژوو دەستنیشان ناکرێت. واتە سنووری بۆ دانانرێت و ڕێ نادات پێشبینی بۆ ئاییندە بکەین. لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمانانی)دا ڕەخنەی توند لە چەمکی حەتمیەت (determinism) دەگرێت، کە لە فەلسەفەی (پلاتۆ)، (هیگڵ)، (مارکس) و هیی دیکەدا بە زەقی دەبینرێت و بە مێژووگەرایی (historicism)یەوە گرێ دراوە. واتە مێژوو بە هێڵی ڕێکدا دەڕوات و قۆناغەکان بەپێی ئەو پێشبینییە دەبڕێت، بۆی کراوە. (پۆپەر) پێی وایە ئەمە دژی خوێندنەوەی ڕەخنەیییانەیە و ئەوانە دەیانەوێت بە شێوەیەک مێژوو ببینن، تەنیا بە یەک شێواز دەچێتە پێشەوە. دواتر بۆ ئەم چەمکە دەگەڕێینەوە و قسەی زیاتری لێوە دەکەین، کە بەشێکی گرنگی فەلسەفەی (پۆپەر)ی لەسەر دامەزراوە.

    ئەو بەوەدا فیلۆسۆفی ئەنتیگەوهەرگەرا (anti-essentialism)یە، نەوەک گەوهەرگەرا (essentialism)، ئەوە چەمکەکان ناخاتە ناو چوارچێوەی دیاریکراوەوە، تا لە گەوهەریان بکۆڵێتەوە، بەڵکوو لە ڕووی ئەرک و ئامانجەوە لێیان دەڕوانێت. لە کتێبی (گریمانەکان و پووچەڵکردنەوەکان: گەشەی زانستی زانین: Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge)دا دەڵێت گەوهەرگەرا وا لە دنیای ئاسایی (ordinary world) دەڕوانێت، کە تەنیا ڕووخسارە و لە پشتیەوە دنیای ڕاستینە (real world) دەدۆزرێتەوە. ڕەگی گەوهەرگەرا بۆ (ئەرستۆ) دەگەڕێنێتەوە، کە پێی وایە ئەم ئاڕاستەیە بەرپرسیارە لەوەی زانستی کۆمەڵایەتی بە بەراورد لەگەڵ زانستی فیزیادا گەشەی نەکردووە. بەم شێوەیە چەمکە کۆمەڵایەتییەکانی وەک خێزان، کۆمەڵگە، نەتەوە، دەوڵەت و زۆری دیکە لە لای ئەو لەو شوێنەوە گرنگن، کە چ کارێک لە تاک دەکەن و بە چ ئەنجامێکی دەگەیەنن. واتە ئامانجی زانستی کۆمەڵایەتی توێژینەوەی دیاردەی کۆمەڵایەتییە.
    پۆپەر و کێشەی ئیندەکشن (The Problem of Induction)
    ئیندەکشن واتە سەرنجدانی توێژەر لە دیاردە و ڕووداو، بەو مەبەستەی لە ڕێیانەوە بە ئەنجامێک بگات. لەو ئەنجامەوە تیۆرییەک دادەمەزرێنێت و بە هۆیەوە هەوڵی توێژینەوەی ئەو شتانە دەدات، تا چارەسەریان بۆ بدۆزێتەوە. بە مانایەکی دی، لەو بەشە سەرنجدراوانەوە گشتێک پێک دەهێنێت. بەکورتی خوێندنەوەی گشت بە هۆی ئەو ئەنجامە تایبەتەی توێژەر لە ڕێی سەرنج و ئەزموون (observation and experiment)ـەوە بە دەستی هێناوە. وەک لە سەرەتای کتێبی (لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی)دا دەڵێت بەو بەئەنجامگەیاندن (inference)ـە دەگوترێت ئیندەکتیڤ (inductive)، کاتێ لە باری کەسێتیی (singular statements)ـەوە گوازرایەوە، کە هەندێجار باری تایبەت (particular’ statements)یشی پێ دەگوترێت، وەک ئەوەی ئەنجامی سەرنج و ئەزموون لە ئاستی بابەتە گشتییەکاندا لە شێوەی گریمان (hypotheses) و تیۆری دەردەخات.

    دیدەکتیڤ (deductive) پێچەوانەی ئیندەکشن لە گشتەوە بۆ تایبەت ئاڕاستەیە، بەو مانایەی ئەو ئەنجامەی پێی دەگەین، لە پێوەرێکی لۆجیکییەوە هاتووە و کەمتر گشتییە لەو پێشەکییە گەورەیەی، کە لێیەوە دەرچووبووین. دیدەکتیڤ ناوەرۆکی ئاڕاستەی فەلسەفەی عەقڵ (rationalism) پێک دەهێنێت، لە کاتێکدا ئیندەکتیڤ هیی ئاڕاستەی فەلسەفەی ئەزموونگەریی (empiricism)ـە. (پۆپەر) ڕەخنەی توند لە دووەمیان دەگرێت و بە ڕێی تایبەتی خۆی دیدەکتیڤ پەسەند دەکات. ئەگەرچی سەرنج و ئەزموون بە تەواوی دوور ناخاتەوە، بەڵام بە سەرەکییان نازانێت، بەڵکوو بە شێوەیەک لێیان دەڕوانێت، کە یارمەتیدەرن لەوەی تیۆرییەکان تۆکمەتر بکەن. پێی وایە پرینسیپی ئیندەکشن (induction principle) نایەوێت یاسا گشتییەکان لە بەرچاو بگرێت، بەڵکوو دووریان دەخاتەوە. بەکورتی کێشەی ئیندەکشن، ئەوەیە، کە ئاییندە وەک ئێستا دەبینێت و وای دادەنێت هەمان ئەو بارودۆخەی لەم ئێستایەدا هەیە، لە ئاییندەیشدا دەمێنێت، لە کاتێکدا زانینی مرۆڤ لە گۆڕاندایە، کە مانای وایە بارودۆخ نەگۆڕ نییە. وەک لە کتێبی (لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی)دا ئاماژە بە (نیوتن) و (ئاینیشتاین) دەکات، کە هەردووکیان لە بواری فیزیادا تیۆرییان داڕشتووە، بەڵام لە دوو بارودۆخی جیاوازدا. ئەوەی دووەمیان لە بواری کێشکردندا ئەوەی یەکەمیانی کردە گریمانەیەکی ڕووت. دەگوترا خۆر لە بیستوچوار سەعاتدا جارێک هەڵدێت و ئاوا دەبێت، کەچی دەرکەوت ئەو خۆرە لە زەریای بەستەڵەکی باکووردا لە نیوەی شەودا دەردەکەوێت. دەگوترا ئەنجامی تێکڕای بوونەوەران مردنە، کەچی دەرکەوت بەکتریا نامرێت، بەڵکوو لە شێوەی دابەشبووندا زۆر دەبێت.
    ڕاستییەکەی (داڤید هیۆم) پێشتر بە چڕی خۆی لە قەرەی ئیندەکشن داوە و لەم ڕووەوە دوو کێشەی دیاری کردوون: یەکەم، کێشەی لۆجیکی و دووەم، کێشەی سایکۆلۆجی. یەکەمیان لەوەدا خۆی دەبینێتەوە، کە پێی وایە هەمان ئەو ڕووداوانەی ئەمڕۆ دووبارە دەبنەوە و ئێمە سەرنجیان دەدەینێ، لە ئاییندەیشدا ئەو سیستەمی دووبارەبوونەوەیەی خۆیان دەپارێزن، لە کاتێکدا ئەمە تەنیا باوەڕی ئێمەیە و لەسەر بنەمای خوو (habits)، یان ڕاهاتن (customs) دامەزراوە. واتە پەنابردن بۆ پرینسیپی یەکێتیی سروشت (principle of Uniformity of Nature)، بەو مانایەی یاسا و میکانیزمەکانی سروشت ئێستا چۆنن، لە ڕابردوودا هەر وا بوون و لە ئاییندەیشدا هەر وا دەمێنێنەوە، هەڵەیەکی لۆجیکییە و بە بەڵگەی بازنەیی (circular argument) ناسراوە. مەبەست ئەوەیە بۆ ئەوەی ڕاستێتیی شتێک بسەلمێنێت، لە ناو خۆیدا بەڵگەی بۆ دەهێنێتەوە. بۆ نموونە ئەم دەرمانە باشە، چونکە لەسەر پاکەتەکەیدا وا نووسراوە. کێشەی دووەمیان، کە سایکۆلۆجییە، (هیۆم) بۆ پرینسیپی پێوەندگەرایی (principles of association)ی دەگەڕێنێتەوە. وا ڕاهاتووین شتەکان پێکەوە دەبەستینەوە. لەبەر ئەوە نا پرسینسپی هۆکار دەیخوازێت، بەڵکوو لەبەر ئەوەی پێی ڕاهاتووین. ناکرێت بەبێ دووکەڵ، بیر لە ئاگر بکەینەوە، کە (هیوم) پێی وایە لێرەدا خەسڵەتی عەقڵ ونە. واتە دۆخی هۆکاری (causation) بریتییە لەو ڕاهاتنە هزرییەی، کە بەرهەمی پێکبەستنەوەیە، دەنا هیچ ڕاستییەکی ئۆنتۆلۆجیی لە پشتەوە نییە. بەم شێوەیە هەر مەعریفەیەک لەم هۆکارییەوە سەرچاوە بگرێت، دوورە لەوەی خاوەنی خەسڵەتی حەقیقەت بێت. ئەو فیلۆسۆفەی سەدەی هەژدەم ئەوە نییە بڵێت ئەزموون هەر بە هیچ شێوەیەک لە پێکهێنانی بیرۆکەکانماندا گرنگ نییە، بەڵام ئایا کاریگەرییە هەستییەکان (sense impressions)، کە ئەزموونی خۆمانیان لەسەر دادەمەزرێنین، تەنیا وێنەی هزریی ئەو شتانەن، دەیانبینین و حەقیقەت نانوێنن، یان هەر زانینی ڕاستی پێشان دەدەن؟ ئایا دەکرێت ئەو دۆخە ئەزموونکراوانە بەسەر ئەوانەیشدا بگشتێنین، کە هێشتا ئەزموون نەکراون؟ نەخێر، لە ڕووی لۆجیکییەوە ناکرێت، چونکە شتەکان زۆرینەی کات پێکەوە نەبەستراونەتەوە، مەگەر ئەوانەی لە ڕێی دووبارەکردنەوەوە پێیان ڕاهاتووین، بۆیە (هیۆم) لە ڕووی لۆجیکییەوە ئیندەکشن دەداتە دواوە و تەنیا لە ڕووی سایکۆلۆجییەوە دەیهێڵێتەوە، کە بە هۆشیاریی کەسێتیمانەوە بەندە. هەرچی (پۆپەر)ـە لە ڕووی ئەپستمۆلۆجییەوە، واتە لە ڕووی تیۆریی زانینەوە ڕەخنەی لێ دەگرێت، کە هاوکات ئەوەی (هیۆم)یش بە ناعەقڵانی (irrational) دادەنێت.

    (پۆپەر) لەم ڕووەوە سوود لە بۆچوونەکانی (هیۆم) دەبینێت و پەرەیان پێ دەدات، کە یەکەم فیلۆسۆفە گومانی لە پرینسیپی ئیندەکشن کردبێت، بەڵام ڕەخنەی توندیشی لێ دەگرێت، بەوەی لە ئاستی سایکۆلۆجیدا دەیهێڵێتەوە.
    دەکرێت بگوترێت لە لای (پۆپەر) مێتۆدی زانستی بە پلەی یەکەم پشت بە گریمان دەبەستێت، نەوەک بە سەرنج و ئەزموون، چونکە ئەوەی ڕێمان دەدات ڕاستی و چەوتیی شتەکان دەربخەین، گریمانەیە، بەوەی هەر تیۆرییەک کاتێ وەک زانست دەناسرێت، کە توانای هەبێت بخرێتە بەر تاقیکردنەوەوە، بێ ئەوەی خۆی لە دەست بدات. ساتێ دەگوترێت گریمانە، واتە ئێمە بۆ سەلماندنی ڕاستیی تیۆرییەک ڕێگەیەکی دیاریکراومان نییە، بەڵکوو لە دۆخی دۆزینەوەی ڕێی گونجاوداین، کە دەشێ زیاتر لە تیۆرییەک بدۆزینەوە، لە کاتێکدا ئەوانەی پشت بە ئیندەکشن دەبەستن، پێیان وایە تیۆریی زانستی، ئەوەیە، لە ڕووی ئەزموونەوە دەرکەوتووە، زانستییە، کە بە بڕوای (پۆپەر) ئەوانە دەرگە لە بەردەم کرانەوەی زانست دادەخەن و ڕێ نادەن قسەی دیکەی لێوە بکرێت. ئەزموون دەتوانێت لایەکی ئەو شتەمان پێشان بدات، بەڵام لاکانی دیکە دەشارێتەوە. واتە ئەگەر بێژمار بەڵگەمان دەست کەوت و سەلمێنرا لایەکی ئەم تیۆرییە دروستە، هێشتا لاکانی دیکە وەک خۆیان ماونەتەوە و نەسەلمێنراون. وەک لە سەرەتای کتێبی (لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی)دا نموونە بە مەلی قوڵینگ (swan) دێنێتەوە، کە دەگوترێت هەموویان سپین، بەڵام کاتێک ڕەنگێکی دیکەمان دەست دەکەوێت، ئەوە تێکڕای ئەو بەڵگانەی بۆ ئەوە دەهێنرانەوە، گۆیە تەنیا قوڵینگی سپی هەیە، بەو دانەیە پووچ دەبێتەوە. بەکورتی هەزار قوڵینگی سپی ناتوانن بیسەلمێنن سەرجەم قوڵینگەکان سپین، بەڵام یەک قوڵینگی ڕەش دەتوانێت (یاسای گشت قوڵینگەکان سپین) بە درۆ بخاتەوە. پێی وایە لەم دۆخەدا پێویستە تیۆریست هەوڵ بدات تیۆرییەکەی بە لاوە بنێت (disprove) لە جیاتیی ئەوەی بیەوێت بەردەوام بیسەلـمێنێت. لەو ڕووەوە دەڵێت زانست یارمەتیمان دەدات وردەوردە (progressively) لە حەقیقەت نزیک ببینەوە، بەڵام هەرگیز ناتوانین دڵنیا ببین بە ڕاڤەی کۆتایی (final explanation) گەیشتووین.
    پۆپەر و پرینسیپی پووچەڵکردنەوە، یان بەدرۆخستنەوە (Falsifiability)

    لە سەرەوە کەموزۆر ڕوانینی (پۆپەر)مان لە مەڕ تیۆریی زانستییەوە دەرخست، بەڵام لەم بەشەدا هەوڵ دەدەین وردتر لەبارەی ئەو میکانیزمانەوە بدوێین، کە ئەو لە پێکهێنانی تیۆریدا لە بەرچاویان دەگرێت. کاتێ دەڵێین تیۆری، ئەوە هاوکات ئاماژە بە کێشەیەک، یان چەند کێشەیەک هەیە، بەوەی تیۆرییەکان لە پێناوی ڕووبەڕووبوونەوەی کێشەکان دادەمەزرێن، تا چارەسەری گونجاویان بۆ بدۆزنەوە. لە لای (پۆپەر) شتەکە سەیر و تایبەت دێتە بەر چاو. پێشتر گوترا ئاڕاستەی ئیندەکشن مەبەستیەتی لە ڕێی سەرنج و ئەزموونەوە ڕاستێتیی تیۆرییەک بسەلمێنێت، کە لەم ڕووەوە بەردەوام بەڵگەی بۆ دێنێتەوە. بە مانایەکی دی، ڕێیەکی پۆزەتیڤ دەگرێتە بەر و پشت بە پرینسیپی بەدروستزانین (verification) دەبەستێت، لە کاتێکدا (پۆپەر) نایەوێت ئەو بەڵگانە بدۆزێتەوە، کە تیۆرییەکە بە دروست دەزانن، بەڵکوو بە دوای ئەوانەدا دەگەڕێت، توانایان هەیە بە درۆی بخەنەوە. تا ئەودەمەی نەیدۆزیونەتەوە، ئەوە تیۆرییەکە زانستییە و بە دروست دادەنرێت. هەر تیۆرییەک ئەو پرینسیپە هەڵنەگرێت و نەتوانێت پێشبینیی ئەوە بکات ڕۆژگارێک بە درۆ دەخرێتەوە، مانای وایە نازانستییە. واتە بوونی ئەگەرەکانی بەدرۆخستنەوە (Potential falsifiers) تیۆریی زانستی لە هیی نازانستی جودا دەکەنەوە. وەک دەبینین بە شێوەی نەگەتیڤ مامەڵە دەکات، تا نەگاتە یەقین، بەڵکوو بەردەوام لەناو گریمانەدا بمێنێتەوە، چونکێ هیچ سەرچاوەیەک بە جێگەی بڕوای تەواو نازانێت، تا زانینی لێ وەربگرێت. وەک پێشتر گوترا ئەو سەرنج و ئەزموون بە تەواوی بە لاوە نانێت، بەڵکوو بەپێی پێویست و وەک ڕەگەزی یارمەتیدەر بۆ تۆکمەکردنی تیۆری پەنایان بۆ دەبات. واتە عەقڵ و ئەزموون پێکڕا بە سەرچاوەی زانین دەزانێت، بەڵام دەست لە گومان و ڕەخنە هەڵناگرێت. ئەوەی پرینسیپی بەدرۆخستنەوەی پەسەند کرد، زانستە و ئەوەی نەیکرد، مێتافیزیکە. دەکرێت بگوترێت بەدرۆخستنەوە، یان پووچەڵکردنەوە (Falsifiability) سنووری نێوان زانست و نازانست، یان زانست و مێتافیزیکا دیاری دەکات. وەک گوترا لە دژی پرینسیپی بەدروستزانین (verification) دەوەستێتەوە. ڕاستییەکەی بیرمەندانی ئاڕاستەی پۆزیتیڤیزمی لۆجیکی (Logical positivism)، کە دواتر ناویان بۆ ئەزموونگەراییی لۆجیکی (Logical empiricism) گۆڕا، لە بیستەکان و سییەکان لە نەمسا و ئەڵمانیادا چالاک بوون، پشتیان بەو پرینسیپە دەبەست. ئەوانی ئەندامی بازنەی ڤییەنا (Vienna Circle) وا لە زانینی زانستییان دەڕوانی، کە بریتییە لە کۆمەڵێک گشتاندنی ئەزمونییانە (empirical generalization). واتە چەند شێواز و سیستەمێکن، لە بارودۆخی جۆراوجۆردا دووبارە دەبنەوە و بە ڕێگەی ماتماتیکی، گرافیکی، یان سیمبۆلی وەسف دەکرێن. بە مانایەکی دی، یاساکانیان بەپێی لۆجیکی بەدروستزانین لە پوختەی پێکهاتە بەشییەکانەوە، کە بە پرۆسێسی کەڵەکەبووندا تێپەڕیون، وەردەگرن، بەو مانایەی ڕەزامەندی، یان جەختکردنەوە (confirmability)ی زۆریان بە دەست هێناون. لێرەدا پشت بە سەرنج (observation) دەبەستن، کە تێیدا هەستەکان ڕۆڵ دەبینن و بایەخیش بە پێوان (measurement) دەدەن. ئەوان بەوەدا توند پێ لەسەر مانای شت دادەگرن، ئەو ڕەزامەندی و جەختکردنەوەیە بە گرنگ دەزانن. دەیانگوت هیچ دەربڕینێک دروست نییە، ئەگەر بە پرۆسێسی بەدروستزانیندا تێنەپەڕێت، بەو مانایەی پێویستە بزانرێت، ئاخۆ دروستە، یان نا، کە هەر ئەوەیشیان بە پێوەری زانستی و نازانستی، لۆجیکی و نالۆجیکی دەزانی. واتە مانای ڕەهای شتیان دەخستە سەرووی هەر بابەتێکی دیکەوە. بۆ ئەو مەبەستەیش پەنایان بۆ ڕاڤەی زمانی زانست دەبرد، کە کاریگەریی کتێبی (نامەی لۆجیکی فەلسەفی: Tractatus Logico-Philosophicus)ی (لودڤیگ ڤیتگینیشتاین)یان بەسەرەوە بوو، لەوەی ئەو دەڵێت ئامانجی فەلسەفە بریتییە لە ڕوونکردنەوەی لۆجیکی بیرۆکەکان، بەو مانایەی فەلسەفە پراکتیکە، نەوەک تیۆری، کە ڕوونکردنەوەی لۆجیکی مانای بیرۆکەکان هاوکات ڕوونکردنەوەی بابەتە فەلسەفییەکانە. (پۆپەر) کتێبی (لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی)ی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەوانە تەرخان کردووە و پێی وایە ئەرکی فەلسەفە نە ڕاڤەکردنی لوغزەکانی زمانە و نە ڕوونکردنەوەی دەربڕین و دەستەواژەکانیشیەتی، بەڵکوو ئەرکەکەی گەڕانە بە دوای تیۆرییە دروستەکان. ڕاستە (پۆپەر) ڕۆژگارێک بە شێوەیەک لە شێوەکان لەو ئاڕاستەیەوە نزیک بووە، بە تایبەتی خۆی بە هاوڕێی (هێربەرت فیگل)، (ڤیکتۆر کرافت)، (فریدرێک وەیزمان) و (کورت جیودل)ی ئەندامانی زانیوە، بەڵام بەوەدا ئەو ئاڕاستەیە وا لە زانست دەڕوانێت، ڕەهایە، ئەوە لەگەڵی ڕێک ناکەوێت، لە کاتێکدا ئەو پێی وایە زانست هەمیشە پێویستی بە گەشەکردن هەیە و ناگاتە خاڵی کۆتایی، بۆیە گریمانە و قەبڵاندن (guessing) خەسڵەتی زانستی ڕاستینەن. لە گوتاری زانست وەک بەدرۆخستنەوە (Science as Falsification)دا، کە پێشتر لە کۆرسێکدا پێشکەشی کردووە و لە (1963) لەگەڵ چەند گوتاری دیکە لە کتێبی (گریمانەکان و پووچەڵکردنەوەکان: گەشەی زانستی زانین)دا چاپ کراوە، دەڵێت لە پاییزی (1919)ـەوە ویستوویەتی ڕووبەڕووی ئەو گرفتە ببێتەوە: (کەی دەکرێت تیۆرییەک وەک زانستی پۆلێن بکرێت؟: When should a theory be ranked as scientific?)، یان (ئایا پێوەرێک بۆ خەسڵەتی زانستییانە و پایەی تیۆرییەک هەیە؟: “Is there a criterion for the scientific character or status of a theory?). دەڵێت ئەوەی ئەوسا تووشی نیگەرانیی کردووە، ئەوە نەبووە، ئاخۆ (کەی تیۆرییەک دروستە؟)، یان (کەی تیۆرییەک پەسەندکراوە؟)، بەڵکوو ئەو پرسیارانەی سەرەوەن، کە لەوێوە ڕەخنەی لە ئیندەکشن گرتووە و هەوڵی داوە تیۆریی زانستی لە هیی نازانستی جودا بکاتەوە. لە کتێبی (ئەفسانەی چوارچێوە: The Myth of the Framework)دا، کە دوا بەرهەمیەتی و تێیدا باس لەو تاوانانە دەکات، بە هۆی بوونی باوەڕی ڕەهاوە ڕووبەڕووی داهێنەرانی زانست بوونەتەوە و هاوکات پێ لەسەر بایەخی زانست دادەگرێت، کە چۆن لە ڕێی ڕەخنەوە بەرپەرچی هەموو جۆرە ئەفسانەیەکی داوەتەوە. لەوێدا دەڵێت: (ئێمە ئەگەر تیۆرییەکەمان تاقی کردەوە و دەرمانخست چەوتە، پێویستە دیاری بکەین چ بەشێک لەو بەشانەی پێکیان هێناوە، لە سەرنەکەوتنەکەیدا بەرپرسیارە). بەم پێیە ئێمە لە ڕێی بەدرۆخستنەوەوە زانینمان پێش دەخەین، کاتێ لە کێشە کۆنەکانەوە بەرەو کێشە نوێیەکان دەچین، بەو مانایەی لە هەڵەکانمانەوە فێر دەبین و ئەوەیشە هێزی بەردەوامیمان پێ دەبەخشێت).

    (پۆپەر) لە ڕێی ئەم چوار هێمایەوە بۆچوونی خۆی دەخاتە ڕوو: (P1 » TT » EE » P2.). (P) واتە کێشە (problem). (TT) کورتکراوەی تیۆریی کاتی (tentative theory)یە. (EE)ی بە مانای بنەبڕکردنی هەڵە (error-elimination) دێت، کە ڕاستییەکەی واتای هەوڵە بۆ نەهێشتنی هەڵە ( stands for ’attempted’ error-elimination)، بە تایبەتی لە ڕێی گفتوگۆی ڕەخنەیییەوە. مەبەست لە (P2) دانانی کێشەیەکی نوێیە، کە پێویستە چارەسەری نوێیشی بۆ بدۆزرێتەوە. بەکورتی مەبەست لەوەیە چۆن زانین گەشە دەکات و لە وەستان ناکەوێت. پێچەوانەی ئاڕاستەی ئەزموونگەراییی لۆجیکی، کە وای دەبینێت ڕەوتی زانست بریتییە لە کەڵەکەبوون، ئەو پێی وایە شۆڕشگێڕییە، بەو مانایەی پێشکەوتنی زانست تیۆرییەک دەخاتە شوێنی یەکێکی ترەوە و ئامانجیشی نزیکبوونەوەیە لە حەقیقەت. نزیکبوونەوە، نەوەک گەیشتن. واتە گەڕانی بەردەوام بە دوای ئەو تیۆرییانەی پتر لەگەڵ واقیعدا دەگونجێن و دەتوانن گۆڕانی تێدا بکەن. لێرەوەیە پێ لەسەر زانینی بابەتییانە (Objective knowledge) دادەگرێت، کە لەسەر بنەمای قەبڵاندن دادەمەزرێت و ڕێ دەدات بخرێتە بەردەم تاقیکردنەوەوە. زمان تێیدا خاڵی گەوهەرییە، بەوەی زانین تەنیا کاتێ لە بواری خودەوە بۆ بواری بابەتی دەگوازرێتەوە، کە لە شێوەی زمان دادەڕێژرێتەوە، بە مەرجێ تاقیکردنەوە و ڕەخنە لەو پرۆسێسەدا چالاک ببن. پێی وایە لەم ڕووەوە (کانت)ی فیلۆسۆف یەکەمجار پێی لەسەر بابەتێتی بابەتی زانستی داگرتووە، کە ئەوەیش پێوەندییەکی پتەوی بە دامەزراندنی تیۆرییەوە هەیە، لە ڕێی گریمان و بابەتی گشتی (universal statements)یەوە، لە کاتێکدا (پۆپەر) لە کتێبی (لۆجیکی دۆزینەوەی زانستی)دا دەڵێت خۆی بە شێوەیەکی جیاواز چەمکی بابەتی (objective) و تایبەتی (‘subjective)ی لە هیی (کانت) بە کار دەهێنێت. لە لای (کانت) وشەی (تایبەتی) ئاماژەیە بۆ ئەوەی، کە زانینی زانستی پێویستە پاساوی هەبێت (justifiable) و تەواو لە هەوەس (whim)ی کەس سەربەخۆ بێت. پاساو پێویستە بابەتی بێت، ئەگەر لەسەر ئاستی پرینسیپدا بگونجێت لەلایەن کەسەوە ئەزموون بکرێت و لێی تێبگەیشترێت. (کانت) دەنووسێت: (ئەگەر شتێک ڕاست بوو) لە لای هەر کەسێک بە گوێرەی ئەو بیرۆکەیەی هەیەتی، ئەوە بنەماکەی بابەتی و تەواوە. (پۆپەر) هەر لێرەدا دەڵێت بەڵام تیۆریی زانستی هەرگیز بە تەواوی قەبووڵی ناکات پاساوی بۆ بهێنرێتەوە و بەدروستزانین (verifiable)ی بۆ بکرێت، بەڵکوو تەنیا تاقیکردنەوە دەخوازێت.

    (پۆپەر) لەم ڕووەوە پشت بە تیۆریی هەوڵ و هەڵە (trial and error) دەبەستێت، کە پێشتر (ئێدوارد تۆرەندایک: Edward Lee Thorndike)ی دەروونناس لە بواری سایکۆلۆجیای پەروەردەیی (Educational psychology)دا پەنای بۆ بردووە. مەبەست ئەوەیە چۆن بوونەوەر لە ڕێی هەڵەکانیەوە فێر دەبێت چارەسەر بدۆزێتەوە. پرۆسێسێکە، دەکەوێتە پێش سەرنجەوە، بەوەی هەر کاتێ هەستمان کرد هەڵەیەک هەیە، هەوڵێکی تر دەدەین، تا هیی ڕاست دەدۆزینەوە. لێرەدا سوودی لە هەڵبژاردنی سروشتی (natural selection)ی (چارلز داروین)یش بینیوە، کە چەمکێکی بنەڕەتییە لە تیۆریی پەرەسەندندا و مەبەستی ئەوەیە سروشت پەنا بۆ کرداری هەڵبژاردن دەبات، تا لە ڕێی بۆماوەوە ئەوانە بهێڵێتەوە، کە لەگەڵ گۆڕانکارییەکاندا توانای خۆگونجانیان هەیە و هاوکات ئەوانەی لەم خەسڵەتە بێبەشن، بە لاوەیان دەنێت. لەمەوە بوونەوەر دۆخێک جێ دەهێڵێت و دەچێتە دۆخێکی باڵاترەوە. لە کتێبی (گەڕان بە دوای جیهانێکی باشتردا: In Search of a Better World)دا دەنووسێت: (بەپێی داروینیزم بوونەوەر لە ڕێی هەڵبژاردنی سروشتییەوە خۆی لەگەڵ ژینگەکەیدا دەگونجێنێت، کە ئەوەمان فێر دەکات ڕۆڵی بوونەوەر لەم پرۆسێسەدا نەگەتیڤە، بەڵام لێرەدا ئەوەی زۆر گرنگ دێتە بەر چاوم، ئەوەیە، کە بوونەوەر لە ژیانێکی باشتر دەگەڕێت. بەم شێوەیە داهێنان دەکات و ڕێکخستنێکی نوێ لە ژینگەدا دێنێتە دی). (پۆپەر) بە هەمان شێوە لە پرینسیپی هەوڵ و هەڵەدا ئەوە دەبینێت، کە تیۆرییە گونجاوەکان دەمێنێنەوە و گەشە دەکەن. پێی وایە لەمەدا هەم مرۆڤ و هەم ئاژەڵ هاوبەشن، بەوەی لە ئەمیبای یەکخانەوە بیگرە تا مرۆڤی بەرزترین ئۆرگانیزم پەنای بۆ دەبەن. ئەمیان بە شێوەی میکانیکی و ئەویان بە شێوەی هۆشیاری. بەوەدا مرۆڤ خاوەنی زمانە، ئەو زانینەی خۆی بابەتییانە و لە شێوەی بیردۆزە دادەڕێژێت. لەو گوتارەی ناوی ناوە (دایەلکتیک چییە؟)، پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە لە ڕێی (هەوڵ و هەڵە)وە بیری مرۆڤایەتی گەشە دەکات، بۆیە هەر کاتێ ئەو دۆخە ونە، ئەوە تیۆرییەکان بە شێوەی دۆگمایانە پارێزگاری لە مانەوەی خۆیان دەکەن.

    (پۆپەر) لە بواری زانینی بابەتییانە (Objective knowledge)دا باسی سێ جیهان دێنێتە گۆڕێ و مەبەستیش لە ڕێگەی پەرەسەندن (evolutionary approach)ـە، بەو مانایەی زانینیش وێنەی بوونەوەر بە پرۆسێسی هەڵبژاردنی سروشتیدا تێدەپەڕێت، کە ڕاستییەکەیشی لە بەرهەمە درەنگەکانی ئەو فیلۆسۆفەیە. سێ جیهانەکە ئەمانەن:
    جیهانی یەکەم، جیهانی شتی ماددی (physical objects)یە، کە ئەوانەن، هەستیان پێ دەکرێت، چ زیندوو و چ بێگیان. جیهانی دووەم، ئەزموونی خودی (subjective experiences)یە، کە لایەنی هەست و نەست دەگرێتەوە. لە پاڵ هەست و سۆزدا، کرداری عەقڵییش سەر بەم دنیایەیە. دەکرێت بگوترێت لایەنی سایکۆلۆجیایە. جیهانی سێیەم، هیی فیکرە، بەو مانایەی بەرهەمی مرۆڤە و ڕەگەزی زمانی تێدا دەردەکەوێت. داهێنانی هونەری، ئەدەبی، فەلسەفی، زانستی، مۆڕاڵی و زۆری دیکە لەم دنیایەدا سەر هەڵدەدەن و گەشە دەکەن. جیهانی کولتوورە. ئەو سێ جیهانە نەک سنووری کۆنکریتبەندییان لە نێواندا نییە، بەڵکوو بەسەر یەکیشدا کراوەن و ئەمیان کار لەویان دەکات. جیهانی دووەم ئەڵقەی پێکبەستنەوەی جیهانی یەکەم و جیهانی سێیەمە، بەو مانایەی جیهانی خودە، کە لە ڕێی هەست و عەقڵەوە جیهانی یەکەمی ناسیوە و هەر خۆیشی جیهانی سێیەمی بە پێکهاتەی جیهانی یەکەم ئەفراندووە. لە جیهانی یەکەمدا مرۆڤ ڕووبەڕووی کێشەکان دەبێتەوە و بە سروشتی خۆی بە دوای چارەسەردا دەگەڕێت، کە لێرەوە بۆ جیهانی دووەم دەپەڕێتەوە، کە جیهانی ئەزموونی خودی (subjective experiences)یە. ئەو ئەزموونە بەردەوام گەورە دەبێت، مادام پاڵی پێوە دەنێت لە حەقیقەت نزیک ببێتەوە. هۆشیاریی زیاتر پەیدا دەکات و دەبێتە خاوەنی یادەوەریی تایبەتی خۆی. ئینجا جیهانی سێیەم دەردەکەوێت، کە تێیدا لە ڕێی زمانەوە تیۆری دادەڕێژێت و بە هۆیەوە ڕووبەڕووی جیهانی ماددی، واتە ڕووبەڕووی جیهانی یەکەم دەبێتەوە.
    (پۆپەر) تیۆریی زانستیی لە شێوەی هیی (ئاینیشتاین) لە هیی کۆمەڵایەتیی (مارکس) بە نموونە و هیی سایکۆلۆجیی (فرۆید) و (ئەدلەر) بە نموونە جودا دەکاتەوە، کە ئەوەی (ئاینیشتاین) دەخرێتە بەر تاقیکردنەوەوە، بەڵام هیی ئەوانەی دی نا. دەشێ ململانێی کۆمەڵگە لە چینایەتییەوە سەرچاوە نەگرێت، یان فڵان کێشە دەروونی نەبێت، بەڵام بەوەدا ناخرێنە بەردەمی ئەو تاقیکردنەوەیەوە، ئەوە سەختە بە لاوە بنرێن، بەوەی هەمیشە لایەنگرانیان پاساویان بۆ دێننەوە. دەروونشیکاری (psychoanalysis) لە لای (پۆپەر) زانست نییە، با لە ئاستی فرەواندا کاری پێ بکرێت و لایەنگرانیشی زۆر بن. تیۆریی (ئاینیشتاین) لەگەڵ ماددەدا مامەڵە دەکات، کە ڕووناکایییە، بۆیە ئاسانە بخرێتە بەردەم تاقیکردنەوەوە و ئەنجامەکەی ببینیت، یان ڕاستی و ناڕاستیی تیۆریی ڕێژەیی بسەلمێنرێت. کاتێ دەڵێت تیشک لار دەبێتەوە، ئەگەر بە تەنێکی قورسدا بڕوات، زانست سەلماندوویەتی، کە دروست بۆی چووە، لە کاتێکدا بابەتی فەلسەفەی کۆمەڵایەتی و هیی تیۆریی سایکۆلۆجی ماددە نییە، بەڵکوو مۆڕاڵە، کە ڕێگرن لەوەی تاقی بکرێنەوە. هەر ئەوە وا لە (پۆپەر) دەکات بە نازانستییان لە قەڵەم بدات. ئەوانە دەتوانن خۆیان لەگەڵ بارودۆخەکاندا بگونجێنن و درێژە بە ژیانیان بدەن. پێیان دەکرێت وەهم لە لای مرۆڤ دروست بکەن و هەر بەو وەهمەیشەوە لێیان بڕوانن. هەندێک لەو تیۆرییانە کاتێ لە تاقیکردنەوەدا کورت دەهێنن، هێشتا لایەنگرانیان بەرگرییان لێ دەکەن و هەوڵ دەدەن هەندێک گریمانەی یارمەتیدەریان بۆ دابنێن، یان بە شێوازی وا ڕاڤەیان بکەنەوە، کە بە لاوە نەنرێن. ئەوە بە فێڵی کۆنەخوازانە (conventionalist twist) ناو دەبات. ئەو سەرەڕای سەرسامیی بە تیۆریی (پەرەسەندن)ی (داروین)، کە دەڵێت تیۆرییەکی بەهێزە، بەڵام هێشتا پێی وایە چوارچێوەیەکی مێتافیزیکیی هەیە و ناکرێت بڕوا بێنین بە شێوەی زانستی پەرەسەندنی لێک داوەتەوە. لەگەڵ ئەوەیشدا بە پرینسیپی مانەوە بۆ گونجاوترینەکان (survival of the fittest) سەرسامە، بەوەی دەکرێت لێیەوە بڕوانینە تیۆرییەکان، تا بزانین کامیان زیاتر بەرگەی تاقیکردنەوەکان دەگرێت و پتر مانەوەی خۆی دەسەلمێنێت. ڕاستییەکەی (پۆپەر) بەو مەبەستەی زانست لە نازانست جودا بکاتەوە، هەمیشە دڵڕەقانە لە تیۆرییەکان دەڕوانێت.

    ئەگەر (پۆپەر) ڕەخنەی توند لە (پلاتۆ) دەگرێت و پێی وایە بیرۆکەکانی (سۆکرات)ی شێواندووە، بگرە ناپاکیی لە فێرکارییەکانی کردووە، ئەوە لایەنگرێتیی خۆی بۆ (سۆکرات) ناشارێتەوە، بە تایبەتی لەوەدا، کە ڕوانینێکی زانستییانەی بۆ زانین هەیە و پێی وایە هەموو زانینەکەی لەوەدا کۆ دەبێتەوە، دەزانێت نەزانە. واتە بەردەوام پێویستی بە گەڕان، لێکدانەوە و فێربوون هەیە. ئەوە هەر ئەوەیە (پۆپەر)یش پێی لەسەر دادەگرێت و لەو تێگەیشتنەوە دەیەوێت تیۆرییەکان هەمیشە تاقی بکرێنەوە و هەرگیز بە خاڵی کۆتایی نەگەن. ئایدیۆلۆجیاکان بانگەشەی ئەوە دەکەن کلیلی زانینی گەردوونیان دۆزیوەتەوە و چارەسەری هەموو گرفتەکانیان لە لایە، لە کاتێکدا ڕێ نادەن بخرێنە بەردەم تاقیکردنەوەوە. بەر لەوەی نەمسا جێ بهێڵێت و ڕوو لە نیوزلاند بکات و دواییش لە لەندەن بگیرسێتەوە، بە هۆی نەدارییەوە لە دارتاشخانەیەکدا کاری دەکرد. دەڵێت هێندەی لە (وەستا ئۆلبێرت)ـەوە فێری تیۆریی زانین بووە، لە هیچ یەکێ لە مامۆستاکانی تری فێر نەبووە، لە کاتێکدا ڕۆڵەی خانەوادەیەکی ڕۆشنبیری ئۆرستۆکراتی بووە، کە هەم دایکی و هەم باوکی بە کەسانی ئەکادیمی و هونەردۆست دادەنران. ئەو وەستایە وای کردووە هەست بکات شاگردی (سۆکرات)ـە. ئەوەی (سۆکرات) دەڵێت پێویستە مرۆڤی دەوڵەتدار، واتە ئەوەی لە سیاسەتدا کار دەکات، زانا بێت، وای لێک دەداتەوە، کە دەبێت ددان بەوەدا بنێت هیچ نازانێت. (پۆپەر) لە پێشەکیی کتێبی (ئەفسانەی چوارچێوە: The Myth of the Framework)دا دەنووسێت: (خۆمم بە پسپۆر دانەناوە، نە لە زانست و نە لە فەلسەفەیشدا، بەڵام بە درێژاییی تەمەنم هەوڵی ڕاستیم داوە شتێک لەم دنیایە بگەم، کە تێیدا دەژین. باوەڕم وایە زانینی زانستی و عەقڵانیەتی مرۆڤایەتی، کە هەمیشە ئەو زانینە بەرهەم دێنن، هەمیشە هیی ئەوەن بکەونە هەڵەوە). ئەو بەردەوام پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت زانین فریومان نەدات و بەردەوام چاومان لە ئاستی هەڵەدا کراوە بێت. هەر لەو کتێبەدا دەڵێت: (دەکرێت من هەڵە بم و دەشێ تۆ ڕاست بیت. بە هەوڵدان زیاتر لە حەقیقەت نزیک دەبینەوە). ئینجا ئاماژە بەوە دەدات، کە لە ساڵی (1945) ئەو دوو دێڕەی بە هێڵی لار لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)دا نووسیوە. ئەوە دەڵێت، بەڵام لە بیریەتی، کە نابێت هەرگیز بە حەقیقەت بگەین. ئینجا ئاماژە بەوە دەکات، کە ڕەخنەگرانی ئەو کتێبە هیچ کاتێ نەیانویستووە ئەو دوو دێڕە ببینن، بەڵکوو هەندێکیان گوتوویانە ئەو کتێبە خاڵییە لە ڕەوشت، یان لە تیۆریزەی ڕەوشت. هەندێکیشیان دەڵێن ئەو کتێبە دۆگماتیزمی هێناوە.
    لە کتێبی (گەڕان بە دوای جیهانێکی باشتردا)دا ڕەخنە لە چەمکی ڕێژەیی (Relativism)یش دەگرێت و پێی وایە ناپاکییە لە ئاستی حەقیقەت و مرۆڤایەتی (betrayal of reason and of humanity)دا، بگرە یەکێکە لەو تاوانانەی ڕۆشنبیران کردوویانن، کە مانای حەقیقەت و مانای یەقینیان تێکەڵ کردووە. هەر لە کتێبەدا خۆی وا دەناسێنێت، کە کەسێکی عەقڵانییە و باوەڕی بە عەقڵی مرۆڤایەتی هەیە. ئەگەر خۆی بە دوایین عەقڵانی دەزانێت، کە پاشماوەکەی مابێتەوە، ئەوە مەبەستی ئەوەیە بە ئاسانترین ڕێگەی زمان دەدوێت، وەک ئەوەی مامۆستای مەزن (بێرتراند راسێل) پێی دەدوا، چونکێ ئامانجی سادەییی زمان، ڕۆشنگەرییە، نەوەک پاوانخوازی. هەر لەو کتێبەدا
    لەگەڵ ئەوەیشدا زمانی (پۆپەر) ئەگەر سادەیە، وەک خۆی دەڵێت، مانای وا نییە ڕووکەشە، بەڵکوو بەوەدا بە مەبەستی ڕەخنەیەکی توند ڕۆ دەچێتە ناو بوارەکانی فەلسەفە، سایکۆلۆجیا، مێژوو، فیزیا، بایۆلۆجیا و ئەوانەی دیکەوە، ئەوە ئەم زمانە ئاستی زانراو جێ دەهێڵێت، بۆیە تێگەیشتنی بابەتەکانی، وردبوونەوەی قووڵ دەخوازێت. هەندێک لەگەڵ (گاستۆن باشولار)ی فیلۆسۆفی فرانسیدا بەراوردی دەکەن، بەوەی ئەویش فیلۆسۆفی عەقڵە، بەڵام من لە ڕێی خوێندنەوەی بەرهەمەکانیەوە (پۆول ڕیکۆر)م هاتووەتە بەر چاو، کە ئەویش بە شێوەیەکی چڕ مێژووی زانینی مرۆڤایەتی لە گریکەوە تا سەردەمەکەی بە سەر کردووەتەوە. دیارە ڕێگە و ئامانجی هەر یەکەیان لە هیی ئەوەی تریان جیاوازن.

    پۆپەر و ڕەخنە لە مێژووگەرایی

    لە بەشەکانی پێشوودا بە شێوەیەک لە شێوەکان بینیمان (پۆپەر) ددان بە ڕاستێتیی فەلسەفەی (پلاتۆ)، (هیگڵ) و (مارکس) دانانێت، بەوەی هەر یەکەی بە ڕێی خۆی پێی وایە ئەو یاسایانەی دۆزیونەتەوە، کە مێژوو دەبزووێنن و بەرەو ئەنجامی دیاریکراو (certain outcomes) ئاڕاستەی دەکەن. لە دیدی ئەودا یاساکانی مێژوو لە هیی سروشت (laws of nature) جیاوازن و ڕوانینێکی لەم شێوەیەی هیی ئەوان لەسەر بنەمای دۆگماتیزم دامەزراوە، کە هەموو شتێک ڕەها دەبینێت، بگرە ملکەچی حەتمیەتە مێتافیزیکییەکانیان دەکات. ئەوان باوەڕیان وایە، کە دەکرێت هاوشێوەی بواری سروشتی لە بواری کۆمەڵایەتیدا پێشبینی بکرێت و بە ڕوونی بێتە دی، لە کاتێکدا (پۆپەر) بە توندی لە دژی ئەو باوەڕەدا دەوەستێتەوە، بۆیە دەیەوێت جینیالۆجیا بۆ فیکری سیاسیی هەر یەک لەو فیلۆسۆفانە بکات، کە ئەوە پێوەستە بە ڕەخنەی توند، بە مەبەستی هەڵتەکاندنی پایەی تیۆرییەکانیان. لە سەرەتای کتێبی (هەژاریی مێژووگەرایی)دا دەنووسێت باوەڕهێنان بە چارەنووسی مێژوو، خورافەی ڕووت (sheer superstition)ـە، کە ناکرێت بە ڕێی زانستی و عەقڵی ڕەوتی مێژووی مرۆڤایەتی پێشبینی بکرێت. بۆ نموونە لە دیدی (مارکس)دا دەتوانیت پێشبینیی شۆڕشی سۆشالیستی بکەیت، وەک ئەوەی لە زانستی ئەسترۆنۆمیی نیوتنی (Newtonian Astronomy)دا پێشبینیی خۆرگیران و مانگیران دەکرێت. ئەو جۆرە بیرکردنەوەیە بە زانستی ساختە (pseudoscience) دادەنێت، کە تۆتالیتاریانیزم هان دەدات دەست بەسەر کۆمەڵگەدا بگرێت و تاکەکان بچەوسێنێتەوە. ئەو کتێبەی پێشکەش بە سەرجەم مرۆڤی جیهان کردووە، کە بوونەتە قوربانیی باوەڕی کۆمۆنیزم و فاشیزم. هەر لە پێشەکییەکەدا دەڵێت چەمکی ناباوی مێژوگەرایی (هیسترۆسیزم) خۆی دایهێناوە، تا بتوانێت لە ڕێیەوە ئەوەی پێ دەرببڕێت، کە مەبەستیەتی.
    لەو کتێبەدا (پلاتۆ) بە باوکی ئەو باوەڕە میلیتاریستییە مۆدێرنە دادەنێت، کە نازیزمی ئەڵمانیا، فاشیزمی ئیتاڵیا، میلیتاریزمی ژاپۆن، ستالینزمی سۆڤیەتی پێ دەناسرێتەوە. ئەو فیلۆسۆفەی گریک لە پێناوی پاراستن و هێشتنەوەی دەوڵەتدا قوربانی بە تاک دەدات، کە ئەو تێگەیشتنە ناوەرۆکی ئایدیۆلۆجیای تۆتالیتاریانیزم پێک دەهێنێت. لە کۆمارەکەیدا پاشا فیلۆسۆفەکان دەخاتە سەرەوە، کە بە هۆی سەربازی دەستەبژێر و بە یارمەتیی چینی فرەوانی کرێکاران دەپارێزرێن. ئەوانی هەمووشتزان لەو جیهانە ئایدیالەدا لە یاساکانی کۆمەڵگە دەزانن و هەر خۆیشیان پلانی سیاسەت دادەڕێژن. لێرەدا زانین بەرهەمی سروشت و کۆمەڵگە نییە، بەڵکوو بە بوونەوەری ئایدیالییەوە پێوەستە، کە لە دنیای ڕووت (ئەبستراکت)، واتە دنیای ئایدیالی ئەبەدیدا هەیە. بەپێی تیۆریی شێوەکان (theory of forms) شتەکانی دنیای مەتێریەل و هەستەکان لە گۆڕاندان، بەڵام لە دنیای ئایدیالدا وەک خۆیان پارێزراون، چونکێ ئەوەیان دنیای ڕاستینەیە و ئەوانەی دنیای هەستپێکراو وێنەی لاساییکەرەوەی ئەوانن. لەم دنیایەدا پێویستە تاک دەست لە ئازادیی خۆی هەڵبگرێت و ملکەچی سەرۆکەکانی ببێت، دەنا ئارەزووە نەگریسەکانی، کە بە کۆکردنەوەی سامان و دەستەڵاتەوە پێوەستن، ململانێیان لێ دەکەوێتەوە و دەبێتە هۆی نەمانی کۆمەڵگە. بەم شێوەیە (پلاتۆ) بەو ڕوانینە بەرزگەرایییە خوداوەندییەی دژایەتیی ڕوونی خۆی بۆ بیرکردنەوەی ئازادیی تاک ڕادەگەیەنێت و بە ڕەوای دەزانێت تاکەکان بخرێنە ژێر چاودێرییەوە، کە لە دیدی (پۆپەر)دا (پلاتۆ) نایەوێت ئەندامانی چینی ژێرەوە بگۆڕێن، بەڵکوو دەیەوێت هەر لەم دۆخەدا بمێنێنەوە، کە بەم شێوەیە مێژوو ملکەچی یاسای پۆڵاین دەکات، بە جۆرێک مرۆڤ لە سایەیدا زەلیل ببێت. پێی وایە شتەکان چەسپاو و ڕاستین، کە هیچ گومان هەڵناگرن. هەر لەو کتێبەدا، واتە لە (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)دا پرسیاری (پێویستە کێ فەرمانڕەوایی بکات؟)ی (پلاتۆ) بۆ {چۆن دەتوانین دامودەستگەی سیاسی بە شێوەیەک ڕێک بخەین، کە ڕێ لە فەرمانڕەوا بەدەکان، یان فەرمانڕەوا دەستەپاچەکان (incompetent rulers) بگرین، زیانی زۆر بگەیەنن؟} دەگۆڕێت.

    (پۆپەر) کاتێ دەگاتە لای (هیگڵ)، ڕەخنەکانی توندتر دەبن، کە لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)دا پێی وایە نوێنەرایەتیی ئەڵقەی ونبوو (missing link)ی نێوان (پلاتۆ) و فۆرمی مۆدێرنی تۆتالیتاریانیزم دەکات. زۆرینەی تۆتالیتاریەنە نوێیەکان (modern totalitarians) نازانن بۆچوونیان بۆ (پلاتۆ) دەگەڕێتەوە، بەڵام گەلێکیشیان دەزانن قەرزداری (هیگڵ)ن. بەم شێوەیە (هیگڵ) بە باوکی ئەو باوەڕە نەتەوەیییەیە دادەنێت، کە دواتر تۆتالیتاریانیزمی لێ بەرهەم دێت. گوتەگەلی وەک (گەل تەنیا بەوە خودی خۆی دروست دەکات، کاتێ جەنگ لە دژی گەلێکی دیدا هەڵدەگیرسێنێت)، (بیری گەلان ئەوپەڕی دەربڕینی خۆی لە دەوڵەتدا دەبینێتەوە، کە لە سەرووی هەموو ڕەوشت و دادپەروەرییەکەوەیە)، (تاک تەنیا ئامێرێکە لە خزمەتکردنی دەوڵەتی نیشتمانیدا)، (نکووڵی ناکرێت جەنگ لە پەرەسەندنی مرۆڤدا گرنگە) و هیی دیکەی لەم شێوەیە ڕۆڵی بەرچاویان لە هەردوو جەنگی گێتیدا بینیوە. ئەوانە بە شێوەیەک (پۆپەر) تووڕە دەکەن، کە لە (هیگڵ)دا مەترسیی گەورە ببینێت.

    (هیگڵ) پێی وایە ڕووداوە مێژوویییەکان ئامانجیان لە پشتەوەیە، ئامانجی عەقڵانی (rational aim)، کە عەقڵی گشتگیر هەڵیاندەسووڕێنێت. عەقڵی گشتگیر خواوەندە و دەستەڵاتی تەواوی بەسەر ئەو ڕووداوانەدا هەیە، بۆیە چاکە و خراپە وەک یەک بەشداری لە بزوواندنی ڕەوتی مێژوودا دەکەن، لە کاتێکدا کارەکتەرەکانیش بە چاک و بە خراپیانەوە لەلایەن ئەو عەقڵە گشتگیرەوە ڕۆڵیان پێ دراوە. مێژوو بە شانۆی تراجیدی دەزانێت، نەوەک بە شانۆی بەختیاری، بەڵام هاوکات وای دەبینێت هەموو ئەو ڕووداوە تراجیدییانە بە ئاڕاستەی ئازادیدا دەجووڵێن. هەر لە سەرەتای کتێبی (فەلسەفەی مێژوو)دا ڕایدەگەیەنێت، کە مێژووی جیهان شتێک نییە، جگە لە پەرەسەندنی هۆشیاریی پێوەست بە ئازادییەوە. مێژوو بۆ ئەوە دەچێتە پێشەوە، تا بە ئازادیی زیاتر بگات. ئەو ڕووداوانە ئەگەرچی بۆ‌ ماوەیەک وەک فاکتەری نەگەتیڤ لە مێژوودا دەردەکەون، بەڵام دواجار ڕۆڵ لە جووڵاندنی ڕەوتی ئەو مێژووەدا دەبینن و هۆشیاری دێننە ئاراوە، بۆیە پێی وایە مێژوو بوونەوەرێکە و گیانی لە بەرە، کە ئەو گیانە لە لایەک ئازادییەکەیەتی و لە لایەکی دیکەیش تێگەیشتنی ئەوە بۆ ئەو ئازادییە. بەم شێوەیە ڕەوتی مێژوو بەرەو ئازادیی زیاترە، کە هەر ئەم ڕووداوە تراجیدییانەن ئەو ڕەوتە درێژە پێ دەدەن، بەڵام بەوە‌دا مێژوو گیانلەبەرە، تووشی وەستان، لادان، لێژی و هەورازی دێت، کە وەک گوترا لەوانەوە هۆشیاریی خۆی بە دەست دەهێنێت. دیارە ئەو تێگەیشتنەی (هیگڵ) دواتر بە گشتی دەکەوێتە بەر ڕەخنە، بەوەی سەروەریی (بیری مێژوو) بەسەر بیرکردنەوەی مرۆڤی هاوچەرخدا کۆمۆنیزم و فاشیزمی بەرهەم هێنا، یەکەمیان وەک لایەنی عەقڵ و دووەمیان وەک لایەنی ناعەقڵ، بەڵام ڕەخنەی (پۆپەر) لەوەدا چڕ دەبێتەوە، کە ئەو ڕۆڵی گەورەی لە بەرهەمهێنانی کۆمەڵگەی داخراودا بینیوە، بەوەی پێی وایە دەوڵەت هەموو شتێکە و تاک هیچ نییە. تاک هەم لە ڕووی ماددی و هەم لە ڕووی ڕۆحییەوە قەرزداری دەوڵەتە، بۆیە نابێت هیچ ڕەخنەیەک لەو خوداوەندە بگرێت، مادام ئەو ڕەخنەیە وەک ئەوە وایە ناتەواوێک لە تەواوێکی گرتبێت. ئەوە دەوڵەتە تاک و هەموو شتێکی دیکە لە خۆی دەگرێت، نەوەک تاک بێت دەوڵەت لە خۆی بگرێت. تاک بەو ملکەچییەی بەشداری لە بەدیهێنانی دادپەروەریدا دەکات، کە بە شێوەیەکی ڕەها لە دەوڵەتدا بەرجەستەیە. (پۆپەر) بەشی پانزدەی کتێبی (گریمانەکان و پووچەڵکردنەوەکان: گەشەی زانستی زانین)ی بۆ چەمکی دایەلەکتیک تەرخان کردووە و لە ژێر چوار ناونیشانی وەک (دایەلەکتیک چییە؟: What is Dialectic?)، (ڕوونکردنەوەی دایەلەکتیک: Dialectic Explained)، (دایەلەکتیکی هیگڵییانە: Hegelian Dialectic) و (دایەلەکتیک پاش هیگڵ: Dialectic After Hegel)دا تاوتوێی دەکات. لەوێدا هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی سێکوچکەی دایەلەکتیک (dialectic triad) دەدات و بە داخراوی دەزانێت، کە لەسەر بنەمای تێز (thesis)، دژەتێز (antithesis) و ئەنجام، یان (synthesis) دامەزراوە. سەرەتا بیرۆکەیەک، یان بیردۆزێک، یان جووڵەیەک هەیە، کە پێی دەگوترێت تێز و زۆرینەی کات دژەکەی بەرهەم دێنێت، چونکێ وەک نزیکەی هەموو شتەکانی دیکەی دنیا خاوەنی بەهای سنووردارە و خاڵی لاوازی هەیە، کە ئەوەیان بە دژەتێز ناسراوە، چونکێ دژی ئەو تێزەیە. ململانێی ئەو دووانە بە ئەنجامێک دەگات، بەو مانایەی ددان بە بەهای یەکتردا دەنێن و دەست لە سنووردارکردنی یەکتر هەڵدەگرن. بەم شێوەیە هەردووکیان لە ڕایەڵێکی دیکەدا یەک دەگرن، تا لەگەڵ دژەتێزێکی دیکەدا بکەونە ململانێیەوە. لەم ڕوانگەیەوە زانست و زانین بەپێی ئەو پرینسیپە گەشە دەکەن. لێرەوە ڕوانینی بۆ مێژوو لەوەدا بەرجەستە دەبێت، کە هەر قۆناغێکی نوێ لە ڕێی ئەو ململانێیەوە دێتە دی، کە بەرهەمی دژایەتی و ڕەتکردنەوەی قۆناغی پێشووە. مێژووی جیهان بریتییە لە دەرخستنی ئەوەی بە ڕۆح ناسراوە، کە لە ڕێی دایەلەکتیکەوە بەرهەم دێت. وەک گوترا (هیگڵ) پێی وایە مێژوو چارەنووسێکی حەتمی (predetermined)ی هەیە و تێکڕای مرۆڤایەتی هەر لە سەرەتاوە بەرەو ئەو چارەنووسە بە ڕێوەیە. لێرەدا دوو خاڵی بنەڕەتی هەن: یەکەم، ململانێیەک، کە زنجیرەیەک قۆناغ دەبڕێت. دووەم، هەر ڕووداوێک هۆکاری هەیە. واتە ئەو دوو خاڵە ناوەرۆکی حەتمیەتی مێژوو پێک دەهێنن. ڕەگەزەکانیشی دەوڵەت، جەنگ و پاڵەوانی مەزنن. ڕەوشتی بەرزی تاک لەوەدایە لە پێناوی سەروەریی دەوڵەتدا بجەنگێت و پاڵەوانبازێتیی نموونەییی خۆی پێشان بدات. لە بەشی (دایەلەکتیکی هیگڵییانە)دا دەڵێت فەلسەفەی (هیگڵ) تایبەتە بە شوناس، کە بە فەلسەفەی شوناسی عەقڵ و ڕاستینە (philosophy of the identity of reason and reality) ناسراوە، یان ئەگەر کورت بکرێتەوە، دەبێتە فەلسەفەی شوناس (philosophy of identity)، کە دەڵێت عەقڵ دنیایە (the mind is the world)، بەوەی مەعقووڵ ڕاستییە، چونکێ ڕاستینە و عەقڵ هاوڕێکن (the reasonable is the real; because reality and reason are identical). واتە فیکر بە حەقیقەتەوە پێوەست دەکات. هەر شتێ فیکر نەبێت، حەقیقەتیش نییە و ئەوەی فیکر دەرک بە قووڵایییەکەی ناکات، دەکەوێتە دەرەوەی بواری ئەپستمۆلۆجییەوە. بە مانایەکی دی، پێی وایە، ئەوەی فیکرییە واقیعییشە، ئەوەی واقیعییە فیکرییشە. بەم شێوەیە حەقیقەت خەسڵەتی کۆتایییانەی هەیە و ڕۆحیش، کە هاوواتای عەقڵە، سەرچاوەی هەموو حەقیقەتەکانە. ئەو ڕوانینەی (هیگڵ) لە چەمکی دەوڵەتدا ڕەنگ دەداتەوە، کە بەرژەوەندیی بەش بە لاوە دەنێت و بەرژوەندیی کۆ دەخاتە سەروی هەموو شتێکەوە. ئەوە وا دەکات (پۆپەر) بە تۆتالیتاریەنی بزانێت، بەوەی شوناسی تاکەکان لەناو ئەو گشتەدا دەشارێتەوە.

    (پۆپەر) لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)دا پشتگیریی خۆی بۆ (شۆپنهاوەر) دەردەخات، کاتێ گوتوویەتی (هیگڵ) (لە پیاوێكی فریودەر زیاتر، شتێکی دی نییە، کە توانیویەتی نەوەیەک بە تەواوی بشێوێنێت). خۆیشی بەوە تۆمەتباری دەکات، کە مرۆڤێکی بێباکە و لە پێناوی خزمەتکردنی (فریدرێکی سێیەم)دا، ویژدانی خۆیی فرۆشتووە. شۆڕشگێڕیش نییە، بەڵکوو چەوسێنەرە. دەسا ئەگەر ئەنجامی فەلسەفە وێرانکەرەکەی نەبووایە، هەر بە شایەنی ئەوەی نەدەزانی لێی بکۆڵێتەوە، کە ئەوە وای لێ دەکات بپرسێت چەند ئاسانە قەشمەرێک ببێە دروستکەری مێژوو (how easily a clown may be a ‘maker of history’).
    ئەمجارەیان ڕەخنەی (پۆپەر) ئاڕاستەی (مارکس) دەکرێت. فەلسەفەی ئەو لەوەدا بەرجەستەیە، کە سەرمایەداری قۆناغێکە و دەبێت وەک قۆناغەکانی پێش خۆی تێبپەڕێنرێت، چونکێ لە سایەیدا دۆخی کرێکار ڕۆژبەڕۆژ خراپتر دەبێت، بۆیە بەم شێوەیە ڕووخانی خۆی لە کۆڵ کردووە. واتە مێژوو بەپێی پرینسیپی حەتمیەت هەر بەو شتانە دەگات، کە زانینی مرۆڤ پێشبینییان دەکات، لە کاتێکدا (پۆپەر) پێی وایە ڕەوتی مێژوو بە شێوەی بەرچاو دەکەوێتە ژێر کاریگەریی زانینمانەوە. بەوەدا ناتوانین پێشبینیی ئەوە بکەین ئەو زانینەمان بە کوێ دەگات و چەند گەشە دەکات، ئەوە سەختە پێشبینیی مێژوویشمان بکەین. کۆمەڵگەی داخراویش بەرهەمی ئەم تێگەیشتنەیە، کە ڕاستییەکەی ئەو کۆمەڵگەیە لە بوونەوەرێکی ئۆرگانیکی بایۆلۆجی دەچێت و تا ڕادەیەکی زۆریش تیۆریی ئۆرگانی، یان تیۆریی بایۆلۆجیی دەوڵەت (organic theory of the state)ی لەسەر جێبەجێ دەبێت. بەم شێوەیە کۆمەڵگەی داخراو لە مێگەل، یان خێڵ دەچێت، بەوەی یەکەیەکی نیمچە ئۆرگانیکە و ئەندامانی بە شێوەی نیمچەبایۆلۆجی پێک بەستراونەتەوە. لە دیدی (پۆپەر)دا (مارکس) یەکێکە لە دوژمنەکانی کۆمەڵگەی کراوە، نەک تەنیا لەبەر ئەوەی باوەڕی بە حەتمیەتی مێژوو هەیە، بەڵکوو لەبەر ئەوەیش عەقڵی ژمارەیەکی زۆر مرۆڤی خستووەتە خزمەتی بیرۆکەی پێشبینیی ئاییندەوە، گۆیە ڕێگەیەکی زانستییانەیە بۆ چارەسەرکردنی کێشە کۆمەڵایەتییەکان. لەبەر ئەوەیشە پەنا بۆ شۆڕش دەبات، لە کاتێکدا لای (پۆپەر) شۆڕش ئاشووب و گێرەشێوێنی دەهێنێت. (پۆپەر) خۆی باوەڕی بە گۆڕانی هێواش هەیە. پێی وایە (مارکس) لە لایەک یۆتۆپیا دادەمەزرێنێت، بەوەی مژدەی کۆمەڵگەیەک دەدات، تێیدا جیاوازیی چینایەتی نەماوە و مرۆڤەکان یەکسان دەژین، لە لایەکی دی دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا دەسەپێنێت، کە بینرا چ ستەمێکی گەورە لە ژێر ئەو ناوەدا لە مرۆڤ کرا. کەواتە تیۆرییەکی گشتگیرییانەی مێژووە. لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)دا دەگاتە ئەوەی بڵێت پێویست ناکات لێکدانەوەی (مارکس) بۆ مەتێریەلیزمی دایەلەکتیک بە هەند وەربگرین، بەڵکوو دەکرێت وا لێی بڕوانین پێشنیازێکی بەهادارە و لەوەدا یارمەتیمان دەدات، کاتێ لە شتەکان دەڕوانین، بزانین ئەوانە پاشخانی ئابوورییان هەیە. لەگەڵ ئەوەیشدا ئەو ڕەخنەیەی لە (مارکس)ی دەگرێت، بە بەراورد لەگەڵ ئەوەی (هیگڵ)دا، سووکترە، بەوەی ددانی پێدا دەنێت، (مارکس) لە پێناوی مرۆڤی چەوساوەدا کاری کردووە و ئەوەیش لە بەرچاو دەگرێت، کە ڕاڤەی ئەو بۆ کۆمەڵگەی سەدەی نۆزدەم، بایەخدارە، بگرە هەوڵی داوە پەنا بۆ مێتۆدی عەقڵانی ببات.

    ڕەخنەی توندی (پۆپەر) لە ئاڕاستەی مێژووگەرایی لە سنووری ئەو سێ فیلۆسۆفەدا ناوەستێت، بەڵکوو بۆ هەموو ئەو ئاڕاستانەیش دەپەڕێتەوە، کە ئەوان تێیدا کاریگەرن. لێرەوەیە (فێرگەی فرانکفۆرت)یش پڕیشکی ئەو ڕەخنەیەی بەر دەکەوێت، بەوەی هەر لە سەرەتاوە بە (هیگڵ) و (مارکس) سەرسامن. بۆ نموونە لە کۆنگرەی کۆمەڵناسانی ئەڵمان لە ساڵی (1961)دا بەشدار دەبێت و ڕووبەڕووی (تیۆدۆر ئادۆرنۆ)ی هیگڵی و مارکسی دەبێتەوە. لە کتێبی (ناکۆکی پۆزیڤیستەکان لە کۆمەڵناسیی ئەڵماندا: The Positivist Dispute in German Sociology)دا، کە لەم ناوانە: (تیۆدۆر ئادۆرنۆ، هانس ئەلبێرت، ڕالف داریندرۆف، یۆرگن هابرماس، هارالد پیلۆت و کارڵ ر. پۆپەر) پێک هاتووە و (گلین ئەدێی: Glyn Adey) و (داڤید فریسبی: David Frisby) بۆ ئینگلیزی وەریانگێڕاوە، (پۆپەر) باس لەو ڕووبەڕووبوونەوەیەی خۆی و ئەندامانی ئەو فێرگەیە دەکات. دەڵێت تێزی خۆی بە شێوەیەک داڕشتووە، کە سەخت بووە هیگڵی و مارکسییەکی وەک (ئادۆرنۆ) پەسەندی بکات. ڕاستییەکەیشی ڕەخنەی لە دایەلەکتیک گرتووە. کار بەوە گەیشتووە (ڕالف داریندرۆف)ی کۆمەڵناس نائومێدیی خۆی ڕابگەیەنێت، کە دوو تەوەرەی دژبەیەکی بواری کۆمەڵناسیی لەم کۆنگرەیەدا بانگهێشت کردووە و ئەم ململانێیە ئایدیۆلۆجییەی لێ کەوتووەتەوە. (پۆپەر) خۆی بەشی سێیەمی کتێبی (ئەفسانەی چوارچێوە)، کە ناوی ناوە (عەقڵ یان شۆڕش) بۆ ئەو باسە تەرخان دەکات. دەڵێت دەمەوێت مێژووی ئەو کتێبە و ناونیشانە فریودەرەکەی بگێڕمەوە. ساڵی (1960) بە مەبەستی گفتوگۆ لەبارەی (لۆجیکی زانستی کۆمەڵایەتی)یەوە بانگهێشت دەکرێت. پێی ڕادەگەیەنرێت (ئادۆرنۆ)ی پرۆفیسۆری فرانکفۆرتی لەبارەی باسەکەی ئەوەوە قسەی دەبێت. ئەوە بوو وەک پێشتر گوترا لە (1961)دا بەشدار دەبێت. دیارە پێویست نییە ئێمە لێرەدا هەموو ئەو شتانە بنووسینەوە، کە (پۆپەر) دەیانگێڕێتەوە، چونکێ باسێکی سەربەخۆی دەوێت، بەڵام گرنگە بگوترێت، کە ئەم دەڵێت هەوڵی داوە باسەکەی بە بەڵگەی تۆکمە بخاتە ڕوو، بە شێوەیەک ئەوێکی هیگڵی و مارکسی نەتوانێت پەسەندی بکات، لە کاتێکدا ئەم، واتە (پۆپەر) بەهایەکی گەورەی بۆ ئەندامانی فێرگەی فرانکفۆرت لە چەشنی (ئادۆرنۆ)، (هۆرکهایمەر)، (هابرماس) و ئەوانەی دی دانەناوە، بەڵکوو تەنیا ویستوویەتی لە بواری سیاسەتدا ئاوڕیان لێ بداتەوە. هەر لەوێدا (هابرماس) هێرش دەکاتە سەر (پۆپەر) و بە فیلۆسۆفێکی پۆزیتیڤیستی دادەنێت، کە لەگەڵ ئەوەدایە دۆخەکە بەم شێوەیە بمێنێتەوە، بە مەرجێ (پۆپەر) خۆی لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)دا ڕەخنەی توندی لە پۆزیتیڤیزم گرتووە و فەلسەفەی (هیگڵ)ی لە ژێردا ناونووس کردووە. وەک گوترا پێی وایە ناونیشانی کتێبەکە، (ناکۆکی پۆزیڤیستەکان لە کۆمەڵناسیی ئەڵماندا)، فریودەرانەیە.

    پۆپەر و کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی

    هەموو ئەوانەی لەم بەشانەی سەرەوەدا گوتران، لەبارەی کۆمەڵگەی کراوە و کۆمەڵگەی داخراوەوەن. واتە بۆچوونی (پۆپەر) لەبارەی ئەو دوو چەمکەوە تەنیا بریتی نییە لەو کتێبەی ناوی ناوە (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنانی)، کە لە ساڵی (1945)دا چاپی کردووە، بەڵکوو سەرجەم بەرهەمەکانی، بە گفتوگۆکانیشیەوە تایبەتن بەو دوو چەمکە. مەبەستیەتی لە ڕێی ئەو کتێبەوە چارەسەر بۆ لیبرالیزم بدۆزێتەوە، کە ئەودەم بە هۆی سەرکەوتنی کۆمۆنیزم، نازیزم و فاشیزم کەوتبووە بەر هەڕەشە. ئەو کۆمەڵگەی کراوە وا دێنێتە بەر چاوی، کە ڕووبەرێکی ئازادە و تێیدا تاک ناکرێتە قوربانیی ئایدیۆلۆجیای تۆتالیتاریانیزم، بەڵکوو هەموو ئازادن و دەتوانن ڕەخنە لە هەر دامودەستگەیەکی دەوڵەت بگرن. ئەوان مافی پرسیار و ڕەخنەیان هەیە. ڕێیان دراوە هەر دەستەڵاتێک بدەنە دواوە، ئینجا ئەو دەستەڵاتە بە میرات ماوەتەوە، یان لە ڕێی پرۆسێسی سیاسییەوە هاتووە. بەوەدا پانتاییەکی فرەوانی بۆ ڕەخنە جێ هێشتووە، کۆمەڵگەیەکی دینامیکییە، بەو مانایەی لە ڕێی پرینسیپی هەوڵ و هەڵەوە گەشە دەکات. گۆڕانەکەی سروشتییە و بە شێوەی هێواش ڕوو دەدات. بە مانایەکی دی، گۆڕانکاریی ڕیشەیی دەداتە دواوە. شۆڕش و کودەتاکان لەم کۆمەڵگەیەدا شوێنیان نییە، بەوەی تەنیا ئاشووب و گێرەشێوێنی دەهێنن، وەک چۆن لە ئاستی ئاڕاستە ڕەگەزپەرستییەکانیشدا بەرگری دەکات. واتە باوەڕی بە ئەندازەی پارچەپارچەی کۆمەڵایەتی (Piecemeal social engineering) هەیە، بەو مانایەی ڕێفۆرمی دامودەستگەکانی کۆمەڵگە لە ڕێی پلانەوە بکرێت، زانست پشتیوانیی بکات و ڕەخنە تێیدا چالاک بببیت، پێچەوانەی ئەندازەی گشتگیرییانەی کۆمەڵایەتی (holistic social engineering)، کە دەیەوێت بە زۆر و خێرا دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکان بگۆڕێت، کە پێی وایە ڕێیەکی یۆتۆپییانەیە و هەڵەی گەورەی لێ دەکەوێتەوە. لە کۆمەڵگەی کراوەدا هیچ پێشبینییەک لەسەر بنەمای تیۆرییە نازانستییەکان بۆ ئاییندە ناکرێت. لەو کتێبەدا بەرگری لە بنەماکانی دیمۆکراتیزم و لیبرالیزم کراوە، کە زەمینە بۆ گۆڕانکاریی هێواش خۆش دەکەن و ڕێگرن لە خوێنڕشتن. کۆمەڵگەی کراوە وەک کۆمەڵگەی داخراو نییە، تەنیا یەک بۆچوون تێیدا زاڵ ببێت، بەڵکوو گفتوگۆ لەبارەی هەموو کێشەکانەوە دەکرێت و هەوڵی چارەسەرکردنیان دەدرێت، کە ئەمە هەر خۆی توانای تاکەکان دەتەقێنێتەوە و داهێنانی لێ دەکەوێتەوە.

  • * * *
    لەم نووسینەدا مەبەستمان نەبووە ئەوە دەربخەین، ئاخۆ ئەو ڕەخنانەی (پۆپەر) ئاڕاستەی فیلۆسۆفانی دیکەی کردوون، دروستن، یان نادروست، لە کاتێکدا کەم نین، ئەوانەی ڕەخنەی توندیان لە فەلسەفەکەی گرتووە، بەڵام ئێمە لێرەدا بە لای ئەو باسەدا نەچووین، بەڵکوو مەبەستی سەرەکیمان ناساندنی فیکری ئەو بووە، تەنانەت نەمانویستووە وەک توێژینەوەیەکی فەلسەفەکەی بیخەینە ڕوو. هەوڵی ناساندیمان داوە، تا لەوێوە بڕوانینە ئەو پەرەگرافەی (ئارام کاکەی فەلاح) و بزانین، ئاخۆ کەموزۆر پێوەندیی بەو فەلسەفەیەوە هەیە. ئەگەر لە ئاییندەدا پێویستی کرد، بە خۆشحاڵییەوە بۆی دەگەڕێینەوە. خاڵێکی دیکە گرنگە، هەڵوێستەی لەسەر بکرێت، کە ئەویش، ئەوەیە، (پۆپەر) لە ڕووی پرینسیپی پووچەڵکردنەوە، یان بەدرۆخستنەوەوە لەو فیلۆسۆفانەی ڕوانیوە، دەنا سەرسامیی خۆی بە ئاشکرا، یان بە ئاماژە بۆ هەر یەکێکیان دەربڕیوە. سروشتی فەلسەفە وایە، کە ئاڕاستەی قووڵ و جیاواز لە فیکری مرۆڤایەتیدا پێک دەهێنێت، بە ڕادەیەک ئاڕاستەکان چەند دژی یەک بن، هێشتا بەشداریی ئەو ئاڕاستە جیاوازانە دەمێنێن و لە کۆنتێکستی دیکەدا دەردەکەونەوە. بۆ نموونە فەلسەفەی فیلۆسۆفێکی وەک (مارکس) دوای ڕەخنەکانی (پۆپەر)یش هێشتا توانای خۆی لە دەست نەداوە. تا ئەمڕۆیش (هیگڵ) بە هێزێکی گەورەوە لەناو فیکری فیلۆسۆفانی دیکەدا ئامادەیە. ئەوە بۆ (فرۆید)، (ئەدلەر)، (ئادۆرنۆ) و ئەوانەی دیکەیش هەر دروستە. ئەوە فیکری میلـلی و زمانی میلـلین ناتوانن شتێکی جیاواز لەوەی هەیە، دەرببڕن. ئێمە ئەگەر جاروبار نموونەیان لێ دەهێنینەوە و لەسەریان هەڵوێستە دەکەین، لەبەر ئەوەیە بوونەتە بەشێک لە کەلتووری بیرکردنەوەی گشتی، دەنا لەبەر ئەوە نییە ئاڕاستەی جیاوازن و لە ڕێی هەوڵەوە پێ گەیشتوون. بەو مەبەستەیش ڕووبەڕوویان دەبینەوە، تا نەک خۆیان، بەڵکوو ئەو دۆخەیش تێبپەڕێنین، کە ڕایگرتوون. (ئارام کاکەی فەلاح) وێنەی زۆرینەی نووسەرە میلـلییەکانی دیکە ئەوانەی گوتوون، کە هەر کەسێکی تریش، بێ ئەوەی وەک ڕۆشنبیر خۆی ناساندبێت، دەتوانێت بیانڵێت، بەڵام بەوەدا دامودەستگەی کۆمەڵایەتیی لە شێوەی گۆڤار، ڕۆژنامە، تیڤی و هیی دیکە هەن و ئەو وشە ڕووکەشانە دادەڕێژنەوە، کە هەمان قسەی خەڵکی ئاسایین، بەو مەبەستەی وەک شتی جیاواز پێشانیان بدەن، ئەوە دەکرێت لە ڕێی مێتۆدی پرسیارەوە ڕووبەڕووی خۆیان و ئەو دامودەستگە کۆمەڵایەتییانەیش ببینەوە، کە برەویان پێ دەدەن. لەم نێوەدا نووسەری و میلـلی و ڕەخنەگری میلـلی هاوپەیمانێتییان پێک هێناوە، تا لە لایەک یەکتر لە ئاستی ڕەخنەدا بپارێزن و لە لایەکی دی بە یەکدا هەڵبڵێن. دیارە تۆ کاتێ دەتەوێت شتی ڕووکەش تێبپەڕێنیت، ئەوە بە شێوەیەک لە شێوەکان ئەو ڕووکەشییە لە زمان و مێتۆتدا ڕەنگ دەداتەوە، بەڵام مادام دەست لە ویستی تێپەڕاندن هەڵناگریت، ئەوە بوارێک دەڕەخسێنیت بۆ گوتنی شتی جیاواز، بە مەرجێ ئەو چەمکانە هەڵبگریتەوە، کە فڕێ دراون، بەو مەبەستەی لە ڕێی دایەلۆگەوە ڕایەڵەکانیان بدۆزیتەوە و ڕەهەندەکانیان دەربخەیت، بە شێوەیەک نەهێڵیت ئەو نووسەرە فڕێدەرە (thrower) بۆ هەمان ئاستت بباتەوە، بەو مانایەی ئەو تەنیا کاتێ بتوانێت بۆ ئەو چەمکە بگەڕێتەوە، کە بیەوێت ئەوەی تۆ تێبپەڕێنێت، نەوەک ئەوەی خۆی پاتە بکاتەوە. لێرەدا من خۆمم لە ئاستی تێکستێکدا بینیوەتەوە، کە نووسەرەکەی بە هەمان زمانی خەڵک، بەڵام فریودەرانە دەیەوێت پێم بڵێت (پۆپەر)ی نەک ناسیوە، بەڵکوو فەلسەفەکەی ئەو لە پاڵ هیی فیلۆسۆفانی دیکەدا زۆر شتی فێر کردووە، لە کاتێکدا ئەوەی نایبینین، ئەو فیلۆسۆفە و کاریگەریی فەلسەفەکەیەتی. ئەگەر لە ماوەی ئەو سێ دەیەی ڕابردوودا فەلسەفەی (پۆپەر) بووبووایەتە ئاڕاستەیەک لە ئاڕاستەکانی فیکری ئێمە، ئایا ئەمڕۆ کاریگەرییەکەیمان نەک لەسەر ئاستی نووسین، بەڵکوو لەسەر ئاستی واقیعیشدا نەدەبینی؟ ئایا خوێندنەوەی فەلسەفەی (پۆپەر) وامان لێ ناکات دەست لە فڕێدانی چەمک هەڵبگرین؟ ئایا ڕێگر نییە لەوەی بە ئاسانی بۆچوونی نووسەرانمان بەسەردا تێبپەڕێت؟ ئایا دەهێڵێت دەست بە خورافەوە بگرین، لە کاتێکدا دنیای نووسینمانی داپۆشیوە؟ ئایا نووسینی ئەو نووسەرە بەناوبانگ و دیارانە کاتێ دەخرێنە بەردەمی تاقیکردنەوەوە، دەردەچن؟ ئایا بەشێکی زۆری نووسینی ئەوانە لە ماوەی سی ساڵدا کاریگەرییەکی ئەوتۆیان بەسەر عەقڵی ئێمەدا جێ هێشتووە؟ لە کاتێکدا (پۆپەر) لە ڕێی ڕەخنەی عەقڵانییەوە ڕووبەڕووی سەرجەم فیکری فەلسەفی بە گشتی و ئاڕاستەی مێژووگەرایی بەتایبەتی دەبێتەوە، کە لە (پلاتۆ)، (هیگڵ)، (مارکس) و ئەوانەی دیکەدا بەرجەستەیە، ئایا لەو سێ دەیەیەدا فیکری ڕەخنەیی لەناو نووسینماندا دەرکەوتووە؟ ئایا ئەو گومانە چڕەی (پۆپەر)، کە دەگاتە ئەوەی تیۆریی سایکۆلۆجیی (فرۆید)، (ئەدلەر) و ئەوانەی دیکە بە نازانستی بزانێت، وای لە ئێمە کردووە پرسیار لەو تێگەیشتنەی نووسەرانمان بکەین، ئاخۆ داهێنەرانەیە وەک بانگەشەی بۆ دەکەن، یان هەمان فیکریی میلـلییە و بەو چەمکە فڕێدراوانە ڕازێنراوەتەوە؟ ئایا بە گشتی لە لای ڕۆشنبیری ئێمە هەوڵی دامەزراندنی کۆمەڵگەی کراوە هەیە؟ ئایا بەشێکی زۆریان دوای پڕۆژەی سیاسەتمەداران، یان فەرمانڕەوا دەستەپاچەکان (incompetent rulers) بە دەربڕینی (پۆپەر)، نەکەوتوون؟

    لێرەدا بۆ پرسیارەکانی تەوەرەی یەکەمم دەگەڕێمەوە و هەندێکی دیکەیشیان دەخەمە پاڵ. ئەگەر (ئارام کاکەی فەلاح) بە ڕاستی ئەو نووسەر و فیلۆسۆفانە دەناسێت و بەرهەمەکانی خوێندوونەتەوە، بۆچی هێشتا زمانی نووسینەکانی هێندە سادەن؟ لەبەر چی کاریگەریی بۆچوونی ئەو نووسەرانەی بەسەرەوە نابینین؟ ئایا تازەبەتازە دەڵێت فڵان ڕۆمانم خوێندووەتەوە و گریاندوومی؟ کوا ڕەخنەی عەقڵانیی (پۆپەر) و کوا شەپۆلی گومانی؟ وەک لە سەرەتادا گوترا ئایا ئەگەر بۆ بەرهەمەکانی بەر لەم گوتوبێژەی بگەڕێینەوە، هیچ ئاماژەیەک دەبینین، کە پێشانی بدات ئەو خوێنەری فەلسەفە بە گشتی و هیی (پۆپەر)ـە بە تایبەتی؟ ئایا خوێنەری سەرەتاییش لە خوێندنەوەی چیرۆکەکانی ئەودا تووشی بەربەست دەبێت، یان وەک هەر تێکستێکی دیکەی فۆلکلۆری لێیان تێدەگات؟ ئایا دەتوانم وەک خوێنەرێک داوای لێ بکەم بە ئارەزووی خۆی یەکێ لەو نووسەر و فیلۆسۆفانە هەڵببژێرێت و چەند دێڕێکیان لە بارەوە بنووسێت؟
    لێیان پرسیوە: (تایبەتمەندییە باشەکانی پیاوان کامانەن؟) ئەمە وەڵامەکەیەتی: {پیاوان تایبەتمەندیی باشەیان زۆر کەمە و لای من پیاو بوونەوەرێکی زۆر مشەخۆر و خۆویست (ئەنانی) و نەگبەتە، هەرچی نەگبەتیی ئەم گۆی زەوییەیە هی پیاوانە و تەواو دونیای خۆرهەڵاتیان داگیر و ناخۆش کردووە، بەڵام بەختەوەرە ئەو کەسەی باوکێکی باش، یان بە ڕێکەوت مێردێکی باش، یان برایەکی باشی هەیە، ئەوەیان شتێکە ئینسان ناتوانێ لە کەسی بسەنێت. وەک یانسیب وایە}.
    دوای ئەوە وەڵامی پرسیاری (تایبەتمەندییە باشەکانی ژنان کامانەن؟) دەداتەوە و دەڵێت: (ڕاستت بوێ ئەم دونیایە ژن ڕایگرتووە، بە جوانی و میهرەبانی و ناسکیی خۆیەوە هەموومانی بەم دونیایەوە بەستووەتەوە، گەر ژن نەبووایە دونیا دەبووە چایخانەیەکی گەورەی پڕ لە دووکەڵ و قیژەقیژ).

    وەک پێشتر گوترا گوتوویەتی زۆر شت لە کتێبی (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی)ی (کارڵ پۆپەر)ەوە فێر بووە، لە کاتێکدا ئەوانەی گوتوون، بە مەرجێ کەسێ چەند دێڕێکی ئەو فیلۆسۆفەی خوێندبێتەوە، قوڵینگەکانی دەناسێت و دەزانێت ئەوە پێچەوانەی فەلسەفەی ئەوە. وەک گوترا (پۆپەر) بەشی زۆری تەمەنی بۆ تێکشکاندنی پرینسیپی ئیندەکشن تەرخان کرد. ئەو نووسەرەی ئێمە لە چ ڕێیەکەوە بۆی دەرکەوت ژن و پیاو بەو خەسڵەتانە دەناسرێنەوە؟ لە ڕێی سەرنج و ئەزموونەوە، کە تێکڕای ڕەخنەی (پۆپەر) لەوانەیە. وەک گوترا ئەو دووانە شتی سەرەکی نین لە پێکهێنانی تیۆریدا، بەڵکوو تەنیا یارمەتیدەرن. لە قۆناغی ئامادەییدا ئەوەمان دەزانی، چونکێ ئەلفبێی فەلسەفەی ئەو فیلۆسۆفەیە. کوا گریمان و قەبڵاندن؟ کوا پرینسیپی هەوڵ و هەڵە؟ چەمکی پووچەڵکردنەوە، یان بەدرۆخستنەوە بۆچی دیار نییە؟ ئەگەر یەک ژنمان دۆزییەوە وەک پیاو بە لای دووکەڵ و قیژەقیژدا چوو، ئەودەم ئەو گریمانەیەی تێک دەشکێت و هەڵناستێتەوە، هەتا ئەگەر بێژمار پیاوی تر بە نموونە بێنێتەوە. گوتمان (پۆپەر) نموونە بە مەلی قوڵینگ دێنێتەوە، کە دەگوترێت هەموویان سپین، بەڵام کاتێک ڕەنگێکی دیکەمان دەست دەکەوێت، ئەوە تێکڕای ئەو بەڵگانەی بۆ ئەوە دەهێنرانەوە، گۆیە تەنیا قوڵینگی سپی هەیە، بەو دانەیە پووچ دەبێتەوە. بەکورتی هەزار قوڵینگی سپی ناتوانن بیسەلمێنن سەرجەم قوڵینگەکان سپین، بەڵام یەک قوڵینگی ڕەش دەتوانێت (یاسای گشت قوڵینگەکان سپین) بە درۆ بخاتەوە، یان پووچەڵ بکاتەوە.

    دابەشکردنی ژن و پیاو بۆ دوو بەرەی جیاوازی دژبەیەک، پێوەندیی بە دوالیزمەوە هەیە، کە هەر دەبێت شتەکان لە یەک جودا بکاتەوە، تا بە ئاسانی سەری لێیان دەربچێت و وەسفیان بکات. ئایا هەموو ئەو خەسڵەتە خراپانەی داونیەتیە پاڵ پیاو، ناکرێت لە هەندێک ژنیشدا هەبن، بە لاکەی دیکەیشدا ناکرێت هەموو ئەو خەسڵەتانەی بۆ ژنی ڕیز کردوون، لە هەندێک پیاویشدا دەربکەون؟ ئەم گوتانە نوێ نین، بەڵکوو بەردەوام لە ئاستی میلـلیدا گوتراوە ژنان خراپ و پیاوان باشن، یان پیاوان بەد و ژنان چاکن. من خۆم زیاتر لە جارێک گوتوومە ژن لە دنیای مندا هەموو ئەو شتانەی لە دەست دێت، کە پیاوی پێ دەناسرێتەوە. وەک پیاو دەتوانن تاوان بکەن و وەک پیاویش نەیکەن. ئەگەر ژنان و پیاوان بەو شێوەیەیەن، لە تێگەیشتنی گشتیی میلـلیدا هەیە و (ئارام کاکەی فەلاح)یش لێی وەرگرتووە، مانای وایە هیچ ویستێکی خۆیانی تێدا نییە، کە ئاوان، بەڵکوو هەر لە ئەزەلەوە وا هاتوون. ئەوە نەک هەر بەرگریکردن نییە لە ژن، بەڵکوو کەمکردنەوەی بەهایشیەتی. من کاتێ بە ڕاستی دژی کوشتنم، کە توانای ئەوەم هەیە بیشکوژم. واتە هەردوو هەڵبژاردەم لە بەردەمدان و خۆم یەکێکیان هەڵدەبژێرم، دەنا کاتێ سەرچاوەیەک پێی گوتووم نابێت بکوژم، یان توانای ئەوەم نییە بکوژم، یان نامەوێت ڕووبەڕووی سزا ببمەوە، بۆیە ناکوژم، ئەوە من کۆیلەم و ئەوەی دەیکەم، تەعبیر نییە لە ویست (will)م. (سۆرێن کیەرکەگۆرد)ی فیلۆسۆف و تیۆلۆجن (Theologian) ئەوە لە ڕێی هه‌ردوو چه‌مکی (ڕه‌وشت) و (نیگه‌رانی)یه‌وه‌ لێک دەداتەوە. پێی وایه‌ ئه‌وه‌ی شێوازی ژیانی تاک دیاری ده‌کات، هه‌ڵسوکه‌وتیه‌تی‌، که‌ هه‌ر ئه‌مه‌یشه‌ ده‌یخاته‌ به‌رده‌می هه‌ڵبژاردنی ئه‌وه‌ی ده‌یه‌‌وێت. به‌م شێوه‌یه‌ بڕیاردان له‌ لایه‌ک پێوه‌ندیی به‌ ڕه‌زامه‌ندیی خود (self-gratifying) و له‌ لایه‌کی دیکه‌‌ به‌ ڕه‌وشت (Ethical)ـه‌وه‌ هه‌یه‌. واتە تاک خاوه‌نی ئازادیی ته‌واوه‌ له‌وه‌ی‌ چی هه‌ڵده‌بژێرێت، که‌ هه‌ر ئه‌وه‌یشه‌ بڕیاره‌کانی‌ دیاری ده‌کات، به‌ڵام ئه‌وه‌‌ هاوکات له‌گه‌ڵ خۆیدا نیگه‌رانی ده‌هێنێت. وه‌ختێ که‌سێک له‌سه‌ر لووتکه‌ی شاخێکدا ده‌وه‌ستێت و بۆ خواری خواره‌وه‌ ده‌ڕوانێت، دوو جۆر ترسی لا دروست ده‌بن، ترس له‌ که‌وتن و ترس له‌وه‌ی هۆکارێک پاڵی پێوه‌ بنێت خۆی هه‌ڵبدات. ترسی دووه‌میان له‌وه‌وه‌ دێته‌ کایه‌وه‌، که‌ ئازادیی ته‌واوی هه‌یه‌ چی هه‌ڵببژێرێت. واته‌ خۆی هه‌ڵبدات، یان نا؟ خۆی ئه‌و بڕیاره‌ ده‌دات و یه‌کێکیان هه‌ڵده‌بژێرێت، که‌ ناوی (سه‌ره‌سووڕه‌ی، یان ماخۆلانی ئازادی: dizziness of freedom)ی لێ ده‌نێت، به‌وه‌ی دوودڵه‌ کامیان هه‌ڵببژێرێت. واته‌ تاک بوونێکی مۆڕاڵیی هه‌یه‌. پێی وایە نیگەرانی حەقیەتی ئازادییە، بەو مانایەی نیگەرانی بەو شتەوە پێوەستە، کە مرۆڤ دەیکات. لێرەدا تەنیا ئەو خواری خوارەوەیە نییە نیگەرانیی بۆ دەهێنێت، بەڵکوو چاوی خۆیشیەتی. با وای دابنێین لە خوارەوە ناڕوانێت. کەواتە سەرەسووڕێ کاتێ دروست دەبێت، کە مرۆڤ ئەگەرەکانی خۆی دەبینێت. لەو سەرەسووڕێیەدا ئازادی دادەبەزێت و هەر لەم کاتەیشدا هەموو شتێک ڕوو دەدات. کاتێ ئازادی بەرز دەبێتەوە، بۆی دەردەکەوێت گوناهبارە. مرۆڤ لە دۆخی نیگەرانیدا بە شێوەیەکی دووفاقییانە گوناهـ دەکات. بە مانایەکی دی، لە کاتی لەهۆشچووندا دەست بۆ گوناهـ دەبات.

    (ئه‌لبێرت کامیۆ) لە سەرەتای کتێبی (مرۆڤی یاخی)دا لەبارەی ڕۆمانی (به‌رزایییە‌کانی وێزه‌رینگ)ی (ئیمیلی برۆنتی)یەوە دەنووسێت: (هیسکلیف ئاماده‌یه‌ له ‌پێناو به‌ده‌ستهێنانی کاترینی خۆشه‌ویستیدا هه‌ر که‌سێکی گێتی بکوژێت، بێ ئه‌وه‌ی له‌ خۆی بپرسێت ئاخۆ ئه‌و کوشتنه‌ ڕه‌وایه‌، یان بیه‌وێت به‌ پاڵپشتی تیۆرییه‌که‌وه‌ پاساوی بۆ بهێنێته‌وه‌). ڕاستییەکەی (هیسکلیف: Heathcliff) ده‌یه‌وێت له‌ ڕێی هاوسه‌رگیریی له‌گه‌ڵ (ئیزابێلا لینتۆن)ـه‌وه‌ خۆی و خانه‌واده‌که‌ی تێک بشکێنێت، به‌و مه‌به‌سته‌ی تۆڵه‌ له‌ (ئێدگارد لینتۆن)ی برای بکاته‌وه‌، که ئێستا مێردی‌ (کاترین ئیرنشۆ)ی خۆشه‌ویستیه‌تی و هه‌ر له‌ منداڵییشه‌وه‌ پێکه‌وه له‌ ماڵێکدا‌ گه‌وره‌ بوون، به‌وه‌ی (میسته‌ر ئیرنشۆ)ی باوکی (کاترین) کاتێ زانیویه‌تی (هیسکلیف) منداڵێکی بێکه‌سه‌، یان فڕێدراوە‌ و له‌ شه‌قامه‌کانی لیڤه‌رپوولدا ده‌سووڕێته‌وه‌، هه‌ڵیگرتووه‌ته‌وه‌‌ و وه‌ک دیاری بۆ هاوسه‌ره‌که‌ی هێناوه‌ته‌وه‌. لێرەدا (کامیۆ) بەرگری لە کوشتن ناکات، بەڵکوو دەیەوێت ئەوە پێشان بدات، کاتێ ئێمە تیۆرییەکمان لە بەرچاو گرتووە و ئەو تیۆرییە فەرمانمان پێ دەکات، چی بکەین و چی نەکەین، ئازادیمان لە دەست داوە. بۆ ئەوەی تۆ خەسڵەتی مۆڕاڵی بدەیتە پاڵ کەسێک، وەک ئەوەی (ئارام کاکەی فەلاح) کردوویەتی، ئەوە سەرچاوەت لە بەرچاو گرتووە و پێوەرەکانت لەو سەرچاوەیە هێناون. باشە و خراپە تەنیا لە ڕێگەی پێوەرەوە دەستنیشان دەکرێن، کە سەرجەم بەرهەمە فەلسەفییەکانی (نیتشە) بریتین لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو سەرچاوە و پێوەرانە. بەگشتی فەلسەفە لانی کەم لەوەوە دژی هەموو دابەشکردنێک وەستاوەتەوە، بەوەی لە هەر دابەشکردنێکدا کۆمەڵێک مانا لە پێناوی دەستەڵاتدا دەکوژرێن، تا حەقیقەتی چەسپاوی ئەو دەستەڵاتە بمێنێتەوە. ئەو پرۆسێسی جوداکردنەوەیە دەیەوێت هەموو شتێک ئاسان بکاتەوە و بە خێرایی بە ئەنجامێک بگات، کە پێشتر لای جەماوەر زانراوە. لە ئەفۆریسمی پێنجی کتێبی یەکەمی (مرۆڤی قاڵبوو لە مرۆڤایەتیدا: Human, All Too Human)، لە ژێر ناونیشانی (خراپتێگەیشتنی خەون)دا دەنووسێت: (مرۆڤی شارستانیەتە سەرەتایییە زبرەکان وای دەزانی لە خەوندا دنیای دووەمی ڕاستی دەدۆزێتەوە. ڕێک ئێرە بنکەی سەرجەم مێتافیزیکایە. بەبێ خەون نەدەکرا مرۆڤ پاساو بۆ دابەشکردنی جیهان بدۆزێتەوە. جوداکردنەوەی ڕۆح و جەستەیش هەر پێوەندیی بەم ڕاڤە کۆنەی خەونەوە هەیە).

    لە بەرهەمەکانی پێشوومدا بۆ نموونە لە کتێبی (کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات)دا هەوڵم داوە بە وردی لەو بارەیەوە بنووسم، بۆیە نامەوێت لێرەدا بۆچوونەکان پاتە بکەمەوە.
    تۆ لەم هەڵسەنگاندنەدا تەنیا ئەوانە سنووردار ناکەیت، کە هەڵیاندەسەنگێنیت، بەڵکوو ئازادیی لە خۆیشت دەستێنیتەوە و بەو سەرچاوەیەی دەدەیت، وا پێوەرەکانت لێ هەڵهێنجاون. ئەو پرۆسێسی جوداکردنەوەیە دەیەوێت هەموو شتێک ئاسان بکاتەوە و بە خێرایی بە ئەنجامێک بگات، کە پێشتر لای جەماوەر زانراوە. (ژنەکان بێگەرد و پیاوەکان بەدن)، بەرهەمی ئەو دابەشکارییەیە و تێیدا پێوەر خراوەتە گەڕ، کە نەک لە ئاستی میلـلیمان دوور ناخەنەوە، بەڵکوو پتر بەوێمان گرێ دەدەنەوە.
    ئەم گوتوبێژەی (ئارام کاکەی فەلاح) دەربڕینێکی سادەی فیکری میلـلییە، با ناوی کۆمەڵێک فیلۆسۆف و نووسەریشی تێدا هاتبن. ئەوەی دەڵێت، گۆیە پیاوان (خۆرهەڵاتیان داگیر و ناخۆش کردووە)، هەمان هەڵەی لۆجیکییە و فیکری میلـلی سەپاندوویەتی، هەمان دابەشکارییە و بە مەبەستی ئاسانکردنەوە، پەنای بۆ برراوە، دەنا ئایا نموونەی ئەو پیاوانە لە خۆرئاوایش نین؟ دابەشکردنی دنیا بەسەر خۆرهەڵات و خۆرئاوادا، بەو مەبەستەی یەکێکیان بەرز بکەیتەوە و ئەوەی دیکەیان نەوی، ئەو هەڵە لۆجیکییەیە، کە بە (جەختکردنەوەی لایەنگرانە: confirmation bias) ناسراوە. واتە پێشتر بڕیارەکە دراوە و سەرچاوە لە بەرچاو گیراوە.

    یەکێ لەو پرسیارانەی لێ کراون، لەبارەی ڕەنگەوەیە، کە حەزی لە کامیانە. ئەمە وەڵامەکەیەتی: (من هەموو ڕەنگەکانم پێ جوانە، بەڵام لە ناویاندا گەر هەر دەبێ یەکێکیان هەڵبژێرم، ئەوا شەکەری هەڵدەبژێرم). یان پرسیاری: (زیاد لە هەر شتێک ڕقت لە چییە؟)، وەڵامەکەی: (لە درۆ)یە.
    لە سەرەتای هەشتاکاندا بەرنامەیەکی تیڤی هەبوو، کە دەچووە ماڵان و کۆمەڵێک پرسیاری لە خەڵک دەکرد. دووانیان ئەوانە بوون، وا لەم نووسەرەی ئێمە کراون و هەمان وەڵامی ئەوانیشی داونەتەوە. جیاوازەکە لەوەدایە، ئەوان ناوی یەک نووسەر و فیلۆسۆفیان نەدەهێنا. لە بیرمە بینەران بە گشتی ڕەخنەیان لەو بەرنامەیە دەگرت و دەیانپرسی: (ئەرێ ئەو پرسیارانە نەسووانەوە؟).

    دیارە من نەمدەویست لەسەر ئەم وەڵامانەی دواییدا بوەستم، ئەگەر ناوی ئەو هەموو نووسەر و فیلۆسۆفەی لە گوتوبێژەکەیدا نەهێنابوونایە، چونکێ ئەم زمانەی لەگەڵ زمانی بەرهەمەکانی پێشوویدا ڕێک دێتەوە. ئایا مرۆڤ بەو مەبەستەی وەڵامی ئەم پرسیارانە بداتەوە، پێویستی بە خوێندنەوە دەبێت؟ ئایا نووسەری ئەم گوتانە، (پۆپەر) و فیلۆسۆفانی دیکەی ناسیون؟ بۆ خوێنەرێکی فەلسەفە سەختە بڵێت من بە فڵان فیلۆسۆف سەرسامم و لە فەلسەفەکەی ئەوەوە فێر بووم. ئاڕاستە فەلسەفییەکان چەند دژی یەکیش بن، هێشتا پێوەندییان پێکەوە هەیە، بەوەی فەلسەفە لە ڕێی دایەلۆگ لەگەڵ ئەوانەی ترەوە دادەمەزرێت. (پۆپەر) هەر خۆی ئەوەی کردووە. وەک بینیمان کۆمەڵێک فیلۆسۆف و نووسەری بوارە جیاوازەکان، هەم هیی پێش خۆی و هەم هاوچەرخەکانی لە پێکهێنانی فەلسەفەکەیدا بەشدارن، با ڕەخنەی توندیشی لێ گرتبن. من لەو ناگەم، ئەگەر هاوکات لەگەڵ ئەوانیشدا ئەو پێوەندییە دایەلۆگییەم نەبێت. ئێمە لە دایەلۆگی فەلسەفییەوە فێر دەبین، نەوەک لە فیلۆسۆفێکی دیاریکراو.

سەرچاوەکان:

  • Popper, Karl R. The Open Society and Its Enemies, Complete: Volumes I and II, Fifth edition (revised) 1966.
  • Popper, Karl, The Logic of Scientific Discovery, Routledge classics London and New York, 2002
  • Popper, Karl R., Conjectures & Refutations, Growth of Scientific Knowledge, Karl R. Popper, 1962.
  • Popper, Karl, The Poverty of Historicism, ARK PAPERBACKS, London and New York
  • Popper, Karl, The Myth of the Framework: In Defence of Science and Rationality, Edited by M. A. Notturno, Routledge London and New York, 1995.
  • Popper, Karl, In Search of a Better World: Lectures and Essays from Thirty Years, 1995.
  • Adorno, Theodor W.; et al. The Positivist Dispute in German Sociology, translated by Glyn Adey and David Frisby. London: Heinemann, 1977.
  • Brandt, Frithiof, Søren Kierkegaard, 1813-1855; HIS LIFE – His Works, (Danes of the Present and Past), Copenhagen, 1963.
  • Camus Albert, The Rebel, translated by Anthony Bower WITH A FOREWORD BY SIR HERBERT READ , Penguin Modern Classics, 1982.
  • Nietzsche, Friedrich, Human, All Too Human, Part I, translation of Helen Zimmern with an introduction by J. M. Kennedy, T.N. Foulis (13 & 15 Frederick Street, Edinburgh and London 1910.



ناڕەزایەتیەکانی ژنانی ئەفغانستان بەدژی یاسا ئیسلامیەکانی تاڵیبان.. نوری بەشیر

بەدوای یاسای قەدەغەکردنی خوێندنی کچان لە زانکۆکاندا لە هەفتەی رابردوودا، تاڵیبان یاسا ئیسلامیەکان توندتر دەکاتەوەو یاسای کارکردنی ژنان لە ڕێکخراوە ناحکومییەکان – NGO– دەردەکات. بەپێی ئەم یاسایەش ژنان نابێ لە رێکخراوە نا حکومیەکاندا کار بکەن چونکە لەو رێکخراوانەدا رەچاوی یاسای پۆشینی حجاب ناکرێ یان شل دەبێتەوە.
داسەپاندنی ئەم بڕیارە دژە ژن و دژی ئینسانیانە ناڕەزایەتیەکی زۆری ژنانی ئازادیخواز و یەکسانیخوازی بەدوای خۆیدا هێنا. ژنان لە ٢٢ی دیسەمبەردا بەرامبەر بڕیاری بێبەشکردنی کچان لە خوێندن لە زانکۆکاندا، دروشمی خوێندن، کارکردن و ئازادی، خوێندن مافێکی سەرەتاییە بەرزکردەوە، بەڵام بەدوای بڕیاری قەدەغەکردنی کاری ژنان لەناو رێکخراوە ناحکومیەکاندا چوارچێوەی ناڕەزایەتیەکان فراوانتر بوەوە و زۆربەی ناوچەکانی ئەفغانستانی گرتەوە. چونکە بەپێی ئەم بڕیارەی تاڵیبان ژمارەیەکی زۆر لە ژنان ڕەوانەی ماڵەوە دەکرێن و خێزانەکانیان ڕووبەڕووی برسێتی دەبنەوەو ژنانێك کە پێشتر ئازادی کارکردن و چونەدرەوەیان بەدەستهێناوە دەکرێنە کۆیلەی ناو چواردیواری ماڵ!
ژنانی ئەفغانستان لە ناڕەزایەتیەکانیادا داوایان لە کۆمەڵگای نێونەتەوەیی کرد کە هاوپشتی لە ژنانی ئەفغانستان بکەن لەبەرامبەر ئەم بڕیارە قەرەقوشیەی تاڵیبان دا بەرگری لە مافی خوێندن و کارکردنی ژنان بکەن.
ئەم یاسا دژە ژنانەی تاڵیبان دەیەوێت بیسەپێنێت بەسەر ژنان و کۆمەڵگای ئەفغانستاندا لەکاتێکدایە کە یاساکان و شەریعەتی ئیسلام لەئێران کەوتۆتە بەر نەفرەت و زەبری شۆڕشگێڕانەی ژنان و لاوان و کرێکارانی ئێرانەوە و ژنانی ئەفغانستانیش وەکو سەنگەرێکی خەباتی خۆیان دژی دەسەڵاتی دڕندانەی دژە ژنی ئیسلام و ئیسلامی سیاسی بەچاوی ئومێدەوە لێی دەڕوانن، بۆیە ئەوان لە بەشی ئەو کەسانە بوون کە لەسەرەتای دەستپێکردنی خرۆشانی شۆرشگێڕانەی ژنان و لاوان و خەڵکی زەحمەتکێشی ئێرانەوە هاوپشتی خۆیان بۆ خواستەکانی ژنان و ناڕەزایەتیەکانی خەڵکی ئێران دەربڕیوەو لەیەكێک لە خۆپیشاندانەکاندا دروشمی “ژنانی ئێران ڕاپەڕیون ئیتر نۆرەی ئێمەیە”بەرزکردبۆوە. دەسەڵاتی تاڵیبانیش هەروەکو سەرجەم بزوتنەوەو رەوتەکانی ئیسلامی سیاسی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهاندا ترسی روخانی جمهوری ئیسلامی ئێران هەراسانی کردوەو بەمجۆرە یاساو بڕیارە کۆنەپەرست و دژە ژن و دژە مرۆییانە دەیەوێ فریای خۆی بکەوێ و دەسەڵاتەکەی لە زەبری شۆڕشێكی جەماوەری ژنان و پیاوانی ئازادیخوازی ئەفغانستان بپارێزێ.
دەسەڵاتی تاڵیبان بەم بڕیارانەی دەیەوێت جێگاوڕێگایەک کە ژنانی ئەفغانستان لە دنیای شارستانی ئەمڕۆدا بەدەستیان هێناوە، پاشەکشە پێبکات و بەوجۆرە کۆمەڵگای ئەفغانستان لەناو زەلکاوی کۆنەپەرستی ئیسلامیدا و دەسەڵاتی شەریعەتدا نغرۆ بکات و هەموو تروسکاییەکی ژیانی هاوچەرخ لە خەڵکی ئەفغانستان بکوژێنێتەوە.
گومان لەوەدا نیە کە دوای ڕوخانی تاڵیبان لەلایەن ئەمریکاوە، بەهۆی ئەوەی کە نەدەکرا هەمان یاساو رێسای تاڵیبان بەسەر سەری خەڵکدا ڕابگرنەوە، سەرباری ئەوەی کە دەسەڵاتی قەبیلەیی بۆرژوازی کۆنەپەرستیان بەسەر سەری خەڵکی ئەفغانستاندا سەپاند، بەڵام دەرفەتێكی بچووک پەیدابوو تا ژنان هەناسەیەك بدەن و کەمێك لە ئازادیە فەردیەکانیان بەدەست بهێنن، بەڵام دوای ڕادەستکردنەوەی دەسەڵات بە تاڵیبان لەلایەن ئەمریکاوە، هەمان یاساو رێسای شەرع و ئیسلام دوبارە بەسەر خەڵکی ئەفغانستاندا دادەسەپێتەوەو دوبارە و دوای قوربانیەکی زۆر ژنان راپێچی کونجی ماڵەوە دەکرێن! بەڵام ئەوەی کە رێگادەگرێت لەوەی تاڵیبان بەهەمان هەوسارپچڕوای پێشووەوە دەسەڵاتی رەهاو دژە ئینسانی و دژە ژنی خۆی بەسەر خەڵکدا زاڵبکاتەوە، ئەزمونێکی خەباتکارانەیە کە لەماوەی روخانی دەسەڵاتی تاڵیباندا بەدەستیان هێناوە سەرباری ئەو دەروازەی هیواو ئومێدەی کەلەناو ژنان و خەڵکی ئەفغانستاندا لەئاکامی خرۆشان و هەڵسانی شۆڕشگیڕانەی ژنان و لاوان و خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێشی ئێراندا دروست بووە.

٢٤/١٢/٢٠٢٢




ڕێگای بڕاو و ڕێگای پێشڕەوی.. وەرگێڕانی بۆ کوردی: کاوە عومەر

دیمانەی خەلیل کەیوان لەگەڵ حەمید تەقوایی

هەڵسەنگاندنی شۆڕشی ژن ژیان  ئازادی لە سەروبەندی ١٠٠هەمین ڕۆژدا

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵی جەدید ئامادەکراوە

خەلیل کەیوان: شۆڕشی مەهسا، شۆڕشی ژن، ژیان، ئازادی لە چیدایە؟ ئایا کەم بووەتەوە؟ بۆچی مانگرتنەکان هێشتا بەشین و بۆچی لەسەر ئاستی وڵات نین؟ تەوەری شۆڕش چییە و دروشمەکانی چین؟ ڕۆڵی بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگا لە شۆڕشدا چییە؟ کاریگه ڕی شۆڕش له سه ڕ ڕیزه کانی ڕژیم و هێزه کانی سه ڕکوت چ بوو؟ کاریگەرییە جیهانییەکانی شۆڕش چی بووە؟ شۆڕش بە چ پرۆسەیەکدا تێپەڕیوە؟ هەنگاوەکانی داهاتوو و ئەو دیدگایەی کە لەبەردەم شۆڕشدایە چین؟ لە سەروبەندی سەدهەمین ڕۆژی شۆڕشدا لەگەڵ حەمید تەقوایی باسی ئەو پرسیارانە دەکەین.

حەمید تەقوایی، لە هەفتەکانی یەکەمدا کۆبوونەوەی خوێندکاران و ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانی گەڕەکەکان زیاتر بەربڵاوتر بوو. لە کوردستان شاهیدی ڕاپەڕینێکی بەربڵاو بووین، کە ئێستا پانتایی و چڕیی کەمی کردووە. هۆکارەکە چیە؟ ئایا سەرکوتەکان ڕۆڵی هەبووە لە کەمکردنەوەی ناڕەزایەتییەکان یان هۆکاری دیکە هەیە؟

حەمید تەقوایی: بێگومان سەرکوت و کوشتن لەلایەن حکومەتەوە ڕێگرییە، بەڵام بە هیچ شێوەیەک ڕۆڵی یەکلاکەرەوەی نەبووە. دەکرێ بڵێین حکوومەت تا ڕادەیەکی زۆر لە سەرکوتەکانیدا سەرکەوتوو نەبووە. پێم وایە ئەم تێبینییەی ئێوە هۆکاری دیکەی هەیە. خاڵی یەکەم ئەوەیە کە هەموو شۆڕشێک هەوراز و نشێوی هەیە. شۆڕش لە سفرەوە بۆ سەد ڕێچکەیەکی هێڵی بەردەوام پەیڕەو ناکات، بەڵکو هەوراز و نشێوی هەیە، بەردەوام خۆی نوێ دەکاتەوە ، بەدوای میتۆدی نوێدا دەگەڕێت، بیردەکاتەوە، ڕێگەی نوێ بۆ هێرشکردن دەدۆزێتەوە، بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگا پێیەوە پەیوەست ئەبن و ڕێکخراوتر دەبن. لە ڕاستیدا دەتوانین بڵێین پڕۆسەی شۆڕش، نەک تەنها شۆڕشی ئێستا بەڵکو هەر شۆڕشێک، لە بنەڕەتدا پرۆسەی قووڵکردنەوەی و ڕێکخستنی و هۆشیاربوون لێی و ڕێکخستنی زیاترە. لە شۆڕشی ئێستادا، بە وردی دەتوانن ئەم پرۆسەیە ببینن.

لە هەفتەی یەکەم یان سەرەتای ڕاپەڕینەکەدا تەقینەوەیەکمان هەبوو، جۆرێک لە بڵێسەی سەرەتایی. خوێندکاران و گەنجان و ژنان ناڕەزایەتیان دەربڕی و ئەمەش چاوەڕوانکراو و سروشتی بوو. تووڕەیی کۆمەڵگا لەسەر کوشتنی مەهسا سەرەتا گەنجانی کۆکردەوە و ئەم بزووتنەوەیە بوو بە توخمێکی چالاک بۆ هێنانی بەشەکانی دیکەی کۆمەڵگا بۆ گۆڕەپانەکە. شێوازی نوێ بەکارهێنرا، ناڕەزایەتییەکان زیاتر ڕێکخراوتر بوون، چیتر خۆیان بە ناڕەزایەتی ناونەدەبرد بەڵکو بە شۆڕش، توێژی نوێ هاتنە گۆڕەپانەکە و شەڕی نوێ دروست بوو، ڕووبەڕووی ناڕەزایەتی بەربڵاو و گشتی و ڕادیکاڵ بووەتەوە لەلایەن کەسایەتییە ناودارەکان و چەندین ڕوبەڕوبونەوەی نوێ دروست بوو. توێژە نوێیەکانی کۆمەڵگا پەیوەست بوون بە شۆڕشەوە و شۆڕش زیاتر پێکهاتووتر و ڕێکخراوتر بووە. ئێمە شاهیدی ڕادیکاڵبوونی دروشمەکانیشین.

  فۆرمێکی نوێ لە خەبات کە لە ناڕەزایەتییە پێشوەختەکانی ١٤ و ١٥ و ١٦ی ئازەرەدا بینیمان، ڕێپێوان بوو لە شەقامە سەرەکییەکان و گردبوونەوە لە گۆڕەپانەکاندا. لە لایەکی ترەوە مانگرتنەکان بەرەو فراوانبوون دەچن، دوای مانگرتنی سەرتاسەری کاسبکاران، ئێستا شاهیدی فراوانبوونی مانگرتنی کرێکاران دەبین. هەروەها بەشەکانی تری کۆمەڵگا وەک پارێزەر، پزیشک، پەرستار، وەرزشوان، سینەماکار و هتد دەچنە ناو شۆڕشەوە. بەکورتی دەتوانین بڵێین ئەگەرچی شۆڕش لەڕووی چەندایەتییەوە فراوانبوونێکی هێڵکاری و بەردەوامی نەبووە، کە لەهەر شۆڕشێکدا چاوەڕوان دەکرێت، بەڵکو لەڕووی قووڵی و گەشەی چۆنایەتییەوە، لەڕووی فۆرمەکانی خەبات و لەڕووی لە ڕووی ڕێکخستن و زیاتر هۆشیاربوونەوە، پێشکەوتووە و بەهێزتر بووە.وە بەهێزتر بووە.

خەلیل کەیوان: هەڵسەنگاندنی ئێوە بۆ بەشداریی چین و توێژە جیاجیاکانی کۆمەڵگا لە ڕاپەڕینی شۆڕشگێڕانەدا چییە؟ ئایا دەیەیەی هەشتاییەکان، گەنجان و خوێندکاران هێشتا ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕن ؟ کرێکاران چ ڕۆڵێک دەگێڕن؟

حەمید تەقوایی: گەنجان و ژنان تا ئێستاش لە هێڵی پێشەوەی شۆڕشدان، قوتابیان و بەتایبەتی ژنانی گەنج ڕۆڵی دیار دەگێڕن. هۆکارەکەی ڕوونە. سروشتییە لە ڕووبەڕووبوونەوەی حکومەتێکی سەدەی ناوەڕاست و بەردبوو و ژنکوژدا، حکومەتێک کە یەک پایەی هەژموونی بەسەر هەموو کۆمەڵگادا و یەک پایەی دیکتاتۆری و چەوساندنەوە و ئازارەکانی بەسەر کۆمەڵگادا سەپاندووە، ژنکوژی و ئاپارتایدی جێندەرییە، گەنجان و ژنان لە ڕیزدان لە پێشەوە بن ئەمە خاڵێکی بەهێزی شۆڕشە، بەڵام تا زیاتر هاتووین، بەشەکانی تری خەڵکیش چالاک بوون و پەیوەندییان بە شۆڕشەوە کردووە. ئەمڕۆ دەبینین شۆڕش تەنها لە گەنجان و هەشتاییەکان و قوتابیاندا سنوردار نییە. با نموونەیەکتان بۆ باس بکەم. چلەکان لەبەرچاو بگرن. دەتوانن ببینن کە مەراسیمی یادی ٤٠ ساڵەی هەزاران کەس بەڕێوەدەچێت و هەموو نەوەکان و هەموو چین و توێژەکان دێنە گۆڕەپانەکە بۆ یادکردنەوەی ئازیزانی کۆچکردوو. یان ئەو ناڕەزایەتیانەی کە ئێستا سینەماکاران دەستیان پێکردووە، ئەو بزووتنەوەیەی کە ماوەیەکە وەرزشوانان دەستیان پێکردووە. مەرج نییە ئەمانە لە نەوەی گەنجەوە بن، ئەوان بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگان کە دێنە مەیدان و ناڕەزایەتی دەردەبڕن لە پێگەی کۆمەڵایەتی خۆیاندا وەک بەشێک، وەک هونەرمەند، نووسەر، وەرزشوان، کرێکار، پزیشک، پارێزەر و هتد. بەم مانایە دەبێ بڵێین ئەگەرچی لەڕووی تەوەرەی شۆڕشەوە، بە هۆی مۆدێرنیزمەوە دەستی پێکرد، بەهۆی ڕزگارکردنی ژنانەوە، بەهۆی ڕووبەڕووبوونەوەی جیاکارییەکی بنەڕەتی لە نێوان ٥٠٪ی کۆمەڵگا و ٥٠٪ کەی دیکە، کە دژی جیاکاری جێندەرییە، و هێشتا پایەیەکی گرنگی شۆڕشە، بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە تەنها ژنان یان تەنها گەنجان لە ناڕەزایەتییەکاندا چالاکن. وەک دەبینین بۆ نمونە ئەو ڕۆڵەی بازرگانەکان دەیگێڕن، ئێستا کرێکارانی نەوت دەیگێڕن، یان ئەو ناڕەزایەتیانەی کە کەسایەتییە ناودارەکان و کەسایەتییە هونەری و ئەدەبییەکان و پارێزەران و پزیشکان دەیگێڕن، بەشێکی گرنگی شەڕی خەڵکن لەگەڵ حکومەت. بەم مانایە شۆڕش ئێستا بە مانای ڕاستەقینەی وشەکە گشتگیرە و بەشێکی گەورەی کۆمەڵگا لەخۆدەگرێت.

خەلیل کەیوان: باست لەوە کرد کە مانگرتنی کرێکاری تەشەنە دەکات، بەڵام هێشتا نەبووەتە سەرتاسەری، بۆچی ئەو داواکاریانەی لە مانگرتنەکاندا وروژێنراون کە پەیوەندییان بە سەندیکاکانەوە هەیە؟ مانگرتن لە چ هەلومەرجێکدا دەبێتە سیاسی و سەرتاسەری؟

حەمید تەقوایی: بە بڕوای من مەرج نییە بە سەرتاسەری بوون بە مانای سیاسیکردن بێت. مانگرتنەکان دەبێتە هۆی داخوازی سیاسی، و دەکرێت داواکاری سیاسی بخرێتە سەر مێز، بەڵام لەم بارودۆخەی ئێستادا هەر مانگرتنێک، تەنانەت ئەگەر تەنها پرسی سەندیکاکان بوروژێنێت، بە کردەیی ناڕەزایەتییەکی سیاسییە. کاتێک لەسەر بنەمای شۆڕشی کرێکاری تەنانەت بۆ زیادکردنی حەقدەستیش مانگرتن دەدات، لە ڕاستیدا دەزانێت کە لە ڕوانگەی سیاسییەوە فشار دەخاتە سەر حکومەت. شۆڕش حکومەتی لە سێ گۆشەدا چەقاندووە و لەم دۆخەدا هەموو مانگرتنێک مانای سیاسی و هەڵوێستێکی سیاسی هەیە. بە لەبەرچاوگرتنی هاوسەنگی هێز، ڕەنگە کرێکاران بیانەوێت بەشێکی فراوانتر  کێش بکەن بۆ مانگرتنەکەو بەهێزتر دەربکەون و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش، داواکارییەکانی سەندیکای کرێکاران بخەنە سەر مێز، بەڵام لەم دۆخەدا وەدیهاتنی هەمان داواکارییەکان بە مانای ڕووخاندن دێت. لە هەلومەرجی ئێستادا کە هەموو کۆمەڵگا دەکوڵێت و دروشمی مەرگ بۆ خامنەیی و ڕووخاندن و هتد بەربڵاو بووە، بە بڕوای من هەر مانگرتنێک بە بەشێک لەم بزووتنەوەیە دادەنرێت. بۆیە لەڕووی ستاتۆی کردەیی و ڕاستەقینەی مانگرتنەکانەوە، پێویستە بگوترێ کە هەموو مانگرتنەکان لەم بارودۆخەی ئێستادا سیاسین، تەنانەت ئەگەر بە ئاشکرا داواکارییە سیاسییەکان نەخەنە سەر مێز. ئێستا با ئەو ڕاستییە پشتگوێ بخەین کە لە یەکەم ڕۆژی مانگرتنیان لە عەسەلویە، بەشێک لە کرێکاران، وەکوو کرێکارانی نەوت، بە دروشمی مەرگ بۆ خامنەیی کۆبوونەوە و ئێمەش جگە لە کۆبوونەوەی… کرێکاران بە دروشمی سیاسی، بەڵام ئەگەر ئەم فاکتەرە نەبوایە، لە ڕووی هەڵوێستی ڕاستەقینەوە مانگرتنەکانی ئەمڕۆ سروشتێکی سیاسییان هەیە.

خەلیل کەیوان: ڕاتان چییە لەسەر ناوەڕۆکی داواکاری و دروشمەکان؟ خواستی هاوبەشی هەموو مرۆڤەکان ڕوخاندنە، بەڵام دروشمەکان ئامانجی تایبەتتر دەردەبڕن وەک ڕاگرتنی لەسێدارەدان و ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی و هتد. هەڵوێستیان لە پڕۆسەی شۆڕشدا چییە؟ چ پەیوەندییەکیان بە ڕووخاندنەوە هەیە؟

حەمید تەقوایی: بە بڕوای من ئەم داواکاریانە لە پڕۆسەی شۆڕشدا جێگەیەکی گرنگیان هەیە و پەیوەندییان بە ڕووخاندنەوە تەواو ڕوونە. لە ڕاستیدا کۆمەڵگا بە پێشنیار کردنی ئەم داواکاریانە دەڵێ چی دەبێت لەگەڵ ڕووخاندن ڕووبدات و چی دەبێت نکۆڵی لێ بکرێت. بەم دروشمانە، لەگەڵ داواکاری ئازادکردنی هەموو زیندانیانی سیاسی، بە دروشمی هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان – نەک تەنها ئەم یان ئەو سزای لەسێدارەدان، بەڵکو سزای لەسێدارەدان وەک کوشتنی دەوڵەت – کۆمەڵگە خەریکە ڕایدەگەیەنێت کە چی دەوێت و چییە لە ڕووخاندن تێدەگات. ئەمڕۆ چالاکوانان لە ڕاگەیاندن و لێدوانەکانیاندا داواکاری ڕیشەیی دەردەبڕن و لە ڕاستیدا دەڵێن تێگەیشتن و ڕوونکردنەوەیەکی باشترمان هەیە بۆ ڕووخاندن.

  لە لایەکی ترەوە ئەمانە بەرەی شەڕی تایبەتن بۆ ڕووخاندنی حکومەت. ڕووبەڕووبوونەوەی حکومەت بەمەبەستی لابردنی ئامرازەکانی لەسێدارەدان لە دەستی، بۆ ڕێگریکردن لە دەستگیرکردن و پێدانی سزای زیندانیکردن بەو شێوەیە بێ سنوور و هتد. ئەمانە هەنگاوی ئەرێنین، هەنگاوی گرنگن، شەڕی گرنگن، بۆ ئەو شەڕە سەرتاسەرییەی کە ئێمە پێی دەڵێین شۆڕش بۆ ڕووخاندن. ئەم داواکارییە تایبەتانە و ئەم ناڕەزایەتیانە دەبێ بە بەرەی تایبەت و شەڕی ڕووخاندنی حکومەت هەژمار بکرێن.

  دوا شت کە لەم بارەوە دەبێ بیڵێم ئەوەیە کە شۆڕش بە گشتی ڕێکخراوتر بووە، هەروەها لە ڕووی ناوەڕۆک و داواکاری و ڕێکخستنەوە زیاتر چەپگەرایی بووە. ئێستا دەتوانن بزانن کە هەموو جوڵەیەک بە پەیوەندی پێشوەختە ڕێکخراوە. وەک ئەو سێ ڕۆژەی کە ئێستا دەگوزەرێت – ٢٨ و ٢٩ و ٣٠ی ئازەر – یان ١٤ تا ١٦ی ئازەر کە هەموویان پەیوەندی سێ ڕۆژە بوون، یان ئەو پەیوەندییەی کە بۆ ٣ تا ٥ی دی ماە، ئەو بانگەوازە سێ ڕۆژیانە بوون کە کرێکارانی پاڵاوگە بانگەوازیان بۆ مانگرتن کردووە. بەم مانایە دەمەوێت بڵێم شۆڕش زیاتر ڕێکخراو و پلان بۆ داڕێژراو بووە. تەوەری ئەم بانگەوازانە زۆر چەپ و ڕوون و ئاشکراو و شەفافە بەرامبەر هەموو سیستەمەکە و دژی هەموو ئەو سیاسەتە دژە مرۆییانەی کە ئەم حکومەتە نوێنەرایەتی دەکات. بە گشتی لە هەڵسەنگاندنێکی گشتیدا دەبینیت کە شۆڕش لە ڕاستیدا ڕێکخراوتر و ڕێکخراوتر و چەپتر بووە و بەرەو پێشەوە دەڕوات.

خەلیل کەیوان: کاریگەرییە جیهانییەکانی شۆڕش سەرسوڕهێنەر بووە. سەرنجێکی زۆری بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە. چ گۆڕانکارییەکی لە ڕەهەندی جیهانیدا کردووە و چ ئەنجامێکی هەبووە؟

حەمید تەقوایی: پێموایە ئەم شۆڕشە زۆر ناوازەیە و تەنانەت بێ وێنەیە. شۆڕشێکە بە دروشمی ژن و ژیان و ئازادی  سەرنجی ڕای گشتی جیهانی ڕاکێشاوە چونکە ئازادی ژن بە ژیانەوە دەبەستێتەوە و بە ئازادیی هەموو کۆمەڵگاوە دەبەستێتەوە. وەک ئێمەی چەپەکان هەمیشە دەمانگوت کۆمەڵگا بەبێ ئازادی ژن ئازاد نییە. شۆڕشی ئێستا بە کردەوە ئەمەی خستۆتە سەر مێز. لە ڕاستیدا ئەمەی پەروەردە کردووە و دونیاش لەوە تێدەگات و خۆی بەم شۆڕشەوە دەبەستێتەوە. تەنانەت لە پێشکەوتووترین و پیشەسازیترین وڵاتانی ئەوروپای ڕۆژئاواشدا، ئەم داواکاریانە، ئەم دروشمانە، ئەم ئامانج و ئایدیاڵە پێشکەوتنخوازانە و بەربڵاون. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش ​​شۆڕش بانگەوازێکی جیهانی هەیە.

هەروەها ئەو ڕۆڵە قارەمانانەی ژنان و گەنجان بەرامبەر بە حکومەتێک کە لە ڕووی دڕندەیی و  سەرکوتکردنەوە لە جیهاندا بێ وێنەیە، و هەموو سنوورەکانی تاوانی تێپەڕاندوە، سەرنجی جیهانی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە. ئەم ڕووبەڕووبوونەوەی قارەمانانە لە ڕوانگەی جیهانەوە جێگەی ستایش و سەرسوڕهێنەر و ئیلهامبەخشە. هەر لەبەر ئەم هۆکارانەشە کە دەبینین شۆڕش هێزی پاڵپشتی زۆری لە گۆڕەپانی جیهانیدا دۆزیوەتەوە. نەک هەر کەسایەتیەکان، ناودارەکان ، هونەرمەندان و هتد لە بەرامبەر پشتیوانی خەڵکی ئێران وەستاون، نەک هەر ئێستا “ژن، ژیان، ئازادی” بووەتە دروشمێکی جیهانی و بەچەندین  زمانێک سروودی “بەرایی” پێشکەش دەکرێت یان مەهسا ژمارەی پێوانەیی تویتەریی شکاندووە، جگە لەمانە دەبینن تەنانەت سیاسەتمەداران و ئەندامانی مەجلیس پشتگیری لە شۆڕشی ئێران دەکەن، دەیان نوێنەر و بەرپرسی حکومەت بەرپرسیارێتی ئەو زیندانییە سیاسیانەیان لە ئەستۆ گرتووە کە گیراون یان سزا دراون و بەدوایدا دەگەڕێن کەیسەکانیان.

لە لایەکی دیکەوە دەبینیت کۆماری ئیسلامی لە کۆمیسیۆنی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پێگەی ژنان دەرکراوە، لەلایەن پەرلەمان و بەرپرسانی حکوومەتی ڕۆژئاواوە شەرمەزار دەکرێت و هتد و هتد. بەم مانایە دەبێ بگوترێ کە بەرەیەکی جیهانی بۆ پشتیوانی لە شۆڕش و دژی حکوومەت کراوەتەوە. ئێمە لە ئاستی جیهانیدا شاهیدی گۆشەگیری و پەرواێز کەوتنی کۆماری ئیسلامیین و ئەمەش بەشدارییەکی گرنگ و کاریگەرە لە شۆڕشی خەڵکدا لە پێناو ڕووخاندنی ئەم حکومەتە خێراتر و بە تێچووی کەمتر.

خەلیل کەیوان: نیشانەکانی ناڕێکخراوی هێزەکانی حکومەت و داڕمانی هێزەکانی سەرکوت هەیە. بەڵام هێشتا ئەو دابەشبوونە لە لوتکەی حکومەت و ڕووخانی هێزەکانی سەرکوت نابینین. دابەشبوون و لەدەستدانی دەسەڵات لە چ بارودۆخێکدا و کەی ڕوودەدات؟

حەمید تەقوایی: وەک وتت ئەم پرۆسەیە دەستی پێکردووە. بۆ نمونە دەبینین بەشێک لە پێشکەشکاران و کەسانی بەشدار لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆن دەست لەکار دەکێشنەوە، بەرپرسانی ئێستا و پێشوو دژایەتی خۆیان ڕادەگەیەنن یان هەندێک جار دەست لەکار دەکێشنەوە یان ناڕەزایەتی دەردەبڕن لەم دۆخە، هەرچەندە بە زمانێکی دیپلۆماسی و نەرم و نیان، بەڵام دەسەڵاتیان لە ناوەندی دەسەڵاتەوە هەیە .واتە خامنەیی و تیمی ماددە هۆشبەرەکانی حسابی خۆیان جیا دەکەنەوە و دەیانەوێت خۆیان لە حکومەت دوور بخەنەوە. ئەم پرۆسەیە دەستی پێکردووە، بەڵام ئەو کەوتنەی کە ئێوە دەیڵێن و چاوەڕێی دەکەین هێشتا ڕووی نەداوە و ئەمەش شتێکی تێگەیشتووە. شۆڕش هێشتا گەنجە. ئێمە لە مانگەکانی یەکەمی شۆڕشدا دەژین، شۆڕش بەرفراوانتر دەبێت و لەگەڵ فراوانبوونی بەدەنەی هێزە سەرکوتکەرەکان خۆیان لە حکومەت دوور دەخەنەوە، جیا دەبنەوە، سەرپێچی دەکەن، فەرمانی فەرماندە و فەرماندەکانیان پێشێل دەکەن. ئەمەش ڕوودەدات. چەند نموونەیەکمان لەم بارەیەوە بینی، بەڵام بەربڵاوتر دەبێت.

ئەوەندەی پەیوەندی بە هەموو حکومەتەوە هەیە، گریمان کەسێکی وەک خاتەمی بە ستایشی دروشمی ژن ،ژیان . ئازادی قسە بکات، یان بەرپرسانی دیکە هەڵوێستی دژ بەیەک دەگرنەبەر، هەندێک لە حکومەتەکان بە قسەی خۆیان لە سێدارەدانەکان  لەڕووی شەرعیەوە دەخەنە ژێر پرسیار و بەرەنگار بوونەوە و ڕەخنە و ناڕەزایەتی لە هەندێک میدیای حکومی و نیمچە حکومیدا زیادی کردووە و هتد. تێکەڵکردنی ئەمانە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ڕیزەکانی حکومەت بە تەواوی ناڕێکخراون، ئەو هێڵەی کە لە حکومەتی ئێستادا دارکاری دەکات و لێدەدات، لە ڕاستیدا ئەم شمشێرەی بەسەر سەری کەسانی ناوخۆیشیادا بەرزکرددوەتەوە، هەڕەشە و فشاریان لەسەر کراوە و ئەمەش ئەوە دەردەخات کە  تەواوی دەسەڵات تەمنی کۆتایی هاتووە. حکومەت ناتوانێت درێژە بەو هێڵە بدات و بەڕای من شاهیدی گرژیی زیاتر و لەدەستدانی هێزی زیاتر دەبین لە ڕیزەکانی حکومەتدا، تەنانەت لە هێزە سەرکوتکەرەکانیشدا.

خەلیل کەیوان: لە سەروبەندی سەدهەمین ڕۆژی شۆڕشدا هەڵسەنگاندنی ئێوە چییە، ڕوانگەی شۆڕش چییە؟ هەنگاوەکانی داهاتوو و گەشەکردنی لە ڕووی فۆرم و ناوەڕۆکەوە چین؟

حەمید تەقوایی: لە ڕووی فۆرمەوە، وەک وتم شۆڕش زیاتر ڕێکخراوتر و هۆشیارتر دەبێت و بە بانگەوازی پلان بۆ داڕێژراو دێتە گۆڕەپانەکە. ڕێکخراوە شۆڕشگێڕەکان دروست دەبن و هەڵدەستن؛ وەک گەنجانی شۆڕشگێڕ، وەک ئەنجومەنی سازدانی ناڕەزایەتی کرێکارانی نەوت، وەک ئەو گروپانەی ئێستا وەک خوێندکار یان قوتابی چالاکن و بە ناو و نیشانی خۆیانەوە بانگەواز دەکەن، ڕۆژەکان دیاری دەکەن، تەنانەت شێوازی خەباتیش دیاری دەکەن و هتد. لەو بانگەوازە سێ ڕۆژەدا، واتە ١٤ بۆ ١٦ی ئازەر، سێ ڕۆژ بە ڕیز ڕۆژی مانگرتن و ڕۆژی خۆپیشاندانی گەڕەک و ڕۆژی خۆپیشاندان و ڕێپێوانی مەیدانییان ڕاگەیاندبوو و هەمان شت ڕوویدا. ئەمەوێت بڵێم شۆڕش خۆی ڕێکخستووە و خۆی لە قاڵب داوە و ئەمەش فراوانتر دەبێت. بەڕای من گردبوونەوەی زیاتر دەبرێتە پێشەوە، شۆڕش ئۆتۆریتەی نوێ دەدۆزێتەوە، لە بزووتنەوەی کرێکاریدا، بە تایبەتی شاهیدی سەرهەڵدانی گردبوونەوە، شورا، دامەزراوە، ئەنجومەن دەبین کە ڕۆڵێکی کارا دەبینن لە ڕێکخستنی مانگرتنەکاندا. ئێستا تۆوی ئەم پێشهاتانە دەبینین. بۆ نموونه له مانگرتنی ئه م دواییه ی کرێکارانی نه وتدا، کرێکارانی نه وتی فه ڕمییش هاتوونەتە گۆڕەپانەکە و هاوشانی کرێکارانی گرێبەست مانگرتنیان ڕاگەیاندووە و پێشبینیش دەکرێت ئەنجوومەنی ناڕەزایەتیی کرێکارانی نەوتی گرێبەست فراوانتر بێت و ئێمەش وای لێدەکەین بینینی شورای سەرتاسەری لە تەواوی پیشەسازی نەوت و پترۆکیمیایی. ئەمانە هەموویان لە بەرچاو دایە.

شۆڕش خەریکە زیاتر ڕێکدەخرێت و لەگەڵ ڕێکخستنیشدا خەریکە چەپگەرایی زیاتریش دەبێت. دەستەجەمعی و شورای کرێکاری هەڵدەستن و تا زیاتر چینی کرێکار و مانگرتنی کرێکاری زیاتر بەرچاو بکەوێت، جەمسەری چەپ لە کۆمەڵگادا بەهێزتر دەبێت، جا چ بێت یان نا. گوتار و ڕوونکردنەوە و شیکردنەوە، ڕەخنە و ناڕەزایەتی و گۆشەی خواستی قووڵی ئینسانی چەپ و چینی کرێکار بەربڵاوتر دەبێت و شۆڕش نوێنەری نوێ لە ڕیزی کەسایەتییەکان، هەڵسوڕاوانی ڕێکخراوە کرێکارییەکان بە ئاڵای ڕەخنەی قووڵ سۆسیالیستیەوە دەدۆزێتەوە  لە دۆخی ئێستا. مەبەستم ئەوەیە کە مەرج نییە دروشمەکە ڕاستەوخۆ سۆسیالیستی بێت، بەڵام ئەوەی من مەبەستمە ئەوەیە کە ڕەخنە لە کۆیلایەتی کرێ، ڕەخنە لە هەژاری، ڕەخنە لە کەلێنی چینایەتی بە تەواوی پەیوەستە بە بزووتنەوەی ڕووخاندن و ڕەخنەگرتن لە حکومەتێکی دژە ژن،  دژە ژیان و دژە ئازادیە. وەستانەوە لەبەرانبەردژە ژنی و ستەم و دیکتاتۆرییەت لە گۆشەیەکی قووڵی ئینسانی و ڕادیکاڵی چەپەوە دەدۆزرێتەوە و فراوانتر دەبێت.

  بەڕای من شۆڕش هاوتەریبە لەگەڵ ڕێکخستن، هاوتەریبە لەگەڵ بەهێزکردنی ڕۆڵی کرێکاران لە شۆڕشدا، هاوتەریبە لەگەڵ پێشخستنی گشتیی بیروڕای گشتی و ڕەخنەی گشتی و گوتاری گشتی، لەڕووی وتنی نەخێر بۆ دۆخی ئێستا، لە ڕووی مانای ڕووخاندن و شکاندنی دۆخی ئێستا، لە هەموو ئەم بۆچوونانە زیاتر چەپ و ڕادیکاڵ دەبن و ئێمە چاودێری ئەم ڕەوتە دەکەین.

خەلیل کەیوان: حیزب لە سەرەتای چالاکییەکانیەوە مژدەدەر و پڕوپاگەندەکاری شۆڕش بووە و جەختی لەوە کردووەتەوە کە ڕزگاری خەڵکی ئێران تەنیا بە شۆڕش مومکین دەبێت. ئایا پێشبینی شۆڕشێکی واتان کردووە؟ ڕۆڵی حیزب لە پێکهێنانی شۆڕشی ژنان و ژیان و ئازادیدا چی بووە؟ لە داهاتوودا چ ڕۆڵێکی دەبێت؟

حەمید تەقوایی: ئەم پرسە دەکرێ لە لایەنی ئیمکان و خوازراو و زەروورەتی شۆڕشەوە لێی بکۆڵینەوە. لە ستراتیجی حیزبەکەماندا شۆڕش لە هەر سێ لایەنەکەدا جێگەی یەکلاکەرەوەی هەبووە.

لە ڕووی ئیمکاناتەوە، هەر لە سەرەتای پێکهێنانی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریەوە، ڕامانگەیاند و مژدەدەر و بانگەشەکار بووین کە شۆڕش تاکە ڕێگەی مومکینە بۆ ڕزگاربوون لە خراپەی ئەم حکومەتە و هیچ ڕێگەیەکی تر نییە، و بینیمان کە هیچیان نەبوو. هێڵی گۆڕانکاری، هێڵی گۆڕان وردە وردە، ڕیفۆرمخوازی حکومی و ناحکومی، گۆڕینی ڕژێم و گۆڕانکاری لە سەرەوەی دڵخوازی ئۆپۆزیسیۆنی ڕاست و هتد ئێمە لەبەنبەر هەموو ئەمانەدا وەستاین و ڕەخنەمان لێگرت و وتمان  ئەمە تەنها ئەیەوێت تەمەنی ڕژێم درێژ کاتەوە وە ئێستا کۆمەڵگە لە ئاستی ملیۆنیدا گەشتوەتە ئێرە کە هێچ گۆڕانکاری وچاکسازیەک یەک لەسەرەوە ئیمکانی نیە.

خاڵێکی تر ئەوەیە شۆڕش واتە پشتبەستن بە توانای خۆی و ئەمڕۆ هەموو خەڵک ئەمە دەزانن. دەزانن کەس لە سەرەوە،لە دەسەڵات یان هێزێکی دەرەوەی کۆمەڵگا، دەرەوەی دەسەڵاتی شەقام، بەفریامان ناکەوێت. مرۆڤەکان لە ئاستێکی بەرفراوان تێگەیشتوون کە دەتوانن بە دەسەڵاتی خۆیان و بە شۆڕشێکی سەرو ژێرکەر و ئینسانی و گشتگیر ئازاد بکرێن. و ئەمە گوتاری حیزبی ئێمە بوو بۆ دەیان ساڵ. هەر لە سەرەتای چالاکییەکەمانەوە، هەر لە شۆڕشی ١٣٥٧ەوە، کە دامەزرێنەران و زۆرێک لە تێکۆشەرانی ئەم حیزبە مێژووی خۆیان هەیە، باسەکە ئەوە بوو کە تەنیا بە شۆڕش دەتوانین ئازاد بین. ئەمەش لە ڕووی شیاوی پێکهاتنەوەیە.

لە ڕووی خوازراویشەوە شۆڕش پێشەنگە بۆ بەدیهێنانی ئایدیاڵە ئینسانییەکانی جەماوەری خەڵک. مژدە خۆشەکە ئەوەیە کە هەموو خواست و ئامانجێکی ئینسانی کە هەمانە بە ژێرەوژوورکردنی ئەو دۆخەی کە هەیە دەتوانین بەدی بهێنین. هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان، ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی، نەهێشتنی قەڵەشتی نێوان دۆڵی قووڵی هەژاری و سەروەت و سامانی کۆمەڵگا، لەڕووی خۆشگوزەرانی گشتییەوە، لەڕووی بەهرەمەندبوونی تەنانەت خەڵک لە ماف و ئازادییە مەدەنییەکانیان، هەموو ئەمانە پشت بە شۆڕش دەبەستێت. ئەمەش بە واتای خواستراوی جەماوەری شۆڕش لە ڕووی تەوەرەکەی و ئەو داهاتووە گەشاوەی کە دابینی دەکات.

لایەنی دووەمی خواستراوی شۆڕش ئەوەیە کە شۆڕش جۆرێکە لە گۆڕینی هەلومەرجەکان، کە ٩٩٪ لەگەڵ خواست و ئامانجە ڕزگارکەر و ئینسانی و یەکسانیخوازەکاندا دەگونجێت. لەم فۆرمەی گۆڕانکاریدا، تێکشکاندنی ماشێنی حکومەت و دەسەڵات بەسەر خەڵکدا شاراوەتەوە. تەنیا لە ڕێگەی شۆڕشەوە خەڵک  دەتوانن ڕۆڵێکی ڕاستەوخۆ بدۆزنەوە لە دیاریکردنی چارەنووسی خۆیاندا. شێوازەکانی تری وەک کودەتا، هەڵبژاردن، ڕیفراندۆم، گۆڕانکاری لە سەرەوە خەڵک لە پەراوێزدا دەهێڵنەوە. ئەم کێشەیە بە واتای دیاریکردنی چارەنووسی کۆمەڵگا لە سەرووی خەڵکەوەیە و لە ڕێگەی چینی دەسەڵاتداری یەک لەسەدی مفتەخۆر. تەنیا شۆڕش، بە پێی پێناسەی جەماوەری خەڵک، دەسەڵاتی کرێکاران، زەحمەتکێشان، دەسەڵاتی ٩٩٪ دەهێنێتە سەر شەقام و بە کردەیی دەست چارەنووسی خۆیان بەدەستەوە دەگرن. تەنیا لەگەڵ شۆڕشدایە کە ئارەزووی قووڵی مرۆڤایەتی بەدی دێت. تەنیا بەم شێوەیە ڕزگاری بە مانا ڕاستەقینەکەی دەتوانرێت بەدی بهێنرێت.

و لە کۆتاییدا باسەکە لەسەر پێویستی شۆڕشە. بەو مانایەی کە کۆمەڵگا چیترناتوانێت بەرگەی ئەو بارودۆخانە بگرێت. ئەمە شەڕی مانەوەیە. شۆڕش لە دۆخی ئێستای ئێراندا دیارە شەڕی مانەوەیە. لە ڕوانگەی حکومەتەوە شەڕێکە بۆ مانەوە و پاراستنی دەسەڵات و سەروەت و سامان و غەنیمەت. حکومەت دەیەوێت زاڵبوون و دەسەڵاتی دۆزەخی خۆی بپارێزێت. وە لە ڕوانگەی کۆمەڵگاوە شەڕێکە بۆ مانەوەی ژیان. ژیان لە ژێر دەسەڵاتی ئەم تاوانبارانە ئیتر مومکین نییە! خەڵک ئەمەی بینیوە، بە چاوی خۆی بینیویەتی، ئەزموونی ئەم چارەکە زیاتر لە جاران دەرکەوت کە ئەم حکومەتە بکوژی خەڵکە. ئێمە هەمیشە ڕامانگەیاندووە کە کۆماری ئیسلامی بکوژی خەڵکە نەک نوێنەری خەڵکی ئێران و ئەمەش ئاڵای ئێمە بووە لەسەر ئاستی جیهانی بۆ بایکۆتکردنی ئەم حکومەتە و ئێستا کۆمەڵگا گەیشتووەتە ئەم ئاستە.

لەسەر ئاستی جیهانی ئێمە هەمیشە ئاڵای بایکۆتکردنی ئەم حکومەتەمان بەدەستەوە گرتووە و ئەمڕۆش دەبینین کە جیهان لەمەوە نزیک دەبێتەوە و ڕای گشتی جیهان، هێزە پێشکەوتنخوازەکانی جیهان، کەسایەتییە ئازادیخوازە کان و تەنانەت سیاسەتمەدارانیش، بەهۆی بەرژەوەندی و سیاسەتی حکومەتەکەی خۆیانەوە، درکیان بەوە کردووە کە پێویستە خۆیان لەم حکومەتە دوور بخەنەوە، شەرمەزاری بکەن، لە دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان  دەریبکەن و ئەمە ئەو پرۆسەیە کە هەمیشە وەک بایکۆتی کۆماری ئیسلامی پێشنیارمان کردووە.

وەک دوا خاڵ پێویستە جەخت لەوە بکەمەوە کە شۆڕش لە مەسەلەی حیجابەوە دەستی پێکرد و ناڕەزایەتی لەدژی حیجاب ئاڵای خەباتی بەردەوامی حیزبەکەمان بووە. ٨ی مارس تا ٨ی مارس، و نەک هەر لە ٨ی مارسدا، بەڵکو بە درێژایی چالاکییەکانمان، شەڕی حیجابمان کردووە وەک ئاڵایەکی بێ مافی نەک تەنها لەدژی ژنان بەڵکو لەدژی هەموو کۆمەڵگا، وەک ئامرازێک بۆ کۆیلایەتی ژنان و بە لغاوکردنی هەر هاواریکی ئازادیخوازانە  لەگەڵیدا ڕووبەڕووبوو بوینەتەوە و ئەمڕۆ هەموو کۆمەڵگا گەیشتووەتە ئێرە. ئەمڕۆ لابردنی حیجاب هێمای شکاندنی دیواری ئاپارتایدی سێکسی و شکاندنی کپکردنە لە کۆمەڵگادا.

خاڵی دواتر، کارەکتەری ژنانەی شۆڕشە. حزبی ئێمە دوو دەیە لەمەوبەر ئەم ئاڵایەی هەڵکرد. زیندویاد مەنسوور حیکمەت، ڕێبەری حیزبەکەمان، بیست ساڵ لەمەوبەر پێشبینی ئەوەی کردبوو کە شۆڕشی ئێران شۆڕشی ژنان دەبێت و ئەمڕۆش هەموو جیهان باس لە شۆڕشی ژنان دەکات لە ئێراندا. ساڵانێک لەمەوبەر ڕێکخستنی شۆڕشی ژنان و هەڵمەتی شۆڕشی ژنانمان ڕێکخست و بەرەو پێشەوە برد و ئەمڕۆش ئەمە پایەیەکی گرنگ و مزگێنیدەری ئەم شۆڕشە و ڕێبەری شۆڕشە.

لە هەموو ئەم لایەنانەشەوە حزبی ئێمە ڕۆڵێکی بنەڕەتی بینیوە لە دروستکردنی کەشێکی گونجاو و پارادایمی دروست و ئەو پرۆسە و ئاراستەیەک  کە شۆڕشەکە لەسەر بنەمای ئەو دروست بووە و پێشکەوتووە و هیوادارین لە ڕەوتی داهاتووی شۆڕشدا، حزبمان بتوانێت هەمان ڕۆڵ بگێڕێت.

٢١ی دێسەمبەری ٢٠٢٢

سوپاس بۆ ئەمیر تەوەکولی بۆ نوسینەوەی دەقی سەرەتایی ئەم چاوپێکەوتنە.




ڕێگەکانی وانە وتنەوە لە باخچەی منداڵاندا.. ئامادەکردنی:عەلی حەمەڕەشید*

وانە وتنەوە بە چەند رێگەیەکی جیاواز لەگەڵ ئەوەی کارامەیی و سەلیقەی مامۆستا دەردەخات، چێژ و خۆشییەکی زیاتریش بە منداڵ دەبەخشێت بە تایبەتی لە باخچەی منداڵاندا. باخچەی منداڵان کاتێک دەبێتە شوێنێکی ئارام تا منداڵان بە ئاسودەیی کاتەکانی خۆیانی تێدا بەسەر بەرن و وەک ئامێزێکی واڵا هەمیشە کراوە بێت بۆیان، دەبێ نمە بارانی سۆز و شنەبای خۆشەویستی بدات لە رووی منداڵان و لە دڵەوە پێشوازی لەو سۆز و خۆشەویستییە بکەن، نەرمونیانی مامۆستایان وەک شیلەی هەنگوین منداڵان چێژی لێوەردەگرن و بێ ترس و دوو دڵی بە باوەڕ بە خۆبوونەوە لەگەڵ مامۆستاکاندا بدوێن و رازی دڵە بچکۆلەکانیان لایان بدرکێنن. بە ئارەزووی خۆیان بەشداری وانە و یاری و چالاکییەکان بکەن و بەهرە و تواناکانیان پێشکەش بکەن و مامۆستا بەڕێزەکانیش لەلایەن خۆیانەوە پەرە بەو بەهرە و توانایانەی منداڵان بدەن تا بە شێوەیەکی دروست گەشە بکەن.
وانەیەک لە پەرتوکی شارەزایی و چالاکییەکان لە یەکەی (ئاژەڵ) بە سێ رێگەی جیاواز (چیرۆک و شانۆ و داتاشۆ) یەکێکی تر بوو لەو چالاکییانەی کە بەسەرپەرشتی لیژنەی باخچە ناحکومییەکان و هاوڕێی رەخنەگر و کارگێڕی باخچەی منداڵانی ئەستێرەی حکومی بۆ مامۆستایانی باخچە ناحکومییەکان کرا. ئەو دوو مامۆستایەی وانەکەیان دەوتەوە هۆی روونکردنەوە و فێرکردنی جیاواز و پێویستیان بەکار دەهێنا بە هاوکاری وانەکەیان پێشکەش بە ئامادەبوان کرد، بێجگە لەو دوو مامۆستایە، مامۆستای مۆزیک و شانۆ بە کارەکانیان بەشێک بوون لە وانەکە و چالاکییەکانی ئەوانیش وەک مۆزیک و گۆرانی و شانۆ وای لە منداڵان کردبوو زیاتر بیر و هۆشیان لای وانەکە بێت و چێژی لێوەربگرن و زانیاری فێر ببن، سەرەتای وانەکە بەچالاکی و وەرزش دەستی پێکرد و بەخێرهاتنی میوانەکان، ئەمەش وادەکات منداڵ چالاکتر بێت بۆ وەرگرتن و گوێگرتن لە وانەکە و فێری ئەوەش ببێت میوان یان کەسانێکی تر روویان کردە باخچە یان ماڵەوەیان بەخێرهاتنیان لێبکەن، ئەمەش بەهایەکی جوانە منداڵ فێری دەبێت. بەکارهێنانی دوو جۆر کاتژمێری رەنگ جیاواز، یەکێکیان رەش بوو بۆ شەو مامۆستا منداڵێکی هەستان و سەعات نۆی دیاری کرد بۆ خەوتن لەشەودا، ئەمەش رۆژانە دووبارە دەکرێتەوە و منداڵ وای لێدێت لە ماڵەوە پابەند بێت پێوەی. هەروەها کاتژمێرەکەی تریان رەنگی شین بوو بۆ کاتی لەخەو هەستان بەکاری دەهێناو بەهەمان شێوە منداڵێکی هەستان بۆ دیاری کردنی کاتی لەخەو هەستانی بەیانیان ئەویش سەعات 7 بوو، ئیتر باسی ئەو کارانەش کرا دوای هەستان لەخەو پێویستە منداڵ بیکات، ئەمەش وا لە منداڵ دەکات بڕوای بەخۆی ببێت لە کردنی کارەکانی و پشت بەخۆی ببەستێت نەک هەر چاوەڕوانی دایکی یان کەسێکی تر بکات یارمەتی بدات و بۆی بکات.
چەند خۆشبوو دوا بە دوای ئەم کارە موزیک و گۆرانی (چۆلەکە) منداڵەکانی زیاتر خستە خۆشی و هەموان پێکەوە دەیان وتەوە، هاندان و چەپڵە و ئافەرینی مامۆستا زیاتر خۆشی دەخستە دڵی منداڵەکانەوە. ئەوەی سەرنجڕاکێش بوو مامۆستا منداڵێکی هەڵدەستان بۆ کردنی کارێک وەک ماسی بە شێوەی مەلە، یان کەروێشک بەقونەقون دەڕۆیشت بۆ لای مامۆستای گۆرانی ئەو گیاندارەشیان دەوت، ئەمانەش وایدەکرد وانەکە بەتەواوی یاری ئامێز بێت و منداڵ بێزار نەبێت لە گوێگرتن لە وانەکە. کارێکی تر لە ناوەڕاستی وانەکەدا جێیان کردبوەوە باسکردن و دووبارەکردنەوەی دید و پەیامی باخچە بوو لەلایەن مامۆستایەکی ترەوە بێجگە لەو دوو مامۆستایەی وانەکەیان دەوتەوە پێشکەش کرا، بە باشی بەشێوەی گفتوگۆ و دواتریش بە گۆرانی پێکەوە وتیان سەرجەمیان بەشداربوون لە گۆرانییەکەدا. بەشێکی تری وانەکە بەرێگەی چیرۆک بوو، یەکێک لە مامۆستاکان چیرۆکەکەی دەگێڕاوە. بۆیە پێویستە ئەو چیرۆکانەی بۆ منداڵانی باخچەی منداڵان دەنووسرێن جیاواز بن و بەتەواوی لەگەڵ ئاستی تەمەنیاندا بگونجێت. چونکە ئەو چیرۆکانەی منداڵان دەیبیستن، چ پێش خەوتن یان لە رۆژدا بە گشتی و بەتایبەتی لە کاتی وانەدا لە باخچە، لەو شتانەن چێژێکی زۆریان پێدەبەخشن.
جگە لەو دیمەن و وێنە خەیاڵییانەی لە کاتی بیستنی ئەو چیرۆکانەدا دەیکێشن، چەندین بەهایان فێر دەکەن، وەک گرنگی راستگۆیی، متمانە پێکراوی، جێبەجێکردنی بەڵێنەکان، باوەڕ بەخۆبوون. مامۆستا لە چیرۆکەکەدا باسی گوندێکی دەکرد چۆن ئاژەڵیان هەیە و بەرهەمی چییە و جیاوازی نێوان ئاژەڵی ماڵی و ئاژەڵی کێوی بەشێوەیەکی ورد و جوان شیکرایەوە و مامۆستا لە میانی چیرۆکەکەیدا خۆی نووسیبووی و ئامادەی کردبوو خرایە روو، چەند جوان و سەرنجڕاکێش بوو ئەو خانوە بچکۆلانەیەی دروستکرابوو، مامۆستا وەک هۆی روونکردنەوە بەکاریدەهێنا و هەموو ئەو گیاندارانەی باسی دەکردن داینابوون بە شێوەی گیاندارەکە و بە بچووکی و لەگەڵ ناوهێنانی بەرزی دەکردنەوە تا بە جوانی بیبینن. باسکردنی جیاوازی نێوان گیانداری ماڵی و کێوی بەشێوەیەکی زۆر جوان روونکردەوە، (مانگا)ی وەک گیانداری ماڵی لەچیرۆکەکەیدا باسکرد و باسی شیر و هەموو ئەو بەرهەمانەشی کرد کە لە شیر دروست دەکرێت. هەروەها هەمان بابەت بە رێگەی داتاشۆ نیشاندانی کۆمەڵێک باڵندە و گیاندار بوون زیاتر خۆشی دەدا بە منداڵان و تەماشایان دەکرد، دواتر مامۆستا کۆمەڵێک وێنەی بە هەڵگەڕاوەیی دانا و یەک یەک منداڵانی بانگ دەکرد بۆ ئەوەی وێنەیەک هەڵبگرن تا بزانن چییە، وەک یارییەک وابوو. لە بەشێکی تری وانەکەدا شانۆییەکی بچووکیان ئامادەکردبوو باسی لە هەمان بابەت دەکرد بە هاوکاری مامۆستای شانۆی باخچەکە، کارکردن بە گروپ لە پێناو سەرکەوتنی هەمواندا کارێکی پڕ لە گیانی هاوکاری بوو لە دواجاریشدا دەبێتە خاڵی گەش بۆ سەرکەوتن، هەموان هەوڵی بۆ دەدەن.

تێبینی:
• هەردوو مامۆستا بەڕێزەکە لەم وانەیەدا هەوڵیاندا یەکەی ئاژەڵ بەکورتکراوەیی بڵێنەوە کە خۆی لەڕاستیدا چەند رۆژێکی دەوێت بۆ وتنەوەی، بەڵام ئەمان لەبەر ئەوەی وانەکەیان بۆ راهێنان بوو بۆیە توانیان بەسەرکەوتوویی بە سێ رێگەی جیاواز بیڵێنەوە.

*سەرپەرشتیاری پەروەردەیی




خەون ژیانم نوێ دەکاتەوە.. شوان حەسەن

بۆ وێنەگرتن نەھاتووم ھاوڕێ
ئەم شەو خەونەکان، کۆڵەپشتی ڕابردوویان ھەڵڕشتم و
پەنایەکم نەمابوو بۆ خۆحەشاردان
لەبەردەم ئەشکەفتێ جگەرەت دەپێچایەوە
لەسەر کەڤرێ ڕاکشابوویت
لەبەردەم ئاوێنە بچوکەکە، جەمەدانیت دەبەست
کلاشینکۆفەکەت خاوێن دەکردەوە
لە پشتی پیکابێک بە نەرمی
گۆرانیەکەی شەھید شاڵاوت دەگوتەوە
” مەرحەبام دوێنێ لەیارکرد، بە غەم وەڵامیدامەوە
وەکو کۆتر دەناڵم، بەو دڵەی پڕ زامەوە”
سپێیدەیە و
بۆنی نانی تەندووری ژنە ڕەشپۆشەکە
بەدوای خۆیدا ڕاماندەکێشێت
نزیکتر دەبینەوە
پیاوێک بانگمان دەکات” برایان وەرنە ئێرە”
دیسان بە ئاگادێم
ڕابردوو وێرانیکردووم ، ڕابردوو ھاوڕێم
چ ئازارێکە؟
نازانی کەی و چۆن دەتبڕێت
ڕۆژێ وەک مۆرانە لە وشەکان دەدات
ڕۆژێ ھەنگاوەکان کزدەکات و
ڕۆژێک بە چڕنووکانی روح ھەڵدەکۆڵێ
ھاتووم
ئەو شتانەت بۆ باسبکەم
کە بۆ ئێمە، واتادار و خۆشبوون
تا لەبیرم نەچوویتەوە، دەزانی لەدوای شەھید بوونتەوە
جوانتر بوویت ؟
خواری کەپووت
چالەکانی ڕوومەتت پڕ بۆتەوە و
ڕیشیشت پڕ و جوانتربووە
جگە لە بەھرەی وەستانت بۆ وێنەگرتن
تۆ ھەروا لەوێیت و
وێنەیەک لەگەڵ ھاوڕێیانت
وێنەیەک لە سەر لووتکە شاخێ
وێنەیەک لە تەنیشت ساردترین کانی ناوچەکە
وێنەیەک لەگەڵ باڵای گیا و
داخی ئەو وێنانەی کە نۆرەی تۆ بوون و
چەند ھاوڕێیەکیتر دەیگرن و
فیلمەکە بەشی تۆ ناکە
حەز و خۆزگەکانت، چەند جار پێیان گوتووم
ھێشتا وێنەی زۆرت مابوو بۆ گرتن
چەند جوانبوو، چاوەڕوانیت بۆ ھاتنەوەی وێنەکان
بێ ئۆقرەیی سیمایی بە چەند ڕەنگێ دەگۆڕیت
ھەڵە و وێناکردنەکانتی نیشاندەداین
ھەر کە دەگەیشتن
پەنجەکانت پێکەنینان لێ دەتکا
ھاتووم و پێت بڵێم
خۆزگەم دەخواست بمتوانیبوایە
بۆ سەفەرێکی ئەودیوو سنوورت ببەم
لە ئامێزی جوگرافیا
لە کتێبە بۆن باروتیەکان و
لە بەسەرھاتە شەرمنەکەی ئەو کچەت دەربێنم
کە بەس لە شاییەک دەستی کووشی بوویت
پڕ خەون بوویت ھاوڕێم
سوڕ دەتزانێ جارێک دەژی و
ئەویشت…
ئای چەند دڵت بەوە خۆش بوو
کە دوو بەھار لەمن گەورەتری
کەچی ئێستا، ئەمن سی بەھار لە تۆ گەورەترم و
چێژی باوکبوون دەچێژم
ھاوڕێم ئەوڕۆژە ھەربە یادی جاران
دوو کراسم کڕی لەیەک ڕەنگ!
لە گۆڕە بێ نازەکەت دەڕوانم و
بۆنی جلەکانتم بۆ دێت
لە دڵی دایک و باوکت ناگەم
دەبێت دڵنییابن کە تۆ لێرەیت؟
یاخود بووی بە دڵنەواییەک بۆ ئەوان
دەزانی ھەر بەنازناوەکەت سوێند دەخۆن و
باست دەکەن؟
ئەو شەوەی تۆمان ناشت
ھاوڕێیەک بە دوو نیشانی سپاردیت
ھەشت ھەنگاو، بە ھەنگاوە بچوکەکانی بۆ لای ڕێگە
سێ ھەنگاویش لە لای قاچت بۆ لای درەختێک
کە نەمزانی چی بوو؟ کە ئێستا نەماوە
بە چرپەی پێ گوتم:” ئەو نیشانە بگەینە بە کەسوکاری،
گۆڕی بێ خاوەن زوو وون دەبێت، لەو دەشتە”
ئەرێ بەڕاست پرسیارێک
لەگەڵ ھەڵکەندنی نێرگزەکانی سەر سینگت ئازارت پێ نەگەیشت؟
ھاوڕێم
ھاتووم بە دەنگە ناخۆشەکەم
سەردوڵکەکەی دایکت، بۆ بڵێمەوە
ئەو ژنەی نێرگزی چاوەکانی گەڕەکی ووشک کرد
“دەلێ وایێ، دەلێ وایێ
خۆزگەکان نەیانکوشتم لاوێ من
فرمێسکەکانیش نەیخنکاندم روحێ من
دەنا ئەو ڕۆژەی ھەواڵی مەرگی تۆیان پێ گەیاندم
دەبا ئەمنیش تەسلیم بە خاک بکەن باوانم
لەو ڕۆژەوە فرمێسکەکان ھەر” خاڵکوتانی” وێنەی تۆیانە
لە ڕووخسارم
لەسەر سینگم
لە دەست و سێبەرم
کزەی جەرگم
ئەو ڕۆژەی گوڵە نێرگزەکەی سەر گۆڕەکەیان ھەڵەکەندی
(ھەموو جارێ باسکەکانی دەکات بە بازنە)
قانێکی ئەوەندەیان لەسەر سینگت جێھێشت
خۆزگە چی دیکە بۆنم نەکردبایە
خۆزگە چیتر دنیام نەدیتبایە
نەک گوڵەکانم لەسەر گۆڕێکی کەسێکیتر بدیتبوایە
با دۆست و نەیار بزانن
ئەمن نێرگزەکانی لاوێ خۆم دەناسمەوە
ئەتوش دەزانی ئەوان خۆیی بوون کزەی جەرگم
دەنا چۆن لەسەر گۆڕەکەی ئەوان دەمدۆزیەوە
ھێشتا بۆنی سینگی تۆی پێوەیە
لەو ڕۆژەوە گرێیەک لە سینگی ھەیە
دەلێ وایێ، دەلێ وایێ
ئای خوایە
ئەو ھەموو غەدرەت دیت و
ھیچت نەگوت
ھیچت نەکرد
دەلێ وایێ دەلێ وایێ
پاشێ بەژنا زراڤێ خۆ
نەمینێم لە دنیایێ”
دەزانی ئەوڕۆژە ” ئەو” م دیت، زۆر بەختەوەر دیاربوو
لەگەڵ ھاوسەرەکەی؟
مەگەر ئاواتی تۆ
بەختەوەری ئەو نەبوو، لە ھەر شوێنێک بێت؟
تۆ بەدوای شیعرێکی” ھبمن” کەوتبوویت و
عەشقی کێو و تەڵانت بەلاوە
گرنگتر بوو، لە گەردنی ئەو
دەزانی” کتان” ھێشتا خوەکەی ھەرزکاری بەرنەدایە؟
ئەو ڕۆژە بەسەردان ھاتبۆوە
بۆسەی بۆ دانابووم، ئەو قاتیلە
ویستم بە ” سڵاو” ێک ڕابردووی لە بیرببەمەوە
کەچی بۆسەی بۆ دانابوومەوە، ئەو قاتیلە
کە نزیک بوومەوە
بە توڕەیی سەیری کردم و ڕوویی خۆی وەرگێڕا
دەرگەکەی بە قایم بەڕومدا پێوەدا
تا ڕەتیشبووم، لە رینەوەی دەرگەکەیان
ببوو، بە باگراوەندێک بۆ ھەنگاوەکانم
ئای لە ئازارەکانی ئەو دەرگەیە ھاوڕێم؟
چۆن لە نێوان توڕەی ئەو و پێکەنینی ئێمە
ھەتا ئێستاش ھەر بە پێوە وەستاوە؟
ھاوژینەکەم جارێک بە گاڵتە گوتی:
ئەو ناھەق نەبوو، کە گوتوویەتی” پیاو نەمینێ لەو شارە، شوو بەو دوو کوڕە ناکەم”
بێ ئەوەی ھیچ بڵێن
بێ تۆی، ھێڵێکی ڕەشی بەسەر بزەکانمان دا ھێنا
لە زۆر شوێنیتریش، ئەو ھێڵە ڕەشە دەڕوێت
ئارام بنوو ھاوڕێم
چیتر ئێرەیت پێ نابەم
ھەرچەندە تۆ لە زەمەنێکی جوان مردیت
کەچی ئێستا
تادێت زەوی ماندووتر دەبێت بەدەستمانەوە
بەرگەی ئەو ھەموو ڕەگە خنکاوە ناگرێت
مەرگ، لە شوێن و کات ڕەھاترە
مەرگ ، بەتەواوی بێ مانا بووە
دوودڵم لە وێنەیەک لەسەر گۆڕەکەت
دەزانی چەند حەزدەکەم
ھاوشێوەی تۆ بوەستم و
لقێ لە جوانیت بدەم لەیەخەم؟
تکایە، زوو زوو وەرە خەونم




ڕاکردن و دانیشتن.. نەوزاد بەندی

کاکە گیان ، لێرە دوو جۆر ژیان دەست ئەکەوێ ، ڕاکردن یان دانیشتن .. ئیتر کامیانت ئەوێ ،یان ڕاستتر کامیانت بۆ ئەگونجێ ، ئەوەیان ئارەزووی خۆتە .. ڕاکردنەکەیش جۆری هەیە ، سەد وبیست ، هەشتا ، نەرمەغار ، هەروەڵە ، گرنگ ئەوەیە نابێ ڕاوەستیت .. دانیشتنەکەیش ،هەژدە سەعاتیی هەیە ..دوانزە سەعاتیی ، شەش سەعاتیی ، سێ سەعاتیی ..گرنگ ئەوەیە جوڵەی بۆ نەکەیت ، بەڵام ئازادیت لەوەی قەپرغەکانت بگۆڕی ، لە قەپرغەی ڕاست بۆ قەپرغەی چەپ .. بۆ چوار مشقی ، قاچ ڕاکێشان ، قاچ لەسەر قاچ ، هەڵتروشکان ..یان بە جیچکانەوە ..ئارەزووی خۆتە ..
تێلیان بۆ کردم ، کوڕەکەت نەخۆشە ، یەکسەر کەوتمە ڕاکردن …لە نەرمە غارەوە بۆ سەد و بیست …کە گەیشتینە عیادەی دکتۆر ، دووسەد تا چوارسەد نەخۆش دانیشتبوون ، چاوەڕوانیان ئەکرد ..هەندێکیان لەسەر قەپرغەی چەپ ..قەپرغەی ڕاست ، قاچ لەسەر قاچ ، بە جیچکانەوە .. جەنابی دکتۆر وسکرتێر و ستافەکەیشی ڕایاندەکرد .. هەتا بتوانن دووسەد بۆ چوارسەد نەخۆشی دانیشتوو چارەسەر بکەن …کە سکرتێرە ڕاکردووەکە ئێمەی بینی بە پێوە و لەسەر سەری ڕاوەستابووین ، تووڕە بوو ..لووتە چرچەکەی خوراند و ..ووتی : ( بەو ئاسانییە نۆرەتان نایەت ، بڕۆن دانیشن .. چل و پێنج خولەکی تر ناوتان ئەنووسم و ئەتانخەمە ڕیزەوە )
کە ووتم خۆیشم دکتۆرم ..پێکەنینی هات ، وەک بڵێی بڵێ بڕوانامەکەت خەسار کردووە ، ئەگینا لە دکتۆرە ڕاکردووەکان ئەبوویت ..
خەڵکەکەیش بە ناڕەزاییەوە تەماشایان ئەکردین ، وەک شتێکی سەیر وابووین ،چونکە نە لە ڕاکردووەکان بووین و نە لە دانیشتووەکان ، ئەمەیش وەک بڵێی شتێکی نایاسایی و تەنانەت یاساغیش بوو ..دەرچوون بوو لە کولتوور وداب و نەریت وتەنانەت ئاینیش .. خەڵکەکە تا دەهات بێزار تر ئەبوون ..سەرەتا کەوتنە بڵمە بڵم .. دوایی یەکێکیان ، کە لەوە ئەچوو کۆنە ئامر سریە بوو بێ ، هاواری کرد : پارچە برا ، یا ڕاکە یان دانیشە ، ئێوە نیازی چیتان هەیە ؟
یەکێکی تریان ، کە لەوە ئەچوو پێشمەرگەی کۆن بوو بێ ، قسەکەی لێ وەرگرتەوە و..ووتی : ( ئەگەر بە تەمان حوکمەت بڕوخێنن ، حوکمەت وا ناڕوخێ )
لەو سەرەوە ، کوڕی سیکیوریتیەکە بە ڕاکردن گەیشتە سەرمان ، جلێکی ئاودامان ڕەشی لەبەر دابوو .. دوو دەمانچەی تاریقی بە هەردوو قەپرغەیەوە هەڵواسیبوو . . دوو جیهازی بێ تەل و کەلەپچەیەک و سۆندەیەکی ڕەش و کێبڵێکی کارەبا و تەسبیحێکی سوور و..زۆر شتی تری پیا هەڵواسرابوو .. کوڕەکەم هەرچەند نەخۆشیش بوو ،پێکەنیی ..ووتی : ئەمە پیکابی ووردە و واڵا فرۆشە ؟ یان پیاوی ستارتریکە ؟
کوڕی سیکیوریتی وەک ئەوەی کەڕ بێ ، یان هێدفۆن لە گوێچکەیدا بێ ، ئاگای لە پێکەنین و قسەکانمان نەبوو .. وەک ئەوەی دەست بداتە گوێچکەی فەردە برنج ،ئاوا شانی چاکەتەکەمی ڕاکێشا و لەگەڵ خۆی بردمی بۆ لای دەرگاکەوە ، ووتی : ( بەقەدەر دنیایەک شەرمەزارم ، کە وا بێ ئەدەبم لەگەڵتا ، چونکە ئیشی من وایە ..ئەگینا چاکم لە بیرە تۆ پورت چاککردمەوە ..تۆ فریای نەکەوتیتایە حەوت زەمان بوو مردبوو ، دوو سێ قاپ خوێنت لە ڕێی خوا بۆ ئامادە کردین)
کەوتینەوە ڕاکردن ، بۆ لای دکتۆر زمزم ..زیرەکترین دکتۆری شار بوو .. حەوت هەشت زمانی ئەزانی .. مەلەوان بوو ..ڕاوچی بوو ..بیست شانەی هەنگی هەبوو .. سێ ژن و..چوار لۆری لە خەتی ئوم قەسر و برایم خەلیل ئیشیان ئەکرد ..
کە چووینە ژوورەوە، سکرتێرەکەی خەوتبوو .. ڕەنگە بڵێم سی وپێنج ساڵ زیاتر بێ فیکەم لێ نەدابێ ، بەڵام لەو کاتەدا ناچار بووم هەردوو پەنجەی دۆشاو مژەم خستە دەمم و فیکەیەکم لێدا .. چونکە زۆر دەمێک بوو فیکەم لێ نەدابوو ، فیکەکە سەرەتا وەک ئەوە وا بوو کورسیەکی قورس ڕاکێشی ،دوایی بەرەبەرە نەرم بوو ، فیکەیەکی تیژ دروست بوو ..ئای !یادی بەخێر! وەستایەکم بیر کەوتەوە ٤٨ ساڵ پێش ئێستا ، لە سابونکەران بولبولی لە قوڕ دروست ئەکرد ، بولبولی بچووک بچووک ، هەر هێندەی ڤنسێک ئەبوون ، بە جۆرێک ڕێڕەوی لەناو بولبولەکاندا دروست ئەکرد ،فوت پێدا بکردایە ، فیکەیەکی لێ دەدا ڕێک ئەو فیکەیەی من.. خەڵک بێ ویژدانن ، وەستاکەیان ناو نابوو بولبولی قوڕ .. ئەوەندە پێیان وتبوو بولبولی قوڕ ، سەری خۆی هەڵگرت ، خوا نەبێ کەس نەیزانی بۆ کوێ چوو ..
سکرتێرەکە داچڵەکی ، بە ناڕەزاییەکەوە دەستێکی بە هەوادا بەرز کردەوە و ..ویستی درێژە بە خەوەکەی بداتەوە ، ووتم : ئەمانەوێ دکتۆر زمزم ببینین ..
ووتی : ڕۆی !
ووتم : بۆ کوێ ؟
ووتی : بردیان ..
ووتم : بۆ کوێ ..
سکرتێرەکە خەوی زڕا ، ناچار بە کاوەخۆ هەستایەوە ، وەک قسە لەگەڵ بابکوشتەکەیدا بکات ، ئاوا پێی وتین : ئەرێ تۆ خەڵکی کوێی ؟ دکتۆر زمزم ، شەش سەعاتە لە ژوورەکەی دانیشتووە ، یەک نەخۆش نەهاتووە بەم دەور و بەرەیا ..ئێستا دێی ..؟ ئەرێ تۆ خەڵکی کوێی ؟
ووتم : تۆ واز لەو شتانە بێنە ، بۆ بردیان ؟ کێ بردی ؟
ووتی : ئەمبوڵانس بردی .. وابزانم مرد ..
بێ ئەوەی بزانم چی ئەڵێم ، پێم وت : باشە ، سوپاس ، بولبولی قوڕ ..!
نازانم چی لە گوێچکەیدا بوو ، تێنەگەیشت ، زۆر دڵی خۆش بوو ..
لە ڕێ کوڕەکەم ووتی : بابه چاکبوومەوە ، با بە ڕاکردن بڕۆینەوە ..
نەگەیشتبووینە ماڵەوە ، خێزانم بە ڕاکردن هات بەرەو ڕوومان ، ووتی دوو هەواڵم پێیە .. جارێ ڕاکە بۆ گەڕەکی ئەو دیو ، لۆری غازەکە لەوێیە ..
پەلاماری بتڵێکی غازم دا و خستمە سەر شانم و ڕامکرد بۆ گەڕەکی ئەو دیو .. سەرنجم دا ، خەڵکێکی زۆر بە بتڵە غازەوە ڕائەکەن .. کوڕی مەنگۆڵ ئەوەی لەبەر دڵی خەڵکی مەنگۆلیا پێی ئەڵێن داون سیندرۆم .. پیاوی خانەنشین .. پیاوی ئیفلیج بە خۆ و عەرەبانە و ڕاکێشانی گوێچکەی بتڵە غازێ وەک چۆن کوڕی سیکیوریتیەکە گوێچکەی شانی چاکەتەمی ڕاکێشا .. ژنی جل ڕەش ،ئەوەی عەبدوڵای مەلا نوری لە پەرلەماندا کردی بە شەڕ لەسەریان ..کچ بە ماکسی و بتڵە غازەوە .. عەرەبی هاوردە بە چەفیه و عەگاڵ و بتڵە غازەوە .. مناڵی پۆلی پێنجی سەرەتایی ..پیاوی پیر ، بە کەوا و سەڵتەوە کە نزیکەی ٣٢ ساڵ بوو کەوا وسەڵتەم نەبینی بوو ..پیرەژنی تەشی ڕێس ، بە دەستێ تەشی وخور
Nawzad Bandy
ی و بە دەستەکەی تر بتڵێ غاز .. مامۆستا بە چاکەت و بۆینباخ و بیجامەی بازەی خەتخەت و بتڵی غازەوە .. کرێکار بە چەکوس و بتڵە غازەوە .. دارتاش بە مشار و بتڵی غازەوە .. تەنانەت کوڕە نەخۆشەکەیشم بینی ئەویش پەلاماری بتڵە غازێکی بەتاڵی دابوو ، لە سەعید عوەیتە خێراتر ڕایئەکرد . بە دەست خۆم نەبوو ، شۆڕشی فەڕەنسا و .. تابلۆکەی یۆجین دیلاکروام بیرکەوتەوە ، تابلۆی ئازادی فەرمانڕەوایی میللەت ئەکا ..
کە گەیشتینە لای لۆرییە غازەکە ، خاوەنەکەی هاواری کرد : مەوەستن ، غاز تەواو بوو ..
لەو کاتەدا ویستم بڕۆمە سەر لۆرییەکە و ..ووتارێک بۆ خەڵکەکە بدەم ..کەچی پێش من کوڕێکی تازە پێگەیشتوو ، چووە سەر لۆرییەکە و .. هاواری کرد : میللەتی خەوتوو ، ڕاپەڕن.. هەر ئەوەندەی پەلاماری ئەم لۆرییە غازەتان دا ، پەلاماری داگیرکەران بدەن ، بار و دۆخەکە باش ئەبێ ..
کابرای غاز ترسا .. بە ڕاکردن سواری بارهەڵگرەکەی بوو ،پێی پیا نا .. کوڕە تازە پێگەیشتووەکە کەوتە خوارەوە .. کۆمەڵێ دەمامکدار گەیشتنە سەری و بردیان ..
کە لەگەڵ کوڕەکەم ، بە دوو بتڵ غازی بەتاڵەوە ، بۆ ماڵەوە ، بە کاوەخۆ ئەگەڕاینەوە ، کوڕەکەم لێی پرسیم : بابە ، خۆ نەخۆشی کۆرۆنا نەماوە ، ئەو پیاوانەی کوڕەکەیان بە شەق برد ، بۆچی دەمامکیان کردبوو ؟
ووتم : ئەوانە پێش کۆرۆنایش هەر دەمامکدار بوون .. ڕەنگە بڵێم لە سکی دایکیشیاندا هەروا بوون .. کە مردیشن ، هەر بە دەمامکداریی ئەیاننێژن ..
بە خێزانم ووت : هەواڵی دووەم چی بوو ؟
ووتی : پێش غازەکە ، پۆلیسێ بە ڕاکردن هات ،ئەم نووسراوەی دامێ و ڕۆیشت ..
نووسراوەکە باسی لەوە دەکرد ، گوایا من بێڕێزیم بە دکتۆرێکی زۆر دڵسۆزی شارەکەمان کردووە و هەڵمکوتاوەتە سەر بیمارستانەکەی و دانەنیشتووم و کوڕی سیکیوریتیەکە نەبووایە ، دکتۆر و سکرتێرەکەیم ئەخنکاند .. هەر بۆیە ئەبێ یان بە عەشایەریی خۆم ئەو کەیسە چارەسەر بکەم یان ئەبێ سبەینێ بڕۆم بۆ بنکەی پۆلیس ، خۆم ڕادەست بکەم ..
ئەوسا خەریک بوو تێدەگەیشتم لەوەی کە بۆچی هەندێ دکتۆر ڕائەکەن و ئەوانەی تر دانیشتوون .. هەندێ پاقلاوە فرۆش لە هەموو کۆڵانەکان لقیان هەیە و ڕادەکەن و هەندێکی تریان دانیشتوون و پاقلاوەکانیان وشک وڕەق بوونەتەوە . . تێگەیشتم لەوەی بۆچی دەرمانساز و تاقیگەساز هەیە ،بیست سی دەرمانخانەو تاقیگەیان هەیە و هەر ڕائەکەن ..ئەوانی تر ، دانیشتوون و چاوەڕێن حوکمەت دایانمەزرێنێ ..میللەتێکی دانیشتووم بۆ دەرکەوت ، لەگەڵ دەسەڵاتدارانێکدا کە بەناو سەدان و هەزاران پڕۆژە و مۆڵ و ڤێلا و کۆمپانیای نەوت و پاپۆڕ و یەخت وملیارەها دۆلاری تایبەت بە خۆیاندا لە ڕاکردنێکی یەکبینەدان ..
هەر ئەوەندەم زانی ، زرمەیەکم لێ هەستا و لەسەر شەقامەکە بە پشتا کەوتم ..لەناو چاڵاوێکی پڕ لەسەر مێکوتەدا ، کراسە سپیەکەم پیس بوو کە لۆگۆی پۆڵۆی لەسەر بوو ، زۆرم خۆش گەرەک بوو ..سەرم بەرز کردەوە ، پیاوێکی شێت ، بە خۆی و بتڵە غازێکەوە تامپۆنی لەگەڵ کردبووم …وویستم پێی بڵێم : سەڵا لە عەقڵت ، سەعات زیاتر ئەبێ ، بارهەڵگری غاز قەلفڕی لێکردووە ..
کەچی ئەو بە هانکە هانک پێی ووتم : بۆ لەو ناوەڕاستی جادەیەدا ڕاوەستاوی ؟ بۆ ڕاناکەی یان دانانیشیت ، بولبولی قوڕ !!
کە لێی وورد بوومەوە ، هەستم کرد ڕەنگبێ نەوەی وەستا کۆنەکەی سابونکەران بێ ..یان نەوەی هاوڕێیەکی .. ئەوەی نزیکەی ٤٨ ساڵ پێش ئێستا لە قوڕ بولبولی دروست ئەکرد .. بولبولی زۆر بچوک ، هەر ئەوەندەی باڵندەیەکی ڤنس .




شیعر\ ناڵەی شەو.. کەماڵ رازی

بە ئیجازەی حەزرەتی(( نالی ))

دڵ گیرۆدەی ئازار و ژانە ئەم شەو
لە دیدەی من بەخوڕ بارانە ئەم شەو
کەژینم ئەسیری دەردی دووریە
قەڵای بیرم پاکی وێرانە ئەم شەو
کەسەدای دێ دەنگی هاوارم وەک نەی
ڕەنگی سورم ئەمێستا ڕەنگی وەک بەی
فەلەک سەبرم نەما سەبر هەتاکەی
کە گریەم بۆ یادی جارانە ئەم شەو
ڕەفیقانم وەرن ببینن حاڵم
بەچەشنی مەلی تەریوی یەک باڵم
تازە لەدەستم دا جوانی و کەماڵم
کەلەدەست چوو زادەی هیجرانە ئەم شەو
گەردەپرسن وەزعی بێ وەزعی بەندە
هێندە تاڵە بەچەشنی چای بێ قەندە
کەدڵ لەقەفەزی سینەدا بەندە
دوور لە ویصاڵی ئازیزانە ئەم شەو
توخوا مەچن بۆناو گوڵزار بەبێ من
مەچنە ژووان بۆلای دڵدار بەبێ من
مەچننەوە گوڵی بۆندار بەبێ من
کەدڵی من دوور لەسەیرانە ئەم شەو
کەنەگەشتم نەهاتەدی ئاواتم
پڕنشێوە ڕێگەی دوری نەجاتم
بۆسەردانم توخوا وەرنە ساباتم
کە لانەی دوایم گۆڕستانە ئەم شەو

——————

کەمال ڕازی




کۆستی کچ لە نێوان گۆران و شێخ حەسیبدا.. ئەحمەد ڕەزا

” هیرمنیوتیک/ التأویلیة”

ژێدەری دەقی ” بۆ کەژاڵی جوان” بە پێی تیۆری ( پەیوەندیگیریی/ Communication/ التواصل)، کە بەناوی ” ڕۆمان یاکۆبسۆن “ەوە لکێنراوە، ماتەمگێڕییە..
شیعری ماتەمگێڕیی/ الرثاء:
خوێنەر لە ئاستی هەر دەقێکی شیعریی ماتەمگێڕیدا، کە جۆرێکە لە هونەری شیعریی، پێش هەر شتێک چاوی لەسەر نزیکایەتی دانەر/ شاعیری دەقەکەیە، ئەوەش بە مەبەستی خۆئامادەکردن بۆ وەرگرتنی ئەو پەیامەی ئەیگاتێ و لەڕێگەیەوە باوەڕ بە هەڵچوونی ڕاستەقینەی ناو دەقەکە ئەهێنت لەڕووی قووڵایی ئەو خەم و ناسۆرەی بە لەدەستدانی ئازیزێکیەوە بەسەری هاتووە.. بۆ ئەوەی لە گەیاندنی ئەو هەستە ماتەمگێڕییەی دەلالەتە ونەکانی کارەساتەکە بدۆزێتەوە.. هەڵبەت ئەوەش بە پێی تێگەیشتنی هەر وەرگرێک بە جیا.. بەمەش وەرگر ئەگاتە ئاستی ڕێژەیی ئاوێتە بوونی لەگەڵ قەبارەی ئەو کارەساتەی بەسەر شآعیرەکەدا هاتووە.
شیعری ماتەمگێڕیی چەند تایبەتمەندێتییەکی دیاری هەیە، کە گرنگترینیان بریتین لە:
١-شیعرێکی ویژدانییە، بە ڕاستگۆیی و توانای سۆزی ئەناسرێتەوە.
٢-بەپێی شێوازو ئامانجەکەی ئەناسرێتەوە، وەک: ماتەمباریی، دڵتەنگیی، شیوەن و گریان، دەربڕینی هەستێکی قووڵی غەم و پەژارە.
٣-بەهۆی دڵگەرمیی و هەناسەسواریی شاعیرەوە، دێڕەکان کورتن، لە گریانی بەکوڵی واقیعیی کاتی نووسیندا نەبێت.
٤-دەربڕینی هەندێک دەلالەتی دوور.
٥- ناوهێنانی ئایین و باسکردنی – بەهەر بیروڕایەک-
هەموو ئەم تایبەتمەندێتییانە لە دەقی شیعریی ” بۆ کەژاڵی جوان”دا بە ڕوونیی ئەبینرێتەوەو بابەتێکی پەتییە لە دەربڕینی غەم و پەژارەو شیوەنی گەرم بۆ کەژاڵی جوان.
دیمەنی وێنەیی، یان نووسینی پڕ دیمەن:
لە ڕووی جۆرەوە، جۆری دیمەنی وێنەیی هەڵبژێرراوە بۆ گەیاندنی تەواوی ئەو ئازارو هەستە پەنگ خواردووەی باوکێک دوای لە دەستدانی کچە بیست و یەک ساڵەکەی..
” حەبیب مونسيی” ڕەخنەگر بەمجۆرە پێناسەی نووسینی پڕ دیمەن ئەکات: ” ئەو نووسینەیە کە کۆمەڵە وێنەیەکی بەدوایەکی تیا هەڵڕێژراوە، هەروەک ئەوەی شریتێکی جوڵەیی نمایش بکات، پڕە لەو پاشخانانەی سیمبۆلەکان ئەجوڵێنێت ” بەپێی ئەم پێناسەیەو چەندین پێناسەی جیاوازیتری ڕەخنەگران، کە پوختەکەی لە پێناسەکەی حەبیب مونسییدایە، دەقی شیعریی ” بۆ کەژاڵی جوان” شیعرێکی پڕ دیمەنی وێنەییە، کە بە وشە دەرخراوە.. هەڵبژاردنی دیمەنە وێنەییەکانیش لە ڕەگەزێکی دراما نزیک ئەبێتەوە.
لەبەرئەوەی دراما کاریگەرێتیی لەسەر وەرگر زیاترە، بەهۆی ئەوەوە کە دیدو بۆچوون لە کارەکەدا بابەتییترەو گێڕانەوەسازییەکە لە ” جووڵە/ وێنە”دا ئەگاتە بەرامبەر، بەوەش ئەو ڕووپۆشە خودگەرایی و ڕا تاکگەراییە لە دەقەکەدا ون ئەبێت.. بە خواستنی چەند دیمەنێکی سینەمایی، وێنە شیعرییەکان بەرجەستە ئەبن و زەینی وەرگر لە خوێندنەوەی دەقەوە، ئەگۆڕن بۆ بینینی دیمەنەکان، کە ئەمەش تازەکی لە دەقی نوێگەریدا سەری هەڵداوە، بۆ نمونە لای عەرەبەکان لە ساڵی 2000 ەوە، زیاتر دەرئەکەوێت .. کەچی ئەم دەقە ساڵی 1983 بەرهەم هاتووەو بەوجۆرەو شێخ حەسیب قەرەداخی کۆچکردوو بە ” شێواز/ اسلوب” ی باوی خۆی نووسیویەتی.. لە پێشتریشدا وێنە شیعرییەکان دیمەنێکیان بەو شێوەیە نیشانداوە، یان شانۆیی شیعریی هەبووە، بەڵام بە ئامانجگرتنی دیمەنی وێنەیی لە شیعری هاوچەرخدا سەری هەڵداوە، بەوەی کە دەقێک بە تەواوی بونیادی پێکهاتەییەوە لە کۆتاییدا ببێێتە چەند گرتەیەکی وێنەگیراوی سینەمایی لە زەینی خوێنەردا.
دەقی ” بۆ کەژاڵی جوان” بە ڕووی ڕەگەزەکانیتردا کراوەیە.. دەقەکە بیرۆکەیەکی تەواوکراوی کورتە فیلمێکی سەرکەوتووە، تەنها سیناریۆیەکی پێویستە بۆ ئەوەی دەستبدات ببێتە کورتە فیلم، هەرچەندە لە سەرەتاوە، بەشێک لە سیناریۆکەو کات و لۆکەیشن و کارەکتەرەکان و سینۆگرافیاکەشی تۆمار کردووە:
چوار شەممە 15ی حوزەیرانی 1983،
دەمەوبەیانی … کەژاڵی جوان،
کەژاڵی شۆخ، دێت و دەچێت،
چاوەڕێیە
ژیان وەکو ساوایەکی بەر مەمکانە
لە باوەشی چاوەکانیا پێ ئەکەنێ،


دوای نیوەڕۆی 15ی حوزەیران
کەژاڵی جوان وەکو مەلێ
بڕوانامەی کرد بە باڵ و بەرەو شاری سلێمانی
ڕێگەی کرد بە شریتێکی تازە تۆماری گۆرانی
لە پێشوازیی چاوەکانیا ئەمبەرەو بەر
ڕاوەستابوون نێرگز فرۆشی ڕێی تەمەن
چەپڵە ڕێزان (( زۆر نموونەی دیاریتریش وەک سیناریۆ لە دەقەکەدا هەن))
دەقی مێژوویی:
” ڕووداوە مێژووییەکان، لە ڕووداوە سیاسیی و کۆمەڵایەتییەکان ناچن، گەر نەچنە چوارچێوەی گێڕانەوەسازیی مێژووییەوەو دووبارە نابنەوە ” ئەگەر بە چەمکە هێراکلیتۆسییەکە چەمکی مردنی کەژاڵ و بەهاری کچانی شێخ لێک بدەینەوە، هەڵبەت دووبارەبوونەوەی مێژوو نییە.. لەبەرئەوە لە ئاست دەقی ” بۆ کەژاڵی جوان”دا، وەرگر لەبەردەم پێشوازیی دەقێکی مێژووییدایە، چوون دەقەکە ئەدەبییە، وەرگریش پێشوازیکەرێکی ئاسایی نییە، بەڵکو بەدوای مەدلولدا وێڵە.. وەک ئەوەی کە هەموو کەسێک پێشوازیکەرە، بەڵام هەمووی ئامادەیی تێگەیشتن و لێکدانەوە نییە.
لادان یان هەڵخزانی زمانەوانیی:
ئەم دەقە لەڕووی لادان یان خزانی زمانەوانییەوە، هەردوو جۆرەکەی لادان ” دەلالیی و پێکهاتەیی” لەخۆی گرتووە.. ” دکتۆر صلاح فضل” لەبارەی ئەم دوو جۆرەی لادانی زمانەوانییەوە ئەڵێت:
” لادانی دەلالیی: دەرچوونە لە ڕێساکانی هەڵبژاردنی سیمبۆلە زمانەوانییەکان، وەک دانانی کەسێک لە بری کۆمەڵ، یان وتەیەکی نامۆ لەبری وشەی باو، یان ئاوەڵناوێک لەبری ناو ” لەم دەقەشدا نموونەی زۆری ئەمجۆرە لادانە بەکارهاتووە:
بە ناو هێڵی تەلەفۆن دا ڕۆڵەڕۆیەک گەیشتە لام


جگەر سووتاوی خاکی خەم


من باوکی سۆز و خەم بووم
لادانی پێکهاتەیی:
دکتۆر صلاح لە بارەی ئەمجۆرە لادانەشەوە ئەڵێ:
” پەیوەندیی بە ڕەوتی ئاماژە زمانەوانییەکانەوە هەیە، کاتێ لە ڕێساکانی پێکهاتنی سیستمەکان دەرئەچن، وەک جیاوازیی لە ڕێکخستنی وشەکان، گەر زمان چەشن یان یاسایەکی دیاریکراوی سەپاندبێت، لادان لەم یاسایە پێی ئەوترێت لادانی پێکهاتەیی، گەر دەرچوونیش بێت لە زنجیرەی ئاخاوتنی ڕێکخراویش؛ واتە پێشخستن و دواخستنیش بێت. “
نموونە لە دەقەکەدا:
دەستەوسانی! دەستەوسانی!
هەتا ئەمڕۆ،
لە شیعریشا بە قورسایی تۆم نەزانی


ئەی ڕۆڵە گیان خەم بڕیمی و پەنا ئەبەم بۆ دەفتەرم
بۆ دیوانم، بۆ سەفەرم
بۆ وەڵامی پرسیارێکم
بۆ چیرۆکی ئازارێکم
دەستم چزا بە داماویی دەربڕینا
دووام لە تەک هەزار چامەی ماتەمینا.

لە نێوان ” بۆ کەژاڵی جوان” و دەقی ” شیوەنی گوڵاڵە”ی گۆراندا:
ئەم دێڕەی دوایی ” دووام لەگەڵ هەزار چامەی ماتەمینا” بە دوو دێڕی دوای خۆی، بەبێ ئەوەی تەنها دێڕێک لە دەقی شیوەنی گوڵاڵەی گۆرانی مەزن وەرگرێ، تەواوی دەقەکە ئەهێنێتەوە زەینی وەگر.. دوو دێڕەکەش بەمجۆرەیە:
من دەروێشی مەولەوییم و
شەیدای شیوەنی گۆرانم
بەڵام دواتر ناوی گوڵاڵەو عەنبەر خان ئەهێنێت، کە کەژاڵیان پێ ئەچوێنێت و خۆیشی بە گۆران و مەولەوی.
لێکچوونێکی زۆر لە نێوانی هەردوو دەقی ” بۆ کەژاڵی جوان و شیوەنی گوڵاڵە”دا هەیە، بە تایبەت لە ئاستی نەبینینی سەبەبکاری ڕاستەقینە لە هۆکاری مردنەکە.. هەرچی گۆرانە هانا ئەباتە بەر هەموو شتێک ” ئەجەل، ئاسمان، عەرشی خوا، حەکیم، عیلمی بەشەر، دەرمان، دەوا” دواتریش یەخەی چەرخ و زەمانە ئەگرێت، وەک خۆی ئەڵێت ” گریان سیلاحی عاجزی زنجیر لە گەردنە” لە کۆی دەقەکەیدا ئەوە ئەزانرێت کە نازانێ یەخەی کێ بگرێت لەسەر مەرگی گوڵاڵە:
کچم خۆ تۆ نەماوی تا ببینی
کە باوکت چەن بە ناسۆرە برینی!
نە تۆی پێ دێتەوە نە عەقڵی ئەبڕێ،
لە سەر تۆ کام یەخە، کام ئەستۆ بگرێ؟
دواتریش هەندێ سەبەبکار دیاری ئەکات و هانایان بەر ئەبات، کە خۆی بە گومانیشە لە هەر یەکێکیان:
ئەجەل داد! ئاسمان داد! عەرشی خوا داد!
حەکیم، عیلمی بەشەر، دەرمان، دەوا داد!
کچێکم بوو، کچــــــێ، تەنیا کچێ، بەس!
ئەویشت ئاخری کوشت چەرخی ناکەس!
شێخ حەسیبیش بە هەمان شێوە نازانێ یەخەی کێ بگرێت و داد بباتە بەر کێ، لە دوواییدا لە گەورەیی ئازاری خۆی بەرۆکی دائەدڕێ:
ئۆف ڕۆڵە گیان بۆ داخی دڵ
عەرشێ نەبوو بیلەرزێنم
گڕ گڕ بۆ خۆم گەڕامەوە
با یەخەی خۆم دادڕێنم.
شێخ جارێکیتر ئەگەڕێتەوە سەر وەحدەی وجود، کە تیایدا سەرقاڵی لێکدانەوەی یەکێتیی سروشت و خواوەند بووەو پێیەکی لە جیهانی سۆفیزم گیربووە، کاتێ ئەم کارەساتە ڕوویداوە، لەو کاتەدا لە ڕەتکردنەوەی جیهانی دەرکەوتوو بووە وەک ابن العربي، یان لە لێکدانەوەی باوەڕی سپینۆزادا نقوم بووە ” هیچ شتێک لە بووندا نییە، جگە لە خودا، خودا هەبووی هەقە، هیچ هەبوویەکیتری هاوشێوەی ئەو بوونی نییە ” لە کاتی ڕوودانی کارەساتەکە:
من باوەڕی وەحدەی وجود گێژی پێدام
کاتێ کە هۆشم کردەوە
لە ناو گۆمی مەنگی تۆدا، شەخڵی لێدام.
ئەمەش جۆرە گلەیی و نادادییەکە لەو ئایکۆنەی گێژی پێداوە لە وەحدەی وجوددا، واتە گلەیی کردنێکی ناوەکییە لە خودا.. واتە پرۆتستۆ کردنیەتی، بە بێ ئەوەی بە ڕوونیی ئاماژەی پێ بدات.
گۆرانیش دوای ئەوەی بەرۆکی خاک و قەبر ئەگرێت لەسەر ئەم کۆستەی:
قەبر! ئەی خاکی ڕەش، ئەی چاڵی تاریک
دڕنـــــدەی لاشــەخـــــۆری بــــــاوک و داییک!
دوابەدوای ئەوە ئەگەڕێتەوە، بۆلای ئەو کەسەی کاروباری خاک بەڕێوە ئەبات، کە خۆی ناوی ئەهێنێت و ئەڵێت ئەگەر ئاسمان و ئەگەر خوایە، پرۆتستۆی ئەکات:
ئەگەر، ئەی خاکی زاڵم، ئیختیارت
نییە، ناچارییە تۆیش کاروبارت،
لە کردارت ئەگەر مەسئوول سەمایە،
تەبیعەت، هەرچی… حەتتا زاتی خوایە
بەڵێ: هەرچی و هەچ کەس بێ سەبەب کار،
پرۆتستۆی ئەوم مەتڵووبە ئێجگار
ئەڕێژم ئەشک، ئەکێشم ئاهی بێ بن؛
سیلاحی عاجزی زنجیر لە گەردن!
تێبینیی ئەکەین لە دوا دێڕدا، گەڕانەوەیە بۆ یەخە دادڕینی خۆی و دان بە عجزو بێدەسەڵاتیی خۆیدا ئەنێت.. بە واتا لە هەردوو دەقەکەدا تەنها هەڵکێشانی ئاهی بێ بن و یەخە دادڕینی خودە.. لێرەدا هەریەک لە گۆران و شێخ حەسیب ئەبن بە پرۆتستۆکار، نەک کەسی بێ باوەڕ بە میتافیزیک.
هەر دەقێک تا خوێنەر هۆگری نەبێت – جا بە تەنها جارێکی خوێندنەوە، یان چەند جار دووبارە کردنەوەی- نابێتە ئەو دەقەی تۆپۆگرافیاو دەلالەتەکانی دیاریی بکرێت و جوڵەی مەدلولەکانی بناسرێتەوە.. لەبەرئەوە هەردەقێک لە هۆگر بوونیدا ئەبێتە ئەو دەقەی لێکبدرێتەوە/ تەئویلی بۆ بکرێت و مەبەستگەراییەکەی ئاشکرا بێت.

هیرمنیۆتیک و مەبەستگەرایی/ المقصدیة:
دوو چەشن لە مەبەستگەراییدا، لە واقیعی خوێندنەوەدا، جیاوازییان هەیە.. یەکەمینیان پێیوایە خوێندنەوەی دەقی ئەدەبیی، دۆزینەوەی مەدلولە ڕاستەقینەکان و دۆزینەوەی مانایە.. بەڵام چەشنی دووەم باوەڕی وایە، کە خوێندنەوە لێکدانەوەی دەقی ئەدەبییە بەپێی توانای تێگەیشتن لەو دەقە ( واتە ئاستەکانی وەرگرتن لەلایەن وەرگرەوە) یان بەپێی نیەت و مەبەستگەرایی ئەو خوێنەرە، ئەمەش بەواتای ئەوەی ئەو خوێنەرە چۆن لە مەدلولەکانی دەقەکە ئەگات و چەند لە بنەڕەتی فیعلیی دەقەکە تێ ئەگات و چەند لێی دوور ئەکەوێتەوە.
” حمید لحمداني” ئەڵێت: ” بنەڕەت چەشنی یەکەمەو چەشنی دووەم لادان و خوێندنەوەی لابەلایە.. بەوپێیەش ئەم ئاسەوارانە لەسەر خوێندنەوەو لێکدانەوەی چەشنی یەکەم کەڵەکە ئەبێت:
١- مەدلولەکان لە دەقدا جێگیرن لە هەموو کاتێکدا.
٢- مەدلولەکان هەن، پێش ئەوەی لە دەقێکی ئەدەبیدا بجوڵێن و دەربکەون.
٣- مەدلولەکان مەبەستدارن و پابەندن بە ئیرادەی بگۆوە، واتە نوسەرەکەی.
٤- خوێنەریش ئەبێت مەبەستی ڕاستەقینە بدۆزێتەوەو تێبگات، بتوانێ شیکردنەوەی واقعیشی هەبێت بۆ دالەکان و لە لێکدانەوە/ تأویلدا سوودیان لێوەرگرێت . “
ئەو نزیکایەتیی و کارتێکردنەی دەقی ” شیوەنی گوڵاڵە” لە دەقەکەدا، وایئەبینم کاریگەرێتیی دەقێکی زیندووە لە زەینی هەموو وەرگرێکدا ئەمێنێتەوەو هەر کەسێکی داهێنەریتر بکەوێتەوە ئەو هەڵوێستەوە، هەمان دەقی لا زیندوو ئەبێتەوە، کە ئەمەش کاریگەرێتییەکی ئاساییە وەک فرۆید ئەڵێت: ” هەرگیز نکوڵیم لەوە نەکردووە، کە لە ئەدەبدا ڕەگەزی واقیعیی هەن، گەر وا نەبووایە نووسەر نەیئەتوانی سوود لە یادەوەریی خۆی وەرگرێت لە نووسیندا، ئەگەر سەرەتا لای نووسەر پرۆژەیەک گەڵاڵە بێت، نائاگایی بە شێوەیەکی ڕازییکەر، بە سیمبۆلەکان و وێنەکانیەوە بەشداریی ئەم پرۆژەیە ئەکات، مانای ” شاراوەی گشتیی” پێ ئەبەخشێت و بەوەش دەقی داهێنەرانە چۆن ئەبێتە پێگەیەک بۆ ئبستمۆلۆژیا، ئاواش ئەبێتە ماددەیەک لە پێناوی ئبستمۆلۆژیاد.ا “
بەم لێکدانەوەیەو بەهۆی کاریگەرێتیی کۆستی گەورەی شاعیرو ئازارە قورسەکەیەوە، ئەتوانین بڵێین ئەو کاریگەرێتییە تەواو جوڵەی یادەوەریی و بیرکەوتنەوەی دەقە دیارەکەی گۆرانە، نەک ئینتەرتێکست/ intertext ێک بێ و بە کاریگەرێتیی ئەو دەقە نووسرابێت.
مەبەستگەرایی لە تەواوی ئەم دەقەدا دەرخستنی هەستی باوکێکە لە ئاست کۆستێکی گەورەیدا، بەڵام بەردەوام ” من” ئامادەییەکی بەرفراوانی هەیە، وەک پەیکەرێکی بنەڕەتیی، کاریگەر بە هەموو ڕۆشنبیریی زمانەوانیی و ژیانی خۆی.
لەم دەقەدا شێخ حەسیب و لە دەقی ” شیوەنی گوڵاڵە” شدا گۆران، ” من” ئامادەیی بەردەوامی زیاترە لە ” کەژاڵ و گوڵاڵە” واتە ئەوەندەی دەقەکە لاواندنەوەی خودە، زۆر کەمتر یادەوەریی ” کەژاڵ و گوڵاڵەیە” واتە بابەت لکێنراوە بە هەڵچوونی شاعیرەکانەوەو لەناو هەڵچوونی خۆیاندا کاردانەوە لەسەر بابەتەکە نووسراوەتەوە، بەمەش هەردوو دەقەکە ئەبن بە دەقی ماتەمگێڕیی، بە تۆمارکردنی ئەو بارە دەروونییەی دوو باوک تیایدا ژیاون لە ساتە وەختی کۆستە گەورەکاندا.
ناکرێت شاعیر خودگەریی خۆی لەدەست بدات، چ لە ڕووی شێوازگەرییەوە، چ لە ڕووی داڕشتنی پێکهاتەییەوە، چ لە ڕووی تێکەڵ نەبوون بە بیروڕای ئەوانیترەوە، بەمەش سەربەخۆیی خۆی ڕەوانتر ئەپارێزێت.. لەبەرئەوەی دەقیش پەیوەندیی سەرەکی بە هەڵچوونەکانی خودی دانەرەوە هەیە- نیتچە – کەواتە ڕەواترە لە کۆستێکی وا گەورەدا، دانەر وەک هەر کەسێکی ئاساییتر کاردانەوەو دڵتەنگیی خۆی بەرامبەر بە بابەتە کۆمەڵایەتییەکە دەربڕێت.




ئێمه و جه‌نده‌ر و ئیسلام..3.. سەلام عەبدوڵڵا

به‌شی سێهه‌م

له‌راستیدا جه‌نده‌ر له‌ دیبه‌تی هیچ ره‌وتێكی فێمنستی‌ ده‌ستی پێنه‌كردووه‌، به‌ڵكو له‌ 1963له‌لایه‌ن ده‌روونناسی ئه‌مریكی (Robert stollerوه‌ ده‌ستیپێكردووه‌(نووسه‌رانی جێنده‌ر به‌نادرووستی بۆ حه‌فتاكان ده‌یگه‌ڕێنه‌وه‌ و نووسه‌ر لیلی الرفاعی له‌ وتاری-مفاهیم جندریه‌- ده‌یگه‌ڕێنێته‌وه‌ ئان ئوكلی)و مه‌به‌ستی له‌ جه‌نده‌ر(‌تایبه‌تمه‌ندی تاك‌ وه‌ك ئه‌نجامی بنیاتنانی كۆمه‌ڵایه‌تی). ره‌وتێكی فێمنستی ئه‌م زاراوه‌كه‌ی به‌ وته‌كه‌ی سیمۆن دی بوڤوار گرێدا كه‌ ده‌ڵێ(ژن وه‌ك ژن له‌دایك نابێ). ئه‌م چه‌مكه‌ سته‌مكاری دژ به‌ ژنان به‌(كلتوور) و شوناس ده‌زانن و بۆ بنه‌مایه‌كی فه‌لسه‌فی‌ به‌رزی كرده‌وه‌‌‌ و پرسی فه‌لسه‌فه‌ی ماركسی و خه‌باتی چینایه‌تی و یه‌كگرتنی چینی كرێكار دژ به‌ سه‌رمایه‌ و پیاوسالاری له‌ پێناو دامه‌زراندنی سۆسیالیزم، پشتگوێ خست.
ره‌وتی جه‌نده‌ر به‌شێوه‌ی ئۆرۆسێنتریست و ره‌گه‌زپه‌ره‌ستانه‌ پرسه‌كه‌یان ده‌خه‌نه‌ روو و پێیان وایه‌ ژێرده‌سته‌یی ژن بۆ پیاو(wo-man….Hu-man)ه و ئه‌كه‌ر(man)بسڕێته‌وه‌ كه‌سایه‌تی ژن نامینێ و ئیدی ده‌بێ هه‌موو ژنانی دونیا گوێڕایه‌ڵیان بن‌. ئه‌م به‌ڕێزانه‌ وا ده‌زانن هه‌موو دنیا به‌ زمانی ئه‌نگلیزی قسه‌ ده‌كه‌ن! ئه‌ی نازانم(ژن یان مرأه‌ یا زن، ئه‌رواد)یش هه‌یه‌ بۆ مێیینه‌ و بۆ نێرینه‌(پیاو، رجل، ئه‌ركه‌ك و مرد)هه‌یه‌؟
یاریكردنی به‌ زمان لایه‌نێكی تری جه‌نده‌ره.
له‌ جه‌نده‌ر(جۆری ره‌گه‌ز) باس له‌‌(رۆڵی ره‌گه‌زی) ده‌كه‌ن و پرسیارده‌كه‌ن : مه‌به‌ست له‌ ره‌گه‌ز لایه‌نی بیلۆگ(مه‌به‌ست ئه‌ندامی زاوزێ)یه‌ یان ره‌گه‌ز(سرووشت و كلتووره‌)؟
لێره‌وه‌ بۆ ره‌فتارو بۆچوون و نه‌ریت و دابه‌شكردنی ئه‌ركه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان به‌ دنیابینی ده‌ره‌به‌گایه‌تی و سه‌رمایه‌داری به‌ چاوی(جه‌سته‌، سۆز، لاواز، سێكس…هتد)ی ژن و(عه‌قڵ، ده‌سه‌ڵات، ئازا…هتد)بۆ پیاو ببینن كه‌ جێگای دژایه‌تی و نه‌فره‌تی سۆسیالیسته‌كانه‌ و رۆڵی كار و به‌رهه‌مهێنان ره‌ش ده‌كه‌نه‌وه‌ و له‌بریدا سه‌رخان له‌ شوێنیان داده‌نێن. Buttler Judithده‌ڵێ: (ئه‌نه‌تۆمی، بیۆلۆگی، سرووشتناسی به‌ خۆیشمه‌وه‌ ته‌نها زمانه‌ و كاریگه‌ری دیسكۆسه‌) و هه‌روا: (هه‌مووی كلتووره‌، هه‌مووی زمانه‌-هه‌مووی بیره(فكر). ‌سه‌رچاوه‌: Yola Kipcak، Marxismus vs. Queer Theory ) و شوێنی سۆسیالیزم ده‌سڕنه‌وه‌و ده‌یده‌ن به‌(فێمینیزم) له‌سایه‌ی سه‌رمایه‌داری!
كاتێ تاتشه‌ر سه‌رۆكی بریتانیا بوو، هاوكات پارێزه‌ری له‌نده‌نیش ژنێك بوو و له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی شاژن ئه‌لیزابێت، به‌ڵام خه‌رجی دایكپارێزی و خزمه‌تكردنی مناڵ و ژنه‌ بێكاره‌كان و مافه‌كانی تری ژنان كورت كرانه‌وه‌: ژن له‌ خزمه‌تی سه‌رمایه‌. بیرمه‌نده‌كانی ئه‌م ره‌وته‌ له‌ فێمێنیزم نه‌ك فێمێنیزمه‌ ماركسیسته‌كان(هه‌موو ژنه‌كان به‌یه‌ك شێوه‌ بیرناكه‌نه‌وه و سه‌ر به‌ یه‌ك چین نین‌ وه‌ك چۆن پێاوان به‌یه‌ك شێوه‌ بیرناكه‌نه‌وه‌ و سه‌ر به‌ یه‌ك چین نین) پێیان وایه‌ به‌بێ تێگه‌یشتن له‌ جه‌نده‌ر، ناتوانرێت له‌ سته‌می ره‌گه‌زی و ئازادیان تێبگه‌ین و تازه‌ به‌ تازه‌ هاتوون جیاوازی ژن و پیاو و رۆڵی كۆمه‌ڵایه‌كان و تێڕوانینی رۆشنبییری و پیشه‌ییه‌كانی هه‌ر لایه‌كیان بۆمان روونده‌كه‌ن و ئه‌م پرسیاره‌ ده‌ورووژێنن(بۆچی ئافره‌تان له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ژێرده‌سته‌؟)و(په‌یوه‌ندی ره‌گه‌ز و ده‌سه‌ڵات چۆنه‌ و چۆن رێكی ده‌خاته‌وه‌؟)و(بڕیاره‌ سیاسییه‌كان چ كاریگه‌رییه‌كیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر ژن و پیاو)و(ئایا ژنان له‌ رووی یاساییه‌وه‌ یه‌كسانن؟)
به‌ ئاشكرا به‌ر‌ژه‌وه‌ندی تایبه‌ت دژ به‌ خه‌باتی ژنانی سۆسیالییست له‌پشت ئه‌م ره‌وته‌وته‌یه‌. ئه‌ پرسیار و وڵامه‌كانی سه‌رتاپای ئه‌ده‌بی سۆسیالیستی گردۆته‌وه‌. ئه‌م دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ راستی و خه‌باتی ژنانی شیوعی گواهیده‌رن و دوا نووسینی(من ژنه‌ و مرۆڤم Eve Mitshell- I am Woman…and a Human) نموونه‌یه‌كی نوێیه‌.
دوو كه‌س ناكۆك نابن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ رۆڵ و بیر و كاری ژن و پیاو مرۆیین و له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا به‌نده‌ به‌ خودی مرۆڤ و زاڵبوونی پیاو له‌سه‌ر ژن وه‌ك سیستێم پاش درووستبوونی كاڵا، موڵكایه‌تی تایبه‌ت، ناكۆكی چینه‌كان دابه‌شكردنی كار له‌لایه‌ن پیاوه‌وه‌ دیاری كرا. بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م هاوكێشه‌یه‌ هه‌ڵوه‌شێنینه‌وه‌، شیوعییه‌كان بۆ مافی یه‌كسانی ژن و پیاو خه‌بات ده‌كه‌ن‌ له‌ بنیاتنانی سۆسیالیزم و په‌روه‌رده‌ و كۆمه‌ڵناسی سۆسیالیستی،‌ واته‌ كاری ژن له‌ناو ماڵ ده‌كه‌ن به‌ كاری كۆمه‌ڵگا(چێشلێنان و په‌روه‌رده‌ی مناڵ و پاككردن و شوشتن)و به‌(‌كاری ره‌وه‌زی) رێكیده‌خه‌ن و له‌ئاستیدا ژن و پیاو له‌ ئه‌نجامدانیان وه‌ك یه‌ك به‌رپرسیارن و له‌گه‌لیدا جیاوازی ره‌گه‌زی له‌ناو ده‌برێت. رۆزا لركسمبۆرگ له‌باره‌ی ژنانی بۆرژوا ده‌ڵێ: زۆرێك له‌و ژنانه‌ كه‌ وه‌ك جه‌نگاوه‌ر دڕ له‌دژی(ئیمتیازاتی نێرینه‌) ده‌جه‌نگن وه‌ك به‌رخ له‌ كه‌مپی كۆنه‌په‌ره‌ست و ئاینی ده‌ڕۆن، ئه‌وه‌ش ئه‌گه‌ر مافی ده‌نگدانیان پێدرا). ئه‌م وته‌یه‌ دووباره‌ رێكخراوه‌كانی ژنانی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتمان به‌بیرده‌خه‌نه‌وه‌ وه‌ك ئۆڵبرایت و هیلاری كلنتۆن و ژنه‌ به‌رپرسه‌كانی ده‌زگا جاسووسی و بازرگانانی نه‌وت و گاز …هتد.
ئه‌م ره‌وته‌ له‌ئاست ئیدۆلۆژی ئیدیالیسته‌، له‌ئاستی سیاسه‌ت دژ به‌ سۆسیالیزمه‌ و له‌ خزمه‌تی سه‌رمایه‌ و موڵكایه‌تی تایبه‌ته‌ و ده‌یانه‌وێ شوێن بزووتنه‌وه‌ی ژنانی شیوعی بگرنه‌وه‌.

  • ئايا مناڵهێنان به‌شێكه‌ له‌ ژێرخان یان سه‌رخانی كۆمه‌ڵگه‌؟
  • ئايا كاری ناو ماڵ ته‌نها(به‌های به‌كاربردن)یان(به‌های ئاڵوگۆڕی(هێزی كار)یش؟
  • ره‌گی چه‌وساندنه‌وه‌ی ژنان له‌ بیولۆژیا و ناكۆكی ژن و پیاوه‌‌ یان دابه‌شكردنی كار و هۆكاره‌ ماددی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان؟
  • ئایا به‌بێ ده‌ستگرتنی ژنان به‌سه‌ر ئامراز و كه‌ره‌سته‌كانی به‌رهه‌مهێنان ده‌توانن ئازادبن؟
  • ئایا سه‌رمایه‌داری ته‌نها ژن له‌ بواری كار و كرێی كار ده‌چه‌وسێنێته‌وه‌ چونكه‌ ژنن؟
  • ئایا سیستێمی سه‌رمایه‌داری ته‌نها سوود وه‌رده‌گرێت له‌ كاری ناوماڵ یان پیاویش؟
  • هه‌ر پیاوسالاری ژن ده‌چه‌وسێنێته‌وه‌ یان سه‌رمایه‌داریش؟
  • چه‌وسانه‌وه‌ی ژنان به‌شێوه‌ی جیاواز وه‌ك ئیدلۆژیای‌ پیاوسالاری له‌ بواری مناڵهێنان و جنس و په‌روه‌رده‌ی مناڵه‌ و ته‌نها له‌ بازاڕ چینایه‌تیه‌؟
  • بنه‌مای ماددی پیاوسالاری له‌ باڵاده‌ستی پیاوان به‌سه‌ر هێزی كاری ژنان به‌ گشتی؟
  • ئێمه‌ له‌ به‌رامبه‌ر(سه‌رمایه‌داری پیاوسالار)ین یان(پیاوسالاری سه‌رمایه‌داری)ین؟
    و ده‌یان پرسیاریتر كه‌ ده‌بێ ببن به‌ بابه‌تی گفتوگۆ و باسی ناو كۆمه‌ڵ و ماسمیدیا، نه‌ك ئه‌و جنێوفرشی و ئه‌خلاقفرشتنه‌ سووك و جاهیلانانه‌.
    به‌ بڕوای ماركس و ئه‌نگلس: یه‌كه‌م دابه‌شكردنی كار له‌نێوان ژن و پیاو له‌پێناو به‌رهه‌مه‌هێنانی مناڵ بوو) و له‌ درێژه‌ی ئه‌م بۆچوونه‌ ده‌ڵێن: ده‌ركه‌وتنی یه‌كه‌م ناكۆكی چینایه‌تی له‌ مێژوو رێكده‌كه‌وێت له‌گه‌ل تاك هاوسه‌رى و یه‌كه‌م چه‌وساندنه‌وه‌ی چینایه‌تی و كوێلایه‌تی ره‌گه‌زی ژنه‌ له‌لایه‌ن ره‌گه‌زی پیاو. تاك هاوسه‌ری پێشكه‌وتنێكی مێژوویی گه‌وره‌ بوو، به‌ڵام له‌هه‌مان كاتدا له‌پاڵ كوێلایه‌تی و سه‌روه‌تی تایبه‌تدا.، ئه‌و قۆناغه‌ هێشتا تا ئیمڕۆ هه‌ر درێژه‌ی هه‌یه‌ كه‌ مانای وایه‌ هه‌ر پێشكه‌وتنێك پاشكه‌وتنێكی رێژه‌ییه‌ و گه‌شه‌سه‌ندن و پێشكه‌وتنی هه‌ندێك به‌ ئازاری تر و سه‌ركوتكرنی ئه‌وی تره‌- بنه‌چه‌ی خێزان و موڵكایه‌تی تایبه‌ت و ده‌وڵه‌ت، لاپه‌ڕه‌ی 82)

به‌ڵام له‌ زۆربه‌ی نووسین و راگه‌یاندنه‌كانی جه‌نده‌رییه‌كان به‌ئاراسته‌یه‌كی تر ده‌ڕۆن: زاراوه‌ی(شوناس) بووه‌ به‌ سحری لێدوان و نووسینه‌كانیان و وه‌ك توتی ده‌یڵێن و ده‌یڵێنه‌وه‌. ئه‌مه‌ ره‌خنه‌ و خیتابی پۆستمدێره‌نه‌یه‌ دژ به‌ ماركسیزم، چونكه: 1-‌ ماركسییه‌كان جه‌خت له‌سه‌ر(گشت- توتالیتی)ده‌كه‌ن، تێڕوانینی چینایه‌تی. 2- بڕوا ناكه‌ن كه‌ زمان واقیع پیشان بدات، به‌ڵكو واقع درووستده‌كات. لێره‌وه‌ رووی ئیدیالیستان ده‌رده‌خه‌ن: دڵنیانین كه‌ حه‌قیقه‌تی ماددی بوونی هه‌بێت!
له‌ جیهانی ئیسلام و زۆر شوێنی دنیاش نموونه‌ی شێوه‌ی كۆتایی خێزانی رۆمانییان وه‌رگرت(خێزانی تاك). ئه‌نگلس له‌ هه‌مان سه‌رچاوه‌ روونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ وشه‌ی(Familia) له‌ ئه‌صڵدا مانای نموونه‌ی به‌رزی بۆرژوازی بچووكى بێبایه‌خی هاوچه‌رخ نه‌بوو كه‌ سۆز و شه‌ڕ و ئاژاوه‌ی ناوماڵ له‌خۆی كۆكردۆته‌وه‌. سه‌ره‌تا لای رۆمانییه‌كان مانای خێزانی ژنی و پیاو و مناڵ نه‌بوو، به‌ڵكو ته‌نها مانای كوێله بوو. وشه‌ی‌(Famulus)واته‌ كوێیله‌ی ناوماڵ و وشه‌ی(Familia) كۆمه‌ڵێك كۆیله‌ كه‌ تایبه‌تن به‌ پیاوێك(ئه‌نگلس، هه‌مان سه‌رچاوه‌، لاپه‌ڕه‌ی 71و72 به‌ زمانی عه‌ره‌بی).
ئه‌نگلس به‌ سوودوه‌رگرتن له‌ نوسوینه‌كانی باسی خێزان ده‌كات له‌ میتۆدۆلۆژیای ئه‌غرق كه‌ چۆن له‌و سه‌رده‌مه‌ خواوه‌نده‌كان ئازادی و رێز و حورمه‌تیان هه‌بوو، به‌ڵام ژنان له‌سه‌رده‌می پاڵه‌وانییه‌تی پله‌وپایه‌یه‌كی بێبایه‌خی هه‌بوو به‌هۆی باڵاده‌ستی پیاو و كێبركێی كه‌نیزه‌كان. هۆمیرۆس له‌ رووداوه‌كانی ئه‌لیازه‌، باسی ژن ده‌كات(كچه‌ دیله‌كان له‌ خزمه‌ت ئاره‌زووی جنسی سه‌ركه‌وتووان بوون و به‌ گوێره‌ی پله‌وپایه‌یان، پله‌داره‌ سه‌ربازییه‌كان جوانترین كه‌نیزه‌یان هه‌ڵده‌بژارد و هه‌موو رووداوه‌كانی ئه‌لیازه‌ له‌باره‌ی ململانێی ئه‌خیل و ئه‌غنه‌موون بوو بۆ ده‌ستكه‌وتنی كه‌نیزه‌یه‌ك). هه‌مان ئه‌م ره‌فتاره‌ پاوسالارییه‌ پاش هه‌زاران ساڵ له‌لایه‌ن داعش و به‌عس و هێزه‌كانی ناتۆ له‌ ئه‌فغانستان و وڵاتانی تر دووباره‌ ده‌نه‌وه.
رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌ سیمینار و كۆڕ و كۆبوونه‌وه‌كانیان له‌گه‌ل خه‌ڵك و نووسینه‌كانیان قه‌ت باسی فێمیساید له‌لایه‌ن سه‌ربازه‌كانی ناتۆ و له‌ناو سیستێمی سه‌رمایه‌داری‌ وڵاته‌كانیان ناكه‌ن.
باسی یه‌كسانی ژن و پیاوه ده‌كه‌ن‌؟ كه‌س هه‌یه‌ نه‌زانێ تێڕوانینی شیوعی كه‌متر له‌ مافی یه‌كسانی ژن و پیاو قبووڵ ناكا و له‌ ره‌گه‌وه‌ دژ به‌ شۆفێنستی پیاوسالاریه‌(به‌ ده‌یان و هه‌زاران رابه‌ری سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌كادیمی ژن له‌سه‌ر ئاستی دنیا هه‌یه‌: نه‌زیهه‌ دلێمی یه‌كه‌م وه‌زیر له‌ مێژووی عیراق، ادیلا بانكهۆرست دامه‌زرێنه‌ری حزبی شیوعی ئوسترالیا، ئه‌شره‌ف ده‌هقانی سه‌رۆكی چریكه‌های فیدائی خه‌ڵك ئێران، ئۆلریكا ماینهوف دامه‌زرێنه‌ری سوپای سوور له‌ ئه‌ڵمانیا و له‌ناو زیندان تیرۆكرا….هتد. كه‌س هه‌یه‌ نه‌زانێ شیوعییه‌كان له‌ پێشی پێشه‌وه‌ی مافی یه‌كسانی ژن و پیاون؟ كه‌س هه‌یه‌ نه‌زانێ شیوعییه‌كان له‌پێشه‌وه‌ی خه‌باتن دژ به‌ شۆفێنستی پیاوسالاری؟ به‌ڵێ بۆ مافی یه‌كسانی ژن و پیاو له‌ هه‌موو رووییه‌كه‌وه‌و هه‌ر به‌ رابه‌رایه‌تی ژخودی ژنانی شیوعی!
‌ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستی جه‌نده‌ر(مافی یه‌كسانی ژن و پیاوه‌) له‌ مێژوو و بۆ ئێستا، بۆچی له‌م باره‌یه‌وه‌ پێگه‌ و هه‌ڵویست و ئه‌ده‌بیات و خه‌باتی شوعییه‌تیان‌ په‌راوێزخستووه‌؟ رێك وه‌ك یادی 8ی مارس: پێش چه‌ند ساڵێك ئه‌مه‌شیان تاپۆكرد له‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان و رۆڵی ژنانی شیوعیان سڕیه‌وه‌!




ڕاستگۆیی لە یاداشتنامەی تێکۆشەرێکی چەپدا.. گۆران هەڵەبجەیی

یەکێک لە ئارەزوەکانم پەیوەست بەخوێندنەوەوە، یاداشتنامەیە، لەهەر شوێنێک یاداشتنامەم کەمەرکێشم بکات خوێندومنەوە.

لەنێو بابەتی یاداشتنامەدا پتر ئارەزووم لەوجۆرەیە کە کەسانی سیاسی بەئەزموون، پێشمەرگەی سەرقاڵی جەنگی پارتیزانی، تێکۆشەرانی ڕۆژانی خەباتی نهێنی و قارەمانە خۆڕاگرەکانی بەندیخانە بەدناوەکانی بەعس نووسیویانەتەوە.

گرنگی ئەم جۆرە یاداشتانە لەوەدایە کە وێرای[ گێڕانەوەیە دەربارەی خود ]، هاوکات تیشک خستنە لەسەر بەشێک یا قۆناغێک لە دیرۆکی خەباتی نەتەوەیەک بە سلبی و ئیجابیاتیەوە، بەسەرکەوتن و شکستیەوە، بەجۆرێک خوێنەر دەتوانت لە { کڵاوڕۆژنەی} ئەو جۆرە نووسینانەوە ئاشنایەتیەکی باش و پڕ بایەخ سەبارەت بە زۆر شتی نەبیسراو و نەزانراو بزانێت.

سەرکەوتووترین یاداشت یا بیرەوەری لەوەدایە کە هەموو چەمکەکانی خەبات لەخۆ بگرێت و بەسەلیقەوە بەیەکەوە ئەڵقە ئەڵقە وەک زنجیرێک بەیەکەوەیان ببەسترێن.

جا هاوڕێ و هاوشاریم بەهادین حاجی بەکر ناسراو بە { ریبوار عارف}، لە کتێبەکەیدا بەنێوی [دەنگێک لە کڵاوڕۆژنەی زیندانەوە]، ئەو کارەی کردوە کە ئاماژەم پێداوە . قۆناغەکانی کاری ریکخستن لە هەڵەبجەو سلیمانی بەنهێنی، پێشمەرگایەتی، قۆناغی خۆڕاگری ڕۆژە سەختەکانی زیندانەکانی بەعس، پاشان دووبارە پێشمەرگایەتی، لەنێو ئەو قۆناغەشدا سەرهەڵدانی ناکۆکی فیکری و تەخوینکردنی لەلایەن هەڤاڵانیە ودواجار ناچاربوون بەسەنگەر گواستنەوە بۆلای حیزبێک کەتاڕادەیەک تینوەتی فکری شکاندوە.

پێناسەیەک بۆ کتێبەکە

بەر لەخوێندنەوەی یادەوەریەکانی هاوڕێ بەها، بە ناونیشانی کتێبەکەدا خوێنەر وادێت بەخەیاڵیدا کە کتێبەکە تایبەتە بە قۆناغی زیندانی و گێڕانەوەی ئەزموونی تاڵ و پڕ ئازارو ئەشکەنجەی خۆی لەوێدا، بەڵام لەڕاستیدا وانیە، وەک ئاماژەم پێدا کتێبەکە گشتگیرە و زۆر لایەنی ژیانی خودی خۆی تێدا یاداشت کردوە، کەپتر سیاسەت و چەرمەسەریەکانی دەگرێتەوە.

گەرەکمە ئەوەبێژم کە کتێبی سەرکەوتوو ئیدی لەهەر بوارێکدابێت، ئەو کتێبەیە کە بەشەوق و زەوقەوە بیخوێنیتەوە پەلەتبێت لەوەی کە لاپەڕەکانی ئەودیو چیمان پێدەڵێن، جا ئەم کتێبەی هاوڕێ بەهادین لەوجۆرەیە کە خوێنەر بەئەستەم دەنواتیت دەستبەرداری بێت.

لەهەندێک وێزگەدا دەمێک نووسەر کەوتوەتە ڕەوشێکی مەترسیدارەوە، هێشتا ڕوون نەبووەتەوە کە ئایا دەربازی دەبێت یا دەرگای دۆزەخی بە روودا دەکرێتەوە، لەوکاتانەدا بەشبەحاڵی خۆم لێدانی دڵم خێراتربووە، وام چاوەڕێ کردوە کە دووچاری کێشەی گەورەبووبێت، چونکە نەهامەتی و دەردی سەری کورد هێندە زۆرە هەر ئەوەشم بۆ هاوەڕێ بەها چاوەڕێ کردوە.

کتێبەکەی هاوڕێ بەها نزیکەی [٣٥٠] لاپەڕە لەخۆ دەگرێت، چاپێکی جوان و نایابە، لەچەندین بەش پێکهاتووە کە لە سەردەمی منداڵیەوە دەست پێدەگات، دوابەشیش سەفەر کردنیەتی لەتورکیاوە بۆ فینلاند وەک پەنابەرێکی سیاسی، ئەوجا سەردانی باشوور و کێشمەکێشی ئەو سەردانەی لەگەڵ دەسەڵاتی کوردیدا.
لەڕاستیدا گەر کەسێک بخوازێت لەڕووی شرۆڤەو ناساندنەوە هەق بە کتێبەکە بدات ،گەرەکە قسە لەسەر هەموو وێستگەو قۆناغ و بەشەکانی کتێبەکە بکات، چونکە هەموو وێستگەکان گرنگی خۆیان هەیە، بەڵام لەڕووی واقیعەوە ئەو کارە بڕێک زەحمەتە، چونکە ئەودەمە زۆر درێژ دەبێتەوە و پێویستی بە نامیلکەیەک دەبێت نەک چەند لاپەڕەیەک.

جا بۆیە ئەز هەوڵدەدەم ئەو خاڵانەی بەلامەوە گرنگ و زۆر سەرنجڕاکێشن تیشکیان بخەمەسەر.

لەڕووی زمان و داڕشتنەوە ،وەستایانە کاری لەم بەرهەمەدا کردووە، پەیڤ و بڕگەی جوانی خۆماڵی لە سەرەتاوە تا کۆتایی بوونیان هەیە، هەوڵی داوە خۆی بەدوور بگرێت لەدەستەواژەی سواو و کلاسیک، جا ئەمەش تەڕاییەکی بە یاداشتنامە بەخشیوە.

ئاوارەبوون
ئاوارەبوون و رووکردنە ئیران و ژیانی کەمپەکان دەروازە لەرووی خۆناسینەوەیدا دەکانەوە، وەک هەرزەکارێک هاوکاری بابی دەکات لە دابینکردنی بژێوی خێزانەکەیاندا، ئەویش بەفرۆشتنی تەلی حاجەت شتن و هەندێک جاریش پاقلاوە و پرتەقال.

چالاکی شانۆیی وەک دەسپێک
زۆربەی مێردمنداڵ و گەنجانی هەڵەبجە گەر ئیمکانیەت هەبووبێت لە بوارە چالاکیەکاندا خۆیان بینیوەتەوە، وەک وەرزش، شانۆ، موزیک و بواری ئەدەبی، جا هاوڕێ بەهاش خولیای شانۆی هەبووەو لەوێدا تواناکانی خۆی بەرجەستە کردوە، هەر لەوێشەوە خۆی کردوە بە دەروازەی سیاسەتدا.

دەست پێکردنی ژیانێکی نوێ
گەڕانەوە بۆ هەڵەبجەو دەست پێکردنی ژیانێکی نوێ، ئەمەش یەکێکە لەوێستگە یەکاڵاکەرەوەکانی ئایندەی سیاسی هاوڕێ بەها .
بەهۆی چەوساندنەوە و فشارو زەبروزەنگی بەعسەوە، هەستی نەتەوایەتی هاوکات چینایەتی لەکن هاوڕێ بەها چەکەرە دەکات، بۆ نمونە بەباوکی دەڵێت بۆ کرێکارێک ناگریت ئاوڕشێنی خانوە نوێکە بکات؟ من ناخوازم مافی کرێکارێک بخۆم، هەر لەو سەردەمەدا پەیوەست دەبێت بە یەکێک لە حەڵقەکانی کۆمەڵەی مارکسی نێو شار.

یەکەم ئەزموونی زیندانی
گرتنی لەلایەن ئەمنەوە بەڕێکەوت لە چایخانەکەی مام علی لە سلیمانی یەکەم ئەزموونی دەبێت هەم لەبەندیخانەو هەم لەگەڵ ڕەفتاری فاشیانەی بەعسدا. ڕاستە زۆر نەمایەوە بەڵام پەندو وانەی بۆ ئایندە لێوەرگرت، ئەوەی سەیرە لای کەس باسی نەکردو خۆی نەکردە پاڵەوان.

سەرەتایەک بۆ ناڕەزایی
یەکەم بەرکەوتنی لەگەڵ ئەقڵیەتی باوی شۆڕشگێڕە بێ ئەزموونەکاندا ئەو دەمەبوو کە کەسێک لەبەرپرسانی شار کە بڕیارێکی بەپەلەی بۆ هاتبوو بۆ کووشتنی چەند ئافرەتێک، گوایە ئەمانە زانیاری دەدەنە بەعسیەکان. هاوڕێ بەها بەم بڕیارە تووشی شۆک دەبێت، هەر بۆیەش ئەوکارە ڕەتدەکاتەوە ، هاوکات کەسانی دیکەی هۆشیار هەمان ڕایان دەبێت، بۆیە لێی پاشگەزدەبنەوە.

ڕووکردنە شاخ
قۆناغی پێشمەرگایەتیش بۆخۆی وەرچەرخانێکی نوێیە لەڕێڕەوی خەباتی هاوڕێ بەهادا. گەنجێک بە باوەشێک ئومێد و بەگیانێکی ڕۆمانسی شۆڕشگێڕانەو پڕچەک بەهزرێکی چەپ کە لەو دەمەدا لەترۆپکدا بووە، چەکی پێشمەرگایەتی دەکاتە شان. مەخابن زۆر نابات وێنە جوانەکەی زهنی دەربارەی شۆڕش و شۆڕشگێڕان کاڵ دەبێتەوە، دەبینێت ئەو شۆڕشە تژیە لە کەمووکووڕی، ئاستەنگی، کاری دزێو ،ناکۆکی و ململانێی نادروست لەنێو شۆڕشگێڕاندا. لێ بەهۆی ئومێد بە چاکبوونی ڕەوشەکە وزاڵبوون بەسەر تەنگەشەو کێشەکاندا، لەوش گرنگتر وەک ئیلتزامێکی ئەخلاقی و مەبدەئی بەردەوام بووە لە تێکۆشان و لەچەندین نەبەردیدا بەشداری هەبووە.

دەستگیرکردنی لەهەڵەبجە
دەمێک لەگەڵ هاوڕێیەکی پێشمەرگەیدا، بەمەبەستی سەردانی خێزانەکانیان هاتبوونە شار، لەلایەن جاشەکانی ڕەشەی ساڵحەوە دەستگیر دەکرێن. ئەمەش سەرەتایەک بوو بۆ کردنەوەی چەند لاپەڕەیەکی پڕ لەئازارو ئەشکەنجە کە وەک شانۆیەکی درێژ هەر ڕۆژەی مەشهەدێکی لێ نمایش دەکرا.

قۆناغە گرنگەکە
ئەم بەشە یاخود ئەم قۆناغە کە هاوکات ناونیشانی کتێبەکەیشە، پانتاییەکی زۆری لە یاداشتنامەکەدا داگیرکردوە، لەمەدا هاوڕێ بەها مافی خۆیەتی و چاکی کردوە چونکە ئەم بەشە هێندە سەخت و دژوارو پڕ تراژیدیایە، نەدەکرا سەرپێی باسی بکات، بەڵکو گەرەک بوو هەر ڕۆژێک لە ڕۆژانی ئەو دۆزەخە هەڵوەێستەیەکی لەسەر بکات و لە هەموو گۆشەکانیەوە پێناسەیەکی شایستەو پڕ پڕاوپڕی بۆ بکات، کە بەڕای من هاوڕێ بەها لەمەدا سەرکەوتووبووە.

هەموومان خوێندومانتەوە یا بیستوومانە کە زیندانیە سیاسیەکان یا پێشمەرگەی بەدیلگیراو بەچ شێوازێکی وەحشیانە لەلایەن جەلادەکانی بەعسەوە ئەشکەنجەدراون و چ خۆڕاگریەکیان نیشانداوە، ئەوەش دەزانین کە زۆرن ئەوانەی قارەمانانە لەژێر ئەشکەنجەدا گیانیان بەخشی.

بۆیە لەم ڕوانگەوە دەڵێم گەر کەسێک بۆ تەنها ڕۆژێکیش بەر ئەشکەنجەی بەعس کەوتبێت و نهێنی نەدرکاندبێت، ئەوە پاڵەوانێکە بۆخۆی، جا هاوڕێ بەهاش وەک زۆرێک لەو زیندانیە ئەشکەنجەدراوانە بەو پرۆسە بەدناوەدا گوزەری کردوە. دەمێک مرۆڤ ئەو بڕگانە دەخوێنێتەوە کە تایبەتن بە ئەشکەنجە، مچوورک بەجەستەیدا دێت، هاوکات سەرسام دەبێت بە خۆڕاگری و هێزو وزەی هاوڕێ بەها. بیهێننەبەرچاوی خۆتان کەسێک لەبەرگەرمای پلە لەسەروو چلەوە هەڵواسن، بۆی نەبێت بجوڵێت، سەرباری ئەمەش شیلە بکەن بەسەریداو مێرومەگەز تێبدەن، بەڵام ئەو خۆڕاگر دەبێت و ئەشکەنجەدەران شەرمەزار دەکات.
لەگەڵ هەموو خۆڕاگریەکیدا لەپاڵ ئەو گشت ئەشکەنجەشدا هێشتا بەلەسێدارا حوکمی دەدەن.

دەمێک هەستی ئینسانی دەبزوێت
هاوڕێ بەها لە کتێبەکەیدا ئاماژەی بەزۆر وردە ڕووداو داوە کە لە ژیانی تایبەتیی و تێکۆشانی سیاسی و پێشمەرگایەتیدا ڕوویانداوە، ئەمەش نووسینەکە یاخود یاداشتنامەکەی زەنگین کردوە، جا ناکرێت لێرەدا هەموویان یاداشت بکەم، بۆیە بەپێویستی دەزانم ئاماژە بەدوو حالەتی گرنگ بدەم کە لە دەمی بەندی و ئەشکەنجەدانیدا ڕووینداوە.

کاتێک کە بۆ یەکەم جار لە ئەمنەکەی سلیمانی دەگیرێت ، یەکیک لە ئەمنەکان بەجۆرێک دەست دەخاتە سەرشانی کە بەها هەست بە دلنیایی و ئارامیەکی گەوەرە دەکات، بەتایبەت لەکاتێکدا پێیدەڵێت ( بۆ واتیکچووی هیچ نیە؟) ئەم دوو ووشەیە بۆ ئەو لەوکاتەدا دنیایەک دلنەوایی کردن بوو، بۆیە وەک خۆی دەلێت ئێستەشی لەگەلدا بێت تێنەگەشم کە چۆنە لەناو دەزگا حکومییەکانیشدا کەسانێکی ئاوا شەرافەتمەند هەن؟ کە لەراستیدا ئەم جۆرەکەسانە کەمنین بەلام ژیان پالَیان پێوەدەنێت کەخۆیان لەو شوێنانەدا ببیننەوە.

دووهەم جار ئەوکاتە دەبێت، کە هاوڕێ بەها لەتەک پێشمەرگەیەکی هاوڕێیدا لە هەڵەبجە یەخسیر دەکرێن، دەیانبەن بۆ دائیرەی ئەمن، لەوێ جۆرەها ئەشکەنجەیان دەدەن، بەڵام هەردووکیان خۆڕاگردەبن و هیچ نادرکێنن. لە پشوی نێوان دوو جەولەی ئەشکەنجەدا هاوڕێ بەها بەیەکێک لە ئەمنەکان دەڵێت پێویستم بە سەرئاو هەیە، ئەویش ڕەزامەندی دەردەبڕێ، بەڵام کێشەکە لەوەدا هێندە کێبڵ دراوە بە بنپێیدا ناتوانێت لەسەر پێکانی بڕوات، ئەویش واتە ئەمنەکە پێشنیاری بۆ دەکات کە لەسەر لاپێ بڕوات ، هاوکات دەچێتە ژێر باڵی و ئامۆژگاریشی دەکات کە خۆڕاگربێت ،ئەم رۆژە سەختانە تەواو دەبیت.

ئەم دووحاڵەتە ئەوەمان پێدەڵێت لەناخی مرۆڤدا هەردەم دوو جۆر هەست دوو جۆر ڕەفتار هەن، [ئینسانی و شەڕانگێز] ئەم دوولایەنە بەردەوام لە ململانێدان ، لەکۆتایدا لایەنێک زاڵ دەبێت بەسەر لایەنەکەی تردا.خۆشبەختانە لایەنی ئینسانی و میهرەبانی پتر زاڵە بەسەر مرۆڤدا . ئەو دوو نمونەیە ئەوەمان پێدەڵێت ئەو کەسانەی لەگەڵ ڕژێمە دیکاتۆرو چەوسێنەرەکاندا کاردەکەن ئەوانەش لەکۆتایدا مرۆڤن و هەموو کات ناتوانن هەستە ئینسانیەکە بشارنەوە.

لە چاوەڕێی سێدارەوە بۆ تەخوین
دوای ئەوەی لەدەمی دانووستاندی نێوان یەکیەتی و بەعسدا [١٩٨٣] بەندکراوەکانی سەربە یەکێتی بەر بڕیاری لێبووردن دەکەون، هاوڕێ بەهاش یەکێک دەبێت لەوانە. پاش ئەوەی دانووستان شکست دێنێت ئیدی شەڕدەست پێدەکاتەوە، هاوڕێ دەیتوانی لەشار بمێنێتەوەو واز لەسیاسەت بهێنێت و ژیانێکی ئارام و ئاسودە هەڵبژێرێت، بەڵام مەخابن ئەو دیسان ڕێگەی خەباتی هەڵبژاردوە، بۆ دووەمجار چەکی کردەوە شان.

زۆری نەبرد بۆی دەرکەوت ئەوشۆڕشەی ئەم ئامادەبوو لەپێناویدا پەتی سێدارە بکاتە ملی، ئەوە نیە کە چاوەڕێی دەکرد، هەستدەکات زۆر خراپتربووە بەبەراورد لەپێش گرتنی.

بۆی ڕوونبووتەوە کە ئەو چرایەی بۆ ڕووناکردنەوەی ڕێگایەک هەڵیگرتبوو ئەو ڕێگایە نیە، دەبینێت نە لەڕووی فکر نە لە ڕووی ئامانج نە لەڕووی ڕەفتارەوە هەرگیز لەگەڵ قەناعەتی ئەودا یەکناگرنەوە و بگرە زۆریش دژبە قەناعەتی ئەون.

ئەو خەوی بە شۆڕشێک و بزافێکەوە دەبینی کە هەڵگرانی مەشخەڵەکەی کەسانێکبن پەیڕەوکەری شۆڕشگێڕترین ڕێبازی فکریبن، ئەویش فکری {مارکسیە}، ئارەزووی دەکرد پڕچەکبن بە ئەزموونی شۆڕشگێڕی، خوازیاربوو ڕەفتاری ڕۆژانەیان چ لەنێو یەکداو چ لەگەڵ خەڵکی دیکەدا ڕەنگدانەوەی خەسڵەتی شۆڕشگێڕانەدابێت.

بەهۆی ئەو ڕەوشە نا سەغڵەمەوە کە لەنێو شۆڕشدا لەئارادابوو، هاوکات بەهۆی ڕەخنەو تێبینی بەردەوامی لەسیاسەتی چەوتی کاری پێشمەرگایەتی، ئیدی زوومی {چاودێری} و هاوکات تاڕادەیەکیش ناپاکی دەخرێتەسەر، هێدی هێدی ناڕەحەتی دەکەن، جێگەی پێلێژ دەکەن، تۆمەتی [ئاش]ی دەدەنە پاڵ کە وەک خۆی ئاماژەی پێداوە لەهاوسۆزیەک بەولاو قەناعەتی بەوانیش نەبووە.
کاردەگاتە تەخوین کردنی بەئاشکرا، ئەمەش تۆمەتێکی مەترسیداربووە لەوسەردەمەدا، لەئەنجامدا لەپاداشتی ئەو گشت تێکۆشانەیدا بەندی دەکەن.
پەیوەست بەم بڕگەیەوە، دەمێک هاوڕێ بەها لەگەڵ یەکێک لە فەرماندەکانی پێشمەرگەدا دەکەونە گفتووگۆ سەبارەت بە هەڵوێستی خۆی،کابرای سەرکردە تا ڕادەیەک بەزمانێکی بازاڕی هەڕەشە ئامێز لەگەڵ هاوڕێ بەها دەدوێت، یەکێک لە پێشمەرگەکان ڕوودەکاتە فەرماندەکەو پێی دەڵێت[ئایا دەزانیت ئەو هاوڕێیە لە سێدارەی بەعس ڕزگاری بووە؟] ئەویش بەسوکایەتیەکەوە دەڵێت { جا چیە}؟

بیهێنە بەرچاوی خۆت کەسێک جوانترین ساڵانی تەمەنی خۆی لەپێناوی شۆڕشێکدا بەسەربردبێت، خەباتی نهێنی ناوشار، پێشمەرگایەتی بەدەردەسەری و ناڕەحەتیەکانیەوە، بەندیخانە بە ئەشکەنجەو ئازارە جەستەیی و دەروونیەکانیەوە، چاوەڕێکردنی لەسێدارەدان بەورە بەرزیەوە، کەچی تەنها بەهۆی جیاوازی لە بیروبۆچووندا، یابەهۆی ڕەخنەگرتن لە شێوازی ئاراستەکردنی { شۆڕشدا}،بێن زەربێکی گەورە بەسەر هەموو ئەمانەدا بهێنن وسفری بکەن، ئیدی ئەمە ناودەنێێت چی؟
مەخابن زۆرێک لە بزافە سیاسی و شۆڕشەکانی گەلانی ڕۆژهەڵاتی نێوین ئەم ڕەفتارە ناشیرینە پەیڕەو دەکەن.

تۆ تا لەتەکیاندایت شۆڕشگێڕ، دڵسۆز، ئازاوبەجەرگ، خۆڕاگر، پاک، گوێڕایەڵ و چی و چیت، لێ هەر هێندە لەسەر کارە دزێو وسیاسەتە چەوتەکانی سەران وڕابەرانی جڵەو گرتووی ئەو حیزبە یا ئەو شۆڕشە ڕەخنەت گرت یا تێبینیتدا، ئیدی تۆ ڕوخاو، لادەر، بودەڵە، ترسنۆک ،ناپاک و چەندین تۆمەتی تر دەدەنە پاڵت.
ئەوەی لەگەڵ هاوڕێ بەها کرا پەیڕەوکردنی هەمان ئەقڵیەت وهەمان کەلتوورە کە ئاماژەم پێداوە.

گواستنەوەی سەنگەر
پاش بەسەربردنی ماوەیەک لە بەندیخانەی هاوخەباتاندا، هاوڕێ بەها ئازاد دەکرێت، بەڵام هیچ بڕواو ئیمانێکی بەو بزافە نامێنێت و ناخوازێت لەگەڵیاندا درێژە بەخەبات بدات. بۆیە بەدووی بزافێکدا دەگەڕێت کە وەک کەسێکی چەپی شۆڕشگێڕ، وەک مارکسیەک تینوێتی بشکێنێت، ئەوەش لە کۆمەڵەی ئێراندا خویدەبینێتەوە.

لەوێ بۆی دەردەکەوێت ژیان، سیاسەت، پەروەردە، دیسپلین بەمانای هەقیقی لای ئەوانە، دەرک دەکات شۆڕش لەوێ تام و بۆن و پێگەی جیاوازی هەیە لەوەی کە لەڕابردوودا دیبووی، دەبینێت جیاوازی نێوان سەرکردە یا ڕابەر ئیدی سیاسی بێت یا سەربازی لەگەڵ پێشمەرگەو ئەندامانی خوارەوە هیچ واتاو گرنگیەکی نیە، بەڵکو تێکۆشان و بەرخورد سەنگی مەحەکە. لەوێ بەمەلموسی هەستی پێکرد کە ئەم بزافە بە تیئۆری و پراکتیک پەیڕەوی هزری مارکسی دەکات، نەک وەک شۆڕشەکەی باشوور کە بۆ لەخشتە بردنی گەنج ئەو درووشمەیان بەرزکردبووەوە و پاشانیش هەرخۆیان خنکاندیان.

ماڵئاوایی لە کۆمەڵەو گرتنەبەری ڕێگەی هەندەران
بەهۆی فشاری بەعسەوە بۆسەر کۆمەڵەو حیزبی کۆمۆنیستی ئێران کە نابێت کوردی عێراقی لە ڕێزەکانیاندا هەبن، بۆیە کۆمەڵە ناچار دەبیت بەوەی کە دواین بریار بدات لەوبارەوە ،ئەوەبوو کە مەکتەنی سیاسی حیزب بریاری ناردنە دەرەوەی هەموو ئەو کەسانەی دا کە عیراقین و لە ریزەکانی کۆمەلەو حزبی کۆمۆنیستدان،بۆیە ئەوانیش پێکەوە وەک گروپیک ڕوودەکەنە هەندەران.

ئەم ڕێگەیە چەندین مانگی خیایاندوە، پڕبووە لە موجازەفەو مەترسی و گرتنی لەلایەن جەندرمەو حەرەس سنوور و مانەوەیان لەزێوێ لای پارتی وەک دەستبەسەر، پاشان بێڕەوشتی پارتی لەبری هاوکاریان بۆگەشتن بەهەندەران تەسلیمکردنیان بە ئیتڵاعات، لەوێش پاش بەندکردنیان بۆ چەند ڕۆژ تەسلیم کردنیان بەکەمپی جەهرووم لە ژیرچاودێریدا.
لە کەمپی جەهرووم زۆر نامێننەوە و بڕیاردەدەن بەزووترین کات لەوێ دەرچن، ئەویش بەهۆی بوونی خۆفرۆشێکەوە لەکەمپەکەدا کە پێشتر لە ریزەکانی کۆمەلەدا بووە، ئەمانی ناسیوەتەوە و ئیخباری کردون.

گەشتن بە تورکیا ،سەفەر بۆ فینلاند
دوای ئەوەی بە هەر زەحمەتیەک بێت و بێ شارەزایی ،دیسان ڕێگەی سنووری تورکیا دەگرنەبەر، بەکۆمەڵک گوندو شاخ و شوێنی دژوارو پڕمەترسیدا گوزەردەکەن، لەم ڕێگە پڕ موجازەفەیەدا قیبلەنمایان تەنها ئەستێرە بووە.

پاش چەند هەفتەیەک و بڕینی چەندین کم بە پێ و بەبرسیەتی و ماندوویی دەگەنە باژێڕی وان لە باکوور، لەوێ بەڕێکەوتیکی زۆرسەیر هەمان ئەو کەسە دەبیننەوە کە لەسەرەتای هاتنە تورکیاوە وەک قاچاحچیەک هاوکاریانی کردوون. لە باژێڕی {وان} بە خێرایی پەیوەندیان کردوە بەکەسانیکەوە کە چالاکەوانی کۆمەلە دەبن لە ئەنقەرە، لەوێ هەر لەڕێگەی هاوڕێیانی کۆمەڵەوە ئاسنانکاریان بۆ دەکریت بۆ خۆناساندن بە نووسینگەی کۆمیسیۆنی پەنابەران و دۆسیەیان بۆ دەکەنەوە.
خۆشبەختانە زۆر ناخایەنێت لەلایەن فینلەنداوە وەردەگیرێن.
بەمجۆرە هاوڕێ بەها لەفینلەندە قۆناغێکی نوێ لەخەبات و لەژیان دەست پێدەکات کە تا ئێستاش درێژەی هەیە.

دەرئەنجام
ئەو مرۆڤانەی کە یاداشتنامە یا بیرەوەرژیەکانی خۆیان لەدووتوێی کتێبدا دەنووسنەوە، ئیدی هەرچیبن، پێویستە ڕەچاوی خاڵێکی گرنگ بکەن، ئەویش ڕاستگۆییە.
ڕاستگۆیی متمانە دەبەخشێتە خوێنەر و هاوکات سوود بەخشە بۆ نووسەریش، ڕاستگۆیی یانی دوورکەوتنەوە لە زیادەڕۆیی لە پیاهەڵدانی ناپێویست، لە باسکردنی ڕووداوەکان بە ناواقیعیانە، تاوانبارکردنی کەسان بەبێ بەڵگە، خۆبەپاڵەوان کردن.

بەشبەحاڵی خۆم لەکاتی خوێندنەوەی یاداشتنامەی هەندێک لەو کەسایەتیانەدا بەتایبەتی {کوردەکان}، تێبینم کردوە کە لەهەندێک شوێن و بڕگەدا ڕاستگۆییان نەپاراستوە، دیارە ئەمەش لەنرخ و بەهاو مەسداقیەتی ئەو یاداشتنامانەی کەم کردوەتەوە.

سەبارەت بە یاداشتنامە یاخود یادەوەریەکانی هاوڕێ بەها[ دەنگپک لە کڵاوڕۆژنەی زیندانەوە]، خوێنەر هەست بەڕاستگۆیی دەکات، هەست ناکات لەشوێنێکدا زیاد لەپێویست ستایشی خۆی کردبێت، بەزمانێکی سادەو دوور لە گەورەکردنی شتەکان موخاتەبەی خوێنەردەکات، هەوڵی بەقارەمانکردنی خۆی نەداوە،ئەوەی لە ڕێڕەوی خەباتیدا ڕوویداوە، بێزیادوکەم ئەوەی تۆمار کردوە. هەرئەم ڕاستگۆیەیشە بووەتە خاڵی جوان و پرشنگداری کتێبەکەی.

بە هیوای سەرفرازی بۆ هاوڕێ و هاوشاری و هاوڕێبازم، هاوڕێ بەها [بەهادین حاجی بەکر دارتاش]




چاوپێکه‌وتنێکی بڵاونه‌کراوه‌ له‌گه‌ڵ شاعیر و هونه‌رمه‌ندی کۆچکردوو خالید دلێر.. سازدانی: هیوا ناسیح

پێشه‌کییه‌کی پێویست: ئه‌م چاوپێکه‌وتنه‌ رێک بیست ساڵێک له‌مه‌وبه‌ر و له‌ شاری سه‌تگالنی وڵاتی سویسرا واته‌ ساڵی ٢٠٠٢دا له‌‌و شوقه‌یه‌ی مامۆستا خالید دلێری نه‌مر تیایدا ده‌ژیا، به‌ چه‌ند جارێک و به‌ شێوه‌ی ده‌ستنوس ئه‌نجام دراوه‌. ئه‌و کات من په‌ناخواز بووم له‌و وڵاته‌، هێشتا جێگیر نه‌بووبووم و نه‌مده‌زانی شه‌پۆله‌کانی ژیان به‌ره‌و کام که‌ناری ئاواره‌یی پاڵم پێوه‌ ده‌‌نێت و له‌ کوێ له‌نگه‌ر ده‌گرم و چاره‌نوسم چی لێ دێت، بۆیه‌ دواتر په‌ڕه‌ کاغه‌زه‌کانی چاوپێکه‌وتنه‌‌که‌ له‌ نێو کتێب و کاغه‌ز و ئه‌رشیفی خۆمدا وون بوون، پێش چه‌ند ساڵێک چه‌ند دانه‌یه‌ک له‌‌و په‌ڕانه‌م دۆزیه‌وه‌، به‌و هیوایه‌ی که‌ له‌ داهاتوودا ئه‌وانی تریش بدۆزمه‌وه‌، ئه‌مساڵ کاتێک خه‌ریکی رێکخستنه‌وه‌ی کتێبخانه‌که‌م بووم، به‌ ڕێکه‌وت سه‌رجه‌م په‌ڕه‌‌کانی تریشم دۆزیه‌وه‌، بۆیه‌ دواکه‌وتنی بڵاوبوونه‌وه‌ی له‌ده‌ست خۆمدا نه‌بووه‌ و داوای لێبوردن له خوێنه‌رده‌که‌‌م. پیشه‌کیه‌که‌ش هه‌ر هی ئه‌وکاته‌یه‌‌. دیاره‌ ڕووداوه‌کان، گۆڕانکارییه‌‌کان له‌ بیست ساڵی ڕابردوودا زۆرن و شتی نوێ و ڕووداوی تر هاتونه‌ته‌ ئاراوه‌، به‌ڵام من نه‌مویستوه‌، وه‌ک ئه‌مانه‌تێکی مێژوویی، ده‌ستکاری ناوه‌ڕۆکی چاوپێکه‌وتنه‌که‌ بکه‌م. بۆیه‌ مرۆڤ ده‌بێت به‌ پێی بارودۆخ و هه‌لومه‌رجی ئه‌وکات هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ بیروڕا و بۆچوون و پرسیار و وڵامه‌کانی ناوی بکات. به‌داخه‌وه‌ مامۆستای ناوبراو دوای ئه‌وه‌ی گه‌ڕایه‌وه‌ کوردستان و له‌ ١٦/١٢/٢٠١١ له‌ کۆیه‌ کۆچی دوایی کرد و گۆڕه‌که‌شی هه‌ر له‌وێیه‌.

لە نهۆمی دووەمی باڵەخانەیەكی ناوەندی شاری سەتگالنی سویسرادا مامۆستایەكی سەرسپی بە ئەزموون و دنیادیدەی شاعیر، هونەرمەند، نوسەر و سیاسەتمەدار، قاڵبوی جیهانی ئەدەب، سیاسەت و كوردایەتی، بە تەنیا و بێ هاودەم و كەس و كەنەفتی نەخۆشی و پیری و (دەردە ‌كورد) بێدەنگ و دڵ پڕ لە هیوا و كەسەر ژیان بەسەر دەبات.
كێ بێت لە ئێمە رۆژێك لە رۆژانی خەباتی شاخ گوێچكەی بە سرودی (پێشمەرگەی بە هەڵمەتین/ پاڵەوانی میللەتین) زاخاو نەدابێت، كە ببوە مارسلیزی كوردایەتی… ئەی كێ بێت گەر بۆ تەنها رۆژێكیش ئەڤینی لە گەڵ (حەبیبە)یەكدا كردبێت و گوێی لە گۆرانی (وەی وەی، گیانە خوا بتكا بێوەی) بوو بێت، هەستی نەكردبێت ئەم دەقە بۆ دولبەرەكەی ئەو وتراوە… كێ بێت هەر تۆزێك حەزی بە خوێندنەوە كرد بێت، رۆژێك لە ڕۆژان لە یەكێ لە ڕۆژنامە و گۆڤارە كوردییەكاندا وتارێكی پڕ لە هەڵوێستی چاونەترسی و بوێرانە و دژ بە خیانەت و كۆنەپەرستی ئەم مامۆستا بەڕێزەی نەخوێندبێتەوە. ئەم دەروێشەی ڕێگای پێشكەوتوخوازی و كوردایەتییە، كە خەرمانی بەرهەمەكانی بریتین لە دە كتێب و دە دەستنوسی چاپنەكراو. با پێكەوە لە نزیكەوە (خەرمان بەرە‌كەت)ێك لە‌م مرۆڤە تێكۆشەر و ماندوە بكەین و گوێ لە ڕاز و نیاز و وتە بەنرخەكانی بگرین و دەرگای دڵی بكەینەوە تا بزانین ئایا (دەردی دووری و وشیاری و سەبوری) وزە و هەست و بیری لاواز نەكردوە؟ ئەی نامۆیی و نەخۆشی لێگەڕاوە ئە‌م مرۆڤە مەزنە لە داهێنان بەردەوام بێت؟

دەقی چاوپێكەوتنی مامۆستا خالید دلێر؛
پرسیار: پێشەكی حەز دەكەین (خالید دلێر) لە دەمی خۆیەوە بناسین؟
خالید دلێر: من لە ٢٠ ئابی ساڵی ١٩٣٣دا لە گەڕەكی بەفری قەندی كۆیە لە دایكبووم، كوڕی پیاوێكی سۆڵدروە بووم، باو و باپیرم لە كۆیە ژیاون و گەورەبوون و مردون، دایكم ناوی ئامینە چاوشین بوو، ژنێكی هێمن و لەسەرخۆی جوان، دڵسۆز، كەیبانوی ماڵ و مناڵی خۆی بوو. خالد ناوی خۆمە، دلێر نازناوی شاعیرێتییە، حوجرەی مەلایان خوێندوومە، سەرەتایی و ناوەندیم لە كۆیە تەواوكردوە. ئامادەیی بەشی ئەدەبی-یم لە ‌بەغدا و كەركوك بەشەو تەواو كردوە. هەر لە مناڵییەوە لە ساڵی ١٩٦٤ ەوە لە رێكخستنی قوتابیان كە سەر بە پارتی دیموكراتی كورد بوو بەشداریم كردوە، ناوی رێكخستنەكە كۆمەڵەی پێشكەوتنی خوێندەواریی (KPX)بوو. هەر لە ڕێبازی كوردایە‌تی و پێشكەوتوخوازایانە و چەپدا ژیاوم و خەباتم كردوە و تا ئێستاش لەو رێگایە‌دام. خوێندنی باڵام بۆ ڕێككەوت بەڵام دەرچوونی ناوم بۆ دەسگیركردن ساڵی ١٩٦١ ماوەی نە‌دا لەو خوێندنە بەشدارم. بە درێژایی تەمە‌نم لە پلەكانی سەركردایەتی پارتیدا خەباتم كردوە، بە نوسین و بەرێكخستن و هۆشیاركردنەوەی ئەندامانی پارتی و جەماوەرەكەی ڕۆڵم هەبووە، ئەندامی كۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموكراتی كوردستان بووم/ باڵی مەكتەبی سیاسی.
هەر كە ئەو پارتە هەڵوەشایەوە هەندێ لە سەركردەكانی چوونەوە‌ لای سەرۆكی پارتی مەلا ماستەفا، هەندێكیان بە هەر رێگایەك بێت پاكانەیان بۆی كرد، هەندێكی تریان وڵاتیان جێهێشت و چوونە هەندەران، من تاكە ئەندامێكی كۆمیتەی ناوەندی بووم، كە هیچ پەیوەندییەكم بە مەلا مستەفاوە نەكردەوە. لەوساوەش لە هیچ رێكخستنێكی سیاسییدا بەشدارم نەكردوە، ئەوە نەبێت ماوەیەك ئەندامی لیژنەی هاریكاریی چەپە كوردستانییەكان بووم، كە ساڵی ١٩٩٣ پێك هات لە سێ حزب و رێكخراوێكی چەپی كوردستانی، پاش ماوەیەك بە بنبەست گەیشت. بەڵام خالد دلێر لە كوردایەتی و بڵاوكردنەوەی بیروباوەڕی چە‌پ و ئەدەب و هونەرێكی شۆڕشگێرانە درێغی نەكرد، بەڵكو لە جاران زیاتر لەم بوارەدا قوڵتر بۆمەوە.
لە بارەی ئەدەبەوە هە‌ر لە پۆلی چواری سەرەتاییەوە دەستم لە دانانی هۆنراوەدا هە‌بوو، تا نیسانی ١٩٤٥ یەكەمین شیعرم لە رۆژنامەی (هەولێر)دا بڵاوكراوەتەوە بەناوی (بەهاری ساڵی تازە) كە ئەوساكە تەمەنم هەژدە ساڵی تەواو نەكربوو.‌ تا ئێستا بیست كتێبم لە سیاسەت و فۆلكلۆر و هونەر و شیعر نوسیوە، لەبەر ئەوەی دەوروبەری ماڵەوەمان تاڕادەیە‌ك نزیك بە هونەری گۆرانی بوو بە گۆرانی ئاشنا بووم. باوك و مام و ئامۆزا و پورزایەكیشم كە تایەر تۆفیقە گۆرانیبێژ بوون، خالید دلێر لە مناڵییەوە ئارەزووی گۆرانی گوتنی لە مێشك و دەرووندا جێگیر بوو. هەتا ئێستا (٣٠) دانە سرود و گۆرانی بەشیعر و ئاوەزی خۆم داناوە. هەندێكیان لە ئیزگەكان و هەندێكیان بە دەنگی هونەرمەندەكان بڵاوكراونەتەوە. بەم جۆرە لە مندا سیاسەت و هونەر و وێژە یەكتریان تەواو كردوە و یەكتریان جێنەهێشتوە، لەلای ئەم پیاوە پێكەوە هەنگاویان ناوە و بەرەو پێشەوە چوون.
بە لای ئەم پیاوەوە هەڵوێستی سیاسی و نیشتمانپەروەری و پێشكەوتووخوازیانە لەگە‌ڵ هونەر و وێژە نابێت جیابكرێنەوە، بە پێویستی دەزانێ شاعیر و هونەرمە‌ند بەلای كەمیەوە نیشتمانپەروەر بن. ئەگەر ئەم خەسڵەتانە لە هونەرمەند و شاعیردا نەبێت ئەوا شاعیر و هونەرمەند نین.
لە مانگی مایسی ساڵی ١٩٥٤ دا یەكەمین كەس بوون داوای دامەزراندنی یەكێتی نوسەرانی كورد و كۆڕی زانیاری بۆ كورد كردوە، ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەكێتی نوسەرانی كورد بووم لە هەردوو دەورەكەیدا لە ١٩٦٨ و ١٩٩١.
ئەندامی دەستەی نوسەرانی رۆژنامەی (نور) بووم، ئەم رۆژنامەیە ئۆرگان و زمانحاڵی پارتی دیموكراتی كوردستان / باڵی مەكتەبی سیاسی بوو. ئێستا ئەندامی كۆنگرەی نەتەوەیی كوردستان (KNK ) م. لە ئێستادا بە تاكوتەنیا لە هەندەران دەژیم لە ژێر باڵی كۆمەڵێ نەخۆشی گرانەوە، لە وڵاتی سویسرا لە شاری سەتگالن لە ١٩٩٨ەوە، خەمی دوورە وڵاتی پرزەی لێ بڕیوم.
پرسیار: مامۆستا یەكێك لە ئەندامانی خێزانەكەتان پاشناوی (بابان)ی بۆ خۆی داناوە، ئایا ئێوە دەچنەوە سەر بابانەكان؟
خالید دلێر: خێزانی ئێمە لە باپیرانی كەسوكاری باوكم و دایكم لە كۆیە ژیاون لە گەڕەكی بە‌فری قەندی ئێستاش خانوە‌كەیان ماوە، باپیرم باوكی دایكم هەروەك لە پێشدا گوتم ناوی ئەمین چاوشین بووە و هیچ نازناوی دیكەی نەبووە. هەتا لە باوكیشمەوە هەتا باوكی باوكم كەسیان نازناویان نەبووە، باوكیشم لە پێشدا نازناوی سۆڵدروی پیشەكەی خۆی هەبوو، دوایی بووبە كوێخای گەڕەك، نازناوی بووە واحیدی موختار، ئەمن لەبەر ئەوەی پیشەكە‌ی لام پیشەیەكی كرێكاری پیرۆزە و ڕەنجی شانی لەگەڵدایە، ئەو نازناوەم بۆ هەڵبژاردوە، ئیدی ئێمە هیچ نازناوی دیكەمان نەبووە، و هیچ پەیوەندییەكی خزمایەتیمان بە (بابانییەكان)ی نیشتمانپەروەرەوە نەبووە و نییە. من لەگە‌ڵ زۆر كەسی ناوداری خێڵی بابان پەیوەندی برایانە و دۆستانەم هەیە و شانازی پێوە دەكەم، وەك كاك تەها بابانی پارێزەر و ئەكتەر، دكتۆر فوئاد ئەحمەد بابان، كاك عەبدوڵا بابان سیاسەتمەداری خەڵكی سنە و هی تریش.
پرسیار: ئایا مامۆستا دلێر چۆن هونەر و سیاسەت و شیعری كۆكردۆتەوە؟
خالید دلێر: ئەمن بە منداڵی لە (قوتابخانەی سەرەتایی یەكەمی كۆیە)‌ لەگەل سرود راهاتم، مامۆستاكانمان سرودی نیشتمانیان فێردەكردین، ئیزگەی كۆماری مەهابادیش سرودی ئەی رەقیب و خوایە وەتەن ئاواكەی زۆر بڵاودەكردەوە، لەبەر ئە‌وەی لە رێكخراوێكی سیاسی سەر بە ڕێبازی كوردایەتیدا ئیشم دەكرد لە‌ ساڵی ١٩٤٦دا حەزم لەو سرودانە بوو، زوو فێریان دەبووم، لە تیپەكانی سرودی قوتابخانە دەستی باڵام هەبوو، لە ڕیزی پێشەوەی قوتابییەكان، مومارەسەی سرود و گۆرانی گوتن دەنگیان كردمەوە، دەنگم خۆش دەرچوو.
پرسیار: مامۆستا چەند سرودتان هەیە و یەكەم سرودتان كەی و لە كوێ چڕیوە؟
خالید دلێر: لەبەر ئەوە‌ی كاتی خۆی سرود نەمابوو فێری نەبم حەزم دەكرد سرود دابنێم، بەڵام سەرنەكەوتم تا ساڵی ١٩٥٦ لەو ساڵەدا یە‌كەم سرودم دانا، كە دەڵێ:
كە ئێمە كوڕی شاخ و كێو و كەژین وڵات فێری كردوین بە مەردی بژین
بەدەرسێ كە هەوڵ و خەباتە لە ژین قەڵای سەختی دوژمن دەخەینە هەژین
ئەم سرودەم ساڵی ١٩٥٦ دا لە كەركوك دانا، كە ماڵمان لە گەڕەكی ئیمام قاسم بوو، یەكەمجار سرودەكەم بۆ كاك عەبدولرەحمانە ڕووتە خوێندەوە، ئیتر مایەوە و بڵاونەكرایەوە تا شۆڕشی ١٩٥٨ لە عێراق بە سەرۆكایەتی عەبدولكە‌ریم قاسم ڕویدا، بە پێی گۆڕانی ئەو وەختە، هەندێك دەسكاریم لە شیعرەكەدا كرد، لەگەڵ سرودی سەربازانی ئازادی كە دوای شۆڕش داماننا، لە ئیزگەی بەغدا بەشی كوردی بڵاومكردەوە، ئێستا لەو ئیزگەیە‌ سڕاوەتەوە و نەماوە، لە هیچ جێگەی دیكەش تۆمار نەكراوە، بە هەمووی نزیكەی پانزە سرود و گۆرانی سیاسیم هەیە‌.
یەكێك لە برادەر‌ە نزیكەكانم ناوی لێناوم (باوكی سرودی كوردی) جا نازانم شایەنی ئەو نازناوەم یان نا، لە بارەی سرودەوە هەندێك قسەی دیم هەیە، ئەویش ئەوەیە كە من سرود و گۆرانییە سیاسییەكانم بە شیعر و ئاوازەوە بۆخۆم داناون، لەبەر ئەوە وا پێدەچێت، كە من چاكترین دانەری سرود و گۆرانی كوردی سیاسی كوردی بم، لێكۆڵینەوە‌م لەوبارەوە نە‌كردوە، دەزانم دانەری شیعری سرود زۆرن وەك بێكەس و بەختیار زێوەر بەڵام شیعر و ئاوازدانان بەیەكەوە لە لایەن یەككەسەوە زۆر كەمە. وابزانم كەس ناگاتە ئەو ژمارە‌یەی من دامناوە.
پرسیار: بیرەوریتان لەگەڵ دامەزراندنی یەكێتی نوسەرانی كورددا چییە، ئەی پێشتنیازتان بۆ داهاتووی ڕێكخراوەكە چییە؟
خالید دلێر: پێشەكی ئاماژەمدا، كە یەكەم كەس بووم داوای دامەزراندنی یەكێتی نوسەرانی كوردم كردوە و ئەندامی دەستەی دامەزرێنەریشی بووم لە هەردوو دەورەكەیدا، پێشنیازم ئەوەیە كە یەكێتی نوسەران بكرێ بە ڕێكخراوێكی پیشەیی، لەوەی كە نیشتمانپەروەر بێ و خزمەتی مەسەلەی كورد بكات زیاتر سەر بە هیچ حزبێك نەبێت، نوسەری هەموو لایەنەكان لە نێو یەكێتییەكەدا خزمەتی بیروبڕوای خۆیان بكەن، شاعیر و نوسەر لە نێو یەكێتییەكەدا سەربەستی تەواویان هەبێت، یەكێتی هەوڵدا ژیانی نوسەر و وێژەوانی كورد دابین بكات.
پرسیار: ئەم وشانە لای مامۆستا چی دەگەیەنێت؛ (كوردستان، ئازادی، غوربەت، هونەر، مرۆڤی رۆشنبیر، ئەنفال، كەركوك)؟
خالید دلێر: كوردستان؛ بێشكەی باووباپیر و دایكان و كەسوكار و برادەر و خۆشەویستەكانم، گۆڕەپانی زۆرانی سەخت و خەباتی چینەكانی كوردستانە لەلایەك بەرامبەر داگیركەران. باخچە‌ی گوڵ و گوڵزار و گیابۆنخۆشەكان. ئازادی؛ یەكەمین هۆی ژیانی مرۆڤی تێكۆشەر، غوربەت (ئاوارەیی)؛ هەڵكێشانی داری تەمەن لە جێگەی خۆی و هەوڵدانی چاندنەوەی لە ئاووهە‌وایەكی نامۆدا. هونەر؛ یە‌كێ لە خۆراكە پێویستیەكانی گیانی مرۆڤی هەستیار. مرۆڤی ڕۆشەنبیر؛ چرای رێگای ئازادی و دیموكراسییەت و بەختیاری مرۆڤ. ئەنفال؛ تاوانی هەرە گەورەی بەعس لە سەدەی بیستدا. كەركوك؛ ئەو دارخورمایەی كورد چاندویەتی و خزمەتی دەكا و هەتا ئێستاش د‌ەنكێكی لێ نەخواردوە.
پرسیار: مامۆستا خۆشترین و ناخۆشترین ڕۆژی ژیانتان؟
خالید دلێر: خۆشترین رۆژی ژیانم رۆژی رودانی شۆڕشی ١٤ی تەموزی ١٩٥٨ بوو، ئەو روداوە روینەدایە، هەر ئەو رۆژە لەسەر پاكانە ‌نەكردن لە شویعیەت لە شەریكەی نە‌وت دەردەكرام، ماڵۆكەمان لێ تێكدەچوو، منیش دەكرامە سەرباز، ئیتر نازانم چیم بەسەر دەهات. ناخۆشترین رۆژی ژیانم، بە درێژایی ژیانم هەر لە ناخۆشیدا ژیاوم، بەڵام ناخۆشترینیان رۆژی جاڕدانی ئاشبەتاڵ لە شەوی ١٩/٢٠ ی ئاداری ١٩٧٥ بوو.
پرسیار: وەك نوسەر و سیاسەتمەدارێك چ وتەیەكتان بۆ سەركردەكانی كورد هەیە؟
خالید دلێر: بەرژەوەندی پێشكەوتنی كوردایەتی و كۆمەڵایەتی بخەنە پێش بەرژەوەندی تایبەتی خۆیان و بنەماڵەكەیانەوە، ئەمە‌یە ڕێگەی هەمیشە مان و نەمردن.
پرسیار: سەرەڕای ئە‌وەی مێرگی گوڵاڵە سورەی شەهیدانی كورد هەر سور بووە، كەچی كورد نەگەیشتوە بە ئاواتەكانی، بەڕای مامۆستا هۆی سەرەكی ئەمە چییە؟
خالید دلێر: هۆی سەرە‌كی كە میللەتەكەمان تا ئێستا بە ئاواتی خۆی نەگەیشتوە زۆرن، لەوانە، دەوڵەمەندی كوردستان و شوێنە ستراتیژییەكەی كە وایكردوە هێزەكانی سەردەمە جیاجیاكان چاویان تێبڕیوە و داگیریانكردوە، ئێستاش هەر ئەنجامی ئەو هۆیانە لە نێوان چوار پێنج داگیركەر دابەشكراوە، هەر ئەو هۆیە وایكردوە رژێمی دەرەبەگایەتی و هۆز و بنەماڵە و تیرەپەرستی لە كوردستان تا ئێستاش درێژەی كێشاوە، نەیانهێشتوە میللەتەكە یەكبگرێت، میللەتی كوردیان دوور لە شارستانی و ڕۆشنگەری سەردەم گرتوە، هۆشیاریی سیاسی نێوان ریزەكانی نەگەیشتۆتە رادەی پێویست، چینی كرێكار نەشونمای نەكردوە.
پرسیار: بەڕێزتان كە ئەندامی كۆنگرەی نەتەوەیی كوردستان (ك ن ك)ن، بۆچی ئەم دەزگایە نەیتوانیوە سەرجەم پارتەكانی هەموو پارچەكانی كوردستان بگرێتە‌خۆ و وەك پێویست ئەركە نیشتمانی و نەتەوایەتییەكی باشتر جێبەجێ بكات؟
خالید دلێر: دابەشكراوی كوردستان وایكردوە كە حزبە كوردییەكان هەریەكە بە جۆرێ پەیوەندی تایبەتییان بەو داگیركەرانە‌و‌ە هەبێت، چ لە پەیوەندییە هەرێمایەتییەكان و چ لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، ئەمە كار دەكاتە سەر ئەو پەیوەندییانەوە بە كۆنگرەی نەتەوەیی، كە دەیەوێت بە راستی و بەواقعی نوێنەرایەتی هەموو میللەتی كورد بگرێتە خۆیەوە، لەم بوارەشدا هەندێ هەنگاوی ناوە و سەركەوتنی بەدەستهێناوە، كۆنگرە ئێستا گەورەترین كۆبونەوە‌ی سیاسیی كوردە، كە تا ئێستا لە مێژووی كورددا رویدا بێت.
پرسیار: هەر یە‌ك لە‌م شاعیرانە (نالی، حاجی قادری كۆیی، شێركۆ بێكەس، پەشێو، مەهاباد قەرەداغی، كەژاڵ ئەحمەد) لای مامۆستا چی دەگەیەنێت، چۆن پێناسەیان دەكەی؟
خالید دلێر: نالی، هێندە گەورەیە نازانم چۆن باسی بكەم، پیاوێكی وا گەورە بە رستەیەك و دوو رستە باسی ناكرێت، مامۆستای ئەدەبی كوردییە، عاشقترین شاعیر بووە. حاجی قادری كۆیی، یەكەمین شاعیری شۆڕشگێری كوردە، من لە حەفتاكاندا ئەمەم گوتوە و ئێساش هەر وا دە‌ڵێم. شێركۆ بێكەس، شاعیری وشەی جوان و وێنەی جوان. پەشێو، شاعیرێكە رەخنەی زۆرە، بەڵام ئەلتەرناتیڤێكی پێ نییە بەرامبەر رەخنەكانی بیداتە خەڵك. مەهاباد قەرەداخی؛ شاعیرێكی پێشكەوتوخوازە. كەژاڵ ئەحمەد؛ شاعیرێكی چاكە.

پرسیار: مامۆستا دوا ئاواتت چییە لە ژیاندا؟
خالید دلێر: كوردستانێكی ئازاد و سۆسیالیست، كە هەر كەس هەقی خۆی پێ بگات.
پرسیار: داهاتوی میللەتی كورد چۆن دەبینن، گەشبینن یان ڕەشبینن پێی؟
خالید دلێر: داهاتوی كورد ڕوناك دەبینم، بەرەو ئاسۆیە‌كی فراوان هەنگاو دەنێین، هۆشیاری نەتەوایەتی و شۆڕشگێڕی لەنێو ڕیزەكانی میللەتدا لە گەشەكردندایە، ڕیزەكانی كۆمەڵ خێراتر لە جاران بەرەو یەكگرتن دەڕۆن، ئەمانەن دەستەبەركەری پاشەڕۆژێكی ڕوناكتر بۆ میللەتی كورد.
پرسیار: لە ژیانی حزبی و سیاسییدا تا چ پلەوپۆستێك ڕۆیشتون؟
خالید دلێر: لە پارتی دیموكراتی كوردستاندا، مەبەستم باڵی مەكتەبی سیاسییە، بە پلەی ئەندامی كۆمیتەی ناوەندی گەیشتم. لەم دواییەشدا (نەوەدەكان) ئەندامی لیژنەی هاریكاریی چەپە كوردستانییەكان بووم و وەك حزبێك قبوڵكرابووم، مافی من وەك مافی هەر حزب و رێكخراوێكی ئەندامی لیژنەی هاریكاریی چەپە ‌كوردستانییە‌كان وا بوو. ئێستاش ئەندامی كۆنگرەی نەتەوەیی كوردستانم.
پرسیار: مامۆستا وەك هونەرمەند و ئاوازدانەرێك ئەم هونەرمەندانە (شیڤان پەروەر، بەهجەت یەحیا، مەرزیە رەزازی، عەزیز شاروخی، محەمەد رەوف كەركوكی، شەهرەبان كوردی) بە كورتی چۆن هەڵدەسەنگێنن؟
خالید دلێر: شڤان، هونەرمەندێكی بەتوانایە، بەڵام لە ‌سیاسەتدا توشی سەرلێشێوان بووە. بەهجەت یەحیا، هونەرمەندێكی تازەیە، زوو وڵاتی بەجێهێشت، ناسیاریشم لەگەڵیدا نییە، هەڵەیەكی لەبارەی منەوە لە چاوپێكەوتنێكدا بڵاوكردۆتەوە، وەكو بۆمیان گێڕایەوە، دیارە بۆخۆم چاوپێكەوتنەكەم نەدیوە، لە بارەی خەڵاتی كچمەوە گویا گوتویەتی” چاكترین دەنگی ئافرەتی كوردی هەیە، بەڵام مامۆستای نییە” لەبارەی هەڵنانی كچەكەمەوە هەڵنانەكە ڕاست بێت یان هەڵە، سوپاسی دەكەم، بەڵام لەبارەی ئەوەوە، كە مامۆستای نییە، ئەوە گلەییەكە ئاڕاستەی من كراوە، من بە گلەییلێكردن دڵگران نیم، كاك بەهجەت هەقی خۆیەتی چۆن تێدەگات یان باسم بكات و منیش مافی خۆمە، گەر بە هەڵە باسم بكەن، هە‌ڵەكانیان بۆ ڕاست بكەمەوە، بۆیە دەڵێم كچەكەم بە هۆی ئەوەی شوی كرد، مێردەكەی گۆرانی گوتنی لێ قەدەغە كرد، دەنا من حەزم دەكرد بەردەوام بێت، چۆنیش توانای هونەرییەكەیم بەدەرخست، ئەگەر وردە وردەش بوایە، دەمتوانی پێشی بخەم و مومارەسەش یارمەتی دەدات، بۆ پێش خستنی. مەرزیە ڕەزازی، هونەرمەندێكی ئازایە، لەگەرمەی بەندوباوی كۆنەپەرستیدا پەردەی گۆرانی وتنی دڕی، هاتە كۆڕی هونەری كوردییەوە، دەنگی خۆشە، گۆرانی دەربڕینەكانیشی جوانە داوای سەركەوتنی زیاتری بۆ دەكەم. عەزیز شاروخی، بولبولی كوردستانە، من ئەو بە حەزرەتی داود بانگ دە‌كەم، تایەربەگی جاف دەڵێت: ( حەڵقەیی زوڵفت لەگەڵ حەڵقەی زرێ نابێ بدەی/ لەحنی داودی چ دەخلێكی بە دەنگ و سەوتەوە) بەڵام هەندێك لەخۆباییبوونی تێدا بەدی دەكەم، هیوادارم بەسەریدا زاڵ ببێ و نەیهێڵێت، گرنگی زیاتریش بە ڕۆشەنبیری گشتی خۆی بدا. محەمەد ڕەوف كەركوكی، كوڕێكی باشە، لە دوكانەكەی چایەكم خواردۆتەوە، هونەرمە‌ندێكی باشە، دەركەوتنێكی باش بەدەركەوت، حەزم دەكرد ئاوازێكی خۆمی بدەمێ، بەڵام بارودۆخ ماوەی نەدام، هیوادارم سەركەوتنێكی باش سەركەوێ. شەهرەبان كوردی، بەلای منەوە ئێستا چاكترین گۆرانیبێژی ئافرەتی كوردە، بەدڵ و دەرون و دڵنیایی و توانایەكی تەواوەوە گۆرانی دەچڕێ، سرود و گۆرانییەكانی كۆڕی خەباتی نەتەوایەتی بەتایبەت لە باكور جۆش دەدەن.
پرسیار: زۆر بە كورتی بۆچی هاتنە دەرەوە كوردستان و وڵاتتان جێهێشت؟
خالید دلێر: زۆر هەوڵمدا وڵاتەكەم جێنەهێڵم بەڵام نەخۆشی و هەندێ هۆی تر ناچاریان كردم، كە بەداخ و خەفەتێكی زۆرەوە وڵاتەكەم جێبهێڵم.
پرسیار: چ ئامۆژگاری یان رێنوێنییەكتان هەیە بۆ خەباتگێڕان و تێكۆشەرانی كورد؟
خالید دلێر: با هەموومان وەكو كورد ڕەفتار بكەین، نەك وەكو ئەندامی ئەو حزب و ڕێكخراوانەی تێیاندا ئەندامین، وەك كورد داوای مافی كورد بكەین، هەر شتێ جیاوازی دەخاتە نێوانمانەوە بۆخۆمان هەڵیگرین، حزبایەتی بۆ حزبەكان بەكاربهێنین، لە سنوری كوردایەتیدا نەتەوەیی بین، بەدڵ و بەگیان و‌ەكو كورد بۆ كورد ئیش بكەین، بۆ یەكتر باوك و برا و كەس بین.
پرسیار: چ یادگارییەكتان لەگەڵ مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەددا هەیە؟
خالید دلێر: یادگارییەكانم لەگەڵ م. برایم كۆتاییان نایەت، لەشیعرەكانی، وتارەكانی، لەو كردەوانەی بەكردەوە لێم دیون، وزە و تینی خەباتكردنم وەرگرتوە، خۆم بە قەرزاری دەزانم.
پرسیار: ‌ڕوداوی ساڵی ١٩٧٥ی شۆڕشی كورد چی ناودەنێن، نوشست، نسكۆ یان ئاشبەتاڵ، وە بۆچی؟
خالید دلێر: لەبارەی كارەساتی ئاداری ١٩٧٥ دوو بۆچوونی لەیەكجیام هەی، یەكێكیان؛ بزوتنەوەی كوردایەتی چەند ساڵ بوو بە هۆی بوونی سەركردایەتی مەلا مستەفاوە توشی هەڵدێر و بنبەستی گەورە ببوو، هەتا مەلا مستەفا لەسەركردایەتی بزوتنەوەكە بمایە، ئەو هەڵدێر و بنبەستانە كۆتاییان نەدەهات، هەر قوربانیدان و خوێنڕشتن و ئارەق ڕشتنە تا كۆتایی بەردەوام دەبوو، لەبەر ئەوە رزگاربوونی بزوتنەوە لەسە‌ركردایەتی ئەو سە‌ركەوتنێكی گەورەی كوردایەتی بوو. بزوتنەوەی كوردایەتی بە هۆی سەركردایەتییەكە‌‌یەوە وەكو لاشەیەكی مردوی لێهاتبوو، نەهەڵد‌ەستایە سەرپێ و نەدەشنێژرا، كورد بەدیاریەوە دەستەوئەژنۆ دانیشتبوو، چاوەڕوانی ئەوە بوو بنێژرێت. بە ‌ڕزگاربوونی بزوتنەوەكە لە سەركردایەتیەكەی، جۆش و خرۆشێكی دیكەی تێگەڕا، میللەتی كورد لە ناخەوە هەژا، دۆست و دوژمنی زیاتر بۆ دەركە‌وت، ڕاپەڕینە پیرۆزەكانی ساڵی ١٩٩١ زادەی ئەو هەژان و ئەزمونە بوو.
دووەمیان؛ گەورەترین ئاشبەتاڵی مێژوویی بوو لە مێژووی كوردایەتی، ئاشبەتاڵ لە مێژووی كوردایەتی زۆربووە، لەوانە، بزوتنەوەی بارزان ساڵی ١٩٤٥ كە بە یارمەتی حزبی هیوا و مەلا بەڕێوەدەچوو، دوایی باشوریان بەجێ هێشت و چوون بۆ كۆماری مەهاباد، پاشان ئاشبەتاڵی هەڵوەشاندنەوەی پارتی دیموكراتی كوردستان، مەبەستم ئەو باڵەیە، كە بە باڵی مەكتەبی سیاسی ناسرابوو، دیارە ئەمە ئاشبەتاڵێكی ئەوەندە گەورە نەبوو خەڵك هەستی پێ بكات، بەڵام لە لایەنی سیاسییەوە كاریگەریەكی قوڵی خستە سەر كۆمە‌ڵگە و پاشەڕۆژی بزوتنەوەی كوردایەتی. بزوتنەوەی كوردایەتی كە دەبوو بە سەركردایەتی كۆمەڵ بەڕێوە ببرێت، مەلا مستەفای كردە تاكە سەرچاوەی بڕیار، لەبارەی مەسەلە چارەنوسسازەكانی میللەتی كوردەوە. ئەوەبوو بارزانی توانی رۆژی ١٩/٢٠ی مانگی سێی ١٩٧٥ ئەو ئاشبەتاڵە گەورەیە بە بزوتنەوەی كوردایەتی و شۆڕشی ئەیلول بكات، بە حزبەكەی خۆشیەوە، بەبێ ئەوەی تەنانەت هەر بۆ ڕواڵەتیش بێت كۆنفرانسێكی بچكۆلە ببەستێ و ئەو بڕیارەی ئاشبەتاڵەی بەسەردا بسەپێنێ. لەبیرمان نەچێت بڵێین ئاشبەتاڵی ١٩٧٥ گەورەترین ئاشبەتاڵ بوو لە مێژووی میللەتی كورددا، كە بوو بە هۆی وێرانبوونی كوردستان و لەناوچوونی سەدان هەزار كورد.
پرسیار: تیرۆر لای ئێوە مانای چی دەگەیەنێت، بە كێ دەكرێت بڵێین تیرۆریست؟
خالید دلێر: تیرۆر بەلایەنی منەوە، یانی كوشتنی كەسانێك، كە خاوەن مەسەلەی ڕەوان یان خەڵكی بێتاوانن، یان بێبەشكردنی میللەتێكی چەوساوە و زۆرلێكراو لە ‌بەكارهێنانی هۆیەكان و شێوازەكانی خەباتكردن بە ناهەق.
پرسیار: ئێستا دەبینین لە باشور دوو حكومەتی نایەكگرتومان هەیە، ئەگەر ئێستا هەردوو حكومەتەكەی باشور یەكبخرێن و بەرێزت بكەنە سەرۆكی هەرێم، ئایا یەكەم كارێك پێی هەڵدەستن چی دەبێت؟
خالید دلێر: هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان، هەڵبژاردنێكی دیموكراتییانە‌، هەڵبەت دوای هەڵسان بە ئامارێكی خەڵكی هەرێمی كوردستان.
پرسیار: پاشەڕۆژی سۆسیالیزم چۆن دەبینن، ئایا پێتان وایە كۆمۆنیزم رابوونێكی نوێ بە خۆیەوە دەبینێ و جارێكی تر جەمسەرێكی دژ بە سەرمایەداری دروست دەبێتەوە، بەتایبەت پاش دەركەوتنی سەرەتای ڕۆچوونی ئیسلامی سیاسی؟
خالید دلێر: ئەمن پاشەڕۆژی سۆسیالیزم ڕوناك دەبینم، هەموو كردەوەیەك كە دادپەروەری تێدا بێت بەشێكە لە سۆسیالیزم، حزبە سۆسیالدیموكراتەكان پێشكەوتووخوازییەكەیان لە بەشە سۆسیالیستییەكەیاندایە، زۆر و كە‌می بوونی سۆسیالیزم لە ناویاندا رێژەی دادپەروەری كۆمەڵایەتی‌ تیایاندا دیاری دەكات. دادپەروەریی كۆمەڵایەتی خاسیەتێكی مرۆڤانەی ڕەسە‌نە، رۆژ بەرۆژ لە ناو ریزەكانی مرۆڤایەتی زیاتر جێگیر دەبێت، هەمووشیان بەرەو بنەمای (هەر كەس بە پێی پێویستی و هەر كەس بە پێی جۆری كاری) ئەڕوا، جا حەز بكەن یان نا، كە ئەمەش جەوهەری سۆشیالیزمی زانستییە.جۆری کاری) ئه‌ڕوا، جا حه‌ز بکه‌ن یان نا، که‌ ئه‌مه‌ش جه‌وهه‌ری سۆشیالیزمی زانستییه‌…

(دوا وێنه‌ له‌گه‌ڵ مامۆستا دلێر ٢٠٠٢)




چەند ترسناکە، پێکەنین.. ئەحمەد ڕەسوڵ

لەم زەمینە پان و بەرینەدا،
کە هەمووی لەسەر ڕەوشتپاکیی ئێوە طاپۆ کراوە،
تەنیا ماڵۆچکەیەکیان بۆ مابووەوە،
لەوێش دەرتان کردن.
چەند سەیرە،
زەمینە پان و بەرینەکەی ڕەوشتپاکیی ئێوە،
تەحەممولی ماڵۆچکەیەک، تەنانەت ئەگەر بۆ بەدڕەوشتییش بێت، نەکات!
لە مەملەکەتە ئاکار بەرزەکەی ئێوەدا،
تەنیا ئەو کوخەیان هەبوو تێیدا لاواز و شکاو بژین،
کوخەکەتان بەسەردا ڕووخاندن.
چەند سەیرە،
لە مەملەکەتی ئاکاربەرزیی ئێوەدا،
کوخێک تەنانەت ئەگەر بۆ بەدئاکارییش بێت، جێی نەبێتەوە!
ئەو شەوە،
ئاه ئەو شەوە،
کە سەرۆکەکەتان بە ئاپۆڕای چەکدارەکانییەوە،
بە هەموو ڕەوشتپاکیی و ئاکاربەرزیی خۆیانەوە،
هەڵیانکوتایە سەر کوخەکانی بەد ڕەوشتیی،
بۆ ئەوەی ئەوانە تێکبشکێنن کە خۆیان لە بنەڕەتدا تێکشکاو بوون،
من گریام،
ئەو شەوە زۆر گریام.
گریام بۆ ئەو کچانەی کە کەوتنە سەر شەقامەکانی ئاکاربەرزیی ئێوە،
بۆ ئەو ژنانەی ڕوخساری خۆیان دەشاردەوە لە کامێرا بەڕەوشتەکانی ئێوە.
ئەو شەوە من چاوم ماندوو و بینینم تەڵخ بوو بوو.
بەڵام ڕوون دەمبینین، ئەوان دایک و خوشکی من و تۆ بوون،
خودایە، ئەی خودای بە ڕەوشتەکان، چەند شکاو و غەمگین بوون.
دایک و خوشکەکانمان، تۆش تەنانەت تۆش خۆت بۆ نەدەگیرا و دەگریای، ئەگەر بتبینیبان.
من بە ڕوونی دەمبینین، ئەوان کچ و هاوسەری من و تۆ بوون،
خودایە، ئەی خودای ئاکار بەرزەکان، چەند تەنیا و بێکەس بوون،
کچ و هاوسەرەکانمان، تۆش تەنانەت تۆش خۆت بۆ نەدەگیرا و دەتدا لە پڕمەی گریان، ئەگەر بتبینیبان.
ئەوان مەعشوقەکانی من و تۆ بوون،
ئەوان هاوڕێکانی زانکۆی من و تۆ بوون.
…
ئەوان ئاوارە و دەربەدەر بوون،
ئەو شەوە لە هەموو ژیانیان ئاوارەتر و دەربەدەرتر.
ئەوان ترساو، بێداڵدە و بێپەناگا بوون،
ئەو شەوە لە هەموو ژیانیان ترساوتر، بێداڵدەتر و بێپەناگاتر.
ئەو شەوە،
ئاه ئەو شەوە،
تۆم بینی پێدەکەنیت،
تۆم بینی وەکو جیهادییەک وەها بوویت بۆ یەکەم جار بە دەم تەکبیرەوە پێدەکەنیت،
تۆم بینی سەلەفییەک بوویت، دەستت بە ڕیشتدا دەهێنا و بە غرورەوە پێدەکەنیت،
تۆم بینی بانگخوازێک بوویت، دکتۆرێک بوویت چەپڵەتلێدەدا و پێدەکەنیت،
تۆم بینی نووسەرێک بوویت،
لەوێنەیەکدا بەدەستێکت قەڵەم و دەستەکەی ترت وەکو مشتەکۆڵە بەرزکردبوونەوە و پێدەکەنیت.
تۆم بینی خوێندکاری زانکۆ بوویت،
دەرچوویەکی بێکار بوویت،
گەنجێک بوویت،
گیرفان گەرم، پۆشتە و پەرداخ، مێشک بەتاڵ،
یان شڕۆڵە و گیرفان سارد و بە بێئومێدیی و بێخەیاڵ،
پێدەکەنیت.
تۆم بینی مامۆستای زانکۆ و پڕۆفیسۆر بوویت،
تۆم بینی سیاسیی لە پلە یەکەوە تا پلە دە بوویت،
چالاکوان و میدیاکار بوویت،
پێدەکەنیت.
لە تیڤی و ڕادیۆوە هەر قاقای پێکەنین بوو،
لەسۆشیاڵ میدیاوە هەر وێنە، ڤیدیۆ و ئیمۆجیی پێکەنین بوو،
خودایە چ پەتایەک بوو ئەو شەوە بڵاوبووەوە!
پەتای پێکەنین!
ئێوە هەموو پێکڕا بە دەم پێکەنینەوە هاوارتان دەکرد:
بژی ڕەوشتپاکیی و ئاکاربەرزیی.
بمرێ بەدڕەوشتیی و ئاکارنزمیی.
ئێوە بە هەموو ڕەوشتپاکیی و ئاکاربەرزیی خۆتانەوە،
هیستیرییانە پێدەکەنین.
ئەو شەوە بۆم دەرکەوت،
چ ئاپۆڕایەکە پێکەنین،
چەند تەڵخ و کوێرە پێکەنین،
چەند ترسناکە پێکەنین!

ئەحمەد ڕەسوڵ




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا..(41).. شەماڵ بارەوانی

بەشی چل و یەک

سێ قول هواللە و دوو فەقێ و فێڵێک..!

بەحوکمی ئەوەی هەم فەقێ و هەم ئیسلامی بووم کاتی خۆی، ئەوە لەقۆناغی ژیانی فەقێیاتیم و سەردەمی ئیسلامی بوونم دا، فەقێیەکمان لەگەڵدابوو، ئێستا لە یەکێک لە مزگەوتەکان لەهەولێری پایتەخت مەلایە، زۆر بە تووندی ئیسلامیبوونی گرتبوو و تابڵێیت ئیسلامیزمێکی دۆگمایی بوو. زۆرجار دەیگوت: لەپێناو ئەو ڕێبازی پیرۆزەی(ئیسلامی سیاسی) و کاری دەعوە و بانگخوازی، ئەنجامدانی هەموو شتێک دروست و ڕێگە پێدراوە. هەندێک جار بۆ شۆخی و گاڵتە کاتێک تووڕەمان دەکرد، دەیگوت: تەنانەت زینا(سێکسی ناشەرعی)یش درووستە.

واتا ماکیافیلی وتەنی(الغایة تبرر الوسیلة) و ئامانجەکان ئامڕازەکان ڕەوا دەکەن، جا هەر لەو سۆنگە میکیافێلیانەیەوە، ئیسلامیەکان زۆر شتیان ڕەواکردبوو. لەپێناو گەیشتن بە ئامانجەکەیان گەلێ شتیان دەکرد و زۆر شتیان لەسەرخۆیان قبوڵ دەکرد، بۆ نموونە دەیانگوت:ئێمە ئێستا لەقۆناغی دەعوە و بێ دەسەڵاتیداین، مەسیح وتەنی شاپێکیان لەلاى ڕوومەتی ڕاستێت دا، تۆ لای چەپیشیان بۆ ڕابگره. یان گەر کراسەکەی بەرتیان لێ دزی، تۆ دەرپێکەشتیان وێبدە.

تا دەگەین بە قۆناغی تەمکین و دەوڵەت داری و جێ بەجێکردنی ئەحکامەکانی شەریعەت و ڕۆنانی دەوڵەتی سیوکراتی، ئەوسا بە کاهی دڵی خۆمان دەتوانین دۆگم و ئایدیاکانی خۆمان، ئایدیۆلۆژیا و بیر و باوەڕ و ئەقیدەی خۆمان بسەپێنین و چی ویستمان بیکەین و بیڵێین و کەسێک کاتی خۆی و لە کاتی دوو ڕوویی و لاوازی و بێ دەوڵەتیماندا، شاپێکی تیاهەڵدابین، لە تۆڵە و جێگایدا دوو شاپی تیاهەڵدەدەینەوە.

بۆیە ناچارین ئێستا لەگەڵ بڕیارەکانی دیفاکتۆ دا خۆمان بگونجێنین و هەندەک شت بکەین و بڵێین و بچینە ژێر باری ئەمری واقیعەوە.

ئەو هێزه ئیسلامیەسیاسییەی من ئەندامیان بووم و لە ڕیزی حزبەکەیاندا کارم دەکرد، زۆر کاریان دەکرد و چەندین چاڵاکییان ئەنجام دەدا، لەحەقیقەتدا بڕوایان پێی نەبوو، وەلێ بۆ سەرنج ڕاکێشانی ئەویتر و خستنە ژێر کاریگەری خەڵکی بۆ ژێر ئایدیۆلۆژیاکەیان ئەنجامیان دەدا.

لە کارکردنیشدا زۆر زیرەک و فێڵباز و هەتابڵێیت تاکتیک باز و هونەرمەند و لێزان بوون، لە جوڵاندنی هەست و سۆزی خەڵکێک بۆ لای خۆیان و وەرچەرخاندنیان بە ئاڕاستەی ڕێباز و ئایدیۆلۆژیاکەی خۆیان.

جا فەقێیەکی هاوڕێم هەبوو، ئێمەش لەو دێیەی تێدا بووین، دەستمان کردبوو بە کاری دەعوە و بانگخوازی و گەمەی ڕاکێشانی سەرنجی خەڵک بەلای خۆمان و بە ئیسلامیزم کردنیان.

یان هەر هیچ نەبێت دەمانگوت بیانکەین بە هاوسۆز و لایەنگر، یان دژایەتیمان نەکەن. جا ئێمەش بە حوکمی ئیسلامی بوونمان و خوێندنی دەرس و وانە لای ئیسلامیەکان و مانەوە لەحوجرەی ئیسلامیەکان، زۆر لێزان و فێڵبازبووین. دوو قوتابیی قوتابخانەی ئیسلامیەکان بووین و لە تاکتیک و فریودان و، زۆر بە حەماسەتیشەوە دەعوەمان لۆ ئیسلامیەکان دەکرد. جا هەموو شێوازێکمان دەگرتە بەر، تەنها لەپێناو سەرنج ڕاکێشانی خەڵکی بەڵای خۆماندا و بتوانین هەست و سۆزیان بە ئاڕاستەی بیر و باوەڕە ئیسلامیە سیاسیەکەماندا بجووڵێنین. وەکوو سەردانی کردنی خەڵکی دێ، قسەی نەرم و لێوبەخەندەیی و ڕوو خۆشی، تێکەڵاوی گەنج و هەرزەکارەکان و ..تاد. ڕۆژەکی خەریکی پیاسەبووین و ژنەکمان دیت لەپێش دەرگای حەوشەی ماڵەوەیان دانیشتبوو،

یەکسەر من ئەو فەقێیە بە یەکتریمان گوت: چۆن بتوانین و چی بکەین تا مەیلی بۆ ئیسلامیەکان ڕابکێشین؟

ڕێککەوتین کە هەردووکمان بڵێین یەکە و ختمەکی قورئانمان لۆت کردیە و تۆ ئاگادار نیت!

دوای ئەوەی سڵاو چاک و چۆنیمان لەگەڵ ژنەکە کرد و پێمان گوت: پلکە ختممان لۆت کردیە. ژنەی بەستە زمان خەریک بوو لە خۆشیان باڵبگرێت و بفڕیت. تا خوا حەزکات کەیفی هات و یەک گونیە دووعای مراز حاسڵ بوون و خێری بۆکردین. لە ڕاستی دا بەرلەوەی بگەین بە ژنەکە و سڵاوی لێبکەین، یەکەو سێ قولهو وەڵامان خوێند.

لە ئیسلامدا ڕیوایەتێک لە چەند ڕێگەیەکەوە هاتووە و دەڵێت: خوێندنی سورەتی(الإخلاص)، سێ یەکی قورئانە٭ واتا: سێ قل هواللە بخوێنە، بارتەقای خوێندنی هەموو قورئانە و لۆت بە ختمەکێ حیسابە.

….

٭روى البخاري (6643) عَنْ أَبِي سَعِيدٍ أَنَّ رَجُلًا سَمِعَ رَجُلًا يَقْرَأُ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ يُرَدِّدُهَا فَلَمَّا أَصْبَحَ جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ ، وَكَأَنَّ الرَّجُلَ يَتَقَالُّهَا [أي يراها قليلة] فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : (وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّهَا لَتَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ) .

وروى مسلم (811) عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : أَيَعْجِزُ أَحَدُكُمْ أَنْ يَقْرَأَ فِي لَيْلَةٍ ثُلُثَ الْقُرْآنِ ؟ قَالُوا : وَكَيْفَ يَقْرَأْ ثُلُثَ الْقُرْآنِ . قَالَ : قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ .

وروى مسلم (812) عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : احْشُدُوا فَإِنِّي سَأَقْرَأُ عَلَيْكُمْ ثُلُثَ الْقُرْآنِ فَحَشَدَ مَنْ حَشَدَ ، ثُمَّ خَرَجَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَرَأَ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثُمَّ دَخَلَ ، فَقَالَ بَعْضُنَا لِبَعْضٍ : إِنِّي أُرَى هَذَا خَبَرٌ جَاءَهُ مِنْ السَّمَاءِ ، فَذَاكَ الَّذِي أَدْخَلَهُ ، ثُمَّ خَرَجَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ : إِنِّي قُلْتُ لَكُمْ سَأَقْرَأُ عَلَيْكُمْ ثُلُثَ الْقُرْآنِ ، أَلَا إِنَّهَا تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ .




شاگرد.. پشکۆ ناکام

…….ئاساییە هەر کەسێک بیەوێ شار یان ناوچەیەک بکا بۆ کەمکردنەوەی ئازارەکانی ، بەڵام ئەو هاوکارییە لە دیدی” قۆنتەرات”ەوە بێ ئەچێتە قاڵبی بزنس و مامەڵەی بازرگانی و قازانجی ماددی ، کاتێک کادرێکی پارتی !!! ببێ بە قۆنتەراتچی ئەوا لەماوەی شەش ساڵا سلێمانی ئەکا بە هەولێر و دهۆک جا نازانین لە ڕووی خزمەتگوزارییەوەیە یان لە ڕووی زۆری هێزی چەکدار تەنها بۆ بۆ دوو شار وەک” میلیشیاتی جەکدار ، زێڕەڤانی ، زیوە ڤانی، پاراستن ، هێزی تایبەت ، پۆلیس..هێزی گوڵان ، هێزی ئینجانەیان ، دژە تیرۆر ، هێزی بلە و ئەوی تر..هێزی وەزارەتی ناوخۆ و هێزی سیخوڕە خۆبەخشەکان…هتد….بەڵام بە قۆنتەرات گرتنی سلێمانی دووپات کردنەوەی ئەو ڕاستیەیە کە چۆن وەک حیزب!! و پارتییەکان وەک” بسیج” هەردەم لە دیدی قۆنتەرات و بیسنزی قۆنتەراتەوە ئەڕوانە هەموو مەسەلەکان بە مەسەلە نیشتیمانیەکانیشەوە ، ئەوەش لە چەن لایەکەوە سەلمێنراوە وەک جۆن کاتی خۆی “بزووتنەوەی ئەیلول”یان وەک قۆنتەراتێک لە شای ئێرانەوە وەرگرتبوو ، دواتر قۆنتەراتی بەگژا چوونەوەی بەرگری پێشمەرگەی دوای ئاشبەتاڵیان یابو بە ” مفارزی خاصة” بە ووتەی عەسکەری و “جاش” بە ووتەی شەعبی” ، پاشتریش هەر هەمان حیزب و لە ڕێ ی کادیرەکانییەوە قۆنتەراتی بە سەلامەت تێپەڕ بوونی ” داعش”یان گرتە ئەستۆ بۆ “کۆمەڵ کوژی شەنگال و یەزیدییەکان کە دواتر بوو بە قۆنتەراتی فرۆشتنی نەوت لە لایەن داعشەوە بە تورکیا بە دەڵاڵیی پارتی…جگە لەوەش “سلێمانی” لە پەنجا و شەستەکانی سەدەی ڕابردوو شاعیر و کەڵە پیاوەکانی ئەیان ووت: خۆش بێ وەتەن… بە عیلم و فەن ، ئەو سەردەمانە حیزبی ئەو تازە قۆنتەراتچییە لە ناوچە و زێدی خۆیان بە شەڕی عەشایەرەوە سەرقاڵی ئەوە بوون کام”ئەزبەنی” سەرۆک و مەرجەعە…..

خۆ ئەگەر سلێمانی بە قۆنتەرات بۆ شەش ساڵ بچێتە ژێر ڕکێفی پارتییەوە ئەوە باشترە خەڵکی شارەکە هەموو خۆیان فێری عەرەبی بکەن تا لە دووبارە بوونەوەی دوا ڕۆژی ئابێکی تر بتوانن وەک”هاوڕێ”یەک پێشوازی لە میوانەکان بکەن ، دیارە فێربوونی “تورک”یش زەرورەتێکە بۆ پتەوکردنی پەیوەندییە مێژوویی و نەوتییەکانی ئێمە و تورکیا ، جگە لەوە گەر لەو شەش ساڵی قۆنتەراتیەیا هەر بە “مناقصة” حکومەتیان دامەزران با ووتە بێژەکەی “کاڵا” و”کاڵەک” لە

یەک جیاکاتەوە…!!

ڕەنگە ئەمڕۆ سلێمانی بەدەست موسیبەتێکی سیاسی و ئابوورییەوە بناڵێنێ ،بەڵام بە قۆنتەرات گرتنییەوە لای ئەو کادیرەی پارتییەوە وەک بە قۆنتەراتگرتنی هەڵبژاردەی” ئەرجەنتین”ە لە لایەن “عدنان القیسی”وە… باشترین پرسیار ئەوەیە کە ئایا لە نەبوون یان کامڵ نەبوونی فیکر و مێشکا قۆنتەراتچییەکی حیزبی ئەتوانێ چی بکا کە ئەو شار و لەتەی کە باسی لێوە ئەکا لەگەڵ هەر بارانێکا خەڵکەکەی ئەبێ بە بەلەمی”ئیمارات”ی هات و چۆ بکەن چونکە ئەو دەڤەرە بە بە “دوبەی”ئەشوبهێنرێ ، ، گەر باس هەر باسی بە قۆنتەراتگرتنی سلێمانییەوە بێ لە لایەن

حیزبی ئەو برادەوە بۆ یەکسەر وەک شار و لەتەکەی تر هەر بەبێ قۆنتەرات یەکسەر تەسلیم بە تورکیا نەکرێ و لە ڕووی “ئەمن “یشەوە جەندرمەی تورکی لە تەیارەی بێ تەیارەچی ئەمانپارێزن..!!

ئەو برادەرە کە حەزی لە” قۆنتەراتچێتی”یە هەقە شار و دەسەڵات لەیەک جیابکاتەوە گەر ئەو بکوژی باوکێک و سەرۆکێک وەک یەک سەیر بکا باشتر وایە پێش ئەوەی خوو باتە قۆنتەراتچێتی بە کرێکاری دەست پێ بکا و ببێ بە شاگرد…




تایبەتمەندییەکانی شۆڕشی ژن، ژیان، ئازادی.. وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

دیمانەی خەلیل کەیوان لەگەڵ حەمید تەقوایی

باسێک دەربارەی پێکهاتەی دانیشتوانی و نموونەی شۆڕشی ئێستا
بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید ئامادەکرواوە
خەلیل کەیوان: پێکهاتەی دیمۆگرافیای شۆڕشی ئێستا چییە؟ ئامادەبوونی جۆش و خرۆشی گەنجان و خێندکاران و قوتابیان چ خەسڵەتێکی پێدەبەخشێت؟ ئایا ئەمە شۆڕشی گەنجانە؟ پێگەی دیار و بەرچاوی ژنان لە شۆڕشدا چییە؟ تەوەر و داواکارییەکانی شۆڕش چین؟ سەرکەوتنەکەی مانای چییە؟ ئاکامی جیهانی شۆڕش چی دەبێت؟ ئەم پرسیارانە و پرسیاری زیاتر لە بەرنامەی وەڵامدانەوەی ئەمڕۆ لەگەڵ حەمید تەقوایی تاوتوێ دەکەین.
حەمید تەقوایی، هەموو شۆڕشێک لەسەر چوارچێوەی هەندێک بەستێنی مێژوویی و کۆمەڵایەتی و ئابووری پێکهاتووە و تایبەتمەندی ناوازەی هەیە. پرسیاری یەکەمم ئەوەیە کە تایبەتمەندییە دیمۆگرافییەکانی شۆڕشی ئێستا چین؟ دەڵێن ئەمە شۆڕشی گەنجانە. ئایا زۆر گوێت لە ڕۆڵی خوێندکار دەبێت بەتایبەتی لە ساڵانی هەشتاکان؟ باسی ڕەنگی ژنانەی شۆڕش دەکەن. پەیوەندی چینە کۆمەڵایەتییەکان و کەسانی بەتەمەن لەگەڵ شۆڕش چییە؟
حەمید تەقوایی: ڕوونە کە تایبەتمەندی ژنانەی ئەم شۆڕشە، کە بە یەکەمین شۆڕشی ژنان لە مێژوودا ناسراوە، لە بنەڕەتدا پەیوەندی بە یەکێک لە ئامانج و داخوازییە سەرەکی و گرنگەکانی ئەم شۆڕشەوە هەیە، کە ڕزگاری ژنانە، یەکسانی تەواوەتی ژن و پیاو، هەڵوەشاندنەوەی ئاپارتایدی جێندەری تەواو کە لە ئێراندا هەیە، و لابردنی هەڵاواردنی گەورە لە دژی ژنان.
شۆڕش لە مەسەلەی حیجابەوە دەستی پێکرد، حیجاب نەک وەک بەرگێکی سادە بەڵکو وەک دیوارێکی ئاپارتایدی جێندەری و وەک قەفەسێکی جووڵاو بۆ ژنان! ساڵانێکە لە بانگەشە و ئەدەبیاتی حیزبیدا هەمیشە ناڕەزایەتیمان بەرامبەر حیجاب بەو شێوەیە هەبووە و کاتێک ئەم شۆڕشە ڕوویدا، یەکەمین ناڕەزایەتی و زەمینەی سەرهەڵدانی دژایەتی حیجابی ئیسلامی و حیجابی ناچاری بوو. ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە حیجاب بە مانای ناڕەزایەتی کۆمەڵگایە بەرامبەر بە هەموو ئەو هەڵاواردنانەی کە لەم چوار دەیەیەدا بەسەر ژناندا جێبەجێ کراوە. لە ڕاستیدا کۆمەڵگا لەبەرانبەر بێ مافی بچوکردنەوە و سوکایەتیەکان بەژناندا ئارامی لەبەر بڕابوو. لە سەدا پەنجای کۆمەڵگا و هاوشان لەگەڵ ئەواندا زۆرێک لە پیاوە ئازادیخوازەکان دەیانویست هەموو ئەو پەیوەندی و یاسا دژی ژنانانەی کە ئەم جیاکارییەیان و دەبێ بگوترێ سووکایەتی و بێڕیزیان بەسەر ژناندا سەپاندبوو ، تێکبشکێنن.
ژنانە بوونی شۆڕش پێش هەموو شتێک مانای ئەمەیە. سروشتییە کاتێک بابەتەکە مافەکانی ژنان بێت، ژنان لە پێشەوەن وهەر بەو شێوەیەش ڕوویدا. تا ئەمڕۆش ژنان لە ڕیزی پێشەوەن لە خۆپیشاندان و گردبوونەوە و ڕێپێوان و تەنانەت لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ هێزە سەرکوتکەرەکان لە پێشەوەن.
ڕۆڵی چالاک و شەڕانگێزانەی گەنجان و خوێندکاران لە شۆڕشی ئێستاشدا ڕاستییەکە. لەم حاڵەتەدا پێویستە دوو خاڵ ئاماژەی پێبدرێت. یەکەم: لە هەر شۆڕشێکدا گەنج ڕۆڵێکی کارا دەبینێت. بەتایبەت لە ڕۆژانی سەرەتای شۆڕش و لە یەکەم تەقینەوەکاندا گەنجان لە پێشەنگی خۆپیشاندانەکان، لە ململانێ لەگەڵ هێزە سەرکوتکەرەکان و ئەو ڕووبەڕووبوونەوەیە گشتییەی کە لە نێوان هێزەکانی سەرکوتکاری حکومەت و شۆڕشدا ڕوودەدات. لە ڕاپەڕینی ساڵانی ١٣٩٨ و ١٣٩٦دا هەمان شت بوو و لە هەموو شۆڕشەکانیشدا هەمان شتە.
ئەم ڕاستییە بەو مانایە نییە کە ئەم شۆڕشە تەنیا هی نەوەی گەنجە یان هەشتاکانە، وەک دەوترێت. تەنانەت دەوترێت ئەم نەوەیە پەیوەندییەکی ئەوتۆیان لەگەڵ نەوەی پێشوودا نییە، لە زمانی یەکتر تێناگەن، ئارەزووی جیاوازیان هەیە و هتد. ئەمانە بەڕای من ڕاست نین. گەنجان نوێنەرایەتی خواست و ئارەزوەکانی هەموو کۆمەڵگە دەکەن. جێی باوەڕ نیە، بۆ نمونە خوێندکارانی ساڵانی هەشتاکان بێنە سەر شەقامەکان، بەڵام دایک و باوکیان دژی ئەوەن، و نایانەوێت منداڵەکانیان ناڕەزایەتی دەرببڕن، یان خواستیان جیاوازە و گوایە ئەوان داواکاریەکیان هەبێت و خوێندکارەکان داواکاری جیاوازتریان هەبێت! ئەمانە بێمانان. دیارە کاتێک خوێندکارێک هاوار دەکات کە ئێمە کۆماری ئیسلامیمان ناوێت یان بمرێ خامنەیی و هەر دروشمێکی ڕادیکاڵ کە دژی هەموو سیستەمەکە دەیڵێنەوە، قسەی دڵی هەموو نەوەکانە. بۆیە لەم ڕوانگەیەوە بەتەواوەتی هەڵەیە کە جیاوازی لە نێوان داواکاری و دروشمی نەوەی گەنج و نەوەکانی پێشوو بکەین و بڵێین جیاوازن. ئەمە بە هیچ شێوەیەک وا نییە. ئەگەر جیاواز بووایە حکومەت بە ئاسانی دەیتوانی سەرکوتی بکات و خێزانەکان خۆیان دژی ئەم هەنگاوە دەوەستانەوە، لەکاتێکدا دەبینین تەواو پێچەوانەکەیە.
خاڵی دواتر ئەوەیە کە شۆڕش تەنها لە خوێندکاردا سنوردار نییە و تا زیاتر بڕینە پێشەوە دەبینین کە چین و توێژەکان لە دانیشتووان زیاتر دەچنە پاڵی. بۆ نموونە دەبینیت هەزاران کەس لە یاد و مەراسیمەکانی ناشتنی گیانبەختکردوانی ئەم شۆڕشەدا دێنە سەر شەقامەکان، نەک تەنها گەنجان، بەڵکو هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا. بۆ نموونه ، چله مین ڕێوڕه سمی مه هسا که له شاری سه قز شاهیدی بووین چه ند دە هه زار که س به شدار بوون و ته نانه ت جه ماوه رییه کی زۆر له بوکانه وه به ره و سه قز ده ستیان به ڕێپێوان کرد. لە شارەکانی تریشدا ئەم بزووتنەوە بەربڵاوە دەبینین. لە بانگەوازەکانی ڕێپێوان لە ڕۆژانی ١٤ و ١٥ و ١٦ی ئازەردا دیسانەوە دەبینین کە جەماوەرێکی زۆر هاتنە سەر شەقامەکان. دەمەوێت ئەوە بڵێم کە ئەوە ڕاست نییە تەنها گەنجان لەسەر شەقامن. وا نییە. بەتایبەت لەگەڵ پێشکەوتنی شۆڕشدا، شاهیدی ئەوە دەبین کە خەڵکی زیاتر دەچنە ناو شۆڕشەوە.
لە کۆتاییدا پرسیارت لە سیمای چینایەتیی شۆڕش کرد. بەڕای من ئەمە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە تەوەرەی شۆڕشەوە هەیە و بە تایبەتیش بەوەوە کە شۆڕش بەدوای چ ئامانجێکدا دەگەڕێت.
پێش هەموو شتێک، ڕۆحی پێکهێنانی شۆڕشێک لەسەر بنەمای ئامانج و ئایدیاڵێکی ڕەواو ئینسانی، مۆری چینێکی دیاریکراو لەگەڵ خۆیدا هەڵدەگرێت. ئەو هەستەی کە ئێمە شاهیدی شۆڕشێک دەبین بۆ گۆڕینی ڕیشەیی دۆخەکە و نەک ئەو سیناریۆیانەی کە پێشتر هێزە ڕاستڕەوەکان پێشنیاریان دەکرد، وەک ڕژێمی چنچ، یان ڕیفراندۆم، یان لە سەرەوە دەگۆڕێت و هتد، ئەو هەستەی کە شۆڕشێک بۆ گۆڕینی ئەم دۆخە دروست بووە، ئەمەش بە واتای داواکاری چینی کرێکار! ئەمەش بەو مانایەیە کە ئەو چینەی کە داواکاری بنەڕەتی هەیە، دەیەوێت لە ڕیشەی ستەم، ڕیشەی چەوسانەوە، ڕەگی هەژاری بدات، کەشێکی ناڕەزایی دروستکردووە و ڕەخنە و هەڵوێستەکەی دیار و چارەنووسساز بووە.
کاتێک شۆڕشێک ڕوودەدات، پێت خۆش بێت یان نا لەڕەگ دەدات و زیاتر وزیاتر ڕادیکاڵتر دەبێت. ئەم شۆڕشەش هەر هەمان شتە. هەناسەی دروشمی ژن، ژیان، ئازادی، ئەگەر بە وردی سەیری بکەیت، بۆت دەردەکەوێت کە لە ڕاستیدا پەیوەندی بە کەرامەتی مرۆڤ و ڕزگاری و ڕێزگرتن لە ژیان و مرۆڤایەتییەوە هەیە و بە سروشتیش باس لە یەکسانی ژن و پیاو دەکات، کە ئەو کۆمەڵگا دەبێت هەژموونی دژە ژنی ئایین لاببات.و بخاتەلاوە، قسە لێ دەکات. ئەکەسانەی کە لە سیستەمی بەهاکانیاندا ئەمانەیان زۆر بەلاوە لاوەکی بووە یان ئەمڕۆ ڕەزامەندی خۆیان بۆی داوە، بەڵام لە ڕوانگەی ستراتیژییەوە بەهای دیکەی وەک پیرۆزی سنوور و خاک، ڕێزگرتن لە کوروش و باوباپیران، ڕەسەن، دەخەنە ڕوو کولتوور، پەرستنی خاک، یەکپارچەیی خاک و هتد. لەگەڵ ژن ژیان ئازادیدا، لاپەڕەیەکی هاوبەش نادۆزنەوە. ڕاستە و زۆر باشە کە ئێستا هەموو هێزەکان پشتیوانی شۆڕش دەکەن، بەڵام ئەگەر دروشم و بەهاکانی خۆیان لەبەرچاویان بگرن، پەیوەندییەکی ئەوتۆیان بە شۆڕشی ژن ژیان ئازادیەوە نیە. شۆڕشی “ژن ژیان ئازادی” ئاڵای چینی کرێکار بەرزدەکاتەوە، چونکە تاکە چینە کە لەڕووی سیاسی، ستراتیژییەوە، لەڕووی پێگەی بابەتیی و ڕاستەقینەی خۆیەوە لەکۆمەڵگەدا، هیچ بەرژەوەندییەکی لە هەڵاواردنی ڕەگەزی و ژیان لەژێر هێڵی هەژاری وسەرکوتکردنی ئازادییەکاندا نییە، لەگەڵ ڕزگارکردنی هەموو کۆمەڵگەدایە، لەگەڵ زۆرترین ئازادیەکان، زۆرترین خۆشگزەرانی، زۆرترین یەکسانیدایە. لە ڕوانگەی چینایەتییەوە ئەم شۆڕشە سیما و سروشتێکی چەپی هەیە.
خەلیل کەیوان: سەرەڕای بوونی گروپ و چین و توێژە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان لە شۆڕشدا، هێشتا ڕێژەیەکی کەمی دانیشتوان چالاکانە بەشداری ناڕەزایەتییەکان دەکەن. بێگومان سەدان هەزار کەس بەشداری ناڕەزایەتییەکانی دەرەوەی وڵاتیان کردووە. چاودێران و شرۆڤەکاران باس لە ناوچەی خۆڵەمێشی دەکەن و باس لەو کەسانە دەکەن کە هێشتا لە ناڕەزایەتییەکاندا ئامادە نین. بەشی خۆڵەمێشی مانای چییە و بۆچی تا ئێستاش لە ناڕەزایەتییەکان ئامادە نین؟
حەمید تەقوایی: سەرەتا دەبێ بڵێم دەستەواژەی ناوچەی خۆڵەمێشی بێ مانایە. ئەمە مەقولەیەکی تەواو بێ مانایە، ئەگەر لایەنگریش نەبێت، کۆتاییەکەی بە قازانجی حکومەت دەبێت چونکە دەیەوێت بڵێت زۆرینە یان بەشێکی گەورەی کۆمەڵگا لەگەڵ ئەم شۆڕشەدا نییە، خۆڵەمێشییە، وا دیارە کە دوودڵ یان خۆپارێز، پارێزکارە و هتد. من وا بیرناکەمەوە. هەمان ئەو خاڵەی کە وتت کە دەبینیت سەدان هەزار کەس لە دەرەوەی وڵات ناڕەزایەتی دەردەبڕن – ئەگەر ئەو کۆمەڵە وڵاتانی دەرەوە لەبەرچاو بگرین، دەبینین ملیۆنان ئێرانی لە بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکانی سێ مانگی ڕابردوودا بەشدار بوون- بەڵام ئێمە ئەمەمان نییە لە وڵاتدا بەم مانایە ئەوەیە کە هێزی سەرکوت و تۆقاندن و کوشتاری کۆماری ئیسلامی بووەتە هۆی ئەوەی کە هێشتا توێژی گەورە نەیەنە سەر شەقامەکان. ئەمە بەو مانایە نییە کە بەشە گەورەکەی دوو دڵە یان خۆڵەمێشی بێت، یان ڕیفۆرمخوازن یان لەگەڵ مانەوەی کۆماری ئیسلامین بە تەنها یەک ڕیفۆرم. ئەمە بە هیچ شێوەیەک وا نییە. پێشتر لەم زنجیرە بەرنامەیەدا ڕوونم کردۆتەوە کە لە هەر شۆڕشێکدا بەشە چالاکەکەی کۆمەڵگا، ڕێژەیەکی کەم لەو کۆمەڵگایە دێتە مەیدان، بەڵام تەنانەت بەو شێوەیەش شۆڕش جەماوەرییە چونکە ئەو بەشە چالاکە دەیەوێت و ئارەزووی دەکات و ناڕەزایەتی بەرامبەری دەردەبڕێت لەدژی ئازار و ناخۆشیەکان نوێنەرایەتی هەموو کۆمەڵگا دەکات، و دەیەوێت ئەو کێشانە چارەسەر بکات کە پەیوەندییان بە ژیانی هەموو مرۆڤەکانەوە هەیە، ئەو کێشانەی کە ئەمڕۆ پێی دەوترێت لەسەدا ٩٩.
ئێمەش لە شۆڕشی ئێستاشدا بەتەواوی هەمان شت دەبینین.کە ئاماژەم پێدا، ئەگەر خوێندکاران هاتنە سەر شەقام، ئەوە مانای ئەوە نییە کە داخوازییەکانی گەنجان بەرز دەکەنەوە، بەڵکو بەڕاستی داواکارییەکانی هەموو کۆمەڵگە بەرز دەکەنەوە، کە لە سەرووی ئەو خوستانەدان، وەک هەر شۆڕشێک ، بۆ ڕووخاندنی ئەو سیستەم و حکومەتەی کە هەیە. ڕزگاربوون لە کۆماری ئیسلامی خواستی هەموو مرۆڤەکانە. ئەگەر هێشتا هەندێک کەس بەشداری نەکەن، پێموایە هاوسەنگی هێز ڕێگە بەم کارە نادات و خۆشبەختانە ئێمە شاهیدی ئەوە دەبین کە لەم سێ مانگەدا لە دوای شۆڕشەوە، ڕۆژانە بەشێکی گەورەتر هاتۆتە سەر شەقامەکان و پێموایە کە ئەمە ڕەوتەکە زیاترو زیاتر دەکات و بەردەوام دەبێت.
خەلیل کەیوان: لە نوسین و گفتوگۆکانتاندا چەندین جار باستان لە کولتوری ناڕەزایەتی کۆمەڵگا کردووە، باسی شوێنی فەزای سیاسی گشتی یان پارادایم لە هەلومەرج و پێشهاتە سیاسییەکاندا کردووە. شۆڕشی ئێستا لە چ پارادایمێکدا ڕوودەدات؟ لەم ڕوانگەیەوە جیاوازیەکان لەگەڵ شۆڕشی ١٣٥٧ و پێشهاتەکانی سییەکانی سەدەی ڕابردوو و بزووتنەوەی بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی نەوت و شۆڕشی دەستووری چین؟
حەمید تەقوایی: لە هەلومەرجی سیاسی هەر کۆمەڵگایەکدا، و دەکرێ بڵێین تەنانەت لەسەر ئاستی جیهانیشدا، لە هەر قۆناغێکدا ڕووبەڕووی کەشێکی فیکریی دیاریکراو دەبینەوە، کە پێی دەوترێت پارادایم. پارادایم بە واتای کولتوور و بەهاکان و گوتاری سیاسی و کۆمەڵایەتی باڵادەست لە فەزای فیکری کۆمەڵگادا.
ئەوەندەی پەیوەندی بە ئێرانەوە هەیە، ئێمە لەم قۆناغانەدا پارادایمی جیاوازمان هەبوو کە ئێوە باستان کرد. لە شۆڕشی دەستوریدا بنەمای کێشەکە ئەوە بوو کە کۆمەڵگە لەدژی سیستەمی فیۆداڵی سەدەی ناوەڕاستی سەردەمی قاجار ڕاپەڕیبوو و ئەوەی دەیویست دادپەروەری و ئازادی و بەدیلەکەی مۆدێلی ڕۆژئاوا بوو. زۆرێک لە ڕۆشنبیرانی شۆڕشی دەستووری، ئەوانەی کە بناغە فیکرییەکانی ئەو شۆڕشەیان بنیاتنا، بەرهەمی بیرمەند و نووسەر و فەیلەسوفە پێشەنگەکانی ڕۆژئاوایان وەرگێڕا و لە کۆمەڵگادا بڵاویان کردەوە. داواکاری ئازادی، ئەو داوایەی کە دادگایان هەبێت، ئەو داوایەی کە پەروەردەی مۆدێرنمان هەبێت و ئەو ڕاستییەی کە دەستوور لە دەستووری بەلجیکا وەرگێڕدراوە وەک مۆدێلی خۆیان دایاننا ، هەموو ئەمانە نیشانی دەدەن کە پارادایمی کۆمەڵگاکە لەو سەردەمەدا جۆرێک بوو لە خۆرئاوابوون بە مانایەکی ئەرێنی، وشەکە بە واتای ئاماژەکردنە بۆ بەهاکان، ئاماژەیە بۆ پێشکەوتنە کولتووری، کۆمەڵایەتی، سیاسی، هونەری، فەلسەفی و زانستییەکانی ڕۆژئاوا.
شۆڕشی دەستووری لەو ژینگەیەدا ڕوویدا. لە ڕاستیدا پارادایمی شۆڕشی دەستووری، پارادایمی مۆدێرنیزم و شارستانیەتی ڕۆژئاوایی لەو قۆناغەدا بوو. ئەوەی کە ئەم شۆڕشە نەگەیشتە ئەنجام و شەرعیەتی شۆڕشەکەی بە نەزۆکی هێشتەوە، بابەتێکی ترە، بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا بارودۆخی پێشکەوتوویی کولتووری کۆمەڵگا لەو قۆناغەی کۆتایی سەردەمی قاجاردا، ڕووکردن بوو بۆ ڕۆژئاوای پێشەنگ کولتوور و مۆدێرنیزم.
لە سییەکانی سەدەی ڕابردوودا پرسی بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی نەوت هاتە ئاراوە. ئەمە میحوەرەکە بوو، بەڵام لە دەوری ئازادییە سیاسییەکان داوای دەکرا. بزووتنەوەی سۆسیالیستی لەو سەردەمەدا لە دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئۆکتۆبەر خاوەنی شکۆ و کاریگەری و جەماوەری بوو. هەر بۆیەش هێزەکانی چەپ لەو قۆناغەدا چالاک و کاریگەر بوون. هەروەها هەموو خه ڵک ئازادی به مانا لیبراڵه که یان واتای په ڕله مان و دیموکراسی و هتد ده ویست، چونکه له سه رده می ڕه زاشا و کوڕه که یدا هەواڵێک لەئازادی سیاسیەکان نه بوو.
خاڵێکی تر پرسی سەربەخۆیی بوو. پرسی بەنیشتیمانیکردنی پیشەسازی نەوت دەگەڕێتەوە بۆ دەسەڵاتی بەریتانیا کە لەو ماوەیەدا و لە سەردەمی قاجارەوە دەستی باڵای لە ئێراندا هەبووە و پایەیەکی ڕاپەڕینی سیەکانی سەدەی ڕابردوو کۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی بەریتانیا بوو بەسەر پیشەسازی نەوتدا. بەم شێوەیە سەربەخۆیی و ئازادییە سیاسییەکان دوو پایەی پارادایمی سییەکانی سەدەی ڕابردوو بوون.
لە شۆڕشی ١٣٥٧دا کەش و هەوا تەواو جیاواز بوو. دوای کودەتاکەی ٢٨ی مورداد، کەشی سیاسی و ناڕەزایەتی کۆمەڵگا گۆڕابوو و پارادایمێکی دژە ئیمپریالیستی، دژە ڕۆژئاوایی، دژە بیانی و بە ڕوونی دژە ئەمریکی دروست بووبوو. هۆکاری ئەمەش ڕوون بوو. کودەتای ئەمریکا لە ٢٨ی مورداددا بووە هۆی شکستی بزووتنەوەی سییەکانی سەدەی ڕابردوو و دیکتاتۆرییەکی تەواو لە ئێراندا زاڵ بێت و لە ئەنجامدا هێزە سیاسییە پێشەنگەکان و هونەرمەندان و شاعیر و نووسەرانیش کە دژی حکوومەتی شا شەڕیان کردبوو، خەریکی شەڕ بوون دژی ڕۆژئاوا. ئەوان هەژموونی ئەمریکایان بە هۆکاری دیکتاتۆریەت و هەموو ناڕەحەتیەکان دەزانی و وەک بوکەڵەیەک یان “بەردی زنجیری ئەمریکا” ڕووبەڕووی شا دەبوونەوە.
ئەم فەزا فیکرییە بووە هۆی ئەوەی دژایەتییەکی کۆنەپەرستانە لەگەڵ کولتوور و شارستانیەتی ڕۆژئاوا و دژایەتی پێشکەوتنخوازانە لەگەڵ سیاسەتە هەژموونگەرییەکانی بۆرژوازی ڕۆژئاوا تێکەڵ بەیەکتر ببن. ئەمەی دووهەمیان، واتە ڕەخنەی پێشکەوتنخوازانە و چەپ لە دیکتاتۆریەتی شا و هەژموونی سەرمایەداریی ڕۆژئاوایی، لە دوای کودەتاکەی ٢٨ی موردا لە بارودۆخی دژە ڕۆژئاوادا ڕەنگێکی ناسیۆنالیستی و پۆپۆلیستی و پیشەسازیی وەرگرتبوو. بەڵام کاردانەوەی ئایینی دژە ڕۆژئاوایی لە دژایەتیی نوێنەرانی ڕاشکاوانەدا، کاردانەوەی خۆی هەبوو. چالاکوانانی بزووتنەوەیەکی کۆنەپەرستانە کە دژایەتی ڕۆژئاوایی بوون وەک مۆدێرنیزمی ڕۆژئاوایی و زانست و کولتوور و فەلسەفە کە لە ڕۆژئاواوە سەرچاوەی گرتووە. خومەینی و دارو دەسەتەکەی بەم ڕەگەوە پەیوەست بوون.
یەکەم ناڕەزایەتی خومەینی دوای چاکسازی لە زەویدا ئەوە بوو کە بۆچی مافی دەنگدان بە ژنان دەدەیت! گوتارەکەی ئەوە بوو کە ئەمە ناپاکی بۆ کۆمەڵگا دەهێنێت، ژنان ناپاکمان دەکەن و ئەم جۆرە دەربڕینە قێزەونانە! ئەم هێڵە بەشێک بوو لە ئۆپۆزسیۆن لە بزووتنەوەی دژە ئەمریکی – دژە شاهانەی ئەو قۆناغەدا، کە دواجار باڵا دەستیان دەستکەوت و شۆڕشی ١٣٥٧یان دەست بەسەردا گرت و شکست پێهێنا و ئەم کارەساتەی بەسەر کۆمەڵگەداهێنا کە زیاتر لە ٤٠ ساڵە دەیبینیت .
لە هەر حاڵەتێکدا، ئەوەندەی باسمان لە پارادایمدا هەیە، لە بارودۆخی فیکریی دوای کودەتای ٢٨ی مورداد، پارادایمی دژە ئەمریکی- دژە ڕۆژئاوایی، لە ڕوانگەی چەپەوە، دژە ئیمپریالیزمەوە و لەڕوانگەی ڕەوتە ئیسلامییەکان، دژی دەستکەوتەکانی ڕۆژئاوا و مۆدێرنیزم، و وەک دواتر ڕایانگەیاند دژە شەیتانی گەورە دەستی باڵای هەبوو.
ئەم دژە ڕۆژئاواییە تەنانەت لە بەرهەمی نووسەر و شاعیر و هونەرمەنداندا دەبینرێت کە مەرج نییە ئاییندار بن، بۆ نموونە سەعیدی یان ئەلئەحمەد و هتد.
دژایەتیکردنی دەستکەوتە فەلسەفی و زانستییەکانی ڕۆژئاوا و بە بڕوای ئەلئەحمەد دژایەتیکردنی “رۆژئاواییبوون” لایەنێکی ناسیۆنالیستی دیار و بەرچاوی هەبوو و لەگەڵ ئاماژەکردن بە “فەرهەنگی خۆمان” و “بەها نەتەوەیی و کولتوورییەکانی خۆمان” بوو کە لە ڕاستیدا کولتوری خۆمانە جگە لە کولتوری نەتەوەیی باڵادەست هیچی تر نەبوو، لە سەردەمی فیۆداڵیدا ئایینی نەبوو. بەم شێوەیە کەلتوری ئێرانی و فەرهەنگی خۆمان بەشێک لە پارادایمی ئەم قۆناغە و پێشەنگێک بوو بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی مۆدێرنیزم و گەڕانەوە بۆ ڕابردوو و بەم مانایەش، تەنانەت بە مانای ڕاستەوخۆ و دەقاودەقی وشەکە، بە تەواوی کۆنەپەرستانەبوو. تەنانەت بە تەواوی پێچەوانەی بەهاکانی شۆڕشی دەستووریش بوو.
شۆڕشی دەستووری لەسەر بنەمای ڕووکردنە ڕۆژئاوا و بەها و دەستکەوتەکانی ڕۆژئاوا بوو، بەڵام لەم قۆناغەدا ئێمە شاهیدی پێچەوانەکەی بووین، کە لە نووسین و وتارەکانی پێشوودا وەک سەردەمی فەترات باسم کردووە. سەردەمی بێ توانایی سەردەمێک بوو کە کەشی هزری و ڕۆشنفکری کۆمەڵگا بەرەو دواوە دەچوو. میرزا مەلکەم خانەکان و دێهخوداکان بە ئەهلی ئەحمەدە پلاستیکیەکان جێگەیان گرتەوە و ناسیۆنالیزم و ئیسلامی دژە شاهانە پاڵیان پێوەنراوە بۆ پێشەوە.
شۆڕشی ساڵی ١٣٥٧ لە بنەڕەتدا بەهۆی ئەمەوە شکستی هێنا. ئەگەر لە ڕیشە و لەم گۆشەنیگای پارادایمەوە بڕوانین، بۆمان دەردەکەوێت کە باڵی دژە ڕۆژئاوایی و باڵی خومەینی و جۆری ئیسلامی خومەینی دەستی باڵایان لەو شۆڕشەدا دۆزیەوە. ئەگەر ئەم پارادایم و فەزای فیکرییە نەبوایە، ڕەوتی خومەینی پاڵ نەدەدرایە پێشەوە. خومەینی تەنیا بە تەلارسازی میکانیکی نەدەکرا بەسەر کۆمەڵگادا بسەپێندرێت و لە سەرەوەش ئەم تەلارسازییەیان کرد، بەڵام زەمینەکانی ئەو پارادایمە سیاسییە دژە ڕۆژئاواییە ئایینی- ناسیۆنالیستییە بوو. پێشتریش گوتم خومەینی لە بنەڕەتدا بە دروشمی “مەرگ بۆ ئەمریکا” شۆڕشی تێکشکاند و بە داگیرکردنی باڵیۆزخانەکان و هتد دەسەڵاتی خۆی جێگیر کرد.
توانای کۆماری ئیسلامی بۆ گەیشتن بەم پارادایمە بۆ هەتا هەتایە کۆتایی هات. لە بنەڕەتدا چونکە دژە ڕۆژئاوایی و دژە ئەمریکایی لە ئۆپۆزسیۆنەکانی قۆناغی پێشوودا کردیان بە ئایدۆلۆژیا و گوتاری حکومەت. بۆیە لە شۆڕشی ئەمڕۆدا ئەم فەزا فیکرییە هیچ جێگا و پەیوەندییەکی نییە. بە پێچەوانەوە شۆڕشی ئەمڕۆ جۆرێکە لە گەڕانەوە بۆ پارادایمی قۆناغی دەستووری. بەڵام بە مانای سەدەی بیست و یەک، لە خولگەیەکی زۆر بەرزتر و پێشکەوتووتر و مرۆڤدۆستانەتر و ڕەگداکوتاوتر! کەشوهەوای ناڕەزایەتی ئەمڕۆ لە پارادایمی دەستوریخوازییە، واتە ڕووکردنە زانست، بۆ شارستانیەت، بۆ ئازادی و دوایین دەستکەوتەکانی زانست و کولتوور و هونەر و فەلسەفەی مرۆڤایەتی کە لە ڕۆژئاواوە سەرچاوەی گرتووە لە سەردەمی ئێمەدا. شۆڕشی ئێستا تەنانەت دەیەوێت دەستکەوتەکانی ڕۆژئاوا تێپەڕێنێت. و هەر بۆیەش شۆڕشی ئەمڕۆ سەرنجڕاکێشی جیهانی هەیە. دروشمی ژن و گرێدانی ژن بە ژیان و ئازادییەوە چەمکێکی پێشکەوتنخوازانە و مۆدێرن و ڕادیکاڵە لە هەموو جیهاندا، چونکە چەوساندنەوەی ژنان لە هەموو کۆمەڵگا مرۆڤایەتییەکاندا ئازارێکە. پرسی بێ مافی ژنان کەم تا زۆر لە هەموو شوێنێک بە پلەی جیاواز هەیە. بەڵێ لە کۆماری ئیسلامیدا ئێمە لە بنی کۆنەپەرستی ئایینیداین. دژە ژن ترین حکوومەت کە تا ئێستا جیهان بەخۆیەوە بینیبێتی، لە ئێستادا لە ئێران حوکم دەکات، بەڵام شۆڕشی ئێستا جێگای سەرنجی جیهانە، چونکە هەموو ژنانی جیهان هەست دەکەن خۆیان پەیوەستن بە دۆزی ڕزگاری ژنان لە ئێران، پەیوەستی دەکەن بە ئارەزووی خۆیانەوە و ئاواتی بۆ دەخوازێت و بە شانازییەوە ئەنجامی دەدات.وە شانازی بە یەکەمین شۆڕشی ژنان یان شۆڕشی ژنانە لە مێژوودا ناودەبرێت. پرسی ڕزگاری ژن ببەنە سەر تەوەری مۆدێرنیزم، ئازادی، یەکسانی و کەرامەتی ئینسانی کە نەوەی گەنج، نەوەی “زێد” یان هەشتاکان دەیانەوێت، بەهای گشتگیرن. سروودەکانی ئەم شۆڕشە بەراورد بکە لەگەڵ سروودەکانی ئۆپۆزسیۆن لە سەردەمی شادا، دەبینیت چەندە پێشکەوتووتر و مرۆڤدۆستانەتر و پێشکەوتنخوازانەتر و مۆدێرنتر و گشتگیرترە.
بەڕای من شۆڕشی ئێستا، مۆدێرنیزم، ئینسانیەت، یەکسانی، خۆشگوزەرانی و ئازادیی دەوێت لەسەر بنەمای دوایین دەستکەوتەکانی کولتووری مرۆڤایەتی و ئەم دوایین دەستکەوتانەش دەستکەوتی سۆسیالیستین ئەگەر بە یەک وشە بڵێین. واتە دەگەڕێینەوە بۆ سیمای چەپ و چینایەتی شۆڕش. ئەگەر کەسێک بەڕاستی و بە بەردەوامی هەموو ئازادییەکی دەوێت، ئەگەر بەڕاستی هەموو یەکسانی و هەموو خۆشگوزەرانییەکی دەوێت، ئەوا پابەندە بە بەرزکردنەوەی ئاڵای سۆسیالیزم، چونکە تەنها بە بڕینی ڕەگ و ڕیشەی کۆیلایەتی کرێ و ئیستغلالکردن و حوکمڕانی لەسەدا یەک ، ئایا خۆشگوزەرانی بەدی دێت و ئازادی و یەکسانی بە مانای ڕاستەقینە و هەمەلایەنەی وشەکە جێبەجێی کرد و ئەم شۆڕشەش، بە بڕوای من، ئەم ئاراستەیەی هەیە. من پارادایمی ئەمڕۆ بە پارادایمی شۆڕشی سییەکانی سەدەی ڕابردوو یان بە ڕۆژئاواییکردنی شۆڕشی دەستووری و دژە ڕۆژئاوایی شۆڕشی ١٣٥٧ نازانم، بەڵکو بە تێگەیشتن و خواستی ئازادی و یەکسانی و شارستانییەت بە پشتبەستن بە دوایین دەستکەوتەکانی سەدەی بیست و یەکەمی دەزانم .
خەلیل کیوان: شۆڕشەکان بە زاراوەگەلێکی وەک دیموکراسی، سۆسیالیستی، نەتەوەیی، ڕزگاریخواز، دژە کۆلۆنیالیزم، دژە ئیمپریالیزم و هتد ناسێنراون و ناسراون. ناو و بڕوانامەی لەدایک بوونیان هەیە. شۆڕشی ئێستا ناوی چییە؟ ژن، ژیان، ئازادی دروشمی ئەم شۆڕشەیە، هەروەک چۆن دروشمی ئازادی، یەکسانی برایەتی دروشمی شۆڕشی دیموکراسی فەرەنسا بوو، یان دروشمی ئاشتی، نان، خاک لە شۆڕشی سۆسیالیستی ڕووسیادا. ئایا ژن، ژیانی ئازادی دروشمی چەپ و سۆسیالیستییە؟
حەمید تەقوایی: با سەرەتا باسی دابەشبوونی شۆڕشەکان بەسەر دیموکراسی و سۆسیالیستیدا ڕوون بکەمەوە.لە قۆناغێکدا شۆڕشی دیموکراسی جیاواز بوو لە شۆڕشی سۆسیالیستی یان جیاواز بوو. لە ڕوانگەی ئابووری سیاسییەوە مانایەکی بابەتیی هەبوو. چونکە کۆمەڵگە هەبوون کە هێشتا ڕەگ و ڕیشەیان بە سیستەمی فیۆداڵی یان نیمچە فیۆداڵی زاڵ بووە. لە سەردەمی شۆڕشی ئۆکتۆبەردا، کە هەموومان وەک شۆڕشێکی سۆسیالیستی دەیناسین، لە کۆمەڵگەی ڕووسیادا، لە ڕووسیای تزاریدا، هێشتا پەیوەندیی فیۆداڵی باڵادەست بووە و بەم مانایە، داواکاری دیموکراسی بە مانای ئابووری و قووڵی وشەکە، واتە ، خواستی ڕزگاربوون لە هەژموونی ستەمکاری فیۆداڵی، پەیوەندیدار بوون، و حزبە سەرمایەدارییەکان و ئەو بۆرژوازیانەی ئازادییان دەویست و ئامانجەکەیان بنەمایەکی بابەتیی هەبوو، چونکە دەیانویست پەیوەندییە فیۆداڵیەکان فڕێبدەن و پەیوەندیی سەرمایەداری لە شوێنی دابنێن، کە دواجار بوو هەنگاوێک بەرەو پێشەوە بە بەراورد بە فیۆدالیزم. هەرچەندە سیستەمی سەرمایەداری ئیستغلال دەهێنێتەوە و ئەمجارە پرسی نێوان کرێکاران و سەرمایە جەمسەرگیری دەکات، بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا شۆڕشی دیموکراسی کۆمەڵگەی مەدەنی و پیشەسازی دەخاتە بەرامبەر کۆمەڵگەی داخراوی ئەرستۆکراتی و فیۆداڵی و ئەمەش هەنگاوێکە بۆ پێشەوە. لەو قۆناغەدا پرسی شۆڕشی دیموکراسی یان شۆڕشی سۆسیالیستی و پەیوەندیی نێوانیان پرسێکی بنەڕەتییە لە چالاکییەکانی چەپی ڕووسیا و لە مشتومڕی نێوان بەلشەفیک و مەنشەفیکەکاندا. مەنشەفییەکان باوەڕیان بە قۆناغبەندیکردنی شۆڕش هەیە و شۆڕشی دیموکراسی وەک سەرکردایەتی بۆرژوازی لێکدەدەنەوە و لینین و بەلشەفییەکان پێیان وایە ئەگەر شۆڕشێکی دیموکراسیش بێت، ئەوان سەرکردەی چینی کرێکار و سۆسیالیستەکانن.
بەڵام ئەمڕۆ بەم مانا ئابووری سیاسیە شۆڕشی دیموکراسی هیچ گرنگیەکی نەماوە. لە جیهاندا هیچ شوێنێک نییە کە سەرمایەداری باڵادەست نەبێت؛ جێگایەک نییە کە ئەم ئەرکە مێژووییە جگە لە چینی کرێکار لەسەر’شانی کەسی تر بێت و ئەمەش هیچ مانایەک و پەیوەندییەکی نییە، بۆ نموونە پێویستە فیۆدالیزم یان ئەرستۆکراسی فڕێبدرێت بۆ ئەوەی پێشکەوتن و گەیشتن بە ئازادی و خۆشگوزەرانی. فیۆدالیزم بەشدار نییە. بە واتایەکی تر، لە ڕوانگەی ئابووری سیاسییەوە، لە ڕوانگەی بابەتییەوە، ئیتر شۆڕشێکی دیموکراسیمان نییە، بەڵکو شۆڕشەکان دەتوانن شۆڕشی سیاسی بن، وەک شۆڕشی دژ بە ئاپارتایدی ڕەگەزی لە باشووری ئەفریقا، وەک شۆڕشی ڕزگاریخوازی شۆڕشەکان لە ڤێتنام، لە چین دژی کۆلۆنیالیزم و دژی ئیمپریالیزم، شۆڕشەکان دەتوانن ئەم مانایانەیان هەبێت دیموکراسی، بەو مانایە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەی ئەو وشەیەی کە من ڕوونم کردەوە، سەردەمەکەی بۆ هەمیشە کۆتایی هاتووە. لە نیوەی دووهەمی سەدەی ڕابردووەوە و لە ئێرانیشدا دیارە دوای چاکسازی زەووی، پەیوەندیی فیۆداڵی بوونی نەماوە و سەرمایەداری لە هەموو شوێنێکدا زاڵە. بۆیە ئاڵای بچووکترین گۆڕانکارییەکان لە بەرژەوەندی خەڵک لە دەستی چینی کرێکاردایە. چینی کرێکار تا چەند ئاگاداری ئەمەیە و ئایا حیزبی ڕاستەقینەی خۆی هەیە و هتد، بابەتێکی ترە، بەڵام لە ڕووی بابەتیی و بابەتییەوە ئەمە ڕاستە. چونکە ئەمڕۆ دەبینین لیبرالیزم لە هەر ناوەڕۆکێکی ڕیفۆرمخوازانە خاڵی بووەتەوە. لیبرالیزم گۆڕاوە بۆ نیولیبرالیزم و نیوکۆنسێرڤاتیزم کە تەواو پێچەوانەی لیبرالیزم و ئایدیالی ئازادییە، تەنانەت بە مانای شۆڕشی گەورەی فەرەنسا.
نیولیبراڵەکان مەبەستیان ئازادییە لە حوکمڕانی “بازاڕی ئازاد” و سەرمایەی بێ سنوور، ئەوان لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی هەموو یاساکانی خۆشگوزەرانین، سەرکوتیان دەوێت، لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی هەموو ڕێکخراوە کرێکارییەکانن، لەگەڵ پەیڕەوکردنی یاسا کوێرەکانی بازاڕى ئازاد. سەختی ئابووری جێگەی سەرنجی نیولیبرالیزمە. ئەم ڕەوتە کە لە هەموو جیهاندا باڵادەستە، هیچ پەیوەندییەکی بە چاکسازی و ئازادییەوە نییە. تەنانەت لە ئەوروپاش هیچ پارتێکی تری لیبراڵ نییە کە پێشکەوتنخواز بێت. هەمووان لەگەڵ بازاڕی ئازاد و خۆپارێزی ئابووری و کاری تاقەت پڕوکێنی کرێکارانن.
لەبەر ئەم هۆکارانە شۆڕشی دێموکراتیک لە ئێراندا بێ مانایە. لە کاتی ڕیفۆرمی زەویەوە سەرمایەداری بەتەواوی لە ئێراندا زاڵ بووە و جگە لە دیکتاتۆریەکی ڕووت هیچ شتێکی تر ناتوانێت حوکم بکات. ئەگەر بڕیار بێت سەرمایەداری لە ئێراندا حوکم بکات، ئەوە ئێمە تەنانەت کۆمەڵگایەکی وەک فەرەنسا و ئینگلتەراشمان نابێت، چونکە بارودۆخی ئابووریی و کارکردی سەرمایەی ئێران ڕێگەی پێنادات تەنانەت دیموکراسی پەرلەمانی بە شێوازی ڕۆژئاوایی لە ئێراندا جێبەجێ بکات. دەبێت لە ئێراندا سەرمایەدارییەکی کێبڕکێکارت هەبێت کە بتوانێت ڕکابەری جیهانی ڕۆژئاوا بکات و لەبەرئەوەی تەکنۆلۆژیای بەرهەمهێنان لە ئێراندا وەک ڕۆژئاوا پێشکەوتوو نییە، بۆ ئەوەی قازانج بهێنێت، بۆ ئەوەی کێبڕکێکار بیت، دەبێت پشتێنێک لە چینی کرێکار وەربگریت ، و هەر بەم هۆیەشەوە دیکتاتۆریەت بەشێکی جیانەکراوەیە لە دەسەڵاتی سەرمایە لە ئێراندا.
ئێمە لە شۆڕشی ١٣٥٧ەوە ئەمەمان ڕاگەیاند، ئێستاش بە ڕوونی دەبینین کە ئەمە ڕاستە. بۆیە لە ئێراندا، بە هۆکاری زۆرتر و قووڵتر، شۆڕشی دێموکراتیک ئیتر هیچ مانایەکی نییە. شۆڕشی سەرکەوتوو لە ئێراندا تەنیا دەتوانێت سۆسیالیستی بێت.
ئەمرۆ تەنانەت زیاتر لە ڕابردووش هەموو شتێک ئاماژە بە ئەوەی کە ئەگەر بیرۆکەی سۆسیالیستی و بەها ئینسانیە چەپ و سۆسیالیستیەکان لە شۆڕشی ئێستادا زاڵ نەبێت و بەناو هەژموونی هێزە سۆسیالیستەکان لەم شۆڕشەدا مسۆگەر نەکرێت، تەنانەت بە مانای دیموکراسی پەرلەمانی فەرەنسا لە ئێراندا ئازادیمان نابێت. ئێمە زۆر جار ئەمەمان بینیوە، بەڵام ئەمجارە شتە ئومێدبەخشەکە ئەوەیە کە ئەم شۆڕشە چنگ لە ئاسمان دەدات. نەوەی هەشتاکان کە هاتنە سەر شەقامەکان نە دەیانەوێت بگەڕێنەوە، نە بە دەسەڵاتی سەروخەڵکی یان هەر جۆرە دەسەڵاتێکی کوێخایەتی ڕازین. بەڵکو دەیانەوێت ئازادی و خۆشگوزەرانی و یەکسانی بە مانای قووڵی وشەکە هەبێت.
لە ڕووی ناوەڕۆکەوە، هەروەک ڕوونم کردۆتەوە، شۆڕشی ئێران چەپ و ڕادیکاڵە، تەنانەت لەو مانا قووڵەی کە لە دروشمی ژن ژیان ئازادیدا شاراوەتەوە، و ئەم ڕادیکالیزمە کە ئێستا لە دڵی کۆمەڵگادایە، دەبێ دۆزینەوەی ناسنامەیەکی سیاسی، ئیرادەی سیاسی، ئیرادەی حزبی.بۆ بدۆزینەوە وە ئەگەر حیزبێک نوێنەرایەتی ئەمە بکات، کە ئێمە هەوڵی ئەوە دەدەین ئەم ڕۆڵە ببینین، ئەوا شۆڕش دەتوانێت ببێتە هۆی ئازادی و ڕزگاری ڕاستەقینە.
خەلیل کەیوان: تایبەتمەندییەکی شۆڕشەکان بریتییە لە ڕوودانی ئاڵوگۆڕ و گۆڕانکاری قووڵ و بەرفراوانەکانیانە لە هەموو ئاستەکاندا؛ لە ڕۆحیەتی مرۆڤەکاندا، لە سیاسەت و ئاراستەی حزب و ڕێکخراوە سیاسییەکاندا، جیابوونەوە و یەکگرتنەوە و ئەنجامدانی گۆڕانکاری گەورە لە بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکاندا کە پێش ئەوە باوەڕپێنەکراو دەهاتە بەرچاو. جگە لەوەش شۆڕشەکان گۆڕانکاری و هەڵچوونیان لە جیهاندا هێناوەتە ئاراوە. دوای شۆڕشەکانی فەرەنسا و ڕووسیا، ڕیزبەندی و نەخشەی سیاسی جیهان گۆڕانی بەسەردا هات و تەنانەت شۆڕشەکانی چپن و کوبا و هتد، گۆڕانی گەورەی لە ناوەوە و دەرەوەی سنوورەکانیاندا بەدوای خۆیدا هێنا. سەرکەوتنی شۆڕشی ئێران چ گۆڕانکارییەکی ناوخۆیی و دەرەکی بەدوای خۆیدا دەهێنێت؟ چ گوتارێک دەکاتە گشتگیر؟ چ هێزێک دەخاتە جووڵە؟
حەمید تەقوایی: پێموایە گرنگترین تایبەتمەندی ئەم شۆڕشە لایەنی دژە ئایینی و بێدینییەتی. هۆکارەکەی ڕوونە. زیاتر لە چوار دەیەیە کە حوکمی ئایین کۆمەڵگەی وێران کردووە و هەرچی خەڵک دەیکوژێت لە حکومەتێکی ئایینیەوەیە کە دەیەوێت چەکی ئایین بۆ پاراستنی ئیستغلال و هەژموونی سەرمایەداری و هەمان مافیای ئابووری کە حوکمی کۆمەڵگە دەکات. ئێستاش لە پێناو پێگەی ئابوری و سەروەت و پێگەی سیاسی خۆیدا خەڵک دەکوژێت و لە سێدارە دەدات. هەموو خەڵک ئەمە دەبینن.
ئەمە تەنیا تایبەت نییە بە ئێران. ئێمە دەزانین کە ئیسلامی سیاسی، بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسی، بزووتنەوەیەکی سەروو کۆنەپەرستانەیە کە لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا چالاک بووە، و تا ئێستاش چالاکە و تەنانەت لەسەر ئاستی جیهانیش، ئێمە چەندین جار تیرۆریزمی ئیسلامیمان لە وڵاتانی ئەوروپا بینیوە. یەکەم ئەرک و ئامانجی مرۆڤایەتی کە ئەم شۆڕشە بە سەرکەوتنەکەی بەدەستی دەهێنێت، ڕزگارکردنی جیهانە لە خراپەی ئایین و هەژموونی ئایین، بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسی نەک تەنها لە ئێران بەڵکو لە یەمەن و سوریا و لە لوبنان و لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەعێراق و تەنانەت لە تورکیاش و پاشان بۆشکردنی ژێر پێی بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسیە لە ئەوروپا و هەموو شوێنێک و تا ئێستاش ئەم کاریگەریانەمان بینیوە.
من تەنها نموونەیەک دەهێنمەوە. پێش ئەم شۆڕشە، تەنانەت فێمینیستە چەپەکانی ڕۆژئاواش لەگەڵ حیجاب بوون. وەک ڕێژەیییەکی کولتووری و وەک ئەوەی کەلتووری ئەوانە، وەک ئەوەی هەڵبژاردنی ژنان بێت لە ئێران و وڵاتانی ئیسلامیدا، پشتیوانی حیجابیان دەکرد. لە مۆنتریال، چەند ساڵێک لەمەوبەر، فێمینیستەکان لە ڕۆژێکی دیاریکراودا حیجابیان لەبەر دەکرد و ڕژانە سەر شەقامەکان بۆ ئەوەی پشتگیری خۆیان بۆ “ژنانی موسڵمان” نیشان بدەن. تەنانەت ڕۆژی جیهانی بەرگری حیجابیان ڕاگەیاند. بەڵام لەم چارەکەدا پێچەوانەبوونەوەی تەواومان بینی. ئێستا هەمان فێمینیستەکان وەک نیشانەی پشتیوانی لە شۆڕشی ئێران قژیان دەبڕن، خانمە ئەکتەرەکان، کەسایەتییە ناودارەکان، تەنانەت سیاسەتمەدارانی ناو مەجلیسەکان باس لە شۆڕشی ژنان دەکەن وەک ڕزگاری ژن و سووتاندن و خولاندنەوەی حیجاب لە هەوادا وەک ڕزگاری ژن. واتە چەمکێک کە دەیان ساڵە هاوار دەکەین و وەک وتم ڕەخنە لە حیجاب دەگرین وەک هێمایەک بۆ بێ مافی ژنان، تەنانەت لە شەقامەکانی ئەوروپاش ئاگری تێبەردەکەین. تا ئەمڕۆ کەس سەرنجی نەدەدا، بەڵام ئێستا بە هێزی شۆڕشێکی زەبەلاح لە ئێران ئەو لاپەڕەی هەڵگێڕایەوە. حیجاب لە فەزیلەتەکاندا نەماوە. بەڵکو یەکێکە لە دواکۆنەپەرسترین و دواکەوتووترینەکان و لە سایەی شۆڕشی ئێراندا، ئەمڕۆ فێمینیستەکان، ئەکتەران، شاعیران، شاعیران، گۆرانیبێژان و تەنانەت دیپلۆماتکار و سیاسەتمەدارەکانیش لە سەبارەت بەرگری لە بێ حیجابی قسە دەکەن و نەک هەر حیجابەکانیان لادەبەن، بەڵکو بە حەق حیجاب بە سەپاندنی کۆنەپەرستی بەسەر ژنانی ئێران دەزانن.
ئەگەر قووڵتر ببینەوە، پێموایە بەهۆی شۆڕشی ژنانەوە، ڕوانگەی ڕێژەگەرایی کولتووری، لایەنی کولتووری نیولیبرالیزم کە پێی دەوترێت فرە کولتوری، پاشەکشەی پێدەکرێت. ئەوان دەیانگوت کۆمەڵگای ئێران ئیسلامییە، خەڵک حیجابیان هەڵبژاردووە، پێیان وابوو ئەگەر ئایەتوڵڵاکان لە ئێران حوکم بکەن، ئەوە لەبەر ئەوەیە کە خەڵک موسڵمانن، باسیان لە دیالۆگی نێوان “ئیسلامی” و شارستانییەتە ڕۆژئاواییەکان دەکرد و هتد. شۆڕشی ئێستا تا ئەم خاڵە هەموو ئەمانەی تێکداوە و بە جۆرێک زەربەی لە فرە کولتوری و ڕێژەگەرایی کولتووری و نیولیبرالیزمی سیاسی و کولتووری داوە. هیوادارم ئەم شۆڕشە بە پێشکەوتن و سەرکەوتنەکەیەوە، بە تەواوی ئەو کەشوهەوای فیکری و پارادایمە جیهانییەی کە لە دەوری سازان لەگەڵ کولتوری ئیسلامی کۆنەپەرستانە و دیالۆگی شارستانیەتەکان و هتد دەسوڕایەوە، بسڕێتەوە و بەرگری جیهانی و بەها مرۆییەکان جیهانیەکان شوێنی بگرێتەوە ؛ بەهاکان نەک لەسەر بنەمای ئایین و نەتەوە و خاک و باوباپیران و هتد. وە لەسەر بنەمای هەمان خواست و ئارەزوی مرۆڤەکان لە سەرتاسەری جیهان بۆ گەیشتن بە خۆشگوزەرانی، بۆ گەیشتن بە ئازادی، بۆ گەیشتن بە یەکسانی و دادپەروەری و کەرامەتی مرۆڤایەتی. واتە هەمان ئەو پارادایمەی کە وتم لە شۆڕشی دەستوریدا نیشانەکانیمان بینی، ئێستا لە ئاستێکی زۆر قووڵتر و ڕەگداکوتاوتردا لە هەموو جیهاندا سەرهەڵدەدات بە وەستانەوە دژی فەلسەفە و کولتووری سەروو کۆنەپەرستانەی ڕێژەگەرایی کولتووری و فرە کولتوری. بەڕای من ئەمە ئاڵای شۆڕشی ژنانە لە ئێران و ئەم شۆڕشە بڕیارە ئەم کولتوورە لە ئاستی جیهانیدا بگۆڕێت.
١٦ی دێسەمبەری ٢٠٢٢
سوپاس بۆ ئەمیر تەوەکولی بۆ نوسینەوەی دەقی سەرەتایی ئەم چاوپێکەوتنە.




لەسـەر ئـاگـرێـکی کــز.. فازیل شـەوڕۆ

جاران کوا نەوت و گاز و کارەبا هەبوو، چێشتلێنان و ئاوگەرمکردن و خۆگەرمکردنەوە هەمووی بە دار و جیلکە بوو. وەبیرم دێ، نەنکم کە کەیبانوێکی دەستڕەنگین و مەعلان بوو، جاروبار بە ژنانی دەگوت:”مەنجەڵەکە بخەنە سەر ئاگرێکی کز و لێی گەڕێن تا بۆخۆی دەم دەدا.”
ئیمڕۆ، وای دەبینم، برایانی عەرەبی چاوڕەش، بە کۆمەک و پشگیری و ڕاوتەگبیری دەوڵەتدارەکانی دەرودەرواسێی وەک قەتەر و سعوودیە و ئێران، بە دزی و بە ئاشکرا، باشووری کوردستانیان لەسەر ئاگرێکی کز داناوە و هێدی و حەلیم، بە هێمنی و لەسەرخۆیی، وردە وردە بە پێدزە و بە گورگەلۆقە، لە هەوڵی گۆڕینی دیمۆگرافیای ئەو وڵاتەن. لە هەموو شەقام و جادە و کۆڵان و سەرە کۆڵانێکی شارێکی وەکو هەولێڕێ، بە چایخانە و چێشتخانە و دەڵاڵخانە و مەیخانەکانەوە بە زمانی عەرەبی لەگەڵت دەدوێن. تەنانەت سەوزەفرۆش و کۆنەفرۆش و کۆترەفرۆش و نۆکفرۆش و لەبزینەفرۆش و تووتنفرۆشەکانیش. لەسەر دوکانێک، هێندێ بۆیەی نیگارکێشانم دەویست، هەرچەندی کردم و کراندم، خاوەنەکەی، بە کوردی نەیدواندم، ئەو بەعەرەبی و ئەمن بە کوردی، ئەمن بە کوردی و ئەو بە عەرەبی، ئاخر لەو باوڕەدانەبوو، منێک بەو سەرە سپییەوە عەرەبیزان نەبم!
لە سەرکۆڵانی گەڕەکێک، کە زۆرینەی ئێستا عەرەبن، شەش حەوت کوریژگەی پارچەڵەم بینی، خر هەموویان ئاڵایەکی بە قەد دەفتەرێکیان لە ئەنتێنەی پایسیکلەکانیان بەستبوو و بە بازنەیی بەدەوری یەکدا دەخوولانەوە. من وای بۆ چووم، مەحاڵە، ئەو منداڵانە بۆ خۆیان چووبن، بە ڕۆژانەی خۆیان ئەو ئاڵایانەیان کڕێ بێ و لە پاشکۆی پایسکلەکانیان بەرزیان کردبێتەوە، حەتمەن، ئەو ڕەفتارە، دەستێکی ئاقڵمەندتری لە پێشتە، تا لە ئێستاوە لە ناخی ئەو منداڵانە ئەو حەقیقەتە بڕوێنێ کە ئێرە خاکی ئەوانە و نیشانی منی کوردیشی بدا، کە ئەو (لێرەدا حزووری گەرمی هەیە.)
ڕۆستەم حەوێزی شاعیر، لە قەسیدەیەکیدا کە نەخشەی کوردستان دەکێشێ، بەشێک لە شاری کوت و بەدرە و جەسان و سەعدییەی بە خاکی کوردستان داناوە ـ ئەم دەڤەرانەی لە خوارووی خانەقین و بەغدان. کەچی من لە ساڵی (٢٠١٧) ڕێم کەوتە ئاوەدانییەکی دوو سێ ماڵی، لە بناری کێوی ئاوەگرد ـ ئەو چیایەی وەکو قەندیل، هەرگیز و سوپای عێراق نەیتوانی داگیری بکات و هەمیشە بارەگای شوعییەکان بوو، بینیم، هەمووانیان لە برا چاوڕەشەکانی باشووری عێراقن. جا کاتێک ئەو (خەمەم) بۆ هاوڕێیەکم باسکرد کەمەقامێکی باڵای هەبوو هەم لە حزب و هەم لە حکوومەت، بە بزەیەکەوە گوتی:
“وەڵڵا مامۆستا، ئەو عەرەبانە، گاوانی گاوگۆلکەکانی ئێمەن لەو هەوێز و مۆڵگە و تەویلانەی بناری ئاوەگرد، ئەوێ زێدی ئێمەیە!”
روو لە کوێ بکەم، حاجی قادری کۆیی هاوار و فیغانی بوو شینیدەگێڕا:
خاکی جەزیر و بۆتان، یانی وڵاتی کوردان
سەد حەیف و سەد مەخابن، دەیکەنە ئەرمەنستان
منیش دەبێ لەبەرە خۆمەوە، بە دزییەوە بڵێم:
خاکی قەراج و گەرمیان، یانی وڵاتی کوردان
سەد حەیف و سەد مەخابن، دەیکەنە عەرەبستان
جا کوڕگەلینە، ئازیزانی من، (ئەوان)، تەگبیر و مشوورەکەیان هێندە بە ئەقڵمەندی کردوە، کە هەموو کەس پەیی پێ نابا. هەمیشە پایتەخت، دەسەڵاتە، تەنانەت لە کاتی بەرپاکردنی کودەتای سەربازیش، تا پێتەخت نەکەوێ، ئەو وڵاتە هەر لەسەر پێیە، بۆیە (ئەوان) لە هەولێری پێتەختەوە، بە هێمنی و لەسەر ئاگرێکی کز وا نەخشەکەی خۆیان جێبەجێ دەکەن.
بۆ یەکەمین جار، من دوو گومانم لەلا درووست بوو، قەت پشتر، من شتی وام بە خەیاڵ دانەهاتووە:
گومانی یەکەم:
بەڕاستی! بەڕاستی! ئێرە حەویجەیە یان هەولێڕە!
گومانی دووەم:
بەڕاستی! بەڕاستی! ئەمن (ئەبو عەباس)م، یان شەوڕۆ! ـ ئەدی بۆ هەمووان بە عەرەبی دەمدوێنن؟
لە دوبلن، تووشی ئینگلیزێک بووم، هێندە بە جوانی بنزاری حیجازی قسەی دەکرد، بە شیعری میللی عەرەبیشەوە، ئەقلم قبوڵی نەدەکرد. گوتی:”ساڵانێک لە سعوودیە ئەندازیار بووم، ئاخر لەوێ دەبێ بە عەرەبی قسە بکەی!”
لە وڵاتێکی وەکو سعوودیە، کە (١٣٩) نەتەوە و زمانی لێیە، ئەفغانی و مەکسیکی و فیلپینییەکانیش بە عەرەبی قسە لەگەڵ سعوودییەکان دەکەن.
خێرە، لە هەولێر دەبێ، من بە عەرەبی، برا چاوڕەشەکانی باشوور و بدوێنم؟
ئەو ماستە سەر پەتێکی تێدایە.
وەک ئەو ئاگر کزەکەی کە دیمۆگرافیای نیشتیمانەکەم وا دەگۆڕی، جەرگم کزەی لێوەدێ.
لێ نازانم ڕوو لە کوێ بکەم.
خودا شاهیدە، ڕەگەزپەرستیش نیم و بە دەیان هاوڕێی گیانی بە گیانی عەرەبم هەیە.
بەڵام…!




نامەیەک بۆ هاوڕێیەکی شاعیرم سەباح ڕەنجدەر.. ناڵه‌ حه‌سه‌ن

سڵاو هاوڕێی خۆشەویستم (سەباح ڕەنجدەر). بە هیوام ئاسوودە و تەندروست بیت.

بە سەلیقەیەکی پڕ هەستەوە زێتر لە جارێک، قەسیدەی (تەواو بۆ دواجار لێرەوە دەڕۆین)م خوێندەوە، چێژی زۆری پێبەخشیم، بە بڕوای من یەکێکە لە قەسیدە نایابەکانی تۆ، دەقەکە زێتر فۆرمێکی درامی هەیە، دەقێکی درێژ لەنێویدا کۆمەڵێک دەقی تری جودای لەخۆگرتبێت، وەک ئەوەی ڕۆمانێک چەند کاراکتەرێکی سەرەکی هەبێت و هەریەک لەو کاراکتەرانەش بە کۆمەڵێک ڕووداوەوە دەورەدرابن. لەم شێوە دەق و فۆرمانەدا کە زمان بە چڕی ئیشی لەسەر کرابێ و وشە و ڕستەکان لە پەیوەندییەکی توندوتۆڵدا بن، کردنەوەی کۆد و هێماکان بۆ بەرجەستەبوونی خوێندنەوەیەک و دیاریکردنی ناوەڕۆکێک ڕەنگە کارێکی سانا نەبێت، من نامەوێت لەم نامەیەدا باس لە پەیوەندی فۆرم و ناوەڕۆک بکەم، بەڵام هەر ئەوەندە دەڵێم لە هەموو دەقێکی شیعری (ناوەڕۆک) بوونێکی نادیاری هەیە، لەڕێگای خوێندنەوە ئەو بوونە دەردەکەوێت، دەرکەوتنەکانیش لە خوێنەرێکەوە بۆ خوێنەرێکی تر دەگۆڕێت، لە دەقی (تەواو بۆ دواجار لێرەوە دەڕۆین) خوێنەر لە ڕێگەی هەندێک لە وشە و ڕستە و دەستەواژە شیعرییەکانەوە، دوای ڕامان و قووڵبوونەوە دەتوانێ بڕێک لە کۆد و هێماکان بکاتەوە، (ڕەنگە) بە ناوەڕۆک و خوێندنەوەیەک بگات. من بەشبەحاڵی خۆم لەم دەقەدا زۆرێک لە ڕستە و دەستەواژەی شیعری جوانم خوێندەوە، کە هەم چێژبەخش بوون، هەم وەکو میتافۆر و هێما و وێنەی شیعری لە پشتیانەوە هەڵگری کۆمەڵێک گوتن و کێشمەکێش بوون، بەتایبەت کێشمەکێشی نێوان (ژیان و مردن). من لێرەدا (هەندێک) لەم ڕستە و دەستەواژە شیعرییانە دەنووسمەوە دواتر هێندەی بۆم بکرێت قسەیان لەبارەوە دەکەم.
_ لە شیعری (ڕوخسار و شوێن):
دیکتاتۆر بەسەر خوانماندا پژمی
هیچ نیشانەیەکی خواردن نەما
گەڕاینەوە بەرسێبەری درەختی گۆڕستانەکان


مرۆڤ شاراوە و نهێنی درۆی ژیرە
نانی کردە تاشەبەرد


گۆڕیان بەتاڵکردین و ئێسکیان کردە قۆپچە


_ لە شیعری (جێناوەکان):
با بگەڕێینەوە دواوە هێز تووڕەیە لە سێوی کەوتوو
با بگەڕێینەوە دواوە باران خوێواوی لێدەچۆڕێ و
دەیکاتە هەڵم و دەبێتە تانەی چاوە


  • لە شیعری (گەشەی ڕەنگ):
    شۆڕش شەپڕە لێی داوە
    ناتوانێ مەلە بکا

دیکتاتۆر ڕۆنی لەبن پێی شۆڕشگێڕدا
هەڵيخلیسکاند بەرەو ڕووناکییەکی چرووک


_ لە شیعری (ئاوازی چاوپێکەوتن):
سەرزەمین تەواو ماندووە
پێویستی بە چاوپێکەوتنی دەنووک و باڵە


_ لە شیعری (بلیتی ژمارە بیست و هەشت)
هەناسە سواریت باڵندەیەکی هێلکە شکاوی هەڵکورماوە
گوتم لە شاری شیعر دەژیم و هەناسەم نەرم و خۆشە
بە ئارەزووی خۆم لە بەهەشت ناچمە دەرەوە


_ لە شیعری (بێڕەنگ):
ئەو ڕۆژەی مرۆڤ دروست بوو
بێڕەنگ هەموو ڕەنگەکانی دابووە دنیا


_ لە شیعری (کاتی تایبەتی ڕووبار)
کلیل لە دەستی دیکتاتۆر بڕفێنن
بیخەینە گەنجینەی منداڵێک
زۆرنین ئەو دەقانەی بە چەند دێڕێکی شیعری دەتوانن تەعبیر لە تراژیدیایەکی گەورە، یان ژیانێکی پڕ لە ئازار و مەرگەسات بکەن، یان ڕەسمکردنی ئەو زەمەنەی مرۆڤەکان لەنێو شەوەزەنگێکی تاریک و لە گۆڕستانێکی گەورەدا هەناسە دەدەن، یان هەموو خەونە گەورەکان دەبن بە تۆزوغوباری دەم ڕەشەبا. شاعیر لەو دەقەدا ڕۆحێکی تووڕە و ماندووە، بێزار لە هەلومەرجێک کە دەتوانین بە هەلومەرجی مردنی خەونە جوانەکان ناوی ببەین، ڕۆژگارێکە کە دیکتاتۆر خاوەن هەموو دەسەڵات و هێزێکی گەورە و ڕەهایە، لەڕێگەی ئەم هێزەی دیکتاتۆرەوە هەموو پەیوەندییەکان و یاسا و ڕێساکان ناڕێک و ناتەندروست دەبن و جووڵە و ئاراستەکانی ژیان دەشێوێندرێ، کە هیچ بەها و حورمەتێک بۆ ئەوی تر و مرۆڤ و بەها مرۆییەکان نامێنێتەوە، نیشتیمان دەبێتە گۆڕستانێکی گەورە، شاعیر لە شیعری (ڕوخسار و شوێن)دا، وێنەی ئەم نەهامەتیانەمان لە دیمەنێکی شیعریی جوان و سەرکەوتوودا بۆ دەکێشێ و دەڵێ (دیکتاتۆر بەسەر خوانماندا پژمی هیچ نیشانەیەکی خواردن نەما گەڕاینەوە بەرسێبەری درەختی گۆڕستانەکان)، دیکتاتۆر بێڕەحمانە بەسەر خوانەکان دەپژمێ و دەڕشێتەوە، خوانەکان پیس و ژەهراوی دەکات، دواتر هیچ نیشانەیەکی خواردن نامێنێ و سفرەکان بەتاڵ و خاڵیی دەبن، مرۆڤەکانیش بە سکی برسییەوە لەبەر سێبەری درەختی گۆڕستانەکان ڕۆژەکانی تەمەنییان دەژمێرن، چونکە نان بۆتە (تاشە بەردێکی گەورە!). شاعیر لە دێڕێکی تردا وێنەیەکی گەورەترمان بۆ دەکێشێ و دەڵێ (گۆڕیان بەتاڵ کردین و ئێسکیان کردە قۆپچە)، ئەمە دێڕە شیعرێکی تا بڵێی جوان و شیعرییە، پڕ لە جووڵە و پڕ لە قسەیە، واتە دیکتاتۆر لە ڕێگەی ئەو هێز و دەسەڵاتە ڕەهایەی هەیەتی، وەک بازرگانێکی بێڕەحم نەک بەروبوومەکانی سەرزەوی، بەڵکو چاوی بڕیوەتە ئەوانەی ژێرزەویش، ئەوەتا گۆڕەکان بەتاڵ دەکەن و ئێسکەکان دەکەنە قۆپچە، شاعیر لەم وەزعە ناڕازی و نائارامە، چونکە لە خەیاڵی ئەو، گۆڕستان شایستە بە مرۆڤ نییە، لە خەیاڵی ئەو (پەپوولەکان دەمدەخەنە نێو دەمی یەکتری و کەمانچەژەنەکانیش سەمفۆنیای گوڵ و نان دەژەنن!)، ئەو هەمیشە لەنێو خەیاڵە شیعرییەکانیدا، خەون بە دنیایەکی جوانتر و باشتر دەبینێ، لەنێو بیرکردنەوەکانی ئەودا، مرۆڤ پیرۆزترین بوونەوەرە و شایستە بە هەموو خۆشییەک و سەروەرییەکە. ئەوەتا ڕوون و ئاشکرا لە شیعری (بێڕەنگ)دا، پێمان دەڵێ (ئەو ڕۆژەی مرۆڤ دروست بوو بێڕەنگ هەموو ڕەنگەکانی دابووە دنیا!)، دەکرێت (بێڕەنگ) هێما بێت بۆ خالقێک، بەڵام خالقێکی نادیار، لێرەدا سەروەری و بەهای مرۆڤمان بۆ ڕەسم دەکات، شاعیر دەخوازێ ئەم ژیانە بگۆڕێت، سەرزەمین و بەرسێبەر و ماڵەکان نەبنە گۆڕستان (چونکە لای ئەو سەرزەمین تەواو ماندووە، پێویستییان بە چاوپێکەوتنی دەنووک و باڵە) (دەنووک و باڵ) هێمایە بۆ فڕین، واتە جێهێشتنی ئەو سەرزەمینەی کە ماندووە و بۆتە گۆڕستانێکی گەورە، واتە دەخوازێ ژیان بگەڕێتەوە باری ئاسایی و بەها و ڕێز و سەروەری بۆ مرۆڤەکان بگەڕێتەوە، بەڵام گۆڕان بەچی دەکرێت؟ ئەوە ئاشکرایە هەموو گۆڕانێک چ ڕۆشنبیری بێت، یان سیاسی، یان کۆمەڵایەتی، بێگومان بە ڕاسان و شۆڕش دەکرێت، بەڵام هەیهات لێرەدا (شۆڕش شەپڕە لێی داوە ناتوانێ مەلە بکات!)، چونکە (دیکتاتۆر ڕۆنی لەبن پێی شۆڕشگێڕدا هەڵیخلیسکاند بەرەو ڕووناکییەکی چرووک!) واتە دیکتاتۆر ڕۆنی لەژێر پێی شۆڕشگێڕەکان ڕۆکردووە و هەموویان خلیسکاون و کەوتوون، بەمانای هەموویان، یان ئەوەتا لە خشتەبراون، یان ئەوەتا دەستەمۆبوون، ئێستا لەنێو نائومێدییەکی گەورە و لەنێو ڕووناکییەکی چرووک ڕاکشاون)، ئیتر گۆڕان چۆن ڕوودەدات؟ بۆیە شاعیر کە دڵنیا دەبێ لەوەی بەم هەموو کەوتن و نائومێدییە گەورانەوە ترووسکایی هیچ گۆڕانکارییەک نابیندرێ و بەم زووانە هیچ گۆڕانێک ڕوونادات، بەڵام لەگەڵ ئەوەش ناتوانێ بێدەنگ بێت، چونکە ئەو شاعیرە و (شیعریش فۆرمێکی بێدەنگ نییە) بۆیە دەخوازێ (کلیل لە دەستی دیکتاتۆر بڕفێنن بیخەنە گەنجینەی منداڵێک) (گەنجینەی منداڵ) لێرەدا هێمایە بۆ دەستێکی پاک و ئەمین، شاعیر دەخوازێ گەنجینەکە بگوازرێتەوە بۆ دەستێکی ئەمین، تا چیتر مرۆڤەکان سفرەیان خاڵیی نەبێت و لەژێر سێبەری درەختی گۆڕستانەکان ڕانەکشێن، بەڵام شاعیر لەوەش نائومێد دەبێت، واتە بە وەزعێکی ئیفلیج و تا چاوبڕکات هەر تاریکیی بێ، بۆیە هەر لەنێو نائومێدییەکانی خۆی دەمێنێتەوە و دەڵێ (با بگەڕێینەوە دواوە باران خوێواوی لێدەچۆڕێ دەیکاتە هەڵم و دەبێتە تانەی چاو)، ئیتر تەواو، کە باران خوێوای لێچۆڕا، درەخت و گیا و سەوزاییش دەمرن، وردە وردە مرۆڤەکانیش، بەمانای ئیتر (تەواو دواجار هەموومان لێرەوە دەڕۆین)، گوتمان شاعیر لەنێو نائومێدییەکی گەورەدایە، یاخی و بێزار و ماندوو و تووڕەیە، بە گومانێکی تۆخ و بە چاوی ڕەخنەوە لە هەموو گۆشەیەک دەڕوانێت، لە هیچ شوێنێک ئارام ناگرێ و ناحەسێتەوە، لەگەڵ ئەوەی هەموو یاساکان و هەموو دۆخەکان ناڕێک و شێوێندراون، ژیان هیچی بەسەر هیچەوە نەماوە، شاعیر لەم گۆڕستان و لەم ژیانە مەرگەساتییە تەنها شوێنێک شک دەبات بتوانێ تیایدا هەناسە بدات و ئارام بێتەوە ئەویش (شاری شیعرە (وەک ماڵێکی ئارام).) ئەوەتا خۆی لە شیعری (بلیتی ژمارە بیست و هەشت)دا دەڵێ (گوتم لە شاری شیعر دەژیم و هەناسەم نەرم و خۆشە ئەها شیعرم لێدیارە و وەک کاتژمێری چوونە ژوان ڕێکی خستووم)، ئەو دەڵێ (شاری شیعر)، بەڵام شاریش هەر شوێنی ژیانە، بۆیە من دەڵێم ماڵ، واتە لەنێو ئەم هەموو نەهامەتی و نائومێدییە گەورانەدا شیعر تاکە هیوایە کە بۆی دەژی و لەنێو ئەم هەموو ناڕێکیانەدا (ماڵی شیعر) ژیانێکی ئارامی پێبەخشیوە وەک کاتژمێر جەستە و دەروونی ڕێکخستووە. هەر ئەوەندەش نا، دەڵێ (بە ئارەزووی خۆم لە بەهەشت ناچمە دەرەوە)، ئەو شاعیرێکی نوێخواز و داهێنەرە، لەنێو ڕووبەری شیعر و داهێنان ناسنامەی شاعیربوونی بەدەستهێناوە، ئیتر کەسە داهێنەرەکانیش دەبن بە موڵکی مێژوو و مرۆڤایەتی بۆ تاهەتا لەنێو ئەبەدییەتدا دەمێننەوە، لێرە بەهەشت هێمایە بۆ مانەوە لەنێو ئەبەدییەتدا.
تا ئێرە بەشی یەکەمی نامەکەم بوو لە بەشی دووەمدا، دەمەوێت لە دەرگای بابەتێکی گرینگ بدەم ئەویش لە ڕێگەی دێڕە شیعرێکی نێو ئەم دەقە، لە شیعری (جێناوەکان)دا دەڵێت (با بگەڕێینەوە دواوە هێز تووڕەیە لە سێوی کەوتوو.)، لەم دێڕە شیعرەدا جوانییەکی بێوێنە بەرهەم هاتووە لە هەمانکات، بارگاوییە بە خەیاڵی زانستی و فەلسەفی، لە سەرەتا ئەو پرسیارە لەلای خوێنەر دروست دەبێ بۆ هێز تووڕەیە لە سێوی کەوتوو…؟! لەنێو قووڵایی بیرکردنەوەدا ڕاستەوخۆ بیرمان بۆ لای (نیوتن و هاوکێشەی کێشی زەوی) دەچێت، دواتر تێکەڵ بە ململانێی نێوان هێزەکانی مردن و ژیان دەبینەوە. لەم وێنەیەدا دیکتاتۆر زەوی کردۆتە گۆڕستانێکی گەورە، زەوی هێمایە بۆ مردن، ئاسمان لە سەرووی سێوەکەوە، ڕووناکی و خۆرەتاو و ئەستێرەکان و بەپێی بیرکردنەوە ئایینەکان خوداوەندەکانیش لەوێن، خوداوەندیش خاوەن هەموو دەسەڵات و هێزێکە، ئاسمان هێمایە بۆ ژیان، لەنێوان ململانێی (هێزی زەوی و هێزی ئاسمان) سێوەکە ململانێ و ئەنجامەکان یەکلایی دەکاتەوە، دەکرێ سێوەکەش هێما بێت بۆ (مرۆڤەکان و نیشتیمان و هەموو شتە جوانەکان.)، دواجار سێوەکە دەکەوێت.، هێزی مردن واتە (هێزی زەوی) زاڵدەبێت بەسەر (هێزی ئاسمان) واتە هێزی ژیان، بێگومان لەباروزروفێکی وا کە شۆڕش شەپڕە لێی دابێ و شۆڕشگێڕەکان هەڵبخلیسکێن و بکەون، هەروەها چاویان پڕبێ لە ڕووناکییەکی چرووک، ترووسکایی هیچ گۆڕانکارییەک نەبیندرێ و مرۆڤەکان بە سفرەی خاڵییەوە لەژێر سێبەری درەختی گۆڕستانەکان پاڵکەوتبن بێگومان جووڵەکان بە ئاراستەی مردن دەڕۆن بۆیە شاعیر لەنێو ئەو نائومێدییە گەورەیەدا دەڵێت (تەواو بۆدواجار لێرەوە دەڕۆین)، ئەم دێڕە شیعرە ڕەهەند و ماناکانی، بۆ من جگە لە ئێستیتیکا و چێژ، گرینگی و مانایەکی گەورەتری هەبوو، من مانیفێستێکم نووسیوە لە (سێ بەش) پێکهاتووە، گۆشەنیگا و تێڕوانین و بیرکردنەوەکانی ئەزموونی خۆمم بۆ شیعر لەم مانیفێستە چڕ کردۆتەوە، کە بەشی یەکەمی بەناوی (شیعر فۆرمێکی بێدەنگ نییە) (بەشی دووەم شیعر عەشقێکی گەورەیە.) لەم بەشەدا واتە لە بەشی دووەم دەڵێم (شیعر ئەو عەشقەیە پڕاوپڕە لە خەون و ئومێد و جووڵە، فۆرمێکی پڕ لە قسەیە و هاوتەریبە لەگەڵ ژیان و بەها مرۆییەکان، شاعیر بیرمەند نییە، بەڵام لە ڕێگەی بیرکردنەوەکانی دەتوانێ پرسیاری بیرمەندانە بەرهەمبهێنێ، شاعیر فەیلەسووف نییە، بەڵام لە ڕێگەی پاشخانە مەعریفییەکەیەوە دەتوانێ پرسیاری فەلسەفی بوروژێنێ، شاعیر گەڕیدەیەکی جوانناسە بۆ دۆزینەوەی جوانییەکان هەموو گەردوون لەبەردەمی دایە، ئاسمان و کیشوەرەکان و ئۆقیانووسەکان و تەنانەت وردە ئەستێرە دوور دوورەکانیش، دواجار شیعر عەشقێکی گەورەیە، ئەشقیش میلۆدییە بەردەوامەکەی ژیانە و ژیانیش دەقێکی شیعری ناوازەی پڕ لە جوانی و چێژە). ئەم دەقە ئەوەی پیشانداین کە شیعر (فۆرمێکی بێدەنگ نییە)، شاعیر دەتوانێ دەنگ و هاوارەکانی خۆی بەسەر هەموو ئەو هێز و هۆکارانە بەرز بکاتەوە کە دەیانەوێت ژیان ناشیرین بکەن و خەونە جوانەکانی مرۆڤ لەبارببەن، هەروەها شیعر لەتوانایدا هەیە، بارگاوی بێت بە خەیاڵی زانستی و فەلسەفی و لەنێو مەعریفەیەکی فرەڕەهەند ئیش بکات، دواجار پرسیاری زانستیی و فەلسەفیش بورووژێنێ، بۆیە دڵخۆش بووم بە خوێندنەوەی ئەم دەقە بۆ من وەک ئەوە وابوو بە قەڵەمی جوانیی نووسرابێتەوە، ئیتر هاوڕێی شیعرییم، دووبارە هیوای خۆشبەختی و بەختەوەرییت بۆ دەخوازم، بە ئومێدم لەنێو ڕووبەری شیعر و ڕووبەری داهێنان، قەڵەمەکەت هەر بە بڕشت بێ و سڵاو لە شیعری باڵا.

١٢/ ٩ ٢٠٢٠ – کەنەدا

تێبینی قەسیدەی (تەواو بۆ دواجار لێرەوە دەڕۆین) لە (دە) شیعری تر پێکهاتووە بەم ناوانە (ڕوخسار و شوێن, جێناوەکان, ڕێگاکانی دەوروبەر, گەشەی ڕەنگ, ئاوازی چاوپێکەوتن, بلیتی ژمارە بیست و هەشت, ئەمڕۆ گۆرانییەک دەگوترێ, بێڕەنگ, کاتی تایبەتی ڕووبار, ستایشێک بۆ جوودی).




کتێبێکی نوێی ستیڤان شەمزینی چاپکرا

کتێبی “شارستانی کۆلاپس- ژیان و خۆشەویستی لە سەردەمی سەرمایەدارییدا” ناونیشانی کتێبێکی نوێی ستیڤان شەمزینییە، لە دوو توێی 660 لاپەڕەی قەبارە گەورەدا، بەم کتێبەش ژمارەی کتێبە چاپکراوەکانی نووسەر گەیشتە 23 کتێب، ئەم کتێبە لە پێنج بەشی سەرەکی و پێشەکی و پاشەکییەک پێکهاتووە بەم شێوەیە:
بەشی یەکەم: لە خۆشەویستییەوە بۆ خۆشەویستی
ئەم بەشە چەند سەر باسێکی لە خۆیدا کۆکردووەتەوە بەم ناونیشانانە
-چییەتی خۆشەویستی
-دوالیزمی خۆشەویستی و سێکس
-جەستەی بایۆلۆژیی و جەستەی کولتووریی
-ناشرینکردنی جوانی، سەردەمی ساف و لوسی
-ئیپۆسەکانی خۆشەویستی
-شیعری رۆمانسی یان شیعری پۆرنۆ؟
بەشی دووەم: شارستانیی کۆلاپس
ئەم بەشە چەند سەرباسێکی لە خۆیدا کۆکردووەتەوە بەم ناونیشانانە
-بەرخۆریی، فریودانی ئارەزوو
-چەوساندنەوەی ژینگە
-شەپۆلی چوارەم، ژیان لە شانشینی دیجیتاڵیدا
-سیستمی هیچوپووچی و هەژموونی ئەوباشەکان
-سەرکەوتنی ساناتۆس، گەڕانەوەی تارمایی جەنگ
-داماڵینی رادیکاڵیزم، سەرمایەداریی و گەشەپێدانی مرۆیی
-کەوتنی خۆرئاوا، ژیانەوەی راسیزم و راستڕەویی
-رەخنەی رەخنەکان، رەخنە لە عەقڵی ناعەقڵانی
-ئایدیای شۆڕش لە سەردەمی دژە شۆڕشگێڕییدا
-هونەری ئاڤانگارد ترووسکەی شەوەزەنگ
بەشی سێیەم: مەرگ لە چاخی نەمرییدا
ئەم بەشە بریتییە لە توێژینەوەیەکی فرەلایەنی چەمکی میتافیزیکیی مردن و نەمریی لە 55 لاپەڕەدا.
بەشی چوارەم: راڤەی تیۆلۆژیی
ئەم بەشە دوو سەربای لە خۆگرتووە بەم ناونیشانانە
-خودا مەتەڵێک لەودیو بوون و نەبوونەوە
-ئاین وەک تلیاک، بێ ئاینیی وەک ئاین
بەشی پێنجەم: بیرکردنەوەی چەپ بە کوردیی
ئەم بەشەش دابەشبووە بەسەر سێ سەرباسدا بەم شێوەیە
-مارکس خێوێک بە ئاسمانی جیهانەوە
-داکۆکی لە سۆشیالیزم
-بەرگریی لە کوردبوون

کتێبەکە لەسەر ئەرکی دارایی نووسەر خۆی چاپ بووە، لە سەرەتای ساڵی نوێدا لە زۆرێک لە شارەکانی کوردستاندا مەراسیمی بە دیاری بەخشینی بۆ ئەنجام دەدرێت.
ئەم کتێبە لەلایەن هەرێم عوسمانەوە دیزاین کراوە و لە چاپخانەی کارۆی شاری سلێمانی بە تیراژی 1000 دانە چاپکراوە.




چەند کۆپلە شیعرێک.. زانا کوردستانی

(۱)
ئه‌من
وەك یەعقووبم!
گەر چاوەكانیشم
كوێربن
نائومێد نابم
بۆ دیتنی تۆ….!!

(۲)
هەمۆو ئیواران
بۆت چایی دە‌م دە‌کە‌م
بە‌ڵام تۆ نیە‌ی!
هە‌تاسە‌ر چاێیە‌کە له تام ئه‌کە‌فێ!
وە‌کوو گۆتنی:
“خۆشم دە‌وێکانت”

(۳)
جه‌ماڵی تۆ پڕ له ژانه،
رێشه دڵیان
— ئه‌و پیاوه‌کانی وا تۆیان دیه‌ی!
…
له ئێش ئیشق تۆ،
— یان ئه‌مرن،،،
یان که شایه‌ر!!!

زانا_کوردستانی




گوزارەی نەوەی دووەمی کورد لەهەندەران..125.. دڵشاد تاقانە

سەدوبیستوپێنجەم کورتەگوزارە

نیوبرا..

گوێگرتەت دەکا و دەبی بەهەموو هەستەوە لێی ڕامینێی! چاوکێش و ژیکەلە لەگەڵ هەموو دوانێکی ئاوی چاوان دەبڕی و ئەبڵەق تەماشای دەکەی چونکە چاوەڕێی ئەوەی لێناکەی هەندە شیرین و خۆشدوێیە، گۆتەکانی نەستەق و لەجێیە. شازدە نەورۆزەک بەهاری دابووە تەمەنی کوڕیژگەی هەندەرانی یان ڕاستر کوردی هەندەرانی نەک ڕەوەندی کورد چونکە ڕەوەند بەواتای ڕەوی خێڵە لۆ کوێستان و گەرمێن خۆ ئەوانەنیشتەجێین لەهەندەران ڕەو ناکەن ڕاسترە بەکوردستانیانی هەندەران یا کوردی هەندەرانی ناوزەند بکرێن. ئینجا نەوەی دووەمی کە سامانێکی نەتەوەیی و نیشتمانیە هەروەک نەوت و گاز و……تد. شایستەی گرینگیدان و خۆماڵیکردنەوەن. ئەوها قسە قسەی ڕاکێشا، بابی باسەکەی کردەوە پرسی: ئایا کوڕە گچکەی ژنە جیابۆوەکەی خۆشدەوێت؟ کوڕەش: ئەدی کو لەخونی منە، با هەندەک گەورەبی زۆر شتی فێردەکەم دەیکەمە پیاو. لەکوردیدا زڕباب و زڕداک، هەروا زڕخوشک و زڕبرا هەیە بەڵام ناوی پەیوەندیەکە جۆرەک لەناڕێزی و بێ ئەرزشی پێوەدیارە واتا گرانگۆیە لەدەموزاران. باپیرەی بەزڕبرایەکانی دەگۆ: خۆ ئەو هیچی من نیە تەنیا کوڕی داکمە! ئەوجا لێرە خۆشباسەکە دەسپێدەکا.. بابی لێی پەست بوو: ئینجا خۆ ئەتو برای گچکەی خۆت هەیە؟ کوڕە: ڕاستە ئەو برامە بەس ئەوەی داکیشم نیوبرایە.

دڵشاد تاقانە

                               



دیاری سەری ساڵ.. نەوزاد بەندی

ـــــــ ـــــــــ

هەموو کۆتایی ساڵێ
لە جیاتی مژدە و ئاهەنگ و گەشت ..
بە هەواڵێ
هەرێم ئەکەن بە بەهەشت …
بابەتی دوو سەد ملیارەکەی بەغا ،
دێتەوە سەرمێز ..
یەکەمجار بەهێز
کۆمەڵ بە کۆمەڵ
خۆیان ئەکەن بە ئەندازیاری
ئەیکەن به دیاری
پیشانی ئەدەن
دۆکیۆمێنت و
ڤیدیۆ و
فۆتۆ و
دنیایەک ڕێز ..
هەموو کۆتایی ساڵێ
لە جیاتی سانتا کرۆز ،
هەواڵی دوو سەد ملیاری بەغا
لە حەوزەوە بۆ ئاغا ..
دوو سەد ملیاری چاپی کاغەز
دوو سەد ملیاری ساختە ..
دوو سەد ملیاری کە لە هیچ وڵاتێ
یەک سەنت ناکا ..
ئەبێتە یەکەم هەواڵی
سەدان کەناڵی
لە هەموو پێوەرێکی
ڕۆژنامەوانی خاڵیی ..
ئەمیان ئاغاکەی ئەکا بە شانی
ئەویان ئاغاکەی ئەکا به باڵی
لێ ئەگەڕێن دوو سێ ڕۆژ
مێگەلی فەرمانبەر
دوور و نزیک
بیکا بە خەو و خەیاڵی ..
هەموو سەری ساڵێ …
دوو سەد ملیارەکەی بەغا
دێتە سەر سفرە ،
بە پەڕ و باڵەوە..
بە کوڵاویی ..
بە برژاویی ..
بە کنتاکی ..
بە کاڵیی ..
دوای دوو سێ ڕۆژ ..
هەواڵەکە ئەبێ بە هەڵم ..
کەناڵەکانیش لەگەڵیان
کلکیان ئەخەنەوە ناوگەڵیان ..




شۆڕشەکان بۆ سەردەمی ئێستا چیمان پێدەڵێن؟.. نەجمەدین فارس حەسەن

چەمک و مەهامی شۆڕش، بەپێی ڕەوتی مێژوو، جگە لەوەی تێگەشتن وخواستی جیاوازی بەپێی سەردەمەکانی دیاریکراوە ،خواست و وویستی گۆڕانی جیاوازیشی لە خۆگرتووە.یان سپاردویەتیە دەست گروپێکی تر ، هەمان هەستی چینایەتی وبەرژەوەندخوازی و خۆپەرستی ڕابردوویان هەبووە. سەرەتای دروست بوونی ناڕەزایەتی و شۆڕش، بۆ سەرەتای دروست بونی فرماسیۆنی کۆمەڵایەتی چینایەتی دەگەڕێتەوە . لەبەر ئەوەی هەموو کردارێکی بە ئازارو نایەکسان، پەرچەکردارێکی دژوو پێچەوانەی هەبووە و هەیە. ئەمەش گۆڕانی لەڕووی چۆنایەتی و چەندایەتییەوە بەدوای خۆیدا هێناوە. سەردەمی کۆنی گۆڕیوە بۆ سەردەمی نوێ،وپەیوەندی کۆمەڵایەتی و ئابووری نوێی بەرهەم هانیووە. گۆڕانی ماددیی مێژوو ، چەند فرماسیۆنێکی ئابووری کۆمەڵایەتی جیاوازی بەرهەم هێناوە، تا گەشتووەتە ئێستای سەرمایەداری . کرداری چەوساوەکان و ململانێی چینایەتی لە ناو پرۆسەی بەرهەم هێنان و شۆڕشەوە کارەکتەری دروست بوونی هەلومەرجی نوێیە،بەردەوامیش دەبێت تا سیستەمی جیاوازی چینایەتی کۆتاییان دێت.
هۆکاری جیاواز جیاواز ئاگری شۆڕشیان هەڵگیرساندووە لە مێژوودا،هۆکارەکانیش بەپێی سەردەمە جیاوازەکان دەگۆڕێت، بەڵام داخوازی بۆ یەکسانی وماف و ئازادیەکان ،خاڵی هاوبەشی هەموو شۆڕشەکان بووە. بەپێی بڕواو بۆچونی زۆرێک لەبیرمەندانی مێژووە جیاوازەکان و بەپێی سەردەمەکانیان ،ڕوودانی شۆڕش بۆ چەند هۆکارێک دەستنیشان دەکەن،ولێکدانەوەی جیاوازیان بۆکردووە.
بیروبڕواجیاوازەکان لەمێژوودا لە بارەی ڕودانی شۆڕشەوە:
ئەفلاتون ٤٠٠ساڵ پێش زایین، بڕوای وایە، کاتێک مرۆڤ ڕووبەڕووی چەوسانەوە وئازاری برسێتی وسەرماو چەندین جۆری ئازاردان دەبێتەوە، ئەگەرسزایەکی ڕەوابوو ،ئەوا بەڕووی دەسەڵاتدا شۆڕش بەرپاناکات ،بەڵام ئەگەر زانی قوربانی دەستی زۆرداریە، ئەوا بەتووڕەییەکی پڕاوپڕ لە هەڵچون وداچون شۆڕش بەرپادەکات، تێدەکۆشێت لە پێناوی ئەوەی خۆی پێی دادپەروەرانەیە. هەموو ناڕەحەتیەکان تەحەمول دەکات تا سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت……….
بەپێی بڕوای ئەرستۆ کە خوێندکاری ئەفلاتون بووە، لە هەموو جۆرەکانی حکومەت ودەسەڵاتەکاندا(ئۆلیگارشی ،دیموکراسی ، ئەرستۆکراسی ،….) ، مرۆڤەکان شۆڕش بەرپائەکەن لەپێناوی بەدەستهێنانی یەکسانیدا. لەیۆنانی کۆندا بەرزکردنەوەی پەرچەمی ئازادی و یەکسانی داخوازی چینەکانی خوارەوەی کۆمەڵگای یۆنانیەکان بووە.
لەدوای ئەو سەردەمە سەردەمی ئیسلام دێت، بڕواوبۆچونەکان لە ئیسلامدا لەمەڕ شۆڕش ، هەر هاتنە دەرەوەیەک لەماڵ ،خۆپیشاندان و ڕژانە سەر شەقامەکان و مەیدانەکانی شار،بەمانای دەربڕینی توڕەیی ونەمانی سەبروپشودرێژی و بەرگەگرتن دێت. بەڵام لەبەرئەوەی ئاینی ئیسلام خۆی بەکۆتا ئاینی ئاسمانی دەزانێت، هەر هەڵسوکەوتێک کە دژ بە حوکم ودەسەڵاتی خەلیفەی مسوڵمانان بکرێت بە ناشەرعی و بەدژی ڕاسپاردەکانی خوای لەقەڵەم دەدەن، و دژی دەوەستنەوەو وەڵامی داخوازیەکانی خەڵک نادەنەوە، وەکو ئەوەی لەمێژووی ئەودەسەڵاتانەی خەلافەتەکانی ئیسلامدا ڕوویان داوە.

بیریارانی سەدەی حەڤدەو سەدەکانی دواتر تێڕوانینەکانیان جۆراو جۆرن. بۆ نمونە ،لەلای جۆن لۆک، مافی بەرەنگاری و شۆڕش،بۆ ئەوە دەگەڕێنێتەوە ، کە دەسەڵاتدار بەشێوەیەکی ناشەرعی بڕیاری مانەوەی دەدات و جێبەجێ دەکات . واتە ئەگەر دەسەڵات شەرعیەتی هەبوو ، پێویست ناکات شۆڕش بەڕویاندا بەرپابکرێت هەتا ئەگەر دڕندەش بێت. شەرعیەت پێدان بەهۆی دەنگی خەڵکەوە دروست دەبێت، وە مەرج نیە هەموو شەرعیەت پێدانێک ڕاست و دروستی و عەدالەتی دەسەڵات پێشان بدات .
باکۆنین ،بڕوای وایە ،کۆتایهێنان بە داگیرکاری وکۆمەڵگای چەوسێنەر، لەڕێگەی تێکۆشانی شۆڕشگێڕانەوە دەبێت،وە کۆتایی نایەت ئەگەر هەموو سەرکردایەتیەکان لە ناوەندەکاندا هەڵنەوەشێتەوە. شۆڕش ،هاندانی هەموو شارێک و هەموو گوندێک و هەموو کۆمۆنەکانە ، بە بەرپاکردنی جەنگەتایبەتیەکانی خۆیان. لەسەر مرۆڤەکان پێویستە ،کەبێجگەلە بەرەنگاریکردنی سوپا کە خاوەنی یەک سەرکردایەتییە،شۆڕش بە هەڵچونە سۆزداریە شۆڕشگێڕانەکە ئەبێتە سەرکەوتنێکی چەسپاوو بێگوومان کردن. ئەم بۆچونەی باکۆنین ، پشت نابەستێت بە کردەیەکی دیاری کراوی سازدراوی ئامانج ڕوون. کاری خودبەخودی وبەرهەمێکی نادیارو بێ ئامانجی گۆڕینی کۆمەڵگای سەرمایەداریە بەپەیوەندیەکی کۆمەڵایەتی نادیار، ئەمەش بیروکرداری ئانارکیستەکانە، لەهەر کوێیەک بن.
بەبڕوای مارکس ، جیاواز لە بۆچونەکانی پێشتر، کاتێک شۆڕش وادەی هات، چینی کرێکار شۆڕش بەرپادەکات، بەرژەوەندی کۆمەڵگای شۆڕشگێڕ(بەمانای ئەرک و ئامانجی ڕەوتی ماددی مێژوویی چینی کرێکاربۆ گۆڕانی مێژوویی کۆمەڵگای سەرمایەداری بۆ سۆسیالیزمی زانستی) ئەکات بەسەرچاوەی خۆی لەوکاتانەدا، هەموو ئەو پێوویستیە ماددیانە بەرجەستەو دابین دەکات ، کە لە پێناوی چالاکی شۆڕشدایە، بۆلە ناوبردنی دوژمنەکانی، وە هەموو ئەو سازاندن وپێویستیانە لەبەرچاو دەگرێت،کە پێوویستیەکانی ئەو تێکۆشانە پڕدەکاتەوە، بەرەنجامی کارەکانی پاڵی پێوەدەنێت بۆ بەکارهێنانی دوورترین و ووردترین بیرووبۆچونی خزمەتکار بەشۆڕش، وەئەمەش ناچێتە سەر بابەتی توێژینەوەیەکی تێووری لە هەمان کاتدا.

دروستترین بۆچوون بۆ بە ئەنجام گەیاندنی شۆڕش لەم سەردەمەی ئێستادا،بۆچوونی مارکسە ،لەبەر ئەوەی وەڵامدەرەوەیەکی گشتگیری بۆ سەرکەوتنی شۆڕش بەئاڕاستەی ڕەوتی ماددی مێژوویی بەرجەستەدەکات لە کۆمەڵگاکاندا، ئالیەتی سەرکەوتنی بەڕوونی پێشانداوە ، دژبوونی خۆی بۆ کاری خۆبەخۆی و بێ بەرنامەی لە سەرکەوتنی شۆڕشدا پێشانداوە. سەرکەوتنی شۆڕشەکان بەندە بە سازاندن وبەرجەستەکردنی پێویستیەکانی هەڵسوڕانی و ئامانجی ڕوون ، بەرجەستەکردنی گۆڕانکاریە لە سیستەمی چەوسێنەرانەی پەیوەندی کارو سەرمایە،وپەیوەندی کۆمەڵایەتی و سیاسی سیستەمی سەرمایەداری . گۆڕانی دەمووچاوێک بەدەمووچاوێکی تر لە هەمان سیستەمدا،شۆڕش نیە، واتای بەرپاکردنی شۆڕش لە سیستەمی سەرمایەداریدا، بەرجەستەکردنی گۆڕانی پەیوەندی ئابووری کۆمەڵایەتی و سیاسی چینایەتیە ،بەکۆمەڵگایەکی ئابووری کۆمەڵایەتی بێ چین و توێژە کۆمەڵایەتیەکان .
شۆڕشەجیاوازەکان وئەنجامەکانیان لەمێژوودا: ئەوانەی لەڕابردوودا بەشۆڕش ناویان هاتووە، هەندێکیان شۆڕشن بەواتای گۆڕانی پەیوەندی کۆمەڵایەتی ئابووری، هەندێکیشیان ماک و ناوەڕۆکی شۆڕشیان پێوە نیە، لەبەرئەوەی گۆڕانی بنەمای ئابووری کۆمەڵایەتی تیایدا ڕونەداوە.
یەکێک لەو جوڵانەوانە، ڕوداوی ساڵی ١٢١٥زی ئینگلترایە، ناڕەزایەتی و جوڵانەوەی ئەرستۆکراتەکان بوو دژی مەلیک جۆن. داوایان دەکرد پاشا دان بنێت بە مافی خەڵکیشدا، مەبەستیش لێی زیاتر فراوانکردنی دەسەڵاتی ئەرستۆکراتەکان بوو،وە ئەنجامیشیاندا. واتا سیستەم نەگۆڕا ، بەرژەوەندی چینێک سەنتەری جوڵانەوەکە بوو لەناو هەمان فرماسیۆنی سیاسی ئابووری کۆمەڵایەتیدا، ئەمەش گۆڕانی شۆڕشی کۆمەڵایەتی ئابووری نیە.
لەمێژوودا چەندین شۆڕشی زانستی هەیە، توانیویانە سەرجەمی تێڕوانینەکانی ڕابردوو بەباری ڕووی ڕاستی خۆیدا بگۆڕن. یەکێک لەو شۆڕشە گرنگانە ،شۆڕشی کۆپەرنیکۆس(١٤٧٣-١٥٤٣)زی بوو، بەوەی کە هێنانەخوارەوەی ووتەکان بوو لە ئاسمانەوە بۆ سەر زەوی، ئەوەش بەدەرخستنی ئەو زانستەی کە خۆر بریتیە لە سەنتەر و ناوەندی کۆمەڵەی خۆر، زەوی ئەو ناوەندە نیە، ئەو تێووریە گەورەترین شۆڕش بوو لە مێژووی زانست و فەلەک ناسیدا.
جووڵانەوەکانی کرۆمۆیڵ١٦٦٦ز ،دوای لە ناوبردنی پەرلەمان، لە ئینگلترادا دەسەڵاتێکی دیکتاتۆریانەی دامەزراند، پێچەوانەی گەڕانەوەی پاشایەتی و لەناوبردن و دەرکردنی خێزانی ستیوارت و گوێزانەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی بۆ ولیام و ماری ساڵی ١٦٨٨ز. ئەم جۆرەش لە جوڵانەوانە، نەیتوانیوە پەیوەندی ئابووری سیاسی کۆمەڵایەتی بگۆڕێت،ئەم جوڵانەوانەو گۆڕانی سەروچاو، ناچێتە خانەی شۆڕشەوە هەرچەندە لە مێژوودا بەشۆڕش ناوی هاتبێت.
جۆرێکی تری ناونانی جوڵانەوەکان بەشۆڕش، ناوزەدکردنی شۆڕشی ١٧٧٦زی ئەمریکایە. ئەم جوڵانەوەیەی خاوەن سەرمایەو زەویوو زارو کۆیلەکان بوو ،دژی هەمان چین بوو لە ناو دەسەڵات ودەوڵەتی پاشایەتی ئینگلترادا .ئەم جوڵانەوەیە نەیتوانی باری گرانی ژیانی کۆیلەداری کۆیلەکان لە ئەمریکادا بگۆڕێت. ئەو جوڵانەوەیە نەبووە هۆکاری گۆڕینی فرماسیۆنی کۆمەڵایەتی ،بە فرماسیۆنێکی تر. بەڵکو کۆیلەداری بەردەوام بوو هەتا هەموواری سیازدەی دەستووری ئەمریکا لە ساڵی ١٨٦٥ز. ئەمەش نەیتوانی لەسەر ئەرزی واقع کۆتایی بە کۆیلەیەتی بهێنێت، تەنها مرەکەبی سەرکاغەز بوو. ئەم جووڵانەوەیە ناتوانیت بەشۆڕشی کۆمەڵایەتی بیچوێنی،تەنها وەکو ڕزگاری نیشتمانی چاولێدەکرێت، واتا تەنها ڕزگاری خاوەن زەوی و سەرمایەکان بوو لەژێر چنگی باج و خەراجی دەوڵەتی پاشایەتی ئینگلیز ، هەتا لە دواتریشدا دەوڵەتی کۆمارییانیش دامەزراندبێت.

لەو شۆڕشانەی کە فرماسیۆنی کۆمەڵایەتی گۆڕی، شۆڕشی ساڵی ١٧٨٩زی فەڕەنسی بوو، شۆڕشی بۆرژوازی بوو،وەهەڵگری گۆڕانی فکری وئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی بوو. گۆڕانی بنەڕەتی دروستکرد لە پەیوەندی ئابووری کۆمەڵایەتی وسیاسی ،پەیوەندیەکی نوێی چینایەتی سەرمایەداریانەی هێنایە ئاراوە، سەرکەوتنی چینی ناوەند بوو بەسەر پاشاو ئەرستۆکراتەکاندا، کۆتاییان بەکۆیلەی کشتوکاڵیدا هێنا، سیستەمی سیاسی و ئابووری وکۆمەڵایەتی سەرمایەدارانەی چەسپاند ،هەروەها بەشۆڕشی نیشتمانی و دێموکراسی دیاری دەکرێت. بەڵام شۆڕشی ١٨٤٨زی فەڕەنسا، بەشداری پرۆلیتاریا بوو ، ئەمەش سەرەتای دەستپێکی ڕووبەڕووبونەوەی سەرمایەداران و پرۆلیتاریا بوو، شێوەیەکی شۆڕشی کۆمەڵایەتی لە خۆگرتبوو ،هەرچەند پرۆلیتاریا سەرکەوتنی یەکجارەکی بەدەست نەهێنا،و کۆماری دووەمی بۆرژوازی فەڕەنسای بەرجەستە کرد، بەڵام بوو بە چاوگێک بۆ شۆڕشەکانی تری ئەورووپا ، وبەرجەستەکردنی بەشێک لە مافەکانی مرۆڤی بە شێوەیەکی ڕێکوپێکتر بەیان کردوو شیعاری ئازادی وبرایەتی و دادوەری بەیان دەکرد .ئەم شۆڕشەش زۆرتر لایەنداری مرۆڤانەو کۆمەڵایەتیانەی پێشان دەدات.شۆڕشی ١٧٨٩زی شکڵی شۆڕشێکی گەلیانەی لەخۆگرتبوو بەکاریگەری وهاندانی بیری بۆرژوازیانەی بۆرژوازی.بەڵام ئەوەی ١٨٤٨زی ململانێیەکی چینایەتیانەی لەخۆگرتبوو.
بەڵام جیاواز لە شۆڕشەکانی تر، لەسەردەمی هاتنە ئارای سەرمایەداری شۆڕشێکی چینایەتی پرۆلیتاریای فەڕەنسی ساڵی ١٨٧١زی بوو، بەکۆمۆنەی پاریس ناسراوە ، تەمەنی لە نێوان ١٨ئازار بۆ ٢٨ئایار ی ١٨٧١زی درێژەی کێشا، یەکەم حکومەتی شۆڕشگێڕی چینی کرێکار بوو. لەوکاتەدا ئەم شۆڕشەش نەبووە گۆڕانکاری و گوێزانەوەی سیستەمی سەرمایەداری بۆ سۆسیالیزم و کۆمۆنیزم، ئەگەر ئەمەش بەهۆکاری کەمی تەمەنی و فرەیی لە ڕاوبۆچونی جیاوازی ناو کۆمۆنارەکان ، ولەلایەکی تریش گەمارۆو پیلان گێڕانی دەوڵەتانی ئەوروپا دژی کۆمۆنەی پاریس لەترسی لەدەستدانی دەسەڵاتی خۆیان،تەمەنێکی کورتی بەڕێکرد. بەڵام وەرچەرخانێکی گەورەی لەسەر ئاستی ئەوروپاو جیهان خوڵقاند، بووە هۆکاری ئەوەی وڵاتانی ئەوروپا باشتر مامەڵە لەگەڵ کرێکاراندا بکەن لەڕووی ماف وکرێکانیانەوە.
شۆڕشی ئۆکیۆبەری ١٩١٧زی ڕوسیا ،ئەمیش بەیەکێک لەو شۆڕسانە هەژماردەکرێت،دوا سەنگەری دەرەبەگایەتی و کۆیلەی کشتوکاڵی لە ئەوروپادا تێکشکاند و لە جێگەی سیستەمی پاتریارکی وکشتوکاڵی ،سیستەمی سەرمایەداری دەوڵەتی دامەزراند، ئابوریەکی پیشەسازی و کشتوکاڵی و سەربازی پێشکەوتووی خستە جێگەی ئابووری کشتووکاڵی وسیستەمی پاتریارکی ڕابردوو. ئەم شۆڕشە لەگەڵ ئەوەی بە شۆڕشی سۆسیالیستی ناویان دەبرد، بەڵام هیچ بنەمایەکی ئابووری کۆمەڵایەتی سۆسیالیستی پێوە دیارنەبوو ودانەمەزراند. دەسەڵاتی پاتریارکی کشتوکاڵی گۆڕی بۆ دەسەڵاتی گروپێکی حیزبی وسەربازی بەدسپلین و ڕێکخراو. هەرچیەک بوو بێت ، تەنها سۆسیالیزم نەبووە ،و ئابووری کۆمەڵایەتی و سیاسی دەوڵەت کەوتووەتە چنگی گروپێکی سیاسی و سەربازی حیزبیەوە.لەگەڵ ئەوەشدا ئەم شۆڕشە بە پاڵنەری ئەوەی شۆڕشێکی سۆسیالیستی بووە ،کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر شۆڕشەکانی ئەوروپا وئەوروپای ڕۆژهەڵات و ئاسیاو ئەمریکای لاتیندا هەبووە ، لە بەشێکی بیرکردنەوەی سیاسی و دامەزراندنی سیستەمی سەرمایەداری دەوڵەتی چین و کوبادا ڕەنگیداوەتەوە بەشێوەیەکی بەرچاو.

شۆڕشی ساڵی ١٩٥٤زی چین،گۆڕانی کۆمەڵگایەکی دابەشبووی چەند چین وتوێژێکی کۆمەڵایەتی وئابووری دواکەوتوو بووبوو.ئەوانەش خاوەندارانی زەوی وزار،و چینێکی کۆمپرادۆر لە دێهاتەکان کە وابەستەی سەرمایەی بێگانەی دەرەوەی ،و ووردەبۆرژوازی کە نوێنەرایەتی خاوەن زەوییە کشتوکاڵیەکان ،وپیشەسازییە دەستیەکان و توێژێکی بچوکی ڕۆشنبیرو خوێندەوارەکانی دەکرد ،ئەمەش توێژێکی گەورەی کۆمەڵگای پێکدەهانی . وە شەریحەیەکی تری کۆمەڵگای چین بریتی بوون لە چەشنەکانی پرۆلیتاریا، کە پێکدەهاتن لە زۆرینەیەکی جوتیارانی کشتوکاڵی خاوەنانی زەوییە بچوکەکان ،وجوتیارە هەژارەکان، وخاوەنانی پیشەسازی دەستی و،کرێکارانی شوێنە پیشەسازییەکان ،وفرۆشیارە گەڕۆکەکان. چینی پرۆلیتاری پیشەسازیش بەپێی کۆمەڵگای چین ژمارەکەیان کەمترە. شۆڕشی چین ئەم پەیوەندیە ئابووری کۆمەڵایەتی سیاسیەی گۆڕی بە کۆمەڵگایەک کە سەرچاوە ئابووریەکانی خستە دەستی دەوڵەتەوەو ، سەرکردەکانی دەوڵەتیش ،ئەوانەبوون کە ئەندامانی حیزبی شوعی چین بوون ،وەکو یەکێتی سۆڤیەت. هەروەها شۆڕشی ١٩٥٩زی کوباش ،وەکو چین پێکهاتەی کۆمەڵایەتیان بریتی بوون لە خاوەن زەویەکان ،و بۆرژوازی کۆمپرادۆری وابەستە بە سەرمایەی ئەمریکیەوە، ئەمانە دەسەڵاتیان بەدەستەوە بوو. شۆڕشی کوباش وەکو شۆڕشەکانی چین و ڕوسیا، نەیانتوانی کۆمەڵگایەکی ئابووری کۆمەڵایەتی بێ چین وتوێژەکۆمەڵایەتیەکان دامەزرێنن. هەرسێ شۆڕشەکەو ئەوانەی ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا، گۆڕانی سیستەمی کۆمەڵایەتی ئابووری سیاسی سەرمایەداری ،نەگۆڕی بە سیستەمێکی ئابووری کۆمەڵایەتی بێ چین و چەوسانەوە. تەنها گۆڕینی سەرمایەداری بازاڕی ئازاد بوو بە سەرمایەداری دەوڵەتی، شۆڕشی سۆسیالیستی نەبوو وەکو هەندێک لە بیریارانی بۆرژوازی ولیبراڵی بەیانیان دەکرد.
بەپێی بڕوای هەندێک لە نووسەرە بۆرژوازی و نیشتمانییەکان، کودەتاکانی کە ڕوویانداوە لە کیشوەرەکانی ئاسیاو ئەفریقیا دا ،بە شۆڕش ناویان بردوون. وەکو کودەتای ٢٣یولیو١٩٥٢زی میسر دژی پاشایەتی. هەروەها کودەتای ١٤تەموز١٩٥٨زی عێراق دژی پاشایەتی . وەکودەتای بەعسیەکانی سوریا لە ساڵی ١٩٦٣زی دژی دەرەبەگایەتی. هەروەها کودەتای ١٧-٣٠تەموزی ١٩٦٨زی بەعسیەکانی عێراق، دژی سیستەمی کۆماری عبدلڕەحمان عارف. هەموو ئەم کودەتایانەو ئەوانەشی کە ناومان نەبردوون، نەیان توانیووە سیستەمی کۆمەڵایەتی ئابووری بگۆڕن، بەسیستەمێکی بێ چین و چەوسانەوەو بێ کاری بەکرێ.لەسەردەمی سەرمایەداریدا شۆڕش کاتێک پایەو مانای دەبێت کە گۆڕانی بنەڕەتی بکات لە پێکهاتەی ئابووری کۆمەڵایەتی چینایەتی بە کۆمەڵگایەکی بێ چین و چەوسانەوە، بەداخەوە ئەمەش هەتا ئێستا ڕوینەداوە.
ناونانی جوڵانەوە و خۆپیشاندانەکانی باکوری کیشوەری ئەفریقا ، بەشۆڕشی بەهاری عەرەبی ، ناوو ناونیشانێکی هەڵەیە و ماکی گۆڕانی ڕیشەیی پەیوەندیەکانی ئابووری و کۆمەڵایەتی هەڵنەگرتبوو وە بەرجەستەی نەکرد لە کۆمەڵگاکانیاندا. بنەڕەتی ناوی بەهاری عەرەبی دەگەڕێتەوە و ئیلهامی لە شۆڕشەکانی بەهاری ١٨٤٨زی ئەوروپاوە وەرگرتبوو،یان پێیان بڕیبوو. ئەمانەش نەیان توانی سیستەمی سەرمایەداری بگۆڕن بە سیستەمێکی شایستە بەژیانێکی سەردەمیانەی ، بێ چەوسانەوەو کاری بەکرێ بۆ مرۆڤەکان. هەر جووڵانەوەیەک و خۆپیشاندانێک، گۆڕینی دەمووچاوو مانەوەی هەمان سیستەمی ڕابردوو لە خۆبگرێت،لە ئێستای سیستەمی سەرمایەداری، ماناو دەلالەتی ڕوودانی شۆڕش لەدەست دەدات.

خۆپشاندانەکانی ئێران لەبەر ڕۆشنایی شۆڕشەکانی ڕابردودا:
لە ڕوانگەی ئەو شۆڕشانەی لە ڕابردوودا ڕویانداوە، باسێکی کوورت لە ناوەڕۆکی جوڵانەوەو خۆپیشاندانەکانی ئێران دەکەین. ئەوەی دەگەڕێتەوە سەر جوڵانەوەکان و خۆپیشاندانەکانی ئێران و پلاتفۆڕمی (ژن- ژیان- ئازادی ) ، پەرچەمێکی ڕیفۆرمیستی و فمینیستانەی ناگشتگیرە، نەیتوانیووە دەربڕی ناوەڕۆکی شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی گشتگیری هەمەلایەن بێت ولەخۆبگرێت ، هەرچەندە هەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگای ئێران بەشداری تێدابکەن. هێزەکانی خەڵک لە دەرەوەو ناوەوەی ئێران ،هێشتا نازانن بەڕوونی چیان دەوێت و لەدواتردا چی دادەمەزرێنن، پەیوەندیە کۆمەڵایەتی وئابووریەکان چی بەسەردێنن. لەئێستای سەرمایەداریدا، هەر گۆڕانێک کە سیستەم لە بنەڕەتەوە هەڵنەتەکێنێت، و سیستەمێکی ئابووری کۆمەڵایەتی بێچین دانەمەزرێت لە جێگایدا،ناچێتە خانەی شۆڕش و شۆڕشگێڕیەوە. لەخۆوە هەر جوڵانەوەیەک و خۆپیشاندانێک بە شۆڕش بزانرێت دەکەوینە هەڵەیەکی گەورەوە، هەروەکو ئەوەی بانگەوازدەکرێت بۆ پشتیوانی کردن ولەگەڵمان بن لەشۆڕشی ئێراندا، بڕواش بە ڕێکخراوی چینایەتی نەبێت ، بانێکە ودووهەوا. لەگەڵ بوون واتای ڕێکخراوبوونە ،کۆبوونەوەیە لە چوارچێوەی ئامانجێکدا . بیرکردنەوەو گرنگیدان بە کاری خودبەخود، هەمان ئەو بیرکردنەوەیە کە بۆ خۆپیشاندانەکانی ئێران بیردەکرێتەوە،هەمان بیرووبۆچونە کە هەیەجانی سۆزوعاتیفە ئەکاتە ئامانجی سەرکەوتنی شۆڕش ، هەمان بۆچوونی ئانارکیانەی باکۆنینیان هەیە. ئەمەش سەرکەوتنی شۆڕش بە خوا ئەسپێرێت. لەلایەکی تر کۆمەڵێک لە بێ ئامانجی و ناڕوونی خۆپیشاندانەکانی ئێران ، بەرگی کوردایەتی دەکات بەبەردا، لەبەرئەوەی ئاگری ئەو خۆپیشاندانانە، بە پریشکی گیان لەدەستدانی کچێکی کورد خۆش بوو.لەلایەکی تر کۆمەڵێک ئاڵای شاهنشاهی ڕابردووی ئێران بەرزەکەنەوە. ئەم ڕاکێشان ڕاکێشانە، بەڵگەی ئەوەیە کە یەکگرتوویەکی کۆمەڵایەتی چینایەتی لەسەر ئاستی کۆمەڵگای ئێران بوونی نیە ،خۆپیشاندانەکان ئامانجی ڕوونی سەرتاسەری شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی ئابوورییان نیە. ئەو بۆچوونەی کە لەپێشتردا بەیانمان کرد بۆ سەرکەوتنی شۆڕش گرنگی گەورەو گەرەنتی سەرکەوتن دەکات. لەبەر ئەوەی خۆپیشاندانەکانی ئێران لاشەیەکی بێ سەرە ، لەهەرکاتێکدا بێت دەکەوێتە چاڵێکەوەو سەردەنێتەوە. لەبەرئەوە لەسەر کۆمۆنیستە زانستیەکان پێویستە پەرە نەدەن بەکاری خودبەخودیانە و داڵدەی سۆزدارییانەیان بۆ هیچ خۆپیشاندان و جوڵانەوەیەک بڕوای پێنەهێنن و نەبێت، هەرجوڵانەوەو خۆپیشاندانێک ئامانجدار بکەن بەئاڕاستەی هەڵوەشانەوەی سیستەمی سەرمایەداری و دامەزراندنی کۆمەڵگایەکی بێچین و چەوسانەوەی مرۆڤ لەبەرچاوبگرن ئامانجمان بێت .لاشەیەک چاوی نەبێت ومێشکی نەبێت ناتوانێت بەئاڕاستەی دروست ڕێبکات. مارکس دەڵێت،تێکۆشان دژی سەرمایەداری، بەشێوەیەکی سەردەمیانەو لە سنورێکی باڵاترداو بەبایەخێکی ترەوە، تێکۆشانی کرێکاری کرێگرتەیە دژی سیستەمی بۆرژوازی(سیستەمی سەرمایەداری لیبراڵی)،ئاوات وئارەزوی شۆڕشی سۆسیالیستی نوێ(زانستی) بریتیە لەسەرکەوتنی پرۆلیتاریا بەسەر بۆرژوازیدا.ڕێکخستنی کۆمەڵگایە بەشێوەیەک کە هەموو جیاوازیە چینایەتیەکان لەناوببات. وەکو ئەوانەی کە لە ڕابردوودا بە شۆڕش ناویان بردوو ئەوئەرکەشی جێبەجێنەکرد. ئەوەی ئێستا لە ئێران دەگوزەرێت ، خۆپیشاندەران هەڵگری شیعاری بۆرژوازین کە خۆی لە ناو (ژن – ژیان – ئازادی) مەڵاسداوە. ئازادی فۆڕمی بیرکردنەوەی شۆڕشی بۆرژوازی فەڕەنسی بوو، وە بیریارانی لیبراڵی دایان ڕشتووەو پێیدەناسرێتەوە، ئازادی لە لای لیبرالیزم ،هەڵسوکەوتی ئازادانەی مرۆڤە بە بەهاکانی بۆرژوازی و سەرمایەداریەوەو ، خۆی لەئازادی خاوەندارێتیدا دەبینێتەوە.
ئەو وتەیەی مارکس دەکەم بەکۆتا تێڕوانین لە بارەی شۆڕش لە سەردەمی سەرمایەداریدا،دەڵێت: کۆمۆنیزم لە هەموو بزووتنەوەکانی ڕابردوو هەتا ئێستا جیاوازترە، ئەوەیە کە هەموو پەیوەندیەکانی بەرهەم هێنان وهەڵسووکەوتەکانی ڕابردوو ژێرەوژوور دەکات، هەموو مەلوومەرجە مەرجدارە سروشتیەکانی ڕابردوو، کە بەرهەم هاتووی ڕابردووی مرۆڤن هەتائێستا،داماڵراوە لەشێوە سروشتیەکەی و خراوەتە ژێرچنگی دەسەڵاتداران، بەهوشیاریەوە چارەسەری دەکات.

١٩کانونی یەکەم٢٠٢٢

—————————————————-
سەرچاوەکان:
١-افلاطون :جمهوریة،دار الوفاء لدنیا لطباعة والنشر.
٢-ارسطو :السیاسة ،منشورات الجمل.
٣-آنجلس: آلباکونینیة فی آلعمل،دار الفارابی.
٤-جون لوک:فی الحکم المدنی،اللجنة الدولیة لترجمة الروائع.
٥-حنە ارنیدت:رآی فی الثورات،الهیئة العامة لقصور الثقافة.
٦-عبدالرضا الطعان:مفهوم الثورة،دار المعرفة.
٧-مارکس،آنجلس: الایدیولوجیة الالمانیة،دار دمشق.
٨-مارکس:النظال الطبقی فی فرنسا من ١٨٤٨الی ١٨٥٠،دارالتقدم.
٩-مارکس: الحرب الاهلیة فی فرنسا، دارالتقدم.
١٠-الموسوعة السیاسیة، مفهوم الثورة،




‌ئێمه‌ و جه‌نده‌ر و ئیسلام.2.. سەلام عەبدوڵڵا

ئێمه‌ هه‌ر ئه‌وه‌نده‌مان ده‌وێت ته‌واوی شێوه‌كانی سته‌مكاری دژ به‌ ژنان له‌ ره‌گه‌وه‌ هه‌ڵبووه‌شێنینه‌وه‌و ئه‌مه‌ش به‌بێ هه‌ڵته‌كاندنی سیستێمی‌ سه‌رمایه‌داری به‌رابه‌رایه‌تی ژنانی شیوعی، مه‌حاڵه.
پاش تێپه‌ڕبوونی نزیكه‌ی 100 ساڵ به‌سه‌ر شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ر، نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان 5 ساڵ گفتوگۆیان كرد تا له‌ 18.دیسه‌مبه‌ر. 1979 رێككه‌وتننامه‌ی له‌ناوبردنی جیاكاری دژ به‌ ژنان(CEDAW) له‌ 30 مادده‌ راگه‌یاند. ئێستا 190 و تا 24.10.2012، واته‌ له‌ ماوه‌ی 33ساڵ، 20 وڵاتی عه‌ره‌بیش ئیمزایان كردووه‌(المغرب والجزائر، تونس وليبيا، مصر ولبنان، الأردن والسعودية، العراق والكويت، اليمن وجزر القمر، موريتانيا والإمارات العربية المتحدة ،جيبوتي والبحرين، سوريا وعُمان، قطروفلسطين. وڵاتانی ئه‌مریكا، ئیران، بالاو، صومال و سودان ئیمزایان نه‌كردووه‌(سه‌رچاوه‌: المصری الیوم)
ئیمزاكه‌رانی ئه‌م به‌یاننامه‌یه‌ و به‌یاننامه‌ی جیهانی مافی مرۆڤ و به‌یاننامه‌ی پاراستنی مافی مناڵ به‌خۆیان سیستێمی دابه‌شكردنی كاریان داهێناوه(نامۆبوونی مرۆڤ له‌ ئامرازه‌كانی به‌هه‌مهێنان-وه‌ك مرۆڤ شوناسی خۆی له‌ده‌ستده‌دا)و‌(كاری ماڵ و كار له‌ ده‌ره‌وه‌ی ماڵ) و ژن و پیاو له‌یه‌ك جیاكرده‌وه‌. ژن له‌ ناو چوار دیواری ماڵ و گیان و روح پڕوكێنیان به‌سه‌ر سه‌پاند(وه‌ك مرۆڤی خاوه‌ن مافی یه‌كسان، شوناسی خۆی له‌ده‌ستده‌دا)، پیاو له‌ناو ماڵیشدا بوو به‌ خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات، ئه‌و‌جا ئیسلامییه‌كان به‌ هه‌مان شێوه‌ به‌ناو ئاین و شه‌رعه‌وه‌ ده‌رچوونی ژن له‌ ماڵ به‌ ناپه‌سه‌ند و خه‌تا ده‌زانن!. هه‌ردوویان(ژن/مرۆڤ و پیاو/مرۆڤ)سه‌ر به‌ چینێكی دیاریكراو، له‌سایه‌ی ئه‌م سیستێمه‌ شوناسی مرۆڤبوونیان له‌ده‌ستده‌ده‌ن. ژیانمان بنه‌مای(مه‌تریالستی و له‌سایه‌ی به‌رهه‌مهێنانی سه‌رمایه‌داری و له‌چوارچێوه‌ی په‌یوه‌ندیه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی)، بۆیه‌ رزگاربوون له‌م سیستێمه‌ رێگه‌چاره‌یه‌.
دۆخی ژنان له‌و ماوه‌یه‌ به‌ ئیستاشه‌وه، به‌هۆی سیاسه‌تی بازاڕی ئا‌زاد و جه‌نگه‌كانی، خراپتربووه‌.
لینین به‌بۆنه‌ی تێپه‌ڕبوونی دوو ساڵ به‌سه‌ر شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ر ده‌ڵێ: له‌گه‌ل هه‌موو وشه‌ گه‌وره‌كان له‌باره‌ی په‌روه‌رده‌ و رۆشنبیری و شارستانیه‌ت و ئازادی له‌ هه‌موو كۆماره‌ سه‌رمایه‌داره‌كانی سه‌رزه‌مین، یاساگه‌لێكی زۆر قیزه‌وه‌ن و پیس و دڕنده‌ هه‌یه‌، یاساگه‌لێك كه‌ نایه‌كسانی بۆ ژنان جێگیرده‌كه‌ن سه‌باره‌ت به‌ هاوسه‌رگیری و جیابوونه‌وه‌، نایه‌كسانی بۆ مناڵه‌ سرووشتی و((یاساییه‌كان))و ئه‌متیازات بۆ پیاوان جێگیرده‌كه‌ن و زه‌لیلی ژن و به‌كارهێنانی توندوتیژی له‌گه‌لدا.(لینین و المرأة، تعريب زينب نبوه).
ئێستا پاش تێپه‌ڕبوونی نزیكه‌ی 100 ساڵ به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی سۆڤێت، هه‌ڵوه‌شاندنی هه‌موو سته‌مكارییه‌كان دژ به‌ ژنان، كۆمه‌ڵێ فێمینسیت له‌ناو جه‌رگه‌ی وڵاتانی ئیمپریالیستی، شان به‌شانی فۆكۆ و چه‌ندین بیرمه‌ندی بێ به‌دیلی بۆ دوژمنی سه‌ره‌كی سته‌مكاری دژ به‌ ژنان، به‌پشتیوانی خودی سه‌رمایه‌دار و ده‌زگا ئیدۆلۆژیه‌كانیان(زانكۆ)و راگه‌یاندن، هه‌وڵ ده‌ده‌ن تیئۆری(كڤێر) له‌ جیهان بڵاوبكه‌نه‌وه.
ئایا هه‌ر به‌ڕاستی ‌چه‌وساوه‌كان و له‌ پێشیانه‌وه‌ ژنانی چه‌وساوه‌ و شارستانیه‌تی مرۆڤایه‌تی پێوستیان هه‌یه‌ به ‌ئیدۆلۆژیا(هاوڕه‌گه‌زبازی)ی سیستێمی سه‌رمایه‌؟ پێویستیان به‌ تێڕوانینی ره‌شبین هه‌یه‌ بۆ ژیان‌؟‌ به‌ بێهوده‌كردنی مرۆڤ له‌ خه‌باتی بزووتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان‌؟ به‌ گه‌وجاندی رای گشتی دژ به‌ رۆڵی چاره‌نووسسازی ژنانی شیوعی و‌ بزووتنه‌وه‌ی چینی كرێكار؟.
پیاوسالاری سیستێمێكه‌ په‌یوه‌ندی به‌ سه‌رمایه‌دارییه‌وه(جێگره‌وه‌ی ده‌ره‌به‌گایه‌تی)‌هه‌یه‌ و بووه‌ به‌ هۆی ئه‌م نایه‌كسانیه‌ نێوان ژن و پیاو و مه‌سه‌له‌كه‌ وه‌ك هه‌ندێ ره‌وتی فێمێنیستی كۆنه‌په‌ره‌ست و لیبڕاڵ باسی ده‌كه‌ن، مه‌سه‌له‌ی كلتوور و شوناس نیه‌ و به‌ ته‌بابوون و سازش له‌گه‌ل سیستێمی مرۆڤخۆری سه‌رمایه‌، نه‌ ژن و مرۆڤایه‌تی له‌م وه‌حشیگه‌رێتییه‌ رزگاری ببێت، بۆیه‌ به‌ڕاستی(جوانترین ژنی دنیا، ژنی كۆمۆنه‌ی پاریسه‌!- سروودێكه‌ به‌زمانی ئه‌ڵمانی له‌باره‌ی رۆڵی مه‌زنی ژنانی پاریس دژ به‌ حكومه‌ته‌كانی ئۆروپا بۆ پاراستنی حكومه‌تی كۆمۆنه‌).
مۆدێلی جێنده‌ر به‌ پشتوپه‌نای كۆمپانیا سه‌رمایه‌داره‌ زلهێزه‌كان به‌رهه‌می پۆستمۆدێرنه‌. فۆكۆ ده‌ڵێ: بەرخۆدان “هەرگیز لە دەرەوەی دەسەڵات نییە”، بۆیە تەنیا”بەرخۆدانێکی”نائەگەری، خۆبەخۆ، کێوی، تاکەکەسی، هەماهەنگ، چەقۆکێش، توندوتیژ، بێ لێبوردن، سازشکار…هتد.(میشل فۆکۆ: سێکسیزم و ڕاستی، ل1100- كابرایه‌كی كورد له‌ گفتوگۆیه‌كی چاودێر، ئه‌م بۆچوونه‌ وه‌ك بۆچوونی خۆی پیشانداوه-)
پێشنیاری عه‌مه‌لی تیۆری ئه‌م روانگه‌یه‌ ئەوەیە پێشنیاری وا ده‌كه‌ن دەکات کە تەنانەت سووکترین ڕیفۆرمخوازیش وا دەکات ڕادیکاڵ دەرکەوێت. بەم کاره‌ بە تەواوی دەکشێتەوە بۆ بواری کولتووری و زمانەوانی. پێویستە “چەمک”ێکی نوێ بۆ ناسنامە دروست بکرێت، “ڕێزمان”ێکی نوێ پەرەی پێبدرێت، یان “ئەخلاقێکی نوێ” (گەیڵ ڕوبینز) دابڕێژرێت. بۆ ئەوەی وەهمی سێکسی سروشتی “پووچەڵ بکاتەوە”، باتلەر بانگەشە بۆ “پارۆدی”کردنی ناسنامەی ڕەگەزی دەکات، بۆ نموونە بە ستایلکردنی خۆت وەک butch/femme2، یان لە ڕێگەی travesty3. ئەمە تاکە پێشنیاری پراکتیکییە لە تەواوی کتێبەکەیدا بۆ پرسی کێشەی جێندەر!
بیرمه‌ندانی ئه‌مه تیئۆریه‌ له‌باره‌ی پرسی خۆیان كردووه‌ به‌ كه‌ره‌ستی ده‌ستی سیاسه‌ت و ئابووری سه‌رمایه‌ و وه‌ك لیبڕاڵ و پێشکەوتنخواز خۆیان نمایش ده‌كه‌ن. له‌و کۆمپانیا بانناسیونانه‌ كه‌ پشتیوانیان ده‌كه‌ن، وەک(شركة اوبر،شركة تويتر، شركة أبل، ديزني، گوگل” شركة أيكيا، جونسون أند جونسون، شركة بي بال، مايكروسوفت، أدوبيز، شركة نايك، تويوتا، ئەپڵ یان کۆکا کۆلا، شركة ايستوود، شركة جنرال ميلر، GAP، BMW، مايكروسوفت، ديزني)كه‌ له‌ پرۆسه‌ی كاردا، ملیۆنان کرێکار ده‌چه‌وسێننه‌وه‌. ئێستا ده‌زانین بۆچی له‌ ئاهەنگەکان کحولی بێبەرامبەر هه‌یه‌. جا قازانجی ساڵانه‌ 835 ملیارد دۆلار بۆچی خراپه‌؟
له‌”ره‌حمه‌تی” قازانجی ئه‌و كۆمپایانه‌، له‌ هه‌رێم ئه‌م هه‌نگاوانه‌ نراوه‌:

  • راوێژكار جه‌نده‌ر بۆ سه‌رۆكی هه‌رێم دامه‌زراوه‌ و به‌ فه‌رمانی سه‌رۆكی وه‌زایران پرسی جه‌نده‌ر ویه‌كسانی(یه‌كه‌ی یه‌كسانی له‌نێو ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران) دامه‌زراوه‌.
  • دامه‌زراندنی 25 سه‌نته‌ری تۆژینه‌وه‌ی جه‌نده‌ری له‌ نێوه‌نده‌ ئه‌كادیمییه‌كان.
    لە راستیدا(جه‌نده‌ر)نه‌ك هه‌ر هیچ زیانێكیان بۆ دەسەڵاتداران نیه‌، به‌ڵكو له‌ خزمه‌تیشیان كارده‌كه‌ن، بۆیه‌ به‌ ملیونان یۆرۆ خه‌رجده‌كه‌ن بۆ پرۆفیسۆر و توێژینه‌رانی جێندەر و راگه‌یاندنه‌كانیان بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌.
    پرسی ژن به‌نده‌ به‌ خه‌بات له‌پێناو سۆسیالیزم. بۆنموونه‌
  • له‌ گفتوگۆیه‌ك له‌گه‌ل( Nancy Fraser – پرۆفیسۆری زانستی سیاسه‌ت كۆمه‌ڵگه و مامۆستا له‌ قوتابخانه‌ی سۆسیال ریسێرچ له‌ نیویۆرك) ده‌ڵێ: به‌رای من ئه‌و سه‌رده‌مه‌ به‌سه‌رچوو كه‌ یاری‌ فێمینیزم دژ به‌ سۆسیالیزم یان ماركسیزم(Marx und Feminismus, Marx200).
  • ناددیجدا كروبسكایا: سه‌ركه‌وتنی ته‌واوی ئه‌و كرێكارانه‌ كه‌ خه‌بات له‌پێناو گۆڕینی ئه‌م سیستێمه‌ به‌ سۆسیالیزم ده‌كه‌ن، ژنان ده‌توانن به‌ته‌اوی رزگاریان ببێت.
    زۆربه‌ی بزووتنه‌وه‌ فێمینیسته‌كان، ژن له‌ نموونه‌ تاتشه‌ر و ژنه‌ وه‌زیره‌كانی به‌رگری ئه‌ڵمانیا و فینله‌ندا و هۆڵه‌ندا و هیلاری كلنتۆن و ژنه‌پاشای به‌ریتانیا و به‌ڕێوبه‌ری كۆمپانیا و سه‌رۆك په‌رله‌مانه‌كان به‌رهه‌مده‌هێنن كه‌ به‌كرده‌وه‌ به‌شێكن له‌ سیستێمی بۆرژوای پیاوسالار بۆ درێژه‌دان به‌ چه‌وساندنه‌وه‌ی ژنان له‌ به‌رهه‌مهێنانی ژنی ئاواره‌، هه‌ژار، بێكار، دره‌وون شێواو، ژنه‌ مۆدێل، له‌شفرۆش. جه‌نده‌ر نایه‌كسانی ته‌نها وه‌ك مه‌سه‌له‌یه‌كی”كلتووری”ده‌بینێ نه‌ك ده‌سه‌ڵاتی بۆژوا و سیستێمی سه‌رمایه‌داری وه‌ك درێژه‌ی(بۆ نموونه‌) فرۆششتنی ژن به‌ 6 سه‌نت له‌ به‌رییتانیا- به‌ مه‌رجێك ژنه‌كه‌ قبووڵ بكات!- و قه‌ده‌غه‌كردنی ژن له‌ خوێندنی ئه‌نجیل سه‌رده‌می هنری هه‌شته‌م چونكه‌ پیسن. ئه‌گه‌ر كێشه‌كه‌ كلتووری بێت، ئه‌وا ئه‌مه‌ش به‌شێكه‌ له‌ سه‌رخان، به‌ڵام ئه‌وه‌ی بڕیارده‌ره‌، ژێرخانه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م(هه‌رگیز ماركسیزم له‌ گرنگی سه‌رخان كه‌منه‌كردووه‌- ئه‌مه‌ بۆچونی ماركسه‌.)
    ته‌واوی مێژووی ماركسیزم، مێژووی خه‌بات و به‌رگری و تۆژینه‌وه‌ و تیئۆری بووه‌ بۆ رزگای‌ ژنان و ژنانی شیوعیش به‌خۆشیان رۆڵی رابه‌رایه‌تیان هه‌بووه‌ بۆ له‌ناوبردنی سه‌رمایه‌داری :
    كلارا زێتكین به‌ پێچه‌وانه‌ی تێروانینی ژنانی بۆژوازی و بۆرژاوی بچووك كه‌ پێیان وابوو خه‌بات له‌ پێناو مافه‌كانی ژنان به‌ خۆی ئامانجه و جیایه‌ له‌ خه‌باتی چیتایه‌تی، ‌ده‌ڵێ: ئێمه‌ داوای ماف یه‌كسان ده‌كه‌ین له‌گه‌ل پیاوان بۆ ئه‌وه‌ی بتوانین له‌گه‌لیاندا پێكه‌وه‌ هه‌موومان له‌ كۆتی ئاسنین رزگارمان ببێت و بتوانین ئه‌م سیستێمه‌ تێكبده‌ین.



فراون بوونەوەی مانگرتنە کرێکاریەکان بەریتانیای هەژاندووە!.. نوری بەشیر

قەیرانی بەریتانیا بەشێکە لە قەیرانی دنیای سەرمایەداری:

لەگەڵ درێژەکیشان و قوڵبوونەوەی قەیرانی ئابوری و سیاسی سەرمایەداری لە جیهاندا و بەتایبەتی قەیرانی ئێستا کە درێژکراوەی قەیرانی ساڵی ٢٠٠٨ ە، هەموو هەوڵ و رێگاکانی بۆرژوازی و حکومەتەکانیان بۆ شکاندنەوەی ئەم قەیرانەیە بەسەر کرێکاران و خەڵکی کەمدەرامەتی کۆمەڵگە لەڕێگای بەرزبوونەوەی نرخی پێداویستیە رۆژانەییەکانی خەڵک و لەوەش واوەتر بەرزبوونەوەی خەیاڵی نرخی خواردن و سوتەمەنی و جیا لەخراپی هەلومەرجی کارکردن و زیادنەکردنی موچە و زیادکردنی تاکس و بەرزبوونەوەی سودی بانک، خەڵکی بەگشتی توشی هەلومەرجێکی وا خراپ کردووە کە هەموو هاواری لێهەڵساوە بەوانەشەوە لەسەر کارن کە موچەکانیان بەشی لانی کەمی ژیان ناکات.

بەریتانیا یەکێکە لە وڵاتەی کە قەیرانی ئابوری و سیاسی سەراپاگیرە و لەم چەند ساڵەدا چەندین جار سەرۆک وەزیرانی گۆڕیوە و حکومەتی چەندجار لەبەردەم هەڵوەشانەوەدا داناوە. قەیرانی ئابووری بەشی خوارەوەی کۆمەڵگەی هەراسانکردوە، هەربۆیە ناڕەزایەتیەکی سەراسەری و توڕەیی کۆمەڵگای داگرتووە، بەتایبەت لەمانگی جوڵایەوە مانگرتنی کرێکاران بە بەردەوامی دەستی پێکردوە. لەبەرانبەر ئەو هەلومەرجە سەختەدا ناڕەزایەتیە کرێكاریەکان لە ئەوروپا و ئەمریکا وە بەتایبەتی لەبەریتانیا پێی ناوەتە دەورەیەکی نوێ لە مانگرتن و رۆژانە فراونبوونەوەی چوارچێوەی ئەو ناڕەزایەتیانە.

فراوانبوونەوەی مانگرتنە کرێکاریەکان لە بەریتانیا:
مانگرتنەکانی ئێستای کرێکارانی بەریتانیا بەفراوانی کە هەموو کۆمەڵگەی هەژاندووە بۆ زیادکردنی موچەیە و باشکردنی هەلومەرجی کارە، کرێکارانی خستۆتە بەردەم ئەم هەڵوێستە کە رێگاچارەی جیا لەخۆ رێکخراوکردن و ناڕەزایەتی بۆ خواست و داواو مافەکانیان نیە، رێگایەک کە شێلگیرانە راوەستان لەبەرامبەر حکومەتی ریشی سوناک کە هاتووە کە دەسەڵاتی بۆرژوازی لەو قەیرانەی تێیدایە رزگار بکات لەسەر حسابی ژیانی کرێکاران و بەشی خوارەوەی کۆمەڵگا.
مانگرتنەکانی کرێکارانی هاتۆچۆ لە قیتار و پاسەکان و هێڵی ئاسن لە بەریتانیا کە لە چڵ ساڵی رابردوودا بێوێنەیە، هاوکات مانگرتنی کرێکارانی پۆست، فڕۆکەخانە، هێزەکانی سنوور، زۆرێک لەبەشی خوێندن و مامۆستاکان، کارمەندانی زانکۆکان، کرێکارانی ڕێگای خێرا … و لەم مانگەدا پەرستاران بڕیاری مانگرتنیاندا کە لەیەک سەدەی رابردوودا بێوێنەیە کە لەسەرانسەری بەریتانیادا پەرستاران لە رۆژەکانی ١٥ی دیسەمبەردا مانیانگرت و لە ٢٠مانگیشدا قەرارە مانگرتنەکە بەردەوام بێت و بەپێی قسەوباسی سەندیکای پەرستاران نزیکەی سەد هەزار پەرستار مانیانگرت و بەردەوام دەبن ئەگەر نەگەنە رێکەوتن لەگەڵ حکومەتدا لەسەر ئەو رێژەیەی پەرستاران داوای دەکەن ئەوا چەندین بەشی تر لە ئەمبولانس و دکتۆر و فریاگوزاری پەیوەست دەبن بە مانگرتنەکەوەو قەرارە رۆژەکانی ٢١ و ٢٨ دیسەمبەریش کرێکارانی ئەمبولانس مانبگرن.

لە کاتێکدا بەریتانیا بەدەست کەمی کرێکار، دکتۆر، پەرستار، ئەمبولانس، کارمەندی نەخۆشخانە دەناڵێت، حکومەت زۆر لە خزمەتگوزاریەکانی گرتۆتەوە و ئامادە نیە دامەزراندن بکات و ئامادەش نیە لەبەرامبەر هەڵئاوسانێکی کەمەر شکێندا موچە زیاد بکات، بۆیە رێگایەکی لەبەردەم کرێکاراندا نەهێشتۆتەوە جیا لە ناڕەزایەتی و ئەوەی کە بڵێت یەکێتی بەهێزیە وەک لەو دروشمەی کرێکاراندا دیارە.
ئەم مانگرتنانە لە دیسەمبەردا گەشتۆتە ئەوپەڕی و قەرارە هەر لە ئێستاوە بەردەوامبێت تاکو جەنیوەری ساڵی نوێ ٢٠٣٣. ئەم خشتەیە مانگرتنەکان تاکو ساڵی داهاتوو بەڕۆشنی نیشاندەدات. وە بەشێکی تری سەندیکا و یەکێتیە کرێکاریەکانی بەشە جۆراوجۆرەکانی لەسەرانسەری بەریتانیا لە کۆبونەوەکانیاندا قسەوباسی ئەوەیان کردووە پشتگیری ئەم مانگرتنانە بکەن یان پەیوەیست بن پێیەوە. وە لەچەند بەشی جۆراوجۆری تر کرێکاران دەستیان داوەتە مانگرتن یان بەنیازی مانگرتنن بۆ زیادکردنی موچە، لەوانە کرێکارانی کۆمپانیای خواردن ئامادەکردن بۆ مارکێتە گەورەکان.

سیاسەتی دەوڵەت لە وەڵامنەدانەوە و تێکشانی ئەم مانگرتنە کرێکاریانە:
ئەم مانگرتنە کۆمەڵگای هەژاندوە، کۆمەڵگا بەو مانایەی کە دەوری کرێکاران بەگشتی و کرێکارانی هاتۆچۆ لە قیتار و پاسەکان چەندە گرنگە، پەرستاران و ئەمبولانسەکان چەندە لە ژیانی خەڵکدا گرنگە، بەتایبەتی نیشانی دا کە ئەگەر کرێکاری ئەم بەشانە کار نەکەن چۆن کۆمەڵگە توشی ئفلیجی دەبێت، بەڵام دەسەڵاتی حزبی پارێزگاران و حکومەتەکەی ئەمە نابینن یان باشترە بڵێین نایانەوێت وەڵام بەخواستەکانیان بدەنەوە کە لەبەرژەوەندی سەرمایەداراندا نیە، لەکاتێکدا خەڵک هەژار و هەژارتر دەبێت بەڵام سەروەتی سەرمایەداران زیاد دەکات. بەڵام ترس و دڵەڕاوکێی حکومەتی پارێزگاران و سەرۆک وەزیرانە دژی کرێکاریەکە ڕیشی سوناک لە فراوانبوونەوەی ئەم مانگرتنانە و ئامادەییەکانی یەکێتیە کرێکاریەکان و رابەرانی و سەندیکای پەرستاراندا، خەریکی هەڵخراندنی هەلومەرجی کۆمەڵگایە بەدژی کرێکاران و یەکێتیە کرێکاریەکان و لەچەند رێگایەکەوە بۆ شکاندنی مانگرتنەکان و داواکاریەکانیان و پاشەکشە پێکردنیان:

• لەهەندێک بەشدا کرێکاران کێشەکانیان لەگەڵ خاوەن کار چارەسەر کردوە و وەڵامیان داوەتەوەو موچەیان زیادکردووە بەپێی رێكەوتنی کرێکاران لەو بەشانەدا مانگرتنەکەیان وەستاندوە، وەک پارێزەرانی کەیسی تاوان، شۆفێری پاسی ئاریڤا، هەندێک بەشی کارمەندانی تەندروستی و کرێکارانی پاک کردنەوەی خۆڵ و خاشاک.
• حکومەت خەریکی تۆمەت دروستکردنە لەبەرامبەر مانگرتنەکانی کرێکارانی شەمەندەفەر و پاسەکان دا لەلایەک، ئەم هەنگاوە بەدژی خەڵک و وەستانی کاروکاسپی ناوزەد دەکات، لەلایەکی ترەوە لەبەرامبەر مانگرتنی پەرستاراندا لەم هەلومەرجەی شەڕی روسیا و ئۆکرانیا لەبەرژەوەندی روسیا ناوزەدی دەکات. یەکێک لە رابەرانی کرێکاران دەڵێت ئێمە دژی خەڵک نین و نامانەوێت کریسمسەکەیان لێ تێک بدەین ئەوە ئێوەن موچە زیاد ناکەن و ئەو وەزعە دروستدەکەن.
• هەوڵی داوە سود لە هێزی سەربازی و هەندێک خەڵکی مەدەنی بکات و دەخالەت پێبکات بۆ شۆفێری ئەمبولانسەکان، یان دانانیان لە جێگای کرێکار و کارمەندانی فڕۆکەخانەکاندا کە ئەمەش هەمووی شارەزایی و مەهارەتی دەوێت لە ڕاهێنانی چەند مانگە و بەڵام تەنها بۆ بەڕێکردن سێ رۆژی داناوە بۆ ئەم راهێنانە.
ئەمە هەر ئەو هەنگاوانەیە کە لەدنیادا و بەتایبەت لەوڵاتانی رۆژهەڵاتنی ناوەڕاست و ئاسیادا کە بۆرژوازی و حکومەتە قەومی و ئیسلامیە سەرکوت وکۆنەپەرستەکان لەبەرامبەر هەموو ناڕەزایەتیەکی هەقخوازانەی جەماوەردا، هەموو رێگایەک دەگرنە بەر بۆ وەڵامنەدانەوەو تێکشانی ناڕەزایەتیەکان و لەوانە تۆمەتێکیان بۆ دادەتاشن یان دەڵێن ئەمە دەستی دەرەکی لەپشتە.
ئەم ناڕەزایەتی و مانگرتنانەی کرێکارانی بەریتانیا سەرجەم حکومەتی بەریتانیا بە دەسەڵاتدارێتی حزبی پارێزگاران و هەتاکو ئۆپۆزیسیۆنی بۆرژوازیشی تووشی قەیران کردووە خەریكە لەبەرامبەر ئەو ناڕەزایەتیە فراوانەی کۆمەڵگا و بەتایبەت کرێکاراندا زیاتر لێک نزیک دەبنەوە. بەڵام لە هەندێ لایەنی ترەوە قەیرانەکە و مانگرتنەکان هێندە گەورەن و ترس لەبەردەوامی هەیە ناکۆکی خستۆتە نێوان دەسەڵات، لەوانە ئادەم رادکین سەرۆکی دەزگای سەربازی بەریتانی دەڵێت ئەم شەڕە شەڕی ئێمە نیە، ئێمە ئەرکی ترمان هەیە وەک هێزی سەربازی و فریای کاری تر ناکەوین.
حکومەتی نوێنەری بۆرژوازی و سەرمایەداران ئەمڕۆ لە میدیاکانەوە رایگەیاندوە کە لەم نزیک سەری ساڵەدا بەهۆی مانگرتنەکانی کرێكارانەوە تەنیا لەلەندەن دوو بلیۆن پاوەند زەرەر دەکرێت، بەڵام ترس لەوەڵامدانەوە بە خواستەکانیان و جێگاوڕێگای چینی کرێکار لەئایندەدا ئامادە نیە موچە زیاد بکات، لەکاتێکدا نرخی هەموو شتێک چەند قات چۆتە سەرەوە.
دەورەیەکی نوێی هاتنەمەیدان و ناڕەزایەتی کرێکاری:
ئەم مانگرتن و ناڕەزایەتیە سەرانسەریەی کرێکاران لەبەریتانیا نیشانەی دەورەیەکی نوێیە لەهاتنەمەیدانی چینی کرێکار بەگشتی، بەتایبەت کە ئۆپۆزیسیۆنی چەپی حزبی لەیبەر بەتەواوی بەرەو راست وەرگەڕاوەو کرێکاران هیچ چاوەڕوانیەکانیان لێی نیە، هەر لەم دەورەی چالاکبوونەوەی یەکێتیە کرێکاری و رابەرەکانیان ژمارەی ئەندامانیان زیادی کردوە و یەکێتیە کرێکاریەکانی بەشە جیاوازەکان نزیکایەتی زیاتریان دەست پێکردووە. ئەم دەورەیە بۆ چینی کرێکاریی بەریتانیا ڕاوەستانە بۆ خواست و داواکانیان چ لەکەرتی تایبەت لەگەڵ سەرمایەدارانی خاوەن کۆمپانیاکان و چ لەکەرتی گشتی لەگەڵ دەوڵەتدا، بۆ چاکردنی رەوشی کار و زیاکردنی موچەدا پیشنیاری خۆیان کردوەو چەندین جەولە دانشتنیان کردوەو لەو شوێنانەی لەکەرتی تایبەتدا کە توانیویانە رێژەی زیادکردنی موچە بەدەست بێنن مانگرتنیان راگرتوە، ئەمە بەمانای ئەوەنیە پشت بکە مانگرتنەکانی کرێکارانی ئێستا. بەڵام لەو شوێنانەی کە تاکو ئێستا لەبەرامبەر پیشنیارەکانی دەوڵەت و سەرمایەداراندا کە بەڕێژەیەکی کەم موچەیان زیادکردوەو شوێنی رەزامەندی کرێکاران نیە وەک مانگرتنەکانی کرێکارانی قیتار و پاسەکان بۆیە کرێکاران رازینەبوون.
هاوکات کرێکاران و یەکێتی و سەندیکاکانیان هیچ باکێکیان بۆ تۆمەت دروستکردن نیە کە دەوڵەت هەوڵی بۆ دەدات، لەبەرئەوەی کرێکاران و یەکێتیەکانیان یەک دەستن و دووەم رێژەی هەژاری و برسێتی و گرانی و سەرماو سۆڵە لەسەر خوارەوەی کۆمەڵگا ڕوو لەسەرەوەیە و سێهەم درۆو بەڵێنی زۆری ئەم دەسەڵات و حکومەتەیان و قەیرانەکەیان زۆر بیستووە باوەڕ بە قسەکانیان ناکەن.
یەکێک لە دروشمەکانی ١٥ی دیسەمبەری پەرستاران ئەوەیە کە پارەی پسوڵەمان بۆ مەدەن موچەکانمان زیاد بکەن.

خاڵێکی گرنگ ئەوەیە کە کرێکارانی بەریتانیا لەم دەورەیەدا بەجیا لەوەی لەگەڵ خواست و داواکانی سەرانسەری کرێکارانی بەریتانیادان، هەروەها لە هەوڵی هاوپشتیدان لەگەڵ کرێکارانی وڵاتانی تردا لەوانە: نامەی هاوپشتی بۆ مانگرتنی کرێکارانی قیتاری فەرەنسا، هاوپشتی لەگەڵ کرێکارانی ئێران و بەدژی سەرکوتی جمهوری ئیسلامی ئێران.
هەربۆیە هاوپشتی و لەپاڵدا وەستانی ئەم مانگرتنە کرێکاریانەی بەریتانیا چ لەناوخۆی بەریتانیا و دەرەوەدا، شتێکی گەورەو گرنگە. بەسەرکەوتن گەیشتنی ئەم مانگرتنە کرێکاریانە و بەدەستهێنانی خواستەکانیان دەتوانێت گورزێکی توند بێت لە حکومەتی پارێزگاران و سەرمایەداران و ئۆپۆزیسیۆن و دەستەکەوتێکی گەورە بێت نەک تەنها بۆ هەموو چینی کرێکار لەبەریتانیا بەڵکو بۆ باشتر کردنی هەلومەرجی ژیانی سەرجەم خەڵکی کەمدەرامەتی کۆمەڵگە لە ئێستا، وە دەرسێکی باش دەبێت بۆ کرێکارانی سەرجەم ئەوروپاش.

١٩/١٢/٢٠٢٢




بەهایى کتێب!.. نووسینى / ئارى زێندینى

شارستانیەت و رۆشنبیرى لەوکاتەوە دەسپێدەکات کە (نووسین ) پەیدابوو ئەو نووسینانەى سەردیواروبەردودارودرەخت ! ژیارومەدەنیەت ئەوکاتە پەیدابوو کە (کتێب ) پەیدابوو نووسینى لە باوەش گرت . کتێب چاپکرا و ئامادەکرا و هەڵگیرا و کەوتە بەردەستان وبەرچاوان ، کتێب باسى هەموواان دەکات زەوى و ئاسمان بەس باسى خۆى ناکات بەلکو ئێمە باسى دەکەین ! ئیمە دەیپارێزین و تەقەتى دەکەین و لەماڵەکان و شوێنە تایبەتى و گشتیەکان شوێنێک پێى دەلێن ( کتێبخانە ) بەپێوەرولێکدانەوى شارەزایان و پسپۆران وفەیلەسوفان پێناسەیەکى گشتى کتێبخانە واتە ( ئاوەدانخانە ) . لەو رۆژەوەى کتێب هاتۆتە دونیاوە ململانێى و کێبرکێ مرۆڤەکان زیاتربووە ژیان بەرەوەپێشچووە ژیان خۆشتر بووە ژیان ناخۆشتربووە کتێب داینەمۆى مرۆڤەکانە بۆ مانەوە بۆگەران بۆ شەر بۆ ئاشتى بۆ یەکترناسین بۆراستیەکان مرۆڤى سەرئەم زەمینە کتێب رێنمایى دەکات کتێب دەیژێنێ کتێب گۆشى دەکات کتێب نەخشە رێگایى بۆ دادەنێ خوێندەوارى چراى ژیانە کتێب سەرچاوەى مان و نەمانى مرۆڤەکانە هەرکتێبە رابرووئێستاوداهاتوو دەنووسێتەوە. ( کتێب — زێڕ– پارە ) جیهانیان راگرتووەودەجولێنن و دەنەخشێنن و دەسوڕێنن کتێب سامانێکى مەعنەوى بەنرخ بەنرخى ( زێروپارە) چەندەها کتێب هەیە بە پارەوسامان نایەتە کڕین دەتوانى باشترین و جوانترین خانوو ئۆتۆمبیل بەدەستبهێنى بەلام ناتوانى بچوکترین کتێب و نامیلکە بەدەست بهێنى گەر بەدیارى و بە خۆشەویستى نەبێت ! لەناوچوونى کتێب واتە لە ناوچوونى مرۆڤ و شارستانیەت و ئەقل و معریفەت چەندەها کتێب لە مێژودا فەوتان و لە ناوچوون لە گەڵ خۆى چەندەها شارستانیەت و ئەقل و مەعریفەت و حیکمەت لە ناوبردوو بزرکرد هەتا کو ئێستاش شارستانیەتى هەتیو کرد. ( خوا – پەروەدگار ) لە رێگایى کتێب ئێمە هوشیاروئاگادارکردەوە بۆیە گەوەرەیى و پیرۆزى کتێب لەوەیە (خوا – پەروەدگار) خاوەن کتێبە! بیروباوەڕوئاینەکان لەرێگایى کتێب هاتن و بلاوبوونەوە کەوتنە مێشکى و مرۆڤەکان و چاوى مرۆڤەکان راستە رێ بوون و راستیەکانیان زانى و دەرکیان پێکرد و باوەڕیان بە ( خودا و پێغەمبەر ) هێنا. فەیلەسووف و زاناکان لە رێگایى کتێب زانست و زانیارى و مەعریفەت و پەندوئامۆژگارى وفەلسەفەى خۆیان پەخشکرد گەر کتێب نەبا ئەوان نە فەیلەسوف بوون نە زانا، کتێب هۆکارێکە بۆ ئێمە وەک مرۆڤ بژین بۆ مانەوەو بەردەوامى ژیان . لە سەردەمى نوێ و شارستانیەتدا لە قوتابخانەوخوێندنگە بچوک و بەرزەکان هەر کتێبە روح و گیان و سەرچاوەى بەردەستى قوتابیان دۆزینەوەى شتە شاراوەکان و شتە تازەکان و داهێنانەکان بۆ خزمەتى مرۆڤایەتى و مانەوەى مرۆڤایەتى ، کتێب رووناکى رابردوو رووناکى ئێستا رووناکى داهاتوو، کتێب کلیلى دەروازەى مەعریفەت و زانست و ئەدەب ورۆشنبیریمان بۆ دەکاتەوە. کتێب چاونەترسترین مرۆڤە بۆ ئاشکراکردنى راستیەکان و هەڵدانەوەى لاپەڕەکانى مێژوو بە چاک و خراپیەوە بە رەش و سپیەوە بە تاڵ و شیرینەوە بە شەوورۆژیەوە بە دوورونزیکیەوە بەبێ مننەتى و دڵە راکێوودوودڵیەوە ملیۆنان کتێب بە حیبرومەرەکەب تەنانەت بە خوێن دەنووسرێتەوەونووسراوەتەوە.




“ئایندە” لە نێوان خەیاڵ و واقیعدا.. فازیل شەوڕۆ

هەرچەندە ئەستێرە خوێندنەوە و ڕمڵلێدان و هانابردن بۆ کاهین و پیاوانی ئایینی و غەیب خوێندنەوە، لە دێڕینەوە، ئامرازی بەردەستی مرۆڤ بوون بۆ خوێندنەوەی ئایندە و مێژووی پاشا و میر و قەیسەر و ئیمپراتۆرەکان پڕن لە حیکاتی سەرسوورهێنەری ئەم تەرزە بابەتە. لێ لەڕاستیدا، کانگاو و چاوگەی کۆنترین خوێندنەوەی ئایندوە، لە “مەتنی ئەفسانەکان” دایە ـ ئەفسانەی هەموو نەتەوەکان. جا چونکێ یەکێک لە خەسڵەتە دیارییەکانی مرۆڤ “پرسنیی و ترس”ە، هەمیشە، ئەو بوونەوەرە خوولیای ئەوەبووە بزانێ سبەینێ چ ڕوودەدات تا نەختێ ترسی خۆی لە ڕۆژگاری داهاتوودا بڕەوێنێتەوە. هەرچەندە فرە لێکۆڵینەوەکانی تایبەت، لە فڕە ڕشتە و زانست و بابەتە جیاوازەکانی پەیوەست بە “خودی مرۆڤ”، ڕۆشنایی دەخەنە سەر ئەو خاڵەی کە دەڵێ:”لە بەراییەوە، کە مرۆڤ خەلق بووە، تا ئەو چرکەساتە، هیچ گۆڕانکارییەک بەسەر جەوهەری ئەودا دانەهاتوو، لە ڕوانگەی خێر و شەڕ و، چاکە و خراپە و، فریشتەیی و شەیتانییەتی دا.”
دەکرێ، لە سادەترین پێناسەدا، بڵێین:”ئایندە، ئەو کاتەیە کە دوای ڕابردوو و ئێستایە. هاتنی بە گوێرەی یاساکانی فیزیک شتێکی حەتمییە. هەمیشە بەش و تەڵەسێمکی ئایندە، بریتییە لە شتەگەڵێک کە لە ئێستا و ڕابردوودا، چ بۆ هەمیشەیی، چ بۆ ماوەی کاتی، بوونیان هەیە و هەبووە. لێ هەرگیز ئایندە بۆ دواوە ناگەڕیتەوە. بەڵام لە ڕوانگەی فەلسەفەی “زەمەن: دا، ئێستاگەرایی بریتییە لەو باوەڕە، کە تەنیا “ئێستا” بوونی هەیە، داهاتوو و ڕابردووش ناڕاستەقینەنە. “یەکەکان”ی ڕابردوو و داهاتوو وەک بنیاتنانی “لۆژیکی یان خەیاڵی” لێکدەدرێنەوە. هەرچی کۆمەڵناسییە ـ زانستی کۆمەڵ، دەڵێ:” ئایندە، چۆنیەتیی ژیان و کارکردنی مرۆڤەکان لە داهاتوودا.” بەڵام دەرووناسی، لە گۆشەنیگای “هیوا و مەرام و مرازەوە” ئایندە دەخوێنێتەوە و دەڵێ:” خودی مرۆڤ باشە، ئەوە ڕووداو و ژینگەیە کە مڕۆڤەکان دەگۆڕن، جا خوێندنەوەی ئایندە پەیوەستە بە تێگەیشتن و تێڕاونینی مرۆڤ بۆ ئایندە، بە کام چاوی تەماشای دەکا، چاوی گەشبینی و هیوا، یان چاوی ڕەشبینی و نائومێدی؟ واتا ئایندە هیواخوازییە.”
ئیمڕۆ، ڕێک نیو سەدە دەبێ”ئایندەناسی” وەک زانستێکی سەربەخۆ، لە چەندان زانکۆی ناوداردا. ئەکادیمیانە لێکۆلێنەوەی لەسەر دەکرێت و دەخوێندرێت. لە سەرەتادا، لە زاراوەی “دووربینیی Foresight” قەتیس کرا، کاتێک بۆ یەکەمجار لە ساڵی دا،١٩٣٢ ئێج. جی. وێڵز ئاماژەی پێدا. دواتریش پڕۆفیسۆری ئەڵمانی ئۆسیپ ک. وەک “ئایندەناسی” زاراوەکەی خستە نێو ئینسایکلۆپیدیاکاندایی زانستەکان. کە هێندێجار بە زاراوەی”ئایندەگەرایی’یش ناودەبرێت و بریتییە لە لێکۆڵینەوەیەکی سیستماتیکی لە نێوان زانستیی و گشتگیریی، لە پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی و تەکنەلۆژیا و ڕەوتە ژینگەییەکاندا. ئامرازە سەرکییەکەشی ” تەکنیککارییەکانی پێشبینیکردنە”. ئیمڕۆ ئەو زاراوانە هەموویان ئاماژەن بۆ “ئایندەناسی”:
(Futurology, Futures studies, Futures Research, Futurism)
ئەگەر دوێنێ، ئەستێرەناسی بە مەرامی دوورکەوتنەوە لە بارودۆخە مەترسیدارەکان و ئاگادارکردنەوەی پێشوەخت هانای بۆ برابێ، ئەوا ئیمڕۆ. ئایندەناسی لە توێژینەوە مۆدێرینەکانیدا پشت دەبەستێتیت بە(پرسیاکردن و کێبڕکێ لە نێوان پێشبینییەکاندا). کە لە ساڵی (١٩٦٠) مەترسی هەڵگیرسانی جەنگی ئەتوومی لە نێوان ئەمریکا و کوبا هاتە ئاراوە و دواتریش لە ساڵی ١٩٦٩، بۆ یەکەمیجار مرۆڤ لەسەر مانگ دابەزی، پرسیارێکی بێ وەڵام کەوتە سەر زاران:”ئێمە بەرو کوێ دەچێن؟”، ئەو بوو گۆڤاری(فیوچەریبڵ ئینتەرناشناڵ) لەسەر بنەما زانستییەکان و دیسپلینی ئەکادیمی کەوتەخۆ بۆ وەڵام دانەوەی ئەم پرسیارە قورسە. تاکو ئێستا، بیرمەند و زانایان، درێژە بە وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارە دەدەن و نەگەیشتوونەتە خاڵی کۆتایی.
لەم کورتە باسەدا، خۆم لەم دوو ڕەهەندەی پەیوەست، بە دوور دەگرم.(بۆ قەڵەمبەدەستانی دیکەیان بەجێدێڵم):
یەک: ڕەهەندی ئایینی: کە لە ڕووانگەی ئایینی ئیسلامدا، بە پووختەیی قسەی خۆی تێدا کردوە و لە چەندان ئایەتیدا لە قورئانی پیرۆز ئاماژەی پێدراوە، وەک”: قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ.” (النمل:٦٥) غەیب لە باوەڕی ئیسلامیدا ئەو زانستەیە کە تایبەتە بە خودا، شکۆمەندی هەر بۆ ئەوە. زانینیی لە توانای ئێمەدا بەدەرە.
دوو: قسە لەسەر پێشبینییەکانی گۆڕانکاریی لە تەکنەلۆژیی ئایندە و زانستەکەنیدا ناکەین. (ئەمە بابەتێکی سەربەخۆیە).
مەودای خوێندنەوە و پێشبینییەکان بۆ ئایندە فرە زەمەنە، هەیانە خەریکی لێکۆڵینەوەن بۆ دە ساڵی دیکە، هەیانە بۆ ٥٠ ساڵ و ١٠٠ ساڵ و ٥٠٠ ساڵ… تاد.
پرسیارە بایەخدارەکە ئەوەیە: “دەبێ خێزان و کۆمەڵگا، لە ئایندەی نزیک و دووردا چیان بەسەر بێ؟”
ئێستا، هەقمانە بپرسین:
“چۆن زانایانی ئەم زانستە، پێشبینیی ئایندە دەکەن و بنەماکانی ئیشەکەیان چنە؟”
“ئەو زانایانە، لە پێشبینییەکانیاندا، چەندە نیشانەکان دەپێکن، یان سەرچیغ دەکەن؟”
“ئایا، ئایندەی ئێمە، چەندە بە ئەنقست، بە مەرامی تایبەتدا، بەدەر لە خواستی ئێمە، بەلاڕێدا دەبرێت؟”
هەر تاکێک لە ئێمە، لە نێو دوو چوارچێوەدا لە قالب دراوە: چوارچیوەی ناوەکی، واتا جیهانی ناخ و ناوەوەی مرۆڤەکان و چوارچێوەی دەرەکی، واتا جیهانی خێزان و کۆمەڵ. جا زانایانی ئایندەگەریی ئیش لەسەر چوارچیوەیەکی تیۆریی گەنجاو و شیاو دەکەن بۆ خوێندەوەی ئایندەی مرۆڤ و کۆمەڵگاکان، ئەمەش بە ئیشکردن لەسەر چوار ڕێباز:
یەك: پێشبینییە کۆمەڵایەتییە ئەزموونییەکان: واتا دەرس و عیبرەت هەڵهێنجان لە ڕابردووی هەر کۆمەڵگایەک و خوێندەوەی ئایندەی ئەوان.
دوو: شیتەڵکاریی بنەما کۆمەڵایەتییەکان: ئەمەش لەسەر وێناکردنی ئایندە بە پشتبەستن بەو گۆڕانکارییانەی بەسەر ئەستوونگ و کۆڵەکە و بنەمای ئەو کۆمەڵگایەداهاتووە.
سێ: ڕەخنە و پرسیار لە بیرکردنە وە ئاراستەی ڕێڕەوی ئەو کۆمەڵگایە، کە دەیەوێ بەرەو کوێ بڕوات. واتە دانانی نیشانەی پرسیار لەسەر هەر ڕوودا و گۆڕانکارییەکی دیار و بەرچاوی ئەوان. پرسیاریش، وەڵام دادەهێنێ.
چوار: فێربوون لە کۆمەڵگاکانی هاوشێوە: واتا بۆ خوێندەوی پێشبینییەکانی ئایندە نەتەوەی کورد، بۆ نموونە، ئەزموونی ئەوانە دەخوێێنەوە کە لە ڕۆژایەکدا وەک ئێمە بوون.
هەرچەندە، هەر چوار ڕێبازەکە، لەسەر بنەمای ئەگەر و گریمانەن، بەڵام هێندێجاریش دەچێنە خانەی پلانی ئیستراتیژیی ئایندەی نەتەوەیەک یان کۆمەڵێک یان تێکڕای کۆمەڵگای مرۆڤایەتی.
بمانەوێ یان نەمانەوێ، ئێمرۆ کۆی کۆمەڵگای مرۆڤایەتی، بەسەر دوو جیهاندا دابەش بوون: جیهانێکی بەکار و کارامەی ئەقڵمەند لە داهێندندا، کە تا ڕادەیەک کلیلی ئایندەیان لە دەست دایە، وە جیهانێکی بەکاربەری سست و لاواز و ڕابردووپەرستی خاو و خلیچ، کە کلیلی ئایندیەیان نییە یان هەیانە و لەدەست ئەواندا نییە.
جیهان یەکەم، هەمیشە لە ئامادەباشی دایە و کاردەکا بۆ زامنکردنی ئایندەی خۆی، وەک نەخشە و پلانی بۆ کێشاوە. جیهانی دووەم، بێئاگا و خەواڵۆ و ناهۆشیارە و دەستی دەرەکی دەیجولێنێ و دەیبزوێنێ ـ بەگوێرەی بەرژەوندیی دەستە دەرەکییەکان.
گۆڕانکارییە پێشبینیکراوەکانی جیهانی یەکەم، بەگوێرەی “ئایندەناسی” سنووردارن و چاوەوڕوانکراون. بۆ نموونە، لە ساڵی (٢٠٥٠) دا بە زەحمەت فەڕەنسییەک، لە فەڕەنسا دەدۆزیتەوە، خوێنەکەی پاک فەڕەنسی بێ. ژن و ژنخوازیی لەگەڵ غەیرە فەرەنسییەکان، (خوێنی پاکی فەڕەنسایی) دەتوێنێتەوە. ژمارەی منداڵ، لە نزمی دەدات و ژنان حەزدەکەن دوای تەمەنی سی ساڵی ببن بە دایک. ژنهێنان و شووکردن، نزمترین ئاست بەخۆیەوە دەبینی و خێزان زۆر پەرتەوازە دەبێ و تاکەکان پتر بەدوای پەیداکردنی نان و دابینی کردنی ژیانی خۆیان سەرقاڵ دەبن. دەزگا حکومومییەکانی وەکو پەروەردە و تەندرووستی، بەهێزتر و کاریگەرتر دەبن لە پێکهاتەی خێزان و خانەوادە و هەژموونی ئەوان زاڵتر دەبێ بەسەر ویستی کەسەکاندا. لایەنییە ڕۆحییەکان پتر پەرش و بڵاودەبن و پەیوەستبوون بە فەلسەفەکانی بیروڕا و ئایدیا زۆر درزییان تێدەکەوێ.
ئەگەر، بە پشتبەستن بە ڕێبازەکانی “ئایندەناسی” دوو قسە لەسەر گۆمەلگای کوردانی باشووری کوردستان بکەین و چوار ڕێبازەکەیان هەڵسەنگێنێن، دەکرێ بڵێین:
چاوخشانێکی خێرا، بە زمانی سریانی و ئەمازیغی، ئایندەیەکی ڕەچاونەمکراومان بۆ وێنا دەکا. زمانی سریانی، تاوەکو سەرهەڵدانی دەوڵەتی عەباسی، لە تورکیا و ئەرمینا زمانی فەرمی وڵات بووە و لە زۆر ناوچەی ڕۆژەڵاتی ناوەند بەکاردەهات. لە سەردەمی ئەمەوییەکانیشدا، لە پاڵ زمانی عەرەبی، زمانی دیوانی وەزاڕەتەکان بووە. تاوەکو ساڵی(١٩٥٢) نیوەی دانیشتوانی لیبیا بە زمانی (تیفتیتاغ) ــ زمانی ئەمازیغی، قسەیان دەکرد. پلان و ڕاوودونان و قەتل و عامکردنی سریانییەکان و ئەمازیغییەکان و بەربەرەکانی کردنیان و وەدەرەوەنانیان لە زێدی خۆیان و شاڵاوهێنان بۆ سەر خاک و ئاو و زەوی و زاری وان، ئەوانیان گەیاندە ئەم ڕۆژەی ئیمڕۆ.
لەو ٣٠ ساڵەی دواییدا، پێکهاتەی خێزانی و کۆمەڵایەتی و ژینگەیی باشووری کوردستان گۆڕانکاریی زۆری بەسەرداهاتووە. بە ئەنقەست و بێئەنقەست، بە نەخشە و پیلان و بێ مەبەست و مرازی دەستی ناوەخۆ و دەرەکی، گۆڕانکاریی دیمۆگرافی گەورە بووە بە واقیێحاڵێکی حاشاهەڵنەگر. ئەو هەزاران هەزار، غەیرە کوردە، وردە وردە گۆرانکارییەکان لەسەر زمان و فەرهەنگ و کەلتوور و باری ئابووری و کۆمەڵایەتی و ـ تەنانەت سیاسی و سەربازیشدا، دەهێنە ئاراوە. باشووری ساڵی (٢٠٥٠)، باشووری ئیمڕۆ نابێ، زمان و زارەکان، شێوە و شێواز و دەستووری نوێ دادەهێنن. ژن و ژنخوازی، کەلتوور و داب و نەریتەکان ئاوێتەی یەکتری دەکەن، شتگەلێکی نوێ دێتە ئاراوە. پارسەنگی نەتەوایەتی و نیشتمانیی لاسەنگ دەبێ ــ نابێ ئەوەش فەرامۆشبکەین کە نەوی ئیمڕۆی کورد، کەمتر حەز لە فرەمنداڵی دەکات، لە کاتێکدا، غەیرە کوردکان، لەبەر زۆر هۆ، حەزدەکەن وەچە زۆر بنێنەوە. باری ئابووری و پیشە و پیشەسازی وەکو ئیـمڕۆ نامینێ. ئاساییە، کە غەیرە کوردێک ببێتە ئەندام پەرلەمان یان پارێزگار یان وەزیر یان سەرۆکوەزیرانی کابینەی حکوومەتی کوردستان بە شێوەیەکی یاسایی و دەستووری.
ژینگە و شێواز و ژیان کوردەواری، نەک هەر لە شارەکان، بەڵکوو لە گوند و دیهاتە دوورە دەستەکانیش، ئەوا لە پاڵ ئەو شاڵاوە بەهێزەی عەولەمەی سەردەمیش، هێندە دەگۆڕێن، بە ئاستەم بۆن و بەرامەی کوردروارییان پێوەدەمینێ ــ گەر هەموو شتەکان بە ئاست و ئارستەی ئیمرۆ بەردەوام بن. خۆشمان نازانین و بێئاگاین کە ناحەزانمان چ نەخشە و پیلان و دەسیسەکیان بۆ ئایندەمان داڕشتوە.
وڵلە اعلم.

فازیل شەوڕۆ ـ کۆیە




دەقی شعری… کانیاوێک پەیڤی وشک.. موراد عەلی

وشەکان لە ناخم ھەڵدێن
خۆیان بە دووکەڵ دەفرۆشن
پەنجەکانم لە جەستەم ڕادەکەن و
لەسەر ملی « با» ڕادەکشێن
ھەموویان بە ڕابردووم دەگۆڕێتەوە ئەویش
کە ڕابردووشم دەگات بە ژوانت، دەمرێت.
٭٭٭٭

دەمگوت: شاعیرانە ژیان، تەنێ بۆ باڵندەکان دەلوێ
بۆچی بریندارت کردم؟
٭٭٭٭

ئارەزووم بوو ببم بە قەرەج
فاڵم بۆ کەسیش نەدەگرتەوە
تەنیا تۆ نەبی!
لەوەشدا درۆم دەکرد…
ھەموو شتێکی خۆمم
بە چارەنووسی خۆت بۆ باس دەکردی.
٭٭٭٭

ئێستا خەریکی تۆڵەکردنەوەم
تۆڵە لەو کاتانە دەکەمەوە
لە خۆمم خیانەت دەکرد
لەگەڵ تۆدا
ھێندەشم بەسە کە لەگەڵ خۆمدا
لەتۆ خیانەت بـکەم.
٭٭٭٭

زووتر دێمە ماڵەوە شەوانی ئێستا
هەمووان پێیان وایە گۆڕاوم
ژیرترم لە جاران
نامەوێ بڵێم:
گیرفانم بەشی شەوی ئەم وێرانە سەرمایەدارییە ناکات!
٭٭٭٭

شەوە،
درەختەکان پـشوویانە و
ئاسمانیش تەنگەنەفەس
چارەسەری ھەموو ئەوانە لای تۆیە
وەرە بەر دەرگـا…
گەر بە قژی تەڕیشەوە بیت!

نوسینی: موراد عەلی




چەنـد شێوازێکی ستراتـیژی لە پـەروەردەکردنی منـداڵان.. رەزا شـوان

پەروەردەکردنی راست و دروستی منـداڵان ئەرکـێکی پیـرۆزە و کـارێـکی جیـاوازە و وەک هـیچ کارێکی تر نییە، چونکە پەروەردە بنەمای ژیانە و داهـاتووی هەر گەل و وڵاتـێکی پێـوە بەنـدە. لـە ئەمـڕۆدا پەروەردەکـردنی منداڵان بۆتـە کاری لە پێـشینە و پـرۆژەی ستراتیـژیی گـەلان. بەڵکـو گـرنگـیـدان بە پـەروەردەکـردنی منـداڵان، بـۆتـە پێـوەر بـۆ هـەڵسەنـگانـدنی رادەی پـێـشکەوتـن و شارسـتانی گـەلان و وڵاتـان.
پەروەردەی دروست و ئەرێنی منداڵان کارێکی ئاسایی و ئاسان و بێ ماندووبوون نییە. بەڵکو سەخـترین و قـورسـترین و هەستیارتـرین و چارەنـووسسازتـرین ئەرک و کارە. بە زۆریـش ئـەم ئەرکـە دەکـەوێتـە ئەسـتۆی دایـکان و باوکـان و بـاخچـەی منـداڵان و قـوتـابخـانەی بنـەڕەتی. بـۆیە پەروەردەکـردنی ئەرێنی و دروستی منـداڵان پێویستی بە شـارەزایی و هـۆشـیاری و زانـستی و شـێوازی سـەرکـەوتـن و هـاوسـەنـگی هـەیە.

(ئەلـیزابێـت ماخـت) دەڵـێت:”لە کاتی ئەنجامدانی پەروەردەکردنی منـداڵەکانمانـدا، هەر هـەڵـەیـەک بـکەیـن، دەبێـتە هـۆی دۆڕانـدنی جەنـگـێک کە لـە پێـناوی داهـاتـوویـەکی باشتردا، دەستمان پێکـردووە”. لەم روانگەیەوە پێویستە ئەوە بـزانین کە چ ئەرکێکی پیـرۆز و هـەستـیار چـارەنـووسسازمان لـە ئەسـتـۆدایە. ئـەو داهـاتـووە گـەشـەی کە هـیواخـوازیـن بـێـتەدی، لـە سـایـەی پـەروەردەکـردنی راسـت و دروسـت و ئـەرێـنی منـداڵاکـانمانـدا دێتـەدی. چـونـکە منـداڵەکـانی ئەمـڕۆمـان، داهـاتـوومـانـن و هـەمـوو کـاروبـارێـکی کوردسـتانی شـیرینمـان بـەڕێـوەدەبـەن.
لەم سەردەمەدا، سەردەمی گـڵوبالیزمی و شۆڕشی تەکنەلـۆژیا و گۆڕانکارییە خێراکان و داهـێنای سەیـر و سەمەرەدا، هـێـندەی تر پەروەردەکـردنی منـداڵان قـورستر بـووە. بۆیـە پێویستیمان بە شارەزاییەکی زیـاتر و مودێـرن هـەیە. بە شێواز و رێبـازی نـوێ منـداڵەکانمان پەروەردە بکـەین و رایـابهـێنین و ئامادەیـان بکـەین. تا نابـەڵـەد و نامـۆ نەبن و بتوانن لەگـەڵ رەوتی پێشکەوتـن و جیهـانگـیریـدا دەربـەرن و رامـان و دامـان نەبـن. چونکە پەروەردەی کلاسـێکی و شـێواز سەپانـدن و تەڵـقـین ئاسایی ئێکـسپایەر بـووە و بـۆ منـداڵانی ئـەم سەردەمـە ناگـونجـێـت.. بۆیە پێویستیمان بە گۆڕانکارییەکی ریشـەیی لە پەیـڕە و پـرۆگـرامەکـانی پـەروەردەکردن و فـێرکـردن و خـوێنـدنـدا هـەیە. کە لە ئاستی خۆاسـت و هـێوا و خـەونەکانی منـداڵانی چاوکـراوەی ئەم سەردەمەدابـن.
لە ئەمـڕۆدا، باس و لێکۆڵـینەوەی ئاکادیمی زۆر لەسەر رێبـاز و شێوازی ستراتـیژیی نـوێی پـەروەردەکـردنی راست و دروست و ئەرێـنی منـداڵان دەکـرێـت و گـەلێ تيـۆری پـەروەردەیی و ئەزمـوونی تـازە هـاتـوونەتە ئـاراوە، گەلێ تـوێـژینەوەی پـراکـتیکی و مەیدانی لەم بوارەدا لەسەر ئاستێکی باڵا ئەنجامـدراون. کە هـاندەرن بۆ گەشەکردن و پێشکەوتـنی پەروەردەیی منـداڵان و وەرگـرتی شارەزایی زیـاتر لە بواری پەروەردەی منـداڵانـدا. تەنیـا لە سایـەی بیـردۆزی تـازە و لـێکـۆڵـینەوە و بـاس و هـیواخـوازی و دروشمدا، ئامانجەکان لە پەروەردەکردنی دروستی منـداڵان نایەنەدی. بەڵکو پێویستە پێـداویستیـیەکانی گەشەکـردن و پێشکەوتـن و هەموو خـزمەتگـوزارییەک لە هەمـوو بوارەکـانـدا بۆ منـداڵان دابیـن بکـرێـن. پـەروەردەی ئەرێـنی کاریـگەریـیـەکی قـووڵی لەسەر گەشـەکـردنی جەسـتەیی و دەروونـی و سـۆزداری و رەفـتاری و رەوشـتی و هـەستیاری و زەیـنی و هـۆشـیاری و کـۆمـەڵایەتی منـداڵانـدا هـەیە.
رێبـاز و میتـۆدی نوێی زۆر هـەن، بۆ پەروەردەکردنی دروسـت و ئەرێنی منـداڵان، کە پێویستە دایکان و باوکـان و دادەکـان و مامۆستایانی قوتابخانەی بنەڕەتی بیانزانن، لە پەروەردەکـردنی منـداڵەکـانیـان و قـوتـابییەکـانیانـدا بە کـرداری پەیـڕەویـیـان بـکەن. لەگەڵ ئەمەشدا، هـیچ رێبـاز و شـێوازێکی سـتانـداردی دایـکایەتی و باوکـایەتی نیـیە، کە بـۆ هەمـوو دایـکان و باوکـانی هـەمـوو منـداڵان بـشـێـن.
لە ماڵپەڕی (ئەمازۆن. کـۆم) دا، نزیکەی (٤٠) هـەزار پەرتووکی پەروەردەیی هەیە، دەربارەی دایکایەتی و باوکایەتی و پەروەردەکـردنی منـداڵان. مـژدە خۆشـەکە ئەوەیە کە دایـکان و باوکـان، دەتـوانـن بیـرۆکە و چـەمـکی نـوێی پـەروەردەیی فـێربـبن.

بە کورتی و بە چـڕی، باس لە چەنـد شـێوازێکی سـتراتـیژی پـەروەردەی دروسـت و ئەرێـنی منـداڵان دەکـەین، هـیواداریـن دایـکان و بـاوکـان سـوودیـان لـێـوەربـگـرن:
١ـ سـۆز و خـۆشـەویـسـتی و مـیهـرەبـانی هـەمـیـشـەیی: لـە پـێـشـەنـگی شـێـوازی ستراتـیژیی پەروەردەکردنی نـوێی راست و دروست و ئەرێنی منـداڵان دایە. زانایانی دەروونناسی منـداڵان و پەروەردەکاران، هـەردەم جـەخـت لەسەر ئەرێـنی ئەم لایەنە دەکـەنەوە. بە پێـدانی سـۆز و خـۆشـەویستی لـە لایـەن ئێـوەی دایـکان و باوکـانەوە، ئاسوودەیی و دڵـنیایی و گەشـبینییەکی زیـاتر بە منـداڵەکانتان دەبەخـشن، هـۆیەکیشن بـۆ باشترکـردنی کـواڵـێـتی پەیـوەنـدییـەکـانتـان لەگـەڵ منـداڵەکـانتـان دا.
٢ـ هـانـدان و ستایش و دەستخۆشی و خـەڵاتکـردنی منـداڵەکانتان لە پاداشتی رەفتاری باش و کاری جـوان و داهـێـنان و سەرکـەوتن لە بـواری ئاکادیـمی و لایـەنەکانی کەدا: هـیچ شـتێک بە قـەی سـتایش کاریگەریی ئەرێـنی لەسەر دەروونی منـداڵانـدا نیـیە. بە ستایش و هـانـدان، متمانەیەکی زیاتر بە منـداڵەکانتان دەبەخــشن. تێـدەگـەن کە رێـز و پێزانینتان بـۆ کـارە جوانەکانیان هـەیە. هـەست بە شانازیش دەکەن. بە پێچەوانەشەوە، پێـویستە لـە لـۆمـەکـردن و تـەریـقکـردنـەوە و هـەسـت بـرینـدارکـردنی منـداڵەکـانتـان دووربکەونەوە. هەرگـیز لە بەردەم هـاوڕێکانیانـدا مەیـانـشکـێنـنەوە. زۆر ئافەرینێک یان چـاپـڵەلـێـدانێـك، یا هـەربـژیـت، رەنـگە چـێژ و کاریـگەریی خـەڵاتێکـیان هـەبێـت.
٣ـ هـاوبەش و هـاوکاربن لە چـارەسەرکـردنی ئەو گرفـت و کـێـشانەی کە رووبـەڕووی منـداڵەکانتان دەبنەوە: پێویستە لە پێشا خۆتان تێ هەڵنەقـورتێنن و بـوار بە منداڵەکانتان بـدەن، پشت بە خۆیان ببەستن، بیربکەنەوە و هەوڵـبدەن و خۆیـان چارەسەری گونجـاو بۆ گرفـت و کـێشەکـانیـان بـدۆزنـەوە. ئەگـەر لە تـوانـای خـۆیـانـدا نەبـوون، ئەوسـا لـە دانـانی چـارەسـەری گـونجـاودا بەشـداربـن.
٤ـ دانانی سنوور و یاسا و دیسپلین لە ماڵەوەدا: دیسـپلـین لە هەموو ماڵـێکـدا پێویستە. ئـامـانجـیـش لە سـنـوور و دیـسـپلـین یـارمـەتیـدانی منـداڵانە بـۆ هـەڵـبژاردنی رەفـتـارە ئەرێنییە قبووڵکراوەکان و فێربوونی خۆکۆنترۆڵکردن و رێزگرتنە لە یاسا و دەستوور. لەوانەیە منداڵەکانتان ئەو سنوورانە تـاقی بکەنەوە کە ئێـوەی دایکان و باوکان بـۆیان دادەنێن. بۆ نموونە: بۆیـان نەبێـت تا ئەرکەکانی قوتابخـانەیان جـێبەجێ نەکەن، نابێـت سەیری تەلەفزیۆن و ئایپاد بکەن. ناشبێت لە ماوەی دیاریکـراو زیاتر سەیریان بکەن.
٥ـ بە مۆدێلکـردنی ئەو خەسڵەتە جـوان و پێویستییانەی کە دەتانەوێت لە منداڵەکانتاندا بەرجەستەیان بکەن: وەکو: خۆشەویستی، رێزگرتن، هاوڕێتی، راستگۆیی، میهرەبانی، نیشتمان پەروەری، دڵـسۆزی، هـاوکاری، ئازایەتی، خـۆنەپەرستی، لێبووردن،… هـتد.
٦ـ هـانـدان و راهـێنانی منـداڵەکانتان، بۆ متمانەبەخـۆبـوون و پشتبەستن بە تـوانـاکانی خۆیـان و هەڵگـرتنی بەرپـرسـیارێتی: زۆر گرنگە منـداڵەکانتـان وا پەروەردەبکەن کە بـڕوا و متمانەیان بە تـوانـاکانی خۆیـان هـەبێت، بتوانن بەرپـرسبن لە ئەنجـامی کار و رەفـتارەکانیان. ببن بە خـاوەنی ئیرادە و بتوانن بـڕیـار لەسەر ئەنجامـدانی کارەکـانیان بـدەن و لە هـەڵـە و شکـستی نەتـرسن و ئەزمـوون لە تاقـیکردنەوەکانیان وەربگـرن.
٧ـ رێـزگـرتن لە کەسـایـەتی منـداڵان و بە هـەنـد زانـینیان: منـداڵان وەکـو گـەورەکان، خاوەنی هەست و سۆز و کەسایەتی و شکۆداری خۆیـانن. پێویستە لەو بـڕیارانەی کە پەیـوەنـدییان بە چارەنووسی خۆیانەوە هەیە، بەشداریان بکەن و پشتگـۆێیان مەخەن. ئەوسا منـداڵـەکانتـان هـەسـت بـەوە دەکـەن، کـە بـە هـەنـدیـان دەزانـن و رێـزتـان بـۆ کەسایەتییان هـەیە و پـێزانینتان بۆ راو و بۆچوونەکانیان هەیە. خۆیان بە بەشێک لە خـێزانەکانیان دەزانـن و هـاوبەش دەبـن لە بەرپـرسیارێتی ئەنجامەکانی بڕیارەکانتان. لایەکی کەشەوە، پەیوەنـدییەکانتان لەگەڵ منداڵەکانتانـدا بەهـێزتـر و شـیرینتر دەکەن. دەشبـن بە خـێزانـانی رێـکـوپـێک و تەبـاو و بەختـەوەر.
٨ـ بە کۆمەڵایەتی کردنی منـداڵان: هـانی منداڵەکانتان بـدەن کە پەیوەندییەکی هاوڕێتی راسـت پێکـبهـێنن و هـاوڕی دڵسـۆزی هـاوتـەمەنیـان بگـرن. هـەمیـشە رووخـۆش و کـراوە و خاکی بن. چونکە هـاوڕێتی لە گۆشەگـیری و تەنیایی و دووریان دەخەنەوە. هـانیـان بـدەن لەگـەڵ منـداڵانی تـردا یـاری بـکەن. تا لە داهـاتـوودا ببـن بە کەسـانی کـۆمەڵایـەتی و یەکـتری قـبووڵ بکەن.. لەگـەڵ کەسانی تـردا هـەڵـبکەن و بسازێـن.
٩ـ تووڕە مەبن و هـاوار بەسەر منـداڵەکانتان مەکەن: لە تـوێـژینەوەیەکدا کە لە ساڵی (٢٠١٤) دا ئەنجـام دراوە، ئـەوەی دەرخـسـتووە کـە هـاوارکـردن بەسـەر منـداڵانـدا، ئەگـەری تووشبوونیان بە خەمووکی زیـاتر دەبێت و زیـاتـریش یاخی و بەلەسە دەبن. ناتوانـن لەڕێی هـاوارکردن و قـیژانـدنەوە، دەیسپلینی منـداڵەکانتـان بکەن. دەتـوان بە گـفـتوگـۆ و دیـالـۆگ و بە قـسەی خـۆش و بە زمـانێکی شـیریـن و دیـپلـۆمـاتی لێـیان تـێـبگەن و هـەمـوو راز و نیـاز و کـێشەکانیـان بـۆتـان باس بـکەن.
١٠ـ هـەرگـیز قـسەی ناشـیریـن و نەشـیاو و هـەسـت بـریـنـدارکـەر بـە منـداڵەکـانتـان مەڵین. وەک: گەمـژە، گەلحـو، نالەبـار، تەمەڵ، کـەر، شێـت، هـیچ لەبار،… هـتد. ئەم وشە ناشیرینانە، کاریگەری خراپی لەسەر دەروونیان دەبێت. خۆیان بە کەم دەزانـن و واش هـەست دەکەن، کە ئێوەی دایـکان و باوکانیان خۆشـیان ناوێـن و سۆزتان بۆیـان نیـیە. هـەڵـەیەکی گەوەرەشە کە منـداڵەکانتان بە منـداڵانی تـر بەراورد بـکەن و لـەوان بە کەمتریان بزانن. ئەم بەراورکردنانە دبنە هـۆی رق و ئیـرەیی بردن بە منـداڵانی تر.
١١ـ جیـاوازی نەکـردن لـە نێـوان منـداڵـەکـانتـان لـە رووی رەگـەزی و ئـەقـڵی و کـەم ئەنـدامی یا هەر جیاوازییەکی تر: وەکو یەک سـۆز و خـۆشـەویستیتان و میهـرەبـانیتان بـۆیان هـەبێـت. تا منـداڵەکانتان یەکـتری قبـووڵ بکەن و دووربـن لە رق و لە ئیـرەیی.
١٢ـ پێویستە ئێـوەی دایکان و باوکـان، لە رەفتـار و هەڵسوکەوت و قـسەکانتـان، ببن بە پێشەنـگ و سەرمەشـق بۆ منـداڵەکانتان: چونکە منداڵان چاولێکەرن، چاو لە ئێوە دەکەن. نابێت هەرگیز درۆیـان لەگەڵـدابکەن، یا شـەڕ و ئـاژاوە لە بەردەمیانـدا بکەن.
١٣ـ پێـدانی رووبەرێـکی ئـازادیی فـروان بە منـداڵەکانتان: ئازادی وەک هەوای پاک و ئـاوی شـیرین و خـۆراک و خـەو، بـۆ منـداڵان و بۆ گەورەکانیش پێویسـتییەکی ژیـانە. تا منـداڵان بەبێ تـرس و بە راشکاوی گوزارشت لە راو و بۆچـوونەکانی ناخی خۆیان بـکەن. ئەوەش بۆ ئێـوەی دایـکان و باوکـان دەردەکـەوێـت، کە چی هـیوا و خـەون و خـۆزگە و راز و نیـازێـک لە خەیـاڵ و لە بیـری منـداڵـەکانتانـدا هـەیە. بـۆیـە ئـازادی شـێوازێکی سـتراتـیژی پێـویـست و گـرنـگە لە پەروەردەکـردنی دروسـتی منـداڵانـدا.
١٤ـ دابین کردنی پێداویستییەکانی گەشەکردنی بەهـرە و ئارەزووەکانی منـداڵەکانتان: بێگـومـان هـەر منـداڵـێک بەهـرەیـەک یا ئـارەزوویـەک، یا زیـاتـریان هـەیە، وەکـو: وەرزش، وێنەکـێشان، موزیک و گۆرانی، هەڵـپەڕەکی، شانۆ، خوێنـدنەوە و نووسین، یا هەر بەهـرە و ئارەزوویـەکی تـر. پـەروەردەی نـوێ، بایـەخ و گـرنگـییەکی زۆر بە گەشـەکـردن و پـێـشـکەوتـنی بەهـرە و ئـارەزووەکـانی منـداڵان دەدات. بە سـروشـتی منـداڵان حەزیـان لە خـۆدەرخـستـن و پـێـشانـدانی بەهـرە و تـوانـاکانیـان هـەیە.
١٥ـ رێی یاریکـردن لە منـداڵەکانتان مەگـرن: یـاری پێـویستییەکی پێـویستە و بەشێکی گـرنگە لە ژیـانی رۆژانەی منـداڵەکانتـان، لە رووی جەستەیی و دەروونی و کەسایەتی و کـۆمـەڵایەتییەوە، بە تایبەتیش یـاری بە کـۆمـەڵ، سوودێـکی زۆریان پێدەبەخـشـێت. زانایـانی دەرووناسی و پەروەردەکـاران، هـەردەم جەخـت لە گرنگی یـاری بۆ منـداڵان دەکـەنەوە. تەنیـا وانـەی وەرزش لـە قـوتـابخـانـەدا، منـداڵان مـەسـتی یـاری و شـادی ناکات و لە دەرەوەی قـوتابخانەدا خۆیـان مەستی یاری دەکەن. سوود و گرنگـییەکانی یـاری بۆ منـداڵان هـێـندە زۆرن، هـەژمـار ناکـرێن. یـاری شـێوازێـکی زۆر گـرنـگ و ئاسـان و خـۆشـە، لە فـێرکـردن و پەروەردەکـردنی دروسـت و ئەرێـنی منـداڵانـدا.
١٦ـ گرنگی گـێڕانەوە یا خوێنـدنەوەی چـیرۆک بۆ منـداڵەکانتان: بەبێ جیاوازی هەموو منـداڵـێک حەز لە چـیرۆکی خـۆش دەکات ـ بە گـێڕانەوە یا خـوێنـدنەوە بێـت ـ دایـکان و باوکانی هۆشیار و بەڵەد، دەزانن کە بە پێی تەمەنی منداڵەکانیان چی جـۆرە چـیرۆکێکی گونجاویان بۆ هەڵـدەبژێرن. کام چەمک و بیرۆکە، کە زەحمەتە منداڵان لـێیان تێ بگەن، گەر بە شێوەی چـیرۆکێکی خۆش یا هـونـراوەیەکی ئاسان و شـیرین و یا لە شانـۆیەکدا یا بە ئـۆپـەرێـت دابـڕێـژرێـن، بە ئاسـانی لـێیان تێـدەگەن. بـۆیـە چـیرۆک بە تایبـەتی و ئەدەبیاتی منـداڵان بە گشتی، هـۆکـارێکی گـرنگە لە پەروەردەکردنی دروستی منـداڵان.
١٧ـ هـانـدانی منـداڵەکانتـان بۆ بە دروستی بەکـارهـێنانی ئینتەرنێت و ئایپاد: لە سایەی شۆڕشی تەکنەلـۆژیـادا، بە دەیـان ئامێر و کەرەستەی سەیـر و سەمەری سوودبەخـش هـاتـوونەتە ئـاراوە و بـوونە بە پێویستیـیەکی رۆژانـەی زۆربەی خـەڵکی. منـداڵانیـش وەک گەورەکـان سوودیـان لێـوەردەگـرن. بە تایبەتیش: تەلـەفـزیـۆنی رەنگاوڕەنـگ و ئینتەرنێـت و ئایپـاد و ئایفـۆنی زیـرەک. هەمـوو ئـەم ئامـێرانە سـوودێـکی زۆریان لە فـێرکردن و پەروەردەکردنی منـداڵانـدا هـەیە. بێگومان خراپ بەکارهێنانیان زیانیشیان بـۆ منـداڵان هـەیە. بـۆیـە پێـویسـتە لەژێـر چاودێـری و کـۆنتـرۆڵی ئێـوەی دایـکان و باوکانـدابـن.. مـاوە و مەرج و سـنوور بۆ منـداڵەکـانتـان لە بەکـارهـێنانیـان دابنـێن.
١٨ـ ئامـانج لە پەروەردەکردنی منـداڵان یەکە، بەڵام شێواز و رێبـازی زۆری هـەیە: پەروەردە هـونەر و زانستییە، شێواز و رێبازی پەروەردەکردن لە هەموو خـێزانەکاندا وەکـو یەک نـین. ئەمەش بۆ چەنـد هـۆیـەک دەگـەڕێتـەوە. وەکو: جیـاوازی لە ئاسـتی رۆشـنبـیریی خـێزانەکـان، بـاری ئابـووریش کـاریـگەرییـەکی زۆری لەسـەر جیـاوازی ئاسـتی پـەروەردەکردن لە نێـوان خـێزانە هـەژارەکـان و خـێزانە هـەبـووەکانـدا هـەیە. ئەمـانە و چەنـدین هـۆی تـریـش هـەن.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٢




ئەگەر دزو ساحێب ماڵ یەك بن، گا بەكونی دەرزیدا دەبەن.. دایکی دابان

ئەم پەندە کوردیە ئەمڕۆ بەدروستی لە زانکۆی سلێمانی و بەتایبەت کۆلیژی هونەر ڕەنگی داوەتەوە،سەرەتا دەڵێم پیشەی مامۆستایی پیرۆزترین و سەخترین پیشەیە ،گەر مامۆستا لە ژینگەی ئینسانەکان دەربهێنرێت خەڵوەتگایەکی بێ مۆڕاڵ و دوور لەبەهای جوانی دەمێنێتەوە،هەر بۆیە ئاستی هوشیاریی کۆمەڵگە بە پلەی یەکەم بۆ مامۆستا دەگەڕێتەوە،بەڵام کاتێک مامۆستا خۆی ببێتە لەمپەرو هەوڵی کۆنترۆڵکردنی ڕێگاکان بدات تا بە بەرژەوەندی خۆی بکەوێتەوە ئەوە کارەساتە، سەلماندنی ئەم بۆچونەش لەڕێی یاسای نایاسایی یاخود خاوەن ماڵەوە جێبەجێ دەکرێت ،وەک دەبینین بەمەبەستی ڕێکخستن و دوور کەوتنەوە لە کاری گەندەڵی و بەهەدەردانی سامانی گشتی وەزارەتی خوێندنی باڵای حکومەتی هەرێمی کوردستان دەستی کردووە بە گۆڕانکاری لە پۆستەکانی خوێندن ،لەسەرۆکی زانکۆو جێگرەکانیەوە تا دەگاتە ڕاگرەکان ،لەژێر ناوی تەواوبوونی ماوەی یاسایی خزمەتکردنیان بۆ ئەو مەبەستە هەوڵیداوە کەسانی شیاوو دەستپاک و داوێنپاک و شارەزا بۆ ئەو پۆستانە دابینبکات بەمەرجێک پلەی زانستیان لەو مامۆستایانەی دیکە بەرزتربێت کە داواکاریان پێشکەشکردووە بۆ پۆستەکە وە ناشبێت لە کەیسی هیچ گەندەڵیەکەوە گلابن،واتە دانانی کەسی شیاو لە جێگەی شیاو ، بەڵام بەداخەوە نەک هەر سەرکەوتوو نەبوون لەم هەنگاوەیانداو بە پێچەوانەی پەیامەکەی خۆیان ڕەفتاریان کردووە، بەڵکو لەژێر فشاری حیزبیدا هەوڵیانداوە ڕوخساری کەسە گەندەڵەکانیان جارێکی دیکە بهێننەوە سەر تەختەی شانۆی خوێندن و پیشانی کۆمەڵگەی کوردی بدەنەوە بۆ نموونە: دکتۆر دڵشاد مستەفا ڕەحیم کە نوسەرەو دکتۆرای لە فیلمسازیدا هەیە لەسەر گەندەڵی لە لایەن زانکۆی سلێمانیەوە لە7.6.2022 سزای سەرزەنشت(التوبیخ) ی پێدەدرێت(بەپێی بەڵگەنامەی فەرمانی زانکۆ ژمارە343 کۆپیەکەیم داناوە) کە قورسترین سزای فەرمانبەرانە دادەنرێت لەسەر بردنی پارەی کۆلیژ بەنایاسایی لەکاتێکدا بە پێی یاساو بە ئامادەبوونی داواکاری گشتی دادگای سلێمانی تاوانی دزیەکەی بە بەڵگە بەسەریدا سەلمێندراوە، کەچی مەخابن ئەم کارەکتەرە هەڵدەبژیرێن بۆ ڕاگری کۆلیجی هونەرەجوانەکانی زانکۆی سلێمانی،جگە لەوەی ئەم نووسەرە،شانۆکارە، فیلمسازە هەڵساوە بە دانانی وانەیەک لە کۆلیژی هونەرو مانگانە پارەی لەسەر وەرگرتووە لە کاتێکدا وانەکە وجودی نەبووەو شاراوەبووە،هەرچەندە پێشتر لە پەیمانگاش پێش ئەوەی بێتە کۆلیژی هونەر لەسەر گەندەڵی جارێکی دیکە تێوەگلاوەو جارێکی دیکەش لە فرۆکەخانەی سلێمانیش بە قۆڵبەستکراوی لەلایەن پۆلیسەوە لەسەر داوای وەزارەتی رۆشنبیری لەسەر کەیسی گەندەڵی پارە تەسفیە نەکردن گیراوەتەوە.
من دەپرسم ئایا ئەمە جێی شەرم نیە بۆ شاری سلێمانی کە بەشاری رۆشنیری ناسراوە کەسانی لەم جۆرە ببنە روخساری هونەرو ئەدەبی کوردی،ئایا زانکۆی سلێمانی و یەکێتی نیشتمانی کوردستان کە باڵا دەستە لەم زۆنە چۆن وەڵامی خوێندکارانی زانکۆکان دەدەنەوە،چۆن ڕێگە دەدەن کەسانی تۆمەتبار پۆستی گرنگ وەربگرن ،لەکاتێکدا چەندین کەسی بەتواناو پلەی زانستی بەرزترو بەئەزمون و ئیداری دەستپاک لەم شارەدا حزوریان هەیەو شایەنی ئەو جۆرە پۆستانەن، تاوانە کەسانی دڵسۆز ئیهمال بکرێن چ لەناوەوە یاخود لەدەرەوەی کۆلیژی هونەر ،ئەستەمە کەسێک فەرمانی سزای بۆ دەرچوبێت لەماوەی پێنج مانگدا پۆستی بۆ بەرز بکرێتەوە بەڕاستی کارەساتە کارەسات.
هیوادارم بەزووترین کات ڕێگە لەم جۆرە هەوڵ و کارانە بگیرێت تا بەتەواوی خوێندنیش لە قاڵب نەدرێت و ڕێزو توانای مامۆستاش بە پیرۆزی بمێنێتەوە.




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا-(40).. شەماڵ بارەوانی

بەشی چل

فەقێیەکی ئیخوانی و دوو ڕۆژنامە نووسی کافر..!

لەو دێی گەڵۆزییەدا، کە لە بەشی پێشوو باسم کرد، پیاوێکی ئیسلامی، کە زۆر هاوڕێ بووین، گوتی:مامۆستا دوو بێ دین، دوو ڕۆژنامەنووسن، لە هەموو ژیانی خۆیاندا نەهاتوون بۆ مزگەوت، جەلالی و بێ باوەڕن، لە کەرکوک، لە ڕۆژنامەیەک دەنووسن و کاردەکەن.

تازه وا خەریکە خودا هیدایەتیان دەدات و هێدی هێدی دەستیان کردووە بە نوێژ و دانەیەکیان جار جار دێت بۆ مزگەوت.

گەر تۆ بتوانیت کاریگەرییان لەسەر دروست بکەیت و بەڵکو بەرەو بیر و باوەڕی خۆمانیان بهێنیت و دەعوەیان لەگەڵدا بکەیت.

گوتم:چۆن بتوانم ئەوە بکەم؟

گوتی:سەردانییان بکە و قسەیان لەگەڵ بکە. گوتم زۆر باشە، مادام هەندەک بڵاوکراوە و نامیلکە و شتی ئیسلامیانەی خۆشمانم لایە و بۆیان دەبەم.

گوتی:ئەوە هەر زۆر باشە.

ڕۆژی هەینی هات و من لە وتار، کە سەری ساڵ بوو، وتارەکەم تایبەت بە لە دایکبوونی مەسیح بوو و خراپ دابەزیمە سەر کرێسمس و جەژنی سەری ساڵ و مەسیحیەکانم بە گومڕا و لادەر و کافر وەسفکرد و گوتم وەڵاهی، سومە وەڵاهی، سومە وەڵاهی، مەسیح لە ئێوەی خاچ پەرست و بەراز خۆر بەرییە.

کۆمەڵەک ئایەت و ڕیوایەت و شتی ئیسلامیم هێنایەوە سەبارەت بە مەسەلەی سێکوچکەی ( باوک و کوڕ و ڕۆحی پیرۆز) و ئاگر لە دەمم دەباری و خراپ دەم شیڕاند و تا هێزم تیابوو دەنگم بەرزدەکردەوە و لەگەڵیشد جوڵەم بە دەستەکانم دەکرد.

کاتێک وتارەکە تەواوبوو.

ڕێکەوتێکی چەند سەیربوو !

من خۆم بە تەمابووم بڕۆمە سەردانیان و بەو مێشکە بچووکە و ئەقڵیەتە سەخیفەی ئەوسام، عەلەساس دەعوەیان لەگەڵدا بکەم و بییانکەم بە ئیخوانی.

دانەیەکیان دوای وتارەکە، هات و تەوقەیەکی گەرمی لەگەڵدا کردم و گوتی مامۆستا دەبێت لەگەڵ من بێیت.

لە دڵی خۆمدا گوتم: ئۆخەی، بە خوای لۆی گرتم و دەرفەتەکی زۆر باشه لۆ دەعوەکردنێ. من توم لە عاسمانێ دەویست، کەچی تۆ لە عاردی و بە پێیەکان خۆت، هاتووتیەت بەردەستەکانم.

ڕۆیشتم لەگەڵ کاکەی ڕۆژنامە نووس. لە ماڵێ گوتی:مامۆستا بەڕاستی وتارەکەت زۆر جوان و بەهێزبوو.

تۆ لە داهاتوو دەبیت بە مەلایەکی زۆر زیرەک و جیاواز. بەڕاستی مەلای تر، لەگەڵ ڕێزم هیچی وایان پێ نییە و مرۆڤ هەر تاقەتی نییە گوێیان بۆ بگرێت.

کەوا مەدحی کردم، خەریکبوو باڵ بگرم و بفڕم لە خۆشیان و تابڵێیت کەیف بەخۆم هات.

جامن تەبیعاتێکم هەبوو، بەشێکی فەقێکانی تریش وابوون، حەزمان لێبوو لە وتار خۆمان فشکەینەوە و بگۆڕێنین و شیڕه شیڕ و قسەی قەڵەو بکەین و لاسایی فلان مەلای ئیسلامی بە هات و هاوار و فیسار مەلای تری وتار ئاگرین بکەینەوە، تا خەڵک بڵێن وای ماشااللە لەو مەلا زیرەکەی، کوڕە وتارەکانی چەند خۆش و بە قووەتن هاهاها

جامن، هەموو جار کەوتار تەواو دەبوو، بە خەڵکەکەم دەگوت: وتارەکەم چۆن بوو؟ بە دڵتانبوو؟ ئەرێ بەلاتانەوە خۆش بوو؟

هاهاها

ئینجا دوای ئەوەی ڕۆشتمە ماڵی ڕۆژنامە نووسەکە.

هاتمەوە هەولێر و حوجرە و گوتمە فەقێیەکان، ئەوڕۆ، ڕۆژنامە نووسێک زۆر مەدحی وتارەکەی کردووم و خۆم هەڵدەکێشا و فەخفەخەم لێدەدا، یانی من زۆر موهیمم نەک هەر خەڵکی عەشایەر هەمووی زۆریان وتارەکانی من لا دڵگیر و خۆشە، تەنانەت ڕۆشنبیر و ڕۆژنامە نووس و نووسەرەکانیش.

حەققەت واشبوو، من لە نێوان فەقێکان دەتوانم بڵێم تاقە فەقێ بووم، وتارەکانم هێندە دەچووە ناو دڵی خەڵکەوە، فەقێ لوقمان برادۆستیشمان لەگەڵ بوو، خەڵکی سیدەکان و ئەو ناوە بوو، کە زۆر هاوڕێ بووین.

دوای ئەوەی ئەو کۆلێژی زانستە ئیسلامیەکانی(سلێمانی) و منیش کۆلێژی زانستەئیسلامیەکانی زانکۆی سەلاحەدین(هەولێر)م تەواوکرد و ڕۆشتین بۆ شاری وان، لە باکوری کوردستان و ئەو لە زانکۆی(یوزونجیل) من لە کۆلێژی( ئیلاهیات) و بەشی فەلسەفە، ماستەرم لە فەلسەفەی ئیسلامی تەواو کرد. ئەویش ماستەر لە (زانستی فەرمودە) و پار پێی گوتم کە ئێستا لە کۆلێژی زانستە ئیسلامیەکانی زانکۆی سەلاحەدین مامۆستام و وانە دەڵێمەوە.

فەقێ لوقمانیش وتارەکانی جوان و توند و خۆم ئاسا به شیڕە شیڕ بوو هاهاها

بەلاغەت و فەساحەت و هونەری دەربڕین و ئەتەکێتی وتاربێژی باش بوو و هەردووکمان سەرەتا لە حوجرەی یەکگرتوو دەمان خوێند، وەلێ لە ژێرەوە زیاتر مەیلمان بۆ کومەڵی ئیسلامی و عەلی باپیرهەبوو. من و ئەو فەقێ لوقمانە پێکەوەش قورئانمان لەبەردەکرد لە حوجرە و قوتابخانەی(محەمەدیه، بۆ زانستە شەرعیەکان). من هەموویم لەبەرکرد و ئەویش وابزانم تا پانزە جوئێک ڕۆیشت و ئیتر هەڵە نەبم وەستا.

وەک وتم من و فەقێ لوقمان ڕەوانبێژ و وتاربیژی و شتمان باشبوو، دەنا فەقێکانی تر هیچی وایان تێدا نەبوو وەک ئێمە وتاری خۆش و بەهێز، یان لە وتارداندا زاڵ بن.

کاکە بە خوای ئەو خەڵک و عەوامە، بە تایبەتی لایانگر و ئەندام و جەماوەری بزوتنەوەی ئیسلامی و کۆمەڵی ئیسلامی، حەزیان لەو جۆرە وتارانەبوو کە پڕی جوێن و قسەی ڕەق و توند بوو لە بەرامبەر حکومەت و خەڵکی مەیخۆر و گۆرانی بێژ و سیکۆلار و مەسیحی و قەشە و کێ و کێیتری دەرەوەی بازنەی ئیدەلۆژیا و بیروباوەڕە ئیسلامیستەکەی خۆیان و دەیانگوت فڵان مەلا بە غیرەتە و ناترسێت.

من خۆشم وام دەگوت. فەقێی تریش کە هاوڕێم بوو، دوایی بوو بە داعش و ڕۆشتە سوریا و لەوێ کوژرا. هەشیان بوو چووە سەرمەزهەبی مەلا کرێکاری و دواتر لە ئاسایش ماوەیەک گیرا، هەروای دەگوت. من سەرەتای فەقێیاتیم، ئەو مەڵا و وتاربێژ و واعیزانەم زۆر خۆش دەویستن، کە لە وتارەکانیان توند و لە بیر و باوەڕ توندڕۆبوون.

با زۆر درێژەی پێنەدەین و بێینەوە سەر مەسەلەی دوو ڕۆژنامە نووسە کافرەکە !

هەڵبەت من دانەیەک لەو دوو ڕۆژنامە نووسە، تەنها لە مزگەوت هەرهێندەم بۆ ڕێککەوت کە تەوقەیەکی لەگەڵدا بکەم و تەواو، ئیتر.

ئەو پیاوەیتریان تەعزییەک لە دێیەکە هەبوو، من قورئان و فاتیحام دەخوێند، دەم دەمیش پشووم دەدا. لەپاڵم دانیشتبوو، قسە و گفتو گۆی فیکری و سیاسیمان دەکرد. حەققەت زۆر شارەزا و لێهاتووبوو و جوان باسی ئێران و ڕۆژئاوا و بابەتی عەولەمە و تەکنەلۆژیا و شتی دەکرد.

ئیتر دوای ئەوەی گوتیان بێیتەوە ئەو دێیە، پشتت لە زگت نەرمتر دەکەین.  جارێکیتر من توخنی ئەو دێی گەڵۆزییە نەکەوتمەوە. تەنها ئەوە نەبێت، کە هەموو جار کاتێک بەڕێگای کەرکوک دەڕۆم بۆ سلێمانی و لە ڕاست گەڵۆزی یادگارییەکانم دێنەوە یاد و تێر تێر پێدەکەنم.

ئەوەبەسەرهاتی من بوو لەگەڵ ئەو دوو ڕۆژنامە بەڕێزەی کە ئێستا نازانم چیان لێهاتەوە !

ئایە گەڕانەوە سەر کافریێتی پێشوویان و وەک من، بە یەکجاری دەستیان لە نوێژ و مزگەوت و ئایین و شت هەڵگرت هاهاها یان سەرەنجام بوونە دوو کەسی فول دۆگمایی و فێندەمێنتاڵیستی تەمام عەیار ؟

هەڵبەت وشەی کافریم لێرە وەک تەنز و جڕت بۆ ئەو قۆناغە هەرزەییەی فیکری ئەوسام بەکارهێناوە.

گەرنا من، دوای ئەوەی هۆشیار بوومەوە و بووم بە کەسێکی (لائیک)، وشەی کفرم بە تەواوی لە فەرهەنگ و بیرکردنەوەی خۆم دا سڕییەوە.

لە کۆتاییدا ماوەتەوە بڵێم: ئایینداری زۆربەی ئاییندارانی نێوبازنەی هەموو ئایینەکان، هەمووی لە ڕێگەی عاتیفە و بۆماوەیی و ڕێکەوتی جوگرافییەوەیه. زۆر کەمن، ئەوانەی لە ڕێگای لۆژیک و بەراوردکاری نێوان ئایین و فەلسەفەکان و بیرکردنەوەیەکی ئەقڵانی و زانستیانە و بابەتیانە، بوون بە هەڵگری ئاینێکی دیاریکراو.

هەمووی باوک و دایکی، یان ئەندامانی خێزانەکەی، عەشیرەت و دێهات و گەڕەک شارەکەی، وڵات و دەڤەرەکەی، هەڵگری فلان ئایین و فیسار مەزهەب و ئەم بیر و باوەڕ و ئەو ئیدەلۆژیان، بۆیە ئەمیش.

بەو شێوەیە،  ئەنتوان ڕۆکینتانی عەدەمی بەدەست گرێی هێڵنجەوە دەتلێتەوە و هێڵنجی لەهەموو شتێک دەبێتەوە و

کەوتووەتە ناو تونێڵی هێڵنجێکی کۆشێنەر و دەروون پڕۆکێنەر و ئاسۆیەک نابینێتەوە، تا لەو هێڵنجە دەروونییە بە ئازارە  قورتاری بکات.

سەرەڕای ئەو هێڵنجەقورس و دژوارەیش ئەو حەزی لێیه گوێ لە گفتوگۆی خەڵک بگرێت و پشکنین بۆ  کردەوەکانیان بکات. بۆیێ بڕیاردەدات وەک پڕۆژەیەک دوای ئەوەی داوای لێدەکرێت پەڕتۆکێک لەسەر ژیانی “مەرکیز دور ڕۆلبۆن” بنوووسێت و لەپاڵ ئەوەیش یاداشتی ڕۆژانەی ژیانی لە تێنووسێکدا دا تۆماربکات.

ئەو، ئیدی لە شارە خەیاڵیەکەی بۆفێل  دەست بە نووسینی یاداشتەکەی دەکات و وەک خوێنەر و لێکۆلەرێک و نووسەرێک، لە پارک و کافێ و پەڕتووک خانە و مۆزەخانەی شاردا دسوڕێتەوە و لە دیمەنی شەقام و مرۆڤ و ژیان دەکەوێتە تێڕامان و دەنووسێت و پێداچوونەوە بە نووسینەکەی  دەکات و دێڕێک زیاد دەکات و دوو وشە دەسڕێتەوە و ڕستەیەک پاڵفتەدەکات و جێ گۆڕکێ بەو چەمک و، ئەو واتا دەکات و دەکەوێتە بیرکردنەوە بۆ دواتر، کە دەبێ چی بکات و چی نەکات؟

بەو چەشنە ڕۆکینتان ئەوماوەی لە بۆفێل دەمێنێتەوە، لە ورد و درشتی ئەو شارە و ژیان و مرۆڤ وردەبێتەوە و سەیری هاتووچۆکەران دەکات لەسەر شەقامەکانی شار و سەرنجی دیواری فرۆشگا و دیمەنی باخ و کافێکان دەدات و بە قوڵی له هەموو جوڵەیەک قاڵ دەبێتەوە.

تابتوانێت خوێندنەوەیەکی تایبەت و قووڵ  بۆ دەور و بەر و شتەکان بکات و قسە لەسەر تێڕوانین و لایەنی دەروونی و مێشک و سرووشت و میزاج و حەزی مرۆڤەکان بکات و بە وردی و بابەتیانە و زانستیانە، لەبارەیانەوە بنووسێت و هەموو شتێک بە لۆجیکی خۆی شلۆڤەبکات و بیانخاتە ژێرنەشتەری ئەو لۆژیکە هێڵنجاوییەی خۆیی و لەسەر بنەمای لۆژیکی بێزاری قسەیان لەسەربکات.

ئیدی بە قووڵی ڕۆدەچێتە بیرکردنەوە،  تابیسەلمێنێت ئەو هێشتا لەو ژیانە پووچەدایە و نەمردووە !

“من بوونەوەرێکم، بیر دەکەمەوە، کەواتا من هەم ….”.

ئەنتوان ئەوکارە و نووسین دەکات، نەک لەپێناو ئەوەی مەبەست لێی نووسین بێت، بەڵکوو تا لەو هەستە تاڵ و تەنیاییە دەروونیەی تێی کەوتووە ڕزگاری بێت، یاخود هەر هیچ نەبێت ئەو خۆخەریکردنەی بە نووسین، کەمێک لە باری ئازارە ڕووحی و فشارە دەروونییەکەی کەم کاتەوە و لەو ڕێگایەوە ڕوو بە ڕووی  سەختی و عەبەسییەتی ژیان ببێتەوە و ئەو ئلتیهابە فیکرییەی چارەسەربێت و ئەو دڵ گوشینە یەخەی بەردات.

چونکوو بۆ ئەو نووسین هیچ بەها و پیرۆزی و گرنگییەکی نییە. ئەو هەموو شتێک لەتێڕوانینیدا پووچە.

بۆیە ئەو، وەک ئەرک و پرۆژە نووسین ناکات. بەڵکوو دەیەوێت لە ڕێگای نووسین و خۆخەریککرنی بەو کتێبەوە، ئەو قەڵەقی و هەستە کابووساویە لە خۆی دوور بخاتەوە و خۆی لەو هێڵنجە دەروونییەی ناوەوەی خاڵی کاتەوە و ئارامی ڕۆحی و دەروونی بۆ بگەڕێتەوە.

ئەو هەرکاتێک  هەست بەوە بکات لە هەستە هێڵنجاوییەکەی چاک بووەتەوە، دەست بەرداری نووسین دەبێت و دەچێتە خەوێکی ئارام و قوڵەوە و دەڵێت”دەخەوم  من چاک بوومەوە”.

وەڵێ ئەفسووس ئەو سەرەڕای گەڕان و تێکەڵ بوون بە خەڵک، ئەو کابووسی هەستکردن بە تەنیاییە، وازی لێ ناهێنێت !

“دۆخەکە خەراپە زۆر. من هەست بە خەراپی دەکەم. ئەو بێزەوەرییە، ئەو هێڵنجە، ئەو جارە شێوازێکی نوێیە. لە کافێکە بووم، تووشم بوویەوە !”.

ئەو هەستە ناخۆشە وای لێدەکات دووای نووسینی چەند لاپەڕەیەک، دەست لە نووسین هەڵبگرێت !

ئیتر نە یاداشتی ڕۆژانەی ژیانی خۆیی و نە ئەو کتێبەیش کە ئەدیب و ڕۆشنبیرێک داوای لێدەکات لە بارەی ژیانی”مارکیز دۆر ڕۆلبۆن”ی ئەرستۆکراتی فەڕەنسی سەدەی١٨ بنووسێت.

هیچیان تەواو ناکات و بە نیوە ناچڵی دەستیان لێ هەڵدەگرێت.

ئەو نووسینەی وەک یاداشتێکی ڕۆژانەی نووسیویەتی. لە پڕۆژەی کتێبکدا خۆی دەبینێتەوە و ناوی پەڕتۆکەکەیش دەنێت”هێڵنج”و لەوبارەوە دەڵێت :”کۆمەڵانی خەڵکی ئەو ڕۆمانەی دەیخوێننەوە و دەڵێن ئەنتوان ڕۆکینتان ئەوەی نووسیوە..”.

ئیدی ئەو یاداشتەی گەشتی ژیانی ئەنتوان ڕۆکینتان”سارتەر”، خۆی دەبێتە ئەو ڕۆمانەی قسەمان لەسەرکرد.

دووای “هێڵنجیش”حاڵەتە هێڵنجاوییەکەی ئەنتوان ڕۆکینتان، هەر بەردەوامی دەبێت و ئەو هێڵنج لە شەقامەکان، لە شار، لە پەڕتووکخانە، لە مرۆڤ،  لە نووسین و هەمووشتێک دەکات.

 ئەو هەستە ناخۆشە یەخەی بەرنادات و جێی ناهێڵێت.

سەرەڕای قورسایی دۆخەکە ئیدی ڕۆکیتان ناچار دەبێت بچێتە ژێر ئەمری واقیع و لەگەڵ ئەو هێڵنجه خۆی ڕابێنێت. سەرەنجام دەگات بەو بڕوایەی کە ئەو هێڵنجە دەبێتە بەشێک لە کەسایەتی و کەینوونە و ژیان و بوونی ئەو و تازە وا زوو لێی جیانابێتەوە.

“هێڵنج جێم ناهێڵێت، هەست ناکەم بەو خێراییە و وازوو جێشم بێڵێت. بەڵام چیتر بەرگەی ڕوبەڕو بوونەوەی ئازارەکانی ناگرم. چیتر ئەو نەخۆشی نییە، بەڵکو ئەو منم”.

بۆ دەرچوون لەو تونێلە تاریکەدا، شاری بۆفێڵ بەرەو پاریس جێ دێڵێت و لەوێ دەچێتە هۆڵی هونەری و گوێ لە مۆسیقادەگرێت. وەک دەربازبوون لەو دۆخە دۆزەخییەی تێیکەوتووە و هەستدەکات هونەر تاقە ڕێگەیە بتوانێت یارمەتی بدات و لەو هەست و هێڵنجاوییە فریای بکەوێت و ئارامیْ ڕۆحی و دەروونی بۆ بگەڕێنێتەوە.

ئەو ئیتر دەیەوێت لە جیاتی نووسین و بیرکردنەوە، بە مۆسیقای جاز چارەسەری هێڵنجەکەی و حاڵەتە دەروونییەکەی بکات.

ڕۆکیتانی پاڵەوان وەنەبێت کەسێکی ڕەش بین، یاخود دژە ژیان بێت. به پێچەوانەوە ئەو ئەوپەڕی هەوڵی خۆی خستەگەڕ تا لە هۆکاری ئەو دۆخە دەروونی و هێڵنجە سایکۆلۆجییەی کە گیرۆدەی ببوو چارەسێک بدۆزێتەوە و ڕزگاری بێت.

بۆ ئەمەیش کۆمەڵێک ڕێگای تاقی کردەوە، وەک خوێندنەوە و بیرکردنەوە و نووسین و گەشت و گەڕان و دووایینیان مۆسیک.

تا دووباره لەو هێڵنجەی لێی ببوو بەگرێ کوێرە و بۆی نەدەبوویەوە و لێی حاڵی نەدەبوو تێبگات !

تاچارەسەرێکی بۆ بدۆزێتەوە و تێکەڵ بە ئاوەدانی و خەڵک و ژیان ببێتەوە و ئەو نامۆبوون و تەنیایی و  هێڵنجە یەخەی بەربدات.

وەڵێ ئەفسووس، مرۆڤ هەرچەند هەوڵی نەجات بدات سودی نییە، وەک خۆی دەیڵێت”

هیچ سودی نییە، مرۆڤ هێڵنج دەوری دەدات، وا دەبیندرێت ئەوە چارەنووسی مرۆڤ دەبێت لە ژیان”.

ئەو پیاوێکی عاشق بوو، خۆشەویستی هەبوو(ئانی). ڕۆکینتان بەرەوام لەگەڵ یادگارییەکانی دەژیا و بیری لەو چرکە ساتە خۆشانە دەکردەوە کە لەگەڵ خۆشەویستەکەی پێکەوە بەسەریان دەبرد.

ئەو، ئاواتەخوازبوو دووبارە بە دیداری بگاتەوە و ژوانی لەگەڵ ببەستێت و هەرەها باسی لەوکاتانە دەکرد کە خۆی لە وڵاتی جیبۆتی و ئانی لە عەدەن بوو.

ئەو، لەسەرەتا و تا کۆتایی چیڕۆکەکە، باس  لە خۆشەویستەکەی ئانی و، یادگارییەکانی و وردو درشتی ژیانی دەکات  و لەو جیابوونەوە تاڵ و بەئازارەی نێوانیان دەدوێت.

جیاوبوونەوەک کە زام و برینێکی ساڕێژنەکراوی هەمیشەیی لە دەروونیدا جێهێشت و ڕۆحی خستەئازارێکی بە سوێی نەبڕاوە و هەموو خەونەکانی تێک و پێک شکاند و ئاواتەکانی لە گۆڕنا و ڕێڕەوی ژیانی گۆڕی و گشت بەختەوەری و ئارامی و ئاسوودەیی و چێژێکی ژیان لەگەڵ جیابوونەوە لە ئانی لێی جیابوویەوە و هیچ لە کەسایەتی و بوونی نەمایەوە، جگە له پیاوێکی تەنیا و سەرگەردان و نامۆ و هێڵنجاوی و دابڕاو گۆشەگیرنەبێت.

ماوەتەوە بڵێم:

هێڵنج، بەرجەستەکەری دیدەنیگا و جیهان بینی و تێڕوانینە عەبەسیەکەی سارتەرە لەمەڕ بوون و گەردوون و ژیان و مرۆڤ و سارتەر  لەڕێگای کارەکتەری(ڕۆکینتان ئەنتوان)، فەلسەفە عەبەسییەکەی خۆی لە هێڵنج دا دەخاتەڕوو. “من کلیلی کەینونە و بوونی خۆم دۆزییەوە، کلیلی هێڵنجەکەم، کلیلی خودی ژیانم. لە ڕاستیدا ئەوەی لە دواییدا بە دەستم هێنا وەک ڕزگاربوونێک لەو عەبەسییەتە سەرەکیەدایه”.

هێڵنج وەک گەشتێکی سەختی ڕوکینتان ئەنتوانە. گەشتێک گوزارشتە لە ڕەتکردنەوەی گەڕانەوە بۆ ڕابردوو و لۆژیکی بوونی گەردوون و ڕووداو شتەکان و دووپاتکردنەوەیه لە فەوزایی بوونی وجوود و بێ مانایی ژیان.

سارتەر له هێڵنجدا دەیەوێت پێمان بڵێت لە هیچ و بێ مانایی و عەدەمەوە هاتووین بۆ ژیانێکی بێ ماناو بە پووچگەرێتی دەوردرا و  بەرە و عەدەمێکی بێ ماناو پووچیش دەڕۆینەوە و دەبینەوە بەهیچ و عەدەم.

هێڵنج پێمان دەڵێت خۆتان فریو مەدەن بەوەی ئەو ژیانە شوێنی ژیان و خۆشی و ئاسوودەیی و دڵنیاییە.

هەرگیز، لەو ژیانە،  مرۆڤ بە ئارامی و بێ هێڵنج و دوور له دڵەڕاوکێ و بێزاری ناژیت و ژیان بە عەبەسیەت و ئازار و نەهامەتی و تراجیدیا دەورورداوە و مرۆڤ کائینێکی خەفەتناک و گۆشەگیر و دابڕاوە و تەنیایی بوون سیمایەتی و هیچ ئایین و ئایینزا و ئایدۆلۆژیا و فیکر و ئایدیا و فەلسەفە و زانستێک و هیچ شتێک لە توانای دا نییە ئەو عەبەسیەت و ئازار و نەهامەتییەی ژیان لابەرێت و واتا بۆ ئەو ژیانە پووچ و بێ مانایە بدۆزێتەوە.

ئەی چارەسەر چییە وەک حەلێکی بوونگەرایی و  وجوودی بۆ ئەو وجودەی سارتەر لای پووچ و عەبەساوی و  بێ مانایە!؟

سارتەر لە ڕێگای پاڵەوانە نهلیستەکەیەوە، پێمان دەڵێت هەروەندەمان لەدەست دێت لەو ژیانە بێ ماناو پووچەیه، لە ڕێگای ئەدەب و  هونەر و مۆسیکەوە، تۆزێک ئارامی بۆ دەروون بگەڕێنینەوە و گەر تاقە دەروازەیەکی خەلاس و ڕێگایەکی ڕزگاربوونیش هەبێت، ئەوە جگە لە ئەدەب و هونەر و مۆسیک، چیتر نییە بتوانێت ببێت بەو هێزەی بەسەر نیگەرانی و قەڵەقە وجودییەکاندا زاڵ بێت.

………

شەماڵ بارەوانی




بە‌هاى داهێنان و پێگه‌ى داهێنه‌ر له‌ شیعری” ده‌روێش عه‌بدوڵا”ی گۆراندا.. نووسینی/عەتا قەرەداخی

“ده‌روێش عه‌بدوڵا” یه‌كێكه‌ له‌ شیعره‌ دیاره‌كانی گۆرانی شاعیر كه‌ پێشكه‌شی كردووه‌ بۆ فریشته‌ى مۆسیقا. ئایا به‌ لاى گۆرانه‌وه‌ فریشته‌ى مۆسیقا كێیه‌؟ ده‌شێ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ وه‌ها تێبگه‌ین كه‌ مه‌به‌ست له‌ فریشته‌ى مۆسیقا ده‌روێش عه‌بدوڵایه‌. یان ئه‌گه‌ر مه‌به‌ست له‌ فریشته‌ى مۆسیقا ده‌روێش عه‌بدوڵا نه‌بێت، كه‌واته‌ ئه‌م ده‌قه‌ پێشكه‌ش به‌ كێ كراوه‌؟ وه‌كو له‌ په‌راوێزى ده‌قه‌كه‌دا هاتووه‌ ده‌روێش عه‌بدوڵا شمشاڵ ژه‌نێكی به‌هره‌دار بووه‌و زۆربه‌ى كات له‌ هه‌ورامان ژیاوه‌ یان بینراوه‌. بێگومان ژیانی ئه‌م شمشاڵ ژه‌نه‌ هاوسه‌رده‌می گۆران بووه‌و به‌ئاشكرا دیاره‌ كه‌ گۆران زۆر پێی سه‌رسام بووه‌و شیكردنه‌وه‌ى ده‌قه‌كه‌ش به‌باشی ئه‌وه‌ ئاشكرا ده‌كات. هه‌رچه‌نده‌ ده‌شێ دواتر باسی په‌یوه‌ندى نێوان ئه‌م ده‌روێش عه‌بدوڵایه‌و گۆران خۆى له‌سه‌ر ئاستی داهێنان بكه‌ین و ده‌شێ ده‌روێش عه‌بدوڵا وه‌كو ده‌مامكێك به‌كارهاتبێت و ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌ ئاخاوتنی گۆران بێت له‌باره‌ى خۆیه‌وه‌ له‌ ژێر ده‌مامكی ده‌روێش عه‌بدووڵادا، كه‌ ده‌شێ گۆران ئه‌وه‌ى به‌ هوشیارییه‌وه‌ كردبێت، یان له‌ نائاگاییه‌وه‌ جۆرێك له‌ هه‌ست كردن به‌ گرنگی نه‌دان به‌ پێگه‌ى ئه‌وى داهێنه‌ر له‌ لایه‌ن خه‌ڵكیه‌وه‌ په‌ڵنه‌رى به‌رهه‌مهێنانی ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌ بێت.
ناونیشانی ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌ ناوێكی ناسراوه‌ كه‌ له‌ دوو وشه‌ پێكهاتووه‌ (ده‌روێش عه‌بدوڵا)، كه‌ ناوى كه‌سه‌. ئایا وشه‌ى ده‌روێش لێره‌دا ناوى یه‌كه‌می ئه‌و كه‌سه‌یه‌و عه‌بدوڵا ناوى دووه‌مه‌ یان ده‌روێش خاسێت و ناونیشانی ئه‌و كه‌سه‌یه‌. دیاره‌ له‌ ده‌قه‌كه‌دا ئه‌مه‌یان ئاشكرا نیه‌و زمانی ده‌قه‌كه‌ش له‌م باره‌یه‌وه‌ زانیارییه‌ك پێشكه‌ش ناكات. ده‌كرێ وشه‌ى ده‌روێش ناو بێت هه‌مان شێوه‌ى عه‌بدوڵا، هه‌روه‌ك له‌وانه‌یه‌ وشه‌ى ده‌روێش ئه‌گه‌رچی ناوه‌ به‌ڵام رۆڵی ئاوه‌ڵناو ببینێت و وه‌سفی ناوێكی تر بكات. مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وشه‌ى ده‌روێش ده‌شێ ناسنامه‌ى ئاسایی ئه‌و كه‌سه‌ یان كارو پیشه‌كه‌ى ده‌ربخات كه‌ ده‌روێشه‌. ده‌روێش به‌ كه‌سانی شوێنكه‌وتووى رێبازى ته‌سه‌وفی قادرى ده‌گوترێت كه‌ نزمترین پله‌یه‌ له‌ پله‌به‌ندیی پێكهاته‌ى هه‌ره‌می قادریداو تا ئه‌ندازه‌یه‌كی ئاشكراش وشه‌ى ده‌روێش له‌ ئاستی كۆمه‌ڵایه‌تیدا ده‌لاله‌تی شوێنكه‌وتوو، پاشكۆ، ئاستی هوشیارى نزم هه‌ڵده‌گرێت و كه‌سێكه‌ كوێرانه‌ بڕواى به‌ شێخه‌كه‌ى هه‌یه‌و هه‌میشه‌ له‌ خزمه‌تیدایه‌و ره‌تكردنه‌وه‌ى نییه‌و له‌ هه‌موو شتێكدا پشت به‌ شێخه‌كه‌ى ده‌به‌ستێت و شێخ له‌ روانینی ئه‌وه‌وه‌ پێگه‌ى باڵاى هه‌یه‌و پیرۆزه‌ هه‌مان شێوه‌ى پیرۆزى خوداو پێغه‌مبه‌ر. هه‌روه‌ك ده‌روێش ماناى بێ لانه‌یی و به‌ هه‌موو شتێك رازى و دێوانه‌ییش ده‌گه‌یه‌نێت. كه‌ پێ ده‌چێت وشه‌ى ده‌روێش له‌ ناونیشانی ده‌قه‌كه‌دا زیاتر ئه‌م دێوانه‌یی و بێ باكی و ڕه‌وته‌نیه‌ بگه‌یه‌نێت. بێگومان ئه‌گه‌ر پاشخانی‌ مێژووییه‌ى (ده‌روێش عه‌بدوڵا)ش نه‌زانین به‌ تایبه‌تی ئه‌وه‌ى كه‌ له‌ كوێ ژیاوه،‌ هێشتا ده‌قه‌كه‌ ئه‌وه‌مان بۆ ئاشكرا ده‌كات كه‌ ئه‌م كه‌سه‌ شمشاڵ ژه‌ن بووه‌و له‌و وه‌سف و ناساندنه‌ى له‌ ڕێگاى زمانی ده‌قه‌كه‌وه‌ بۆى ده‌كرێت شوناسی ئه‌م كه‌سه‌مان وه‌كو كه‌سێكی شاره‌زاو لێهاتووى بواى ئاوازى ره‌سه‌نی كوردى بۆ ئاشكرا ده‌بێت.
ئاشكرایه‌ له‌ ڕێگاى ناونیشانه‌وه‌ ده‌رگاى ده‌قه‌كه‌ ده‌كرێته‌وه‌و به‌ره‌و نێو بنیادى پێكهێنه‌رانه‌ى ده‌قه‌كه‌ شۆڕده‌بینه‌وه‌. له‌ پێشه‌كیدا پێویسته‌ رووناكی بخه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌و بارودۆخ و هه‌لومه‌رجه‌ گشتیه‌ى كه‌ ئه‌و گوتاره‌ شیعریه‌ى به‌رهه‌مهێناوه،‌ كه‌ ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌ى بۆ ده‌گه‌ڕێته‌وه،‌ یان په‌یوه‌سته‌ پێیه‌وه‌. ئه‌گه‌ر سه‌یرى ئه‌و بارودۆخه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و كه‌لتووریه‌ بكه‌ین كه‌ ده‌قه‌كه‌ى تێدا به‌رهه‌مهاتووه‌، كه‌ ساڵانی سی و چل و په‌نجاكانی سه‌ده‌ى رابردووه‌، بارودۆخێكی ناجۆرو دواكه‌وتوو پڕ له‌ كێشه‌، خاسێتی ئه‌و قۆناغەو ئەو زه‌مینه‌یه‌ بووه‌ كه‌ ده‌قه‌كه‌ى تێدا به‌رهه‌مهاتووه‌. له‌ رووى پاشخانی ئه‌ده‌بیه‌وه‌ له‌پێش هاتنی به‌رهه‌مهێنی ئه‌م ده‌قه‌دا به‌راورد به‌ بارودۆخی گشتی زه‌مینه‌ى به‌رهه‌مهێنانی ده‌قه‌كه،‌ سامانێكی تا ئه‌ندازه‌یه‌ك باش یان ده‌وڵه‌مه‌ندى شیعرى كلاسیكی و به‌رهه‌می شیعرى مه‌وله‌ویش هه‌بووه‌ كه‌ به‌شێك له‌ خاسێت و بنه‌ماكانی شیعرى ڕۆمانسی تێدایه‌ ئه‌گه‌ر هه‌موو بنه‌ماكانیشی تێدا نه‌بێت، کە ئاماده‌بوونی هه‌بووه‌. ئه‌وه‌ش ڕێگا خۆشكه‌ربووه‌ بۆ ئه‌وه‌ى له‌ قۆناغی كلاسیكی بنیادنراو له‌سه‌ر پایه‌ى عه‌قڵ یان به‌هه‌می شیعرى كلاسیكی بارگاوى كراو به‌ به‌رهه‌می عه‌قڵ و فیكر، هه‌نگاو به‌ره‌و رۆیشتن بۆ لاى جیهانی خه‌یاڵ هه‌ڵبهێنرێت، كه‌ ئه‌و جیهانه‌ش به‌ وێنه‌و جوانی و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سرووشت و بۆ زاتی شاعیر یان بۆ پانتایی ژیانی تاكه‌كه‌س و تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی بارگاوى كراوه‌. ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌ له‌م هه‌لومه‌رج و بارودۆخه‌دا به‌رهه‌م دێت.
به‌ دواى ئه‌مه‌دا دێینه‌ سه‌ر خستنه‌ڕوو، نمایشكردن له‌ ده‌قه‌كه‌دا كه‌ ئه‌ویش به‌ چه‌ند قۆناغێك ئه‌نجام ده‌درێت. قۆناغی یه‌كه‌م قۆناغی تێبینی كردنی ده‌قه‌كه‌یه‌ له‌وه‌ى كه‌ شێوازى ده‌قه‌كه‌ چۆنه‌، نه‌خشه‌ یان بنیادى ده‌قه‌كه‌ و پێكهاته‌و قه‌باره‌ى دێڕه‌كان و كێش و سه‌روا چیه‌. شێوه‌ى یان فۆرمی ده‌قه‌كه‌ له‌ هه‌شت كۆپله‌ پێكهاتووه‌، پێنج كۆپله‌ى یه‌كه‌م له‌ چوار نیوه‌ دێڕ پێكدێن و دوو كۆپله‌ى كۆتایی هه‌ریه‌كه‌ له‌ سێ نیوه‌ دێڕ پێكدێن. قه‌باره‌ى دێڕه‌كان مامناوه‌ندن. بێگومان هه‌ر لێره‌دا ده‌شێ باسی ئیقاعی ده‌ره‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌ بكه‌ین كه‌ بریتیه‌ له‌ كێش و سه‌رواو به‌حرو…. كێشى دێڕه‌كانی جۆراو جۆره‌و له‌ نێوان چوارده‌و پانزه‌و شانزه‌ بڕگه‌یدایه‌. سه‌روا جۆراوجۆره‌و نیوه‌دێڕى یه‌كه‌م و سێیه‌م، نیوه‌دێڕى دووه‌م و چواره‌م هاوسه‌روان، بێجگه‌ له‌ دوو كۆپله‌ى كۆتاییدا كه‌ له‌سێ نیوه‌دێڕ پێكهاتوون. نیوه‌دێڕى یه‌كه‌م و سێیه‌م هاوسه‌روان. له‌ كۆى بیست و شه‌ش نیوه‌دێڕ سه‌رواى شانزه‌ نیوه‌دێڕ ده‌نگه‌ بزوینه‌كانن كه‌ بریتین له‌ پیت یان ده‌نگه‌كانی (ێ، ا، ه‌، ى).
له‌ رووى زمانه‌وه‌ ئاشكرایه‌ شیعرى ڕۆمانسی له‌ دوو ئاستدا سنوور له‌گه‌ڵ شیعرى كلاسیك داده‌نێت، یه‌كه‌میان له‌ روانگه‌ى ناوه‌رۆكه‌وه‌ كه‌ له‌ رووبه‌رى گشتیه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ رووبه‌رى خودو خود-زات ده‌دوێنێت و گوزارشت له‌ خود ده‌كات. له‌ روانگه‌ى شێوه‌و زمانه‌وه‌ شێوه‌ى شیعرى كلاسیكی كوردى كه‌ له‌ سه‌ر كێشه‌كانی فه‌راهیدى یان مه‌سنه‌وى فارسی نووسراوه‌، به‌جێده‌هێڵیت و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ زمانی پاراوى كوردى و بۆ كێشی په‌نجه‌، كێشی ئازاد كه‌ ئه‌میش به‌ جۆرێك ره‌سه‌نایه‌تیه‌كی كوردى هه‌یه‌و كێشی فۆلكلۆرى كوردى و كێشی گاتاكانی په‌یامی ئایینی زه‌رده‌شتیه‌. كه‌واته‌ لێره‌وه‌ له‌ رووى ناوه‌رۆك و شێوه‌یشه‌وه‌ ئه‌م ده‌قه‌ ده‌قێكی ڕۆمانسیه‌و به‌ زمانێكی كوردى پاراو نووسراوه‌ سه‌ربارى بوونی هه‌ندێ وشه‌ى عه‌ره‌بی کە بەجوانی خاسێتی كوردییان پێدراوە وه‌كو (حوزن، ماته‌م، عومر، حه‌سرەت‌،..)، له‌گه‌ڵ ناوه‌رۆكێكدا كه‌ گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ ناو پێكهاته‌ى خود و ئه‌وه‌ش هه‌رچه‌نده‌ وه‌كو دواندنی كه‌سی به‌رامبه‌ر له‌ كه‌سێتی ده‌روێش عه‌بدوڵادا باس ده‌كرێت به‌ڵام گۆران له‌ خۆى ده‌دوێت و ده‌روێش عه‌بدوڵا ده‌مامكێكه‌ و له‌ پشتیه‌وه‌ گۆران راوه‌ستاوه‌. واته‌ شاعیر باسی خۆى ده‌كات. بنیادى رسته‌ى ئه‌م ده‌قه‌ رسته‌ى راگه‌یاندن و داواكاریه‌. كه‌ ئه‌ویش په‌یوه‌ندى هه‌یه‌ به‌ خستنه‌ڕوو یان نمایشكردنی بابه‌تى ده‌قه‌كه‌وه‌و پاشانیش به‌ جۆرێك ڕێگا دۆزینه‌وه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ بارێكی هاوسه‌نگ كه‌ وه‌كو چاره‌سه‌ى كێشه‌كه‌ ده‌رده‌كه‌وێت، یان وه‌كو راوه‌ستان له‌ شوێنێكداو له‌وێوه‌ ئاماژه‌دان بۆ ئاینده‌ هه‌یه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش زیاتر له‌ ئاستی نه‌بینراو یان نادیاردا ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ بنیادى ئیحایی- ئاماژه‌یی یان ئاماژه‌دان.
بۆ تێگه‌یشتن له‌ ناوه‌رۆكی ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌ پێویسته‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ نێو بنیادى ده‌قه‌كه‌و له‌ ڕێگاى شیكردنه‌وه‌ى ده‌قه‌كه‌وه‌ بۆ یه‌كه‌ى ده‌لالی و وێنه‌و بیرو بابه‌ت و هه‌ڵوێست و و دابه‌شكردنی ده‌قه‌كه‌ بۆ ڕه‌گه‌زو به‌ش و پێكهاته‌ى زمانی له‌ ناو و راناو و فرمان و ئاوه‌ڵناو و ئاوه‌ڵكارو رۆڵ و كاریگه‌رى هه‌ریه‌كه‌ له‌مانه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی ماناو ناوه‌رۆك و پرسیارو جیهانبینی ده‌قه‌كه‌دا دیاری بکەین. وه‌كو پێشتر گوتمان ده‌قه‌كه‌ له‌ حه‌وت كۆپله‌و بیست و شه‌ش نیوه‌دێڕ پێكدێت و قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ به‌ ناوى كه‌سی یه‌كه‌می تاكه‌وه‌و به‌ راناوى لكاوى (م) ده‌دوێت كه‌ دیاره‌ ئه‌ویش كه‌سێتی شاعیر خۆیه‌تی. ئه‌وه‌ش له‌م ده‌ربڕینانه‌دا ده‌رده‌كه‌وێت (حه‌زم كرد، ببیه‌م، به‌دیم كرد، ئه‌زانم، ئه‌وه‌نده‌م، كورده‌واریم، چۆڵم، رۆحم، كڵۆڵم). له‌م ده‌قه‌دا ته‌نیا یه‌كجار قسه‌كه‌ر به‌ راناوى لكاوى كه‌سی یه‌كه‌می كۆ ده‌دوێت واته‌ (ن) ئه‌مه‌ش زیاتر ده‌رچوونه‌ له‌ بنه‌ماى قسه‌كه‌رى ده‌قی ڕۆمانسی كه‌ ده‌شێ ئه‌و تاكه‌ به‌كارهێنانه‌ش به‌رهه‌می نه‌ست بێت به‌ كاریگه‌رى نه‌ریتی ده‌ره‌وه‌ى ده‌قه‌كه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ى تاكه‌كه‌سی خاوه‌ن شوناس درووست نه‌بووه‌ به‌رده‌وام كه‌سه‌كان به‌ ناوى كۆ، یان هه‌مووانه‌وه‌ قسه‌ ده‌كه‌ن، واته‌ به‌ راناوى كه‌سی یه‌كه‌می كۆ. قسه‌كردنی كه‌سی یه‌كه‌م و به‌ ده‌مامك كردنی ده‌روێش عه‌بدوڵا بریتیه‌ له‌ گوزارشتكردنی شاعیر له‌ زاتی خۆى كه‌ ئه‌وه‌ش ناوه‌رۆكی ڕۆمانسیانه‌ى ده‌قه‌كه‌ نیشان ده‌دات. هه‌ر لێره‌وه‌ ده‌توانین بڵێن ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌ له‌سه‌ر هه‌ردوو ئاستی شێوه‌و ناوه‌رۆك ده‌قێكی ڕۆمانسیه‌.
قسه‌كه‌ر له‌ كۆپله‌ى یه‌كه‌مدا له‌ ڕێگاى دواندنی ده‌روێش عه‌بدوڵاوه‌ بارى ئه‌وى ده‌روێش وه‌كو شمشاڵ ژه‌نێك ده‌خاته‌ روو، چ له‌ ئاستی بینراو و چ له‌ ئاستی نه‌بینراودا ئەو باسی داهێنه‌ڕێك ده‌كات و له‌وه‌ ده‌دوێت كه‌ ئه‌و داهێنه‌ره‌ له‌ چ باڕێكی پڕ له‌ خه‌م و نیگه‌رانیدا ده‌ژى، له‌ هه‌مان كاتدا حه‌زو ئاره‌زووى خۆى بۆ بیستنی به‌سته‌یه‌كی پڕ له‌ خه‌م و ماته‌م نیشان ده‌دات. قسه‌كه‌ر له‌ وه‌سفی روخسارى ده‌روێش عه‌بدوڵادا له‌ ڕێگاى ئاوه‌ڵناوى زه‌رده‌وه‌ كه‌ بۆ وه‌سفی ره‌نگی ئه‌و به‌كارى هێناوه‌، وێنه‌ى كه‌سێكمان بۆ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات كه‌ لاوازو بێتاقه‌ت و خه‌مباره‌ یان نه‌خۆشه‌، هه‌روه‌ك باسی شێوه‌ى ده‌ست و شمشاڵی ئه‌م كه‌سه‌ شمشاڵ ژه‌نه‌ ده‌كات ئه‌ویش له‌ ڕێگاى ئاوه‌ڵناوى كزه‌وه‌. هه‌ر لێره‌دا حه‌زو ئاره‌زووى خۆى له‌م كاته‌دا ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ بیستنی ئاوازێكه‌ گوزارشت له‌ خه‌م و نێگه‌رانی و ماته‌م بكات. ئێستا ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ وه‌سف ده‌كرێت، واته‌ كه‌سێتی ده‌روێش به‌ خه‌مبار و بێزار نیشان ده‌درێت. هاوكات ئه‌می قسه‌كه‌ر و هه‌م بینه‌رى ئه‌و كه‌سێتیه‌و روخسارى خه‌مگینی، ناڕاسته‌وخۆ گوزارشت له‌ بارى ده‌روونی خۆیشی ده‌كات كه‌ دیسان ئه‌میش خه‌مبارو بێزاره‌، هه‌ربۆیه‌ ئاره‌زووى بیستنی به‌سته‌یه‌كی پڕ له‌ خه‌م و په‌ژاره‌ى هه‌یه‌. لێره‌دا له‌ ئاستی قوڵدا جۆرێك له‌ لێكچوون و هاوته‌ریببوون له‌ نێوان قسه‌كه‌ر، واته‌ شاعیرو ده‌روێشدا هه‌یه‌ كه‌ هه‌ردووكیان خه‌مبار و بێزارن. ئه‌میان ده‌توانێت له‌ گه‌روى شمشاڵه‌كه‌یه‌وه‌ گوزارشت له‌ خه‌مبارییه‌كه‌ى خۆى بكات، ئه‌ویشیان په‌رۆشی گوێگرتنه‌ له‌ به‌سته‌یه‌كی خه‌مبار كه‌ له‌ گه‌رووى شمشاڵه‌كه‌ى ئه‌وه‌وه‌ بێته‌ ده‌رێ. ئه‌ویان به‌ ژه‌نینی شمشاڵه‌كه‌ى خه‌مه‌كانی به‌با ده‌دات، ئه‌میان به‌ وێگرتن له‌و ئاوازه‌ ره‌سه‌نانه‌ى له‌ گه‌روى شمشاڵه‌كه‌وه‌ دێنه‌ ده‌رێ رۆحی بڵند ده‌بێت و به‌ره‌و ئاستی پاكژبوونه‌وه‌ ده‌چێت.
له‌ كۆپله‌ى یه‌كه‌می ده‌قه‌كه‌دا شاعیر ده‌ڵێت:
به‌ ره‌نگی زه‌ردو شێوه‌ى ده‌ست و شمشاڵی كزا، ده‌روێش
حه‌زم كرد به‌سته‌یه‌ك ببیه‌م سه‌راسه‌ر حوزن و ماته‌ بێ،
له‌ سیماتا به‌دیم كرد هه‌یكه‌لی عومرێكی حه‌سره‌تكێش،
وه‌ها دیاره‌ كه‌ به‌ختت ئاشیانی بلبلی خه‌م بێ!..
ئه‌می قسه‌كه‌ر ڕاسته‌وخۆ ده‌روێش ده‌دوێنێت و باسی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌ سیماى ئه‌ودا ته‌مه‌نی پڕ له‌ خه‌م و ئازارى ئه‌و ده‌بینێت و ئه‌وه‌ ده‌خوێنێـه‌وه‌ كه‌ چ ژیانێكی پڕ له‌ نه‌هامه‌تی به‌سه‌ر بردووه‌و چ به‌ختێكی ره‌شی هه‌یه‌. لێره‌دا قسه‌كه‌ر ڕاسته‌وخۆ له‌و هۆكارو پاڵنه‌ره‌ ده‌دوێت كه‌ وایان له‌ ده‌روێش كردووه‌ كه‌ به‌ شمشاڵه‌كه‌ى ئه‌و ئاوازه‌ خه‌مبارانه‌ بژه‌نێت. واته‌ پاڵنه‌رى به‌رهه‌مهێنانی ئه‌و ئاوازانه‌ له‌ ڕاستیدا ژیانی پڕ له‌ چه‌رمه‌سه‌رى و پڕ كاره‌ساتی ده‌روێشه‌. لێره‌وه‌ ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ به‌رهه‌م دێت كه‌ هه‌موو داهێنانێك ژان و خه‌مێك له‌ پشتیه‌وه‌یه‌و هه‌ر به‌و پێیه‌ش مرۆڤی داهێنه‌ر خاوه‌نی خه‌م و ژانی تایبه‌تیه‌. داهێنان گوزارشتكردنه‌ له‌و خه‌م و ژانه‌ تایبه‌تیانه‌ به‌ڵام له‌وه‌ گرنگتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ چ ڕێگایه‌كی هونه‌رى ئه‌و خه‌م و ژانه‌ تایبه‌تیانه‌ وه‌ها ده‌رده‌بڕرێن هه‌موو تاكێك هه‌ست بكات خه‌م و ژانه‌كانی ئه‌ون.
هه‌روه‌ك له‌ ڕێگاى وێنه‌كانی” به‌سته‌یه‌ك له‌ حوزن و ماته‌م، هه‌یكه‌لی عومرێكی حه‌سره‌تكێش، ئاشیانی به‌ختی خه‌م”ه‌وه‌ نه‌ك هه‌ر دیمه‌ن، به‌ڵكو بوون و گه‌وهه‌رو شوناسی ده‌روێش عه‌بدوڵا نیشان ده‌دات. به‌گشتی ئاوه‌ڵناوه‌كانی(زه‌رد، كز، حوزن، ماته‌م، حه‌سره‌ت، خه‌م) و فرمانه‌كانی (بێ، ه‌) و راناوه‌كانی (م، ت) وه‌كو ڕه‌گه‌زه‌ زمانیه‌كانی ئه‌م كۆپله‌یه‌ كه‌ ده‌شێ هه‌مان ئه‌م شێوه‌ ڕه‌گه‌زانه‌ رووبه‌ڕێكی فراوانی ده‌قه‌كه‌ داگیر بكه‌ن، به‌شدارى ده‌كه‌ن له‌به‌رهه‌مهێنانی ناوه‌رۆك یان ئاماژه‌یه‌كدا كه‌ به‌ره‌و خاڵێك ئاراسته‌ ده‌كرێت كه‌ بێئومێدیه‌. ئه‌مه‌ش له‌ ئاستێكی قوڵتردا ئاماژه‌ بۆ كۆتایی یان نه‌توانینی به‌ده‌ستهێنانی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌ گوێره‌ى ئه‌و كه‌سێته‌ پێویسته‌، ئه‌ویش گوزارشتكردنی خه‌مبارانه‌یه‌ له‌ خۆى و له‌وێشه‌وه‌ دابه‌زینێك له‌ ئیقاعی ده‌نگدا به‌رهه‌م دێت كه‌ وشه‌كانی (خه‌م و ماته‌م و حه‌سره‌ت) به‌رهه‌می ده‌هێنن و ئیحاى رووداوێك ده‌ده‌ن كه‌ به‌دوایاندا بێت كه‌ ئه‌ویش مردنه‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا ئه‌و ئاوازه‌ى له‌ گه‌رووى شمشاڵه‌كه‌وه‌ دێته‌ ده‌ره‌وه‌ سه‌ربارى بارگاوى بوونی به‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی كۆتاییهاتن و مردن، هاوكات خودى ئاوازه‌كه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ جوڵه‌ى په‌نجه‌و بینخواردنه‌وه‌ى ده‌روێشدا به‌رهه‌م دێت، ئاماژه‌یه‌ك بۆ به‌رده‌وامی ژیان ده‌كات و ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ سه‌ربارى فه‌زاى ماته‌م و مه‌رگه‌سات ئامێز، له‌ گه‌وهه‌رى ئاوازه‌كاندا هێشتا ژیان به‌رده‌وامه‌ و جوڵه‌ هه‌یه‌، كه‌ ده‌شێ له‌م بارى رووه‌و دابه‌زینه‌ى ماناو ده‌لاله‌تی ده‌قه‌كه‌وه‌ هێشتا پاڵنه‌ڕێك هه‌بَیت به‌ره‌و رابوونه‌وه‌و وزه‌به‌خشین به‌ ژیان.
لێرەدا ره‌نگه‌ ئه‌و پرسیاره‌ سه‌رهه‌ڵبدات: ئایا به‌ڕاستی ئه‌م كه‌سێته‌ى كه‌ له‌م ده‌ستپێكه‌دا باس ده‌كرێت و داهێنه‌رو ده‌ست ره‌نگینه‌ له‌ ژه‌نینی چه‌ندین ئاوازدا، له‌ به‌ر خراپی بارى ژیانه‌ كه‌ وا زه‌ردو خه‌مبارو حه‌سره‌تكێشه‌؟ یان له‌ڕاستیدا له‌به‌رئه‌وه‌یه‌ كه‌ كاره‌كه‌ى ئه‌و له‌و زه‌مینه‌و بارودۆخه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌دا كه‌ هه‌م ئه‌و ئاوازانه‌ى تێدا ده‌ژنرێت و هه‌م ده‌قه‌كه‌ى تێدا به‌رهه‌م ده‌هێنرێت، به‌هاو نرخێكی بۆ دانانرێت و به‌و پێیه‌ش به‌رهه‌مهێنی ئاوازه‌كانیش پێگه‌یه‌كی ئه‌وتۆى پێنادرێت و ره‌نگه‌ به‌ كه‌مبه‌هاو په‌راوێزیش دابنرێت؟ له‌ ده‌ستپێكی ده‌قه‌كه‌دا جۆرێك له‌ هاوته‌ریببوون یان هاوڕێكى له‌ نێوان (به‌ ره‌نگی زه‌رد و شێوه‌ى ده‌ست و شمشاڵی كزا) و (به‌سته‌یه‌ك سه‌راسه‌ر حوزن و ماته‌م بێ) هه‌یه‌. ئاشكرایه‌ هاوته‌ریبوون ته‌كنیكێكی ئه‌ده‌بیه‌ كه‌ بیرۆكه‌كان پێكه‌وه‌ ده‌به‌ستێت له‌ ڕێگاى بنیادى هاوشێوه‌ى رسته‌وه‌ یان له‌ ڕێگاى بنیادى رێزمانی و دووباره‌ بوونه‌وه‌ى وشه‌، ده‌سته‌واژه‌، یان بیرۆكه‌وه‌. ئه‌م دووباره‌بوونه‌وه‌یه‌ش ئه‌و بیرۆكانه‌ پێكه‌وه‌ ده‌به‌ستێت كه‌ گفتوگۆده‌كرێن له‌ ده‌قێكداو یارمه‌تی ڕێكخستنی بیرۆكه‌كان ده‌دات و ده‌بێته‌ هۆى له‌ بیرنه‌چوونه‌وه‌یشیان. ئێستا له‌م نموونه‌ى سه‌ره‌وه‌دا كه‌ ئاماژه‌مان بۆ كرد هه‌م لێكچوونی بنیادى هه‌یه‌، هه‌م دووباره‌كردنه‌وه‌ى هه‌مان بیرۆكه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌وه‌ش به‌ مه‌به‌ستی زیاتر ڕێكخستنی ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ كه‌ ده‌ست و په‌نجه‌ى لاواز ئاوازى خه‌مبار به‌رهه‌م دەهێنێت و دووباره‌كردنه‌وى ئه‌و بنیاده‌ش بۆ زیاتر ده‌رخستنی بیرۆكه‌كه‌و له‌ بیرنه‌چوونه‌وه‌یه‌تی كه‌ دواجار ده‌بێته‌ به‌شێك له‌ جیهانبینی گشتی ده‌قه‌كه‌.
كۆپله‌ى دووه‌می ده‌قه‌كه‌ به‌جۆرێك وه‌ڵامی ئه‌م پرسارانه‌ ده‌داته‌وه‌، كه‌ له‌ كۆپله‌ى یه‌كه‌مداو له‌ ئاستی سیمانتیكیدا به‌رزده‌كرێنه‌وه‌، كاتێ ده‌ڵێت
به‌ڵێ، دیاره‌، له‌ناو قه‌ومی به‌سیتا قه‌درى سنعه‌تكار
وه‌كو و عه‌كسی قه‌مه‌ر وایه‌ له‌ناو حه‌وزێكی لیخندا ،
به‌ڵام ته‌ختی روفاه و تاجی حورمه‌ت میلله‌تی هوشیار
به‌ ئوستادێ ئه‌دا وه‌ك تۆ له‌ناو شمشاڵی كون كوندا
قسه‌كه‌ر له‌م كۆپله‌یه‌دا، باسی بارودۆخێكمان بۆ ده‌كات كه‌ ڕاسته‌وخۆ تێده‌گه‌ین بارودۆخی كۆمه‌ڵگه‌كه‌ى ده‌روێش عه‌بدوڵایه‌ كه‌ ده‌قه‌كه‌ له‌و ده‌دوێت. ئایا چ جۆره‌ بارودۆخێكه‌؟ بێگومان بارودۆخێكی دواكه‌وتووه‌، كه‌ له‌ ده‌قه‌كه‌دا ئه‌و باره‌ به‌ ” قه‌ومی به‌سیت” وه‌سف ده‌كرێت، كه‌ ده‌شێ مه‌به‌ست له‌ قه‌ومی به‌سیت، كۆمه‌ڵگه‌ى دواكه‌وتوو یان كۆمه‌ڵگه‌ى په‌راوێزى مێژوو بێت. هه‌روه‌ك له‌ دێڕى یه‌كه‌مدا دانانی( قه‌ومی به‌سیت) له‌پاڵ (قه‌درى سنعه‌تكار)دا بنه‌ماى دووانه‌ى دژیان هه‌یه‌و هاوكات جۆرێكیشه‌ له‌ ئۆكسیمۆرۆن واته‌ پێكه‌وه‌ كۆكردنه‌وه‌ى دوو زاراوه‌ یان دوو دربڕینی ناكۆك و دژ پێكه‌وه‌ كه‌ ئه‌وه‌ش له‌ ئاستی قوڵدا ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ هه‌ڵده‌گرێت كه‌ دژو ناكۆكه‌كانیش ته‌واوكه‌رى یه‌كترن و راگرى هاوسه‌نگی و هارمۆنیان له‌ گه‌ردووندا. له‌ پشتی ئه‌م له‌پاڵ یه‌كتردانانه‌ى دوو بۆچوونی ناكۆك ئه‌و پرسیاره‌ سه‌رهه‌ڵده‌دات: ئایا ده‌شێ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى دواكه‌وتوودا داهێنان بكرێت؟ ئه‌گه‌ر داهێنانیش كرا، ئایا ده‌شێت كۆمه‌ڵگه‌ى نه‌خوێنده‌وار له‌ به‌هاو گرنگی ئه‌و داهێنانه‌ تێبگات و نرخی پێبدات؟ هه‌روه‌ك له‌ ڕێگاى لێكچوونه‌وه‌ قه‌درى سنعه‌تكار ده‌چوێنرێت به‌ عه‌كسی قه‌مه‌ر له‌ناو حه‌وزێكی لیخندا. بێگومان له‌ رووى سرووشتیه‌وه‌ وه‌ها سه‌یر ده‌كرێت سنعه‌تكار كه‌ هه‌موو جۆره‌ داهێنه‌رێك ده‌گرێته‌وه‌، له‌ نێو كۆمه‌ڵگه‌دا رێزى زۆرى لێ بگیرێت، به‌ڵام له‌م لێكچواندنه‌دا به‌هاو رێزگرتن له‌وى سنعه‌تكار هه‌مان به‌ها یان هه‌مان جوانی مانگی هه‌یه‌ كه‌ له‌ نێو حه‌وزێكی لیخندا سه‌یرى بكه‌یت، كه‌ دیاره‌ مانگ نه‌ك هه‌ر وه‌كو خۆى به‌ جوانی ده‌رناكه‌وێـت و نابینرێت به‌ڵكو ناشیرین و نادڵگیریش ده‌رده‌كه‌وێت.، هۆكاره‌كه‌شی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ وێنه‌ى مانگ له‌ناو حه‌وزدا، له‌بارێكدا حه‌وزه‌كه‌ش لیخن بێت، هه‌رگیز ناشێت ئه‌و جوانیه‌ى مانگ بێت كه‌ مانگ له‌ڕاستیدا هه‌یه‌تی به‌ تایبه‌تی مانگی چوارده‌و له‌ ئاسمانێكی ساماڵدا، چونكه‌ ئه‌وه‌ى ناو حه‌وزه‌كه‌ وێنه‌ى دووه‌مه‌و هه‌میشه‌ وێنه‌ى دووه‌م یان كۆپی ناگاته‌ ئه‌سڵه‌كه‌ ئه‌مه‌ له‌بارى یه‌كه‌مدا. له‌ بارى دووه‌مدا، وێنه‌ى مانگ له‌ ناو حه‌وزێكی روون و خاوێندا سه‌یر ناكرێت، به‌ڵكو له‌ناو حه‌وزێكی لێڵ یان لیخندا سه‌یر ده‌كرێت كه‌ ناشێت به‌باشی ببینرێت. هه‌روه‌ك لێرەدا، له‌ ئاستێكی تردا جۆرێك له‌ خواستن هه‌یه‌ كاتێ حه‌وزى لیخن ده‌كرێت به‌ زه‌مینه‌ بۆ ئه‌وه‌ى سه‌یرى مانگی تێدا بكرێت. حه‌وز لێچووه‌، ئاوێنه‌ له‌وچووه‌ كه‌ ناوى نه‌هاتووه‌، بوارى لێكچوون بینینه‌. هه‌روه‌ها داهێنه‌ر لێچووه‌، مانگ له‌وچووه‌، بوارى لێكچوون دره‌وشانه‌وه‌و تیشكدانه‌وه‌یه‌. واته‌ هه‌رچۆن مانگ تیشك ده‌داته‌وه‌و ده‌دروشێته‌وه‌، داهێنه‌ریش به‌هه‌مان شێوه‌ رووناكی په‌خش ده‌كات و ده‌دروشێته‌وه‌. لێره‌دا داهێنه‌ر یان سنعه‌تكار له‌ رووى ماناوه‌ هاوته‌ریبه‌ له‌گه‌ڵ مانگدا، هه‌روه‌ك حه‌وز هاوته‌ریبه‌ له‌گه‌ڵ ئاوێنه‌دا كه‌ هه‌ردووكیان بیرۆكه‌ى پێچه‌وانه‌كردنه‌وه‌ى وێنه‌ هه‌ڵده‌گرن.
له‌پشتی ئه‌م وێنانه‌وه‌ لێكچوونێكی ده‌رنه‌بڕراو له‌ نێوان قه‌ومی به‌سیت و حه‌وزى لیخندا درووست ده‌بێت كه‌ ئه‌گه‌ر سنعه‌تكار مانگی دره‌وشاوه‌ بێت، ئه‌وا حه‌وزى لێخن كۆمه‌ڵگه‌ى دواكه‌وتووه‌، كه‌ هه‌رچۆن وێنه‌ى قه‌شه‌نگی مانگ له‌ حه‌وزى لیخندا ده‌شێوێت و وه‌كو خۆى ده‌رناكه‌وێت و نابینرێت، به‌ هه‌مان شێوه‌ سنعه‌تكار یان داهێنه‌ریش له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌ى دواكه‌وتوودا، كه‌ لێره‌دا قه‌ومی به‌سیته‌ به‌هاو نرخێكی پێنادرێت و هه‌ندێجار به‌ سووك و بێ به‌هاش سه‌یر ده‌كرێت. به‌ڵام له‌ كۆپله‌ى دووه‌مدا دوو نیوه‌دێڕى یه‌كه‌م وه‌كو ته‌واوكه‌رى كۆپله‌ى یه‌كه‌م ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ خستنه‌ڕووى پاشخانێكی دوواكه‌وتوو نائاساییه‌ په‌یوه‌ست به‌ سنعه‌ت یان داهێنان و باسی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ چۆن له‌و زه‌مینه‌یه‌دا داهێنان و سنعه‌ت بایه‌خێكی ئه‌وتۆیان نییه‌، ئه‌ویش دیاره‌ له‌به‌ر ئاستی دواكه‌وتوویی و ناهوشیارى كۆمه‌ڵگا‌. ئه‌مه‌ش هۆكاره‌ بۆ ئه‌وه‌ى داهێنه‌رو سنعه‌تكار وه‌كو ده‌روێش عه‌بدووڵا ره‌نگ زه‌ردو خه‌مبارو بێ ئومێدو بێ چاره‌نووس بێت. به‌ڵام له‌ سه‌ره‌تاى نیوه‌دێڕى سێیه‌می كۆپله‌ى دووه‌مه‌وه‌ به‌راوردێك ده‌كرێت له‌ نێوان كۆمه‌ڵگه‌ى دواكه‌وتوو، كۆمه‌ڵگه‌ى هوشیاردا، له‌و روانگه‌یه‌وه‌ كه‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌و دوو كۆمه‌ڵگه‌یه‌ چۆن سه‌یرى سنعه‌ت و داهێنان ده‌كات. له‌ كاتێكدا له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى دواكه‌وتوودا به‌هاى داهێنه‌ر وه‌كو ده‌ركه‌وتنی وێنه‌ى مانگه‌ له‌ناو حه‌وزێكی لیخندا. میلله‌تی هوشیار هه‌رچی به‌هاو رێزو خۆشی و ئاسووده‌یی شیاوه‌ ده‌یبه‌خشێت به‌ داهێنه‌رو سنعه‌تكاره‌كانی. قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ ده‌روێش عه‌بدوڵا به‌ ئوستاد ناو ده‌بات، ئوستادێ كه‌ له‌ كونی شمشاڵه‌كه‌یه‌وه‌ ئاوازى به‌رز و داهێنان پێشكه‌ش ده‌كات.
ئایا به‌ پێی قسه‌كانی قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ میلله‌تی هوشیار رێز له‌ كێ ده‌گرێت و تاجی رێزلێنان له‌سه‌ر سه‌رى كێ داده‌نێت؟ ئه‌ى میلله‌تی ناهوشیار چۆن سه‌یرى كه‌سێكی وه‌كو ده‌روێش عه‌بدوڵا ده‌كات؟ بێگومان لێره‌دا ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ له‌ پاڵ یه‌كتردانانی دوو عه‌قڵ، دوو كه‌لتوور، دوو روانین كه‌ به‌رهه‌می دوو كۆمه‌ڵگه‌ى جیاوازن. كۆمه‌ڵگه‌ى وه‌كو ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ى كه‌ ئه‌م ده‌قه‌ى تێدا به‌رهه‌مهاتووه‌و ئه‌و كۆمه‌ڵگایانه‌ى كه‌ ده‌قه‌كه‌ به‌ میلله‌تی هوشیار ناویان ده‌بات. له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى هوشیاردا هه‌موو شتێك به‌هاى خۆیی هه‌یه‌ به‌ داهێنانیشه‌وه‌، له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى ناهوشیارو دواكه‌وتووشدا نه‌ك داهێنان و به‌رهه‌مه‌كانی مرۆڤ به‌ڵكو مرۆڤه‌كه‌ خۆیشی به‌هایه‌كی ئه‌وتۆى نیه‌.
له‌ ڕاستیدا دوو نیوه‌دێڕى دووه‌می كۆپله‌ى دووه‌م و نیوه‌دێڕى یه‌كه‌می كۆپله‌ى سێیه‌م به‌ته‌واوه‌تی دابڕان له‌ به‌شی پێشترو پاشترى ده‌قه‌كه‌ ده‌كات، ئه‌ویش به‌ته‌واوه‌تی ئه‌و تێڕوانین و مامه‌ڵه‌كردنه‌ نیشان ده‌دات كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ى هوشیار مامه‌ڵه‌ى داهێنه‌رو سنعه‌تكارى پێ ده‌كات. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و سێ نیوه‌ دێڕه‌ پێكه‌وه‌ دابنێین ئه‌وه‌ ته‌نیا له‌ رووى به‌راوردكردنه‌وه‌ په‌یوه‌ندییان هه‌یه‌ به‌ به‌شه‌كانی ترى ده‌قه‌كه‌وه‌و ئه‌و به‌راوردكردنه‌ش بۆ زیاتر ده‌رخستنی پێگه‌ى داهێنه‌ره‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى دواكه‌وتوودا. گۆران دەڵێت:
به‌ڵام ته‌ختی روفاه و تاجی حورمه‌ت میلله‌تی هوشیار
به‌ ئوستادێ ئه‌دا وه‌ك تۆ له‌ناو شمشاڵی كون كوندا
سه‌حه‌ر بێنێته‌ گریان و قسه‌، سیحرى په‌رى نه‌غمه‌ !..
میلله‌تی هوشیار له‌پاى ئه‌وه‌ى كه‌ داهێنه‌ره‌كانی له‌ جۆرى ده‌روێش عه‌بدوڵا به‌هۆى ئامێره‌ مۆسیقیه‌كانیانه‌وه‌و به‌و ئاوازه‌ نایابانه‌ى به‌رهه‌می ده‌هێنن (سه‌حه‌ر) بێنێته‌ گریان، ئەوا قسه‌ نرخ و پێزانین نیشان ده‌دات. ده‌شێ مه‌به‌ست له‌ سه‌حه‌ر كات بێت یان هه‌ربوویه‌كی بێ گیان بێت كه‌ هێزو له‌رینه‌وه‌ى ئه‌و ئاوازانه‌ى له‌ كونی شمشاڵه‌كه‌ى ده‌روێشه‌وه‌ به‌رهه‌مدێن، هه‌مان شێوه‌ى ئه‌و ئاوازانه‌ى له‌ ئامێره‌ مۆسیقیه‌كانی داهێنه‌رانی میلله‌تی هوشیاره‌وه‌ به‌رهه‌مدێن كات یان شته‌ بێ گیانه‌كان ده‌هێننه‌ قسه‌و گریان. لێره‌دا ئه‌و به‌سته‌یه‌ى كه‌ شمشاڵه‌كه‌ى ده‌روێش عه‌بدوڵا یان ئامێرى مۆسیقاى داهێنه‌رانی تر به‌رهه‌می دێنن تواناى به‌خشینی خاسێتی مرۆڤیان به‌ شته‌ بێ گیانه‌كان هه‌یه‌. لێره‌دا له‌ ڕێگاى خواستنه‌وه‌ ئه‌وه‌ به‌رهه‌م دێت. سه‌حه‌ر لێچووه‌، مرۆڤ له‌وچووه‌ به‌ڵام له‌ ده‌قه‌كه‌دا ناوى نه‌هاتووه‌، بوارى لێكچوون گریان و قسه‌یه‌، گریان و قسه‌ خاسێتی مرۆڤن، ئێستا ئه‌و خاسێتانه‌ ده‌به‌خشرێن به‌ سه‌حه‌ر واته‌ به‌ بوویه‌كی نامرۆیی. لێره‌دا له‌ ئاستی نه‌گوتراودا جۆرێك به‌راوردكردن هه‌یه‌ له‌ نێوان مرۆڤ و سه‌حه‌ردا له‌و رووه‌وه‌ كامیان ئاسانتر دێنه‌ گریان و قسه‌. له‌به‌راورده‌كه‌دا دیاره‌ كه‌ سه‌حه‌ر به‌ زه‌حمه‌تتر دێته‌ قسه‌و گریان، چونكه‌ له‌ ڕاستیدا قسه‌و گریان خاسێتی ئه‌و نین، به‌ڵام به‌ كاریگه‌رى ئاوازه‌كانی شمشاڵه‌كه‌ى ده‌روێش ئه‌ویش وه‌كو مرۆڤ دێته‌ قسه‌و گریان. به‌ڵام ئه‌و ئاوازه‌ى به‌رهه‌م دێت ئاوازێكه‌ خاسێتی ئاوازى په‌ری یان فریشته‌ى هه‌یه‌. قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ له‌م وه‌سفكردن و لێكچواندنانه‌دا ده‌یه‌وێت دڵنیایی ئه‌وه‌ بكاته‌وه‌ كه‌ ئاوازى شمشاڵه‌كه‌ى ده‌روێش عه‌بدوڵا له‌ ئاستێكی به‌رزدایه‌و تواناى ئه‌وه‌ى هه‌یه‌ نه‌ك هه‌ر رۆحی مرۆڤ بدوێنێ و بیخاته‌ جوڵه‌ به‌ڵكو سه‌حه‌ریش بخاته‌ قسه‌و گریان. هه‌روه‌ك لێره‌دا سه‌حه‌ر لێكچواندنی له‌گه‌ڵ مرۆڤ پێكراوه،‌ به‌ڵام به‌بێ به‌كارهێنانی ئامرازى لێكچواندن كه‌ ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ خواستن. دیسان جۆرێك له‌ دژیه‌ك له‌ نێوان (ته‌ختی روفاه و تاجی حورمه‌ت) و (له‌ ناو شمشاڵی كون كوندا) له‌ ئاستی بینراودا درووست ده‌بێت. كه‌ یه‌كه‌میان واته‌ ته‌ختی روفاه و تاجی حورمه‌ت بارێكی سه‌رو ئاسایی و پێگه‌و پایه‌ نیشان ده‌دات، به‌ڵام شمشاڵی كون كون ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر وه‌كو ئامرازه‌كه‌ش سه‌یرى بكه‌ین ئه‌وا ساده‌یی و ساكارى و سه‌ره‌تاییبوون نیشان ده‌دات. له‌ پشتی ئه‌مه‌شه‌وه‌ تاج هێماى ده‌سه‌ڵاته‌، به‌ڵام شمشاڵ ئامێرێكی ساده‌ى ژه‌نینی ده‌ستی شوانه‌ كه‌ ئه‌میش خۆى نزمترین پێگه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌یه‌. به‌ڵام له‌ ئاستی نه‌بینراودا جۆرێك له‌ هاوته‌ریببوون له‌ نێوان (ته‌ختی روفاه و تاجی حورمه‌ت)و(له‌ ناو شمشاڵی كون كوندا) هه‌یه‌، ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ى له‌ رووى بنیادى نووسینه‌وه‌ ته‌ریبن، له‌ رووى بیریشه‌وه‌ جۆرێك له‌ هاوته‌ریبوون له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌. ته‌ختی روفاه و تاج خۆشی و ئاسووده‌یی و ئاستێكی به‌رز له‌ ژیان بۆ ئه‌وانه‌ى له‌و پێگانه‌دان به‌رهه‌م ده‌هێنێت. هاوكات ئه‌و ئاوازانه‌ى له‌ گه‌روى شمشاڵه‌وه‌ له‌ دایك ده‌بن تواناى دواندنی هه‌ست و رۆحیان هه‌یه‌و مرۆڤ به‌ره‌و بڵندبوونی رۆحی ده‌به‌ن و ده‌یگه‌یه‌نن به‌ ئاستی پاكژبوونه‌وه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش به‌رزترین پله‌ى ئاسوده‌یی و حه‌وانه‌وه‌یه‌ بۆ مرۆڤ. له‌م رووه‌وه‌ (ته‌خت و تاج و شمشاڵ) هه‌مان ئه‌رك جێبه‌جێ ده‌كه‌ن و هه‌مان كاریگه‌رى و جێكه‌وتیان هه‌یه‌.
قسه‌كه‌ر دواى ئه‌و به‌راورده‌ى له‌ نێوان میلله‌تی هوشیارو میلله‌تی دواكه‌وتوو یان ناهوشیاردا ده‌یكات، رووده‌كاته‌وه‌ ده‌روێش عه‌بدوڵا و بارى بێدادى و هه‌ژارى ئه‌و له‌لایه‌ك ده‌خاته‌وه‌ ڕوو، هاوكات پاساویشی بۆ ده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ ناچارى ژیان واى لێده‌كات به‌و جۆره‌ بژى یان په‌نا بباته‌ به‌رخه‌ڵك كه‌ له‌ ڕاستیدا ئەوە شایانی پایه‌و ئاستی تواناو داهێنانی ئه‌و نیه‌. گۆران دەڵێت:
براى ده‌روێش! ئه‌زانم بۆ مه‌عیشه‌ت وێڵ و ئاواره‌ى،
به‌ زه‌هرى ناعیلاجییه‌ له‌ ناكه‌س ویستنی لوقمه‌،
به‌ مردنته‌ كه‌ گوێی ناشی ئه‌خنكێنێ خرۆشی نه‌ى!
قسه‌كه‌ر ڕاسته‌وخۆ ده‌روێش عه‌بدوڵا به‌ راناوى كه‌سی دووه‌م دەدوێنێت، واته‌ وه‌كو ئه‌وه‌ى كه‌ ده‌روێش له‌به‌رامبه‌ریدا راوه‌ستابێت و ئه‌م قسه‌ بۆ ئه‌و بكات. ئه‌وه‌ش له‌ راناوى لكاوى كه‌سی دووه‌می تاكدا (ت- به‌ مردنته‌) ده‌رده‌كه‌وێت. لێره‌دا زیاتر كه‌سێتی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئاستی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌روێش ئاشكرا ده‌كرێت به‌وه‌ى كه‌ كه‌سێكی هه‌ژاره‌و به‌ ناچارى له‌ ڕێگاى ژه‌نینی شمشاڵه‌كه‌یه‌وه‌ ده‌یه‌وێت پێداویستی ژیانی ده‌سته‌به‌ر بكات، به‌ڵام هه‌ر قسه‌كه‌ر خۆیشی به‌رگرى له‌و شێوه‌ كاره‌ى ده‌روێش ده‌كات و رایده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ده‌روێش به‌ ناچارى به‌وشێوه‌یه‌ كار ده‌كات. كاتێ ده‌روێش به‌ شمشاڵه‌كه‌ى ئاوازى جۆراوجۆر بۆ كه‌سانێك ده‌ژه‌نێت كه‌ له‌وانه‌یه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ نه‌ به‌هاى ئاوازو رۆحی مۆسیقا بناسن نه‌ به‌رهه‌مهێنی ئه‌و ئاوازه‌ش به‌چاوى رێزه‌وه‌و به‌ هاوشانی خۆیان سه‌یر بكه‌ن، ئه‌وه‌ به‌ ناچاریه‌ ده‌روێش ئه‌و كاره‌ ده‌كات. ئه‌وانیش بۆ چێژى ئاوازى ره‌سه‌ن نیه‌ كه‌ گوێ له‌ شمشاڵه‌كه‌ى ده‌روێش ده‌گرن، به‌ڵكو بۆ كات به‌سه‌ر بردنه‌و له‌و پێناوه‌شدا پارویه‌ك نان به‌وى شمشاڵ ژه‌ن ده‌ده‌ن. ئه‌و پاروه‌ نانه‌ى كه‌ ده‌روێش به‌و شێوه‌یه‌ به‌ده‌ستی ده‌هێنێت وه‌كو ژه‌هروایه‌. لێره‌دا ده‌ربڕینی(زه‌هرى ناعیلاجی) جۆرێكه‌ له‌ كینایه‌ و مه‌به‌ست لێی پارویه‌كی تاڵه‌ كه‌ وه‌كو خێر پێكردن پێی ده‌درێت و له‌ئاستی قوڵتریشدا خاڵیكردنه‌وه‌ى ژیانه‌ له‌ هه‌موو مانایه‌كی جوان كه‌ به‌وجۆره‌ به‌ڕێ بكرێت. یان كاتێ چێژ و خۆشی ئاوازى نه‌ى و شمشاڵ گوێی كه‌سانی نه‌شاره‌زاو بێ ئاگا له‌و هونه‌ره‌ مه‌زنه‌ پڕده‌كه‌ن بۆ ئه‌می ژه‌نیار وه‌كو مردن وایه‌ چونكه‌ بۆ كه‌سانێك مۆسیقا ده‌ژه‌نێت كه‌ نازانن مۆسیقا چییه‌. لێره‌دا ئه‌وه‌مان بۆ ئاشكرا ده‌بێت كه‌ قسه‌كه‌ر ده‌یه‌وێت بڵێت ئه‌وى ده‌روێش له‌ پێناوى ژیاندا ناچاره‌ په‌نا بۆ هونه‌ره‌كه‌ى ببات، به‌ڵام كڕیاره‌كانی، هونه‌ره‌كه‌ى وه‌كو كاڵایه‌كی كه‌م به‌ها سه‌یر ده‌كه‌ن و نرخێكی ئه‌وتۆ به‌ هونه‌ره‌كه‌ى ناده‌ن و پێگه‌یەكی ئه‌وتۆش به‌خۆى ره‌وا نابینن. ئه‌مه‌ش تێڕوانینی كۆمه‌ڵگه‌ى دواكه‌وتوو یان ناهوشیاره‌ بۆ هونه‌رو داهێنان. ئێستا قسه‌كه‌ر خۆى ده‌خاته‌ شوێنی ده‌روێش عه‌بدوڵا و ئه‌و ئازارو خه‌مه‌ ده‌رده‌بڕێت كه‌ به‌هۆى ناچاربوونیه‌وه‌ ده‌چێته‌ به‌رده‌م قاپی ناكه‌س و ناچار ده‌بێـت هونه‌ره‌كه‌ى هه‌رزان فرۆش بكات. شاعیر دەڵێت:
به‌ڵام چی بكه‌ین له‌ناو چاوى ره‌شی به‌عزێ زه‌كاى گه‌وره‌ ،
وه‌كو و تۆوى گوڵی ده‌م- با له‌سه‌ر به‌ردێكی ره‌ق ئه‌ڕوێن،
ئه‌گه‌ر خیلقه‌ت نه‌سیبی عومرى تۆى مه‌حكوومی ئه‌م ده‌وره‌
نه‌كردایه‌ ، خوا عالم، له‌ كام عه‌رشت ئه‌سوو داوێن؟!
قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ له‌ وه‌سفێكی گشتیه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات و باسی تواناى هه‌ندێ كه‌س ده‌كات بۆ گه‌شه‌كردن و په‌ره‌سه‌ندن و شاره‌زابوون له‌وه‌ى كه‌ چۆن توانایان هه‌یه‌ له‌ خراپترین بارودۆخدا جێ پێی خۆیان بچه‌سپێنن و هه‌نگاوى گه‌وره‌ به‌ره‌و سه‌ركه‌وتن بنێن. ئه‌م پێشه‌كیه‌ گشتیه‌ ده‌كات به‌ بنه‌ما تا له‌وێوه‌ باسی تواناو لێهاتوویی ده‌روێش عه‌بدوڵا بكات. به‌ڵام هاوكات به‌راوردى زه‌مینه‌ى پێگه‌یشتن و به‌رزبوونه‌وه‌ى خاوه‌ن تواناو به‌هره‌كان ده‌كات و ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ڕاسته‌ به‌هره‌و توانا بنه‌مان بۆ داهێنان به‌ڵام زه‌مینه‌و بارودۆخیش گرنگن بۆ نرخپێدانی ئه‌و داهێنانه‌و دانانى داهێنه‌ر له‌ شوێنی پێویست و شایان به‌ خۆی. هه‌روه‌ك قسه‌كه‌ر ناڕاسته‌خۆ باسی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ سه‌رچاوه‌ى داهێنان زیره‌كی گه‌وره‌یه،‌ كه‌ ئه‌وه‌ش وه‌كو به‌هره‌یه‌ك ده‌به‌خشرێت به‌ هه‌ندێ كه‌س. به‌ڵام سرووشتی ئه‌و به‌خشینه‌ ئاشكرا نیه‌و په‌یوه‌ندى نه‌ به‌ ڕه‌ك و ڕیشه‌و نه‌ به‌ به‌ژن و باڵاوه‌ هه‌یه‌ و ته‌نانه‌ت په‌یوه‌ندى به‌ بوون و زه‌مینه‌و پاشخانی ئه‌و كه‌سه‌شه‌وه‌ نییه. بەڵکو‌ هه‌مان شێوه‌ى تۆوى ئه‌و گوڵه‌یە كه‌ با هه‌ڵیده‌گرێت و هه‌ندێجار له‌سه‌ر به‌ردى ره‌ق ده‌كه‌وێت و سه‌وز ده‌بێت. ئه‌مه‌ش ئاماژه‌ بۆ نهێنی سه‌رچاوه‌ى زیره‌كی و تواناى جۆراو جۆرو ناچوونه‌یه‌كی كه‌سه‌كان ده‌كات.
لێره‌ له‌ ڕێگاى لێكچواندنه‌وه‌ له‌ نێوان زیره‌كی و تۆى گوڵی ده‌م بادا، كه‌ زیره‌كی ده‌چوێنرێت به‌و تۆوى گوڵه‌ى با هه‌ڵیده‌گرێت، كه‌ هه‌ردووكیان واته‌ لێچوو، له‌وچوو له‌ خاسێتی گه‌شه‌كردندا لێكده‌چن. بوارى لێكچوون گه‌شه‌كردنه‌، ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگاى ئامرازى لێكچوونی (وه‌كو) نیشان ده‌درێت. هه‌روه‌ك قسه‌كه‌ر به‌ ده‌ربڕینی (به‌ڵام چی بكه‌ین) نیشانی ده‌دات كه‌ به‌جۆرێك ئه‌و شێوازه‌ى به‌خشینی زیره‌كی یان به‌هره‌و تواناى به‌دڵ نیه‌، یان ده‌یه‌وێت بڵێت ئه‌وه‌ ڕاستیه‌كه‌یه‌ كه‌ زیره‌كی و به‌هره‌و توانا به‌و جۆره‌ ده‌به‌خشرێن و ده‌بێ به‌وەش‌ رازیبین. لێره‌دا قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ به‌ راناوى كه‌سی یه‌كه‌می كۆ ده‌دوێت و ئه‌وه‌ش له‌ ڕێگاى راناوى لكاوى (ن) ه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت. ئاشكرایه‌ قسه‌كه‌رى ده‌قی ڕۆمانسی تاكه‌و ئه‌و تاكه‌كه‌سه‌ش له‌ خۆى ده‌دوێت. ڕاسته‌ لێره‌دا ئاڕاسته‌ى ئاخاوتن به‌ره‌و زاتی قسه‌كه‌ره‌ به‌ڵام كاتێك له‌ شێوه‌ى دربڕینێكی پرسیاریدا ده‌دوێت نایه‌وێت به‌ ته‌نیا رووبه‌ڕووى نه‌زانروێك بێته‌وه‌ كه‌ ره‌نگه‌ ئاشكراكردنی كارێكی ئاسان نه‌بێت.
هه‌روه‌ك له‌ نێوان (چاوى ره‌شی به‌عزێ) و (تۆوى گوڵی ده‌م- با)دا هاوته‌ریبوون هه‌یه‌ له‌ رووى بنیاد و له‌ رووى مۆسیقاوه‌، ئه‌مه‌ سه‌ربارى ئه‌وه‌ى كه‌ له‌ رووى بیرۆكه‌شه‌وه‌ هه‌مان هاوته‌ریبوون هه‌یه‌ كه‌ له‌ هه‌ردوو ده‌ربڕینه‌كه‌دا دیاریكردن یان جیاکردنەوەی به‌ش له‌ گشت ده‌بینرێت. له‌ یه‌كه‌میاندا وشه‌ى (به‌عزێ) و له‌ دووه‌میاندا (تۆوى گوڵی ده‌م با نه‌ك هه‌موو تۆوێك) ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ ئاشكرا ده‌بێت. ئه‌مە وه‌رگرتن یان جیاكردنه‌وه‌ى به‌شه‌ له‌ گشت، کە له‌ ئاستی نه‌بینراوى ده‌قه‌كه‌دا ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ هه‌ڵده‌گرێت كه‌ زیره‌كی و به‌هره‌ بەش یان رێژه‌یه‌كن له‌ كۆى گشتی و بێگومان رێژه‌یه‌كی به‌رزیش نین.، هه‌رچۆن ناشێت هه‌موو تۆوه‌كان له‌ هه‌ر كوێ كەوتن، سه‌وز ببن، به‌ڵكو هه‌ندێ یان رێژه‌یه‌ك له‌ تۆوى گوڵ تواناى هه‌یه‌ له‌ خراپترین شوێنیشدا سه‌وز ببێت كه‌ سه‌ربه‌رد له‌و رووه‌وه‌ بۆ رواندن خراپترین شوێنه‌، بەڵام هەندێ تۆو لەسەر بەردیش سەوز دەبێت.
قسه‌كه‌ر له‌ دواى ئه‌وه‌ى باسی به‌هره‌و زیره‌كی هه‌ندێ كه‌س ده‌كات، كه‌ شێوه‌ى پێبه‌خشینی ئه‌و به‌خششه‌ بۆ ئه‌وان، تاكو ئێستاش به‌لاى هه‌مووانه‌وه‌ له‌ گه‌ردووندا نهێنیه‌ یان وه‌كو نهێنیه‌كی ئاشكرا نه‌كراو ماوه‌ته‌وه‌. لێره‌دا ناڕاسته‌وخۆ ئاماژه‌یه‌ك هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ى كه‌ ده‌روێش عەبدوڵا كه‌سێكی به‌خته‌وه‌ره‌ كه‌ زیره‌كی و به‌هره‌یه‌كی له‌و جۆره‌ى پێبه‌خشراوه‌و به‌رهه‌می ئه‌و زیره‌كی و به‌هره‌یه‌ش تواناى ده‌روێشه‌ بۆ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌و ئاوازه‌ نایاب و رۆح بزوێنانه‌ى كه‌ له‌ كونی شمشاڵه‌كه‌یه‌وه‌ دێنه‌ ده‌ره‌وه‌. قسه‌كه‌ر باس له‌ تواناى له‌ ئه‌ندازه‌به‌ده‌رى ده‌روێش ده‌كات، به‌ڵام هاوكات نیگه‌رانی خۆیشی بۆ ده‌رده‌بڕێت كه‌ ئه‌و كوڕى واقیعێكه‌ نه‌ زیره‌كی و نه‌ داهێنان و نه‌ به‌هره‌ به‌هایان نییە تێیداو خاوه‌نی ئه‌مانه‌ش هیچ پێگه‌و پله‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌وتۆى پێنا‌درێت. هه‌روه‌ك قسه‌كه‌ر سەبارەت به‌وه‌ى كه‌ چاره‌نووسی زیره‌ك و خاوه‌ن به‌هره‌یه‌كی وه‌كو ده‌روێش عەبدوڵا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ واقیع و سه‌رده‌مێكی وه‌هادا بژى و هیچ بایەخێکی پێنەدرێت، خیلقه‌ت واته‌ ئه‌فرێنده‌رى گه‌ردوون یان ئه‌وه‌ى كه‌ بڕیارى ڕێكخستن و به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌م گه‌ردوونه‌ و توخم و ره‌گه‌ه‌كانی به‌ده‌سته‌ تاوانبار ده‌كات. ئه‌و پێیوایه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م ده‌روێش عه‌بدوڵایه‌ له‌ واقیع و له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ترو له‌سه‌رده‌مێكی تردا بژیایه‌، ئه‌وا گومانی تێدا نیه‌ كه‌ ده‌بووه‌ خاوه‌نی پله‌و پایه‌و پێگه‌یه‌كی زۆر به‌رزو مه‌زن.
لێره‌دا دانانی دوو وشه‌ى (عه‌رش و داوێن) له‌ ته‌نیشتی یه‌كتردا وه‌كو دوو ناكۆك یان دوو دژ یان به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ وه‌كو دوو رووى به‌راوردكردن ئه‌وه‌ نیشان ده‌دات ئه‌گه‌ر یاساكانی گه‌ردوون به‌ڕێكی بڕۆیشتنایه،‌ ئه‌وا داوێنی خاوه‌ن به‌هره‌یه‌كی وه‌كو ده‌روێش هێنده‌ به‌رز ده‌بوو ده‌چووه‌ ئاستی عه‌رشی به‌رزى پادشاكان. له‌هه‌مان كاتدا ئه‌و له‌ ته‌نیشت یه‌كتردانانه‌ى ئه‌و دوو وشه‌ دژه‌، نیشانی ده‌دات كه‌ سه‌ربارى ئه‌وه‌ى ئێستا داهێنهرڕێكی وه‌كو ده‌روێش له ‌بارێكی خراپدایه‌و به‌ده‌ستهێنانی پاروى ژیان ناچارى ده‌كات كه‌ ئاواز بۆ ناكه‌س و بۆ نه‌شاره‌زا بژه‌نێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر له‌ زه‌مینه‌یه‌كی تردا بوایه‌ ئه‌وا شوێنی پێیه‌كانی له‌ به‌رزترین ته‌ختی ده‌سه‌ڵات به‌رزتر ده‌بوو. هه‌روه‌ك قسه‌كه‌ر ناڕاسته‌وخۆش به‌ ده‌روێش عه‌بدوڵا ده‌ڵێت ڕاسته‌ ئێستا تۆ له‌ بارێكی باشدا نیت، به‌ڵام له‌ روانگه‌ى داهێنانه‌وه‌و به‌و پێیه‌ش له‌ رونگه‌ى به‌رهه‌مهێنی ده‌قه‌كه‌وه‌ كه‌ گۆرانی شاعیره،‌ پێگه‌ى ده‌روێش به‌رزتره‌ له‌ هه‌موو ته‌ختێكی ده‌سه‌ڵات. له‌ پشتی ئه‌م بۆچوونه‌وه‌ ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ به‌رهه‌م دێت كه‌ ئه‌و پێگه‌یه‌ى داهێنان درووستی ده‌كات به‌رزتره‌ له‌ پێگه‌ى ئه‌و ده‌سه‌ڵات و ته‌خت و عه‌رشه‌ى كه‌ هێز درووستی ده‌كات. هه‌روه‌ك له‌ دێڕى سێیه‌می ئه‌م كۆپله‌یه‌دا دێڕى سێه‌م ته‌واو نه‌بووه‌و ته‌واوكه‌ره‌كه‌ى هاتووه‌ته‌ دێڕى چوراه‌م به‌ بێ ئه‌وه‌ى خاڵ یان فاریزه‌ له‌ كۆتایی دێڕى سێیه‌مدا دانرابێت، ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ خاسێته‌كانی شیعرى كلاسیك كه‌ پێی ده‌گوترێت ته‌وریه‌ به‌ڵام له‌م ده‌قه‌شدا وه‌كو ده‌قێكی ڕۆمانسی ده‌بینرێت (ئه‌گه‌ر خیلقه‌ت نه‌سیبی عومرى تۆى مه‌حكومی….) (نه‌كردایه‌،…) وشه‌ى نه‌كرادیه‌ چووه‌ته‌ سه‌ره‌تاى دێڕى دواتر كه‌ له‌ ڕاستیدا به‌شێكه‌ له‌م دێڕه‌و بێ وشه‌ى ” نه‌كرادیه”‌ ماناى دێڕه‌كه‌ كه‌ رسته‌یه‌كی مه‌رجیه‌ ته‌واو نابێت.
شاعیر ده‌ڵێت:
نه‌ حه‌رفی مه‌كته‌بێكت خوێند ، نه‌ ئوستادێ په‌لی گرتی ،
سیرف به‌رزیى زه‌كا ئه‌م سنعه‌ته‌ى فێر كرد به‌ شمشاڵت ،
هه‌موو وه‌زنێكی گۆرانی ، له‌ توولانی هه‌تا كورتی ،
به‌ سه‌رپه‌نجه‌ى هونه‌ر كردت به‌ دیلی كۆشش زاڵت !..
قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ له‌م كۆپله‌یه‌دا كه‌ باسی ده‌روێش عه‌بدوڵا ده‌كات، ناڕاسته‌وخۆ له‌وه‌ ده‌دوێت ئایا داهێنان له‌ په‌روه‌رده‌كردنه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت یان سه‌رچاوه‌كه‌ى زیره‌كی و به‌هره‌یه‌؟ یان هه‌ردووكیانه‌ پێكه‌وه‌؟ ئه‌و باسی ده‌روێش عه‌بدوڵا ده‌كات به‌وه‌ى كه‌ كه‌سێكی نه‌خوێنده‌واره‌و ته‌نانه‌ت رێنوماییكه‌رو رێنیشاندەرێكیشی نه‌بووه‌ بۆ فێربوونی شمشاڵ و ناسین و زانینی ئاوازه‌ جۆراو جۆره‌كانی مۆسیقاو گۆرانی، به‌ڵكو ئه‌و هه‌موو شتێك له‌ زیره‌كی خۆیه‌وه‌ فێربووه‌، به‌ڵام هاوكات باسی كۆشش ده‌كات. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ئاشكرا ده‌كات كه‌ ته‌نیا زیره‌كی یان به‌هره‌ به‌س نیه‌ بۆ ئه‌وه‌ى كه‌سێك له‌ بوارێكدا بتوانێت داهێنان بكات، به‌ڵكو پایه‌یه‌كی تریش هه‌یه‌ كه‌ ئه‌ویش كۆشش كردنی به‌رده‌وامه‌. دیاره‌ كۆشش كردنی به‌رده‌وامیش جۆرێك له‌ خۆشه‌ویستی و عیشقی ده‌وێت. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ده‌روێش عه‌بدوڵا سه‌ربارى ئه‌و توانا به‌رزه‌ى هه‌یبووه‌ دیسان عه‌شقێكی قول َو به‌هێزى بۆ شمشاڵه‌كه‌یی و بۆ جوڵاندنی په‌نجه‌كانی و بۆ شاره‌زابوون له‌و بواره‌دا هه‌بووه‌.
لێره‌وه‌ ئه‌وه‌ى له‌ ده‌قه‌كه‌دا ناڕسته‌وخۆ ئاماژه‌ى بۆ ده‌كرێت فێربوونه‌ له‌ دوو ئاستدا، فێربوونی پیشه‌ییانه‌، كه‌ ئه‌مه‌یان پێویستی به‌ خوێندن و به‌ به‌رنامه‌و پرۆگرامی ڕێكخراو و دانراو و مامۆستا هه‌یه‌، هه‌رچۆن ئه‌م چه‌مكه‌ له‌ كۆى ڕۆشنبیریدا باس ده‌كرێت كه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ده‌ست پێده‌كات تا سه‌رئه‌نجام به‌ گه‌یشتنی به‌ پله‌ى پیشه‌وه‌ر یان ئه‌كادیمی له‌و بواره‌دا كۆتایی دێت. ئاستی دووه‌م خولیاو ئاره‌زووه‌ كه‌ ئه‌مه‌یان له‌ ده‌ره‌وه‌ى خوێندن و فێركردنه‌ له‌ قوتابخانه‌ى تایبه‌تداو پشت به‌ لێهاتوویی و حه‌زوو ئاره‌زوو ده‌به‌ستێت و زۆربه‌ى كات ئه‌و هه‌نگاوانه‌ى حه‌زو ئاره‌زو و خولیا ده‌یجوڵێنن بۆ هه‌ر بوارێكی فێربوون فراوانترو كراوه‌ترو سه‌رئه‌نجامیش رۆحێكی زیندووترى تێدایه‌. به‌ڵام له‌ رووى ڕاستیه‌وه‌ ئه‌گه‌ر هه‌ردوو ئاسته‌كه‌ پێكه‌وه‌ كۆببنه‌وه‌، واته‌ خولیاو ئاره‌زوو له‌گه‌ڵ ره‌خساندنی بوارى فێربوونی پیشه‌ییانه،‌ ئه‌وا بنه‌مایه‌كی پته‌وتر بۆ داهێنان دێته‌ ئاراوه‌. خولیاو ئاره‌زوو وه‌كو ماده‌ى خاوى درووستكردنی شتێك ده‌مێننه‌وه،‌ ئه‌گه‌ر به‌ زانیاریی و بنه‌مای تیۆریی تێرو به‌هێزو ده‌وڵه‌مه‌ند نه‌كرێن. لێره‌دا ده‌قه‌كه‌ وێنه‌ى داهێنه‌رێكی خاوه‌ن خولیامان بۆ به‌رجه‌سته‌ ده‌كات كه‌ شاره‌زاییه‌كی ته‌واوى په‌یداكردووه‌ له‌و بواره‌دا كه‌ پێوه‌ى خه‌ریكبووه‌و وشه‌ى ” كۆشش” یش ئه‌وه‌مان بۆ ئاشكرا ده‌كات كه‌ ڕاسته‌ ئه‌م كه‌سێته‌ له‌ ڕێگاى خوینَدنه‌وه‌ نه‌هاتووه‌ته‌ ئه‌و بواره‌وه‌و خولیاو ئاره‌زوو پاڵنه‌رى بووه‌و زیره‌كی و به‌هره‌ش رێنیشانده‌رى بووه‌، به‌ڵام كۆشش گه‌یاندوویه‌تیه‌ ئاستی زانینی زۆر شت له‌و بواره‌دا كه‌ وه‌كو قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ باسی ده‌كات شاره‌زابوونی بێ وێنه‌یه‌ له‌ جۆره‌كانی گۆرانی و مۆسیقادا، كه‌ دیاره‌ ئه‌وه‌ش په‌یوه‌ست به‌و پاشخان و ژینگه‌و پانتاییه‌ جوگرافیه‌ باس دەکرێت كه‌ ئه‌وى تێدا ده‌ژى و ده‌قه‌كه‌ى تێدا به‌رهه‌م هاتووه‌.
به‌ مانایه‌كی تر ئه‌و به‌رهه‌مهێنانه‌ هونه‌رى و كه‌لتووریه‌ى كه‌ زیاتر به‌رهه‌می خولیا و ئاره‌زووه‌ له‌ چوارچێوه‌ى بنه‌ماو تیۆرییه‌كانی ئه‌و بواره‌دا ڕێكنه‌خراوه‌، زیاتر وه‌كو به‌رهه‌می ناوخۆیی ده‌مێنێته‌وه‌و ئه‌وه‌ش له‌ رووى ده‌ره‌وه‌دا وه‌ك ڕه‌گه‌ز یان ماده‌ى خاوى ئه‌و بواره‌ سه‌یر ده‌كرێت و به‌ ئاسانی نابێته‌ خاوه‌نی شوناسێكی گشتی. لە دێڕى یه‌كه‌می ئه‌م كۆپله‌یهدا‌ جۆرێك له‌ هاوته‌ریببوون هه‌یه‌ له‌ نێوان (نه‌ حه‌رفی مه‌كته‌بێكت خوێند) و (نه‌ ئوستادێ په‌لی گرتی). كه‌ هه‌ردوو ده‌ربڕینه‌كه‌ له‌ رووى بنیادى زمانیه‌وه‌ دوو رسته‌ى راگه‌یاندن و هه‌ردووكیان به‌ وشه‌ى نه‌رێی (نه‌) ده‌ست پێده‌كه‌ن. له‌ رووى بیره‌وه‌ ته‌ریبن، له‌ یه‌كه‌میاندا كه‌سی دوێندراو كه‌ ده‌روێشه‌، هیچی نه‌خوێندووه‌ كه‌ مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و ئاوازو به‌ستانه‌ى ده‌یژه‌نێت له‌ خوێندنگایه‌ك فێر نه‌كراوه‌. له‌ دووه‌میاندا نه‌ مامۆستاى هه‌بووه‌و نه‌ كه‌سێك پشتگیرى كردووه‌و شتێكی فێر كردبێت. كه‌واته‌ هه‌ردوو ده‌ربڕینه‌كه‌ له‌ رووى بیرۆكه‌وه‌ سه‌ربارى ئه‌وه‌ى لێكده‌چن یان هاوشێوه‌ن، دیسان هاوته‌ریبن له‌وه‌دا كه‌ فێربوونی ئه‌م كه‌سێته‌ ته‌نیا به‌ خۆڕسكی و به‌ كۆششی خۆى بووه‌.
هه‌روه‌ها له‌ دێڕى دووه‌می ئه‌م كۆپله‌یه‌دا (صیرف به‌رزیی زه‌كا ئه‌م سنعه‌ته‌ى فێركرد به‌ شمشاڵت) خواستن هه‌یه‌. زه‌كا خاسێتی مرۆڤ و هه‌ندێ له‌ زینده‌وه‌رانه،‌ به‌ڵام لێره‌دا رۆڵی مامۆستا ده‌بینێت واته‌ زه‌كا لێچووه‌ و مامۆستا (مرۆڤ) له‌وچووه‌ كه‌ له‌ ده‌قه‌كه‌دا نه‌هاتووه‌، بوارى لێكچوون فێركردنه‌. واته‌ لێره‌دا خاسێتێك ده‌چوێنرێت به‌ فێركار یان به‌ مامۆستا. ئه‌م خاسێته‌ش له‌ به‌رزترین ئاستی خاوێنیدایه‌و مه‌به‌ست له‌ ئاستی به‌رزى زیره‌كی ده‌روێش عه‌بدوڵایه‌، كه‌ هه‌ر ئه‌و زیره‌كیه‌یه‌ كه‌ بێ ئه‌وه‌ى حه‌رفی مه‌كته‌بێك بخوێنێت و بێ ئه‌وه‌ى كه‌سێك ده‌ستی بگرێت گه‌یاندوویەتیە‌ ئه‌و ئاسته‌ى فێربوون و داهێنان. دیسان له‌ فێركردندا دوو ئاست هه‌یه‌، فێركار و فێرخواز. زه‌كا له‌ پێگه‌ى فێركاردایه‌و شمشاڵ له‌ پێگه‌ى فێرخوازدایه‌. ئه‌مه‌ش بریتیه‌ له‌ خواستن. زه‌كا لێچووه‌و فێركار له‌وچووه‌، هه‌روه‌ها شمشاڵ لێچووه‌و فێرخواز له‌وچووه‌، بوارى لێكچوون فێربوون یان فێركردنی گۆرانی و به‌سته‌ یان مۆسیقایه‌. ئه‌مانه‌ش به‌گشتی كارده‌كه‌ن بۆ زیاتر ده‌رخستنی ئه‌و ڕاستیه‌ى كه‌ ده‌روێش چۆن له‌سه‌ر بنه‌ماى تواناو زیره‌كی خۆى فێرى ژه‌نینی شمشاڵ بووه‌.
دواى ئه‌وه‌ى كه‌ قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ باسی شاره‌زایی و لێهاتوویی ده‌روێش ده‌كات له‌ ژه‌نینی شمشاڵ و له‌ زانینی هه‌موو جۆرێكی گۆرانی، داوا له‌ ده‌روێش ده‌كات میزاجی شێواوى كورده‌وارى بۆ ڕێكخاته‌وه‌:
ئه‌وه‌نده‌م بیست له‌ مۆسیقا خرۆشی رۆحی بێگانه‌
میزاجی كورده‌واریم تێكچوه‌ ، ده‌روێش عه‌بدوڵڵا ،
ده‌خیلت بم ده‌سا به‌و لاوك و ئاى ئاى و حه‌یرانه‌
شه‌پۆلی زه‌وقی میللی پڕ ده‌روونی مات و چۆڵم كه‌ !
له‌ بیتهۆڤن گه‌لێ زیاتر به‌ رۆحم ئاشناى، وه‌ڵا
ده‌ ، ئه‌ى ده‌روێش ، سكاڵایه‌ك له‌گه‌ڵ رۆحی كڵۆلم كه‌ !..
قسه‌كه‌رى شیعره‌كه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ نیه‌ وه‌سفی تواناو لێهاتوویی و په‌نجه‌ى ره‌نگینی ده‌روێش بكات و ڕه‌خنه‌ش له‌و بارودۆخه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و كه‌لتووریه‌ بگرێت كه‌ له‌ لایه‌ك رێز له‌ هونه‌ر ناگرێت و له‌ لایه‌كی تریش هیچ پێگه‌یه‌ك به‌ داهێنه‌رانی وه‌كو ده‌روێش ره‌وا نابینێت، به‌ڵكو له‌ پشتی باسكردنی ئه‌م بارودۆخه‌وه‌ ئامانجێكی تایبه‌تی قسه‌كه‌ریش ئاشكرا ده‌بێت، ئه‌ویش ئاشناكردنه‌وه‌ى رۆحی نامۆى خۆیەتی وەکو قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كە کە گۆران خۆیەتی‌ به‌ ره‌سه‌نایه‌تی كورده‌وارى. ئێستا واپێده‌چێت كه‌ قسه‌كه‌ر زۆرێك له‌ گۆرانی و مۆسیقاى بێگانه‌ى گوێ لێبووبێت و ئه‌وه‌ش بووبێته‌ هۆى شێواندنی میزاجی كورده‌وارى ئه‌م و گه‌یاندبێتیه‌ بارێك كه‌ له‌ لایه‌ك هه‌ست به‌ نامۆیی بكات و له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ هیچ چێژێك له‌و به‌رهه‌مانه‌ وه‌رنه‌گرێت كه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ رۆح و بوونی ئه‌مه‌وه‌ نیه‌. ئه‌م باره‌ش واى لێده‌كات به‌ جۆرێك په‌نا بۆ ده‌روێش عه‌بدوڵا ببات بۆ ئه‌وه‌ى له‌م بارى نامۆبوونه‌ رزگارى بكات و میزاجی تێكچووى كورده‌وارى بگێڕێته‌وه‌ بۆ بارى ئاسایی خۆى.
ئه‌می قسه‌كه‌ر هه‌ست ده‌كات ده‌روونی مات و چۆڵه‌ و ئه‌وه‌ش هۆكارى نیگه‌رانی و هه‌ست به‌ نامۆییكردنێتی. هۆكارى ئه‌م باره‌ش په‌رتبوون و جیابوونه‌وه‌یه‌تی له‌و ڕه‌گه‌زو توخمانه‌ى كه‌ خۆراكی هه‌ست و گیان و بوونی ئه‌ون. بێگومان ئه‌و ڕه‌گه‌زو توخم و هۆكارانه‌ش به‌شێكن له‌و پاشخان و زه‌مینه‌یه‌ى كه‌ ئه‌می تێدا په‌روه‌رده‌ بووه‌و ئه‌م له‌گه‌ڵیان ژیاوه‌و گه‌وره ‌بووه‌و بوونه‌ته‌ به‌شێك له‌ بوونی ئه‌م. گۆرانی و مۆسیقاو كۆى ڕه‌گه‌زه‌ كوردییه‌كان شوێن و كاریگه‌رییان له‌ بوونی ئه‌مدا هه‌یه‌. به‌ڵام ئێستا له‌ نەبوون یان لە نادیاری ئه‌مانه‌دا، ئه‌وى قسه‌كه‌ر باسی ئه‌وه‌ ده‌كات ئه‌وه‌نده‌ى بیستووه‌ له‌ مۆسیقاو خرۆشی بێگانه‌ بیزار بووەو چونکە كاریگه‌رى نه‌رێنیان له‌سه‌ر هه‌ست و خه‌یاڵی كوردبوونی درووستكردووه‌، به‌جۆرێك واده‌رده‌كه‌وێت كه‌ پانتایی بیستن و چێژوه‌رگرتنی كوردانه‌ى شێوا بێت. ئێستا ئه‌و به‌ دواى چاره‌سه‌رى ئه‌و باره‌دا ده‌گه‌ڕێت كه‌ پێیوایه‌ بارێكی نائاساییه‌. بۆیه‌ په‌نا بۆ ده‌روێش عه‌بدوڵا ده‌بات و تكاى لێده‌كات كه‌ له‌و باره‌ ناجۆره‌ رزگارى بكات. ئێستا ئه‌می قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ كه‌ له‌ رووى ئاماده‌بوونه‌وه‌ تاكه‌كه‌سی ئاماده‌ى ناو جوگرافیاى ده‌قه‌كه‌یه‌ له‌ ڕێگاى ده‌ربڕینی ( ده‌خیلت بم) داواكارى به‌رزده‌كاته‌وه،‌ یان ده‌خاته‌ روو. لێره‌شه‌وه‌ قسه‌كه‌ر كه‌ پێشتر رۆڵی گێڕه‌ره‌وه‌و وه‌سفكه‌رى ده‌بینی، ئێستا ده‌چێته‌ پێگه‌ى داواكاره‌وه‌و ئه‌وى ده‌روێشیش كه‌ ته‌نیا له‌ گێڕانه‌وه‌و وه‌سفكردنه‌كانی قسه‌كه‌ردا ئاماده‌بوونی هه‌بوو، ئێستا له‌ پێگه‌یه‌كی به‌رزتردا ده‌رده‌كه‌وێت. ئه‌وه‌ى ئه‌و پێگه‌یه‌ى به‌ ده‌روێش داوه‌ هونه‌ره‌كه‌یه‌تی. دیاره‌ ئاشكرایه‌ داهێنان و شاره‌زایی و مه‌عریفه‌ له‌ هه‌ر بوارێكدا سه‌ربارى خراپی پاشخانی كۆمه‌ڵایه‌تی ئەو كۆمه‌ڵگهیەی تیایدا بەرهەمدێن‌، به‌ڵام هێشتا ده‌بنە‌ بنه‌ما بۆ به‌ده‌ستهێنانی جۆرێك له‌ ده‌سه‌ڵات. ئێستا ئه‌وى ده‌روێش داواى لێده‌كرێت كه‌ شتێك ببه‌خشێت به‌ تایبه‌تی بۆ كه‌سێك یان رووبه‌رێك كه‌ پێویستیان به‌و به‌خشینه‌ى ئه‌و هه‌یه‌. ئه‌وه‌ ئاشكرایه‌ بۆ خۆى چه‌مكی به‌خشین جۆرێك له‌ ده‌سه‌ڵات له‌خۆیدا هه‌ڵده‌گرێت به‌رامبه‌ر به‌وه‌ى پێویستی به‌ وه‌رگرتنی به‌خشینه‌كه‌یه،‌ ئیتر گرنگ نیه‌ جۆرى به‌خشینه‌كه‌ چییه‌و چۆنه‌.
ئه‌می قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ به‌هۆى بیستنی مۆسیقاى بێگانه‌وه‌ كه‌ نامۆیه‌ به‌ رۆحی ئه‌م، میزاجی كورده‌وارى تێكچووه‌و ده‌زانێت پێویستی به‌وه‌یه‌ كه‌ رۆحی نامۆ و میزاجی تێكچووى كورده‌وارى ئاشتبكرێنه‌وه‌و بگه‌ڕێنرێنه‌وه‌ بۆ بارى ئاسایی خۆیان. ئه‌وه‌ش به‌ بیستن و ئاشنا بوونه‌وه‌ ده‌بێت به‌وه‌ى كه‌ ده‌بێته‌ خۆراكی رۆح و هێمنی و هێورى بۆ ده‌هێنێت، ئه‌ویش بیستنی ئاوازى ره‌سه‌نی كورده‌واریه‌ كه‌ قسه‌كه‌ر رایدە‌گه‌یه‌نێـت و داوا له‌ ده‌روێش ده‌كات به‌ لاوك و ئاى ئاى و حه‌یران كه‌ ئاوازى ره‌سه‌نی كوردین و ئه‌و وه‌كو شه‌پۆلی زه‌وقی میللی ناویان ده‌بات، ده‌روونی مات و چۆڵی پڕ بكات. لێره‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ سه‌ربارى بیستنی مۆسیقاى پڕ له‌ جۆش و خرۆشی بێگانه‌، به‌ڵام رۆح و ده‌روونی ئه‌و چۆڵه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ سه‌ربارى ئه‌وه‌ى مۆسیقا زمانێكی گه‌ردوونیه‌، به‌ڵام هێشتا تایبه‌تمه‌ندى ناوچه‌یی و نه‌ته‌وه‌یی هه‌یه‌، واته‌ سه‌ربارى ئه‌و گشتیبوونه‌ زمانی تایبه‌تی خۆیی هه‌یه‌ كه‌ رۆح و ده‌رونی مرۆڤ هه‌ریه‌كه‌و له‌گه‌ڵ زمانی رۆحی مۆسیقاى خۆیدا باشتر تێده‌گات و مامه‌ڵه‌ ده‌كات و رۆحی پێ پاراو ده‌بێت.
قسه‌كه‌ر سه‌ربارى ئه‌وه‌ى له‌ پێگه‌ى داواكاریه‌وه‌ ده‌خوازێت ده‌روێش رۆحی تینووى به‌ ئاوازى كوردى پاراو بكات، واته‌ به‌و ئاوازانه‌ى كه‌ ئاشنان به‌ رۆحی ئەم. هه‌روه‌ك به‌ جۆرێكیش پێداگرى لەسەر‌ پێداویستی رۆحی خۆى به‌ ئاوازو به‌سته‌كانی ده‌روێش نیشان ده‌دات، كه‌ له‌پێش گه‌وره‌ترین داهێنه‌رانی مۆسیقاى جیهانیه‌وه‌ په‌یوه‌ست به‌ رۆحی خۆیی و ئاشنابوونی ئه‌و ئاوازانه‌ به‌رۆحی خۆى دایده‌نێت. ئاوازه‌كانی ده‌روێش زیاتر له‌ ئاوازه‌كانی بیتهۆڤن ئاشنان به‌ رۆحی قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌، كه‌ گۆران خۆیه‌تی. له‌ ڕاستیدا له‌سه‌ر زمانی قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ گۆران هه‌ر ئه‌وه‌ نه‌بووه‌ كه‌ داهێنه‌رێكی نموونه‌ى بوارى شیعر بووه،‌ به‌ڵكو به‌ئاگایه‌كی هوشیارى بواره‌كانی ترى هونه‌رو ڕۆشنبیرى گشتیش بووه‌. ئه‌وێك له‌ زه‌مینه‌یه‌كی دواكه‌وتووى كۆمه‌ڵگه‌ى كوردەوارى سێ ده‌یه‌ى دووه‌می سه‌ده‌ى بیستدا باسی ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئاوازو مۆسیقاى كوردى له‌ بیتهۆڤن ئاشناترن به‌ رۆحی. ماناى وایه‌ ئه‌و گوێگرێكی باش و شاره‌زایه‌كی باشی ئاوازه‌كانی بیتهۆڤن بووه‌، بۆیه‌ ئه‌و جۆره‌ به‌راورده‌ ده‌كات و سه‌رئه‌نجامیش له‌به‌رئه‌وه‌ى رۆحی ئه‌و په‌یوه‌سته‌ به‌ زه‌مینه‌و مێژوو كه‌لتوورى خۆیه‌وه،‌ بۆیه‌ به‌رهه‌می زه‌مینه‌كه‌ى خۆى زیاتر رۆحی په‌شێوى هێور ده‌كاته‌وه‌و ناخی تینووى ئاوده‌دات و پاراوى ده‌كات. قسه‌كه‌ر داوا له‌ ده‌روێش ده‌كات به‌ ئاوازه‌ كوردیه‌ ره‌سه‌نه‌كانی رۆحی كڵۆڵی ئه‌م هێوربكاته‌وه‌. بێگومان ئاشكرایه‌ كه‌ مۆسیقا خۆراكی رۆحه‌و قسه‌كه‌رى شیعره‌كه‌ش كه‌ میزاجی كورده‌وارى تێكچووه‌و بیستنی ئاوازى بێگانه‌ رۆحی نامۆكردووه‌، ته‌نیا به‌ ئاوازى ره‌سه‌نی كوردى میزاجی كورده‌وراى دێته‌وه‌ بارودۆخی ئاسایی خۆیی و رۆحی كڵۆڵی هێور ده‌بێته‌وه‌.
شاعیر له‌سه‌ر زمانی قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌وه‌ دوو وێنه‌ى دیار به‌رجه‌سته‌ ده‌كات. یه‌كه‌میان وێنه‌ى داهێنه‌رێكه‌ له‌ واقیعێكی دواكه‌وتوودا كه‌ ئه‌و داهێنه‌ره‌ به‌ خۆڕسكی و له‌سه‌ر بنه‌ماى زیره‌كی و به‌هره‌ى تایبه‌تی وه‌كو خاوه‌ن خولیایه‌ك گه‌یشتووه‌ته‌ ئاستی داهێنان. به‌ڵام دیاره‌ له‌و واقیعه‌ ناجۆره‌دا گرنگیه‌كی ئه‌وتۆ نه‌ به‌ خۆى و نه‌ به‌ هونه‌رو ئه‌ده‌به‌كه‌ى نادرێت. دووه‌میان وێنه‌ى كه‌سێكه‌ له‌ ناو ئه‌و واقیعه‌ دواكه‌وتووه‌دا كه‌ دیاره‌ ئه‌و واقیعه‌ى ده‌قه‌كه‌ لێی ده‌دوێت واقیعی كورده‌واریه‌، كه‌ كاریگه‌رى كه‌لتوورى بێگانه‌ كه‌ لێره‌دا باسی مۆسیقاو گۆرانی ده‌كرێت میزاجی میللی كورده‌وارى ئه‌وى قسه‌كه‌رى ده‌قه‌كه‌ى تێكداوه‌و سه‌رئه‌نجام داوا له‌و داهێنه‌ره‌ى ناو واقیعه‌كه‌ى خۆى ده‌كات به‌و ئاوازه‌ ره‌سه‌نانه‌ى كه‌ ئاشنان به‌ رۆحی ئه‌و، میزاجی شێواوى كورده‌وارى ئه‌و بگێڕێته‌وه‌ بارى ئاسایی خۆى و رۆحی كڵۆل َو په‌شێوى ئه‌و هێور بكاته‌وه‌.
له‌م ده‌قه‌دا سه‌ربارى ئه‌وه‌ى كاتێ باسی تایبه‌تمه‌ندبوون ده‌كرێت، ده‌شێ به‌ ئاڕاسته‌ى ده‌ره‌وه‌ى ده‌قه‌كه‌ جۆرێك له‌ گشتیكردن یان به‌ بابه‌تیكردن له‌ ئاستی نه‌گوتراودا هه‌ست پێبكرێت، به‌ تایبه‌تی له‌ كۆمه‌ڵگه‌ى دواكه‌وتوودا به‌هاو پێگه‌ى داهێنه‌ر هه‌ر جۆره‌ داهێنەرێك بێت ره‌نگه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ نه‌بێت كه‌ پێویسته‌و هه‌مان شێوه‌ى ئه‌و وێنه‌ ته‌ڵخ و شێواوه‌ى مانگه‌ كه‌ له‌ حه‌وزێكی لیخندا ده‌بینرێت. به‌ڵام دیسان داهێنه‌ر به‌راورد به‌ كۆى كۆمه‌ڵگه‌ بارێكی ده‌گمه‌ن و تایبه‌تیه‌. له‌ پشتی ئه‌م بۆچوونه‌شه‌وه‌ ئه‌م ده‌قه‌ وه‌كو هه‌ر ده‌قێكی شیعرى ڕۆمانسی پێكه‌ى خود یان زات وه‌كو تاكه‌كه‌س زیاتر به‌رز ده‌كاته‌وه‌و ده‌رى ده‌خات. كه‌ لێره‌دا كۆى پێكهاته‌ى زمانیی و هونه‌ریى ده‌قه‌كه‌ پێكه‌وه‌ كارده‌كه‌ن بۆ ده‌رخستنی كه‌سێتی تایبه‌تی ده‌روێش عه‌بدوڵا له‌ ئاستێكی به‌رزو ده‌گمه‌ندا، كه‌ ده‌رخستنی كه‌سێتی داهێنەرێكه‌، له‌پاڵ ئه‌وه‌دا پاسیڤكردنی رۆڵى كۆمه‌ڵگه‌و جه‌ماوه‌ره‌ له‌ روانگه‌ى بایه‌خنه‌دانیان به‌و تاكه‌ ده‌گمه‌نه‌و به‌ به‌رهه‌مه‌كانی. بێگومان له‌ پشتی به‌رزكردنه‌وه‌ى خودو پێگه‌ى كه‌سی ده‌روێش عه‌بدوڵاوه‌، ده‌شێ ئامانجێكی تر راوه‌ستابێت و ئه‌رك، یان مه‌به‌ستی سه‌ره‌كی ده‌قه‌كه‌ ئه‌وه‌ بێت، كه‌ ئه‌ویش له‌وه‌دا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، كه‌ ده‌روێش عه‌بدوڵا ته‌نیا بریتی بێت له‌ ده‌مامكێك، كه‌ گۆران به‌كارى هێنابێت و له‌ بنه‌ڕه‌تدا گۆران له‌ پشتی وێنه‌ى به‌رجه‌سته‌كراوى ده‌روێش عه‌بدوڵاوه‌ باسی خۆى بكات. ته‌نانه‌ت سه‌ربارى ئه‌وه‌ی كه‌ كه‌سێك به‌ ناوى ده‌روێش عه‌بدوڵاوه‌ هه‌بووه‌و له‌ هه‌وراماندا ژیاوه‌و شمشاڵ ژه‌ن بووه‌، ده‌شێ مه‌به‌ست له‌و ده‌روێش عه‌بدوڵایه‌، عه‌بدوڵا گۆرانی شاعیر بێت، كه‌ وه‌كو یه‌كه‌مین داهێنه‌رى قۆناغه‌كه‌ى خۆى و یه‌كێك له‌ داهێنه‌ره‌ هه‌ره‌ پایه‌به‌رزه‌كانی مێژووى شیعرى كوردى، كۆمه‌ڵگه‌ى دواكه‌وتووى كوردى نه‌ ئه‌و پێگه‌یه‌ى پێداوه‌ كه‌ شایانی بووه،‌ نه‌ له‌سه‌روه‌ختی خۆیشیدا بایه‌خێكی ئه‌وتۆ به‌ داهێنانه‌كه‌ى دراوه‌، به‌ڵكو ئازارى رۆحیشی دراوه‌و ماندوكراوه‌.
ئه‌وه‌ى گۆران بۆ ده‌روێش عه‌بدوڵاى به‌رجه‌سته‌ ده‌كات، كه‌ له‌ ناو میلله‌تی نه‌زان و دواكه‌وتوودا رێز له‌ داهێنانه‌كه‌ى ناگیرێت، دەشێت مه‌به‌ستی گۆران خۆی بێت و باسی ئێش و ژانه‌ تایبه‌تیه‌كانی خۆى ب‌كات وه‌كو بابه‌تێكی زاتی و ده‌قه‌كه‌ ده‌ربڕى هه‌ستكردنی گۆران بێت‌ به‌رامبه‌ر به‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ى كه‌ ناتوانێت و له‌وه‌ تێناگات كه‌ ئه‌م چ گه‌وهەرێكی پێشكه‌ش به‌و كردووه‌، كه‌چی ئه‌و به‌چاوى سووكه‌وه‌ سه‌یرى ده‌كات و هیچ بایه‌خێكی پێنادات. كه‌واته‌ ده‌توانین بڵێین سه‌ربارى ئه‌وه‌ى كه‌ ده‌قه‌كه‌ زیاتر له‌ بیرۆكه‌یه‌ك ده‌وروژێنێ و ده‌یدوێنێ په‌یوه‌ست به‌ هونه‌رو داهێنان و رۆڵی هونه‌ر له‌سه‌ر گوێگرو بینه‌رو چۆنێتی چێژوه‌رگرتن و ئاستی وه‌ڵامدانه‌وه‌ى وه‌رگر، به‌ڵام كۆى بیرۆكه‌كان به‌ هێڵێك پێكه‌وه‌ به‌ستراون و سه‌رئه‌نجام گوزارشت كردنن له‌ خودى ئه‌م تاكه‌كه‌سه‌، كه‌ لێره‌دا قسه‌كه‌ر یان ئاشكراتر بڵێین خودى شاعیر خۆیه‌تی وه‌كو داهێنەرێك.
ئه‌م ده‌قه‌ سه‌ربارى خستنه‌ڕووى بابه‌تی داهێنان و كاریگه‌رى داهێنانی ناوخۆ و بێگانه‌ یان په‌یوه‌ندى ئێمه‌و ئه‌وان له‌ رووى داهێنانه‌وه‌، ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ بایه‌خی گشتی ده‌قه‌كه‌ له‌ رووى ناوه‌رۆك یان پرسیارو جیهانبینیه‌وه‌ بایه‌خدانه‌ به‌ ناوه‌رۆكی عاتیفی و ویژدانی. فۆرمی ده‌قه‌كه‌ زیاتر له‌ خزمه‌تی ئه‌م ناوه‌رۆكه‌دایه‌و ته‌نانه‌ت وشه‌كانیش خزمه‌تی ئه‌م ناوه‌رۆكه‌ عاتیفیه‌ ده‌كه‌ن و هه‌ندێجار سه‌ربارى بوونی وشه‌ى كوردى پاراو وشه‌ى عه‌ره‌بی به‌كارهێنراوه‌ كه‌ زیاتر خزمه‌ت به‌و ناوه‌رۆكه‌ عاتیفیه‌ ده‌كات وه‌كو (حوزن، عومر، حه‌سره‌ت، قه‌وم، به‌سیت، عه‌كس، قه‌مه‌ر، روفاه، تاج، حورمه‌ت، ئوستاد، سیحر، نه‌غمه‌، مه‌عیشه‌ت، لوقمه‌، زه‌كا، خیلقه‌ت، مه‌حكوم، حه‌رف، صیرف، رۆح، میزاج، زه‌وق،). ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ى كه‌ زمان به‌گشتی بۆ به‌رجه‌سته‌كردنی ئه‌و ناوه‌رۆكە عاتیفیه‌ كار ده‌كات كه‌ بوون و پێگه‌ى خود- زات- زیاتر پته‌و ده‌كات و ده‌ریده‌خات.
هه‌رچه‌نده‌ ده‌قه‌كه‌ به‌ پێچه‌وانه‌ى زۆرینه‌ى ده‌قه‌كانی گۆرانه‌وه‌ كه‌ كیمیاگه‌رى وێنەیان تێداكراوه‌، ئه‌م ده‌قه‌ له‌ رووى وێنه‌ى شیعریه‌وه‌ به‌و جۆره‌ ده‌وڵه‌مه‌ند نییه‌، به‌ڵام ئه‌و وێنانه‌ى هه‌ن ئه‌ركی گوزاشتكردن و ده‌ربڕین له‌ خود یان زات یارى ده‌كه‌ن. به‌ مانایه‌كی تر ده‌توانین بڵێین جیهانبینی ئه‌م ده‌قه‌ شیعریه‌ (ده‌روێش عه‌بدوڵا) هه‌ڵوێستی گۆرانی شاعیره‌ سه‌باره‌ت به‌ روانین و هه‌ڵوێستی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دوا كه‌وتووى په‌راوێزى مێژوو بۆ داهێنەرێك كه‌ زۆر له‌ پێش قۆناغی مێژوویی كۆمه‌ڵگاکه‌یه‌وه‌یه‌. كۆى ده‌ربڕین و پرس و جیهانبینی ده‌قه‌كه‌ له‌وه‌دا كۆده‌بێته‌وه‌ کە ناڕه‌زایی ده‌ربڕینی زاتێكی داهێنه‌ره‌ بۆ ئه‌و پێگه‌و به‌هایه‌ى كه‌ كۆمه‌ڵگا‌ به‌ خۆى و به‌ داهێنانه‌كه‌یی ده‌دات كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ ئاستێكی به‌رزى به‌رهه‌مهێنانی شیعریه‌تدا به‌هه‌موو ڕه‌گه‌زو پایه‌كانیه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ كراوه‌. كۆى ڕه‌گه‌زه‌كانی بنیادنای ده‌قه‌كه‌ له‌ ناونیشان و پێكهاته‌ى زمانی له‌ وشه‌و رسته‌و وێنه‌ى شیعرى و ده‌لالات و لێكچوون و دووانه‌ى دژو هاوتاو ئیقاعی ده‌روه‌وه‌ له‌ كێش و به‌حر و سه‌روا و ئیقاعی ناوه‌وه‌ له‌ دووباره‌بوونه‌وه‌و ده‌نگ و وشه‌و به‌رزبوونه‌وه‌و نزمبوونه‌وه‌ى ئیقاع و بنیادى رسته‌ و پێكه‌وه‌ گونجاندنی وشه‌و وێنه‌و ده‌لالات..هه‌موویان پێكه‌وه‌ كارده‌كه‌ن بۆ به‌رهه‌مهێنانی شیعریه‌تی ده‌قه‌كه‌و بنیادنانی گوتارى شیعرى ئه‌م ده‌قه‌و له‌وێشه‌وه‌ ده‌رخستنی دیدو تێڕوانینی شاعیر و هه‌ڵوێست و هه‌ستكردنی به‌رامبه‌ر به‌ بابه‌تی سه‌ره‌كی ده‌قه‌كه،‌ كه‌ لێره‌دا روانینی داهێنەرێكه‌ بۆ خۆى كه‌ له‌ پشتی ده‌مامكێكه‌وه‌ باسی خۆى ده‌كات و له‌ پێگه‌و نرخپێدانی خۆى وه‌كو داهێنەرێك ده‌دوێت له‌و روانگه‌یه‌وه‌ كه‌ چۆن له‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی دواكه‌وتوودا سه‌یرى ده‌كرێت.
ئیقاع یه‌كێكه‌ له‌و پایانه‌ى كه‌ له‌ بنیادى هه‌ر ده‌قێكی شیعریدا رۆڵی دیار ده‌بینێت له‌ به‌رهه‌مهێنانی گوتارى ئێسه‌تیكی ده‌ق و به‌رهه‌مهێنانی جیهانبینی ده‌قدا. پێشتر له‌باره‌ى ئیقاعى ده‌ره‌وه‌یی ده‌قه‌كه‌وه‌ دواین واته‌ بنیادى گشتی ده‌قه‌كه‌و كێش و سه‌رواو… تاد. ئێستا سه‌رنج له‌ ئیقاعی ناوه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌ ده‌ده‌ین، ئیقاعی ناوه‌وه‌ پێكدێت له‌ دووباره‌ بوونه‌وه‌ى ده‌نگی و وشه‌یی یان بێژه‌یی و هاوسه‌نگی و ته‌ریببوون – پارارێل- و گونجان. كه‌ ئه‌مانه‌ هه‌موو پێكه‌وه‌ كار ده‌كه‌ن بۆ جوانكردنی ده‌ق و بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ى ئاستی جوانناسی ده‌ق، واته‌ به‌شدارى ده‌كه‌ن له‌ به‌رهه‌مهێنانی گوتارى ئێسه‌تیكی ده‌قدا، ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ى كه‌ كارده‌كه‌ن وه‌كو دال بۆ هه‌ڵگرتنی مه‌دلولی جۆراو جۆرو بۆ به‌رهه‌مهێنانی جیهانبینی ده‌ق.
لێره‌دا دێینه‌ سه‌رباسكردنی دووباره‌بوونه‌وه‌ى هه‌مان ده‌نگ له‌ سه‌ره‌تاى وشه‌دا كه‌ ئه‌ویش ده‌بێت به‌ دوو جۆره‌وه‌ یه‌كه‌میان دووباره‌بوونه‌وه‌ى ده‌نگی نه‌بزوێنه‌ كه‌ پێی ده‌وترێت ئه‌لیتره‌یشن یان كۆنسۆنانس. دووه‌میان بریتیه‌ له‌ دووباره‌بوونه‌وه‌ى ده‌نگی بزوێن له‌ سه‌ره‌تاى وشه‌كانی هه‌مان دێڕدا كه‌ پێی ده‌وترێت ئه‌سۆنانس. دووباربوونه‌وه‌ى ده‌نگ به‌ شێوه‌یه‌كی بنه‌ڕتی كاریگه‌رى ده‌نگیی هه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێجار خۆشی به‌خشه‌ یان بۆ مه‌به‌ستێكی تایبه‌تی به‌رز ده‌بێته‌وه‌، هه‌روه‌ها كارده‌كات بۆ زیاتر پێكه‌وه‌به‌ستنی وشه‌كان و بۆ به‌هێزكردنی بنیادى ده‌ق و بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ى ئاستی زمان و به‌ره‌و به‌ ره‌سمیكردنی كه‌ ئه‌وه‌ش واده‌كات زمانه‌كه‌ زۆر له‌ جوڵه‌دا بێت كه‌ ده‌شێ ئه‌وه‌ش شتێكی دڵگیر بێت یا به‌ پێچه‌وانه‌وه‌. هه‌موو ئه‌مانه‌ش كارده‌كه‌ن بۆ جوانكردنی ده‌قه‌كه‌و بۆ به‌ زیندوویى هێشتنه‌وه‌ى ئه‌و بیرۆكه‌ یان ماناو ده‌لاله‌ته‌ى كه‌ له‌ پشتی ئه‌م دووباره‌كردنانه‌وه‌ وه‌ستاوه‌.
دووباره‌بوونه‌وه‌ى ده‌نگیی له‌ كۆپله‌ى یه‌كه‌مدا باس ده‌كه‌ین. ده‌نگی (ش) كه‌ ده‌نگێكی نه‌بزوێنه‌، شه‌ش جار دووباره‌ بووه‌ته‌وه‌ له‌ وشه‌كانی (شێوه‌، شمشاڵ ، زه‌حمه‌تكێش ، حه‌سره‌تكێش، ئاشیان) بێگومان چه‌ندباره‌بوونه‌وه‌ى ئه‌م ده‌نگه‌ له‌ رووى مۆسیقاوه‌ بایه‌خێكی گرنگی ده‌بێت و هارمۆنیایه‌ك ده‌به‌خشێت به‌ بنیادى زمانی ده‌قه‌كه‌، هه‌روه‌ك ئه‌م ده‌نگه‌ له‌ وشه‌ى ده‌روێش دا كه‌ ناونیشانی ده‌قه‌كه‌یه‌ هه‌یه‌و واده‌بینرێت ده‌نگی (ش) له‌ ناونیشانه‌كه‌وه‌ به‌سه‌ر پانتایی ده‌قه‌كه‌دا دابه‌ش بووه‌و ئه‌مه‌ش ئه‌و ده‌لاله‌ته‌ هه‌ڵده‌گرێت كه‌ به‌شێكه‌ له‌ بوونی ئه‌و كه‌سێتـه‌ى كه‌ ده‌قه‌كه‌ لێی ده‌دوێت و چووه‌ته‌ ناو پێكهاته‌ى وشه‌كانه‌وه‌و خاڵی هاوبه‌شیش له‌ نێوان ده‌روێش و شمشاڵدا دیسان هه‌مان ده‌نگی (ش) كه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی عه‌شق ئاسا له‌ نێوان ده‌روێش و شمشاڵه‌كه‌یدا هه‌یه‌. هه‌روه‌ك دووباره‌بوونه‌وه‌ى ده‌نگی نه‌بزوێنی (ش) له‌ سه‌ره‌تاى هه‌ردوو وشه‌ى (شێوه‌ ، شمشاڵ)دا بریتیه‌ له‌ كۆنسۆنانس یان ئه‌لیتره‌یشن.
هه‌روه‌ها له‌ كۆپله‌ى یه‌كه‌مدا ده‌نگی (ب) نۆجار هاتوو كه‌ ئه‌مه‌ش چه‌ند باره‌كردنه‌وه‌ى ده‌نگیه‌. له‌ دێڕى دووه‌م و چواره‌میشدا ده‌نگی (ب) له‌سه‌ره‌تاى وشه‌دا دووباره‌ بووه‌ته‌وه‌ واته‌ خاسێتی ئه‌لیتره‌یشن یان كۆنسۆنانسی هه‌یه‌ واته‌ دووباره‌بوونه‌وه‌ى ده‌نگی نه‌بزوێن له‌ سه‌ره‌تاى وشه‌دا كه‌ ئه‌ویش له‌ دێڕى دووه‌مدا له‌ وشه‌كانی (به‌سته‌ ، ببیه‌م ، بێ) و له‌ دێڕى چواره‌مدا له‌ وشه‌كانی (به‌خت ، بلبل ، بێ). ئه‌وه‌ى جێگاى سه‌رنجه‌ له‌م ده‌قه‌دا دووباره‌بوونه‌وه‌ى وشه‌ یان بێژه‌ كه‌ هه‌ڵگرى ئه‌ركی جه‌ختكردنه‌وه‌و دڵنیاییكردنه‌وه‌ بێت بوونی نیه‌. به‌ڵام هاوسه‌نگی وه‌كو پایه‌یه‌كی ئیقاعی ناوه‌وه‌یی ده‌قه‌كه‌ به‌رچاو ده‌كه‌وێت، بۆ نموونه‌ له‌ كۆپله‌ى یه‌كه‌مدا دوا وشه‌ى دێڕى یه‌كه‌م و سێیه‌م جۆرێك له‌ هاوسه‌نگی هه‌یه‌ له‌ نێوانیاندا (ده‌روێش ، حه‌سره‌تكێش) كه‌ له‌ ڕاستیدا ئه‌مه‌ جۆرێكه‌ له‌ هاوته‌ریبی. ئه‌م دوو وشه‌یه‌ له‌ رووى مۆسیقاوه‌ هاوسه‌نگ یان ته‌ریبن ئه‌گه‌رچی له‌ رووى ژماره‌ى بڕگه‌وه‌ جیاوازن. هه‌روه‌ها له‌ رووى ده‌لالیه‌وه‌ هاوسه‌نگیه‌كی ته‌واو له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌. وشه‌ى ده‌روێش وه‌كو پێشتریش گوتمان به‌ ماناى شوێنكه‌وتوو، ساده‌، بێلانه‌و دڵسۆز دێت بۆ شێخ به‌بێ ئه‌وه‌ى چاوه‌ڕوانی پاداشتی شێخه‌كه‌ى بێت. حه‌سره‌تكێش به‌ مانى كه‌سێكی ژیان سه‌خت و ماندو و دڵشكاو و ژیان پڕ له‌ كێشه‌ دێت كه‌ كه‌س به‌ فریاى ناكه‌وێت و ته‌نیا له‌ ڕێگاى ئاخ و حسره‌ت هه‌ڵكێشانه‌وه‌ ده‌توانێت بارى گرانی ناخی سووك بكات. هه‌رچۆن ده‌روێش له‌ ته‌قسی ده‌روێشیدا دنیاى بیر ده‌چێته‌وه‌و ده‌گاته‌ حاڵه‌تی بێ ئاگایی، حەسرەتکێشیش لە ئازاردا هەموو شتێکی لە بیردەچێتەوە. ئه‌م دوو كه‌سه‌ ده‌روێش و حه‌سره‌تكێش له‌ رووى ده‌روونیه‌وه‌ هاوته‌ریبن، ئه‌مه‌ش له‌ ئاستێكی قوڵتردا ده‌بێته‌ هاوسه‌نگی یان هاوته‌ریبی له‌ رووى بوون و گه‌وهه‌رو ماناوه‌. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ى كه‌ حه‌سره‌تكێش هاوواتایه‌ بۆ ده‌روێش له‌ كاتێكدا كه‌ كه‌سێتی ده‌روێش به‌ ماناى بێلانه‌و پاشكۆو شوێنكه‌وتووى ئه‌وى شێخ یان شوێنكه‌وتووى پارویه‌ك نان دێت، خاسێتی حه‌سره‌تكێشی هه‌یه‌و به‌و پێیه‌ حه‌سره‌ت ده‌بێته‌ سیفه‌تی ده‌روێش و لێره‌شه‌وه‌ جۆرێك له‌ په‌یوه‌ندى هاوسه‌نگبوون یان هاوته‌ریبی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌.
هه‌روه‌ها له‌ كۆپله‌ى دووه‌مدا هاوسه‌نگی له‌ نێوان وشه‌كانی (سنعه‌تكار ، هوشیار) دا هه‌یه‌ كه‌ دیسان هاوته‌ریبی نیشان ده‌ده‌ن. ئه‌م دوو وشه‌یه‌ش له‌ رووى مۆسیقاوه‌ هاوسه‌نگ یان ته‌ریبن. له‌ رووى ده‌لالیشه‌وه‌ هاوسه‌نگی و ته‌ریبی له‌ نێونانیاندا هه‌یه‌. سنعه‌تكار كه‌ به‌ ماناى پیشه‌ییبوون یان خاوه‌ن پیشه‌ دێت خاسێتی كه‌سێكه‌ كه‌ شاره‌زاو به‌ ئاگا بێت له‌ بوارێكدا. هوشیاریش خاسێتی كه‌سێكی به‌ ئاگایه‌. هه‌میشه‌ هوشیارى ده‌بێته‌ بنه‌ما بۆ سنعه‌تكارى، كه‌واته‌ لێره‌شه‌وه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی هاوسه‌نگ له‌ نێوان ئه‌م دوو وشه‌یه‌دا هه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌ندى هاوسه‌نگی نێوان بوویه‌كی ئاماده‌و ئه‌و پاشخانه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌یه‌ كه‌ پێویسته‌ بۆ بوونی، واته‌ په‌یوه‌ندى نێوان سنعه‌تكارى و هوشیارى كه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ڕاسته‌وانه‌یه‌و هه‌تا هوشیارى به‌رز بێت ئاستی سنعه‌تكارى پێشكه‌وتوو ده‌بێت. واته‌ هه‌رچۆن له‌ رووى ماناوه‌ ئه‌م دوو وشه‌یه‌ ته‌ریب و هاوسه‌نگن، هه‌روه‌ها له‌ رووى بنیادى و مۆسیقاشه‌وه‌ ته‌ریب و هه‌سه‌نگن. كه‌واته‌ لێره‌دا هاوسه‌نگی و ته‌ریببوونی -پارارێڵ- بنیادى و مانایی- ده‌لالی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌وه‌ش به‌شداری ده‌كات له‌ پێكهێنانی ئیقاعی ناوه‌وه‌ى ده‌قه‌كه‌دا. دووباره‌ بوونه‌وه‌ى ده‌نگی و وشه‌یی و هاوسه‌نگی یان ته‌ریببوون له‌ هه‌ر ده‌قێكی شیعریدا بۆ جه‌ختكردنه‌وه‌یه‌ له‌سه‌ر مۆسیقاو ئێسه‌تیك و ده‌لالات و ماناو پرسیارى ده‌ق.
( ئه‌م لێكۆڵنه‌وه‌یه‌ پێشكه‌شه‌ به‌ هونه‌رمه‌ند كاك ئه‌سعه‌د قه‌ره‌داخی كه‌ ئه‌م شیعره‌ى به‌جوانی به‌ ده‌نگه‌ خۆشه‌كه‌ى و به‌ ئاوازێكی كوردانه‌ گوتووە.)




من.. شیعری نەوزاد مدحەت

وەکوو دارێک بێ لق و پۆ
لە پەنای دارێک بە لق و پۆ
ڕاست وەستاوم
دوور دەڕوانم لەو شەپۆلانەی دڵی دەریا
لە دوورەوە شەپۆل دەدەن
بێ ماندووبون
شان لە شانی یەکتر دەسوون و
هوڕژم دێنن بەرەو کەنار.
ڕاست وەستاوم، بەبێ جوڵە، دوور دەڕوانم
وەکوو دارێک بێ لق و پۆ
بەڵام ڕەگی من و دارەکەی پەنا دەستم
زۆر لە مێژە لەناو دڵی ئەم زەویەدا
وەک تان و پۆ لێک ئاڵاون.

ڕاست وەستاوم، دوور دەڕووانم
ئاسمان هەتا چاو بڕکا شین
وەکوو کوژەکەی چاوەزاری گەردنی مناڵیم
زەوی تەخت
تۆکمە وەکوو ناو لەپی باوکم
بەبێدەنگی لەبن پێما ڕاکشاوە
شەپۆل دێت و بەسەر پێما دادەکەوێ و
پشتاو پشت بەڕێزەوە و بە ناکامی
بەرەو دڵی دەریا دەڕواتەوە
ئەو دەزانێ من ئاوێزانی
ئەم خاکەم و جارێکی تر بۆ دڵی ئەو ناگەڕێمەوە.

ئەو دەزانێت، من دەزانم
ئەو و دارەکەی پەنادەستم و
من و زەوی و خۆر
لە نیوە دێڕێکی شیعری ژیاندا
هەناسە بە ڕۆحی یەکدا دەکەین.
بەڵێ، من دەزانم ئەو دەزانێت
ئێمە هەموو لە دوڕەکەی دڵی ئەودا
هاتینە بوون.

٢٠/١٢/٢٠١٩




حەسەن سوورمە ، خۆشەویستی و ڕەسەنایەتی.. سارا فەقێ خدر

کەڕۆمانی حەسەن سوورمە دەخوێنیتەوە ، ھەست دەکەی ڕووداوێکی سروشتی و جیاواز دەبیستی . نە لاسایی و نە زۆر لەخۆکردنی تێدایە .
زمان/ وەک ئاوی ڕەوان ، وەک سیوادی بەیانییان ، وەک ئاوازی ڕەسەن ساف و بێ گرێ و گۆڵ . وات لێدەکا دەستی لێ ھەڵنەگری . وەلێ جار ..جار پێویستی بە پەراوێزێک ھەیە بۆئەو وشانەی ناوچەیین، وەک (تەقیە ،مەکروف ،چەپاڵە ،قوشقی ….ھتد )
سەرەڕای ئەوە ژمارەیەک وشەی عەرەبی تێدایە کە بەرامبەریان بەکوردی ھەیە . بۆیە پێویست ناکا بەعەرەبی بنووسرێن وەک (موشکیلە ، وەسایلی حەللاقی ،تەڕەف ، سادق ، حاڵەت ھتد…)

خۆشەویستی / بەسروشتی خۆی ھەڵگری ململانێیە. لەڕۆمانی حەسەن سوورمەدا ھەستی ڕاستەقینەی ھەڵقوڵاو لەباوەڕی کۆنی کوردەواری ، لەگەڵ داب و نەرێتی بارکراو بە باوەڕی سەپاو یان ھاوردە لە ململانێ دان .
پاڵەوانەکانی ڕۆمانی حەسەن سوورمە زۆربەیان ئاشقن .کەسایەتییەکی زەردەشتییانەیان ھەیەلە حەسەن سوورمە و بەس چۆلەکەوە بیگرە ھەتاسوڕەییا و موسا و ھەتا عیشقی سۆفیانەی سەڵاواتی.! زۆربەیان خاوەن زەینی پاک و گفت و لفتی شیرینو ئەتواری جوانن .، بەڵام ھەندێ جار دژەکانیان ناچاریان دەکەن ئاراستەی ھەنگاویان پێچەوانە بێ .
درک و لاینگیری حەقیقەت لە ترۆپکدایە دەشزانن یاخیبوون و قوربانیدانی گەرەکە . حەسەن سوورمە لەپێناوی ھەموواندا ژیا و ماندوو بوو بەس چۆلەکە خەمی دنیای قووت دایەوە لەپێناوی لایەنگیری راستی و لەنێوان بەرداشی سەلامەتی ڕۆڵەکانی و ئەوەش کە لەدەورووبەری ڕوویدەدا .
زارا لەپێناوی پاراستنی شکۆی خێزاندا تەنیایی ھەڵدەبژێرێ و درۆ لەگەڵ خۆیدا ناکا . . مووسا سەرەڕای ئەو ھەموو حەز و ئارەزووانەی، خۆشەویستییەکی ڕاستەقینەشی بۆ سوڕەییا ھەیە . سوڕەییاش بە ھەمان شێوە بەڵام لەکۆتاییدا پێ لەجەرگی خۆیان دەنێن و لەپێناوی سەلامەتی و مانەوەی یەکتردا، دەست لە حەزەکانیان ھەڵدەگرن و خۆشەویستییەکی رۆحی بۆ ئەبەد بە غەمگینی دەیانھێڵێتەوە !
خۆشەویستی نیشتمان و نەتەوەش بەتایبەت چینی چەوساوە و بەشخوراو ، ئاوێتەی دەروونی مووسا و زۆربەی کاراکتەرەکانی دیکە بووە ( چی وێنە و سروودی شۆڕش ھەبوو، ھەست و ڕوانینمی داگیر کردبوو .ئاخر دڵمان زۆر بە پێشمەرگە خۆش بوو ، ئۆخەیمان بەپێشمەرگەی پارچەکانی دیکەی کوردستان دەھات)

ڕەسەنایەتی/ ھێند سادە و جوان ڕەنگی داوەتەوە ، ئارامی بەخوێنەر دەبەخشێ . دڵ گەورەیی، لەخۆ بووردەیی، گیانی ھاوکاری، ژیانی سادە و خواردنی تەندروست،مرۆڤ دەبەنەوە باوەشی سروشت و لەجەنجاڵی ژیانی ڕووکەش ودەمامکداری شار دووری دەخەنەوە، میھرەبانی بەھەموو کون و کەلەبەرێکی ژیاندا بڵاو بۆتەوە لەھەمووی گرنگتر ئەوڕێزەیە کە لە ژن گیراوە ، ئەمەش ڕەگەکانی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی زۆر دێرین (کە بەس چۆلەکە قسان دەکا ، حەسەن سوورمە ھەموو گیانی دەبێ بەگوێ ) ئەم کلتوورە ئێستا پێچەوانە بۆتەوە ! کێشەی زۆربەی ژنان گوێ لێنەگرتنیانە لەلایەن پیاوانی خێزانەوە .
لەلایەکی دیکەوە سەڵاواتی دوای مردنی دایکیان ،خۆی دووکچە بچکۆلەکەی دەشوا بێئەوەی بەنەنگی بزانێ و فشاریان لێ ناکا کە دەبێ زارای کچی حەسەن سوورمە بیانشوا .
ئەمەش بەو مانایە نییە کەھیچ توندوتیژییەک بەرامبەر ژن لەئارادانەبێ .
کۆتایی ئەم ڕۆمانە سەروبەندی ڕاپەڕینە و ئومێدی ژیانێکی نوێ بەگوێی خەڵکدا دەدا و ژمارەیەکیان بەھەواڵی مان و بەیەک گەیشتنەوەی ئازیزانیان شاد دەبنەوە . ئەمەش ھەوێنی ئارامی و ئاسوودەییە بۆ خوێنەر .

• حەسەن سوورمە یەکەمین ڕۆمان و نوێترین بەرھەمی شاعیرو نووسەر( بەکر ئاڵەیی) یە لە دوو توێی ١٦٠ لاپەڕەی قەبارە مامناوەند و لەساڵی ٢٠٢٢ لە(خانەی موکریان بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە) لەھەولێر چاپکراوە .

سارا فەقێ خدر
تشرینی دووەمی ٢٠٢٢




وردبوونەوە لە ڕۆمانی مرۆڤی هەرزان.. یوسف اسماعیل عەزیز

یەکێکە لە ڕۆمانە تایبەتەکانی ئەم زەمەنە، کتێبێکی پوختی فکرییە. لەسەروی هەموویەوە، بەلایەنی خوێنەری وەکوو من، بەڕاستی نوسینی ئازاد و خەیاڵ فراوان چێژبەخشە.
دەتوانم بڵێم لە نێو ڕۆماننووسەکانی کورد یەکێکە لە باشترینەکان، تۆ گەر بێت و سەیری ناوەڕۆکی ڕۆمانەکە بکەی هەست بە ئازادی وشە بە وشە دەکەیت کە هیچ وشەیەک خۆی نەشاردۆتەوە لە پاڵ مەبەستێک کە خوێنەر نەتوانێت مەبەستەکە بدۆزێتەوە، بەڕاستی ئەم ڕۆمانە لە فەرهەنگی کوردیدا کارێکی نوێ و دانسقەیە.
کاتێک خۆێنەری ڕۆمانەکە بەر یەکەم ڕستە دەکەوێت، مێشکی تووشی کۆمەڵێک پسیار دەبێت، ئایا بۆ خەڵک دەبارێت؟ کۆماڵێک پسیاری تریش.
ڕۆمانی مرۆڤی هەرزان باس لە داهاتوو دەکات و دیاردەی زۆر سەیر ڕوودەدات و خەلکێکی یەکجار زۆر ڕوو لە خۆکوشتن دەکەن، بەڕاسی ئەم ڕۆمانە بۆ سەردەمی ئێستا زۆر گونجاوە، یانی گەر بێین و سەیری واقعی ژیان بکەین، دەبینیین کە ڕۆژانە چەندەها کەس ڕوو لە خۆکوشتن دەکەن بە هۆی کۆمەڵێک هۆکاری جیاواز. بگرە ئەوە زۆر بەڕوونی دیارە کە ڕۆژ لەدوای ڕۆژ زیاتر پرسی خۆکوشتن لەبەر گوێکان دەبیسترێت، لە قسەی بازاڕی ڕا بگرە تا دەگاتە ئەو شوێنانەی لە لای ئێمە باشترین و پیرۆزترینن. کارە سەختەکانی ژیان وایان کردووە کە مرۆڤەکان ڕۆژانە جۆرەها قسەی خۆکوشتن بڵێن، نموونە: ” خۆزگەم بە کەسەی لەنێو گۆڕدایە، ئێستا ئاسوودە و بێ خەمە” . باشە ئەم ڕستەیە دەتوانی کەمێک لێی وردببیتەوە، بە بیری خۆتی بهێنیتەوە کە ڕۆژانە چەند جار بەر گوێکانت دەکەون لە شوێنە گشتیەکان؟
هەر لەسەر ئەم ڕۆمانە فەلسەفییە، جگە لە ڕووداوی خۆکوشتن، دەبینین چارەسەرەکەشی بە وردی نوسراوە، لەم ڕۆمانە هۆکاری خۆکوشتن دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی مرۆڤ بێ ئامانج و دەستکەوتە. بەڕاستی لە ژیانی ئێستادا خەلکی زۆرینەی بێ ئامانجە، هیچ بەرنامێکی نییە بۆ داهاتووی خۆی بۆیە توشی کێشە دەبێتەوە. مرۆڤ گەر ئامانجێکی هەبێت ئەوە وەک ” سکەی شەمەندەفەر ” وایە کە بێ هیچ کێشەیەک دەتوانێت لەسەر سکەی ژیان بڕوات و بەردەوام بێت تا دەگات بە ئامانجەکەی، باشە لێرە پرسیارێک دروست دەبێت! ” گەر گەیشت بە ئامانج ئەوکات چی دەبێت؟ هەوڵی خۆکوشتن نادرێت؟ ”.
بەڵێ زۆر جاریش ئەوەشمان بیستووە، کەسێک دوای ماندووبونێکی زۆر لە کۆتای ئامانجەکەی خۆی کۆتایی بە ژیانی خۆی دەهێنێت، ئەوەش دەگەڕیتەوە سەر ئەو کەسانەی دەورووبەری، بەراستی لێرە هەوڵ بۆ جێژ وەرگرتن لەژیان نادرێت، هەوڵ بۆ مادی دەدرێت. چۆن لە رۆمانی مرۆڤی هەرزان دەڵێت: ” لە منداڵییەوە فێری ئەوە دەکرێن پارە و دەسەلات ڕزگاریان دەکات، یەکێک ڕزگاریان دەکات، کاتێک گەورە دەبن و دەزانن وا نییە، دەشکێن ”. بەڵێ ئەوە دەبێتە هۆکاری خۆکوشتن.
باشە گەر بێین ئەم جارە سەیری واقعی ڕۆمانەکە بکەین، ئەکتەرەکانی نێو ڕۆمانەکە کە هەوڵی خۆکوشتن دەدەن و کۆتایی بەژیانی خۆیان دەهێنن، ئەوان سەر لێشێواوی تەواوی مێشکیانی داۆشیوە، باشە ئەمەش نابێتە کارێکی فەرمی کە کەسەکان خۆیان دەکوژن؟!
بەڵێ ئەوەش کارێکی فەرمییە لەلای ئەوان چونکە کۆتا ڕێگایە و کۆتا دەرباز بوونە لەم هیلاکییە و بی بەرانامەیە، بەڕاستی ژیانێکی سەیرە کە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ خەلک نازان بۆ بەیانی چی بکەن و چۆن ڕۆژەکەیان بەسەر ببەن، وەک بڵیت کە شەو خەوتن و بەیانی هەڵنەستن و کۆتایی دونیا بێت….
لەڕووی ئایینەوە سەیری ڕۆمانەکە بکەیت، جگە لە خۆکوشتن. لەلای مرۆڤەکان ئایین کەڵکێکی نەماوە. شوێنە ئایینیەکان داخراون و ئایین لە ماڵەکان جێگیربووە، ئاستی سروشتی مرۆڤ بە زەمەنێکی زۆر سەیروسەمەرە دەرچووە و لە کۆنتڕۆلی مرۆڤ دەرچووە.
لە کۆتایی دا دەڵێم کە لەسەر هەر مرۆڤێك پێویستە ئامانج دابرێژت بۆ داهاتووی خۆی، وە خۆشی زاڵ بکات بەسەر لاوازی، ئێمە لە زەمەنێک دەژین کە کارەکان بە خواستی مرۆڤەکان نین و زۆر جیاوازن.
سەبارەت بەم ڕۆمانە تا چەند کات تێپەڕێت زیاتر بە جێژتر دەبێت بۆ خوێنەر، چونکە توشی ڕووداوی نێو ڕۆمانەکە دەبین لە واقیعدا.
پێشنار دەکەم هەر تاکێک لە کۆمەڵگا پێویستە و زۆریش گرینگە کە خوێنەری ئەو ڕۆمانە بێت.




ماڵی سەگە دڕەکانی گەڕەک.. نەوزاد بەندی

ماڵی سەگە دڕەکانی گەڕەک ، ناونیشانی کۆمەڵێک کورتە چیرۆکی جەلال عەبدوڵا ساڵحە کە هاوکات لەگەڵ کۆمەڵە چیرۆکی ڤەنیسا و باڵندەکانی ماریۆدا ، چاپ‌ و بڵاوی کردنەوە ..
ماڵی سەگە دڕەکانی گەڕەک ، لە هەشت کورتە چیرۆک پێکهاتووە ، مراوییەکانی نەنکم ، کەڵەشێرەکەی داود ، سەگەکەی ئەڵوشە و دەیڤد ، بیرەوەرییەکانی جەلال کرماشانی ، ماڵی سەگە دڕەکانی گەڕەک ، پەیژەی ژیان ، ماڵی نابینا و مەتینە ، ڤیڤا خان و کۆڤرونسکی ..

لە ڕاستیدا لە سەرجەم چیرۆکەکاندا ، کات و پاڵەوانەکان زۆر خێرا دێن و دەچن ، شوێن و ڕووداوەکان فریا ناکەون ، هاوتەریب لەگەڵیاندا بڕۆن ..ئەوەیش وێنەکردنی سەردەمێک و کۆمەڵگایەکە ، هەمووان تیایدا ڕادەکەن ، بۆ گەیشتن بە شتێک کە زۆربەی جار هیچ نیە ..گرنگ گەیشتنە بەو شتە وەهمیە و ..لەو پێناوەیشدا زۆر وێرانکاری و کارەسات ڕوو دەدەن …
نووسەر باس لە کۆمەڵگایەک دەکات کە ژیانی ئاسایی تێدا نەماوە ..یان ڕاستتر ژیانی تێدا ڕادەکێشرێ بە ناو دڕک و داڵدا .. ئێ بێجگە لە ژیان چی تر هەیە لە دنیادا بڕازێنرێتەوە ؟ ژیانێکی کوژراو و ڕاوەدونراو و زیندان کراو ..ئەبێ چی لێ سەرچاوە بگرێ ؟ ئایا ناپرسن ئەو هەموو دوژمنایەتیە چییە ؟ واتا شارێک بچێتە گیرفانی کەسێک یان چەند کەسێکەوە ، چ سوودێکی هەیە ؟ ئایا ئەوە ئەهێنێ کۆمەڵگایەک بکەی بە گۆڕستان بۆی ؟؟
بۆ نمونە لە چیرۆکی مراویەکانی نەنکمدا ، باس لە خێزانێک دەکات ، پیرەژنێک و کوڕەزایەکی لاوی تێدا ماوە ، ئیتر نەوەی ناوەند ، هەموو کوژراون .. یەکێ لەسەر سنوور ..یەکێ لە شەڕا ..یەکێ لە ترس و فێدا .. یەکێکیشیان سەری خۆی هەڵگرتووە ، نەک لەبەر ئەوەی پەیامێکی پێیە یان لە دڕندایەتی ڕایکردبێ ، نا .. بەڵکو ڕایکردووە بۆ ئەوەی ئەویش نەکوژرێ و هەرچی کاری خراپ و دزێویشە کردوویەتی و .. چەندین جار خێزاندروستکردنی تاقیکردۆتەوە و هەڵی وەشاندۆتەوە ..
دەڤەرێکی پڕ لە ئاژاوە و دوژمنایەتی و کوشت و کوشتار ، پیرەژنێک و کوڕیژگەیەکی ئارا ناوی تێدا ماوەتەوە ، کە پیرەکەیان هەوڵ ئەدا بە دەرس و پەند و حیکایەتەکانی دۆخەکە بگۆڕێ و خەڵکەکە وا لێبکا هیچ نەبێ واز لە کوشتن و درەخت بڕینەوە بێنن ..
ئارایش هەوڵی نۆژەنکردنەوەی خانووەکە دەدات و ..دیوارە ورگدراوەکانی ڕێک دەکاتەوە و سواغیان دەداتەوە و تولە مێوێک دەڕوێنێت و.. پەنجەرە بچووکەکە لا دەبا و پەنجەرەیەکی گەورەی لە جێ دادەنێ بۆ هاتنە ژوورەوەی ڕوناکی زیاتر ..بۆ بینینی ئاسمان و زەمینی زیاتر لێیەوە .. ئەمە خانوویەکە سەد ساڵێکە دروست کراوە . . لەگەڵ ئەوەی کە چەندەها جار کوشت و کوشتاری لێکراوە و ئەسپ بە خوێنەوە لە حەوشەکەیدا وەستاون و ..بە هەزار ڕجا و تکا و بەرتیل ، لاشە بێگیانەکانیان لە جەلادەکانی سنوور وەرگرتۆتەوە ، هێشتایش هیچ هەلێکی ژیانی تیا نەماوە .. هەمووان تینوی کوشتن و کوشتار و درەخت بڕینەوەن ، تەنانەت پیرەمێردەکەی دراوسێیان ، ئامۆژگارییان ئەکا کە دارتووەکەیان ببڕنەوە کە هەرچی چۆلەکەی دنیایە لە خۆی گرتووە و ..جریوە و جوکە و زاوزێی لەسەر ئەکەن و خەڵکەکەیان بێزار کردووە ..!! خەڵکێک کە سەوزایی و باڵندە و جریوە و جوکەیان پێ قبوڵناکرێ ، بەڵام کوشت و کوشتار و ئەسپی خوێناویی ، بەردەوام دووبارە دەبێتەوە و دێتە بەرچاویان ..
لێرەدا نووسەر کۆمەڵگایەکی تەواو ترسناکمان نیشان ئەدا ، بە جۆرێک داپیرەی ئارا ، هەوڵ ئەدا یادگارییەکی جوان بدۆزێتەوە و بۆ ئارای باس بکا ، کە ڕێک لە ساڵی 1975 دا عەشقی لالۆی فرۆشیاری دەستگێڕ و ئافتاو لەو گەڕەکەدا ڕوو دەدا ، کە خاڵێکی جوان و ڕوناکە ..پێشتر شتی وا جوان ڕووی نەداوە ، بەڵام ئەوە شتێکی مەحاڵە ، هەر دوای ماوەیەک برای ئافتاو ، ئافتاو ئەکوژێ و لالۆیش بەر چەقۆ دەدات ، دوای چەند ڕۆژێ ئەویش ئەمرێت..
ئەمە تاکە چیرۆکێکی جوانە لەو کۆڵانەدا کە شایانی گێڕانەوە و ڕووی مەجلیسی هەبێ ، کەچی ئەویشیان خوێناویی کردووە ، خەنجەر بەدەستەکانی کۆڵان ، کۆتاییەکی ترسناک و ناخۆشیان بۆ دانابوو ..
مامی ئارا ، دوای 20 ساڵ وونبوون دێتەوە و .. خوێیاو ئەکرێتە بنکی دارتووەکە و ..دارتوو وشک ئەبێت ..مام بێ پێچ و پەنا ، هاتۆتەوە بۆ فرۆشتنی خانووە سەد ساڵەکە و ..درۆیەکی شاخدار ئەهۆنێتەوە گوایا براکانی پێش کوشتنیان ، لە هەموو شتێکی ئەو خانوو باخە خۆش بوون و داویانە بە ئەم .. کاتێکیش ئەبینێ ئارا بەو تەرحەی ئەو ڕازی نیە و ..دۆکیومێنتەکانی باپیره گەورە زیندوو دەکاتەوە کە شتێکی لەوەی تێدا نیە مامی باسی دەکا .. داپیرە نەخۆش ئەکەوێ ، وڕێنە دەکا ، داوای فڕوجاو ئەکا ..ئارا وا لێدەکا مراوییە دڵخوازەنی بێنێ ، تا خوێنیان بڕژێ و بۆی بکات بە فڕوجاو .. لێرەدا ، ووشەی خوێن داپیری ووریا دەکاتەوە و .. داوای لێبوردن لە مراوییەکە ئەکات و پەشیمان دەبێتەوە لەو وڕێنانەی .. بە ئارا ئەڵێ بیبەرەوە شوێنی خۆی با بێچووەکانی دڵیان شتێ نەکا ..
لە ڕێی گەڕانەوەیدا ، پیرەمێردی دراوسێیان هەواڵی دەداتێ کە مامی باخەکەی سووتاند و .. خێزانەکەیانی ڕەنج بە خەسار کرد ..بێگومان باخ بۆ خۆی نەبێ ، ئەیسوتێنێ .. نیشتمان بۆ خۆی نەبێ ، ئەیفرۆشێ و ئەیڕوخێنێ .. هەر لەو کاتەیشدا ، مامی بە خەنجەرەوە دێت ئارایش بکوژێ .. چونکە تاکە بەربەست لەڕێیدا ، ئارایە .. دەست دادێنێتەوە بۆی ، ناتوانێ ، ئارا کەڵەگەتترە ، مامی به پشتدا ئەکەوێ ، ئارا خەمی داپیرێتی ، کە ئەڕواتە سەرەوە بۆ ژوورەکەی داپیری ، حەوت زەمانە مردووە ..
توشی شۆک ئەبێ ، دێتە خوارەوە ، وەک نەستی پێی بڵێ ، بەڵکو مەرگی نەنکی ، مامی وریا دەکاتەوە و ..وەک کوڕ و مام ماڵەکە ئاوەدان ئەکەنەوە ..پیرەمێردی دراوسێیان ، پێی دەڵێ مامت مرد ، کە پشتا کەوت ، کەلەی تەقی مرد ، خەتای خۆی بوو ، تۆ داکۆکیت لە خۆت کرد ، وات نەکردایە ئەیکوشتی ..!!
لەم چیرۆکە خێرا و پڕ لە مێژووی کۆن و نوێ و داهاتوودا ، کە هیچ تروسکاییەکی تێدا بەدی ناکرێ ، بێجگە لە ئارا ، خوێنەر تاکو سەر ئێسقان نائومێد ئەبێ ..لە ماڵێکدا هیچ سەوزاییەکی تیا نەماوە ..چۆلەکە و جریوەی تێدا شار بەدەر کراوە ..باخی تیا
Nawzad Bandy
سووتاوە ، براکانی تێکڕا کوژراون .. ئەسپەکان فرۆشراون ، یان دەرمانخوارد کراون و مردوون .. داپیرە ، کە نیشتمانە ، به نانکەری ماڵان نەوەکەی بەخێو ئەکا و ..وازی لە هەموو شتێ هێناوە یان ڕاستتر شتێک نییە هیوایەکی لەسەر ڕۆ بنێت ..
ئەمە چیرۆکی نیشتمانێکە ، کە سەد ساڵە ، ئەوەی خوا پێی ناخۆشە ، داگیرکەری دوور و نزیک بەسەریدا هێناون و ..خۆیشیان لەناو خۆیاندا ئەوەی داگیرکەر و بێگانە پێی نەکردوون ، بە خۆیان کردووە ..
بەڵێ ..ئەم کۆمەڵگا خەمگینە پڕ لە دوژمن و دوژمنکاری و براکوژییەی کە جەلال عەبدوڵا ساڵح بۆی نەخشاندووین ، ئەو واقیعە تاڵەیە کە هەموومان ئەیبینین و ئەیبیستین و ئەیخوێنینەوە بێ ئەوەی هیچ پڕۆژە و چارەیەکی دوور و نزیکمان هەبێ بۆی …
یەشار کەمال ئەڵێ : پێم باشە دۆزەخێک لە واقیع دروست بکەم ، نەک بەهەشتێک لە خەیاڵ ..
نووسەری ئەم چیرۆکانەیش نیشانە پێک بووە کە واقیعی گواستۆتەوە ناو چیرۆکەکانی .. لەگەڵ هێشتنەوەی هیوایەک کە ئارایە ، بۆ بنیاتنانەوەی نیشتمان ..وەک بڵێ هێشتا بوار ماوە و ..نەوەیەک هەن کە پاک و چاک و ڕۆشنبیرن ، ئەتوانن کۆتایی بە زنجیرەی خوێن ڕشتنەکان بێنن و ..نیشتمان دروست بکەنەوە ..
ماوەتەوە بڵێم نووسەر زمانێکی زۆر پاراو و ڕێک و ئەدەبی هەیە و چێژێکی تایبەتی بە خوێنەر ئەبەخشێت ، بێجگە لە دوا ووشەی چیرۆکی مراوییەکانی نەنکم کە دەڵێ ئەنجامەکەی بەو جۆرە (کشایەوە)، کە دەبوو بیووتایە (شکایەوە) ..
پێ دەچێ هەڵەی چاپیش بووبێ ..




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا(40).. شەماڵ بارەوانی

بەشی چل

فەقێیەکی ئیخوانی و دوو ڕۆژنامە نووسی کافر..!

لەو دێی گەڵۆزییەدا، کە لە بەشی پێشوو باسم کرد، پیاوێکی ئیسلامی، کە زۆر هاوڕێ بووین، گوتی:مامۆستا دوو بێ دین، دوو ڕۆژنامەنووسن، لە هەموو ژیانی خۆیاندا نەهاتوون بۆ مزگەوت، جەلالی و بێ باوەڕن، لە کەرکوک، لە ڕۆژنامەیەک دەنووسن و کاردەکەن.

تازه وا خەریکە خودا هیدایەتیان دەدات و هێدی هێدی دەستیان کردووە بە نوێژ و دانەیەکیان جار جار دێت بۆ مزگەوت.

گەر تۆ بتوانیت کاریگەرییان لەسەر دروست بکەیت و بەڵکو بەرەو بیر و باوەڕی خۆمانیان بهێنیت و دەعوەیان لەگەڵدا بکەیت.

گوتم:چۆن بتوانم ئەوە بکەم؟

گوتی:سەردانییان بکە و قسەیان لەگەڵ بکە. گوتم زۆر باشە، مادام هەندەک بڵاوکراوە و نامیلکە و شتی ئیسلامیانەی خۆشمانم لایە و بۆیان دەبەم.

گوتی:ئەوە هەر زۆر باشە.

ڕۆژی هەینی هات و من لە وتار، کە سەری ساڵ بوو، وتارەکەم تایبەت بە لە دایکبوونی مەسیح بوو و خراپ دابەزیمە سەر کرێسمس و جەژنی سەری ساڵ و مەسیحیەکانم بە گومڕا و لادەر و کافر وەسفکرد و گوتم وەڵاهی، سومە وەڵاهی، سومە وەڵاهی، مەسیح لە ئێوەی خاچ پەرست و بەراز خۆر بەرییە.

کۆمەڵەک ئایەت و ڕیوایەت و شتی ئیسلامیم هێنایەوە سەبارەت بە مەسەلەی سێکوچکەی ( باوک و کوڕ و ڕۆحی پیرۆز) و ئاگر لە دەمم دەباری و خراپ دەم شیڕاند و تا هێزم تیابوو دەنگم بەرزدەکردەوە و لەگەڵیشد جوڵەم بە دەستەکانم دەکرد.

کاتێک وتارەکە تەواوبوو.

ڕێکەوتێکی چەند سەیربوو !

من خۆم بە تەمابووم بڕۆمە سەردانیان و بەو مێشکە بچووکە و ئەقڵیەتە سەخیفەی ئەوسام، عەلەساس دەعوەیان لەگەڵدا بکەم و بییانکەم بە ئیخوانی.

دانەیەکیان دوای وتارەکە، هات و تەوقەیەکی گەرمی لەگەڵدا کردم و گوتی مامۆستا دەبێت لەگەڵ من بێیت.

لە دڵی خۆمدا گوتم: ئۆخەی، بە خوای لۆی گرتم و دەرفەتەکی زۆر باشه لۆ دەعوەکردنێ. من توم لە عاسمانێ دەویست، کەچی تۆ لە عاردی و بە پێیەکان خۆت، هاتووتیەت بەردەستەکانم.

ڕۆیشتم لەگەڵ کاکەی ڕۆژنامە نووس. لە ماڵێ گوتی:مامۆستا بەڕاستی وتارەکەت زۆر جوان و بەهێزبوو.

تۆ لە داهاتوو دەبیت بە مەلایەکی زۆر زیرەک و جیاواز. بەڕاستی مەلای تر، لەگەڵ ڕێزم هیچی وایان پێ نییە و مرۆڤ هەر تاقەتی نییە گوێیان بۆ بگرێت.

کەوا مەدحی کردم، خەریکبوو باڵ بگرم و بفڕم لە خۆشیان و تابڵێیت کەیف بەخۆم هات.

جامن تەبیعاتێکم هەبوو، بەشێکی فەقێکانی تریش وابوون، حەزمان لێبوو لە وتار خۆمان فشکەینەوە و بگۆڕێنین و شیڕه شیڕ و قسەی قەڵەو بکەین و لاسایی فلان مەلای ئیسلامی بە هات و هاوار و فیسار مەلای تری وتار ئاگرین بکەینەوە، تا خەڵک بڵێن وای ماشااللە لەو مەلا زیرەکەی، کوڕە وتارەکانی چەند خۆش و بە قووەتن هاهاها

جامن، هەموو جار کەوتار تەواو دەبوو، بە خەڵکەکەم دەگوت: وتارەکەم چۆن بوو؟ بە دڵتانبوو؟ ئەرێ بەلاتانەوە خۆش بوو؟

هاهاها

ئینجا دوای ئەوەی ڕۆشتمە ماڵی ڕۆژنامە نووسەکە.

هاتمەوە هەولێر و حوجرە و گوتمە فەقێیەکان، ئەوڕۆ، ڕۆژنامە نووسێک زۆر مەدحی وتارەکەی کردووم و خۆم هەڵدەکێشا و فەخفەخەم لێدەدا، یانی من زۆر موهیمم نەک هەر خەڵکی عەشایەر هەمووی زۆریان وتارەکانی من لا دڵگیر و خۆشە، تەنانەت ڕۆشنبیر و ڕۆژنامە نووس و نووسەرەکانیش.

حەققەت واشبوو، من لە نێوان فەقێکان دەتوانم بڵێم تاقە فەقێ بووم، وتارەکانم هێندە دەچووە ناو دڵی خەڵکەوە، فەقێ لوقمان برادۆستیشمان لەگەڵ بوو، خەڵکی سیدەکان و ئەو ناوە بوو، کە زۆر هاوڕێ بووین.

دوای ئەوەی ئەو کۆلێژی زانستە ئیسلامیەکانی(سلێمانی) و منیش کۆلێژی زانستەئیسلامیەکانی زانکۆی سەلاحەدین(هەولێر)م تەواوکرد و ڕۆشتین بۆ شاری وان، لە باکوری کوردستان و ئەو لە زانکۆی(یوزونجیل) من لە کۆلێژی( ئیلاهیات) و بەشی فەلسەفە، ماستەرم لە فەلسەفەی ئیسلامی تەواو کرد. ئەویش ماستەر لە (زانستی فەرمودە) و پار پێی گوتم کە ئێستا لە کۆلێژی زانستە ئیسلامیەکانی زانکۆی سەلاحەدین مامۆستام و وانە دەڵێمەوە.

فەقێ لوقمانیش وتارەکانی جوان و توند و خۆم ئاسا به شیڕە شیڕ بوو هاهاها

بەلاغەت و فەساحەت و هونەری دەربڕین و ئەتەکێتی وتاربێژی باش بوو و هەردووکمان سەرەتا لە حوجرەی یەکگرتوو دەمان خوێند، وەلێ لە ژێرەوە زیاتر مەیلمان بۆ کومەڵی ئیسلامی و عەلی باپیرهەبوو. من و ئەو فەقێ لوقمانە پێکەوەش قورئانمان لەبەردەکرد لە حوجرە و قوتابخانەی(محەمەدیه، بۆ زانستە شەرعیەکان). من هەموویم لەبەرکرد و ئەویش وابزانم تا پانزە جوئێک ڕۆیشت و ئیتر هەڵە نەبم وەستا.

وەک وتم من و فەقێ لوقمان ڕەوانبێژ و وتاربیژی و شتمان باشبوو، دەنا فەقێکانی تر هیچی وایان تێدا نەبوو وەک ئێمە وتاری خۆش و بەهێز، یان لە وتارداندا زاڵ بن.

کاکە بە خوای ئەو خەڵک و عەوامە، بە تایبەتی لایانگر و ئەندام و جەماوەری بزوتنەوەی ئیسلامی و کۆمەڵی ئیسلامی، حەزیان لەو جۆرە وتارانەبوو کە پڕی جوێن و قسەی ڕەق و توند بوو لە بەرامبەر حکومەت و خەڵکی مەیخۆر و گۆرانی بێژ و سیکۆلار و مەسیحی و قەشە و کێ و کێیتری دەرەوەی بازنەی ئیدەلۆژیا و بیروباوەڕە ئیسلامیستەکەی خۆیان و دەیانگوت فڵان مەلا بە غیرەتە و ناترسێت.

من خۆشم وام دەگوت. فەقێی تریش کە هاوڕێم بوو، دوایی بوو بە داعش و ڕۆشتە سوریا و لەوێ کوژرا. هەشیان بوو چووە سەرمەزهەبی مەلا کرێکاری و دواتر لە ئاسایش ماوەیەک گیرا، هەروای دەگوت. من سەرەتای فەقێیاتیم، ئەو مەڵا و وتاربێژ و واعیزانەم زۆر خۆش دەویستن، کە لە وتارەکانیان توند و لە بیر و باوەڕ توندڕۆبوون.

با زۆر درێژەی پێنەدەین و بێینەوە سەر مەسەلەی دوو ڕۆژنامە نووسە کافرەکە !

هەڵبەت من دانەیەک لەو دوو ڕۆژنامە نووسە، تەنها لە مزگەوت هەرهێندەم بۆ ڕێککەوت کە تەوقەیەکی لەگەڵدا بکەم و تەواو، ئیتر.

ئەو پیاوەیتریان تەعزییەک لە دێیەکە هەبوو، من قورئان و فاتیحام دەخوێند، دەم دەمیش پشووم دەدا. لەپاڵم دانیشتبوو، قسە و گفتو گۆی فیکری و سیاسیمان دەکرد. حەققەت زۆر شارەزا و لێهاتووبوو و جوان باسی ئێران و ڕۆژئاوا و بابەتی عەولەمە و تەکنەلۆژیا و

شتی دەکرد.

ئیتر دوای ئەوەی گوتیان بێیتەوە ئەو دێیە، پشتت لە زگت نەرمتر دەکەین. جارێکیتر من توخنی ئەو دێی گەڵۆزییە نەکەوتمەوە. تەنها ئەوە نەبێت، کە هەموو جار کاتێک بەڕێگای کەرکوک دەڕۆم بۆ سلێمانی و لە ڕاست گەڵۆزی یادگارییەکانم دێنەوە یاد و تێر تێر پێدەکەنم.

ئەوەبەسەرهاتی من بوو لەگەڵ ئەو دوو ڕۆژنامە بەڕێزەی کە ئێستا نازانم چیان لێهاتەوە !

ئایە گەڕانەوە سەر کافریێتی پێشوویان و وەک من، بە یەکجاری دەستیان لە نوێژ و مزگەوت و ئایین و شت هەڵگرت هاهاها یان سەرەنجام بوونە دوو کەسی فول دۆگمایی و فێندەمێنتاڵیستی تەمام عەیار ؟

هەڵبەت وشەی کافریم لێرە وەک تەنز و جڕت بۆ ئەو قۆناغە هەرزەییەی فیکری ئەوسام بەکارهێناوە.

گەرنا من، دوای ئەوەی هۆشیار بوومەوە و بووم بە کەسێکی (لائیک)، وشەی کفرم بە تەواوی لە فەرهەنگ و بیرکردنەوەی خۆم دا سڕییەوە.

لە کۆتاییدا ماوەتەوە بڵێم: ئایینداری زۆربەی ئاییندارانی نێوبازنەی هەموو ئایینەکان، هەمووی لە ڕێگەی عاتیفە و بۆماوەیی و ڕێکەوتی جوگرافییەوەیه. زۆر کەمن، ئەوانەی لە ڕێگای لۆژیک و بەراوردکاری نێوان ئایین و فەلسەفەکان و بیرکردنەوەیەکی ئەقڵانی و زانستیانە و بابەتیانە، بوون بە هەڵگری ئاینێکی دیاریکراو.

هەمووی باوک و دایکی، یان ئەندامانی خێزانەکەی، عەشیرەت و دێهات و گەڕەک شارەکەی، وڵات و دەڤەرەکەی، هەڵگری فلان ئایین و فیسار مەزهەب و ئەم بیر و باوەڕ و ئەو ئیدەلۆژیان، بۆیە ئەمیش.




سەفەری ( ئەبوسەباح و مام جەلال ).. مەولود ئیبراهیم حەسەن

  • هه ولێر

لە هه ولیرەوە بۆ لای (هونەرمەند حەسەن زیرەک) و ( میرزا کەریم خۆشناو ) لە ئێران ، سەفەرێکی گرنگ و مێژووییە، تائێسات بە هۆی ئەوە سەفەرە زۆر باسی ئەبوو سەباح کراوە ، بەڵام مام جەلای هاو سەفەری کەمتر ناسراوە ، ئەوا لێرە ئەو چاو پێکەوتنە لە گەڵ ئەو بەڕێزە بڵاو دەکەینەوەو پێشکەش بە زیرەکدۆستان و دۆستانی هونەری کوردی دەکەین . مەولودی براتان
**
چاوپێکەوتنێک لەگەڵ مام جەلال مستەفا
زیرەک: مام جەلال نا بابە …کاک جەلال با لە هەولێر نەیگرن !
نالی مەزن لە باسی خۆی دا دەفەرمووێ : نالی ئەنیسی کەس نیيە! ئەم وتە بەنرخەی نالی بە هەمان ئاست و مانا حەسەن زیرەکی مەزنیش دەگرێتەوە. زیرەک شایستەی ئەوەیە کە هەموو هەناسەیەک و هەموو هەنگاوێک و هەمووماڵیک و هەموو گوندێک و هەموو شارێک و هەموو وڵاتێکی کە گەڕاوە و تێيدا گوزەری کردووە و ئاوارە و دەربەدەر بووە هەموو مرۆڤێک کە دیویانە و ناسیویانە، بنووسرێتەوە و بەوردی کێوماڵ بکرێ، چونکە هەموو کاتێکی ژیان و هەموو شوێنێکی زیرەک هەموو زۆر و کەم تێيدا ژیاوە و هەموو بەڕێزێک کە دیویانە و ناسیویانە پەیوەستە بە هونەرەکەی .
هەر لە زێدی هاتنە دونیایەوە (گوندی هەرمێلە!) هەتا ئەو بستە خاکەی تێدا نێژراوە(ناڵەشکێن ) هەرهەمووی بە زنجیرە و بە ڕووداو و بەسەرهاتەوە بەسەربکرێتەوە. چونکە زیرەک گەوهەرڕێژ و گەوهەرگۆ بووە .. ئەم گەوهەر ڕژان و گەوهەرگوتنەش خوێنی دڵ و هەناسەی گیانی خۆی بووە، زیرەک زۆر بە هەرزان داویەتیە(کوردەواری) ئەگەر هەتا لە ژیان بوو زۆربەی کات بەشی هەر ڕووشکان و سەرشکان و دڵشکان و لێدان و ئاوارە و دەربەدەریی و گرتن و بێ کەسیی و بێ خانە و ماڵ بووە . ئێستا ڕۆژی ئەوەیە ئەم مێژووە پڕ خوێن و فرمێسک و هە ناسە ساردیە وەک خۆی بخرێتە بەرچاو و بزانرێ و بناسرێ و بگوترێ .
ئێمە تا ئێستا کەمێکی کەم لە ڕاستی ژیانی ئەو پیاوە مەزنە دەزانین، زیرەک لە ئێران و عێراق هونەرمەند و دەربەدەربوو لە زۆر شاری کوردستان بە ساڵ و مانگ ماوەتەوە. بۆ نموونە نزیک شەش ساڵ لە بەغدا هونەرمەندی ئێستگە بووە و ماوەتەوە، کوا میژووی ئەم ساڵانە؟ کوا بەسەرهات و کارکردن و شەو نووستن و شەوە ئاهەنگ و دانیشتنەکانی؟ بە غدا چۆڵ نەبوو! پڕبووە لە کوردی ڕۆشنبیر و هونەرمەند و پیاوی هوشیار و سیاسی و هاوڵاتی دڵسۆز، کە زیرەک سەروکاری لەگەڵ هەمووان هەبووە . لە خۆشی و ناخۆشیەکانیان دا هاوبەش بووە، لە ڕادیۆی بەغدا دۆست و هاوکاری هونەرمەندانی گەورە و ناودار و کادیر و کارمەندی ڕادیۆکە بووە. زیرەک کەسێکی کۆمەڵایەتی و پیاوێکی دۆستەنی بووە بۆ هە مووان . ئەوەتە ڕەحمەتی دکتۆر مارف خەزنەدار دەنووسێ : لە پەنجاکان و شەوی ژنهێنانەکەم زیرەک تا بەیانی گۆرانی گوتووە . ئایا هە ر لەبەغدا زیرەک هاوبەشێ چەند ئاهەنگ و خۆشی و بۆنەی چەند ماڵ و خانەوادەی کردووە ؟ بۆچی هەواڵ و ئاهەنگەکان نازانرێن و نابیسرێن؟؟ ئەی ئەو ساڵانەی کە لە کرماشان و تاران و سنە و سەقز و تەورێز و بۆکان و مە هاباد و شنۆ و سەردەشت و هە ولێر و موسڵ و کەرکوک سولێمانی و کوێ و کوێ بووە؟ هەریەک لە م شارانە دەکرێ بە کتێبی گەورە و چەند بەرگی باس لە ژیان و هونەری زیرەک بکرێت و ئەو ئاهەنگ و بەسەرهات و خۆشی و ناخۆشیانەی کە دیویەتی کۆبکرینەوە . هەروەها چاوپێکەوتن لەگەڵ ئەو بەڕێزانە برێ کە زیرەک دۆستایەتی و هاتووچۆی خانەوادەیی لەگەڵیان هە بووە، ئەو ماڵانەی کە ئاهەنگی تێدا تۆمارکردووە، هەموو ئەو مپسۆزیەن و هونەرمەندانەی گۆرانی لەگەڵ گوتوون و هە موو ئەوانەی لە گۆرانیيەکانی زیرەک لە ڕاديۆکان کۆرس و هاوکار بوون . هە روەها ئەو شوێنانەی کە زیرەک کاری تێدا کردوون و ئەو بەندیخانانەی زیرەک تێياندا زیندانی کراوە و ئەو شاگردانەی زیرەک لە هوتێلی سنە و ئەوانەش لە کانی مەلا ئەحمەد شاگردی زیرەک بوون .. بە ساڵ و مانگ، زیرەکیان چۆن بینیوە و چۆن ناسیوە؟! کوا باس و گێڕانەوەکانیان ؟؟.
ئێمە بەختی ئەوەمان نە بوو لە نزیکەوە بەخزمەت زیرەک بگەین و چاومان بە دیداری ڕوونبکەینەوە و دەروونمان بە گفتوگۆ و دەنگە خۆش و پڕ لە هونەرەکەی ساف و ئاسودە بکەین. ئێستا بە یاسای (بابا تاهیری هە مەدانی) کە فەرموویەتی : من کە بۆم ناکرێ بچم خۆشەویستەکەم ببێنم ! واچاکە بچم ئەوانە ببێنم ..ک ە بۆیان دەکرێ بیبێنن .- پەرژینێک لە گوڵ – ئێمەش ئێستا دەچێنە خزمەت بەڕێزێک کە لەگەڵ ڕەحمەتی(ئەبووسەباح) پێکەوە چوونەتە خزمەت زیرەک و دە ڕۆژ لە نزیکەوە لە شاری بانە و لەگەڵ میرزا کەریم خۆشناو لەگەڵ زیرەک ژیاون و هاوبەشى شەو ئاهەنگەکانی بوونە . ئەویش ئەو بەڕێزەیە کە زیرەک لە کاسێتی ئەبووسەباح دە فەرمووێ: نابابە نا کاک جەلال.. مام جەلال نا با لە هەولیر نەیگرن!
دۆزینەوەی مام جەلال مستەفا
من بەهۆی برای بەڕێزم(دکتۆر ئازاد عوبێد) و دکتۆر ئازادیش بە هۆی برای هونەرمەند (ئازاد قەرەداغی) ماڵی هاوڕێ و هاوسەفەری (ئەبوو سەباح) (مام جەلال )مان لە شاری هەولێر دۆزیيەوە، لەگەڵ برای وێنەگر( هیوا فەتاح) شەوێکی پایزی ٢٠١٨ هەموومان پێکەوە هەرچوارمان چووێنە ماڵی مام جەلال .
پێناسەی مام جەلال
ئەو بەڕێزە ناوی تەواوی (جەلال مستەفا تاهیرئەحمەد )ەو لە عەشیرەتی( مەلازادە) یەو- بە گومانەوە – دەڵێ لە ساڵی ١٩٣٠ لە کۆیە لە دایک بوویمە . لە ساڵی ١٩٤٠ ماڵیان هاتووەتە شاری هەولێر، نەچووەتە قوتابخانە و خوێندەواريیەکی کەمی هەیە و چووەتە سەربازیی و لە ژیانیا بە کاسبی ژیاوە و وەک خۆی دەڵێ؛ زۆر گەڕاوە و زۆر وڵاتی دیوە.لەگەڵ ئەبووسەباح و میرزا کەریم خزمایەتیان هەیە و جگە لەوەش پێکەوە لە سەرەتای شەستەکان لە (پارتی دیموکراتی کوردستان )خەبات و کاریان کردووە .
کە چووێنە ماڵی بەڕێزیان زۆر بە ڕووخۆشیی و پێخۆشیەوە پیشوازی کردین و زۆر بە دڵکراوەیی ئەوەی لە بیری مابوو بۆی باسکردین، هێندە هەبوو بەهۆی تەمەنەوە کە خۆی گوتی : ئێستا من تەمەنم ٩٠ ساڵە، زۆر بەتەواوی وردەکاری سەفەرەکەی لەبیر نەمابوو، کەچی لە باسی حزبایەتی و خەباتی نهێنی خۆیدا یادەوەریەکانی زیندووتر بوون و هەر بۆیە زوو زوو دەچۆوە سەر کاری خەباتی سیاسی؛ کەچی ئێمە بەدوای یادەوەریەکانی دا دەگەڕاین ئەوەی کە پەیوەندی بە زیرەکەوە بوو. هەر بۆیە بۆ هەر وەڵامێک زیاتر لە جارێک پرسیارمان لێدەکرد بۆ ئەوەی لە وەڵامەکان دڵنیابین .
لێمان پرسی تۆ کەی یەکەمین جار زیرەکت بینی؟
گوتی: من دوکانم هەبوولە هە وڵێر و لە بەغدا شتومەکم دەهێنا، دەچوومە (فندق فەرح) کە دواجار بوو بە (فندق شیمال) و پاشتر بوو بە( فندق ئەربیل ) حەسەن زیرەک ئەودەم لە شەقامی ڕەشێد لەسەر کۆڵانی کتێبفرۆشەکان – شەقامی موتەنەبی – ماستاوی دەفرۆشت .
گوتم؛ چ ساڵێک بوو ؟
گوتی ؛ وابزانم ساڵی ٥٠ بوو !
گوتم : دەڵێن زیرەک لە ساڵی ١٩٥٣ چووەتە بەغدا !
گوتی ؛ لەوانەیە ..نازانم .
گوتم : زیرەک چەند ساڵ ماستاوفرۆشی کرد لە بەغدا ؟
گوتی : دوو ساڵ !! زۆر دڵنیا نە بوو .
گوتم : زیرەک چی لەبەردەکرد ؟
گوتی : کراس و شەڵوارێک .
گوتم: زیرەک کە بە ڕۆژ ماستاوی دەفرۆشت، شەوانە ئاهە نگی دەگێڕا ؟
گوتی : نازانم .
گوتی : دوایی لە فندق فەرح کاری دەکرد، بەیانیان کە جێگاکانی ڕێکدەخستەوە لەبەر خۆی گۆرانی خۆشی دەگوت . کابرایەک لەوێ بوو لە رادیۆی کوردی کاری دەکرد، بە عەلی مەردان دەڵی ؛ کوڕێکی ئێرانی لێرەیە دەنگی زۆر خۆشە . عەلی مەردان دەڵی ؛ بیهێنە . عەلی مەردان دەنگی تاقیدەکاتەوە و بەدڵی دەبێت و لە ڕادیۆ دایدەمەزرێنێ .
دوايی گوتی لە سەرەتای شەستەکان حەسەن زیرەک لە ماڵی میرزا کەریم لە هەولێر و گەڕەکی (تەعجیل) گۆرانی گوتووە .
پرسیم ؛ چ ساڵیک بوو ؟
گوتی ؛ نازانم .
لێم پرسی مام جەلال ئەو سەفەرەی کە لەگەڵ ئەبووسەباح کردتان بۆ ئیران و چوونە لای زیرەک چۆن بوو ؟
لە وەڵامدا گوتی : ئێمە( خەلیە- شانە) بووین و خەلیەکەمان ئاشکرا بوو. لێرەدا مام جەلال بەدرێژی خەبات و حزبایەتی خۆی و ئەبووسەباح و میرزا کەریمی گێڕایەوە، گوتی ؛ میرزاکەریم پۆلیس بوو، سایەقیش بوو لەگەڵ (عەریف عوسمان و عەریف هە مزە و حەمەسالح معاون ئامیر حەرەس بوو، هە مزەیەکیش هەبوو عەرەب بوو مەشجەبی هە ولیرێیان بۆ پێشمەرگە برد .)ئیتر بەم هۆیەوە میرزا کەریم دەکەوێتە ئێران و لەوێ حەسەن زیرەک دەدۆزیتەوە و ەبن بە برادەر و دراوسێ . میرزا کەریم خۆی لە کتێبەکەی – هەندێک لە بەسەرهاتەکانی زیرەک – باسی ئەو ناسین و پێکەوەییەی خۆی دەکات لەگەڵ زیرەک .
لە پایزی ١٩٦٩ مام جەلال و ئەبووسەباح لەگەڵ (ئاێشە گوڵ)ی خێزانی میرزا کەریم چووێنە ئێران، ماڵی میرزا کەریم لە شاری (بانە) بوو لەگەڵ زیرەک درواسێ بوون. پاش ئەوەی لەسەر سنوور و لە مەخفەری ئێرانی ئیزنیانداین، میرزا کەریم هات و ئێمەی بردە ناو شار و لە ڕێگا لە چایخانەکەی زیرەک لاماندا. ئەبوو سەباح بە مام جەلال دەڵێ؛ چەندجار زیرەک ماچ دەکەی ؟ دەڵی شەش جار . ئەبوو سەباح دەڵی من دوازدە جار زیرەک ماچ دەکەم . (دواتر زیرەک بە میرزاکەریم دەڵێ ؛ میرزا ئەگەر خزمەکانت ساڵی دووجار بێن و ئاوها من ماچ بکەن، ئیتر من پێویستیم بە خۆ شوردن نابێ !) مام جەلال گوتی؛ هە رلەوێ شەش وێنەمان – لەگەڵ زیرەک- گرت .
گوتم ؛ زیرەکتان لە چایخانەی (کانی مەلا ئەحمەد ) بینی؟گوتی؛ بەڵێ . گوتم؛ چایخانەکە چۆن بوو؟ گوتی : کانیەکی گەورە بوو پڕبوو لە ساردەمەنی، دەوروبەری کانیەکە هە مووی سەوزایی و مێوەجات بوو، زیرەک خۆی چاندبووی، سێ چوار شاگردی هە بوو (ڕابە خانم)ی خیزانیشی لەوێ کاری دەکرد، لە چایخانەکە شیو و خواردنیشیان درووست دەکرد . قەرەباڵغ بوو خەڵک زۆر دەهاتن بۆ کات بەسەر بردن .
مام جەلال بەردەوامە و دەڵێ: ئێمە دە شەو لە ئێران ماینەوە، هە موو شەوێ پاش نانخواردن لە ماڵی میرزا کەریم دەسوڕاینەوە ماڵی زیرەک و ئەویش گۆران بۆ دەگوتین . گوتم ؛ چ گۆرانیەکی بۆ دەگوتن ؟ هە موو گۆرانیەک هە رچی بهاتبایە سەر زاری دەیگوت، شارە زەنگە زۆرە بوو . گوتم ؛ گۆرانی نوێی بۆگوتن ؛ گوتی بەڵی . گوتم چی بوو گوتی لە بیرم نەماوە .
تێبینی : ئەو کاسێتەی بە کاسێتی – ئەبووسەباح – ناسراوە ، کاسێتێکی گرنگ و مێژووییە ، بەداخەوە بە تەواوی بڵاو نەکراوەتەوە و لێی بڕاوە . مام جەلال دەڵی ، کە گەڕاینەوە دواتر میرزاکەریم لە گەل هەندیک وێنە بۆی ناردین. لە م کاسێتەدا زیرەک کەمێک لە دەردە دڵی خۆی باس دەکات و بۆنسۆ لە هەناسەی دێت. گوێ بگرن ئەو هونەرمەندە گەورە و مەزنە لەم کاسێتەی ئەبوو سەباح کە ئەو دەم مام جەلال و میرزا کەریمیش ئامادەبوون ..چ بۆنکڕووزێک لە هەناوی ئەو پیاوە گەورەو مەزنەوە دێتە دەرەوە .زیرەک دەڵێ :(( هونەر لە نێو کوردا قەدری نەما ! هونەر بۆمن بە هرەیەکی نەدا !! هونەر بۆمن کارێکی نەکرد کە بە شوێنیا بچم، چۆن کوردم و بە زمانی کوردی قسان دەکەم !!! ئەوە خەریکم بەم زەمانی پیریمەوە وەختی پیریمەوە دوو سێ گۆرانی دەڵێم بۆ عالەم بۆ ئاخری مەرگم کە نزیکە و زەمانیکە خواحافیزی یەکجاری بکەم و بچمە ژێرگڵەوە کە بەشەری کورد نەبینم !!!)) ئەرێ بەڕاست زیرەک ئەودەم نەخۆش بوو ؟!! پیربوو؟!! نا…هە زار جار..نا ! زیرەک بەو ڕوحە پڕ لە هونەرەوە هەرگیز پیرنەدەبوو. ئەوەی پیری کردبوو ماندووبوونی ڕوحی و دەروونی و جەستەیی بوو . ئەوەش لە هەمووان ماندووتری کردبوو .. نەتەوەکەی بوو … هونەرمەندانی نەتەوەکەی . ئەوانەی زیرەکیان گەیاندە ئەم ڕادەیە لە بێ هیوایی و ڕەشبینی و بڵێ بمرم و بچمە ژێر گڵ و بەشەری کورد نە بینم !!! بەداخەوە ..خەڵکەکە بۆ خۆشی خۆیان هەر تەنیا داوای گۆرانیان لە زیرەک کردووە، کەسێ نەبووە بە پرسیار و وەڵام گرێی دڵی زیرەک بکاتەوە و هە ندێک لە باری دەروونی زیرەک سوک بکات. تۆ بڵێى کەسێک نەبێت چاوپێکەوتنیکی زیرەکی لا نەبێت ؟ تەنیا قسەبکات و باسی ژیان و هونەری خۆی بکات ؟ چونکە بێ شک قسەکردنی زیرەک لە گۆرانیەکانی گرنگ ترە بۆ ئەمڕۆ ! من لێرە تکا لە هەموو ئەو بەڕێزانە دەکەم، کە گۆرانی و دەنگ و هەواڵی زیرەکیان لایە و تا ئێستا بڵاونەکراوەتەوە . تکایە تکایە تکایە بەزەییتان بە ڕوحی برینداری زیرەک بێتەوە و ئەو سەرمایە گرنگەی زیرەک بڵاوبکەنەوە و چیتر دوای مەخەن. با کاسیتەکان بەناوی خۆتان و خانەوادەکەتان بڵاوبکرێتەوە، وەک کاسێتی ئەبووسەباح و کاسێتی ئەو ماڵە بەڕێزانەی تر کە تا ئێستا بڵاو بوونەتەوە .
گوتم : ئەودەمەی کە ئێوە چوون و زیرەکتان بینی زیرەک هیچ نەخۆشیەکی هەبوو؟ گوتی : نەخێر هیچ نەخۆشيەکی نەبوو. گوتی جیرانی ماڵی میرزا کەریم بوو . لە خانوێکی دوو ژووری دابوو کرێچی بوو. منداڵیان نەبوو، بەڵام زیرەک منداڵێکی بەخێودەکرد دیاربوو هە ڵی گرتبووەوە . لەگەڵ ڕابەخانم منداڵیان نە بوو تەنیا دوو کچی لە میدیای زەندی هەبوو ساکار و ئارەزوو.
هە ڵوێستێکی گەورەی زیرەک
مام جەلال گێڕایەوە و پێشتریش میرزاکەریم لە کتێبەکەی نووسیویەتی . کە ئەبوسەباح و مام جەلال لە میوانی میرزا کەریم دەبن و زیرەک ئەوە دەزانێ کە ئەوان لە عێراقەوە و بە خۆشەویستی زیرەکەوە هاتوون .. لەوکاتەدا لە ڕادیۆی تارانەوە بەدوای دادێن، زیرەک ئەم داوەتە ڕەتدەکاتەوە و دەڵێ : هەموو تارانم دەنێ ناچم. ئەم بەڕێزانە لە عێراقەوە بۆ لای من هاتوون چۆن بەجێیان دێلم .

زیرەک و هە ولێر
زیرەک وەک زۆر لە شارەکانی تری کوردستان گۆرانی زۆر و جوانی بە هە ولێردا هە ڵگوتووە و گۆرانی زۆر و خۆشیشی لە هە ولێر و ماڵە هەولێریەکان بۆ هەولێریەکان تۆمارکردووە . دەرکەوتووە زیرەک چوار ساڵ لە هە ولێر ژیاوە !؟ بەڵام، بەرهەمی ئەم چوار ساڵە بە ئاهەنگ و گۆرانی و بەسەرهاتەکانی کوان ؟
کاک تاهیر کرمانج لە کتێبی ( ژیان و هونەر)دا و لە لاپەڕە ٩٧-٨٢ لە باسی زیرەک دا ئەم هەواڵە پشتڕاست دەکاتەوە و دەنووسێ :(سەری خۆی هەڵدەگرێ وگوند بە گوند و شار بەشار دەگەڕێ تا دەچێتە عێراق لەوێوە دەچێتە شاری هە ولێر و ئاغایەکی هە ولێر و بەناوی سەعيد ئاغای سەید عومەر ئاغای سەید ئەحمەدی کە خاوەن دیوەخان بووە لە قەڵاتی هەولێر، ماوەیەکی باش لەوێ دەمینێتەوە و زستانان لە دیوەخانی قەڵات لە ماڵی سەعید ئاغا خزمەتی کردووە و هاوينانیش لە گوندێکی سەعید ئاغا لە بن هەولێر بە ناوی تیمار سەرپەرشتی دروێنە و دەغڵ و دانی کردووە . بۆ ماوەی چوار ساڵ لای سەعید ئاغاما وەتەوە و دواتر ڕووی کردووەتە کەرکوک و لەوێشەوە چووەتە بەغدا و لە ئوتێل شیمال بووەتە شاگرد، کە کوردەکانی شارە کوردییەکان زۆربەی دەبوونە میوانی ئەم ئوتێلە. مام جەلال( مەبەست مام جەلال تاڵەبانی سەرکۆماری پیشووتری عێراقە) لەو ئوتیلە دەیناسێت ویارمەتی دەدات و دەیباتە لای عادل عیرفان کار بەدەستی ڕادیۆی کوردی، لەوێ لەگەڵ تیپی ئێزگە گۆرانیەکان تۆماردەکات و هەر لەوێشەوە ئاشنایەتی لەگەڵ مامۆستا عەلی مەردان و شەمال سائیب و هونەرمەند نەسرین شێروانی پەیدا دەکات،. دواتر بۆ یەکەمجار دەیەوێ هاوسەری ژیان پێک بێنێت و دیارە ئەو کچەی داخوازی دەکات خزم و کەسی کچە مانع دەبن و پێی نادەن، ئەویش دەگەڕێتەوە هە ولێر و دەچێتە لای سەعید ئاغا سید عومەر ئاغای هەولێری حاڵ و حیکایەتی بۆ باس دەکات و سەید ئاغاش دەست و برد بە گەڵی دەکەوێت و دەچێتە داخوازی خاتوو زبێدەی خوشکی حەمەسوور و لە سەر قسەی سەعید ئاغا پێشکەشی دەکەن و هە موو پارە و مەساریفی ژنهێنانەکەی دەخاتە ئەستۆی خۆی .کە (سەورە)ی واتە شۆڕشی(١٩٥٨)دەست پێدەکات حەسەن زیرەک دەستگیر دەکریت و لەلایەک گۆرانی بە مەلیک فەیسەڵ دا هەڵگوتووە و لەلایەک بە جاسوسی ئێرانی لە قەڵەم دەدەن، بە بەندکراوی دەیبەنە کەرکوک و دواتر هەولێر و ئینجا دەیبەنە موسڵ زۆر ئەزیەت و ئازاری دەدەن، ئینجا لە بەندیخانەی موسڵ بەهۆی کە سێکەوە کە ناوی(محمود عزیز)بووە و پۆلیسی بەندیخانەکە بووە و کورد بووە، ڕایدەسپێڕێ خەبەری بۆ سەعید ئاغای سەید عومەری ئاغا دەنێرێ کە هەوڵی ئازاد کردنی بدەن، ئێنجا شەعید ئاغا دەچێتە بەغداو واستەی بۆ دەکات و تالە سجنی موسل ئازاد دەکرێت و دەچیتەوە ئێران . ) کاک تاەیر کرمانج بەردەوام دەبێت لە گێڕانەوەی باسی زیرەک و دەنووسێ ..دواتر سەرەتای شەستەکان دەگەڕێتەوە عێراق وماوەیەک لە سلێمانی و دواتر سەردانی گوندی باقلان دەکات وماویەک لەوێ دەمینێتەوە ودواتر دەچیتەوە، دووبارە دەچیتەوە بەغدا و لە ڕادیۆی بەغدا دەستبەکار دەبێت وماوەیەکی باش لەوێ دەمێنتەوە و بە هاوکاری تيپی مۆسیقای ڕادیۆی کوردی بەغدا نزیکەی (٥٠٠)گۆرانی تۆماردەکات لەماوەی ئەوەندە ساڵەی کە لە ڕادیۆی کوردی بە غدا کاری کردووە (ئەم هە واڵانە زۆرگرنگن لە ژیانی زیرەک پێشتر باسنەکراون و ساغ نە کراونەتەوە، کەزۆر خاڵی گرنگی تێدایە، کاک تاهیر کرمانج ئەم زانیاریانەی لە بەڕێزان( میرزاکەریم خۆشناو و کاک شۆڕش نەوەی حەمەدەمین زیرەک براگەورەی حەسەن زیرەک و حسین زیرەک برا بچووکی زیرەک و هونەرمەند ئیسماعیل شەرەفی بۆکانی)) وەرگرتووە. هە ربۆیە ئەم زانیاریانە زۆر پرسیار درووست دەکەن و پێویست دەکات وردتر و تێرو پڕتر بەدواداچوونی بۆ بکرێت و زانیاریەکان کۆبکرێتەوە. ئەگەر ئەوە بزانین کە ئەو بەڕێز سەعید ئاغایە مێردی (زەینەب خان کچە کورد)ی خوشکی دڵداری شاعیر بووە و زەینەب خانیش خاوەنی دێوانە شیعرێکی زۆر جوانەو باس لەوە دەکرێت کە زەینەب خان بیرەوەری خۆی نووسیوەتەوە، بێشک باسی زیرەکیشی کردووە، چوون زیرەک چوارساڵ لە ماڵی ئەوان بووە و وەک نووسراوە سەرپەرشتی گوند و دروێنەی بۆ کردوون، هە روەها بەڕێز(عەبدوڵڵا زەنگەنە) لە لاپەڕە(١٥) دیوانی زەینەب کچە کورد دەنووسێ؛(زەینەب خان شێرەژن بوو، مشوورخۆری ماڵەوە و دەرەوش بوو، سەرپەرشتی گوندەکەیانی دەکرد کە ناوی تیمار بوو ) ئەوە هەمان گوندە کە زیرەک سەرپەرشتی کاروباری دروێنەی بۆ سەعید ئاغا کردووە ! بێشک ئەمە بە ئاگاداری زەینەب خان و هە ر لەگەل ئەویش بووە، زانراوە زەینەب خان بیرەوەری خۆی نووسیوەتەوە بەڕێز (حیکمەت حەمید مەلا رەئووف خادم سوجادە برازای زەینەب خان و دڵداری شاعیر لە لاپەڕە ٣٧ دیوانی زەینەب خان دەنووسێ :(زەینەب خان چەند دەسنووسێکی لە دوای خۆی جێهێشتووە و بیرەوەریەکان و چەند کورتە چیڕۆکێک و چەند شیعرێک کە بۆ منداڵانی نووسیوە…)، ناکرێ زەینەب خان لەم بیرەوەریەی خۆی باسی زیرەکی نە کردبێ کە چوار ساڵ لە دیوەخانی ئەوان ژیابێ و سەرپەرشتی کاری دروێنەی بۆ کردبن ؟! وەک دەردەکەوێ ژیانی زیرەک کە بەشێکی لە هەولێر بووە و تێکەڵ هە ولێریەکان بووە، تا ئێستا کەمی لێ دەزانرێ و زۆری ماوە ساغ بکرێتەوە، بەتایبەت ئەو چەند ساڵەی کە لە ماڵی سەعيد ئاغا و زەینەب خان ژیاوە و ئەو تێکەڵیەی لەگەڵ ئەوانی هەبوە هی ئەوەیە کتێبی تایبەتی لەسەر بنووسرێ، زیرەک بەو دەنگە خۆشەی و زەینەب خان بەو هوشیاریە ڕۆشنبیریی و هونەریەی کە هە یبووە، دەبێ زیرەکی ناو ماڵ و دیوەخانی خۆیانی باش ناسی بێت، با زیرەک لە سەرەتای گەنجیەتیشی بووبێ! زەینەب خان باسی مۆسیقای بتهۆڤن بکات و شیعر بۆ مەرگی سەید عەلی ئەسغەری کوردستانی بنووسێ ؛ زیرەکی بەردەستی خۆی لەبیر نەکردووە، ماڵی سەعید ئاغا و زەینەب خانم ماڵێکی هەبووە و ڕۆشنبیر و هونەر دۆستبوونە، بێ شک کامێرا و تەسجیلیان هە بووە، من بۆ ئەوە دەچم کە لەو ماڵە بەڕێزە زیرەک ئاهەنگی تۆمارکراو و وێنەی زۆری هە بێت، بەو هیوایە نەوەکانی زەینەب خان و سەعید ئاغا ئەگەر لەبەردەست و بەرچاوبن ئەمانە.. بڵاویان بکەنەوە و دڵی زیرەکدۆستان شاد بکەن. بەو هیوایەی کە ئەو بیرەوەریەش چاپ بکرێ و بڵاو بکریتەوە و ئەو بەڕێزانەش کە ئاگاداریيەکیان هەیە لەبارەی زیرەک و ئەو چوارساڵەی کە لە هە ولێر و نێو قەڵا و گوندەکانی بووە بینووسنەوە و بڵاوی بکەنەوە . بەتایبەت زیرەک پیاوێکی هونەرمەند بووە و دۆستاییەکی زۆر و فراوانی لەگەڵ زۆر کەسایەتی تر و خانەوادەی تری هە ولێر هە بووە و ئاهەنگی بۆ گێڕاون و چووەتە ماڵیان، زیرەک خۆی لە باسی گیرانەکەی و کە دەیهێننە هەولێر دەڵێ؛( لەو ماڵە بووم لەو ماڵە بووم کەس بە دەرەوە نەبوو .) ئەمە دەیسەلمێنێ زیرەک هاتووچۆی زۆر ماڵە کەسایەتی ناسراوی کردووە لە هەولێر، هیوادارین نەوەکانی ئەو کەسایەتی و ماڵانە ئەوەی دەیزانن لە بارەی زیرەک و کەس و کاریان بینووسن و بڵاوی بکەنەوە .

لە وەڵامی زیرەکدا هە ولیرێش خزمەتی زیرەکی کردووە ئەو خزمەت و حەواندنەوە و یارمەتیدانەی ماڵی سەعید ئاغا بۆیان کردووە خزمەتێکی بێ وێنە و گەورە بووە کە زۆر بەبێ دوو دڵی یارمەتیان داوە و کردوویانە بە کوڕی ماڵی خۆیان، ئەوەتە بە ماڵی خۆی سەعید ئاغا ژنی بۆ هێناوە .. باشترین خزمەتیش بە نووسین، ئەم دوو بەرگەی ( میرزا کەریم خۆشناو )ە کە لەژێر ناوی ( هەندێ لە بەسەرهاتەکانی زیرەک )وهە روەها ئەم کاسێتەی ناسراو بە – کاسێتی ئەبوسەباح – ە .لەگەڵ هەندێک بەڕێزی تریش کە هەریەکە و بەجۆرێ و بەگوێرەی توانای خۆیان خزمەتیان بە زیرەک و ژیان و دەنگەکەی کردووە ..

تێبینی : دەبێ لەدڵەوە سوپاسی بەڕێزان( دکتۆر ئازاد عوبێد و هونەرمەند ئازاد هەورامی و حاجی جەلال مستەفا و کاک هیوا) بکەم کە لە چاوپێکەوتنی (مام جەلال مستەفا) هاوکارم بوون، ئەگەر ئەوان نەبووان دۆزینەوەی مام جەلال مستەفا بۆمن زەحمەت بوو. هەرچەندە پێشتر بەهۆی کاک (سەید حەکیم بەرزنجی) هەواڵیکم دەست کەوتبوو بڕیاریش بوو لەگەڵ کاک سەید پێکەوە بچێن بۆلای مام جەلال مستەفا، بەڵام؛ بەداخەوە بەهۆی نەخۆشی خێزانە بەڕێزەکەی کاک سەید حەکیم کارەکە دواکەوت .

  • هەروەها سوپاسی بەڕێزان مامۆستا (حیکمەت حەمید مەلا ڕەئووفە فەندی خادم سوجادە) و مامۆستا (عەبدوڵڵا زەنگەنە )ش دەکەم بە بڵاوکردنەوەی دیوانی زەینەب خان زۆر سەرەداو دەرکەوتن .
  • دیسان زۆر سوپاسی برای بەڕێز کاک ( تاهیر کرمانج ) دەکەم کە هەردوو چاپی کتێبی ( ژیان و هونەر ) پێدام و کاری بۆ ئاسان کردم .



 بەراورد.. پشکۆ ناکام

                                

…..بۆ زیاتر دەرخستنی ئەوەی لە دونیای ئیسلاما بەرامبەر بە دونیای ووڵاتە غەیرە ئیسلامییەکانی پێشکەووتوی بواری تەکنەلۆجیا ئەگوزەرێ  ئەم چەن ڕاستیە

ئەخەینە ڕوو :

(کۆمپانیای “سامسۆنگ”ی کۆری و مەرجەعییەتی “قوم”ی شیعی و ” ئەزهەر”ی سوننی)

                                “””””””””””””””””””””””””

@  لە بەشەکانی بەدواچوون و پەرەپێیان و داهێنانی کۆمپانیای “سامسۆنگ” 70/حەفتا

هەزار ئەندازیار کار ئەکات  و لە “قوم” و “ئەزهەر” حەفتا هەزار  بانگخواز “داعی” ی

شیعە و سوننە کار ئەکەن و هانی خەڵک ئەیەن ڕقیان لە یەکتر بێ و یەکتر بکەن بە

كافر…!!

@  ئەندازیارەکانی”سامسۆنگ”7300 حەوت هەزار و سێ سەد داهێنانیان لە خزمەت

كردنی هەموو بەشەرییەتا کردوە..،.. بانگخوازەکانی “قوم” و “ئەزهەر” تەنیا لە یەک

ساڵا 650 شەش سەد و پەنجا هەزار جار خوتبەی جومعەیەیان یاوە کە داوای تەفر و

تونا بوون و ئەشکەنجە یانی نەیارەکانی خۆیانیان تیا کردوە لەگەڵ 3360000 سێ ملیۆن و

سێ سەد و شەست هەزار دەرس ووتنەوە بە ڕێژەی هەفتەی دەرسێک دەربارەی” عادەی

مانگانەی ئافرەت” و “بەر تاشین” و “چونە ژوورەوەی حەمام لای ڕاستەوە” ووتراوەتەوە..!!

لە سەر پەیامبەرەکەشیان” دوو ملیار و پێنج سەد و پەنجا و پێنج ملیۆن جار” نوێژیان کردوە

واتا  بەڕێژەی100    سەد جار نوێژ کردن لە ڕۆژێکا جگە لە  زیکر و حەمد و سەنا و خەتم  و پاڕانەوە و  لاڵانەوە  بە بێ ئەوەی لەم  هەموو خزمەت گوزاریانە  نە موسكمانێک و نە غەیرە

موسكمانێک یەک زەڕە سوودی لێتان وەرگرتبێ…!!

@  کۆمپانیای”سامسۆنگ” چوار سەد و سی و پێنج مليۆن دۆلاری لە هاوکاری کردنی

بوارەکانی (پەروەردە و تەندروستی) لە دەرەوەی کاری کۆمپانیەکە سەرف کردوە،،،،

“قوم و “ئەزهەر” یش بە مکیاەدەها دۆلاریان سەرف کردوە بۆ داڕشتنی مەنارە و گومەز و دەروازەی مەزارەکان بە “ئاڵتون”!! جگە لە  تازە کردنەوەی مزگەوت و تەکێ و مەرقەیەکانی  فڵان و فیسار ، خەڵکی ووڵاتی ئیسلامی واش هەیە لەبرسا  مردوون و بەدەست خراپی

خزمەت گوزارییە تەندەروستییەکانەوە  ئەتلێنەوە…

@  ئەزانم هەیە بەم بەراورد کردنە پێئەکنێ و هەیە توڕە ئەبێ  ، هەشە گوێ ی نایاتێ و

پشتگیری ئەکا و هەیشە لایەنگری ناکا..بەڵام ئەوەی باسی لێوە کراوە  ڕاستییەکە و

هەڵبەستراو نیە ، ڕاستییەک کە زۆر لە ئێمە دانی پیا نانێ ، تەنانەت نایەوێ بیبیستێ

یان ڕوو  بە ڕووی بێتەوە ، بەڵکو وەک ئەو “خوو” وەی بە میراتی لەسەری پەروەردە

بوە لێ ی ڕا  ئەکا…!!

ئامان لە نەتەوەکانی لە نەزانین و جەهلا بونەتە مایەی پێکەنینی ئەوانی تر………..

فەرموون  ئەوە شمشێر و تیژی کەنەوە  و لەسەر ملی یەکتر تاقی کەنەوە ، چونکە ئێوە

هەر لەوەیا داهێنان ئەکەن و با “سامسۆنگ”ی مەزنیش دوا شێواز و دۆزینەوە  و داهێنانی

ئەندازیارە “غەیرە موسڵمانە” لێهاتوەکانی لە دونیای تەلەفۆن و حاسیبەکانمان

پێشکەش کەن….

ئەوە کورتەی بەراوردێکی نێوان داهێنانەکانی ئیسلام و کافرەکان بوو ، تەنها وەک بەراورد……………………

“”””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””””

Nadia eilabouni @ لە پەیجی              




لێپێچینەوە…..(1).. شیعر: نزار قبانی.. وەرگێڕانی”بەدەستکارییەوە”: پشکۆ ناکام

(1)
كێ “ئیمام”ەکەی کوشت..؟
ژوورەکەم ئاخن بوە لە ئاسایش
كێ ئیمامەکەی کوشت..؟
شانم کەوتۆتە ژێر پۆستاڵی ئاسایش
كێ ئیمامی خاوەن “ڕێباز”ەکەی کوشت..؟
جبە و کەشکۆڵ”دەفتەری نووسینەکان”ی دڕان
و
تەسبیحە نایابەکەی هەڵوەشان
بەڕێزان :
بۆ دۆزینەوەی حەقیقەت
نینۆکم دەرمەهێنن
هەردەم لە لاشەی کۆژراوەکەیا
ئەدۆزرێتەوە حەقیقەت
(2)
كێ ئیمامەکەی کوشت..؟
ئاسایشی پڕ چەک یەنە ژوورەوە
ئاسایشی پڕ چەک ئەچنە دەرەوە
ژوورەکەم جمەی یەت لە:
فایل……
مایک و ڕێکۆرد کردن …
كامێرا و وێنە گرتن……..
بەڕێزان:
كە من هەرچییەک بڵێم و نەڵێم
ئێوە هەر لەسەرم ئەنووسن
ئیتر” ئیفادە”ی من بەچی ئەچێ…؟
كە من هەر چییەک بڵێم و نەڵێم
ئێوە شەقی خۆتان هەر ئەوەشێنن
ئیتر هاوار و پاڕانەوەم ئەگا بە کوێ…؟
چونکە لەوەتەی ئێوە فەرمانڕەوای ووڵاتەکەمن
بیر کردنەوەتان هەر بەلای منا ئەچێ
(3)
بەڕێزان :
كۆمۆنیست نیم وەک پێتان ووتراوە
کۆنەپەرست نیم وەک پێتان ووتراوە
خەڵکی ئەم شارەم
كەستان تیایە بزانێ
كوا شارەکەم..!!
كەستان تیایە شارەزای ئەم شارە بێ..؟
بە ئاوی ئەم شارە تینوێتی شکا بێ..؟
بەڕێزان: دڵنیا بن
لە هەموو باخچەکانا
گوڵێکی وەک ئەم شارە نادۆزنەوە
لە هەموو دوکانی” خشڵ و خۆ ڕازانەوە” فرۆشەکانا
مروارییەکی وەک ئەم شارە نادۆزنەوە
دوو چاوی غەمباری
وەک شارەکەم نادۆزنەوە
(4)
بەڕێزان :
بە کرێ گیراوێکی ناپاک نیم
وەک سیخوڕەکەتان ئەڵێ
نە گەنمێکم دزیوە
و
نە مێروولەیەکم کوشتوە
و
نە قەت بنکەیەکی “پۆلیس”م دیوە
گەورە و بچووکی گەڕەک ئەمناسن
مناڵ و درەخت و کۆترەکان ئەمناسن
پەیامبەرەکانی خودا ئەمناسن
سەرم چوو بێ نوێژم نەچوە
بەڕێزان :
هیچ خوتبەیەکی جومعانم لە کیس نەچوە
هەر لەگەڵ ژنەکەمام و شەڕواڵ پیس نیم
سی ساڵە
خەریکی ڕیکعات و چەمانەوەم
هەر خەریکی لەبەر هەستان و دانیشتنەوەم
لە پشتی حەزرەتی ” مەلا”وە
گوێم هەڵخستوە
ئەڵێ:
خودایە دەوڵەتی جولەکە و کافرەکان مەحو کەیتەوە
ئەڵێم :
خودایە دەوڵەتی جولەکە و کافرەکان مەحو کەیتەوە
ئەڵێ :
خودایە تەفڕ و تونایان کەیت
ئەڵێم :
خودایە تەفڕ و تونایان کەیت
ئەڵێ :
خودایە وەجاغ کوێریان کەیت
ئەڵێم :
خودایە وەجاغ کوێریان کەیت
ئەڵێ :
بەر و بومیان بە با کەیت
ئەڵێم :
بەر و بومیان بە با کەیت
بەم جۆرە بەڕێزان :
سی ساڵە
لە “گەوەڕ”ێکی مەڕا ژیاووم
وەک مەڕ ئەلەوەڕم
وەک مەڕ ئەنووم
وەک مەڕ میز ئەکەم
وەک دەنکێکی تەسبیحەکەی مەلا
یەم و ئەچم
هەرچی ئەو ئەیڵێ
وەک تووتی ئەیڵێمەوە
ئەقڵم نیە
كەللەم نیە
قاچم نیە
لە”ڕیش”ییەوە هەڵامەت هەڵئەمژم
و
“سیل”یش لە ئێسقانەکەی
سی ساڵە
هەروەک چەپکێ “کا”ی سەر فەرشە سوورەکە
كەڵەکە بووم
هەموو جومعەیەک بە خوتبەیەکی کەتیرە ئاسا
بەر قامچی ئەدرێم
قسە ی کوێر قووت ئەیەم
قسەی پڕ و پوچ قووت ئەیەم
بەڕێزان :
سی ساڵە
لە “ئاش”ێکا ئەژیم
جگە لە هەوا
هیچی ترم نەهاڕی
(5)
بەڕێزان :
بەم خەنجەرەی کە ئەیبینن
سنگ و شانیم بەر چەقۆ یا
مێشکە تەختە ووشک بوەکەیم
…..بەر چەقۆ یا
بە ناوی خۆم
و
ملیۆنەها “مەڕ” بەر چەقۆم یا
ئەزانم سزای تاوانەکەم
…….سێدارەیە
بەڵام لەگەڵ ئەوا
هەموو ئەو قالۆنچانەم کوشت
كە بە شەو ئەخوێنن
ئەوانەش کە لە سەر شۆستەی خەوەکانا
پاڵیان لێ یاوەتەوە
لەگەڵ ئەوا
هەموو خوێن خۆرەکانی باخچەی ئیسلامم کوشت
و
هەموو ئەوانەی لە:
عەماری ئیسلاما
داوای ئازووقە ئەکەن
كوشتم و لەگەڵیا
هەموو ئەوانەم کوشت
كە هەزار ساڵە
قورسایی ئینسانیان
بە تەرازووی قسەی بەتاڵە
…………………………
“””””””””””””””””””
Dec/2022
“”””””””””””””””””
(1)= بە بەروارد کردنی وێنەی ڕووداوەکانی دەقە عەرەبییەکە لەگەڵ کوردستانی خۆمانا
لەیەک چونێکی تەواو هەیە بۆیە لە جیاتی”شام” باس کردن لە “شار” ناوەڕۆکەکەی ناگۆڕێ و بۆ ڕیتم و زمانی شیعریش ووردە دەستکارییەکی تیا کراوە…




ئێمه‌ و جه‌نده‌ر وئیسلام.. سەلام عەبدوڵڵا

له‌پڕ بابه‌تی جه‌نده‌ر بووه‌ به‌ بابه‌تی سه‌ره‌كی ماسمیدا به‌بێ ئه‌وه‌ی پرسیار بكرێت بۆچی و چۆن پڕۆژه‌كه‌‌ به‌م شێوه‌یه‌‌ له‌ وڵاتاندا له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه یه‌كنه‌گرتووه‌كان و وڵاتانی ئۆروپاوه‌ كار و چالاكی‌ و خه‌رجییه‌كی زۆریان بۆ ته‌رخان كردووه‌. له‌كاتێكدا هێشتا به‌ پێی داتاكانی رێكخراه‌وكانی ژنان به خۆیان مافی یه‌كسانی ژن و پیاو به‌شێوه‌ی دڕندانه‌ پێشێلده‌كه‌ن و له‌ناو زه‌ڵكاوی چه‌وساندنی‌ ژنان تێوه‌گلاون وه‌ك له‌ نموونه‌ی(خانووه‌كانی له‌شفرۆشی ئه‌مستردام و هامبۆرگ و ڤییه‌نا و هه‌موو شاره‌كانیان و پۆرنۆگرافی له‌ پۆسه‌ته‌ری سه‌رشه‌قام، گۆڤار و ڤیدیو و كه‌ناڵی ته‌له‌فزیونی و فیمیساید و هه‌زاران بنكه‌ی پاراستنی ژنان و قه‌ده‌غه‌كردنی له‌باربردن و هه‌ژاری و بێكاری و ره‌گه‌په‌ره‌ستی و بازرگانی به‌ مرۆڤ) و به‌ هۆی پیشه‌سازی چه‌ك و به‌رپاكردنی جه‌نگه‌وه(ملیونان ژن و مناڵ)‌ تووشی ئاواره‌یی و له‌شفرۆشی و هه‌ژاری كردووه‌ و به‌ درونه‌كانیان هه‌زاران ژن و مناڵ ده‌كوژن له‌ ئه‌فغانستان و لیبیا و كوردستان و عیراق.
له‌ دنیایه‌ك لێوانلێوه‌‌ له‌ سه‌رباز، چاودێر و پاسه‌وانی قه‌ڵه‌م و مایك به‌‌ده‌ست بۆ رژێمی سته‌مكاری كه‌ پێكهاتوون له‌(نووسه‌ر و رۆژنامه‌نووس و سیاسه‌تمه‌داری خۆفرۆش) و له هه‌ر هه‌واڵ، راپۆرت، گفتوگۆ بڕه‌و به‌ (نامۆیی كار، كه‌سایه‌تی، ره‌وشت، به‌ها كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و ده‌روونی)خزمه‌ت به‌ ئه‌جندا‌ی چینی بۆرژوا و سیستێمی سه‌رمایه‌دار ده‌كه‌ن له‌ دوا قۆناغی گه‌شه‌كردنی(ئیمپریالیزم). ئێمهش هه‌ر وه‌ك ماركس له‌نامه‌یه‌كی بۆ ئه‌نگلس وتی: ئه‌ركمان وه‌ك نوێنه‌ری حزبی پرۆلیتاری له‌ خۆمان وه‌رده‌گرین و ته‌نها له‌ خۆمان. ئه‌مه‌ رقوقینه‌ی تایبه‌تی و گشتی هه‌موو فیرقه‌كانی جیهانی كۆن و تازه‌ دووپات و په‌سه‌ندیان كردووه- رێكخستنی شیوعی 1848-1850‌ به‌ زمانی عه‌ره‌بی)‌‌.
( Heike Friauf) له‌ گۆڤاری(Marxistische Blaetterلاپه‌ڕه‌60، 2010) له‌ به‌شی”جێنده‌ر” له‌بری ژن، ده‌نووسێ: … پرسی ژن خراوه‌‌ته‌ سه‌ر ره‌ف و ره‌وتی جێنده‌ر جێگای گرتووه‌. ئه‌م ره‌وته‌ دوو داواكاری زۆر خراپ له‌ یه‌كێتی ئۆروپا كردووه‌ بۆ ژنانی‌ ئه‌ڵمانیا:1- پرسی ژن له‌ سه‌ر ئاستی شاره‌وانی و ئه‌یالاته‌كان نوێنه‌رایه‌تی ژن و خانه‌ی ژنان و قسه‌كه‌رانی ژنان به‌شێوه‌یه‌كی كاریگه‌رانه‌ هه‌ڵوه‌شێننه‌وه‌ و پشتیوانی له‌ هیچ ستركتورێكی هاوشێوه‌یان نه‌كرێت. 2- ناچاركردن به‌ كاركردن به‌م ده‌سته‌واژه‌ نارۆشنه‌ ئه‌گه‌ر ژنان ویستیان گرێبه‌ستی توێژینه‌وه بكه‌ن‌، قه‌رزوه‌ربگرن یان بۆ دامه‌زراندنی ئه‌كادیمی(…).
خێره‌؟ دوور له‌ تیئۆری پیلانگێڕێ، ده‌بێ پرسیار بكه‌ین: كێ له‌پشت ئه‌م ره‌وته‌ راوه‌ستاوه‌؟
لێره‌وه‌ ده‌چینه‌ ناو ره‌خنه و هه‌ڵویستوه‌رگرتن له‌ سیستێم و شێوه‌ی كاركردنی و و بڵێن ئێمه‌ له‌ كوێی دنیا و ناكۆكییه‌كانی راوه‌ستاوین: ئولریش بوش له‌ وتارێكیدا ئاماژه‌ به‌ وته‌یه‌كی ماكس فیبه‌ر ده‌كات:(ئەم جیهانەی تێدا ده‌ژین، تا ڕادەیەکی زۆر جیهانێکه‌ لەلایەن مارکس و نیچە لە قاڵب دراوە.).
نیتشه‌ وه‌ك(پێشه‌نگی جوانناسی فاشیزم-لۆكاش-) سەر بە ئۆردوگای بۆرژوازی بووە، نەک پرۆلیتاریا. ڕەخنه‌كانی لە سۆسیالیزم، لیبرالیزم و مەسیحیەت، لە دیموکراسی، عەقڵانییەت، ئەخلاق و هتد وەک ڕەخنەیەکی راستڕه‌وانه‌یه‌‌، وەک نوخبەیی، ئەرستۆکراتی و کۆنەپەرست، کە لەلایەن نیهیلیزمێکی ڕۆمانسیستەوە بەردەوامە، لە سوبژێکتیڤیزم و بێ ئەخلاقی و ناعەقڵانییەت.
(2)
پرسی ژن هه‌ر وه‌ك دۆخی ژنانی یونان و روم و سۆمه‌ر و بابل و كۆمه‌ڵگای ئیسلامی له‌ زۆر رووه‌وه‌ وه‌ك خۆی ماونه‌ته‌وه، بۆ نموونه‌‌:

  • ژیانی ژن له‌ یۆنان بریتی بووه‌ له‌ كاری ناو ماڵ و به‌خێوكردنی مناڵ و له‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌ی ماڵ دابڕابوو و له‌ میتۆدۆلۆژیای یونانی 3 جۆر ژن وه‌ك خواوه‌ند هه‌بوون: أ – هیرا خواوه‌ندی به‌ هاوسه‌ر. ب- ئه‌فرۆدۆیت خواوه‌ندی له‌شفرۆشی. ت- ئه‌سین خواوه‌ندی جه‌نگاوه‌ر. هه‌روا پیاو بۆی هه‌بوو ناپاكی له‌گه‌ل ژنه‌كه‌ی بكات و خاوه‌ن كه‌نیزه‌ و له‌شفرۆش بێت.
  • له‌ یاساكانی سۆمه‌ر(أ- به‌ پیاو مافی جیابوونه‌وه‌ی داوه‌ و ژن بۆ نه‌بووه‌،(اور نمۆ): پیاو مافی كوشتنی هاوسه‌ره‌كه‌ی هه‌بووه‌ ئه‌گه‌ر له‌گه‌ل پیاوێكی تر خه‌وتبێت(القوانین السومریه‌ و القوانین البابلیه‌ القدیمه‌، د. چیا فه‌خری عومه‌ر، لاپه‌ڕه‌ی120 -121 ). له‌یاسای حه‌مورابی، مادده‌ی 29 هاتووه‌: ئه‌گه‌ر پیاوێك ماوه‌یه‌كی زۆر دوو‌ر كه‌وته‌وه‌ به‌خۆی دیلی یان جه‌نگ یان به‌ر هێرشی دوژمن كه‌وتبێ مافی ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ ژنه‌كه‌ی بگه‌ڕێنێته‌وه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ پیاوێكی تر مێردیشی كردبێت وبووبێ به‌ خاوه‌ن مناڵ. به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌گه‌ر پێوێك به‌ ئیراده‌ی خۆی دوور كه‌تبێ بۆی نیه‌ ژنه‌كه‌ی بگه‌ڕێنێته‌وه‌(مادده‌ی30). له‌ یه‌ه‌كێك له‌یاساكانی(ئانا اتیشو) هاتووه‌: ئه‌گه‌ر ژنێك رقی له‌ هاوسه‌ره‌كه‌ی بوو و پێی بڵێ تۆ هاوسه‌رم نیت، سزاكه‌ی هه‌ڵدانیه‌ بۆ ناو ئاو. به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ پیاوه‌كه‌ وا بڵێت، ئه‌وه‌ هه‌ر ئه‌بێ سزای(منێك زێو) بدا.
  • له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ئیسلامیدا(سه‌له‌فی و ره‌وته‌ ئیسلامییه‌كانی تر بیانه‌وێ یان نه‌یانه‌وێ)ئه‌م شێوه‌ هاوسه‌رگیرانه‌ هه‌بووه‌، بۆ نموونه‌: 1-زه‌واجی شغار(ژن به‌ ژن)، پێغه‌مبه‌ر وتوویه‌تی(لا شغار فی الاسلام)، به‌ڵام له‌ كوردستان چه‌ن خێزانی شغار رێكخراوه‌؟!‌ 2- زه‌واجه‌ ژنێك به‌ كۆمه‌ڵێ پیاو(زه‌واج الرهت) 3- زه‌واجی میرات(پێده‌ڵێن زه‌واجی موقت، واته‌ زه‌واجی كوڕ له‌گه‌ل ژنی باوك، چونكه‌ به‌ به‌شێك له‌ میراتی ده‌زانن. 4- زه‌واجی ژنی شودار. 5- زه‌واجی ئیماء. 6- زه‌واجی(الخدن). 7- زه‌واجی بعول(ئه‌وه‌ی ئیستا باوه‌). 8- زه‌واجی نعول له‌گه‌ل چه‌ند ژنێك(فره‌ ژنی). 8- زه‌واجی ئه‌ستبزاع. 9- زه‌واجی سه‌بی(كچه‌كه‌ ده‌بێ قبووڵ بكات به‌ بێ ماره‌یی وه‌ك به‌شێك ناوماڵه‌ی خۆی). 10- زه‌واجی گۆڕینه‌وه‌ی ژن. 11- زه‌واجی موتعه‌. 12- زه‌واج له‌گه‌ل (صاحبات الرایات). ئیسلام به‌شێك له‌و هاوسه‌رگیریانه‌ی نه‌هێشت، به‌ڵام‌ ئێستا چه‌ندین شێوه‌ی زه‌واجی تر هه‌یه، وه‌ك: 13- زه‌واجی مسیار. 14- زه‌واجی عورفی. ‌15- زه‌واج به‌ نییه‌تی جیابوونه‌وه‌. 16- زه‌واجی المهراب. 17- زه‌واجی جهاد. 18- زه‌واجی المصواب. 19- المصیاف. 20- المسفار. 21- المصیاع. 22- المقراز. 23 زه‌واجی ته‌حلیل(ماوه‌ به‌ چاش).
    زۆر كه‌س پێی وایه‌ زه‌واجی تاك هاوسه‌ری تاقه‌ شێوه‌ی هاوسه‌رگیریه‌، به‌ڵام ده‌بێ روون بێت كه‌ پاش سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ی كۆمۆنی دایكساریدا، پیاوسالاری به‌ناوی یاسا و ئاین مه‌زهه‌ب و نه‌ریت كورتی نه‌هێناوه‌ له‌ سه‌پاندنی ده‌سه‌ڵاتی خۆی به‌سه‌ر ژن(دوا كۆلۆنی)و تا ئێستاش هه‌ر به‌رده‌وامه‌.
    ئه‌نگلس له‌( بنه‌ماڵه‌ی هاوسه‌ری له‌ كۆمه‌ڵگادا، ژنان له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا، مه‌جیدی مارابی، لاپه‌ڕه‌ 13) ئاماژه‌ بۆ سێ جۆر هاوسه‌رگیری ده‌كات: (1-له‌ قۆناغی وه‌حشییه‌تی هاوسه‌رگیری به‌ كروپ بووه. 2- له‌ قۆناغی به‌ربه‌رییه‌ت هاوسه‌رگیری جووت. 3- ده‌ورانی‌‌ شارستانییه‌ت تاك هاوسه‌ری مه‌ زینای موحه‌سه‌ن(ژنی هاوسه‌ردار) و له‌شفرۆشی ته‌واوكه‌ری بوون. هه‌روا: شه‌ڕی نێوان ئاشیل و ئاگامه‌منون له‌سه‌ر ژنێكی كۆیله‌دا ده‌خولێته‌وه‌(ئه‌نگلس، هه‌مان سه‌رچاوه، لاپه‌ڕه‌ 10)‌
    به‌درێژایی مێژوو‌ زانستی ئیتۆس(ره‌وشت یان كوراڵ)گۆڕانكاری به‌سه‌ر هاتووه‌و به‌هه‌مان ئه‌ندازه‌ هاوسه‌رگیریش.
    (3)
    ئه‌و هه‌موو جۆره‌ هاوسه‌رگیریانه‌(به‌پێی ناوچه‌ و وڵات ئه‌نجامده‌درێن)، بۆنموونه‌ هاوسه‌رگیری مسیار له‌ نێوان پیاوانی سعودی و ژنی یه‌مه‌نی رێكده‌خرێت، چونكه‌ لێره‌ی سعودی له‌ لێره‌ی یه‌مه‌نی به‌به‌هاتره‌ و هه‌ژاری به‌ هۆی جه‌نگه‌یانه‌وه‌ به‌ربڵاوه‌، بۆیه‌ هاوسه‌رگیرییه‌كه‌ بۆ پیاوی سعودی زۆر هه‌رزان ده‌كه‌وێت.
    مافی ژن له‌سایه‌ی ئه‌م ئایه‌تانه‌ی خواره‌وه‌‌ ئه‌نجام دراون‌ كه‌ هه‌ر وه‌ك جاڕنامه‌ی جیهانی مافی مرۆڤ 1948 كه‌ وڵاته‌كان ئیمزایان كردووه‌‌ و یه‌ك به‌ یه‌كیان به‌ بۆمبا و تیرۆر و بێكاری و هه‌ژاركردنی سه‌دان ملیون مرۆڤ و بێكاری، پێشێلیان ده‌كه‌ن:
    نزیكه‌ی 1400 ساڵه‌ حكومه‌ته‌ ئیسلامییه‌كان یان ئيسلام له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات، كار به‌ ده‌قی قورئان ئه‌كه‌ن. له‌ سوره‌تی نه‌حل 72 بۆ زه‌خره‌ف 32و له‌وێوه‌ بۆ أل عومران 36 و نساء 34و روم 30، ئه‌نعام و ئه‌سرا و ئه‌حزاب و حجرات و بقره‌(ئایه‌ته‌كان له‌ وتاره‌كه‌ی وتاری مسعود صبري-الجندرية رؤیه‌ شرعیة و سه‌رچاوه‌یتری ئینترنێت)وه‌رگیراوه‌:

    1- قال الله تعالى: {نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} [الزخرف: 32]
    2- {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} [الروم: 30]
    3- ‌ قال تعالى: {الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ } [النساء: 34]
    4- قال سبحانه: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ} [النحل: 72
    5- قال سبحانه: {وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} [الأنعام: 151]
    6- قال سبحانه: {وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا} [الإسراء: 32]..
    7- آيات عن حقوق المرأة في سورة التوبة: قال الله تعالى: {وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ ۚ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ۚ أُولَٰئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ ۗ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيم
    8- سورة الحجرات: قال الله تعالى: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّـهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّـهَ عَلِيمٌ خَبِير}.[٥]
    9- سورة النحل: قال الله تعالى: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً ۖ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}.[٤]
    10- سورة النساء: قال الله تعالى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَن تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَن يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُّبَيِّنَةٍ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِن كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَىٰ أَن تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّـهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا}.[٣]
    11- قال الله تعالى: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً وَاتَّقُوا اللَّـهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّـهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا}.[١]
    12- له‌ په‌یجی(الفكره‌):
    إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَىٰ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ ﴿٤٢ آل عمران﴾
    فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ ﴿١١ النساء﴾
    يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ ﴿٣٠ الأحزاب﴾
    يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ ﴿٣٢ الأحزاب﴾
    لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَىٰ أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ ﴿١١ الحجرات﴾
    مِنْ نِسَاءٍ عَسَىٰ أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ ﴿١١ الحجرات﴾
    يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ ﴿٤٩ البقرة﴾
    أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَائِكُمْ ﴿١٨٧ البقرة﴾
    قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ ﴿٢٢٢ البقرة﴾
    نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّىٰ شِئْتُمْ ﴿٢٢٣ البقرة﴾
    لِلَّذِينَ يُؤْلُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ تَرَبُّصُ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ ﴿٢٢٦ البقرة﴾
    وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ ﴿٢٣١ البقرة﴾
    وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ ﴿٢٣٢ البقرة﴾
    وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ ﴿٢٣٥ البقرة﴾
    لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ ﴿٢٣٦ البقرة﴾
    زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ ﴿١٤ آل عمران﴾
    فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ ﴿٦١ آل عمران﴾
    وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً ﴿١ النساء﴾
    وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَىٰ فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَالنِّسَاءِ ﴿٣ النساء﴾
    وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً ﴿٤ النساء﴾
    وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ ﴿٧ النساء﴾
    وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ ﴿١٥ النساء﴾
    يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا ﴿١٩ النساء﴾
    وَلَا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ ﴿٢٢ النساء﴾
    13- قوله سبحانه: وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى [الأحزاب:33]
    14- قوله سبحانه: وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللاتِي لا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ
    15- قال تعالى: ﴿فَاسْتَجَابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لَا أُضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ
    و أُنْثَى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ﴾ [آل عمران: 195
    به‌و هه‌موو(فه‌رمووده‌ و شه‌ریعه‌ و گشت شێوه‌كانی ره‌قابه‌ به‌ كامیراشه‌وه‌ و رێگری و یاسا و چاو‌دێری و فشار و نه‌ریته‌)و به‌ (پۆلیسی الامر بالمعروف و النهی عن المنكر)‌ره‌فتار له‌گه‌ل ژن ده‌كرێت، ئه‌وجا‌ سه‌رئه‌نجام ده‌بینین ژن بووه‌ به‌ كوێله‌یه‌كی هاوچه‌رخ و له‌شفرۆشی له‌ژێرناوی ئاین و به‌ پشتیوانی زانا ئاینییه‌كان بڵاوبۆته‌وه‌و له‌شفرۆشی نهێنیش زۆر زۆرتره‌‌ و شوێنی(خۆشه‌ویستی وه‌ك ئه‌ركێكی ره‌وشتانه و ئیستاتیكی مرۆیی)له‌قكراوه‌ به‌هۆی سته‌مكاری و كه‌پت و چاودیری ونه‌ریت‌ كه‌ كه‌سایه‌تی شیزۆفرین په‌روه‌رده‌ ده‌بێ: وڵات كراوه‌‌ به‌ سۆزانیخانه‌یه‌كی ئێجگار گه‌وره‌ و نهێنییه‌كانی بڵاوتره و مه‌ترسیدارتره‌. بۆ گاڵته‌جاڕی و گه‌مژاندنی خه‌ڵك، پۆلیس و مه‌لاكان دڵیان خۆشده‌كه‌ن به‌ ده‌ستگیركردنی چه‌ند له‌شفرۆشێكی هه‌ژار له‌ كناری شه‌قامه‌كان یان هه‌ندێ موتێل و خانوو!
    له‌ ئۆروپاشدا بۆ نموونه‌ له‌پاڵ حكومه‌ت و ئه‌و هه‌موو یاسا و مافه‌ مرۆییانه‌، له‌ هه‌ر كیوسك و بانزینخانه‌ك ده‌یان گۆڤاری پۆرنۆ دانراوه‌و به‌ هه‌زاران په‌یج و ڤیدیو و ریكلام و كه‌ناڵی ته‌له‌فزیون و له‌ شوێن وێستگه‌ و دیواره‌كان به‌ وێنه‌ی سێكسی كچ، هه‌روا بۆ كۆمپانیا و به‌رهه‌مه‌ تازه‌كانیان په‌ره‌یان پێده‌درێ.
    لینین له‌باره‌ی(پێنجەمین كۆنگرەی جیهانی لە دژی بازرگانی بە كیژان)له‌ له‌ندهن رێكخرا ئه‌م وتاره‌ی نووسیوه‌:
    (دۆقەكان، كۆنتیسەكان، ئەسقوف و قەشەكان، حاخامەكان، فەرمانبەران و پۆلیس و، هەموو جۆرە پیاوە بۆرژوا خێرخوازەكان لیهاتوویی خۆیانیان پیشاندا! بەم بۆنەیەوە مێزی خواردنی ئاهەنگەكە و ئاهەنگی پێشوازیكردنی گەورە بەڕێكراو وتار لەبارەی زیان و نزمی سۆزانی خوێندرایەوە!
    بەڵام ئامرازەكانی ئەو خەباتە چ بوون كە ئەو نوێنەرە بۆرژوازییە رێكپۆشانەی ئەو كۆنگرەكەیە، داوایانكرد؟ دوو ئامرازی سەرەكیان پێكهێنابوو: ئاین و پۆلیس. هەردووكیان وەك خۆیان دەڵێن، متمانەترین و دابینترین ئامرازن لە دژی كاری سۆزانی!
    یەكێك لە نوێنەرە ئەنگلیزییەكانی كۆنگرەكە شانازی بەوە دەكرد-وەك هەواڵنێری((رۆژنامەی گەل)) كە لە لایبزك دەردەچێ، رایگەیاند- لە پەرلماندا یاسای سزای جەستەیی بەڕێكردووە بۆ ئەوانەی كاری زیناكاری بەڕێوە دەبەن. ئەمەیە پاڵەوانی((شارستانی- متمدن) بۆ لەناوبردنی سۆزانی.
    خانمێكی كەنەدی خۆشحاڵی خۆی دەرخست بۆ پۆلیس و چاودێری پۆلیسی ژن لەسەر ژنە((بێ رەوشتەكان))، بەڵام لەبارەی زیادكردنی كرێی كاری كرێكارانی ژن، تێبینی ئەوەی هەبوو كە ئەو ژنانە شایەنی زیادكردنی كرێی كار نین.
    قەشەیەكی ئەڵمانی، بەربڵاوبوونی مەتریالیستی سەردەم كە لەنێو گەلدا لەزیادبووندایە، مەحكومكردو، بەبڕوای ئەم، ئەو مەتریالیستییە دەبێتە هۆی بڵاوبوونی خۆشەویستی ئازاد.
    كاتێ گونتەر(نوێنەری نەمسا)هەوڵیدا مەسەلەی هۆ كۆمەڵایەتییەكانی سۆزانی، دەستكورتی و كۆڵەواری خێزانە كرێكارییەكان، سەرمایەگوزاری بە كاری منداڵ، مەسەلەی نیشتەجێبوون كە بوو بە كێشەیەكی لەرادەبەدەر، هتد…، بورووژێنێ،- بە هاتوهاواری دوژمنكارانە، ناچاریان كرد، بێدەنگ ببێ!
    بەڵام نوێنەرەكان بەخۆیان باسی لایەنی ئامۆژگاری و ئاهەنگێڕانە لەبارەی پایەبەرزەكان كرد. بۆ نموونە كاتێ ئیمبراتۆری ئەڵمانیا لە بەرلین سەردانی خانوویەكی منداڵهێنان دەكا و بۆ ئەوەی خاوەن شكۆ بە وێنەی ئەو دایكانە هاوسەرگیریان نەكردووە، ئەنگوستیلە دەكەن بە پەنجەی منداڵە”ناشەرعییەكان”!
    ئا لێرەوە دەتوانین بزانین چ دووڕووییەكی قیزەوەنی بۆرژوازی لەو كۆنگرە ئەریستوكراتییە بۆرژوازییانە،باڵادەستە. ساختەچییەكانی كارە خێرخوازییەكان و پشتگیركەرە پۆلیسییەكان لە گاڵتەجاڕی بە نەداری و پەككەوتەیی لەپێناو((لەناوبردنی سۆزانی))كە رێك لەلایەن ئەریستوكرات و بۆرژوازییەكانەوە پشتیوانی دەكرێ، كۆدەبنەوە. (لە رابوتشایا براڤدا، ژمارە 1، 13/7/1913 جلدی23، لاپەڕەی 331ـ332).

    (دریژه‌ی هه‌یه‌)




لیر پاشاو ئەزموونێك لەتراژیدیا.. حەیدەر عەبدولرەحمان

لەزۆربەی تراژیدیاكانی شكسپیردا هەمیشە هێزی شەڕ بەسەر هێزی خێردا زاڵە، بۆیە لە لیرپاشاش دا، بەچاوی خۆمان مەرگی پاشاو كچە راستگۆكەی دەبینین، كە نەیانتوانی كۆتایی بەغەدرو خیانەت و تەماعكاری بێنن و دنیا لێو لێوكەن لەراستگۆیی و خۆشەویستی راستەقینە.
شكسپیر لا تەنیشتێكی لەتراژیدیایەكدا نیشانداین، كە هەر تەنها لەدایك بووی كۆمەڵگای ئینگڵتەرا یا ئەوروپا نین، بەڵكو ئەمە كولتووری زۆرینەی مرۆڤایەتی ئەمڕۆیە ، نەك هەر تەنها لەسنووری وڵاتێك، یا لەدەوروبەری زەمەنێكدا، نەخێر ئەمە دەرهاوێشتەیەكی بێ‌ سنوورەو بۆ هەموو وڵاتێك و بۆ هەموو سەردەمانێك بەردەوامی هەیە.
بۆیە رەخنەگری بەریتانی ( ئەدوارد بۆند) دەڵێت: ئەم هەموو توندو تیژی و تاوانكارییە لە كۆمەڵگای ئەوروپادا شایەستەی ریسوا كردنە، چونكە ئەوەی هەیە مایەی شەرمەزاری بوونە.
شكسپیر دەیەوێت بڵێت لەهەموو سەردەمەكاندا گوتنی هەقیقەت تفت و تاڵەو هەندێ‌ جاریش باجی قورسی لەسەرە.
هەموو كەسێك بەرگەی هەق پەرستی ناگرێ‌، بەپێچەوانەكەی ستایش و پیا هەڵدانی ناڕاست، لای هەندێ‌ كەس بەهەند وەردەگیرێن و رێزیان لێ‌ دەگیرێت .
لەوەتەی تراژیدیای ( لیر پاشا)ی شكسپیر لەساڵی 1606 ەوە بۆ یەكەم جار نمایش كراوە، تاوەكو ئێستاكە بەسەدان شێواز و لەلایەن چەندین گەورە دەرهێنەری شانۆیی و سینەمایی لە جیهاندا نمایش دەكرێت، كەچی وەك ئەوە وایە كە بۆ یەكەمجار، لیر پاشا ببیندرێ‌. كاتی خۆی شكسپیر بیرۆكەی ئەم نمایشەی لەداستانێكی (سبنسر) بە ناوی (شاژنی جنەكان ) وەرگرتووە، كە كولتوورێََكی كۆنی ئینگڵتەرایە .
شانۆگەریەكە سەربوردەی پاشایەكی بەریتانی دەگێرَێتەوە كە كاتی خۆیو لەتەمەنی لاویتی دا سوارچاكێكی لێهاتوو بووە، بەڵام دواتر كە دەكەویتە تەمەنەوە، بڕیار دەدا ئەو دەسەڵاتە و موڵك و سامانەی هەیەتی، بەسەر سێ‌ كچەكانی( گۆن ریل، ریگن، كۆردیلیا ) دابەش بكات، داواشیان لێ‌ دەكات، هەریەك لەوان هەستی تایبەتی خۆی بەرامبەر بەو عەدالەتی و خۆشەویستیەی باوكیان دەربڕن.
كچە گەورەو كچە ناوەندییەكەی، بەزمانێكی لووس دەكەونە بەر مەدح ستایشی خۆشەویستی خۆیان بۆ باوكیان، بەڵام كچە بچووكەكەیان ناتوانێت درۆ لەگەڵ باوكی بكاو دەڵێ‌ خۆشەویستی نێوان من و تۆ تەنیا خۆشەویستی كچێك و باوكێكە، ناتوانێت لەوەندە زێتر ستایشی درۆزنانەی باوكی بكات، ئەمەش دەبێتە مایەی تورەِبوونی باوكی و وای لێ‌ دەكات، كچەكەی پێِشكەش بەپاشای قەرەنسا بكات و لەمەمەلەكەت بەدەری نێ‌ .
دواتر كە زەمەن دێ‌ و زەمەن دەڕوا، درۆو راستیەكان دەردەكەون و هەموو شتێ‌ ئاشكرا دەبێت، ئەو دوو كچەی دەسەڵات و موڵكی پاشایان بەسەردا پەخش كرا، هەوڵ دەدەن، پاشای باوكیان لەدەسەڵات رووت كەنەوە، پاشان پیلان بۆ لەناو بردنی دابنێن .
بەڵام كاتێ‌ پاشا پیلانەكەی بۆ ئاشكرا دەبێ‌، بەنهێنی لەدەست پاسەوانەكانی كۆشك و پیلانی دوو خوشكەكە وەك شێت رادەكا، تاجێكی پەڕە موچە لەسەر دەنێ‌ بەدەم گۆرانیەكەوە كەكەس تێی ناگاو دەكەوێتە نێو گیژەنەی زریانێكی توندو لەكۆتاییدا لەگەڵ كچە خۆشەویستەكەی سەر دەنێنەوە،
ئەم تراژیدیایە لای زۆربەی كۆمەڵگاكانی دنیا بیندراوە، بەڵام هیچ نمایشێك كۆتایی بە لیر پاشا ناهێنێ‌، بەڵكو لیر پاشا بە ئایدۆلۆژیایێكی ترو فۆرمێكی تر دیسان دەگەڕێتەوە، بۆ ئەوەی سەر لە نوێ‌ دەرسێكی تر لە بێ‌ نمەكی و خیانەتكاری و دوو روویی بڵێتەوە.
بۆیە ( كامەران رەئووف ) پەنجەی لەسەر دەقێك داناوە، كە لە رووی ئایدۆلۆژیاو واقیع، هاوكوفە لەگەڵ ئەمڕۆی مرۆڤایەتی بەگشتی و ژیانی كۆمەڵگای كورد بە تایبەت، لە سەردەمێكی پڕلە ململانێ‌ و سەردەمێكی پڕ لەخۆپەرستی و خوێن خۆری، لە پێناو دەسەڵات .
لە لایەكی ترەوە(كامەران ) كاراكتەرێكی بژاردە كردووە ، كە رەنگە ئەو كاراكتەرە بێت، بتوانێت تێنوویەتی مرۆیی و هونەریی ئەو بەتەواوی بەیەكەوە بشكێنێ‌ .
گرنگ لە بەرجەستە كردنی كاراكتەری (لیر پاشا) نواندنی جەستەیی نەبوو، گرنگتر لەوە نیشاندنی دیوی ناوەوەی لیر پاشا بوو، بەهەموو زام و رق و غەدرە ون بووەكانی.
دیوی ناوەوەی كاراكتەرێك كە غەدر شێتی كردو كردی بە كەسێك بە زیندوویی مەرگی خۆی بە چاوان ببینی.
بۆیە گرنگ بۆ ئەكتەر ئەوە نیە، ئەداو فۆرمێكی گوزارشت بەخشت بداتێ‌، گرنگتر لەوە ئەوەیە ئەو ئەكتەرە ئەو دەسەڵاتەی هەبێ‌ ناخی ئەو كاراكتەرەت لە سەر شانۆدا بۆ هەڵڕێژێ‌.
تا ئەكتەریش بەر لە بینەر ژانی ئەو كاراكتەرە نەگوازێتەوە ناو رۆحی خۆی ، وەك گواستنەوەی خوێنی كەسێك بۆ كەسێكی تر، ناتوانێت كارێك بكات ، دڵنیا بێت لەوەی تۆ وەك ئەكتەر خیانەتت لە كاراكتەرەكەت نەكردووە، یا راستگۆ بوویت لەگەڵیدا.
لەو حاڵەتانەیە هەندێ‌ كاراكتەر مۆركێكی ئەبەدی بەرووی ئەكتەرێكەوە دەلكێنن، كە تا مردن و دوای مردن، هەندێ‌ كاراكتەر دەبنە شوناسی هەندێ‌ ئەكتەرو پێی دەناسرێنەوە، وەك شوناسی زۆربا بۆ ئەنتۆنی كوین .
ناسینی (لیر پاشا) تەنیا لەبەسەرهاتە تراژییەكەی دانیە، بەڵكو لەناسینی خودی (لیر پاشا ) خۆیەتی، لەرووە مرۆیی و سایكۆلۆژی و ئەخلاقی و ئایدۆلۆژیەكەیەوە، بۆیە كە دەچیتە بەرگی لیر پاشا، دەبێت بەرگەی ئەو بروسكە دەرونیەت گرتبێ‌، كە وەك مرۆڤ لە رەگو ریشەوە هەڵی كێشاوی، تا لە زیندانی كۆشكەكەت مابیت، پاڵت پێوە دەنێن بەرەو روخانی دەروونی..
بینەر بەحاڵەتێكی نا سەقامگیر دەتبینی، هەست دەكا مرۆڤێكی ئاسایی نیت، وەك كەسێكی خۆپەرست و هەڵچوو دەردەكەوێ‌، بڕیارەكانت راگوزارو بەپەلەن، بەشێوازێكی نامەسئولانە و نا عەقلانیەت بریار دەدەیت ، هەموو شتێ‌ بەرەو شێواندن دەچیت…
كامەران بەو شێوەیە لیر پاشامان نیشان دەدات و ئەو حاڵەتە دەروونیەمان بۆ ئامادە دەكات، لە لیر پاشا چاوەڕوانی دەكەین.
بۆیە بینەر لەسەرەتادا رقی لەهەڵسوو كەوتی نامەسئولانەی لیر پاشا دەبێتەوە، بەڵام دواتر هە هەست دەكات ئەو پاشایە غەدری لەخۆی كردووە و بەرهەمی هەڵەكانی وەردەگرێتەوە، بە لە دەست دانی دەسەڵات و بێ‌ نمەكی كچەكانی بەهۆی ئەو تەمەعكارییەی بەرچاوی گرتوون، وردە وردە بینەر سۆز دەیگرێ‌ و ئاواتی ئەوە دەوازێ‌ ئەوەی روخاوە راست بكرێتەوە.
دەرهێنان
كامەران رەئووف دوای هەموو ئەو چەند ئەزموونە شانۆییانەی لەگەڵ چیخەف و ستایلی چیخەف نیشانی داین، چ وەك دەرهێنەر چ وەك ئەكتەر، ئەمجارە دەخزێتە سەر شكسپیرو كاراكتەرێك لەكاراكتەرە هەرە كاریگەرەكانمان بۆ بەرجەستە دەكات، كە هەموو ئەكتەرێك ئاواتی ئەوە دەخوازێ‌ خۆی لەو ئەزموونە قورسە بدات و یا خود ببێت بەئەكتەرێكی بەشداربوو لە( لیر پاشا)دا .
بۆیە پێم وایە بژاردەی (لیر پاشا ) بۆ شانۆی كوردی لە چەند جەمسەرێكەوە بایەخی خۆی هەیە.
لە رووی پراكتیكییەوە بینەری كورد ئاشنا بوونی بەتراژیدیاو كاراكتەرە ناودارەكانی شكسپیر كەمە، ئەگەرچی لەواقیع دا هەر خۆی پارچەیەكە لەو واقیعەو لێواو لێوە لە تراژیدیا.
بۆیە بیر كردنەوە لە (لیر پاشا) بۆ پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە گرنگی خۆی هەیە .
2.كاراكتەری (لیر پاشا) نزیكترین كاراكتەرێكە لەرووی شێوەو فۆرمەوە بۆ (كامەران) بەتایبەت لە رووی تەمەن و فۆرمی نواندن، بۆ بەرجەستەكردنی توانا جەستەیی و فیزیكیەكانی لەو كاراكتەرەدا، كە كاراكتەرێكی كاریگەرو ناخ هەژێنە وفەزایەكی بەرفرەوان بۆ كامەران دروست دەكات، كە باشترین تواناكانی بەرجەستە بكات.

  1. ئەم تێكستەو ئامانج و فەلسەفەكانی، گونجاوترین تێكستە بۆ بەرجەستە كردنی ئەوەی ئەمڕۆ لە كۆمەڵگای كوردی دا روو دەدا، لەخیانەتكاری و تەماعكاری لەسەر دەسەڵات و خۆپەرستی دا .
    كار كردن لەتراژیدیاكانی شكسپیر لەشانۆی كوردی دا بە دەگمەنە وەك شانۆ، مەگەر كۆمەڵێ‌ ئەتروحەی قوتابیانی لێ‌ دەرچێت، چونكە تا ئێستا شانۆی كوردی بەهۆی لاوازی زۆر لە پێكهاتەكانی، بەتایبەت ئەكتەری پرۆفیشناڵ و پێداویستیەكانی شانۆی كلاسیكی لەرووی جلو بەرگ و دیكۆرو ئیكسسواراتی دیكە خۆی لە شكسپیر نادا، ئەوە جگە لەوەی شانۆی شكسپیری تایبەتمەندی خۆی هەیە، دەبێت ئەو تایبەتمەندیانە بڕەخسێ‌ بۆ بەرهەم هێنانی بەرهەمێكی شانۆیی، بەر لەهەمووشیان ئەكتەری شكسپیریی .
    كامەران لەدەرهێناندا لەرووی فۆرمەوە نەیتوانیووە لەو چەند نمایشە جیهانیانە تایبەتمەندی خۆی هەبێت، كە دەربارەی لیر پاشا نمایش كراون، بەڵكو لەشێوەدا لەدەوری یەك بازنەدا دەسوڕێنەوە، بەڵام بۆ شانۆی كوردی شتێكی تازەیە، كە بینەری كورد لیر پاشا ببینێ‌ و ئاوێزانی ئەو كاراكتەرە تراژیدیە بێت كە شانۆی جیهانی هەژاندووە.
    لە بەشی یەكەمی شانۆگەریەكەدا سیمای كلاسیكی كۆشك و تەلاری ئینگلیزی و جلو بەرگی بنەماڵەی پاشازادەكان و دەست و پێوەندەكانیان، دەروازەیەكە بۆ رەسم كردنی شوێن و مۆركە كلاسیكییەكە كە تایبەتمەندی خۆی پێوە دیارە، پاشان دیكۆری تۆڕەكانی جاڵجاڵۆكە هەر زوو ئەو هەستەت لا گەڵاڵە دەكات، كە ئەمە شوێنێكە بۆ چنینی پیلان و هێڵەكانی تاوانباری، هەموو ئەوانەش كەوتونەتە ناو چوارچیوەی ئەو تۆڕانە لەو تاوانكاریانەدا تێوە كڵاون و گەمەی خۆیان دەكەن لەرووداوەكاندا.
    ریتمی نمایشەكە لەدەستپێكی شانۆگەریەكەدا زۆر هێورە، بەڵام دواتر لەگەڵ بەرەو پێشەوە چوونی رووداوەكان، بەرەو هەڵكشان دەچێ‌ .
    بینەر هەست دەكات پەڕینەوە بۆ بەشی دووەم خێرایی پێوە دیارە، چونكە دەرهێنەر هەوڵی كورت كردنەوەی كۆمەڵێ‌ دیمەن و رووداوو دیالۆگی داوە، كە لەبایەخی سروشتی نمایشەكە كەم دەكەنەوە، چونكە نەشوونووما كردنی ململانێكان بەشێوە سروشتیەكەی خۆیەوە، هاوسەنگی شانۆگەریەكە رادەگرێ‌و دەرفەتی دەستەبەر بوونی چێژ دەپارێزێ‌.
    دەرهێنەر هەوڵی ئەوە دەدات قورسایی خۆی بخاتە نێو رووداوەكانی دوایی و خۆی لەدیالۆگە سەرەتاییەكانی نێو كۆشكی پاشایەتی رزگار كات و شانۆگەریەكەی تەواو كورت كردۆتەوە، زۆر لە دیمەن و دیالۆگەكانی هەڵگرتووەو بە خیرایی بەسەر دیمەنەكاندا تێپەڕیوە، بەڵام كەم و زۆرێك بونیاتی درامی نمایشەكەو كرۆكی روداوەكانی پاراستووە.
    دەرهێنەر پێویستی بەوە هەبوو زێتر لەسەر مەرگەساتی كوشتنی لیر پاشاو كچە خۆشەویستەكەی بوەستایە و جەختی لەسەر سینۆگرافیا بكردایەوە، بەتایبەت موزیك و رەنگ كە دیمەنەكەی وەك پێویست تێر نەكرد.
    لە دەرەوەی سیناریۆی دەقەكە دەرهێنەر بۆ تێر كردنی دیمەنەكان پێویستی بەچەند دیمەنێكی درامی هەبوو بۆ دەوڵەمەند كردنی سینۆگرافیا.
    دڵنیام دەرهێنەر مەعریفەیەكی زۆری لەسەر ئەو نمایشانەی (لیر پاشا) هەبوو، رەنگە بەشێكیش لەو نمایش و فیلمانەی بینیی بێت كە رۆڵی (لیر پاشا)یان بەرجەستە كردووە، لەوانە نمایشی گەورە ئەكتەری بەریتانی (ئەنتۆنی هۆبكنز) كە خاوەنی خەڵاتی ئۆسكارە، لەپێشەوەی ئەو ئەكتەرە جیهانیانەیە كە سەركەوتوانە رۆڵی ( لیر پاشا) ی بینیووە، بینەر هەست دەكات كامەران لێك نزیك بوونەوەیەكی زۆری هەیە لەگەڵ (هۆبكنز) لە بەرجەستە كردنی كاراكتەری لیر پاشادا.
    هەروەها ئەكتەری ناسراوی جیهانی (باتشینۆ) بۆ 13 جار رۆڵی لیر پاشای لەشانۆو سینەمادا بینیووە، خۆی دەڵێ‌ بەڵام تا ئێستا هەست دەكەم مافی تەواوم بەو كاراكتەرە نەداوە.
    بە گشتی شالیر هەر تەنها تاقیكردنەوەیەك نەبوو بۆ كامەران ، بەڵكو هەموو ئەكتەرە بەشداربووەكانی خستە بەردەم تاقیكردنەوەیەكی سەخت.
    ئەو ئەكتەرانەی بۆ كاراكتەرەكانی لیر پاشا بژاردە كرابوون بەگشتی، هەر یەك لەوان و بەرێژەیەك تیگەیشتنێكی باشیان بۆ كاراكتەرەكانیان هەبوو، لەوانە:
    گۆن ڕیڵ (هیرۆ جەواد)
    كچە گەورەی لیر پاشایە، رووی دووەمی شەڕی ململانێكە بوو لەگەڵ خێردا
    (گۆن رێل) كە داڕێژەری پیلانی كوشتنی باوكیەتی، لەو نمایشەدا دەبێتە هێمای خیانەتكاری و تەماعكاری و چاوچنۆكی، بەمەش سەراپای مرۆڤایەتی روو بەرووی
    شەرمەزاری و رەشبینی دەكاتەوە.
    هیرۆ جەواد لایەنی دووەمی هێزی دراماكەی هاوسەنگ راگرتبوو بەرامبەر لیر پاشا و ئاستی ململانێكەی توندتر دەكرد، ئەو دڵ رەقی و دەمار گرژیە توندەی نواندنی هێرۆ هەرگیز لەكێش و بەهای هاوسەنگی نواندنی ئەوی كەم نەكردەوە، بەڵكو هەموو ریتمەكان بە شێوەیەكی سروشتی قەدی خۆیان گرتبوو، هەموو هێزە داهێنانەكەی هێرۆ لەو بوێری و تێگەیشتنە بوو لە كاراكتەرەكەی خۆی .
    بەهلول ( ئەژین حەمە نوری)
    بەهلول كاراكتەرێكی هوشیارو عەقلی كراوەی پاشا بوو، یەكێك بوو لەكاراكتەرە هەرە نزیك و باوەڕ پێكراوەكانی پاشا ، هەمیشە پاشا گوێڕایەڵی بۆچوونەكانی بوو.
    ئەژین ـ ئەكتەرێكی لێوەشاوە بوو بۆ رۆڵی (بەهلول) لە بەر ئەوەی لەش و لارێكی پەهلەوانی و لاستیكی باشی هەبوو، لە رووی ئەداش توانی ئەدایەكی ستاتیكی جوان بەرجەستە بكات، ئەمەش لەزۆرینەی ئەكتەرەكانی تری جیا دەكردەوە.
    كینت ( ئالان هادی )
    لە هاوڕێ‌ نزیكەكانی پاشا بوو، بەهۆی بەرگری كردن لەكچە بچوك و دڵسۆزەكەی.
    لیر و بەرگری كردن لەراستی شار بەدەر كرا.
    لە تاڵترین ساتەكاندا بەفریای پاشا كەوت، لایەنگیرێكی دڵسۆزی هەق بوو.
    بۆ یەكەمجار ئالان م لەسەر شانۆدا بینی، لەدەرفەتێكی شایەستەو لەرۆڵێكی وا گرنگ و لە نمایشێكی وەك لیر پاشا.
    هەستم دەكرد زۆر بە پەرۆشی رۆڵەكەی خۆیەتی و زۆر بە جدی كار بۆ سەركەوتنی كاراكتەرەكەی دەكات .
    ریگن ( رۆژە ئومێد )
    كچی ناوەندی پاشا بوو، ئەویش كەسی دووەم بوو لەو تاوانبارانەی پلانی كوشتنیان بۆ باوكیان دانابوو.
    رۆژە بە هێمنی كەوتبووە ژێر سێبەری خوشكی گەورەی، ئەو توندو تیژیەی پێوە دیار نەبووكە لە هێرۆدا هەبوو، بۆیە كاراكتەرەكەی هاوسەنگ بوو.
    تۆمای هەژار ( سالار ماهیر )
    كوێری لای شكسپیر مانایەكی جیاوازی هەیە لەوەی كەسێك بینایی لەدەست بدات، بەڵكو لای بینایی مرۆڤ لەرووناكی مێشك دایە نەك لە دیدەكانی، بۆیە تۆمای هەژار لە نێوەندی كۆمەڵگایەكدا شوێنێكی بۆ نامێنێتەوە.
    تۆمی هەژار یەكێك بوو لەوانەی بەنابینایی رێ‌ نیشاندەری (لیر پاشا) بوو، لەكاتێكا پاشا چاو ساغ و تۆماس نابینا بوو.
    (ماهیر) وەك ئەكتەر جەستەیەكی چاپووك و زیندووی درابوێ‌، لەسواڵكەرێك نەدەچوو، دەبوا لاوازترو بێ‌ هێزتر دەركەوتایەو لە كاراكتەرەكەی نزیكتر بوایە.
    كوردیلیا(هیڤی جەبار)
    كچە بچووكەكەی لیر، راستی نەگۆڕیەوە بەماڵی دنیا و تا دوا هەناسە قوربانی بەخشی لە پێناو راستی دا.
    كاراكتەرێكی هێمن، هاوسەنگ ، دوور لە هەڵچوون.



بێ دەنگی شەوی بۆندار.. یووسف مەنتک

ڕۆمان لە نووسینی نووسەری تاراوگە نشین ئەنوەر ئەڵمان،

خوێندنەوەی ڕۆمانی بێ دەنگی شەوی بۆندار ، کاریگەری بابەتەکە و فرەدەنگییەکانی جێ سەرنج و بایەخ بوون بۆیە ئەم چەند دێرەم بە پێویست زانی بیاننووسم هیوادارم توانیبێتم خشتێکم بۆ بابەتەکە زیاد کردبێت، لایەنی هونەری وتەکنیک وفۆرمی گێرانەوەکان من زۆر ناچمەسەری ئەوە جێ دەهێلم بۆ ڕەخنەگران وپسپۆڕانی بواری ئەدەبی هونەری گێڕانەوە.
لە ڕووی تێماوە ڕۆمانەکە، فرەدەنگ و فرەڕەنگە، ئەمەش بە بروای من سروشتی پلۆت و بنیاید گێڕانەوەکە وای خواستووە، چونکە کاتێک واقیعێك لەناو ڕۆمانەکە دەخولقێنی تێیدا لە ڕووی نەتەوەییەوە کورد، عەرەب، فارس و جوو و ئاشووری و ئەرمەن بن و لە ڕووی ئایینەوە ئیسلام جوو، مەسیحی و ئایینی دیکە بن، ئەوا پیویست دەکات ڕۆمانەکە درەدەنگ و فرەرەنگ بێت. فرەدەنگ بەو مانایەی دەبێ گێڕەرەوە لەناو ڕۆمانەکە دەرفەت و بوار بداتە هەر یەک لەوانە لە ڕووی نەتەوەیی و ئایینییەوە گوزارشت لە خۆیان بکەن. فرەڕەنگە بەو مانایەی هەموو ئەمانە لە شوێنێک ژیاون پێیدەڵێن کوردستان. ئەو نیشتمانەی خودان مێژووی سەردەمەکانی میتانی و میدیایی و سۆمەری و ئاشووری و ساسانییە. لەم ڕۆمانەدا هەموو ئەمانە بەیەکەوە نیشاندراون. ئینجا بە هۆی سەپاندنی کولتوور و ئایینێکەوە، کە ئایینی ئیسلامە نەتەوە و ئایینیەکانی تر پەراوێز دەخرێن. ئایین دێت زۆر کولتوور و دابونەریت لە بەرژەوەندی خۆی دروست دەکات و دەیانکات بە ڕێسا.

ئەم ڕۆمانە بە پێشەکییەکی ڕۆماننووس “شێرزاد حەسەن”، کە تێیدا ئاماژە بە ناوەڕۆکی ڕۆمانەکە دەکات. هەروەها لەوێدا ئەوە دەسەلمێنێت ئەم دەقە نۆڤلێتە، نەک ڕۆمان. ئەویش بە گەڕانەوە بۆ مێژووی نۆڤلێت لە ئەدەبی کوردیدا. بنەمایەک بۆ نووسینی دەق دادەنێت ئەویش بنەمای داهێنانە. ئەمە پنتێکی جەوهەرییە لەوەی لە ئەدەبی کوردیدا هەمیشە ئەو قسەیە باوە من یەکەم کەس بووم ئەوەم نووسیوە! ئەم شەڕی یەکەم کەس بوونە کولتوورێکی خراپی مێژووی ئەدەبی کوردییە، گرنگ ئەوەیە دەقەکە تا چەند داهێنانی تێدایە، تا چەند نوێیە و بەشدار دەبێت لە پێشخستنی ڕەوتی ئەدەبی کوردی. ئەم قسەیەی “شێرزاد حەسەن” ڕێک پڕ بە پێستی ئەم دەقەیە، چونکە ڕۆماننووس توانیویەتی زۆر جوان وێنە و تابلۆی کوردستان لە رووی پێکهاتە ئیتنی و ئاینییەکانەوە بکێشێت. بۆ ئەمەش زۆر جوان سوودی لە مێژوو وەرگرتووە، بەلام ڕۆماننووس مێژووی دووبارە نەکردۆتەوە، بەڵکوو مێژوو و واقیعێکی تری خولقاندووە، کە هیی ناو ڕۆمانەکەیە. بۆ نموونە کاتێک باسی “کەریمی عەلەکە” دەکات، وەک فیگەرێکی مێژوویی، کە پیاوێکی مەسیحی بووە و کراوەتە وەزیری دارایی لە حکوومەتەکەی شێخ مەحمووددا. ئەمەش هەوڵێکە بۆ ئەوەی ئەم خاکە، خاکی هەموان بووە. ئەم پیاوە کەسێکی ڕاسگۆ بووە خەمی خەڵکی بووە و هەمیشە یارمەتی هەژاران و برسی و کەسانی لێقەوماوی داوە بەبێ ئەوەی لایەنی ئایین و نەتەوە بکاتە پێوەر، بەڵکوو وێنەیەکی ڕاستەقینەی مرۆیی نیشانداوە. ڕۆچۆتە قوڵایی مێژوو ئاماژە بە هەموو پێکهاتەو ئازارەکانیان بکات، کاراکتەرەکانی نێو ڕووداوەکانی ڕۆمان بە ڕاناوی کەسی یەکەم و سێهەمن، بوونی فلاش باک و گەڕانەوە بۆ ڕابردوو، دەلالەتی ڕەسەنایەتی و خودان مێژووییە، بوونی کۆمەڵێک کۆد و سیمبۆل، لەنێو ئاخافتنی کاراکتەرەکان و شوێنەجیاوازەکان بابەتی ڕوداوەکانی بەهێزترو هونەری جوانتر پیسان دەدەن.

هەندێک برین هەن لەناو کۆمەڵی کوردەواریدا ڕۆمانەکە تیشکی خستوونەتەسەر. بۆ نموونە شادومان خۆی هەڵدەدێرێت تەنیا بە هۆی ئەوەی لە ڕووی جەستەییەوە نێرەمووک بووە و لە لایەن تاەکانی کۆمەڵگەوە ڕەت کراوەتەوە. ئەمەش بە هۆی کولتوورەوەیە. پیشاندانی ڕۆشتن بە ڕیگەی قاچاغ بە بڕوای من پیشاندانی کۆچی بەردەوامی کوردانە بە درێژایی مێژوو، ئەویش بە هۆی داگیرکاری لە لایەن نەتەوە و وڵاتانی زلهێز و دەوروبەرەوە. دادگاییکردنی سەردار لەژیر سێبەری ئایەتولا خومەینی، شەڕی ئێران و ئێراق، تام و بۆن لەدەستدانی زاگرۆس، هەلدێرانی شادومان و مردنی هۆگر وەک قوربانییەکی کۆچ بەرەو تاراوگە، خۆپیشاندانەکانی شاری هەولێر لە ٣.٥. ١٩٨٣، دروستکردنی پاسەپۆرتی تەزویرو گۆڕینی ناوشوناسی مەتی یووسف بۆ سەردار، خواردنی پۆستاڵ لە خەوندا بە خەیالی گیپە، وکاریگەرییەکانی شەڕ بەسەر تەواوی تاکەکانی کۆمەڵگە، خواردنی ناوساجی لە ڕێگەی قاچاخ، مانەوە لە کەمپ، کەسێتی ژنی لیسبە و مرۆڤی نێرەمووک، گرانی لەسەردەمی جەنگی ئێران و ئێراق، قەرەباڵغی وتێکچرژانی شەقامەکانی تاران و بێ سەرو بەری ڕێگەو بان و هاتوو چۆ، بەراورد کردنی سەردەمی شا وەک بەهەشتێک و بە جەهەنەمی سەردەمی کۆماری ئیسلامی ئێران، ڕووداوی سەیارە، فڕۆکەخانە، چوون بەرەو ئەوروپا، هەموو ئەمانە دەلالەتی پێکهاتەو واقیعی کۆمەلگەی ولاتانی ئیسلام و کوردستانی داگیرکراو دەکەن بە هەموو پێهاتەکانییەوە، هەریەکەیان بۆخۆیان کۆدو سیمبولێکن. لە کۆمەلگەیەکدا کە شەڕو مالوێرانی وکۆچ بووەتە کولتووری زاڵی ژیانی ڕۆژانەی هاوڵاتییەکانی.

نیشتمانێک بەتام وبۆی ئازارو ئەشکەنجەی هاوڵاتییەکانی بەدەستی داگیرکەران، لەم وولاتی ویرانەی داگیرکراوە کورد بوون چەندە زەحمەتە، مەسیحی و جولەکە و ئەرمەنی بونیش هەروا زەحمەت، مرۆڤ گەلێک لە سەر خاکی باب وباپیران، لەسەر خاکێک لەدایک بوو، خاوەنی ڕەگێکی قوڵی مێژوو کولتوور، داب ونەریت، خاوەنی سەدەهاو دەیەها بیرەوەری و بەسەر هات و داستان، بە هۆی سیاسەتی داگیرکاری بەردەوام شەڕو کوشتن وزیندان و چە وساندنەوەی خەڵکە ڕەسەنەکە. خەبات بۆ بچوکترین وسەرەتایی ترین مافەکانی ژیان قەدەغەیە و، زیندانەکان تژی لە هاوڵاتیانی، بە هۆی سیاسەتی جیاکاری و نادادپەروەری، بەهۆی نەمانەوەی مانایەک، هیوایەک بۆ ژیان، ناچار بە کۆچ دەکرێن، بە هۆی کوردستانی بوون و جیاوازی ئاینی و مەزهەبی و ئیتنیکی وڕەگەزییەوە، سەرجەم پارچەکانی تری کوردستان لە ژێر چەپۆکی سیاسەتی داگیرکەراندایە. وەک کوردێک ژیانکردن زەحمەتە و دۆزەخێکە بۆخۆی بۆ کەمینەکانی تریش هەمان حیساب وکیتاب. بۆ دەرباز بوون لەم دۆزەخەدا مرۆڤ بەداوی ڕیگەیەکدایە ئەویش کۆچکردنە، ئەوتا بابەتی ڕۆمان پێمان دەلێ هەرچی کوردستانی ڕەسەن هەیە، بیر لە دەرچەیەک، ڕێگەچارەیەک دەکاتەوە کۆچ بەرەو هەندەران بکات، بۆ دوونیایەک و زەمینێکی تر بە هیوای ژیانێکی ئارامترو ئاسوودەتر.




ئەرکى وەزارەتى پەروەردەوفێرکردن لە حکومەت.. ئارى زێندینى

پڕۆسەى (پەروەردەوفێرکردن) پڕۆسەیەکى درێژخایەنە، داینەمۆوبناغەى تاک و کۆمەڵگەوزانست و داهێنانە ، داینەمۆوبناغەى هۆشیارى کۆمەڵگەیە بە گشتى. پڕۆسەى (خوێندن و پەروەردەوفێرکردن) ئەرکى حکومەتە لە چوارچێوەى وەزارەتی پەروەردە و دامودەزگا پەروەردەیەکان کە تاک ئاڕاستە دەکات بە گوێرەى ئەو سیستەم فەلسەفە پەروەردەیەى پلانى بۆ دانراوەودایڕشتووە ئامانجیش لێى تاک و کۆمەڵگە خوێندەواروپەروەردەکراووزانست و داهێنانیان زۆر بێت هەروەک سێکتەرووەزارەتەکانى ( تەندروستى و رۆشنبیرى ) وەزارەتەکانیترى حکومەت سیستەم و بەرنامەى خۆى هەیە بۆ باشترکردن و رۆشنبیکردن و هۆشیارى تاک و کۆمەڵکە هیچ کەس و لایەنێک بۆى نییە شت بنووسێ و بەرنامەوسیستەم دابڕێژێ خەڵک ڕێنمایى بکات و ئاڕاستە بکات لەدەرەوەى وەزارەتى حکومەت باوەڕپێنەکراوە . (پەروەردەوخوێندن) بەتایبەت (وەزارەتى پەروەردە) لە هەموو وڵاتێک و حکومەتێک پشک و بەرپرسیارى گەورەى هەیە لە ( ژێرخان و سەرخانى ) کۆمەڵگە تاکو بەشێوەیەکى سەردەمیانەو زانستانەوپەروەردەیانە تاک و کۆمەڵگە ئاڕاستە بکات بۆ داهاتوویەکى گەش ، پرۆسەى ( پەروەردەوفێرکردن ) لە دنیایى ئێستادا ئەرکى حکومەتە بەڵام گەر بۆ مێژوو بگەڕێنەوە ئەرکى تاک و کۆمەڵە کەسان و پێغەمبەران و فەیلەسوفان و بیرمەندان بووە زۆربەى تاک و کۆمەڵگەکانیش سوودیان لێ بینیووەو ئاڕاستە کراون تا تاک و کۆمەڵگە تەندروست و هۆشیاربن بن ، گەر سەیرى کوردستان بکەین لە کۆنەوە خەڵک بە گشتى لە ڕێى پیاوچاکان و شێخ و مەلاو شاعیروحوجرەى مزگەوتەکان فێرى زانست و خوێندەوارى و زانیارى بوونە بەڵام لە ئَێستادا دامودەزگایى سەردەمى لە نێو جکومەت کە (وەزارەتى پەروەردەیە) خزمەت بە تاک کۆمەڵگە دەکات لە رووى زانست و پەروەردەوخوێندن. هەر حکومەت و وڵاتێک سیستەمى پەروەردەى تایبەت بە خۆى هەیە بەر پرسیارى تاک و کۆمەڵگەیە لە دەرەوەى ئەم سیستەمە و وەزارەتە پڕۆسەکە شێواووئامانجى خۆى ناپێکێ هەرکەسە دەست وەرداتە پڕۆسەى خوێندن بیروبۆچون و بەرنامەوپڕۆگرام دانێ سەر لە قوتابى و خوێندکار بشێوێنى، پەروەردەوفێرکردن و خوێندن دەبێت قوتابى و خوێندکار بە یەک ئاست پەروەدەکراوخوێندەوارو زانست وەرگر بن ئامانجیش گرینگى دان بە هۆشیارى و خوێندەوارى و داهێنانى تاک و کۆمەڵگەوتاکى تەندروست و مافى مرۆڤ نەک تەنها بەدەستهێنانى بڕوانامە و دەرچوون ژینگەى تاک و کۆمەڵگەى ئێمە جیاوازە لەگەڵ ژینگەى تاک و کۆمەڵگەیەکیتر، گەر سەیرى بوارى یان سێکتەرى ( پەروەردەوفێرکردن ) بکەین لە (هەرێمى کوردستان) باروودۆخەکە زیاتر بەلاى یان خەمى بڕوانامە و دەرچوونە لایەنە پەروەدەییەکان و زانست و خوێندەوارى و داهێنان فەرامۆشکراوە ئەمەش هۆکارى خۆى هەیە روون و ئاشکرایە و بێ سەروبەرى هەیە کە دەست دەخەنە ناو پڕۆسەى خوێندن و سیستەمى پەروەوەردە عەیبداردەکەن، (پەروەردەوفێرکردن )بواروسێکتەرێکى هەستیارە لە هەموو کۆمەڵگەیەک و وڵاتێک، هەروەک دەبینین زۆربەى خاوەن بڕوانامە و دەرچووەکان خوێندەوارن بەلام نەخوێندەوارن لەلایەنى پەروەدەوزانست و داهێنان خوێندەوار هەرئەوە نییە خاوەن بروانامەووەزیفە خوێندەوارى واتە بیرکردنەوەوەعەقلانى ورۆشنبیرى ! بۆیە هیچ زانستێک و هیچ داهێنانێکى سەردەمیانەونوێیان نیە لە بوارەکەى خۆى کە رۆژانە دەبینین و دەبیستین هۆکارەکەشى (وەزارەتى پەروەردە) لە هەندێ لایەن کەمتەرخەمى و نەبوونى لێپێچینەوە بەرامبەرکادرانى پەروەردەومامۆستایان لەئەرکەکانیان ئەو کەسانەى لێرەولەوێ بەتایبەت دەست دەخەنە ناو پڕوگرامى پەروەردەوخوێندن کە کاریگەرى زۆرى لە سەرقوتابى و خوێندکار هەیە وەک(دانانى مەلزەمە و مەنهەج کورتکردنەوەووانەى ڤیدیۆیى) کە دەبێتە سەر لێشێواندنى قوتابى و خوێندکاردوورکەوتنەوەوداماڵینى قوتابى لەلایەنى پەروەردەورۆشنبیرى گشتى سیستەمودیدگایى پەروەردەوخوێندن ووەزارەتى پەروەردەوفێرکردن بەهەند وەرنەگرن کەلەلایەن کەسانى پسپۆروشارەزا دانراوە کە پڕۆسەیەکى درێژخایەنە کە داهاتووئەم کۆمەڵگەیە دیاریدەکات هەرچەندە لێرەدا جێگایى دەست خۆشیە لەوەزارەتى پەروەردە حکومەتى هەرێمى کوردستان لە ئێستادا سەرقالى جێبەجێکردن و بە ئامانج گەیاندنى سیستەمى نوێ و هاوچەرخە لە رێگایى ( پڕۆژەى شێوازى وانە گووتنەوەى نوێ – دیداکتیک ) بەلام زۆربەى مامۆستایانى هەرێمى کوردستان و بەرێوەبەرانى قوتابخانەکان شارەزاوئاگادارى ئەم پرۆژەیە نیین تەنانەت مامۆستاوبەرێوبەر هەیە نازانێ سیستەم و شێوازى وانە وتنەوە جیاوازیان چییە ؟! لە چوارچێوەى کتێبیش چاپکراوە پێویست زوو دابەشى سەرقوتابخانەکان بکەن نەک بە پارەولەبازار بەدوایایى دابگەڕێی .جا بۆیە گەر سەیرى (وەزارەتى پەروەردە) بکەین لە حکومەتى هەرێمى کوردستان لەلایەن چەندکەسانێک و کادرانى پەروەردەوهەندێ مامۆستایى تایبەتى و بەرژەوەندى خواز نیوەى واتە 50 % زیاتر ئەرکەکەى و بەرنامە وپڕۆگرامەکانى فەرامۆشکراوە یان گرنگى پێنەدراوە یان دیدگاوپەیامى وەزارەتى پەروەردە بەلارێدادەبەن بەرەوە ئاقارى بەرژەوەندى تایبەت و مادى دەبەن . ! لە خوێندنگاوقوتابخانەکان لەلایەن قوتابیان و خوێندکاران بەتایبەت لە رووى فێربوون و خوێندەوارى وداهێنانى زانستى زیاتر قوتابى وخوێندکارى خاوەن بڕوانامە و ئەوە چەند سالەى فێرى بووە ئەم ئەرکە بە ئەرکى ( وەزارەتى پەروەردە) نازانێ بە ئەرکێکى تایبەتى خۆى دەزانێ چونکە تایبەت فێرکراوە لە قوتابخانە تایبەتیەکان و مامۆستاتایبەتیەکانەوە فێردەکرێن و ئاڕاستە دەکرێن تەنها بەمەبەستى دەرچوون و بڕوانامە.ئەو قوتابخانە تایبەتیانەو مامۆستا تایبەتیانە و کەسانى سەربەخۆ دەست دەخەنە ناو پڕۆگرامەکانى خوێندن و قوتابخانەکان وەک ( مەنهەج گۆڕین و کتێب پوختکردنەوە و دانانى مەلزەمە و وانەى ڤیدیۆیى ) کەچى هەندێکیان دەستخۆشیشیان لێدەکرێ و ناوبانگ دەردەکەن لە سۆشیال میدیا ومەڵتى میدیا و تەلەڤیزیۆنەکان و لەبازار بەئاشکرا شێوەى وانەوتنەوەیان دەفرۆشرێ لە چوارچێوەى نامیلکەومەلزەمە کە کارێکى ناوازەیان کردووە بەڵام روون و ئاشکرایە دڵنیام مەبەستیان بەرژەوەندى مادى تایبەتى خۆیان بیردەکەنەوە نەک پەروەردەوفێرکردنى گشتى و ڕاستەقینە ئەمەش پێچەوانەى یاساو سیستەمى پەروەردەو فێرکردنە ( هەرکەسەولە ئاوازێک بخوێنێ — هەر تاکێک بە شێوەیەک گۆش دەکرێ و پەروەردەکرێت لە داهاتوودا) لە هەر حکومەت و وڵاتێک دەبێت لێپێچینەوەوبەدواداچوون و چاودێرى هەبێت کە بۆ ئەو کەس و کارانە هەبێت کە بە ئاسانى و ئاشکرا بەر دەستى قوتابى و خوێندکار دەکەوێت بۆ ئەوکەسانەش دەست دەخەن ناوپرۆسەى پەروەردەوفێرکردن چونکە بێ سەروبەرى و ناجێگیرى و سەقەتى لە سیستەمى پەروەردەوفێرکردن واتە سەقەتى لە بیرکردنەوەعەقلى مرۆڤەکان بوونى دەبێت، بۆ نموونە کتێبى مەنهەجى وانەى کوردى پێکهاتووە لە ( ڕێزمان و ئەدەب و خوێندنەوە ) لەلایەنى چەند کەسانى شارەزاوپسپۆرولایەنى دەروونى و تەمەنى قوتابى و خوێندکار بەرچاو گیراوە ئامانج و مەبەست لێى پەروەردەکردنى تاکى ئەم کۆمەڵگەیە بۆ داهاتووکە پێویستە ئەو بابەتانە بخوێندرێ و گرنگى پێبدرێ کە لە نێو ئەم کتێبەدایە لە پەڕى یەکەمەوتادواپەروهەمووبەشەکان بە رێزمان و ئەدەب و خوێندنەوە و بابەتى دارشتن بۆ بابەتەکانیتریش هەروا نابێ پەرێکى فەرامۆشبکرێت چونکە ناواخنى کتێبى مەنهەج و پرۆگرام هەربۆ دەرچوون و بروانامەوزانیارى نییە بەلکوئامانجى پەروەردەیى و رۆشنبیرى و فێربوونى زانست و داهێنانە لە داهاتوودا .چۆن دەبێت کەسێک ئەم کتێبە دەستکارى بکات کورت و پوختى بکاتەوە تەنها بە مەبەستى نمرەودەرچوون ئەدى لایەنى ( پەروەردەوفێرکردن و خوێندەوارى و رۆشەنبیرى) ئەنجامەکەشى ئەوەیە لەم ڕۆژگارە دەیبینین کە پەروەردەوخوێندەوارى ئاستى دابەزیوە پاش تەواوکردنى پەیمانگاوکۆلیژ ( زمانى دایک ) بەباشى شارەزا نییە ! هەستى نەتەوەیى و نیشتمانى سفرە و خۆشەویستى بۆ خاک و وڵات نییە ! بیرکردنەوەى زەعیفە و زانیارى پێ نیەو رۆشەنبیر نییە بارى دەروونى تەواونییە و خۆپەرستە کەم زانست بیر لە داهێنان ئەبەدەن ناکاتەوە،لێرەدا ئەرکى پەروەردەوفێرکردن وەک وەزارەتى پەروەردە تاک و کۆمەڵگەیەکى تەندروست و هۆشیاروباوەڕبەخۆ بەزانست و رۆشنبیرى بەرهەم بێنێت ئەمەش بەرنامە و سیستەم ووەزارەتى پەروەردەى زۆربەى حکومەتى وڵاتانە لە جیهان چونکە لە دواجار هەر ( قوتابى و خوێندکار ) خاوەن و رۆلەوداینەمۆى ئەم کۆمەڵگەوخاک و نیشتمانەن .




ڕۆژێکی نمونەیی لە باخچەی منداڵاندا.. ئامادەکردنی:عەلی حەمەڕەشید

باخچەی منداڵان ( Kindergarten) دەزگایەکی پەروەردەییە و تایبەتە بە منداڵانی قۆناغی دوای دایەنگە و پێش چوونە قوتابخانەی بنەڕەتی. کە تەمەنیان چوار ساڵ و پێنج ساڵن. یەکەم باخچەی منداڵانیش لە جیهاندا لەسەدەی هەژدەدا لەلایەن (جۆن فریدریک ئۆبرلین Jon Fredric Oberlin) لەساڵی ١٧٩٦ دا لە ناوچەی (ئەلیزاس لۆرین) لە باکوری ڕۆژهەڵاتی فەرەنسا دامەزرا، کە ئامانجی یارمەتیدانی ئەو ناوچەیە بوو کەدەیناڵاند بەدەست هەژاری و خراپی باری ئابووری و تەندروستییەوە.هەروەها (فریدریک فرۆبڵ Fridrich Frobel) یەکەم کەس بووە کە ناوی (باخچەی منداڵانی) ی بەکار هێناوە بۆ ئەم جۆرە دەزگایە لەسەدەی نۆزدەدا. لەساڵی ١٩١٣ لەلایەن ئەرمەنییەکانەوە یەکەم باخچە لە عێراق دا دامەزرا. لەساڵی ١٩٢٦-١٩٢٧ لە شاری بەغداد یەکەم باخچەی منداڵان دامەزرا. هەروەها لە هەرێمی کوردستانیش یەکەم باخچەی منداڵان لەساڵی ١٩٥٣-١٩٥٤ دامەزرا لەشاری سلێمانی بەناوی(باخچەی منداڵانی سلێمانی) لە نزیک مزگەوتی گەورەی سلێمانی ، پاشان گوازراوەتەوە بۆ گەڕەکی (عەقاری).دواتر لەساڵی ١٩٦٥ گوازراوەتەوە بۆ گەڕەکی(ئیسکان) کە تا ئێستا (٢٠٢٢) هەر لەو شوێنەدا و بەو ناوەوە دەوامکردن تێیدا بەردەوامە . زۆر لە کەسایەتییە ڕۆشنبیر و ناودار و دیارەکانی شاری سلێمانی لەم باخچەیدا بوون . لە باخچەی منداڵاندا منداڵ ڕادەهێنرێت بۆ چوونە دەرەوە لە سنوری خێزان بۆ ناو کۆمەڵگە و ناو کۆمەڵێک هاوڕێی نوێ و کەسانی نوێ .منداڵ لەنێو باخچەدا فێری بنەماکانی خوێندن و نووسین دەکرێن،دەبێت ئەوەش بزانین کە باخچە شوێنێکە بۆ دۆزینەوەی توانا و بەهرەکانی منداڵ و پەروەردەی هزری و سۆزداری و جەستەیی و ڕەفتاری کۆمەڵایەتی. (جـۆن دێـوی) دەڵـێت:”منـداڵ ئـەو خـۆرە گەشەیە.. کە هەمـوو دەزگـا پەروەردەییـەکان بە دەوریـدا دەسـووڕێـنەوە”. وانەکانی وەرزش و هونەر و مۆزیک کە پێویستە زۆر گرنگییان پێبدرێت بەتایبەتی لە باخچەکەنی منداڵاندا و یاری ببێتە بنەمایەکی سەرەکی بۆ سەرجەم بابەت و چالاکییەکانی تر ، چونکە یەکێکن لەو وانە هەرە گرنگ و بەسودانەی کە دەتوانرێت لە ڕێگەی ئەو وانانەوە ئامادەکاری بکرێت بۆ وانەکانی تر و ئەو وزە زیادەیەی کە لە منداڵدا هەیە بەشێوەیەکی دروست و پەروەردەیی خاڵی بکرێتەوە،هەروەها ڕۆڵی کاریگەریشی هەیە دەربارەی کەسێتی منداڵ و گەشە کردنی بەشێوەیەکی دروست ،ئەمانە گشتی کاتێک ئامانجە پەروەردەییەکەی دەپێکێت کە مامۆستای تایبەت و شارەزاو بەسەلیقەی لە هەریەکێک لەو بوارانەدا هەبێت کە باسمان کردن کە بێگومان ئەمەش بۆ وانەکانی تریش دەگونجێت.زانست سەلماندویەتی کە مۆزیک کاریگەری تەواوی هەیە لەپەروەردەکردن و گۆڕینی خووڕەوشتی منداڵدا ، هەروەها لێکۆڵەران و زانایانی پەروەردەی منداڵ دەڵێن باوکان دەتوانن بەئاوازی مۆزیک منداڵەکانیان بکەن بەشتێکی تر.بۆیە پێویستە لە باخچەی منداڵان و قوتابخانە بنەڕەتییەکانیشدا سەرجەم پێداویستییەکانی ئەو وانانە دابین بکرێن و گرنگی تەواویان پێبدرێت کە هاندەرێکی باشە بۆ سەرکەوتنی منداڵ و جێبەجێکردنی ئەرکەکانیان.
(ڕۆژێکی نمونەیی لە باخچەدا) چالاکییەکی بەسود و گرنگ بوو کە لە باخچەی منداڵانی سلێمانی دا ئەنجامدرا لەلایەن مامۆستایانی مۆزیک و ئینگلیزی و وەرزش و شارەزایی و چالاکییەکان کە تێیدا کوردی و بیرکاری و زانست بەشێوەیەکی جوان و سەردەمی و یاری ئامێز پێشکەش بە ئامادەبووان کرا کە بەڕێوەبەر و مامۆستای ئەو وانانەی باسمانکرد لە باخچە ناحکومییەکانی پەروەردەی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا بە سەرپەرشتی و هاوکاری لیژنەکانی باخچە ناحکومییەکان و هاوڕێی ڕەخنەگر و بەڕێوەبەری باخچەکەوە، چالاکییەکی پڕ لە جوڵە و چالاکی ،وەرزش و مۆزیک و گۆرانی و وتنی نۆتەکانی مۆزیک بە شێوەیەکی زۆر جوان و سەرنجڕاکێش ،هەروەها نواندنی شانۆیی بۆ ئەو بابەتەی کە ئەو ڕۆژە باسکران کە هاتوچۆ بوو ،نواندنێک کە مایەی شادی و سەرنچڕاکێشانی ئامادەبووان بوو،منداڵێک ڕۆڵی کارمەندی هاتوچۆ و یەکێکی تر ڕۆڵی پۆلیس و یەکێکی تر ڕۆڵی کارمەندی ئاگر کوژێنەوە و یەکێکی تر ڕۆڵی کارمەندی پاککەرەوە و یەکێکی تر ڕۆڵی شۆفێری ئەو پاسەی دەبینی کە هاتوچۆی بە منداڵانی باخچەکە دەکرد ، لە هەمووی گرنگتر هەڵبژاردنی ئەو منداڵانە بوو بۆ نواندنی ڕۆڵی ئەو کەسایەتییانە کە زۆر گونجاو بوو،سەلیقەی تەواویان تێدا بەکار هێنابوو،منداڵەکانیش بە بوێرییەکی زۆرەوە بەرانبەر ئامادەبووان کە نزیکەی ٨٠ کەس دەبوون قسەیان دەکرد و پەیامەکەی خۆیان زۆر بەجوان و باشی دەگەیاند. بۆ بابەتی ئینگلیزییش بەهەمان شێوە بەچالاکی و گۆرانی و بەشێوەی یاری ئامێز ئەنجامدرا، دڵنیام کە سودێکی باشی بە ئامادەبووان گەیاند و لەگەڵ درێژی ماوەی چالاکییەکان شنەی ئارامی و خۆری سەرنج و تریفەی شادی لای هەمووان بەدی دەکران، مەبەستیش لە ئەنجامدانی ئەم چالاکییە بەناوی(ڕۆژێکی نمونەیەیی لە باخچەدا ) وەک لەناوەکەیدا دیارە ئەوە بوو کە جوانیی و تیشکی ئەو چالاکییە پەروەردەییانە بگوازینەوە بۆ باخچە ناحکومییەکانیش ،چونکە هەردوولا کار دەکەن بۆ پەروەردەکردنی منداڵ و هەروەکو ئاشکراشە منداڵ بەردی بناغە و بنیاتنانی کۆمەڵگەیە تا ئەو بنچینەیە پتەو و بەهێز بێت ،چالاک و تەندروست و ڕۆشنبیر بێت ئەوە بەدڵنیاییەوە کاریگەری ئەرێنی تەواوی دەبێت لەسەر دروستبوونی کۆمەڵگەیەکی دروست و پێشکەوتوو.ماوەتەوە بڵێین لەگەڵ هیوای سود وەرگرتنی ئامادەبووان لەو ڕۆژە نمونەییە دەستخۆشی زۆریشمان بۆ باخچەی منداڵانی سلێمانی هەیە و هیوای سەرکەوتن و پێشکەوتنی زیاتریان بۆ دەخوازین.

ئامادەکردنی:عەلی حەمەڕەشید
سەرپەرشتیاری پەروەردەیی

تێبینی:
بۆ بەشێک لە زانیارییەکان سودم لە چەند سایتانە وەرگرتووە.
• https://zaniary.com/
• https://dengekan.info
• بۆ وێنەکان سودم لە پەیجی فەرمی باخچەی منداڵانی سلێمانی وەرگرتووە.




شیعر: ئێوارانە.. سەردار جاف

( ٥ )

ئەم ئێوارە پياسەيەک بە کۆڕنيشی کتێبخانەکەما دەکەم

ئەو بوخچەيەک تووڕەبوونی جێهێشتووە

ئەڵقەی خەياڵمەندانی بە حەرفێکی دوايين شيعرمەوە لکاند بوو

ئەو هەميشە بە سەر رستەکانی ئێوارانا دەچوو بۆ مەلە

من لە قوولەقاپێکی کتێب دەخنکێم

ئەو هەموو ئەو کاتانەی لە مەلە دەگەڕايەوە لە تەک وشە ونبووە نەنووسراوەکانم دەنووست

خەونی بە شەپۆلە گەرمەکانی شيعری منەوە دەبينی

من لە خەڵوەتێکا گەوج ببووم بۆ خۆيشم لێی حاڵی نەدەبووم هێندە نەبێ کە قەڵەمەکەم ئيدی ياخييە و نانووسێ

بە هەواری چۆڵەوانی سەردار فوويەک بە باخچەی سينەی دەکا

ئەو هێشتان لە کەنار زرێبارەوە رەدووی بوخچەکراوەکانی ئاوە

گرێکوێرەی بوخچە سپييەکەی بۆ ناکرێتەوە

لەو ئاوێنە سەرابييەوە خۆی دەبينی کەچی من ون دەکا

پەنجەکانی بە خونچە لە ئاو شەڵاڵبووەکەی باران تەڕ تەڕ

سەرکز و شەرمن ، ئيدی لە حەسرەت فەرسەخە دوورەکانی من ناچێتەوە سەر زرێبار

نازانم بەفر ئاودامانبی ئەو دۆڵەی داگرتووە

يان رچينی چيرۆکێکم گيرۆدەی کونی کوانوو و کوليتەی ماڵی کردووە

ئەو تووڕە بوونی لە برغووە سلاکێکی گەڵابەکەی مام عەودل دەچێ کە ئيدی ئاشتبوونەوەی مەحاڵە

ئەو ياخی لە قەڵەمەکەی من و گريان و داد و فيغانێتی

هاوار و ناڵەی گوێی ئەسپەکەی باوکم کەڕ دەکا

من ئاتەشخانە ميوانداری کردووم و هێدی هێدی دەبم بە ژيلەمۆ

دەست و پەنجەکانی خۆيم پێ گەرم دەکاتەوە

من پوکانەوەی خۆم دەبينم و ئەو نە ماچم دەکا و نە ماچيشم دەداتێ

گزنکێ کە لە سوتان دەچێ وەئاگای هێنامەوە

سووراوەکەييم بە قەد کتێبە تازەکەمەوە بينی

لێی نووسرابوو ئيدی چاوەنواڕم مەبە.

ئەڵمانيا ١٦ / ١٢ / ٢٠٢٢




گۆڤاری زمان و زار.. ژمارە 5

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٥ی گۆڤاری زمان و زار کلیکی ئێرە بکەن….

بۆ خوێندنەوەی ئەم گۆڤارە بە پیتی لاتینی کلیکی ئێرە بکەن….




جارێکی تریش ژن ژیان ئازادی.. ستیڤان شەمزینی

ژان بۆدریاری فەیلەسووفی فەڕەنسی، باسی لەوە دەکرد سەردەمی مودێرن سەردەمی پۆست ئازادییە و مرۆڤ تا دوا توانستی خۆی بەشێوەیەکی زێدەرۆیانە دەستی گەیشتووە بە ئازادیی، وەک بڵێی خودی ئەم ئیمکانە لە ئازادیی ئاوس بێت بە نائازادیی، رەنگە ئەم تێزە سەبارەت بە ژیاری خۆرئاوا فاکتێکی حاشاهەڵنەگر بێت، بەڵام بۆ بەشەکەی تری زەوی “خۆرهەڵات” هەمان ئەو ناوەڕۆکە سەر راستە نییە، بەو پێیەی هێشتا بەشێکی زۆری کۆمەڵگەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەرگیرن لەگەڵ دەوڵەتە تیۆکرات و پلۆتۆکراسەکاندا کە بە توندترین فۆرم بەرزەفت و جڵەوگیر دەکرێن، لەم بەشەی رۆژهەڵاتی هەسارە شینەکە “زەوی” کۆنسیپتی ئازادیی خەونێکی کۆگەلییە بۆ قووتاربوون لە دیسپۆتیزمی ئەو دەوڵەتانە. بۆیە لەو سەردەمەی پێشگری ئازادییەکان بەتایبەت لە خۆرئاوا دەچنە پێش هەموو دەستەواژەکانەوە کە خودی ئازادییان بەرەو کۆیلەیەتییەکی ئارەزوومەندانە و نۆرمێکی تر لە فیتشیزم بردووە، بۆ خۆرهەڵاتی زەمین ئازادیی ئەو پانتاییە گریمانەکراو و بەستێنەیە خەونی پێوە دەبینرێت کە تێیدا تەوق و کەلەپچەکان بشکێندرێن. لەم رەهەندەوە دروشمی ژن ژیان ئازادیی کە تایتڵێکی دەرە ئایدۆلۆژییە تێکڕای هاووڵاتیانی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێرانی لە یەک جووڵانەوەی گۆمەڵایەتیدا کۆکردووەتەوە دەبێتە دروشمی شۆڕشگێڕانەی سەردەمێکی نوێ، ئەو تێزەش لەسەر ئەرزی واقیع بەزینی خۆی بینییەوە کە پێیوابوو تێزی شۆڕش چیتر تێزێک نییە بۆ گۆڕانی مێژوویی بەڵکو شۆڕش ڕۆڵەکانی خۆی دەخوات، ئەمە ئەگەر سەبارەت بە شۆڕشە کلاسیکییەکان ئەوانەی لەلایەن حزبێکی ئاڤانگارد و رێبەرێکی کاریزمییەوە سەرکردایەتیان دەکرا بەشێک بووبێت لە راستی، بەڵام لە بزووتنەوەی داگیرکردنی وۆڵ ستریت بەملاوە تا شۆڕشی ژینا شایەتین لەسەر پارادایمێکی تری ئەکتی رادیکاڵ و شۆڕشگێڕانە کە بەشێوەیەکی ئاسۆیی و بێ هەبوونی نەخشەیەکی ئایدۆلۆژیی پێشوەخت خۆی بەڕێوە دەبات. ئەم شۆڕشە شۆڕشی ئومێدە، ئەگەر بتوانێت سەرکەوتوو بێت دەتوانێت دەرگا لەسەر زەمەنێکی تر بکاتەوە، وەک چۆن هاتنە سەر شەقامی خەڵکی ئێران لە ساڵی 57 “1979” میشێل فۆکۆی فەیلەسووفی فەڕەنسی هێنایە سەر ئەو بڕوایەی ئەوەی لە تاران دەگوزەرێت بووژانەوەیەکی تری گیانی شۆڕشگێڕییە.




سەبارەت بە کۆمەڵگەی مەدەنی.. مەنسور حیکمەت

وەرگێڕانی بۆ کوردی :کاوە عومەر
چاوپێکەوتن لەگەڵ ئیسکرا

ئیسکرا: دوابەدوای هەڵبژاردنی خاتەمی، دەستەواژەی “کۆمەڵگەی مەدەنی” بووەتە زاراوەیەکی بەربڵاو لە ئەدەبیاتی ڕاگەیاندنی ڕێژیم و ئۆپۆزیسیۆنی لایەنگری ڕژیم لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵاتدا. هۆکاری بەکارهێنانی بەربڵاوی ئەم دەستەواژەیە لەم قۆناغەدا چییە و بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە هەندێک جار دەستەواژەی “کۆمەڵگەی مەدەنی” لە ئەدەبیاتی کۆمۆنیزمی کرێکاریدا بەکارهاتووە، جیاوازی باسەکەی حیزب و باسەکانی ئێستا لەم بوارەدا چییە؟

مەنسور حیکمەت: حیزب، وەک حیزب، باسی “کۆمەڵگەی مەدەنی” ناکات. من بە لەوباوەڕەدانیم ئەگەر هاوڕێیان لە وتارەکانیاندا ئەم دەستەواژەیەیان بەکارهێنابێت، لە دەقە ئاڵۆزەکەی ئێستای ئۆپۆزسیۆنی ڕێگەپێدراوی ئێراندا قسەیان کردبێت. دەستەواژەی “کۆمەڵگەی مەدەنی” لە مشتومڕەکانی ئەمڕۆی نێوان ڕژیمی خاتەمی و ئۆپۆزیسیۆنی خاتەمی لە ناوەوە و دەرەوەی ئێران، ناوو کۆد و هێمایەکی کورتکراوەیە بۆ خواستی بە مەرجکردنی سەروەریی ئیسلامی و داننان بە جۆرێک لە مافی تاک و مەدەنی بۆ خەڵک و بۆ دروستکردنی چوارچێوەیەکی نیمچە یاسایی بۆ پەیوەندیی ڕژیم لەگەڵ خەڵکدا ئەم دەستەواژەیە لە ناو ناڕازیانی ڕێژیمەوە سەری هەڵدا و لە لایەن خاتەمی و لایەنگرانی لە دەرەوەی حکومەتەوە برەوی پەیداکرد. بەم شێوەیە باسی کۆمەڵگای مەدەنی بووە تەوەرێکی بەردەوام لە ڕۆژنامەکان و لە نێو شرۆڤەکارانی ڕێگەپێدراو لە ناوخۆی وڵاتدا و ئێستاش لە ئۆپۆزسیۆندا بۆ تەیفیکی فراوانتر بڵاوبووەتەوە. ئه وانه ی له ناو ڕژیمدان، واتا و به کارهێنانی ئه م ده سته واژه یه به باشی ده زانن و له هه مان چوارچێوه ی دژایه تی فراکسیۆنە کان و مه سه له ی مانەوەی ڕێژیمدا باسی لێوە دەکەن. بۆ ئەوان ئەم دەستەواژەیە، هەروەک چۆن مەقولەکانی “تەبایی”، “گونجان”، “مەکتەب یان شارەزایی”، “مەرجەعیەت و ڕابەر”، “قۆرخکاری” و هتد، لە ململانێی دەسەڵاتدا مانایەکی ڕوونی هەیە.

کۆمەڵگای مەدەنی ئاڵای فراکسیۆنی دژ بە ولایەتی فەقیەیە. واتای دەستەواژەی “کۆمەڵگەی مەدەنی” خۆی لە ڕووی مێژووییەوە، لە چ سەردەمێک و لە چ بارودۆخێکدا لە مێژووی بیری سیاسی لە ڕۆژئاوا بەکارهاتووە و جۆن لۆک و مارکس و هیگڵ بیریان لە چی کردووەتەوە، بە تەواوی پەیوەندی بەباسەکەی ئەمڕۆی ئێرانەوە نییە. ناڕازییە سیاسییەکانی ناو خودی حکوومەت، ئەو ئاخوندەی کە سەرۆکایەتیی ڕێژیمی گرتۆتە ئەستۆ، و تەیفەکانی دەوروبەری ڕێژیم کە لە هەمەکارەیی باڵی دەسەڵاتدار نیگەرانن و بە مەترسیداری دەزانن بۆ داهاتووی ڕێژیمی ئیسلامیی ، ئەم دەستەواژەیە بەکار دەهێنن بۆ وروژاندن دروشمی وریایی و خۆگونجاندن و شەڕەکەیان لەگەڵ فراکسیۆنی بەرامبەردا دەبەنەپیشەوە . هەموو مرۆڤەکان تایبەتمەندی ئەم دەستەواژەیە و بنەچەکەی دەزانن. بەڵام کاری هەندێک کەس ئەوەیە کە ئەم مشتومڕە سیاسییە وەک ململانێیەکی مێژوویی و مەعنەوی و تیۆری بنەخشێنن. ئەرک و ڕۆڵی کۆمەڵایەتی ڕۆشنبیری چینی دەسەڵاتدار هەمیشە ئەوەیە گێڕانەوەیەکی فکری قووڵ بۆ ئیرادە و کردەوەی سیاسی سیاسیەکانی خۆی بتاشێنێت و بەم شێوەیەش شەرعیەت و قبوڵکردنی کۆمەڵایەتی بۆ بەرژەوەندی چینی خۆی و جەماوەری خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێشانی لە تێگەیشتنێکی ڕوون و بەشداریکردنی ڕاستەوخۆ لەم ناکۆکیانەدا زۆر دوورە بخەنەوە. ڕوونکردنەوەی بزووتنەوە تێزابەکانی محەمەد خاتەمی و حاج ئاغا بێهزاد نەبەوی و لێکدانەوەی دادگایی کردنی کەرباسچی و دەرکردنی نووری و ناڕەزایەتی نوێی سروش و خانەنشین بوونی لاجوردی، پێویست ناکات پێداچوونەوە بە بۆچوونەکانی هۆبز و هیگڵ و مارکس سەبارەت بە کۆمەڵگەی مەدەنی بکرێت . پێویستە بەشداری بکەین لە گفتوگۆی کۆمەڵگەی مەدەنیدا. هەروەک چۆن پێویستە بەشداری بکەین لە باسکردنی دەسەڵاتی ئایینیدا. بەشداری نەک هاوبەشیکردن.

ئێمە پێویستە خەڵک ئاشنابکەین بەرژەوەندی ڕاستەقینە و دروشم و ئەو سیاسەتانەی کە لە ژێر پەردەی ئەم باسە و ئەم دەستەواژەیەدا پێشنیار دەکرێن. مەسەلەی ڕێژیمی ئیسلامی، بەڵێ یان نەخێر، ڕۆڵی خاتەمی و ئەگەر یان مەحاڵبوونی گۆڕینی ڕێژیمی ئێران لە ناوەوە، ئەو سیستمە سیاسییەی کە خەڵک خوازیارە، ئەمانە هەمووی باسگەلێکی هەنووکەیی و گرنگن لە کۆمەڵگەی ئێراندا. بەڵام باسی کۆمەڵگای مەدەنی فۆرماتێکە کە یەکێک لە ئیدیعاکارانی دەسەڵات، واتە فراکسیۆنی میانڕەوتری حکومەت، دەیەوێت ئەو مشتومڕانە بەکاربهێنێت. کونێکە کە لە ڕێگای خەبات بۆ ئازادی لە ئێراندا دەیکەن. باسکردنی کۆمەڵگای مەدەنی تەنها لەبەرامبەر ولایەتی فەقیەدا نییە، بەڵکو لەبەردەم داواکارییە ڕادیکاڵتر و ڕاشکاوانەتر و کۆنکرێتییەکانی خەڵکدایە: داواکاری ئازادی، نەهێشتنی هەڵاواردن، حکومەتی نائاینی، خۆشگوزەرانی، یەکسانی نێوان ژن و پیاو، دەستەبەرکردنی مافە تاکەکەسییەکان و مەدەنییەکان، بەدواداچوون بۆ تاوانبارانی دوو دەیەی تاوانی ئیسلامی، داواکاری عەلمانی و مۆدێرنیزم و سۆسیالیزم. با دووبارەی بکەمەوە کە بەڕای من ئەوانەی بابەتەکانی گۆڤارە ڕێگەپێدراوەکانی ناوخۆ لەگەڵ کێشەی ڕاستەقینەی کۆمەڵگا تێکەڵ دەکەن، ئەوانەی کەسایەتی و هێزی ئۆپۆزسیۆنی ڕێگەپێدراو لەگەڵ هێزە ڕاستەقینەکانی بەشدار لە چارەنووسی ئەم کۆمەڵگایە تێکەڵ دەکەن، ئەوانەی کەجیهانی ڕاگەیاندنیان لەجێگای جیهانی جیهانی واقیعی داناوە بە ڕووداوەکانی داهاتووی ئێران تووشی شۆک دەبن. لە ڕێگای شەڕی ڕووخاندن، کرێکاران و جەماوەری خەڵک بە خێرایی ئەم کارەکتەرانە و ئەم فەزایە و ئەم دەستەواژانە تێدەپەڕێنن. نازانم چەند کەس لە ڕووسیا هێشتا زاراوەی گلاسنۆست و پرۆسترۆیکایان لەبیرە. ئەمە باسی ئەوان بوو لەسەر “کۆمەڵگەی مەدەنی” کە بە خێرایی لە ڕەوتی پراکتیکی مێژووی ڕووسیادا بێمانا بوو. شەڕ لە ئێراندا سەبارەت بە ئازادی و یەکسانی و ئەو سیستمە کۆمەڵایەتییە کە دەتوانێت زامنی بکات. کێشەکە هەر بەو سادەییە.

ئیسکرا ژمارە ١١
٩ی شهریور ١٣٧٧ – ٣١ی ئابی ١٩٩٨
hekmat.public-archive.net #1370fa.html




مردن بە بێ دەنگیی.. نەوزاد بەندی

ئەو هەموو گەڵا سەوزە ی
بە ئەشکەنجە و ئازار زەرد بوون ،
بێ ئەوەی هیچیان داوای دەنکێ پاراسیتۆڵ بکەن ..
بێ ئەوەی هیچیان بچێتە لای پزیشک و ..
فەحسی ڕۆماتیزمە و خوێن خەستبوونەوەی بۆ بنوسرێ ..
سۆنەر و ئێم ئاڕ ئەی و دۆپلەر بۆ دەمارەکانی بکرێ بزانرێ چەندیان گیراون …
بێ ئەوەی هیچیان لە ووتاری هەینیدا ، نزای چاکبوونەوەی بۆ بکرێ ..
هێشتا گەڵایەکی بریندارتان بینیوە لەسەر عەرەبانە ، سواڵی پێ بکرێ ؟
بە بێ دەنگیی زەرد بوون و ..
ــقرچ ـ لە لقەکانیان لێ بوونەوە ،
بۆ سەر شەقامێکی سارد وسڕ ..
٭ ٭ ٭
لەوەیش ناخۆشتر ،
کەس بۆیان نەگریا ..
کەس بە خاکی نەسپاردن ..
کەس بروسکەیەکی ماتەمینی
بۆ نەناردن ..
کەس لافیتەیەکی ڕەشی بۆ هەڵنەواسین ..
خێمەیەک و چوار کورسیی بۆ دانەنان ..
هیچ قورئان خوێنێ ، دوو ئایەتی بۆ نەخوێندن ..
تەلقینی گەڵایەکی زەردی نەدا …
هێشتا وێنەی گەڵایەکتان بینیوە ،
هێڵێکی ڕەش بە گۆشەی چەپی سەرەوەیەوە،
کێشرابێ ؟؟
٭ ٭ ٭
ئەگەر گەڵاکان ، وەک ئێمە پیس بوونایە ،
هەموو پاییزێ دنیا بۆگەنی ئەکرد ..
وەک چۆن کاتێ مەغۆل دایان بەسەر بەغدادا ،
بەغدادی هارونە ڕەشید ،
بە لاشەی بەغدادیەکان ، بۆگەنی کرد ..

٭ ٭ ٭

تا ئێستا دیووتانە ئەمبوڵانسێک ،
بە دوو سێ گەڵای نیوە زەردەوە ،
لە ترافیک لایتی سوور بدا و
خۆی بکا بە خەستەخانەی تەواریدا ؟

٭ ٭ ٭
هێشتا نەمدیوە نەک چوارسەد ملیار دینار،
نیو دینار لە بەغدادەوە ،
بۆ گەڵاکان نێررابێ ..
هێشتا بینیوتانە گەڵایەک پەنجا فلس خەرج کا ؟؟




زەمینە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی شۆڕشی ئێستا.. وەرگێڕانی بۆ کوردی: کاوە عومەر

دیمانەی خەلیل کەیوان لە بەرنامەی پرسیار لەگەڵ حەمید تەقوایی

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید کۆکراوەتەوە
خەلیل کەیوان: با لەم پرسیارەوە دەست پێ بکەین، بۆچی شۆڕش ڕوودەدات؟ شۆڕشەکان چۆن دروست دەبن؟ بۆچی لە ئێراندا چارەسەری وەک گۆڕینی ڕژێم، شەڕ، کودەتا، ڕیفراندۆم، گۆڕانکاری و چاکسازی و هتد ڕەنگیان لە عەقڵیەتی کۆمەڵگادا نەماوە و شۆڕش فەرمانی پێکراوە؟ وە بۆچی وشەی شۆڕش کە دوای شکستی شۆڕش ٥٧ واتای نەرێنی لە نێو بەشێکی کۆمەڵگادا هەبووە، ئێستا ئەوەندە پیرۆز دەبێت؟
حەمید تەقوایی: بنەمای هەر شۆڕشێک، بەو شۆڕشەیشەوە ئەمڕۆ دەیبین، بابەتی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری و دژایەتییەکە کە حکومەت توانای چارەسەرکردنی نییە. چین و توێژه جیاجیاکانی کۆمه ڵگه به تایبه تی کرێکارانی زەحمەتکێشان و چین و توێژه هه ژاره کان، له ژێر گوشاری ئابووری و سیاسی و کۆمه ڵایه تیدان و چیتر به ڕگه ی ئه م دۆخه ناگرن و ته شه نه ده سەنێت.
لە هەلومەرجی ئەمڕۆی ئێراندا، زۆرینەی ڕەهای خەڵک دواجار ناڕازین لە هەلومەرجی هەنووکە و هیچ ئومێدێک بۆ گۆڕانکاری لە بەرژەوەندی خۆیان نابینن. ئەم هەلومەرجە، ژیان کردن لە ژێرهێڵی هەژاریدایە، گرانیە، بێ مافیە، ستەم و نەبوونی ئازادییە سیاسی و مەدەنی و کۆمەڵایەتییەکانە. هەموو ئەو بابەتانە گوشاری خستووەتە سەر چین و توێژە جیاجیاکانی کۆمەڵگا، ئیتر بەرگەی ناگرن و دژی هاتوونەتە دەرەوە. بەم مانایە شۆڕش دیاردەیەکی بابەتییە و لە هەلومەرجی ڕاستەقینەی ژیانەوە سەرچاوە دەگرێت.
کاریگەری گوتار و چارەسەرەکانی پێشوو لەسەر هەلومەرجی شۆڕشگێڕانە دەکرێ لەسەر بنەمای ئەم تایبەتمەندییە بابەتییانەی شۆڕشیش بکۆڵینەوە. وەک ئاماژەم پێدا شۆڕش کاتێک ڕوودەدات کە کۆمەڵگا گەیشتبێتە ئەو بڕوایەی کە ئیترهیچ گۆڕانکارییەک و چاکسازیەک لە هبارودۆخەکەدا مومکین نییە. لە ئێران ئەم گۆڕانکارییە لەلایەن چاکسازیخوازانی حکومەتەوە پێشنیار کرا و بەشێک لە ئۆپۆزسیۆن پەیوەندییان پێوە کرد. ئەو هێزانەی کە جۆرێک لە پرۆسەی گۆڕانکاری وردە وردەیان ڕێکخستبوو کە پێی دەوترێت گۆڕانکاری. یان هێزە ڕاستڕەوەکانی ئۆپۆزسیۆن، کە ئومێدێکی زۆریان هەبوو و بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە کێشەکە بە گۆڕانکاری لە سەرەوە چارەسەر دەبێت، بە گۆڕینی ڕژێم و ڕیفراندۆم و هتد. ئەم جۆرە گوتارانە هاتن و ڕۆیشتن و دواجار کۆمەڵگا لە ئەزموونی خۆیدا بینی کە ئەمانە چارەسەر نین، بە هیچ شوێنێک ناگەن و پێویستە بێنە مەیدان و قۆڵی لێهەڵبکەن و دەست بە کار بکەن.
پایەیەکی تری شۆڕش ئەوەیە کە خەڵک پشت بە دەسەڵاتی خۆی دەبەستێت و دەرک بەوە دەکات کە هیچ هێزێک چ لە ناو حکومەتەوە یان لە دەرەوەی حکومەتەوە، هێزێک کە خوازیاری گۆڕانکاریە لە سەرەوە و بە گۆڕانکاری لە سەرووی خەڵکەوە، ناتوانێت دۆخەکە بگۆڕێت .ناتوانێت چاکسازیەک لە بەرژەوەندی ئەوان ئەنجام بدات. ئەوان درک بەوە دەکەن کە شتێکی لەو شێوەیە مومکین نییە. کاتێک کۆمەڵگا دەگاتە ئەم ئەنجامە، پشت بەستن بە هێزی خۆی و هاتنە سەر شەقام و دەرککردن بە خواستەکان بە دەستی خۆی، دەبێتە باوەڕێکی گشتی و گوتارێکی گشتی. هەر بۆیەش وەک خۆت وتت، وشەی شۆڕش، کە تا دوو ساڵ لەمەوبەر ڕەنگە هەندێک کەس پێی دڵخۆش نەبووبن، یان بە ئاژاوەگێڕییان زانیبێت، یان پێیانوابوو ساڵی ١٣٥٧ خەتای شۆڕشی بووکە کۆماری ئیسلامی هات و لەبەر ئەوە ڕووی خۆش بە شۆڕش نیشان نادەن، ئەمەش ڕوودەدات و شۆڕش دەبێتە بەها و گوتارێکی گشتی و ئەمڕۆش شاهیدی ئەم پەرەسەندنەین.
خەلیل کەیوان: لە ڕوانگەی مێژووییەوە، پێشهاتەکانی ڕابردووی وەک شۆڕشی دەستووری، بزووتنەوەی بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی نەوت و شۆڕشی ١٣٥٧ چ کاریگەرییەکیان لەسەر بناغەی شۆڕشی ئێستا هەبووە؟
حەمید تەقوایی: ئەم گۆڕانکاریانەی کە باست کرد هەمووی سەرهەڵدانی کۆمەڵگە و هاتنی کۆمەڵگە و جەماوەری خەڵک بوو بۆ خەڵک بۆ ئەوەی لەو سەردەمەدا بگەن بە داخوازییە حەقەکانیان. ئەم پێشهاتانە لە ڕووی فۆرم و بابەتگەلی تایبەتەوە جیاوازن کە لە هەر قۆناغێکدا باسی لێوە دەکرا، بەڵام لە ڕووی ئایدیاڵەوە زۆر لە یەکترەوە نزیکن، لە ڕووی ئاوات و ئارەزووی مرۆڤەکانەوە کە مرۆڤ هەیبوو. لە شۆڕشی دەستوورییەوە، کە یەکەمین شۆڕش بوو کە لە سەردەمی نوێدا لە ئێران ڕوویدا، دەبینین کە خواستی ئازادی، دادپەروەری، شارستانیەت، ڕووکردنە زانست و کولتووری مۆدێرن، و ڕزگاربوون لە کۆت و بەندەکانی کۆمەڵگەی فیۆداڵی و هتد .، خواست و ئامانجی جەماوەری خەڵکە. ئەمانە ئەو ئامانجانەن کە بە شێوەیەکی تر لە ڕاپەڕینەکانی بیست و سییەکانی سەدەی ڕابردوودا باس دەکرێن، ئەو بزووتنەوەیەی کە بە بزووتنەوەی بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی نەوت ناسرا. خواستی ئازادی، خواستی سەربەخۆیی لە دەسەڵاتی کۆلۆنیالیزم و گەیشتن بە کۆمەڵگەیەکی مەدەنی، گەیشتن بە کۆمەڵگایەکی ئازاد و یەکسان، بەشێک بوون لە داواکارییەکانی ئەم بزووتنەوەیە. بەهەمان شێوە لە شۆڕشی ١٣٥٧ و لە شۆڕشی ئێستاشدا، وەک دەبینین، بە دروشمی ژن، ژیان، ئازادی، لە ڕاستیدا خەڵک خەریکن هاوار بۆهەمان ئەو ئامانجانە دەکەن.
بۆیە لە ڕووی خواست و ئایدیالی کۆمەڵگاوە دەکرێ بڵێین لە سەد ساڵی ڕابردوودا کۆمەڵگای ئێران بۆ گەیشتن بە ئازادی، بۆ گەیشتن بە دادپەروەری، بۆ گەیشتن بە یەکسانی، بۆ گەیشتن بە ژیانێکی ئینسانی، بۆ گەیشتن بە بیستەم بە سەدەی بیست وبیست ویەکەم، چەندین جار ڕاپەڕیووە ، و بەردەوام سەرکوت کراوە.ی، بەردەوام بە شێوازی جیاواز پاشەکشەی پێکراوە، و ئێستا کۆمەڵگا هاتۆتە مەیدانەکە بۆ ئەوەی ئەم ئاڵایە هەڵبدات کە دەتوانین بڵێین لە نەوەکانی ڕابردووەوە بۆی ماوەتەوە، دەرک بەو ئاڵایە بکات خواستی درێژخایەن بۆ ئازادی و خۆشگوزەرانی و یەکسانی. لە ڕاستیدا دەکرێ بڵێین ئەو نەوەی گەنجەی کە ئەمڕۆ، لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا هاتنە سەر شەقامەکان، وەک بزوێنەری شۆڕش و هێڵی پێشەوەی شۆڕش، هەروەها ئەو ژنانەی کە لە پێناو مافەکانی خۆیان و لە پێناوی تەواوی کۆمەڵگەدا، لە ڕاستیدا تەنها ئاڵای نەوەی خۆیان هەڵنەکرد، بەڵکو ئاڵای ئەو نەوەشیان هەڵگرتووە کە لە ڕابردوودا چەندین جار هەستان و سەرکوت کران. بەم مانایە ئەم شۆڕشە خەریکی یەکلاییکردنەوەیەکی مێژوویی و بنەڕەتی! لەگەڵ سەرکوت، لەگەڵ بێ مافی، لەگەڵ ئایین، لەگەڵ دیکتاتۆریەت، لەگەڵ هەژاری و لەگەڵ هەموو ئەو ئازارانەی کە هەمیشە کۆمەڵگای ئێمەی زیندانی کردووە،. ئەمجارە هەموو ئومێدەکان لەسەر ئەمەیە و هەموو هەوڵێک دەدەین بۆ سەرخستنی ئەم شۆڕشە و بەدیهێنانی خواستی لەمێژینەی خەڵکی ئێران.
خەلیل کیوان: ئاماژەت بەوە کرد کە کۆمەڵگا لە ئەزموون و پراکتیکی خۆیدا دەگاتە ئەو تێگەیشتنەی کە جگە لە شۆڕش هیچ ڕێگەیەکی تر نییە بۆ ڕزگاربوون لەو دۆخەی کە هەیە. ئایا خۆئاگایی کۆمەڵگا بۆ دەستپێکردنی شۆڕش لەخۆوەیە یان هێز و حزب و بزووتنەوە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکان ڕۆڵیان هەیە لە پێکهاتنیدا؟
حەمید تەقوایی: لە پێشهاتە کۆمەڵایەتییەکان سەرەتا هیچ شتێک بەسەر دانیشتووەکەدا نایەت. لە کۆمەڵگای ئەمڕۆی ئێراندا بە ڕوونی دەبینین کە گوتار و سیاسەت و چالاکییەکان چ لە ئاستی کۆمەڵایەتی و چ لە ئاستی فراوان و چ لەسەر ئاستی پارتە ئۆپۆزسیۆنەکان لە چەند دەیەی ڕابردوودا دیار و چالاک بوون و کاریگەریی خۆیان لەسەر کۆمەڵگا هەبووە .
وەک باس کرا، لایەن و هێزەکان پرسی چاکسازییان وروژاند، ئەو ئارگیومێنتە کە پێویستە سیستەمەکە بمێنێتەوە بەڵام گۆڕانکاری تێدا بکرێت. هەندێک کەس پرسی گۆڕینی دەسەڵات و گۆڕانکاریان لە سەرەوە وروژاند، پارتەکانی وەک حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری هەر لە سەرەتاوە دەیانگوت چارەسەر شۆڕشە و ئێمەی خەڵک دەبێ بێینە سەر شەقام و بە دەسەڵاتی خۆمان و بۆ ئازادی دۆخەکە بگۆڕین، خۆشگوزەرانی، یەکسانی و بۆ گەیشتن بە ئارەزووە مرۆییەکانمان. ئەو لایەنانە بە سیاسەت و ئاراستەی جیاواز کاریان دەکرد، گوتاریان لە کۆمەڵگادا بەرەوپێشبردن و ڕێکخستن و پێکهێنا و چەندین چالاکییان لە سۆشیال میدیا و میدیای تەلەفزیۆنی مانگی دەستکرد و هەروەها لەسەر ئاستی شەقام و مەیدانی ئەنجامدا. وە ئەمڕۆش ئەو شۆڕشە جەماوەرییەی کە دەستی پێکردووە، ئەوە دەردەخات کە کۆمەڵگا بە ئاراستەی کام سیاسەت و لە ئەنجامی چ جۆرە چالاکییەکدا گەیشتووەتە ئەم خاڵە.
ئەوەندەی پێوەندی بە حیزبی ئێمەوە هەیە، ئەم چالاکییانە لە ماوەی دەیان ساڵ چالاکی، و شەڕ و هەڵمەت و هەڵمەتی مەیدانی لە ناوەوە و دەرەوەی وڵات دژ بە کۆماری ئیسلامی و بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسی و لە بەرگریکردن لە بژێوی.و کەرامەت، لەدژی دزی و گەندەڵی و ستەم و هەر جۆرە جیاکاری و نایەکسانی و دژی لەسێدارەدان و بەردبارانکردن و هتد. ئەمانە ڕۆڵی بنەڕەتییان هەیە لەسەر عەقڵیەتی کۆمەڵگا، لەسەر پێکهێنانی ئەم شۆڕشە لە ڕووی کەشی ناڕەزایەتی و ناوەڕۆکی داواکارییەکانی شۆڕش و هۆشیاری و خۆئاگایی و چاوەڕوانییەکانی خەڵک.
با نموونەیەک بهێنمەوە. ئێستا هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان داواکاری و گوتارێکی گشتییە لە کۆمەڵگای ئێراندا. ئەمەش لە خۆی ڕووی نەدا. حیزبێکی وەک ئێمە دەمێکە دژی سزای لەسێدارەدان خەباتی کردووە، بانگەشەی کردووە، خەڵکی لە سزای لەسێدارەدان ڕزگار کردووە و هتد. ئەم بزووتنەوە بەربڵاوە دژ بە سزای لەسێدارەدان، لە بەرامبەردا ڕۆڵێکی جەوهەری دەگێڕێت لە پێکهێنانی ئەم شۆڕشە و چاوەڕوانییەکانی خەڵک لە حکومەتە خوازراوەکەیان. حکومەتێک کە هەر لە یەکەم ڕۆژەوە بە هەر هۆکارێک یان بیانوویەک لە سێدارەدان قەدەغە بکات.
یان گریمان مەسەلەی حیجاب. ساڵانێکی زۆرە حیزبی ئێمە خەبات و بەدواداچوونێکی فراوانی لە دژی حیجابی زۆرملی ئیسلامی ئەنجامداوە و دەبینین شۆڕش لە سەری حیجابەوە دەست پێدەکات. بەهەمان شێوە شەڕی ئیسلام و کۆنەپەرستیی ئایینی و بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسی و ئاپارتایدی جێندەری کە تەوەری شۆڕشی ئێستایە و تەنانەت ناو و گوتاری شۆڕشی ژنانیش هەمووی بەشێکن لە تۆماری ئێمە حیزب، کە ئێستا بۆتە ئاڵای شۆڕشی ئێستا.
ئەم ئەزمونە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە چۆن چالاکی حزب و هێزە سیاسیەکان کاریگەرییان لەسەر بناغەی شۆڕشەکان هەیە. ئەم چالاکییانە، بێگومان لەسەر ئاستی کۆمەڵایەتی، وەک ئاماژەت پێدا، خۆیان لە بزووتنەوەکاندا نیشان دەدەن؛ لە بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان و چالاکوانان لەم بزووتنەوەیانەدا. ڕوونکردنەوەی ئێمە بۆ بارودۆخی ئێران ئەوە بووە کە بزووتنەوەی ڕووخاندن بزووتنەوەیەکی زیندوو و بەهێزە لە ئێران و ئەمڕۆ دەبینین بزووتنەوەی ڕووخاندن گۆڕاوە بۆ شۆڕش. لە مانگی تیری ١٣٧٨ وە لەگەڵ یەکەم ڕاپەڕینی جەماوەری پرسی بزووتنەوەی ڕووخاندنمان وروژاند و ڕامانگەیاند کە بزووتنەوەیەکی جەماوەری دەستی پێکردووە بۆ ڕووخاندنی حکومەت. و لەو کاتەوە تا ئەمڕۆ هەموو هەوڵەکانمان بۆ بەرەوپێشبردنی بزووتنەوەی ڕووخاندن بۆ شۆڕشێک ئەنجامدا و ئەمڕۆش دەتوانرێت بڵێین شۆڕشی ئێستا لە ڕاستیدا لە ڕووی بەردەوامیی بزووتنەوەی ڕووخاندنەوە پێکهاتووە.
بێگومان تەنیا بزووتنەوەی ڕووخاندن نەبوو کە کاریگەری لەسەر پێکهێنانی شۆڕش هەبوو. ئێمە بزووتنەوەی بنەماڵەدادخوازەکانمان هەیە، بزووتنەوەی دادگاییکردن کە بزووتنەوەیەکی بەهێزە و ڕۆڵی هەبووە لە داڕشتنی بارودۆخی ئەمڕۆدا، ئێمە بزووتنەوەی کرێکاریمان هەیە کە مانگرتنە کرێکارییە بەربڵاوەکانی بنەمای شۆڕشی ئەمڕۆ بوو، بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان، دژە بزووتنەوەی ئایینی، بزووتنەوەی دژی هەژاری، بزووتنەوەی بژێوی و کەرامەت و هتد. ئەمانە گوتار و بزووتنەوە بوون کە دەتوانین بڵێین دەیان و سەدان و هەزاران ڕێکخراوی ناحکومی و ڕێکخراو و کۆمیتە و دامەزراوە و کۆمەڵەی مەدەنیان لە کۆمەڵگادا لە قاڵب داوە. هەموو ئەمانە ڕۆڵێکی کاریگەریان هەبوو لە گەیاندنی کۆمەڵگا بەرەو شۆڕش و شایەتحاڵی ئەم شۆڕشە شکۆمەندەی ئەمڕۆ.
خەلیل کەیوان: یەکێک لە تێبینییەکان ئەوەیە کە لە شۆڕشی ئێستادا دامەزراوە و چالاکوانان لە هەندێک بواردا ڕۆڵێکی بەهێزتر لە حزبەکان دەبینن، بۆ نمونە لە ناڕەزایەتییەکانی دەرەوەدا. چۆن ئەم دیاردەیە ڕوون دەکەیتەوە؟
حەمید تەقوایی: ئەمە شتێکی ئاسایی و چاوەڕوانکراوە. شۆڕشەکان، لەوانەش ئەو شۆڕشەی ئێستا کە ئێمە باسی دەکەین، هێما و ڕووخسار و دەموچاو و دەکرێ بڵێین کە مادەی ناڕەزایەتی خۆی دروست دەکات و دەیباتە پێشەوە و تەنانەت ئێستاش لە دەرەوەی وڵات، بەتایبەتی، هەروەها لە ناوخۆی وڵاتەکەماندا، دەبینین کە دامەزراوەکان ئەو کەسایەتیانەن کە ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن. ئەمانە بەزۆری ئەو کەسایەتی و دامەزراوانەن کە پەیوەستن بە داخوازییەکانی شۆڕشی خەڵکەوە، بۆیە ئاڵای شۆڕش بە دەستەوە دەگرن و بەرگری لە شۆڕش دەکەن. ئەوەندەی دروشمی خەڵک و داواکاری خەڵک بەرز دەکەنەوە، دەڕۆنە پیشەوە.
حزبەکان لەسەر ئاستێکی فراوانتر و ستراتیژیتر خەریکی سیاسەتن و دەکرێ بڵێین زیاتر ماکرۆیە. واتە ئەوان نەک تەنیا دژ بە کۆماری ئیسلامی، بەڵکو سەبارەت بە سیستەمی جێنشینی کۆماری ئیسلامی و سەبارەت بە هەلومەرجی داهاتوو و سەبارەت بەو سیاسەت و ڕێوشوێنانەی کە دەبێ لە دوای کۆماری ئیسلامی بگیرێنەبەر، قسە و پلانیان هەیە. بۆ نمونە حزبی ئێمە دەیەوێت لەسەر بنەمای بەرنامەی دنیایەکی باشتر کۆمارێکی سۆسیالیستی پێکبهێنێت. حزب و هێزەکانی تریش پلانی خۆیان هەیە. بەم مانایە دەتوانم بڵێم کە ڕۆڵی حزبەکان نەک تەنیا لە ڕەوتی ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامیدا، بەڵکو لە داهاتووی کۆماری ئیسلامیشدا ڕۆڵێکی گرنگە. لە پڕۆسەی ڕووخاندندا حزبەکان، ئەوەندە ڕۆڵ دەبینن، ئەوەندە لەسەر ڕووخاندنی حکومەت، شیلگیرانە ئاڵای شۆڕشیان بەچڕبوونەوە لەسە ڕوخان بەدەستەوە گرتووە
بە بڕوای من لە کۆتاییدا ڕۆڵی حیزبەکان لە دوای ڕووخانی کۆماری ئیسلامی یەکلاکەرەوە دەبێت، بەڵام بۆ ئەوەی ئەو ڕۆڵە ببینن، دەبێ لە ئەمڕۆوە ئیعتبار بەدەست بهێنن، دەبێ بیروڕای خۆیان لە ناخی ڕووخاندنەکەدا بخەنە دەنگ بزووتنەوەی خەڵک و بەتایبەتیش ڕەخنەی خەڵک.و ناڕەزایەتی خەڵک لەسەر بنەمایەکی قووڵتر و فراوانتر بەرز بکەنەوە و ئەمەش ئەو شێواز و سیاسەتەیە کە لە ئەدەبیاتی حزبدا پێی دەڵێین “قووڵکردنەوەی(نا)ی خەڵک”. حیزبە شۆڕشگێڕەکان بە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکارییەوە، ئەوەندەی دەتوانن ڕەگ و ڕیشەی ڕەخنەی خەڵک لە دۆخی ئێستا دابڕێژن و مانایەکی فراوانتر و بنەڕەتیتر بۆ ڕووخاندن پێشنیار دەکەن و کۆمەڵگا بەرەو گۆڕانکاریی بنەڕەتی و ڕیشەیی دەبەن، ئەوەندەی دەتوانن هەمان پرۆسەی ڕووخاندن، متمانەی زیاتر بەدەست دەهێنن و دواتر دوای ڕووخانی کۆماری ئیسلامی، ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەیان لە دۆخەکەدا دەبێت.
خەلیل کەیوان: ڕۆڵی دامودەزگاکان و چالاکانی کۆمەڵایەتی لە ڕووخاندن چییە و چ ڕۆڵ و پێگەیەکیان دەبێت لە پێشهاتەکانی دوای ڕووخان؟ پەیوەندیان لەگەڵ لایەنە سیاسییەکان چۆن دەبێت؟
حەمید تەقوایی: پێموایە بزووتنەوە و دامەزراوە و ڕێکخراو و کەسایەتییەکانی بزووتنەوە ناڕەزایەتییە جۆراوجۆرەکان ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەیان هەبووە لە گەیاندنی کۆمەڵگە بۆ ئەم دۆخە شۆڕشگێڕییە و لە دڵی ئەم شۆڕشەدا ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن. وەک دەبینین بۆ نموونە شورای هاوکاری ڕێکخراوە پێشەیەکانی مامۆستایان، یان شورای ڕێکخستنی کرێکارانی گرێبەستی نەوت، یان سەندیکای نووسەران، یان کۆمەڵەی بنەماڵەی گیانبەختکردوانی تەقەکردن لە فڕۆکەکە، یان دامەزراوەی دیکە و کەسایەتییە جۆراوجۆرەکان لێدوان بدەن و ناڕەزایەتی دەرببڕن و بانگەواز بکەن. ئه مانه چه ند ده یه له دڵی ناڕه زایه تییه کاندا پێکهێنراون و له نێو خۆیاندا هاتوونه ته پێشه وه و ئاکتیڤیستەکانیان ڕێکخستووه . دوای ڕووخانی کۆماری ئیسلامی، بە سروشتی ئەمانە لە کاریگەری و داڕشتنی پێشهاتەکانی دوای ڕووخان، سەنگی یەکسانیان دەبێت. وا بیرناکرێتەوە کە حیزبێک، هێزێک، کەسایەتییەک بەبێ قبوڵکردن و متمانەی بەشێکی بەرچاو لەو هەڵسوڕاوانە لە بزووتنەوەی کرێکاری، لە بزووتنەوەی دادگاییکردن، لە بزووتنەوەی مامۆستایاندا، بتوانێت سیاسەتی خۆی جێبەجێ بکات، یان ڕۆڵێکی هەبێت لە حوکمڕانیدا و لە بزووتنەوە جۆراوجۆرەکاندا کە لە کۆمەڵگادا، دەیبینین کە لەگەڵ خۆیدا هەیە.
دەبینیت شۆڕش دەسەڵاتی خەڵک دەهێنێتە سەر شەقام و هەر حزب و ڕووخسار و هێزێکی سیاسیش ئەگەر بیانەوێت ڕۆڵیان هەبێت لە داڕشتنی پێشهاتە سیاسییەکانی دوای ڕووخانی کۆماری ئیسلامی، دەبێ ئەو دەسەڵاتەیان لەگەڵ خۆیاندا هەبێت . کۆمەڵگا دەبێت متمانە بە هێزە سیاسییەکان بکات و کۆمەڵگا بێ شێوە نییە. جگە لەو ڕێکخراوانەی کە ماوەیەکی زۆرە پێش شۆڕش چالاک بوون، ڕێکخراو و دامەزراوە و کەسایەتی جۆراوجۆریش لە دڵی شۆڕشدا دروست دەبن، ڕێکخراوی جۆری شورا دروست دەبن و ئەو ڕێکخراوانە نوێنەرایەتی دەنگی خەڵک و قسەی خەڵک دەکەن . هەر هێزێک بیەوێت لە پێشهاتەکانی داهاتوودا ڕۆڵی هەبێت، دەبێت پشتیان پێ ببەستێت. ئەگەری ئەوە هەیە زۆرێک لەو کەسایەتیانەی لەم بزووتنەوە دێنە دەرەوە، ڕاستەوخۆ ببرێنە دەسەڵات و ڕۆڵیان لە داڕشتنی دەسەڵات و حکومەتی داهاتوودا هەبێت. ئەمەش تەواو ئەگەری هەیە. شۆڕش چارەسەر لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. شۆڕش نەخێرێکی قووڵە بۆ ئەو دۆخەی کە هەیە، بەڵام لە دڵی ئەم پرۆسەی ڕوخاندنەدا، لەم پرۆسەی وروژاندنی هەموو شتێکدا، ستوونەکانی سیستەمی ئایندەش دادەمەزرێنێت و لە قاڵب دەدات. یەکێک لە پێکهاتە هەرە گرنگەکانی ئەو بنکە و بناغانەی سیستەمی ئایندە بریتین لە ڕێکخراو و کەسایەتی و دامەزراوە و کۆمیتە و ڕێکخراوەکان بە گشتی کە لە دڵی شۆڕشدا پێک هاتوون یان پێش شۆڕش لە بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکاندا چالاک بوون. ئەمانە هەمووی پەروەردە کراون و ئەمانەن کە یەکلاکەرەوە دەبن تەنانەت لە چەند دەسەڵاتی حزبێک و کام لایەن دەتوانێت چ ڕۆڵێک بگێڕێت.
خەلیل کەیوان: ئەگەر ڕووخانی بەبێ بەشداری حزب و هێزە ڕێکخراوەکان ڕابەرایەتی بکرێت، ئەوا چ هێزێک سیستەمی داهاتوو دادەڕێژێت و لەسەر بنەمای چ پلانێک؟ ڕۆڵی حزبەکان لە داڕشتنی سیستەمی داهاتوودا چی دەبێت؟
حەمید تەقوایی: یەکەم گریمانەی ئێوە ئەوەیە کە کۆماری ئیسلامی دەڕوخێنرێت و حیزبەکان ڕۆڵیان نابێت. ئەمە گریمانەیەکی دروست نییە. بە ئەگەرێکی زۆرەوە، ئەمە ڕوونادات. ئێستا شۆڕش لە سەرەتادایە. حیزب و هێزی سیاسی لە دڵی ئەم شۆڕشەدا سەرهەڵدەدەن. پێویستە تێبینی ئەوە بکەیت کە قۆناغێک دێت کە جۆرێک لە ئازادیی دیفاکتۆ و پراکتیکی لە کۆمەڵگادا دروست دەبێت و هەر لەو قۆناغەدا حیزبەکان دەتوانن گەشە بکەن و کار بکەن. زۆر بەدووری نازانرێت کۆماری ئیسلامی بڕووخێنرێت و حیزبەکان بەو قۆناغەدا تێنەپەڕیون و ڕووداوێکی لەو شێوەیە ڕووی نەداوە.
بەڵام ئەگەر وا گریمانە بکەین کە ئەمە وابێت، دەبێ ئەو هێزەی کە کۆماری ئیسلامی، واتە جەماوەری گەلی ڕووخاند، لە خوارەوە خۆی لە قاڵب دابێت و ڕێکخراوی دۆزیبێتەوە و ڕێکخراوی پێکهێنابێت و کەسایەتیی هاتبێتە پێشەوە و ناوەوە خۆیان لە ئێران و دەرەوەی وڵات چالاک بوون. ئه مانه ئه و به ناو ده ستکه وت و سه ڕمایه یه ن که شۆڕش دروستی کرد و بردویەتە پیشەوە . لە کۆتاییدا لە ڕووی داڕشتنی ئایندە و لە ڕووی ئەو حکومەتەی کە دەبێ بێت و ئەو سیستەمەی کە دەبێ لە ئێران دابمەزرێت، بە حیزبەکانەوە گرێدراون. دەمەوێت بڵێم لە هەلومەرجی پێش ڕووخاندا، هێزێک، ڕووخسارێک، ڕێکخراوێک دەتوانێت بێتە پێشەوە و دەسەڵات بگرێتە دەست و بە ئاڵای نەخێر بۆ کۆماری ئیسلامی و بە ئاڵای بڕوخێتەوە دەسەڵاتی وەربگرێت، بەڵام دوای ڕووخاندن، ئەمە ئیتر بەس نییە. دوای ڕووخاندن کۆمەڵگا، سەرنجی لەسەر چۆنیەتی گەیشتن بە داواکارییەکانمانە، لە هەمان کاتدا، لە خوارەوە لەسەر ئاستی شەقام، خۆی لە قاڵب داوە، ڕێکخراوە، ڕێکخراوەکانی جۆری شورا و هتد. بۆ بەدیهێنانی خواست و ئامانجە مرۆییەکانی شۆڕش، پێویستە ئەم ڕێکخراوانە ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە لە داڕشتنی سیستەمی داهاتوودا بگێڕن.
ئەوەندەی پەیوەندی بە حزبی ئێمەوە هەیە، ئێمە دەمانەوێت خەڵک ڕاستەوخۆ بەشدار بن لە چارەنووسی خۆیان بکەن. زۆرن ئەو هێزانەی کە خەڵک بۆ قۆناغی شۆڕش قبوڵ دەکەن، دواجار ناچار بوون مل بەوە بدەن، بەڵام دوای سەرکەوتن، دەیانەوێت خەڵک بنێرنەوە ماڵەوە و خۆیان دەستوور بنووسن و حکومەتێکی کاتی پێکبهێنن و هتد. ئێمە بە ئاراستەی پێچەوانەدا دەڕۆین. ئێمە دەڵێین لە قۆناغی دوای ڕووخاندا، پێویستە تا دەتوانرێت تیشک بخرێتە سەر ڕۆڵی خەڵک. حکومەت لەسەر بنەمای ئەو ڕێکخراوانە بێت کە خەڵک لە دڵی شۆڕشدا ڕێکیان خستووە، شورا یان ڕێکخراوە جۆری شوراکان. حیزبەکان لە ڕێگەی ئەم شوایانەوە ڕۆڵیان هەیە لە دەسەڵاتدارێتیدا.
لە هەر حاڵەتێکدا دەمانەوێت هەر جۆرە دەسەڵاتێک لە سەرووی خەڵکەوە و بەسەر سەری خەڵکدا لاببرێت و خەڵک خۆی ڕۆڵی ڕاستەوخۆی هەبێت لە دیاریکردنی سیستەمی داهاتوودا. ئەمە ئەو ئامانج و ستراتیژەیە کە حزبەکەمان پەیڕەوی لێدەکات.

٢٣ی نۆڤەمبەری ٢٠٢٢
سوپاس بۆ ئەمیر تەوەکولی بۆ ئامادەکردنی دەقی سەرەتایی ئەم چاوپێکەوتنە.




ڕووبەڕووبوونەوەکانی ئەمڕۆی کۆمۆنیزم.. مەنسور حیکمەت

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر
سەبارەت بە جیابوونەوە لە حیزبی کۆمۆنیستی ئێران

قەڵشتی سیاسی و جیابوونەوەی ڕێکخراوەی لە حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا بۆ هەر کەسێک کە دوای کۆنگرەی سێهەم بەدواداچوونی بۆ بڵاوکراوەکانی ئێمە کردبێت، چاوەروان نەکراو نییە. ئەگەر شتێک چاوەڕواننەکراو بێت، ڕەنگە ئەو فۆرمە بێت کە ئەم جیابوونەوەی ئەمڕۆ قبوڵی کردوە. بەڵگەنامە فەرمییەکانی پەیوەست بە کشانەوەی بەم نزیکانەی خۆم و هەندێک هاوڕێی دیکە لە حیزبی کۆمۆنیست بڕیارە لەم ژمارەیەی کۆمۆنیستتدا بڵاوبکرێنەوە. لێرەدا دەمەوێت بە کورتی هۆکار و بەستێنەکانی گۆڕانکارییەکانی ئەمڕۆی حیزبی کۆمۆنیست لە ڕوانگەی خۆمەوە ڕوون بکەمەوە.
جیابوونەوەکان بە تایبەت لە نەریتی حزبە چەپەکاندا بە گشتی بە نەخوازراو و نەرێنی دادەنرێت. خۆ یەکگرتن وەک نیشانەی تەندروستی و پێشکەوتن، جیابوونەوەش وەک نیشانەی قەیران و پاشەکشە سەیر دەکرێت. بەڵام من لێکدانەوەیەکی ئەخلاقیم نییە بۆ یەکگرتوویی و دابەشبوون. ئەوەی گرنگە ناوەڕۆکی سیاسی یەکڕیزی و دابڕان و دەرئەنجامە کردەییەکانیان لە گۆڕەپانی کۆمەڵایەتیدایە. ئەگەر بۆ کەسێک دابڕانمان لە حیزبی کۆمۆنیست بەڵگە یان تەنانەت سەرچاوەی قەیرانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران بێت، بۆ من ئەم هەنگاوە مەرجێکە بۆ دروستکردنی حیزبێکی کۆمۆنیستی کرێکاری کە بتوانێت وەڵامی پێداویستییەکانی خەباتی کۆمۆنیستی هاوچەرخ بداتەوە. بەڕای من ئەمە هەنگاوێکی تۆکمە و پرەنسیپییە بۆ پێشەوە.

هۆکارەکانی جیابوونەوە لە حزبی کۆمۆنیست
لە گشتیی ترین ئاستی جیابوونەوەی ئەمڕۆی مندا لە حیزبی کۆمۆنیست و پێکهێنانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران، ئەم دەرەنجامە بنەڕەتییەی لێکەوتەوە:
١- حیزبی کۆمۆنیستی ئێران لە فۆرمی هەنووکەیی خۆیدا وەسیلە و ئامرازێکی شیاو نییە بۆ بەشداریکردن لەو ململانێ کۆمەڵایەتییە چارەنووسسازانەی کە کۆمۆنیستی ئەمڕۆ ناچارە بەشداری تێدا بکات.

٢- هەرچەندە بەشێوەیەکی لۆژیکی، مەحاڵ نییە حزبی کۆمۆنیستی ئێران بگۆڕدرێت و بکرێتە ئامرازێکی وا لە خزمەتی کۆمۆنیزمی کرێکاریدا، بەڵام هەوڵێکی وا خاوە و هەوڵ و وزەی زۆری دەوێت. ڕێگایەکی ڕاستەوخۆتر و بەرهەمدارتر و پرەنسیپیتر هەیە بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجە، واتە سەرهەڵدانی حزبێکی کۆمۆنیست کرێکاری کە ڕۆڵی شیاوی خۆی لەم سەردەمە چارەنووسسازەی ئێستادا بگێڕێت.

ئەم پوختەیە خۆبەزلزانانە نییە، لە لایەک دەرئەنجامی لێکۆڵینەوەیەکی درێژخایەنە لە کارکردن لە حزبی کۆمۆنیستدا و هەوڵێکی درێژخایەن بۆ گۆڕینی و لە لایەکی دیکەوە دەرئەنجامی تێگەیشتنێکی دیاریکراوە لە دۆخی ئێستای خەباتی کرێکاری و کۆمۆنیستی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و ئەرکەکانی کۆمۆنیزمە لە جیهانی ئەمڕۆدا.

ڕووبەڕووبوونەوەکانی ئەمڕۆی کۆمۆنیزم
چەند ساڵی ڕابردووی بیگومان قۆناغێکی زۆر دیاریکەر بووە لە مێژووی سەدەی بیستەمدا. ڕەنگە بۆ زۆرێک لەم نەوەیە کە چاودێرانی ئەم پێشهاتانەن، وەک ئەو کەسانەی لە سەردەمی شۆڕشی ١٩١٧، سەرهەڵدانی فاشیزم، یان دوو جەنگی جیهانیدا ژیاون و گۆڕانکارییە حەتمیەکانی ژیانی ڕۆژانەیان لە دوای ئەو گۆڕانکاریانە بەسەر بردووە، و بینیویانە شۆڕشە گەورەکانی دەوروبەریان وەک “هەواڵ”، ئەوان سەیریان کرد، گرنگی مێژوویی ئەم قۆناغە تا ئێستا وەک پێویست تێنەگەیشتوون. دونیای سبەینێ نیشانی دەدات کە چۆن کۆمەڵگای مرۆڤایەتی لەم قۆناغەدا ڕێگایەکی نوێی گرتەبەر. ڕووخساری ئابووری و سیاسی و دەرونیەکانی جیهان گۆڕا. چۆن تێڕوانینی مرۆڤ بۆ خۆی و چارەنووس و داهاتووی گۆڕا.

ئێمە لە دزێویەکی مێژوویی بنەڕەتیدا دەژین. گرنگ نییە لە کوێوە هاتووین و گرنگ نییە چیمان کردووە، ڕووداوەکانی ساڵانی ڕابردوو بارودۆخی ژیانمان و چوارچێوەی هەوڵە کۆمەڵایەتییەکانمان و نەوەکانی دوای ئێمە پێناسە دەکەنەوە. ئەو شەڕانەی کە لە ٥٠ ساڵی داهاتوودا ڕوودەدەن، ئەو سەختی و بێبەشییانەی کە مرۆڤایەتی تووشی دەبێت، ئەو ململانێ کۆمەڵایەتی و سیاسی و فیکریانەی کە ملیۆنان کەس لەودا مانا بە ژیانیانی خۆی دەدات، ئەو وێنەیەی کە مرۆڤ لە هونەرو ڕۆشنبیری و ئەدەبیاتەکەیدا لە خۆیدا بەدەستی دەهێنێت ، دەروونناسی تاکەکەسی و کۆمەڵایەتی مرۆڤ، ترس و هیوا ئابووری و سیاسییەکانی، بیرۆکەی ئەخلاقی و جیهانبینیە فەلسەفییەکەی، مۆری ئەو شتانە هەڵدەگرن کە ئەمڕۆ بەبەر چاوماندا دەگوزەرێن. ئەوەندەی هەلومەرجی سیاسی و ئابوری و فیکری دەرەنجامی جەنگی جیهانی دووەم، ژیانی ماددی و مەعنەوی دوو نەوەی دوایی، لە ئەوروپای پیشەسازی و ئەمریکاوە تا دواکەوتووترین و زاڵترین ناوچەکانی لە قاڵب داوە، ئەو هەلومەرجەی کە لە ئەنجامی پێشهاتەکانی ئەمڕۆوە هاتۆتە ئاراوە، لە قاڵبی ژیانی نەوەکانی داهاتوو لە هەموو ڕوویەکەوە دەخاتە ژێرکاریگەریەوە.
شرۆڤەکارانی ڕۆژئاوا دەڵێن “جەنگی جیهانی سێیەم بە سەرکەوتنی ڕۆژئاوا کۆتایی هاتووە بەبێ ئەوەی فیشەکێک بتەقێنرێت”. مێژووی زیندووی ململانێی دەیان ساڵەی نێوان لایەنەکانی ئەم “جەنگی سێیەم” و قۆناغی کۆتایی لە چەند ساڵی ڕابردوودا جگە لە مردن و هەژاری و بێ یاسایی و چەرمەسەری ملیارەها مرۆڤ هیچی تر نەبووە. ئەم خۆتەرخانکردنەی ئەو ئیدیعایەی کە “هیچ فیشەکێک نەتەقێنراوە” بەس ڕوونی دەکاتەوە. بەڵام لێرەدا پێویستە لەوە تێپەڕین. ئەوەی لەم گێڕانەوەیەدا ڕاستە و پێویستە گرنگییەکی جدی پێبدرێت، ئەوەیە کە ئەوەی دەگوزەرێت شتێکە وەک کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی سێیەم و کاریگەرییەکەی لەسەر مێژووی هاوچەرخ پێویستە بناسرێت.
پێشهاتە مێژووییەکانی ئەمڕۆ لە ئاستی جیاوازدا دەگوزەرێت. لایەنی دیار و دەستبەجێی ئەم پێشهاتانە، داڕمان و هەڵوەشاندنەوەی بلۆکی ڕۆژهەڵات و لەناوچوونی تەواوی ئەو سیستمە ئابووری و سیاسی و ئایدیۆلۆژییەی کە پێناسەی ئەم بلۆکە دەکات. بە مانایەکی سادە ڕۆژئاوا لە شەڕی نێوان دوو جەمسەری بۆرژوازی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات سەرکەوتوو بووە. وەک هەر سەرکەوتنێکی پێشووی دەسەڵاتێکی بۆرژوازی بەسەر دەسەڵاتێکی دیکەدا، لەم حاڵەتەدا شاهیدی دابەشبوونی سیاسی و جوگرافی، ژێردەستەیی ئابووری و کڕنوشی ئایدیۆلۆژیی بلۆکی دۆڕاوین. لە دەستبەسەرداگرتنی زەویەکانی دەسەڵاتی دۆڕاوەوە تا دەگاتە داگیرکردنی بازاڕەکانی، لە گۆڕینی سیستەمی سیاسی و ئیدارییەکەیەوە تا کردنەوەی دەروازەکانی لەسەر کولتوور و پێوەرە ئەخلاقیەکانی دەسەڵاتی سەرکەوتوو، هەموویان سیما کلاسیکیەکانی سەرکەوتنی دەسەڵاتێکی بۆرژوازی بەسەر دەسەڵاتێکی تردا. بەڵام یەکەم شت کە بە هیچ شێوەیەک “کلاسیکی” نییە لەم بابەتەدا ئەوەیە کە لایەنی دۆڕاو لایەنێکی ڕووبەڕووبوونەوەی دوو جەمسەری و جیهانی بووە کە بۆ ماوەی نیو سەدە بنەڕەتیترین تایبەتمەندی بارودۆخی سیاسی جیهان بووە. هەموو جیهان لە ڕووی سیاسییەوە لە دەوری ئەم ڕووبەڕووبوونەوە ڕێکخرابوو، کۆتایی ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیەش هاوکێشە سیاسی و ئابوورییەکان بە تەواوی دەگۆڕێت، نەک تەنها لە بلۆکی ڕۆژهەڵات، بەڵکو لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.

لە خودی بلۆکی ڕۆژهەڵاتدا، ئێمە شاهیدی سەرسوڕهێنەرترین پێشهاتەکان دەبین. سەرکەوتنی بازاڕ بووەتە هۆی هەژاری و نائەمنی ئابووری لەسەر ئاستێکی بەرفراوان بۆ کرێکار. مشتومڕ لەسەر شێوازە ئابوورییەکان و ڕێکخستنەوە سیاسییە نوێیەکان بە توندترین شێوە بەردەوامە. لە لایەکی دیکەوە، داڕمانی سیستمێکی سیاسی و ئیداریی داخراو، بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکانی لە پێشکەوتنخوازانە و شۆڕشگێڕییەوە بۆ کۆنەپەرستانە و وەلانراو، ناچار کردووە بە شێوەیەکی بەرفراوان هەنگاو بنێن. هاوکات لەگەڵ بزووتنەوە بەرفراوانەکانی کرێکاری و داخوازی نوێ و شێوەی بێوێنەی ناڕەزایەتی لە خەباتی کرێکاریدا، ناسیۆنالیزم، فاشیزم و ئایین هەنگاویان ناوە.

لە دونیای زاڵ و دواکەوتوودا کە بە جیهانی سێهەم ناسراوە، کە پرسەکانی ڕاستەوخۆ پەیوەست بوون بەم ڕووبەڕووبوونەوە نێودەوڵەتییەوە، ڕووی پرسەکان لە بنەڕەتدا لە گۆڕاندایە. چارەسەر بۆ کێشە کۆنەکان دەدۆزرێتەوە و لە هەمان کاتدا کێشەی نوێی، ئاڵۆزتر لە پێشوو، سەرهەڵئەدات. هێز و ڕەوتە کۆمەڵایەتییەکان لەم وڵاتانەدا ڕووبەڕووی دۆخێکی بناغەی گۆڕاو دەبنەوە. ئەمەش بە ڕوونی لە دۆسیەی فەلەستین، ئەفغانستان، ئەسیوپیا، کەمبۆدیا، وڵاتانی جۆراوجۆری ئەمریکای ناوەڕاست و باشوور و ناوەندە سەرەکییەکانی ململانێ لە ئەفریقادا دیارە. ناسیۆنالیزم، ئایین، لیبرالیزم، ڕیفۆرمخوازی و ڕادیکالیزم لە وڵاتانی جیاوازدا لە دۆخێکی تەواو جیاوازدان بە بەراورد بە پێشوو. دیدگای گەشەسەندنی ئابووری جیهانی دواکەوتوو جارێکی تر دەگۆڕێت. ڕووخانی ڕۆژهەڵات و کردنەوەی دەروازەکانی بەڕووی سەرمایەی ڕۆژئاوادا، هیوا نوێیەکانی وڵاتانی ئاسیا و ئەفریقا و ئەمریکای لاتین بۆ گەشەکردن بە پشتبەستن بە ڕۆژئاوا و لەسەر بنەمای یەکگرتن لە بازاڕی جیهانیدا دەگۆڕێت بۆ نائومێدی.

بەڵام لایەنی گرنگتر و درێژخایەنی چارەنووسساز لە داڕمانی بلۆکی ڕۆژهەڵات، گۆڕانکارییە حەتمیەکانی داهاتووە لە خودی ڕۆژئاوای سەرکەوتوودا. لەگەڵ ڕووخانی ڕۆژهەڵات، ئەو کۆمەڵە و چوارچێوە ئابووری و سیاسی و ئایدۆلۆژییەی کە وەک ڕۆژئاوا یان “جیهانی ئازاد” لە بەردەم ڕۆژهەڵات دامەزرا، بە ناچاری گۆڕانکاری بەسەردا دێت. هەروەها پێویستە ڕۆژئاوا وەک بلۆک دابەش بکرێن و هاوشان لەگەڵیدا، هەموو ئەو پێکهاتە سیاسی و ئامێرە ئایدیۆلۆژییەی کە ناسنامەیەکی هاوبەشی بەم ڕۆژئاوایە بەخشیوە، پێداچوونەوەی بۆ بکرێت. نەک هەر ڕێکخستنی نوێی سەربازی و سیاسی و ئابووری، بەڵکو چوارچێوە فیکری و ئایدیۆلۆژییە نوێیەکانیش کە لەگەڵ سەرمایەداریدا بگونجێت،لە دوای کۆتاییهاتنی “ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات” پێکبهێنرێت. دونیای سەرمایەداری بەرەو پێداچونەوەی تەواو بە ڕێکخستنی ئابوری و سەرخانی سیاسی و ئیداری و کولتووری خۆی هەنگاو دەنێت. قۆناغی مێژوویی نوێ قۆناغی سەقامگیری و ڕێکخستن و ڕوونی نییە، بەڵکو قۆناغی ناسەقامگیری و سەرلێشێواوی و دووفاقییە.

به ڵام هه ڵوێستی به ڕامبەر کێشه که ته نانه ت وه ک دیاریکردنی ئه ڕکی بنه ڕه تی و مێژوویی نێوان زلهێزه کان و بلۆکه بۆرژوازییه کان هێشتا نیوه ی وێنه که جێده هێڵێت. کۆتایی هاتنی “شەڕی سێیەم”ی نێوان بۆرژوازی لەگەڵ هێرشی ئاستی مێژوویی و بنچینەیی لە لایەن تەواوی بۆرژوازییەوە بۆ سەر چینی کرێکار بووە. زاڵ و دۆڕاوەکان یەکدەنگن لە ڕاگەیاندنی “کۆتایی کۆمۆنیزم”. سەرکەوتنی ڕۆژئاوا نەک وەک سەرکەوتن بەسەر بلۆکێکی ئابووری و سیاسی و سەربازیی دوژمنکارانە و ڕکابەردا و نەک تەنها وەک سەرکەوتنی بازاڕ بەسەر سەرمایەداری دەوڵەتیدا، بەڵکو بە پلەی یەکەم وەک سەرکەوتن بەسەر کۆمۆنیزمدا ئاهەنگ دەگێڕدرێت. لە لایەک ئەم ڕوونکردنەوە میراتی ئەو فۆرمەتە ئایدیۆلۆژییە کە هێرشی کۆتایی ڕۆژئاوا بۆ سەر ڕۆژهەڵات لە سەردەمی تاچەر و ڕیگان وەریگرت بوو. ئەمەش زیادکردنێکی ڕوون بوو بۆ ڕاستی نوێ لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا لە ئەوروپای ڕۆژئاوا و ئەمریکا لە ململانێی تەقلیدی نێوان ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتدا. لە لایەکی دیکەوە، ڕوونکردنەوەی کێشەکە لەلایەن ئایدۆلۆژیای فەرمیی ڕۆژئاواوە وەک ململانێی نێوان دیموکراسی و بازاڕ لەگەڵ کۆمۆنیزم و سۆسیالیزم، ئاڵای دەستدرێژیی بۆرژوازییە لە سەردەمی نوێدا لە بەرەی خەباتدا دژی کرێکاران و بزووتنەوەی کرێکاری. ئەمە ڕاگەیاندنی ئەو ڕاستییەیە کە لە ڕوانگەی بۆرژوازییەوە، دیاریکردنی ئەرک لە شەڕی دەرون چینایەتیدا، دەبێ ببێتە هۆی پێشکەوتنی بنەڕەتی لە شەڕی چینایەتیدا کە هاوتەریب لەگەڵ خەباتی زلهێزە بۆرژوازییەکان بەردەوام بووە .
ئەمە لایەنی تاریکی پێشهاتە نێودەوڵەتییەکانی ئەم دواییەیە، کە کابوسێکی ترسناک بۆ مرۆڤایەتی بە گشتی دەخاتە ڕوو. بۆ زۆرێک لە شرۆڤەکارە ساویلکەکان ڕووداوەکانی ئەم دواییە، لە چەپ و چەپی پێشوو و لە نێو ڕۆشنبیرانی عەقڵی تەندروست و لاواز بە گشتی، وا دیارە جیهان بەرەو ئاشتی و ئازادی و مرۆڤایەتی هەنگاو دەنێت. هەمووان بە ئەدەبەوە لەگەڵ داخوازییە نەتەوەیی و لیبراڵ و ژینگەپارێزیەکانیان و ئەوانی تردا وەستاون بۆ ئەوەی دۆخەکە بخەنە بەردەم بەرەی سەرمایەداری. ئەمانە وەهم و وەهمی ئایدیۆلۆژیی ساویلکانە و نیشانەی نەبوونی ڕوانگەی مێژووییە بۆ دۆخی ئێستا. هێرشی ئەمڕۆ بۆ سەر کۆمۆنیزم هێرش نییە بۆ سەر مەزهەب و دەسەڵات و حزب و سیستەمێکی ئیداری و سیاسی دیاریکراو. ئەمە هێرشێکە بۆ سەر ئینسان دۆستی و یەکسانی خوازی و ئازادیخوازی ئینسانیە بە گشتی و بۆ سەر بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی چینی کرێکارە بۆ بەدیهێنانی ئەو ئامانجانە بەشێوەیەکی تایبەتی. ئامانج لەم هێرشە ڕاگەیاندنی نەمریی سەرمایەدارییە وبە بێ سود زانینی هەر ڕەخنەیەکی مرۆڤایەتی بێبەشە لە دژی ئەم سیستەمە. ئەمەش هێرشێکە لەدژی چاوەڕوانییەکانی مرۆڤ، دژی هیوای مرۆڤ بۆ بەشداربوون لە چارەنووسی خۆیدا، دژی بەرپرسیارێتی کۆمەڵگا بەرامبەر بە تاک، دژی هەر بیرۆکەیەک کە لەسەر بنەمای یەکسانی یاسایی و سیاسی و ئابووری ئینسان دامەزرابێت. ئەمە هێرشێکە لەدژی هەموو ئەو سنووردارکردن و ئیستۆپانەی کە چینی کرێکار و بیری سۆسیالیستی لە ماوەی دوو سەدە و لە کاتی ململانێی ڕۆژانەی گەورە و بچووکدا بەسەر ئیستغلالکردنی ڕووت وپەتی سەرمایەدا سەپاندووە.

ئەگەر بۆرژوازی لەم هێرشەدا دژ بە کۆمۆنیزم سەرکەوتوو بێت، ئەگەر بتوانێت ڕەخنە و بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی سۆسیالیستی بخاتە پەراوێزی کۆمەڵگا، ئەوا بەدیلێکی ڕاستەقینەی ئەمڕۆ کە ڕووبەڕووی جیهان دەبێتەوە، جگە لە بەربەریزمی ئاڵۆز لە شێوەی تەکنەلۆجیادا هیچی تر نابێت. دەرئەنجامی سەرکەوتنی ئەم هێرشە ئەتۆمکردنی کرێکار و هاوڵاتی بەگشتی لەدژی سەرمایە و دامودەزگا سیاسی و ئیداری و ئابوری و پڕوپاگەندییەکانی و گاڵتەکردن بە ئایدیاڵە مرۆییەکان وەک بیرۆکەی وەلانراو و بەدی نەهاتوو دەبێت. جەنجاڵی لابردنی پەیکەرەکانی لینین بۆ دوژمنایەتی لەگەڵ بلۆکی سەرمایەداری دەوڵەتی ماوەتەوە و شکستخواردوو نییە لە ڕۆژهەڵات. ئەوان لینین وەک ڕەمزی جەسوری چینایەتی کرێکارە بۆ مەیدانی پیرۆزی سەرمایە، وەک هێمایەک بۆ هەوڵی جەماوەری کرێکاران و کەسانی ژێردەستە بۆ گۆڕینی جیهان تێکدەشکێنن.
تەنانەت بەبێ ئەم شەپۆلە نوێیەی هێرشکردنە سەر مرۆڤایەتی کارکەر، جیهانی ئەمڕۆ ئەوەندە تاریکە بۆ هەر کەسێک کە کەمێک ڕێز و ماف بۆ مرۆڤ قایل بێت. لە ناوەندە پیشەسازییەکانی جیهاندا، ڕۆژانە جەماوەری بێکاران لە زیادبووندایە. جیاوازی چینایەتی گەورەتر بووە. ئاسایشی کۆمەڵایەتی و خۆشگوزاریە گشتیەکانی خەڵک بە یەکجار دابەزیوە. خێزانی کرێکار بەبێ دوو کار ناتوانێت بژێوی ژیانی دابین بکات. ڕێکخراوە کرێکارییەکان و تەنانەت پلاتفۆرمی سەرەکی بزووتنەوەی سەندیکاکان کە ماوەیەکی زۆرە بە هەڕەشە بۆ سەر نەزمی بۆرژوازی حساب ناکرێت، خراونەتە ناو مەنگەنەوەو و هێزی کارکردنی خۆیان زۆر لەدەست داوە. تاکایەتی و کێبڕکێ وەک بنەمای حاشا هەڵنەگر و بنەڕەتی کۆمەڵگا لە مێشکدا جێگیر کراوە. ئاسۆی گشتی کۆمەڵگا کە لە هەموو شتێک زیاتر لە بزووتنەوەی ڕۆشنبیران و خوێندەواران و بیرمەندان و کەسایەتییە ڕۆحییەکانی کۆمەڵگای بۆرژوازیدا ڕەنگ دەداتەوە، بە توندی ڕووی لە ڕاست کردووە. بیرۆکەی ڕیفۆرمخواز و لیبراڵی ساڵانی شەستەکان و حەفتاکان و لە ماوەی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بە نادروست ڕاگەیەندراون. ژیانی جەماوەری بەرفراوانی ژێر هێڵی هەژاری لە ئەوروپا و ئەمریکای پیشەسازیدا دەبێتە شتێکی قبوڵکراو. نیوفاشیزم و ڕەگەزپەرستی بە شێوەی جیاواز سەریان هەڵداوە. شۆڕشی تەکنۆلۆژی نەک هەر ملکەچبوونی ئابووری کرێکاری بەرامبەر بە سەرمایە زیاد نەکردووە، بەڵکو فۆڕمی نوێی بۆ پاراستنی دەسەڵاتی سیاسی بۆرژوازی دابین کردووە. هاوشانی سوپا و زیندان و دادگاکان، میدیای گشتی بە ڕووماڵێکی زەبەلاحەوە، جێگەیەکی تایبەتی لە زامنکردنی دەسەڵاتی سیاسی بۆرژوازیدا دۆزیوەتەوە. گەوجاندن و تۆقاندنی سیستماتیکی تاک لە گۆشەیەکی ماڵەکەیدا، بۆردومانی بەردەوامی پڕوپاگەندەیی کۆمەڵگە بە گێڕانەوەی بۆرژوازیی جیهان و کۆمەڵگە و ئینسان، بووەتە پێکهاتەیەکی تەواوکەر و مەرجێکی پێویست بۆ مانەوەی دیموکراسی ڕۆژئاوا ( دیکتاتۆری پەرلەمانی بۆرژوازی).

لە دەرەوەی ئەم جیهانە پیشەسازییە، نائەمنی ئابووری و نادادپەروەری سیاسی و کۆمەڵایەتی لە ڕەهەندی زۆر گەورەتردا پەرەی سەندووە. ئاسۆی گەشەسەندنی ئابووری لەم وڵاتانەدا بە فەرمی کوێر بووە و لە زۆرێکیاندا شەڕی ڕۆژانە لەگەڵ هەژاری و برسێتیدا چیرۆکی ژیانی ئابووریی خەڵک پێکدەهێنێت. قەرزی وڵاتانی بەناو جیهانی سێیەم بە وڵاتانی ڕۆژئاوا و دامەزراوە داراییەکان گەیشتووەتە ڕەهەندێکی باوەڕپێنەکراو. لە زۆرێک لە وڵاتان تا لەسەدا هەشتای داهاتی گەشەی ئابووری بۆ گەڕاندنەوەی سوودی قەرزەکان بەکاردەهێنرێت. بەپێی ئامارە فەرمییەکان، بۆرژوازی ساڵانە تەنها ٥٠ ملیۆن منداڵ دەکوژێت (لەهەر چرکەیەکدا دوو کەس) و هەژاری و بێ ماڵ و حاڵی و لەشفرۆشی و ئالوودەبوون بەجێدەهێڵێت بۆ ئەوانەی لە ژیاندا ماون.
چەند ملیار کەسی ئەو وڵاتانە لە بچوکترین مافی بەشداریکردن لە ئیدارەی کۆمەڵگاکەیان و کۆنتڕۆڵکردنی چارەنووسی ئابووری و سیاسی خۆیان بێبەشن. حکومەتە سەرکوتکەرەکانی بۆرژوازی و تاوانە سیاسییە دەوڵەتی و نادەوڵەتییەکان کە لە بنەڕەتدا چینی کرێکار و بزووتنەوەی کرێکاری دەکەنە ئامانج، تایبەتمەندی سیستەمی سیاسی ئەم وڵاتانەن. هەوڵدان بۆ پێکهێنانی سەندیکا یان ڕێکخراوێکی کرێکاری سۆسیالیستی لە زۆرێک لەو وڵاتانەدا بە تاوان دادەنرێت و سزای قورسی بەسەردا دەسەپێنرێت. پێگەی کرێکارانی ئەو وڵاتانە وەک مرۆڤی پلە دوو و قابیلی فڕیدان، فرۆشیاری هێزی کاری هەرزان، زیاتر لە جاران لە ئابووری سیاسی جیهانی ئەمڕۆدا پشتڕاست دەکرێتەوە.

ئەم ئاپارتایدە چینایەتییە و پۆلێنکردنی ڕەسمی بەهای مرۆڤ، چ لە سنووری خودی جیهانی پیشەسازی و چ لەسەر ئاستی جیهانی، بە سەرهەڵدانی فۆرمی نوێی فیکریی کۆنەپەرستانە بەهێزتر و بەهێزتر دەبێت. باری تاوانباری بێکاری و بێ ماڵ و حاڵ و هەژاری و بێبەشکردنی ئیمکاناتی سەرەتایی پزیشکی و خۆشگوزەرانی و پەروەردەیی لە سەر شانی کۆمەڵگا و سیستەمی کۆمەڵایەتی لادەبرێت و دەخرێتە سەر شانی تاک. ماف، چ ئابووری بێت یان سیاسی، جارێکی دیکە بە ڕوونی بەستراوەتەوە بە خاوەندارێتی. ناسیۆنالیزم و ئایین دیسان مەیدانێکی فراوان بۆ جووڵە دەدۆزنەوە. هاوکات لەگەڵ ڕاگەیاندنی پیرۆزی بازاڕ و سەرمایە و موڵکایەتی بۆرژوازی، دەستێوەردانی میلیتاریستی لە جیهاندا و چوارچێوەی فیکریی ڕەگەزپەرستانە و ئەوروپائەسڵە[ [Eurocentism هاوتای سەرلەنوێ پاک دەکرێتەوە و لە نەزمی نوێی جیهانیدا هەڵکەندرێت.

بۆ کۆمۆنیزمێک کە پێداچونەوەی بە ئامانجی یەکسانی و ئازادیئنسانەکاندا نەکردوەتەوە، بۆ کۆمۆنیزمێک کە بزووتنەوەیەکی کرێکاری ڕەخنەگرانە- پراکتیکییە بۆ گۆڕینی تەواوی نەزمی دواکەوتوو و دژە ئینسانی بۆرژوازی، بۆ کۆمۆنیزمێک کە شایەتحاڵی هێرشی ئەمڕۆی مارکسیزم و بیرکردنەوە و بزووتنەوە کرێکارییەکان بووە .، قۆناغی ئێستا مەودای بەرفراوانی لە ڕووبەڕووبوونەوەی فیکری و سیاسی دەخاتە دەستوریەوە. پێویستە پێشوازی لەم ململانێیانە بکرێت و هەموو شتێک ئاماژەیە بۆ ئەگەری سەرکەوتنی کرێکار و کۆمۆنیزم لەم قۆناغەدا. جیهان لە پێداچوونەوەیەکی بنەڕەتیدایە بە بناغە سیاسی و ئابووری و فیکرییەکانیدا و کۆمۆنیزمی کرێکاری، ئەمجارە بەبێ ئەوەی ڕووبەڕووی بلۆک و ئۆردوگای سۆسیالیزمی بۆرژوازی ببێتەوە، توانای فراوانی هەیە بۆ پلانێکی ڕاستەوخۆ و ڕوونی هەڵوێستی ڕەخنەگرانە و بەدیلی کۆمەڵایەتی خۆی. جیهانگیری سەرمایە و بەرهەمهێنانی پیشەسازی چینی کرێکاری مۆدێرنی کردووە بە چینێکی جیهانی ڕاستەقینە. ناڕەزایەتی کرێکاران بۆ باشترکردنی دۆخی چینایەتی و دژی سیاسەتی حکومەت و خاوەنکارەکان لە وڵاتانی جیاوازدا بەردەوامە. مەیلە تەقلیدییەکانی ناو بزووتنەوەی کرێکاری، بە تایبەت بزووتنەوەی سەندیکا و بزووتنەوە سۆسیال دیموکراتییەکان، بێتوانایی خۆیان لە فراوانکردنی ڕێکخستنی کرێکاری و سەرکەوتن لە ناڕەزایەتییە کرێکاریەکاندا نیشان داوە. سەرەڕای هەموو ئەو هاندان و پڕوپاگەندانەی دژە کۆمۆنیستیانەی ئێستا، بزووتنەوەی سۆسیالیستی ڕادیکاڵ لە بزووتنەوەی چینایەتیدا، مەودای کارکردنی فراوانتری دۆزیوەتەوە بۆ ڕاکێشانی چینی کرێکار بۆ لای ڕێکخستن و سیاسەتی کرێکاری ڕادیکاڵ.

وەک کۆمۆنیستێک دەبێت زۆر کار بکەیت. زۆر شت دەتوانرێت ئەنجام بدرێت. هەمووسەرکەوتن یان هەمووشکستیش ئەگەری هەیە و چاوەڕوانکراویشن. ململانێ بنچینەییەکانی جیهانین و تایبەتمەندی وڵاتی دیاریکراویان نییە، هەرچەندە دەکرێ لەم دۆخەوە دەرەنجامی ڕوون سەبارەت بە ئەرکە کۆمۆنیستییەکان لە هەر وڵاتێکدا دەربکرێت. وەک کۆمۆنیستێک پێویستە لە سەنگەربەندیەکاندا ئامادە بێت. کۆمۆنیزم ئەمڕۆ تەنها بە بوونی لەم سەنگەرانەدا پێناسە دەکرێت. نەک هەر دەبێ هێرشی فیکریی بۆرژوازی بۆ سەر مارکسیزم ڕابگیرێت، بەڵکو ڕەخنەی مارکسیستی ژێرەو ژورکەر، ڕەخنەی کرێکاری لە جیهانی سەرمایەداری، بە هێز و کاریگەریی زۆر زیاترەوە لە ئاستی کۆمەڵگەدا بخرێتەڕوو. خورافاتی دیموکراسی، ناسیۆنالیستی، لیبڕاڵ، ئایینی و ڕەخنەی بۆرژوازی ناڕازی لە پەراوێزی سیستەمی هەبوو، لە گۆڕەپانەکەدا بسڕدرێتەوە. هێڵی سۆسیالیستی کرێکاران بهێنرێتە گۆڕەپانی ململانێ ئابووری و سیاسییەکان کە ئەمڕۆ دیاری دەکەن. پێویستە بەدیلێکی کرێکاری بخرێتە بەردەم جیهانی ئەمڕۆ. شکڵ و شێوازەکانی خەباتی ڕادیکاڵی جەماوەری کرێکاران دەبێ پێناسە و فراوانتر بکرێن. پێویستە حزبی سیاسی کرێکاری ڕۆشنگەر و ڕادیکاڵ و کۆمۆنیستی دروست بکرێن. دروستکردنی یەکێتی چینایەتی کرێکاران لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی وەک بابەتێکی پراکتیکی بەپەلە بخرێتە دەستوری کارەوە.
کۆمۆنیستی ڕاستەقینەی ئەمڕۆ کەسێکە کە لە خێرایی بارودۆخی هاوچەرخ و گرنگی ڕۆڵی خۆی تێدەگات. من وەک خۆم هەرگیز بچووکترین هاوسۆزیم بۆ ئەو کەسانە نەبووە کە خۆیان بە کۆمۆنیست ناودەبەن، بەڵام خۆیان بە خۆپەرست دەزانن بۆ بەشداریکردنی ڕاستەقینە لە گۆڕینی جیهانی هاوچەرخدا. کۆمۆنیزمی لە پەراوێزی کۆمەڵگەدا کۆمۆنیزم نییە. وەستان لە ناو لە هێڵی یەکەمی بەرگریدا لە بەرامبەر هێرشی نێودەوڵەتی بۆرژوازی بۆ سەر ئامانجە ڕەواکانی ئینسان و دەسکەوتە کۆمەڵایەتییەکان تا ئێستا، کێشانی بەرەیەکی کرێکاری سۆسیالیستی نێودەوڵەتی لە دونیای پڕ لە گێژاوی ئەمڕۆدا و هەوڵدان بۆ سەرکەوتنی سۆسیالیزم، ئەمە مەرجی کۆمۆنیست بوونە لە جیهانی ئەمڕۆدا.

کاتێک لەم گۆشەنیگایەوە سەیری تەواوی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران دەکەم، وەک هێڵێکی ئاگادار لەو ئەرکانە و پابەندبوون بە گێڕانەوەی ئەم ڕۆڵە نایبینم. ئەم مەعریفە و ئامادەیی و توانایە تایبەتمەندی گشتی حزبی کۆمۆنیست نییە. حیزبی کۆمۆنیست لە فۆرمی ئێستای خۆیدا، تەنانەت ئەو ڕەوتە لە ناو خۆیدا کە ئاسۆی ئەو جۆرە پراکتیزە کۆمۆنیستییەی لە بەردەمیدا داناوە، سنووردار و دیاریکراو دەکات. جیابوونەوەی ئەمڕۆمان ڕێکارێکە بۆ پێکهێنانی ڕێزێکی کۆمۆنیستیە بە زووترین کات کە بتوانێت بەرەوپیری ئەرکەکانی ئەمڕۆ بڕوات

پرسیاری یەکەم کە پێویستە وەڵام بدرێتەوە ئەوەیە کە بۆ ناتوانرێت وەک پێویست مامەڵە لەگەڵ ململانێکانی کۆمۆنیزمی ئەمڕۆدا بکرێت لەگەڵ خودی ئەم حیزبە و لە چوارچێوەی ئەم حیزبەدا؟ بۆچوونی خۆم سەبارەت بە پێگەی مێژوویی حیزبی کۆمۆنیست و ئەو بەهایەی کە بە نزیکەی دە ساڵ چالاکییەکەیەوە لە کاتە جۆراوجۆرەکاندا دەیبەستمەوە ڕوون کردۆتەوە و هیوادارم بتوانم هەڵوێستی ئەم حیزبە لە مێژووی سۆسیالیزم هاوچەرخی ئێراندا هەڵسەنگێنم و کورتی بکەمەوە. لێرەدا لە وەڵامی ئەو پرسیارەی سەرەوەدا، دەمەوێت ئاماژە بە سنووردارکردنی ماددی و مێژوویی ئەم حیزبە لەم خاڵە تایبەتەدا بکەم.
سنوورداریە مێژووییەکانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران
یەکێک لەو ئارگیومێنتانەی کە لە ماوەی سێ ساڵی ڕابردوودا ئێمەی لە جیابوونەوە دوورخستەوە، بەهای مێژوویی و کۆمەڵایەتی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران و تۆمارە شانازییەکەی بوو. بەڵام مێژوو و مێژووی پراکتیکی حیزب، ئەوەندەی دەتوانێ سەرچاوەی هێز بێت، دەتوانێ ڕێگری بکات لە گونجانی حیزب لەگەڵ واقیع و پێداویستییەکانی کۆمۆنیزمی ئەمڕۆدا. پێشهاتە گەورەکانی دونیای ئەمڕۆ، کە ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە بوارەکانی چالاکیی کۆمۆنیستی و ئایندەی کۆمۆنیزمەوە هەیە، وا دەخوازێت کۆمۆنیستی ئەمڕۆ بیر لە ڕێکخستنی کۆمۆنیستی بکاتەوە لەو قۆناغەی کە ئەمڕۆ دەست پێدەکات، سەربەخۆ لە مێژووی چالاکییەکەی. تەنانەت ئەگەر حیزبی کۆمۆنیستی ئێران هیچ کام لەو پرسانەی نەبووایە کە دواتر باسی دەکەم، تەنانەت ئەگەر بزووتنەوەیەکی یەکگرتوو و بێ دوو دڵیش بووبێت، ئێمە وەک کۆمۆنیستەکان کە لە بەردەم واقیعە مێژوویسازدا ئەمڕۆ، دەبوو بڕیارمان لەسەر حیزبێتێک بدایە کە لەگەڵ پێداویستیەکانی خەباتی ئەمڕۆیە. حیزبی کۆمۆنیستی ئێران بەرهەمی مێژوویەکی دیاریکراو و هەندێک لە پێکگەیشتنی کۆمەڵایەتییە. ئەم حیزبە دەرئەنجامی مێژوویەکی دیاریکراوە. مۆری خەباتی فیکری و سیاسی قۆناغێکی دیاریکراوی لە وڵاتێکی دیاریکراویداپێوەیە. هەڵوێستی ئەم حیزبە بەرامبەر خۆی و لەوەش گرنگتر هەڵوێستی کۆمەڵگا بەرامبەری، مەیدانی چالاکیەکانی، جۆری هەڵسوڕاوانی سیاسی ئەم حیزبە، ئەولەویەت و سەرقاڵییەکانی، و بەکورتی کۆمەڵەی خەسڵەت و تایبەتمەندی فیکری و کرداریی و وێنە کۆمەڵایەتییەکانی ، لەلایەن بەم مێژووە و پابەند مەرجدار ئەبێت. بەڵام ئەو حزبایەتییەی کە کۆمۆنیزمی کرێکاری ئەمڕۆ پێویستی پێیەتی، دژایەتی ئەم دیاردە مێژووییە مەرجدار و قاڵبکراوەیە. ئەو حیزبە کۆمۆنیستییەی ئەمڕۆ دەیەوێت ڕۆڵ بگێڕێت، دەبێت لە ئەمڕۆوە ئیلهام وەربگرێت. پێویستە بە ڕەنگدانەوەی پێشهاتە مێژووییەکانی ئەمڕۆ و ئەرکەکانی ئەمڕۆی کۆمۆنیزم خۆی پێناسە بکات. کۆمۆنیزم وەک ڕەخنە و ئامانج و بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی هەمیشەییەو لەگەڵ قۆناغە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان ناگۆڕێت. بەڵام حزبایەتی کۆمۆنیستی و شێوازی ڕێکخستنی کە کۆمۆنیستەکان لە هەر قۆناغێکدا بزووتنەوەکەیانی پێ ئارایشت دەدەن. ڕاستەوخۆ کاریگەریی خاڵی گۆڕانە مێژووییەکان لەخۆدەگرێت. لەگەڵ حیزبێکدا کە لە قۆناغێکی دیاریکراودا لە خەباتی دژە لاداندا(ڕیژیڤیۆنزیم)دا لەدایک بووبێت یان لەخەباتی دژە پۆپۆلیستی لە وڵاتێکی دیاریکراودا پەیدابووبێت و بەو خەباتە لە قاڵب درابێت، ناکرێ بچیتە قۆناغێکەوە کە ئەم مەقولانە تێیایدا گرنگی مێژووی خۆیان لەدەست داوە. بۆیە ئەگەر ئێمە بەتەواوی لە پارتە سیاسییەکەمان، بە پێشهاتەکانی ئەم دواییەی جیهانیش ڕازی بووینایە، دەبوایە سەربەخۆ لە ناسنامەی حزبیی ئێستامان، کۆمۆنیستە کرێکارەکانی دیکەمان لە گۆشەو کەنارەکانی جیهان ئاگادار بکردایەتەوە و سەبارەت بەوەی کە دەبێ ئەمڕۆ چی بکرێت و حزبیەتی کۆمۆنیستی ئەمڕۆ لە جیهاندا بڕیاری نوێمان بدایە.
باسکردن لە پێویستی جیابوونەوە لەم ڕابردووە تایبەت و سنووردارە و پەیوەستکردنی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران بە مێژووی نێونەتەوەیی سۆسیالیزمی کرێکارییەوە، شتێکی تازە نییە. لە چەند ساڵی ڕابردوودا ئەمە یەکێک بووە لە تەوەرە سەرەکییەکانی پێناسەکردنی باسەکانی ڕەوتی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە حیزبی کۆمۆنیستدا. ئەوەی تازەیە و لانیکەم بۆ من تێزێکی سەرەکییە لە ڕوونکردنەوەی دابڕان لە حیزبی کۆمۆنیست، ئەوەیە کە مێژوو و سیمای دیاریکراوی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران، بەو هەموو شەرەف و وێنەکەی تا ئێستا یەوە ، چیتر نابێت ڕۆڵێکی دەست وپێگر دەگێڕن لە بەرامبەر بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری ئەمڕۆدا بەردەوامیی لەگەڵ مێژووی پێشووی حیزبدا، ئیتر خاڵی بەهێز نییە، بەڵکو پەیوەندییە بە ڕابردوو و بەربەستێکە بۆ ئامادەبوون بە هێزێکی تەواوەوە لە دیمەنەکانی خەباتی کۆمۆنیستی ئەمڕۆدا. ئەمەش بە مانای چاوپۆشیکردن لە دەستکەوتە بەنرخەکانی خەباتی تا ئێستا نییە. بەڵام مەرجی پشتبەستن بەم دەستکەوتانە لە بزووتنەوەی داهاتوودا، جیاکردنەوەیانە لەو چوارچێوە مێژوویی و تەشکیلاتییە تایبەتەی کە تێیدا دۆزراونەتەوە. ڕوونی تیۆری و سیاسی ئەم ساڵانە، توانا و ئەزموونە بەدەست هێنراوەکان، وێنەی کۆمەڵایەتی کۆمۆنیزمی ئێمە و نفوزی تاڕادەیەک بەرفراوانمان لە ئێران و ڕەنگە لە هەندێک وڵاتی دیکەدا، لە ڕێگەی مرۆڤی زیندوو و چالاکانی زیندووەوە دەگوازرێتەوە بۆ بزووتنەوەی نوێ. ئەوەی کە دەبێت بەجێی بهێڵین فۆرم و وێنەیەکی دیاریکراوی ڕێکخراوەییە کە تێیدا ئەم خاڵە بەهێزە بەدەست هاتووە و ئەمڕۆش زۆر زیاد لە پێویست بزمار ڕێژی کردنی ڕابردوو ، دەست و پێگرو و لەکەوتەیە. کۆمەڵگە لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا لە بەرامبەر واقیع و گرفتەکانی جیهانیدا حیزبەکەمان وەک کۆمۆنیزمی ڕێکخراو بناسێت. ئەم ناسنامەیە بەبێ دەستبەرداربوون لە ناسنامە سنووردارەکەی پێشوو بەدەست ناهێنرێت.

تایبەتمەندی هاوپەیمانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران
پێشتر زۆر باسی ئەم بابەتەم کردووە. حیزبی کۆمۆنیستی ئێران حیزبی مەیلێکی کۆمەڵایەتی یان کۆمەڵێک مەیلی فیکری و پراکتیکی یەک چینی کۆمەڵایەتی نییە. حیزبی کۆمۆنیستی ئێران وەسیلەیەکە بۆ چالاکی چەند مەیلی کۆمەڵایەتی و چینایەتی جیاواز و دەرئەنجامی چەندین مێژووی سیاسی جیاوازە. جێگای سەرەتایی سەرهەڵدانی ئەم حیزبە، وەک تەواوی چەپی ڕادیکاڵ لەم قۆناغەی دوایی لە ئێراندا، شۆڕشی ساڵی ١٣٥٧ و جووڵەی چینە کۆمەڵایەتییەکان بوو لەم شۆڕشەدا. زەمینە کۆمەڵایەتی و سەرەتاییەکانی ئەم چەپە ڕادیکاڵە بە جووڵەی ڕۆشنبیران و خوێندکارانی ناڕازی لە وڵاتێکی ژێردەستەدا پێکهاتبوو، کە ئاسۆی گەشەپێدانی ئابووری و نوێنەرایەتی لە پێکهاتەی سیاسی و بەهێزکردنی کولتووری نەتەوەیی و وەدیهاتنیان لەبەردەم خۆیاندا دانابوو ئەم ئاسۆیە پەیوەست بوو بە دیاریکردنی ئەرکەکانی خۆیان دەزانی لەگەڵ دەسەڵاتی ئیمپریالیستی ڕۆژئاوا و ئەمریکا و ڕژێمی ستەمکاری شاهانە. ئەم ناڕازیبوونە کۆمەڵایەتییە هۆکاری سەرهەڵدانی تەیفێک لە هێزە سیاسییەکان بوو، لە ترس لە بێگانە و نیوفۆبیای ئایینیەوە، بۆ ڕەوتی چەپگەرایی و نیمچە سۆسیالیستی، کە بە کردەوە لە بزووتنەوەیەکی گشتی دژە پاشایەتی-دژە ئەمریکیدا پێش شۆڕشی ساڵی ١٣٥٧ کۆبووەوە. سۆسیالیزمی ڕادیکاڵ کە شۆڕشی دەستپێکرد، لە ڕووی ناوەڕۆکەوە جگە لەم ناسیۆنالیزمە ڕیفۆرمخوازە زیاتری لەخۆ نەگرتبوو. شۆڕشی ئۆکتۆبەر و ڕەوایەتی گشتی مارکسیزم لەسەر ئاستی جیهان، نازناوی کۆمۆنیزم و مارکسیزمی بەسەر ڕەوتە ڕادیکاڵەکاندا سەپاند، لەوانە چەپی ڕادیکاڵی ئێران. ئەم ڕەوتە ئامانجە نەتەوەیی و ڕیفۆرمخوازیەکانیان بۆ مارکسیزم گەڕاندەوە و بەم شێوەیە خۆیان ڕوونکردەوە. لە سەردەمی شۆڕشدا، لە ژێر فشاری تیۆری مارکسیستی لە لایەک و بوونی پراکتیکی کرێکاران وەک ڕەوتێکی ڕادیکاڵ ئاراستەکراو بەرەو سۆسیالیزم لە لایەکی ترەوە، ئەم چەپە ڕادیکاڵە دابەش بوو. ڕەوتێکی هاوبەش لە پێکهاتنی حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا، بزووتنەوەی دژە پۆپۆلیستی و دژە پێداچوونەوەیە، کە بە ڕەخنەی ناسیۆنالیزم و ڕیفۆرمخوازی چەپی ڕۆشنبیر لە دەرونی ئەم تەیفەدا پێکهات. ڕەوتێکی مارکسیستی کە ژینگەی چالاکیی کۆمەڵایەتییەکەی هێشتا ژینگەی ناڕەزایەتی ناکرێکاری بوو و هێز و دەسەڵاتی خۆی لەم ژینگەیە وەرگرت. بەشێکی زۆر لە نەوەی یەکەمی هەڵسوڕاوانی حیزبی کۆمۆنیست نەک لە ژینگەی ناڕەزایەتی کرێکاری، بەڵکو لە هەڵوەشاندنەوەی گرووپە چەپە ڕادیکاڵە غەیرە کرێکارییەکانەوە هاتنەدەرەوە.

ئەم هێڵەی مارکسیزم دواتر گۆڕانکاری و دابەشبوونی بەسەردا هات، چ لە کۆمەڵگە و چ لەناو حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا. دواتر باسی ئەوە دەکەم، بەڵام پێویستە جەخت لەوە بکەمەوە کە هەندێک لە تایبەتمەندییە گشتییەکانی ئەم چەپە غەیرە کرێکارە، سەرەڕای هەموو ئەو پێشکەوتنە تیۆری و فیکریانەی تێیدا ڕوویدا، بۆ حزبی کۆمۆنیستی ئێران گوازرانەوە. گرنگترینی ئەو تایبەتمەندیانە، وەرگرتنی سۆسیالیزم و مارکسیزم بوو لەم پرۆسەیەدا. ئەم بزووتنەوەیە دەرئەنجامی گوشارەکانی مارکسیزم بوو لەسەر بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی ناسۆسیالیستی، هەربۆیە مارکسیزم و سۆسیالیزم لەلایەن ئەم بزووتنەوەیەوە وەک چوارچێوەیەکی فیکری و کۆمەڵێک پرەنسیپ قبوڵکران کە ئاسانکارییان بۆ بەدیهێنانی کۆمەڵایەتی ڕاستەقینە و دواجار ناسۆسیالیستی دەکرد پرسی ئەم بزووتنەوەیە. مارکسیزم ئامرازێک بوو بۆ بیرکردنەوە و دانانی ڕێبازێکی سیاسی بەرامبەر بە نیزامی ئیسلامی، ستەمکاری، شۆڕشی ئێران،دروستکردنی ڕێکخستن، کۆکردنەوەی هێز، ڕووخاندن، ئایین و هاوشێوەکانی. ئاسۆی سیاسی هێشتا ئاسۆیەکی نەتەوەیی و وڵاتی هە بوو، ئامانجی سیاسیش هەروا ڕیفۆرمخوازانە بوو. ئەم بزووتنەوەیە ئامادە نییە و ناتوانێت بەرگری لە سۆسیالیزم و مارکسیزم بکات لە ئاستێکی بەرفراواندا. لەو شوێنانەی کە پێویست بوو ئەم کارە بکرێت، لە مەودای ئەو قاڵب و فۆرمولانەی پێشتر پێشکەش کراون تێناپەڕێت. تایبەتمەندییەکی دیکەی ئەم بزووتنەوەیە سیمای ئەبستراکتی کرێکار و خەباتی کرێکارییە بۆی. ئەمە ژینگەیکی سروشتی نییە بۆ چالاکیی ئەم بزووتنەوەی کرێکارییە. توانای تایبەتی لەم ژینگەیەدا نییە و بە ئاسانی بەدەستی ناهێنێت. ئاراستەکردن بەرەو کرێکاری و خەباتی کرێکاری بە گوشاری تیۆری و لە ڕێگەی ڕاگەیاندنی دڵسۆزی بۆ مارکسیزمەوە بەسەر ئەم بزووتنەوەیەدا سەپێنراوە.
ڕیزێکی تری ناو حیزبی کۆمۆنیستی ناسیۆنالیزمی کوردییە. ئەگەر لە شۆڕشی ١٣٥٧دا ناسیونالیزمی چەپی سەراسەری بە توندی ڕەخنەی لێ گیرا، ئەوا ناسیۆنالیزمی چەپی کوردستان لە ژێر چەتری بزووتنەوەی جەماوەری چەکداریدا لە هەر ڕەخنەیەکی جددی ڕزگاری بوو و تەنانەت هاندرا و پیرۆز کرا. ئەم ناسیۆنالیزمە هاوشانی چەپی کوردستان دەچێتە ناو حزبی کۆمۆنیست. هەروەها تیۆری مارکسیستی و فۆرمەکانی دەربڕین لە ئاستی فەرمیدا قبوڵ دەکات و وەک ئامرازێک بۆ بەدیهێنانی دۆزی ناسۆسیالیستی خۆی سەیری حزبی کۆمۆنیست دەکات. مێژووی کۆمەڵایەتی ئەم ڕەوتە و بۆچوون و نەریتە کردەییەکانی، هەرچەندە لێکچوون و خاڵی هاوبەشی لەگەڵ چەپی ڕادیکاڵی جیهانی هەیە، بەڵام ئەوەندە سەربەخۆ و ناوازەیە کە ئەم بزووتنەوەیە دەکاتە ڕەوتێکی دیاریکراو لە حزبی کۆمۆنیسدا. ژینگەی کۆمەڵایەتی ئەم پرۆسەیە ناڕەزایەتی نەتەوەیی لە کوردستان و ڕۆشنبیرانی ناڕەزیە لە کۆمەڵگای کوردییدا.

و لە کۆتاییدا پێویستە ئاماژە بە ڕەوتی سۆسیالیزمی کرێکاری لە حیزبدا بکەین. بنەمای کۆمەڵایەتی ئەم ڕەوتە پێویست ناکات ڕوون بکرێتەوە. لە ئاستی فیکریدا ئەم ڕەوتە پشت بە بیرکردنەوەی سۆسیالیستی دەبەستێت، کە جیا لە مێژووی ئایدیا و ئامانجە سیاسییەکان لە ئێراندا، لە مارکسیزمدا نوێنەرایەتی و دەربڕینی هەیە. ئەم مەیلە بۆ بڵاوکردنەوە و پەلهاویشتنی ئەم بیرکردنەوە و بەرگریکردن شێلگیرن. لە ڕوانگەی پراکتیکییەوە ئەم ڕەوتە دەرئەنجامی چالاکبوونی کرێکارانە لە شۆڕشی ١٣٥٧ و جوڵەی کرێکاری لە قۆناغی دوای ئەوە و مەیلیان بۆ پەیوەست بوون بە حیزبی کۆمۆنیستی لە لایەک و درێژەدان بە ڕەخنەی سۆسیالیستی لەحزبی کۆمۆنیست و لەلایەن حزبی کۆمۆنیستەوە لە لایەکی ترەوە. گۆڕانی حیزب بۆ بزووتنەوەی کرێکاری، هاتنە ناوەوەی بەشێکی فراوانتری کرێکارانە بۆ ناو حیزب، یان پتەوبوونی پێوەندی حیزب لەگەڵ بازنە کرێکاریەکان، زەمینەی گەشەکردن و بەهێزبوونی ئەم ڕەوتە لە حیزبدا ڕەخساندووە. ئەم پرۆسەیە لە ساڵانی ڕابردوودا ڕووی گشتی حیزبی بەتایبەتی بەرامبەر چینی کرێکاری ئێرانی نیشان داوە و سەرچاوەی ئەو پێشوازییەشە کە حیزبی کۆمۆنیست لە نێو کرێکارانی ئێران و وڵاتانی ناوچەکەدا ڕووبەڕووی بووەتەوە.

پێویستە ئاماژە بەوە بکەین کە ئەگەرچی سۆسیالیزمی کرێکاری لە ژێر چەتری گشتی باسەکانی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە حیزبدا هاتۆتە پێشەوە، بەڵام ئەمە هێشتا بە مانای یەکگرتوویی تیۆری و پراکتیکی ئەم ڕەوتە لە دەوری ئەو بۆچوونانە نییە. لە ناخی مەیلی سۆسیالیزمی کرێکاری لە حیزبدا، مرۆڤ هێشتا کاریگەریی مەیلەکانی دیکە لە چینی کرێکاردا دەبینرێت، وەک ئانارکۆ-سەندیکالیزم و سەندیکاگەرایی چەپ. تەواو چاوەڕوان دەکرێت لە داهاتوودا شاهیدی مشتومڕی زیندوو بین لەناو ئەم بزووتنەوەیەدا لەسەر ئەم هێڵانە. بەڵام ئەوەی ئەم بزووتنەوەیە دەکاتە یەک بزووتنەوە و بە بڕوای من بنەمایەکی تۆکمە بۆ حزبێکی کۆمۆنیستی کرێکاری، هەمان بنەمای چینایەتی ئەم بزووتنەوەیە و پێگەی بەرچاوی سۆسیالیزمی کرێکارییە تێیدا. لە داهاتوودا ململانێکان لە چوارچێوەی ئەم ڕەوتەدا لە یەک چوارچێوەی چینایەتیدا ڕوودەدەن.

بوونی مەیلی جیاواز و بنەچەی چینایەتی مێژوویی جیاوازیان، سیمایەکی هاوپەیمانی و ئیفلیجکەری بە حیزبی کۆمۆنیست بەخشیوە. بوونی هێڵ و فراکسیۆن لە حیزبە کۆمۆنیستەکاندا شتێکی سروشتی و حەتمییە. بەڵام لەم حاڵەتە تایبەتەدا ئێمە بەرەوڕووی مەیلی سیاسی و ئاسۆی جیاوازی چینێک نین، بەڵکو ئاسۆ و مەیلی چینایەتی جیاواز. پڕۆسەی حەتمی بزووتنەوەی حیزبێکی لەو جۆرە، دابڕانی سیاسی و ڕێکخراوەیی بەشە پێکهێنەرەکانی ئەم بەرەیە.

ڕووداوە جیهانییەکانی ساڵانی ڕابردوو، مەیلە ناوخۆییەکانی حیزبیکۆمۆنیست زۆر لەیەکتر جیا کردۆتەوە. قەیرانی سۆسیالیزمی بۆرژوازی و داڕمانی بلۆکی ڕۆژهەڵات، وەک لە ڕاپۆرتی کۆنگرەی سێیەمدا جەختمان لەسەر کردەوە، گوشاری گشتی لەسەر کۆمۆنیزم و چینی کرێکار و لەسەر مارکسیزم بە گشتی زیاتر کردووە. نەک هەر ڕادیکالیزم، بە هەر جۆرێک بێت، لاواز بووە، بەڵکو فەزای ڕزگاری ڕادیکالیزمی ناکرێکاری لە فۆرمە سەپێنراوەکانی مارکسیزم ئاسانکاری بۆ کراوە. لە لایەکی ترەوە ئاسۆی جیاواز لە دژی ناسیۆنالیزم و گەشەسەندنی ئابووری نەتەوەیی و پەرلەمانتاریزم و چاکسازی سیاسی و ئیداری دانراوە. یەکگرتوویی فۆرماڵی ناوخۆی حیزب لاواز دەبێت و ڕێبازی کۆمەڵایەتی و سیاسی ڕەوتە جیاوازەکانی ناو حیزب لەیەکتر جیا دەبێتەوە. ئاسۆ بە تەواوی ناڕونە بۆ مەیلی چەپی توندڕەوی ناکرێکاری. لە دەرەوەی حیزب، ئەم ڕەوتە نە پاداشتی کۆمەڵایەتی هەیە و نە ژینگەیەکی هاندەرانەی بۆ چالاکیی هەیە. مارکسیزم بەخێرایی تایبەتمەندی خۆی بۆ ئەم ڕەوتە لەدەست دەدات و سەرەڕای ئەوەی ئەم ڕەوتە لە بیری مارکسیستی دەکشێتەوە و ڕوو لە ڕەخنەی ڕەنگاوڕەنگی مۆدێرن لە مارکسیزم دەکات، هێشتا لەژێر فشاری هێڵی فەرمی لە حیزبی کۆمۆنیستدا بێدەنگ دەکرێت و هیچ بەڵگەیەک نیشان نادات ، دەرئەنجام ئەم جارە لە شێوەی بێباکی سیاسی فراوان و نەبوونی تەواو لە مەیدانی بەرگریکردن لە مارکسیزم و کۆمۆنیزم خۆی نیشان دەدات. ڕەوتی ناسیۆنالیستی کورد، هاوشێوەی ناسیۆنالیزمی گەلانی سۆڤیەت، بە هیوای ڕێگای نوێ بۆ بەدیهێنانی ئامانجە کۆنەکانی لە پێچ و پەنا سیاسی و دیپلۆماسییەکانی زلهێزە بۆرژوازییەکان و گێژاوی ئێستادا، خەریکە زەبری هێز پەیدا دەکات. دەربڕینی دڵسۆزی ئەم بزووتنەوەیە بۆ کۆمۆنیزم و مارکسیزم و حیزبی کۆمۆنیستی کۆتایی دێت و ڕووبەڕووبوونەوەی ناسیۆنالیزم و سۆسیالیزم لە حیزبی کۆمۆنیستیدا زیاتر دەبێت. لە لایەکی دیکەوە ڕەوتی کۆمۆنیستی کرێکاری پێداگری لەسەر قوڵایی ناکۆکیەکان دەکات و هەوڵ دەدات بۆ پێکهێنانی ڕەوتی کۆمۆنیستی بەهێز کە خواست و توانای ئەوەی هەبێت کە ئەمڕۆ لە بەرامبەر شەپۆلی دژە کۆمۆنیزمدا بوەستێتەوە و ڕۆڵی هەبێت لە گێژاوی حەتمی ئەم دەیەدا ڕۆڵی بگێڕێت. ئەو پێشهاتە جیهانییانەی کە ئاسۆی ڕەوتەکانی تری ناو حیزبی کۆمۆنیستی کوێر کردووە، وایکردووە بزووتنەوەی مارکسی و سۆسیالیستی لە حیزبدا هەستیارتر بێت بەرامبەر بە بەپەلەیی و گرنگی ئەرکەکانی.

گومانی تێدا نییە کە پێویستە ئەم دێڕانە لەیەکتر جیابکرێنەوە. حزبی کۆمۆنیست چیتر ناتوانێت وەک بەرەی هاوپەیمانی کار بکات. ئەم پرۆسەی دابڕانە بەردەوام بووە و ڕۆیشتنی ئەمڕۆ لە حزبی کۆمۆنیست تەنها لە چوارچێوەی ئەم پرۆسەیەدا تێدەگەین.
کادرەکان و نەریتەکان
یەکێک لە دەرەنجامەکانی ئەم دۆخە تێگەیشتنە لە جیاوازییە سیاسی و فیکرییە قووڵەکان کە ئێمە لە بەشێکی زۆر لە کادیرە کۆنەکانی حیزب دوور دەخاتەوە. لەم وتووێژانەدا بۆ ئێمە ڕوون بووەوە و بۆ لایەنە بەرامبەرەکانیشمان پێم وایە کە هەیکەلی کادری حیزبی کۆمۆنیست لە هەڵسوڕاوان و بیرمەندانی بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی و نەریتێکی خەباتکارانەی یەکگرتوو پێک نایەت. وەک ئەندامێکی سەرکردایەتی و وەک کەسێک کە لە بنەڕەتدا هەڵوێست و ئاسۆی ئەم حزبەی لەم ساڵانەدا پێناسە و ڕوونکردۆتەوە، ئەو ڕاستییەی کە تەنیا ژمارەیەکی سنووردار لەوانەی کە حیزب لەسەر شانی ئەوان بنیات نراوە، هاوبەشی ئەو ئاسۆیانە و ئەم هەڵوێستەن بۆ من ، گومانی جددی لەسەر ئایندەی کاری سیاسی هاوبەشی لەگەڵ ئەو هاوڕێیانەدا دروست کردووە. لە پلینۆمی هەژدەهەمەوە، کە دوای ماوەیەک لە کشانەوە، ئەمجارە وەک ناوەندی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە سەری کاروبارەکان دانراین، ئەم جیاوازییە فیکری و سیاسییە لەگەڵ چینێک لە کادیرە باڵاکانی حیزب تایبەتتر و زیاتر بوو هەنگاو بە هەنگاو یەکلاکەرەوەتر. ئەگەرچی دژایەتی سیاسی کادرەکان بە ئاشکرا لە پەراوێزی ڕێکخراوەکاندا دەبینرێت، بێدەنگی یان پەسەندکردنی ئۆتۆماتیکی بۆچوونی ڕابەرایەتی لە لایەن کادیرەکانەوە میتۆدێکی باوی حزبی کۆمۆنیستە، بەڵام لە پشت ئەم ڕەزامەندییە فەرمییانە، دیارە خەڵک دەبینین بە ئاسۆ و ئەولەویەتە جیاوازەکانیەوە، و لە زۆر حاڵەتدا یەکتریان لەدەست دەدەن. دووپاتکردنەوە و بێدەنگیی فەرمی بەرامبەر بە بۆچوون و سیاسەتەکانی ڕابەرایەتی، وەرگێڕانی بۆ بێباکی، بەرەنگار بوونەوەی نەرێنی، دوودڵی سیاسی و پەراوێزخستن. ئەم تایبەتمەندییە لە کۆمیتەی ناوەندییەوە تا خوارەوە دەبینرێت. تەنانەت لە نێو زۆرێک لە کادرەکانیشدا کە بە ڕواڵەت بەردەوامن لە ڕاگەیاندنی ڕێککەوتنەکەیان لەگەڵ ئێمەدا، ئەو جۆش و خرۆش و خۆبەخۆییەی سیاسی و پراکتیکی کە تایبەتمەندییەکی سروشتی کۆمۆنیستێکە کە دان بە گرنگی ڕۆڵی خۆیدا دەنێت لەم قۆناغەدا و پەلە دەکات لە ڕۆڵی خۆیدا، بە دەگمەن بەرچاو دەکەوێت. چاوخشاندنێکی سادە بەو هاوڕێ کۆنانەی کە ئێمە ئەم حیزبەمان لەگەڵیان پێکهێنا، ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ئێمە بە باوەڕ و ئەولەویەتە سیاسییەکانمانەوە، نامۆین لەم حیزبەدا و پێویستە یەکڕیزی تەشکیلاتی خۆمان لەگەڵ زۆرێک لە کادری تەقلیدی لە ئاستی ناوەند و سەرەوەی ڕێکخراوەکاندا نوێ بکەینەوە .دوبارە خوێندنەوەی بۆ بکەینەوە
ڕێبازی کۆمەڵایەتی ئێمە بە ڕوونی لە زۆر کەس دابڕاوە کە تا ئەمڕۆ لەگەڵیان لە حزبی کۆمۆنیستدا بووین (یان جیابوونەوەکەی بە ڕوونی سەلمێنراوە) و بێدەنگی و پشتڕاستکردنەوەی فەرمی ئەمە ناشارێتەوە. ماوەی گەشبینی پێش کۆنگرەی دووەم تێپەڕی. ئەزموونی چەند ساڵی ڕابردوو دەریخستووە کە نیشاندەرێکی بنەڕەتی حوکمدانی کۆدەنگی ئەوەیە کە پرسیاری هاوبەش و ئەولەویەتی هاوبەش هەبێت. ڕێککەوتنی زارەکی و لەوەش خراپتر، بێدەنگی، کە دەکرێت وەک خواستی کەسێک بۆ ڕێککەوتن و ناکۆکی لێکبدرێتەوە، نیشاندەری هیچ شتێک نییە. پێویستە بزانین سەرقاڵی ڕاستەقینەی مرۆڤ چییە، گرنگی بە چی دەدات و لە چیدا بێباکە، چی دەیجوڵێنێت و لە کام قەڵا و بەرەدا ئامادەیە، بە غەریزە چی دەکات و هەرگیز فێری چی نابێت. لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا گەورەترین هێرشی ئایدیۆلۆژی و سیاسی بۆرژوازی بۆ سەر مارکسیزم و هەموو بیرێکی یەکسانیخوازانەی کرێکاران بەردەوام بووە. دەتوانن پێداچوونەوە بە ئەدەبیاتی هەمان قۆناغی حزبیکۆمۆنیستدابکەن و بزانن بەڕاستی ئەم دیاردەیە چ بەشێک و لەسەدی ڕابەرایەتی و کادیرانی ناوەندی حیزب بووە. لەوەش تاڵتر، دەبێت بزانین ئەگەر ناچار بکرایە، لە چ بەشێک و لەسەدی کادیرانی حیزبدا توانایی بابەتیی بەرگرییان لە مارکسیزم و سۆسیالیزم لە بەرامبەر ئەم هێرشەدا دەبوو. لەم قۆناغەدا بەشێک لە شاعیر و موزیکژەنی ئێرانیش بەریەککەوتنیان هەبووە، ناسیۆنالیزمی کوردیش لەرزۆک بووە، هەندێک حکومەت یاسای دژە پەنابەرییان دەرکردووە، هەندێک دۆستی کۆنیش سەرزەنشت کراوە بەهۆی نەدانی پارەی ئەندامێتی و دەتوانن کاریگەرییەکانی ئەمانەش لە ژیانی سیاسی زۆرێک لە هاوڕێیان بیبینن و بەراوردی بکەن. کێشه ی ئێمه له م حیزبه دا ته نیا گه ڕان به دوای وه ڵامدا نییه بۆ مه سه له ی تیۆری و کرده یی خه باتی چینایه تی، به ڵکو ڕاکێشینی سه رنجی کادیره ته قلیدییه کانی حیزب بۆ ئه و پرسانه. جیاوازی سەرقاڵی لەو ئەرکەی کە بۆ خۆمان دیاری دەکەین، لە پێوەرەکانی حوکمدانی پراکتیکی سیاسی و هاوشێوەکانیدا، بەڵگەی جیاوازییە بنەڕەتییەکانی نێوانمانە. دابڕان تاکە ڕێگای بنەڕەتییە بۆ وەڵامدانەوەی ئەم دۆخە.
پێم وایە ئەم ڕوونکردنەوانە بەسە بۆ ئەوەی زەروورەتی جیابوونەوە لە ڕیزەکانی دیکە لە حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا نیشان بدات. ئەمە باسی کۆنی ئێمە بووە. دۆخی ئەمڕۆی جیهان تیشک دەخاتە سەر بەپەلەیی ئەم دابڕانە. بەڵام فۆڕمی تایبەتی ئەم دابڕانە، واتە کشانەوەی من و هاوڕێیانی هاوفکرم لە حیزب بۆ پێکهێنانی حزبێکی سیاسی دیکە، دەرئەنجامی هەڵسەنگاندنێکی تایبەتترە بۆ ئەو ستراتیژییە جیاوازانەی کە دەکرا بۆ جێبەجێکردنی ئەم دابڕانە بگیرێنەبەر. لێرەدا پێویستە ئاماژە بە هۆکارەکانی هەڵبژاردنی ئەم شێوازە تایبەتەی جیابوونەوە بکەین، و هەندێک لایەنی پراکتیکی ئەم کردارە و وردەکارییەکانی بۆ کاتێکی تر بەجێدەهێڵم. پێویستم بەوەیە بۆ خوێنەرانی ناحیزبی ئەم نووسینە ڕوونبکەمەوە کە ئەم ڕوونکردنەوانە لە چەند مانگی ڕابردوودا بە شێوەی جۆراوجۆر لە شێوەی شریتدا بۆ هاوڕێیانی حزبی، وتارێک لە کۆنفرانسی فراکسیۆن کۆمۆنیزمی کرێکاری ، و لەڕونکردنەوە پلینۆمی بیستەمدا هاوڕێیانی ڕێکخستنەکان لێ ئاگادارکراوە.

١- پلانی پێشوومان سەبارەت بە جیاکردنەوەی هێڵە سیاسییەکانی ناو حزب لەسەر بنەمای پلاتفۆرمی ڕوون بە کردەوە نەهاتەدی و هیچ ئومێدێک بۆ کرانەوە لەو بوارەدا نەبوو چونکە لە ماوەی ڕابردوودا سەلمێندرا کە هێڵەکانی تر جیاوازی خۆیان هەیە، تەنانەت وەک تا ئەو جێگایەی سروشتی سیاسییەکەی ڕوونە، ئەوان ڕواڵەتێکی ڕێکخراوەیی و تەنانەت کەسی دەبەخشن و خۆیان لە ڕووبەڕووبوونەوەی سیاسی ئاشکرا بەدوور دەگرن. کۆتایی ئەم پرۆسەیە خۆش نەبوو. وردە وردە تا ئەو ڕادەیەی نەیارەکانمان لە حیزبدا ناچارن بوونی ناکۆکی لەگەڵ ئێمە لە هەڵوێست و هێڵی سیاسی خۆیان بشارنەوە، بە پێی بەرژەوەندییە سیاسییەکانیان، بە هەمان ڕادە، نوقم دەبن لە ناکۆکی و بیانوو بۆ ڕێکخراوەکان. تا زیاتر جیاوازی سیاسی ڕاستەقینە کەمتر دەربکەوێت، چڕبوونەوەی دەربڕینی ڕێکخراوەیی و تەنانەت کەسی لەسەر بنەمای جیاوازییە ناوخۆییەکانی حیزب زیاتر دەبێت. گفتوگۆ ناوخۆییەکانی ئەم دواییە سەبارەت بە شەڕی کەنداو و پێشهاتەکانی کوردستانی عێراق بێ هێچ گومانێک ئەمە دەسەلمێنن. پێدەچێت خۆبەستەملێکراوی ڕێکخراوەیی نیشاندان تایبەتمەندییەکی پراکتیکی زیاتری هەبێت بۆ نەیارەکانمان لەوەی لە پاڵ بۆچوونەکانیاندا بوەستین و دان بە بوونی جیاوازی سیاسیدا بنێین. ئەم پرۆسەیە بێهودەیی پلانی جیابوونەوەی هۆشیارانە و ئارەزومەندانەی هێڵە جیاوازەکان ئاشکرا دەکات.

٢- لە دۆخێکی وادا کۆنگرەی چوارەم لە گرێیەکی لەکارەکان نەکردوە. ئەگەری سیناریۆکانی کۆنگرەی چوارەم، پشتڕاستکردنەوەی تەقلیدی بۆچوونەکانمانە بە زۆرینەی یەکلاکەرەوەی کۆنگرە، ڕەنگە پیاهەڵپژانی زۆر لەسەر پرسە ڕێکخراوەییەکان لەلایەن ڕەوتی ناسیۆنالیستیی کورددا، و پاشان بانگەشەی هەڵبژاردن لە ڕاڕەوەکاندا بۆ ئەوەی چەند کەسێک لە هاوڕێ خوازراوەکانی ڕەوتی دیکە لە کۆمیتەی ناوەندیدا. نەک هەر دابەشبوونە سیاسییە ڕاستەقینەکان ڕوونتر نەدەبوونەوە، بەڵکو هەمان ڕادەی جیاوازییە سیاسییەکان کە سەرکردەکانی مەیلەکانی دیکە لە بازنەکانی دەوروبەریاندا دەریدەبڕن، بێدەنگ دەکرا. تا ئێستا ئەمە پراکتیکی هێڵەکانی تری ناو حیزب بووە. بە پێچەوانەی خواستی ئێمە، کۆنگرە بە دەربڕینی دڵسۆزی بەهێزی نەیاران بۆ بۆچوونەکانمان، تەنانەت بە ورەی ڕەخنەگرانەی چەند کەسێکی کەم لە بواری ڕێکخراوەکاندا، ژیانێکی نوێی بە وێنەی درۆی ڕیزبەندی سیاسی بەخشی.

٣- پێویستی دابڕانی سیاسی تەنها لەلایەن ئێمەوە وروژێندرا. بۆ هێڵەکانی تر و هەڵسوڕاوەکانیان لە ئاستە جیاوازەکاندا، لە کۆمیتەی ناوەندییەوە تا یەکە ناوخۆییەکان، پاراستنی یەکێتی ڕێکخراوەیی لەگەڵ بزووتنەوەکەمان تا ئەم خاڵە زۆر گرنگ بووە. چەپی ڕادیکالی تەقلیدی لە حیزبدا ئاڵایەکی سەربەخۆی نییە و ناتوانێت خۆی وەک بزووتنەوەیەکی ڕێکخراوەیی لە گۆڕەپانی کۆمەڵایەتیدا پێناسە بکات. ئەمەش بەشێکە لەو چەپانەی کە لەم قۆناغەدا ئاسۆ و پلانی کاری کۆمۆنیستی نییە و لەژێر فشاری دژە کۆمۆنیزمدا بە ناچاری لە باشترین حاڵەتدا ئەتۆمیزە دەکات. ڕەوتی ئەگەری زیاتری بزووتنەوەکەیان، وازهێنانە لە مارکسیزم وەک هەڵوێست و سۆسیالیزم وەک بزووتنەوەیەکی پراکتیکی. حیزبی کۆمۆنیست بۆ ئەم کۆمەڵە کادیرە وەسیلەیەکی گونجاوە بۆ پاراستنی شوناسی چەپ وەک کەسانی دیاریکراو و بەدەستهێنانی دەرفەتی هەڵبژاردنی تاکەکەسی سیاسی. بۆ ناسیۆنالیزمی کورد، هەڵبژاردنی جیابوونەوە پێویستی بە بوونی هەلومەرجی بابەتیی گونجاو هەیە لە بزووتنەوەی کوردستاندا، کە دەبێتە هۆی پێکهێنانی دەستبەجێی ڕێکخراوێکی ناسیونالیستی چەپ کە قەبارەی ڕێکخراوەیی بەرچاوی هەبێت. دابڕان لە حیزبی کۆمۆنیست بۆ ئەم ڕەوتە ناتوانێ بە پلەیەک دوورکەوتنەوە لە کۆمۆنیزم بە گشتی و چوونە ناو ڕادیکالیزمی نەتەوەیی لەگەڵدا بێت. تا ئەو مەرجە بابەتیانە نەبن، خوازراوترە لە حزبی کۆمۆنیستدا بمێنێتەوە و وێنەی خۆی وەک کادیری سیاسیی ڕێکخراو کە بەشدار بووە لە ڕوداوەکانی کوردستاندا. ئەمڕۆش دەرکەوتووە کە بوێری هێڵی ناسیۆنالیستی کورد لە حیزبی کۆمۆنیستدا پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ بزووتنەوەی ناسیۆنالیزمی کوردی لە ناوچەکەدا هەیە. کۆکردنەوەی گشتی ئەم دواییەی کۆمەڵگەی کوردستان و خستنەڕووی پرسی کورد لەسەر ئاستی جیهان، ئەم ڕەوەی بۆ ماوەیەک گەشبینی کرد و ڕێگەی دا “ماندوێتی پلینۆمی ١٦” تا ڕادەیەکی دیاریکراو لەبیر بکرێت. ئەمڕۆ پێدەچێت دیسان ئاسۆی جیابوونەوەی خۆبەخشانەی ئەم بزووتنەوەیە لە حیزب تاریک بووبێتەوە.

بەڵام مەیلەکانی تر جوداخوازییان ناوێت و چاویان لە خەتی ئێمە و بەتایبەت خۆمان وەک کەسانی دیاریکراو وەک تاکە بەدیلێکی ڕاستەقینە بۆ پاراستنی بناغەی ئەو حزبەی کە موڵک و ماڵی خۆی بۆ ئەوان هەیە. نەک هەر ئەمە، بەڵکو ئەوەش دەزانن کە داننان بە بوونی جیاوازی سیاسی لە دەستی ئێمەدا دەبێتە هۆی ئارگیومێنتێک بۆ داواکاری ڕەوای کشانەوەی ئەو ڕەوتە لە حیزب. ئەمە تێکەڵەیەک لە تیژترین هێرشی شەخسی سەرکردەکانی ئەم جەریانە بۆ سەر ئێمە و لە هەمان کاتدا ئەستوورترین سوێندخواردنی بۆچوونەکانمانە.
ڕۆیشتنمان لە حیزب بەشێوەیەکی سیاسی و پرەنسیپی ئەم بنبەستە دەشکێنێت. لە کۆتاییدا پێویستە ئەو بزووتنەوەیەی کە پێداگری لەسەر جیاوازییە سیاسییەکانی دەکات، پێشەنگی جیابوونەوە بگرێت. ئەمڕۆش ئەمە ڕوویدا.

٤- بیرۆکەی پاکسازی بیرۆکەیەک بووە کە بەردەوام لەلایەن لایەنگران و نەیارانی ئێمەوە لەم ماوەیەدا لەبەردەم ئێمەد دانراوە. یەکێکیان بەدوای ڕێگایەکدا دەگەڕێت بۆ دیاریکردنی ئەرکی حیزب، ئەوی دیکەشیان کردوویەتی بە پرسێک بۆ دەستپێکردنی ئارامکردنەوەی ڕێکخراوەیی. لە ژمارەی یەکەمی کۆمۆنیستی دوای پلینۆمی ١٨، گوتم پاکسازی هێڵی ئێمە و ئامرازی ئێمە نییە لەم ململانێیانەدا. ئێمە دابڕانێکی سیاسی و هۆشیارانەی هێڵەکانی ناوەوەی حیزبمان دەوێت. بێگومان ئەم لێدوانە نەیتوانی ڕێگری لە کۆمەڵێک کادیر بەتایبەتی لە نێو مەیلی میللی کورد بکات، بۆ ماوەی دوو ساڵ کە زەنگی هەر پۆستەچییەک وەک فەرمانی دەرکردن لە خەیاڵدا بخەینە بەرچاو و بەردەوام خۆڕاگریمان بخەینە بەر تاقیکردنەوە. بەڵام ئێمە بە دڵسۆزی ئەم هێڵە ماینەوە. لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بە چەند خاڵێک بکەم سەبارەت بە بێهودەیی و زیانبەخشی کۆتایی پێهێنانی ڕێکخراوەیی لەم دۆخە تایبەتەدا لە وەڵامی ئەو هاوڕێیانەی کە دەڵێن “ئەمە حزبی ئێمەیە، بۆچی ناڕۆن؟”

یەکەم: پاککردنەوەی مرۆڤەکان ناتوانێ هەمان دەرئەنجامی جوداخوازی سیاسی بەرهەم بهێنێت. جودایی سیاسی ئەرێنییە و نەرێنی نییە. هەرکەسێک لەسەر بنەمای بیروباوەڕی خۆی ڕێگای خۆی دەگرێتەبەر، هەربۆیە پاککردنەوەیەکی جددی و قووڵ دەبێتە پراکتیکی. کەرامەتی مرۆڤ و پێگەی یاسایی یەکسانیان لە کاتی جیابوونەوەدا دەپارێزرێت. جگە لەوەش ڕوونکردنەوەی مەیلی ئەرکەکانی داهاتوویان لە ستاتۆی ڕێکخراوە سەربەخۆکانیاندا لەکاتی سنووردارکردنی سیاسیدا پشکنینی بۆ دەکرێت و پچڕانێکی سیاسیی بنەڕەتیتر لە نەریتی هێڵەکانی دیکەوە ڕوودەدات. لە لایەکی دیکەوە پاڵاوتنی تاکەکەسی، تەنانەت ئەگەر لەسەر بنەمای سەربەخۆیی ڕاگەیەندراوی مرۆڤەکان بە دێڕی تایبەت و نووسراوەوە بێت، هێشتا بە حوکمدانی بابەتیی و پێوەری ئارەزوومەندانە ئالودە دەبێت. بەم شێوەیە خەڵک زەلیل دەکرێن. ئه گەر له دەرەوەی حیزب ئاسۆی چالاکی له به رده میاندا نەبینن، کەلەم حاڵه ته دا زۆر ڕاسته ، کەش و هەوای دووڕوویی و خۆشکاندنەوە گه شه ده بێت. کۆتای پێهێنانێکی لەو شێوەیە جێ پەنجەی خۆی لەسەر هەستی ڕاستودروستی ئەو کەسانە بەجێدەهێڵێت کە دەمێننەوە. پاڵاوتنی تاک، لەم حاڵەتە ڕوونەدا کە نەک تەنها تاکەکان بەڵکو لە بنەڕەتدا نەریت و بیروباوەڕ و تێڕوانینی سیاسی جیاواز ڕووبەڕوو دەبنەوە، ئەم کەموکوڕییە بنەڕەتییەی هەیە کە تەنها لە تاکەکاندا بەدوای ئەمانەدا دەگەڕێت و سیمای کۆمەڵایەتی ئەو ڕووبەڕووبوونەوانە پشتگوێ دەخات. تەنیا دابەشبوون و دابڕانی سیاسیی بیرلێکراوە و هۆشیارانە دەتوانن گواستنەوەی ڕاستەقینە لە نەریتێکی خەباتگێڕییەوە بۆ نەریتێکی دیکە بکەنە مومکین.

دووەم: کۆتایی پێهێنان و ڕەواوی و ناڕەوایی دەبێتە بەشێک لە مێژووی ڕاستەقینەی ئەو حزبەی کە دەمێنێتەوە. ئەمەش لە کەشوهەوای دژە کۆمۆنیزمی ئەمڕۆدا، کە بازاڕێکی فراوانی بۆ کۆمۆنیزمی ڕێکخراو هەیە، زۆر زیانبەخشە. ئەو حیزبەی لەم کۆتایی پێهێنان سەرهەڵدەدات دەبێت خۆی بۆ ماوەیەکی دوورودرێژ ئامادە بکات بۆ وەڵامدانەوەی ئەو تۆمەتانەی کە لە هەموو لایەکەوە فڕێدراونەتە سەری، بۆ ئەو شێواندنە گەورانەی کە لەسەر بنەمای ئەمە لە مێژوو و ناسنامەی سیاسی خۆیدا دەکرێت و بە بۆچوونی منیش دەیکات بە ئاسانی لەم قۆناغە ڕزگارت نەبێت. بەداخەوە پرۆسەی شێواندنی مێژووی ئەم حیزبە لە گۆشەوکەنارەوە لەم دواییانەدا لە ئاستە باڵاکانی خودی ئەم حیزبەوە دەستی پێکردووە. ئەو ڕاستییەی کە گوایە هەستی پێدەکەین سەبارەت بەم پاککردنەوەیە بەس نییە. جیهانی بۆرژوازی لە دەرەوە سەرمایەگوزاری لەم ڕوداوە دەکات. ئەمە ئەو جیهانەیە کە لە بەر چاوی ئێمەدایە، لە دەمی کۆمەڵێک ڕۆژنامەنووسی تازەپێگەیشتووەوە، لینین کە دیلێتی گەلانی ڕووسیای تزاری هەڵوەشاندەوە، بە ستەمکاری نەتەوەیی دەزانێت و خەڵک بەقەبارەیەکی گەورە خەریکی بە باوەڕکردنن بەم شتە. ئەو نامیلکانەی کە حیزب بڕیارە دواتر بینووسێت و لە وەڵامی پاکتاوکردنەکان و شێواندنەکانی ماسمیدیای بۆرژوازی و مێژوونووسە ساختەکانیدا، ڕوون دەکاتەوە، تەنانەت ناتوانن وەڵامی گۆشەیەکی ئەم ئاماژە گشتییە بدەنەوە. من واز لە بەفیڕۆدانی ئەو وزەیەی دەهێنم کە دەبێ لە نووسینی ئەو جۆرە بەرگریانە لە حیزبی سەرفبکرێت.

سێیەم: ئەگەر من بەشێکی زۆر لە کادیرە کۆنەکان و تەنانەت دامەزرێنەرانی ئەم حیزبە پاک بکەمەوە کە هێشتا هەندێکیان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە خودی ونبووی خۆیان لە باسەکانی کۆمۆنیزمی کرێکاریدا دۆزیوەتەوە، ئەوا حەزی شەخسیی من ئەوە دەبێت کە خۆم بچم. ئەم هەڤاڵانە جێگای منیان لە دونیادا لەدەست نەداوە. هێزی شۆڕشگێڕی سەرەکی کە من بەدوایدا دەگەڕێم لە دەرەوەی ئەم حیزبەیە. زۆربەی ئەو مارکسیستە بەسۆز و بەتوانایانەی کە دەبێ لە بەردەم ئەم شۆڕشە چینایەتییە بوەستن، دەبێ لە دەرەوەی ئەم حیزبە بدۆزرێنەوە. پاککردنەوەی ئەرێنی و دوورکەوتنەوە و کۆکردنەوەی کەسانی هاوفکردا ڕێگەیەکی پرەنسیپیتر و کەمتر قورستر و ڕاستەوخۆترە بۆ ئەو ئامانجەی کە من بەدوایدا دەگەڕێم.
به ڵام میتۆدی پاککردنه وه ڕێگه یه ک نییه به ڵکو تەڵەیه لەبەردەمماندا و سەرمایه بۆ نەیارانی کۆمۆنیزم و ڕێکخستنی کۆمۆنیستی له کۆمه ڵگادا دابین ده کات.

٥- دەوترێت ئەمە حزبی ئێمەیە و نابێ چاوپۆشی لە ئیعتبار و کاریگەری و ئیمکاناتەکانی بکەیت. منیش پێم وایە ئەمە حزبی ئێمەیە. بەڵام کۆمەڵگاش ئەمە دەزانێت. کاریگەری و ئیعتباری ئەم حیزبە لە ئاسمانەوە نەهاتووە. دەرئەنجامی کاری مرۆڤە کۆمۆنیستەکان و ڕێبازێکی سیاسی دیاریکراوە. ئه م حیزبه له سەر مۆدێلی کۆمۆنیزمی ئێمه خۆی به کۆمه ڵگا ناساند و له چینی کرێکاردا ئیعتباری به ده ستهێنا. وە بە بۆچوونی من ئەگەر ڕواڵەتی یاسایی مەسەلەکە ئەوە بێت کە ئێمە لە حیزب دەڕۆین، واقیعی کۆمەڵایەتی و سیاسی ئەم ڕووداوە ئەوەیە کە ئەوەی لەمەودوا خۆی بە حزبی کۆمۆنیست ناودەبات، ئەو کەسەیە کە ئێمەی بەجێهێشتووە. وە ئەم ڕۆشتنە زۆر لەمەوبەر دەستی پێکردبوو. بۆ هەر چاودێرێکی حزبی کۆمۆنیست، هیچ پرسیارێکی جددی نییە کە حزبی داهاتوومان لە کوێی کۆمەڵگادا دەوەستێت و چی دەڵێت و چی دەکات. ئەگەر لەدەرەوەی ئێمە هیچ ناڕوونییەک هەبێت ئەوە حزبی ئێستا لە کوێ دەبێت دوای ئەوەی ئێمە ڕۆیشتن. ئێمە ناتوانین زیاتر لەوەی ئێمە و هێڵەکەمان لە کۆمەڵگادا هەیەتی کریدت لەگەڵ خۆماندا ببەین و بە وازهێنان لە حیزب ئەو کاریگەری و کریدتەش ڕادەستی کەس ناکەین. کۆمەڵگای دەرەوەی ئێمە، لە کرێکارانی ئاشنای حیزب و گرووپە سیاسییە چەپەکانەوە تا دەگاتە حیزبە بۆرژوازییەکان و چاودێرانی سیاسی، لەگەڵ ئەوەشدا بە شێوەیەکی بابەتیانەتر لە ئێمە و حیزبی کۆمۆنیست دەڕوانن و حەتمەن، بە پێچەوانەی هەندێک هاوڕێ کە بە نکوڵیکردنی سەرسەختانە لە شتەکان بۆ ڕازی کردنی دڵی خۆیان بە کافی دەزانن، لەگەڵ واقیعەکانی بوونی سیاسی حزبی داهاتوودا ڕووبەڕووبوونەوە. بۆیە من بچوکترین خەمی لەدەستدانی کاریگەری و دەسەڵاتی سیاسیم نییە. دەزانم ناوەندە بۆرژوازی و وردەبورژوازیە ئێرانی و غەیرە ئێرانی بە کان ڕێک ڕۆیشتنی ئێمە بە ڕۆیشتنی “کەلەڕەقە” مارکسیستی و “یەکلایەنە ڕوانینی” کرێکاری حزبی کۆمۆنیست دەزانن و هەوڵ دەدەن حیزبی داهاتوومان گۆشەگیر بکەن و بیکەنە ئەو حزبەی کە ماوەتەوە خۆشەویست بکەن. بەڵام ئەمە خاڵی بەهێزی ئێمەیە و دەبێتە فاکتەرێک بۆ فراوانکردنی کاریگەریمان لە چینی کرێکار و بزووتنەوەی سۆسیالیستیدا.

پرسی ئیمکاناتی حیزب بەتەواوی یاساییە. بە بڕوای من کەسێک کە لە حیزبی کۆمۆنیست دەربچێت، لەڕوی یاساییەوە ناتوانێ داخوازییەکی سەبارەت بە ئیماکاناتەکانی ئەم حیزبە هەبێت. بێگومان لە دەرەوەی لایەنی یاسایی، لایەنێکی پرەنسیپی و سیاسی هەیە. بەڵام داننان بە مافی سیاسی ئەو کەسانەی کە جیا دەبنەوە، بە تەواوی پەیوەستە بە خودی حزبی کۆمۆنیستەوە. لە ڕوانگەی یاساییەوە، بە تەواوی ئازادە لە دانپێدانانی فەرمی بەم مافە یان نا. من بە وەک خۆم نەک هەر ئەوە دەزانم کە هەموو ئەو ئیمکاناتانەی کە هەن هی حزبی کۆمۆنیستن و هیچ داواکارییەکم لەو بارەیەوە نەکردووە، بەڵکو لە ڕوانگەی سیاسییەوە پێموایە پاراستنی تەواوی ئەو ئیمکاناتانە بە قازانجی حزبی نوێ دەبێت . ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە هەڵبژاردنی سیاسی ڕاستەقینەیە بۆ هەڵسوڕاوانی حزبی گونجاوتر بکات. هەرکەسێک دەیەوێت بچێتە ناو حزبەکەمانەوە پێویستە ئاگاداری سنوورداربوونی پێویستیەکانمان بێت و خۆی بۆ ماوەیەک لە هەوڵدان بۆ دروستکردنی سەرەتاییترین پێویستیەکان بۆ ئەم حیزبە ئامادەبکات. تەنها لە یەک حاڵەتدا داواکارییەکمان بۆ پێویستییەکانی حیزب کرد، ئەویش پەیوەندی بە دابینکردنی پێداویستییەکانی ژیانی کورتخایەن و بەرگریی ئەو هاوڕێیانەی لە ئۆردوگاکانی کۆمەڵە جێگیرکراون کە لە حزبی کۆمۆنیست دابڕاون. پێشنیاری ئەم داواکاریەش پێویست بوو چونکە لەم حاڵەتە تایبەتەدا بەهۆی هەلومەرجی تایبەتی کار و ژیانی ئەو هاوڕێیانە، هیچ ئەگەرێک نییە بۆ توانای هەبوونیان لە کورتخایەندا.

٦- جیابونەوەی ئەمڕۆ دووکەرت بوونی حزبی کۆمۆنیست نییە. هەروەک چۆن بە شێوەی جۆراوجۆر و لە پلینۆمی بیستەمدا وتم، لە ڕوونکردنەوەی ڕەسمی هۆکاری جیابوونەوەمدا، جیابوونەوەم جیابوونەوەیەکی تاکەکەسییە لە حیزبی کۆمۆنیستی ئێران بە مەبەستی پێکهێنانی حیزبێکی کرێکاریی کۆمۆنیستی. بانگەوازی جیابوونەوەم بە هیچ کام لە ئەندامان و هەڵسوڕاوانی حیزبی کۆمۆنیست نەداوە و نایدەم، هەروەها هانی هیچ کەسێکم نەداوە و نادەم بۆ جیابوونەوە لەو حیزبە. هەر لە سەرەتای گەیشتن بەم بڕیارە، بە هاوڕێیانی حیزبی خۆم و بە هاوڕێیانی مەکتەبی سیاسیم ڕاگەیاند کە بڕیارەکەی من کۆتاییە و دەتوانن خۆیان بڕیاری تاکەکەسی یان بەکۆمەڵ سەبارەت بەو کارە بدەن. لەم ماوەیەدا تەنانەت یەک هەنگاویشم نەناوە بۆ ئەوەی کەس ڕازی بکەم کە یاوەریم بکات لەم بزووتنەوەیەدا، تەنانەت خۆم لە هەر گفتوگۆیەک لەگەڵ هاوڕێ کۆن و نزیکەکانم کە گومانێکی وا بەجێبهێڵێت، خۆم بەدوور گرتووە. لە کۆنفرانسی فراکسیۆنەکەدا جەختم لەوە کردەوە کە کارەکەم بە مانای بانگەوازکردن نییە بۆ دابەشبوونی فراکسیۆن و بڕیار نییە حزبێکی نوێ لەلایەن فراکسیۆنەوە پێکبهێنرێت. من وەک خۆم تەنیا پێشوازی لە هاوڕێی ئەو کەسانە دەکەم کە دەیانەوێت سەربەخۆ لە هاندان و لەسەر بنەمای زانینی خۆیان لە واقیعە سیاسییەکانی حیزب و جیهانی ئەمڕۆ ئەم ڕێگایە هەڵبژێرن. من هیچ ئیدیعایەکم لەسەر میراتی سیاسی و ماددی حزبی کۆمۆنیست نییە، شانازی بەو کارانە دەکەم کە لە حزبی کۆمۆنیستدا کردوومانە و دان بە مافی ئەو کەسانەدا دەنێم کە دەیانەوێت لە دوای ئێمە لە حیزبدا بمێننەوە و بەم ناوەوە کار بکەن. بۆ من ئەم هەڵوێستە لە پێویستی و خۆبەزلزانینی ئەخلاقی نییە. بەڵکو لەبەر ئەوەیە کە ئاسانکاری بۆ پێکهێنانی حیزبی داهاتوو دەکات لە ژینگەیەکی سیاسیدا کە لەسەر بنەمای پرەنسیپەکان دامەزراوە و شوناسێکی سیاسی شەفافتری پێدەبەخشێت.

لە هەمان کاتدا گومانم نییە کە ڕاگەیاندنی جیابوونەوەم لەگەڵ گۆڕانی بنەڕەتی لە حیزبی کۆمۆنیست دەبێت و نەک هەر کەسە هاوبیرەکانم لەم حیزبەدا ئەم حیزبە لەگەڵ مندا جێدەهێڵن، بەڵکو بۆ مەودای بەرفراوانتر لە گومانی جددی سەبارەت بە یەکڕیزی و ئایندەی حیزبی کۆمۆنیستی.ئێران و توانای سەرکردەکانی داهاتووی لە ڕێنوێنی و بەڕێوەبردنی کاروباری حیزب. بۆیەکۆمیتەی ناوەندیی حیزب و بەدوای پلینۆمدا، سەرجەم ڕێکخراوەکانم ئاگادار کردەوە، بۆ ئەوەی هەمووان کاتی پێویستیان هەبێت بیر لە هەڵبژاردەی سیاسی بکەنەوە و خۆیان بۆ ئەرکە کردەییەکانی داهاتوو ئامادە بکەن. بەم شێوەیە ئێمە ئامادەیی خۆمان ڕاگەیاند بۆ کارکردن لە قۆناغێکی ئینتقالیدا، تا پلینۆمی بیست و یەکەم، و ڕێکخستنی جیابوونەوەیەکی ڕێک و پێک بە کولتوورێکی سیاسی هاوتەریب لەگەڵ بنەما کۆمۆنیستییەکان.
٧- چەند هەفتەیەک پێش پلینۆمی بیستەمی کۆمیتەی ناوەندی، دەقی نووسراوی ڕاگەیاندنی دەستلەکارکێشانەوەی نزیک ڕوودانم دا بە حیزب تا لە پلینۆمدا باسی لێوە بکرێت. هەروەها ئەندامانی کۆمیتەی ناوەندی حیزبم لە بڕیارەکەم ئاگادار کردەوە. لە پلینۆمەکەدا بە کورتی باسم لە هۆکارەکانی دەستلەکارکێشانەوەم کرد. لە لایەن هاوڕێیانی ئێستاوە هیچ دژە باس و پرسیار و سەرنجێک لەسەر ئەم بڕیارە نەهاتە ئاراوە. لە وەڵامی پرسیاری یەکێک لە هاوڕێیاندا هەریەک لە ئامادەبووان بە کورتی کاردانەوەی خۆیان بەرامبەر بەم بابەتە ڕاگەیاند. من و هاوڕێیانی تری مەکتەبی سیاسی هێشتا تا پلینۆمی بیست و یەکەم، کە بە فەرمی لە حیزب دەکشێینەوە، خۆمان بۆ ئەم دەستەیە کاندید دەکرد و وەک لە ڕاپۆرتی کۆتایی پلینۆمدا هاتووە، دوو کەسمان بە کۆی دەنگ و دوو کەسمان بە ١١ دەنگ دەنگمان دا. ئێمە لە ١٥ دەنگی یەکلاکەرەوەی ئێستا هەڵبژێردراینەوە بۆ مەکتەبی سیاسی. ئامانجی مانەوەمان لە مەکتەبی سیاسی سەرەتا ئەوە بوو کە بە ڕوونی ئەوە بڵێین کە کشانەوەی ئێمە لە حیزب بە هۆی هیچ فشارێکی ڕێکخراوەیی هێڵەکانی دیکەی ناو حیزب یان بوونی قەیرانی سەرکردایەتی لە حیزبی کۆمۆنیسدا نییە، بەڵکو جیابوونەوەیەکی سیاسیی دڵخوازانەیە. دووەم: با گەرەنتی ئەوە بدەین کە پڕۆسەی دابڕانی تەشکیلاتی لە حیزبدا، وەک ئەوەی شایستەی حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانە، بە شێوەیەکی پرەنسیپی و ڕێکوپێک بەرەوپێش دەچێت و هەرجۆرە پشێوییەک ، کە نەک تەنیا زیانی سیاسی بە هەموو ئێمە دەگەیەنێت کە ئەمڕۆ لەحزبی کۆمۆنیستیدا چالاکین ، بەڵکو دەتوانێت ببێتە هۆی زیان و لێدانی ماددی بە حزبە. ڕونەدات.
سێیەم: با چاودێری ڕەنگدانەوەی پرسەکانی ئەم دابڕانە لە ئۆرگانەکانی حیزبدا بکەین و ڕێگری لە شێواندنی وێنەی سیاسی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران لەو نەریتە دواکەوتووانە بکەین کە بە ناچاری لەم جۆرە هەلومەرجەدا بوار بۆ گەشەکردن دەدۆزنەوە. و لە کۆتاییدا، چوارەم، ئێمە پێمان وابوو تا ئەو کاتەی حزبی کۆمۆنیست بەو پێکهاتەیەی ئێستایەوە بوونی هەیە و خۆمان بە هەڵسوڕاوی ئەو دەزانین، پێویستە وتەبێژە سیاسییەکانی ئەو هێڵە کە تا ئەمڕۆ هێڵی فەرمی حزبی کۆمۆنیست بووە، نوێنەرایەتی ئەم حیزبە بکەن لە ڕووی سیاسییەوە و سەرکردایەتی حیزب لە دەستی باڵی چەپدا دەمێنێتەوە. لە پلینۆمی بیست و یەکەمدا، دوای خستنەڕووی ڕاپۆرتی ڕێوشوێنەکانی قۆناغی ئینتقالی، بە فەرمی لە حیزب دەکشێینەوە و بەرپرسیارێتی چالاکییەکانی حزبی کۆمۆنیست ڕادەستی ئەوهاوڕێیانەی لە کۆمیتەی ناوەندیدا مانەوە دەکەین.

پێکهێنانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران لە کۆتایی بیست و یەکەمین پلینۆمی کۆمیتەی ناوەندی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران ڕادەگەیەنرێت. دەزانم ڕاستتر دەبێت ئەگەر لە پلاتفۆرمێکی جیاوە ڕوونکردنەوەیەکی زیاتر لەسەر حیزبە نوێیەکە بدەم، هەروەها بۆچوونی خۆم سەبارەت بە چارەنووسی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران دوای کشانەوەی ئێمە و شێوازی مامەڵەکردنمان لەگەڵیدا بدەم.

جیابونەوەمان تاکە ڕێگای گەیشتن بە ئامانجی سەربەخۆیی و سیاسەتی کۆمۆنیزمی کرێکاری و حیزبێکی کۆمۆنیستی کرێکاری یەکگرتوو نەبوو. دەکرا چەند ساڵێکی تر لەسەری ئەم حیزبەدا بیت، موناقەشەی بکەیت، بنووسێت، بڕیاردەربکەیت، “ناڕوونی لابەریت”، “فێر بکەیت”، بزووتنەوەی سۆسیالیستی و کرێکاری لە حیزبدا بەهێز بکەیت، مەیلەکانی دیکەی گۆشەگیر بکەیت، پاک بکەیتەوە و شتی تر. ڕەنگە لە کۆتاییدا سەرکەوتوو بین. بەڵام کێشەکە هەمان “چەند ساڵێک”ە. ئێمە ئەم ساڵانەمان نییە. لە وەڵامی ئەوانەی سبەی لێمان دەپرسن، لە ساڵانی تاریکدا چیتان کرد کە کۆمۆنیزم و لەگەڵیدا کەرامەتی ئنسانیان خستبووە بەر هێرش، لەو ساڵانەی کە کرێکار بوون دیسان بە مانای بێبەشبوون و زەلیل بوون دەناسان چیتان کرد، ناتوانین وەڵام بدەینەوە، ” بڵێین ئێمە سەرقاڵی “. چاکسازی بووین لە حزبەکەماندا”. جیهان بە هەموو فراوانییەکەیەوە ئامادەیە پێشوازی لەو کۆمۆنیزمە ئیرادەدار و ڕۆشنگەرە بکات کە دەیەوێت ئەمڕۆ سەرلەنوێ دەستپێبکاتەوە.

مەنسور حیکمەت


کۆمۆنیست، ئۆرگانی ناوەندی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران، ژمارە ٦٣، مهرماە ١٣٧٠
بەشێک لەم نووسینە لە ژمارەی یەکەمی ڕۆژنامەی ئینتەرناشناڵ، ئۆرگانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران، ژمارە یەک، اسفند ١٣٧٠ چاپکرایەوە.
هەروەها ئەم بابەتە لە بەرگی حەوتەمی کۆمەڵە بەرهەمەکانی مەنسوور حیکمەت لاپەڕە ٣١٥ تا ٣٤٠ بڵاوکراوەتەوە. بڵاوکراوەکانی دامەزراوەی مەنسوور حیکمەت، چاپی یەکەم، حوزەیرانی ٢٠٠٣، سوید
ISBN: 91-970866-8-1

hekmat.public-archive.net #2180fa.html




سمکۆ محەمەد لە تەوەرەی (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان).. دیمانە: ئاودیر نەسرەدین.. بەشی سێیەم و کۆتایی

بەشی سێیەم
كورد پێویستی بە سیستمێكی عەلمانی و دادپەروەر هەیە. نەك دیموكراسی

لەم دیمانەیەدا سمكۆ محەمەد نوسەر و رۆژنامەنووس كە بەشداری تەوەری (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان)ی كردووە، باس لە سایكۆلۆژیای هێز و قەوارە سیاسیەكانی كوردستان و كەیسەكانی هاوشێوەی كورد لە دنیادا دەكات، رۆڵی وڵاتانی زلهێز لە یەكلاییكردنەوەی ئەم پرسانە روندەكاتەوە و هاوكات ئاماژە بە شوناسی نەتەوەیی و پرسی زمان دەكات و ئەمەش بە كارتێكی لاواز بۆ داواكردنی سەربەخۆ بوون ناو دەبات، سمكۆ محەمەد بۆچوونی وایە كە خەباتی مەدەنی بەوردبینی و هێمنی و دان بەخۆداگرتن دەكرێت، بەڵام كورد بەخەسڵەت خاوەنی ئەم سایكۆلۆژیایە نییە، هەر لە درێژەی ئەم دیمانەیەدا سمكۆ بیركردنەوە لە لەگۆڕینی بەرەی خەبات لە كوردستانەوە بۆ ناوەندەكان هەڵدەسەنگێنێت و گرنگی خاوەندارییەتیكردنی سیستمێكی نمونەیی بۆ دۆزی كورد روندەكاتەوە.
ديمانة: ئاودير نةسرةدين
خەباتی مەدەنی بەوردبینی، هێمنی و دان بەخۆداگرتن دەكرێت، كورد بەخەسڵەت خاوەنی ئەم سایكۆلۆژیایە نییە
پێویستیمان بەسیستمێكی عەلمانی و دادپەروەری هەیە نەك دیموكراسی، چونكە دیموكراسی چەمكێكی زۆر شمولیە و پێناسەیەكی تەواوی نییە
كورد ناتوانێ لەچەقی سەنتەری دەسەڵات نزیك بێتەوە و رەگوڕیشە دابكوتێت و جەنگەكە لەكەناری خۆیەوە بگوازێتەوە بۆ سەنتەر، دیسان دووبارەی دەكەمەوە، ئەمە گرێدراوە بە ستراتیژی قوڵەوە كە كوردەكان هەڵگری ئەم عەقڵیەتە نین
ئەگەر كورد خۆی خاوەنی سیستمی نموونەیی خۆی بوو لەگەڵ دونیای هاوچەرخ و جێگەی خۆی كردەوە، ئەوكات لەلایەن هێز و دەوڵەتانی زلهێزەوە كەیسەكەی لەبەرچاو دەگیرێت و رەنگە قەبوڵ بكرێت.
بیركردنەوە لەگۆڕینی بەرەی جەنگ لەگۆڕەپانی كوردستانەوە بۆ گۆڕەپانێكی تری دوژمن، ئەم بیركردنەوەیە لەلای كورد لەمێژە رەتكراوەتەوە.

لەگەڵ نزیكبوونەوە لە سەد ساڵەی لۆزان باس لە هەڵوەشاندنەوەی دەكرێت، بەتایەبتی لەلایەن توركیاوە، ئەمەش بەمانای داگیركردنەوەی رۆژئاوای كوردستان و باشووری كوردستان لێكدەدرێتەوە. ئایا كورد لەبەردەم دۆخێكی لەم شێوەیەدایە؟
مەسەلەی هێنانە كایەی سەد ساڵەی رێكەوتننامەی لۆزان، ئەوەی كە رۆژئاوای كوردستان وەكو واقیع تەماشا بكرێت یان خەیاڵی كوردەكان، مەسەلەیەكە تەنها لەژێر كۆنترۆڵی توركەكاندا نییە، بەڵكو مەیدانەكە هەم ئێران و هەم روسیا و هەم خودی سوریا و ئامریكاش لەوێن، ئەمە جگە لەوەی فەرانسی و بەریتانیەكان بەشێكی زۆر لەو فەزایە بەدەستی ئەوانە چۆن مامەڵە لەتەك ئەو قەوارەیەدا دەكەن، بەڵام لەهەمووی نیگەتیڤتر ئەوەیە كە هەمان ئەزموونی حوكمڕانی ئیداری و سیاسی باشوور تاقیكرایەوە، چونكە دۆخە سیاسیەكە دابەشی سەر دوو رەنگ و سیاسەت بووە، ئەنەكەسە و پەیەدە كە هەریەكەیان هێزێكی سیاسی ئاراستەیان دەكات و بوونە بەدژی یەكتر.
وڵاتانی رۆژئاوا هەمیشە داوا لە كوردەكان دەكەن لەگەڵ ئەو دەوڵەتانە رێكبكەون كە بەسەریاندا دابەش كراون، ئەنقەرە، دیمەشق، تاران و بەغدا تاچەند ئەم ئامادەییەیان تێدایە؟
من پێموایە ئەو تێڕوانینە زۆر واقیعیانەتر و كردەیی ترە، چونكە دەبێ ئەوە بزانین لەدوای هەزارەی سێهەم و هاتنی جیهانگیریەوە كە بەئامریكایی دونیا ناوزەد دەكرێت، سیاسەتی پراگماتیزم لەهەمو كایەكانی ژیاندا رەنگیدایەوە، ئەمە بۆ رۆژئاوا ناچاری بوو كە ملكەچی ئەو سیاسەتە بكات و ببێتە پاشكۆی ناڕاستەوخۆی ئامریكا.
لەدوای مێژویەكی چەندین سەدەیی تێگەیشتین كە رۆژئاوا ئامادە نییە بەرژەوەندی خۆی پشتگوێ بخات و لەپێناو سەربەخۆیی نەتەوەیەك ئەو دەوڵەتانە پەراوێز بخات، هەروەها لەبارەی چارەسەری مەسەلەی میللی كوردیدا، دەبێ لەوە تێبگەین لەدوای مێژویەكی چەندین سەدەیی تێگەیشتین كە رۆژئاوا ئامادە نییە بەرژەوەندی خۆی پشتگوێ بخات و لەپێناو سەربەخۆیی نەتەوەیەك ئەو دەوڵەتانە پەراوێز بخات، لەكاتێكدا هەموو ئەوەیان لەلا مەعلومە كە ئێران و سوریا و عێراق دەوڵەمەندن بەنەوت، توركیا پاشترین دەروەزایە بۆ ئامریكا و بۆ رۆژئاواش، ئەمە جگە لەوەی كەیسی نەتەوە بەرێكەوتن لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندی چارەسەر دەكرێت، نەك بەهێزی چەكداری و شۆڕشگێری كلاسیكی، چونكە دەوڵەت دەبێ لەسەر دەستی كۆبوونەوەی ئەنجومەنی ئاسایش و ئەنجومەنی ئابوری رۆژئاوا و دەوڵەتانی زلهێز و پیشەسازی بێت، بۆ ئەمەش دەبێ لەجنێف بەكۆی گشتی دەنگی ئەندامان رێبكەون لەسەر ئەوەی كوردەكان ئەو خاكەی هەیانە دەبێتە دەوڵەت و دەبێت ببێتە خاوەن ئابوری و پوڵ و ئاڵا و دیبلۆماسیەت و سیاسدەی خۆی بێت، ئەگەرنا باشترین رێگەیە كە مەسەلەی میللی هەر شوێنێك بێت لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندی چارەسەر بكرێت، ئەگەر چارەسەرەكە كاتیش بێت و بەشێك لەكێشەكان بەهەڵواسراوی بمێنێتەوە، هەروەك ئەوەی لەساڵی 1970 لەرێكەوتنی ئازار بڕیاری لەسەر درا، بەمەرجێك كوردەكان داوا بكەن لەژێر چاودێری ئامریكا و بەریتانیا و رۆژئاوا و روسیا بێت رێكەوتنەكە، هەروەها نەبن بەرێگر لەبەردەم سیاسەتی پراكماتیزمی دونیای سەرمایەداری كە ئامریكا پێش هەموو دەوڵەتان خاوەنی بیرۆكەكەیە و كاری پێدەكات و بڕوای پێی هەیە. لەدەروەی ئەم رێگە چارەیە بەگۆڕینی سیستم لەدیكتاتۆریەتەوە بۆ دیموكراسی وەهمی و بۆ فیدرالی و هتد، تەنها قسەی سەر زارەكیە، ئەگەرنا خۆ لەدوای 2003 ەوە ناوی كورد چووە دەستووری عێراقیەوە، كەچی مادەی 58 لەپڕێكدا بوو بەمادەی 140 و ملیارەها دۆلاری پێوەخورا و هیچی بۆ كورد نەبوو، بەپێچەوانەوە نیوەی زیاتری خاكەكەی لەدەستدا، ئەوەش مەعلومە كە لەدەستدانی ئەو ناواچانەی پێی دەگوترێت كێشە لەسەرەكان، بەریتانیەكان لەپشتیەوە راوەستابوون، نەك دەوڵەتانی هەرێمایەتی بەتەنها، یان ئەوەی كە رەخنە لە سیاسەتی كوردی دەگیرێت، ئەوانە هەموو قسەی ناو كتێب و میدیاكانن، لەمەیدانی واقیعیدا، رێكەوتن لەگەڵ ناوەنددا باشترین چارەسەرە.
بۆچوونێك هەیە پێیوایە بۆ ئەوەی دەوڵەت دروست بكەیت، پێویستت بە دیكتاتۆریان تاك حزب هەیە. دیموكراسی و فرەحزبی دەتوانێت دەوڵەت دروست بكات، یان تاك هێزی ؟
ئەم بۆچوونە نیگەتیڤە و لەشكست و بێ ئومێدیەوە سەرچاوەی گرتووە، بەپێچەوانەوە پێویستیمان بەسیستمێكی عەلمانی و دادپەروەری هەیە نەك دیموكراسی، چونكە دیموكراسی چەمكێكی زۆر شمولیە و پێناسەیەكی تەواوی نییە و هەموو دەوڵەتێك و قەوارەیەك دەتوانێ ئەو ناوە لەخۆی بنێ، بۆ نموونە خۆ ئامریكا و رۆژئاوا و روسیا و هەموو دونیا لەدوای روخانی یەكێتی شورەوی بوون بەهەڵگری ئەو دروشمانەی وەكو دیموكراسی و مافی مرۆڤ و بازاڕی ئازاد، بەڵام ئەمە تەنها زلهێزەكان دەیانزانی بۆچی ئەم بانگەشەیە دەكەن، نەك نەتەوە ژێر دەست و دەوڵەتە بێ دەسەڵاتەكانی دونیا كە پاشكۆی زلهێزەكانن، بۆیە لەژێر ئەو ناونیشانە دەتوانرێ لەگەڵ عەرەب و فارس و توركیش رێكمان بخەن و سیستمەكە دیموكراسی بێت، بەڵام ئەمە كێشەكە جارێكی تر دوا دەخات بۆ كاتێكی نادیار، بەڵام كە كورد خۆی خاوەنی سیستمی نموونەیی خۆی بوو لەگەڵ دونیای هاوچەرخ جێگەی خۆی كردەوە، ئەوكات لەلایەن هێز و دەوڵەتانی زلهێزەوە كەیسەكەی لەبەرچاو دەگیرێت و رەنگە قەبوڵ بكرێت.
بۆچی كوردلە هەرچوارپارچەی كوردستان نەیتوانیوە پایتەختەكان كۆنترۆڵ بكات، وەك ئەوەی عەلەوییەكان لە سوریا كردوویانە؟ ئەمە تاچەند پەیوەندی بە نەبوونی ئامانج و خەونی گەورەوە هەیە؟
بەرگری كردن قورسە و پێویستی بەجەنگی رۆشنبیری هەیە، واتە بیركردنەوە لەگۆڕینی بەرەی جەنگ لەگۆڕەپانی كوردستانەوە بۆ گۆڕەپانێكی تری دوژمن، ئەم بیركردنەوەیە لەلای كورد لەمێژە رەتكراوەتەوە، كوردەكان رۆشنبیریان هەیە، بەتایبەتی رۆشنبیری سیاسی، بەڵام كێشەكە ئەوەیە بەرگری كردن لەرۆشنبیری سیاسی گرینگترە لە خودی رۆشنبیری، واتە ئەزموون گرینگ نییە، بەقەد ئەوەی وانە وەرگرتن لەئەزموون گرینگترە، بۆیە كورد ناتوانێ لەچەقی سەنتەری دەسەڵات نزیك بێتەوە و رەگوڕیشە دابكوتێت و جەنگەكە لەكەناری خۆیەوە بگوازێتەوە بۆ سەنتەر، دیسان دووبارەی دەكەمەوە، ئەمە گرێدراوە بە ستراتیژی قوڵەوە كە كوردەكان هەڵگری ئەم عەقڵیەتە نین.
بەشێكی تر لەجەنگی رۆشنبیری ئەوەیە كە خەبات بگوازرێتەوە بۆ دیبلۆماسیەت و سیاسەتی ئابوری و یاسایی و دەستووری، كوردەكان لێرەوە دەبێ هەست بەوە بكەن كە بۆچی ئەوان ناتوانن لەدانوستانەكاندا براوەبن، هەمیشە ئەوەی بەخوێن بەدەستیان كەوتووە لە دانوستانەكان دەیدۆڕێنن یان شكست دەهێن، چونكە دانوستان شێوازێكی هونەری خەباتی مەدەنیە، خەباتی مەدەنی بەوردبینی و هێمنی و دان بەخۆداگرتن دەكرێت، كورد بەخەسڵەت خاوەنی ئەم سایكۆلۆژیایە نییە (مەبەست لە سایكۆلۆژیا چێژوەرگرتنە لە دەسەڵات)، كورد زوو گەرم دەبێت و حەماس دەیگرێت، هەر زووش دادەمركێتەوە و هەناسەی سوار دەبێت و بەرگە ناگرێت، واتە سەبری نییە، دانوسیتانیش ئارامی و دانبەخۆداگرتنی دەوێ، ئێمە شاهیدی چەندین دانوستانین كە سەرەتا ناوەند چەند ملكەچی داواكاریەكانە، دواتر چونكە كورد سەبری ئەوەی نییە كاری دیبلۆماسی بكات و ئەو ملكەچ بوونە بخاتە نێو كایەكانی دیكەوە، بەناچاری كە توڕە دەبێت و پاشەكشە دەكات، لەدانوستانەكاندا شكست دەهێنێت. ئەمە هۆكاری سەرەكی نەبوونی رۆشنبیری سیاسیە كە كوردەكان ئەو كولتوورەیان نییە و دوژمنەكانیش ئەمە باش دەزانن كە كورد خاوەنی چ سایكۆلۆژیایەكە چ وەكو ژیانی كۆمەڵایەتی و چ وەكو سیاسەت.

—————————

بەشەکانی تر:

بەشی یەکەم…

بەشی دووەم…




وردبوونەوەیەک لە شیعری(لە پرسەی خۆمدا)ی ستیڤان شەمزینی.. کاروان حەسەن

. لەپرسەی خۆمدا شیعرێکی شاعیر (ستیڤان شەمزینی)یە، لە بەرهەمی (بە ئەوینت ڕابردووم بسڕەوە)دا هەیە، کە لە ساڵی (٢٠٢١) لەچاپخانەی کارۆ لە سلێمانی چاپکراوە. (بە ئەوینت رابردووم بسڕەوە)ئەم کتێبە بریتییە لە کۆمەڵە شیعرێکی نووسەر لە نێوان ساڵەکانی (٢٠١٥-٢٠٢٠)لە دوو توێی (١٥٨) لاپەڕەدا.لێرەوە چاوێک بەشیعری (لە پرسەی خۆمدا)دەگێڕین و هەندێ لەو ڕووداوانە ورددەبینەوە کە لە پرسەکەدا ڕوودەدەن، ستیڤان شەمزینی ئەم شیعرەی لە نەخۆشخانە نووسیوە، شاعیر دەیەوێ لەڕێگای شیعرەوە پرسەکەیمان پیشانبدات کە خۆی ئێستا لە ژیاندایە و نەمردووە، بەڵام چەند حەقیقەتێکی پرسەمان بۆ دەخاتە ڕوو، کاتێک مرۆڤەکان لە ژیانن سڵاوێک لەیەک ناکەن و یەکتر نادوێنن، کەچی لەدوای مردنی گوڵی بۆ دەبەنە سەر گۆڕەکەی و کۆڕ و مەجلیسی بۆ دادەنێن و فرمێسکی تیمساحی بۆ دەڕێژن. ئەو پرسەکەی خۆی دەبینێ و حەقیقەتی ئەو پرسەیەمان بۆ باس دەکات و ڕاستی ڕووداوەکان پێش مردنی دەبینێ و لەڕێگەی شیعرەوە پەیامەکە دەگەیەنێته خوێنەر و دەورووبەری. شاعیر بە خەیاڵ یان وردتر تارماییەکەی لەپرسەکە ئامادەیە و یەک یەک تەماشای ئامادەبووان و ماتەمگێڕان دەکات. ڕووی ڕاستەقینە و ڕووە دزێوەکەیان دەبینێ، ستیڤان لەم دەقە شیعرییەدا دەیان و هەزاران قسەی پێییە و دڵی پڕە لە حەسرەتی ئەو مرۆڤانەی لە ژیاندا نەیان دەدواند و دژایەتیان دەکرد، کەچی لە پرسەکەیدا لەپێش هەموویانەوە هاتوون و خۆیان بەدرۆ غەمبار کردووە و لەژێرەوە حەسوودی بە مردنەکەشی دەبەن، ئەمانە و دەیان شتی تر دەخاتە بەرباس و لەنووکی پێنووسەکەیەوە دەتکێنە سەر لاپەڕەی بەردەستی و دەقێکی جوانی لێ بەرهەم هێناوە، ئەو تانە لەو کەسانە دەدات کە لەپرسەکەیدا کۆبوونەتەوە، لەپرسەکەدا زۆر شتی ئاڵۆز هەیە، زۆر شت دژی یەکە و لەوێدا کۆبوونەتەوە لەپرسەکەدا ئەمانە دەبینێ(دۆست و دوژمن، ئاهەنگ و پرسە،بزە و ماتەم) چاوبازەکانیش لەپرسەکەدا بوونیان هەیە و لەچاوگێڕان نەکەوتوون و بەردەوامن لەسەر ئەو ڕێگایەی خۆیان کە بەخوار و خێچ و ناشیرینی گرتوویانەتە بەر. لەلایەکی تر درۆ و ڕووە ناشیرینەکانی ماتەمگێڕان دەخاتە ڕوو، ڕووی ڕاستەقینەیان دەخاتە ژێر دەیان پرسیارەوە، پرسەکەی زۆر سارد و چۆلە، هەموو ئەمانە ستیڤانیان خستووەتە گومانێکی سەد لەسەدەوە کە هیچیان بۆ خۆشەویستی و ڕاستی ناخیان نەهاتوونەتە ئەو پرسەیە، بەڵکو هەریەکەی بۆ مەرام و مەبەستێکی خۆیەوە هاتووە. دەکرێ ئەم دەقە لەزۆر لایەنی تر لێی بکۆڵرێتەوە و شڕۆڤەی وردتر و باشتری بۆ بکرێ، تایبەت لایەنی دەروونی. شاعیر لەم دەقەدا قسەکانی ناخی دەڕێژێ و بەڕاشکاوی ڕۆژی پرسەکەی دەخاتە ڕوو، پەردە لەسەر هەموو ئەو ماسک و دووڕووانە هەڵدەداتەوە کە لەپرسەکەدا ئامادەن.
. لێرەوە سەرنجتان بۆ دەقی شیعرەکە ڕادەکێشم و فەرموون خوێنەری بن
لە پرسەى خۆمدا
پرسەکەم زۆرتر لە ئاهەنگێکى خنجیلانە دەچێ
دۆست و دوژمن لە ژێر تابووتى مەرگما کۆدەبنەوە
تارماییەکەم لە پرسەکەدا ئامادەیە
لەو ماتەمگێڕانەدا ورد دەبێتەوە حزووریان هەیە
زۆر دەم و چاوى نامۆ دەبینم
هاوڕێ دێرینەکانم چاو دەکەم
وەک ئەوەى نمایش بکەن
خۆیان خەفەتبار نیشان دەدەن
ناتوانن بزە خۆڕسکەکانیان بشارنەوە
بەتەریقییەوە لە پێش چاوى ئامادەبووان دەڵێن
بیرەوەرییەکى خۆشى ڕەحمەتیمان بیرهاتەوە!
سیخوڕەکان هەر هەموویان لەوێن
یەکێکیان سەراپا ڕەشى پۆشیوە
یەکێکى تریان شانى لەسەر کێلى گۆڕەکەم داداوە
لەدەم و چاوى ماتەمگێڕان ورد دەبنەوە
هاتوون تا دڵنیابنەوە لە مردنم
دڵتەنگیش بۆ خۆیان
ئەو پارووە چەورەیان لەکیس چوو
دەیانگوشییە چەلاوى ڕاپۆرتە ڕەشەکانیانەوە
بۆ کۆشکى سوڵتانى خوێن و خیانەتیان دەنارد
هەندێ لە هاوڕێ نووسەرەکانم لەوێن
چاویان لەسەر ژنانە
نازانن لاى کێى تر ناوم بزڕێنن !
سەرژمێرى ئامادەبووان دەکەن
دڵخۆشن بەو پرسە سارد و چۆڵە
دەنا لەئیرەییدا دەمرن
ئەوان لە ئەزەلەوە کۆمەلێک کرمى حەسوودن
بەغیلى بە جۆرى مردنەکەشم دەبەن
ئەوان لەوێن
تا بزانن چى ژنێکى نەناس لەوێ هەیە
هێشتا ژەهرى بوختانیان نەکردۆتە مێشکییەوە
نەیاران لەپێش هەمووانەوە ئامادەن
لەژێرەوەڕا تۆمەت بۆ مردنم هەڵدەبەستن و
بەسەرتاسەرى شاردا بڵاوى دەکەنەوە
مردنەکەم وەک گزییەکى شەیتان دەبینن
دڵنیان لەوەى بەشۆخییەوە مردووم
زەلکاوى بیرکردنەوەیان پڕە لە گومان
باوەڕ ناکەن من مردبم
پێیانوایە نێردراوم ببمە یاساوڵى گۆڕستان
تا چاودێرى سکونى مردووان بکەم
حیکمەتى بێدەنگى قەبرستان
بەهەڵەداوان بگەیەنمەوە بارەگاى ئەهریمەن
ژنەکان
ئەوانەى لەژێر بارانى شیعرەکانما ئەخووسانەوە
مینا ئەوەى نەیانناسیبم
کەس کەسیان لەوێ نابینم
ئەوانەى شەڕیان بوو
لەسەر بەدەستهێنانى دڵم
لەو بۆنەدا ئاشت بوونەتەوە
وەک دەستە خوشکى ناو حیکایەتەکان
تاڵەموویەکیش بەنێوانیاندا ناچێت
ئەمێستا کڵافەى هزرم ئاڵۆزکاوە
نازانم چ ژنێک لەپرسەکەمدا
بەکوڵ بۆم دەگریێ
مۆمێک بەیادى من هەڵدەکات
ئەگەر ژنێک وا هەیە
بەزووترین کات ئاگادارم بکات
تا دوو دێڕى تر بۆ ئەم تێکستە
زیاد بکەم
ئەگەریش نییە
پرسەکە چۆڵ بکەن
با هەر خۆشم بڵێم
ئەلفاتیحا !

کاروان حەسەن / هەولێر




مەسەلەى ئەو دیدوپەیامانەى لە قوتابخانەکانى هەرێمى کوردستان.. نووسینى/ ئارى زێندینى

مەسەلەى ئەو دیدوپەیامانەى لە قوتابخانەکانى هەرێمى کوردستان چەند سالێکە بۆتە بەرنامەوستراتیژى هەرقوتابخانەیک لە هەرێمى کوردستان جێگاومایەى رەخنەیەوهەڵوەستەلەسەرکردنە چونکە بەردێکى گەورەیە هەڵیانگرتووە بەو شێوە ئاسان نییە جێبەجێکردنى بەرامبەر ئەو باودۆخە کۆمەلایەتیەوئابوورىوکۆمەلگەى کوردى و ژمارەى زۆرى قوتابى لە پۆل، ئەو دیدوپەیامانە کە لە قۆناغى بنەرەتى و ئامادەیەکان بۆتە بەرنامەوستراتیژ ( قۆناغى بنەرەتى لە پۆلى یەک تا پۆلى نۆ واتە سەرەتایى وناوەندى ) نەک لایەنى عەقلى و بیرى بەڵکو لایەنى مادیش و دارایى بۆ دابین بکرێت ! ئەو دیدوپەیامانە لەگەڵ ئەوەى پێویست ناکات هەبن لەو قۆناغانە بەڵکو هەلەیە و هەڵەى ئیدارەى قوتابخانەکان هەیەکەو لە خۆیەوە دیدگایى داناوە بۆ قوتابخانە وەک نەخشە رێگایەک کە ئامانجى ئەو قوتابخانەیە بەرهەمى هەبێت وبگات بە ئامانج بەلام بەداخەوە وا ئاسان نیە زۆر زەحمەتە هیوادارم وەزارەتى پەروەردەى هەرێمى کوردستان بیرێک لەو مەسەلەیە بکاتەوە بەجدى. ئایا قوتابى ئێمە توانایى بە جێگەیاندنى ئەو دیدپەیامانەى هەیە کۆمەلگەى ئێمە پێگەیشتووە و بارى دەروونى و ئاسایشى کۆمەلایەتى ئەو کاتەوئەوسەلیقەیەى هەیە بۆ ئەو مەسەلەیە قوتابخانە نوێنەرى کۆمەڵگەیە . پڕۆسەى پەروەردە پرۆسەیەکى درێژخایەن و زنجیرەییە بەدواداچوونى ووردى دەوێ تاکو بەئامانج دەگات کەش و هەواوزمینە سازى باشى بۆ بکرێت، قوتابخانەیەک لەگەل قوتابخانەیەکى دى جیاوازە گەرەکێک لەگەل گەرەکێکیتر جیاوازە لەبەر ئەوەى هەندێک لەو دیدوپەیامانە زۆر قورس و زەحمەت و عەقڵین و مێشکى پێگەیشتووى دەوێ وەک دەزانیین قۆناغى بنەرەتى وئامادەیى لە تەمەنێکن لە رووى عەقڵى و بایۆلۆژى و فسۆلۆجى و دەروونى و زانستى کامڵ و گەشەنەکردوون.قۆناغى بنەرەتى قۆناغى پەروەردەوزانیاری و چالاکییە توانایى بیرکردنەوە سنووردارە توانایى دروستکردن و خوڵقاندنى نییە تا دەگاتە قۆناغى زانکۆ کە قۆناغى بیرکردنەوەوبەرەوخۆدروستکردن و خوڵقاندن تەنانەت داهێنان. قوتابخانە هەیە اەرووى بینایە وکوالیتى کەلوپەلوژینگەى قوتابخانە نەگونجاوە تەنیا بوارى خوێندنیان هەیە و پەروەدەکەش زەحمەتە سەربارى ئەوەش دڵنیانین لە مامۆستاکەش ئایا ئەوتواناوئاست و سەلیقەى هەیە ئەو دیدوپەیامە بەدروستى بگەێنى بە قوتابیان یان کام مامۆستایى بابەت گونجاوە بۆ ئەوە بەرنامەى دیدوپەیامە. قوتابخانە هەیە دیدگایى ( زانست و داهێنان ) بۆتە نەخشەرێگایى وادیارە گرنگى نادات بە پەروەودە و رەوشت و ژینگەو رۆشنبیرى وراسگۆیى ئەى گەر ئەو دیگایەى هەبوو وادیارە گرنگى نادات بە زانست و داهێنان بۆیە قوتابخانە دەبێ گرنگى بە هەموو ئەوانە بدات خۆ ئامادەکردن بۆ قۆناغى زانکۆ. بۆیە گەر دیدوپەیام هەشبوو پێویست بەدواداچوونى بۆ بکرێت لە ناو قوتابخانە مامۆستایى تایبەت و پسپۆرى بۆ دابنرێت بەر پرس بێت لە نەخشەرێگایە و ستراتیژیە هەر دەبێت ئەنجامى هەبێت.وەزارەتى پەروەردەوفێرکردنى حکومەتى هەرێمى کوردستان دیدگاکەى ( پەروەردەوفێرکرنە) بە گشتى بۆ قوتابخانەکان پەروەردە فێکردنیش هەموو ئەو زانیارى ئەخلاقى و رۆشنبیرى و پەروەردەیى و چالاکى جەستەیى و هونەرى دەگرێتەوە کەلەو تەمەنە توانایان هەیە وەریدەگرن لە رووى بایلۆجى و عەقڵى و مێشکى بە قۆناغى بنەرەتى و ئامادەیى . تاکو ئیستاش نازانیین ئەو دیدوپەیامە بیرۆکەى ناوخۆى هەرێمى کوردستانە یان لە سیستەمێکى ولاتێکیتر یان دەورووبەر هاتووە تا بتوانیین سوود وەرگرین و روونکردنەوەى هەبێت زیاتر. بۆیە چەمک و بیرۆکەى ئەم نووسینە لە چەند خالێک کورت دەکەمەوە :

1/ پێویست ناکات بیرۆکەى دیدوپەیام لە قوتابخانەکان هەبێت .
2/ زۆربەى ئەو دیدوپەیامانە هەلەن پاش و پیش لە بلاوکردنەوەى هەیە و لە توانایى قوتابخانەکان نییە جێبەجێ بکەن .
3/ بە جێگەیاند ن جێبەجێکردنى ئەو دیدوپەیامانە لایەنى مادى و دارایى و شوێن و تاقیگەى دەوێ.
4/ دەبێت ئەو دیدوپەیامانە لە ئاستى قوتابخانەوقوتابیان بێت .
5/ بۆ بەجێگەیاندنى دیدگایى قوتابخانە دەبێت پلانى ووردو تۆکمەى رۆژانە هەبێت.
6/ پێویست خودى بەرێوبەر لە گەڵ لیژنەیەک لە قوتابخانە کەسێک سەرپەشتکارێک بە دواداچوون بکات .
7 / دەکرێ و دەتوانرێت چەند قوتابیەک دەست نیشانبکرێت بۆ دیدوپەیامى قوتابخانە بە ئامانج بگەیەنن .
8 / دەبێت قوتابى تێبگەینرێت و بزانێ بە گوێرەى ئەو دیدوپەیامەى هەیە لە قوتابخانەکە لە وانەکانى مەنهەجى قوتابخانە واتە وانەکان سوود وەربگرێت.
9 / ئایا دەتوانرێت ئەو کۆنتاکەوتەنسیقە لە نێوان قۆناغى سەرەتایى ( پۆلى 1 تا پۆلى 6 ) دواتر کە دەچێتە قۆناغى ناوەندى یەکانگیروبەردەوامى هەبێت.
10 / قۆناغى بنەرەتى ( پۆلى 1 تا 9 ) لە هەموو کۆمەڵگە و شوێن و وڵاتێک قۆناغى خۆ پێگەیاندن و چالاکى و زانیارى وەرگرتن و خۆرۆشەنبیرکردن و جولەى جەستەیە زیاتر نەوەکو قۆناغى بیرکردنەوەوداهێنان و زانست و کامڵبوون .




شیعر\ دەربازبوون.. ئاواز سامان

دەرگای قەفەزەکە بە کراوەیی جیبهێڵە…
سەختە ژیان لە نێو قەفەسێکی ئاوادا، ئۆکسجین، خواردن، ئاو،
ئارامی خەیاڵ بە دەم خەوتنی سەرجێگایەک كە پڕە لە بۆنی مشكی تۆپیو،
ڕاکردن ڕاکردن ..
بۆ هەر کوێ برۆیت،
خۆت لە ناو هەمان قەفەزدا دەبینیتەوە،
مردن چەندە جوانی
تاکە حەقیقەتی منیت
ڕاستگۆیانە وەک دوو دەستەخوشک
دەست بنێ بە شان و ملمەوە
لە نێوان دوو جۆگەدا هەمان ئەو یارییە دەکەین،
دەست دەنێین بە چاوەکانمانەوە بە دوای یەکتردا ڕا دەكەین
بە سەر پارچەکانی ئەستێرە و سنورەکانی گەردووندا بازدەدەین
دەرباز بوون نییە لەو بەربوونەوەیە
پارچە پارچە بونمانە لەم ژیانە هیچە..کە شوێنێکت نییە بۆ ئازادی.

ئاواز سامان




شیعر\ باران.. ستار ئەحمەد

ده‌زانم ئه‌وینت وه‌ك شه‌سته‌ی باران
ناخم داده‌گرێ‌ و گریان فرمێسكم ده‌ژمێرێ
له‌و باسانه‌ ئاگادارم بۆ دایكم ده‌تكرده‌ كلدان و
توێشووی مه‌راقه‌كانت پێ ده‌گۆڕی
لێوه‌كانیت له‌بزه‌ی خۆره‌تاو هه‌ڵده‌كێشا
ئاگادارم له‌و كاتانه‌ی
شه‌و به‌سه‌ر په‌یژه‌ی ئومێدا ڕاده‌كشاو
ئه‌ستێره‌ له‌و دیوی ته‌مه‌وه‌ ده‌چووه‌ گیانی هه‌وره‌وه‌
باشتر بوو تۆیش ببیته‌ قه‌ڵای ئه‌ندێشه‌و
به‌باری ژیانم گوزه‌ری شاره‌كه‌م ته‌ی بكه‌یت
هه‌تا كه‌ی ..؟ له‌چرۆی رێواسا تاریكی بنۆشم
له‌جه‌سته‌ی بارانا ژانی گوڵ به‌دڕك هه‌ڵواسم
ده‌چیته‌ گرده‌كه‌ی ژوور ماڵان
چاوه‌ڕوانیی به‌كێلی هیوادا ڕه‌ت ده‌كه‌یت
ده‌باریت به‌سه‌ر شۆسته‌ی بێ‌ چراو
ده‌گری بۆ دووری ساڵانێك
په‌چه‌یان له‌ڕوومه‌ت مانگ وه‌ردا
له‌خوێنی ئه‌و خاكه‌ی تۆ تێیدا مت ده‌بوویت
نه‌ده‌بوو پاژنه‌ی لوتكه‌كان بخه‌یته‌ سه‌ر چیای خۆر
بباره‌ ـ ئه‌وه‌تا عه‌شق ڕه‌ونه‌قی له‌گوڵزار بردووه‌
گه‌ڵای هه‌نارێك به‌سه‌رما ده‌وه‌رێ‌
له‌سنگی سێوێكا ڕه‌نگینیم پێده‌گا
به‌سووری گزنگ ..تارمایی گه‌واڵه‌ هه‌ڵده‌كا
بۆ ئه‌وه‌ی به‌ركم پڕ بكات له‌نووری هاتنت
كه‌ی ڕۆحم به‌تافی جوانیه‌كه‌ت ده‌شۆیت و
له‌گه‌ڵما به‌ره‌و ژوور ده‌چیته‌ سه‌ر باڵی به‌فرو با
زوو وه‌ره‌ كه‌ژاڵم
نه‌وه‌كوو دڕكه‌زێ‌ داوێنی خاكه‌كه‌م ڕه‌نگ بكا

ستار ئه‌حمه‌د
•




ئێران دوای سێ مانگ ڕاپەڕینی جەماوەری!.. نووسینی عەبدولڕەحمان گەورکی

خەڵکی ئێران بە ڕاپەڕینی سەرکەوتووانەی ئەم دواییەیان دژ بە دەسەڵاتی دیکتاتۆری، هەنگاوێکی گرینگیان بەرەو پێشەوە ناوە و خاڵی وەرچەرخانێکی مێژووییان تۆمار کرد.
عەلی خامنەیی ڕۆژی شەممە ٥ی سەرماوەز هاتە مەیدان، تا بۆ سەرکوتکردنی راپەڕین، هێزە تازە پێگەیشتووەکانی خۆی هان بدات. چونکە لە “کۆنە بەسیج”ییەکان خەمساردە و، ئەوان هیچیان لەدەست نەهاتووە بۆ بەرگریکردن لە دەسەڵات و بەرانبەر بە شەپۆلی راپەڕین دۆڕاون! هەربۆیە لە وتارەکەیدا، هێزەکانی خۆی بە “ستەملێکراو” و، راپەڕینکارانی بە “ئاژاوەگێڕ” و “بەکرێگیراو” وەسف کرد، تا ڕاپەڕینەکە بە “بێ بایەخ” نیشان بدات. خامنەیی هەروەها بە نوێنەرایەتیی (خومەینی)، “دەست و پەنجەی هێزەکانی خۆی (هەڵبەت بە شێوەی زارەکی) ماچ کرد و داوای لێکردن “دڵسارد” و “خەمبار” و “نائومێد” نەبن!
وتارەکەی خامنەیی کە بەر لە هەر شتێک، “بێ دەرەتان”ی دەسەڵاتی نیشان دا له ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاپەڕینی جەماوەرییەکاندا، له لایەک دڕندایەتیی دەسەڵات و له لایەکیتریش، ڕەوایەتی راپەڕینی دەرخست کە تا چەند جێگە و پێگەی بە دەسەلات لەق کردووە!
لە ڕوانگەیەکی واقیعی و تا ڕادەیەک قووڵتر لە پێشوو، وتارەکەی خامنەیی باسی لە هەڵوەرینی هێزەکانی دەسەڵات لە “جەستە”دا و ئەگەری دابەشبوون لە “لوتکە”ی سیستەمدا نیشان دا، کە (عەلی خامنەیی)یش وەک حەمەڕەزاشای پەهلەوی، لە دواقۆناغی دەسەڵاتیدا تۆقاوە. بە تایبەتی ترسی نەگەڕانەوەی دۆخەکە بۆ ڕابردوو و دەرکەوتنی ئاسەواری ڕووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆریەتی ئایینی کە دەربازبوونی بۆ نیە!
باری بێهێزبوونی دەسەڵات!
بێ هۆ نییە کە خامنەیی لە هەوڵ دایە دەسەڵاتی خۆی “بەهێز” نیشان بدات. وەک چۆن بینیمان، (شیاع سودانی)، سەرۆک وەزیرانی بووکەڵەی عێراقی، (کە بەکرێگیراوێکی زەق و دیاری دەسەڵاتی مەلاکانی ئێرانە) بانگهێشتی تاران کرد بۆ ئەوەی بە کۆبوونەوە لەگەڵیدا بێدەسەڵاتی و لەرزۆکبوونی حکومەتەکەی پێ پەردەپۆش بکات.
شیاع سودانی لە ٨ی سەرماوەزدا لەگەڵ ئیبراهیم ڕەئیسی و عەلی خامنەیی کۆبووەوە و بەوانی راگەیاندووە کە ڕێگە نادەن خاکی عێراق بۆ تێکدانی ئاسایشی ئێران بەکار بهێنرێت! وەک ئەوەی کە ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران، لەو “ئاڕاستەیە”ەوە هاتبێتە ناو ئێرانەوە! خامنەیی لەبیری چووەتەوە کە پێش خۆی، واتە خومەینی، گوتبووی “دوژمنمان هەر لێرەیە. لە بن گوێمان. لە تاران!
خومەینی لە ٤ی پووشپەڕی ١٣٥٩ (1980) لە وتارێکی گشتیدا روو لە پاسداران وتبووی: “دوژمنمان نە لە ڕۆژهەڵاتە، نە لە ڕۆژئاوا و نە لە کوردستان، دوژمنمان هەر لێرەدایە، لە بناگوێمان، لە تاراندا” دوای مردنی خومەینی، پاشماوەکانی، دانیان بەوەدا ناو کە سەر تا پێی دەسەڵات تۆقابوون لە دوژمنی سەرەکی و هێزی رووخێنەر و دەیانگوت: “ئێستا موجاهیدین وڵات تووشی ئاژاوە دەکەن و خەڵک دەهێننە سەر شەقامەکان” (ئاخوند جەننەتی، سەرۆکی دەزگای شارەزایان 14 خەرمانانی 1399).
ئێستا کە خامنەیی و ڕژێمەکە، حکومەتە بوکەڵەکەیان لە عێراق راسپاردووە بۆ داماڵینی چەک لە لایەنە کوردییەکانی ئێران و کۆکردنەوەیان لە ئۆردوگاکانی ئاوارەکاندا، هەنگاوێکی نزۆکانەیە بۆ بە لاڕێدابردنی بیروڕای گشتی لە لەسەر ڕاپەڕینە جەماوەەرییەکان.
دەسەڵات بێ فریادڕەس!
رەوتی ڕووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری ئایینی بەشێوەیەک لە ئێران خێرا کراوە کە نە کەسانی وەک سەرۆک وەزیرانی بوکەڵە و، نە هەڕەشەی هێرشکردن و، نە فێڵ و تاکتیکەکانی ڕابردوو، ناتوانن ئازارە بێ چارەسەرییەکانی دەسەڵات چار بکەن. چوون سەردەم گۆڕاوە و ئەمجۆرە پەلەقاژەیە کاتی بەسەر چووە!
دۆخەکە بەجۆرێک گۆڕاوە و خێرا کراوە کە تەنانەت یارمەتیدەرانی رۆژئاواییش توانای پاراستنی دیکتاتۆریەتی ویلایەتی فەقیهیان نییە. چونکە ئێستا باس، باسی جێگرەوەی رژێمی ئیران و بەدیلی دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەتی ویلایەتی فەقیهیە لە ئێران، نەک گرەوکردن لەسەر ئەسپی دۆڕاو، کە ڕۆژانی مانەوە لە دەسەڵاتی بەرەو کۆتایی دەچێت.
لەم ناوەدا ئەگەر خامنەیی “مرد”، پڕۆسەی ڕووخاندنی دەسەڵات، خێراتر دەکریت و ئەگەر پێش مردنیشی “شەقبوون” و لێکترازان ڕووبدات، دیسانیش خێرایی پێشهاتەکان زیاتر دەبێت.
وتە و قسە و گفتی نوێ!
ئێستا باسی سەر زارەکان، باسی ڕووخاندنی دەسەڵات نیە لە ئێران، باسی “خێراترکردن”ی ڕووخاندنیەتی. ئەم دەسەڵاتە لە لێواری رووخاندندایە و خەڵک و نوێنەری ڕاستەقینەی گەل، بە گەلێک ئەزموون و دەستکەوتەوە، خۆیان بۆ چوونە ناو “ئێرانی ئازادی دواڕۆژ” ئامادە دەکەن و شەپۆلی سەرکوتکردن و ئەشکەنجەدان و هەڕەشەکردن و چاوسوورکردنەوە لە خەڵک و چاوترسێنکردنی کۆمەڵگا و لە سێدارەدانی قارەمانانی راپەڕینکاری وەک (مەجیدرەزا رەهنەوەرد) و (موحسین شکاری)ی ناتوانێت بەر بە سەرکەوتنی راپەڕێنی جەماوەر بگرێت.
چەند ئەرکێکی بەردەم!
پێویستە وڵاتانی جیهان و بەتایبەت وڵاتانی ناوچەکە و وڵاتانی دراوسێی ئێران سەرنجی لەسەر بدەن، خۆئامادەکردنە بۆ سەردەمێکی نوێی تایبەت بە ئێران. ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی و ناوچەیی وا دەخوازێت ئەمریکا و ئەورووپا (چەخماخەی رێککەوتنە ئەتۆمییەکە) لێ بدەن و هەموو بڕیارنامەکانی ئەنجوومەنی ئاسایش دژ بە دەسەڵاتی ئێران چالاک بکەن و سزاکان بخەنەوە سەر حکومەتی ئێران و دان بە مافە رەواکانی خەڵكی ئێراندا بنێن و گوێ بۆ داخوازیی سەرەکیی خەڵکی ئێران، واتا رووخاندنی دیکتاتۆرییەت و هاتنە سەرکاری (بەدیلی دێموکراتیک)ی شل بکەن.
هەروەها پێویستە دەوڵەتانی جیهان لە (بێ کردە)یی لە شەرەمەزارکردنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری لە ئێران لا بدەن و (بە کردار)، رێگەی هەناسەدانی دەسەڵاتی ئێران و باڵوێزخانە و نووسینگەکانی حکومەتی ئێران لە وڵاتان دابخەن و هات و چۆی کاربەدەستانی ئەم حکومەتە قەدەغە و چڵکاوخۆران و کرێگرتەکانی حکومەتی ئێران لە وڵاتان دەربکەن. نابێ ئەوە لە بیر بکرێت کە تەنیا رێگەی سەقامگیری و ئارامی لە ناوچەکە و بگرە جیهانیش، هەڵوێستی زبر و بڕەڕە بەرانبەر بە دەسەڵاتی ویلایەتی فەقیهی لە ئێران.
دوا وتە!
ئێستا “جەنگاوەرانی شۆڕش و راپەڕین” لە ناو ئێران بە “زمانی زبر و ئاگرین” دەسەڵاتی خامنەیی و هێزەکانی دەسەڵاتیان لە هەموو ئێراندا ماندوو کردووە و دەهۆڵی سەرکەوتن بەسەر دیکتاتۆر دەژەنن. بێ بنەمابوونی ئەو دەنگۆیانە کە دەسەڵاتی ئێران بێ (بەدیل)ە و گەر دەسەڵاتی مەلاکان نەمێنێت، ئەوە ئێران (دابەش) دەبێت و ئێران دەبێتە (سووریا)یەکیتر و … هتد، بۆ هەموو لایەک دەرکەوتووە. ڕووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئایینی لە ئێران بە تەواوی بەردەستە و دامەزراندنی کۆمارێکی دیموکراتی لە هەموو کاتێکێتر نزیکتر بۆتەوە. ئەو خەڵکەی بڕیاری داوە چارەنووسی خۆی دیاری بکات، مافی خۆیەتی ببێتە خاوەن دەسەڵاتێکی نیشتمانی و جەماوەری و دیموکراتی. کێشەکان، پەنجەی(چارە)یان خستۆتە سەر نەمانی دەسەڵاتی کۆنەپەرست و دواکەوتووی ئێران.

کۆتایی

نووسینی عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی




ئێوارانە ٤.. سەردار جاف

ئێوارەیە و پەنجە تەزیوەکانم ، لە بن عیشقی بێ مەیلی دەڕچێن……
لەو دیو دەرگای خەراباتەوە …..
لە تەک کاوڵاشی ئەوینێکی پڕ برینەوە….
پێڵوەکان بە تامەزرۆی ژوانەوە سەر دەنێنەوە ..
ناخەکان لە پەرۆشییەوە گیرۆدەی عەبا و مانتۆی رابردوون ..
لە ژێر پرچە خورماییەکانییەوە، دییەی بە ئەشکەوە ماڵئاوایی ماچ دەکا …
ئەم ئێوارە پەژارەدارە یار
لە پەژارەیی گوڵێوە، گوڵەوەچنێی خەممە
لە پەژارەیی دڵییەوە، چۆڕاوگەی خوێنمە
لە پەژارەیی ھەستییەوە، پەژموردەی دونیایەکی سەرەو لێژمە
لە پەژارەیی سیماوە، ئەندێشەکان دەفڕنەوە بۆ ھەڵوەرینی گەڵا و سەمای نیگا شەھلاوییە پڕ خەمەکان
لە پەژارەیی دیدارەوە، دەرگاکان کڵۆم و داخراو
دەڕوانمە ئەو دیو دەرگا و یار لە بن عابایەکی ڕەش ئاڵاوە …
لەو دیو دەرگاوە لێم دەڕوانێ و لە نێو خوناوەی خومدا نغرۆمە
لەو دیو دەرگاوە لێم دەڕوانێ و نا ئاگا لە ھەستی پڕ لە ھەڵپەڕکێ
لەو دیو دەرگاوە لێم دەڕوانێ و شیوەن بۆ ساتە،وەختە کورتەکان دەقوڵپێ
لەو دیو دەرگاوە لێم دەڕوانێ و بە یادی ئامبازی ئاوێزانەوە دەدوێ
لەو دیو دەرگاوە لێم دەڕوانێ و نیگاکانی ڕێگا وشکەڵانەکانی پاش بارانی خۆر دەپێوێ
لەو دیو دەرگاوە لێم داڕوانێ و بۆ چرکەیەک ڕووەو ژوانی تەخت دەڕوا و واق وڕما و نانوێ
لەو دیو دەرگاوە لێم دەڕوانێ و پەنجەی شایەتمانی نەفرەت دەکا
لەو دیو دەرگاوە لێم دەڕوانێ و حەزێکی کەفوکوڵ دنەی دەدا و بە عیبرەتی دەکا
لەو دیو دەرگاوە لێم دەڕوانێ و تاریکی شەو دادێت و بە یادی کۆن ڕێ دەرنابا
لەو دیو دەرگاوە لێم دەڕوانێ و بە ھەنسکی میلۆدییەوە پرچی بە شنەی سەراب دا ئەدا
ئاااای لەو غوربەتەی من لە کەنگێوە بووە نامۆیی ڕۆح
بووە بەفری سپی ناخ و چۆڕاوگەی خوێنی ئاخ
ئەو ساتە دیدارانەمان کەم کەمن و تۆخن
ئیدی ھەمیشە لە،داڵانی بەختەوە دەگەڕێمە ئامێزی نیشتیمان و جێ دێڵم غوربەتی
ئەرێ بیرت چوو شیرینترین کەس و گشت کەسمی ئەی یار




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا(39).. شەماڵ بارەوانی

بەشی سی و نۆ

بەو خوایەی کاکە مەلا پشتت لەزگت نەرم تر دەکەین..!

لە کاتی فەقێیاتی ماوەی چەندین ساڵ و لەچەندین مزگەوتی جیاواز، لەشار و لە دێ، لە سنووری پارێزگاکانی هەولێر و کەرکوک و دهۆک، وتارم داو مەلایەتیم بۆ خەڵکی کرد.

جا بەرلەوەی مانگی ڕەمەزانی هەموو ساڵێک، یان ڕۆژی هەینی بڕۆینە هەر شوێنێک بۆ وتار، ئەوە بەر لە ڕەمەزان و ڕۆژی پێنجشەممە(زانایانی یەکگرتوو)، سیاسیەکی حزبەکەیان بانگ دەکرد، تا لەو ڕەمەزانە، یان، هەینییە، چ شێوازێک پلان دابێنین و چۆن بتوانین وەعز و گوتاری ئاینیانەی بارگاوی بە سیاسەت و ئیدەلۆژیای حزبی ئیسلامی سیاسی ئاڕاستەی خەڵک بکەین و چۆن لە پشت پەردەی ئایین، سیاسەت بکەین و بتوانین سیاسەت و ئایدیۆلۆژیا و ئەجێندای ئەو حزبە بە ناڕاستەوخۆ بە هەزار تاکتیک و شێواز بڵاوکەینەوە و بگەیەنین بەو خەڵکەی وتار و وعزیان بۆ دەدەین.

(زانایان) وەک وا ناویان لە خۆیان نابوو. زانایان و مەلایانی

یەکگرتوو، هەرجارە و وەک ئاماژەم بۆکرد، سیاسییەکی ئەو حزبەیان دەهێنا، جاری وابوو، پەرلەمانتار، یان ئەندامی مەکتەبی سیاسی، یاخود ئەندامی سەرکردایەتی، هەندەک جاریش خودی ئەمینداری ئەو حزبە، هەم کاتێک سەلاحەدین بەهادین ئەمینداربوو، ئەمیان دەهێنا، هەمیش کاتێک کە محەمەد فەرەج ئەمینداربوو ئەویش دەهات

بەو بۆنەیەوە،

ئەوە سەر وەختی ئەو پایزەبوو، کە بە هەڵە پێیان دەگوت (بەهاری عەرەبی !)،

هەڵەنەبم، من ئەوکات قۆناغی یەکی کۆلێژ بووم، لە دێیەک، هەم مەلایەتی ڕەمەزان و هەم هی جومعانیشم بۆ دەکردن.

وەک لەبەشی پێشوو ئاماژەم بۆ کرد، دێی(گەڵۆزی)، نێوان پردێ و کەرکوک، دەڤەری شێخ بزێنی و شوان و ساڵەییان.

لە کۆلێژی زانستە ئیسلامیەکان(شەریعە) دەمخوێند و لە حوجرەکەی مزگەوتی (حاجی بەدریە)یش دەمامەوە.

بۆ ئەو هەفتەیە، زانایانی یەکگرتوو، (هیوا میرزا سابیر)، هەڵە نەبم ئەندامی مەکتەبی سیاسی بوو، باشم بیرنەماوە.

هێنابوویان. کاکە هیوا لە کۆبوونەوەکە، ئاڕاستە و ئیرشادی کردین، کە باسی ئەو بەهارەی عەرەبییە بکەین و گوتارێکی فول حزبی و سیاسی بۆ داین.

بیرمە، ئەو هەینیەی (حوسنی موبارەک)ی سەرۆکی کۆچکردووی میسر، لەژێر فشاری جەماوەری گۆڕەپانی تەحریردا، دەستی لە کارکێشایەوە.

منیش ڕێک ئەو هەینیه و دوای ئەو پێنجشەممەی هیوا میزرا سابیر، بە گوتاری سیاسی حزبیانە، بارگاوی و پڕ لە ڕق و نەفرەت و حەماسەت و تۆڕەیی کردین، لەسەر مینبەر گڕم گرتبوو و وەکوو پرێمز گەرم ببووم !

دەتگوت کادیر، یان وتەبێژی حزبێکی ئیسلامی سیاسیم، هاتوومەتە سەر مینبەر، نەک فەقێ و مەلاو وتاربێژ و واعیزێکی دینی.

ئاگر لە چاوەکانم دەباری و دەمگوڕاند و هاوارم دەکرد:نۆرەی هەموان دێت، دوێنێ بن عەلی و ئەمڕۆ حوسنی و بەیانیش پشتیوان بەخوا، قەزافییە.

ئینجا وەکو پولی دومینەی ئەوانەیتریش هەمووی یەک لە دوای یەک دەکەون و دەڕووخێن.

کورسی لۆ فیرعەون و نیرۆن و لویزی شانزەهەم و هیتلەر و سەدامیش نەما.

هاوارم دەکرد( واللەلَوْ بَقا لِغَیْرِكَ، ماوَصَلَ ٳلَیْكَ)،

مەبەستم کورسیم بوو.

من چەندە فەقێیەکی گێل بووم !

باشە خەڵکی توزانی نیرۆن و لویزی چواردە و پازدە و شازدە کێیە!

ئەو دێیە، دێیەکی زۆر گەورەبوو، چوارسەد ماڵێک دەبوو. دوو بارەگای حزبی تێدابوو.

دانەیەکیان هی(پارتی دیموکراتی کوردستان) و ئەوەکەیتریش هی (یەکێتی نشتیمانی کوردستان)بوو.

هێرشێکی زۆر توندم کرد و وتارێکی فول ئاگرین و سیاسیانەم بۆ بەرژەوەندی ئیسلامی سیاسی، لەو دێیه خوێندەوە و ڕۆیشتمەوە بۆ هەولێر.

ڕۆژی دواتر، تێلم بۆ هات لە دێ، لەلایان مەلا(ز. گەڵۆزی)ییەوە. ئەو لە ماجستێر دەیخوێند لە بەغدا، بۆیە من لە شوێنی ئەو ڕۆشتبووم بۆ ئەو دێیە، تا ئەو ماجستێرەکەی تەواو دەبێت.

کاکە مەلا، زۆر هاوڕێشم بوو و ئەو ماوەی لە سلێمانی فەقێ بووم لە قوتابخانەی ئیسلامی(غەزالی)کە لەناو مزگەوتەکەی(حەمەی حاجی ڕەشید )بوو، مەلا(ز) مامۆستابوو و وانەی پێدەگوتین.

جامن لەو دێیە زۆر لە ماڵی ئەوان و براکانی دەمامەوە و نانم دەخوارد و دەخەوتم و بەڕاستی وەکو ئەندامێکی خێزانەکەیان و کوڕی خۆیان لێیان دەڕوانیم. ئەوان خانەوادەیەکی ئیسلامی بوون، ئەلحەق تابڵێیت باش و بەڕێزبوون و نمەکیانم کردووە، تامردن ئەو هەمووچاکەیەی کە لەگەڵیان کردووم لەبیری ناکەم.

سەرتان نەیەشێنم، کە مەلا(ز) پێی گوتم: کوڕە ئامان نەکەیت جارێکیتر بێیتەوە دێ. بەخوای دەتگرن !

گوتم لۆچی دەمگرن ! چیم کردووە؟ گوتی بەخوا بێیتەوە، بە کورتیەکەی و بە زاراوەیەکیتر پێی گوتم کە هێندەی یەک کەریت لێدەدەن.

دەزانی تو چیت گوتووە کاکە، فول لێت توڕەبوونە.

جا کە فەقێکان لە حوجرە لێیان دەپرسیم:لۆ نەڕۆشتیتەوە گەڵۆزی؟ منیش بۆ شۆخی پێم دەگوتن: کوڕە ناوێرم و پێیان گوتوومە توخنی ئێرە بکەویتەوە(پشتت لە زگت نەرم تر دەکەین) هاهاها. هەموان دەماندا قاقا.

بەخوا جا خۆ حەقیش بوو وام لێبکەن، کاکە من فەقێ و مەلا بووم و وەعزی ئایینم دەدا، یان کادرێکی سیاسی و وتەبێژی حزبێکی ئیسلامی سیاسی بووم و وتاری سیاسیم بۆ دەدان !

بەو شێوەیه ئیتر منی موجاهید و خوێن گەرم، لە ترسان نەموێرا هەرگیز، جارێکیتر بڕۆمەوە دێی گەڵۆزی




سمکۆ محەمەد لە تەوەرەی (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان).. دیمانە: ئاودیر نەسرەدین.. بەشی دووەم

شوناسی نەتەوەیی كارتێكی زۆر قورس نییە بۆ داواكردنی سەربەخۆیی

لەم دیمانەیەدا سمكۆ محەمەد نوسەر و رۆژنامەنووس كە بەشداری تەوەری (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان)ی كردووە، باس لە سایكۆلۆژیای هێز و قەوارە سیاسیەكانی كوردستان و كەیسەكانی هاوشێوەی كورد لە دنیادا دەكات، رۆڵی وڵاتانی زلهێز لە یەكلاییكردنەوەی ئەم پرسانە روندەكاتەوە و هاوكات ئاماژە بە شوناسی نەتەوەیی و پرسی زمان دەكات و ئەمەش بە كارتێكی لاواز بۆ داواكردنی سەربەخۆ بوون ناو دەبات، سمكۆ محەمەد بۆچوونی وایە كە خەباتی مەدەنی بەوردبینی و هێمنی و دان بەخۆداگرتن دەكرێت، بەڵام كورد بەخەسڵەت خاوەنی ئەم سایكۆلۆژیایە نییە، هەر لە درێژەی ئەم دیمانەیەدا سمكۆ بیركردنەوە لە لەگۆڕینی بەرەی خەبات لە كوردستانەوە بۆ ناوەندەكان هەڵدەسەنگێنێت و گرنگی خاوەندارییەتیكردنی سیستمێكی نمونەیی بۆ دۆزی كورد روندەكاتەوە.

ديمانە: ئاودێر نەسرەدين

بەشی دووەم

كورد خاوەنی ستراتیژی قوڵ و گەورە نییە وەكو دوژمنەكانی كە دەوڵەتن و بەسیستم و دەستوور كار دەكەن
لەم دیمانەیەدا سمكۆ محەمەد نوسەر و رۆژنامەنووس كە بەشداری تەوەری (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان)ی كردووە، باس لە سایكۆلۆژیای هێز و قەوارە سیاسیەكانی كوردستان و كەیسەكانی هاوشێوەی كورد لە دنیادا دەكات، رۆڵی وڵاتانی زلهێز لە یەكلاییكردنەوەی ئەم پرسانە روندەكاتەوە و هاوكات ئاماژە بە شوناسی نەتەوەیی و پرسی زمان دەكات و ئەمەش بە كارتێكی لاواز بۆ داواكردنی سەربەخۆ بوون ناو دەبات، سمكۆ محەمەد بۆچوونی وایە كە خەباتی مەدەنی بەوردبینی و هێمنی و دان بەخۆداگرتن دەكرێت، بەڵام كورد بەخەسڵەت خاوەنی ئەم سایكۆلۆژیایە نییە، هەر لە درێژەی ئەم دیمانەیەدا سمكۆ بیركردنەوە لە لەگۆڕینی بەرەی خەبات لە كوردستانەوە بۆ ناوەندەكان هەڵدەسەنگێنێت و گرنگی خاوەندارییەتیكردنی سیستمێكی نمونەیی بۆ دۆزی كورد روندەكاتەوە.

ديمانە: ئاودێر نەسرەدين
………………….
ئاڵوگۆڕی سیاسی لەناوچەكە چارەسەری ریشەیی مەسەلەی كورد ناكات
كورد خاوەنی بیرو ستراتیژی قوڵ و گەورە نییە وەكو دوژمنەكانی كە دەوڵەتن و بەسیستم و دەستوور كار دەكەن.
تاكە شتێك وەكو كارتی فشار بەكارهاتبێت، مەسەلەی شوناسی نەتەوەییە كە پشت بەزمان دەبەستێت، ئەمەش زۆر كارتیێكی قورس نییە، چونكە لەزۆربەی دەوڵەتانی دونیا نەتەوەی دیكە هەن و ئەم داوایەشیان نییە.
تەنها شتێك بۆ كوردەكان بەهەند وەردەگیرێت، ئەویش ئاشنابوونە بە تێگەیشتنی بەرتانیا و هێزە نێودەوڵەتیەكان و رێكەوتن لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەكە وەكو عێراق و ئێران و توركیا و سوریا.
كەیسی نەتەوە بەرێكەوتن لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندی چارەسەر دەكرێت، نەك بەهێزی چەكداری و شۆڕشگێری كلاسیكی
هۆكاری سەركەوتنی كەمالییەكان تاچەند پەیوەندی بەو میراتەوە هەبوو كە لە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانییەوە بۆیان بەجێ مابوووە؟ بەپێچەوانەی كوردەوە كە ئەوەی حوكمی دەكرد كۆمەڵێك سەرۆك عەشیرەت بوون و بەردەوامیش ناكۆك بوون؟
ستراتیژی سیاسی كەمالیەكان كە عەلمانی بوون، ستراتیژێكی قوڵتر بوو كە وەكو ئیمبراتۆر دەیانڕوانیە ناوچەكە و مەسەلەی كورد و تەنانەت مەسەلەی ئەرمەنیەكانیش، كەمالیەكان لەوە تێگەیشتبوون كە هیچ هێزێكی نێودەوڵەتی و تەنانەت عێراقیش كوردستان وەكو ناوچەی كوردی ناناسێت، هەروەها پێشتر كوردستان قەوارەیەكی سەربەخۆی دەوڵەتی دانپیانراو نەبووە تاكو دونیا هەڵوێستی لەسەر وەربگرێت، جگە لەمانەش هەلومەرجی نێوخۆیی كوردیش ئاشكرا بوو، دوژمنەكانی دەیانزانی كوردەكان هەمیشە بەقەوارەی بچووك رازی بوونە و هەناسەیان درێژ نییە لەسەر تەواوی ناوچەكە جەنگ بكەن، بۆیە لەسەر ناوچەیەكی بچووكی جوگرافی ئامادەن كەیسەكەیان بۆ زەمەنێكی نادیار دوابخەن، ئەمە مێژوو باسی دەكات و لەشەڕی چاڵدێران بۆمان دەردەكەوێت كە بۆچی كورد یەك نین، بۆ نموونە مانەوەی خەیاڵی میرنیشنی بابانی و سۆران و ئەردەلانی و بادینی و ئیمارەتی جەزیرەی بۆتان و هتد لەمێشكی كوردا، شاهیدی ئەو قسەیەن، یەڤگینا ئی ڤاسیلیە لە كتێبی دابەشبوونی سیاسی كوردستان لە 1514 تا 1914 دا، باسی ئەوەی كردووە كە لەشەرەفنامەدا هاتووە “دوای جەنگی چاڵدێران لە مانگی ئابی ساڵی 1514 كەژاوەی هەڵگری ئاڵای سوڵتان لە تەبریزەوە بۆ رۆم گەڕایەوە، ئیدریس حەكیم شەرەفی ئەوەی پێدرا بەسوڵتان رابگەێنێ كە میرانی كوردستان چاویان لە رەحمەت و چاكەی جیانگیرە تا لەنێویاندا یەكێك بە بەگلەربەگی باڵا دیاری بكات و ئەوان ئامادەن هێرش بكەنە سەر فارسەكان و هەر دوای ئەوەش رێكەوتن مۆركرا لەنێوان سوڵتان سەلیمی یەكەم و فەرمانڕەوا كوردەكان لەنێو ئەركەكانی هەردوولادا خاڵێك هەبوو سەبارەت بە سەربەخۆیی بوونی میرنشینەكان كە توركەكان پشتگیریان بكەن و لەگەڵ ئێران بجەنگن”. بەڵام دوای چەندین سەدە كە توركیا و ئێران هەستیان كرد كوردەكان كێشەیان بۆ دەخوڵقێنن، راستەوخۆ رێكەوتنی ئەرزەرۆمیان مۆركرد لەدژی كوردەكان، ئەمە یەكێكە لەو هۆكارانەی كورد ناتوانێ یەكگرتوو بێت.
كەوابوو دەبێ چاو بەمێژوودا بخشێنینەوە كە بۆچی كورد لەبری جەنگی گەورە جەنگی بچووك و ململانێی لەسەر قەوارەی بچووك كردووە، هەمیشە دوور بوونە لەیەكتر و رێكەوتنی شێوەزار و زمان و كولتوور و قەوارەی ناوچەیی نەبوونە، هەرگیز نزیك نەبوون لەیەكتر، بۆیە بەو قەوارە بچوكە ئیكتیفایان كردووە، ئێستاش ئەم دیمەنە سیاسیە لەسەر شانۆی كوردستان هەستی پێدەكرێت، ئەوەتا زۆنی رۆژئاوا و زۆنی قەندیل و زۆنی سلێمانی و زۆنی هەولێر و تەنانەت دهۆكیش هەیە، بەڵام چونكە لەژێر سایەی حكومەتی پارتیە، هەستی پێناكرێت، ئەوەتا شێوەزاری سۆرانی لەحكومەت كاری پێدەكرێت، كەچی لە بادینان بەشێوەزاری بادینی كاری حكومەت رایی دەكرێت، ئەمە جگە لەكۆمەلێك جیاوازی بابەتی ئیداری دیكە كە هەندێكجار هەست دەكەین كوردەكان بەخەباتی دیبلۆماسی شارەزانین و لەدانوستانەكاندا دەدۆڕێن و ناتوانن بەرگری لەكەیسی مێژوویی و جوگرافی خۆیان بكەن، لەبەری ئەوە دەست بۆ هەندێك دەستكەوتی بچووك دەبەن كە دواجار دوژمنەكانیان خراپ كەڵكی لێوەردەگرن و بەزیانی كوردەكان تەواو دەبێت، ئەمە ئەو هەقیقەتەیە كە كورد خاوەنی بیرو ستراتیژی قوڵ و گەورە نییە وەكو دوژمنەكانی كە دەوڵەتن و بەسیستم و دەستوور كار دەكەن، تاكە شتێك وەكو كارتی فشار بەكارهاتبێت، مەسەلەی شوناسی نەتەوەییە كە پشت بەزمان دەبەستێت، ئەمەش زۆر كارتیێكی قورس نییە، چونكە لەزۆربەی دەوڵەتانی دونیا نەتەوەی دیكە هەن و ئەم داوایەشیان نییە.
نزیك دەبینەوە لە تێپەڕبوونی سەد ساڵ بەسەر پەیماننامەی لۆزاندا. ئەو دۆخەی ئەوكاتە كوردی تێدا بوو، تاچەند هاوشێوەی ئەم دۆخەی ئێستایە، ئەگەر باشووری كوردستان بە نموونە وەربگرین كە تارادەیەك كیانێكی نیمچە سەربەخۆی هەیە؟
كورد پێی وایە كە بابەتێكی وەكو رێكەوتنی سایكس بیكۆ مێژوویەكی زۆری بەسەردا تێپەڕیوە، كەواتە دەبێ وەكو ویستی ئەوان جارێكی تر چاوخشاندنەوەی كێشەی كوردی بۆ بكرێت، ئێمە بینیمان بەر لەگۆڕینی رژێمە عەرەبیەكانی وەكو میسر و لیبیا و تونس و سوریا، ئیدی مەسەلەی كورد دەبێتە كەیسی یەكەم، بەڵام دوای تێپەڕبوونی 12 ساڵ بەسەر بەناو بەهاری عەرەبی هێشتا كێشەی لیبیا و تونس بەتەواوەی چارەسەر نەكراوە، هێشتا بۆشایی سیاسی لەبەشێك لەشارە كوردیەكانی سوریا پڕ نەكراوەتەوە، كە پەیوەندی بە كۆتایی سایكس بیكۆ هاتووە، ئەوكات بەناوی پرۆەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە كە بەرنامەكە وابوو كۆمەڵێك لەو دەوڵەتانەی لەناوچەكەن وەكو توركیا و ئێران و سوریا و عێراق و ئوردن و سعودیە و میسر و یەمەن ئاڵوگۆڕ بەسەر جوگرافیاكەیاندا دێت، لەبەرانبەر ئەوەشدا كۆمەڵێك دەوڵەتۆچكەی نوێ درووست دەبن، یەكێك لەوانە كوردستان دەبێت، كەچی لەریفراندۆمدا بینیمان چۆن پەرچەكردارییان نیشاندا و چۆن كێشەی كوردیان بچووك كردەوە بۆ گەڕانەوەی بۆ هێڵی 688 كە هێزە هاوپەیمانەكان بۆ پاراستنی ناوچەكە لەساڵی 1991 دایاننا، ئەم گەڕانەوەیە لەخۆڕا نەبوو كە كوردیان بچووك كردەوە و هەرێمەكەشیان خستە بەردەم پرسیاری شەرمهێنی حوكمڕانیەوە كە گوایە گەندەڵە و تاكە حكومڕانە لەدونیادا گەندەڵ بێت، ئەمە مانای هەبوو كە بەریتانیەكان لەدوای ساڵی 1991 بەشێوەیەكی راستەوخۆ لەهاوكێشەی سیاسی عێراق و كورد دیار نەبوون، بەڵام لەدوای ریفراندۆم و لە17 ی ئوكتوبەر چۆن بەریتانیەكان گەڕانەوە و راستەوخۆ كۆمپانیای نەوتیان گەڕاندەوە و وەڵامی ناڕاستەوخۆی كوردەكانیان دایەوە، بابەتی كۆتایی هاتنی رێكەوتننامەی سایكس بیكۆش هەر وابوو، چونكە هەریەك لە ئیمپریالیزمی فەرانسی و بەریتانی زانیان ئەم ناوچەیە دەوڵەمەندە و ناكرێت بەدەست پێكهاتەیەكی نەتەوەیی بێت و هەمیشە بیر لە سەربەخۆیی و شۆڕش بكاتەوە، بۆیە بابەتی یەكپارچەیی كوردستان لەرێكەوتنەكە پەراوێز خراو كوردستان بەناڕاستەوخۆ دابەشی سەر 4 دەوڵەت كرا، كەوابوو ئەو نیمچە قەراورەیەی كە باس دەكرێت و بەردەوام كێشەی دارایی هەیە و سنووری دیار نییە و بەردەوام لەنێو قەیرانی جیاوازدا دەژی، مانای ئەوەیە كە سایكس بیكۆ هێشتا چالاكە و كارایە، بۆیە تەنها شتێك بۆ كوردەكان بەهەند وەردەگیرێت، ئەویش تێگەیشتنە لە تێگەیشتنی بەرتانیا و هێزە نێودەوڵەتیەكان و رێكەوتن لەگەڵ دەوڵەتانی ناوچەكە وەكو عێراق و ئێران و توركیا و سوریا.
لەیادی سەد ساڵەی سایكس بیكۆدا پرۆفیسۆر برندان ئۆلێری كە شارەزای كەیسە هاوشێوەكانی دونیایە و لەوانەش بەراوردی نێوان باشوری سودان و كوردستانە، لەوێ لەو باسەیدا كە لەلەندەن پێشكەشی كرد، باسی ئەوەی كرد كە چونكە هەردوو وڵاتەكە واتە عێراق و سودان بەریتانیەكان درووستیان كردووە و لەمیراتی عوسمانلیان سەندەوە، كەواتە هەر ئەوانیش دەبێ پشكی شێریان هەبێت لەیەكلایی كردنەوەی كەیسەكە بە پۆزەتیڤ یان نیگەتیڤ، تاكە جیاوازیان ئەوەیە كە بۆ نموونە لەبەشێكی كانتۆنەكانی باشوری سودان، بەریتانیەكان سەرپەرشتی ئیدارەكە دەكەن، بەڵام لە كوردستان ئەمە پێچەوانە كراوە و بەریتانیەكان هەمیشە دوورە پەرێزن و ناتوانن لەگەڵ كوردەكان رێبكەون، بۆیە كە ناوی كەیسی دارفۆر دێت، لەپاش ئەو باسی كەیسی كوردستان دەكرێت، فۆرەكان كە لەساڵی 1898 و دواتریش ساڵی 1961 دابەش كراوە، بۆیە ناوی دار فۆریان لێناوە كە واتە خاكی فۆرەكان، ئەمما كوردستان بەپێی قسەی پرۆفیسۆر برندان ئۆلێری واتە خاكی كوردەكان كە ئەمە فارسیە، ئەو زمانی كوردی كردووە بە پاشكۆی زمانی فارسی، هەروەك چۆن زۆر بیرمەند و حوكمڕانەكانی دونیاش هەمان بیروڕایان هەیە، هەروەها مەسەلەی ئیتننی لەلای ئەو پرۆفیسۆرە مەسەلەیەكی لاوەكییە، بۆیە پێیوایە چارەسەر نابێت، چونكە كوردەكان دابەشی سەر چوار پارچەی جوگرافی و چەندین پارچەی شێوەزار و سیاسەت و كولتووری جیاواز بوونە، بۆیە خۆشیان لەگەڵ خۆیاندا ناكۆكن، ئەمانە هۆكارن كە ئاڵوگۆڕی سیاسی لەناوچەكە چارەسەری ریشەیی مەسەلەی كورد ناكات، ئەمە جگە لەو ناكۆكیە سیاسیەی لەنێوان هەردوو پارتە كوردیەكان و پەكەكەش هەیە، بەشێكی زۆری فەزای سیاسی داپۆشیوە كە شیكارە بیانیەكان لەبەرچاویان گرتووە، ئەوان پێیانوایە ئەمە لەباشوری سودانیش هەمان كەیسە.

درێژەی هەیە..




شیعر\ چ دونیایەکی جوانە.. نەوزاد مدحەت (گۆران عەبدوڵڵا)

نووسینی: نەوزاد مدحەت (گۆران عەبدوڵڵا)

خوێندنەوەی: رزگار عومەر..

چ دونیایەکی جووانە+

ئەگەر بتوانم بۆ ساتە خەونێکیتر
چاوم لە خەونبینین نەبێتەوە
سەرم و سەرینی جێ خەوم جیانەکرێتەوە
ئەو دەمی؛
هەرچی شەکەتی زنجیری ڕۆژی کارە
لە جێ خەوەکەمەدا جێدەهێڵم
ئەگەر ئەو زنجیرە لە دەستم ببێتەوە!

چەندە خولیامە ؛
هەموو سەحەرێك تێر بنواڕمە هەڵهاتنی خۆر
ئەو سیحرەی لە هیچ سیحرێك ناچێت
ئەو سەحەرەی
زنجیری کار
لەوەتەی هەم
نەك تەنیا دەستم
هەموو ڕوانینی کەلەپچە کردووم!

چ دونیایەکی جوانە
کاتێک دەرگا ئاسنینەکەی کار دەترازێنم
لە دڵەوە بەیانی باشێك
لە دارو دیوارو ئامێرە ڕەقەکانی کارگە بکەم
لە ناخی خۆمەوە؛
سەحەرێکی نوێ سەر دەربکاو
هەستبکەم بە ڕاستی ئەوە خۆ ڕۆژێکیترە!
ئەوەتا دەرفەتێکیتر
بۆ پچڕانی زنجیرەکانی ڕوانینمان
بۆ بنیاتنانەوە
بۆ جوانترکردنێکی ڕاستەقینە
بۆ ڕۆحی مرۆڤەکان
بۆ ژیان!

چ دونیاکی جوانە،
گەر من و هاوڕێی پەنا دەستم
چەشنی سەحەری بەیان
بە دەم و چاوێکی گەشەوە
لەیەک بڕوانین و
هەستبکەین
بە بێ هیچ قسەیەك
لە بێدەنگترین گفتوگۆی بوون
ژیان دەکەینەوە بەر ژیانا!

هەمووتان
تەنیا یەك جار
بهێننە بەرچاوی خۆتان
قفڵێك نەبێ لە دەمتان
تەمێک نەبێ لەسەر چاوتان
ئەو دەمی
ئەو دونیایە چەندە شیرینتر دەبێت
ئەگەر دڵی یەکگرتووی هەمووان
پێمان بڵێ؛
دەبێ بۆهەمووان بێت
بزەو ڕەنگی شینی ئاسمان!

هەمووتان
تەنیا یەك جار
بهێننە بەرچاو…
وەکو ڕۆحی نەیتڤەکانی ئەم کیشوەرە
هەموو ڕووبارەکان ببن بە دەستە خوشکمان
وەکو ڕۆحی مرۆڤی
نێو دارستانە چڕەکانی ئەوسەری دونیا
باڵندەکان ببنە هاوماڵی ڕاستەقینەمان
دەریاکان لە جیاتی گۆڕی ئازیزان
ببن بە پێخەفی
نەرم و نیانی مناڵان!

من نازانم و تێناگەم
ئەوانەی دەیڵێم چەندە دێ لە دەستمان؟!
نازانم هێشتا تامی کاتژمێرە زیادەکەی خەوبینینە
خەیاڵی گرتووم
یان شۆڕشێك سەر لە نوێ
لە نێو گێژاوەی ئەم دونیایەدا
وا دێتەوە زمان،
بەڵام دەزانم بە تەنیا من نیم
لە نێو خەون و زنجیردا دێم و دەچم
ڕەنگە لە هیچ ساڵ و مانگ و ڕۆژی ڕۆژمێرێك تێنەگەم
بەڵام ئەو سەحەرەی لە دڵمایە
لەو دیوی شەکەتی خەمی ژیانا
بەدەنگێ نەرم
پێم دەڵێ
بە ڕووبارەکان و بە شارە ماندووەکان بڵێن
چار نیەو
لە نێو سەرین و زنجیرەکاندا
لە نێوان خەون و فڕینی ڕاستەقینەدا
دەبێ هاوارێك بکەین لە جیاتی ژیان
چار نەماوە
پانتایی زەوی
لەم قرچەی سوتانی بوون و نەبوونەدا
دەبێ ببێتەوە بە دایکی هەمووان!


+ ناونیشانی ئەم شیعرە لە گۆرانییەکی لویس ئارم سترۆنگەوە وەرگیراوە.

نەوزاد مدحەت
٢٠٢٢




خوێندنەوەیک بۆ ڕۆمانی کەمانچەژەن.. یوسف اسماعیل

کتێبی: کەمانچەژەن
نوسەر: هانس کریستیان ئەندەرسن
وەرگێرانی: پیرەمێرد
پێداچوونەی: عیسا عوسمان
لاپەڕە: لە ١٨٠ لاپەر پێکهاتووە

ئەم ڕۆمانە هەرچەند بەلاپەڕ کەمە و زۆر دوور و قۆڵ نییە، بەڵام ڕۆمانێکی زۆر جوان و سەرنج ڕاکێشە، ئەم ڕۆمانە باس لە گەنجێک دەکات بەناوی ئەلفرێد مۆلەر.
ئەم گەنجە پاش ئەوەی لەگەڵ لە دایک بوونی دایکی لەدەست دەدات، ئیدی لەگەڵ باوکی دەژێت بەڵام لەگەڵ یەکتردا ناگونجێن و ڕۆژێک بێ هۆکار لە ماڵ دەری دەکات.
لەگەڵ دەرچوونی لە لادێکەی خۆیان بە هەڵکەوت چاوی بە گالیسکەیک دەکەوێت کە خانمێکی شۆخ و شەنگ لە کالیسکە کەدایە، ئەلفرێد کوڕێکی هەژار و سادیە بەڵام لایەنێکی زیرەکی هەیە. ئەلفرێد هەر لە یەکەم بینی ئاشقی ئەو خانمە لە دڵی ئەچەسێت.
دوای ناسین و ئاشنابوون لەگەڵ خانمی خانەدان کە ناوی «میکائیلایە».
ئەلفرێد مۆلەر هێندە شەیدای خانمەکەی دەبێت چەندان ڕێگای ناخۆش و دەشت و کێو دەگەڕێت تاوەکو بە دیداری مەعشوقەکەی بگاتەوە، لەم ڕێگا سەخت و ناخۆشە کە کۆمەڵێک شتی بەسەر دێت زۆر پەند و مشتی قسە بۆ خوێنەر جێدەهێڵێت.
کەسێک هەر لە گوند گەورە ببێت لە پڕێکە لە خۆشترین کۆشکەکان جیشتە جێ ببێت ئەمە چ بوێریکە تا خۆت بسەلمێنی کە تۆش کەسێکی لێهاتووی.

هەر لە درێژەی گەڕانەکەیدا، ئاشنای (فردریک شۆلەر)ی دەنگخۆش دەبێت؛ کە هاودەردی خۆیەتی و بێکەس و وەک و خۆی ئیدی ئاوازی کەمانچەی ئەم و دەنگی زوڵاڵی فردریک یەک دەگرن و گەردونێک لە جوانی دەخولقێنن.
دەبن بە دوو هاوڕێی دڵسۆز، یەکدی بەجێ ناهێڵن و پێکەوە بەدوای “میکایلا” دەگەڕێن.
لێرەشەوە دیسان ئازارو نەهامەتی زۆر دەچێژن، تا ئەو ڕۆژەی ئەلفرێد خلۆردەبێتە نێو ڕووبارێکەوە و نوقم دەبێت و لەچاوان ون دەبێ؛ فریدریک بەدوایدا خۆی هەڵدەداتە نێو ڕووبارەکە و زۆر دەگەڕێ، بەڵام بێسوود بوو، ئالفێرد نادۆزێتەوە. واهەست دەکات ئالفرێد مردووە و زۆر خەم دەخوات؛ بۆیە بڕیار دەدات بەهەر حاڵێک بووە میکایلا بدۆزێتەوە و چیرۆکی عەشقی پاکی ئالفرێدی بۆ بگێڕێتەوە؛ پاش ماوەیەک گەڕان و هەوڵدان دەگاتە شارێک و لەسەر جامخانەی دوکانێک وێنەیەکی ئالفرێد دەبینی، فریدریک شاگەشکە دەبێت و خێرا لە هەواڵی ئەو وێنەیە دەپرسێت و دەیبەنە لای کۆشکێکی گەورە، لەوێ بە بینینی ئەلفرێد واقوڕماو دەبێت! لێرەدا نووسەر چیرۆکی گەشتنی ئالفرێد بەم کۆشکە ناگێڕێتەوە، بەڵام ئەوە ئاشکرا دەکات کە ئالفرێد گەشتۆتەوە بە دیداری میکایلا و ژینی هاوسەرێتییان پێکهێناوە.

لەم ڕۆمانەدا نەک تەنها جێژ دەبینت، بەڵکوو سەرێکی زۆر کۆمیدیە کە ڕوداوەکانی شتی زەمەنی کۆنی نێو فلمەکانت بیردێنێتەوە و کەسێک کە تەنها توانی ژەنینی هەیە بەڵام ئەو بوێریە کە دەتوانی ڕێگایک بۆخۆی بدۆزێتەوە بگات بە ئامانجەکەی.
تۆی کە ئەم بابەتە دەخوێنێتەوە پیویستە بچیت ڕۆمانی کەمانچەژەن بهێنیت و دەست بکەی بە خوێندنەوەی، تا بزانی جێژ لەم ڕۆمانە چەند خۆشە بۆ خوێنەر.

ئامادەکردنی: یوسف اسماعیل عەزیز




گۆران مەریوانی..وونبوون لە هوشیاری و بێهودەیی و ئاوێتەکردنی بوون و نەبوون.. ٣.. نزار جاف

( 3 ـ 3)
نزار جاف

یەکێك لە ئەرکە بنەڕەتییەکان ئەدەب و هونەر، بەرجەستەکرنی سێ بنەمای ژیان و بوونە کە لە”چاكی، رەوا وجوان”ی پێکهاتووە، ئەو بەرهەمە یەدەبی یا هونەری کە هەر یەك لەم سێ بنەمایە یا هەرسێکیان پێکەوە تێدا بەدی نەکرێت، ئەوا ئەو بایەخ و نەرخەی نییە. کەسانی وەك شکسپیر یا دیستوفسکی یا مایاکۆفسکی یا والت وێتمان یا نالی یا عەبدوڵڵا پەشێو، کاتێك بەرهەمەکانیان هەڵدەسەنگێنین، ئەوا دەبینین کە هەمیشە مەبەست و ئامانجێکیان هەبووە و پیامێکیان بە مرۆڤ گەیاندووە.
ئەوەی کە جێگەی سەرنجە، یەکێك لە هۆکارە سەرەکییەکانی داهێنان، یاخیبوونە لەو ریتم و شێوازەی کە بۆ ماوەیەك خۆی سەپاندووە بە سەر بەشە جیاوازەکانی ئەدەب و هونەردا، بەڵام، هەموو یاخیبوونێك ئەو یاخیبوونە نییە کە ئێمە لەبارەوەی قسەدەکەین. یاخیبوونی مەبەست، یاخیبوونێکە کە شتێکی نوێ بهێنێتە ئاراوە و ئەو سێ بنەمایەی باسمان کرد لەخۆبگرێت. هەرچەندە لێرەشدا دەبێت ئەوەش بڵێین کە شێوازی لەخۆگرتنی ئەو سێ بنەمایە جۆرەکانی جیاوازن و توانا و بلیمەتی ئەدیب یا هونەرمەند لەو ڕووەوە دەردەکەوێت.
گۆران مەریوانی، هەروەك لە بەشی یەکەمی ئەم نووسینەمدا ئاماژەم پییدا، کەسێکی رۆشنبیر و هەمیشە خوولیای خوێندنەوە بوو و، ئیستاش هەروایە، هەر بۆیە هەست بە قووڵییەك و دەوڵەمەندییەك لە هەڵبەستەکانیدا دەکەیت چونکە نووسەر یا شاعیریکی خاوەن رۆشنبیرییەکی بەرفراوان، بیەوێت یا نەیەوێت، ئەوا لە نووسینەکانیدا ئاستی رۆشنبیرییەك دەردەکەوێت و، هەر لە سەرەتاوە، گۆران لە هەڵبەستی”پەنجەرەدا” ئەوەی سەلماند زۆر بەجوانی، هەڵبەتە هیچ کام لەو شاعیرانەی کە لەناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی رابردوو لە چایخانەی قەڵادزییکان دەمناسین، وەك گۆران سەرەنجیان رانەکێشام بەو جۆرە قووڵەش گوێم بۆ نەدەگرتن، رۆژکاریش بۆی سەلماندم کە هەڵەنەبووم.
لە هەموو بەرهەمێکی ئەدەبی چ شیعر یا چیرۆك یا رۆمان، بەشێك یا بڕگەیەك یا تەنانەت دێڕێك هەیە کە بە دڵ و ناوکرۆکی بەرهەمە ئەدەبییەکەی دابنێین هەڵبەتە لای رەخنەگران، ئەوە بە “پەڵە زێڕین”ەکە دادنرێت، خۆی لە بەش و بڕگەکانی تر جیائەکاتەوە، هەروەك چۆن دڵۆپێك زەیت بکەیتە ناو جامێك ئاەوەوە رێك دیارە و جیاوازە، هەر بۆ نموونە لە ‌هەڵبەستی”شەوێك” فروخ فروخزاد دێڕێ” شەوێك لیوی تینووی من بە سۆزەوە لە ئاگری لێوی تۆدا دەسووتێ”، بە پەڵەی زێڕینی دادەنرێت یا لە گوڵی خوێناوی عەبدوڵلا گۆراندا ئەوا دێڕی”وەرە تاوێك سەرکەرە سەر ڕانم با بگریم بۆ گۆڵێك دۆڕانم” بەو پەڵەی زێڕینە دەژمێردرێت. هەر بەو ئاراستە، سێ هەڵبەستی”پەنجەرە” و “ئیتر من باردەکەم لێرە” و”گرێ”وەك سێ پەڵەی ناو هەرچی شیعرە کە تا ئێستا گۆران نووسیبێتی، بەڵام ئەگەر ئەگەر پەڵە سەرەکییەکەی نێوانیان دیاری بکەن ئەوا هەڵبەستی”گرێ” خۆی دەسەپێنێت، سەبارەت بە دێڕی پەڵە زێڕینی هەرچی شیعری گۆران مەریوانییە کە تا ئیستا نووسیوێتی ئەوا بە بۆچوونی من لە هەڵبەستی”گرێ”دایە کە دەڵێت:
” هه‌ڵده‌ستم و؛
له‌ هه‌ستمدا مردوه‌.”
هەڵبەتە هۆی ئەم بۆچوونەشم دوایی روون دەکەمەوە.
بۆچی”گرێ” دادەنێم بە”پەڵەزێڕین”ی ناو شیعرەکانی گۆران؟ ئەمە پرسیارێکی سادەیە بەڵام وەڵامەکەی زۆر قووڵە، چونکە ناتوانرێت راستەوخو وەڵام بدرێتەوە وەك هەر پرسیارێك لەسەر بابەتێکی دیار و سادە. گرێ قووڵترین گەشتی گۆرانە نەك بۆ چەند شار و ووڵاتێك یا تەنانەت بۆ ئاسمان و هەسارەکان، بەڵکو بۆ ناو خودی خۆی.
لە شانۆگەری”رێوی و ترێ”ی فیدریکۆ جۆلهیرم، ئیزۆبی بەندە لە دوای ئازاد کردنی بۆ کۆیلایەتی دەگەڕێتەوە، چونکە کەس وەك کەسێکی سەربەست رەفتاری لەگەڵ ناکات، هەڵبەتە هەستکردن بە نامۆیی و ناپەسەندکردنی دەوروبەر بۆ ئیزوب، وایلێکرد کۆیلایەتی لە سەربەستی بە باشتر بزانیت. لە هەڵبەستی”گرێ”دا، گۆران لە ململانێیەکی قوڵە لەگەڵ خودی خۆیدا! هەڵبەتە، گۆران لێرەدا بە دەست شیزوفرینیایەکی فیکری و دەروونی نائاساییەوە دەناڵێنێت، و لە نێوان سادیزم و مازۆخیدا گیری خواردووە! بەڵام ئەو هەرگیز وەك ئیزۆب ناکات و ناگەڕێتەوە کۆت و بەندی رەهەندی فیکری ئاسایی جیهان بەڵکو دژایەتی ئەوەش دەکات دەخوازێت رێبازێکی نوێ تەنانەت گەر پەنجەرەیەکیش بێت لە قووڵایی ماخیدا!
“دەمانچەکەم دەردێنم، بەرامبەری دادەنیشم
جگه‌ره‌ كێشیش نیم تا جگه‌ره‌یه‌ك داگیرسێنم
ڕاسته‌وخۆ ده‌چمه‌ ناو باسه‌كه‌وه؛‌
”ئیدی ته‌واو؛ ……………….، به‌ جێت دێڵم”
ئەم چوار دێڕە، هەرچەندە وەك دیارە لە شوێنێکی دیاریکراودا روودەدات، کە زێتر وەك ژوورێکە، بەڵام، کاتێك لە وەی کە گۆران دەێڵێت و وەبیرهێنانەوەی خودی گۆران، ئەوا دەبێت بزانین کە دووچاری جیهانێکی پڕ لە دژایەتی و ئاڵۆزی چوون بە ناخدا، دەبینەوە.
ئەوەی دەمانچەکە دەردێنێ و ئەوەیشی کە بەرامبەر ئەو دەمانچەی دانیشتووە و چاوەڕوانی لە دەستدانی ژیانێتی، هەر گۆرانە! لەمەشدا گۆران لە رووی فیکری و دەروونییەوە پێش شاکارەکەی ئەلبرتۆ مۆرافیا”من و ئەو” دەکەوێتەوە، “من”ەکەی مۆرافیا خودی خۆیەتی بەڵام “ئەو”ەکەی ئامێری نێرییەتییەتی، بەڵام گۆران هەردوو کەسایەتیی هەڵبەستەکەی خودی خۆیەتی!
گۆران لەم دووفاقەییەی کەسایەتیدا لە هەڵبەستەکەیدا، نابێت بە دوو رەهەندی خێر و شەڕی دابنێین، ئەوەی کە پتر سەرنج رادەکێشێت، هەردوو کەسایەتییەکە هاوتای یەکدین، چ لەرووی پۆزەتیفەوە یا لە رووی نەگەتیفەوە، هەرچەندە گۆران هەوڵ دەدات کار لە مێشکی خوێنەر بکات کاتێك لە بەرەوپێشچوونێکی درامیدا لە هەڵبەستەکەدا دەڵێت:
” به‌رامبه‌ری داده‌نیشم؛
یاری به‌ ده‌مانچه‌كه‌م ده‌كه‌م
چاویش له‌و ناتروكێنم
ڕه‌نگی ده‌په‌ڕێ
ته‌ڕی له‌ گه‌رویدا ویشك ده‌بێ”
رووبەڕووبوونەوەی مرۆڤ لەگەڵ خودی خۆیدا و، هەوڵدان بۆ دوواندنی خۆ، داهێنانێکی مەریوانی نییە، بەڵکو مرۆڤ هەر لە سەرەتای مێژووە خەریکی دوواندنی خود و دەوروبەرێتی و، لەگەڵ بەرجەستەبوونی رۆڵی ئایین ئەوا دوواندنی خود پتر پەرەی سەند بەتایبەتی کاتێك بابەتی”تەسەووف”و’عیرفان”لە هزری ئایینیدا هاتنەئاراوە و، ئەم شێوازەش لە شیعری رۆژهەڵاتیدا رەنگی داوەتەوە و گەر تەماشای موزەفەرە ئەلنەواب بکەین لەم شیعرەی خوارەوەدا ئەوا دەبینین هەوڵ دواندنی یەزدان دەکات بە مەبەستی دۆزینەوەی راستییەکان:
“ئەوا من رووخسارم بۆ ئاسمانەکانت بەرزدەکەمەوە
بەڵام هیچ نابینم
کەچی تۆ دەمبینیت
چونکە من ئێستا نابینام..!
ئایا کەسێك دەبینیت کە تۆ نایبینیت؟”
ئەم جۆرە دواندنە دەروونییە کە دەوروبەر دەهێندرێتەئاراوە بۆ دەوڵەمەندکردنی هێڵی درامی هەڵبەست لای شاعیر، گۆران لە گرێدا دەستی لێ هەڵگرتووە و تەنها پشتی بە جیهانی خودی خۆیەتی و بەس!
گۆران کە رووبەڕووی خۆ دەبێتەوە و هەڕەشەی نەمان لە خۆی دەکات، هەروەك “مەنسوری حەللاج” وایە کاتێك دەڵێت:
“منم شەیدا و ئەویشی شەیدای منم”، هەرچەندە لێرەدا دەبێت ئاماژەش بەوە بدەین کە حەللاج لەو جۆرە دوواندنە دەروونییەدا، پەروەردگار بەرامبەر خۆی دادەنێت و خۆی و خوا بە یەك دادەنێت، کەچی گۆران لەم هەڵبەستەدا و، ئەوەیش جێگەی تێڕامانە، هەردوو لایەنەکە بە خۆی دەزانێت دەخوازێت لەناو خودی خۆیدا نهێنی بوون و نەبوون و رازەکانی ژیان بزانێت.
بەڵام، بۆ زێتر تێگەیشتن و چوونە ناو ناخی مەبەستی شاعیرەوە ئەوا دەبێت لەم هەڵبەستە یەکجار ئاڵۆزەی گۆراندا زۆر بە ئاگا و وریابین، چونکە ئەگەر لەسەر رووکەش و شێوە واتاکان وەربگرین ئەوا هەر مەبەستەکەی ناپێکین و جوانی لێ تێناگەین چونکە ئەم هەڵبەستە چەند جیهانێکی جیاواز، گۆران لەم هەڵبەستەدا زۆر جیهان و ئاراستەی دژ بە یەکی تێکەڵ کردووە، هەروەك چۆن بیرمەند”رایمۆت رایش” لە کتێبێ”چالاکی سیکسی و ململانێی چینەکان” بۆ گەیشتن بە مەبەستی پشت بە دوو ئاراستەی جیاواز دەبەستێتەوە، کە بریتین لە مارکسیزم و زانستی شیکردنەوە فرۆیدی، تا یاسایەکی بنەڕەتی بۆ دروست بکەن کە سیفەتی گشتگیری لە خۆی بگرێت، گۆران ئاراستەی دەروونی قووڵ و ئاراستەی ریالیزمی کە نقوومە لە بیر و هزرێکی بێ سنوور لەم هەڵبەستەدا دەگرێتە بەر بۆ گەیشتن بە لۆجیکیکی ئارام بەخش، هەڵبەتە ئەوەی جێگەی سەرنجە هەردوو ئاراستەکە لە قووڵایی ناخی خودی گۆراندایە، بەمەش گۆران پتر سەرنج رادەکێشێت کە شێوازەکەی وەك دیمەنی دەرەکی لە شێوازی سۆفی گەرانی سوننی و عاریفگەرانی شیعە دەشوبهێت، چونکە ئەوانە بڕوایان بە “وحدة الوجود”ە واتە یەکێتی بوون، و هەروەك چۆن لەمەوبەر لە بڕگەیەکی شیعری حەللاج ئاماژەمان پێیدا. لەمەش زێتر، گۆران لەم هەڵبەستەدا بەرپەرچی رێبازی فەلسەفی دیکارت دەداتەوە و تەنها رازی نابێت بە”من گومان دەکەم کەوتەم من بوونم هەیە”، بەڵکو دەچێتە قووڵایی گومانەوە و لەوێشەوە دەماندوێنێت و بابەتەکان روون دەکاتەوە.
گۆران دەڵێت:
” ئه‌وێ كه‌ فێر نییه‌ كه‌سێ به‌رپه‌رچی بداته‌وه
ئه‌وێ كه‌سێ زات ناكا‌‌
قسه‌ی پێ ببڕێ، یان شتێكی بۆ ڕوونبكاته‌وه‌‌
هه‌میشه‌ سه‌ركرده‌ بووه‌، هه‌میشه‌ ڕابه‌ر
ده‌مانچه‌كه‌م ڕاناوه‌شێنم وێنه‌ی گاگنسته‌ره‌ ئامریکییە‌كان
جگه‌ره‌ كێشیش نیم تا دووكه‌ڵی جگه‌رم؛
بكه‌م به‌ ڕووخساریدا،
نه‌ دوودڵم؛ نه‌ په‌رێشان.
له‌ پڕ دوو گوولـله‌ ناڵه‌ ده‌كا
ئه‌وێ كه‌ هه‌میشه‌ سه‌ردار بووه‌،
بڕوا ناكا”
ئەو کەسەی گۆران لەم هەڵبەستە وەسفی دەکات بەوەی “فێر نییە کەس بەرپەرچی بداتەوە” و”کەسێ زات ناکا قسەی ببڕێ، یان شتێکی بۆ روون بکاتەوە” و”هەمیشە سەرکردە بووە، هەمیشە رابەر”، ئەم کەسە رەهەند یان لایەنی دەروونی قووڵی مرۆڤە کە گۆران ناخی خۆی کردۆتە تاقیگەیەکی لیکدانەوە بۆ لە نزیکەوە ناسینی، ئەوەیشی دەمانچەکەی بە دەستەوەیە بە هەمان شێوە، رەهەند یان لایەنی واقیعی کاڵ و کرچی مرڤە کە گۆران خۆی بۆتە ئەکتەری نواندنی!
گۆران بەردەوام دەبێت لە نمایشە دەروونییە فیکرییە فەلسەفیییە ریالیزمە بێهودەییەکەی و دەڵێت:
” من فوویه‌ك له‌ لووله‌ی ده‌مانچه‌كه‌م ده‌كه‌م؛
هه‌ڵده‌ستم؛
دڵنیام بۆ ئه‌به‌د له‌ دڵمدا ده‌یكوژم
دڵنیام له‌سه‌ر خاكی ڕۆحمدا نایهێڵم
جارێكی تر‌ قامكی زیاره‌تی به‌ردی؛‌
دوورگه‌ په‌رشوبڵاوه‌كانی گیانم ناكا
لێوی ئیدی بۆ ئه‌به‌د لێوم ماچ ناكا
هه‌ڵده‌ستم و؛
له‌ هه‌ستمدا مردوه‌.
هه‌ڵده‌ستم و؛
له‌ له‌شمدا دوژمنێكی هه‌ڵهاتووه‌
ده‌مانچه‌كه‌م ده‌كه‌مه‌وه‌ به‌ر پشتێنه‌كه‌م
خوێن له‌ هه‌ردوو چاوییه‌وه‌ فیچقه‌ ده‌كا
به‌ جێی دێڵم تا بۆ خۆی وه‌ك ده‌عبایه‌ك بـ…..، بـ…………….،
ده‌ڕۆم،
ده‌رگاكه‌ش داناخه‌م”
ئەم بڕگەیە، بەتایبەتی سەرەتاکەی کە دەڵێت:” من فوویه‌ك له‌ لووله‌ی ده‌مانچه‌كه‌م ده‌كه‌م”، هەموو دەزانین فووکردن لە لوولە دەمانچە هەروەك لە فیلمی کاوبۆیدا بینیومانە، دوای تەقەکردنە، هەربۆیە یەکەم بیرۆکە کە لە مێشکماندا جێگیربێت، ئەوەیە کە تەقەی لە بەرامبەرەکی کردبێت، کەچی گۆران بە ئاراستەیەکی یەکجار جیاواز دەڵێت:” دڵنیام بۆ ئه‌به‌د له‌ دڵمدا ده‌یكوژم.. دڵنیام له‌سه‌ر خاكی ڕۆحمدا نایهێڵم… جارێكی تر‌ قامكی زیاره‌تی به‌ردی…. دوورگه‌ په‌رشوبڵاوه‌كانی گیانم ناكا… لێوی ئیدی بۆ ئه‌به‌د لێوم ماچ ناكا”، دڵنیایی لە وەی کە دەیکوژێت واتە هیچ رووی نەداوە و، تەنانەت تەقەش نەکراوە و، هەروەها دڵنیایی لەوەی کە لەسەر خاکی روحیدا نایهێڵێت، ئەوە دەردەخات کە شاعیر تەقەیەکی گرنگتر و کاریگەرتری کردبێت لە”رەهەندە”بەرامبەرەکەی کە ئەویش هەڵوێست وەرگرتن بە دەرچوون لە کۆتی و بازنەی ئەو رەهەندە بەتایبەتی کە گرنگترین و پڕ واتا ترین دێڕی شیعری کە لە سەرەتا ئاماژەمان پێیدا و بە پەڵە زێڕینی شیعریمان دانا، دەڵێت:
” هه‌ڵده‌ستم و؛
له‌ هه‌ستمدا مردوه‌.”
هەڵدەستێت، هەروەك ئەوەی رابێت لە خەو و، دڵنیابێت لەوەی کە رەهەندە دەروونییەکەی لە هەستیدا مردووە! بەڵام هەڵساندنەکەیشی وەك رابوون و راپەڕاندنێکی نائاساییش دەژمێردرێت و، گۆران لەم دێڕەدا پەیامی سەرکەوتنی بەسەر خۆیدا رادەگەێینێت، بەڵام کام خودە؟ خودە دەروونییەك کە بە ئازادکردن یا بە رێپێدانی ئەوا رووبەڕووی گۆرانێکی نێگەتیف دەبینەوە. ئەم چەند ووشە کەمە بێهودەیی و ریالیزم و فەنتازیا و سوریالیزم تێکەڵ بە یەك دەکات! هەڵبەتە دەبێت ئەوەش بڵێم کە چەند ووشە دێڕە شیعرێکی شاعیری ئێرانی”تورج نیگەهبان”م وەبیر دێنێتەوە کە واتایەکی فەلسەفی زۆر قووڵی هەیە کە دەڵێت:
“ژیان سەرەنجامی نەبوونە
چڕینی سروودێکی ناتەواوە”
هەڵبەتە، گەرچی لای نیگەهبان پتر رەهندە فەلسەفییەکی کیرکەگارد و سارتەر دەبینینەوە بەڵام لای گۆران لەو چەند ووشە کەمەدا رووبەڕووی رەهەندی بێهودەیی و ریالیزم و فەنتازیا و سوریالیزم، دەبینەوە. بەڵام سەیر لەوەدایە کە جارێکی تریش گۆران یاری بە ووشەو و ئاراستە واتا دەکات کاتێك بۆ هەڵسانەکەی دەگەڕێتەوە و ئەوەی کە لە هەستیدا مرد، ئەمجارە بە”دوژمنێکی هەڵاتووی”لە لەشیدا، دادەنێت و، نەك ئەوەندە و بەس بەڵکو زیاتریش لەوە دەڕوات کاتێك دەگاتە لووتکەی بێهودەیی کە دەڵێت:
” ده‌مانچه‌كه‌م ده‌كه‌مه‌وه‌ به‌ر پشتێنه‌كه‌م
خوێن له‌ هه‌ردوو چاوییه‌وه‌ فیچقه‌ ده‌كا”
دەمانچەکە بێ ئەوەی تەقەی پێ بکات دەیگەڕێنیتەوە بۆ پشتێنەکەی بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا خوێن لە چاوی رەهەندە دەروونییەکەی فیچقەدەکات!
دوای ئەو هەموو ململانێ و بەگژیەکداچوون و ئاڵۆزی و ئاویتەکردنی واتاکان، شاعیر دەڕوات بەبێ ئەوەی دەرگاکە دابخات، بە راشکاوانە رادەگەێینێت:
” له‌ده‌ره‌وه‌،
بۆ یه‌كه‌مجار؛
هه‌ست به‌ ئازادی خۆم ده‌كه‌م.”
ئەو ئازادییە مایەی لەناوبردن و بەزاندنی رەهەندی چەوتی دەروونییە کە گەورەترین دوژمنی مرۆڤایەتی و شارستانییەت و هەموو شتە باشەکانی جیهان و ژیانە!
دوا تێبینیم بەر لەوەی کۆتایی بەم نووسینە دوورودرێژەم بەم ئەوەی؛ گۆران مەریوانی گەرچی وەك پاڵەوانێکی چالاکە لە بواری سیاسی وفیکری و دەروونی و کۆمەڵایەتییەوە بەڵام لە بواری ئافرەت و غەزەلدا، هیچ رۆڵێلی نییە، هەڵبەتە من وەك خۆم، بە هۆی پێوەندیم بە گۆرانەوە لە ماوەیەکی زۆر هەستیاری ژیانیدا، دەزانم کە ئافرەت لە ژیانیدا هەبووە و، بەتایبەتی لەدوا ساتەکانی بەجێهێشتنی بۆ کوردستان و، من بۆ خۆم شایەتی حاڵی ئەوە بووم، بەڵام نازانم بۆ هەموو بابەتێك لە شیعریدا رەنگی دایەوە جگە لە ئافرەت و غەزەل؟!




گرنگیدان بە بەرهەمەکانی “ئینگمار بێرگمان” و سینەمای سوید لە فێستیڤاڵی فیلمی “دهۆک”

مەنسوور جیهانی

وردبوونه‌وه‌ و گرنگیدان بە بەرهەمەکانی “ئینگمار بێرگمان”، دەرهێنەری دیار و کاریگەری دانه‌ری سویدی و براوەی چوار خەڵاتی ئۆسکار له نۆهەمین خولی فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی فیلمی “دهۆک” به‌ڕێوه‌چوو.

نۆهەمین فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی فیلمی “دهۆک” Duhok بە یادی “یۆڵماز گۆنای” Yılmaz Güney دەرهێنەری بەناوبانگی براوه‌ی خەڵاتی چڵه‌ خورمای زێڕینی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “کان” لە فەرەنسا (١٩٨٢) و بە ئامادەبوونی دکتۆر “عەلی ته‌ته‌ر” پارێزگاری دهۆک، دکتۆر “سالار عوسمان” بریکاری وه‌زیری رۆشنبیری و هونه‌ری حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان، “ئه‌میرعه‌لی محه‌مه‌دتاهیر” سه‌رۆکی فێستیڤاڵی نێونه‌ته‌وه‌یی فیلمی “دهۆک”، کۆنسولی وڵاتی هیندستان له‌ هه‌رێمی کوردستان، “شەوکەت ئەمین کۆرکی” بەڕێوەبەری هونەریی ئەم فێستیڤاڵە، “عەباس غەزالی” که‌سایه‌تی چالاکی ڕۆشنبیری، ئەندامانی دەستەی ناوبژیوانی بەشی پێشبڕکێی “سینەمای جیهان” و بەشی کێبڕکێی “سینەمای کوردی”، سینەماکارانی ئامادەبوو لەم بۆنە و رووداوه‌ سینه‌ماییه‌ و هۆگران و تامه‌زرۆیانی هونه‌ری سینه‌ما، به‌ نمایشکردنی فیلمی سینه‌مایی “بووکی باران” The Rain Bride لە دەرهێنانی “حوسێن حەسەن” و بەرهەمهێنانی هاوبەشی “مەمه‌د ئه‌کتاش” و “محەمەد موحسین” و به‌ ده‌ورگێڕانی “شیلان دووزدبان” Şilan Düzdaban، “حوسێن حەسەن” و “بەنگین عەلی” لە هۆڵی “کۆنگرە”ی زانکۆی دهۆک لە شاری دهۆک لە هەرێمی کوردستان کرایەوە.

سینەما ئامرازێکی زۆر گرنگە بۆ کاریگەری دانانی فیکری و کولتووری
لە سەرەتای ئەم رێوڕه‌سمه‌دا، “ئەمیرعەلی محەممەد تاهیر” سه‌رۆکی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “دهۆک” گوتی: مایه‌ی خۆشحاڵییەکی گەورەیە کە نۆیەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “دهۆک” بەڕێوە دەبەین و پیرۆزبایی بە هه‌موو هونەرمەندان و بەتایبەتیش سینەماکاران ده‌ڵێم. لە هەلومەرجی سەخت و دژواری ناوچەکەدا، ڕاگرتنی ڕووداوە ڕۆشنبیری و هونەرییەکان ڕووداوێکی ناخۆشە و بە پێچەوانەوە پشتیوانیکردنیان، وەک فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلم، لەم ڕۆژگارەی ئێمه‌دا پەیامی تایبەتی خۆی هەیە. سینەما ئامرازێکی زۆر گرنگە بۆ کاریگەریی دانانی فیکری، کولتووری و زیرەکیه‌ و ده‌وری ئه‌و لە گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان حاشا هەڵنەگرە. فێستیڤاڵ دەرفەتێکی زۆر باشە بۆ کۆبوونەوەی سینەماکارانی کورد و بیانی له‌ ته‌نیشت یەکدی، بۆ ئەوەی که‌ زیاتر له‌مه‌ یه‌کتری بناسن و لەو کۆڕ و کۆبوونه‌وانه‌دا که‌ هه‌یانه‌؛ بیروڕا و بیرۆکە نوێیەکانیان بخەنە ڕوو. لە ڕاستیدا فێستیڤاڵه‌که‌، پردێکە لە نێوان کولتوور و هونەرەکەیاندا.
هەروەها گوتیشی: بابه‌ت و تەوەری ئەم خوله‌ی فێستیڤاڵەکە، کۆچبەرییە. بەهۆی کێشە و گرفته‌کان، لێک تێنەگەیشتن و شەڕە جۆراوجۆرەکانی ئەم دونیایە؛ ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی، شوێنی ژیان و نیشتەجێبوونیان بەجێهێشتووە و پەنایان بۆ شوێنە ئارامەکان بردووە. ئەو قەیران و کارەساتانەی که‌ خه‌ڵکی ڕووبەڕوویان دەبنەوە، پرسێکی گرنگی مرۆڤایەتییە کە لە ڕێگەی سینەما و ئەو فیلمانەی کە به‌رهه‌م ده‌هێنرێن و لە فێستیڤاڵدا نمایش دەکرێن، بۆ سه‌رتاسه‌ری جیهان دەگوازرێنەوە.
سه‌رۆکی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “دهۆک” لە کۆتاییدا جه‌ختی له‌وه‌ کرده‌وه‌: هه‌روەک ساڵانی ڕابردوو سینەمای یەک وڵات میوانی ئەم فێستیڤاڵەیه‌ و ئەمساڵیش میوانداری سینەمای وڵاتی سوید دەکەین. سوید خاوەنی سینەمایەکی زۆر گرنگ، بەهێز و کاریگەری دانه‌رە و هەروەها سینەماکارانی بەناوبانگی بە سینەمای جیهان ناساندووە. له‌ ته‌نیشت ئه‌مانه‌دا، وڵاتی سوید گرنگییەکی تایبەتی بە مافەکانی مرۆڤ و بنه‌ماکان و پرەنسیپ و داب و نەریتی دیموکراسی دەدات و ژمارەیەکی زۆر له‌ کورده‌کانیشی له‌ خاکی خۆیدا داڵدە داوە.

ژیانی خەڵکی کوردستان توانای ئەوەی هەیە که‌ ببێتە فیلمێکی سەرکەوتووی هۆلیوودی
لە درێژەی ئەم مەراسیمەدا، دکتۆر “عەلی ته‌ته‌ر” پارێزگاری دهۆک گوتی: به‌خێرهاتنی هه‌موو هونه‌رمه‌ندان و میوانانی خۆشه‌ویست ده‌که‌م؛ دهۆک، پارێزگایەکە ژیانێکی ئاشته‌وایی و ئارامی تێدا درێژه‌ی هه‌یه‌ و هیوادارم ببێتە سەرچاوەی هونەر و پشتگیریی هونەرمەندان لە هەرێمی کوردستان و پاڵپشتییان بکات و لە ڕێگەی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “دهۆک”ەوە پەیامی خۆی بۆ سه‌رتاسه‌ری جیهان بگوازێته‌وه‌. سوپاسی “مەسرور بارزانی” سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان دەکەین کە به‌ شێوه‌یه‌کی بەردەوام ئامۆژگاری و جەختمان لەسەر دەکاتەوە بۆ پاڵپشتی کردنی هونەرمەندان و لە ماوەی ئەم چەند ساڵەشدا بە باشی و دڵسۆزانه‌ پاڵپشتی له‌ هونەر و هونەرمەندانی پارێزگای دهۆک کردووە.
هەروەها وتیشی: دوای هێرشی داعش بۆ ناوچه‌که‌ لە ساڵی 2014، بڵاوبوونەوەی نەخۆشی
کۆرۆنا و هەروەها بڕینی بودجەی هەرێمی کوردستان؛ زۆر پرس و کێشە بۆ ئێمە سەریهەڵدا. بەڵام خۆشبەختانە فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “دهۆک” چالاکییەکانی خۆی ڕانەگرت و ئەم چرا هونەرییە نەکووژایەوە.
پارێزگاری دهۆک لە درێژەی قسەکانیدا ئه‌وه‌شی زیاد کرد: بەخێرهاتنی سینەماکاران و میوانە تایبەتەکانی وڵاتی سوید دەکەم کە لە فێستیڤاڵەکەدا ئامادەن و هیوادارم که‌ پەیوەندی سینەماکارانمان ڕۆژ بە ڕۆژ لەگەڵ وڵاتانی جیاواز و هەموو ساڵێک بە وردبوونه‌وه‌ و گرنگیدان بە سینەمای یەک وڵات به‌هێز بکرێت و له‌م رێگایه‌دا ئەزموون گه‌لی نوێ بەدەست بهێنن. ئێوە هەمووتان ئاگادارن، ئەوەی که‌ لە ڕێگەی هونەری سینەما بۆ جیهان دەگوازرێتەوە و ئەو کاریگەرییەی که‌ لەسەر کۆمەڵگا هەیەتی، لە هیچ کەسێک شاراوە نییە. ئەو چیرۆک و کارەساتانەی که‌ بەسەر خەڵکی کوردستاندا هاتووە، هه‌ر کامه‌ بۆ خۆیان، یه‌ک به‌رهه‌می سینەماییه‌. ژیانی ئەو کەسانەی که‌ لە کوردستان ژیاون، توانایی ئەوەی هەیە که‌ ببێتە فیلمێکی سەرکەوتووی هۆلیوودی؛ بەڵام بەداخەوە بە هۆکارگه‌لی جۆراوجۆر تا ئێستا ئەمە ڕووی نەداوە.
دکتۆر “عەلی ته‌ته‌ر” لە کۆتایی قسەکانیدا جه‌ختی کرده‌وه‌: تەوەری ئەمساڵی فێستیڤاڵەکە، کۆچبەرییە. ڕەنگە هەندێک کەس هەرگیز بۆ یه‌ک جاریش ئەزموونی کۆچیان نەکردبێت، بەڵام ئێمە دووجار یان زیاتر ئه‌وه‌مان ئەزموون کردووە. بەداخەوە ئێمه‌ تەنانەت بە شێوه‌ی گروپیش بە زۆر و ناچاری کۆچمان کردووە؛ ئەگەر هەندێک کۆمه‌ڵگه‌ بە شێوه‌ی هەزاران که‌س، بە زۆر کۆچیان کردبێت، ئێمە بە شێوه‌ی ملیۆنان کۆچمان کردووە. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش، ئێمە به‌ باشی ئاگاداری پرس و کێشەکانی په‌نابه‌ران و ئاوارەکانین و یارمه‌تی و هاوکاریان دەکەین. له‌ دوای تێپه‌ڕینی ئەو هەموو ساڵە و ئەو گۆڕانکاریانەی کە لە ژیانی ئێمه‌دا هاتۆته‌ ئاراوه‌؛ بەداخەوە ئەم دیاردە نەگبەتیە هه‌روه‌ک خۆی بەردەوامە و تا ئه‌م ساته‌، کێشە بنەڕەتییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چارەسەر نەکراون. لە هه‌رێمی کوردستان و لە پارێزگای دهۆک، جێگای سه‌ربه‌رزی و شانازییەکی گەورەیە بۆ ئێمە کە تا ئەم ساتە، زیاتر لە نیو ملیۆن له‌ خوشک و براکانمان بە ناچاری لە شوێنە جیاوازەکانی عێراقەوە هاتوون، لەوانە؛ شنگال، دەشتی نەینەوا، ئەنبار، باشووری عێراق و شوێنەکانی دیکه‌ی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پەنایان بۆ ئێرە هێناوه‌ و ئێستاکه‌ لێرە دەژین و ئێمەش بە ڕوویه‌کی کراوە و هزر و عەقڵێکی ئارام میوانداری له‌وان دەکەین. ئێمە له‌ رێگای به‌ڕێوه‌بردنی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “دهۆک” و به‌رهه‌مهێنانی فیلم و به‌رهه‌مه‌ سینه‌ماییه‌کان دەمانەوێت که‌ پەیامی ئاشتی، ئاشتەوایی، ئارامی، خۆشەویستی، سۆز، میهرەبانی، چارەسەرکردنی کێشەکان، ژیانێکی ئاشته‌وایی و ئارام و هتد بۆ جیهان بگوازینه‌وه‌.

سینەما ڕۆشنبیری، داهێنان و جوانییە
لە بەشێکی دیکه‌ی رێوڕه‌سمی کردنەوەی نۆهەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “دهۆک”، دکتۆر “سالار عوسمان” بریکاری وەزیری ڕۆشنبێری (فەرهەنگ و هونەر)ی حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕایگەیاند: پێم وایە سینەما ڕۆشنبیری، داهێنان و جوانییە. سینەما هونەرێکی کۆمەڵایەتی و کولتوورییە؛ هەر لەبەر ئەم هۆکارە ئێمه‌ لە سینەمادا کۆمەڵگا جیاوازه‌کان بە هەموو خەونه‌کان و پارادۆکس و کێشەکانیانەوە دەبینین. هەر به‌رهه‌مێکی سینه‌مایی له‌ خۆیدا پەیامێک بۆ ئێمه‌ ده‌گوازێته‌وه‌ کە کۆمەڵگا بەرەو ڕووناکی، رۆشنایی و جوانی ڕێنمایی دەکات.
ئه‌و هه‌روه‌ها گوتی: له‌ لایه‌ن وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری (فه‌رهه‌نگ و هونه‌ر)ی حکومەتی هه ڕێمی کوردستان، پشتیوانی خۆمان بۆ به‌ڕێوه‌بردنی فێستیڤاڵی نێوده‌وڵه‌تی فیلمی “دهۆک” ڕادەگەیەنین. ئێمه‌ له‌م کاته‌ی ئێستادا، لە قۆناغ و دۆخێکی هه‌ستیاردا به‌سه‌ر ده‌به‌ین؛ ئێمە کارەسات و تاوانەکانی وەک ئەنفال، کیمیابارانی هەڵەبجە، کۆچی زۆرەملێی کورده‌کان و چەندین پرس و کێشەمان تێپەڕاندووه‌. هەر لەبەر ئەم هۆکارە، داوا لە سینەماکاران دەکەین کە لە بەرهەمەکانیاندا مامەڵە لەگەڵ ئەو کارەسات و خەمە قووڵانەدا بکەن و پیشانی کۆمەڵگاکەی خۆیان و جیهانیان بدەن. هیوادارم سینەمای نیشتمانی بۆ کوردستان کاریگەری دانه‌ر بێت؛ چونکە که‌ڵکه‌ڵه‌ و نیگەرانییه‌کی زۆری هەیە و ڕووبەڕووی مەترسییەکانی دەوروبەریش دەبێتەوە و دەیەوێت هەنگاو بنێتە ناو ئایندەیەکی رووناک و گەشاوە.

گرنگیدان بە بەرهەمەکانی “ئینگمار بێرگمان” و سینەمای سویدی
بەپێی نەریتی هەر خولێکی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “دهۆک”، سینەمای یه‌ک وڵات وەک وڵاتی گرینگ و وردبوونه‌وه‌ له‌ فیلمه‌کانی لە ڕۆژانی فێستیڤاڵەکەدا بەشداری دەکات. لە ڕاستیدا، یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی فێستیڤاڵەکان ئاڵوگۆڕی کولتووری و دروست کردنی پردەکانە بۆ په‌یوه‌ندی و پەیوەستکردنی سینەماکارانی ناوخۆیی له‌گه‌ڵ سینەماکارانی بیانی. سوید خاوه‌نی سینەمایەکی باڵادەست و پێشکەوتنخوازە کە ئه‌مه‌ دەتوانێت ڕێگەیەکی زۆر باش بێت بۆ که‌ڵک وه‌رگرتن لە سینەمای سویدی. بەم پێیە، سوید بە هەڵبژاردنی کۆمه‌ڵێک له‌ فیلمە بەرچاوه‌کان لە نۆهەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی دهۆکدا، دەبێتە وڵاتی مه‌کۆ و ناوه‌ندی.
لە نۆهەمین فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “دهۆک”دا، له‌ به‌شی “نمایشکردنی تایبەتی سینەمای سوید” ٩ فیلمی درێژ ده‌چنه‌ سه‌ر په‌رده‌، له‌وانه‌؛ فیلمی “پێرسۆنا” Persona و “قەیران” Crisis لە دەرهێنانی “ئینگمار بێرگمان” Ingmar Bergman، فیلمی سینه‌مایی “کۆتایی ڕه‌وێن” Raven’s End لە دەرهێنانی “بۆ ویدێربێرگ” Bo Widerberg، “چه‌ند گۆرانییه‌ک لە نهۆمی دووەم” Songs from the Second Floor و “چیرۆکی خۆشەویستی سویدی” A Swedish Love Story لە دەرهێنانی “ڕۆی ئەندەرسۆن” Roy Andersson، فیلمی “چوارگۆشە” THE SQUARE و فیلمی سینه‌مایی “یاری” Play لە دەرهێنانی “ڕۆبێن ئۆستله‌ند” Ruben Oslund، فیلمی سینه‌مایی “مایا نیلۆ” Maya Nilo لە دەرهێنانی “لوویسیا سیرێن” Lovisa Sirén، فیلمی سینه‌مایی “کچان” Daughters لە دەرهێنانی “جێنیفێر مالمکویست” Jenifer Malmqvist.
هەروەها مێزگرد و پانێڵێک لەژێر ناونیشانی “سینەمای سویدی: لە ئینگمار بێرگمانەوە بۆ ڕۆبێن ئۆستله‌ند” لەم خوله‌ی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی دهۆکدا لە لایەن “فرێدی ئۆڵسۆن” Freddy Olsson بۆ گفتوگۆ کردن لەگەڵ بەڕێوەبەری پانێڵه‌که‌ پرۆفیسۆر “ماگنۆس باڕتاس” Magnus Bärtås بەڕێوەچوو.

ئەندامی باوەڕپێکراوی خەڵاتەکانی ئسکرین “ئاسیا پەسیفیک”
فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “دهۆک” ئەندامی باوەڕپێکراوی ڕێوڕەسمی پێشکەشکردنی خەڵاتەکانی ئسکرین “ئاسیا پەسیفیک” ناسراو بە “ئۆسکاری ئاسیا” APSA لە وڵاتی ئۆستوڕاڵیایە و لە ئاستی وڵاتی عێراقدا بەرهەمە سینەمایی و بەڵگەفیلمەکان بەم ڕووداوە گرینگە سینەماییە دەناسێنێت.
لە لایەن ئەندامانی لێژنەی دادوەرانی بەشی پێشبڕکێی “سینەمای کوردی”ی ئەم فێستیڤاڵەوە تەندیسی گەڵا مێویی زێڕ و زێو، لەوحەی فەخری و خەڵاتی 10 هەزار دولاری بۆ باشترین فیلمی سینەمایی، خەڵاتی 5 هەزار دولاری تایبەتی ئەندامای لێژنەی دادوەران بۆ باشترین دەرهێنانی فیلمی سینەمایی، خەڵاتی 4 هەزار دولاری بۆ باشترین سیناریۆی فیلمی سینەمایی، خەڵاتی 3 هەزار دولاری بۆ باشترین ئەکتەری پیاو، خەڵاتی 3 هەزار دولاری بۆ باشترین ئەکتەری ژن، خەڵاتی 5 هەزار دولاری بۆ باشترین بەڵگەفیلم، خەڵاتی 8500 دولاری بەڕێوەبەرایەتی گشتیی ڕۆشنبیری و لاوانی دهۆک بۆ باشترین کورتە فیلم بۆ پشتیوانی لە سازکردنی پڕۆژەی نوێ دەرهێنەری ئەم بەرهەمە، خەڵاتی 10 هەزار دولاری تایبەتی ئەندامای لێژنەی دادوەران بۆ باشترین کورتە فیلم کە لە ناوچەی بادینان بەرهەمهاتووە، خەڵاتی 10 هەزار دولاری پارێزگاری دهۆک بۆ باشترین فیلمی سینەمایی فیلم کە لە ناوچەی بادینان بەرهەمهاتووە، خەڵاتی 4 هەزار دولاری یەکێتی نووسەرانی کورد بۆ باشترین فیلمی کوردیی کە لە دەرەوەی سنوورەکان سازکرابێت و هەورەها خەڵاتی 3 هەزار دولاری ئەنستیتۆ “گۆتە”ی ئەڵمانی بۆ باشترین بەڵگەفیلمی کورت پێشکەش دەکرێت.
فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “دهۆک” بە سەرۆکایەتی “ئەمیر عەلی محەمەد تاهیر” و بە دەرهێنانی هونەری “شەوکەت ئەمین کورکی” بە یادی سینەماکاری هەرمانی کورد “یەڵماز گۆنای” Yılmaz Güney دەرهێنەری براوەی خەڵاتی گەورەی “چڵە خورمای” فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی “کان”ی فەڕەنسا (1982) و بە مەبەستی پردی پەیوەندی نێوان دەرهێنەرە کوردەکان و سینەماکارانی سەرتاسەری جیهان و هەروەها ڕەخساندنی ئاڵووگۆڕی کەلتووری نێوان نەتەوەکانی دنیا دامەزراوە.

نۆیەمین خولی ئەم فێستیڤاڵە تایبه‌ت به بابه‌تی “کۆڕه‌وی” و بە نمایشی 9٧ بەرهەم، لە چوارچێوەی فیلمە بڵیندە سینەماییەکان، کورتە فیلم و بەڵگەفیلمەکان لە چەندین بەشی پێشبڕکێی و دەرەوەی پێشبڕکێی لەوانە: بەشی پێشبڕکێی “سینەمای جیهان”، واتە: 9 فیلمی بڵندی سینەمایی، ٨ بەڵگەفیلم و ١١ کورتە فیلم، بەشی پێشبڕکێی “سینەمای کوردی”، واتە: ٥ فیلمی بڵندی سینەمایی، 6 بەڵگەفیلم و 1٥ کورتە فیلم، بەشی “ڕوانینێک بە سینەمای جیهان”، واتە: ٦ فیلمی بڵندی سینەمایی، 4 بەڵگەفیلم و ٣ کورتە فیلم، بەشی “پانۆڕامای سینەمای کوردی”، واتە: 1٩ کورتە فیلم، بەشی “نمایشی تایبەت بە سینەمای سوید” ٩ فیلمی بڵندی سینەمایی و هەروەها بەشی “نمایشی تایبەت بە سینەما” ١ فیلمی بڵندی سینەمایی و ١ بەڵگەفیلم له ڕۆژانی ١ تا ٨ی دیسه‌مبه‌ری ٢٠٢٢
ڕۆژی 22ی نۆڤەمبەری 2021 لە هۆڵی “کۆنگرە”ی زانکۆی دهۆک ، کۆمه‌ڵه‌ی سینه‌مایی “دهۆک مۆڵ” لە شاری دهۆک لە هەرێمی کوردستان به‌ڕێوه‌ده‌چێت.

بۆ زانیاریی زیاتر:
http://www.duhokiff.com/
https://www.facebook.com/duhokiff/




دوو جیهان.. شیعری\ نەوزاد بەندی

کە بە پاتەی دڕاوەوە ،
هاتنە خوارێ ..
بە سپۆنسەری چەند داگیرکەر و
زۆردارێ ..
دوو جیهانتان لە هەرێمێکا دروست کرد ..
جیهانێکیان تاریک ،
بێ ئاو و کارەبا ..
وێران ..قەڵەباڵغ ..داڕوخاو ..
پڕ لە سواڵکەر و بێ لانە ..
بە هاوین گەرم
بە زستان سارد ..
کە بێجگە لە نرخی مرۆڤ ،
هەر چی کاڵایە گرانە
پڕ لە بێ ئیش
پڕ دەسگێڕ و عەرەبانە ..
پڕ لە پاشەکەوتی موچە و موچە بڕین
زیندانێکی پڕ زیندانە ..
لە ژێر باری قورسی کرێ و دوکەڵ و کاڵای بەسەرچوو .. پۆلیس و
باج و بێگاری و ڕێگری و
چندەها جۆری سەرانە ..
خاڵی لە ژیان و لە جوانیی ..
ئەم جیهانەتان دا بە خەڵک ..
جیهانێکی تر ، ڕوناک و پڕ لە کۆشک و
لە تاوەر و باڵەخانە ..
سیکیوریتی ..خزمەتگوزاریی شاهانە
پڕ لە گەشت و خوێندنگا و زانکۆی مۆدێرن و
ملیارەها ملیار دۆلار و
ئاهەنگی ڕۆژ و ئێوارە و شەوانە ،
پڕ لەکەنیزەکی جوانی دڵبەری
ناوخۆ و بێگانە ..
ئەمە تایبەت بە خۆتانە …

٭ ٭ ٭
بەڵێ جیهان سێ دانەیە ..
دانەیەکیان ئەوەی هەبوو،
دووانەکەی تر ،
فەرموو ، لەم کوردستانەیە ..




پاتریس فرانسێشی : “ئەردۆگان لە هێرشکردنە سەر کوردەکان هەموو یاسا نێودەوڵەتییەکان پێشێل دەکات”.. وەرگێڕانی لە فەڕەنسییەوە : دیار عەزیز شەریف

دیمانە لەلایەن کێڤین بوکۆ ڤیکتوار
وەرگێڕانی لە فەڕەنسییەوە : دیار عەزیز شەریف

تورکیا ئەم نۆڤێمبەرە ئۆپەراسیۆنێکی ئاسمانیی لەناو باکووری سوریا و عێراق ئەنجامدا، کە بەهۆیەوە بەلایەنی کەمەوە ٣١ کەس کوژران، ئەمەش دوا بەدوای تاوانبارکردنی کوردەکان وەک ئەنجامدەری هێرشە تیرۆریستییەکەی ئەم دواییەی ئیستانبول. پاتریک فرانسێشی، نووسەرێک پابەندە بە گرنگیدان بە پرسی کوردەکان کە مێژووەکەی بۆ سەرەتای شەڕی سوریا دەگەڕێتەوە کە دە ساڵ دەبێت، ئەم رووداوە بۆ گۆڤاری ” Marianne ” شڕۆڤە دەکات.
3
Marianne : تورکیا هەرێمی کوردەکانی لە سوریا و عێراق بۆمباران کرد، لە وەڵامی هێرشە تیرۆریستییەکەی سەر ئیستانبول. ئێوە چۆنی دەبینن؟
پاتریس فرانسێشی : ئەوەی ئێمە دەیزانین – ئەوەی هەموو راوێژکارەکانیش دەیزانن بەڵام ناوێرن بیڵێن- ئەوەیە کە هێرشەکەی سەر ئیستانبول هیچ پەیوەندییەکی بە کوردەکانەوە نییە کە ساڵانێکە زۆر بە باشی خۆیان لە هەموو جۆرە ئیستیفزازکردنێکی ئەنقەرا پاراستووە کە تەنها چاوەڕێی بەهانەیەک دەکات بۆ هێرشکردنە سەریان لە عێراق و بەتایبەتیش لە سوریا. ئەم هێرشەی سەر ئیستانبول هەر لە گەمەی دەزگای هەواڵگریی تورکی “میت” دەچێت، بۆئەوەی رێگە بۆ ئەردۆگان خۆش بکات خۆی وەکو قوربانییەک دابنێت لە هەمان کاتدا پشتیوانی رای گشتی بۆ گوتارەکەی بەدەست دێنێت کە کوردەکان دەکاتە تیرۆریست وەکو ئەوانی تر. ئەمە شێواندنێکی واقیعە بەشێوەیەکی بێ هاوتا قێزەون بەڵام دەنگدەرانی ئەردۆگان خۆشحاڵ دەکات کە قورسە رادەی ناسیۆنالیزمە زبر و کوێرانەکەیان و حەزی بەدەستهێنانەوەی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی کە سەرۆکەکەیان بەڵێنی پێداون، پێوانە بکرێت.

ئەوەی پێویستە لەسەرووی هەموو شتێکەوە لێی تێبگەین – کە شەڕانگێزیی ئەردۆگانیش روون دەکاتەوە- ئەوەیە تورکیا، وڵاتێک تا دێت زیاتر دەبێتە وڵاتێکی ئیسلامی، ئەوە قبوڵ ناکات کە کوردەکانی سوریا لە باکووری وڵاتەکەیان دوای سەرکەوتنیان بەسەر داعش سێ ساڵ لەمەوبەر بونیادیان ناوە : دەوڵەتێکی دیفاکتۆ، چوار ئەوەندەی لوبنان گەورەیە، ئەزموونی دیموکراتیەکی راستەقینە و چەمکەکانی وەک یەکسانیی نێوان ژن و پیاو، عەلمانیەت و رێزگرتن لە کەمینەکان دەکات؛ هەمووی بەیەکەوە نموونەیەکە بۆ رزگاربوونی تەواوی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. مەترسیەکە بۆ سەر تەواوی ستەمکار و دیکتاتۆرەکانی ناوچەکە.
بەشکستهێنانی لە وەستاندنی ئەم پڕۆسەیە لە سەروەختی شەڕی کوردەکان دژی داعش چونکە ئەوکات خۆرئاواییەکان بە بڕیاربوون لە پشتیوانیکردنی “هاوپەیمانە” کوردەکانیان –جیهادییەکان ئەوسا دوژمنی هاوبەش بوون- ئەردۆگان لە چاوەڕوانی هەر کاتێکی جیۆسیاسی لەبار بووە تاوەکو چەقۆیەک تێڕابکاتە ناو قووڵایی ئەم پڕۆسەیە : لە٢٠١٦ بە دەستبەسەرداگرتنی بەشێک لە هەرێمی شەهبا، لە ٢٠١٨ بە داگیرکردنی کانتۆنی عەفرین کە لەوێ بەردەوامە لە پاکتاوکردنێکی بێ بەزەییانەی ئیتنیکی، هەروەها لە ٢٠١٩ بە ئەنجامدانی هەمان شت لەناو دڵی رۆژئاڤا، وڵاتە مێژووییەکەی کوردەکان. لەو کاتەوە، ئاژاوەگێڕی جێگەی ئەو ئاشتی و سەقامگیرییەی گرتووەتەوە کە دوای کۆتاییهاتنی خەلافەتی ئیسلامی جێگیر بوو بوو. ئەمریکییەکان بەشێکی رێگەیان بە روودانی ئەمە داوە، هەروەها رووسەکانیش. هەڵەی ئەخلاقیی دەستبەرداربوونی هاوپەیمانەکانمان کە لە شەڕی داعش زیانێکی گیانی ئێجگار زۆریان بەرکەوت، هەڵەیەکی سیاسییە، چونکە کوردەکان تاکە هێز بوون-هەرواش دەمێننەوە- کە توانییان رێگە لە گەڕانەوە ئیسلامیزمی رادیکاڵ لەسەرتاسەری ناوچەکە بگرن.
ئێمە ئێستا لەبەردەم چوارەمین هەنگاو داین. لە بۆ ئەردۆگان، بۆمبارانکردنی کوردەکانی سوریا لەم رۆژانەی دوایی بە فڕۆکە تورکییە جەنگییەکان بەدرێژایی ٨٠٠ کیلۆمەتری سنووری جیاکردنەوەی تورکیا لە سوریا، تاقیکردنەوەیەکە. ئەگەر خۆرئاوا کاردانەوەی دەستبەجێی لە دژی نەبێت، ئەوا دەزانێت کە دەتوانێت گروپە جیهادییەکانی ژێر کۆنتڕۆڵی خۆی لە کوردەکان بەربدات، بە پاڵپشتیکردنی هێرشە ئاسمانی و تۆپبارانکردنەکانی. ئامانجەکە خراوەتەڕوو: لەگەڵ دۆستە ئیسلامییەکانی داگیرکردنی تەواوی ناوچە سنوورییە تورکی-سورییەکە بەقووڵایی ٣٠ کیلۆمەتر و درێژایی ٨٠٠ کیلۆمەتر، بۆ دروستکردنی “ناوچەی ئارام”. لەراستیدا ئەم داگیرکردنە کۆتایی بە ٩٠% ئەو هەرێمە دەهێنێت کە تا ئێستا لەژێر دەستی کوردەکان دایە و بەمەش هیچیان تێدا ناهێڵێتەوە. لەهەمان کاتدا سڕینەوەی “قەڵغانی کورد” کە ئێمە لە مەترسی گەڕانەوەی داعش دەپارێزێت- ئامانجێکی رانەگەیەندراوی ئەردۆگانە، بەڵام مەسەلەیەکی جەوهەرییە بۆ فراوانکردنی ئایدیۆلۆژیایەکەی.

Marianne : کوردەکان لە تورکیا لە ئێستادا لە کوێ دان ؟
پاتریس فرانسێشی : کوردەکانی تورکیا زۆر لاواز کراون لە دوایین راپەڕینیان لە ٢٠١٥، لەناو خوێن و بێباکییەکی تەواوی ئەوەی پێی دەوترێت “کۆمەڵگای نێودەوڵەتی” سەرکوتکران. کێ لە بیرییەتی؟ سەرکوتکردن دژی گشت رێکخراوە کوردییەکان بەشێوەیەکی دڵڕەقانە و کوێرانە درێژەی هەیە. تاکە پێکهاتە و دام و دەزگاگەلی کوردی کە ئەمڕۆ حیسابی لەسەر بکرێت و گرنگ بێت ئەوا کوردەکانی سوریان- کە لەلایەنی نێودەوڵەتییەوە دانیانپێدانەنراە- هەرچی کوردەکانی عێراقن ئەوا خۆبەڕێوەبەرییەکی سیاسیی واقیعییان هەیە بەڵام لەژێر کاریگەریی راستەوخۆی تورکیا دایە کە لە ڕووی ئابوورییەوە ئەوانی گرتووە و ناهێڵێت لەژێر دەستی دەربچێت.
Marianne : لەهەمان کاتدا، ئیران سەرکوتکردن دژ بە کوردەکان چڕترکردووەتەوە، لەبەرچی ؟

پاتریس فرانسێشی : زۆر بەسادەیی لەبەرئەوەیە کوردەکانی ئیران، بەتایبەتی ژنان، کە پێشەنگی ئەم شۆڕشەی ئێستان لە دژی رژێم، ئێمە زۆر هەمیشە لەبیریان دەکەین. وەک راستییەک کە ئەوان بۆ ماوەی چەندین دەیەیە سەرکوتکراوترین کەمینەی ئیرانی بوونە- بەدڕندەییەکی وا کە مرۆڤ ناتوانێت وێنای بکات.
Marianne : چۆن بێدەنگی فەڕەنسا لێکدەدەیتەوە ؟

پاتریس فرانسێشی : لەڕاستیدا تەواوی رۆژئاوا، بە ئەمریکییەکانیشەوە بێدەنگن…لە واقیعدا ئەردۆگان تاکتیکزانێکی تەواوە، دەزانێت لەو ئان و ساتەدا دەتوانێت ئەوەی بیەوێت ئەنجامی بدات، بەوەی خۆی وا لێکردووە کە بەبێ ئەو نزیکەی هیچ شتێک ناکرێت. کەس نایەوێت دژایەتییەکی یەکلاکەرەوەی لەگەڵ بکات. کەس نایەوێت بچێتە کەمترین شەڕ و ململانێی یەکلاکەرەوە لەگەڵیدا، بەشێوەیەک لە شێوەکان، ئەو بە شەڕانگێزییە پێش لێنەگیراوەکەی خەڵک دەترسێنێت. بەتایبەتی ئەڵمانیا، لەم مەسەلەیەدا رۆڵی لاوازتر کراوە بەهۆی نیشتەجێبوونی رەوەندێکی بەرچاوی تورکی لەسەر خاکەکەی، یان سوێد و فینلاند، هەردووکیان لە ترسی ئەوەی کە نەوەک گەیشتنیان بە ناتۆ لەلایەن سوڵتانەکەی ئەنقەرا بەتەواوی رێگەی لێبگیرێت. تەنها یۆنانییەکان هەن کە ئەوەندەی لە توانایاندا هەبێت بەرەنگاری دەبنەوە. بەڵام ئەوان لە هێڵی پێشەوەی رووبەڕووبوونەوەی ئامانجەکانی تورکیادان لە دەریای سپی ناوەڕاست.
لەم چوارچێوەیەدا ئێمە شایەدحاڵی هەبوونی دەبڵ مۆڕاڵییەکین لە پەیوەست بە شەڕی نێوان روسیا و ئۆکرانیا. ئەردۆگان رێک بەهەمان شێوەی پوتین رەفتار دەکات کاتێک کە وای پیشاندا لەبەرئەوە هێرش دەکاتە سەر ئۆکرانیا تاوەکو خۆی لە نازیزمی ئەو وڵاتە بپارێزێت. ئەردۆگانیش بەئارەزووی خۆی هەموو یاسا نێودەوڵەتییەکان پێشێل دەکات لە هێرشکردنە سەر وڵاتێکی تر، سوریا. بەڵام وڵاتەکەی ئەو هی ناتۆیە و هەرچی کوردەکانن ئەوا پێشوەختە لە مێژوودا لە بیرکراون.

سەرچاوە :

https://www.marianne.net/agora/entretiens-et-debats/patrice-franceschi-erdogan-viole-toutes-les-lois-internationales-en-attaquant-les-kurdes?fbclid=IwAR1MZVayGRpIGQ8WGzlwSE4_a_3xFW6M8wnrek5nPPTNvViEGVtNUgmf5YA




نمایشی هاوبەشی هونەرمەندانی هەر چوار پارچەی کوردستان لە پۆڵۆنیا.. سەڵاح جەلال

بۆ خوێندنەوەی ئەم وتارە کلیکی ئێرەبکەن…




لەلای من (ئەژی حەمە نوری) باشترین ئەکتەری فێستێڤاڵی شانۆی هەولێر بوو.. کامەران حاجی ئەلیاس

دەنگ و جەستە دوو توخمی سەرەکی ئەکتەرەن لە نواندنی شانۆ و سینمادا، دەتوانین بڵێین تەواوکەری یەکتەرین بۆ ئەوەی ئەکتەر رۆڵەکەی بەشێوەیەکی سەرکەوتوو بەرجەستە بکات، بە تایبەتی لە شانۆدا ئەکتەری سەرکەتوو هەموو توانستەکانی خۆی بەکار دەهێنێت بۆ ئەوەی لە ئەکتەرەکانی تر جیاوازتر بێت، ئەمەش زیاتر لە رێگەی دەنگ وجەستەوە دەبێت چەمکی جەستەی ئەکتەر لەسەر شانۆ لە هەموو جۆرەکانی شانۆگەری جێگیر نییە بەڵکو لەپێشڤەچوون و گۆرنکاری دایە لەگەڵ پێشڤەچوونی یاساکانی کۆمەڵایەتی ژیانە وە بەپێی ئەو روداوانەی لە شانۆگەرییەکەدا روودەدەن، ئەکتەری شانۆ کاتێ کردارەکان لە چوارچێوەی کەسایەتیەکە دیار دەکات و داهێنان دەکات بەپێی کردارە جەستەیی و دەرونی بەم شێوەیە کەسایەتیە درامییەکان لەسەر تەختەی شانۆ بە جوڵەو دەنگ دەردەکەون.
دوای بێدەنگییەکی زۆر ، لە جوڵەی شانۆیی لە شاری هەولێر،لە رۆژانی 12- 18-11-2022 حەفتەمین فێستێڤاڵی نێوەدەوڵەتی هەولێر بۆ شانۆ ،لەلایەن بەرێوەبەرایەتی رۆَشنبیری هونەر- هەولێر بەرێوەبەرایەتی هونەری شانۆ سازکرا، سەرەتای فیستێڤاڵ بە وتاری کردنەوەی فێستێڤاڵ لەلایەن سەرۆکی فێستێڤال هونەرمەند “هیوا سوعاد” دەستیپێکرد ، پاشان وتاری هەریەک لەبەرێزان “ئومێد خۆشناو” پارێزگای هەولێر و” د.سالار عوسمان” بریکاری وەزارەتی رۆشنبیری ولاوان پێشکەش کران ،لە کۆتایی وتارەکان دا پەیامی بەرێز “تۆبیاس بیانکۆنی” سەرۆکی ئینستیتویەتی جیهانی شانۆ پێشکەش کرا، ئەنجا رێز لە شانۆکاری پێشەنگی کورد (سەباح عەبدولڕەحمان) نراو خەڵاتی ئاڵتوونی پێشکەش کرا.
لە فێستێڤاڵەدا (15) نمایشی شانۆیی پێشکەش کران ، کە چەندین گروپی شانۆیی لە هەرێم و دەرەوەی هەرێم بەشداربوون وەکو (میسر، ئێران ، عومان ،تونس،روسیا، ئۆکرانیا،ئوردن،عێراق) لە هەرێمی کوردستان لە شارەکانی (هەولێر، سلێمانی ، هەڵەبجە) بەشدار بوون، لە میانی بەرێوەچوونی فێستێڤاڵدا رێز لە شانۆکاری پێشەنگی کورد (سەباح عەبدولڕەحمان) نرا لەگەڵ بەرێوە چوونی چەندین کۆڕی رەخنەیی و تەوەری هزری ، لەلایەن چەنیدین شانۆکارانی کورد و عەرەب .
دوای هەڵسەنگاندنی بەرهەمەکانی فێستیڤاڵ لەلایەن لیژنەی دادوەران، خەڵاتی باشترین ئەکتەر، دەرھێنەر، سینۆگرافیا و باشترین نمایش بەم شێوەی خوارەوە بوو:
باشترین ئەکتەری کچ درا بە “رەیحانە رەزی” لە شانۆگەری “مانستەر” لە وڵاتی ئێران.
باشترین ئەکتەری کوڕ درابە ” محەمد شوقی ” لە شانۆگەری “روبە” لە وڵاتی تونس.
باشترین سینۆگرافیا دەرابە “شیراز ” لە شانۆگەری “شەوگار گۆرانی خۆی ئەڵێت” هەولێر، کوردسان.
باشترین دەرهێنان درا بە “ڕاڤیار نەوزاد و هێدی ئیسماعیل” لە شانۆگەری ” سروودێک بۆ ئێکاروس” هەڵبجە ،کوردستان
باشترین نمایش درابە “ئەلبێرت کامۆس” لە شانۆگەری “کالیگۆلا” لە وڵاتی ئۆکرانیا.
بێگومان من ئەوە باش دەزانم ، لیژنەی دادوەری و بینەرانی شانۆی لە کاتی هەڵسەنگاندن و بینینی شانۆگەرەیان ،ئەوان هیچ پەیوەندیان بە بارودۆخی دەروەی نمایشەکەکان دا نییە،ئاخۆ تپیپە شانۆییەکە تووشی چ گرفتێک بۆتەوە یان تووشی هەرکێشەیەک دەبێتەوە لە کاتی نمایشکردن دا ، بەهەمان شێوەش بۆ ئەکتەرەیش ، چونکە کەشێکی گونجاو بە تایبەتی باری دەروونی پێش نمایش بۆ ئەکتەر زۆر گرنگە، بۆ ئەوەی رۆڵەی بە جوانی بەرجەستە بکات، بەڵام من کاتێ دەبینم ئەکتەرێک لەو رۆژەی باوکی کۆچی دواییکرد بێت لە هەمان رۆژ دا بێتە سەر تەختەی شانۆ رۆڵ بگیرێت وسەرکەوتووش بێت ،ئەوە لەلای من زۆرگرنگە بەتایبەتی ئەگەر رۆڵێکی بەزمەساتیش ببینێ ، من (ئەژی حەمەنوری )م لە شانۆگەری “شالیرو جادوگەرانی ماکبێس” لە سەرتەختەی شانۆ وەکو ئەوەی رۆڵەکەی (بەهلول) داوای لێدەکات پێدەکەنێت بەڵی بۆ چەندین جاریش پێدەکەنێت بێ ئەوەی کۆچکردنی باوکی کاریگەری نەرێنی لەسەر نواندنەکەی بکات ،من پرسیار دەکەم چ ئەکتەرێک دەتوانێت ئازیزترین کەسی کۆچی دوایی بکات لە هەمان رۆژ بێتە سەر تەختەی شانۆ رۆڵی کارکتەرێکی کۆمیدی ببینێت و پێبکەنێت “ئەژی حەمە نوری” هونەرمەند لەپێناو خۆشەویستی بۆشانۆ لەپێناو رێزگرتن لە هاورێکانی لە ستاڤی شانۆگەری (شالیرو جادوگەرانی ماکبێس) ئەو قوربانییەیدا ئەو بۆنمایشەکە ئێوارەکەی لە شاری سلێمانییەوە گەیشتە شاری هەولێر ،دوای نمایشەکەشی بەشەو گەرایەوە شاری سلێمانی.
بۆیە دەڵێم هونەرمەند “ئەژی حەمە نوری” باشترین ئەکتەری کوڕە، لەحەفتەمین فێستێڤاڵی هەولێری نێودەوڵەتی بۆ شانۆ ،لە باوەڕەم کە خەڵاتی باشترین ئەکتەریشی لەلایەن بینەرانەوە، بەدەستی هێناوە، لێرەوە لەو کاتەی دەست خۆشی لە تەواوی بەشداربووانی فێستێڤال دەکەم بەتایبەتی بۆ ستاڤی شانۆگەری (شالیر و جادووگارانی ماکبێس) رێز و خۆشەویستی بێ پایانم ئاراستەی هونەرمەند “ئەژی حەمە نوری” دەکەم بەهیوای بەرهەمی باشتر و سەرکەوتنی بەردەوامی بۆ دەخوازم دوور بێت لە هەموو ناخۆشییەک.




ئایا کەمی یا زۆری شیعر پێگەی شاعیر دیاری دەکات؟.. گۆران هەڵەبجەیی

{ئەحمەد هەردی بەنمونە}

بەڕێزێک کە بەوە ناسراوە بەردەوام لایڤی هەیە و سەبارەت بە شتگەلێک ڕاوبۆچوونی خۆی دەردەبڕێت ، لە لایڤێکیدا کە لە ڕابردووی نزیکدا پێشکەشی کرد کەوتە هەڵەیەکی مەزنەوە.
مرۆڤ هەرچەند بەتواناو لێهاتووبێت ،هەرچەند مەودای زانیاری و هزری فراوان بێت ، ناتوانێت فریای هەمووشت بکەوێت و هەق بە هەموو بوارو لایەنەکان بە پێی پێویست بدات.بۆیە باشترە تەرکیز لەسەر لایەنێک بکات کە سەرکەوتووە تێیدا و لەوێدا خۆی بەهێز بکات و تواناو وزەی خۆی تێدا وەگەڕ بخات.
خاڵێکی تر کە زۆر گرنگە ئەوەیە ،دەمێک دەربارەی کەسێک قسەدەکرێت پێویستە زوومی باسەکە تەنها لەسەر ئەوبێت و پەلنەهاوێژێت بۆکەسانی دەرەوە ،ئیدی باب،دایک ،خوشک و برا و خزم یا هەرکەسێکی دیکەبن،چونکە لەم حاڵەتەدا تەرکیزەکە پەرشوبڵاو و لاواز دەبێت،هاوکات مەرج نیە کەسانی دورووبەری ڕەخنە لێگیراو پەیوەندیان بەوباسەوە هەبێت یاخود لە بۆچوونەکاندا هاوڕابن.
لایڤەکەی ئەم بەڕێزە تایبەت بوو بە دکتۆرە چۆمان هەردی ،کە بۆ ئەنجامدانی پرۆژەیەک دەربارەی [جەندەر] کۆمەکی دارایی لە یەکێتی ئەوروپا وەرگرتوە.
ئەز قسە لەسەر ئەو لایەنە ناکەم چونکە کاری من نیە، بەڵکو تەنها هەڵوەستە لەسەر بڕگەیەک لە قسەکانی ئەو بەڕێزە دەکەم کە پەیوەستە بە باوکی دکتۆرە چۆمانەوە ،واتە شاعیری کۆچکردوو ئەحمەد هەردی.
لە سەرەتای لایڤەکەیدا بێ ئەوەی پەیوەندی بە ناوەڕۆکی بابەتەکەیەوە هەبێت یاخود سوود بە باسەکەی بگەیەنێت،بە شێوەیەکی گاڵتە ئامێز و تاڕادەیەک بێبەها کردنی شاعیر گووتی:
[هەموو شیعرەکانی ئەحمەد هەردی هێندەی لاپەڕەکانی پاسپۆرتەکەم نابن].
دیارە ئەم بەڕێزە وا تێگەشتوە کە هەر شاعیرێک شیعری زۆربوو ئەوە شاعیرێکی سەرکەوتووە ،خۆگەر شیعری کەم بوو ئەوە شاعیرێکی لاواز و شکستخواردوە.
نکولی لەوە ناکرێت کە ئەحمەد هەردی ئەستێرەیەکی گەشە بە ئاسمانی شیعری کوردیەوە.شیعرەکانی هێندە بەسۆزن هێندە هەست بزوێنن هێندە پڕماناو ئەندێشەی قوڵی کۆمەڵایەتین بە ئاسانی لە دەروازەی ڕۆح دەدەن،هەر ئەم خەسڵەتەیە وای کردوە کە زۆربەی شیعرەکانی لەلایەن کەڵە گۆرانیبێژەکانەوە بکرێنە گۆرانی. ئایا کەسێک هەیە بتوانێت نکولی لەبەرزی شیعری { ست فاتیمە} بکات؟ ئایا ئەویندار هەیە لە کاتی چاوەڕوانی ژوواندا خۆی لە شیعری { چاوەڕوانیدا}دا نەبینیبێتەوە؟
یاخود پەندە شیعری:
[بەدەستی خۆت کە جامت خستە سەر لێوت غەشیمانە
ئەگەر زەهریشی تێدابێت گوناهی خۆتە بیزانە
هەڵە یاخود گوناهت کرد لەکاتێکدا کە بێهۆشی
سزاو تاڵاوی هەرچی بێت ئەبێ وەک بادەبینۆشی]
ئەم پەندە شیعریە هێندە جوان و پڕمانایە ، دەشی وەک کردارێکی چەوت و هەڵە بەسەر زۆربەماندا هاتبیت ،تەنانەت دەکرێ بۆ هەنگاو و سیاسەتی هەڵەی دەسەڵات و حکومەتەکانیش دەستبدات.
دیوانی [ڕازی تەنیایی ]شاکارێکە بۆخۆی کە دەکرێ لەپاڵ هەر شیعرێکدا هەڵوەستەیەک بکەین،بەتایبەتی شیعری {دڵێکی تێکشکاو} کە بەڕای دەکرێ هەموو گەنجێکی بەشمەینەتی وڵاتەکەم خۆی تێداببینێتەوە } ،ئەم شیعرە هێندە چێژبەخشە هێندە باڵایە مرۆڤ بە خوێندنەوەی دەچێتە دنیای ڕامان خەیاڵاتەوە.
هەر بۆ ئەوەی بۆ ئەو بەڕێزە بسەلمێنم کە کەمی یا زۆری بەرهەمی ئەدەبی پێوەرنیە بۆ ناو و ناوبانگی ئەدیب ،بەڵکو ناوەڕۆک و ماناو پێگەی خودی بەرهەمەکەیە ،کە تا چ ڕادەیەک کاریگەری لەسەر خوێنەر دەبێت و هەستی دەبزوێنێت، ئەوە چەند نمونەیەک دەخەمەڕوو:

  • شەهید مەلا عەلی خاوەنی شیعری {سێدارە} کە هونەرمەندی کۆچکردوو حەمە جەزا بەکلیپ شاکارێکی لێ درووست کردوە، پێدەچێت هەندێک شیعری دیکەی هەبێت ،بەڵام ئەو شیعرەی کە لە ژووری چاوەڕوانی سێدارەدا نووسیویەتی ،شعرێکە مرۆڤ لە ئاست ورەبەرزی و ماناو مەدلولاتیدا سەری سووڕدەمێنێت. کەواتە تەنها شیعری { سێدارە} پێناسەیەکی پڕاوپڕە لە سەلیقەو شاعیریەتی شەهید مەلا عەلی.
    +کازم ساهیر گۆرانیەکی بەناوبانگی هەیە بەنێوی{انا و لیلی} واتە من و لەیلا،شیعری گۆرانیەکە هێندەبەرزە هێندە جوانە ، چەندین شاعیر خۆیان کرد بە خاوەنی ،بەڵام کازم ساهیر بەگومان بوو کە ئەوانە خاوەنی ئەو شیعرە بەرزەبن،بۆیە پاش گەڕان و پرسیار کە چەند ساڵی خایاند شاعیرەکەی دۆزیەوە کە ناوی [حەسەن مەروانی]یە خەڵکی باشووری عێراقە. ئێستایشی لەگەڵدابێت ئەو کەسە خاوەنی تەنها ئەوشیعرەیە کە لەدەمی زانکۆدا نووسیویەتی بۆ خۆشەویستەکەی ،ئەو خۆشەویستەی کە خیانەتی لێکردوەو کەسێکی تری خۆشویستوە.
    دیارە کازم ساهیر بەپێی ئەزمون و سەلیقەو مێژووی هونەری خۆی ،هەموو شیعرێک ناکاتە گۆرانی ،بەڵکو جۆرە شیعرێک پەسەنددەکات هەست بزوێن بن و هاوکات لەڕووی ناوەڕۆک و ستاتیک و تەکنیک و لایەنی دیکەوە گونجاوبن .کەواتە شێعرەکەی حەسەن مەدوانی ئەو هەموو خەسڵەتانەی لەخۆ گرتوە،ئەمەش ئاست بەرزی شاعیربوونی حەسەن دەسەلمێنێت..
    +نمونەیەکی تر ڕۆماننووسی کورد [بەهرۆز بووچانی]یە کە بەنووسینی تەنها ڕۆمانێک ناوی دەرکرد و هەر بەو بۆنەشەوە بەرزترین خەڵاتی ئەدەبی لە ئوسترالیا وەرگرت .ڕۆمانەکەی بەنێوی [ جگە لە چیاکان کورد دۆستی نیە].هەر پاش بڵاوبوونەوەی ڕۆمانەکەی نیوزیلەندا مافی پەنابەری پێبەخشی ،کە تا ئەوکاتە لە کەمپێکی پەنابەران لە دوورگەی [مانوس] سەر بە ئوقیانووسی ھێمن دەژیا،.
    پاشان هەمان ڕۆمان بۆچەندین زمان وەرگێڕدرا.
    +حەمەدۆستانی کۆچکردوو ،ئەویش بە ڕۆمانی یەکەمی کەبە سویدی نووسی بە نێوی[شوێنێک لەبەهەشت] ناوبانگی دەرکردو هەمان ڕۆمان چەندین جار چاپکرایەوە،هاوکات وەرگێردرایە سەرچەندین زمان لەوانە ئینگلیزی.
    حەمە دۆستان بەو ڕۆمانەی لەڕووی کۆڕو سەمینار وخەڵات و فرۆشی ڕۆمانەکەیەوە توانی پێش نووسەرە ناودارەکانی سوید بکەوێت.
    +سارا عومەری شاعیر نیشتەجێی دانمارک لەگەڵ یەکەم ئەزموونیدا لەبواری نووسینی ڕۆماندا گەورەترین سەرکەوتنی بەدەست هێنا.
    سارا پێشتر تەنها شیعری دەنووسی ،بەڵام ساڵی [٢٠١٧] یەکەم ڕۆمانی بەزمانی دانمارکی بەنێوی{مردووشۆر} نووسی.
    ئەو ڕۆمانە هێندە دەنگی دایەوە بەجۆرێک کەم خێزان هەیە دانەیەکی نەکڕیبێت
    پێم وابێت ڕۆمانەکەی دووسێ جار چاپکرایەوە ،ژمارەیەکی باش خەڵاتی چنیەوە ،زۆرترین دیدارو کۆڕو سەمینارو دیبەتی لەبارەوە سازکرا .هەر بە نمونە ئێمە ناوەندێکمان هەبوو بەنێوی[سەنتەری دیالۆگ] ،دیبەیتێکمان بەدانمارکی بۆ ساز کرد ،هۆڵەکە [٤٠٠] کەسی دەگرت ،لەگەڵ ئەوەشدا خەڵک بەپێوە وەستابوون.
    +دوا نمونە سەبارەت بە ڕۆماننووسی ئەفغانی {خالید حوسینی}یە ،خاوەنی ڕۆمانی [کۆلارە ].ئەم ڕۆمانە یەکەم بەرهەمی ئەدەبی خالید بوو .
    ڕۆمانەکەی هێندە بەهێزبوو وای لە دەرهێنەرانی هۆلیود کرد کە بیکەنە فیلم ، لەئەنجامدا فلیمێکی سەرکەوتووی لێ بەرهەم هات.وەک زانراوە لەو وڵاتانەی فلیمەکەی تێدا نمایش کرا ،پڕداهاتترین فلیم بووە،وێرای ئەمە لە یەکێک لەفەستیڤالە سینەماییەکاندا لە ئەمەریکا خەڵاتی باشترین فلیمی ئەو سەردەمەی پێبەخشرا.
    نمونە زۆرە چ لەنێو کوردو چ لەنێو نەتەوەکانی دیکەدا کە بەتاکە بەرهەمێکی ئەدەبی ناوبانگیان دەرکرد.
    جا بەم نمونانەدا بۆمان ڕووندەبێتەوە کە کەمی بەرهەم هەرگیز نابێتە شوناسی بەهرەمەندی سەرکەوتوو.

گۆران هەڵەبجەیی




زانست لەنێو کۆمەڵگایەکی سیاسی دا!.. هەرێم عومەر کاکل

ڕەنگە بەهۆی گیرۆدەبوونی ئەو قەیران و کێشانەی ڕووی لە کۆمەڵگای کوردی کردووە هەموومانى بەبواری سیاسی سەرقاڵ کردووە بۆ زانینی هەواڵی چارەسەرێکی سەرەتایش بێت بۆ ئەوەی کەمێک لە دڵەڕاوکێ ی دەروونی ڕزگارمان بێت ، لەگەڵ ئەوەشدا میدیای کوردی ڕۆڵێکی ناتەندروست دەبینێت لەم بارودۆخەدا کە زۆربەی کارەکانی پیشەگەری بواری میدیایی تەرخانکردووە بۆ سیاسەت و بێئەوەی تۆزقاڵێک ڕۆڵ ببینێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان و ببێتە دەسەڵاتی چوارەم لەنێو کۆمەڵگادا .
لەئێستاکەدا بەدەگمەن ڕێکدەکەوێت ئەگەر لەیەکێک لەکەناڵەکانی ڕاگەیاندنى نوسراو بەمانشێتێک یاخود بە ستونێکی هەواڵ بابەتێک یاخود ووتارێکی زانستی بڵاو بکرێتەوە یاخود لەهەرکەناڵێکی بینراودا باس لەبوارێکی زانستی بکرێت ئەوەی بوونیشی هەیە و بڵاودەکرێتەوە لەپەنجەی دەست زیاتر نابێت و هەندێکیشیان بۆمەبەستی تایبەتی خۆیان هەواڵێکی زانستی لەچوارچێوی فلتەرێکی سیاسی دا تێدەپەڕێنێت و بڵاودەکرێتەوە بێئەوەی سود بگەیەنێت بەتاکی نێو کۆمەڵگای کوردی .
لەلایەکی تریشەوە ئەو نوسەر و ڕۆژنامەنوسانەی کە ماوەیەک لەبواری زانستی کاریان دەکرد و بەدوای بڵاو کردنەوەی ووتار و بابەتی زانستیەوە سەرقاڵ بوون لەئێستاکەدا بوارە زانستیەکەیان گۆڕیوە بەئاراستەی سەردەمی سیاسی ئەوانیش وێڵن بەدوای هەواڵە سیاسیەکان و ئەمەش بۆ سیاسەتی کەناڵەکانی ڕاگەیاندن ( بیسترا و بینراو نوسراو ) دەگەڕێتەوە کە هەموویان هەوڵی بەسیاسی بوونی ڕاگەیاندن دەدەن لەبەر هۆکاری پڕ فرۆشترین و پڕ بینەر ترین و یاخود هۆکاری پاڵپشتی لایەنێکی سیاسی لەو میدیایەی بوونی هەیە بۆ بڵاوکردنەوەی .
دەرەنجامی ئەم ڕۆڵ بینینەی میدیاو ڕاگەیاندنی کوردی لەبواری سیاسی کاریگەری دەبێت لەسەر دروست بوونی عەقڵێکی سیاسی و تاکێکی سیاسەتمەداری ڕەها لەنێو کۆمەڵگا دوور لەبوونی بەهایەکی زانستی و بیرکردنەوەیەکی ڕاست و دروستی زانستیانە ، کەرەِنگە تاچەند ساڵێکی تر کۆمەڵگایەکی ( ملیۆنان چاودێری سیاسی ) بەرهەم بێت و ببینە مەملەکەتێکی سیاسی دوور لە زانیاری و زانست ئیتر کۆمەڵگایەکی دابڕاو لەنێو جیهاندا دروست دەبێت و داڕمانمان نزیکتر دەبێت بۆ لێواری وێران بوونمان، چونکە کایەی بەرەو پێش چوونی هەرکۆمەڵگایەک بەندە بە بیرکردنەوەی تاکی کۆمەڵگاو ژیریەوە لەنێو عەقڵێکی زانستیدا نەوەک عەقڵێکی چەقبەستووی سیاسی کە لەئێستاکەدا پەیڕەودەکرێت لە کوردستاندا !!!!




سودانی و کێشەکانی نێوان هەرێم و بەغدا.. جبار عبداللە مهاجر

لەگەڵ دەست بەکاربوونی محمد سودانی وەکو سەرۆک وەزیرانی عیراقی فیدراڵ، هەوڵێک هاتە ئاراوە بۆکێشەکانی هەرێمی کوردستان و عیراق، ئەم هەوڵە سەرەتا لەلاین محمد سودانی سەرچاوەی گرت و سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستانیش پاڵپشتی و ئامادەیی خۆی دەربڕی بۆچارەسەرکردنی ئەو کێشانەی کە لەنێوانیاندا هەیە، تەنها ئەوەی لێرە ئاماژە پێنەکراوە واتا بەدیاری کراوی پەنجە نەخراوەتە سەر ئەو کێشانەی کە ئیستا لەنێوان ئەو دوو حکومەتەدا هەیە وەکو بوجە و موچەی فەرمانبەران و ناوچە دابڕاوەکان و مەسەلەی سوپاو پێشمەرگە، ئەمانە و دەیان کێشەی تر بونەتە بەربەست لەبەردەم حکومەتی فیدراڵ و حکومەتی هەرێم، بۆ چارسەر کردنی ئەو کێشانە پێویستە هەنگاوی عەمەلیان بۆ بهاوێژرێت تاکو دەتوانن ڕێگا چارەیەک بدۆزنەوە کە لە بەرژەوندی هەردوو لادا تەواو بێت، حکومەتی عیراق پێویستە شەفافتر لە حکومەتی هەرێم ڕۆڵ بگێڕێت چونکە هەرێمی کوردستان بەشێکی دانەبڕاوە لە عیراق تەنها وەکو ویلایەتێکی سەربەخۆ خۆڕێبەری دەکات، ئەگەر بەو مەرجانەی کە هەردوولا بەخاڵ ئامادەیان کردووە ئەو هیچ کات ئەو کێشانە چارەسەر نابن و بگرە زیاتریش دەبن لەداهاتوو، ئەوەی کورد دەیەوێت لەعیراق وەربگرێتەوە مافی هاوڵاتیانە بەڵام عیراق بەو مەرجە ڕازی بووە کە حکومەتی هەرێم دەسبەرداری پرۆژەی فرۆشتنی نەوت ببێت لە رێگای بۆڕی سەربەخۆی بۆ بەندەری جیهانی لەلایەکی تر گەڕاندنەوەی ئەو پارانەی کە ساڵانێکە لە فرۆشتنی نەوتی دەستی دەکەوێت، قورسی مەرجەکان دەلالەتە لە بەردەوامی کێشەکان لەنێوان هەردوو حکومەتی عیراق و کوردستان، هیچ ئاسۆیەکی گەش نابینرێت لەنیوانیاندا بۆیە هەندێ جار بۆ مسائیلی کۆبونەوەی حزبی و حکومی سەردانی یەکتری دەکەن گوایە بۆ چارەسەری کێشەی نێوانیان دانیشت ئەنجام دەدەن کە دوورە لە ڕاستی، لێرە بەدواوە حکومەتی کوردستان نایەوێت بچێتە ژێرباری حکومەتی عیراقی خۆی دەیەوێت چارەسەری دۆخی نێوخۆی هەرێمی کوردستان بکات و عیراقیش هیچ ئومێدێکی بە حکومەتی هەرێمی کوردستان نەماوەو نایەوێت دەرگای دانیشتنەکان بە کراوەی بهێلێتەوە، بۆیه هەندێ جار هەردوو لایەن دەیانەوێت بانگەشە بۆ ئەو چارەسەریانە بکەن و ڕێگای چارەسەریش ناگرنەبەر، بۆ گەلی کورد عەرەب هیچ جیاوازیێکی نیە ئەو لێکدانەوەیەش هەڵەیەکی گەورەی تێدایە چونکە هندێک لەو سەرکردانە بەژدارن لە خۆشی و ناخۆشیەکانی کورد، ئەوەی بۆ کورد زەرەرە لە مەلەفی چارەسەرکردن ئەوەیە کورد دوور دەکەوێتەوە لە مافی سەربەخۆی و بەدەستهنانی ئەو مافە نەتەوەیە، بۆیە کورد لە ئیستادا تەنها ئەوەی پێویستە نێوماڵی خۆی رێکبخاتەوە و ئەو دووبەرەکیەی هەیە بخاتە دەرەوەی ئەو بازنەیەی کە کورد ساڵانێکە هەوڵی بۆ دەدات و دەیەوێت خۆی بناسێنێت بەجیهان پێیان بڵێت کە ئێمە خۆمان دروستکرد نەک ئێوە بێن خۆتان لەسەرمان فەڕز بکەن بڵێن ئێمە ئازادیمان بۆ ئێوە بونیاتنا.




کچێ بە جلی لەنگەوە.. نەوزاد بەندی

ئێمە کە ڕێگایەکمان نەماوەتەوە بۆ گەیشتن ..
جێگایەکیشمان نەماوەتەوە بۆ هەڵنیشتن ..
ئێمە کە بێ بەرهەم ..
بێ کار ..
بێ داهاتوو ..
بێ بەرنامە ، ئەخولێینەوە ..
لە هەر خولەک و
چرکەیەکدا ، ئەتلێینەوە ..
ئێمە کە بە دەمی داپچڕاوەوە ،
سەیری سەروەرییەکانی
دوو کۆمپانیا ئەکەین ..
هەندێکمان بە جەڵتەی دڵ ،
دێین بە لادا و
هەندێکی ترمان ڕا ئەکەین ..
ئێمە ، کە لەناو دێراوی قسە و
مەزرای دروشم و
کوێرە جۆگەی بایکۆت و
گردبوونەوەدا ، سیس بووین ..
لە ژێر شەش مریشکی نەزۆکا ،
وەک کۆمەڵێ هێلکەی
نەپیتراو ، پیس بووین ..
ئێمە کە ناتوانین بڕیار بدەین
لەسەر ئەو هەموو مانگ و ساڵە ..
لەسەر ئەو هەموو داهات و ماڵە ..
دوو کۆمپانیا کەوتوونەتە
ئاخنینە گیرفانی
هەموو شتێ ،
ئەمه کەی حاڵە ؟
بازاڕەکان ، گوڵەوەچنییم بیر ئەخەنەوە ،
خەڵکێکی زۆر ئەڕژێنە سەر شەقامەکان ،
بۆ چینە کردن
لەناو خاشاکی ووڵاتان ،
وەک مەلی ماڵیی ..
کچێک بە جلی لەنگەوە ،
فراوانتر بوو لە هی ئیزابێل ئەلەندی ،
خەون و خەیاڵی ..
زەمینی قەفەزەکان پاکترە
لە شەقام و مەیدانەکانمان ، بڕوانە ..
نازانم چۆن تێدەپەڕن ..
ئەم هەموو لەنگە لەبەرە ،
ئەم هەموو خەڵکە لووت بەرزەی
ناکۆکن و
بچووکترین داکۆکیان لا تاوانە …

٭ ٭ ٭
ئێمە کە ناتوانین کۆبینەوە ..
تا بێ دوور ئەکەوینەوە ..
تا دوورتریش کەوینەوە ..
سەرشۆڕتر و ..
زیاتر دائەنەوینەوە …




فایلی بیرکاری.. ئامادەکردنی: عەلی حەمەڕەشید

هەمیشە وەک سەرپەرشتیاری پەروەردەیی/بیرکاری،حەزمکردووە لەکاتی سەردانەکانمدا بۆ قوتابخانەکان و بۆ لای مامۆستایان،هەم وەکو هاوڕێ هەڵسوکەوتیان لەگەڵدا بکەم بە شێوەیەکی نەرم و نیان و هەم بەپێی ئەزمونی خۆم کە ساڵانێکی زۆر مامۆستا بووم و زیاتر لە دە ساڵیشە سەرپەرشتیارم ،زانیاری نوێ و شتێکیان پێ بڵێم کە بتوانن لە ژیانی ڕۆژانەیاندا وەک مامۆستا لە قوتابخانەدا بتوانن خۆیان سودی لێوەربگرن و مامۆستایانی تریش.لێرەدا نمونەیەک باس دەکەم کە خۆم بەکرداری جێبەجێم کردووە هەم وەک مامۆستا و وەک سەرپەرشتیاریش توانیومە بیگەیەنم بە مامۆستایان.لە کاتی سەردانمدا داوام لێکردوون کە فایلێک یان بۆکسێک دابنێن بۆ بیرکاری و لێشی بنوسن(بیرکاری) یان (فایلی بیرکاری) کە تیایدا ئەم پێداویستییانە دابنرێت و هەڵبگیرێت:

  1. پلانەی ساڵانەی سەرجەم مامۆستایانی بیرکاری قوتابخانەکە.
  2. ئەو ڕێنماییەی کە تایبەتن بە بیرکاری،کە پەروەردە یان سەرپەرشتیاری پسپۆڕی بیرکاری ئاراستەی کردوون،وەک شێوازی پرسیاردانان،تۆماری نمرەی هەڵسەنگاندن و زانیاری تر.
  3. هەر زانیارییەک کە مامۆستایانی بیرکاری دەستیان دەکەوێت،لە ڕێی ئینتەرنێت یان ڕۆژنامە یان گۆڤارەوە بینوسن و دایبنێن.
  4. پرسیار و وەڵامی کۆتایی وەرزەکانی هەردوو خولەکە.
  5. زانیاری دەربارەی دانانی پلانی ڕۆژانە.
  6. بۆ هەر مامۆستایەک فۆرمێکم دروستکردبوو،کە زانیاری تەواوی دەربارەی مامۆستاکە تێدابوو بە دوو نوسخە کە خشتەیەکی تێدا بوو ڕۆژەکانی سەردانەکان و تێبینی تیابوو کە نوسخەیەکیش لای خۆم هەبوو چیم لەو بنوسیایە لای خۆیشم دەمنوسی.
    دواتر ئەم فایلە وەک سەرچاوەیەکی لێدەهات کە مامۆستایان خۆیان سودیان لێوەردەگرت و هەر مامۆستایەکی نوێی بیرکاری بهاتایە بۆ قوتابخانەکە سەرچاوەیەکی باشی پڕ زانیاری بوو بۆی،هەروەها بۆ مامۆستایانی ڕاهێنەر کە بۆ ماوەی ڕاهێنان دەهاتنە قوتابخانەکە دەیانتوانی تەماشای بکەن و یەک یەک زانیارییەکان ببینن کە بۆ ئەوانیش سەرچاوەیەکی بەسود دەبوو، ئەم فایلە بۆ ساڵی داهاتووش هەر بەکار دەهات و دووبارە ئەوانەی باسمان کرد تیایدا هەڵدەگیران و زیادیشی دەکرد.من باسی دانانی ئەم فایلەم بۆ مامۆستایانی بیرکاری قوتابخانەکە دەکرد،جاری وا هەبوو بەڕێوەبەر ئاگای لەم گفتوگۆیەمان بوو ،جاری واش هەبوو دواتر لای ئەویش باسم دەکرد تا کارئاسانی بۆ مامۆستایان بکات..بیرمە جارێکیان لە قوتابخانەیەک لەگەڵ پێدانی ڕێنمایی بە مامۆستایانی بیرکاری ئەوەشم بۆ باسکردن،بەڕێوەبەری قوتابخانەکەش بەسەرنجەوە گوێی گرتبوو،دیاربوو کە بەلایەوە کارێکی بەسود و باشبوو،هەم تازەش بوو،چووم بۆ بینینی وانەی مامۆستایەک ،کە هاتمەوە،بەڕێوەبەرەکە وتی مامۆستا دەزانی ئەو فایلەی کە تۆ بۆ بیرکاری باستکرد من ئەم ماوەیە بۆ هەموو بابەتەکانی تریشم دروستکرد چونکە بەلامەوە کارێکی گرنگ بوو،لە هەمان کاتیشدا ئاسانکارییەکی باشە،بەپێکەنینەوە وتی مامۆستا منیش خاڵێکی ترم بۆ زیاد کرد،با تاقیکردنەوەی نیوەی وەرزەکانیشی بە وەڵامەوە تیابێت.دەستخۆشیم لێکرد و وتم هەر شتێک بزانن گرنگ و باش و بەسودە دەتوانن تیایدا هەڵی بگرن.

ئامادەکردنی:عەلی حەمەڕەشید
سەرپەرشتیاری پەروەردەیی/بیرکاری




گێلە فەقێ..!-1-شەماڵ بارەوانی

بەشی(١)

هێسترۆلۆژی..!

ئێوارەیەکی پایزی ساڵی٢٠٠٩بوو، پانزەی مانگی ڕەمەزان بوو، لە مەلایەتی ڕەمەزانێ، لە دێی(بێ تەبیعات ئاوا) مەلابووم و خەریک بووم، وتارێکم لەسەر( موعجیزەکانی پەیامبەر) دەنووسی و کتێبێکم سەبارەت بەوە، بەناونیشانی(ألف معجزة من معجزات الرسول)، لای خۆم دانابوو. ئەو کتێبە، باسی لە هەزار موعجزەی پەیامبەردەکرد. خەریکی دەرهێنانی کۆمەڵێک پەڕچو بووم، بۆ وتاری بەیانی.

وەک: موعجیزەی ( ئیسرا و میعراج. لەت بوونی مانگ.

زۆر بوونی خواردن لەسەر دەستی پێغەمبەر. دەرچوونی ئاو لەنێوان پەنجەکانی پەیامبەر. گریانی دار خورمایەک بۆ پەیامبەر. سەلام کردنی بەردێک لە پەیامبەر..تاد.

وەک گوتم، من خەریکی نووسینەوە و ئامادەکردنی وتارەکەم بووم بۆ بەیانی.

لە نکاوڕا، دەنگێکی گڕ و سامناک هاتەبەرگوێم:

ها فەقێ فشەکەر چۆنی؟

ئەوە خەریکی چیت؟

کوڕە دەواز لەو خەڵکەی بێنن.

باشە بەمن ناڵێیت سودی ئەو بابەتە چییە بۆ کۆمەڵ، کە تۆ هەڵت بژاردووە بۆ بەیانی؟

ئاخ خودایە، تۆ سەیرکە، خەڵکی لە واقیع هەزار و یەک کێشەی هەیه، ئەو مێشک ژەنگاویەش هاتووە باسی هەزار و چوارسەت ساڵ پێش ئێستا و هەزار موعجیزە دەکات !

فەقێی گێڵ، (کتێبی هەزار کێشە خەڵک)ت خوێندووەتەوە؟

ئەی ڕۆمانی (گێلە پیاو)؟

بە دڵنیاییەوە چیرۆکی(گێڵە فەقێ)شت نەخوێندووەتەوە؟

گێلە فەقێ جا جگە لە مێژووی عەرەب و فیقهی عەرەبی و کتێبی عەرەبان، کوا شتی تر و فەلسەفه و بیر وباوەڕی تر دەخوێننەوە !

تو شەڕەفت ئەتوو کاتێک ئەقڵ دابەشکرا، هیچت بەرکەوت؟

کوڕە وەڵاهی وەبیلاهی وەتیلاهی، یان دیکارت درۆی دەکات و خودا ئەقڵی بە یەکسانی بە هەموو مرۆڤەکان نەبەخشییە، یانیش ئەو فەقێ و مەلایانە، هەر لە کاتی دابەشکردنەکە، لێیان ونبووە.

باشە مێشک خەرەفاوینە، ئەنگۆ مەوزوع خلاس بووە هەتا بێن و باسی موغەیرە و قەعقاع و خالدی کوڕی وەلید و کێ و کێیتری ناو مێژووی عەرەب بۆ کوردی بەستەزمان بکەن و وەکو سۆپەرمانەکەی نیچە و پاڵەوانێک بەو هەموو مەڕەی مزگەوتێ و خوا و خەڵکیان بناسێنن؟

تو ئەو مێشکەت، خۆ باشیش دەزانم کەر هەیبیتن، وەڵاهی ئەتوو نیتە، تۆ دەزانی موغەیرەی کوڕی شوعبە و خالید و قەعقاع کێ بوون؟

کوڕم ئەوانە لەو پرۆسە نەفرەتی و شاڵاوە داگیرکارییەی کە عەرەب فێڵبازانە و ئێوەی مەلا و فەقێ و فێندەمێناڵیستی کوردیش، نەزانانە و گێلانە، ناوتان لێناوە(فتوحات)، داک و کچ و خوشکی کوردیان، لە جەنگی گوڵاڵە و نەهاوەند و شارەزوور و کوێ و کوێیتر، وەک ئەو دواییەی داعشە دڕندەکان لە شنگال لەگەڵ کچە کوردە ئێزدانیەکان کردیان، دەکرد بە کەنیزە و کۆیلە و دەیانبردن بۆ نەجد و حیجازێ و خاک و شەڕەفی کوردیان داگیر و ئەتک و وێران دەکرد.

فەقێی خەرەفاو، هەی لەو فەهم و ئیدراکەت بەم، کە ئەویشت نییە.

هەی جاهیل و نەخوێنەوار. وەڵاهی تۆ دەڵێیت پسپۆڕیت لە فەلسەفەی هێسترۆلۆژی هەیە، هێندە هێسترانە بیردەکەیتەوە !

فەقێ تڕۆ، ئەو وتارەی ئەو هەفتەی ئەولاشتم گوێم لێبوو، کە بەو کوردە ئێزدایی و زەردەشتیانەی باب و باپیری خۆتت دەگوت: شەیتان پەرست و ئاگر پەرست و مەجوسی و، یەزدەکورد و ساسانیه کوردەکانت بە هەمان ئاوازی نووسەرە عەرەبی و ئیسلامیە دەمارگیرەکان، بە فارس ناودەبرد!

ئای لەو کوردە بۆرە و بەستەزمان و گێڵ و وێڵەی !

کوڕم، دەزانیت کە دەماخ پەڕۆترین نەتەوەی سەر هەسارەی زەوی کوردە؟

ئێ تۆ بینیوتە، لەو کوردە داماوتر و کەرترهەبێت؟ لەگەڵ ڕێزما !

باشە هیچ نەتەوەیەک هاتووە وەک کورد، پیرۆزی نەهاوەندی قارەمانی خۆی کرووە بە (ئەبو لوئلوئەی مەجوسی) و گۆڕی ئەو هەموو شەهیدە کوردانەی باب و باپیری خۆی، کە لەسەر خاک و شەڕەف و بەرگری کردن لە نیشتمانی خۆیان شەهید کراون. ناو بنێت گۆڕی مەجوس و ئاگرپەرست و کافرەکان و هی ئەو عەرەبە پێ پەتی و داگیرکارانەیش هاوەڵ و پاڵەوان و پیاو چاک و بۆ مراز حاسڵ بوون و چارەسەری نەزۆکی و نەخۆشی فتق و ژانە سەر و میز بەخۆداکردن و چی و چیتر زیاترەتیان بکات !

باشە گێلەفەقێ، تۆ دەزانی وشەی مەجوس لە چییەوە هاتووە؟

هەی جامانە گەورەی مێشک بچووک، مەگوسەکان، مۆغەکانن. ئەو مۆگانەی کە تیرەیەک لەو حەوت تیرەی ماد بوونەوە و باشترین چینی ماتماتیک زان و پزیشک و زانا و کیمیا زان و فەلەک ناس و کەشناس و خواناسی کورد بوونە و ئینجا هیچ کەسێک نەدەبوو بە پاشا لە ناوکوردان، مەگەر لای مۆگەکان خوێندنی تەواو نەکردبایە.

ئێستا تۆی نەزان هاتووی شوێن قنی ئەو تەفسیرە حیز و قسە پڕی لە ڕق و دەمارگیرانەی موفەسیر و نووسەرە ئیسلامی و عارەبەکان کەوتووتی و مۆگەکان دەکەیت بە مەجوس و ئاگر پەرست !

وەڵاهی کەرایەتی و گێلایەتی ئێوە، هەموو سنورێکی تێپەڕاندووە.

داروینی سەگباب لە تیوری(ئیڤۆڵەیشن) و سەبارەت پەرەسەندنەکەی هەڵەیەکی زۆر زلی کردووە، کە نەیگوت کورد لە جاشکە کەرێ پەرەیان سەندووە.

ئاخر ناحەقم کەواتان پێ بڵێم؟ دڵم پڕە، دڵم ژان دەکات. شەو ڕۆژ و بە درێژایی ماوەی هەزار و چوار سەت ساڵە بۆ حاڵی ئەو کوردە داماوە دەگریم و فیغان و ڕۆڕۆ دەکەم و فرمێسک دەڕێژم.

لەو ڕۆژەی ئیمپڕاتۆڕی میدیا ڕۆخاوە دڵم شکاوە، دووەم جاریش، کاتی ڕۆخانی ئیمپڕاتۆڕی ساسانیەکان هەمان شێوە، بۆ حاڵی ئەو کوردە سادە لەوح و داماوە، لە عەزابدامە و فرمێسکی به کۆڵ لە چاوەکانی من نەوەستاوە.

لەو ڕۆژەوە، لە خودا و مرۆڤایەی و هەموو شتێک یاخی و دڵشکاو ماتەم داربوومە، تا کوردیش نەبێتەوە بە دەوڵەت و ئیمپڕاتۆڕیەت، هەرگیز، جلی ماتەم فڕێ نادەم و ڕێگە نادەم هەرگیز، خەندە توخنی لێوەکانم بکەوێت.

ئەو کوردەی کە ئێستا لە لاوازترین و هەژارترین قۆناغی فیکریدایە.

ئەو کوردەی پشتی لە مێژووی باب و باپیرانی خۆی کوردووە و شوێن سێبەری مێژووی خەڵکی ترکەوتووەە و بووەتە داردەست و خزمەتکار و بوکەڵەی دەستی عەرەب و مەڕی دەستی پارس و سوخرەکێشی ئاڵی عوسمان.

کوڕم، یەک فەردە کتێبت لەسەر مێژووی دەوڵەتی: نەبەوی و ڕاشدی و ئەمەوی و عەباسی و سلجوقی و بوەیهی و فاتمی و عوسمانی و کێو کێی تری عەرەبی و تورکی و پارسی خوێندووەتەوە، کەچی یەک لاپەڕە لە مێژووی باب بیرانی خۆت، لە مێژووی سۆمەری و میدی و خوری و گوتی ولولویی و کاشی و ساسانیەکان شارەزایی و ئاگاییت نییە.

هەی فەقێی دەبەنگ، تۆ دێیت و بە دە وتار، باسی پاڵەوانێتی زەینەب غەزالیەکی عەرەبی و ئیخوانی و میسری بۆ کوردی داماو دەکەیت، کەچی بە یەک دێڕ لا لە بەکەنیزکردن و ئەتکردنی شەهرەبانووی خوشکی خۆت و کچی ئێزدی کوردی ئیمپڕاتۆڕی ساسانی ناکەیت، لەلایان فتوحات چی و داگیرکەرەکان.

هەی فەقێی فشەکەر، لە جیاتی ئەوەی باسی حەپسەخانی نەقیب و لەیلاقاسم و سینەم بەدرخان و قازی محەمەد و سەیدڕەزای دێرسمی و شێخ سەعیدی پیران و شێخ مەحمودی حەفیدو سمکۆی شکاک و ڕەفیق حیلمی و دەوڵەتی مادو دیاکۆ کەیخەسرەو ئەستیاگ بکەیت.

هاتوویت باسی زەینەب غەزالی و سوڵتان عەبدولحەمید و سوڵتان مورادو هارون ڕەشید و خەلیفەعەباسی و ئەمەوی و عوسمانی و ئیسلامیەکانی ترمان بۆ …بکەیت، سەفاح و قەعقاع و فلان و فيسارتری عەرەبی و ناو مێژووی عەرەب و دەیان داگیرکەری تری خاک و مێژوومان، زۆر چەواشەکارانە، وەک پاڵەوان و قارەمانگەلێک بە ڕۆڵە و نەوەی کورد بناسێنیت و یەزدەکورد بەرگریکارانی خاک و شەڕەفی کوردیش، لە جەنگەکانی قادسیە و گوڵاڵە و نەهاوەند و حەلوان.. وەک کافر و بێ بڕوا !

هاتووی تا مێژووی عەرەب، بەناوی ئایینەوە بکەیت بە مێژووی کورد و ڕۆڵەی کورد لە مێژووی باب و باپیرانی خۆی نەبان و نەناس بکەیت و دووریان خەیتەوە و دایانببڕیت و لەبیریان بەریتەوە !

ئائا باسی دەوڵەتی مەروانی و ئەیوبی و هاوشێوەکانیان بکە و بڵێ کوردبوونە، ئەو دەوڵەتانەی جگە لەپرۆژەی عەرەب و خزمەتکردنی مەزهەب و کلتور و هەموو شتێکی عەرەب، هیچ شتێکیان بۆ کورد نەکوردووە.

ئەوانەی وەک خۆت و هاوشێوکانت، کە تەنها دەتوانین وەک بەشێکی خزمەتکاری مێژووی عەرەب و لایەنە نێگەتیڤ و نەرێنیەکەی ناو مێژووی کورد سەیریان بکەین و پۆلێنیان کەین.

ڕۆڵە داوەشێیت، یاخوا، ڕەنگبێت باوکە خێر لەخۆنەدیو دڵپاکەکەت، کاتێک تۆ هاتیتە سەر دنیایێ دڵیشی پێ خۆش بوبێت !

ڕوڵە، خۆزیا باوکت بە چکە سەگێکی لێ پاشکەوتبوایە، نەک وجاخێکی لە جنسی تۆ.

خۆ هەر هیچ نەبێت سەگ وەفای بۆ خاوەنەکەی خۆی هەیه، بەڵام تۆ ئەوەشت نییە و هێندە سپلە و بێ ئەمەکیت لە بەرامبەر مێژووی باب و باپیرانت و شەو ڕۆژ، خەریکی مامەحەمەیی و گەوادیت بۆ مێژوو و کولتووری نەیارانی نەتەوەکەت.

ئاخر خودایە، من چۆن ئەو کوردە داماو و لە خشتەبردراو مێژوو و بوون دزراو بێ هۆشکراوە، حاڵی بکەم و بییانهێنمەوە هۆش، هۆۆۆۆش؟! قورسە خوایه قورس.




قوتابخانەی میلیتۆس یەکەم قوتابخانەی فەلسەفە لە مێژوودا.. دڵشاد کاوانی

قوتابخانەی میلیتۆس یەکەم قوتابخانەی فەلسەفە لە مێژوودا لە لێوار خاکەکانی ئاسیا و ئەوڕوپا سەری هەڵدا

پێشەکی

قووتابخانەی میلیۆتس وەک کۆنترین قووتابخانەی فەلسەفی ڕۆژئاوایی لە مێژووی فەلسەفەدا ناوی هاتووە، لە ئەنادۆڵ و لە ناو وڵاتی تورکیای ئێستا و لەژێر هەژموونی فەرمانڕەوایەتی یۆنانی کۆندا، کە به فەلسەفەی پێش سوقراتی بە فەلسەفەی یۆنانی و فەلسەفەی ناسراوە. قوتابخانەکانی سەردەمی سوقرات کە لە ژێر کاریگەریی میلیۆتس دابوون. لە ئەورووپای کۆندا فەیلەسووفەکانی پێش سوقراتیان بە فەیلەسووفی فیزیکی یان سروشتی ناو دەبرد.
پرس و کۆڵینەوەکانیان لەسەر سروشت و کۆمەڵگا و ئەخلاق و ئایینی، دەکرد، ھەوڵیان دەدا بنەڕەتی ڕوونکردنەوەکانیان لەسەر پرەنسیپی سروشتییەوە بێ، نەک کردەوەی خواکان. بۆ ئەوان جیھان کۆسمۆس بوو، واتە شتێکی ڕێکوپێک کە لە ڕێگای لە ڕێگەی لێپرسینەوەی ئەقڵانییەت جیهان شیاوی تێگەیشتنە.
فەلسەفەی میلیتۆس لە سەدەی شەشەمی پێش زایینەوە لەسەر دەستی سێ کەس لە خەڵکی شاری میلیتۆسەوە بونیادنرا: تالیس و ئاناکسیماندرۆس و ئاناکسیمینیس. ھەر سێکیان دەیانویست کۆتایی جیھان دەسنیشان بکەن، ئەو ماکە سەرەتایییە دیاری بکەن کە ھەموو شتەکانی تری لێ دروست بووە. پێکهاتەی بوون بە لای تالیسەوە ئاو و بە لای ئاناکسیماندرۆسەوە ئاپەیرۆن ( هەمیشەیی) و بە لای ئاناکسیمینیسەوە ھەوا بوو.

-تالیس مەڵتی یەکەم فەیلەسووفی مێژووی فەلسەفە.

تالیس لەدایکبووی ساڵەکانی ٥٤٨ یان ٥٤٥ی پێش زایینە. لەساڵەکانی لە ساڵەکانی ٦٢٤ یان ٦٢٣ مردووە. زانای ماتماتیک و ئەستێرەناس و فەیلەسووفێکی پێش سوقراتیی خەڵکی شاری میلیتۆس لە ئاسیای بچووک بوو (کە ئێستا کەوتۆتە ناو وڵاتی تورکیا). بووە. تالیس یەکێکە لە حەوت فەیلەسووفانی یۆنانیە. زۆرێک لە مێژوونووسان به یەکەم فەیلەسووفی جیهانی مرۆڤایەتی دادەنێن. بەرچاوترینیان ئەرەستۆ، بە یەکەم فەیلەسووفی یۆنانی دەیناسێنێت، گریمانە ئەگەر واش نەبێت، لە باری مێژوویییەوە ئەو بە یەکەم کەس دادەنرێت لە کولتووری ڕۆژاواییدا کە پرژابێتە سەر فەلسەفەی زانستی.
تالیس بەوە ناسراوە کە بەکارھێنانی ئەفسانەکانی بۆ ڕاڤەی جیھان و گەردوون بە لاوەنا، وەک ئەوەی لە زانستی ئەمڕۆدا دەکرێت، دیاردە و شتە سروشتییەکانی بە گریمانە و تیۆریی سروشتخوازانە ڕاڤە کرد. ھەموو فەیلەسووفانی پێش سوقرات بۆ ڕوونکردنەوەی سروشت کەوتنە شوێن گریمانەکانی تالیسەوە. ئەوانیش ڕێک وەک تالیس لە جیاتیی ئەوە دەستەودامێنی ئەفسانەکان بن، پێیان وابوو کە تاقە جەوھەرێک لە ھەموو شتێکدا ھەیە و سروشت لەوەوە دێت. ئەرەستۆ دەڵێ: ئەو جەوھەرە بە لای تالیسەوە ئاو بووە.

لە بیرکاریدا، تالیس زانستی ئەندازەی بەکار ھێناوە بۆ پێوانەکردنی بەرزی ھەرەمەکانی مسر و دووری کەشتییەکان لە کەناری دەریاوە. ھەروەھا ناسراوە بە یەکەم کەس کە دۆزینەوەیەکی بیرکاری درابێتە پاڵ.
پێش تالیس ئایۆنیەکان پێیان وابوو کە هەموو شتێک لەلایەن خوداوەندەکانەوە پلانی بۆ دانراوە و کۆنترۆڵ دەکرێت. تالیس لەبری ئەوەی لە ڕێگەی خوداوەندەکانەوە لە فۆڕمی مرۆڤدا دیاردە سروشتییەکان ڕوون بکاتەوە، هەوڵیدا لە ڕێگەی چاودێریکردنەوە ڕاستییەکان بەدەستبهێنێت. ڕەنگە هەنگاوی یەکەمی لە پێکهاتنی بیری زانستیدا هەڵگرتبێت… ئەو حەزی لەوە بوو بزانێت کە مادەی بنەڕەتی و بنەمای هەموو شتێک چییە؛ ئەو بە ڕوونکردنەوە ئەفسانەییەکان ڕازی نەبوو. لێکۆڵینەوەی لە کاریگەرییەکانی ئاو لەسەر سروشت کردووە. لە ئەنجامی تێبینی و لێکدانەوە زیرەکەکاندا، بیرۆکەیەکی سەبارەت بە بیرۆکەی بنەڕەتی هەموو شتێک لە سروشتدا هێنایە ئاراوە. بەو پێیەی تالیس بیروڕاکانی نەنووسیوە، لە ڕێگەی ئەرستۆوە زانیاریمان لەسەر دەست دەکەوێت کە بە یەکێک لە سەرچاوە جێی متمانەکانی فەلسەفەی کۆن دادەنرێت. لە ئەنجامی ئەم لێکۆڵینەوەیەدا، ئەرستۆ تالیس ڕایانگەیاندووە کە لای تالیس مەڵتی “ئاو جەوهەری هەموو شتێکە و هەموو شتێک لە ئاوەوە دەست پێدەکات”. ئەمەش دوای ئەو گەشتە دەساڵیەی کە بۆ وڵاتی میسری کۆن کردی، کە لێکۆڵینەوەی لە هەڵکشان و داکشانی بۆ ئاوی نیل کرد، چەندین جیاوازی سرووشتی و زیندەوەری تازەی له نیل دۆزییەوە، کە لە ماوەی ڕابردووی نیل نەبوون، لە نوێوە سەریانهەڵدەدا. ڕەنگە ئەمڕۆ پێمان وابێت ئەم بیرۆکەیە هەڵەیە. بەڵام ئەو “هەنگاوی یەکەم”ی تاڵس، ئەو گەڕانە بەدوای “جەوهەر”دا، هەم وەک باوکی فەلسەفە گەرەنتی دەکرد و هەم ئەوانەی دوای ئەو هاتبوون زیاتر لێکۆڵینەوەیان لە کێشەکە کرد، هەموو ڕێگاکەیان بردە خوارەوە بۆ ئەتۆم.

-قووتابییەکانی ئەم قووتابخانەیە کێ بوون.

فەیلەسوفەکانی وەک ئەناکسیماندرۆس و ئەناکسیمێنێس کە دوای تالیس هاتن، هەروەها میلیتۆس بوون. لە ڕاستیدا ئەم بیرمەندانە یەکەمین نوێنەری یەکەمین قوتابخانەی فەلسەفەی ناسراون لە مێژوودا…
وەک یەکەم قوتابخانەی فەلسەفە لە مێژوودا لە شاری میلیتۆس لە ڕۆژئاوای ئەنادۆڵ دامەزرا. ئەم قوتابخانەیە بە یەکەم ناوەندی فەلسەفەی یۆنانی کۆن دادەنرێت. تالیس و ئەناکسیماندرۆس و ئەناکسیمێنێس فەیلەسوفێک بوون کە نەریتی بیرکردنەوەی قوتابخانەی میلیتۆسیان پێکهێنا کە بە قوتابخانەی ئایۆنیش ناسراوە.

تەنانەت ئەگەر حەزت لە فەلسەفە نەبێت، ڕەنگە لە ڕێگەی ئەو تیۆرییە بیرکارییانەی کە ناوی ئەویان لەسەرە، تاڵس بناسیت. دوای پشکنینی ئاو، تاڵس گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ئاوەکە نەمردووە، بەڵکو لەبری ئەوە مادەیەکی ژیانبەخشە کە دەتوانێت هەر فۆرمێک وەربگرێت و بگاتە هەموو شوێنێک. هاوکات لەگەڵ چاودێریکردنی ئاوەکە، لێکۆڵینەوەی لە کەشوهەوا و ئاسمانیش کردووە. توێژینەوەی لەسەر دۆزینەوەی ئاراستە لەلایەن ئەستێرەکان و ڕاکێشانی موگناتیسی و هتد ئەنجامداوە و تیۆری بازنە و گۆشەی پەرەپێداوە. تالێسی میلیتۆس جگە لەوەی فەیلەسوف بووە، بیرکار و فەلەکناس و “یەکەم ئەندازیاری ئاو” بووە.

ئەناکساندرۆس دووەم فەیلەسووفی قوتابخانەی میلیتۆس

دووەم فەیلەسوفی قوتابخانەی میلیتۆس لە دوای تالێس ئەناکساندرۆس بوو کە ئەویش خەڵکی میلیتۆس بوو.ئاناکسیمینیس ناسراو بە ئاناکسیمینیسی میلیتۆسی
ھەر وەک ئاناکسیماندرۆس و تالیس، ئەمیش بە دوای دەستنیشانکردنی ئەو تاقانە واقیعە شاراوە و بنەڕەتییەوە بوو کە پیان ئەوت ئارخێ و لایان وا بوو کە ھەموو شتەکانی ناو ئەم دنیایەی لێ دروست بووە. ھەر ئەوەی کە بە لای تالیسەوە «ئاو» و بە لای ئاناکسیماندرۆسەوە جەوھەرێکی بێسنوور یا ئاپەیرۆن بوو، ئاناکسیمینیس ئەیوت «ھەوا» یە. ئەو تیۆریی مامۆستاکانی خۆی دا بە دواوەوە و وتی ھەموو شت لە سروشتدا لە ھەوا (یا ھەڵم یا مژ) دروست بووە. ئاگر ھەوای ناسکەوبووە، ئاو و خاکیش ھەوای خەسەوبوون. هەرچەندە ئێمە زۆر شت لەبارەی ژیانی ئەوەوە نازانین، بەڵام بەرهەمەکانی دەزانین. چونکە ئەناکسیماندەر بە پێچەوانەی تالیسەوە فەیلەسوفێک بوو کە پێشەنگ بوو لە نەریتی نووسینی بیرۆکەکانی. ئەناکسیماندرۆس، فەیلەسوف و سروشتناسێکی سروشتی، لەسەر بنەمای تێبینییەکانی پەرەی بە بۆچوونەکانی خۆی داوە. بە واتایەکی تر، ئەو لایەنی بینراوی سروشت لەبری توخمە نەبینراو و خەیاڵییەکان، لایەنگری دەکرد. هەروەها ئەو بیرۆکەیەی قبوڵ کرد کە ژیان لە ئاوەوە دەستی پێکردووە، کە لە سەردەمێکدا هەموو شوێنەکان لە ژێر ئاودا بوون و زەوی سەرهەڵدەدات لەگەڵ پاشەکشەی ئاوەکە بە تێپەڕبوونی کات؛ پێشنیاری کرد کە ژیان کە لە ئاوەوە دەستی پێکردووە لەسەر وشکانی بەردەوام بێت. کاتژمێری خۆری داهێنا، لێکۆڵینەوەی لە مانگ و خۆرگیران و هۆکارەکانی بوومەلەرزە کرد. هەروەها ئەناکسیماندرۆس ئەو جیاوازییەی هەبوو کە یەکەم کەس بووە کە هەوڵی نەخشەی جیهانی و مۆدێلی گەردوونی داوە. ئەو پێی وابوو کە دونیا سلندەرێکە لە پانییەکەی گەورەترە، هەروەها ناوەندی گەردوونە.
ئاناکسیماندرۆس ( لەدایکبووی ٦١٠ – مردووی ٥٤٦ی پێش زایین) فەیلەسووفێکی پێشسوقراتیی خەڵکی شاری میلیتۆسی ئایۆنیا بوو کە ئەمڕۆ لە ناو تورکیادایە. ئاناکسیماندرۆس سەر بە قوتابخانەی میلیتۆسی و شاگردی تالیس بوو. دوای تالیس خۆی بوو بە دووەم مامۆستای ئەو قوتابخانەیە و ئاناکسیمینیس و پیتاگۆراس بوون بە شاگردی.زانیاری لەبارەی ژیان و کارەکانییەوە کەمە. وەکوو ئەوەی بەڵگە مێژوویییەکان باسی دەکەن، ئەو یەکەم فەیلەسووفێکە کە لێکۆڵینەوەکانی نووسیوەتەوە، گەرچی تەنیا بەشێک لە بەرھەمەکانی ماونەتەوە. پاش مەرگی، لە بەڵگەکانی مێژوودا شتگەلێک لەبارەیەوە دەدۆزرێتەوە کە تا ڕادەیەک دیمەنی ئەو پیاوە دەر دەخەن.

ئاناکسیماندرۆس بە یەکێ لە لایەنگرە سەرەتایییەکانی زانست دەژمێردرێ و ھەوڵی دەدا بە چاولێکردن و ڕوانین گەردوون شرۆڤە بکات. ئەو دەیگوت ھەر وەک چۆن یاساکان حاکمن لە کۆمەڵگادا، لە سروشتیشدا یاساکان زاڵن، وە ھەر شتێ کە ھاوسەنگیی سروشت بترازێنێ بڕ ناکات.

وەک زۆرێ لە ھزرڤانانی سەردەمی خۆی، فەلسەفەی ئاناکسیماندرۆس لقوپۆپی زۆرە. لە ئەستێرەناسیدا تێکۆشا میکانیکی تەنە ئاسمانییەکان لە پێوەند لەگەل زەویدا شرۆڤە بکات. لە فیزیکدا، گریمانەکەی کە دەیگوت بێسنوور (یا ئاپەیرۆن) سەرچاوکەی ھەموو شتە فەلسەفەی یۆنانی برد بەرەو ترازێکی نوێ لە دەرھەستاندنی تێگەیشتەکانەوە. نەخشەی جیھانیشی کێشا کە گەلێ جوگرافیای خستە پێشەوە.

ئەناکسیمێنێس کە دوا فەیلەسوفی قوتابخانەی میلیتۆس

، لەدایکبووی ٥٨٦ – مردووی ٥٢٦ی پێش زایین) فەیلەسووفێکی یۆنانی کۆن بوو. ھی سەردەمی پێش سوقرات، کە لە نیوەی دووەمی سەدەی شەشەمی پێش زاییندا چالاک بووە. لە کارەکانی ھیچ نەماوە و، بەم بۆنەوە وردەکارییەکان لەبارەی ژیانییەوە ناڕوون و لێڵە. ئەوەی کە ئەمڕۆ لەبارەی ئایدیا و فەلسەفەکەیەوە زانراوە بەھۆی تێبینییەکانی ئەرەستوو و دیکەی نووسەرانی مێژووی فەلسەفەی یۆنانەوەیە.ئاناکسیمینیس زۆرتر بەوە ناسراو و بەناوبانگە کە دۆستی کەمتەمەن یا قوتابیی ئاناکسیماندرۆس بووە. ئاناکسیماندرۆسیش خۆی قوتابیی تالیس بووە و، ئەم سێ کەسە پێکەوە ئەو قوتابخانە فیکرییە پێک دێنن کە بە قوتابخانەی میلیتۆسی ناوی دەر کردووە و وەکوو سەرچاوکەی فەلسفەی ڕۆژاوایی چاوی لێ ئەکرێت.
هەروەها میلیتۆس بوو. ئەو دەیگوت گەردوون لە ڕێگەی فۆڕمی جیاوازەوە هاتۆتە ئاراوە. هەروەها یەکەم فەیلەسوف بوو کە سەرنجی لەسەر چەمکی ماددە دا. هەروەها دواتر ئەناکسیمێنێس چوار توخمە بنەڕەتییەکەی قبوڵ کردنگان یەکەم کەس بوو کە لێکۆڵینەوەی لە هەوا و ئاو و زەوی و ئاگر کرد.

هێرڵکلیتۆس و کاریگەری قووتابخانەی میلیتۆس

هێراکلیتۆس، فەیلەسوفێکی ئەفسیان/ئایۆنییە و لە شارێک کە دوور نییە لە میلیتۆسەوە لەدایک بووە و گەورە بووە، بەهۆی شێوازی نووسینی بێدەنگ و ڕەخنەگرانە لە سەردەمی کۆن بە “هێراکلیتۆسی تاریک” ناسراوە. ئەو ئاماژەی بەوەدا کە گەردوون لە دۆخێکی بەردەوامی گۆڕانکاریدایە. هیراکلیتۆس لەژێر کاریگەری قووتابخانەی ملیتۆسەوە سەرچاوەی گرت. ھێراکلیتوس ؛ ٥٣٥ ھەتا ٤٧٥ی پێش زاینن) فەیلەسووفێکی یۆنانیی خەڵکی شاری ئێفێسوس لە یۆنیا بوو کە وەکوو کاریگەرترین فەیلەسووفی سەردەمی پێش سوقرات ناوی لێ دەبرێت. ئەو شازادەی ئێفێسوس بوو و مەشیا ببوای بە فەرمانڕەوای ئێفێسوس، بەڵام پلەوپایەکەی جێ ھێشت بۆ براکەی. ڕقی بوو لە ھاوشارییەکانی و سووکی دەکردن. تەنانەت ھۆمەر و فیساگۆرسی لە ڕەخنە و سووکایەتی بێبەش نەدەکرد و بڕوای وا بوو کە دەبێ ھۆمەر لە نێوان لاپەڕەکانی کتێب دەربھێنرێت و لێی بدرێت. ھەر بە ھۆی ئەم ڕق و بێزارییەی لە خەڵک، نیشتمانی جێ ھێشبوو و لە دەشت و کێوان دەژیا. لەو ماوەیەشدا گیا کێویلەی کردبوو بە بژیو و ئەمەش وای لێ کرد تووشی نەخۆشیی زگاوسان (ئیستیسقا) بێت و، ھەر ئەوەش کوشتی.

ھێراکلیتوس ڕاوەستاوی و پێوەجێیی لە جیھاندا ڕەت دەکردەوە و پێی وا بوو کە ھەموو شت ڕەوان و لە حاڵی گۆڕانە، ئەمە قسەی ئەوە کە «کەس ناتوانێت دوو جار پێ بخاتە ناو یەک ڕووبارەوە». وێڕای گۆڕان و ڕەوانییەک کە ھێراکلیتوس بڕوای وا بوو لە گشت شتەکاندا ھەیە، ئەو لۆگۆسی بە تەنیا شتی نەگۆڕی جیھان دەزانی. لیکۆڵەران پیان وایە ھێراکلیتوس مەبەستی لە لۆگۆس «یاسای زاڵ بە سەر جیھانەوە» یە. یاسایەک کە دژایەتی، بەرچاوترین تایبەتمەندییەتی. شەڕ و ململانێی نێوان دژبەران تاقە ڕاستەقینە و دادپەروەری جیھانییە.

-قووتابخانەی میلیتۆس و حەوت ڕەگەزەکەی گەردوون.

بێگومان فەیلەسوفەکانی میلیتۆس تەنیا لەمانەدا سنووردار نەبوون. هەروەها لە دوای قوتابخانەی ئایۆنی، لوسیپوس و دیمۆکریتۆسی میلیتۆس لە یەکەم توخمدا لێکۆڵینەوەیان لەسەر کرد کە جەوهەری هەموو شتەکان پێکدەهێنێت و پێشنیاریان کرد کە ئەو چوار توخمەی کە بە بنەڕەتی دادەنرێت- هەوا، ئاو، زەوی و ئاگر- دەتوانرێت دابەش بکرێت بۆ یەکە بچووکەکان. ئەوان ئەو بیرۆکەیەیان پێشنیار کرد کە ماددە لە تەنۆلکەی زۆر بچووک و دابەشنەکراو پێکهاتووە و ناوی ‘ئەتۆم’یان بەم تەنۆلکانە ناوە کە بە واتای ‘لەناونەچوو’ دێت. بەم شێوەیە لوسیپوس و دیموکریتس بوونە هۆی ئەوەی کە ئێستا بە “ئەتۆمناسەکان” ناسراون. بە بڕوای ئەتۆمناسەکان هەموو شتێک لە گەردووندا لە ئەتۆمی بچووک پێکهاتووە کە هەستەکان هەستیان پێ ناکەن و ناتوانرێت زیاتر بشکێنرێن. ئەتۆمەکان بێشومار بوون و بە بۆشایی ئاسماندا دەجووڵان. نزیکەی ٢٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر ئەتۆمناسەکان دڵنیابوون لەوەی کە بنەمایەکی نوێ بۆ زانست زیاد دەکرێت کە بناغەی فیزیای ئەمڕۆیە.

-قوتابخانەی میلتۆس سەرچاوەی بیرۆکەی زانستی
سەرهەڵدانی ئەتۆم،

لە کۆتاییەکانی ١٨٠٠ و ناوەڕاستی ١٩٠٠دا دەرکەوت کە ئەتۆم بچووکترین تەنۆلکە نییە، بەڵکو ئەتۆم لە ئەلکترۆن و پرۆتۆن و نیوترۆن پێکهاتووە کە پێیان دەوترێت تەنۆلکەی ژێر ئەتۆمی. لە مێشکی مرۆڤەکانی جیهانی فیزیادا، “پێم سەیرە ئایا ئەم تەنۆلکە ژێر ئەتۆمیانەش دەتوانرێت دابەش بکرێن؟” پرسیارێکی نوێ هاتۆتە ئاراوە. فیزیازانەکان بە حەز و وروژاندنێکی زۆرەوە دەستیان بە لێکۆڵینەوە کرد. دوای ماوەیەک تاقیکردنەوەکان سوودیان هەبوو و دەرکەوت تەنانەت بچووکترین پرۆتۆن و نیوترۆنەکانیش لە پێکهاتەی ئەتۆمەکەدا لەناونەچوون. ئەمڕۆ کە باس لە ئەتۆمەکان دەکەین مەبەستمان “کوارک و لێپتۆن”ە و ئێستا پرسیار دەکەین “ئایا کوارک و لێپتۆنەکان خراپ دەبن، یان تەنۆلکەی بچووکتر هەن؟” پرسیارێکی نوێ هاتۆتە ئاراوە کە زانایانی فیزیا وروژێنێت.

-قوتابخانەی میلیتۆس و دۆزینەوەی ماددە.

سەرگەرمییە زانستییەکانی مرۆڤ ٦٠٠ ساڵ لەمەوبەر لەم خاکانەدا بە ئارەزووی دۆزینەوە و ڕوونکردنەوەی سروشتی ماددە دەستیپێکرد. هەروەها تالیس، یەکەم فەیلەسوفی کۆن کە لەم خاکانەدا گەورە بووە، دژی ئەفسانە وەستاوە و هەوڵیداوە بە زانستی چاودێریکردن دیاردە سروشتییەکان ڕوون بکاتەوە. بەم شێوەیە بیرکردنەوە کوالیتییەکی فیکری و زانستی بەدەست دەهێنێت؛ ئەفسانە وازی لێ هێنراوە. ئەم ڕوانگە نوێیە کە تەواو پێچەوانەی یەکترە، ڕێگەی بۆ هێنانەکایەی تیۆری نوێ بۆ تێگەیشتنی مرۆڤ لە گەردوون کردەوە.

-قووتابخانەی میلیتۆس و کاریگەری لەسەر زانست.

فەیلەسوفانی ئەنادۆڵ لە قوتابخانەی میلیتۆس لە ڕۆژئاوای ئەنادۆڵ هەوڵیان دا بە چاودێریکردنی سروشت گەردوون ڕوون بکەنەوە. بۆیە میڵتۆس، وەک ئێستا پێی دەوترێت، ناوی ناوەندی زانستی وەرگرتووە. “چی ماددە پێکدەهێنێت و ئایا دەتوانرێت ماددە دابەش بکرێت بۆ بچووکترین بەشەکانی؟” پرسیارەکە گۆڕا بۆ سەرگەرمی و ڕێگای بۆ زانستی چالاک خۆش کرد. فەیلەسوفەکان لەم پرۆسەیەدا کە لە تالیسەوە دەست پێدەکات و لە ڕێگەی لوسیپوسەوە بەردەوام دەبێت، لەسەر بنەمای ڕاستییەکان وەک پێشەنگەکانی زانست ناسراون. لێکۆڵینەوە و تیۆرییەکانی گالیلۆ و نیوتن و ئەنیشتاین و زانایانی دیکە ئیلهام و ڕێنمایی بوون، فەیلەسوفەکانی ئەنادۆڵ ڕۆڵێکی گرنگیان هەبوو لە گۆڕینی چارەنووسی هەموو مرۆڤایەتیدا.

-سەرەئەنجام.
له دەرنجامی ڕووانینمان بۆ یەکەم سەرهەڵدانی ڕامان و قووڵبوونەوە لە چەمکە بوونییەکان بۆچی لە لێوار خاکەکانی دوو کشوەر و نێوەندی ڕۆژەهەڵات و ڕۆژئاوا وەک یەکەم قوتابخانەی فەلسەفیی و تێفکرینی بیرۆکەی زانیستی و لەسەر ئەم خاکە سەرهەڵدەدات ڕۆژانێک سەرخاکی یۆنانی بوو، ئێستاش پاڵی داوەتەوە ڕۆژهەڵات و نێو وڵاتێکی ئاسایی نیوە ئەوڕۆپایی زۆر ڕوونە لەلایەک لە ڕۆژهەڵات و ئاسایی دوور، ئایینە فەلسەفییەکانی کۆنۆفۆشیۆس و بوزایی و لە ڕۆژهەڵاتی ناڤین ئاینی میتڕایی و زەردەشتی. لە ڕۆژئاوا و ناوەندی ڕۆم و گریک نۆ خواکانی هونەر و ئەفسانەکانی یۆنان. لەولاشەوە شارستانییەتی میسری کۆن. پاڵنەری جووڵاندنی بیری مرۆڤایەتی بوو، بەمەش پەڕینەوەی پردی تەڕوادە و بەیەک گەیشتنی دووشارستانییەتی ڕۆژهەڵات و تێکەڵبوونی بە ڕۆژئاوا، سنووری جیپۆلۆتیکی ناوەڕاستی کردە نێوەندی جووڵانی بیر و هزری مرۆڤایەتی. دەکرێت قووتابخانەی میلیتۆس وەک، قووتابخانەیەکی ڕۆژئاوایی و مووتربەکراوی ڕۆژهەڵاتی لەجوگرافیایی سەر خاکێکی یەکلای نەکراوە، لێی بڕوواندرێت.




سمکۆ محەمەد لە تەوەرەی (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان).. دیمانە: ئاودیر نەسرەدین.. بەشی یەکەم

بەشی یەكەم
شوناسی نەتەوەیی كارتێكی زۆر قورس نییە بۆ داواكردنی سەربەخۆیی
لەم دیمانەیەدا سمكۆ محەمەد نوسەر و رۆژنامەنووس كە بەشداری تەوەری (كورد لە سیڤەرەوە بۆ لۆزان)ی كردووە، باس لە سایكۆلۆژیای هێز و قەوارە سیاسیەكانی كوردستان و كەیسەكانی هاوشێوەی كورد لە دنیادا دەكات، رۆڵی وڵاتانی زلهێز لە یەكلاییكردنەوەی ئەم پرسانە روندەكاتەوە و هاوكات ئاماژە بە شوناسی نەتەوەیی و پرسی زمان دەكات و ئەمەش بە كارتێكی لاواز بۆ داواكردنی سەربەخۆ بوون ناو دەبات، سمكۆ محەمەد بۆچوونی وایە كە خەباتی مەدەنی بەوردبینی و هێمنی و دان بەخۆداگرتن دەكرێت، بەڵام كورد بەخەسڵەت خاوەنی ئەم سایكۆلۆژیایە نییە، هەر لە درێژەی ئەم دیمانەیەدا سمكۆ بیركردنەوە لە لەگۆڕینی بەرەی خەبات لە كوردستانەوە بۆ ناوەندەكان هەڵدەسەنگێنێت و گرنگی خاوەندارییەتیكردنی سیستمێكی نمونەیی بۆ دۆزی كورد روندەكاتەوە.
دیمانە: ئاودیر نەسرەدین
…………..
كوردەكان هیچكات لەنێو هاوكێشەی نێودەوڵەتی نەبوون
شوناسی نەتەوەیی كە پشت بەزمان دەبەستێت كارتێكی زۆر قورس نییە بۆ داواكردنی سەربەخۆیی
كەیسی كوردستان و هاوشێوەكانی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی كارتن بەدەست ئیمپریالیزمەوە، لەسەر ئاستی لۆكاڵیش هەریەكەیان بیانوویەكی نەتەوەیی و قەوارەیی و سیاسی خۆی هەیە
كوردەكان هەمیشە بەقەوارەی بچووك رازی بوون و هەناسەیان درێژ نییە لەسەر تەواوی ناوچەكە جەنگ بكەن، بۆیە لەسەر ناوچەیەكی بچووكی جوگرافی ئامادەن كەیسەكەیان بۆ زەمەنێكی نادیار دوابخەن
هەندێكجار هەست دەكەین كوردەكان بەخەباتی دیبلۆماسی شارەزانین و لەدانوستانەكاندا دەدۆڕێن و ناتوانن بەرگری لەكەیسی مێژوویی و جوگرافی خۆیان بكەن
سازدانی ئاودێر

هۆكارەكانی پەیماننامەی سیڤەر لە نێوان دەوڵەتە هاوپەیمانەكانی سەركەوتووی جەنگ لە ساڵی 1920 چی بوون كە لەناویدا بەشێك لە خواستەكانی كورد جێگیر كران؟

وەڵامی ئەم پرسیارە دەبێ بەدیكۆمێنتی یاسایی و نێودەوڵەتی بدرێتەوە كە لەبارەی هاوكەیسەكانی كوردەوە بڵاوكراونەتەوە، چ بەكتێب بێت یان لەسایتەكانی ئینتەرنێت كەهەیە، سەرەتا دەبێ ئەوە راست بكەمەوە كە جەنگ كۆتایی نەهاتوە و ئێستاش بەردەوامە، چونكە كارتێكی بەهێزی سیستمی سەرتاییە كە دەبێ بەردەوامی هەبێت، جا چ جەنگی گەرم بێت یان سارد، هەروەها خواستەكانی كورد جێگیر نەكران، چونكە جێگیر كردن واتە دیاریكردنی لەمەیدانی پراكتیكدا، وەختێك بەریتانیا و فەرانسا و ئیتاڵیا هاتن و رۆژهەڵاتیان داگیر كرد، رەهەندی یەكەمی بابەتەكە ئەوەیە كە سەرهەڵدانی بزووتنەوەی سیاسی و چەكداری كوردی، لەو سەردەمەدا ناسراو نەبوو، هەروەها سەربەخۆش نەبوو لەرووی جیۆسیاسیەوە، چونكە جێ پێی چەكداری و سیاسیان چ لەكوردستانی ئێران و چ لەكوردستانی عێراق سەر بەخودی دەوڵەتە داگیركەرەكان بوو، ئەمە جگەلەوەی خاوەنی حیزب و بیرۆكەی شۆڕش نەبوون لەپێناو روخانی حكومەت و دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی، تەنها شتێك كە هەبوو چەكداری یاخی بوون لەدەوڵەت، بۆیە بەپۆزەتیڤ وەرگرتنی رێكەوتنی سیڤەر و لەبەرانبەردا بە نیگەنتیڤ وەرگرتنی رێكەوتنی لۆزان كە بووە هۆی نەهامەتی و نەگبەتی بۆ كوردستان، تەنها بەبۆچوونی سۆزی سیاسی وەڵام دراونەتەوە كە گوایە مافی كورد لەو پەیمانەدا جێگیر كراوە، ئەگەرنا خۆ پەیماننامەكە تیۆریزە نەكراوە و زلهێزەكانیش لەكاتی خۆیدا بەشێوەیەكی كاتی بۆ فشار خستنە سەر توركیا و عێراق و ئێران بەكاریان هێنا، لەكاتێكدا ئەوە تەنها نووسینی سەر كاغەز بووە، نەك واقیعی و جێكەوتە، تاكو بكرێتە دیكۆمێنت و لەدەستووری پاشایەتی و كۆماری دەوڵەتانی ناوچەكە كاری پێبكرێت.
رەهەندی دووەمی بابەتەكە ئەوەیە كورد خۆی لایەنێكی سەرەكی براوەی كەیسەكە و نووسینەوەی پەیمانەكە نەبووە، بۆیە بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەو دۆخە سیاسیەی كە هێزە نێودەوڵەتیەكان درووستیان كردووە، نەك تێگەیشتنێكی واقیعیانەی مەعریفی و سیاسی بۆ كەیس و پەیمانەكە نەكراوە، هەر ئەوەی لە یەكێك لەبەندەكانی سیڤەردا هاتووە، زمانی توركی فەرمی دەبێت و زمانی كوردیش پەرەی پێبدرێت و بخوێنرێت، ئەدمۆنز یش باس لەوە دەكات ئەوكات لە لەندەن باس لەوە كراوە كەمینە ناتوركەكان، لەناو چوارچێوەی ئیمبراتۆریەتی عوسمانلی دەبن و دەبێ دەرفەتی ئازادیان پێبدرێت كە دواتر لە كۆمەڵەی گەلان چەسپێنرا، بەڵام دواتر ئەم بابەتە كە هەر لەلایەن خودی بەریتانیای مەزنەوە گۆڕا بۆ دامەزراندنی حكومەتی كوردی و دواتر لەگەڵ مەلیك مەحمود كەوتنە دانوستان و هەر خۆشیان قەوارە بچووكەكەی شێخ مەحمودیان روخاند و خوێنیان رشت، بۆیە سیڤەر تێگەیشتنی واقیعی و زانستی سیاسی بۆ نەكراوە، لایەنی دووەمی بابەتەكە ئەوەیە كە بەزانستی وەرگرتنی كێشەی كورد لەمێژووی سەدەی رابردوو تاكو ئەمدواییەش، ئەوەیە كورد خۆی وەكو یەك تەماشای كەیسە هاوشێوەكانی خۆی نەكردووە، ئەو كەیسانەش بریتین لە كشمیر و فەلەستین و جەبەل تاریق و قرمی ئۆكراینا و كەرەباخ و كەتەلۆنیا و سكۆتلانداو ناوچە ئەمازیغ نشینەكان كە دابەشی سەر مەغریب و جەزائیر و تونس و لیبیا بوون، ئەمە جگە لە چەند ناوچەیەكی دیكەش، ئەم دیكۆمێنتانە تەنها بۆچوونی من نین، ئەوەتا (هیسەر لێر واگنەر) بەكتێب باسی كردوون، ناو هێنانی ئەم كەیسانە بۆ ئەوەیە كە دەبێ بزانین بۆچی ساڵی 1737 پەیماننامەی پاریس هەیە لەسەر رێكەوتن لەبارەی كەیسی ساحل ئەلعاج و پاشان لەسەر دەستی فرانسیسكۆی ئیمبراتۆریەتی ئیسپانیا بەبێ پشتگیری لەو كەیسە كە مافی یاسایی و دەستووری خەڵكەكەیە و دەگەرێتەوە سەر ئیسپانیا، بۆچی ساڵی 1981 جارێكی تر هەوڵدەدرێت بكرێت بەناوچەیەكی ئوتۆنومی و پاشان هێزە نێودەوڵەتیەكان و دەوڵەتە كۆڵۆنیالەكان پەشیمان دەبنەوە، بۆچی كەیسی كشمیر كە جوگرافیایەكی بۆشە و كێشەی نێوان هیند و پاكستانە و ناوچەیەكی نیمچە سەربەخۆیە دەیان ساڵە چارەسەر ناكرێت، بۆچی لە ساڵی 1947 داگیر كرا و چەند جارێك لەنێوان هیندستان و پاكستان رێكەوتنی لەسەر كراوە، كەچی سالی 1971 جارێكی تر بە هەڵواسراوی لەنێوان هەردوو دەوڵەتە نەیارەكە مایەوە و ساڵی 2019 بەرێكەوتنی چین و رۆژئاوا وەكو خۆی مایەوە و تا ئێستا چارەسەر نەكراوە، بۆچی فەلەستین كە كێشەیەكی مێژوویی نێوان ئاینی جووەكانی ئیسرائیل و عەرەبی فەلەستینە، دەیان جار دانوستان و رێكەوتنی لەسەر كراوە و پاشان گەڕاوەتەوە دۆخی نالەباری سیاسی خۆی، بۆ نموونە ساڵی 1799 بۆ یەكەمجار فەرەنسیەكان پێشوازیان لە ئیسرائیلیەكان كرد بگەڕێنەوە بۆ ئیسرائیل و دەوڵەتیان بۆ دابمەزرێنن، تاكۆتایی چلەكان و رێكەوتننامەی سایكس بیكۆی لەسەر پراكتیك كرا و بەشێكی زۆری ناوچەكەی درا بەئیسرائیل، بۆچی لە ساڵی 1947 بۆ 1967 و پاشان بەپێی بڕیاری 194 و 242 كە نەتەوە یەكگرتووەكان سەرپەرشتیان كرد گوایە بەپێی بریارێكی تر ژمارە 181 ببێتە وڵاتێك و دەوڵەتێكی سەربەخۆ، بەڵام دواتر دابەشكرا، لە 28 ی یۆلیۆی 1995 بەیەكجاری لەلایەن ئەوروپا و ئامریكا و روسیاو چینەوە وەكو خۆی هێشتیانەوە، لەبابەت ناگۆرا و كەرەباخی ئەرمینیاش كە ململانێی هەردوو دەوڵەتی ئەرمینیا و ئازربایجانی لەسەرە، چەندین جار رێكەوتنی لەسەر كراوە كە چارەسەری ریشەیی بۆ بكرێت، كەچی ساڵی 1920 لەژێر دەستی بەلشەفیەكان بوو، پاشان لەساڵی 1923 كرا بەدەوڵەتۆچكەیەكی سەربەخۆ و ناوی نرا كوردستانی سوور، دوای ئەمە بەپێی بریاری ئەنجومەنی یاسادانان 1988 خستیانەوە سەر ئەرمینیا، كەچی ساڵی 1994 دیسان جارێكی تر جەنگی لەسەر كرا و دواجار ساڵی 2020 لەلایەن ئازەربایجانەوە بە پاڵپشتی توركیا داگیر كرایەوە و بوو بەبڕیاری نێودەوڵەتی. بۆچی ناوچەی قرمی ئۆكراینا كە دوورگەیەكی سەربەخۆیە و لەساڵی 1783 رێكەوتنی لەسەر كراوە، تا ساڵی 1920 لەژێر دەستی روسیا بوو، كەچی ساڵی 1953 وەكو خۆی لەژێر كۆنترۆڵی یەكێتی شورەوی مایەوە، پاشان كە سۆڤیەت وەكو سیستم هەرەسی هێنا، دەیان دەوڵەت بوون بەسەربەخۆ، كەچی ساڵی 1994 جارێكی تر رێكەوتنی لەسەر كرا و وەكو خۆی بەهەڵواسراوی كێشەكەی مایەوە، تاگەیشتە ئەوەی كەیسەكە هەڵبگیرێت و ساڵی 2022 جارێكی تر بەبەرچاوی هەموو دونیاوە لەلایەن روسیاوە داگیر بكرێتەوە و ناوی لێبنرێ دەوڵەتۆچكەی سەربەخۆ، بۆیە كەیسی هەڵوەشاندنەوەی پەیمانی سیڤەر و گۆڕینەوەی بۆ لۆزان، ئەم كەیسانە بەگشتی لەیەك پاكێجی گەورەی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا كۆكراونەتەوە، هەریەكەیان كۆمەڵێك رێكەوتنی لەسەر كراوە و دواجاریش وەكو خۆی ماوەتەوە، سیڤەر لەم كەیسانە نەكەمتر و نە زیاتر بووە، كەوابو مەسەلەكە تەنها كورد نیە بۆتە كەرەستە و كارتی سیاسی دەوڵەتە زلهێزەكان، بەڵكو هەموو ئەو كەیسانەی لەیەكتر دەچن، لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی كارتن بەدەست ئیمپریالیزمەوە، لەسەر ئاستی لۆكاڵیش هەریەكەیان بیانوویەكی نەتەوەیی و قەوارەیی و سیاسی خۆی هەیە.
دەوڵەتی عوسمانی دۆڕاوی جەنگ بوو، لە حاڵەتی بەرگری و هەوڵی مانەوەدا بوو، بەپێچەوانەی هێزەكانی دیكەوە، بۆچی ئەوان توانیان شكست بە پەیماننامەی سیڤەر بهێنن، بەڵام كورد نەیتوانی خۆی رێكبخات و دەوڵەتەكان قایل بكات؟
پێشتر ئەوەم بەیان كرد كە كەیسی كوردستان جیاوازی نییە لەگەڵ كەیسەكانی دیكە، بەڵام كە عوسمانلی دۆڕا بوو لەبەرانبەر هاوپەیمانی نێودەوڵەتی، لەبەر ئەوە بوو كە هاوپەیمانان خاوەنی هێزی تەكنۆلۆژی و سەربازی و ئابوری زیاتر بوون و دەیانویست هەژموونیان لەرۆژهەڵات جێگیر بكەن كە عوسمانلیەكان زیاتر لە 500 ساڵ حوكمڕانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان دەكرد، كە دۆڕان و پاشەكشەیان كرد، خۆ دۆڕاوی بەرانبەر كورد نەبوو، بەرانبەر وڵاتانی دەوروبەری خۆی نەبوو، بۆیە بەپێی سنوورە دەوڵەتیەكەی خۆی كە سنوری لەگەڵ عێراق راستەوخۆیە، تەنها رۆژهەڵاتی لەدەستدا، ئەگەرنا هێزی مابوو تاكو بەرگری لەسنوورەكانی بكات و زاڵ بێت بەسەر ناوچە كوردیەكان، بۆ مەسەلەی سیڤەریش ئەوان بەشێك بوون لەهاوكێشەكە و توانیان لەخزمەت خۆیان بیشكێننەوە، چونكە ئەوان ئیمبراتۆری سەردەمەكە بوون و تانزیك مەغریب رۆژهەڵاتیان داگیر كرد، ئەمە جگە لەبەشێكی رۆژئاوا، لەبەرانبەر ئەوەشدا كوردەكان هەرگیز لەنێو هاوكێشەی سیاسی نێودەوڵەتی نەبوونە، كەیسەكە تەنها وەكو سۆز وەرگیراوە، جگە لەمەش كوردەكان یەكدەست نەبوونە تاكو زاڵبن بەسەر گوتاری بەرانبەرەكەیان كە هێزی سیاسی و دیبلۆماسی و سەربازی دەوڵەتانی وەكو عێراق و ئێران و سوریا و توركیا بوون، بۆیە وەكو خۆی مایەوە، سەرباری ئەمەش دەبێ ئەوە لەبەرچاوبگرین كە تەنها كوردستان نەبوو جوگرافیاكەی دابەش كرا، بەڵكو بەشێك عێراقیش بو كرا بەكوێت و لەولاوە سوریا بەشێكی كرا بە لوبنان و وڵاتەكانی كەنداوی لێبەرهەمهات.

درێژەی هەیە..




“بەندەر فەیلی” ئازارێکی ئینسانی بەردەوام بە دەست فاشیزمی درێژکراوەوە.. ئاسۆکمال

لە دیدارێکی دۆستانە لەگەڵ ڕۆمان نوس و بە شداریەک لە کۆڕی یانەی کتێبی لەندەن دا بۆ خوێندنەوەی ڕۆمانی “بەندەر فەیلی” دا ، ئێمە لە نزیکەوە ڕۆشنبیرێک و بەرهەمەکەیمان بینی. دوو شت سەرنجی ڕاکێشام ، یەکەمیان؛ هەستێکی قوڵ بە ئازاری ئینسان، ئازاری تایبەتی فەیلیەک لەگەڵ ئازاری هاوچارەنوسە هەژارەکانی تری عێراقدا. دووەم؛ درێژبونەوەی دیوارەکانی زیندانی فاشیزمی خۆرهەڵاتی و بۆ میدیای زیندانی هێشتنەوەی ئازادی لەلای فاشیزمی خۆرئاوایی یەوە.
هەستێکی ئینسانی قوڵ
بۆ بەشداری لە کۆڕەکەدا دەبوایە گۆنا سعید و من ڕۆمانەکەمان لە ماوەی تەنیا ٥ ڕۆژدا بخوێندایەتەوە، کە ئەویش تەنیا دوای کاری ڕۆژ شەوانمان بۆ دەمایەوە.ئێمە زۆر جار بە دۆخی خەمبار و پڕ ئازار و بێ دەسەڵاتی ئەو منداڵە “بەندەر فەیلی” دەگریاین. ئەم سەرنج ڕاکێشانەت لەلایەن نوسەرەوە بۆ قوڵایی هەستکردن بە ئینسانی سەردەمەکەت ئەم بەرهەمانەی “بەختیار عەلی” ت لا گرنگ دەکا. چونکە ئەمە ئەو هەستە ئینسانیەیە کە پێویستمانە بۆ سەرنجدانی ڕاستیەکانی نالەباری ژیانی مرۆڤایەتی ئێستامان . هەر ئەو گرنگیەیە کە لە بەرهەمەکانی دیستۆڤسکی و تۆلستۆی دا دەیبینەوە بە خەمی مرۆڤ . ئەوان ژیانی جوتیارانی ڕوسیە و ستەمی قەیسەریەتیان وەک خەمی گیرۆدەبونی مرۆڤ بەدەست سیستمی چەوسێنەرانەوە بەشێوەیەکی هونەری خستیانە ڕوو کە تائێستاش دەتوانێ سەرنجی ئێمە ڕاکێشێ بۆ بیرکردنەوە و تێگەیشتن لە ماناکانی ژیان.
بەختیار لەم ڕۆمانەدا هەرچەند بە قوڵی سەرنجمان بۆ ڕوویەکی تراژیدی ئینسانی فەیلی ڕادەکێشێ. بەڵام ئەوەی وەک نوسەرێکی کورد بەلای منەوە گرنگ بوو کە قەڵەم و هەستی ئەم نوسەرە تەنیا فەیلیەک و کوردێک سنوری وێنەگرتنەکانی نیە و ناتوانێ کامێراکەی تەنیا زووم بخاتە سەر یەک بەش بەڵکو ئەو لەپاڵ “بەندەر فەیلی” دا “نەدا بوستانی و نوفل”ی عەرەبی بەغدادیشمان وەک مرۆڤی چەوساوەی هاوخەمی “بەندەر فەیلی” دەناسێنێ و ئەمانە دەکاتە هاوڕێی گیانی بەگیانی و خۆشەویستی “بەندەر فەیلی” کارەکتەری سەرەکی ڕۆمانەکە. دەمێکە دوای گۆران و سەرەتاکانی شیرکۆ بێکەس ئەم شوناسەی ئینسانیە یونیڤێرساڵەی مرۆڤی چەوساوەم لەپاڵ شوناسی کوردێکی ستەم لێکراودا نەبینیبو. شوناسی کوردی فەیلی بەندەر ئازارێکی مێژوویی بەشێک لە کوردەکان نیشان دەدا بەڵام ئەوەی جێگای سەرنجە گۆڕانی دۆخی بەندەرە کە بەهۆی ئەم شوناسە فەیلی بونەیەوە ئازادی لەلایەن کۆمپانیای لیبراڵە خۆرئاواییەکانیشەوە لێ زەوت دەکرێ. ئەم گۆڕانە پێمان دەڵێ کە فەیلی بوون و کوردبوون بە تەنیا شوناسێک نیە کە بەهۆیەوە ئازار دەچێژین بەڵکو درێژەی نەبونی ئازادی لە دۆخی بونی دەسەڵاتێکی فاشیستی درێژکراوەدایە.
ئەم ڕاستیە کاتێک دەردەکەوێ کە ئەمریکیەکان دێن و بەندەر لە زیندان ئازاد دەکەن بەڵام شوناسی فەیلی ئازاد ناکەن. ئەم شوناسی فەیلیە دەبێتە ئامڕازێکی دەستی میدیای فاشیزمێکی تر بۆ زیندانی هێشتنەوەی بەندەر و سود وەرگرتن لە فەیلی بونی بەندەر بۆ پڕوپاگەندە بۆ ئەمریکای ئازادی و ڕزگاری بەخش و شاردنەوەی دیوی داگیرکەرانەی ئەم فاشیزمە نوێیەی بەندەری بەشیوازێکی نوێ زیندانی کردۆتەوە. ئەمە هەمان داستانی ئازادی و ڕزگاربونی شوناسی کوردە لە دەست فاشیزمی بەعس و ٣٠ ساڵ بەهۆی کوردبونەوە کەوتنە ژێر دەستی فاشیزمی کوردیەوە. پارتی و یەکێتی سودیان لە شوناسی کورد وەرگرتوە کە لەم ٣٠ ساڵەدا ملیارەها دۆلاریان کۆکردۆتەوە و پاوانی دەسەڵاتیان لە کوردستاندا پێ کردوە بەوەی ئەوان خاوەنی شوناسی کوردن لە عێراقدا بەهۆی تاپۆی ئەم شوناسە قەومیەوە بە بەهەشتی خۆیان گەیشتون. ئەمە ئەو ئاڵوگۆڕەیە کە بەختیار عەلی ڕوبەڕویەتی لەگەڵ شوناسی فەیلی و کورددا کە ئایندەی ئەدەبی کوردی پێوە بەستراوە. ئەم ڕاستیە لای بەختیار عەلی لە ڕۆمانی “غەزەلنوس و باخەکانی خەیاڵ “دا دەبینین کە ئیتر شوناسی کورد لە عێراقدا تەنیا کێشەی خەڵکی کوردستان نیە بەڵکو میرنشینە نوێیەکانی ناسیونالیزمی کوردی یەکێتی و پارتیە کە میراتگری فاشیزمی بەعسن. ئەم ڕۆمانە پێمان دەڵێ کە نوسەر واقیع و ڕاستیەکانی ئازاری مرۆڤی یۆنیڤێرساڵی کوردیش دەبینێ.
لەو کۆڕەی لەندەندا من ئەم گۆشە نیگایەی خۆمم لەسەر گرنگی بینینی ئازارەکانی بەندەر جگە لە فەیلیەک وەک مرۆڤێکی یونیڤێرساڵی چەوساوەی ژێر دەستی فاشیزمیش باسکرد. بە بڕوای من ئەمە نیشاندانی لایەنێکی بەهێزی ڕۆمانەکەیە کە پیویستە ئەدەبی کوردی زیاتر کاری لەسەر بکا و لە شوناسی قوربانیەکی کورددا، ئازارەکانی کوردێک و فەیلیەک وەک قوربانیەکی ستەمە جۆراوجۆرەکانی سیستمی کاپیتالیستی نیشان بدا. بەڵام لە وەڵامەکانی بەختیار عەلیدا بەم گۆشەنیگایەی من بە پێچەوانەوە ئەو زیاتر لەسەر شوناسی فەیلی بونی ڕۆمانەکە و بەندەر پێداگری کرد.
بەدوای ئەویشدا دکتۆر ئیبراهیم سدیق مەلا زادە کۆمێنتی لەسەر ئەم گۆشە نیگایەی من دا کە هەڵەی سیاسیەکانی باشور ئەوەیە کە” دەڵێن بەعس لە ستەم لە هەموو عێراقدا یەکسان بوە”. بەڵام هیچ کات باسەکە ئەوەنیە کە تایبەتمەندی ستەم لەسەر کورد و فەیلی بە بۆنەی کورد بون و فەیلی بونەوە لە لایەن فاشیزمی بەعس لە بەرچاو نەگرین، هەروەک ئەوەی ستەمی تایبەت لەسەر جولەکە لەلایەن نازیزمەوە لەبەرچاو گیرا . ئێمە لەوەش تێدەگەین کە بەختیار بە زمانی کوردی ڕۆمانێک دەنوسێ کە ئازارەکانی خەڵکی کوردستان دەردەبڕێ، بەڵام ئەو لە کۆمەڵگەیەکی کوردیدا کاردەکا کە شوناسی کورد بون و فەیلی بوون ئەگەر چی وەک مێژوو و واقیع بونیان هەیە بەڵام تەنیا شوناسێک نین و ئێستا خەڵکی کورد لە دنیای شوناسە جۆروجۆرەکان و گۆڕانی شوناسەکان و ناجێگریی تاک شوناسیدا دەژین. هەرەوەک لە نمونەی “غەزەلنوس و باخەکانی خەیاڵ “دا باسمان کرد کە ئازاری پاڵەوانەکەی بەهۆی کوردبونیەوە نیە ، بەڵکو لەناو شوناسی کوردبوندا گۆڕانێک ڕویداوە کە بەشێکیان شوناسی مرۆڤی چەوساوە و بەشەکەی تریان شوناسی کوردێکی چەوسێنەریان هەڵگرتوە. هەرێمی کوردستان ئێستا ئایندەی گۆڕانکاری لە شوناسی کوردمان نیشان دەدا و بەختیار عەلیش بەهۆی جێگەی ئەنتی سیستمی فاشیست بونیەوە دەبینین نوسەرێکی کوردی خاوەن شوناسێکی ئازادی یونیڤێرساڵە و ئەم باسی شوناسە گرنگیەکی هەیە لە ئەدەبی هاوچەرخی کوردیدا.
لەسەر چۆنیەتی هەڵوێستەی ڕۆمان نوس لەگەڵ خوێنەرەکانیدا لەم کۆڕەدا گۆنا سعید وتی؛ هەر کەسێک کە ڕۆمانێک دەخوێنێتەوە بەپێی بۆچون و گۆشەنیگای خۆی سەیری ئەو ڕوداو و کارەکتەرانە دەکا و هەربۆیە دەکرێ خوێندنەوەکانمان بۆ ئەم ڕۆمانەی “بەندەر فەیلی” یش وەک گۆشەنیگای نوسەرەکەی نەبێ. پێم خۆش بوو کە بەختیار عەلی ئەو ڕەخنەیەی گۆنای قبوڵ کرد کە، نوسەر ناتوانێ گۆشەنیگاکانی تر بخاتە ژێر چاویلکەی پشکنینی دنیابینینێکەوە و هێڵی هەڵە بهێنێ بەسەر تێگەیشتنی خوێنەردا. بەڵکو نوسەر مافی خۆیەتی گۆشەنیگای خۆی باس بکا و خۆی و خەیاڵ و ئایدیاکانی لە ڕیگەی ڕۆمانەکەوە وەک پەیامی ڕۆمانەکەی بناسێنێ. بە ختیار زۆر بە ڕونیش لەوەدوا کە خوێنەری ڕەخنەگر دەبێتە کەسێک ئەویش خاوەندارێتی لە بەرهەمە ئەدەبیەکە دەکا. ئەم تێبینیەی گۆنا و جەدەلەکەی بە ختیار عەلی شتێکی تازە بوو بۆ من لە کۆڕی ئەدەبیاتدا هاتەپێشێ و بەشداری تری گرنگیش لەم کۆڕەدا لەلایەن بەشداربوانی تریشەوە نیشانی دا کە لەم جۆرە کۆڕانەمان زۆر پێویستە.
ئێمە خۆشحاڵ بوین کە لەنزیکەوە ئەم هاوڕێ یە “بەختیار عەلی” مان ناسی و دانیشتن لەگەڵ کەسانی ڕۆشنبیری وەک بەختیار عەلیدا جوانی و خۆشی بە ژیان دەدا. جوانی و خۆشیەک کە هەست دەکەیت لەگەڵ دیستۆڤیسکی و تۆلستۆیەک کە بەزمانی کوردی قسە دەکا دانیشتویت کە بە زیندوویی باسی ئازارەکانی مرۆڤ و خەونی ئازادی دەکا لە ڕۆژگاری خۆتدا، نەک تەنیا لە نێو کتێبەکاندا.

ئاسۆکمال
لندن
٦ دیسەمبەری ٢٠٢٢




گۆڤاری زمان و زار ژمارە ١

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ١ کلیکی ئێرەبکەن..

ژمارە ١ بە رێنووسی لاتینی…




سیما گشتییەكانی تاقیكردنەوەی شیعری.. سامی شۆڕش

لە هەموو سەردەمەكانی مێژووی هاوچەرخی گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، شیعر جێگایەكی ڕۆحی و سایكۆلۆژی ڕۆشنبیری و تایبەت و دیاری هەبووە. لە شەستەكان و حەفتاكانی سەدەی ڕابردوودا, ئەو بایەخە زۆر گەورەتر دەهاتە پێش چاو. بگرە ناواخنی بایەخی شیعر بەتایبەتی و ئەدەب و هونەر بەگشتی، لەو سەردەم و قۆناغەدا لە هەموو قۆناغە مێژوویییەكانی تر زیاتری كردبوو، هۆی سەرەكیش لەم بوارەدا ئەو پەیوەندییە توندوتۆڵە بوو، كە لە نێوان شیعر و ئەدەب لەلایەك و سیاسەت و ئیلتزامی سیاسی لەلایەكی ترەوە دروست بووبوو.
ئەوەی ڕاستی بێت، نیوەی دووەمی شەستەكانی سەدەی ڕابردوو مەودایەكی زەمەنیی گەلێك چڕوپڕ و ئاڵۆزكاو بوو، ئاڵۆزكاوییەكەش وا نەبێت هەر لە كوردستان و لە عێراق بووبێت، بگرە لەتەواوی ناوچەی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوەڕاست و جیهانیشدا بارودۆخە سیاسی و ئابووری و ڕۆشنبیرییەكە زۆر ئاڵۆز و جەنجاڵ بوو.
لەلایەكەوە بیروباوەڕی چەپگەری و لرفەی ئاگری گیڤارا و بانگە فەلاحییەكەی ماوتسی تۆنگ هەر چوار سووچی جیهانی هێنابووە لەرزین. لەلایەكی ترەوە ڕاپەڕین و خۆپیشاندانەكانی قوتابیان لە فه‌رەنسا و بەریتانیا و ئەڵمانیا زادێكی ڕۆحی و فیكریی دەوڵەمەندی بۆ لاوان و قوتابیانی جیهان، بەتایبەتی جیهانی كۆمەڵگا دواكەوتووەكان ڕەخساندبوو، لەلایەكی تریشەوە سروودی شۆڕشی لادێ و نركەی جووتیارەكانی برنج لە لاوس و كەمبۆدیای ئەوسا، ئینجا تاڵە مووەكانی ڕیشی هۆشی منەی ڤێتنام، نەك هەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بگرە ناو خودی ئەمەریكا و جادەكانی ئەورووپاشی خستبووە ناو گێژاوی تووڕەیی و هەڵچوونەوە.
لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەلومەرجەكە قورستر بوو، بەتایبەتی ناوچەكە خۆی زێدی تێكقڕژانێكی كۆنینەی ئایینی و شارستانی بوو، سەرباری ئەوەش كۆمەڵێك ڕێژیمی گەندەڵ لە ناوچەكەدا تا دەهات زۆرتر بەنزینیان بەسەر ئاگری ناو دڵ و دەروونی میللەتەكانی خۆیان دەڕشت. ناكۆكی و دیاردەكانی شەڕی سارد تا دەهات زۆرتر تەنگی بەخەڵكەكە هەڵدەچنی و ناوچەكەی بەرەو قووڵایی توونێلێكی تاریك دەبرد. لەو نێوانەشدا نوشوستییەكەی عەرەب لە حوزەیرانی 1967دا، دنەی بەدەماری ڕاپەڕین دەدا، نەك تەنیا لەناو عەرەبدا، بگرە لەناو تەواوی گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. لەو نێوانەش داتەپینی پێنجی حوزەیران و هەڵستانەوە و بەرگریكردنی فەڵەستینییەكان لە دوای ئەو داتەپینە، ئیزدیواجییەتێك، یان دووفاقیبەكی پڕ گرێكوێرەی لەناو دڵ و مێشكی لاواندا دروست كردبوو، لەو بەرامبەرەدا حاڵی عێراق باشتر نەبوو لە پانتایییەكانی تر. بگرە ڕەنگدانەوەكان لێرەدا زۆر زەقتر و قورستر دەهاتنە پێش چاو، چونكە عێراق دەوڵەت و كۆمەڵگایەك بوو هەر لە سەرەتاوە لە ڕووی مۆزائێكی ئەتنیكی و یاسایی و دەستوورییەوە لەسەر بناغەیەكی نادروست دامەزرابوو، مەعلوومیشە هەر دەوڵەت و كۆمەڵگایەك لەسەر بناغەی ناتەبایی لەو بابەتە ڕاست بووبێتەوە، ئەوا زۆر زوو دەكەوێتە ژێر ڕكێفی زەبر و پاڵەپەستۆی هۆكارە كۆمەڵایەتی و سیاسی و ڕۆشنبیرییەكان.
یەك لە ڕەنگدانەوەكانی ئەو بارودۆخە لەناو عێراق، قڵیشانی حزبی شیوعی بوو، لە ئەیلوولی 1967دا، كاتێك حزبەكە لەنێوان باڵێكی ڕاستڕۆی سەر بە بلۆكی سۆڤیەت و باڵێكی چەپڕۆی سەر بە ڕێبازی ماوتسی تۆنگی چین و فیدل كاسترۆی كووبا و چی گیڤارای ئەرژەنتین دابەش بوو. لەولای ترەوە، لەزۆنگاوەكانی خواروو، بەتایبەتی لە ناوچەی (ئاڵ ئیزێرچ) و دەوروبەری ناسریە و عیمارە، ڕاپەڕینێكی چەكداری دەستی پێكردبوو، لەژێر سەركردایەتی لاوێكی عێراقی كۆمۆنیستی دۆستی (برتراند ڕاسڵ)ی ئینگلیز، كە ناوی (خالید ئەحمەد زەكی) بوو، ئەوەی نەوتێكی زۆرتری ڕشتە سەر بارودۆخە خراپ و ئاڵۆزەكەی ناو عێراق، هاتنە سەر حوكمی ڕێژیمی بەعس بوو لە كوودەتای تەممووزی ساڵی 1968دا.
هەر لە بواری بازنەی ڕۆشنبیریدا لە عێراق، بزووتنەوەیەكی تازەگەری دەستی پێكردبوو. شیعر ئاسانترین و جوانترین و كاریگەرترین شێوازی دەربڕین بوو، بۆیە گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابوورییەكان زۆر بەپەلە لە جیهانی شیعردا ڕەنگیان دەدایەوە. كۆمەڵێك شاعیر و نووسەری نوێخوازی عێراقی، لە پێشەوەیاندا: فازڵ عەزاوی، سامی مەهدی، خالید عەلی مستەفا، فەوزی كەریم. لەو ساڵانەدا بەیاننامەیەكی شیعریان بڵاوكردەوە، كە تیایدا بانگیان بۆ تازەكردنەوەی فۆرم و ناوەرۆكی شیعر و ئەدەبیات هەڵدەدا. ئەو كاتە بارودۆخی كوردستانیش بە قۆناغێكی ناسكدا تێدەپەڕی. شۆڕشێكی چەكدار لە چیاكانی كوردستاندا بە سەرۆكایەتیی ڕێبەری نەمر مستەفا بارزانی هیوایەكی گەشاوەی خستبووە ناو دڵ و دەروونی كوردەوە، بەڵام لەولای ترەوە ڕێچكەی وایش لەناو سیاسەتی كورددا سەری هەڵدابوو، كە لەگەڵ ئەو هیوا و گەشانەوەیە ناتەبا بوو، ئەگەرچی هەوڵەكان زۆرجار لەژێر دروشمی بریقەدار و چەپگەرێتیش بەڕێوە دەچوون.
جگە لەو حاڵە ناجۆرە، لە نیوەی دووەمی شەستەكاندا كوردستان بەقۆناغێكی بەرچاوی بڵاوبوونەوەی خوێندەواریشدا تێدەپەڕی. هۆی ئەوەیش زیادكردنی ڕادەی هۆشی نەتەوەیی و نسكۆ سیاسییەكەی حوزەیرانی عەرەب و دەرچوونی چەند ڕۆژنامەیەكی عەرەبی و كوردی بوو، ڕۆژنامەی (تەئاخی) و (برایەتی) لە لایەك و لاپەڕە كوردییەكەی ڕۆژنامەی (ئەخبار)، كە محەمەد تۆفیق وردی بەڕێوەی دەبرد، ئینجا چاپخانەكەی: مام گیوی موكریانی و چیرۆكەكانی: محەمەد مەولوود مەم، دەور و جێ پەنجەی مامۆستایان: عیزەدین فەیزی و جەودەت ئەحمەد ناجی و دكتۆر مارف خەزنەدار، كە تازە لە یەكێتی سۆڤیەت هاتبووەوە، ڕۆڵێكی گرینگیان لەبواری گەشەپێدانی ڕۆشنبیریی كوردیدا لە شاری هەولێر دەگێڕا. لەولاوە هەندێك ڕۆژنامە و بڵاوكراوە و كتێبی شاری سلێمانی بایەخێكی زۆریان لەم بوارەدا هەبوو. بگرە سلێمانی لەو كات و زەمانەدا بووبووە مەڵبەندی بووژاندنەوەی زمان و كلتوور و ئەدەبیاتی كوردی، هەروەها كەركووكیش، كە تا ئەو كات هێشتا لەژێر پاڵەپەستۆی بەعس نەخنكێنرابوو، دەورێكی هەبوو لە ڕەوتی تازەگەرێتیی شیعر و ئەدەبیاتدا. لەم نێوانەدا: لەتیف حامید بەرزنجی و لەتیف هەڵمەت و ئەحمەد شاكەلی و فەرهاد شاكەلی و سەلام محەمەد، جێ پەنجەیان دیاربوو.
بەهەرحاڵ، ئەو هەموو گۆڕانكارییە سیاسی و رۆشنبیرییانە، كە سەرتاسەری جیهانیان گرتبووەوە، زەوینەیەكی لەباریان بۆ چەند گۆڕانكارییەكی تازەتر دروست كردبوو:
یەكەم: بەهێزبوون و گەشەسەندنی پەیوەندییەكانی نێوان ڕۆشنبیری و بزووتنەوەی كۆمەڵایەتی و سیاسەت و حزبایەتی.
دووەم: هاتنە پێشەوەی نەوەیەكی نوێی چەكدار بە بیرێكی تازە و دیدێكی تازە بۆ جیهان و ژیان و مێژوو.
سێیەم: په‌یوەندییه‌ ئاڵۆزەكانی نێوان تاك و كۆمەڵ، تاك و تاك، كۆمەڵ و كۆمەڵ، ئەمەش لەیەك كاتدا جۆرە ناتەبایییەكی بەرچاوی هێنابووە پێشەوە لەگەڵ گۆڕانی یەكەم.
ئەو هەموو حاڵە پێكەوە گرێدرابوون. كاریان لەیەكتری دەكرد. بگرە كارێكی گەورەتریشیان لە خەڵك و لە كەرتە ڕۆشنبیری و لاوەكەی ناو خەڵكی دەكرد، هەروەها كارێكی زۆر زەقتریشیان لە بزووتنەوەی ڕۆشنبیری و لە زەوق و خەیاڵ و ئەدەب و هونەریش دەكرد.

  • * *
    لە نیوەی دووەمی شەستەكانی سەدەی ڕابردوودا، تازە گەنج بووم. ساڵی 1967. تەمەنم حەڤدە ساڵ بوو، ڕووداوە گەورەكان و گۆڕانە بە پەلەكان بەشێكی زۆری گەنجانی وەك منیان، بە تایبەتی لەناو قوتابیان و خوێندەواراندا بەرەو دنیای پەرۆشی و بەدواكەوتن و خوێندنەوە و پرسیار و وەڵام دەبرد.
    لەو سەردەمە جەنجاڵ و پڕ شۆڕشەدا خوێندنی ئامادەییم لە هەولێر تەواو كرد، دواتریش لەكۆتایی شەستەكاندا چوومە زانكۆی مووسڵ و لەوێ دەستمدایە خوێندنی ژمێریاری، بابەتی خوێندنەكەم جیاوازییەكی زۆری لەگەڵ خولیا و ئاره‌زووم هەبوو، بۆیە لە تەك خوێندن بەردەوام خەریكی خوێندنەوە و شیعر بووم.
    پێشتر لە هەولێر هاوڕێیەتیم لەگەڵ: سەعدوڵڵا پەرۆش و عەبدوڵڵا پەشێو و جەمیل ڕەنجبەر و عەبدوڵڵا حەداد و عه‌بدولخالق سەرسام پەیدا كردبوو، مامۆستا كەمال غەمبار, له‌ پۆلدا ڕۆڵێكی گەورەی هەبوو لەهاندانم بەرەو خوێندنەوە و ئەدەب و نووسینی شیعر، ئێستاش لە بیرمە ناوە ناوە پێنجخشته‌كی شیعرێكی (ئەخۆل)ی بۆ دەخوێندمەوە، كە لە دێڕێكدا دەڵێت: (شەهیدم كفنەكەم ئاڵە.)
    زۆر لە شاعیران و نووسەران، لە تەمەنی منداڵییەوە گوێیان بەحیكایەتی كوردی و لایلایەی كوردی و قسەی ڕەسەنی ئەو زمانە پاراوە دەزرینگایەوە، من وا نەبووم، من زۆرتر بەزمانی توركمانی، كە لەو سەردەمەدا زمانە ناوەخۆییەكەی هەولێر بوو، فێری دواندنی ژیان بووم، لە تەمەنی شەش حەوت ساڵییەوە وردە وردە فێری زمانی كوردی بووم، چەند ساڵێك باوكم مامۆستا بوو لە گوندی بەحركە، بەخاووخێزانەوە لەو گوندە دێرینە ماینەوە، ئەوسا تەمەنم شەش ساڵان بوو، هەر لەوێش چوومە بەرخوێندن و فێری زمانی كوردی بووم.
    دواتر ئەوەی زۆرتر ئاشنای كردم بەزمانی شیرینی كوردی، كتێبخانە و چاپخانەكەی: مام گیوی موكریانی و شیعرەكانی: پیرباڵ مەحموود و كلێتەكەی: مەحموود زامدار بوو، هەروەها قوتابخانەش ڕۆڵێكی گرینگی هەبوو، بەتایبەتی هەندێك لە مامۆستاكان مەبەستیان بوو لە شاری هەولێردا گەشە بەزمانی كوردی بدەن و قوتابییەكانیان نەك فێری زانستی، بگرە فێری زمانی كوردیش بكەن، ئەوی ڕاستی بێت باوكیشم، یەك لە مامۆستا كۆنەكانی شاری هەولێر بوو، كوردییەكی باشی دەزانی و زۆرجار لە قوتابخانەدا وانەی زمانی كوردی دەگوتەوە. لەوەش بەولاتر خولیایەكی زۆری هەبوو لە بواری هونەری نواندندا و بەیەكێك لە دامەزرێنەران و گەشەپێدانی هونەری شانۆ لە شاری هەولێر دەژمێردرا.
    لێرەوە دەستمدایە فێربوونی كوردی، زمانی كوردی بۆ من لەو سەردەمەدا زمانی دەربڕینی ڕۆژانە بوو، زمانی پەیوه‌ندیكردن بوو له‌گه‌ڵ ده‌وروپشت، دواتر بوو بە كەرەستەی خستنە سەر كاغەزی ئەو هەموو جەنجاڵی و ناكۆكی و دڵەڕاوكێیەی، كە لەناخی تازە لاوێكی وەك مندا پەنگی دەخواردەوە و بۆ سەرچاوەیەك دەگەڕا لێی بتەقێتەوە. بۆیە كاتێك، ساڵی 1968 چوومە مووسڵ. بوارێكی چاكترم بۆ خوڵقا تیایدا بیر لە نووسینی شیعر بكەمەوە، لەوێ یەكەم كۆمەڵە شیعری چاپكراوی كوردیم خوێندەوە، هی شاعیری پایە بەرز (محه‌مه‌د ساڵح دیلان) بوو، لەوێوە هەموو مانگێك دەگەڕامەوە هەولێر و كتێب و دیوانە شیعری شاعیرە كۆن و تازەكانم دەكڕی، سەرباری كتێبەكانی: سەلامە مووسا و نەجیب مەحفووز و لوتفی ئەلمەنفەلووتی، ئەم كتێبانەم لە هەولێر دەكڕی و لەگەڵ خۆم دەمبردنەوە مووسڵ و لەوێ خەریكی خوێندنەوە و لێوە فێربوونیان دەبووم. بەڕاستی ئەو ساڵەی مووسڵ بۆ من، ساڵی فێربوونی هەردوو زمانی كوردی و عەرەبی بوو.
    پێش ئەوەی دەست بدەمە شیعر نووسین بەزمانی كوردی، هەر لە قۆناغی خوێندنی ئامادەیییەوە لە هەولێر دەستم دابووە فێربوونی زمانی عەرەبی ئەوەی زۆرتریش یارمەتی دەدام لەم بوارەدا، عەبدوڵڵا حەداد و عەبدولهادی قەساب بوون، كە قوتابی بوون لەگەڵ خۆم لە ئامادەیی هەولێر. هەر لەو سەردەمەشدا پارچە نووسینێكی بچووكم وەك (خاطرة) لە گۆڤارێكی عەرەبی عێراقیدا بڵاوكردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا فێربوونی زمانی عەرەبی بۆ من تەنیا فێربوونی زمانە ئەدەبییەكە بوو، نەك زمانی قسەكردن و ئاخاوتن، بگرە تا ئەمڕۆشی لەگەڵدا بێت كاتێك بمەوێ بەزمانی عەرەبی قسە بكەم، دەیان هەڵەی زەق دەكەم.
    ساڵ تەواو نەبوو، هێندە خولیای ئەدەبیات و شیعری كوردی بووم، كە ئیتر كەوتمە حەزی ئەوەی دەست لە خوێندنی ژمێریاری لە مووسڵ هەڵبگرم و بچمە كۆلێژی ئەدەبیات – بەشی كوردی لە زانكۆی بەغدا. شیعر ئەو كاتە بووبووە ڕووگەنمای ژیانی داهاتووم، چونكە تێكەڵاوی بیر و هۆشی سیاسی و رۆشنبیریم بووبوو. شیعر لە تاقیكردنەوەی ئەو چەند ساڵەمدا تەنیا وشە ڕیزكردن نەبوو، تەنیا ڕووكەشێكی جوانی و زمانەوانی نەبوو، بگرە دەرگایەكی سەرەكی بوو لەو قەڵاتەی ناومان نابوو (قەڵاتی تێكۆشان). بۆیە كلیلی ئەو دەرگایە لەكوێ بووایە، ئێمەی نەوەی ئەو سەردەمە، بەبێ ترس و ڕاڕایی بۆی دەچووین. لەو كات و زەمان و سەردەمەدا ئەو كلیلە بۆ من لە شیعر و ئینجا لە فێربوونی زمانی كوردی، دواتریش لە بەشی كوردی زانكۆی بەغدا بوو. لێرەوە، بەبێ هیچ سێ و دووكردنێك دەستم لە خوێندنی ژمێریاری لە مووسڵ هەڵگرت و ڕووم لە بەغدا كرد: ئەو بەغدایەی لەو كاتەدا بیری تازە و جۆشی گەرم و لانەی نوێخوازی بوو.
    پەیوەندیم لەگەڵ بزووتنەوەی شیعر لە هەولێر نەپچڕیبوو. بگرە ئەو پەیوەندییە لە جاران گەرمتریش بووبوو. سەعدوڵڵا پەرۆش نزیكترین برادەر و هاوڕێی ئەو ڕۆژانەم بوو، عەبدوڵڵا پەشێو، ئەگەرچی هەندێك جیاوازیشمان هەبوو لە ڕووی فیكر و لێكدانەوەی سیاسی، هێشتا هەر زۆر نزیك بوو لە من و سەعدوڵڵا. لەگەڵ پیرباڵ مەحموود و مەحموود زامدار دۆستایەتیم پەیدا كردبوو، بگرە دەمارە هەولێرییەكە دۆستایەتییەكەی لە نێوانماندا گەرمتر كردبوو.
    بەغدا و ژیانە ڕۆشنبیری و سیاسییەكەی ئەو شارە بۆ هەولێرییەكی وەك من، لە مووسڵ دوورتری نەدیبێت، كۆتایی دنیا بوو. بۆیە وەك كلیلی بەهەشتم دۆزیبێتەوە دڵم خۆش بوو بەو شارە. گەرموگوڕ بووم لە چوونە ناو جیهانەكەی. لە ئاشنابوونی بازنە ڕۆشنبیرییەكەی، ئەگەرچی ئەو بازنەیە زۆرتر نووسەر و داهێنەرە كوردە نیشتەجێكانی پایتەختی دەگرتەوە.
    لە ساڵی یەكەمی ژیانم لە بەغدا، كە سەرەتای تاقیكردنەوەی شیعریم بوو، دۆستایەتیم لەگەڵ حوسێن عارف و جەلالی میرزا كەریم و كەمال ڕەووف و شێركۆ بێكەس پەیدا كرد. لە زانكۆشدا داستانی مەم و زین و گەنجینەكانی شیعری كلاسیكی كوردی دەرگایەكی تازەیان لەبەردەممدا كردەوە.
    یەكەم پارچە شیعرم لە ڕۆژنامەی هاوكاری ساڵی 1970 بڵاوكردەوە، لە نووسیندا حەزم بەو هەوا شیعرییە تازەیە دەكرد، كە جەلالی میرزا كەریم و شێركۆ بێكەس شیعریان پێ دەنووسی، هەستم دەكرد ئەو ناوەرۆكە گەرموگوڕەی لە دڵ و دەروونمدا دەپەنگێتەوە پێویستی بەشێوازێكی تازە و ئاسان هەیە. بۆیە وەك هەندێك شاعیری تازە پێگەیشتووی ئەوسا، ڕووم لە زمانی تەمومژاوی نەدەكرد. ڕێزم لە كلتووری كلاسیكی كوردی دەگرت و بەچاوی فێربوون دەمخوێندەوە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا حەزم لە تازەگەرێتی بوو، چەند مانگێكی نەبرد هەر لە ڕۆژنامەی (هاوكاری)دا، دامەزرام، بازنەی برادەرایەتیم فراوانتر بوو، سەڵاح شوانم ناسی، كە لە زانكۆ ساڵێك لە پێش من بوو، محەمەد زادەم ناسی، ئەویش لە بەشی كوردی ساڵێك لەپێش من بوو, بورهان قانیع و سەڵاح عەقراوی و سەربەست بامەڕنی، بورهان كە كوڕی شاعیری گەورەی كورد قانیع بوو، كانگایەكی ئێجگار دەوڵەمەندی قسەی نەستەق و پەند و سەرگوزشتەی كوردی و زمانی ڕەوان بوو، دووەمیان دەرگای بادینانی لە ڕوومدا كردەوە، سێیەمیشیان، لەو سەردەمەدا سەرنووسیاری هاوكاری بوو، لەتەك جەلالی میرزا كەریم فێری وردەكارییەكانی كاری ڕۆژنامەنووسییان كردم. تایەر ساڵح سەعید و ڕەووف بێگەرد و مستەفا ساڵح كەریم، هەروەها لەو ساڵانەدا ئەحمەد تاقانە و تەڵعەت سامان، هەریەكەیان بەشێوەیەك سەرچاوەی دەوڵەمەندی بوون بۆ تاقیكردنەوەكەم كه‌ ئەوسا لە سەرەتادا بوو، لە هەر یەكەیانەوە شتێك فێربووم. لەوەش بەولاتر، لەناو زانكۆدا، مامۆستاكانم: دكتۆر مارف خەزنەدار و دكتۆر عیزەدین مستەفا ڕەسووڵ و دكتۆر ئیحسان فوئاد، سەرچاوەیەكی دەوڵەمەندی فێربوون و چاوبڕینە دواڕۆژ بوون بۆ من. بۆیە زۆری نەبرد لەو (هاوكاری)یەی، كە ساڵێك پێشتر وەك خوێنەرێكی گورجوگۆڵ چاوەڕێی ڕۆژی دەرچوونیم دەكرد، بووم بەلێپرسراوی لاپەڕەی ئەدەب و ژیان، پاش ئەوەی جەلالی میرزا كەریم بوو بە بەڕێوەبەری نووسینی ڕۆژنامەكە.
    لە ماوەی سێ ساڵی كاركردنم لە هاوكاریدا، زۆربەی شیعرەكانی خۆم نووسی، ڕاستە ئەو هەموو شیعرانە ڕەنگە لە بیست پارچە شیعر زیاتر نەبووبن، بەڵام دیاربوو جێگایەكی باشیان بۆ خۆیان كردبووەوە لە كتێبخانەی شیعری نوێی كوردیدا. لەو سەردەمەدا یەك لە عەیبەكانم ئەوە بوو بایەخم بەكۆكردنەوە و پاراستنیان نەدەدا.
  • * *
    ساڵی یەكەمم بوو لە بەغدا، كاتێك ڕێككەوتننامەی یازدەی ئادار بڵاوكرایەوە. ئەو ڕێككەوتننامەیە كەشوهەوایەكی پڕ ئازادی لەبەردەم نووسین و ڕۆژنامەنووسی كوردی واڵا كرد. ڕۆژنامەی هاوكاری قازانجێكی گەلێك گەورەی لەم بارودۆخە كرد.
    هەر لەو ساڵەدا، دەستەیەك لە ئەدیبانی كورد بەیاننامەی (ڕوانگە)یان بڵاوكردەوە. ڕۆڵی كاریگەر و گەورە، بگرە سەرەكییەكەی ئەو بەیاننامەیە و تەواوی بزووتنەوەكە هی (حوسێن عارف) بوو، بەڵام وەك پێشتریش باسم كرد دیاربوو زەروورەتێكی ڕۆشنبیری و كۆمەڵایەتی لە ئارادا بوو بۆ بزووتنەوەیەكی لەم بابەتە، بەتایبەتی دوای گۆڕانكارییە سیاسی و ئابووری و فیكرییە گەورەكانی ئەو سەردەمە.
    حوسێن عارف ڕۆشنبیرێكی گەورەی كورد بوو. تاقیكردنەوەیەكی گرینگ و بەربڵاوی سیاسی لە كۆڵ خۆیدا هەڵگرتبوو. ماوەیەكی درێژ لەناو حزبی شیوعی عێراقیدا كاری كردبوو. دواتر لەگەڵ باڵی عەزیز حاج (القيادة المركزية) درێژەی بەخەباتی سیاسی خۆی دابوو، بەڵام ئەستەمی كاری حزبی و گۆڕانكارییە فیكرییەكانی ئەو سەردەمە حوسێنیان گەیاندبووە قەناعەتی ئەوەی، كە دەست لەكاری حزبایەتی بكێشێتەوە و خۆی بۆ چیرۆك نووسین تەرخان بكات.
    من لەو چەند مانگ و ساڵە سەختەدا حوسێنم ناسی و بووین بە دوو برادەری زۆر نزیك، ئەگەرچی ئەو بەتەمەن لە من گەورەتربوو. لە ساڵانی دواتریش حوسێن هەر برایەكی گەورە بوو بۆ من. چ لە بواری ئەدەب و نووسیندا، چ لە بواری شەخسیدا. ئەوەی ڕاستی بێت تاقیكردنەوەی برادەرایەتی حوسێن بۆی ڕوون كردمەوە، كە ناسیاری و پەیوەندی و بیروڕا گۆڕینەوە لەگەڵ كەسانی خاوەن تاقیكردنەوەی ئەدەبی كامڵ، مەرجێكی گرینگی بەرەوپێش چوون و پەرەسەندنی تاقیكردنەوەی خەڵكانی لاو و تازە پێگەیشتووە.
    لە ڕێگای حوسێن عارفەوە تێكەڵاوی جیهانی شیعر و ئەدەبیاتی ڕوانگە بووم، ئەوسا بەهۆی سیاسەت، فوئاد قەرەداغی و نەوشێروان مستەفا و فازڵی مەلا مەحموودم دەناسی، بەڵام چونكە من لە دیدی ڕوانگەوە سەیری جیهانم دەكرد، جۆرە ناتەباییەك لە ئارادا بوو، بگرە كار و چالاكییە حزبی و سیاسییەكانی ئەوانم بەدڵ نەبوو. ئەوسا لەگەڵ ڕێكخراوی (كۆمەڵە) كەوتمە كار، بەڵام كۆمەڵە ڕێكخراوێكی گۆشەگیر و ئایدۆلۆژی تەسك و داخراو بوو، بۆیە یەكێكی وەك من، كە هۆگری جیهانە كراوەكەی ڕوانگە بوو، زەحمەت ئیدارەی لەناو دەكرد. دوای یەك هەفتە لەو ڕێكخراوە دابڕام ، دواتر قەرەداغی و فازڵیش لێیان دابڕان.
    پەیوەندییەكانی من لەگەڵ ڕوانگە هۆیەكی سەرەكی بوو بۆ ئەوەی ڕێكخراوی كومەڵە بەچاوی ناڕەحەتییەوە سەیری چالاكییە شیعری و ئەدەبییەكانی من بكات، بەتایبەتی نەوشێروان مستەفا و ئەوان وایان لێك دەدایەوە، كە ڕوانگە سەرچاوەی بیروباوەڕی لیبراڵ و بۆرژووایە و جۆرە مونافەسەیەكیش بۆ ئەوان دروست دەكات. من ئەوسا زۆرتر ماركسی – لینینی بووم. بۆیە ئەوانەی كۆمەڵە زۆرتر تیر و توانجیان لە من دەگرت و گاڵتەیان بە شیعرەكانی من دەكرد.
    ڕوانگە بانگهەڵدێری نوێخوازی بوو لە فۆرم و ناوەرۆكی ئەدەب و هونەردا. بانگهەڵدێری وازهێنان بوو لە دەق و دابونەریتی كلاسیك. بەڵام لە هەمان كاتدا دیدێكی سیاسی هەبوو، كە ئەوانەی دژ بە روانگە بوون لەناو كۆمەڵەدا هەستیان پێدەكرد و لێی دەپرینگانەوە.
    ئەم ناكۆكییە، لەو سەردەمەدا، خۆی لەسەر لاپەڕەی ڕۆژنامەی هاوكاریدا دەنواند. ئەگەر بگەڕێینەوە ئەو ساڵانە، دەیان وتاری درێژ و پڕ توند و تیژی دەبینین، كە بە قەڵەمی: برایان: فوئاد قەرەداغی و نەوشێروان مستەفا و فوئاد مەجید میسری لە دژی ڕوانگە نووسراون، ڕاستە زۆربەی وتارەكان لە دووتوێی ئەدەب و ڕەخنەی ئەدەبیدان، بەڵام لە كرۆكدا زۆربەیان بۆنی ڕقێكی سیاسیی زەقیان لێ دێت.
    ڕەنگە لێرەدا جێگای خۆی بێت، وەك ئەمانەتێكی مێژوویی پەنجە بۆ ئەوە درێژ بكەم و بڵێم برادەرانی پارتی ئەوسا هەستیان بە تخووبەكانی ئەو ناكۆكییە ژێرەكییەی نێوان (ڕوانگە) و (كۆمەڵە) نەدەكرد. ڕەنگە فه‌رەنسۆ حەریری تاكە كەس بووبێت لەناو پارتیدا هەستی بەم مەسەلەیە كردبێت، بەڵام ئەویش هەوڵێكی ئەوتۆی نەدا بۆ دەستوەردانە ناو ئەو كێشەیەی كە ئەوسا زۆر بەزەقی لەناو بواری ڕۆشنبیری و ئەدەبیاتی كوردیدا سەری هەڵدابوو.
    دواتر كاتێك لەژێر پاڵەپەستۆی هەلومەرجە سیاسییەكەی كوردستان بزووتنەوەی ڕوانگە كەوتە ڕاوەستان و پاشەكشەكردن و وەستان، من و چەند برادەرێكی هەواخوازی ڕوانگە ڕوومان لە حزبی شیوعی – قیادەی مەركەزی كرد. ئەو هەڵكشانەمان بەرەو قیادەی مەركەزی دەربڕی ئەو ڕاستییە بوو، كە ئێمە كۆمەڵە نەبووین و بگرە نێوانیشمان ناخۆش بوو لەگەڵ ئەو ڕێكخراوە نهێنییە داخراوە، بەڵام لە هەمان كاتدا چەپی ماركسی بووین و بۆ قەوارەیەك دەگەڕاین خۆمانی تێدا بدۆزینەوە، بۆیە پێمان باشتر بوو ببین بەقیادەی مەركەزی لەوەی بەڕووتوقووتی، بێ هێز و توانا لە بەردەم ئەوانەی كۆمەڵەدا بمێنینەوە.
  • * *
    ئێستاش لە بیرمە، ناكۆكییەكانی نێوان پارتی و حزبی شیوعیی سەر بە سۆڤیەت لە سەرەتای ساڵی 1974 گەیشتبووە ئاستێكی قووڵ، ڕۆژنامەی برایەتی لەو سەردەمەدا شیعری: (تۆ ئەو خاكەی منی جۆگە ئەخۆیتەوە و تێرت ئەكەم)ی منی بڵاو كردەوە، ئەوسا یادی چل ساڵەی حزبی شیوعی بوو، بەڵام من لەڕیزی قیاده‌ی مەركەزیدا بووم، بۆیە لەو ناكۆكییەدا خۆم بە هاوپەیمانی پارتی دەزانی، ئەوی ڕاستی بێت شیعر و كاری ئەدەبی لای من لەو ساڵانەدا كاری حزبی و ئایدۆلۆژی بوون، من خۆم بووبووم بەكادیرێكی قیادەی مەركەزی. لە نێوان بەغدا و سلێمانی و هەولێر و بەسرە خەریكی كاغەز هێنان و بردن و كۆبوونەوە و پەیوەندیكاری بووم. لەلایەك قوتابی زانكۆ بووم. لەلایەكی تر كادیری قیادەی مەركەزی بووم. لەلای تریشەوە ڕۆژنامەنووس و شاعیر بووم، لەبیرمە سبەینان دەچووم بۆ زانكۆ، پاش نیوەڕۆیان دەچوومە ڕۆژنامەی هاوكاری، ئێواران بەیاننامەی قیادەی مەركەزیم بەسەر سەفارەتخانە و ڕێكخراوەكان و ڕێكخستنەكانی حزب لە بەغدا دابەش دەكرد و كۆبوونەوەم دەكرد، شەوانیش خەریكی شیعر و نووسین و خواردنەوە و موناقەشەی ڕوانگە و ڕوانگەخوازی بووم. مەعلوومیشە لەو ساڵانەدا قیادەی مەركەزی ڕێكخراوێكی قەدەغەكراو بوو، دەزگا داپڵۆسێنەرەكانی ڕێژیم هەمیشە بەدوایەوە بوون بۆ گرتن و ئیعدامكردنی ئەندامانی. عێراق بەگشتی و كورد بەتایبەتی تا دەهات وەزعیان خراپتر دەبوو، لەژێر پاڵەپەستۆی بەعسدا. خەڵكانی وەك من زۆرتر چاویان لە شاخ بوو، چاویان لە سەنگەری پێشمەرگە بوو. زۆرتر بەرەو ئەو قەناعەتە دەچوون، نە شیعر، نە ڕۆژنامەنووسی دادی ڕووبەڕووبوونەوەی بەعس نادەن، بەڵكو دەبێت لەم پێناوەدا سەنگەر و چەكی كاریگەرتر بەكار بهێنرێت. لێرەوە، تا دەهات گیانی حزبایەتی و سیاسەت بەسەر تاقیكردنەوەی شیعریمدا زاڵ دەبوو، تا دەهات خۆم لە جیهانی بەربڵاوی شیعر و ئەدەبیات و هونەری جوانی دەگواستەوە جیهانی ئایدۆلۆژیا و تاكبینی، تا دەهات ناخ و دەروونم جێگایان بە وێنەی تەڕ و خەونی ئاڵ و هەناسەی شیعر چۆڵ دەكرد و مەودایان بۆ دەماری ناكۆكی و گرێی سیاسەت خۆش دەكرد. لە ماوەی چوار ساڵی خوێندنم لە زانكۆ، كە ماوەی كاركردنیشم بوو لە بواری شیعر و ڕۆژنامەوانی كوردی، جگە لە قەڵەمەكانی بواری ڕوانگە، لەگەڵ چەندین شاعیر و نووسەری تریش دۆستایەتیم بەهێز بوو، دۆستایەتیم لەگەڵ: لەتیف هەڵمەت و فەرهاد شاكەلی و ئەحمەد شاكەلی و ئەنوەر قادر محەمەد لەو دۆستایەتییانەن، كە هەرگیزاوهەرگیز لە یادیان ناكەم. تاقیكردنەوەی ئەو برادەرە خۆشەویستانە هەمیشە ئەوەیان فێر دەكردم، كە جیهان زۆر لە هەولێر و سلێمانی، بگرە لە بەغداش گەورەترە. دواتریش ناسینی حەمەفەریق حەسەن و حەمەسەعید حەسەن و ڕەووف حەسەن لە سلێمانی و كەریم دەشتی و ئیسماعیل بەرزنجی و نەوزاد ڕەفعەت لە هەولێر، ئاسۆیەكی تازەتریان لەبەر چاوم كردەوە، بەڵام دیاربوو، من بڕیاری خۆم دابوو، تا دوا قۆناغ بەڕێگای حزبایەتیدا بڕۆم و تاقیكردنەوە شیعرییەكەی خۆشمی لەسەر دانێم. هەموو برادەرەكانم كوردایەتییان دەكرد، هەریەكەیان بەشێوەیەك حزبی بوون، بەڵام حزبایەتیكردنەكەی من هەندێك تاكڕەوێتی و گیانی وشكایەتی لەگەڵدا بوو، بۆیە ئەوان بەردەوام بوون، بەڵام من هێشتا ساڵی 1976 دەستی پێ نەكردبوو, شاعیرەكەی ناو دڵ و دەروونم دواهەناسەی دا، ڕاستە پێشتریش خووی حزبایەتیكردن لەلای من زۆر زەقتر بوو، بەڵام هەر ئەو زەقییە وای كردبوو كەمتر بەرهەمی بڵاوكراوەی شیعریم هەبێت و زۆرجار نووسینی ڕەخنەیی و ئەدەبی و سیاسیش بنووسم. بگرە وای كردبوو كەمتر خولیای پاراستن و چاپكردنی شیعرەكانم هەبێت. بەو واتایە دەتوانم بڵێم شیعر لای من هەر لەبنەڕەتەوە بەنیوەچڵی لەدایك بوو، كە لەدایك بوو حزبایەتی دەستی خستبووە بینەقاقایەوە، بۆیە زۆر نەژیا، بەڵام ئەوەندەم بەسە، (كەڵ ژیا). ساڵی 1974 لەگەڵ تەوژمی میللەتەكەم ڕووم لە شاخ و ڕیزی پێشمەرگایەتی كرد، چوومە بنكەیەكی قیادەی مەركەزی لە جیزانی سەرووی گەڵاڵە، چەند مانگێكم لەوێ بەسەربرد، هاوڕێی ڕۆژانەم برسێتی و كتێبی ستالین و كۆبوونەوە بوو، بەڵام لە هەمان كاتدا ناكۆكییەكی گەرم لەناخمدا دەجووڵایەوە له ‌نێوان دەماری شیعری و توخمی سیاسەت، حەزم بە ئیشی ناو نووسین و ڕۆژنامەنووسی بوو، هاتم داوای دەرفەتی كارم لە دەزگای ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان كرد، ئێستاش لە بیرمە كەریم سنجاری لەو دەزگایە دایمەزراندم، ئەگەرچی پارتیش نەبووم. زۆری نەبرد شۆڕش نسكۆی هێنا، مینش لەگەڵ دەیان نووسەر و سەدان كادیر و هەزاران پێشمەرگە ئاوارەی ئێران بووم، منیش سەر بەخێزانێكی هەولێریم، كەمتر سەر و سەودایان لەگەڵ پێشمەرگایەتی و سیاسەتدا هەبووە. باوكم و دایكم و خوشك و براكانم لە هەولێر دوای نسكۆ زۆر سەر و سۆراغی منیان كردبوو، باوكم، دوای چەندین ساڵ لە بێ خەبەری، كە دێمەوە زوو پێی گوتم: دەمزانی ئەو دەستدانە شیعرەت ماڵوێرانی بەدواوەیە، لە راستیدا، ئەو گوتەیەی باوكم دەربڕینێكی ساكاری ئەو ڕاستییە بوو، كە لەلای خۆشم لەو سەردەمە خنكاوەدا بەئایدیۆلۆژیا ڕوون بوو، دەربڕی ئەوەی كە شیعر هەڵوێستی سیاسییە، شیعر تێكۆشان و خەباتی سیاسییە، وەك جەلالی میرزا كەریم لە شیعرێكیدا گوتوویه‌تی: شیعر: تەقینەوەی زامە، شیعر: هەڵسانی شەقامە، كاتێك نسكۆ هات پانتایی شیعر لای من نسكۆی هێنابوو، سەرم هەڵگرت بەرەو ئێران. لەوێ سەركردەی شەهید ئیدریس بارزانی یارمەتی دام گەیشتمە سووریا، لەوێوە چوومە لوبنان، گەڕامەوە دیمەشق، چوومە توركیا، ئینجا بۆ ئەڵمانیا. لەو هەموو سەفەرە و دەربەدەرییەدا شیعر لە ناخمدا بەیەكجاری كۆتایی هاتبوو، لە بیرمە دوا پارچە شیعرم مانگی هەشتی ساڵی 1975 لە باخچەیەكی شاری بەرلینی ڕۆژئاوا نووسی. ناونیشانەكەی (هەڵسانەوە) بوو، ئەو ڕووبارەی چەندین ساڵی تەمەنی خۆمم لە كەنارەكانیدا بەسەربردبوو، لەپڕ وشكهەڵگەڕا. دنیا وای لێ هاتبوو لە كونی دەرزی حزبایەتییەوە سەیرم دەكرد. ڕاستە، لەو هەموو گەڕان و سووڕانەمدا مشتەقوڕێكی قەڵاتی هەولێرم لە ڕەگ و ڕیشەدا هەڵگرتبوو. ڕاستە، خەونم بە شەوانی پڕ ئەستێرەی قەڵات دەدیت و لەو دوورەوە گوێم له‌ژاوه‌ژاوی ناو كۆڵانەكانی تەیراوە و تەعجیل و سێتاقان بوو، بەڵام لە هەمان كاتدا ڕەشەبایەكی پڕ نەفرەت و رقەبەرایەتی و غەریبییەكی بێ ڕۆح گیانی دەهەژاندم. نەك شیعر، بگرە هەرچی هەست و نەست و سۆزێكیش هەبوو لە ناخمدا خەریكی وشكبوون بوو، ڕەنگە ئەو تاقیكردنەوە سەخت و پڕ پێچ و پەنایە بەرپرس بێت لەوەی، كە بۆ چەند ساڵێك، لە 1977ەوە تا سەرەتای نەوەتەكان، توونێلە بۆشایییەكی گەورە لە تەمەنم دروست بووبێت. ڕاستە هیچ بیانووێك ئەو بۆشایییە ناشارێتەوە. بەڵام پێمووایە حاڵەتەكە هەر هی من نییە، بگرە بەشێكی گرینگ لەوانەی هاوتەمەنی منن لەو بڕگە زەمەنییەدا هەریەكە بەشێوەیەك ئەو تەنگژەیان دیوە. دواتر، كاتێك كەوتمە ئەورووپا، دوای دەرمانخواردكردنم لەلایەن بەعسەوە، هەستم كرد بۆشایییەكی قورستر و كوشندەتر دەوروپشتی تەنیوم. نە شیعر، نە سیاسەت، نە نیشتیمان لە دەورم نەماوە. ئەو چاویلكەی من لە چاوم كردبوو، جیهانی زۆر لێ بچووك كردبوومەوە. ئەوە بوو خووم دایە كاری ڕۆژنامەنووسی بە زمانی عەرەبی و كوردی. لەو ڕێگایەوە هەوڵم دا پێستە وشكهەڵگەڕاوەكانی پێشووم فڕێ بدەم. خۆم تازە بكەمەوە، بگەڕێمەوە سەر كارێزی میفتاح و سەرلەنوێ بە ئەحمەدییەكەی قەڵاتی هەولێر سەر بكەومەوە. ڕاستە. بەو تەمەنە، دوای ئەو هەموو نوشوستی و تەنگەتاوی و بەزینە، دوای ئەو هەموو بەرد كرۆشتن و خۆ تەفرەدان و ئەستێرە زوویركردنە، زەحمەتە مرۆ جێگایەك بۆ خۆی لەژێر چەتری كوردستاندا بكاتەوە. بەڵام بۆ یەكێكی وەك من ڕەنگە لە گوین بێت، چونكە هەر نەبێت ئەوەی كردبێتم، وەك هەزارانی وەك خۆم، لە دڵسۆزیمەوە بۆ كورد بووە. ئەوە نییە شیعرەكانم؟ ئەوە نییە تاقیكردنەوە شیعرییەكەم؟ ئەوە نییە ئەو ساڵانەی پێیان دەڵێم تەمەن؟
    ئەوەی زۆرتریش باوەڕم بەهیوایەكی لەو جۆرە خۆش دەكات ئەوەیە، كە دوای ئەو هەموو ساڵە پڕ هیلاكی و ونبوون و پەرته‌وازییە دێم پشت دەدەمە دیواری بنەماڵەی بارزانی. بەڵێ دیوار، چونكە لەو هەموو ساڵەدا هەرچییەكی پشتم پێ دادان، غەیری ئەو بنەماڵە شكۆدارە نەبێت، هەمووی هەر ستارەی حەسیر بوون.
  • * *
    ئەوانەی سەرەوە چەند كورتە قسەیەك و سەرگوزشتەیەك بوون لەبارەی تاقیكردنەوەی شیعر و ژیانمەوه‌. حەزم دەكرد درێژتر بیاننووسم. دەوڵەمەندتر باسیان بكەم، فراوانتر بیانخەمە پێش چاوی خوێنەری خۆم. بەڵام دیارە هەر ئەوەندەم پێكرا. ڕاستتر ئەو چەند پارچە شیعرە ڕەنگە قسەی زۆرتر تەحەمول نەكەن.
    بەهەرحاڵ لە كۆتایی ئەو قسانەمدا دەبێ سوپاسی بێ پایانم پێشكێش بە ئیسماعیل بەرزنجی بكەم، كە یارمەتییەكی زۆری دام لە كۆكردنەوە و ڕێكخستنی ئەو چەند پارچە شیعرە، هەروەها دەبێت سوپاسی بێ پایانی لێپرسراوی دەزگای ئاراس بەدران ئەحمەد حەبیب بكەم, كە زۆر هانی دام شیعرەكان كۆ بكەمەوە و لە دەزگاكەیدا بەچاپی بگەیەنم. بێگومان دەبێ لێرەدا سوپاسی كارمەندانی دەزگای ئاراسیش بكەم، كە هیلاكییان بەچاپكردن و بڵاوكردنەوەی ئەم چەند شیعرە كێشا.
    29/8/2003
  • ڕۆژنامەی ستایل، ژمارە (4- 5) 2004.



ڕۆمانی “جارێکیتر هاوسەرگیری ناکەم” و کۆمەڵێ بیروهزری جوان.. شاخەوان قادر شۆڕش

“جارێکیتر هاوسەرگیری ناکەم” ناونیشانی ڕۆمانێکە کە هاوڕێ و نووسەری هێژا شوان حەسەن نووسیوویەتی، ڕۆمانێکە لەچەند دیدێکی جیاوازەوە گوزارشت لە کێشەکانی هاوسەرگیری و بەیەکەوەژیانی پیاو و ژن دەکات، دەچێتە ناو کێشە جیاجیاکانی هاوسەرگیری لە چەند ئەزموونێکی جیاوازەوە. لەنێوان نمونەکاندا سێ جۆری هاوژینی کە مرۆڤی کورد لە وڵاتانی ئەوڕوپادا تووشی دەبن یا دەکرێ تووشی ببن بەتەواوی زاڵن. “ئازاد” کە منداڵێکی لە ژنی یەکەمیدا بەناوی “ساوێن” هەیە ڕۆڵی سەرەکی لە هاوسەرگیریەکاندا دەبینێ و گێرانەوەکان ئەزموونەکانی ئەون. ئازاد لەگەڵ ڕۆیشتنی کاتدا خۆی پێگەیاندووە و بۆتە کەسێکی هۆشمەند و ئازاد لە کۆمەڵگەی سویدیدا، بەجۆرێک کە توانیویەتی سنوری ترادیسیۆنانەی هاوسەرگیری ببەزێنێت و بێسڵەمینەوە بچێتەناو ژیانێکی تازە و هاوژینی دیکە پەیدا بکات.
ئەو گرفت و ناکۆکییە خێزانداریانەی کەگوزارشت دەکرێن بابەتێکن لەگەڵ ژیانی ڕاستەقینەدا تەواو گونجاون و دەکرێ لەلایەن زۆر لە کوردانی ئەوڕوپادا بناسرێنەوە. نمونەی یەکەم، هاوسەرگیری لەنێوان کوڕێک و کچێک لەکوردستاندا و دواتر هاتنیان بۆ ئەوڕوپا، کێشە و گرفتەکانی ئەو جۆرە هاوسەرگیریە و گەماڕۆ کۆمەڵایەتیەکانی کۆمەڵگە کە کاریگەریان لەسەر دەستپێک و دروستبوونی هاوسەرگیریەکەدا هەیە و دواتر وەکو تارمایی بەسەر خێزانەکەوەن و تێکەڵی ژیانی ناوخۆی ژن و مێردن. لەلایەکیتر چۆنیەتی پێگەیشتن و گەشەکردنی ژن و پیاو و چۆنیەتی وابەستەیی یا خۆڕزگارکردن لە گرێ و بەربەستە پیاوسالارییە کوردەواریەکان کە دەکرێ زۆر ئاسایی دوو دەرهاویشتەی جیاواز لەخۆ بگرن. یەکێک دەرچوونە لە نۆرم و نەریتە بەسەرچووەکان و یەکێک گەڕانەوە و وابەستەییە بە نۆرم و نەریتە کۆنەکان و دەربڕینیانە بەجۆری دیکە. دیارە ئەم نمونەیە واتە هاتنی ژن و مێرد لە کوردستانەوە بۆ ئەوڕوپا و دواتر چ چارەنووسێک چاوەڕوانیان دەکات دەکرێ بەسەدان ڕێچکەی جیاواز لە کۆمەڵگەی نوێی ئەوڕوپیدا گوزەرکەن و دەرهاویشتەی جیاوازیان بێگومان دەبێت. وەکو هەر هاوسەرگیریەک بنەمایەکی تایبەت بەخۆی هەیە. ئەوەی نووسەر ئاماژەی بۆ کردووە یەکێکە لە ڕێچکە و دەرهاویشتەکانی.
دوای ئەوە نووسەر دێتەسەر جۆرێکی تری بەیەکەوەژیان لەنێوان ئازاد و کچێکی سویدی بەناوی “سۆفیا”، ئازاد مرۆڤێکی هۆشمەند و ڕاستگۆیە و لەگەڵ نۆرم و ئیتیکی سەردەمیانەدا ئاشنایە و کێشەیەکی دیاری نییە، تەواو دەتوانێ لە کۆدەکانی ژیانی کۆمەڵگەی سویدی بگات، سۆفیا کچە سویدیەکی ژیر، هوشیارو چاڵاکە، ئەو ئازادی بەڕاستی خۆش دەوێت و بەڕادەیەک ڕەچاوی بەرژەوەندیەکانی ئازاد دەکات و ئەوانەی خۆی دەخاتەلاوە، بەڵام لەبەرامبەردا ئازاد بێئاگایانە چوارچێوەی ژیانە تایبەتەکەی خۆی تەواو نابەزێنێت دوا لە سۆفیا ناکات بێت لەگەڵی بژی و خانووەکەی خۆی بداتەوە و لەخانووەکەی ئازاددا ژیانی هاوژینی و بەیەکەوەیی بێ جیایی ئەدرەس دەستپێبکەن. ئازاد خواست و بەرژەوەندیەکانی سۆفیا نابینێ و پەیوەندیەکە لەسەرەتاوە تا کۆتایی ئەو لاسەنگییە بەخۆوە دەگرێت، تاکو ڕۆژێک سۆفیا پێی دەڵێت ئیتر تەواو من چیتر ناتوانم. بەمجۆرە ئازاد ئەو دیارییە دەگمەنە لەدەست دەدات کە دەکرێ مرۆڤ یەک جار لە ژیانیدا دەستی بکەوێت. ئازاد خۆشەویستی ژنێکی ژیر و مرۆڤدۆست لەدەست دەدات.
دوای ئەوە ئازاد تێکدەشکێ و لەناخەوە بریندار دەبێت و بەدوای وەڵام و هۆکارەکاندا دەگەڕێت و دەکەوێتە گومان و ڕەخنە لە خۆی. دوای ماوەیەک بە کچێکی کورد بەناوی “نسێ” ئاشنا دەبێت کە لە وڵاتی سوید گەورەبووە و هەڵگری بیروهزرێکی کوردی و سویدیە، کچێک لەلایەن دایکوباوکێکی کوردەوە لە سوید گەورەبووە و پەروەردەکراوە، لەچوارچێوەی رێکخستنی هاوسەرگیریی خێزانیدا بەشوو دراوەتە کوڕەخاڵەکەی و منداڵیكیان بەناوی “کەڤین” دەبێ و دواتر بەناچاری لەمێردە نادڵسۆزەکەی جیابۆتەوە. ئەوەش کاریگەری لەسەر نسێ نواندووە. ئازاد لەژێر تارمایی خۆشەویستی سۆفیادایە و نسێش لەژێر کاریگەری کێشەکانی پێشووی. ئازاد لەگەڵ نسێ دەستی بەهاوژینی کردووە، بەڵام دوو مرۆڤی جیاوازن و حەز و ئارەزووەکانیان جیایە، زۆرنابات جیاوازیەکان دەگەنە ڕادەیەک ئیتر ئازاد توانای هەڵگرتنیانی نامێنێ و بڕیاری جیابوونەوە دەدات. بەڵام وەکو مرۆڤێکی سنگفراوان و پێگەییوو ئارەزووی هەیە وەکو دوو برادەر بمێننەوە و مندالەکانیان ساوێن و کەڤین یەکتر ببینن.
لەگەڵ ئەوەی ئازاد کەسایەتیەکی سەردەمیانەی هەیە و بەڵێنی داوە ڕاستگۆیانە بژیت، بەڵام بەهۆی وابەستەیی بە کۆمەڵگەی کوردیەوە تووشی لادان دەبێت و هەستدەکات لەگەڵ کۆمەڵگەی سویدی ڕاستگۆ نییە و ئەویش بەهۆی بەرژەوەندیەکانی کەسانی نزیکیەوە لە کاری ساختەکاریدا دەگڵێ و ناتوانێ بڵێ نا. دواتر ئەو هەڵانە ئازاری دەروونی ئەو دەدەن.
ئەو گفتوگۆ و مشتوومڕانەی لە میانەی هاوسەرگیریەکاندا ڕوودەدەن، ڕیالیستانەن و دەتوانن سوود بە مرۆڤ لەم ڕوانگەیەوە بگەیەنن، وەکو ئەو کێشانەی ئاماژەیان بۆ دەکرێت بەزیندوویی هەن. جگەلەو گفتوگۆ و ڕاگۆڕینەوە بەسوودانە نووسەر کۆمەڵێ بابەتی گرنگ دەهێنێتە ناوەوە و سەریان هەڵدەداتەوە، وەکو تێگەیشتن لە بابەتی ئازادی مرۆڤ لە دیارکردنی چارەنووس و بەئاسایی وەرگرتنی بۆنمونە دیاردەی هاوڕەگەزخوازی لە سویددا، بەباتی پێکداکەوتنی دوو کەلتور سەبارەت بە کوردەکانی سوید کە هەڵگری کەلتوری کۆمەڵگەی کوردستانن و لە وڵاتێکی پێشکەتووی وەکو سوید دەژین و لەگەڵ گرفت و کێشەکانی ئەو پێکدادانە کەلتوریەدا لەململانێدان، ئەو باوردۆخەی کە بوونی هەیە و ناتواندرێ نکۆڵی لێبکرێت. وەکو مرۆڤی کورد کە لە کوردستانەوە هاتووە ئێستا هەڵگری هەردوو کەلتوورە و ڕاکردن لێی چارەسەر نییە، بەڵکو دانپێنانە پێی. وە بابەتی ژینگە و ڤیگیتاربوون و تێگەیشتن لەمبارەیەوە، بابەتی دین و بڕواهەبوون و بە بوونی خوا، بابەتی ئەو کوردانەی لەیۆنان هەموو سنورێکی مرۆڤبوونیان بەزاندووە و بوونەتە دڕندە و بازرگانی وەکو ئاژەڵ بە مرۆڤ دەکەن، بابەتی ساختە و فرتوفێڵێ هەندێ لە خێزانە کوردەکانی سوید لە سیستەمی سویدی لەپێناوی پارەدا، کە لەچەندین لایەنەوە خۆدەخەنەڕوو، بابەتی گەندەڵیی دەسەڵاتی کوردی و ئەو کوردانەی لێرە و لەوێ لێی دەخۆن هتد. هەروەها سەیرێکی ڕەخنەگرانە لەبابەتەکان و ڕەخنەگرتن لە بیروهزری یەکلاکەرەوە یا تاکپەرستی و ونکردنی ئامانجی ڕاستەقینە، یا ڕەشکردنەوەی ڕابردوو بێ ئامادەیی بۆ باشترکردن، تەنگژەی سیاسی باشوور و سیاسەتی یەکترسڕینەوە، رەگەزپەرستی، ئیسلام و کۆنەپارێزی، تووندڕەویی چەپەکان و هتد. زۆر بابەتی گرنگی سەردەمیانەی دیکە کە ڕۆژانە هەن و خوێنەر بەرەوڕوویان دەبنەوە. “ئازاد و شێروان” بەیەکەوە لەڕێگەی گفتوگۆکانیاندا خوێنەر دەگەیەننە هەواری جۆرێک لە تێگەیشتنی سەردەمیانە.
نووسەر لە هەندێ لە گێڕانەوەکاندا وایکردووە ڕاستەوخۆ لەگەڵ خوێنەر بدوێت و خوێنەریش بهێنێتە ناو گفتوگۆکان، بەمجۆرە خوێنەر هەست دەکات کە پاڵەوانی ڕۆمان لەگەڵ ئەویش دەدوێت. بەمجۆرە هەوڵدەدات تۆش بکاتە بەشێک لە گفتوگۆکان و ڕاستەوخۆ بەتۆش دەڵیت کە ئەو دەیهەوێ ڕاستگۆیانە بدوێت.
هەروەها نووسەر گرنگی بەڕووداوو و بەسەرهاتەکانی کوردستان و کۆمەڵگەی کوردەواری دەدات و تێکەڵی گێرانەکانی نێو کۆمەڵگەی سویدیان دەکات. گرنگیی بەکۆمەڵێ وشەی کوردەواری یا ناوچەیی جوان دەدات و لە خوێندنەوەی ڕۆمانەکەدا هەستیان پێدەکرێت، وەکو وشەی ناندنین، هاوژین و هاودەم، ئەمن، بزنەڕێ، جاڕسکردن، ترومبێل هتد دەبیندرێن و ئاسان لە ڕستەکاندا دەکەونە بەرگوێ.
ئازاد کە پاڵەوانی ڕۆمانەکەیە جەخت لەسەر خاڵێکی گرنگ لە ژیانی هاوسەرگیریدا دەکاتەوە و پێداگریی لەسەردەکات، ئەویش ڕەتکردنەوەی هاوژینییە لەسەر بنەمای ناڕاستگۆیی و درۆ، وە ڕەتکردنەوەی چاوپۆشییە لەبوونی ناکۆکی هەمیشەیی، وە خۆبواردن و خۆڕاهێنان لەگەڵیدا. لای ئازاد گرنگە مرۆڤ ئازادانە بیرکاتەوە و ڕاستگۆ بێت، گرنگە هاوژینی بەرابەر بێت و بەکردەوە لەهەردوولایەنی ژن و مێردەوە بێت، ژن و پیاو بە دروستی لەهەموو ئەرک و کارەکانی خێزاندا هاوکار و هاودەم بن. هەروەها ئازاد بەپێوسیتی نازانێت درێژە بەهاوژینییەک بدات کە تیایدا ئاسوودە نییە. وەکو نایەوێ پیاوسالارانە فەرمان دەرکا و ژنیش ملکەچی بێت و چاوەڕوانی بڕیاری مێرد بێت یا ئەوە بکات کە مێرد دەیهەوێ و ئارەزوویەتی.
زۆر بابەتی دیکە هەن کە دەکرێ ئاماژەیان بۆ بکرێت، بەڵام ئەمن لێرەدا وازیان لێ دەهێنم.
ئەوەی لە کتێبەکەدا هەستم بە بزرییان دەکرد لەچەند خاڵیکدا ئاماژەیان بۆ دەکەم: یەکەم لەکاتی گفتوگۆ نێوان دووکەس یا سێ کەسدا باشتردەبوو ئەگەر ناوی کەسەکە لەبەرامبەر گوتنەکەدا دابندرێت، چونکە گەلێکجار لەبەر بوونی چەند ناوێک ناچاردەبووم بگەڕێمەوە دواوە تاکو بزانم کێیە ئێستا ئەوە دەڵێت و دەردەبڕێت. هەندێجار بەسەریدا ڕەت دەبووم و نەدەگەڕامەوە دواوە. دووەم یەکێ لە کۆڵەگەکانی بابەتی هاوژینی سێکسە لەنێوان دوو مرۆڤی گەیشتوودا، دەکرا گرنگی زیاتر بەو لایەنە بدرێت وەکو کێشەکان دەکرێ لێرەوە سەرهەڵبدەن.
گومانی تێدا نییە کەوا بابەتی گفتوگۆکان هەمووی بابەتی ڕیالیستانە و هەنوکەیی زۆر گرنگی خێزان و کۆمەڵگەن، بەخوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە دیدی مرۆڤ سەبارەت بە تێگەیشتن لە ژیانی هاوژینی و ژیان بەگشتی فراوانتر دەبێت.
دەستخۆشی لە هاوڕێ و نووسەر شوان حەسەن دەکەم و بەهیوای بەرهەمی زیاتر.

٤/١٢/٢٠٢٢




رۆڵی قـوتابخـانەی بنەڕەتی لە پەروەردەکـردنی منـداڵان.. رەزا شـوان

(جـۆن دێـوی) دەڵـێت:”منـداڵ ئـەو خـۆرە گەشەیە.. کە هەمـوو دەزگـا پەروەردەییـەکان بە دەوریـدا دەسـووڕێـنەوە”.
پەروەردەکردنی منداڵان بە دروستی، هـونەر و زانستییە. ئەرکێکی پێویستی زۆر گرنگ و هـەستـیار و پیـرۆز و چـارەنـووسسازە. پەروەردەکـردنی منـداڵان، کـارێکی ئاسـان و بێ مانـدووبـوون و هـەڕەمـەکی و بەڕێـکـردن نیـیە. بـەڵام کـارێکی ئەسـتەمیـش نیـیە. لە بـارەی گـرنـگی پـەروەردەی منـداڵانـەوە:
(ئەفـلاتـوون) دەڵێـت:”هـونەڕێکی تـر بوونی نییە.. کە لە پەروەردە بەرزتـر و پیرۆزتـر بێـت”.
(دانتـۆن) یش دەڵـێت:”لـە دوای پـارووی ژیـان.. پـەروەردە یەکـەم پێـویستی گەلانـە”.
(ئەرستـۆ) ش دەڵـێت:”رەگـی پـەروەردە تـاڵـە.. بـەڵام بەرەکـەی شـیریـنە”.
کوردیـش دەڵـێت:”منـداڵان شـیریـنن.. بـەڵام پـەروەردە شـیرینـترە”.
دێینە سەر کـرۆکی باسـەکەمـان، کە دربارەی گـرنگی رۆڵـی قـوتـابخـانەی بنـەڕەتییە لە پەروەردەکـردن و فـێرکردنی منـداڵان و کاریگەرییان لە ژیـانی ئەمـڕۆ و داهـاتـوویانـدا.

دەکرێ بە شـێوەیەکی ساکار و گشتی پێناسەی چەمکی قـوتابخانە بکـرێ، کە بریتییە لە گرنگـترین دامەزراوەی فەرمی پەروەردەیی و فـێرکـاری و کۆمەڵایەتی. لە دوای مـاڵ و خـێزان، قـوتابخانە ماڵی دووەمی مـنداڵانە. شوێنێکە کە منـداڵان رۆژانـە ماوەیەکی زۆر بە فـێربـوون و بە چـالاکی هەمەچـەشنە تێـیدا بەسەردەبـەن. قـوتـابخـانەی بنـەڕەتی لە رووی پەروەردەیی و کۆمەڵایەتییەوە، لەژێـر چاودێریی مامۆسـتایانی پیشەیی و پسپۆر دایە. رۆڵـێکی گرنگ و کاریگەری لە گەشەکردنی دەروونی و جەستەیی و کەسـایەتی و کۆمەڵایـەتی منـداڵانـدا هـەیە. چـونکە قـوتابخـانە شوێـنێک نیـیە کە منـداڵان تەنیا تێـیدا فـێری خـوێنـدنەوە و نووسین بکرێن. بەڵکو قـوتابخانەی بنـەڕەتی بناغـەیەکی بەهـێزە بۆ گەشەکردن و پەروەردەکردنێکی دروستی منـداڵان و ئامادەکردنیان بۆ داهـاتوویەکی گەشـتر. لـەم قـۆنـاغـەدا منـداڵان وەکـو ئـیسفـەنـج، زانـسـت وزانیـاریی هـەمەچـەشـنە هـەڵـدەمـژن. لە جـاڕنـامەی گـەردوونی مـافـەکـانی منـداڵانـیـشـدا، مـافی پـەروەردە و خوێنـدن جێگـیرکراوە. بە بێ جیـاوازی مـافـی رەوای هـەر منـداڵـێـکە، کە بە خـۆڕایـی لە قوتابخانەی بنەڕەتیـدا وەربگیرێـت و پەروەردە بکـرێت و درێـژە بە خوێـندن بـدات.
هەر لە کۆنەوە، لە سەردەمی یۆنـانی کۆن (گریکییەکان) و رۆمـای کۆن (بیزەنتییەکان) و هـێندسـتان و چـین دا، قـوتـابخـانەی فـەرمی هـەبـووە.
پێویستە ئەوەش بـزانین، کە پـەروەردە و فـێرکـردن، دووانـەن و تەواکـەری یەکـتریـن و گیانێکـن لەدوو جەسـتەدان و لە یەکـتری جیـانابنەوە. لەم سەردەمەشـدا پێـشکەوتـن و گۆڕانکارییەکی زۆر لە شـێواز و لە رێبازەکانی پەروەردەکردن و فێرکردنی قوتابیاندا هـاتوونەتە ئـاراوە. ئەمەش پێـویستیەکی سروشتییە، چونکە نە ئەمـڕۆمان وەکو دوێنێ وایـە، نە قـوتـابیانی ئەمـڕۆشـمان وەکـو قـوتابیـانی دوێـنێ وان. شـێوازی پـەروەردە و فـێرکردنی کلاسیکی تەڵـقـین ئاسایی و تووتی لاساییکردنەوە و پەنـدێری بەسەرچـوون. لە سەردەمی شۆڕشی تەکنەلۆژیا و گۆڕانکاریی خێرا و داهـێنانی سەیر و سەمەرەداین. لە سـەردەمی جـیهـانگـیری دایـن. بێگومان منـداڵانی ئەمڕۆمان زیرەکتر و زۆرازانتر و هۆشیارتر و بلیمەترن لە منداڵانی سەدەی رابردوو. پێویستە قوتابخانە و مامۆستاکان و بەرنـامە و پـرۆگـرامەکـانی پـەرەوەردەی نـوێ و شـێواز و رێبـازەکـانی فـێرکـردنـیـش، لە ئاسـتی هـیوا و خـەون و پێـداویستییەکانی قـوتابیـانی ئەمـڕۆدابـن.
قوتابخـانەی بنـەڕەتی، رۆڵـێکی گـرنگی لە پەەروەردەکـرنی دروستی منـداڵانـدا هـەیە.
ئامانجی سەرەکی پەروەردەش، یارمەتیدانی منداڵانە بۆ ئەوەی بە دروستی گەشەبکەن و پێـبگەن، بە باشی رەفـتار و هەڵسوکەوت بکەن.. لە بارەی گـرنگی قـوتـابخانەەوە:
کەڵـەنـووسەری جیهـانی (ڤـیکتـۆر هـۆگـۆ) دەڵێـت:”ئـەوەی دەرگـای قـوتـابخانـەیەک بکـاتـەوە.. دەرگـای بەنـدیخـانـەیـەک دادەخـات”.
بە کورتی و بە چـڕی، باس لە هەنـدێک لە گـرنگـییەکانی رۆڵی قـوتابخانەی بنـەڕەتی، لە پـەروەردەکـردن و فـێرکـردنی منـداڵان دەکـەیـن:
١ـ تـوانـای دیـاریکـردنی ئامـانج: خوێنـدنی وانەکـان و هانـدانی هـەمیشەی قـوتـابیـان لە لایـەن مامۆستاکانەوە و گەشەکردنی رۆشنبیرییان، وا لە منداڵان دەکەن کە ئامانجی ژیـانیان دیاری بکەن. وا دەکەن کە هـەر منـداڵێک بیـربکاتەوە و خەیـاڵ لەوە بکاتەوە کە لە داهـاتـوودا ببـێـت بە چـی. بە ئەوپـەڕی تـوانـاشیـیەوە هـەوڵـبـدات بـۆ گەیـشـتن بـەو ئامانجەی کە لە خەیـاڵی خۆیـدا دیاریی کردووە. چونکە ژیـان بەبێ ئامانج نابێت.
٢ـ منـداڵان فـێری هـاوڕێـتی دەبـن: قوتـابخانەی بنەڕەتی یەکەم شوێنە، کە منـداڵان لە واتـای هـاوڕێـتی تێـدەگـەن، ئەگـەرچی بە هـۆشـیارییـەکی کەمیـشـەوە بێـت. بـەڵام لە دواییدا ئەوەیان بۆ دەردەکەوێت کە هـاوڕێیانی قوتابخانەیان، راسترین هـاوڕێـن کە تا ساڵانێکی زۆر ئـەم هـاوڕێتییەیان دەمێنێتەوە و کاڵ نابێتەوە. هاوڕێتی لەم قۆنـاغـەدا لەسەر بەشداریکردنی رۆژانەی بێ ئامانج و بێ بەرژەوەنـدییە. لەسەر بنەمای رێز و خۆشەویسی و دڵپـاکی و دڵسۆزییـە. بـۆیـە تا سـاڵانـێک درێـژ دەمـێنێـتەوە.
٣ـ رێـز و بەرپـرسیارێـتی: قـوتـابخـانە پـرەنسیـپی رێـز بـەرانبـەر بە هـاوڕێـکانیـان و مامۆستاکانیان و کەسانی تر لە دەروونی منداڵاندا دەڕوێنێت. فـێری بەرپرسیارێتیشیان دەکـات، پـێش هـەمـوو شـتێک پێـویسـتە بەرپـرسـیاربـن لە شــتەکانی خـۆیـان. فـێری ئەوەشیان دەکات کە چۆن بەبێ یارمەتیدانی دەرەکی، ببن بە قوتابییانی خۆشەویست و رێـزدار و هـاوسەنـگ.
٤ـ پێکهـێنانی کەسـایەتییەکی سەربەخـۆ: قـوتـابخـانەی بنەڕەتی لە رووی دەروونییەوە بەشداری لە پێکهـێنانی کەسایەتی سەربەخۆی منداڵان دەکات، دوور لەکەسوکارییانەوە. لە ئەنجامدا منـداڵان فـێری بنەماکانی پشـت بەخـۆبەستن دەبـن، گەر خـواردن بێت، یان نووسین خوێندنەوەی وانەکـانیان بێت، یا ئەنجـامـدانی هـەر کـارێکی تر بێـت.
٥ـ ئاشکـراکـردنی بەهـرەکانیان: قـوتابخـانە رۆڵێکی گـەورەی هـەیە لە ئاشکراکـردنی بەهرەکانی منداڵان، بەهـرە لە وێنەکێشاندا بێت یا وەرزش یا ئەدەبیات یا زانیاری یا لە بـواری ژەنـینی ئامێرێکی موزیکی بێت یا گـۆرانی و هـەڵـپەڕکێ، یا نـوانـدنی شانـۆیی. یا لە هـەر بـوارێکی تردا بێت. منـداڵان ئەو هـەلەیـان بۆ دەڕەخـسێـت کە بە ئارەزووی خۆیـان، گوزارشت لە بیـر و هـزر و خەیاڵی خۆیان بکەن. لێردا لە رێی چاودێـریکردن و بینینەوە، مامۆستاکان رۆڵیـان هـەیە لە دۆزینـەوەی بەهـرەکانی منـداڵانـدا. ئاگاداری کەسوکاریشـیان بـکەنەوە، تا پـێکەنەوە پـلان بـۆ گەشـەکـردنی بەهـرەکـانیان دابنـێن.
٦ـ فـێرکـردنی منـداڵان بـە متـمـانە بەخـۆبـوون: زانـایـانی دەرووننـاسی و پـەروەردە، پێیانوایە کە متمانە بەخۆبوون، گرنگترین کـلیلی کەسایەتی دروستە و رێگای دڵنیاییە بەرەو سەرکەوتـن لە ژیـانی ئاکـادیمی و زانستـیدا. منـداڵان لە دایکبوونیانەوە تا پێش قـۆنـاغی باخچـەی منـداڵان تا رادەیـەکی زۆر پشـت بە دایکان و باوکانیـان دەبەسـتن. زیـادەرۆیی دایکان و باوکان لە چاودێری و پاراستن و ترسیان لە منـداڵەکانیان. دەبنە هـۆی ئەوەی کە منـداڵان متمانەیان بە خۆیان نەبێـت و خۆیان بەبێ دەسەڵات بـزانن و بەبێ پرس و را و بـڕیـاری دایکان و باوکانیان نەتـوانن بـڕیاربـدەن و کارێک ئەنجام بدەن. بەڵام قوتابخانە هـانیان دەدات بۆ متمانە بەخـۆبـوون و پشتبەستن بە تواناکانی خۆیان و بـڕیاردانی خود لە کارەکانیان. بە بێ ترسیـش گوزارشـت لە ناخی دەروونی خۆیان بکەن، بێ ئەوەی پشت بە هیچ کەسێک ببەستن یا لە هەڵە و شکستی بترسن.
هـەر زانـایـانی دەرووننـاسی ئـەو راسـتییەیـان پـشـتراستکـردۆتـەوە، کە منـداڵان بە رەمـەکی هەست بەوە دەکەن، کە بەهـا و شکـۆدارییـان هـەیە. پێـویستە قـوتـابخـانە گرنگی ئەم هـەستە سروشتییەی مندااڵان بقـۆزێتـەوە و گەشەی پێبـدەن. هەمیشەش پاڵپشت و هـاندەریـان بن، بۆ ئەوەی منداڵان متمانەیان بە خۆیان هەبێت. و پشت بە تواناکانی خۆیان ببەستن. ئەمەش فـاکتەرێکی ئەرێنی بەهـێزە بۆ ئەوەی منداڵان کاری باش و جوان ئەنجام بدەن و ئەزموونیان هەبێت و لە کاری ناپەسەند دوور بکەونەوە.
٧ـ قـوتابخانە منـداڵان فـێری بەهـا کۆمەڵایەتییەکان دەکات: بوونی کۆمەڵێک منداڵان لە شـوێـنێکـدا، کە پـێکەوە یـاری دەکـەن و مـاوەیـەکی درێـژ پـێکەوەن. لەمـەوە منـداڵان بە کـرداری فـێری هـەنـدێ بەهـا و پرەنسیپی کۆمەڵایەتی دەبن، کە پێشـتر لە دایکان و باوکـانیـانەوە گـوێیـان لـێـیان بـووە، بێ ئـەوەی لە واتـاکـانیان تـێـبگەن. بـۆ نمـوونە: بە تێکەڵبوونیان لەگەڵ هاوڕێکانیانـدا، فـێری ئەوە دەبن کە خۆپەسەنـد نەبن، خواستنی شتەکان و یاریکـردن بە شـتەکانی یەکـتری بە لایانەوە ئاساییبن. تەنانەت هـەنـدێ جار لە خواردنەکانیشیانـدا بەشی یەکـتری دەدەن. بەمەش فـێری خۆشەویستی یارمەتیدان و بەخـشین دەبـن. فـێری هـاوکاری و هەماهـەنـگی و هـەرەوەزی دەبـن. فـێری ئـەوەش دەبن لە قـسەکردن و گـفتوگـۆکانیانـدا، راستگـۆبـن و راسـتییەکان نەشـارنـەوە. فـێری رۆحی وەرزشی و لێبووردن دەبن و رێـز لە بیروڕا جیاوازەکانی هاوڕێکانیان دەگرن.
٨ـ گەشەکردنی زانیاری و زانستی زمـانەوانی: گرنگترین رۆڵی قوتابخانەی بنەڕەتی، گەشەکـردنی زمـانی منـداڵانە. فـێری رێـزمان و وشـە و رستەی تـازەیان دەکـەن. بە شـێوەیەکی زانسـتی، شـارەزاییـان لە زمـانی پـەتی کـوردیمان دەبێـت و فـەرهـەنـگی وشەکانی زمانیان گەشەدەکات و پێشدەکەوێـت و دەوڵەمەنـد دەبێت. فـێری ئەوە دەبن کە بە زارەکی و بە نووسـین، گوزارشـت لە هەسـت و بیـر و هـزری خـۆیـان بـکەن.
٩ـ منـداڵان لە قـوتابخانەی بنەڕەتیـدا فـێری رێـزگـرتن لە دەستوور و یاساکان دەبـن: قـوتابخانە ئەو شـوێنەیە، کە منـداڵان تێیدا فـێری ئەوە دەبن کە بە جـوانی و هـێمنی و بە رێـزەوە قـسە لەگـەڵ مامۆسـتاکانیان و هـاوڕێکانیانـدا بکەن. فـێری ئەوەش دەبـن کە لە هەڵسوکەوتەکـانیانـدا، بە رێکوپـێکی رەفـتاربـکەن و سـنووری یاسا نەبەزێـنن. فـێری ئـەوەش دەبـن کە نابێـت لە ئەرەکەکـانیـدا کەمـتەرخـەمی بـکەن. هـەستـیش بە گـرنگی و بە چـێژی سەرکەوتـن و درچـوونیان بـکەن، کە بەری هـەوڵ و کۆششیانە.
١٠ـ ئازادی بۆ منـداڵان و گەورەکان پێویستییەکی زۆر گرنگە: هـێج ئەڵتەرناتیڤێکی تر نییە کە بتـوانێـت جـێی ئـازادی بگـڕێـتەوە. پێـویستە قـوتابخـانە رووبـەرێکی فـراوانی ئـازادی بۆ منـداڵان بـڕەخسێنێـت. بۆ ئەوەی بەبێ ترس گوزارشت لەهەست و سۆزی ناخی دەروونیان بکەن و بەشداربن لەو بـڕیـارانەی پەیوەندییان بە منـداڵانەوە هـەیە. سەرپشک و ئازادبـن لە هەڵـبژاردن و بەشداریکردن لە چالاکییەکانی قـوتابخانەکەیان.
١١ـ گواستنەوەی رۆشـنبیری: قوتـابخانە کار بۆ ئەوە دەکات کە رۆشـنبـیریی بۆمـاوە، بـە شـێوازێـکی سـووک و ئاسـان، لە دوای بـژارکـردنی لە ئەفـسانـەی پـڕوپـووچ، بـۆ نەوەی تازە بگوازێتەوە. بيگۆمان قـوتابخانەی بنەڕەتی رۆڵێکی گرنگ و سەرەکیی لە رۆشنبیریکردنی منـداڵانـدا هـەیە. بۆ ئەم مەبەستەش، قوتابخـانە دەتـوانێت بەشێک لە هـۆکارەکانی رۆشـنبیریی منـداڵان ـ کە زۆرن ـ دابیـن بــکات.
١٢ـ پەروەردەکردنی منـداڵانی کوردمان بە هـاوبەستەبوون بۆ کوردستان: قوتابخانەی بنەڕەتی، رۆڵـێکی گرنگ و کـاریـگەری هەیە، لە چانـدن و لە شیرینترکردنی هەست و سـۆز و خۆشـەویستی و هـاوبەستەبوونی منـداڵانی کوردمان بۆ کوردستانی نیشـتمانی جـوان و شـیرینمـان. ئەمـەش گـرنگـترین و پیـرۆزتـریـن ئامـانـجە لە پـەروەردەکـرنی منـداڵـەکـانمـان، کە هـیوای داهـاتـووی کورد و کوردســتانـن. ئـەم ئەرکـەش بە تەنیـا ئەرکی قـوتابخـانە و مامـۆسـتاکان نییە، بەڵکـو ئەرکی دایـکان و باوکـان و دادەکـان و نووسەران و هـونەرمەنـدان و میـدیاکان و راگەیانـدنەکان و رێکخـراوەکانی منـداڵان و هـەمـوو دڵسـۆز و هـیواخـوازێـکی داهـاتـوویـەکی گـەشـترە بـۆ کـورد و کـوردســتان.
بێجگە لەو گرنگـییانەی سەرەوە، قـوتابخانەی بنەڕەتی رۆڵێکی گەورە و کاریگەری لە چەنـدین گـرنگی تـردا هـەیە، لە پەروەردەکردن و فـێرکردن و ئاراسـتەکردنی راسـت و دروستی منـداڵەکـانمان، بە ئاراستەی هـیوا و ئامـانجـة نەتـەوەیی و نیشتمانییەکانمان.
رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٢




گۆران مەریوانی.. ونبوون لە هوشیاری و بێهودەیی و ئاوێتەکردنی بوون و نەبوون-2- نزار جاف

( 2 ـ 3 )
نزار جاف
وابڕیاربوو کە ئەم نووسینەم لە دوو بەش پێکهاتبێت، بەڵام بە هۆی ئەوەی نووسینەکە زۆر دوور درێژە ئەگەر بێت دوو بەش بێت، ئەوا بە باشم زانی بیکەمە سێ بەش، تا زیاتر بۆ خوێنەر سەنگین نەبێت.
هەندێك جار کە دەکرێت بە دەگمەنی دابنێین، مرۆڤ دووچاری بارودۆخێك دەبێتەوە کە ناچاری دەکات لە دووڕیانی ژیاندا رێگەیەك بکرێتەبەر کە بە پێی هزر و لۆجیك مایەی پەسەند و هەڵبژاردنی زۆرینە نییە، هەر بۆ نموونە کاتێك کافکا بە میلینای ووت: “میلینا! نەهامەتی تۆ ناخوازم.. لەم بازنە نەفرەتلێکراوەی کە تۆم تێدا بەندکردووە، کاتێك کە خۆشەویستی کوێری کردم بڕۆ دەرەوە! کەچی میلینا وەڵامی دایەوە و ووتی: ئەگەر من تەنانەت لاشەیەکش بم ..من هەر تۆم خۆش دەوێت”، بە هەمان ئاراستەو واتا کاتێك لە رۆمانی”رۆفائیلی فاسق”دا، رۆفائیل خۆی لەو کچە شازادە دوور دەخاتەوە کە گیروودەی بووە، چونکە هەست بەوە دەکات کە دوو ئاراستەی جیاوازن و حەز ناکات زیانی بە هۆی ئەو پێوەندییەوە پێ بگەێیندرێت، بۆیە بە راشکاوانەش پێی دەڵێت کە ئەو زێتر حەزی لە لەشفرۆشانە تا وای لێبکات دەستی لێ بشواتەوە، بەڵام، کاتێك کە رۆفائیل دەچێتە شوێنی لەشفرۆشان و بەرپرسی ئەو شوێنە بە رۆفائیل دەڵێت؛ ئەمڕۆ دانەیەکی یەکجار جوان چاوەڕێت دەکات، کەچی کاتێك دەچێتە ژوورەوە دەبینیت شازادەکەیە بە جل و بەرگی لەشفرۆشەوە! رۆفائیل بە سەرسامییەوە دەڵێت: تۆ چی دەکەیت لێرە؟ کەچی شازادەکە پێی دەڵێت: من دەبمە هەر شتێك تۆ حەزت لێیەتی و پێت خۆشە! یاخود لە رۆمانی”دۆستەکەی خاتوو چاترلی”، کاتێك خاتوو چاترلی دەست لە مێردە ناودار دەوڵەمندەکەی هەڵدەگرێت بۆ پاسەوانێك!
ئەم سێ نموونەیەی کە هێنانمەوە بە دڵنیایی بۆ هەر شاعیر یا ئەدیبێکی دیکە بووایە نەمدەهێنایەوە، بەڵام گۆران کە لە هەموو روویەکەوە بۆ من جیاوازترە، هێنامەوە و، مەبەستیشم لەم سێ نموونەیە مرۆییە ئەوەیە کە هەڵوێستی نائاسایی و یەکلاخەرەوە لە دەست هەموو کەسێك ناوەشێتەوە و، گۆرانیش کاتێك رێبازیکی سیاسی گرتەبەر و کوردستانی جێهێشت، ئەوا دەیتوانی وەك زۆربەی هاوڕێیان و رێبازە فیکرییەکانی رەفتاربکات، بەڵام ئەو لەو کاتەدا تەنها کەسێك بوو لە گرووپی”کۆلکە ئەدیب و شاعیرەکانی”چایخانەی قەڵادزییەکانی بەرمابەر سینەمای سیروان، ئەو چارەنووسەی هەڵبژارد! هەڵبەتە گۆران هەمیشە یەك سیفەتی زۆر جیاواز هەبوو لە هاوتاکانی خۆ ئەویش راستگۆیی لەگەڵ دەوروبەر و بەر لەوەش لەگەڵ خۆیدا، ئەمەش وای لێکردووم هەمیشە خوێندنەوەم بۆ شیعرەکانی ئاراستەیەکی جیاواز لەوانی دی وەربگرێت.
گۆران، چ کە شاعیر و چ کە مرۆڤ، لە هەوڵی گەڕان و لێکدانەوە و شیکردنەوە ژیان و مردن و، هەرچییەک لەو دوو ئاراستە جیاوازە دەکەوێتەوە و، هەمیشە بۆ ئەوەی بگاتە ویستگەیەکی ئارام بەخش، خۆی دەخاتە خولیای بیرکردنەوەیەی قوڵ، نەك تەنها بە ئاراستەی فیکری بەڵکو بە ئاراستەی دەروونیش، گۆران کە لە حەفتاکانی سەدەی بیستەوە یاخیبوونی لەسەر ئاستی زێتر نەتەوایەتی راگەیاندووە، لە سەدەی بیست و یەکەمدا، پتر پێی لەسەر یاخیبوونی داگرت بەڵام ئەمجارەیان لەسەر ئاستی مرۆیی بوو!
لە دوای دەیان ساڵ لە نامۆیی، گۆران لە سەرەتای هەڵبەستی”ئیتر من بار دەکەم لێرە”، بە راشکاوانە رایدەگەیەنێت:
” ئیتر من عەرد بەجێدێڵم،
دەچمەوە ئاسمان.
لە ئەستێرەیەك دەپرسم،
تا داڵدەم بدات،
بۆ باقی تەمەن و ژیان.”
عەرد بەجێهێشتن، سەررەتای راگەیاندنێکی نائاسایی نەك تەنها لە مرۆڤایەتی بەڵکو لە شارستانییەتیش، دەکرێت گۆران لێرەدا لەگەڵ”کۆلن ویلسن” لە کتێبی”داڕمانی شارستانییەت” بەراوردبکەین، چونکە ئەو کاتێك کە نەفرەت لەو شارستانییەتە دەکات کە مرۆڤ تا سەدەی بیستەم دروستی کردووە، بەڵام گۆران نەك تەنها هەڵویستی خۆی دژ بە شارستانییەتی مرۆیی زیاتر روون دەکاتەوە، بەڵکو پتر وردەکاریشی تێدادەکات تا بزانرێت بۆ هەڵوێستێکی لەمجۆرەی راگەیاندووە. هەر بۆیە لەم هەڵبەتەدا دەڵێت:
” ئیتر من لێرە دڵم شکاوە.
باردەکەم و نامێنمەوە.
عەرد بۆ ئێوە و
ئاسمان بۆ من.
چەک بۆ ئێوە و
کەمئەندامانی جەنگ بۆ من.
درۆی کتێبە گەورەکان
بۆ ئێوە و
گومانی سەر تا ئێسقان
بۆ من.
سەرکەوتن بۆ ئێوە و
بیرکردنەوە لە مان و نەمان
لە ئەستێرەیەکی تری جوان
تەنیا بۆ من.”،
لێرەدا، گۆران نە وەك کۆمۆنیستی دەخوازێت هەموو مافێك بۆ پرۆلیتاریا وەربگرێت و، نە وەك سەرمایەداری دەخوازێت هەموو هەموو چینەکان بۆ خۆی بچەوسێنیتەوە، بەڵکو بە شێوەیەکی یەکجار سادە و ساکار لەخۆبوردەیی دەیەوێت وەك عیسایەك هەموو ئازارەکانی مرۆڤایەتی لەسەر شان و کۆڵی خۆی هەڵبگرێت و بڕوات، بەڵام لێرەدا دەبێت لەم هەڵوێستەی گۆران زیاتر وردبینەوە، چونکە ئەو کاتێك دەیەوێت هەرچی رووە خراپەکانی شارستانییەت لەگەڵ خۆیدا ببات، دەیەوێت ئەوەی کە مۆڤایەتی دڵی پێی خۆشە بۆیان جێبهێڵێت!
هەستکردنی گۆران بە تەنیایی، وەك پیشەیەك و خوویەك لە ناخیدا رەگی داکوتیوە، و ئەو هەستەش هەمیشە وایلێکردووە هەمیشە لە گەڕان گەشتێکی بێ ووچاندا بێت، لە راستیشدا پێی دەچێت گۆران هەروەك چۆن شاعیری میسری بەناوبانگ”مەحمود حەسەن ئیسماعیل” لە هەڵبەستی”روباری نەمر” باسی روباری “نیل” دەکات، و دەڵێت:
“گەشتیارێك کە خۆراکی ئەندێشە و جوانی و عەتر و سایەکان بێت
تینووە و پێکەکەی و خۆشەویستی و هونەر و جوانی لە دەستیدایە
لەسەر خاکی شەو پیر هەڵگەڕا و چیاکان تەمەنیان وونکرد
کەچی هێشتا سروود بۆ لانە دەچڕێ و پرسیار لە شەو و رۆژ دەکات”
گۆران تەنیایەکی لەمجۆرەیە، بۆیە هەمیشە هەست بە نامۆییەکی قووڵ و نائاسایی دەکات و، هەر ئەوەش ناچاری دەکات هەست بە جیاوازی خۆی بکات.
بەڵام، چیرۆکی یاخیبوونی گۆران لێرەدا کۆتایی نایەت، بەڵکو بە جۆرێکی جیاواز لە عیسا هەڵویست لە مرۆڤایەتی و شارستانییەت وەردەگرێت کاتێك کە لە کۆتایی هەڵبەستەکەدا دەڵێت:
” بەڵام …
ئیتر من لێرە باردەکەم.
نامەوێ کەسێکتان
لە ئاسمانیش، ببینمەوە.”
هەڵبەتە ئەوەی دەبێت زۆر بە وردی رچاوی بکەین لەم هەڵبەستە بەتایبەتی و لە گشت شیعرەکانی گۆراندا بە گشتی هێڵێکی یەکجار ناسکی رەشبینی و نائومێدی و ئازار و هەستێکی قووڵی تەنیایی لەخۆی دەگرێت، لە راستیشدا گۆران لە هەڵبەستەدا لە رووی ناوەڕۆکەوە زۆر نزیکە لە”ئەلبیر کامۆ”وە لە رۆمانی(مرۆڤی یاخی)، چونکە کامۆ لەو رۆمانەدا کۆشش دەکات کە لە ناخ و ناوەڕۆکی مرۆڤ بکۆڵێتەوە و تاوتوێی ئەو ئاکامە مرۆییە لێ هەڵدەقوڵیت، گۆران دەخوازێت لە ناخ و قوڵایی مرۆڤ بکۆڵێتەوە ببگات بەو مەبەستەی بۆچی مرۆڤ گیانلەبەرێکی وەها دڕندە و نائاسایی و دژی خۆیەتی.
گۆران لە هەڵبەستەدا هەروەك نائومێدی و رەشبینی بەرامبەر بە مرۆڤ دەتوانم بڵێم لە هەمان ئەو رەشبینییەی شۆبنهاوەر دەچێت، هەڵبەتە پێم وانییە کەس لە رەشبینیدا بگات ئاستی شۆبنهاوەر!




ئێران.. راپەڕینی گەل و پرسی ئەڵتەرناتیڤ!.. نووسینی عەبدولڕەحمان گەورکی

باشتر وایە بە رستەیەک لە نووسەری بەناوبانگ، ئێرنست هێمینگوای دەست پێبکەین کە وتبووی (گەل هەمیشە لە کۆتاییدا سەردەکەوێت!)

نووسینی عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی


لە پێشکەوتنی راپەڕینی گەل بۆ رووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری لە سەر خاکێکدا، “یەکگرتوویی هێز و لایەنەکان” پرەنسیپێکی بنەڕەتییە. بەڵام زۆر گرنگە هێڵە سوورەکان و نەخشە رێگای هەنگاونان و هەڵوێستی گونجاو لەم یەکگرتووییەدا دیارکراو بێت. هەر لەبەر ئەمەشە کە لایەنێکی رەسەن و بەرپرسیار، هەمیشە کاریگەرە بەسەر ئەوانیتردا و لە ژێر وردبینی ئەواندایە.
ئێستا کۆدەنگییەکی نێونەتەوەیی هەیە کە دەڵێ دەسەڵاتی ئێران بەم زووانە لەلایەن خەڵکەوە دەڕوخێنرێت. حکومەت و کۆمپانیاکان بیر لەوە دەکەنەوە کە وردە وردە لە ئێران بکشێنەوە و سەرکردەکانی رێژیمیش لە رووبەڕووبوونەوەی خەڵکی ئێراندا داماون و هێزەکانی دیکتاتۆریش پەرش و بڵاون. دۆخەکە بەشێوەیەک بەرەوگۆڕان دەچێت کە کۆمەڵێک کەس و لایەن، کە سەرقاڵی کار و پیشە و ژیانی خۆیان بوون، لە گۆڕەپانی چارەنووس و دوورێیاندا، خۆیان لە دەسەڵات دوور راگرتووە و پەیوەست بوون بە ریزەکانی خەڵکەوە. لەدەرەوەی ئێرانیشدا، دەوڵەتان و بەتایبەتی لایەنانی سازشتکار، تووشی نائومێدی بوون و هیچ رێگایەکیتریان لەبەر نەماوە جگە لە پشتیوانیکردن لە راپەڕینی گەل. چونکە راپەڕینی خەڵکی ئێران دژ بە دیکتاتۆری ئایینی ئێستا پێی ناوەتە مانگی سێ و بێ پچڕان بەردەوامە و لەبەر رۆشنایی ئەوەشدا زۆر هاوکێشەی بە قازانجی خەڵک گۆڕیوە.
هەروەها دوو راستی تریش هەن کە هەمووان لەسەری کۆکن. یەکەم: راپەڕینی ئێستا بەشێکی نوێی راپەڕینەکانی پێشووە و لە رابردوو دابڕاو نییە. دووەم: بارودۆخی کۆمەڵگای ئێران هەرگیز ناگەڕێتەوە بۆ رابردوو. جگە لەوەش خاڵی سەرەکی ئەوەیە کە فاکتەری دیاریکەر بۆ وەرچەرخانی دۆخەکە نەک لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێران، بەڵکو لە شار و شەقامەکانی ئێراندا بەدوایدا بگەڕێین.
ئێستا بەشێکی بەرفراوان لە خەڵک و کۆڕ و کۆمەلە سیاسییەکان لە جیهاندا چاویان لە ئایندەی ئێرانە. هەندێک دڵخۆشن و هەندێکیش نیگەرانن. هەندێک گەشبینن و هەندێکیان رەشبینن. ئایا خەڵکی ئێران دەتوانێت دیکتاتۆر بڕوخێنێت و دەرگایەک بەڕووی ئایندەدا بکاتەوە؟ یان وەک راپەڕینەکانی پێشوو، سەرکوت و بێدەنگ دەکرێن و دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئایینی بۆ هەتا هەتایە بەردەوام دەبێت؟!
پرسیاری سەرەکی!
دوابەدوای ئەو گۆڕانکارییە گەورەیەی لە ئێران دەستی پێکردووە، پرسیاری سەرەکی ئەوەیە، ئێستا کە دەسەڵاتی مەزهەبی دەڕوات، چ جۆرە حکومەتێک جێگەی دەگرێتەوە؟ بە واتایەکی تر، پرسی ئێستای ئێران، مانەوەی دەسەڵاتی ویلایەتی فەقیهی نییە، بەڵکو بەدیلەکەیەتی؟ یان بە واتایەکی روونتر، ئێستا کە یەکگرتوویی لەسەر لابردنی ئەم دیکتاتۆرە هەیە، ئایا یەکگرتوویی لەسەر “ئەڵتەرناتیڤ”ەکەی هەیە؟ ئەم پرسیارە پێشکەوتنێکی جیددی خەڵک لە گۆڕینی دەسەڵات لە ئێران نیشان دەدات!
سروشتییە کە جیاوازی بیروڕا هەبێت. بەڵام بە دڵنیاییەوە دەرئەنجامی ئەم دوو یەکگرتووییە، (کات) زۆر کورت دەکاتەوە بۆ گەیشتن بە ئامانج. هەروەها لە هێزە رەسەنەکانی کۆمەڵگایش هەر ئەوە چاوەڕوان دەکرێت کە لە هەردوو لایەنی ئەم پێشکەوتنەدا یەکگرتوویی بیروڕایان هەبێت. چونکە دەبێتە هۆی ئەوەی خوێنێکی کەمتر لە جەستەی خەڵک بچۆڕێت و تەمەنی دیکتاتۆر کورت بکریتەوە.
خەڵک مافی خۆیەتی راپەڕن و داوای مافی خۆی بکات. هێزەکانی بەرهەڵستکاریش هەر لەبەر ئەم هۆکارە هەناسە دەدەن و زیندوون. خەڵکی ئێران بە دانی باجێکی زۆر زەبەلاح بنەمای یەکڕیزییان بۆ هێزەکان ئامادە کردووە و بە درێژەدان بە راپەڕین، رۆژانە نرخەکەی دەدەن. بە شێوەیەک کە تەنانەت پاسیڤترین چینەکانی کۆمەڵگایش هاتوونەتە ناو مەیدان و لەگەڵ خەڵکدان!
ڕابردوو.. رۆشنایی داهاتووە!
ئەزمونەکانی رێگای پێشوو، ئاسانکاری دەکات بۆ تێپەڕبوون بەو رێگایەی ماوەتەوە، لە ئەنجامیشدا، هەنگاونان بۆ گەیشتن بە ئامانجەکە خێراتر دەکات. بە واتایەکیتر، ئەم روانگەیە، (کات)ەکە کورت دەکاتەوە لە بەرژەوەندی خەڵک بۆ گەیشتن بە ئامانج. هەرکام لە تاک و لایەنە ئێرانییەکان، گەیشتوونەتە رادەیەک لە پێگەیشتن و گەشەی سیاسی و کۆمەڵایەتی، بۆ ئەوەی هەنگاوێک بەم ئاراستەیە بنێن.
خزمەتکردن بە خەڵکی ئێران لەو ساتەوە دەست پێدەکات کە هەر کەسێک یان بزووتنەوەیەکی جەماوەری، هەناسە و هەنگاوەکانیان بەسترابێتەوە بە بەرژەوەندیی گەل و خۆیان لە گومڕابوون بەدوور بگرن!
ئەو رێگایەی بڕیومانە!
بە سەرنجدان بە کارنامەی رەشی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی مەزهەبی و بەرنامە و یاسا و بیرۆکە دژە مرۆییەکانی و نەگەڕانەوە بۆ ساڵانی دوور، لەم ساڵانەی دواییدا شاهیدی هەنگاوگەلێکی گرنگ بووین لە راپەڕینەکانی خەڵکی ئێران دژی بە دیکتاتۆرییەت.
لە راپەڕینی ساڵی 2017دا، خەڵک بە دروشمی “ئیسڵاح تەڵەب، ئوسولگەرا، ئیتر تەواوە ماجەرا”، هەمەجۆر داتاشینی ئەڵتەرناتیڤ لە ناو دەسەڵاتیان رەتکردەوە و (عەلی خامنەیی)یان ناچار کرد سیاسەتی گرژبوونەوە بگرێتە بەر و بە لابردنی رەوتی درۆزنانەی (ئیسڵاح تەڵەبی) لە “پەنجەرەی نمایشکردن”ەکەیدا، بوار خۆش بکات بۆ هێنانەسەرکاری بکۆژ و گەورەجەللادێکی وەک “ئیبراهیم رەئیسی”!
لە راپەڕینی ساڵی 2019دا دەسەلاتی دیکتاتۆری، بە داهێنان و فێڵێکی ناوازەوە هاتە سەر شانۆ تا راپەڕینی گەل خەڵتانی خوێن بکات. سیناریۆی “ڕەزاشا رۆحت شاد” کە لەلایەن باڵاترین دەزگای ئەمنییەتی دەسەلاتەوە بڕیاری لەسەر درابوو و لەلایەن خەڵکان و کرێگرتەکانی دەسەلاتی دیکتاتۆرییەوە جێبەجێ کرا، لەلایەن خەڵکی راپەڕیوی ئێرانەوە ئاشکرا و ریسوا و پووچەڵ کرایەوە!
ئەو رێگایەی ماوەتەوە بەرەو داهاتوو!
ماوەتەوە راپەڕێنەکەی ئێستا کە لە مانگی سێیەمیداین و لە سەرانسەری ئێران بەردەوامە، بەدیلی ساختە و داتاشینی بەدیل لە دەرەوەی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئایینیشدا بووەتە “کارت سووتاو”. بەشێوەیەک کە ئەمڕۆ خەڵکی ئێران دوا بزماریان لەسەر تابوتی دیکتاتۆری پێشوو دا بە دروشمی “مەرگ بۆ ستەمگەر، چ شا بیت و چ رێبەر (واتا خامنەیی)”. خەڵکی راپەڕیو بەم درووشمەوە، کۆتاییان هێنا بە وەهم و خەونی پاشماوەکانی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی پێشوو.
ئێستا بە ئاوڕدانەوەیەک لە رابردوو، بۆمان دەردەکەوێت کە تاکە ئەڵتەرناتیڤی مومکین بۆ ئەم دەسەڵاتە، هێزێکی جەماوەرەییە لە (گەل) بێت و دوژمنێکی سەرسەختی دیکتاتۆرییەت بێت لە ئێراندا. خەڵکی ئێران رژێمە دیکتاتۆرییەکانیان بە ئەزموون کردووە و باجی زۆریان داوە بۆ رزگاربوون لێیان.
ڕاپەڕینی ئێستا و بەدیلی ئامادەی مەیدان!
گەر لە داتاشینی ئەڵتەرناتیڤی بێ بنەما و ئەڵتەرناتیڤی دەستکرد لەناو دەسەڵاتی مەزهەبی، یان دەرەوەی ئەو دەسەڵاتە بگەڕیین، ئێستا تەنیا یەک بەدیل لە مەیدانەکەدا هەیە. بەدیلێک کە سەرکەوتووانە بە ناو تاقیکردنەوەکاندا تێپەڕیوە و داهاتووی بۆ خۆی گەرەنتی کردووە. بە واتایەکیتر، ئەڵتەرناتیڤێک کە خاوەن رەگ و ریشەیە لە رابردوودا و ئێستا لق و پۆی داوە و “میوە”ی داهاتوویشی هەر لە ئێستاوە بەرچاو کەوتووە!
پێشهاتەیەکی گرنگ!
لەو رێڕەوەدایە کاتێک کۆبوونەوەی ئێرانییەکان لە بەرلین لە ٣٠ی رەزبەری ئەمساڵ (2022) و بە ئامادەبوونی نزیک بە (100) هەزار کەس بەڕێوەدەچێت، ئەم بەدیلە نەک هەر دڵخۆش و خۆشحاڵە، بەڵکو براوەی سەرەکیی گردبوونەوەکەیە و وەک یاقوتێک بەسەر ئەنگوستیلەی سەرکەوتندا دەدرەوشێتەوە و هەموو بەدیلە ساختەکان وەلا دەنێت و خۆی وەک واقیع و ئایندەدار دەردەخات.
ئەڵتەرناتیڤێکی دیموکراتی، کە بە یەک ئاڵا بەرەو ئایندەی ئێران دەبێتەوە و، بە دروشمی سەرەکیی “مەرگ بۆ دیکتاتۆر”، و پشتیوانیکردن لە راپەڕینی خەڵکی ئێران و، رەتکردنەوەی دوو دیکتاتۆری شا و دیکتاتۆریی ئایینی، ئاوێنەیەکی راست و درووستە لە سیاسەت و ستراتیژییەکی پوخت، کە بە یەکخستنی توانست و پوتانسیەلی کۆمەڵگای ئێڕانی بەرەو ئایندەیەکی دوور لە دیکتاتۆرییەت و ستەمی شا و ئاخوند، دەبێتە هیوابەخش و، مۆدێلێکی سەرکەوتووە بۆ گەیشتن بە “سەربەخۆیی و ئازادی” لە ئێران و “ئاسایش و سەقامگیری” لە ناوچەکەدا.
تایبەتمەندییەکانی بەدیلێکی دیموکراتی
تا ئێستا زۆر شت لەسەر تایبەتمەندیی (ئەڵتەناتیڤ) بۆ دەسەڵاتی دیکتاتۆری مەزهەبی نووسراوە یان وتراوە. ئەوەی “بنەما”ی دەرکەوتن و هەبوون و مانەوە و ئایندەداریی ئەڵتەرناتیڤێکی سەربەخۆ و دیموکراتیە بریتیە لە: هەبوونی پێگەی کۆمەڵایەتی و مەیدانی، هەبوونی کارنامەیەکی روون لە بەرەنگاربوونەوەی دژ بە دیکتاتۆرییەت و “مەرج”ی سەرکەوتنیشی بریتیە لە: هەبوونی هێزی رێکخراوەیی و رێکخستنەکان و هەبوونی ئەزموون لە بەڕێوەبردن و هەبوونی پشتیوانی نێودەوڵەتی، کە ئەوەیش تەنیا لە (ئەنجوومەنی نیشتمانیی موقاومەتی ئێران)دا بەرچاو دەکەوت، وەک هاوپەیمانییەکی سیاسیی دێرین لە ئێراندا.
دوا وشە!
هاوکات لەگەڵ نزیکبوونەوەی رووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری لە ئێران، ئەم پرسیارە دێتە ئاڕا کە، کێ جێگەی ئەم دەسەڵاتە دیکتاتۆرییە دەگرێتەوە؟ رەوتی کۆنەپەرستی و کۆلۆنیالیزم بە درێژایی مێژوو، بەردەوام دژ بە بەرژەوەندییەکانی خەڵکی ئێران بوون. هەربۆیە هەرگیز دانیان بە مافەکانی خەڵکدا نەناوە، بەتایبەتی مافەکانی کەمینە نەتەوەیی و ئایینی و سیاسییەکان. ئەوان هەمیشە بە شێوەی چڕوپر یان بەربڵاو، لە هەوڵدا بوون بۆ مانەوەی دیکتاتۆرییت و نەک هەر بە داتاشینی ئەڵتەرناتیڤ و بەدیلی ساختە، ویستویانە بەر بە گەیشتنی گەل بە حکومەتێکی نەتەوەیی و جەماوەری و دیموکراتی بگرن و خەڵک لە گەیشتن بە سەربەخۆیی و ئازادی بێبەش رابگرن، بەڵکو ویستویانە خەڵک لە دەستکەوتەکانیان بێبەش و بێهیوا بکەن و لە ئایندە بیانترسێنن. ئاواتێکی ناشەرعی، کە لە لایەن خەڵکی ئێرانەوە و لە بەر رۆشنایی (ئەڵتەرناتیڤێکی دێموکراتی) و (سەربەخۆ)دا فڕێ دەدرێتە زبڵدانی مێژووەوە.

کۆتایی




گۆڤاری زمان و زار.. ژمارە ٤

گۆڤارێکی زمانناسیی وەرزییە…

بۆ خوێندنەوەی ئەم گۆڤارە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم گۆڤارە بە پیتی لاتین کلیکی ئێرەبکەن..




شۆڕش و وەرچەرخانی سیاسی وڵاتانی ڕۆژئاوا.. دیمانەی خەلیل کەیوان لەگەڵ حەمید تەقوایی

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوەعومەر
لە سەر بنەمای چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید ئامادەکراوە

خەلیل کیوان: دوابەدوای ڕاپەڕینی شۆڕشگێڕانەی خەڵکی ئێران، وەرچەرخانێکمان لە سیاسەتی وڵاتانی ڕۆژئاوا و تەنانەت نەتەوە یەکگرتووەکاندا بینی. پەرلەمانەکانی فەرەنسا، هۆڵەندا و ئەڵمانیا، گەڵاڵە و بەیاننامەی ئیدانەکردنی کۆماری ئیسلامی و پشتیوانی لە خەڵکی ئێرانیان پەسەند کرد. دادگای ئۆنتاریۆ لە کەنەدا سوپای پاسدارانی خستە لیستی تیرۆرەوە. هەروەها سەرۆک وەزیرانی کەنەدا، سەرۆکی فەڕەنسا، سەرۆکی پەرلەمانی ئەورووپا و هەندێک لە بەرپرسانی دیکەی حکومەتەکانی ڕۆژاواییش بە ڕاشکاوانە پاڵپشتی شۆڕشی خەڵکی ئێرانیان کردووە. لەم دواییانەدا حکومەتی ئەمریکا داوای کردووە کۆماری ئیسلامی لە کۆمیتەی ژنانی نەتەوە یەکگرتووەکان دەربکرێت و ئەنجومەنی پیرانی ئوسترالیاش پلانێکی هەیە بۆ پشتیوانی لە خەڵکی ئێران.
هۆکاری ئەم هەڵوێست گیرانە چییە؟ ئایا حکومەتە ڕۆژئاواییەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان بە ئامانجی دروستکردنی ئەڵتەرناتیڤ، پشتیوانی لە تێکۆشانەکانی خەڵکی ئێران دەکەن؟ ئایا هەڵوێستگیری سیاسی ئاشکرایان کاریگەری کردەیی دەبێت یان تەنها لە ئاستی قسەدا دەمێنێتەوە؟ ئایا داواکردن لە حکومەتەکان بۆ پشتیوانیکردن لە شۆڕشی ئێران بڵاوکردنەوەی خۆشخەیاڵی و وەتەوەهم نییە؟ حزبە ئۆپۆزسیۆنەکان دەبێت چ ڕێبازێک بگرنە بەر لەبەردەم وڵاتانی ڕۆژئاوا و کۆڕبەندە نێودەوڵەتییەکان؟
حەمید تەقوایی، بەڕای تۆ هۆکاری پشت هەڵوێستەکانی ئەم دواییەی حکومەتەکانی ڕۆژئاوا لە مەحکوومکردنی کۆماری ئیسلامی و پشتیوانی لە خەڵکی ئێران چییە؟ ئایا ئەم ئاراستە نوێیە بە ئامانجی بەدیل دروستکردن لە دەستوردا دانراوە ؟
حەمید تەقوایی: یەکەم خاڵ کە پرسیارت کرد سەبارەت بە هۆکاری ئەمە، پێموایە هۆکارەکەی ڕوونە. نزیک بە دوو مانگ و نیوە شۆڕشێکی زۆر خێرا و بەربڵاو لە ئێراندا بەڕێوە دەچێت و سەرنجی ڕای گشتیی خەڵکی لە هەموو جیهاندا، سەرنجی حیزبەکان، حکومەتەکان و هتد بۆی ڕاکێشراوە ئەم شۆڕشە. گۆڕانی هەڵوێستی حکومەتەکان و دەسەڵات و دەسەڵاتە نێودەوڵەتییەکان کە ئاماژەت پێکرد، ڕەنگدانەوەی زۆر ڕوونی شۆڕش و بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی گەلی ئێرانە. هیچ هۆکارێکی تر نییە. ئەگەر ئەم پێشهاتانە لە دوو مانگ و نیوی ڕابردوودا نەبوایە، ئەم حکومەتانە هەر سەرقاڵی دانوسانەکانی لەسەر بەنامەی هەلایەنەی کاری هاوبەشەکەیان (ناسراو بە برجام،وەرگێڕ) و درێژەدان بە پەیوەندییە ئاساییەکانیان لەگەڵ کۆماری ئیسلامیدا دەبوون و هەرچەند حزبەکانی وەک حزبی ئێمە کۆماری ئیسلامییان پێ ناساندبان ، تاوانەکانیمان بۆ ژماردن و داوامان لێدەکردن هەڵوێست لە دژی کۆماری ئیسلامی وەربگرن، کاردانەوەیان نەبوو. حکومەتەکانی ڕۆژئاوا زۆر بایەخیان بەو ڕاستییانە نەدا کە لە ئێراندا دەگوزەرا و ئەو تاوانانەی کۆماری ئیسلامی ئەنجامی دەدا، بەڵام شۆڕش هەموو شتێکی گۆڕی و سیاسەتی دژە ئینسانی و تاوانە ترسناکەکانی کۆماری ئیسلامی هێندە ڕوون و حاشا هەڵنەگر خستە بەر دیدەی هەموان کە پشتگوێ خستنیان، ئەوەندە ئاسان نییە بۆ حکومەتەکان.
پێموانییە ئەمە لەبەر ئەوەیە کە ئەوان دەیانەوێت بەدیل و هتد دروست بکەن. بەڵێ ئەوە ڕوونە کە ئەم حکومەتانە هیوادارن لە دوای کۆماری ئیسلامی هەلومەرجێک لە بەرژەوەندی ئەوان سەرهەڵبدات و بەرژەوەندییەکانیان لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەردەوام بێت و هتد. ئەوان بەدوای ئەمەدا دەگەڕێن، بەڵام هەڵوێستەکانی ئەم دواییەیان لەبەر ئەم هۆکارە نییە. بەڕای من دوو هۆکاری سەرەکی هەیە بۆ ئەم هەڵوێستانە. یەکەم: لەبەردەم بیروڕای گشتیدا خەڵکی خۆی ناتوانێ بێدەنگ دابنیشێت و هەڵوێست نەگرێت و هەمان پەیوەندییەکانی پێشوو لەگەڵ کۆماری ئیسلامی درێژە پێبدات. وە هۆکاری گرنگتر ئەوەیە کە دەبێت دەنگی خەڵکی وڵاتەکەیان هەبێت بۆ ئەوەی پێگە و کورسیەکانیان بپارێزن. ماوەیەکی زۆر نەبوو شرۆڤەکارێکی ئەوروپی قسەی دروستی کرد. قسەکانی ئەو ئەوە بوو کە بەرلین، واتە ئەو کۆبوونەوەی هەشتا هەزار کەس لە شاری بەرلین، دەنگەکانی ئەوروپای گۆڕی. مەبەستی ئەوە بوو کە خەڵک لە ئێراندا دەرکیان بە ڕاستییەکان کردووە و ئەمەش فاکتەری گرنگە لە دەنگدانی هەڵبژاردن لە وڵاتی خۆیاندا. سیاسەتمەدارانیش ئەمە دەبینن. ئەوان لەوە تێدەگەن کە مەحاڵە لە تەنیشت کۆماری ئیسلامی بوەستن و چاوەڕێی ئەوە بکەن کە لە وڵاتی خۆیاندا ئیعتباریان لەناو خەڵکدا هەبێت. پێم وایە ئەم هۆکارانە بوونەتە هۆی ئەوەی ئەم حکومەتانە ئەم جۆرە هەڵوێستانە بگرنەبەر. بەڵام حیساباتی حکومەت هەرچییەک بێت، هەڵوێستەکانیان لەدژی کۆماری ئیسلامی و پشتیوانی لە شۆڕشی ئێران لە هەر حاڵەتێکدا هەنگاوێکە بەرەو بەهێزکردنی خەباتی خەڵک و شۆڕشی خەڵکی ئێران. خەڵکی ئێران بە شۆڕشەکەیان چاوەڕێی ئەوە دەکەن کە نەک هەر حکومەت و سیاسەتمەداران، بەڵکو دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان هەڵوێستی پشتیوانی لە خەڵکی ئێران و دژ بە کۆماری ئیسلامی بگرنەبەر و بەم شێوەیەش یارمەتی شۆڕش لە ئێران بدەن.
خەلیل کەیوان: ئەوەی تا ئێستا لە لایەن ئەو حکومەتانەوە کراوە، بە شێوەیەکی سەرەکی هەڵوێستێکی سیاسییە. پێت وایە ئەم سیاسەت و هەڵوێستانە دەبێتە هۆی کردەوەی کردەیی؟
حەمید تەقوایی: کەم تا زۆر لێرە و لەوێ ڕێوشوێنی کردەیی فەرمان دراوە، وەک دانانی بەشێک لە بەرپرسانی ئێرانی لە لیستی سزاکان یان قەدەغەکردنی چوونە ژوورەوەی بەسیج و بەرپرسانی سوپای پاسداران بۆ کەنەدا و هاوشێوەکانی. هەروەها هەڵوێستی لەو جۆرەش هەن. بەڵام بە شێوەیەکی سەرەکی مانۆڕێکی دیپلۆماسییە.
پێویستە هەوڵبدەین ئەم هەڵوێستانە ببێتە هۆی ڕێوشوێنی پراکتیکی، بەڵام ئەم هەڵوێستە دیپلۆماسیانە بێ بایەخ نین. لە سیاسەتدا حکومەتەکان چی دەڵێن دەربارەی حکومەتێکی تر و چ پڕۆژە یاسایەک لە پەرلەمانەکەیان پەسەند دەکەن، ئیدانەکردنی تاوانەکانی حکومەتێک، پشتیوانیکردن لە خەباتی خەڵک لە وڵاتێکدا و هتد، بە مانای گۆشەگیرکردن و بێناوبانگکردنی حکومەتی هەریەکەیان دێت. ڕاستییەکە ئەوەیە کە کۆماری ئیسلامی لە ئێراندا هێندە ئاشکرا بووە و ڕاستییەکان هێندە ڕوونن کە تەنانەت حکومەتە ڕۆژئاواییەکانیش کە زۆر نزیک بوون لە کۆماری ئیسلامی ئیتر ناتوانن نکۆڵی لێ بکەن و بیهێننە سەر خۆیان. لەم ڕوانگەیەوە پێموایە ئەم هەڵوێستانە گرنگن. بەڵام ڕوونە کە ئەمە بەس نییە. حیزبەکانی وەک حیزبی ئێمە هەوڵ بدەن ئەو هەڵوێستانە ببنە هۆی ڕێوشوێنی کردەیی دژ بە کۆماری ئیسلامی.
خەلیل کەیوان: هەندێک کەس دەڵێن داوای پشتیوانی لە حکومەتەکان بڵاوکردنەوەی وەهمەکانە. تەنانەت هەندێک کەس دژایەتی وڵاتانی ڕۆژئاوایی بۆ کۆماری ئیسلامی ئاشکرا دەکەن و دەڵێن ئێمە بەدوای بەرژەوەندییەکانی خۆماندا دەگەڕێین. بیر له‌ چی ده‌كه‌یته‌وه‌؟
حەمید تەقوایی: بەڵێ حکومەتەکان بە دوای بەرژەوەندی خۆیاندا دەگەڕێن، بەڵام ئێمە دەبێت شتێک بکەین کە لە کاتێکدا ئەوان بەدوای بەرژەوەندییەکانی خۆیاندا دەگەڕێن، ئەوان زیاتر و زیاتر لە کۆماری ئیسلامی دوور بن. پێویستە حکومەتەکان بگەنە ئەو بڕوایەی کە چیتر بەرژەوەندییان لە پاراستنی کۆماری ئیسلامیدا نییە.
بەگشتی کاتێک حکومەتێک لە لێواری داڕماندایە لە ئەنجامی شۆڕشدا، حکومەتەکانی تر هەوڵ دەدەن خۆیان لێ دوور بخەنەوە، چونکە نایانەوێت گرەو لەسەر ئەسپێکی دۆڕاو بکەن. ئەوان نایانەوێت کاریگەری خۆیان، پەیوەندییەکانیان، بەرژەوەندییەکانیان لەو هەرێمە یان لەو وڵاتە شانبەشانی ئەو حکومەتە لەدەست بدەن. بەڵێ، هەوڵی پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆیان دەدەن، بەڵام ئەو بەرژەوەندییانە وایان لێدەکات لەبەردەم کۆماری ئیسلامیدا بوەستن. لە ڕوانگەی خەڵکی ئێرانەوە و لە ڕوانگەی شۆڕشی ئێرانەوە، هەموومان دەمانەوێت هەموو حکومەتەکانی جیهان، گرنگ نییە ئەو حکومەتە چەندە کۆنەپەرستانە بێت یان ئەگەر دەستەکانی لە ئێستاوە بە تاوان پیس بووبێت، کە ئەوەیە بەزۆری وا، بۆ پچڕاندنی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ کۆماری ئیسلامی، ئیدانەکردنی و گۆشەگیرکردنی. ئەمەش بۆ قازانجی شۆڕشی خەڵکی ئێرانە. بابەتەکەی من پرسیارکردن لە کەس نییە. وەک وتم بنەمای کارەکانمان فشارخستنە سەر. ئێمە دەمانەوێت پشت بە حیزب و خەڵک و بیروڕای گشتی و هێزە پێشکەوتنخوازەکانی ئەم وڵاتانەی ڕۆژئاوا ببەستین بۆ ئەوەی گوشار بخەینە سەر ئەو حکومەتانە بۆ ئەوەی تا دەکرێت خۆیان لە کۆماری ئیسلامی دوور بخەنەوە و تا دەکرێت بە ڕوونی مەحکومی بکەن و ڕێوشوێنێک لە دەستوری خۆیاندا دابنێن. باسەکە سەبارەت بە فشارخستنە سەر بە پشتبەستن بە دەسەڵاتی شۆڕش لە ئێراندایە. سیاسەت و دیپلۆماسی لێرەوە دێت. ئاخر لە شەقامەوە سەرچاوەی گرتووە و کاتێک شۆڕشێکی وەک شۆڕشی ئێستای ئێران بەڕێوە دەچێت، دەسەڵاتی شەقام دەبێتە یەکلاکەرەوە. هه مان ده سه ڵات که وای کردووه حکوومه ته کان خۆیان له کۆماری ئیسلامی دوور بخەنەوە ، دەتوانێت بەرده وام بێت بۆ دابڕانی ته واوی حکوومه ت. ئێمە هەوڵ دەدەین دەسەڵاتی شۆڕش بکەینە وەسیلەی گوشار لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا بۆ ئەوەی حکومەتەکان ناچاربن تا دەتوانن خۆیان لە کۆماری ئیسلامی دوور بخەنەوە و پاڵپشتی شۆڕشی خەڵکی ئێران بکەن.
خەلیل کەیوان: لە ڕابردوودا کە ئەوەندە دوور نەبوو، وڵاتانی ڕۆژئاوا بایکۆتی ڕژێمی ئاپارتایدیان لە باشووری ئەفریقا کرد. ئایا دەکرێت سیاسەتێکی لەو شێوەیەش بەرانبەر کۆماری ئیسلامی بگرنەبەر؟
حەمید تەقوایی: پێموایە ئەمە بەتەواوی مومکینە. وەک ئاماژەت پێدا، ئێستا ئەزموونی ئەفریقای باشوور لە بەر چاوی ئێمەدایە و کۆماری ئیسلامی لە ڕووی دڕندەیی و توندوتێژیەوە لە ڕژێمی ئاپارتایدی ڕەگەزی کەمتر نییە. ڕژیمێکی ئاپارتایدی سێکسی لە ئێراندا هەیە کە هەمووان بزانن چۆن ژیانی خەڵکی ئێرانی کردووە بە دۆزەخ. بە تایبەت تاوانەکانی لە دوو مانگ و نیوی ڕابردوودا ڕیکۆردی هەموو دیکتاتۆرەکانی لە ڕووی کوشتن و دڕندەییەوە شکاندووە. بۆیە بە ڕەهایی مومکینە هیوایەک هەبێت و هەوڵ بدرێت کە حکومەتەکان نەک هەر خۆیان لە کۆماری ئیسلامی دوور بخەنەوە و شەرمەزاری بکەن، بەڵکو باڵوێزخانەکانی دابخەن و باڵوێزەکانی خۆیان بانگهێشت بکەنەوە و کۆماری ئیسلامی وەک دەوڵەتی ئێران نەناسێنن. ئێمە هەمیشە گوتوومانە کە کۆماری ئیسلامی بکوژی گەلی ئێرانە، نوێنەری ئەوان نییە و نابێ دانی پێدا بنرێت و کۆماری ئیسلامی بکوژی گەلی ئێرانە ئێستا تەنانەت کەیسێکە لەسەر مێزی هەمووان. هەموو ڕۆژێک ئەو تاوانانە دەبینن کە حکومەت ئەنجامی دەدات. با بزانن بە دانپێدانانی دەسەڵاتدارەکان خۆیان لەم دوو مانگ و نیوەدا بە تەقەی ڕاستەوخۆ ٣٠٠ کەسیان کوشتووە (بێگومان ئامارە ڕاستەقینەکە زۆر لەوە زیاترە). کوشتنی خەڵک تەنها لەبەر ئەوەی حیجابیان داکەند، لەبەر ئەوەی لە شەقام بوون، چونکە ناڕەزایەتیان دەربڕی و سکاڵایان کردوە. ئەم کارەساتانە کەیسەکانی، ئامارەکانی، تەنانەت کلیپ و فیلمەکانیشی لەبەردەم چاوی هەموواندایە. بۆیە بۆم ڕوونە کە کۆماری ئیسلامی تەنانەت بە مانای تاوانکاری و قەزایی وشەکە بکوژی خەڵکی ئێرانە. بۆیە دەکرێت زۆربەی حکومەتەکان لەژێر فشاری بیروڕای گشتیدا ناچار بکرێن کە دەست نەدەنە دەستی حکومەتێکی مرۆڤکوژی ئاوا، هیچ پەیوەندییەکیان لەگەڵدا نەبێت، هەموو پەیوەندییەکانیان ببڕن و هتد. ئەمەش بە واتای بایکۆتی سیاسی، فەرهەنگی و وەرزشی کۆماری ئیسلامی بە ناوی حکومەتەکان و دامەزراوە و دەسەڵاتە نێودەوڵەتییەکانەوە دێت. ئەمە خواستێکە کە ئێمە دەمێکە ئاڵاکەی مان بەدەستەوەیە و ماوەیەکی زۆرە خەباتی بۆ دەکەین و ئەمڕۆش بە بڕوای من مەرجەکان لە هەموو ڕۆژێکی تر گونجاوترن بۆ ئەوەی بەڕاستی ئەمە بێتە دی.
خەلیل کەیوان: ئێوە نزیکەی دە ساڵ و نیو لەمەوبەر سیاسەتی ڕەتکردنەوە و گۆشەگیرکردن و بایکۆتکردنی کۆماری ئیسلامیتان دەست پێکرد. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران لە ئێستادا بەو ئاراستەیە کار دەکات. ئێستا ئەم گوتارە تا ڕادەیەکی زۆر کرایەوە و زۆرێک لە چالاکوانان کەم تا زۆر هەمان سیاسەتیان هەیە. هەڵسەنگاندنی ئێوە بۆ پێشکەوتنی ئەم گوتارە چییە؟
حەمید تەقوایی: پێموایە دەستکەوتێکی گرنگی شۆڕشی ئێران دووری حکومەتەکان و دەسەڵاتە نێودەوڵەتییەکانە لە کۆماری ئیسلامی. ئەو شۆڕشەی ئەمڕۆ لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دەگوزەرێت، ئامانجێکی دیاریکراو بەدوادا دەگەڕێت. دەکرێ بگوترێ کۆماری ئیسلامی لە دەرەوەی وڵات دەڕوخێنرێت. خەڵکی ئێران ئەمەیان دەوێت.
ڕاستە حیزبی ئێمە ماوەیەکی زۆرە ئەم سیاسەتە بەرەوپێش دەبات، بانگەشەی بۆ دەکات و کاری بۆ دەکات، بەڵام ئێستا بە شێوەیەکی بابەتیانە جەماوەری خەڵک لە ئێراندا بەم ئاراستەیە ڕۆیشتوون، ڕایانگەیاندووە کە کۆماری ئیسلامی دەبێ بڕوات، و دەزانن بۆ ئەوەی ئەم حکومەتە بکەوێت، دەبێت پەیوەندییەکانی لەگەڵ جیهاندا ببڕێت، پێویستە گۆشەگیر بێت. گومانم نییە کە ئەگەر چەند وڵاتێکی ئەوروپیش بایکۆتی کۆماری ئیسلامی بکەن، ڕووخاندنی لە ئێراندا زۆر ئاسانکاری بۆ دەکرێت و چەند هەفتەیەکیش ناخایەنێت تا لە ناوەوەشدا بڕوخێنرێت. ئەمەش بەو مانایەیە کە ئێمە دەڵێین ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی لە دەرەوەی وڵات مومکینە، بە کردەیی و مانای ئەم ڕووخانە بایکۆتێکی هەمەلایەنەی کۆماری ئیسلامییە. پرسیارکردن یان نووسینی نامەیەکی کراوە نییە، پێویستە لۆبی و کاری دیپلۆماسی بکرێت، بەڵام ئەمە بنەمای کارەکانمان نییە. بنەمای مەسەلەکە کۆکردنەوەی دەسەڵاتی هەموو ئەو کەسانەیە کە سەرنجیان بۆ شۆڕشی ژن، ژیان، ئازادی ڕاکێشاوە و وەک وەسیلری گوشار بۆ سەر حکومەتەکان کەڵکیان لێوەرگرن بۆ پچڕاندنی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ کۆماری ئیسلامی. ئەمە سیاسەتی ئێمە بووە و ئەمڕۆ زۆر دڵخۆشم کە زۆرێک لە هێزی سیاسی تر، زۆر کەسایەتیش هەمان شت دەڵێن. ئەوان دەیانەوێت بایکۆتێکی هەمەلایەنەی کۆماری ئیسلامی بکرێت. با ئەوەش بڵێم کە ئامانجی کۆتایی ئێمە بایکۆتی سەرتاسەری کۆماری ئیسلامییە کە ئێمە پێی دەڵێین بە ئەفریقای باشووری کردنی کۆماری ئیسلامی. واتە هەمان شت کە لەگەڵ ڕژێمی ئاپارتاید لە باشووری ئەفریقا ڕوویدا، هیوادارین هەمان شت لە دۆسیەی ئێراندا دووبارە بێتەوە، بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە مەسەلەکە ڕەش بێت یان سپی، مەسەلەکە ئەوە نییە کە ئەوە دەکرێت یان هیچ ڕوونادات. لەم نێوەندەدا دەتوانرێت زنجیرەیەک کار ئەنجام بدرێت. هەر لە مەحکوومکردنی زارەکیی کۆماری ئیسلامیەوە کە زۆرێک لە حکومەتەکان کردوویانە، تا گەمارۆدانی بەرپرسانی حکومەت، داخستنی هەژمارەکانیان، دیپۆرتکردنەوەی ئەو کەسانەی دەستیان لە تاوانەکانی کۆماری ئیسلامیدا هەیە، یان دادگاییکردنیان لە دەرەوەی وڵات، ڕێگەنەدان بە چوونە ژوورەوەی دەسەڵاتدارانی کۆماری ئیسلامی ئەم وڵاتانە، دانانی سوپای پاسداران و بەسیج لە لیستی سزاکان و هتد. ئەمانە ڕێوشوێنن کە دەکرێ لەم نێوەندەدا بگیرێنەبەر، بەڵام بە سروشتی ئامانجی ئێمە ئەوەیە کە ئەم ڕێوشوێنانە لەمانە تێپەڕێنن و بەرەو دابڕانی تەواوەتی کۆماری ئیسلامیی بڕوات. ئەمە خواستی خەڵکی ئێرانە و چاوەڕێی ئەوە دەکەین هەموو لایەنەکان ڕێز لەو خواستە بگرن و بە کردەیی پەیڕەوی لێ بکەن و تا بتوانن فشارەکان لەسەر حکومەتەکانی ڕۆژئاوا زیاد بکەن، بۆ ئەوەی دواجار بتوانن پەیوەندی خۆیان لەگەڵ کۆماری ئیسلامیدا بپچڕێنن و بایکۆتی بکەن.

٣٠ی نۆڤەمبەر ٢٠٢٢
سوپاس بۆ ئەمیر تەوەکولی بۆ جێبەجێکردنی دەقی سەرەتایی ئەم چاوپێکەوتنە.




ئێوارانە/3/.. سەردار جاف

( ٣ )

ئێوارەيەک ملوانکەکەی گەردنی ، ئاڵۆسکاوی نێوان پەنجە دڕەکانم بوو
لە پرياسکەی رووخساريدا و
لەو ديو پەنجەرە تەڵخەکەوە دەرکەوت و
شپڕێوی من بريسکەی مۆمی ژوورەکەی هەراسان و بێ حەوسەڵە کرد
لەو کاتەوە تا ئەمڕۆ چاوەکانم لە شەققەی باڵيان داو بۆ مەملەکەتی ئاوێتەبوون غلۆر بوونەوە
چاويلکەکەم بە دەم باوە ياخی و وڕک گرتوو
قەڵەمەکەم هەڵات و ژانی جواناوێ لە هەست ئاڵاو
لە نێوان هەڵاتن و ياخی بوونا
خۆم ونکردووە ، لێم مەگەڕێن …..
بڵندگۆی مزگەوتەکان مەکە ناونيشانی هەواڵپرسين
پۆليس و دەزگا سۆراغچييەکانم لێ تێمەگەيەنن
ئەم ئێوارە لە چاوە شەهلاييەکان پياسەيەک بۆ ئەبەد دەکەم
بە دەم پياسەی ونبوون و توانەوەی خۆم
نوێژی شەوی لەيلەتولقەدر بۆ يار دادەبەستم
شەوێ هەر گيرۆدەی مووروو هۆنينەوە دەبم
شەوێک دەبێتە شيعر و
دەنکە زەنگيانە و موورووی شين شين
دەبێتە منارەی تەسبيحەکەی دەستم و گەردانەکەی گەردنی
ئەم حەشاماتی مووروو و زەنگيانانە چين لە ناو چاوم داگيرساون
ئەو ژاوەژاوی پولەکانە بۆ کەوتوونەتە پياسە بە سەر سيما و لەشما
دەڵێی شەوی بەراتە و لە خزمەت يارم
ئەو گريانە پێکەنينانەيش فرمێسکی رووناهی گەردنێک و هەڵدێن
بە قەد ئاگرەکەی ئەو ديو ماڵە باوانييەوە
خۆمان دەشۆين
پاک دەبينەوە لە گوناهەکانی دوێنێ
فيراقی کام مەملەکەتە بۆ باوەشی شارم دەباتەوە
توو خوا با هەر ئێوارە بێت و شەو دانەيەت
نە با بسوتێين و کوژانەوەمان تاريکستانی شار جاڕ بدا
بە دەم زيکری ديققەتی لەيلەتولقەدرەوە ديق بکەين

ئەڵـانيا
٤ / ١٢ / ٢٠٢٢




قەقنەسێک لەپەڕەی گوڵ.. عارف کوردە

ئەو..سبەینان
بەڕێحانە ڕەشەی قژی
ئاوپرژێنم ئەکات و
بەپەڕی لێوی
بێدارم ئەکاتەوە
منیش، دەستی سۆز
بەسەر خەرمانەی
ڕوخساریا ئەهێنم..
هەموو بەیانیانەکان
بۆ من فەیروزیاتە..
ئەو.. بەسەمفۆنیایەکی خامۆشەوە
دەمباتە خەوێکی قووڵەوە
ئەو..بەخوناوی چاوەکانی
تەڕم ئەکات..
بەپەنجە تووتەی
ئاماژەی کیسبوون ئەکات1
منیش دەبم بە با
تفی سەر نینۆکەکانی
وشک ئەکەمەوە
ئەو.. ملوانکەی خەیاڵم ببپچڕێ
دانە..دانە ئەیان هۆنێتەوەو
فوو لەخەمەکانم ئەکات
بەدەم شەوچەرەوە
گۆرانی بۆ،
حەسرەتەکان ئەڵێن
تاکو خەوی،
جڕناوفڕنا نەبینین
ئەو شەوانەی وڕێنە بکەم
لەئامێزم ئەگەرێ و
لایلایەم بۆ ئەکات..
ئەو.. هەموو عەسرانێک
زرینگە لەپیاڵەکانەوە دێنێ
منیش دەست لەسینە
لەبەردەم مەعشووقەکەم،
ڕائەوەستم و
ماچە لەدەست چوەکانم
قەرەبوو ئەکەمەوە
ئەو.. زۆر میهرەبانە
ئەزانم لێمخۆش ئەبێت
هەر ژوانێکم،
بەهەزار بۆ ئەژمار ئەکات
ماچەکانیش.. بەبێ ئەژمار.

13/2/2022

——————-
1-کیس، زیزبوون لەناوچەی کەرکوک
2- دووشک، لەناوچەی هەولێر
3- بەعز، لەناوچەی سلێمانی




ڕۆژێک دێ!.. شیعری: عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

بێدەنگ بێدەنگ لەڕۆخ جادە پڕ لە چاڵ و چۆڵەکەی تێفکریندا پیاسەم دەکرد
بیرم لە بێمانایی ترس و هیچوپووچی سڵکردنەوە دەکردوە
ساتمەم دەکرد لە چرکەکانی تەمەن و
کۆخەکۆخی ئەم ژیانەی غەرقی کردووین لە تەنیاییەکی کوشندە
تێدەفکریم لەوەی ئێمە دەمانزانی چۆن لاپەڕەی کتێبی پڕ لەچرچ و لۆچی تەمەنمان هەڵدەینەوە و
ئەو دەریایە لە ئەنگێزە و لە باوەڕ و ورە و تێکۆشان ببینین
دەمانزانی ڕۆژێک دادێ ئێمەی بێدەست و بێنینۆک
دەبین بە حەسرەتێکی ئەستوور بۆ سەر دڵی ستەمکاران
ڕۆژێک دادێ؛ بەسەر پەرژین و دیوارە کۆنکریتەکان هەڵدەگەڕێین
دەست دەبەین بۆ ئاسمان و مانگ دادەگرین
ڕۆژێک دادێ هەرچی تامی پرتەقاڵ و لیمۆ هەیە
لە گیرفانەکانمانەوە دەگەنە لووتی ژیان
بە پێکەنینەوە باوەش بە باخچەکانی تەمەندا دەکەین و
پەیتا پەیتا خۆ لە ڕووباری ئاسوودەیی هەڵدەکێشین.
ڕۆژێک دادێ: دایکەکانمان دڵی لامان نەبێت و
ترس نەبێتە سنووری ڕۆژی شەو
ئەو ڕۆژە بەڕیز دەچینە بەردەم تاوەرەکانی بەخشش
دەچینە نێو مەتەڵەکان
بە چیرۆکەکاندا ڕۆدەچین و دەبین بە ڕۆمانێکی نوێ
ئەو ڕۆژە ئێمە ئیتر هەتاوین و ژیان لەچاوماندا بریسکەی دێ
خەندەیەکین بەسەر هەموو لێوەکانەوە
خەونێکی تازەین لەئامێزی تەڕ و بڕی ژیانەوە
ئەوڕۆژە ئیتر کاتییەتی بۆ هەمیشە بین بنێین بە ئاوی سازگاری تەمەن و
پڕ بە مانای وشەی(ژیان) بژێین بۆ داهێنان و جوانی
بژێین بۆ هونەری بەرز و ئینسانیی
ئەو ڕۆژە دێت، من دڵنیام ئەو ڕۆژە دێت
بەڵام کەی دێ؟

شیعری : عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
ئاب و ئەیلوولی ٢٠٢٢




كتێبی (شوناس و كەسایەتی) لە نووسینی وریا مەعروف چاپ و بڵاوكرایەوە

ئەم كتێبە لەبواری دەروونزانی كۆمەڵایەتییە پەخشى ئەو بابەتانە دەکات کە پەیوەستن بە شوناس و كەسایەتی و ژیان و بوون، لەگەڵ ئەوەشدا چەندین تیۆر و ڕاو بۆچوونی زانایانمان باس كردووە لەسەر كەسایەتی و شوناس، هەروەها كۆمەڵێك بابەتی دیكەمان باسكردووە كە كاریگەرییان لەسەر شوناس و كەسایەتی هەیە و ڕۆڵیان هەیە لە ئاراستەكردن و گۆڕینییان. هەوڵێكە بۆ جیاوازی دروستكردن و پێشكەوتن.
هەوڵى ئەم كتێبە بۆ ئەوەیە هاوسەنگى لەنێوان واقیع و هەقیقەتدا بپارێزێت، ده‌تخاته‌ سه‌ر ڕێگای هه‌قیقه‌ت به‌ڵام دژه‌ واقیعیش نه‌بێت، به‌ڵكو ئامانجی گۆڕینی به‌شه‌ خراپه‌كه‌ی واقیعه‌.

ئەم كتێبە دەروازەیەكە بۆ بونیادنانی ئینسان و كۆمەڵگەیەكی باش و چاك لەڕێگەی دووبارە بونیادنانەوە و پەروەردەكردنەوە.

ئەم كتێبە لە دوو توێی (304) لاپەڕە پیكهاتووە




هیچ شتێکم بە دڵ نیە.. شیعر : محمود درویش.. وەرگێڕانی: پشکۆ ناکام

نەفەرێکی پاسەکە ئەڵێ: هیچ شتێکم بە دڵ نیە
نە ڕادیۆ..نە ڕۆژنامەی بەیانیان..نە قەڵای گردەکان
….ئەمەوێ بگریم
شوڤێرەکە ئەڵێ:
چاوەڕوان کە تا ئەگەینە گەراج
تا ئەتوانی بۆ خۆت بەتەنیا بگری
خانمێک ئەڵێ:
هیچ شتێکم بە دڵ نیە
كوڕەکەم بردە سەر گۆڕەکەم
بە دڵی بوو ، دوایی خەوی لێکەوت و ماڵ ئاوایی لێ نەکردم
قوتابییەکی زانکۆ ئەڵێ:
هیچ شتێکم بە دڵ نیە
“ئەرکۆلۆجیا”م تەواو کردوە
بێ ئەوەی ناسنامەی بەرد بدۆزمەوە
بەڕاستی من ، “من”م !!
سەربازێکیش ئەڵێ :
هەروەها منیش، هیچ شتێکم بە دڵ نیە
هەمیشە ئابڵۆقەی مۆتەکەیەک ئەیەم
كە ئابڵۆقەی یاوم
شوڤێرە توڕەکە ئەڵێ :
لە دوا وێستگەمان نزیک بوینەوە
ئامادە بن بۆ دابەزین
هەموو هاوار ئەکەن:
ئەمانەوێ بۆ دوای وێستگەکە بچین
…….دەرچۆ
بەڵام من ئەڵێم:
لێرە دائەبەزم
وەک ئەوان میش هیچ شتێکم بە دڵ نیە
بەڵام لەسەفەر کردن
ماندوو بووم………

“””””””””””””””
26/okt/2022




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا(38).. شەماڵ بارەوانی

بەشی سی و هەشت

وەڵاهی کاکە مەلا، ئەتو ئەو ژنانەت هەموو لێهارکردینە..!

لە کۆمەڵی نێرسالاریدا. هەموو کاتێک. ژن لە نزمترین ئاستدا سەیردەکرێت. ڕوانگەیەکی زۆر نێرسالارانە و نێگەتیڤ و نامرۆڤانە لە هەمبەر ڕۆڵ و پێگە و کەسایەتی ژندا هەیە!

ئەو کۆمەڵگەیەی پیاوە نێرسالارەکان لە هۆشیاربوونەوە و بێداربوونەوی ژن دەترسن و ئازادی و کەرامەت و کەسایەتی ژنیان به پەرژینی نێرسالارانە و تەڵ دڕییەکی نامرۆڤانە دەورداوەو مێینەیان لە چوارلاوە، بە دیواری نێرسالاری تەوقکردووە و بۆمبی بیری نێرگەرێتیان لە هەموو لایەکی ژیانی مێ چاندووە و ژیانی ژنیان پڕکردووە لە هێڵ و حەرام و عەیبە و بڤە و تابوو و کوتەک و کابووسی نیرساڵاری.

کۆمەڵگەیەکی نەخۆش و لادەر لە پڕەنسیپەکانی مرۆڤ بوون. کۆمەڵگەیەک هێزی مەچەک و کوتەکی پیاو تێیدا باڵادەست و مێنتەڵێنتی پاتریاریکی هێز و بڕیاردەر و دەسپێک و هەموو شتێکە.

کۆمەڵگەیەک، پیاو تێیدا هەموو شتێکە. یاساو سیستەم، دابوونەریت، پێوەرەکانی ژیان، کەڵبەکانی خێڵ هەمووی لەبەرژەوەندیی پیاو دژی کەرامەتی ژن داڕێژراون.

کۆمەڵگەیەک، نزیکە بڵێین ژن هیچ نییە تێیدا و سفری دوای ژمارەکانە.

کۆمەڵگەیەک، ژن هیچ ڕۆڵ و بەهاو پێگەیەکی نییە. ژن جگە لە گوێڕایەڵیکردنێکی بێ لام و جیمی پیاو نەبێ، هیچیتر نییە !

کۆمەڵگەیەک، هەموشتێک لە دەست پیاوەوەیە، سوڵتە و سیاسەت، یاسا و خێزان، سامان و هەموو شتێک.

ژن لە پەراوێزی کومەڵگەدایە و وەک بوونەوەرێکی پلە دوو کەم ئەقڵ و کەسایەتیەکی پاسیڤ و دەستەمۆکراو لاواز و ساویلکە لێی دەڕواندرێت و بە پەتی ئەهریمەن و هۆکاری ئاژاوەی کۆمەڵ و هارکردنی گورگی هەوەسی پیاو و تێکدانی ڕەوشتی نێر و لادان لە بەهاکانی خێڵەکی دێتە ژمارتن !

کۆمەڵگەیەک، ژن تەنها وەک ئامرازێک بۆ حزمەتکردنی حەز و ئارەزووەکانی پیاو سەیردەکات ژن دەبێت لە دوای سیبەری پیاودا هەنگاو بنێت. دایمە پێگیری فەرمانەکانی پیاو بێت و بێ هیچ ناڕەزایەتی بوونێک ورد و درشتی لیستی داخوازییەکانی پیاو جێ بەجێ بکات.

کۆمەڵگەیەک، ژن وەک نەنگی و شەرمێک دەبینێت و وەک مرۆڤێکی ناکامڵ و پێنەگەیشتوو و پاشکۆی پیاو مامەڵەی ژن دەکات.

ژن لە کۆمەڵە ڕۆژهەڵاتییە نێرسالارییەکاندا، لە ململانێ و ناکۆکییەکی سەختی دەروونی قوڵدا دەژیت. ململانێیەک لەگەڵ ئەو کەسایەتییەی خۆی دەیەوێت. کەسایەتییەک ئازاد بێت لە هەموو کۆت و بەندەکانی نێرسالاری و کۆدەکانی کۆمەڵ. کەسایەتییەکی تریش، دەستەمۆکرا و چەوسێندراو، کەسایەتییەکی ژێردەستە و ماف خوراو سەربەستی زەوتکراو بەش خورا.

بەوچەشنە، کەسایەتی ژن هەر لە منداڵییەوە بەسەر ئەو دوو ئاڕاستە پێچەوانە و کەسایەتییە دژ بەرەدا دابەش دەبێت و بوونی دوو کەرت دەبێت.

لەلایەک دەیەوێت یاخی بێت لە پێناو ئازادی و کەرامەت و مافەکانی و خۆی ئازاد بکات لە کابووسەکانی کۆمەڵی باوک سالاری. لەلایەکەیتریش خۆی ڕادەستی چارەنووس و چەوسانەوە و بێ هێزی و دۆڕان دەکات و سەری ژن بوونی خۆی شۆڕدەکاتەوە کۆشی و دەستەو سان و بێ جۆڵە و هەوڵ و یاخی بوون و شۆڕش و خەبات لێی دادەنیشێت.

ئەو ناکۆکی و ململانێیەی ژن، ژیانی منداڵی، قوتابخانە و خوێندن، هاوسەرگیری لە هەموو ژیانی کۆمەڵایەتی بەردەوامی دەبێت و ژن دایمە لە ناخی خۆیدا لە نێوان ئەو بەرداشی یاخی بوون و تەسلیم بوونەدا ژیانی وێران دەبێت و کەسایەتی دەتلێتەوە و هەموو تەمەنی بە دەست ئازاری ململانێی ئەو دووکاسەیەتییەی ناخەوەی دەناڵێنێت و ئازار دەچێژێت.

ئەو کەسایەتییەی (نەوال سەعداوی) لە ڕۆمانی((دوو ژن لە ژنێکدا)) باسی کردووە.

کەسایەتییەکی بوێر و یاخی. کەسایەتییەک دایمە دنەی دەدات بۆ دەنگ هەڵبڕین و نەڕازی بوون و یاخی بوون. کەسایەتییەکەی تریشی کەسایەتییەکی ترسنۆک و بێ دەسەڵات و دۆڕا و شکست خواردوو. کەسایەتییەک کە بەردەوام تۆی وسوەسەی کۆیلێتی و دەستەمۆیی لە دەروونیدا دەچێنێت و ئاوازی خۆڕادەستکردن بە قەدەر و بەرەنگاری نەکردن بە گوێچکەکانی دا دەچرپێنێت و پێی دەڵێت چیتداوە لە چەمکی یەکسانی جێندەر و مافو ئازادییەکانی ژن ؟!

بەو سوپاس گوزار و ڕازی بە، کە پیاو پاروەنانێک و قومێک ئاوت بۆ دابین بکات و پێڵاو دەستەجڵێکت بۆ بکڕێت و چێشتخانەیەکی ڕێک و پێکت بۆ درووست کات و تۆیش ئاقڵ و بێ دەنگ و سەلامەت هەر خەریکی چێشتخانە بەو چێشتی خۆش لێ بنێ و وەچە بۆ مێردەکەت بخەوە و ئارەزوە سێکسیەکانی تێربکە و ژیانت لە نێوان چواردیواری زیندانی ماڵەوەدا بخوڵێنەوە.

ئێ چیترت دەوێت خانم گیان لەوە زیاتر؟ مەگەر بەترانی و بەڕەڵایی!

بەداخەوە، لەو زەقکردنەوەی بیری نێرسالاری و لێدان لە کەسایەتی ژن، وەک مرۆڤێکی خاوەن ماف و کەرامەت و ئیرادە و ئازادی، بەشێکی پیاوانی ئایینی و مەلاکان تاوانبارن.

ئەو پیاوە ئایینی و مەلایانەی کە هەڵگری ئەقڵییەت و گوتارێکی نێرسالارانەن و دایمە لە وتار و وەعزەکانیان پیاوگەرێتی زاڵە.

بۆ نموونە هەرگاو، ئەو ڕیوایەت و مەقولە دینی و مەزهەبیانە دێننەوە، کە هانی هەستی نێرساڵاری و بە کەللەگاکردن و عەنتەرکردنی نێردەدات و لە پێگەی ژن و پیرۆزی ژن و چەمکی یەکسانی جێندەری دەدات.

وەک: – هەرپیاوێک داوای سێکس لەژنەکەی بكات، ژنە گەر لەکاتی کولێرە دروستکردنیش بیت، دەبێت ڕانی بۆ بەرزکاتەوە ونابێت هەرگیز، بڵێت: نایدەم !

گەرنا تابەیانی فریشتەکان لەسەر ئەو گان نەدانەی بە پیاوەکەی، نەفرەتی لێدەکەن

-ئافرەت کێم و ئادابی برینی مێردەکەی بڵستەوە، هێشتا هەر ناتوانێت مافی پیاوەکەی بدات

-زۆربەی دانیشتوانی دۆزەخ، چینی ژنانن

-ژن پەتی شەیتانییە

ژن، کەم ئەقڵ و کەم دینن

-زۆربەی پیاوان گەیشتن بە پلەی کەمال، بەڵام ژنان جگە لە ئاسیەی ژنی فیرعەون و مەریەمی کیژی عیمران و خەدیجەی کیژی خوەیلد نەبێت ئەوانی تر نەگەیشتن بە كەمال

-مەسەلەی بەهەشت و هەفتا و دوو حۆری و، پیاو بۆی هەیە تاچوار ژن بێنێت و !

-ژن بە خواری و لە پەراسووی پیاو دروستبووە و هەرچیشی لێبکەیت ڕاست نابێتەوە

-ژن و گوێ درێژ و سەگی ڕەش، بەبەردەم نوێژ دابڕۆن، نوێژەکە بەتاڵ دەبێت

ژنی داوێن پیس لە دۆزەخ بەمەمکەوەهەڵدەواسرێن

-ژن، دەنگ و قژ وڕەنگ و هەمووشتێکی عەورەتە

ژن نابێت ئەو جورە جل و ستایلە بپۆشێت، ژن دەبێت وا ڕێبکات، وا بخەوێت، وا بکات و وا نەکات

-ژن، ژن، ژن، ژن، ژن..

لەبەرامبەر ئەو هەموو بە ڕامبۆکردن و فشکردنەوەی نێر و گچکەکردن و بە کۆیلەکردن و به کەنیزەکردنەی ڕەگەزی مێینە، دەبینن هیچ شتێک بۆ ئافرەت دانەدراوە و تەنانەت بە پێی ڕیوایەت و کەلەپووری دینی و لای ئەو جۆرە پیاوانی ئایینی و تێگەیشتنە نێرسالانەیە، هەرچی محەمەد مەهدی و خەلیفە و والی و چی و کێیە، هەمووی هەر نێر و پیاون! تەنانەت دە مژدەدەری بەهەشت(عشرە المبشرە)یش، هەرهەمووی پیاون و یەک دانە ئافرەتیان تێدانییە.

وەک بڵێیت بە تەزکیە و واسیتەی پەیامبەر(د.خ)داندرابن !

لەوێ مەگەر دیسان ئاسیای کچی موزاحیم و کێ و کێیتر شوکرانە بژێوی خوداوەند بکەن، کە لە پیاوی یەکەمیان دەسەندرێنەوە و پێشکەش دەکرێن بەم و ئەو پیاو!

جاوەک وەک پێشووتر ئاماژەم بۆ کرد، فەقێکان لەمانگی ڕەمەزانێ دەرۆشتینە دێیەکان و مەلایەتی ڕەمەزانێم بۆ دەکردن.

من سەرەتا فەقێیەکی زۆر دژە ژن و مافی ژن و یەکسانی جێندەری بووم، بەڵام کاتێک هۆشیاربوومەوە، سەت و هەشتا پلە گۆڕام و هاتمەوە سەر سکە ڕاستەکەی مرۆڤایەتی و بە تەواوی و بۆ هەتا هەتایه، دەست بەرداری بیری نێرسالاری و نەخۆشی نێر سەنتەری بووم و لە وتار و وەعزەکان،

پێچەوانەی ئەو مەلایانەی کە تەنهاباسی ماف و عەرز و عەزەڵاتی پیاو نێر دەکەن بەسەر ژن، ئەوەی باسی مافی ژنیش دەکات، هەر هیچ مافێکی وەهای ژن باس ناکات و ئەوەی باسیشی دەکات، لە چوارچێوەی فیکری دینی و ڕێساو یاسای مەزهەبی و ئیدەلۆژیی و شتەوە باسی دەکات، لەحەقیقەتدا ماف و ئازادیەکان ژن، زۆر لەوە زۆرترە و ژن زۆر لەوە باڵاتر و پیرۆزترە، مەزهەب و ئیدەلۆژیا و ڕێساو یاسا و بکە و نەکەی بۆ دابنێن،

باسەرتان نەیەشێنم و بێمە،سەر بەسەرهاتەکە، ڕەمەزانەکی، لە دێیەکی لای شەقڵاوەی مەلا بووم، جا من سەرەتا لەوتاری ڕۆژانی ڕەمەزان، دوای نوێژی عەسر، بە زنجیرە، بەرلەوەی باسی مافی پیاو بەسەر ئافرەتەوە بکەم،(وەک مەلاکانی تر) بە زنجیرەیەک وتار، باسی مافەکانی ژن، بەسەر پیاوم دەکرد.

پیاوەکان دەیانگوت: یەکەم جارە ببینین مەلایەک لایەنگری ژن بێت و ئاوا لە بەرژەوەندی ژنەکان قسەبکات !

ڕۆژێک، لەکاتی وتاری عەسرانەی ڕەمەزانێ، لە مزگەوتێ ، گەرم ببووم و بە حەماسەتەوە دەمگوت:پیاوینە گوێ بگرن باش، هەرگیز، بۆتان نییە لە ژن بدەن و ئازاری ژن بدەن، ژن وەک ئێوە مرۆڤن و هیچیان لە ئێوە کەمتر نییە، خودا سورەتێکی بۆ گەورەیی و فەزلی ژن ناو ناوە(النساء)، تەنانەت ئیمامی شافیعی دەڵێت:ژن دەتوانێت شیر بەبێ بەرامبەر نەدات بە مناڵەکەی و لە بەرامبەردا داوای پارە بکات

پیاوێکی تەمەن سەرو پەنجا ساڵی(مام: ز) لە مزگەوتێ پێی بڕیم و گۆتی: وەڵاهی کاکە مەلا، ئەتو ئەو ژنانەت هەموو لێهارکردینە.

منیش گۆتم:دەستم خۆش بێت

هاهاها، هەموان دایانە قاقا




پێش خۆرئاوابوون.. شیعر.. نەوزاد بەندی

شیعری / نەوزاد بەندی

ئەم ئێوارەیەیش
وەک هەڵبژاردەیەکی دۆڕاو
گەڕایتەوە ماڵ ؟

ئەم ئێوارەیەیش
خۆت بەسەر ژیانا هەڵواسی ،
بە هەزار حاڵ ؟

ئەم ئێوارەیەیش
دڵخۆشیی خۆت بەوە دایەوە ،
کە هەناسە ئەدەیت و
خاوەنی جووتێ قاچی و
جووتێ باڵ ؟

جووتێ گوێچکەت هەیە
هێشتا ئەبیستن و
زمانێکت هەیە
لە ئاستی دەسەڵاتا لاڵ ؟!

شتی تریش ….




تڕاژیدیای گوێزانەوە لە شیعری ژیان لە موسافیرخانەدا.. لێکۆڵینەوە: عەلی شێخ عومەر

گەر تێشووی دەق لە ڕێگای گومانەوە، نهێنی گەشتێکی یەقینی هەڵگرتبێ، بییەوێت بگات بە ویستگەیەک، وەرگر ئاڵودەی پرسیارێ بکات، ئایا تا چ ئاستێ نووسینی شیعر و ئەدەب لە ژیانەوە نزیکن! ئایا هەردووکیان بە جۆرێک لە جۆرەکان بە دوای نەمریدا ناگەڕێن! ئایا نووسین دەرخەی مانەوەی یەقین نییە! سڕکردن و تیمارکردنی ئازارەکانی گومان نییە، سیحری ونبوونێکی کارامەش نییە، دۆزینەوەی خود نیشتەجێبوونی لەنێو پێدراوەکانی دەق دا، ئایا ئەزموونی کردنەوەی سەرجەم ئەو دەرگاو دەروازانەنین کە بنووس بە دەقەوە گرێدەدات! ئایا لە دەنگی سادەی دەقەوە ئاوێزانی سەدایی ئالۆزو ڕۆحی دووەمی نووسەر نابین، یان لە هاوسەرگیری شیعر سەفەردا، لەنێو کردەی ڕێککەوتنی نێوان نووسەرو وەرگردا، ناکەوینە نێو دەرهاویشتەکانی یەقین و گومان، ژیان و مردن، بیرۆکەی هەڵگرتنی تێشووی سەفەرێک لە مووسافرخانەی ژیاندا، لە وێنەیەکدا ڕەتووش ناکرێت، لە دوالیزمەی هاودژەکاندا تڕاژیدیای گوێزانەوە لە شوێنەوە بۆ ناشوێن، لە وێنەوە بۆ ئاوێنە، فشارێک ناخاتە سەر فاکتەرەکانی ئاسۆی بوون، لەنێو سروشت و خەون دا، تێڕامان و قەیرانی هاوکێشەیەک دروستناکات، هەڵبەت پێداچوونەوەی خەون و بەرجەستەکردنی لە داکەوتەکانی بەردەست دا، مونتاج کردنی فاکتەکانی ژیانە، زەقکردنەوەی ڕێساکانی مردنە، لەنێو خود دا وێنە و ڕەنگدانەوەی خۆی دەبێت، ئایا نمایشکردنی وێنە لەنێو ئاوێنەدا، بەسە بۆ ناساندنی خودی شاعیر، کاتێ هیچگەرای ژیان وەک سەفەرێک، ڕێگای ئەوەی لێدەگرێت خود بە نەمری لەنێو دەقدا ببینێت، هەڵاتن لە پرسیارەکانی جێگیربوون لەنێو دەقی شیعر و شوێندا، دەتوانێ لە ناشوێندا وەڵامی پرسیارەکانی گومان بداتەوە، بۆ دەژین ئەی بۆ دەمرین، بۆ دەنووسین، لە زیندگیدا هەمیشە حەزدەکەین هەوێنی بۆشاییەکانی سەفر بگرینەوە، خۆمان بنووسینەوە، بیرۆکەی سەرەکی سەفەرکردن، گەر خۆ جیاکردنەوە نەبێت لەوانی تر، ئەءا گەشتێکە بۆ خۆ دۆزینەوەی وێنەیەک، زیاتر لەو وێنیەیەی لە ئاوێنەی گەشتەکەیدا، خۆمان بەدی دەکەین، شیعری “ژیان لە موسافیرخانەدا”1، شیعرێکی نایابی “موحسین ئاوارە” یە، ئەم شیعرە لە نۆ کۆپلە پێکهاتووە، هەر لە ناونیشانەکەیەوە، بەرکەوتنی ڕاستەوخۆ لەتەک ژیاندا دەکات، ئاماژە بە خەسڵەتی بێ لایەنی شوێندەکات، پابەندنەبوونی خود بەپێی بنەماکانی هاوشێوەبوون، دەکاتە جەمسەری جیاوازی لە تێڕوانیندا، جووڵەی ڕاستەوخۆی خود بە ئاڕاستەی شوێن دەبێتە ڕەهەندێکی زیندوو، لە بیرەوەری شاعیر و لە زمانی شیعریدا شوێنی خۆی دەگرێت، زمانی شیعری خۆی لە خۆیدا، لەنێو زمانی سواوی ڕۆژانەدا گەشتێکە، پارادۆکسێ لە دژی دەستەمۆکردنی شوێن لە دۆگما دا فەراهەمدەکات، ژیان لە موسافیرخانە دا پۆلینکردنی شوێنە، دەرخەی وێنەیەکی تری شوێنە، لە جوگرافیایی خۆیدا دەتوانێ ئاسەوار و تێڕوانین و سنووری دەقی شیعری ئاسایی تێپەڕێنێ، کێشەی سنووری دەقی شیعری، سنووری وێنەی خود و ئاوێنە پێکەوە ببەستێ، گوێنەدانی خود بۆ سروشتی سەفەر، خۆ نەبینینی جیاواز، جۆرێک نییە لە مردن، گیرسانەوە بە هەستێکەوە، بە تاقە شوێنێکەوە، لێکەوتەی چ پەرچەکردارێ لە گووتاری شیعری “موحسین ئاوارە”دا فەراهەمدەکات، چۆن چۆنی لەنێو تێکستدا ئەو فێگەرانە دەخاتە سەرپشت، کە خۆی تێدا شاردووەتەوە، بەڕیزە پەیوەندییەکی دەلالیەوە دەورووخولی ئەو وێنانە دەدات، کە مانا لە ناوەڕۆک، پرسیار لە وەڵام، بنیاد لە هەڵوەشاندنەوە بەرهەمدەهێنێ، بۆ داگەڕان بە نێو دنیای شیعری “ژیان لە موسافیرخانە”دا هەر لە ناونیشانەکەیەوە، لەنێو کردەی ڕێکەوتنی نێوان نووسەرو وەرگردا، ئامبازی ئاخنینی کلیلی کردنەوەی دەروازەکانی دەق دەبین، بەرکەوتنێ لەنێوان دوو شتی جیاوازدا دەکەین، لە پتەوکردنی پەیوەندییەکدا، یەکتر تەواودەکەن، ڕەنگدانەوەی ژیان وەک بگۆڕێ، لە شوێنێکدا هاوشان لە تەکیدا دەگۆڕێ، هیچ مۆرک و پابەندبوون و شووناسێک هەڵناگرێ، نە خاوەن پێشگرێکە، نە پاشگرێک لە دوای خۆی بە جێدەهێڵێت، موسافرخانە چیرۆکی درزێکە، هەوێنی گومانێک، ڕیرەوی ناجێگیرییەک دەخاتە ڕیزی بوونێکەوە، لە دیاردەی نامۆبووندا، ناتوانێ لە خودی شاعیردا تێزی دڵنەوایی دروستبکات، هەمیشە هەستێکی جیاکەرەوە هەیە، پەیامداری لە کارڕایی گەشت، ژیان لە مردن، دنیای واقیع لە خەیاڵ جیادەکاتەوە، لە ناونیشانەکەوە، درک بەوە جیاکارییە نێوان واقیع و خەیاڵ دەکەین، کاروان عومەرکاکە سوور لە شوێنێکدا دەڵێت “ناونیشان خاڵی جیاکردنەوەی نێوان واقیع و خەیاڵە”2 دژوار نییە بۆ پێشچاوخستن، جێگرتنی دەق، ئاماژە بە دەستبژێری چەند کۆپلەیەک بکەین، هەر لە سەرەتاوە شاعیر بەم جۆرە دەرگای دەقە شیعرییەکەیمان بۆ واڵا دەکات، دەڵێت:

ژیانێک بۆ ڕەوت و سەفر
چراکەی داگیرساوە
بە بەهارستانی ویستگە و بازگەکاندا تێپەڕ دەبێ
تا لە دوا بازگەی مەرگەساتەکەدا
چراکەی لێ وەردەگرن و دەیکوژێننەوە
لە تاریکی وەردەپێچن و دەینێرنەوە ! !

بە شێوازێکی ئەبستراکت، دوور لە دیاردەکانی نەرسیسی شاعیرانە، هاوشان لەتەک دنیایی ڕیالیزمدا، “موحسین ئاوارە”ی شاعیر وەک ئاماژەیەک باس لە دۆخی مرۆڤ دەکات، لە کێشانی وێنەیەکی خۆیدا، ناتوانێ خۆی لەو وێنەیە جیاکاتەوە، کە لە ئاوێنەی بێهودەییدا دەدرەوشێتەوە، جیاکارییەکی وەها بەهێز لەنێوان گەشتەکەی و کۆتاییەکانی ژیاندا نابینێ، بیرکردنەوەی شاعیر بوونێکی بریندارە، ئەزموونی ئەم برینداربوونە لە ئاست پێوەرەکانی سەقامگیری و جێگیربووندا، درزێک لەتەک ژیاندا دروستدەکات، لە وێنەیەکدا پارادۆکسێ لەتەک ئەو هێزە پەیدا دەکات، کە لە دوو دیوی یەک دیاردەدا، هەوێنی ترس و گومانێک لە داگیرسان و کوژاندنەوەی ئەو چرایەدا دەگرێتەوە، لە یەک کاتدا هەم هێمایە بۆ بەردەوامی مانەوەوەی ژیان، هەم بۆ کوژاندنەوە، هەموو هەبوونێک تۆی نەبوونی خۆی هەڵدەگرێت، زەقکردنەوەی کێشەکە، خۆی لە هاوشێوەبوونێکی ئەو وێنەیەدا دەبینێ، بەم کردەیەش شاعیر لێکچواندنێ لەنێوان ڕۆحی خۆی و چراکەدا دەستبەردەکات، لە هەمان کاتدا، شاعیر لە بارودۆخێکی دەروونیدا، بە چەمکی ڕیاڵی “لاکان”ی گوزارشت لە داکەوتێک دەکات، هەڵبەت سیستەمی “لاکان”ی بەم جۆرە باس لە ڕیاڵ دەکات و دەڵێت “ڕیاڵ ئەو جێگایەیە، کە نە خەیاڵ، نە ئاماژە، نە زمان، نە دەسەڵات تێدا ئیشناکەن”3، ئێمە لێرەدا لە بەردەم سیستەمێکین بژاردەی تێدا نییە، ساتە خۆشەکان تەمەن، وەرزە کورتە سەوزەکەی سروشت، کە لە بەهاردا خۆی نمایشدەکات، وەک حەزو بگۆڕێک، بە ناچاری دەبێ لەنێو لەمپەڕو ویستگە نەگۆڕەکان دا تێپەڕێت، لە پڕکردنەوەی درزی نەگۆڕەکاندا، بازگە نموونەیەکی گونجاوە بۆ شکستهێنان، هەڵبەت زنجیرەی پچڕانی خۆشییەکان هەمە ڕەنگن، هەمیشە لە سنوورێکدا جێگیرنین، لە گەمەی شاردنەوەو گەڕاندا، لە کۆتایی چاوشارکێی مردن و ژیاندا، ڕزگاری نابێ، لە کۆتایی دوا بازگەدا، دەستپێشخەری دوا ئەجیندای ڕادەستبوونی زۆرەملێ دەستپێدەکات، ڕادەستبوون بە گوێزانەوەی وێنەی زیندووەوە بۆ ئاوێنەی مردوو، لە ڕووناکییەوە بۆ تاریکی، لە داگیرسانەوە بۆ کوژاندنەوە، جوڵانەوە لە ژیان دا، لە ویستگەی یەکەمی گەشتەکەیەوە کارەساتی پەکخستنی بگۆڕەکانە لەنێو نەگۆڕەکان، کوشتنی دنیایی خۆشییەکانە لەنێو چاوەڕوانییەک، لە پڕ لە دوا بازگەدا لێت دەسەنرێتەوە، لێسەندنەوەی چاوەروانی لێسەندنەوەی هیوایە، جێگیربوونییەتی لە جەستەی ڕیاڵ دا، دەرکردنی ڕۆحی خەیاڵە، بە مردن کۆتایی دێ کە لە پەڕگەی یاخبوونەوە لەناوکۆی سیستەمێکی داخراوی ڕادەستبوون دا دەجوڵێتەوە، لە جوڵاندنەوەی مردندا، ژیان دەوەستێ، گومان نامێنێ، چاوەڕوانی کۆتایی پێدێ، سڕینەوەی وێنەی خود لەنێو ئاوێنەی بێهوودەییدا دەبێتە درزێک، ژیان لە مردن، یاخیبوون لە چاوەڕوانی، ویستگە لە بازگە جیادەکاتەوە، لەنێو ئەم جیابوونەوەیەدا، شاعیر بە جۆرێکی پاسیڤ، ئاماژە بە ستراکتۆری دەقە شیعرییەکەی دەدات، لە کۆپلەیەکی دیکەی هۆنراوەکەیدا، لە دەروشاندنەوەی گۆشەنیگایەکی شاعیرانەوە لە بەرانبەر ژیاندا، پەیامە بەرزەکەی ئەدەب ئاشکرا دەکات، دەڵێت:

ڕۆژێ دێ و .
(ئەو) بە دوامدا ڕادەکا و هاوار دەکات
ئاوڕێکم لێ بەرەوە
دەفتەری بیرەوەریت لە لای من جێماوە
کەچی من
بەسەر باڵی سیمرخی تیژ ڕەوی مەرگەوە
تیژ تیژ تێدەپەرم
کاتێ زانی ناگاتە من و منی لێ بزر بووە
بێهودە و نائومێد دەگەڕێتەوە
ئەوە کێ یە؟ !
(ژیان)
دەرخەی کرۆکی ئەدەبی لە ڕووبەرێکدا لەنگەردەگرێ، تایبەتمەندی تاک لە وێنئارای ڕاستینەیەک نیشاندەدات، کە پێکهاتەی ئەدەب جومگەکانی هاوشێوەبوون، پارادۆکسێ لەتەک دامەزراوەکانی دەرەوەی خۆیدا دروستدەکات، شاعیر سیلەی ئەم پێدراوە دەکاتە دەرچەی بیرۆکەو هەستی جیاواز، لە کردەیەکی گرتنەخۆیدا، قسەکردن و داگەڕان لەسەر دۆخی مرۆڤدا دەکات، لە دنیادا گرنگی دەقی ئەدەبی، بە تایبەت شیعر، لەوەدایە، شاعیران بۆ گەیاندنی پەیامەکەیان ناتوانن ڕووداوەکانی واقیع وەک خۆیان بگێڕنەوە، بەم پێودانە “موحسین ئاوارە” لە هەڵڕژانێکی هەمەکیدا، پەنا دەباتە بەر ڕەگەزەکانی خەیاڵ و فانتازیا، هەر لێرەوە، شاعیر لە گێڕانەوەی تێڕوانینی بۆ واقیعی ژیان، لە ڕیگای منی بکەرەوە پێداگری لەسەر ئەگەری ئەدەبێک دەکات، گومانەکانی ترسی مردن، هەستە سادەکانی نێو واقیع بچووک دەکاتەوە، خۆیی پێی گەورە دەبێ، لە گۆشەنیگایەکی دیکەوە، بەرکەوتنێک لەتەک هەستە سادەکانییدا ڕەتدەکاتەوە، لە شوێنێک دا بە لاپرەسەنییکەوە پێدراوەکانی واقیع بەجێدەهێڵێ، ئاوێزانی دنیا بەرفراوانەکەی جەوهەری ئەدەب دەبێت، هەر سەبارەت بەم بۆچوونە “بەختیار عەلی” لە شوێنێکدا دەڵێت “جەوهەری ئەدەب وەک شوێنێک کە تێیدا هەستە سادەکان، ڕەهەندە ڕاستەوخۆ و پێدراوەکەی واقیع بە جێدەهێڵین”4، هەڵبەت لەنێوان ئێستای دەق و ئایندەی ڕۆژێ دێ، ئەو بۆشاییە لەنێودەبات کە هەرگیز منی شاعیر، بە ئەوی ترەوە نالکێنێ، هەرچەندە وێنەی من بوون، هیچ نییە، جگە لە گەڕانەوە و تەماشاکردنی ئەو ئاوێنەیی ئەویتر لە یادەوەریەکانیدا مانایەک هەڵدەگرێ، ئەمی شاعیر بێ سڕینەوەی ئەو مانایەی لە بیرەوەریدا ئەرشیفکراوە، ناتوانی لە ئاست نەرسیسی شاعیریدا خۆی بەسەرکەوتوو بەدیکات، ئەم خۆبینینەی منی شاعیر، لە ئاست نسکۆو پێدراوەکانی بێهوودەی ئەوی ژیان دا لادانێکە لە چەمکی یەک ڕەهەندی ماناو و خوێندنەوە، کە ئەمی شاعیر بە ئەوی واقیعەوە گرێدەدات، نە پەڕینەوە، نە بازدانی تێدایە، گوزارشتکردن لە ناسینی ئەوی دۆگما، گەڕانەوە نییە بۆ ئاشتەوایی و بەرکەوتن، بەڵکو هاوتەریبێکە، دەرخستنی یاخیبوونێکی بوونەگەراییە، پاراستنی شووناس و دۆزی مانەوەیە، ڕادەستنەبوونی ئەدەبە، بە جۆرێک شاعیر لە ڕێگای خەیاڵ و فانتازیا دا، بریاری ئەوە دەدات، خۆی لە دەست وپەیوەندییەکانی واقیعی ئەوی ژیان ڕزگاربکات، پێادەکردنی خەیاڵ، نزیکبوونەوە لە خود، ئاوێتەبوون لە دنیای شیعرو توانەوە لەنێو ئیستێتیکا، دوورکەوتنەوەو پچڕاندنە لە ڕایەڵە دزیوەکانی ئەوی ژیان، هەستی پێشگری گۆشەگیری گووتاری یاخیبوونە لە ئەوی پاشگری ژیان، ئەم پێشگرو پاشگرە لە ململانییەکی هاوتەریبدان، هیچ کات بەیەک ناگەن، وێناکردنی ئەوی ژیان، بە ڕاناوی کەسی یەکەمی تاکی نائامادە، لە چەمکی فانتازیادا فاکتەرێکی گونجاوە بۆ کرانەوەی ئاسۆکانی دەق بەڕووی وەرگردا، لە ڕیچکەی چەمکی فانتازیاوە شاعیر پەیوەندییەکانی بە ئەوی ژیان و شتەکانەوە دەگۆڕێت، لە گرتەیەکدا حزوری منی قسەکەری شاعیر، بەر لە خوێندنەوەی هۆنراوەکە، بوونی نییە، ئەوە کردەی خوێندنەوەی وەرگرە، منێکی نۆیی شایستە بە ئەدەب فەراهەمدەکات، منێک کە لە چەقگەرایی دەسەڵات و ئەزموونی هەستە سادەکانی ئەوی نائامادە دا خۆی ڕزگاردەکات، کە چیتر ئەمی شاعیر نابزوێنێ، بەرکەوتنی لەتەکدا ناکات، گوێ لە هاوارەکانی ناگرێ، ئاوڕی لێناداتەوە، هەرچەندە گووتاری شیعری پێ لە حەقیقەتی نەهێنی دەفتەری بیرەوەریەکان دەنێ، کە وەک شایەد حاڵ و بەڵگەیەک لای ئەوی نائامادە لە دنیایەک بەجێماوە، کە هیچ ڕەهەندی تازەی پێ نییە، وێنەی شیعری بگەیەنێتە ئەندێشەو سۆز، هەڵچوون لە خوڵقاندنی وێنەیەکی نوێدا، جیابوونەوەو جیاوازییەکی تۆکمە هەیە بە دیوێک لەنێوان تێڕوانینی منی شاعیر لە داڕشتنەوەی دونیا بە شێوەیەکی دیکە، بە دیوێکی تر دەرخستنی حەقیقەتی ئەوی ژیانە، لە درککردنی ئەو جیاوازییە، نەبوونی هاوسەنگی لەنێوانیاندا، شاعیر پەنا بۆ باڵندەیەکی ئەفسانی دەبات، سیمرخ دەکاتە هێمایەکی ئەکتیف، تەژی بە ئومێد، بە نەمری، لە کۆدەنگی پێشبڕکێیەکی هەستییدا، ڕوونان لە پیادەکردنی فانتازیا، دەتوانێ گریمانەی پێشوەختی ماهییەتی شیعری سەرخات، دژوارە ئەوی ژیان پێی بگات، دنیایی ئەدەب وەک واقیعی ژیان شکست و خرتوخاو نییە، تێڕوانینی سادەنییە، بۆیە لە چوارچێوەی فانتازیادا، تێکەڵی دنیای ئەدەب دەبێت، کە هاوشێوەبوون لەتەک پێدراوەکانی دونیایی دەرەوەدا، دروستناکات، وەک نووسەرێکی کارامە، یاخی، لە ڕیساکانی ژیان نارەزاییە، شاعیر لە ڕێگای وێناکردنی هەست و خەیاڵەوە، ئاوێتەی دەقە شیعرییەکەی بووە، لەنێویدا دەژی، لەم کۆپلەیەدا، “موحسین ئاوارە” پێچەوانەی کۆپلەکەی پێشوو، ئەو بەدحاڵیبوونە ڕاستدەکاتەوە، دەتوانێ وێنەی نەرسیسی خۆی لە ئاوێنەی بێهوودەیی جیاکاتەوە، تیژرەو بەسەر ئاستانەکانی مەرگدا تێپەڕێ، سنووری شاردنەوەو گەڕان، ونبوون ودۆزینەوەی ئەو گەمەیە، ببەزێنێ کە لە ژێر ڕیساکانی یەک ئاسماندا بۆی کێشراوە، چیتر تێزی شیعربوون لە تەنگەژەیی گیربووندا ناسرەوێ، بەڵکو لە دەرهەستەکی فانتازیدا، بەسەر باڵی سیمرخەوە سیمرخ ئاسا، لە مردن و سووتانی خۆیدا، سەر لەنوێ زیندوو دەبێتەوە بە نەمری دەمێنێتەوە، نووسینی هەر دەقێکی ئەدەبی، دەرهاویشتەی مردنی واقیعێکی ژیانە، نەمری لە دووی خۆی بەجێدەهێڵێت، باڵابوون و فراوانکردنی ئاسۆکانی دیدەی شیعریی، بانگەشەی پۆلینکردنی بەهرەی منی شاعیرە، گەشەسەندنێکی ناوەخنی خودە، دەروشانەوەی منێکی لێدەکەوێتەوە کە چیتر نایەوێت، ئەوی ژیان، لە ئاوێنەی بێهوودەیی دا بدۆزێتەوە، نە دەیناسێت، نەپێیدەگات، ئەوە جێهێشتن و جیاکردنەوەی ئەو وێنەیەی ژیانە، کە لەتەک وێنەی نەرسیسی خود دا لە دنیایی شیعردا یەکنایەتەوە، کە لە دەسپێک و کۆتایی کۆپلە شیعریەکەیدا، بە هەژاری، بە سادە تێڕوانین لەنێو دوو کەوانەدا، بە مردن و بە ڕەهەندەکانی بێئومیدی داخراون، ناتوانن خۆیان لە فانتازیا و ئەدەبی ڕاستەقینەدا زیندووبکەنەوە، بۆیە شاعیر چیتر نایاناسێت، دەکەونە دەرەوەی بازنەی فانتازیا، لەتەک خەیاڵدا لێکەوتن ئەنجام نادات، لەنێو دوو کەوانەدا دیاریدەکات، بە سەرسووڕمانەوە دەڵێت ئەوە کێیە ژیانە، بەرپرسی شاعیر لە پرسی چیگووتن و جوانگووتندا، لە گەشتە شیعرییەکەیدا لە دیمەنێکی ناوازەدا، بە چاوگێڕانەوەیەکی نێو موسافیرخانە، لە ڕیچکەی لادانی واتاییەوە، لە گرتەیەکدا ئەدگارەکانی لێکچواندن و خواستن دستبەردەکات، دەڵێت:
قفڵی داخراو، بە کلیل دەڵێ
وەرە بخزیوە نێو گیانمەوە
بسوورێ بە نێو بەنی هەناومەوە
با رووناکی بگەڕێتەوە ئەو ژوورەی لە تاریکی ترساوە
پاڵکەوتووانی هەڵسنەوە سەر پێ
چیتر باویشک نەدەن لە نێو جێ
ئەی ئەوانەی دۆستی چرا و گوڵ و خۆرن
ئێوە لەگەڵ تاوان و بەدگۆیدا ناجۆرن !!
گەر وێنەی ئەدەب، شیعر بە تایبەت، ڕەنگدانەوەی وێنەی ئەوی ژیان بێت لە منی شاعیردا، دڵەڕاوکێ و بێهودەیی لێبکەوێتەوە، مانەوەی ژیان بەم شێوەیە لە خود دا یەکنایەتەوە، نە لەتەک ناسنامەی شیعرەکەو ناونیشانەکەی، نە لەگەڵ چەمکی گشت و سەفەرکردندا، سەفەرکردن داخراو نییە لە شوێنێکدا، بەڵکو پرۆسەی گەڕان و گۆڕین و کرانەوەیە بە ڕووی دنیا دا، ئەزموونی تازەیەی دەوێت، خۆ تەکاندنە لە گەردو تۆزی ڕابردوو، خۆپاککردنەوەیی دەروونە، ئیلهامە، تیمارکردنی نەرسیسی بریندارە، “موحسین ئاوارە” زیرەکانە لە ڕێگای “خوازەی ژیرییەوە” مامڵەی لەگەڵدا دەکات، “خوازەی ژیرەیی” هەر وەک عبدولعەزیز عەتیق دەڵێت “بریتییە لە دانەپاڵی کار، یان هەرشتێکی دی کە هاوتای کارەکە بێت، جگە لەوەی بۆی دانراوە”5، خۆنووساندنی شاعیر بەم سیلەنیگایەوە، پێدزێکی لەبارە بۆ گوزارشتکردن، لەو ئاخاوتنەی کە دەتوانێ ئەو واتا باوانە تێپەڕێنێ کە پێی ناسراون، مانایەکی دیکە بخاتە سەر واتاکە کە هەڵگری وشە بەکارهێنراوەکەیە، لە وێنەیەکدا بە کردەی دانەپاڵ لە بەکارهێنانی خوازە بەپەیوەندی ئامێری، وشەی قفڵ بەکاردەهێنێ، قفڵ بنڕێژی هێمای نیشانکەرێکە”دالە” ئاماژە بە بنیادی جوومگەکانی گووتاری هۆنراوەی داخراو دەکات، بە دیوێک قفڵ وەک نیشانکەرێک وێنەی خۆیەتی، نەرسیس و بەهرەی شیعری بە نیشانکراوی”مەدلول” نەبێ کە کلیلە ناتوانێ خۆی لە وێنەکە جیاکاتەوە، بە دیوێکی تر، بە بەکارهێنانی کلیل، گومان بە یەقینەوە پەیوەستدەکات، گووتاری هۆنراوەکەی بە ئاخنینی کلیل لەنێو قفڵ دا دەکاتەوە، کلیل وەک نیشانکراوێک بانگەشەی کارکردنێکی ئەکتیڤی خەیاڵ و فانتازیایە، پەڕینەوەیە لە واقیعی داخراو، بۆ خەیاڵ و خەونی بەربڵاو، ئەوە قفڵی داخراوی واقیعە، ئاخاوتن لەتەک کلیلی ڕزگارکەری خەیاڵ دەکات، ئەوە خودی دەقە، گوزارشت لە تەنیایی خۆی دەکات، وێنەی خۆی لە ئاوێنەی واقیع جیادەکاتەوە، بە کلیل دەڵێت وەرە ناو منی شاعیرەوە، تا لە ئەوی تر جیابمەوە، پۆلگرتنی ئومێد لە ئێستای زەمەنی نووسینی شیعردا، بەرخوازێکە، هێشتا نە هاتووەتە دی، ئەگەری شوێنێک لە بۆشاییەکانی دەقدا فەراهەمدەکات، دەروشانەوەی خەیاڵ دەکاتە بزوێنەری گەڕانەوەی ئومێدێک کە لەچوارچێوەی فاکتێک دا، ڕووناکی دەبەخشێت، لەنێو نەستی شاعیردا یەقدەداتەوە، گووتاری ئەوی دیی هەڵدەگرێ، کە پێشتر ئامبازی تاریکی بووە، سڵی لێکردووە، نائارامی پێ بەخشییوە، تاریکی ترس و نارەحەتییە، شاعیر لە کرانەوەیەکی بژوێنەردا، وەک نووسەرێک، لەنێو کردەی نووسیندا، بەدیوێک بیر لە پێگەی خۆیدەکاتەوە، ووریا دەبێتەوە، بەدیوێکی دیکە، بیر لە بەشێک دەکاتەوە کە موسافیری نێو دەقی سەرکەوتوو نین، بێئاگان لە سەفرەکەی نووسەر، بە حسێبی وەرگر، بنووس داوای ووریابوونەوەو هۆشیاریان لێدەکات، دەق شوێنی ئەوەی تێدا نییە، تێیدا بخەویت یان باوێشک بدەیت، لە کۆتایی دەستبژێرێک دا، ئەو وەرگرانە، بۆشاییە تاریکەکانی واقیع بە خەیاڵ و فانتازیا پڕدەکەنەوە، بە کاریگەری تەمەڵی و پاشکۆکانی، گەشتی سەفرەکەی ئەدەب، لە ڕێساکانی نووسەر، وەرگرو دەق تێکنادەن، لەنێو خودی هۆشیارییەوە، ئاشق و مەئشوقی سروشت و ڕووناکی و خۆرن، کە هەردووکیان بە جووتە دوو دیوی یەک دونیان، کە لەتەک تاریکی و ناپاکی دا یەکنایتەوە، کاتێ بەم ڕێچکەیە لە ڕێگای دەقەوە وەرگر ئاگادار دەکاتەوە، لە گومانەوە دەیانپەڕێنێتەوە بۆ یەقین، لە تاریکییەوە بۆ ڕووناکی، لە داخرانی دەقەوە بۆ کرانەوە، لە تاک ڕەهەندییەوە بۆ فرە ڕەهەندی، پەیگیری وەرگر بەم ڕێرەوە، پارادۆکسێ لەتەک چەمکی تێنەگەیشتن لە دەقدا دروستدەکات، کە شاعیربە تاوان و بەدگۆیی دەیخوێنێتەوە.

ئابی 2022

——————————
ژێدەرەکان
1 ـ موحسین ئاوارە ـ عەترێکەو لەنەوەی گوڵخانە ـ چاپخانەی ڕۆژهەڵات ـ هەولێرـ ساڵ 2019 ـ لاپەڕە 12
2 ـ کاروان عومەر کاکەسوور، دواڕۆژ کاکەسوورـ سوارەکان بە قاچاغ بووکیان گواستەوە (ڕۆمان) ـ چاپخانەی ڕۆشنبیری ـ هەولێرـ ساڵ 2011 ـ لاپەڕە 9
3 ـ بەختیار عەلی ـ جوانییەکانی ناڕێکی ـ چاپخانەی تاران ـ چاپی یەکەم ـ ناوەندی ڕۆشنبیری ئەندێشە ـ سلێمانی ـ لاپەڕە 89
4 ـ بەختیار عەلی ـ زنجیرەکانی دۆنکیشۆت ـ چاپخانەی ئەڵوەن ـ چاپی یەکەم ـ ناوەندی ڕۆشنبیری ڕهەند ـ سلێمانی ـ لاپەڕە 154
5 ـ ئیدریس مەحەمەد رەزا ـ وێنەی شیعری لە دیوانی “تەمەن”ی ئەحمەد مەحەمەد داـ چاپخانەی چوارچرا ـ چاپی یەکەم ـ هەولێرـ سال 2021 ـ لاپەڕ 98




ئەدەبی پۆست هۆلۆکۆستی کەنەدی.. ڕیچاڵ کۆرن

ئامادەکردن و وەرگێرانی لە ئینگلیزییەوە : عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

هۆلۆکۆست؛ کردەی جێنۆسایدی نزیک بە شەش ملیۆن ئینسانی جوولەکە بوو لەسەر دەستی نازییەکانی ئەڵمانیا و هاوپەیمانەکانی، ئەمە جگە لە پێنج ملیۆن قوربانی تر کە سەرجەم دەکاتە یانزە ملیۆن.. ئەم کردەوە دژی ئینسانییە لە ساڵی ١٩٤١ دەست پێدەکات و لە ١٩٤٥ کۆتایی پێدێت. ئەو کوورانەی بۆ مرۆڤ سووتاندن دروستکرابوون، هەر مرۆڤەکانیان نەدەسووتاند، بەڵکو داهێنان و شارەزایی و لێهاتوویی و زمانناسیی و زانست و فەلسەفە و هونەر و ئەدەب و وەرزش و کلتوور و مێژووییان دەسووتان. ئەو نووسەرە جوولەکانەی لەم سەردەمەدا ژیان و بەهەرهۆیەکەوە بێت ڕزگاریان ببوو و پەرشوبڵاو لە وڵاتانی ڕووسیا و ئەمریکا و ئەوروپا دەژیان، توانیان درێژە بە پەیامی کۆمەڵایەتی ئەدەبیی خۆیان بدەن. ئەم نووسەرانە بە نووسەرانی پۆست هۆلۆکۆست ناوزەد دەکرێن. نووسەر و هونەرمەند و ڕۆشنبیرە جوولەکانی پۆست هۆلۆکۆست توانیان نەک هەر تەنها لە ئیسرائیل، بەڵکوو لە زۆر وڵاتدا بەتایبەتی لەوڵاتی باکووری ئەمریکا خۆیان ڕێکبخەن و دەستگیرۆیی نووسەرانی تری جوولەکە بدەن، کە ڕیچاڵ کۆرن یەکێکە لەو نووسەرانەی بەهۆی ئەو دەستگیرۆیی و سەپۆرتەوە گەیشتە کەنەدا و لە مۆنتریاڵ جێگری دەبێت و ژیانێکی نوێ دەست پێدەکات.

ڕیچاڵ کۆرنی شاعیر و نووسەری کەنەدیی، بەڕەچەڵەک جووکەلە و بەڕەگەز پۆڵەندیی و یدیی زمان (١)لە ١٥ی کانوونی دووەمی ١٨٩٨ لە پۆڵەندە لەدایکبووە. هەر لە تەمەنی مێرمنداڵییەوە دەست بەشیعر نووسین دەکات. لەگەڵ دەستپێکردنی جەنگی جیهانی یەکەم،خانەوادەکەی دەچنە ڤییەنا و ساڵی ١٩٨١ دەگەڕێنەوە پۆڵەندا. هەر لەو ساڵە (١٩١٨) دەست دەکات بە بڵاوکردنەوەی بەرهەمە ئەدەبییەکانی بە زمانی یدیی لە ڕۆژنامەکانی ئەوکات، کە ڕۆژنامەی جوولەکەکان و سۆشیالیستەکان بوو. ساڵی ١٩٢٨ یەکەم کۆمەڵە شیعر بەناوی گوند و ساڵی ١٩٣٧ دووەم کۆمەڵە شیعر بەناوی گوڵاڵە سوورەکان و ساڵی ١٩٣٦یش یەکەم کتێبی نووسین(پەخشان)ی خۆی لەژێر تایتڵی خاک چاپ و بڵاو دەکاتەوە. ساڵی ١٩٤١ لەسەروبەندی داگیرکاری ئەڵمانیا بۆ رووسیا، ڕیچاڵ لەلایەن دەسەڵاتی ئەوکاتی یەکێتیی سۆڤییەتەوە لەگەڵ نووسەرە جوولەکەکانی تر دەگوێزرێتەوە بۆ ئوزبەکستان و پاشان لە شاری مۆسکۆ دەگیرسێتەوە. ساڵی ١٩٤٦ دەگەڕێتەوە پۆڵەندا و ساڵی ١٩٤٨ دەچێتە مۆنتریاڵ لە کەنەدا. ساڵی ١٩٤٨ چوارەم کتێبی خۆی بەناوی ماڵ و بێخانەولانەیی) بڵاو دەکاتەوە. ڕیچاڵ وەک شاعیری یدیی پۆست هۆلۆکۆست، یانزە کتێب بەزمانی یدیی چاپ و بڵاو دەکاتەوە. ١٠ لە کتێبەکانی وردەگێردرێنە سەر زمانی ئینگلیزی.(٢)

ریچاڵ و شیعر
یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی شیعری ڕێچاڵ کۆرن ئەوەیە کە دەقەکانی کورت و چڕ و خاوەن تەکنیکێکی بەرزن کە بەبەروارد بەو مێژووەی شیعرەکەی تیا نووسراوە، دەتوانیت وەک شیعرێکی مۆدێرن و هاوچەرخ ببینیت. شاعیر لەڕێگەی خەیاڵ و چەند وێنەشیعرییەکەوە دەگەڕێتەوە ئەودیو سنوورەکانی شیعر یان خەیاڵ و لەوێشەوە بۆ ڕابردوویەکی دوور یان نزیک. ڕابردووی منداڵی خۆی و بانگ کردنەوەی ئێوارانی دایکی .

لەودیوی شیعرەوە بێستانێک هەیە
لە نێویدا ماڵێک هەیە
سەری بەپووش و سێ دار ئەناناس گیراوە
سێ پاسەوانیش بێ ورتە ئامادەباش ڕاوەستاون

لەودیوی شیعرەوە باڵندەیەکی
قاوەییەکی زەردباو و سینگ سوور هەیە
گشت زستانێک دەگەڕێتەوە و
چەشنی خونچەی نێو دەوەنێکی ڕووتەن خۆی هەڵدەخات

لەودیوی شیعرەوە ڕێگایەک هەیە
باریک هەروەکو تاڵەقژ
کە ونبوویەک بە پێ خاوسی و بە بێ خشپە
بەو ڕێیەدا هەنگاو دەنێ

لەودیوی شیعرەوە شتگەلێکی جوان ڕوو دەدەن
تەنانەت لەم ڕۆژە هەورە غێمەیەشدا
ئەم ساتە بریندارە، هەناسەی تایەکی توند
لە شووشەی پەنجەرە دەدا

لەودیوی شیعرەوە دەشێ دایکم پەیدا ببێ و
لە نێو دەرگاکەوە بوەستێ و نقوومی بیرکردنەوە ببێ
پاشان هەروەک جاری جاران بانگم بکاتەوە
تێر یاری نەبووی ڕۆڵە گیان ئەی نابینی ئەوا شەوە.(٣)
ناوەڕۆکی شیعرەکانی ئەم خانمە شاعیرە دیارە بەتەنها هەر نۆستالیژیا و گەڕانەوە بۆ سەردەمی منداڵی نییە، هەرچەندە وەک جەین دەڵێت ( لای ڕیچاڵ کۆرن یادەوەری تا ئاستێکی بەرز، بریتییە لە ڕابردوویەکی هەڵاتوو.) (٤) بەڵام ئەم ڕابردووە ، ڕابردوویەکی مردوو نییە، بەڵکوو ئینسان و کارەکتەرەکان لەنێو وشە و ڕستەکاندا هەناسە دەدەن و دەژێن. ئەو هۆلۆکۆست دەکات بە ناسنامەی خۆی و لەوێشەوە نامە و پەیامەکانی دەدات بەگوێی ئینسانییەت.
بەرد بارانت کردم خودایە
لەگەڵ هەواڵی کارەساتبار و هۆلۆکۆست
تا ڕووخسارم لەنێو خۆڵدا دەنێژم و
زمانم لاڵ دەبێت.(٥)
ڵاڵبوونی زمانی شاعیر ،ڵاڵبوونی شیعرە لای شاعیرێک کە پەیوەست بێت بە مەسەلە گرنگەکانی ئینسان و ژیانەوە. لای ڕیچاڵیش کە دەربازبووی گەورەترین کوشتارگا بوو لەمێژووی مرۆڤایەتی ، بێدەنگبوون لەو تاوانە گەورەیە لاڵبوونی شعر و مردنی شاعیرە.

ئەم خانمە شاعیرە لەساڵی ١٩٨٢ لە کەنەدا بەیەکجاری ژیانئاوایی لە پەناهەندەیی و شیعر و نووسین دەکات. دوای مردنیشی چەندین کتێبی دەربارە دەنووسرێت و بایەخی شایستەی خۆی پێدەدرێت.(٦)

———————————

پەراوێز و سەرچاوەکان
(١)زمانی یدیی زمانی گروپێکە لە جوولەکە ئەشکەنازییەکان کە دەکەونە ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا وئیسرائیڵ و باکووری ئەمریکا کە بە ئەلفوبێی عیبری دەنووسرێت و زمانی عیبریش نییە. یدیی واتە جوولەکە. هەرچەندە ڕەگی مێژوویی ئەم زمانە دیار نییە، بەڵام بەزۆری کۆکن لەسەر ئەوەی کە لە سەدەی دەیەمدا وەختێک جوولەکەکان لە فەرەنساو ئیتاڵیاوە بەرەو ئەڵمانیا کۆچ دەکەن زمانەکەشیان کە گرێدراوی ژیانیانە لەگەڵ خۆیان دەگوازنەوە و دەستی پێوە دەگرن.
https://jewishpubliclibrary.org/rachel-korn/portfolio/bibliography/2-
3-The Poet’s Craft
Robert J. Ireland
Printed in Canada, 1987 p 239.
4-Canadian Jewish Women’s Poetry by Janis Rapoport
Canadian Woman Studies
Volume 16, Nubmer 4 page 127.
5-https://www.inspirationalstories.com/poems/encounter-rachel-korn-poems/
6- https://en.wikipedia.org/wiki/Rachel_Korn




گۆران مەریوانی..وونبوون لە هوشیاری و بێهودەیی و ئاوێتەکردنی بوون و نەبوون-1- نزار جاف

( 1 ـ 2 )

موزەفەر ئەلنەواب لە هەڵبەستی”ژێ لێدانەکانی شەوانە” دەڵیت:
“ئای لەو سامناکییە گوێ بگرە
لە دوای ئوقیانووسەکانی تۆقینی پڕ لە دێوەکان
قەڵایەکی بێدەنگی هەیە
لەو قەڵایە بیرێکی سامناکە
هەر وەك کۆمەڵە گۆڕێك کە لەسەر یەك بنیات کرابن
دوا گۆڕ بە نهێنی ئاراستەی زیندانێك دەبێتەوە
زیندانەکە قەفەسێکی تێدایە کە کۆمەڵە چڕینێکی لەناوچوو کۆبوونەتەوە بە دەوریدا و
پاشماوەی چۆلەکەیەك لە خۆی درگرێت کە بەر لە سێ سەدە مرداربۆتەوە
ئەوەتا روحم.”
ئەم پارچە هەڵبەتە کە بە دەگمەن لە شیعری عەرەبی نوێدا، تەداعی وئاوێتەکردنی واتا ومەبەستم بەو جۆرە دیبێت، بەڵام ئەوەی سەیرە هەرچەندە ئەم بڕگەیەی نەوابم وتووەتەوە”هەڵبەتە شیعریم ئەوم زۆر لە بەرە”، گۆران مەریوانیم بیرکەوتۆتەوە! هەڵبەتە هاوڕێی کورد و عەرەبی زۆرم هەبوون بەڵام هەمیشە گۆرانم بیر ئەکەوتەوە و، هەرگیز لام سەیر نەبوو، چونکە هیچ هاوڕێیکەم وەك گۆران خۆی لە تەلیسم و نهێنی و تەمدا نە ئاڵۆزانبوو! گۆران هەمیشە خەریکی خوێندنەوەی بە مەبەست بوو، هەمیشە میشکی لە حالەتی گەڕان و پشکنینێکی بێ ووچاندابوو، بۆیە سەرنجی زۆر راکێشام بەلای خۆیدا و، ئەوەی زیاتر سەری سوڕمانم، تێگەیشتنی لە کتێبە فیکری و وێژەییەکانی ئەو کاتە بوو کە هەمەوو ی بە زمانی عەرەبی بوون، هەڵبەتە من وەك خۆم چونکە خوێندنم بە عەرەبی بوو و شارەزاییەکی تەواوم لەو زمانەدا هەیە، زۆر لام سەیربوو کە گۆران بەو جۆرە لە عەربی تێدەگات!
گۆران لە ساڵی 1976دا، واتە لە گەرمەی دەسەڵاتی حزبی بەعسدا، کاتێك پێکەوە لە لای نەخۆشخانەی ناوڕاستەوە بەرەو بەردەکی سەرا دەرۆیشتین، پێشنیاری پێکهێنانی پارتێکی کرێکاری خستەڕوو کە ببێتە ئالتەرناتیفێك بۆ پارتی کۆمۆنیستی عێراق کە ئەو کاتە بە”تەحریفی” ناوزەدمان ئەکرد. گۆران لەو کاتەدا لە تافی لاوێتیدا بوو و، ئەو جۆرە بیرکردنەوە سامناکە لە سەردەمی بەعسی دڕندەدا، بابەتێکی یەکجار سەرنج راکێش و نائاسایی بوو، کەچی بۆ گۆران زۆر بە سادەیی باسی ئەکرد، بەڵام، زۆر گرنگە ئەوەش بڵێم کە ئەو مرۆڤ ناس بوو و هەرگیز سفرەی دڵی خۆی لای هەموو کەسێك هەڵنەدەڕشت.
گۆران کە هاوڕییەتیم لە گەڵیدا دوو قۆناغێ جیاواز دەگرێتە خۆی، یەکەمیان ئەو کاتەی لە ناوەڕاستی حەفتاکاندا لە چایخانەی قەڵادزییەکان بە یەکترئاشنابووین و دوو سێ ساڵی خایاند، پاشان گۆران لەناکاو پێی راگەیاندم کە وڵات بەجێدێڵێت چونکە مانەوەی واتای واژووکردنی بڕیاری مرگیبوو. قۆناغێ دووەمیش کە لە دەرەوەی کوردستان لە ساڵی 2005دا، جارێکی دی پێوەندیمان بەرقەراربووەوە.
جیاوازی لەنێوان ئەو دوو قۆناغەدا زۆر بەرفراوانە، بەڵام ئەوەی لە گۆراندا کۆیان دەکاتەوە، خوێندنەوەی بەردەوام و دەوڵەمەندکردنی ئاستی رۆشنبیری رۆژ لەدوای رۆژ.
نووسینی بابەتی رەخنەگەری و هەڵسەنگاندن، هەمیشە نووسەر رووبەڕووی جیهانێکی بەرفراوان و نائاسایی دەکاتەوە، بە تایبەتی ئەگەر ئەو بابەتەی لەسەری دەنووسیت پەیوەستە بە کەسێکیەوە کە لە 10% ئاشکرایە و لە 90% شاراوەیە! هەڵبەتە گۆران کەسێکی لەو جۆرەیە و، ئەوەی وابزانێت گۆرانی بە تەواوی ناسیوە ئەوا داوای لێدەکەم بە خۆیدا بچێتەوە چونکە ناسینەوەی تەواوی ئەو هەروەك ئەو بڕگە شیعرەی موزەفەر ئەلنەوابە کە لە سەرەتادا هێنامەوە و، چاکتریشە ئەوە بڵێم کە ئەمە یەکەم جار نییە لەسەر گۆران بنووسم، بەڵکو بگرە هەمیشە ئەوەندەم لەسەر هیچ شاعیر و ئەدیبێکی دیم نەنووسیوە بەتایبەتی بە زمانی عەرەبی تا کار گەیشتە ئەوەی هەندێك لە هاوڕێیانی فارس و عەرەب ئەو کارەی منیان لا سەیربوو، بەڵام، من وەك خۆم، هەمیشە گۆران بۆ من وەك ئاسمانێکی بێ کۆتایی وابوو و هەر جارێك کۆمەڵە شتێکی نوێ و سەرنج راکێشم تیدا دەدۆزییەوە.
گۆران گەرچی قسە و باسی زۆر لە نێوانماندا روویداوە، بەڵام باشتر دان بەوە بنێم کە هەمیشە قسە و باسمان لەسەر شعیری ئەو و بابەتی فیکری و وێژەیی بووو، کاتێك گوێبیستی شیعری “پەنجەرە”ی بووم لە چایخانەی قەڵادزییەکان لە ناوەڕاستی حەفتاکانی سەدەی رابردوو، ئەو شیعرە بووە هۆی گەڕانم بە دووایدا کاتێك کە ساڵی 2002، هاتمە هەندەران و، تاساڵی 2005 ئۆقرەم نەگرت تا دۆزیمەوە و جارێکی دی پێوەندیمان بەرقەرار بوو و، زۆر سەرسام بوو کاتێك هەر لە سەرەتای یەکەم پێوەندیکردنی تەلەفۆنیمان داوای شیعری”پەنجەرە”م لێکرد! لەراستیشدا ئەوەی لە”پەنجەرە”دا بینیم، گۆران هەر لەسەەرتاوە لە نووسینی شیعردا خاوەنی روح و نەفەسێکی یاخی بوو و، هەردەم بە دوای بابەتی ورووژێنەربوو و عەوداڵی بوون و نەبوون و بێهودەییەکی بێ کۆتایی بوو تا دوورگەی ئارامی بدۆزێتەوە!
گۆران کەسێك نییە کە تەنها بە دوای نهێنییەکان لە دەوروبەری خۆیدا بگەڕێت بەڵکو پتر لە خۆیدا نقووم دەبووەوە و وەك حەلاجێکی کۆچکردوو بە کەشتییەکەی کۆلۆمبس دەیویست راستی خۆی و ناخی خۆی بزانیت لەسەر چی و بۆچی پێکهاتووە.
لە شیعری پەنجەرەدا گۆران دەڵێت:
“لە دووریا، لە بنی تابووتێکی بێکۆتاییا نووقمم.
ئەرێ تۆ!
پێش ئەوەی سەرم بنێیتەوە،
پەنجەرەیەکم بۆ دانێ!
با هەناسەیەکت هەڵمژم.
من
بێ هەناسەی تۆ
دەمرم!”
یاری کردن بە بابەتە دژ بە یەکەکان و ئاوێتەکردنی جیهانە جیاوازەکان، لەم کۆپلییەی پەنجەردا بە زەقی دەبینین، گۆران کاتێك داوادەکات لە تابووتی مەرگدا سەری بنێنەوە و واتا ئیدی کۆتایی ژیانێتی، کەچی بە پێچەوانەی ئەو واتایە داوادە هەناسەییکی ئەو هەڵمژێت، چونکە بێ هەناسەی ئەو دەمرێت! بەم جۆرە گۆران لە شیعرەکانت یاری بە ووشە واتا و مەبەستەکان دەکات، بەم جۆرە ئەو جیهانانەی کە هەموومان دەیانناسین نەك تەنها تێکەڵاوی یەکدییان دەکات بەڵکو جیهانی دیکەی نوێ کە خۆی دەیخولقێنێت بەو جیهانانەی ئاشکرا دەکات و دەیەوەێت بە راکێشانی پتر لە پردێك و هەروەها دروستکردنی زێتر لە ئاسمانێك رازی بوون و نەبوون هاوکێشەی ئازار و خۆشەویستی چاوەڕوانی بدۆزێتەوە.
ئەم پێشەکەییەم بۆیە نووسی تا لە بەشی دووەمی ئەم نووسینەمدا هەردوو هەڵبەستی” ئیتر من باردەکەم لێرە” و”گرێ” هەڵسەنگێنم، چونکە بەبێ پێشەکییەکی لەمجۆرە ئاسان نییە بۆ خوێنەر لە شیعری گۆران مەریوانی بە گشتی و ئەو دوو هەڵبەستە بە تایبەتی، بە باشی تێبگات.

نزار جاف




شانۆی رەش.. کامەران حاجی ئەلیاس

شانۆی رەش یاخود( شانۆی رووناکی رەش) ،ڕەگ و ڕیشەی ئەم جۆرە شانۆییە ، بۆ ئەفسانەیەکی وڵاتی چین دەگەڕێتەوە، کاتێ یەکێک لە ئیمپراتۆرییەکانی چین کوڕەکەی دەمرێت ،زۆر خەفەت بار دە بێت، بەجۆرێک ناتوانێ کۆستی کوڕەکەی لەبیر بکات ، بۆیە یەکێک لە جادووکەرەکان کە نزیک بوو لە ئیمپراتۆر پێشنیاز دەکات چەند نمایشێکی خەندە ئامێر ئامادە بکرێت وپێشکەش بە ئیمپرتۆر بکرێت، بۆ ئەوەی کۆستی کوڕەکەی لەبیر بچێتەوە ،نمایشەکان بە بەکارهێنانی سێبەری جوڵاو لە دواوەی پەردەیەکی سپی لە رێگەی بەکارهێنانی مۆم بووە واتە( نمایشی خەیاڵی سێبەر) بەم شێوەیە بەپێی تێپەر بوونی کات نمایشی سێبەر گەیشتە وڵاتانی ئەوروپا وەکو چیکۆسلۆفاکیا، بەڵام ئەو نمایشەی ئەمرۆ بەناوی شانۆی رەش پێکەش دەکرێت، زۆر جیاوازە خاوەن شێواز و فۆرمی خۆیەتی لە شانۆی سێبەر ئەو کات ناچێت ، بەڵام هەموو بۆ چوونەکان ئەوە دەردەخەن کە شانۆی رەش پشت بە شانۆی سێبەر دەبەستێت .
شانۆی رەش نوێ لە پەنجاکانی سەدەی رابردوو لەسەردەستی داهێنەری فەرنسی (جۆرج لانیی) خاوەن رووناکی سەرووی بنەوشەیی سەری هەڵداوە ، ئەم رووناکییە سیفەتێکی تایبەتی هەیە ،جگە لەرەنگی سپی و رەنگەکانی فسفۆری،هیچ رەنگێکی تر دەرناکەوێت .
شانۆی رەش،شانۆی داهێنانە بەهۆی ئەوەی شانۆیەکە سەرتاپای بەرەش دادەپۆشێت،بەجۆرێک هەموو شتێک رەشە هەر لەجل وبەرگی ئەکتەرەکان هەموو پەردەکان هەروەها هۆڵی نمایشیش رەش دەبێت ،بەجۆرێک هیچ شتێک دەرناکەوێت ،جگە لە روخساری ئەکتەراەکان یاخود جەستەکانیان دەردەکەوێت، بۆئەم مەبەستە پشت بە سینۆگرافیایەکی بەرچاو وگونجاو دەبەستێت ،هچ شتێک لەسەر تەختەی شانۆ و بینمیچی شانۆ دەرناکەوێت ، تەنیا ئەو شوێنەی کە ئەکتەر مەبەستییەیەتی دەردەکەوێت، رێگا بە هیچ سەرچاوەیەکی رووناکی نادرێت بەکار بێت، جگە لە تیشکی سەروی بنەوشەیی نەبێت .
شانۆی رەش یاخود رووناکی رەش بریتییە لەو نمایشە شانۆییەی ،کە هەموو شانۆییەکە بە پەردەی رەش داپۆشراو بێت ، هەروها سەرجەم ئەکتەرەکان جل وبەرگی رەش لەبەر دەکەن و هەموو دەورپشتیان رەش دەبێت ، هیچ رووناکییەکیش بەکار ناهێندرێت ، بۆ ئەوەی نمایشەکە تێک نەچێت ،تەنیا پشت بە رووناکی سەروی بنەوشەیی دەبەستێت ،کە لەرێگەی لولویی رووناکییەوە دەبێت ،وە بۆ تەواو کردنی دیمەنی شانۆیی رەنگدانەوەی رەنگی فسفۆری بۆ سەر جل وبەرگی ئەکتەرەکان یان بۆ سەر دیکۆر دەبێت ، لەگەڵ بوونی موزیک،کە گوزراشت لە چەمکی شانۆگەرییەکە دەکات .
شانۆی رەش پشت دەبەستێت بەدەرخستنی کەساییەتییەکان ، فۆرمەکان ، نیگارەکان ، دیالۆگەکان لەرێگەی رووناکی بنەوشەیی ،شانۆی رەش هەر لەبنەڕەتدا لەرێگەی زمانی هێما و ئاماژەکان و دیالۆگە بەهێزەکان.. وتووێژ لە گەڵ چاوی بینەر دەکات ،لەگەڵ پشت بەستن بە دەقی وورد و موزیک و کاریگەریە دەنگەییەکان بە جۆرێک هەموو شتێک لەسەر پانتایی شانۆ زۆر بەئازادانە دەجوڵێن و لێک جیا دەبنەوەو یەک دەگەرنەوە،دەردەکەون و وندەبەن لە هەمان کاتدا دووبارە دەردەکەونەوە .
ئەکتەرەکان جل وبەرگی فسفۆری لەبەردەکەن ، یاخود بەشێکی جەستەیان دادەپۆشن، بۆ ئەوەی بەشێکی تری جەستەیان دەربکەوێت وەکو پێیەکان و دەستەکان بەجۆرێک ئەکتەر لێرەدا دەتوانێنێت بەشێکی لە جەستەی خۆی دەربخات، وای نیشانی بینەر بدات کەلەجەستەی خۆی جیاییە بەهۆی داپۆشینی جەستەی لەرێگەی قوماش یاخود لەرێگەی پەمۆ یاخود لەرێگەی ئیسفەنج کە لەسەر جەستەی مرۆڤ جێگر دەکرێت نمایشی شانۆی رەش ،لەچەندین شێوەی وەکو سەر ، شانەکان ، دەستەکان ، پێییەکان پێک دەهێنێت رەنگەکەشی سپی یاخود فسفۆری دەبێت .فۆرمی ئەندازایی ئاژەڵان وەکو باڵندە یاخود گۆی زەوی یاخود نیگارەکان ..ئەوانیش بەرەنگی سپی یان فسفۆری دەبێت بەڵام دەبێت رەچاوی گونجادنی قەبارەکان لەگەڵ یەکترییدا بکرێت .
جیاوازی شانۆی رەش لەگەڵ شانۆی ئاسایی ،ئەوەیە کە چێژ بە چاوی بینەر دەبەخشێت ، خەیاڵی بینەر دەجوڵێنێت ،چونکە ئەوەی بینەر دەبینێت لە نێو قوڵایی تاریکیدا،جا چ جێگیر بێت یاخود جوڵەیی بێت تەنیا بە رەنگی فسفۆری دەبینرێت،ئەویش لەرێگەی سەرچاوەی تیشکی سەرەوەی بنەوشەیی دەبێت .
ئەم جۆرە شانۆییە دەبێ دەرهێنەر تێرامان و خوێندنەوەی تایبەتی بۆ فۆرمەکان هەبێت ،بەجۆرێک لەهیچ لە جۆرەکانی تری شانۆدا بوونی نیە.جیاوازی شانۆی رەش لەگەڵ شانۆیی ئاسایی ئەوەیە کە رەهایەکی گوزارشتێکی ئیستاتیکی زۆر جیاواز دەبەخشێت .
یەکێک لە سیفەتەکانی ئەم شانۆیەش بریتییە لە خێرایی جوڵەی هەمەچەشن لە نمایشەکەدا ،بۆیە دەبێت دەرهێنەر توانستێکی باشی هەبێت لە داهێنان لە هەمان کاتدا هەموو جۆرە پێداویستیە هونەرییەکانی بۆ دابین بکرێت چونکە شانۆی رەش شانۆیەکی داهێنانەیە .
ئەکتەر لە شانۆی رەش دا بەهۆی ئەوەی هەموو جەستەی نغرۆی رەش بووە و جل وبەرەگی رەشی لەبەر کردوە دەرناکەوێت ، بەڵام هەموو جوڵەکانی ئەکتەر لەگەڵ ریتمی موزیک و کاریگەرییە دەنگییەکان و ئەکتەرەکانی تر هاوتەریب دەبێت بۆ گەیاندنی چەمکی شانۆییەکە.دەبێ شانۆ بەگشتی بەپەردەی رەش دابپۆشرێت، لە هەموو لایەک وەکو سندوقێکی رەش دەردەکەوێت،دەبێ هەموو دەروازەکان و دەرگا و پەنجەرەکان،بە رەنگی رەش داپۆشراوبێت .
لەسەر تەختەی شانۆدا، لە لێوارەکانی پەردەکان و لەتەنیشتەکان چەند فسفۆرێک دادەنرێت، بۆ ئەوەی رێگا بۆ ئەکتەرەکان لە کاتی هامووشۆ کردنیان رۆشن و ڕوون بێت .

بۆ ئەم باسە سوود لەم سەرچاوانە وەرگرتووە :
-المسرح الاسود / محسن النێار
-المرسرح الاسود /جمال الشاتی




کتێبی ( شاعیر دەمرێت شیعر نا) چاپ و بڵاوکرایەوە

کتێبێکی دیکەی سەدیق سەعید ڕواندزی، بە ناوی (شاعیر دەمرێت شیعر نا) چاپ و بڵاوکرایەوە. ئەم کتێبیە، لێکۆڵینەوەیەکی شیعری درێژە، کە تیایدا نووسەر خوێنەوەی بۆ دەقی شیعری پاکانەی موزەفەر نەواب، شاعیری ئازادیخواز و کۆمۆنیستی عێراقی کردووە. لەو کتێبەدا، نووسەر قسە لە سەر چەمکی پاکانەکردن، پاکانە و لێکەوتەکانی، پاکانە لە نێوان کولتووری ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا دەکات و ڕوونی دەکاتەوە کە پاکانە لای ئێمە، کردەوەیەکی قێزەوەن و ڕەتکەرەوەیە و کەسی پاکانە کردوو، فڕێ دەدرێتە دەرەوەی بازنەی کۆمەڵایەتی ژیان. هەر لە درێژەی نووسینەکەدا، نووسەر باس لە دیوە شاراوەکانی ئەو دەقە دەکات و وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە کە بۆچی دایک و خوشکەکە، هێندە بە تووندی بە گژ براکەیان دا دێن و نایانەوێت پاکانە بکات؟ ئەمە وێرای ئامادەیی ژن لەو دەقەدا، کە نووسەر هۆکارەکانی خستۆتە ڕوو، لە کاتێکدا نەواب لە شیعرەکەیدا، هیچ ڕۆڵێکی بە کوڕەکە و باوکیشی نەداوە، تەنێ دایک و خوشکەکە دەدوێن. شایەنی ئاماژە کردنە ئەمە شەشەمین کتێبی نووسەرە، کە لە ماوەی ئەو دوو ساڵەدا، دەکەوێتە بەردیدەی خوێنەران.




دوێنێ و تەماشاکانی ئەمڕۆم.. شیعری: عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

جاران ڕۆژەکانم جێدەهێشت و
بەشوێن گوڵە بەیبوونەکانی خۆشەویستیدا
سێبەر سێبەر هەوری خەمم دەڕەواندەوە و
دەچووم لەسەر بەرزاییەکانی ئومێددا
تەماشای ئاسمانی پڕ لە ئەستێرە پشت نووشتاوەکانی تەمەنی خۆمم دەکرد.
جارام خۆمم لێدەبوو بە سەعلوکێکی دەرەوەی مێژوو
یاخی یاخی لە شەوە هەرە تووش و تاریکەکاندا
گۆرانیم بۆ هەتاو دەوت.
لەسەر شووشەی برسێتیدا وێنەی نانم دەکێشا
لەپاڵ دیوارەکانی چاوەڕوانی
بەسەرهاتی تەنیایی خۆمم بۆ عاشقە دڵشکاوەکان دەگیرایەوە
بووم بە بابەتی ڕۆماننووس و سیناریستە سەوداکەرەکان
بووم بە ئاوێنەیەک لە پەشیمانی
بە پەنجەرەیەک لە فڕین
بە هەفتەیەکی پڕ لە سەفەر و لە پشوو
ئێستا دوای ناسینی تۆ و
هەناسە پڕ حەسرەتەکانی شیعر
خەمی هەڵگێرانەوەی ژیان،
بووە بە پۆرترێتی شاعیرێکی خولیاگەر
کەوێنەکانی ئەم ژیانەی لێ تەڵخ کردووم
ئێستا دەبێت لەژێر چەتری ئەو خۆشەویستییە گەورەیەی پێی دەڵێن بوون
ڕەش بکەمەوە سپی و
خەم بە ئومێد و جوانی
جەنگەڵ بە خۆشنوودی و
خۆشمان ببینەوە بە ئینسان.
ئێستا دەبێت هەموو ڕۆژێ بڕۆمەوە دوێنێ و
سەریش لە ئایندە بدەم
تا دڵنیا بم گەڵای زەردی بێهیوایی و فەرامۆشی
لەگەڵ پایزە خەونێکدا هەڵوەریوون.
ئەمڕۆم نە لەدوێنێ دەچێ و
نە ئایندەشم وەک ئەمڕۆ بەتاریکی داپۆشراوە

٢٠٢١




وێستگه‌.. ستار ئه‌حمه‌د

حه‌سره‌تێك ده‌مكوژێ
نه‌نێشه‌ بتوانم له‌ناخمی ده‌ركه‌م
زامێك نییه‌.. مشتێ گڵ له‌ چاوی بیماری وه‌رده‌م
گڵكۆیه‌كه‌ له‌ ئه‌ندێشه‌و خه‌رمانێك له‌ خۆزگه‌
شه‌وانه‌ رامده‌پێچن.. ده‌مده‌نه‌ ده‌ستی شه‌وه‌ی مه‌رگه‌وه‌
ده‌روازه‌ی په‌نجه‌ره‌كه‌م واڵا ده‌كه‌م‌و له‌ ئاسۆ ده‌ڕوانم
ده‌بینم چۆله‌كه‌یه‌ك به‌ ده‌نووكی داڵێكه‌وه‌ ده‌جروێنێ
روحی تۆم دێته‌ یاد ,
هه‌ناسه‌یه‌ك ده‌مباته‌وه‌ رێگای دووری
ده‌ڕۆم نه‌چیا ئه‌نگوستم ده‌پێوێ ,
نه‌به‌ردێك به‌ نسێی هه‌ڵوێستم ده‌نه‌وێ
ته‌مێك له‌ ره‌نگی به‌ورو
هه‌ناسه‌ی كۆڕه‌وی ئه‌و ساڵه‌ ده‌چێ
رووی حه‌زم داده‌گرێ
بارانێك به‌ لێزمه‌
چاوانم پڕده‌كا له‌ نوور
به‌ دوای ره‌شه‌بای ئه‌جه‌لا هه‌ڵدێم
گه‌یشتن ترۆپكی ئاگره‌ ,
هه‌نگاویش جۆگه‌له‌ی برین.
سره‌وتن سنگۆڵه‌ی زریانه‌ ,
هه‌وری سیا تارای بووكێنی مه‌م‌و زین
هه‌وارگه‌ی شه‌وانه‌م , ئه‌ندێشه‌ی چه‌ندین ساڵه‌
گه‌ڵای دار گوێزێك شیعرێكم نانووسێته‌وه‌
لاسكێ نابینم قه‌دی هیوایه‌ك به‌ رووما هه‌ڵواسێ
دوا وێستگه‌م , ئه‌شكی خوێنینی دیده‌ی هه‌وره‌
ده‌ستێك ده‌مژه‌نێ
چۆپیكێش شه‌كره‌ به‌فره‌.

ستار ئه‌حمه‌د




لە نێوان فرانز کافکا و حاڵی کوردستاندا.. نەوزاد بەندی

لە چیرۆکی ( دادگا ) ی فرانز کافکادا ، کاتێ پیاوێکی دەشتەکی دێتە بەردەم دادگا و ناهێڵن بچێتە ژوورەوە .. هەموو ژیانی لەبەردەم دەرگای داخراوی دادگادا بەسەر ئەچێ ، کاتێکیش لە سەرە مەرگدایە ، بە پۆلیسەکە ئەڵێ : ( قەیناکا وا ئەمرم و دەرگای دادگاتان بۆ نەکردمەوە ، بەڵام ئەپرسم : لەو هەموو ساڵەدا هیچ کەسێکی تر پێویستی بە دادگا نەبوو ؟ بێجگە لە من هیچ کەسێک نەهاتە دادگا ..؟؟ )
پۆلیسەکە پێی ئەڵێ : ( بەڵێ ڕۆژانە خەڵکێکی زۆر دێنە دادگا ، بەڵام ئەم دەرگایە تایبەتە بە تۆ !! )
بە ڕاستی کە دەچیتە فەرمانگەکانی باج و باجی خانوو بەرە و تاپۆ و هاتوچۆ ، خەڵکێکی زۆر ئەبینی بە دەست مامەڵەکانیان و پارەدانەوە گیریان خواردووە ، یەک دەوڵەمەند نابینی ..یەک سیاسی ..یەک دەسەڵاتدار نابینی ، لەگەڵ ئەوەیشدا زۆرترینی زەوی و موڵک و ماڵ و باڵەخانە و تاوەر و ڤێلا و مۆڵ و بازاڕ و ئوتومبیل موڵکی دەوڵەمەند و سیاسی و دەسەڵاتدارەکانن .. ئەی ئەمانە کەی دێن باجی ماڵ و مۆڵک و ئوتومبیلە گرانبەهاکانیان ئەدەن ؟
لە ڕاستیدا هەر گریمانەکەی فرانز کافکایە ، فەرمانگەکانی باج تایبەتن بە فەرمانبەر و عەرەبانچی و هەژارەکانی ووڵات ..دەوڵەمەند و سیاسی و دەسەڵاتداران ناچنە ئەو جۆرە شوێنانە …ئەوان بە جۆرێ لە جۆرەکان هەزاران ئەوەندەی خەڵکە هەژارەکە ماڵ و موڵکیان هەیە ، باجیش نادەن ..هەروەها باجیش لە خەڵکەکە وەرئەگرن ، باجی تیکەنانێکی وشک کە پەیدای ئەکەن …




ئەرکەکانی زمان لەڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستیدا.. عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

بەرایی

زمان وەک خۆی، کە لە وشە و ئاماژە پێک دێت و بەشێوازی دەربڕین و بونیادییەکەی جا بە قسەکردن بێت یان بە نووسین یان بە هێما، میتۆدی بنەڕەتی سیستەمی کۆمینیکەیشنی ئینسانەکانە. جگە لەهۆکاری تێگەیشتن و زانیاری گۆڕینەوە، دەروازەیەکیشە بۆ گوزارشتکردن لە ناخ و دڵ و بیر و باوەڕ. زمان جیاوازییەکی بنەڕەتی هەیە لەگەڵ سەرخانی کۆمەڵگە و بەرهەمی سەرتاپای مێژووی کۆمەڵگە و هەروەها بەرهەمی چینێکی دیاریکراوی کۆمەڵگە نییە، بەڵکوو بەرهەمی سەرتاپای کۆمەڵگەیە، بەرهەمی هەموو چینەکانە کە بە هەوڵ و کۆششی سەدان نەوە هاتۆتە بوون(١)زمان دەتوانێت ئاراستە ببەخشێتە کایەکانی پەروەدرە و فێرکردن و ئەدەب و ڕۆشنبیریی. لەوێشەوە بەهۆی بیر و ئایدیۆلۆژیا جیاجیاکانەوە ئاراستەکردنی تەواوی کۆمەڵگە ڕووەو داهاتوو ڕێنوێنی بکات. ئەوەی زمانیش ئاراستە دەکات بریتییە لە هۆش و تێگەیشتن لە ئاریشەکانی ژیان و کۆمەڵگە. ئەگەر زمان لە کۆمەڵگە دەربکێشیت، لەوانەیە ئیتر ژیان شێوازێکی تر وەربگرێت. واتە زمان کۆدی بەرزی ژیانی ئینسانە لەم سەردەمە پڕ لە کێشمەکێشەدا. شوناسی زمان و ئەرکەکانی لە کۆمەڵگەی هاوچەرخی ئەمڕۆ، سنوورەکانی نەتەوە و ئایین و کلتوور و فەرهەنگ تێدەپەڕێنیت و دەتوانێت وەک ئامڕازێکی یونیڤێرساڵ بجەنگێت. زمان هەروەک ئاماژە ڕۆڵی یەکلاکەرەوە دەبینێت لە کار و پرۆسەی کاردا. ئەمڕۆ زمانی کۆمیونیکەشن خەریکە تەواوی بازاڕی ڕیکلام و پرۆسەی بەرهەمهێنانی بازرگانی دەخاتە ژێر هەژموونی خۆیەوە. لەم نێوەشدا زمان نەک لە ئەرکە سروشتییەکەی خۆی دوورخراوەتەوە، بەڵکو لەلایەن سیستەمی سەرمایەداری چاوچنۆکەوە دووچاری ستەم بۆتەوە. هەرچەند ئەم پرسە فرە ڕەهەند و فرە ئاراستەیە و پەلوپۆ دەهاوێت بۆ زۆر قوژبن و کەلێن، کە ئاوڕلێدانەوەی لەتوانای ئەم کورتە وتارەی مندا نییە. بەڵام ئەوەی من دەمەوێت فۆکسی لەسەر بکەم ئەرکی بونیادی زمانە لە ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستیدا.

بونیادی نووسین و کارگەریی زمان

ڕەخنەگری بەناوبانگی مارکسیستی بلیخانۆڤ پێی وایە کە زمانی دەقی ئەدەبی و شێوازەکەی و پێکهاتەکەی و شێوە ئیستاتیکییەکەی، ناوەڕۆکی دەقەکە دیارییان دەکات، واتە بەو تێڕوانینەی کە نووسەر بۆ واقیع دەستەبەری دەکات، بەو ئەزموونەی کە هەیەتی و بەو ئایدیۆلۆژیایەی کە گوزارشتی لێوە دەکات. (٢) ئەمەش واتا زمانی دەق ناکەوێتە دەرەوەی پەیوەندی دیالەکتیکی نێوان شێوە و ناوەڕۆکەوە. ناوەڕۆکی دەقی ئەدەبی لەلێکدانەوە و شڕۆڤەی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی ڕۆڵی دزاینکەر دەبێنێت، بەوشەیەکی تر جێوڕێی نووسەر لە ململانێێ خەباتی چینایەتی و هەروەها ئینتمای نووسەر بۆ ئەو ململانێیە دەتوانێت ڕۆڵی یەکلاکەرەوە ببینێت لە دیاریکردنی زمانی نووسین. کاتێک باس لە زمانی نووسینی دەقی ئەدەبی دەکەین، واتا ئێمە قسە لەسەر ڕۆڵی کۆمەڵایەتی نووسین دەکەین. ئەم ڕۆڵە کۆمەڵایەتییەش ئایدێندتی خۆی لە ئینتمای نووسەر بۆ خەباتی چینایەتییەوە وەردەگرێت. واتا بەوپێیەی کە زمان ئامڕازێکی گوزارشتی هەست و تێڕوانینە چینایەتییەکانە، بەو ئەندازەیەش ئەرکێکی سۆسیۆلۆژیانە لەئەستۆ دەگرێت لەدیاریکردنی شوناسی دەق و جێوڕێی نووسەر و ئەدیب لە خەباتی چینایەتی. لێرەدا نموونەیەک دەهێنمەوە: وەکچۆن باسکردنی پایز و سەفەر و ئێوارە و کۆڵان هیچ شیعرنووسێک ناکات بە شاعیر، ئەگەر خەیاڵ و زمانی نووسەر نەتوانێت شیعرییەت لەوشەکان بەرجەستە بکاتەوە، ئاواش بەکاربردنی وشەگەلی وەکوو زەحمەتکێش و کرێکار و ئایار و سەرمایەدار ناتوانێت بیکات بە شاعیری کرێکاریی بێ ئینتمای شاعیر بۆ خەباتی چینایەتی و پەیوەستبوون بە ململانێی نێوان کار و سەرمایە. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی لەناسینەوەی چینەکان و ململانێیە کۆمەڵایەتییە – چینایەتییەکاندا پێویستە باڵادەستی خۆی بنوێنێت. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی بۆرژوازی کە زمانێکی بەناوەڕۆک کۆنەپەرستانەیە ئیشی پاراستنی بەرژەوەندی چینایەتی سەرمایەدارانە بۆیە زمانناسان و زانایانی بۆرژوازی دڵنیایی دەدەن بەوەی کە بیردۆزەکانیان و نووسینە زمانەوانییەکانیان هیچ مەترسییەکیان نە بۆ خوا و نە بۆ سەرمایەداری نییە. هەرچی زمانی شۆڕشگێرانەی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستییە بەپێچەوانەوە ئیش لەسەر بەتاڵکردنەوەی سیحری بەها بۆرژوازییەکانی نێو دەق دەکات و هەوڵ دەدات خوێنەر لەو وەهمانە دەرباز بکات. ئەگەر لەزمانی ڕەخنەدا هەمیشە دەستێکی نادیار وەسفی خۆی بکات، ئەوا لەزمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستیدا دەستە نادیارەکە بەرژەوەندییە چینایەتییەکانی پرۆلیتاریایە دژ بە سەرمایەداران.
لەلایەکی تریشەوە کاریگەری زمان لەسەر خوێنەر و هەروەها ڕەنگدانەوەی ئەو کاریگەرییە لەسەر پانتایی زەین و بیرکردنەوەی ئینسانەکانی کۆمەڵگە بەئاسانی هەست پێدەکرێت، بەتایبەتی ئەوکاتەی زمان دەبێتە بەشێکی دانەپچراو لە پرۆسەی بەرهەمهێنان و بازرگانی. ئەم پرۆسەیەش لەم سەردەمی جیهانگیرییە و گەشە خێرایەی تەکنەلۆجیا چەند بەرابەر بۆتەوە و سنوورەکانی زمانی لۆکاڵی و جیهانی کاڵ کردۆتەوە. زمان تواناکانی ئێمە لەسەر تێگەیشتنی جیهان و بیرکردنەوە لە جیهان سنووردار ناکات، بەڵکوو هۆش و بیرکردنەوەمان لەسەر لایەنە دیاریکراوەکانی جیهان چر دەکاتەوە. چەندین نموونە هەیە دەربارەی چۆنیەتی کارگەری زمان لەسەر هۆشمەندی.(٣) چونکە هەر زمانێک نەک هەر بە تەنها زمانی ئینگلیزی، بەڵکوو تەنانەت زمانی کوردیش کە زمانێکی لۆکاڵە و پێشکەوتوو نییە، ڕەنگدانەوەی بەهاکان و ئەوتێڕوانینەیە کە ئێمەی کوردزمان بڕوامان پێیەتی.
.

ئەرکەکانی زمان لە ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستیی
زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی، زمانی جنێو و تەشهیر و سووکایەتی پێکردن نییە و لەهەمان کاتیشدا زمانی ستایش و پیاهەڵدان و نازکێشانی نووسەران و ئەدیبان نییە. بەڵکو زمانێکە ئیش لەسەر دۆزینەوەی کۆدەکانی دەق دەکات لەپەیوەند بەجیهانە بەرفراوانەکەی ململانێی چینایەتی و ئاریشە ئیستاتیکییەکان. ئیش لەسەر کەشفکردن و نیشاندانی ئاماژە چینایەتییەکانی نێو دەق دەکات. ئەو ڕایەڵە هەستییانە دەبینێتەوە و نیشان دەدا کە دەقێک نادیارانە و ناڕاستەوخۆیانە لەخۆیدا بەرجەستەی کردوونەتەوە و ڕەگیان بەنێو ڕستە و پەرەگرافەکاندا ڕۆچووەتە خوارێ .
ئەم زمانە زمانێکی تێکچڕژاو و ئاڵۆز و ناڕوون نییە، بەڵکو بەوپەڕی سادە و تووندتۆڵ و تۆکمەییەوە پشت بەستوو بەو باوەڕەی کە دەبێت بۆ خوێنەرانی کرێکار (کرێکارێکی هۆشیار) بنووسرێت. بابەتی خۆی بۆ ئارگیومێنت دەخاتە بەر دیدەی خوێنەرانی. زمانێکە دوور لە درێژدادڕی و بگرەوبەردەی بێسوود و بێبەها، دەقی ئەدەبی دەخوێنێتەوە و ئەوەی پێویست بێت لەبارەیەوە نیشانی دەدات. بێڕتووش و بەبێ ڕەچاوکردنی هیچ پرەنسیپێکی ڕەخنەیی تەقلیدی بۆرژوازی، ئەرکەکانی خۆی ، ئەرکە ئیستاتیکییەکانی خۆی ڕایی دەکات.
زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی هەڵگری کۆمەڵی کۆد و ئاماژە و ئاماژە پێدراوە کە لە کۆی خۆیدا میتۆدێکی زانستی لێکدانەوە و لێکۆڵینەوەیە و لە دووتوێی دەقی ئەدەبیدا وەک پشکنەری کارەبا، پشکنین بۆ تەزووی هەستە چینایەتییەکانی یەکە بە یەکەی وشەکانی نێو دەقە ئەدەبییەکە دەکات و هەڵیان دەسەنگێنی و دۆخی چینایەتی و ئیستاتیکیییەکانیان دەستنیشان دەکات.
ئەرکێکی تری زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی خۆپاڵاوتنە لە وشە و گوزارشت و فرەیزە فیئوداڵی و بۆرژوازییەکان و بەکاربردن و جێخستنی ئەو وشە و گوزارشتانەیە لە ئەدەب. لەهەمان کاتیشدا ڕۆڵێکی بەرچاو دەگێڕێ لە ڕەخنە لە ناواخنی زمان و دەربڕینە فیئوداڵی و بۆرژوازییەکان کەپڕە لە وشەگەلی لێوڕێژ لە سووکایەتی و بێحورمەتی بە ئینسان و زیندەوەرانی تر. ڕەخنەگرتن لە شوبهاندنی ئینسان بە سەگ و کەر و چەقەڵ و ڕێوی و گورگ و نێونانی مرۆڤ بە ناو و ناتۆرەی کۆمەڵایەتی ناپەسند و لکاندنی سیفەتی بێمانا بە مرۆڤەکانەوە تا دەگات بەوەی لە دەربڕینەکاندا ئینسان زەلیلی زمان دەکەن. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی دەبێت بکەوێتە ئەودیو سنوورەکانی سووکایەتی و ئەم سووکایەتییەش لەهەر دەقێکی ئەدەبیدا بوونی هەبێت بکوتێتەوە، بەمەش زمانی خۆی لە خڵتە چینایەتییەکانی بۆرژوازی پاک دەکاتەوە و بە وشەگەلی پڕ لە هەستی ئینسانیی وەک پێدانی ئۆکسجین بە کەسێکی نیمچەخنکاو جوان دەگەشێتەوە و باڵا دەکات.
زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی زمانێکە نامۆ نییە بە زمانی دەق و تەنانەت بە زمانی نووسینی وتاری سیاسی و تەحریزی. ئەم زمانە پشت بە ئەو ‌هاوکێشە ئیستاتیکییانە دەبەستێت کە ڕەخنەگر وەک مەبنای ئیش لەسەر کردن دێتە ئەژمار. ڕەخنەگری ئەدەبی مارکسیستی دەبێت خاوەن زمانێک بێت لە نووسین، توانای قەناعەت پێکردنی خوێنەری لەئاستێکی بەرزدا بێت. زمانێک توانای شیتەڵکردن و ئینجا لێکگرێدانەوەی هاوکێشەکانی نێو دەقی ئەدەبی هەبێت بەو ئاراستەیەی کە خزمەت بە بزووتنەوەی ئەدەبی مارکسیستی بکات. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی بەچەندین ڕایەڵە بە زمانی سیاسەت و نووسینی وتاری سیاسی نییە. بەوپێیەی کە ئەدەب وەک دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی بەرهەمی پێویستی ململانێی نێوان چینەکانی کۆمەڵگەیە، ئەو زمانە خۆی لەقەرەی گەلێ مەسەلە و ئاریشە و بابەت دەکات کە سیاسین. بەواتایەکی تر لەجیهانی واقیعدا سنوورێک بوونی نییە لەنێوان زمانی ئەدەبی و زمانی سیاسی. ئەم دوو زمانە لێکهەڵپێکراون و لەزۆربەی قۆناغەکانی ژیانی کۆمەڵگە وەک یەک زمان دەردەکەون. هەر بۆیەشە گەلێ سیاسەتمەدار هەیە ئەدیبن و گەلێ ئەدیب هەن سیاسەتیش دەکەن و وتاری سیاسیش دەنووسن.
وەکچۆن ناوەڕۆکی دەقی ئەدەبی لەگۆشەنیگای هەڵسەنگاندنی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستییەوە گرنگە و گرنگترین شوێنی نەشتەرگەری ڕەخنەیە، ئاواش فۆرمی ئەدەبی کە زمان خۆی بەشێکە لەو فۆرمە، شوێنی ئیشی ڕەخنەیە. ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی ئەرکییەتی زمانی دەق و نووسین بەردەوام لە بەردەم شیتەڵکردندا دابنێت و بایەخی زۆر جیدیی پێبدات. ئەوکاتیش ئەرکی ڕەخنەگری مارکسیست لەوانەیە زۆر ئاڵۆزتر بێت کاتێ لە هەڵسەنگاندنی ناوەڕۆکەوە بەرەو هەڵسەنگاندنی شێوە وەردەچەرخێ.(٤) چونکە پانتایی ئیشکردنەکەی ڕەخنە دەگۆڕێت.

ڕۆڵی کلتوور لە ئاراستەکردنی زماندا

زمان و کلتوور لە کارلێکەری بەردەوامدان لەگەڵ یەکتر. کلتوور زمان بەڕێڕەوێکدا دەبات کە بەپێی پێویستی گەشەی خۆی لەقالبی دەدات. بۆیە گوزارشتە زمانەوانییەکان، فرەیزەکان و تەنانەت وشەکانیش گوزارشتن لە دۆخێکی کۆمەڵایەتی و ئابووری وسیاسی دیاریکراو. گومانی تێدا نییە کە مرۆڤەکان لە کۆمەڵگەکان پەیوەستن بە کلتووری کۆمەڵایەتی و ئاستی ژیاریی ئەو کۆمەڵگەیە و هەروەها بە ململانێی نێوان کار و سەرمایە لەو کۆمەڵگەیەدا. بۆیە دەبینین کلتوور بەتۆخی کاریگەری هەیە بەسەر ژیان و نووسین و زماندا. هەر لەناونانی مرۆڤ و شتەکانەوە بگرە تا دەگاتە بڕوا هێنان بە وەهم و خورافە و ئەفسانە دروستکراوەکان. کاریگەری کلتوور لەسەر زمان یەک لایەنانەیە و ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی دەبێت ئەو کاریگەرییە تاک لایەنییە ئاوەژوو بکاتەوە و بەزمانێ خۆی واتە بەزمانی ڕەخنەی مارکسیستی ئەو هەژموونی ئەو کاریگەرییە کاڵ بکاتەوە و تەنانەت هەڵیگێڕێتەوە و بتوانێت کلتوور بەرەو ئاراستەیەکی تر ببات. دیارە ئەم ئەرکە تەنها بە زمان جێبەجێ ناکرێت و گەلێ هۆکاری تر هەن کە ڕۆڵی گرنگ دەگێڕن لەم پرۆسەیەدا کە ڕەنگە باسکردنیان لەم کورتە نووسینەدا پێویست نەبێت. وەکچۆن لەنێو هەناوی زماندا بەتایبەتی لە نووسینی دەقی ئەدەبیدا لێکچواندن و میتافۆر و ..تاد هەن. ئاواش زمان ڕەنگڕێژە لە ئیدیۆم و پەندی پێشینان و قسەی نەستەق کە ئاوێنەی ڕووی کۆمەڵن بەباری چاک و خراپییەوە. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی زمانێکی کلتووری کۆنسەرڤەیتیڤ نییە، بەڵکو زمانێکە پشت بەستوو بە لەکەپوورێکی گەورە و فراوان لە وتزا و فرەیز، کە ڕۆڵی کلتوور دەنەخشێنن لە ئاراستەکردنی زماندا. زمانی دەربڕینی کلتوور ئینسانیی و دەستکەوتە زانستییەکان و گەشەی تەکەنەلۆجیا کەم تا زۆر ئاشنا و تەبان بە زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی. لە فەلسەفەی مارکسیزمدا، باڵادەستی فەرهەنگی باڵا دەستی چینی دەسەڵاتدارە بەسەر کۆمەڵگەوە، باڵادەستییە بەسەر بیروباوەڕ و لێکدانەوەکان و بۆچوونەکان و بەها و نەریتەکان.(٥) ئەم باڵادەستییە، هەیمەنەیە بەسەر کلتوور کەزمان ئاراستە دەکات. نابێت ئەوشمان لەبیر بچێت کە بەوپێیەی کۆمەڵگە چینایەتییە و چینە سەرەکییەکانی کۆمەڵگە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان لە ململانێدان، بەوجۆرەش زمان لە پرۆسەی پاراستنی بەرژەوەندییەکان بەشدارە و تەنانەت زمانیش هەرچەندە زمانی سەرجەم کۆمەڵگەیە، بەڵام بەرژەوەندی چینایەتی چینە کۆمەڵایەتییەکانی پێ دەناسرێتەوە. زمانێک کە گوزارشت لە خەبات و تێکۆشانی کرێکاران دەکات لە کۆمەڵێ دەبڕیندا جیاوازترە لە دەربڕینی زمانێک کە بەرگری لە بەرژەوەندی بۆرژوازی دەکات. چونکە تەمەنی زمان بەقەد تەمەنی هۆشیارییە. زمان وەکو هۆشیاری تەنها لەپێداویستییەوە دێتە ئاراوە. بەوپێیەی هۆشیاری هەر لە سەرەتاوە بەرهەمی کۆمەڵایەتییە(٦) زمانیش بەرهەمی ئاتکی کۆمەڵایەتی ئینسانەکانە لە کۆمەڵگە. جگە لە ئەمانەش زمان گرنگترین هۆکاری پەیوەندی مرۆڤەکانە بەیەکترەوە. یەکێتیی زمان و شکڵگرتنی بەرەوپێشچوونی بێ هیچ بەربەستێک گرنگترین هۆکاری بازرگانی ئازادی ڕاستەقینە و بەرفراوانی گونجاوە بۆ سەرمایەداری نوێ، لەپێناو کۆکردنەوەی ئازادانە و بەرفراوانی خەڵک.(٧)ئەم پەیوەندییەی نێوان زمان و کلتوور، زمان و ئەفسانە، زمان و کەلەپوور، زمان و فەرهەنگ درێژ دەبێتەوە تا زمان و سیاسەت بەسەر یەک راستەڕێ دەبنە شوێنی کاری ڕەخنە و لێکۆڵینەوە ئەدەبی و سۆسیۆلۆژییەکان.

ئەنجام
زمان وەک ئامڕازێکی کۆمیونیکەیشنی نێوان ئینسانەکان لە کۆمەڵگە، ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت لە ئاڕاستەکردنی کۆمەڵگە ڕووەو داهاتوو. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی جیاواز لە زمانی دەربڕینی ئاسایی و نووسین، دەتوانێت کاریگەری هەبێت بەسەر بزووتنەوەی ئەدەبی و کلتوورییەکان و وەڵامدانەوە بە ئاریشەکانی بەردەم گەشە و بەرەوپێشچوون. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی گوزارشتە لە ئاستی خەبات و تێکۆشانی چینایەتی و گەشەی کۆمەڵگە، لەهەمان کاتیشدا دەتوانێت ڕۆڵی گرنگ بگێڕێت لە بردنەپێشەوەی ئەو تێکۆشانە لەڕێگەی بەتاڵکردنەوەی سیحری بەها بۆرژوازییەکان. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی زمانی جنێو وناوناتۆرە و تۆمەتبەخشینەوە نییە، بەڵکو زمانی خوێندنەوەی دەق و دیاریکردنی ئاریشەکان و شیتەڵکردن و لێکگرێدانەوەی کۆدەکانی دقە. ئەم زمانە لەئاستێکی بەرزی بەرپرسیارێتیدا ئەرکەکانی جێبەجێ دەکات. زمانی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی زمانێک نییە لەئاسمانەوە دابەزیبێتە خوارەوە، بەڵکوو هەمان زمانی بەکارهاتووی ناو کۆمەڵگەیە بەڵام بە دەربڕینی جیاواز و بە بەرجەستەکردنەوەی بەرژەوەندی چینایەتی جیاوازەوە گوزارشت لە پەیوەندییەکانی نێوان ئینسانەکانی ئەم کۆمەڵگە چینایەتییە دەکات.

عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
کەنەدا نیوەی دووەمی ٢٠٢١

——————————————-

سەرچاوەکان

1-Marxsim and Problems of Linguistics J.V. Stalin
Published in the June 20, July 4, and August 2, 1950 issues of Pravda
Transcription/HTML Markup: M. and Charles Farrell
Online Version: Stalin Reference Archive (marxists.org) 2000
(٢)الفن و التصور المادي للتاریخ جورج بلیخانوف ترجمة جورج طرابیشي دار الطلیعة للطباعة و النشر بیروت لبنان الطبعة الاولی ١٩٧٧ ص ٤١.
3- More than words: how language affects the way we think by Marielle Zagada
https://www.gofluent.com/blog/how-language-affects-the-way-we-think
(٤)ئەناتۆلی ڤاسیلیڤیچ لۆناشارسکی دەربارەی ئەدەب و هونەری پێشکەوتووخواز، چەند تێزێک دەربارەی گرفتەکانی ڕەخنەی مارکسیستی. بۆزانیاری زیاتر بڕوانە:
Thesese on the Problems of Marxist Criticism
A.V. Lunacharsky 1928
https://www.marxists.org/archive/lunachar/1928/criticism.htm

5-https://en.wikipedia.org/wiki/Marxist_cultural_analysis

6-studies in language and Capitalism
Marnie Holborow
University of Dublin page 5

7-V. I. Lenin, “The Right of Nations to Self-Determination ” Selected Works in Two Volumes, Eng. ed., Moscow, 1952, Vol. I, Part 2 pp. 318-19.




شێوازی توندوتیژی مرۆڤەكان لەنێو خێزان و بنەماڵەدا.. رەسوڵ بۆسكێنی

لە ژیانی كۆمەڵایەتیدا ڕەفتار و هەڵسوكەوتی مرۆڤ لەچوارچێوەی پەیوەندی نێوان پیاو و ژن دێتەئاراوە، زیادەڕۆیی و دەسەڵاتدارێتی ئاكامەكەی بەتوندوتیژی دەگات، توندوتیژی لەبنەماڵە و لەنێوان هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵایەتی لە تەمەنی جیاواز، ڕەگەزی جیاواز، لەشێوەی جیاوازی ژیان بەهۆی كەموكوڕی سەرهەڵدەدات، توند و تیژی دەتوانێت بەشێوەی كرداری هەڕەشە و گوڕەشە بەردەوام یاكاتی بێت، دیاردەی توندوتیژی بەرامبەر منداڵ لەماوەیەكی كورت یان درێژخایەن كاریگەری پێك دێنێ.
توندوتیژی لەنێو خێزان و بنەماڵەدا لەهەركات و سەردەمێك بێت، چ لەسەرەتای ژیان یان بەتێپەڕبوونی ساڵانی تەمەن بێتە ئاراوە، توندوتیژی بۆی هەیە جەستەیی، دەروونی، سیكسی، بەرژەوەندی ئابووری، یا خۆشەویستیانەبێت، هەروەها پێش گرتنی خواستی كەسایەتی شێوازێكە لە توندوتیژی، لەژێر سایەی هەموو شێوەكانی توندوتیژی لایەنی بەرامبەر دەكەوێتە ژێر كاریگەری دەروونی و ئێش و ئازارەوە.
هەرچەندە پیاوانیش دەكەونە بەرمەودای توندوتیژی ژنان، بەڵام زۆربەی توند و تیژیەكان لەناو خێزان و بنەماڵەكاندا بەتایبەت شێوازی هەڕەشە و ترساندن و كوشتن لەلایەن پیاوانەوە بەرامبەر بە ژنان و كچان ئەنجام دەدرێت، لەبەرئەوە بەپێی ڕاگەیاندنەكانی پەیوەندیدار بەتوندوتژی سەبارەت بەژن و منداڵان بەیەكەم قوربانی دەژمێردێن و پیاوان وەكو كەسانی پێشێلكار ناوزەد دەكرێن، چونكە ئاماری گشتی دەربارەی توندوتیژی لەدنیادا بەڕێژەی 90%ی قوربانیانی توندوتیژی لەنێو خێزان و بنەماڵەكاندا ژن و منداڵانن و لە 10%ی پیاوانن.
توندوتیژی جەستەیی و هەر شێوازێك لەهێرشی فیزیكی و لێدان بەبێ ویستی خۆی بەتوندوتیژی زۆرەملێ دادەنرێت، ئەگەرچی كاردانەوەی بەنهێنی بمێنێتەوە، بەڵام گەورەترین كاردانەوەی لەدەرووندا هەیە، ئەم ڕەفتارە بەشێوەیەكی بەردەوام و درێژخایەن دەبێتە دیاردەی توندوتیژی، هەروەها دەستدرێژی سیكسی بەشێوەی زینا شێوازێكی ترە لەئەنجامدانی توندوتیژی لەناو كۆمەڵگادا، لەزۆربەی وڵاتان كردەوەیەكی دژە یاساییە و سزای توندی وەك: كوشتن و بەردباران كردن و بەندكردنی لەسەرە، تەنانەت ئەنجامدانی كاری سیكسی لەگەڵ هاوسەرەكەی، بەشێوەیەكی زۆرەملێ پیاو هاوسەری ناچار بكات، لەفەرهەنگی زۆربەی وڵاتان دیاردەی بەزۆرەملێ ئەنجامدانی سیكسی ئەژماردەكرێت و سزای لەسەرە، بەڵام لەفەرهەنگی ئەو وڵاتانانەی پیاو خۆی بەخاوەنی ژن دەزانێت، ئەگەرچی ئەوە وەكو خواستی پیاو ئەژمار بكرێت، لەگەڵ بڵاوكردنەوەی پەروەردە و هوشیاری، پێویستە یاسا بەرپرسیارێتی لەئەستۆ بگرێت و ئەم كارە بەپێی یاسا ڕێكبخرێت و نابێ بەشێوەی ناچاری و زۆرەملێ ئەنجام بدرێت.
هەروەها توندوتیژی لەڕووی زمانیەوانیەوە كاریگەری گەورەی دەروونی لەسەر لایەنی بەرامبەر هەیە، بەكارهێنانی قسەی ناشیرین و هێرشی ناڕەوا بۆ سەر بەرامبەر بەئەنجامدانی وتەی خراپ و نەشیاو، جنێو و تانە و تەشەر لەناو كۆمەڵگادا، دەربڕینی بەشێوەی توندوتیژی و بەكەمزانین و سوك سەیركردن، كە ببێتە هۆی ئازاری دەروونی، تەنانەت بەكارهێنانی قسەی ناشیرین و سوكایەتی كردن بەبەرامبەر لەچوارچێوەی بنەماڵەدا دەبێتە هۆكاری توندوتیژی، لەناو خێزاندا بەكەمزانین و شكاندن و سوكایەتی كردن بەژن لەبەرچاوی منداڵ و كەسوكاری بەشێوەی دەربڕین و قسەی ناشیرین، لەڕوانگەی دەروونناسانەوە ئەمانە و چەندین شێوەی بەكارهێنانی تری لەم جۆرە لەقسە و هەڵسوكەوتدا، كەپەیوەندی هەیە بەباری ژیانی تاكی ناو كۆمەڵگاوە، كە ببێتە هۆی لاوازی یاخود ببێتە هۆی بەرەنگارەبوونەوە بە توندوتیژی ئەژماردەكرێت، هەروەها دەنگ لێوەرگرتن و بەخشینی ئازارەكەی بەندازەی قسەی ناشیرین، كە زۆرجار پیاوان بۆ برینداركردن و بەرزەم كردنی هەستی كچان و ژنانی ناو خێزان و بنەماڵەدا بەشێك لەپیاوان وەك ڕق و كینە بەكاری دێنن، بۆ بەدەستهێنانی ئامانجەكانی خۆی و سەپاندنی بۆچوونەكانی خۆی، پێ دادەگرێت، بەشێوەیەكی ناڕەوا دەیەوێت تۆڵە بستێنێت، ئەمانە هەمووی بەشێكن لە سەرهەڵدانی توندوتیژی.
لەلایەكی تر ئەنجامدانی كردەوەی توندوتیژی جەستەیی و لێدان و ئازار گەیاندن، شوێنەواری ئاشكرا بەجێ دێڵێ، وەك شكانی ئەندامانی لەش و سوتان و شین بوونەوەی جەستە، بەڵام ئەنجامدانی بەخشینی ئازار بەشێوەی نادیار بەچاونابینرێ، وەكو بەكارهێنانی بوغز و كینە، درۆكردن، دركاندنی نهێنیەكانی ژیانی بەرامبەر، بایەخنەدان بەداخوازی و بەڵێنەكانی بەرامبەر، درەنگ ڕۆیشتنەوە بۆ ناو خێزان و ماڵ، بەخشینی ترس و دڵەڕاوكێ بەهەر هۆكارێك بێت، ڕژدی و قرچۆكی و ڕێگاگرتن لە خۆشیەكانی ژیان، ئەمانە هەمووی دەبێتە هۆی داڕمانی دەروونی و ڕێگاخۆش دەكات بۆ توندوتیژی لەناو خێزان و بنەماڵەدا.
بەپێی لێكۆڵینەوەیەكی ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی كەلەماوەی 7 ساڵ ئەنجام دراوە، 24 هەزار ژن لەوڵاتەكانی ئاسیا، ئافریقا، ئەوروپا، ئەمریكای لاتین بەشداریان تێدا كردووە، ئەم لێكۆڵینەوەیە سەرەتا لە ئەمریكای باكوور ئەنجام دراوە، بەپێی ئاماری ئەم ڕێكخراوە نێودەوڵەتیە لەمەڕ توندوتیژی كۆمەڵایەتی لەسەر ژنان ئەنجام دراوە، یەك لەسەر شەشی 1/6 ژنان بەدەستی هاوسەر و كەسوكاریانەوە دەبنە قوربانی یاخود دەكەونەبەر هەڕەشە و توندوتیژی، لەسەر ئەم بابەتە ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی ئاماژەی بەوەداوە، لەهەر 18 چریەكدا ژنێك دەكەوێتە بەر هێرش و پەلامار و هیچ شتێك، تەنانەت دووگیانیش لەتوندوتیژی نایانپارێزێ.
بەپێی لێكۆڵینەوەی ئەم ڕێكخراوە لەهەموو كۆمەڵگایەكی دەوڵەمەند و هەژار توندوتیژی ئەنجام دەدرێت، زۆربەی ژنان لەو بڕوایەدان پیاوان دەتوانن لەهەموو بارودۆخێكدا توندوتیژی بەكاربێنن و نابێ یان ناتوانن ڕاستەوخۆ دان بەپێشێل كردنی مافیان دابنێن لەبەرامبەر پیاواندا.
بەپێی ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی كاردانەوەی توندوتیژی لەسەر سەلامەتی ژنان بەبێ لەبەرچاوگرتنی شوێن و كات گرنگی تایبەتی خۆی هەیە، لەبەرئەوە خوازیارە هەرچی زووترە بەرەنگاربوونەوەی دیاردەی توندوتیژی كۆمەڵایەتی ببنەوە، بەشێوەیەك خۆشبەختی و ئاسوودەیی بۆ كۆمەڵگا و خۆشگوزەرانی بۆ مرۆڤ بەتایبەت ژن و منداڵان دەستەبەر بكرێت.




کامە جامی کام جیهانە!؟.. عەبدوڵڵا ساڵح

بە بۆنەی (جامی جیهانی، فیفا قەتەر ٢٠٢٢)

پێش ئەوەی بچینە ناوەڕۆکی بابەتەکە، با چاوێک بەم یاریەدا بخشێنین کە ناوی تۆپی پێیە و کەمێک باسی نهێنی خۆشەویستی ملیۆنەها کەس بکەین بۆ ئەم یاریە کەمن خۆم یەکێکم لەوان .
تۆپی پێ هونەرە، هاوشێوەی هونەرەکانی تر، هونەرێکی باڵایە، هەوڵێکی بەکۆمەڵە لە پێناو گەیشتن بە یەک ئامانج، ئەویش سەرکەوتن و بردنەوەیە ، تەنانەت، ئەگەر ڕێگەمان پێبدرێت، دەکرێ بڵێین شێوازێکە لە ململانێ، ئەم هەوڵە بەکۆمەڵە، تێکەڵ بە پلانی دروست وسەرکەوتوانەی ڕاهێنەر و ئەدای هونەری یاریزان ، و یەکگرتوی و هاوئاهەنگی یاریزانەکان هەمووی پێکەوە دەکرێ وەک سمفۆنیایەک وێنابکرێ و تابلۆیەک لەهونەری جوان بخرێتە پێش چاوی عاشقان و هەواداران و شوێنکەوتوانی ئەم یاریە .
تۆپی پێ، لەپێشەنگی زوربەی یاریە وەرزشیەکاندایە کە هەستێکی دەرونی وئینسانی دروست دەکا، بەتایبەت کاتێک تیمە میللیەکان یاری دەکەن ، هەستی “سەر بەوڵاتێک بوون” ، ئەگەرچی ئەو هەستە لەکۆتاییدا ئاوێکەو دەڕژێتە ناو ئاشی دەسەڵاتدارانەوە ، بەڵام ئەستەمیشە بەرگری لێبکرێ، چونکە ، لانیکەم بۆچرکەساتێکیش بێ ، ئەم یەکگرتنە خەم وئازار بیردەباتەوە و تەماشاکەر دڵخۆشدەکا بەتایبەت لەکاتی بردنەوەدا. ئەمە حاڵەتێکی مادی بەرجەستە نییە، بەڵکو دۆخێکی دەروونی و سۆزداری مرۆڤە ، منداڵ و گەنج و ژن وپیاو وخەڵکانی بەتەمەنیش دەگرێتەوە.
ئەوەی دوێنێ ( ٢٩ – ١١ – ٢٠٢٢ ) کۆتایی یاریەکەی ئەمریکا وئێرانی بینیبێ کە بەئەنجامی ( یەک و سفر ) بە سودی تیپی ئەمریکا تەواو بوو ، چۆن یاریزانە ئەمریکیەکە( ئەنتۆنی ڕۆبسن ) باوەشی کرد بەیاریزانە ئێرانیەکەدا ( ڕامین ڕەزاییان ) کاتێک ئەوبەکۆڵ دەگریا چونکە تیمەکەی دۆڕابوو، وەسەری خستە سەر شانی خۆی ودڵنەوازی کردەوە، وە هەردووک یەکتریان کردە باوەش، گۆشەیەک لەم حاڵەتە ئینسانیەی بۆ دەردەکەوێ کە سیاسەت ناتوانێ سنووری بۆ دانێ .
بەڵام وەک چۆن سیستمی سەرمایەداری کونجێک نەماوە لە ژیاندا سەریپێدا نەکاو نەیشێوێنێ ئاواش هاتۆتە ناو ئەم وەرزشەوە و دەستی نگریسی گەیاندوەتێ، تەنانەت لەو چێژوخۆشیەشی زۆرکەمکردۆتەوە … ئەوەتا ملیاردێرە زەبەللاحەکانی جیهان فڕکان فڕکانیانە بۆکڕینی یانە بەناوبانگەکانی ئەوروپا ، ئەویش لەپێناو قازانج وکەڵەکەکردنی سەرمایەکانیان لەسەر حیسابی زەوق و ئارەزووی هاندەر وتەماشاکەر ، ئەوانە نەک یانەکە، بگرە یاریزانەکانیش دەکڕن بەشێوازێک کە تەنانەت خەو وخۆراک و جلوبەرگ و ژیانی کۆمەڵایەتیشیان دەکەوێتە ژێر کۆنترۆڵی ئەو سەرمایەدارانەوە، کە دەکرێ وەک جۆرێک لە سیستمی کۆیلایەتی سەیر بکرێ ، ڕاستە لەبەرامبەردا یاریزانەکان مووچەی زەبەللاحیان پێدەدرێ ، بەڵام لەخۆشترین ساڵەکانی تەمەنیاندا بێبەشدەکرێن لە جێژی ژیان، هەرهەمان ئەو یاریزانانە کاتێک تەمەنیان دەچێتە سەر، چارەیان گران دەبێ و بەجۆرێک لە جۆرەکان دەردەکرێن بەبێ گوێدانە هیچ بەهایەکی مرۆیی .
لایەنێکی تاریکی کەی ئەو دەستێوەردانە، بازاڕی گرەوە کە ئەویش بەجۆرێک گیرفانی شوێنکەوتوان بەتاڵدەکا ، هەرئەم گرەوە ئەو یانەوەرزشیانەی کردوە بە جۆرێک لە قومارخانە، ئەمە جگە لە بازاڕی بەناوبانگی دەڵاڵەکان بۆ کڕین و فرۆشتنی یاریزانەکان ، یاخود گەندەڵی لەناو بەشێک لە ناوبژیواناندا، بەتایبەتی هەڵبژاردە و یانەکانی وڵاتانی کەنداو، بۆیە لەزوربەی پاڵەوانەتیەکانیانداپەنا دەبەنە بەر ناوبژیوانی ئەوروپی.
ڕۆژی یەکشەممە ڕێکەوتی ٢٠ی ١١ ی ٢٠٢٢، جامی جیهانی فیفا لە قەتەر دەستیپێکرد، دوای ئەوەی فیفا (فیدراسیۆنی نێودەوڵەتی یەکێتی تۆپی پێ) لە کۆتایی ساڵی 2010 مافی ڕێکخستنی ئەو پاڵەوانەتیەی دا بەو وڵاتە. ئەم بەخشینە لەپرۆسەیەکی پڕاوپڕ لەگەندەڵیی و بەرتیلداندا ئەنجامدرا و تا ئەمڕۆش گومانی لەسەرە ! هەر ئەم پرۆسەی گەندەڵیە کاریگەری لەسەر سەرۆکی فیفای ئەو کاتە (جۆزێف سێپ بلاتەر) و سەرۆکی یەکێتی تۆپی پێی ئەوروپای ئەو کاتە (میشێل پلاتینی) دانا وهەردوکیان بەتۆمەتی گەندەڵی درانە دادگا و ناچارکران دەستبەرداری پۆستەکانیان بن . ئەم مافی میوانداریکردنەی قەتەر بۆ پاڵەوانێتییەکە مشتومڕێکی زۆری بەدواداهات کەتائەمڕۆش بەردەوامە. پەردەیەک لەم شانۆگەری مشتومڕە لەو دووڕووییەدایەکە وڵاتانی ڕۆژئاوا بەرامبەر قەتەر نمایشی دەکەن، وەک چۆن لە بواری مافی مرۆڤدا ڕەخنەی لێدەگرن، بەڵام لە بەرامبەر سیاسەتەکانی تریدا بێدەنگی هەڵدەبژێرن. قەتەر پیشتیوانەیەکی بەهێزی مادی ومەعنەوی ڕێکخراو وهێزە ئیسلامیە توندڕەوە چەنگبەخوێنەکانی وەک تالیبان و داعش بوو تا ئەومڕۆشی لەگەڵ بێ ، جگەلەوە خەزێنەی وڵاتەکەی بۆ دیکتاتۆرێکی خوێنڕێژێ وەک ئەردۆگان کردۆتەوە تا فاشیزمە نەتەوەیەکەی لەناوچەکە باڵادەست بکا و بەبەرچاوی ئەمریکاو هاوپەیمانانیەوە ئەم ڕۆڵە بە ئاشکرا دەگێڕێ .
لەم مۆندیالەدا، قەتەر درکی بەوە کرد کە جبەو عەمامەی ئیسلامی ناتوانی بەر بەو شاڵاوو ئەو هەموو ڕەخنانەبگرێ کە ڕۆژانە ڕوبەڕوی دەبنەوە، هەر بۆیە ئێستا خۆی خزاندۆتە ناو چەفتەو عەگاڵی نەتەوەییەوە تا خەڵکێکی ” ساوێلکە ” بەوە فریوبدا کە گوایە قەتەر بۆیە دوژمنایەتی دەکرێ چونکە وڵاتێکی عەرەبیە !
لە نێو هەوڵەکانی قەتەر بۆ لادانی سەرنج لەو ڕەخنانەی کە ئاراستەی دەکرێت، کڕینی هەندێک یاریزان و کەسایەتی بەناوبانگی تۆپی پێ یە(وەک پیپ گواردیۆلا و دەیڤد بێکهام و کاکای بەڕازیلی) و هەندێکیتر، ئەمەش وا دەکات وێنەکەی لێڵتر دەرکەوێ نەک ڕوناکتر ، چونکە ئەمە لە گەمەیەکی پۆخڵی پارە و خەڵاتبەخشینەوە زیاتر شتێکی تر نیە .
دروستکردنی ئەم دامەزراوە وەرزشییە زەبەلاحانەی قەتەر لەسەر حیسابی ژیانی هەزاران کرێکاری بیانی بوو کە وەک کۆیلە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا و چەندین ڕێکخراوی مافی مرۆڤیش ڕاپۆرتی وردیان لەسەر ئەو بارودۆخە سەختانەی کە ئەو کرێکارانە تێیدا دەژیان بڵاوکردۆتەوە ، ئەم پێشێلکاریانەی مافی کرێکارانی بیانی، پەڵەیەکی خوێناویە کە مۆندیال و قەتەر دەگرێتەوە ، بەگوێرەی ئەو ئامارانەی ڕۆژنامەی گاردیانی بەریتانی بڵاویکردۆتەوە بەهەزاران کرێکاری هیندی و بەنگلادیشی و نیپاڵی و سریلانکی و پاکستانی هەرەلەسەرەتای دروستکردنی ئەم دامەزراوە وەرزشیانەوە تا ئەمڕۆ گیانیان لەدەست داوە، ئەویش لە ئەنجامی سەختی کار و زۆری سەعاتی کار بەتایبەت لەهاویندا کە پلەکانی گەرما لەسەروو بەنجا پلەوەن هەروەها نەبوونی هیچ جۆرە خزمەتگوزاریەک لە شوێنی حەوانەوەیاندا ، جگە لە پێنەدانی مووچە تەنانەت کار گەیشتە ئەوەی کە لەلایەن هەندێک “رێکخراوی خێرخوازیەوە” خۆراکیان پێبدرێت! ئەوان دامەزراوەی وەرزشی و کۆشکە لوکسەکانیان لەسەر حیسابی ژیانی ملیۆنان کرێکار دروست دەکەن . لێرەدا پرسیاری داهاتوو ئەوەیە: ئایا ئەوانەی لەم یاریگایانەدا دادەنیشن بۆ تەماشای یاریەکان ئەم تراژیدیایە دەبینن ؟ ئەوشمان بیر نەچێ کە دیاردەی کەمی ئامادەبووان لە یاریگاکاندا بە بەراورد بە مۆندیالەکانی پێشوو بە ئاشکرا دیارە ، ئەمەش وای کردوە ، وەک هەندێک دەزگای ڕاگەیاندن لە ڕۆژئاوا باسی دەکەن، گوایە هێنانی هاندەران لەلایەن قەتەرەوە بە پارە وبلیتی خۆڕایی و مانەوە لەئوتێلی پێنج ئەستێرە بۆتە دیاردە.

لەکۆتاییدا دەبێ بڵێین تۆماری پێشێلکاریەکانی قەتەر لە بواری مافەکانی مرۆڤ وە بەتایبەتی مافی ژنان و مافەکانی کۆمەڵگەی هاوڕەگەزخوازانیش پەڵەیەکی ترە بە تەوێلی ئەم وڵاتەوە . بەداخەوە ئەمڕۆ جیهان وایلێهاتوە بۆ هەر شوێنێک بچین، دەبینین ئەهریمەنە سەرمایەدارییەکە لەبەردەم چاومان وەستاوە، ئیتر باسی چ جامێک و چ دونیایەکمان بۆ دەکەن ، دونیایەکی پڕاو پڕ لە ناڕەزایەتی و برسێتی و کوشت وکوشتار و شەڕ، بەڕاستی ئەم جیهانەو بونەوەرەکانی شایستەی ئەم بەربەرییە تە نین.

٣٠ – ١١ – ٢٠٢٢




ئارامی بەر لە گەردەلوول.. نوسینی: یوسف اسماعیل عەزیز

پاش نیوەڕۆیەک بڕیارمدا بچم بۆ چایەخانەیەک و کەمێک هەوای پاک هەڵمژم، دەمێکی زۆرە لە کارەکەم مۆڵەتم وەرنەگرتووە تا بتوانم ڕۆژێک پشووم هەبێت و گەڕانێکی کورت ئەنجام بدەم، داوی مۆڵەتم لە بەڕێوەبەری کارەکەم کرد، ئەویش زۆر بە روخۆشیەوە وتی: ڕۆژی یەکشەمە با پشووی تۆبێت.
حەزدەکەم کەمێک لە مێز و چواردەوری دیوارەکەم خۆم بشارمەوە، لەگەڵ ئەم پشووە بڕیارێکم دا، کە بەپیادە بچم بۆ بازاڕ، خۆشم دوور بگرم لە قسە و گفتوگۆ، بەیانی کاتژمێر هەشتی بەیانی بە ڕێکەوتم بۆ بازاڕ، بە کوچەو کۆڵانەکان خۆم گەیاند بۆ بازاڕو لە چایەخانێک لامدا بۆ خواردنی چایەک. ” ببورە دەکرێت چایەکی کەم شەکرم بۆ بێنیت ” چایەکی گەرم و ڕۆژنامەیەکی بۆ هێنام و وتی: ” فەرموو ئەمەش ڕۆژنامەی ئەمڕۆیە ” ، ” زۆر سوپاس ”
چاوەکانم بە ڕۆژنامەکە کەوت کە زۆر بیرم کردوە، لەبەر تەلەفزیۆن ناتوانم نەک رۆژنامە تەنانەت کتێبەکانیشم پشتگوێ خستووە، لاپەڕەی رۆژنامەکام هەڵایەوە و دەستم کرد بە خوێندنەوەیان لەم کاتەدا دوو پیاوی بەتەمەتی ڕیشدار لە نزیک منەوە دانیشتن بێ ئەوەی سڵاوێکێش بکەن، لەدڵی خۆمەوە وتم کە ئەمە لەبەر من بووە کە تام و چێژی خۆوێندنەوەکەم لێ تێک نەچێت، خەریکی خوێندنەوە بووم ئەوان دەستاین بە گفتوگۆکردن کرد، یەکدیان بەناوی حاجی بانگدەکرد، زوو زووش داوای چایەی گەرم و تازەیان دکرد.
گفتوگۆکە لەوە دەستی پێکرد کە حاجی وتی:

  • چی بکەین؟ ژیانێکی دوبارەیە لەکار بۆ ماڵ.
  • حاجی منیش هەروام بەڵام چ کارێک کە خۆت دەیزانی کە ئەو کارە لە کەسێکی بەتەمەن ناوەشێتەوە، هاوتەمەنەکانی خۆم هەموویان خانەنشین بوون منی داماو نەبێت کە هەر بەشم ڕاکردنە بۆ کار.
  • جا حاجی ئەمە کەی ژیانە، ئێرە بووە بە گۆڕستان کە وەک گۆڕێکی بێ خاوەن.
  • باشە چی دەبوو ئەوکاتەی ژیان دابەشکرا ئێمەی کورد لە کیشوەرێکی تر بایین؟
  • چۆن چی دەبوو؟ ئێمە دووانە هەر واین جا چ کیشوەرێک بێت.
  • نا ڕەنگە باشتر بووباین، لەوەتەی هەم چێژم لەم ژیانە وەرنەگرتووە، تۆ دەڵێی چی؟
  • هەمان ڕەئیی جەنابتم هەیە، جگە لەوەی کە ئەو ڕۆژە نەبێت کە خودا کوڕێکی پێبەخشیم، ئەوکاتە باوکێکی سەرکەوتوو بووم، ئێستا چی کە لەکۆتایی تەمەندام و هەر ڕاکە ڕاکەمە بۆ ژیان.
  • ژیانێک هاوشێوەی گەردەلوول، سەرەتاکەی دیارە و کۆتایەکەی وونە.
  • حاجی کۆتایی ئەم گەردەلوولە بە تێکشکانی مرۆڤ لەم ژیانە کۆتایی دێت، ڕەنگە ئێمە لەم گەردەلوولەدا خۆمان وون بکەین، بیرم دێت کە منداڵ بووم حاجی لە گەڕەکەکەمان سینەما هەبوو کە هەفتەی یەک جار نمایش دەکرا، من هەفتێک کارم دەکرد و لە کۆتایی هەفتە هەرچی کۆم کردبوویەوە بۆ بلیتێک سەرفم دەکرد، ئەمە بەت بەختیە؟!
  • حاجی ئێمە هەر لە منداڵیەوە دیوای خۆشبەختیمان ڕوخاند، کە ئەو دیوارە هیچ وەستایک ناتوانێت چاکی بکاتەوە، ئێرە کۆتایی رێگایە.
  • لە کۆنەوە ڕوخاندمان کە کاتێک گەردەلوول دەستی پێکرد و شوێنێک نەما بۆ خۆ حەشاردان، گەردەلوول ئێمەی لەگەڵ چارەنوسی خۆی برد.
  • دەزانی بیری ئەکاتانە دەکەمەوە کە جوانترین جلەکانم دەپۆشی و لە بازاڕەکانی شاردا دەخولامەوە، یاخوت لەبەر دەرگای دوکانەکانی نێو بازاڕ دەواستام و قەڵام و دەفتەر تێبینەکەم دەر دەهێناو دەستم بە نوسین دەکرد.
  • چی بەو کاتانەی لە کۆڕەکان شعرم دەخوێندەوە و سەیری خەلکەکەم دەکرد ناخم ئاسودەی پێدەبەخشیم.
  • حاجی هەڵسە با بگەڕینەوە بۆ ماڵ وا نیوەڕۆیە.
    ئەوان چایەخانەکەیان جێهێشت و منیش هەڵسام و لە خاوەنی چایەخانەکەم پرسی ئاخۆ ئەم دوو بەڕێزە کەی دێن بۆ ئێرە، وتی: ” ئەو دوو کەسە خەلکی کۆنی ئەم شارەن، هەموو بەیانێک دێن و تا نزیک نیوەڕۆ دمێنەوە ” بڕیارم دا کە زوو مۆڵەت وەربگرم و خۆم بگەیەنم بۆ لای ئەم دوو بەڕێزە کە زۆر سرنجی منیان راکێشا، بڕیارم دا گەر ئەم جارە بگەڕێمەوە دیدارێکیان لەگەڵ سازدەکەم…..

نوسینی: یوسف اسماعیل عەزیز




ڕووی شـاراوه‌ ئه‌بستراكـتی جه‌نـگـه‌ڵ.. نه‌ژاد عزیز سورمێ

به‌ری خۆرنشینی دڵ مه‌گره‌
جه‌نگاوه‌ری كه‌پك و خه‌ره‌ندان !
ده‌بینی ئێمه‌
ئاسووده‌یی لێك ده‌ستێنینه‌وه‌
تاریكی پێك ده‌ڵێین
گۆشه‌گیریمان ،
به‌ سێبه‌ری هێشووه‌ گرمۆڵه‌بووه‌كانی
ڕه‌زی ته‌لانان سپاردووه‌
خه‌رمانه‌ی ڕوئیاكانمان
له‌ چاڵی ڕوومه‌تی
كچانی خه‌ون ون كردووه ..
چ شه‌پۆلێكی تووشه‌ ئه‌م شه‌پۆله‌
ڕووی له‌ به‌نده‌ری خولیاكانمان كردووه‌
دێت و ناگه‌ڕێته‌وه‌ ..
چ ئاوازێكی خامۆشه‌
له‌ شه‌وی سه‌ركه‌شی برۆنزیمان ئه‌دا ..

بزه‌یه‌ ، بزه‌یه‌ ، بزه‌ .
ڕۆحی مه‌رگ ،
دوای ده‌یان كۆستی دره‌وشاوه‌
پاش سه‌تان په‌ژاره‌ی ئاسنین
گه‌رداوی قایه‌خی كون كون
له‌ ئاوێنه‌ی ده‌ستی
ڕووهه‌ڵگران ده‌رده‌كه‌وێته‌وه‌ ..

گلێره‌یه‌ ، گلێره‌یه‌ ، گلێره‌ .
گیانی ته‌ره‌بووی باران
سه‌مایه‌كی ژاكاو
چه‌شه‌خواز
شاڵاو دێنێ و
جه‌سته‌ی تووكنی چیایان ده‌كوتێ ..

ئێمه‌ له‌ كوێ و
عه‌شقی ژه‌نگاوی له‌ كوێ .. ؟
ئێمه‌ له‌ كوێ و
ئه‌ته‌می هێللانه‌ی باڵندان له‌ كوێ ؟
ئێمه‌ له‌ كوێ و
ڕه‌ونه‌قی
نان و ئاوی سبه‌ی له‌ كوێ ؟
ئێمه‌ له‌ كوێ و
تامانی باڵانوێنی په‌سیوان له‌ كوێ ؟
ئێمه‌ له‌ كوێ و
لاله‌زاری عه‌تر و
بۆنی مه‌له‌ تۆراوه‌كان له‌ كوێ ؟
پاسه‌وانی عه‌ییار و
له‌ككه‌ی نه‌هلستییان له‌ كوێ ؟

ببینن !
ژووره‌ بنمیچ شووشه‌ییه‌كان
به‌ چ شه‌یدایی و نیازه‌وه‌
تارای ڕه‌ش
به‌سه‌ر خه‌یاڵی ئومێدا ئه‌ده‌ن ..
ببینن !
كێڵگه‌كانی هه‌ناومان
ده‌شته‌ كاكی به‌ كاكیه‌كانی بینایمان
چیمه‌نه‌ چه‌رمووه‌كانی سنگمان
بڕستی هه‌نگاومانه‌
به‌سه‌ر سنووری
قه‌ڵه‌مڕه‌وی تاسان و
پێخوستی سه‌هه‌ند و
ئه‌ندازه‌ی دارایی .. ببینن !
ژێـی ده‌نگمان ببینن
كه‌ نازانین موبته‌لای چی بوون
بۆ له‌ پێكه‌نین و گریان كه‌وتن ..
ئه‌ی قیبله‌نماكان په‌یجووری چیان كرد ؟
ببینن !
په‌نجه‌ره‌ و كڵاوڕۆژنان ببینن
چۆن وه‌رزی كوژاوه‌ی پێدا دێن ..

چ خه‌مێكی موچڕكداره‌ (جیهانایه‌تی)
چ هه‌وایه‌كی ته‌وژمداره‌
یه‌كه‌مینایه‌تی ..
شنه‌ی دێ ناڵه‌ی عاشقان
زه‌مین بڕبڕه‌ی ناخمان
له‌ ڕووی زبر و تینووی ده‌سوێ ..
له‌م باخچه‌یه‌دا
ئیتر دره‌خت
به‌ په‌ینی پاك ته‌رز ناوێن ، هه‌ڵناچن
ڕووباره‌كان به‌ هه‌ڵه‌داوان ، بێ ئاوڕدانه‌وه‌
تێده‌په‌ڕن
شتێكیان ون كردووه‌
نازانن چییه‌ ..
هه‌ڵۆ به‌ هاواری كوشنده‌وه‌
سه‌ره‌وخوار ده‌بنه‌وه‌
گوڵه‌گه‌نم
له‌ ژنانی ئه‌ندێشه‌ ڕووتترن ..

( ئای له‌و بنبه‌سته‌ هه‌ڵایساوه‌
له‌م ونگه‌یه‌ سه‌حه‌ركوژه‌ )
فرمێسك وای ده‌گێڕێته‌وه‌ .

تشرینی دووه‌می 2022




لایەنی خراپ و باشی پێشبینی.. زانا رەزاق

یەکێک لەو ئامرازانەی بۆ سودی کۆمەڵگایە پێشبینی و خوێندنەوەیە بۆ داهاتووی کار و هەموو شتەکانی تر ،بەڵام بەداخەوە لەم ووڵاتە زۆر گرنگی بە پێشبنی و خوێندنەوە نەدراوە یان پێشبینی و خوێندنەوە وەک لایەنداری دەبینرێت.

یانی دوو لایەن بیت

لایەنێک بیست پێشبینی بکات لایەنی تریش بەهەمان شێوە ئەوجا لەو دوو لایەنە بێگومان ڕاستی پێشبینی تێدا دەبێ هەڵەشی تێدا دەبێ
یان لەو بیست پێشبینیە هەمووشی ڕاست بێ ئەوەی تر هەمووی هەڵە بێ پێشبنی نیە چونکە هەر ڕاستی تێدا دەبێ لەو دوو لایەنە دژبەرە ،چونکە خۆیان لایەندارن لەهەمان کاتدا یەکێکیان هەر ڕاست دەبێ بەڵام بۆیەش پێشبینی نیە چونکە لایەندارانەن نەک ئەکادیمیانە .

خۆشی ئەکادیمیانە هەم پێشبینی خراپ هەمیش چاک ئەوا بۆ شوێنەکە باشە باشیەکەی لەوەیە ئەگەر پێشبینی و خوێندنەوەکە خراپ بێت ڕێ لە پێشبنییەکە بگریت ئەگەر چاک بێ ئەوا ڕێگە بۆ ڕوودانی بکەیتەوە بەس پێشبینیەکان بە ووردەکاری بێ سودی هەیە یانی کە چۆن پێشبینیەکە ڕوودەدات چۆنیش ڕوونادات

ئەوانەشی لایەندارانە پێشبینی دەکەن دەبێ بزانن لایەندارانە زیانی هەیە نەک سود چونکە کاتێک تۆ پێشبینیەکی چاک دەکەی کە واش نیە ئەوا هیچ شتێک ناکەی لەبەر ئەوەی بە باشت زانیوە بەڵام کە ڕاستیانە و زانستیانەت کرد یەکەمجار سود بۆ خۆتە ئەوجا خەڵک و کۆمەڵگاکەت

30 11 2022




فەلسەفەی ئیسلامی لە سەرەتاوە تا سەردەم.. ئولریش ڕودۆلف

ئولریش ڕودۆلف
کاوە جەلال لە ئەڵمانییەوە


سێیەم پرۆژە: ئەبو ناسر ئەلفارابى

پرۆگرامەکەى ڕازى بوێرانە بوو و تێڕوانینی نوێى بۆ فەلسەفە ئاوەڵا کرد. کندى کارایی فەلسەفەی وەک خزمەتکارى دۆگم دیاری کرد، وەلێ ئێستا هەڵسەنگاندنەکە وەرچەرخێنرا و گۆترا کە فەلسەفە بەسەر هەموو هزرێکی ئایینییانە ئیلهامپێدراودا باڵادەستە و هەروەها تاکە ڕێگەی ناسینى ڕاستییە. سەرەڕای ئەوە هەردوو کۆنسێپتە تیۆرییەکە لایەنێکى هاوبەشیان هەبوو: هەردووکیان کێماسی بناغەڕشتنێکی ئەوتۆیان هەبوو کە مێتۆدیانە تەواو تۆکمە بێت بۆ ساغکردنەوە دوورهاوێژەکانیان. ئاخر نە کندى و نە ڕازى کۆنسێپتێکى گشتگیرى هێرمینیۆتیکییان نەخستە بەردەم کە لێوەى خویا ببووایە، داخۆ مۆرکی تایبەتى مەئریفەی فەلسەفەیى لە بنەڕەتدا چی بێت و داخۆ چە پەیوەندییەکى بە فۆرمەکانى دیکەى هزر و تێگەیشتنەوە (سروش، تیۆلۆگى، یاساناسى و هتد) هەبێت کە ئەوانیش هاوشێوەی ئەو داواکارییان بۆ ڕاستى بەرز کردۆتەوە.
سەرەتا ئەبو ناسر ئەلفارابى (870-950) ئەم جۆرە پرسیارە بناغەییانەى هێنایە بەر باس. بێگومان ئەمیش هاوشێوەى ڕازى جەختی لە باڵادەستیى فەلسەفە کرد، وەلێ هەروەها ڕێگەى بۆ ئەوەش دۆزییەوە کە نەک تەنیا ئەو تێڕوانینە وەک گریمانە بچەسپێنێت، بەڵکو هەروەها بناغەی بڕێژێت، ئەوەش بە هزرینی قووڵ لە شیمانە جیاوازەکانى مەئریفەی مرۆڤ. جگە لەوە کارکردنى فارابیش لە سەردەمێکدا بوو کە هێشتا هەر بەرهەمگەلى ئەنتیکە بۆ ئەرەبى وەردەگێڕران، بەڵێ تەنانەت خۆى لەم پرۆسەیەدا بەشداریى کرد، چونکە چەند ساڵێکى زۆرى لەنێو ئەڵقەیەکى هزرڤانانى بەغدادیدا بەسەر برد (و زۆرینەیان کریست بوون، لەوانە یوحەننا ئیبن حەیلان و ئەبو بیشر مەتتا)، کە تێکستى فەلسەفەییان (ئێستا بەئاسایی لە سریانییەوە) وەردەگێڕا و بەقووڵى دانوستان دەکرد. باوەجو ئێستا پێگەی فارابى پەیوەند بە میراتەکەى ئەنتیکەوە چیدى هاوشێوەى پێگەى فەیلەسوفانى پێش خۆى نەبوو، چونکە ئەوان، وەک بینیمان، هەر یەکەیان تەنیا کەرتی تایبەتیى ئەو میراتە فراوانەی ناسى بوو (کندى بەتایبەتى تاکە کاری ئەڕیستۆتێلى و نوێپلاتۆنی، ڕازیش خوێندنەوەى پلاتۆن ی لای پزیشکەکان ناسیبوو). وەلێ ئێستا فارابى بە پێچەوانەی ئەوانەوە چاوی بە سەرجەمى ئەو میراتەدا دەخشاند کە بە ئەرەبى لە بەردەستدا بوو، ئەوەش کۆتێکستێکی (کۆرپوسێکى) فراوانى نووسین بوو: لە ڕاستیدا سەرجەم ئەڕیستۆتێلیس و ڕاڤەگەلی نووسینەکانی کە ئالێکساندەرى ئەفرۆدیسیاسى، پۆرفیریۆس، تێمیستیۆس، ئاممۆنیۆس، یۆهانس فیلۆپۆنۆس و کەسانى دیکە ئەنجامیان دابوون؛ ئەوجا هەڵبژاردەیەکی پلاتۆن کە زۆر جار شوێنکەوتووەکانی لە ئەنتیکەى دەمەو کۆتاییدا گەیاندبوویان؛ پاشان نوێپلاتۆنیکا کە پێشتر ناومان برد، لێرەشدا بەتایبەتى “تیۆلۆگیى ئەڕیستۆتێلیس”؛ جگە لەوە ژمارەیەکى فرە تاکە نووسین، لەوانە (Placita Philosophorum) ى ئاێتیوس و زۆری دیکەش. ئەوە بوو ئیدی فارابى دەرفەتی بۆ ڕەخسا خۆی لەسەر ئەم بناغەیە ئامادە بکات تاکو کۆنسێپتێکی فەلسەفەیى خۆیى بخاتە بەردەم کە سیستەماتیکێتییەکەی لە سەرجەمی دەستپێکە تیۆرییەکانى پێش خۆی تێپەڕبکات و بەهێزتریش لەوان کاریگەری لەسەر گۆڕانى پتری فەلسەفە بنوێنێت.
نووسینە لۆگیکییەکانى ئەڕیستۆتێلیس (کە ناونرابوون ‘ئۆرگانۆن’ و لە ئەنتیکەی دەمەو کۆتاییەوە لەتەک ‘ڕێتۆریک’ و ‘پۆئێتیک’دا دەخوێنرایەوە) دەرچەی ئەو فەلسەفەیە بوون. فارابى بینیی کە لەم نووسینانەدا نەک تەنیا بونیادى هزرى مرۆڤ بەگونجاوی شرۆڤەکراوە، بەڵکو هەروەها وەسفکردنی ئەو فۆرمە جیاوازانەى ئەرگومێنتهێنانەوەشی ناسی کە هەموو مرۆڤێکی هزرکردوو دەتوانێت بەکاریان بهێنێت. بە دیدی فارابى سێ نووسینە ئاوەڵاکەرەکەى ئەو کۆتێکستە یەکەم ئەرک ئەنجام دەدەن و خۆیان بەدووی یەکدا بە تێگە (کاتێگۆرییەکان)، بڕیار (هێرمینیۆتیک) و دەرئەنجامگیرییەوە، واتا سیلۆگیزمەوە، خەریک دەکەن. ئەڕیستۆتێلیس سیلۆگیزمى بە تاکە فۆرمێکى چواندووى دەرئەنجامگیری دانابوو (یەکەم ئانالیتیکەکان)؛ ئەوجا دووەم ئەرک لە بەشەکانى دیکەى ‘ئۆرگانۆن’دا چارەسەر کرابوو. ئاخر، وەک فارابی دەبێژێت، ئەڕیستۆتێلیس لەم بەشانەدا ئەو جۆرە جیاوازانەى سیلۆگیزمى ڕوونکردۆتەوە کە بۆ ئێمە شیاوى پێکهێنانن و بریتین لە: دەرئەنجامگیریى دێمۆنستراتیڤ (واتا بەڵگە) کە لە پێشدانراوى مسۆگەرکراوەوە ئەنجامێکى نەشیاوى دژبێژیکردن دەخاتەوە (دووەم ئانالیتیکەکان)؛ دەرئەنجامگیریى دیالێکتیکى کە لە پێشدانراوى بەئاوەزداچووەوە، واتا ڕەوایانە لە پێشدانراوى بڕواپێکراوەوە دەردەچێت و زۆر جار بە لەگەڵ و لەدژى دانوستاندنێک گۆڕان دەبینێت (تۆپیک)؛ دەرئەنجامگیریى چەوت کە تێیدا پێشدانراوى ناڕوون و هەڵەى لۆگیکییانە بەکاردەهێنرێن (دژبێژیى سۆفیستییانە)؛ دەرئەنجامگیریى ڕەوانبێژییانە کە گەرەکە بڕوا بە کەسانی ڕووتێکردوو بهێنێت و لەبەر ئەم هۆیەش لە بۆچوونى بەگشتى سەروەرەوە دەردەچێت (ڕێتۆریک)؛ ئەوجا لە کۆتاییدا دەرئەنجامگیریى پۆئێتییانە (ئەڕیستۆتێلیس ئەمیانی نەسەلماندوە) کە ئامانجەکەى ئەوەیە، لەنێو بیستەران یان خوێنەراندا پێشبینییەکى تایبەتى بهێنێتە گۆڕێ تاکو پاشان بتوانن لەو پێشبینییەوە دەرئەنجامێکى خوازراو دەربکێشن (پۆئێتیک).
هەموو ئەم جۆرانەى دەرئەنجامگیری (جگە لە دەرئەنجامگیریى چەوت) بۆ فارابى بریتین لە فۆرمى زانینى مرۆڤ و دەرخەری ئەو شێوازە جیایانەن کە تێیاندا هزرینی ئاوەزمەندانەی ئێمە توانای خۆدەربڕینی هەیە. سەرەڕای ئەوە فارابى نابێژێت کە ئەو لە خوێندنەوەى تێکستەکانى ئەڕیستۆتێلیسدا تەنیا فێرى ئەوە بووبێت، بەڵکو هەنگاوێکى دى دەنێت و دەبێژێت، هەر جۆرێکی دەرئەنجامگیری کە لە ‘ئۆرگانۆن’دا شرۆڤە دەکرێت، بە جۆرێکى تایبەتیى زانست دەگونجێت، ئەمەش دەرفەتی بۆ دەڕەخسێنێت تاکو سیستەماتیکییانە میراتە جیاوازەکانى زانین (بە گەڕاندنەوەیان بۆ ‘ئۆرگانۆن’) پێکەوە بلکێنێت و هاوکات (بە دانانیان لەپاڵ بەشى جیاوازى ‘ئۆرگانۆن’دا) چۆنێتییانە لە یەکدی جیایان بکاتەوە. هەر بەم پۆلاندنانەی فارابیدا خویا دەبێت کە جیاوازیکردنەکانى ئەو لە کۆتاییدا بە بنیاتنانی هیرارشییەک تەواو دەبن: دەرئەنجامگیریى دێمۆنستراتیڤ وەک تاکە دەرئەنجامگیرییەکی بەتوانا بۆ سەلماندنى ڕستە بەگشتى چواندووەکان، لە لایەن فارابییەوە بۆ فەلسەفە تەرخان دەکرێت، وەلێ دەرئەنجامگیریى دیالێکتیکى کە هەمیشە تەنیا بەشێکى مرۆڤان (لایەنگرانى ئایینێک، دانیشتوانى ناوچەى زمانێک) پێشدانراوەکانى دەناسێنن، وەک مۆرکى زانستە تایبەتییەکان دادەنێت (تیۆلۆگى، یاساناسى، زمانناسى و هتد)؛ لە کۆتاییدا دەرئەنجامگیرییە ڕێتۆریکى و پۆئێتیکییەکان بە هیچ شێوەیەک ناتوانن بناغەى زانست بڕێژن، چونکە ئایین کایەى بەکاربردنى ئەم دەرئەنجامگیرییانەیە، واتا، بە بەرجەستەیی ببێژین، کایەکەیان بریتییە لە تێکستى سروش کە گەرەکە، بە یاریدەى پێشبینیى هەڵبەستڤانیانە و نموونەى بڕواپێهێنی ڕەوانبێژی، مرۆڤان بەرەو ڕاستی بەرێت.
فارابى بەم تێزە ‘ئۆرگانۆن’ى هێنایە نێو جەرگەى دانوستاندنەکەوە و لە ئێستا بەدوواوە مەرجێک دانرا: کێ بییەوێت خۆی بەکارامەیی لەبارەی پرسیارەکانى فەلسەفە (درەنگتریش گۆترا: کێ بییەوێت خۆی بەکارامەیی لەبارەی پرسیارەکانى تیۆلۆگى و یاساناسی (شەریئە)) دەرببڕێت، دەبێت ئەم کۆتێکستە بناسێت. با جارێ لەم جێیەدا تێبینییەک سەبارەت بە گۆڕانەکانی ئایندە بدەین: ئەم داواکارییە بوو بە دەستپێکی خەریکبوونێکى چڕى چەندسەد ساڵى بە لۆگیکى ئەڕیستۆتێلیسەوە. بێگومان فارابى تەنیا پشتئەستوور نەبوو بەو تاکە ئەرگومێنتە کە دەتوانین وەک ئەرگومێنتێکى تیۆریى زانست دیاریى بکەین، بەڵکو بۆ مسۆگەرکردنى تێزەکەى خۆى لەمەڕ هیرارشیی فۆرمەکانى زانین، بەڵگەهێنانەوەیەکی دیکەی دایە پاڵ ئەرگومێنتەکە، وەلێ ئەمە ئێستا لە ڕوانگەیەکى مێژووییەوە. بەڵگەهێنانەوەکە لە کتێبەکەی ئەودایە بە ناونیشانى “گەردیلەکان”، کە تێیدا لەپاڵ هەندێک لێهزرینى دیکەى ڕەسەندا هەروەها کۆنسێپتێکی سەرنجراکێشى مێژوو دەخاتە بەردەم. ئەم کۆنسێپتە گەرەکە پێشانى بدات کە چۆن مرۆڤان لە ڕەوتى گۆڕانیاندا، بە جیاوازیکردن و چاکترکردنی بەردەوامی توانستە هزرمەندییەکانیان (ئینتەلەکتوێلییەکانیان)، فۆرمە جیاکانى زانینیان هێناوە گۆڕێ.
بە گۆتەى فارابى، گۆڕانى زمان سەرەتای پرۆسەکەیە. زمان هاتە ئاراوە، چونکە مروڤان لەسەر چۆنێتیى دیاریکردنى بابەتان و ڕەوشانى تایبەتى ڕێککەوتن. بەدووی ئەوەدا شیمانە جیاوازەکان بۆ بەکارهێنانى زمان ئاشکرا کران: مرۆڤ هەڵبەستى لە پەخشان، پەخشانى سادەى لە ڕەوانبێژى و هەردووکیانى لە گراماتیک کە ئێستا بۆ ڕێکخستنى فۆرمە گۆڕانپێدراوەکانى زمان داڕێژرابوو، جیاکردەوە. پاشان مرۆڤ پەرەى بە بابەتى زانست دا. ئێستا بەشە زانستییەکان سەریانهەڵدا و لە نێویاندا توانستى هزرمەندانەی دیکەش گۆڕان پێدران: سەرەتا ماتماتیک و فیزیک هاتنەئاراوە و تێیاندا پرسیار لەبارەى بناغەکان دانرا؛ بەدووی ئەواندا دیالێکتیک گۆڕانپێدرا کە فۆرمێکى باڵاترى ئەرگومێنتهێنانەوەى دامەزراند؛ پاشان پلاتۆن کە لە مێتۆدى دیالێکتیکیدا بەتواناترین بوو، پۆلیتیکی هێنایە نێوانەوە؛ وەلێ ئەڕیستۆتێلیس، تەنیا ئەو، توانیى بۆڕى پلاتۆن بداتەوە و هزرینى زانستى تەواو بکات. ئاخر ئەم لە ‘ئۆرگانۆن’ەکەی خۆی و بەتایبەتى لە ‘دووەم ئانالیتیکەکان’یدا پێشانى دا کە مرۆڤ نەک تەنیا دەتوانێت بەرگرى لە ڕەوشێک بکات، بەڵکو هەروەها دەتوانێت ئەو ڕەوشە بەبێ شیمانەى ڕەتکردنەوەی بسەلمێنێت. وەلێ ئەم مێتۆدە کراوە نییە لە بەردەم هەموواندا، بۆیە مرۆڤان دواى ئەڕیستۆتێلیس پێویستیان بە ڕێگەیەکى دیکەى ئاسانتر بۆ گەیشتن بە ڕاستى هەبوو. ئەم ڕێگەیە لە لایەن ئایینەوە، بە بەرجەستەیی ببێژین، بەڕێى پەیامهێنانەوە بە مرۆڤان بەخشرا. پەیامهێنان بۆ دەربڕینەکانی خۆیان پشت بە تێگەى گشتگیر (یونیڤێرسال – و) و بەڵگەی ئاپۆدیکتى نابەستن، بەڵکو دەگەڕێنەوە بۆ فۆرمە کۆنتر و هاوکات ڕۆشنترەکانى ئەرگومێنتهێنانەوە (بەتایبەتى بۆ هەڵبەست و ڕەوانبێژى)، تاکو ئیدی بەو شێوەیە ڕێبەرى لایەنگرانی خۆیان ڕووەو تێڕوانینى ڕاست بکەن.
بەمەش ئیدی دابەشبوونی رۆڵەکان جەختلێکراوتر دەربڕرا. ئێستا چیدی نەدەشیا ئایین ئەو جێیە بێت کە تێیدا بناغەی ڕاستى بڕێژرێت یان تەنانەت بسەلمێنرێت. نەخێر، ئەرکی پەیامهێنان بڵاوکردنەوەی ڕاستییە لەنێو هەموو ئەو مرۆڤانەدا کە تواناى سەلماندنیان نییە، بۆ ئەم مەبەستەش دەستوێژى ئەوتۆى دەربڕین بەکاردەهێنن کە هەموو یەکێک لێیان تێدەگات. ئانالۆگى و سیمبۆل و لێچواندن سەر بەو دەستوێژانەن. ئاخر، وەک چۆن لە جێیەکى کتێبەکەدا لەبارەى “گەردیلەکان” هاتووە، “ئایین … دەستوێژێکە بۆ فێرکردنى کۆمەڵى فراوان لەو پرسە تیۆرى و پراکتیکییانەدا کە پێشتر لە فەلسەفەدا هەڵهێنجراون، فێرکردنەکەش بە چەشنێکە کە بە بڕواپێهێنان (= ڕەوانبێژى) یان بە هێنانەئارای پێشبینی (= هەڵبەست) یان بەڕێى هەردووکیانەوە دەرفەتی تێگەیشتنی ئاسان بۆ مرۆڤان دەڕەخسێنرێت”.
ڕاستى (بێگومان هەمان تاکە ڕاستى نەک ڕاستیى جووتەنى کە هەندێک جار دەدرێتە پاڵ فارابی) تەنیا بەڕێى فەلسەفەوە دەسەلمێنرێت. فەلسەفە گوزارشتەکانى خۆى بە تاکە لێچواندن و سیمبۆل ڕوون ناکاتەوە، بەڵکو لە گشتێتیى تێگەدا پێشانیان دەدات، هەر بۆیە فەلسەفە زانستێکى بەشەکی (پارتیکولار) نییە کە ئیدی تەنیا لە ناوچەیەکى زمانیى یان کولتووریدا شیاوی ناساندن بێت (هاوشێوەی گراماتیک، تیۆلۆگى و هتد)، بەڵکو زانستێکى گشتگیرە (یونیڤێرساڵە) کە لە هەموو جێیەک چواندنى هەیە. بێگومان فەلسەفە لە سەراپاى جیهاندا ئەنجام نادرێت، چونکە، وەک فارابى دەبێژێت، هەمیشە ژمارەیەکى کەمى مرۆڤ دەتوانێت لێى تێبگات و پتر گۆڕانى پێبدات. ئەمە سەرەتا لە وڵاتی گریک ڕووى دا؛ لەوێ پلاتۆن و ئەڕیستۆتێلیس کاریگەر بوون و کارئاسانییە کرۆکییەکانیان ئەنجام دا. پاشان جێگرەوەکانیان درێژەیان بە دابی فەلسەفە دا، لێرەشدا قورساییە جیۆگرافییەکە لە ڕەوتى کاتدا گواستییەوە بۆ ئالێکساندریا. وەلێ ماوەیەکە چیدى لەوێش نافەلسەفێنرێت، بەڵکو فەلسەفە وێستگەیەکی دیکەى هەیە: فەلسەفە، وەک فارابى دەبێژێت و لێرەشدا زانیاریى مێژوویى و مەبەستى ڕەوایەتیدان بە خۆی پێکەوە گرێ دەدات، “لە ئالێکساندریاوە بۆ بەغداد” گواستوویەتییەوە و لە نێوەندی جیهانى ئیسلامیدا نیشتمانێکى نوێى دۆزیوەتەوە.
فارابى ئەوها بڕوا بە خۆ بوو توانیی کایەکانى دیکەى فەلسەفە پابەند بە هەمان گریمانەوە (پرێمیسەوە) گۆڕان پێبدات. ئەم کایانە لە داڕشتنەکەى ئەودا سەرجەمێک پێکدەهێنن، وەلێ سەرجەمێک کە بەئاشکرا داخوازییە بەرزکراوەکەی فارابى پێشان دەدات: ئەو سەرجەمە یەکەم “سیستەم”ى فەلسەفەییە بە زمانى ئەرەبى. بنەڕەتی سیستەمەکە بریتییە لە ئیدێى ڕێکخراوى هیرارشیانە کە لەسەر سێ ئاست وێکچووانە خۆی دەبینێتەوە: لەنێو گەردووندا، لەنێو تاکە مرۆڤدا، هەروەها لەنێو جڤاکی دەوڵەتیدا کە لە نێوان هەردووکیاندا رۆڵى نێوەندیار وەردەگرێت و فارابى واتاکەى هێندە بەرز دەنرخاند، کە ئیدی بەرهەمە سەرەکییەکەى خۆى ناو نا “پرنسیپگەلى تێڕوانینەکانى دانیشتوانى دەوڵەتى فازیل”.
ڕێکخراوى گەردوونى لە خوداوە دەکەوێتەوە. فارابى تەواو ئەڕیستۆتێلییانە ڕاڤەى خودا دەکات: خودا هۆشى کامیلە کە خودى خۆى دەهزرێنێت. وەلێ فارابى هاوکات بە پێچەوانەى ئەڕیستۆتێلیسەوە دەبێژێت، کە هزرینى خودایی تەنیا پەرچاوە (ڕێفلەکسیڤ) نییە، بەڵکو هەروەها بەبەرهەمە (پرۆدوکتیڤە). لە خوداوە هەر لە ئەزەلەوە زەینێک دێتەئاراوە کە هزرینى ڕوو لە دوو ئۆبژێکت دەکات و وەک سەرئەنجامی ئەوەش دوو کاریگەریى هەیە: زەینەکە خودا دەناسێت و بەو هۆیەوە شیمانە بۆ هاتنەئاراى زەینێکى دیکە دێتەگۆڕێ، وەلێ ئەو هەروەها خودى خۆى دەناسێت و وەک سەرئەنجامى ئەوەش دوایەمین کایەى بێئەستێرەى ئاسمانى سەرهەڵدەدات. ئەوجا ئەم ڕووداوە دووبارە دەبێتەوە، تا ئیدی ڕیزێکى پێکهاتوو لە دە زەین دێتەگۆڕێ. ئەم ڕیزە دەرفەت بۆ فارابى دەڕەخسێنێت تاکو سەرجەم کایەکانى ئاسمان کە لە گەردووندیدیى پتۆلێمیۆسیدا وەک پێشمەرج دانرابوون (لەپاڵ کایەى بێئەستێرەدا ئەستێرە سرەوتووەکان، پاشان ساتورن، یوپیتەر، مەریخ، خۆر، ڤێنوس، مێرکور، مانگ، هەن)، بداتە پاڵ زەینێکى گەردوونى (بێگومان بێجگە لە یەکەم زەینى “پەتى”). ئەم کایانە ناڕاستەوخۆ بوون بەهۆی سەرهەڵدانى جیهان (کە فارابی بە هەرە ئەزەلى (نەئافرێنراو – و) و زەروورى دایدەنێت). ئەوجا بزووتنی بازنەییانەی کایەکان و ئەو هێزانە کە لە ڕەوتی بزووتنەکاندا بەردران، بوون بەهۆى دروستبوونى ماتەرییەک لە کایەی ژێرووى مانگدا. وەلێ دەیەم زەین هۆکارى ڕاستەوخۆى جیهانەکەمانە، چونکە ئەم زەینە فۆرمى بە ماتەریی بێفۆرم دا و لەوە بەدوواوە هێشتا هەر ڕووداوەکانى سەر زەمین بەڕێوە دەبات؛ دەیەم زەین بەتایبەتى ڕێبەرى مەئریفەی ئێمەیە، لەبەر ئەم هۆیەش فارابى وەک هاوچووی زەینی چالاکى ئەڕیستۆتێلیس دایدەنێت.
هیرارشیی توانستەکانى تاکە مرۆڤ هاوشێوەى هیرارشیی گەردوونە. فارابى وەسفی ئەمیش دەکات، وەلێ تێڕوانینى یان کۆنسێپتى نوێ ناهێنێتە نێوانەوە، بەڵکو خۆی بنەڕەتییانە بەو جیاوازیکردنە باوانەوە گرێ دەدات کە لە نێوان توانستە جیاوازەکانى دەروون (زەین، هێزى پێشبینى، زاکیرە و هتد) و ئۆرگانەکانى لەشدا ئەنجام دەدرێن. لێرەدا ئەو زۆرترین ئاگامەندى بە زەین دەدات کە ڕێبەرایەتیى سەرجەم توانستەکانى دیکە دەکات. فارابى لە نووسینێکی تایبەتدا (بەناونیشانى ‘لەبارەى زەین’ یان هەروەها ‘لەبارەى هزر’) لە زەین دەتوێژێتەوە و نووسینەکەش بۆیە جێی سەرنجە، چونکە ئەمیش سەرلەنوێ تێڕوانینی ڕۆشن لەبارەى ئاستە جیاوازەکانى زمان و فۆرمەکانى ئەرگومێنتهێنانەوەی مرۆڤان لە خۆ دەگرێت (بەکارهێنانى وشەى “هزر” لە ڕووی فەلسەفەیی و تیۆلۆگییانە و گشتییەوە، و هتد). وەلێ فارابى لە کرۆکدا پەیڕەوی تیۆریى زەین لاى کندى دەکات، چونکە هاوشێوەی کندی دەبێژێت کە پەیوەند بە پرۆسەى هزرینەوە چوار لایەن شیاوى جیاکردنەوەن و (بە وەرگۆڕینى یان بە قووڵکردنەوەى ئەو چوار پلەیە کە کندى جیاوازیی کردبوون) بریتین لە: زەینى شیمانەیى / هێزەکی (پۆتێنسیەل)، واتا توانستى هزرینی تایبەت بە سەرجەم مرۆڤان؛ زەینى کردەکی (ئەکتوێل) کە شارەزای پرنسیپگەلى زانستەکانە و لە شتە ماتەرییەکانەوە فۆرمەکانى کرۆکی گشتاندووە (ئەبستراکت کردووە)؛ زەینى بەدیهێنراو کە باڵاترین پلەى مەئریفەی مرۆڤە، هەروەها مرۆڤ لەسەر ئەم زەینە وەک زەمینە لە بوونە (Wesenheit) جیاکراوەکان (بۆ نموونە زەینە ئاسمانییەکان) تێدەگات و هۆکارەکانى بوون دەناسێت؛ ئەوجا لە کۆتاییدا زەینى چالاک کە وەک پێشتر بینیمان وەک هاوچووى دەیەمین زەینى گەردوونى دایدەنێت. زەینى چالاک مەئریفە بە دەروونمان دەبەخشێت هەروەک چۆن خۆر تیشک دەپەخشێنێت، هاوکات گفتى بەختیاریى مرۆڤ لەنێو ئەودایە، چونکە ڕێ دەدات کە دەروونەکان، دوای گەیشتنیان بە پلەى زەینى بەدیهێنراو، لەتەک ئەو خۆیدا یەکبگرن (بێگومان بۆ ئەمە، وەک چۆن هەر ئێستا لە خوارەوە دەیبینین، پێشمەرجى سیاسى هەیە).
ئەم دوایەمین پنتە دەپەڕێتەوە بەرەو تێڕوانینەکانى فارابى لەمەڕ جڤاکی دەوڵەتى، چونکە، بە پێشبینیى ئەو، بڕیاردان سەبارەت بەوە کە داخۆ ئێمە توانای گەیشتنمان بە بەختیارى هەبێت، بەچڕی بەندە بەو دەوڵەتەوە کە ئێمە تێیدا دەژین. فارابى وەک هۆى ئەمە سەرلەنوێ لێچواندنێکی بابەتی دادەنێت: جڤاکیش ڕێکخراوێکى هیرارشیانەیە (و فارابى بەکورتى وەسفی چینەکانی دەکات). وەلێ تەنیا گەر هاتوو ئەم ڕێکخراوە هیرارشییە لە لایەن بێهاوتاترین بەشییەوە بەڕێوە ببرێت، ئیدی جڤاک سەردەگرێت. چۆن خودا ڕێبەری گەردوونە، هەروەها چۆن زەین ڕێبەری تاکە مرۆڤە، بە هەمان شێوە دەبێت دەوڵەت ڕێبەرێکى هەبێت کە لە دانایى و فەزیلەدا لە هەموو ئەوانی دیکە تێپەڕ بکات. وەلێ ئەم داواکارییە بەتایبەتى دامەزرێنەرى دەوڵەت دەگرێتەوە کە گەرەکە – لە ڕەوشێکی ئیدیالدا – هاوکات بریتی بێت لە فەیلەسوف (وەک چۆن پلاتۆن داواى کردبوو) و پەیامهێن (وەک چۆن جیهانى ئیسلامى ئەزموونی کردبوو). ئەو وەک فەیلەسوف خاوەنى باڵاترین زانین و مەئریفەی تێگەیى پەتییە، ئەو وەک پەیامهێن لەتوانایدایە ئەم مەئریفەیە بە دانیشتوانى دەوڵەت بگەیەنێت، ئەوەش بەو ڕێیەوە کە زانینى خۆى بە وێنەى هەڵبەستڤانی و لێچواندنى ڕەوانبێژییانە دەپۆشێت. گەر ئەم ڕەوشە لەئارادا بێت، ئیدی هاوڵاتیان ئەزموونى ڕاستى دەکەن و ژیانێکى بەداد بەڕێوە دەبەن. ئەوان بەم شێوازە زەینی شیمانەییان بەکردەکی دەکەن و دەتوانن هیوای شادبوونیان بە بەختیاریى ئەبەدی هەبێت. وەلێ ئەو ڕێگەچارەیە کە فارابى لە هەموو ڕەوشەکانى دیکەدا دەری دەخات، کەمتر هیوابەخشە، چونکە گەر سەروەرێکى بێمۆرال ڕێبەری دەوڵەت بێت، ئەوسا مەترسیی ئەوە سەرهەڵدەدات کە هاوڵاتیانیش بێمۆرالیان لێدەربچێت و سزاى ئەبەدی بهێننە سەر خۆیان. هەروەها گەر لە دەوڵەتدا نەزانیى تەواوەتی سەروەر بێت، ئەوسا هیچ کەس زەینە شیمانەییەکەى خۆی بەکردەکی ناکات، بەڵێ دەبێت هەمووان ڕەچاوی ئەوە بکەن کە دەروونەکانیان پاش مەرگ لەناوبچن.

سەرچاوە:
Ulrich Rudolph: Islamische Philosophie. Von den Anfängen bis zur Gegenwart. München 2004

تێبینیی وەرگێڕ

ئەم وەرگێڕانانە کە بەدووی یەکدا بڵاودەکرێنەوە، دەگەڕێنەوە بۆ نزیکەی پازدە ساڵ لەمەوبەر بۆ “فێرخوازان”ی بەشی فەلسەفەی زانکۆی ڕاپەڕین.

فەرهەنگۆک
ئاپۆدیکتى: یەکلاییکەرەوە، نەشیاوی هەڵوەشاندنەوە، بەدەرکەری بەرپەرچ
ئانالۆگی: هاوشێوەیی
دێمۆنستراتیڤ: بورهان
هێرمینیۆتیک: زانستی ڕاڤەکردنی تێکست و تێگەیشتن.
پتۆلێمیۆس: (100-160)، پێدەچێت لە ئێجیپت (میسر)، ئالێکساندریا، ژیابێت. لە گەردووندیدییەکەیدا زەمین بە سرەوتوویی لە نێوەندی گەردووندایە. لە دەرەوەی کایەی زەمین و چوار توخمەکەی ژێرووی مانگدا کایە هەڵگرەکانی پلانێتەکان دێن، ئەوجا کایەی نادیار کە دەرەکیتیرینە و شوێنی خودایە.
پێشدانراو: بە لاتینی “پرێمیس”، واتا گریمانەیەک کە دەسەلمێنرێت، یان لە دوو پێشدانراو بە هەبوونی تێگەیەکی نێوانییانەوە دەرئەنجامێک دەردەکێشرێت (بڕوانە سیلۆگیزم)
سیلۆگیزم: زانستی قیاس. گەر دوو پێشدانراو تێگەیەکی نێوانییان هەبێت، دەشێت لێوەیان دەرئەنجامێک بەدیبهێنرێت، بۆ نموونە: “هەموو چۆلەکەکان بزێون”، “هەندێک مەل چۆلەکەن”، کەواتە: “هەندێک مەل بزێون”.




کۆبوونەوەکانی لوتکەی کەش و هەوا چارەسەری گرفتی ژینگە ناکەن*.. زاهیر باهیر

سەرمایەداران و سیاسییەکان و دەوڵەتمەداران لە دانانی پلان و پڕۆگرامی گەمژاندنی گەلەکەیاندا زۆر زیرەکن. بۆ ئەمەش بەگوێرەی گرفتەکان و گەورەیی و بچوکییان کار لەسەر ئەو پلانانە دەکەن. کۆبوونەوەکانی لوتکەی کەش و هەواش یەکێكە لەو پلانانە بەڵام نەك هەر هاوکاری کەمکردنەوەی پیسی ژینگە ناکات بەڵکو خودی پرۆسەکە و کۆبونەوەی ئەو هەموو کەسە پیسخۆر و پیسڕەفتارانە لەو وڵاتەدا، ژینگە ئەوەندەی دیکە پیس دەکات.
کۆبوونەوەی ئەمساڵ لە ڕۆژی 06/11 کە بیستوحەوتەمین جارە، دا لە شاری شەرم ئەلشێخ، میسر، بە بەشداری زیاتر لە 44 هەزار کەس کە لە 176 وڵاتەوەن و نزیکەی 140 لە سەرۆکانی ئەو وڵاتانە دەستیپێکرد و نزیکەی دوو هەفتەی خایاند. هاوکاتیش زیاتر لە لایەن 630 لۆبیچی کۆمپانیا و پیشەسازییە سەرەکییەکانەوە دەوریان گیرا و دەیانەوێت کارایی خۆیان بۆ بەرژەوەندی ئەو کۆمپانیانەی کە نوێنەرایەتیان دەکەن لەسەر بەشداربوانی کۆبونەوەکە دابنێین.
ئەوەی کە حوکم دەکات، ئەوەی فرمان دەدات، ئەوەی لە پشتی حوکمرانی و دەسەڵاتەوەیە کۆمپانیا گەورەکانن بە هەمو جۆرێکیانەوە، ملیۆنەر و ملیاردەرەکانن هەر ئەمانیشن کە ڕۆڵی سەرەکییان لە پیسکردن و ژەهراویکردنی ژینگەدا هەیە، هەر ئەمانن هۆکاری وشکەساڵی و لافاو و تۆفان و زریان و گەرمای لە رادەبەدەری هاوینان کە لە زۆر شوێندا دەبێتە هۆی ئاگرکەوتنەوە و لە دەستدانی زۆر زیندەوەر بە مرۆڤیشەوە و سوتانی دارستان و جەنگەڵەکانیش.
ئەوە ڕاستیە کە هەموو ئەم زاتانە لەژێر فشاری خەڵک و گروپەکانی دۆستی ژینگە و بەرگری لە کەش و هەوا دەیانەوێت هاوسەنگییەك لە نێوانی پاراستن و پاکی ژینگە و بزنسدا، بە واتایەکی دیکە لە نێوانی ژینگە و زیاتری پارە و قازانج و سەرمایەدا بکەن، بەڵام کۆبوونەوەکانی پێشتر و بڕیارەکانی حیزبانی حاکم و ڕاگەیاندنەکانی کۆمپانیاکان و سەرمایەداران سەبارەت بە هەڵکشانی پشکی قازانج و سەرمایەیان جگە لە پیسترکردنی زیاتری ژینگە و وێرانکردنی، پێچەوانەیەکمان ناداتە دەست . تێگەیشتنی ئەمەش ئاسانە : بزنس لغاو ناکرێت ، سەرمایە و سامان سنوری نییە و ڕاناگیرێت، هاوسەنگی لە نێوانی بزنس و ژینگەدا نییە و ناکرێت و بە دوو ئاراستەی دژ بەیەك دەڕۆن و بۆ هەمیشەش لەیەکدی دوور دەکەونەوە.
بێ گومان زۆربەی زۆری کۆمپانیاکان و سامانداران و سەرمایەداران ئەوروپی و ئەمەریکی و کەنەدەیی و هیندی و چینین کە ئەم کارەساتە بۆ خەڵکی دەخولقێنن. بەڵام ئەوەی ئاشکرایە کە کارەساتەکە بەسەر وڵاتانی دەرەوەی خۆیان دەهێنن زیاتر لە خۆیان.
با داتاکان خۆیان بدوێن:.
داتا نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تا ساڵی 2030 ساڵانە نزیکەی 2 تریلۆن دۆلار (1.75 تریلۆن پاوەند) پێویست دەبێت بۆ یارمەتیدانی وڵاتانی ئابووری دواکەوتوو بۆ کەمکردنەوەی دەردانی گازی کاربۆن و ڕووبەڕووبوونەوەی کاریگەرییەکانی تێکچوونی کەش و هەو. ئەو پارە نەختینەیە پێویست دەبێت بۆ ئەوەی وڵاتانی هەژار بتوانن لە سووتەمەنی بەردینی (Fossil fuel ) دوور بکەونەوە و وەبەرهێنان لە وزەی نوێبوونەوە و تەکنەلۆژیای تری کەمکاربۆن بکەن و ڕووبەڕووی کاریگەرییەکانی کەش و هەوای ناجۆر و توند ببنەوە. ئەمە ڕاپۆرتێکە کە بە هاوبەشی لەلایەن حکومەتی بەریتانیا و میسرەوە ڕاسپێردرا بوو تاکو لە لوتکەی کەش وهەوای نەتەوە یەکگرتووەکانی Cop27 پێشکەش بکرێت .
ئەم بڕە پارەیە زەروورە بۆ گەشەی ئابوورییەك کە لەسەر بناخەی کەمی کاربۆن و یارمەتیدەر دەبێت بۆ دەرهێنانی ملیارەها کەس لە هەژاری و ڕەخساندنی هەلی کار و کەمکردنەوەی دەردانی گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن. هەروەها بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ کاریگەرییەکانی قەیرانی کەش و هەوا، بۆ نموونە لە ڕێگەی دروستکردنی ژێرخانی بەهێزتر و پاراستنی وەک دیواری دەریا و سیستەمی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە.
تەواوی کیشوەری ئەفریقا بەرپرسیارە لە کەمتر لە 4%ی دەردانی گازی ژەهراوی مێژوویی جیهانی، لەگەڵ ئەوەشدا خەڵکی ئەفریقا قورسایی قەیرانی کەش وهەوا لە ئەستۆ دەگرن. ئەمە زیانێکی گەورەیە بە کۆمەڵی ئەو وڵاتانە و ئابوورییان.

زاهیر باهیر
نوڤەمبەری 2022
سەرمایەداران و سیاسییەکان و دەوڵەتمەداران لە دانانی پلان و پڕۆگرامی گەمژاندنی گەلەکەیاندا زۆر زیرەکن. بۆ ئەمەش بەگوێرەی گرفتەکان و گەورەیی و بچوکییان کار لەسەر ئەو پلانانە دەکەن. کۆبوونەوەکانی لوتکەی کەش و هەواش یەکێكە لەو پلانانە بەڵام نەك هەر هاوکاری کەمکردنەوەی پیسی ژینگە ناکات بەڵکو خودی پرۆسەکە و کۆبونەوەی ئەو هەموو کەسە پیسخۆر و پیسڕەفتارانە لەو وڵاتەدا، ژینگە ئەوەندەی دیکە پیس دەکات.
کۆبوونەوەی ئەمساڵ لە ڕۆژی 06/11 کە بیستوحەوتەمین جارە، دا لە شاری شەرم ئەلشێخ، میسر، بە بەشداری زیاتر لە 44 هەزار کەس کە لە 176 وڵاتەوەن و نزیکەی 140 لە سەرۆکانی ئەو وڵاتانە دەستیپێکرد و نزیکەی دوو هەفتەی خایاند. هاوکاتیش زیاتر لە لایەن 630 لۆبیچی کۆمپانیا و پیشەسازییە سەرەکییەکانەوە دەوریان گیرا و دەیانەوێت کارایی خۆیان بۆ بەرژەوەندی ئەو کۆمپانیانەی کە نوێنەرایەتیان دەکەن لەسەر بەشداربوانی کۆبونەوەکە دابنێین.
ئەوەی کە حوکم دەکات، ئەوەی فرمان دەدات، ئەوەی لە پشتی حوکمرانی و دەسەڵاتەوەیە کۆمپانیا گەورەکانن بە هەمو جۆرێکیانەوە، ملیۆنەر و ملیاردەرەکانن هەر ئەمانیشن کە ڕۆڵی سەرەکییان لە پیسکردن و ژەهراویکردنی ژینگەدا هەیە، هەر ئەمانن هۆکاری وشکەساڵی و لافاو و تۆفان و زریان و گەرمای لە رادەبەدەری هاوینان کە لە زۆر شوێندا دەبێتە هۆی ئاگرکەوتنەوە و لە دەستدانی زۆر زیندەوەر بە مرۆڤیشەوە و سوتانی دارستان و جەنگەڵەکانیش.
ئەوە ڕاستیە کە هەموو ئەم زاتانە لەژێر فشاری خەڵک و گروپەکانی دۆستی ژینگە و بەرگری لە کەش و هەوا دەیانەوێت هاوسەنگییەك لە نێوانی پاراستن و پاکی ژینگە و بزنسدا، بە واتایەکی دیکە لە نێوانی ژینگە و زیاتری پارە و قازانج و سەرمایەدا بکەن، بەڵام کۆبوونەوەکانی پێشتر و بڕیارەکانی حیزبانی حاکم و ڕاگەیاندنەکانی کۆمپانیاکان و سەرمایەداران سەبارەت بە هەڵکشانی پشکی قازانج و سەرمایەیان جگە لە پیسترکردنی زیاتری ژینگە و وێرانکردنی، پێچەوانەیەکمان ناداتە دەست . تێگەیشتنی ئەمەش ئاسانە : بزنس لغاو ناکرێت ، سەرمایە و سامان سنوری نییە و ڕاناگیرێت، هاوسەنگی لە نێوانی بزنس و ژینگەدا نییە و ناکرێت و بە دوو ئاراستەی دژ بەیەك دەڕۆن و بۆ هەمیشەش لەیەکدی دوور دەکەونەوە.
بێ گومان زۆربەی زۆری کۆمپانیاکان و سامانداران و سەرمایەداران ئەوروپی و ئەمەریکی و کەنەدەیی و هیندی و چینین کە ئەم کارەساتە بۆ خەڵکی دەخولقێنن. بەڵام ئەوەی ئاشکرایە کە کارەساتەکە بەسەر وڵاتانی دەرەوەی خۆیان دەهێنن زیاتر لە خۆیان.
با داتاکان خۆیان بدوێن:.
داتا نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تا ساڵی 2030 ساڵانە نزیکەی 2 تریلۆن دۆلار (1.75 تریلۆن پاوەند) پێویست دەبێت بۆ یارمەتیدانی وڵاتانی ئابووری دواکەوتوو بۆ کەمکردنەوەی دەردانی گازی کاربۆن و ڕووبەڕووبوونەوەی کاریگەرییەکانی تێکچوونی کەش و هەو. ئەو پارە نەختینەیە پێویست دەبێت بۆ ئەوەی وڵاتانی هەژار بتوانن لە سووتەمەنی بەردینی (Fossil fuel ) دوور بکەونەوە و وەبەرهێنان لە وزەی نوێبوونەوە و تەکنەلۆژیای تری کەمکاربۆن بکەن و ڕووبەڕووی کاریگەرییەکانی کەش و هەوای ناجۆر و توند ببنەوە. ئەمە ڕاپۆرتێکە کە بە هاوبەشی لەلایەن حکومەتی بەریتانیا و میسرەوە ڕاسپێردرا بوو تاکو لە لوتکەی کەش وهەوای نەتەوە یەکگرتووەکانی Cop27 پێشکەش بکرێت .
ئەم بڕە پارەیە زەروورە بۆ گەشەی ئابوورییەك کە لەسەر بناخەی کەمی کاربۆن و یارمەتیدەر دەبێت بۆ دەرهێنانی ملیارەها کەس لە هەژاری و ڕەخساندنی هەلی کار و کەمکردنەوەی دەردانی گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن. هەروەها بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ کاریگەرییەکانی قەیرانی کەش و هەوا، بۆ نموونە لە ڕێگەی دروستکردنی ژێرخانی بەهێزتر و پاراستنی وەک دیواری دەریا و سیستەمی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە.
تەواوی کیشوەری ئەفریقا بەرپرسیارە لە کەمتر لە 4%ی دەردانی گازی ژەهراوی مێژوویی جیهانی، لەگەڵ ئەوەشدا خەڵکی ئەفریقا قورسایی قەیرانی کەش وهەوا لە ئەستۆ دەگرن. ئەمە زیانێکی گەورەیە بە کۆمەڵی ئەو وڵاتانە و ئابوورییان.

زاهیر باهیر
نوڤەمبەری 2022
سەرمایەداران و سیاسییەکان و دەوڵەتمەداران لە دانانی پلان و پڕۆگرامی گەمژاندنی گەلەکەیاندا زۆر زیرەکن. بۆ ئەمەش بەگوێرەی گرفتەکان و گەورەیی و بچوکییان کار لەسەر ئەو پلانانە دەکەن. کۆبوونەوەکانی لوتکەی کەش و هەواش یەکێكە لەو پلانانە بەڵام نەك هەر هاوکاری کەمکردنەوەی پیسی ژینگە ناکات بەڵکو خودی پرۆسەکە و کۆبونەوەی ئەو هەموو کەسە پیسخۆر و پیسڕەفتارانە لەو وڵاتەدا، ژینگە ئەوەندەی دیکە پیس دەکات.
کۆبوونەوەی ئەمساڵ لە ڕۆژی 06/11 کە بیستوحەوتەمین جارە، دا لە شاری شەرم ئەلشێخ، میسر، بە بەشداری زیاتر لە 44 هەزار کەس کە لە 176 وڵاتەوەن و نزیکەی 140 لە سەرۆکانی ئەو وڵاتانە دەستیپێکرد و نزیکەی دوو هەفتەی خایاند. هاوکاتیش زیاتر لە لایەن 630 لۆبیچی کۆمپانیا و پیشەسازییە سەرەکییەکانەوە دەوریان گیرا و دەیانەوێت کارایی خۆیان بۆ بەرژەوەندی ئەو کۆمپانیانەی کە نوێنەرایەتیان دەکەن لەسەر بەشداربوانی کۆبونەوەکە دابنێین.
ئەوەی کە حوکم دەکات، ئەوەی فرمان دەدات، ئەوەی لە پشتی حوکمرانی و دەسەڵاتەوەیە کۆمپانیا گەورەکانن بە هەمو جۆرێکیانەوە، ملیۆنەر و ملیاردەرەکانن هەر ئەمانیشن کە ڕۆڵی سەرەکییان لە پیسکردن و ژەهراویکردنی ژینگەدا هەیە، هەر ئەمانن هۆکاری وشکەساڵی و لافاو و تۆفان و زریان و گەرمای لە رادەبەدەری هاوینان کە لە زۆر شوێندا دەبێتە هۆی ئاگرکەوتنەوە و لە دەستدانی زۆر زیندەوەر بە مرۆڤیشەوە و سوتانی دارستان و جەنگەڵەکانیش.
ئەوە ڕاستیە کە هەموو ئەم زاتانە لەژێر فشاری خەڵک و گروپەکانی دۆستی ژینگە و بەرگری لە کەش و هەوا دەیانەوێت هاوسەنگییەك لە نێوانی پاراستن و پاکی ژینگە و بزنسدا، بە واتایەکی دیکە لە نێوانی ژینگە و زیاتری پارە و قازانج و سەرمایەدا بکەن، بەڵام کۆبوونەوەکانی پێشتر و بڕیارەکانی حیزبانی حاکم و ڕاگەیاندنەکانی کۆمپانیاکان و سەرمایەداران سەبارەت بە هەڵکشانی پشکی قازانج و سەرمایەیان جگە لە پیسترکردنی زیاتری ژینگە و وێرانکردنی، پێچەوانەیەکمان ناداتە دەست . تێگەیشتنی ئەمەش ئاسانە : بزنس لغاو ناکرێت ، سەرمایە و سامان سنوری نییە و ڕاناگیرێت، هاوسەنگی لە نێوانی بزنس و ژینگەدا نییە و ناکرێت و بە دوو ئاراستەی دژ بەیەك دەڕۆن و بۆ هەمیشەش لەیەکدی دوور دەکەونەوە.
بێ گومان زۆربەی زۆری کۆمپانیاکان و سامانداران و سەرمایەداران ئەوروپی و ئەمەریکی و کەنەدەیی و هیندی و چینین کە ئەم کارەساتە بۆ خەڵکی دەخولقێنن. بەڵام ئەوەی ئاشکرایە کە کارەساتەکە بەسەر وڵاتانی دەرەوەی خۆیان دەهێنن زیاتر لە خۆیان.
با داتاکان خۆیان بدوێن:.
داتا نوێیەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تا ساڵی 2030 ساڵانە نزیکەی 2 تریلۆن دۆلار (1.75 تریلۆن پاوەند) پێویست دەبێت بۆ یارمەتیدانی وڵاتانی ئابووری دواکەوتوو بۆ کەمکردنەوەی دەردانی گازی کاربۆن و ڕووبەڕووبوونەوەی کاریگەرییەکانی تێکچوونی کەش و هەو. ئەو پارە نەختینەیە پێویست دەبێت بۆ ئەوەی وڵاتانی هەژار بتوانن لە سووتەمەنی بەردینی (Fossil fuel ) دوور بکەونەوە و وەبەرهێنان لە وزەی نوێبوونەوە و تەکنەلۆژیای تری کەمکاربۆن بکەن و ڕووبەڕووی کاریگەرییەکانی کەش و هەوای ناجۆر و توند ببنەوە. ئەمە ڕاپۆرتێکە کە بە هاوبەشی لەلایەن حکومەتی بەریتانیا و میسرەوە ڕاسپێردرا بوو تاکو لە لوتکەی کەش وهەوای نەتەوە یەکگرتووەکانی Cop27 پێشکەش بکرێت .
ئەم بڕە پارەیە زەروورە بۆ گەشەی ئابوورییەك کە لەسەر بناخەی کەمی کاربۆن و یارمەتیدەر دەبێت بۆ دەرهێنانی ملیارەها کەس لە هەژاری و ڕەخساندنی هەلی کار و کەمکردنەوەی دەردانی گازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن. هەروەها بۆ خۆگونجاندن لەگەڵ کاریگەرییەکانی قەیرانی کەش و هەوا، بۆ نموونە لە ڕێگەی دروستکردنی ژێرخانی بەهێزتر و پاراستنی وەک دیواری دەریا و سیستەمی ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە.
تەواوی کیشوەری ئەفریقا بەرپرسیارە لە کەمتر لە 4%ی دەردانی گازی ژەهراوی مێژوویی جیهانی، لەگەڵ ئەوەشدا خەڵکی ئەفریقا قورسایی قەیرانی کەش وهەوا لە ئەستۆ دەگرن. ئەمە زیانێکی گەورەیە بە کۆمەڵی ئەو وڵاتانە و ئابوورییان.

بە هۆی گۆڕان و خراپی کەش و هەواوە لە سەرانسەری ئەفریقا، پێشبینی دەکرێت کەمیی ئاو لەم دەیەدا تا 700 ملیۆن کەس ئاوارە بکات و150 ملیۆن کەسی لە ئەفریقا خستۆتە بەردەم مەترسی برسێتییەکی زۆرەوە.
قۆڕنی ئەفریقا ( The Horn of Africa ) خراپترین وشکەساڵی لە ماوەی 40 ساڵدا بەخۆیەوە دەبینێت، زیاتر لە 50 ملیۆن کەس بەدەست برسێتیەوە دەناڵێنن، دڵنیا نین لە کوێوە ژەمی داهاتوویان دێت. سەرباری ئەوەش 116 ملیۆن ئەفریقی لەم دەیەیەدا ڕووبەڕووی مەترسی توندی خراپی کەش و هەوا دەبنەوە بەهۆی بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکانەوە.
فرۆشتنی شوێنە سروشتییەکان کە خەڵکە ئەسڵییەکەی لێدەژین بە پارەیەکی ڕەمزی یا هەر وەکو خەڵاتیی بە کۆمپانیا گەوەرە بێیانەکان یاخود ساماندارانی نێوخۆ، خەڵکەکەی وڵاتی کینیای توشی نەگبەتی گەورە کردۆتەوە. هەر بۆ نموونە پرۆژەی کێڵگەی بای دەریاچەی تورکانە لە باکووری کینیا لەسەر خاکی خەڵکە ئەسڵییەکەی دروستکراوە دوای ئەوەی 40 هەزار دۆنم زەوی ڕادەستی کۆمەڵەیەکی وەبەرهێنەران کرا بەبێ ئەوەی ڕاوێژ بە کۆمەڵگە شوانکارییە ئەسڵییەکەی بکرێت کە بۆ سەدان ساڵ – ئەگەر هەزاران ساڵ نەبێت – بە شێوەیەکی بەردەوام لەسەر زەوییەکە ژیاون و کشتوکاڵیان کردووە. ئەم پرۆژەیە، پرۆژەی نوێکردنەوەی وزە گەورەترین پڕۆژەی ئەفریقایە، بووەتە هۆی کۆچی زۆرەملێ، ململانێ، توندوتیژیی جێندەری، نائاسایشی ئاو و خۆراک و هەروەها تێکچوونی نەریتی کولتووری و زمان بەهۆی لێشاوی کرێکارانی بیناسازییەوە.
ئەمەی کە دەکرێت تەنها گواستنەوە بەرەو پێشەوەچوون نییە، ئەمە “دەستبەسەرداگرتنی زەوییە” جۆن تینگۆی تەمەن 47 ساڵ لە بزووتنەوەی خەڵکە ئەسڵییەکە بۆ پێشخستنی ئاشتی و گۆڕینی کاریگەری ململانێکان لە باکووری کینیا وای وت ” ئەگەر تۆ مافە سەرەتاییەکانی خەڵک پێشێل بکەیت و کۆمەڵگاکان هیچ سوودێکی لێنەبینن، هەرگیز ناتوانرێت دادپەروەرانە بێت.”
سەرمایەدارانی ئەفریقا و زۆرێك لە دەسەڵاتداران لارییان نییە بەوەی کە کۆمپانیاکانی گاز و نەوت لەوێ دەست بەکاری پشکنین و دەرهێنانی نەوت و غاز دەکەن ، چونکە ئەوان دەڵێن کە ئەو پارەیە پێویستە بۆ چارەسەری نەخۆشی و فراوانکردنی خەستەخانە و زیادکردنی ژمارەیان، هەروەها بۆ کردنەوەی قوتابخانە و نەهێڵانی نەخوێندەواری. لە بەرانبەر ئەمەدا زۆرێک لە شارەزایان و چالاکوانانی کەش وهەوای ئەفریقا دژی فراوانبوونی گاز لەم کیشوەرەدا قسە دەکەن. ئەوان دەڵێن پێناچێت هەژارانی ئەفریقا هیچ سوودێک لەم غازە ببینن، کە پێدەچێت لەلایەن کۆمپانیا فرەنەتەوەییەکانەوە هەناردە بکرێت بۆ دەرەوەی وڵات بۆ بەرزترین نرخ، قازانجەکانیش دەگوازرێنەوە بۆ دەستەبژێرانی وڵاتەکان. هاوپەیمانییەك کە لە دەیان گروپی کەشوهەوای ئەفریقا پێکهاتووە لە نامەیەکی کراوەدا لە چوارچێوەی هەڵمەتێکدا بە ناوی “Don’t Gas Africa” نووسیویەتی: “هەنگاونان بۆ غاز لە ئەفریقا مەترسیدار و کورتبینییە”.
وڵاتێکی دیکە لە ئەفریقا کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆیە کە خۆی نزیکەی سێ دەیە لە جەنگ و ململانێی سەختدا بوە و بەرگەی گرتووە ، لەو وڵاتەدا ساڵانە تا پێنج هەزار منداڵ دەبنە سەرباز. ئەمە نەبێت ئەم وڵاتە هەژار بێت، بەڵکو وڵاتێکە پڕە لە کانزای بێئەندازە و چارەسەری کەش و هەوای داهێنەرانە. دووەم گەورەترین دارستانە باراناوییەکانی جیهان دوای بەرازیل و ئەندەنوسیا ئەوێیە. کۆگایەکی گەورەی کۆبالت، مس و ئەلەمنیۆمی تێدایە – ئەوانە ئەو کانزایانەن کە پێویستن بۆ گۆڕانکارییە سەرەکییەکان کە پێویستمانە بۆ وزەی نوێبووەوە و ئابووری دیجیتاڵی. دارستان و جەنگەڵەکانی کۆنگۆ توانای هەڵمژینی نزیکەی 1.2 ملیار تەن دووەم ئۆکسیدی کاربۆنیان لە ساڵێکدا هەیە کە دەکاتە لابردنی لە 4%ی دەردانی گازی ژەهراوی جیهانی.

لە پاکستان لە سەرەتای ئەمساڵدا، لافاوێکی توند سێیەکی تەواوی وڵاتەکەی ژێرئاو خست و زیاتر لە هەزار و 700 کەسی کوشت. بانکی نێودەوڵەتی کۆی زیانەکانی ئابووری بە هۆی ئەوەوە مەزەندە دەکات بە زیاتر لە 30 ملیار دۆلار (26 ملیار پاوەند) . هەروەها ئاوەدانکردنەوەشی 16 ملیار دۆلاری دیکەی تێدەچێت. ئەمە لە کاتێکدا کە ئەم وڵاتە تەنها بە 0.3%ی دەردانی گازی ژەهراوی جیهانی بەشداری کردووە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا وەک کینیا و سۆماڵ، ناچارە بە ڕێژەی ئەو گازە گەرمخایەنانەی کە لەلایەن وڵاتانی دیکەوە بەرەڵای دەکەن پارەبدات . لەمەش زیاتر، ئەم وڵاتانەی کە ئاوا باجی سەرەکی وڵاتانی پیشەسازی پێشکەوتوو دەدەن سەرچاوەیان نییە بۆ ئەوەی پارەی ئەو زیانانە بدەن کە بەسەریاندا دەسەپێنرێت.
بەڵام کاتێک ئەڵمانیا لە ساڵی 2021دا تووشی لافاوێکی ترسناک بوو، حکومەت توانی دەستبەجێ 30 ملیار یورۆ ( 26 ملیار پاوەند) تەرخان بکات بۆ ئەوەی پارە بدات بۆ دووبارە ئاوەدانکردنەوەی ئەو شارۆچکە و ژێرخانانەی کە بەهۆی لافاوەکەوە لەناوچوون. کەچی وڵاتی پاکستان ناچار بووە پشت بە بانگەوازێکی فریاگوزاری نەتەوە یەکگرتووەکان ببەستێت کە تەنها بڕی لە 34% پارەی بۆ دابین دەکرێت. مۆزەمبیق ناچار بوو قەرزێکی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی وەربگرێت بۆ ئەوەی یارمەتی بدات لە پێدانی پارەی چاکبوونەوە لە دوای زریانەکەی ‘ ئیدای ‘ ساڵی 2019، ئەمەش وڵاتەکەی زیاتر پاڵنا بەرەو خراپتر بە ناڕەحەتی قەرزەکانیەوە کە لە بەرزبوونەودایە.

سەرۆکوەزیرانی پاکستان، شێهباز شەریف کە بەشداری لە کۆبونەوەکەدا کرد سەرەڕای داتاکانی سەرەوە ئاماژەی بەوەشکردووە” لافاوە کارەساتبارەکان کاریگەرییان لەسەر 33 ملیۆن کەس هەبووە، کە زۆرینەیان ژن و منداڵەکانمان بوون. بارانبارینەکە حەوت جار زیاتر لە تێکڕای بارینی بارانی پێشتر بووە کە لە باشوووردا باریون. ئێمە هەوڵێکی زۆرمان دا بەڵام هێشتا لافاوەکان ئەوەندە گەورە و تووڕە بوون زیاتر لە 8,000 کیلۆمەتر ڕێگا کانزاییەکانیان هەڵتەکاند و زیانیان زیاتر بە 3,000 کیلۆمەتر هێڵی شەمەندەفەرەکانمان گەیاند. هەروەها 4 ملیۆن دۆنم زەوی بەرهەمهێنەریان شۆردەوە، پاکستانیان وێران کرد” وتنی ئەمانە، دانیشتوانی هۆڵەکەی سڕ و بێ دەنگی کرد.
بەشێکی زۆری ئەم هەژارییە لە دەرەقەت نەهاتنی کارەساتە سروشتییەکانن، میراتی دەرهێنانی کانزا بەهادارەکانن و تاڵانکردنی کۆلۆنیالیزمن کە لەلایەن وڵاتانی دەوڵەمەندەوە وایکردووە وڵاتانی وەک پاکستان، کینیا و مۆزەمبیق بێ سەرچاوەی پێویست بتوانن لە بەرامبەر گۆڕانی توندی کەش و هەوادا ڕوبەڕو ببنەوە. لە کاتێکیشدا ئەم وڵاتانە پارەی چارەسەرکردنی ئەنجامکارییەکانی ڕووداوە توندەکانی کەش وهەوایان نییە، بۆیە هیوایەکی کەم هەیە بۆ ئەم وڵاتانە تاکو لە چەند دەیەی داهاتوودا بژین.

وەکو لە سەرەتادا پەنجەم بۆ ڕاکیشا دروستکردنی ئەم کارەساتانە دەستکردن نەك خواکرد، دەستکردی کۆمپانیا گەورەکانن، سامانداران و سەرمایەدارانن. بێ گومان زۆرێك لە بزنسەکان لە بچوکیانەوە بۆ گەورەیان تا دەگاتە گواستنەوەی میوە و خواردەمەنییەکانمان بە ترێلە و بە پاپۆڕ و بە فڕۆکە لە وڵاتانی دوورەدەستی وەکو ئەمەریکای لاتین و ئەفەریقا و خۆرهەڵاتی ناوین و ئەوانی دیکە، ڕۆڵی سەرەکییان لە پیسبوون و ژەهراویبوونی ژینگەدا هەیە. من لێرەدا تەنها ئاماژە بە سێ دانە لەو بزنسە گەورانە دەدەم :

یەك: کۆمپانیا گەورەکانی وەکو نەوت و غاز :

کۆمپانیاکانی نەوت و گاز پلانیان بۆ گەشەکردنی سووتەمەنی بەردینی ‘ترسناک’، هەیە ڕاپۆرتێك نیشانیدەدات توێژینەوەکانی کە لە لوتکەی کەش و هەوای Cop27 بڵاوکراونەتەوە دەریدەخەن پلانەکان بەختی هێشتنەوەی گەرمبوونی جیهان بۆ پلەی 1.5ی سەدیی پووچەڵ دەکەنەوە.
شیکارییەکی نوێش دەریخستووە کۆمپانیاکانی نەوت و گاز پلانیان هەیە بۆ فراوانکردنی وەبەرهێنانیان بە شێوەیەکی ترسناک کە لە ئەنجامدا ئەگەر ئەوە سەربگرێت 115 ملیار تەن دووەم ئۆکسیدی کاربۆن دەردەدەنە دەرەوە. ئەمەش هاوتایە بەدەردانی زیاتر لە 24 ساڵ گازی ژەهراوی لە ئەمریکا. ڕاپۆرتەکە دەریخستووە کە بە شێوەیەکی بنەڕەتی هەموو کۆمپانیاکانی نەوت و گاز پلانیان هەیە بۆ ئیستغلالکردنی زیاتری سووتەمەنی بەردینی، کە لە ساڵی 2020 وە 160 ملیار دۆلاریان بۆ گەڕان بەدوایدا خەرج کردووە.
هەر لەو کۆبونەوەیەدا بڵاوکرایەوە، کە سەرکردەکان ئاگادارکراونەتەوە کە کەمکردنەوە و پەلەکردن لە دەردانی کاربۆن پێویستە بۆ ئەوەی کارەساتی کەش و هەوا ڕوونەدات. بەڵام لەو توێژینەوەیەدا دەرکەوتووە کە 655 لە کۆی 685 ( لە سەدا 96) ی کۆمپانیاکانی گەڕان و بەرهەمهێنان پلانی فراوانکردنیان هەیە، کە لە ساڵی 2021 وە بە ڕێژەی لە سەدا 20 زیادیکردووە.
ڕاپۆرتێکی نوێی هاوکاریکردن لە زیان و خەساراتەکان دەریخستووە کە لە نیوەی یەکەمی ساڵی 2022دا، تەنها بە شەش کۆمپانیای سووتەمەنی بەردینیی، پارەی پێویستیان بەدەستهێناوە بۆ دابینکردنی کۆی تێچووی کەش و هەوای خراپ و ڕووداوەکانی پەیوەست بە کەش و هەوا لە وڵاتانی تازەپێگەیشتووی جیهان [ لە ڕوی پیشەسازییەوە] – و لە سەر و ئەوەشەوە نزیکەی 70 ملیار دۆلار (61 ملیار پاوەند) قازانجی نەختینەیان بۆ دەمێنێتەوە. تەنانەت سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان داوای کردووە باجی داهات لەسەر کۆمپانیا زەبەلاحەکانی سووتەمەنی بەردینیی بۆ قەرەبووکردنەوەی زیان و خەساراتەکان دانرێت.

بە گوێرەی شیکارییەکانی گروپی ژینگەپارێزی ئەڵمانی Urgewald کە لەسەر بنەمای بنکەیەکی زانیارییە، توێژینەوەکەی لەسەر ئاستی کۆمپانیاکانە کە بەرپرسیارن لە 95%ی بەرهەمهێنانی نەوت و گاز لە جیهاندا. داتاکانی ئەو شیکارییە هەڵسەنگاندنی ئەوە دەکەن کە ئایا چالاکییەکانی کۆمپانیایەک هاوتەریبن لەگەڵ سیناریۆی دەردانی گازی ژەهراوی لە ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە کە پاك و پلە سفر بێت لەو گازە ژەهراییە . فیۆنا هاوک لە گروپی Urgewald دەڵێت: “ئەنجامی حیساباتەکانمان بەڕاستی ترسناکە: پلانەکانی فراوانکردنی کورتخایەنی کۆمپانیاکانی نەوت و گاز لەگەڵ دەردانی گازی ژەهراوی پاکدا بە پلەی سفر ناگونجێت کە لەلایەن ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی نێودەوڵەتییەوە پێشکەش کراوە.”.. “هێشتنەوەی ئەم سەرچاوانەی نەوت و گاز لە زەویدا کەمترین شتە بۆ ئەوەی چارەسەری دۆخە خراپەکە بکرێت کەبەدەستهێنانی پلەی گەرمی 1.5 سەدیی بێت.”
ئەو پلانانەی کەش و هەوا کە لەلایەن زۆرێک لە کۆمپانیاکانی نەوت و گازەوە بڵاوکراونەتەوە، لەلایەن ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە کۆبوونەوەی Cop27 ڕۆژی سێشەممە، 15/11 ، سەرزەنشت کران. . ئەو وتی : ” ئەوەی پێیان دەوترێت ‘بەڵێنی پلەی سفر’ لە پاککردنەوەی ژینگە لە و گازە ژەهراوییە کە بەرهەمە سەرەکییەکانی [خەڵوز، نەوت، گاز] لە خۆیانی دەگرن ، هەسارەکەمان ژەهراوی دەکەن، ڕاست نییە. بەکارهێنانی بەڵێنی ساختەی پلەی‘سفر’ لە پاککردنوەی ژینگەدا بۆ داپۆشینی فراوانبوونی گەورەی سووتەمەنی بەردینی، جێگەی سەرزەنشتکردنە. ئەم پەردەپۆشکردنە ژەهراوییە دەتوانێت جیهانەکەمان بەرە و خراپی کەش وهەوا پاڵبنێت”.

دوو: پیشەسازیی سەیارە و سەیارە دروستکردن:

داخوازی زۆر لەسەر سەیارە و بوونی خودی سەیارە وەکو زەروورەیەکی سەرەکی بە تایبەت لە کاتێکدا کە منداڵت هەبیت و لە شارۆچکەیەکدا بیت کە ئامرازە گشتییەکانی گواستنەوەی وەکو پاس و میترۆ و قیتار وەکو پێویسیت نەبێت ، یاخود کار و شوێنیی ئیشت دوورەدەست بێت.
گەورەترین کۆمپانیاکانی دروستکردنی ئۆتۆمبێل لە جیهاندا پلانیان کردووە بۆ دروستکردنی 400 ملیۆن ئۆتۆمبێلی زیاتر، کە لەگەڵ هاتنە خوارەوەی پلەی گەرمی بۆ 1.5 سەدییدا نایەتەوە. لەوانە تۆیۆتا و ڤۆڵکسواگن و هۆندا/کیا لەسەر ڕێڕەوی دروستکردنی ئۆتۆمبێلی بەنزین و گازۆیل بەردەوام دەبێت .
توێژەرانی زانکۆی تەکنەلۆژیای سیدنی (UTS) و زانکۆی زانستە کارپێکراوەکانی پیشەسازی لە بێرگیش گلادباخ و گرینپیسی،Greenpeace ، ئەڵمانیا ، بەراوردیان کردووە بەو ڕێژەیەی کە جیهان پێویستی بە وەرگرتنی ئۆتۆمبێلی دەردانی گازی ژەهراوی بە پلەی سفر هەیە لەگەڵ ئەو ڕێژەیەی کە کۆمپانیا گەورەکانی ئۆتۆمبێل پلانیان بۆ داناوە و مۆدێلی جۆراوجۆر بەرهەم دەهێنن جیاوازە.

لە ڕاپۆرتی ئەو توێژینەوەیەدا هاتووە: “بودجەی کاربۆنی 53 Gt ڕێگە بە فرۆشتنی 315 ملیۆن ئۆتۆمبێلی دیکەی ICE [بزوێنەری سووتانی ناوخۆیی] تا ساڵی 2022.دەدات” هەر لە ڕاپۆرتەکەدا ئەوەش پشتراستکراوەتەوە “ لە هەمان کاتدا پێشبینیکراوە کە فرۆشتنی سەیارەی کە بە بزوێنەری سوتانی ناوخۆیی کاردەکات لە نێوان لانیکەم 645 ملیۆن بۆ 778 ملیۆن ئۆتۆمبێلدایە. ئەمەش زیادبوونی 105% بۆ 147% بە فرۆشتنی سەیارەیەکە کە لەگەڵ 1.5 پلەی سەدیدا دەگونجێت”.

سێ: ئاژەڵداریی و پیشەسازی گۆشت و شیرەمەنییەکان:

ئاژەڵداری و کێڵگەکانی، farms ، سەرچاوەیەکی دیکەی دانەوەی غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆنن و ڕۆڵی گەورەیان هەیە لەسەر گەرمکردنی زەوی و پیسکردنی ژینگە ئەمە جگە لەوەی کە پانتاییەکی گەورەی فراوان بەکاردەهێنرێت بۆ بەخێوکردنیان.
بەخێوکردنی ئاژەڵ، کە توێژینەوەیەکی ئەم دواییە لە گۆڤاری Sustainability دەیخەمڵێنێت، لە نێوان 16.5% بۆ 28%ی هەموو پیسبوونی گازی گەرمخایەنی ، ” دووەم ئۆکسیدی کاربۆن”، پێکدەهێنێت. مەودای بەرفراوانی ئەم ژمارانە ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەم بابەتە چەندە خراپ پشتگوێ خراوە. وەک لە هەمان توێژینەوەدا دەردەکەوێت، ئەو ئامارە فەرمییە (14.5%)، کە لەلایەن ڕێکخراوی خۆراک و کشتوکاڵی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە بڵاوکراوەتەوە، بە ڕوونی هەڵەیە، هەموو کەسێکیش لەو بوارەدا دەیزانێت، لەگەڵ ئەوەشدا کەم هەوڵی نوێکردنەوەی دراوە.
لە ماوەی 20 ساڵدا تا 2018 بەکارهێنانی گۆشت لە جیهاندا بە ڕێژەی 08% زیادی کردووە. توێژینەوەیەک لە کتێبی ‘ سیاسەتی کەش و هەوادا’ مەزەندە دەکات کە تا ساڵی 2030 ئەو گازە گەرمخایەنە لە بەخێوکردنی ئاژەڵدا، دەکرێت کە نیوەی تەواوی بودجەی کاربۆنی جیهان بۆ ئەوە بەکاربهێنین ئەگەر بمانەوێت خۆمان لە بەرزبوونەوەی زیاتر لە پلەی 1.5 ی گەرمبوونی جیهانی بەدوور بگرین.
کارایی پیسکردنی ژینگە بەم هۆکارە تەنانەت گەر لە ئێستاشدا ڕێگری لێبکرێت هێشتا بۆ ماوەیەکی دوورو و درێژ کارایی خۆی هەر دەمێنێت.
شیکارییەکی جیهانی هەر لەو بوارەدا بە داتاوە دەریدەخات کە تەنانەت ئەگەر ئەمڕۆ پیسبوونی گازی گەرمخایەن لە هەموو کەرتێکی دیکەدا نەهێڵرێت، تا ساڵی 2100 بەرهەمهێنانی خۆراک بەپێی ڕێڕەوی ئێستای، بودجەی جیهانی کاربۆن دوو سێ هێندە زیاتر دەشکێنێت و دەبێت زیاتر پارە بۆ ئەو مەبەستە تەرخان بکرێت. ئەمەش بە شێوەیەکی بەرچاو بەهۆی بەخێوکردنی ئاژەڵییەوەیە کە 57%ی گازە گەرمکەرەوەکانی سیستەمی خۆراک پێکدەهێنێت، هەرچەندە تەنها 18%ی کالۆریەکان دابین دەکات. چونکە بەخێوکردنی ئاژەڵ گەورەترین سەرچاوەی دروستکردنی غازی میسانە، CH4 ، لە جیهاندا کە بەهۆی چالاکییەکانی مرۆڤەوە دەردەچێت.
پڕۆفیسۆر جۆرج مۆنبیت وانەبێژی زانکۆ، خاوەنبەرنامەی ژینگە لە تی ڤی دا هەروەها ڕێکخەری کەمپەینی گەورە بۆ بەرگریی لە ژینگە کە چەند دەیەیەکە لەو بوارەدا چالاکی دەکات و خاوەنی جەندەها کتێبە دەڵێت ” هێزی کولتووری کەرتی ئاژەڵداریی زۆر لە هێزی ئابوورییەکەی زیاترە ، چونکە پەیوەندیمان بە خۆراکەوە زیاتر کەسییە تاکو پەیوەندیمان بە سەرچاوەی وزەوە. زۆربەی سووتەمەنی بەردینی لە دوورەوە بەکاردەهێنرێت بۆ نموونە کاتێک کارەبا بەکاردەهێنین، کە گڵۆپەکان دادەگیرسێن بیر لەوە ناکەینەوە کە لە کوێوە هاتووە، بەڵام سەبارەت بەو خواردنانەی دەیخۆین بیرکردنەوە و هەستێکی زۆر دەکەین.”

ئەنجامگیریی:
بێ گومان ئەوەی سەرەوە سەرەتایەکی زۆر کورتە لەسەر پرسێکی ئێکجار گەورە و بە بایاخ کە هەزاران کتێب و وتاری لەسەر نوسراوە بێ لە کۆڕ و بەرنامە و تاقیکردنەوەی بە کرداریی . لەگەڵ ئەوەشدا بە گوێرەی داتاکانی سەرەوە دەکرێت زۆر شت بسەلمێنرێت یا هەر هیچ نەبێت هەلی بیرکردنەوەمان پێدەدات کە تێفکرینێك لە پەیوەستبوونەوەی خراپیبوونی ژینگە و سروشت لەتەك کۆمپانیا زەبەلاحەکان و سیستەمی هەنووکەییدا. ئەمەش بە ئاسانی نیشانی دەدات کە گرێدانەوەیەك لە نێوانی گەرمبوونی زەوی و کارەساتەکانی کە کەش و هەوای خراپ دەیهێنن ئاشکرایە.
لەگەڵ ئەو هەموو وردەکاری و ئامارانەدا لەسەر ڕۆلی کۆمپانیاکان کە ڕۆلی سەرەکییان لەو بارەیەوە هەیە بەڵام ڕۆلی تاکیش هەم لە پیسکردن و هەم لە ڕێگرتن لێی و کەمکردنەوەی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن بە ڕاستەوخۆ یا ناڕاستەو خۆ، هەیە. ئەمەش هەر لە پیسنەکرنی ژینگە و کاری زۆر بچوكی وەکو کردنی دوشێکی کورت بەئاوی شلەتێن، کوڵاندنی ئاو لە کترییەكدا بە قەدەر ئەوەی کە دەتەوێت، زۆر گەرمنەکردنی ماڵ و کەمتر بەکارهێنانی ئامرازەکانی فێنککردنەوە، دانەگیرسانی گڵۆپ لە کاتی ناپێویستدا، بەکارنەهێنانیی سەیارە مەگەر لە کاتی زەرووریدا، کەمکردنەوەی سەفەر بە سەیارە و دەیەها کاری بچوکی دیکە تا دەگاتە وازهێنان لە گۆشت بە هەموو چەشنەکانییەوە. ئەمانە هەمویان ڕۆڵی خۆیان هەیە وێڕای ئەوەی کارێکی بچوکیشن . کەواتە مرۆڤەکانیش وەكو تاك لە ڕەفتار و کرداری ڕۆژانەیان و شوێنی نیشتەجێبوون و کارکردنیان بە ڕۆلی خۆیان دەتوانن و دەکرێت کە کارایی ئەرێیانەی خۆیان لەسەر ئەم پرسە گەوەرەیە دابنێن.
ئەو شیکردنەوە و داتایانە پێمان دەڵێن کە هەندێك لە بەشداربووانی خودی کۆبوونەوەکە خۆیان بە گومانن کە لەم جۆرە کۆبوونەوانەدا چارەسەری ئەو کێشە گەورەیە بکرێت. ئەویش لەبەر ئەوەی :
یەك: ئەزموونی کۆبونەوەی ساڵی 2009 لە کۆپنهاگن-یان هەیە کە بڕیار بوو ساڵانە 100 ملیار پاوەند یارمەتی وڵاتانی هەژار بدرێت ، بەڵام نەدرا. لە کۆبونەوەی Cop26 کە پارەکە، 2021 ، لە شاری گلاسکۆی بریتانیا گیرا و چەندەها بڕیاری زۆری تێدا درا و بەڵام هەندێکیان یا جێ بە جێنەکران یاخود زۆر کەمیان کران.
هەر بۆ نموونە بریتانیا کە ڕازی بوو بە بەرنامە و بڕیارەکانی لوتکەی ساڵی پار کەچی ژێر بەژێری دەوڵەت نزیکەی 100 مۆڵەتی داوە بە کاری پشکنین و شەقکردن و هەڵکۆڵینی زەوی بۆ گەڕان بەدوای نەوت و غازدا. قسەش لەسەر ئەوە هەیە کە کانی خەڵوزی ‘ کامبریا’ بکاتەوە لەبەر ئەوەی کە ڕەنگە ئەم زستانە بریتانیا گرفتی کارەبای هەبێت . ئەمە لە کاتێکدا ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆمی لە ساڵی 2021دا ڕایگەیاندبوو کە هیچ پڕۆژەیەکی نوێی سووتەمەنی بەردینی ناتوانێت لە ساڵی 2022 بەرەو پێشەوە بچێت واتە گەشەتر بکات ئەگەر جیهان ڕووبەڕووی گەرمبوونی جیهانی و خراپتربوونی کاریگەرییەکانی لەسەر ملیارەها کەس ببێتەوە.
لە لایەکی دیکەوە لە بریتانیا ساڵانە بڕێك لە بودجە تەرخان دەکرا بۆ وڵاتانی هەژار . بەڵام ڕیشی سوناك کە وەزیری دارایی بوو ئەو بڕە پارەیەی لە کاتی پەتای کۆرۆنادا کە لە سەدا 0.7 ی داهاتی نیشتمانی بوو، هێنایە خوارەوە بۆ لە سەدا 0.5 .
ئەڵمانیاش لەگەڵ ئەوەی کە هەوڵێکی ئێکجار زۆری داوە کە وڵات لە سەرچاوەی وزەی کانە خەڵوزەکان و سێنتەرە نوەوەییەکان ڕزگار بکات و هەڵیانی پەساردووە ، بەڵام بە هۆی جەنگی ڕوسیا و ئۆکرانیاوە کە گوایە دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی کارەبا ڕەنگە پەنا بەرێتەوە بۆ بەکارهێنای سەرچاوەی خەڵوز لە وزەدا.
دوو: هەر لە سەرەتای گرتنی لوتکەدا، هەندێك لە بەشداربووان کە بە جددی دەیانەوێت شتێك بکرێت کەمتر هیوایان هەبوو بەوەی کە کۆبوونەوەکە ئەو مەبەستەی کە بۆی ئەنجام دراوە بپێکێت.
هەر بۆ نموونە، Alok Sharma ی پەڕلەمانتاری بریتانیا کە پارساڵ دانرا بە سەرۆکی Cop26 لە گلاسگۆ نیگەرانی خۆی دەربڕی سەبارەت بە چارەسەری کەش و هەوا لە کۆبوونەوەکەدا. ئەو وتی ” ئەوانەمان کە هاتووین بۆ میسر بۆ ئەوەی پلەی گەرمی 1.5سەدیی بە زیندووی بهێڵینەوە و ڕێز لەوە بگرین کە هەر یەکێکمان لە گلاسکۆ لەسەری ڕێککەوتبووین، ئێستا ناچار بووین بێ وەستان شەڕ بکەین بۆ ئەوەی ئەوە ڕابگرین، بۆ ئەوەی لەسەر یەکێک لە دەستکەوتە سەرەکییەکانی گلاسکۆ کار بکەین بنیاتی بنێین، ئەویش بانگەوازکردنە بۆ لایەنەکان بۆ بەسەرکردنەوە و بەهێزکردنی پلانی نیشتمانی خۆیان سەبارەت بە دەردانی گازی ژەهراوی”.

هەر ئاواش وایل ئەبولمەگد، دیپلۆماتکاری میسری بەرپرسی بەڕێوەبردنی دانوستانەکان لە کۆبونەوەی ئەم لوتکەیەدا وتی: “بەیاننامە و بەڵێنی سیاسی لەبەردەم کامێراکاندا دەدرێت، بەڵام لە ژوورەکانی دانوستانەکاندا دەگەڕێتەوە بۆ بۆ دژایەتیکردنی. ئەم [هەڵوێستە ئەرێنییە بە ئاشکرا] بەهایان نابێت تا وەرنەگێڕدرێنە ژوورەکانی دانوستان و تا ئێستاش وا نەبووە”.
عەبولمەگد وتی: “ناتوانین بەردەوام بین لەسەر ڕێگای دژایەتیی”، جیابوونەوە لە نێوان ئەوەی لە کایەی گشتیدا ڕوودەدات و ئەوەی لە ژوورەکانی دانوستاندا ڕوودەدات ناتوانێت بەردەوام بێت. پێویستە هەموومان ڕۆحی سازش نیشان بدەین”.
ئەو بەردەوام بوو لە قسەکانی وتی ” پێشکەوتن لە بواری دارایی کەش و هەوا کلیلە. بەڵێن بە وڵاتانی تازەپێگەیشتو دراوە کە لە ساڵی 2020 وە ساڵانە 100 ملیار دۆلار دابین بکرێت، تاکو یارمەتیان لە کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی و گونجاندن لەگەڵ کاریگەرییەکانی کەش وهەوای توند بدات، بەڵام هێشتا ئەو بەڵێنە جێبەجێ نەکراوە. ئەو 100 ملیار دۆلارە تەنانەت لە بەشێکی کەمی ئەو بڕە پارەیەی کە پێویستە نزیک نابێتەوە، ئەو ژمارانە لە تریلیۆنەکاندان ، لەگەڵ ئەوەشدا پەیوەستبوون بەوەوە زۆر گرنگە و سروشتێکی ڕەمزییە، نیشاندانی متمانە و دروستکردنی متمانەیە.”

هەر لەو بارەیەوە ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس، سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە چاوپێکەوتنێکدا لە سەروبەندی دانوستانەکاندا ڕایگەیاند کە کەلێنێك لە نێوان وڵاتە دەوڵەمەندەکان کە بوونەتە هۆی قەیرانی کەش و هەوا و شکستهێنایان لە کەمکردنەوەی دەردانی گازی گەرمخانەیی لەسەر هەژاران، کە بەدەست کاریگەری و کەمی سەرچاوەی دارایی بۆ پاراستنی خۆیان دەناڵێنن .
لە لایەکی دیکەوە سەرۆکی شاندی Cop27ی گرینپیس ئینتەرناشناڵ، یاب سانۆ، قسەکانی ڕەنگدانەوەی بێزاری گشتی بوو کە وتی: “سەرۆکایەتی Cop27 کە پێداگریی لەسەر کانزاکان دەکات سەبارەت بە دۆزەخی کەش و هەوا، کەچی لە سەرەتادا نەیتوانی تەنانەت باسی سووتەمەنی بەردینی بکات، ڕەشنووسی دەقەکە دەستبەرداربوونە لە بەرپرسیارێتی بۆ ئەو مەرامەی کە زۆرێک لە وڵاتان دەریانبڕیوە کە دەبینن کە لانی کەم نەوت و گاز و خەڵوز بۆ قۆناغێك زیاد دەکرێت. کاتی ئەوە هاتووە کۆتایی بەو ئینکارییە بهێنرێت، دەبێت تەمەنی سووتەمەنی بەردینی بەخێرایی کۆتایی پێبهێنرێت”.
ئەمانە هەمووی لە کۆبونەوەی لوتکەدا وترا کە هەر لەو دانیشتنەدا ئاماژە بەوەش کراوە کە 55 کۆمپانیا لە سەرانسەری میسردا بەدوای سەرچاوە نوێیەکانی نەوت و گازدا دەگەڕێن.

سێ: وڵاتانی پیشەسازی پێشکەوتوو کە هۆکاری ئەم کارەساتانەن ئامادە نین بە گوێرەی بەرنامەی ‘ قەرەبووکردنەوەی زیان و زەرەرکردن یاخود زیان و خەسارە / وێرانکردن’ ، Loss and Damage ، برۆن واتە ئامادە بن کە قەرەبووی ئەو زیانانە بکەنەوە بۆ وڵاتانێکی هەژار کە بەشێکی زۆر کەمی دانەوەی غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆنیان بەردەکەوێت . لە مەش زیاتر بۆ ئەوەی بەربەستی ئەم کارەساتانە بکرێت پیویستە ساڵانە تا ساڵی 2030 دوو تریلۆن دۆلار بخرێتە لاوە بۆ هاوکاری و کۆمەكی ئەو وڵاتانە. بە بێ بوونی ئەم یارمەتی قەرەبووکردنەوەیە ئەو وڵاتانە ناچارن داوای قەرز لە صندوقی دراوی نێودەوڵەتی بکەن کە ئەو قەرزەش پابەندە بە مەجی زۆر قورسەوە کە وڵاتەکە هەژارتر دەکات، کە لە بارێکی ئاواشدا دەبێت ئەوانیش بیر لە دانەوەی قەرزەکە بکەنەوە زیاتر لەوەی لە هەوڵی بەربەستکردنی کارەساتەکانی کە کە ش و هەوای خراپ بۆیان دەهێنێت ببن.
پاش مشتومڕ و دەستشکانەوەی زۆر ڕۆژی هەینی، 17 ی مانگ، یەکێتی ئەوروپا ئامادەیی سەبارەت بە قەرەبووکردنەوەی وڵاتانی هەژاری لێقەوماو دەربڕی بەڵام مەرجداری کردووە. دەشیانەوێت پشکنین و لێکۆڵینەوەیەکی زۆری ئەو وڵاتە لێقاومانە بکەن ئەمە ساڵێکی لانی کەم دەوێت ، سندوقێک کە لە ماوەی دوو ساڵدا بخرێتە بواری جێبەجێکردنەوە، هەروەها بژاردەی دامەزراندنی کۆمیسیۆنێک کە بزانێت ئایا دەتوانێت بە هاوئاهەنگی لەگەڵ دامەزراوە داراییەکانی دیکەی ئێستا وەک بانکی نێودەوڵەتی کاربکات.
لەگەڵ ئەوەشدا یەکێک لە دانوستانکارانی G77 کە داوای کرد ناوی ئاشکرا نەکرێت، سەرسام نەبوو بە پێشنیارەکەی یەکێتی ئەوروپا و وتی “هەوڵێکی پێشبینیکراوی یەکێتی ئەوروپایە بۆ تێکدانی گروپی جی 77 لە گفتوگۆکاندا. بێگومان، ئەوە پێشکەوتنێک نییە. ئەوان تەنیا هەڵوێستی دانوستانکاری ڕەسەنی خۆیان دووبارە دەکەنەوە بۆ ئەوەی لای بەشداربووان وەک سازشێک دەربکەوێت لە کاتێکدا زۆر باش دەزانن کە سازش نییە. بە تەواوی ناڕاستگۆییە”
هەتا دواساتی تەواوبوونی کۆبونەوەکە کە شەمە شەوەکەی،19 ی مانگ، ئەمەریکا و چین ئامادە نەبوون پابەندی پێشنیارەکەی یەکێتی ئەوروپا بن کە لە کاتێکدا وەکو چۆن دوو دەوڵەتی سەرەکی پیشەسازی جیهانن، هەر ئاواش دوو وڵاتی سەرەکین لە پیسکردنی ژینگە و ژەهراویکردنیا. دوای بەردەوامیدانی دانیشتنەکە کە 40 سەعات لە وەختی خۆی زیاتری برد لە بەرەبەیانی یەکشەمەدا ئەوانیش بە جۆرێك لە جۆرەکان رازی بوون، بەڵام ئەوە دیار نییە کەی ئەو پارەیە دەدرێت و کێ دەیدات و بە کێ دەدرێت.
چوار: لە کۆبونەوەکەدا بە هیچ شێوەیەك ئاژەڵداریی و کێڵگەکانی کە ئاژەڵیان تێدا بەخێو دەکرێت کە هۆکاری بەشێكی زۆری گەرمکردنی زەوین بە دانەوەی غازی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن هەر ووکو پێشتر باسم کرد لە بەرنامەی کۆبوونەوەی لوتکەکەدا نەبوو. بزنسی نەوت و غازی کۆمپانیا گەورەکان گەرچی قسەی لەسەر کراوە بەڵام نەتوانراوە کە ناچاربکرێن لە دەرهێنانی بەرهەمەکانیاندا تەکەنەلۆجیای بێ لایەن واتە کە کارایی خراپی لەسەر ژینگە دانەنێت پەیڕەو بکەن . ئەمە لە کاتێکدا کە نرخی غاز بەرزە کەچی هەر بە تەنها پێنج کۆمپانیای سەرەکی نەوت و گاز تا ئێستا لەمساڵدا زیاتر لە 170 ملیار دۆلار قازانجیان کردووە.
پێنج: سێ لەو وڵاتانەی کە کارایی خراپیان لەسەر ژینگە هەیە کە ڕوسیا و چین و هیندستانن، سەرۆکەکانیان بەشدارییان نەکرد. لە بارێکی ئاوادا نوێنەرەکانیان ئەگەر ڕازیش بووبێتن بەو بریارانە ، ڕەنگە کۆتا بڕیار نەبێت لە لایەن ئەوانەوە بۆیە گریمانی هەڵوەشاندنەوە یاخود دواکەوتنی هەیە.
شەش: دواقسە و بۆچوونی هەندێك لە کەسایەتییەکان سەبارەت بە کارایی کۆبونەوەکە: بە پێویستی دەزانم ڕاگەیاندنی چەند کەسێك لەوانە کە خۆیان بە دۆستی ژینگە دەزانن و کەسانی دیارن، لەسەر ئەنجامگیرییەکانی ئەم کۆبونەوەیە بخەمە بەردەستی خوێنەر.
ئەلۆك شارمەی پەڕلەمانتاری بریتانیا و کۆنە سەرۆکی لوتکەی 26 ی پارەکە، ڕای وایە کە بەڵێننامەکانیان لاوازن و شەڕەکە لەسەر مانەوەیە بەو پابەندبوونەیان کە لە گلاسکۆ لەسەری ڕێکەوتوون. ئەو جەختی لەسەر ئەوە کردەوە و دەڵێت “ لەم کۆبوونەوەدا وەرگرتنی ئاستی دەردانی گازی ژەهراوی لە ساڵی 2025، وەک زانست پێمان دەڵێت پێویستە، بەڵام لەم دەقەدا [تێکست] نییە. بەدواداچوونی ڕوون لەسەر قۆناغ بە قۆناغی کەمکردنەوە و دابەزاندنی خەڵوز لەم دەقەدا نییە. پابەندبوونێکی قۆناغ بە قۆناغ بۆ لەناوبردنی هەموو سووتەمەنی بەردینیی، لەم دەقەدا نییە. قەرەبووکردنەوەی خەسارەکان زەرووییە هەروەها بڕی کەمکردنەوەی دەردانی ئەو غازە لەبری وەستانی لە ئاستێکدا. ئەگەر ئاوا نەکەین ئەمە وەکو كڕینی جلی نوێ وایە بۆ دراوسێ لە دوای تەماشاکردنی خانووکانیان کە دەسوتێن ، چونکە دەنکە شقارتە گڕدراوەکەت لە دەست کەوتۆتە خوارەوە”

ماری ڕۆبنسن، سەرۆکی گروپی سەرکردە پیرەکانی پێشووی جیهان، کۆنە سەرۆکی پێشووی ئێرلەندا و دووجار نوێنەری کەش و هەوای نەتەوە یەکگرتووەکان، وتی: “جیهان لە لێواری کارەساتی کەش و هەوادایە. پێشکەوتنەکان لەسەر [کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوی] زۆر خاو بووە. ئێمە لە لێواری جیهانێکی وزەی پاکداین، بەڵام تەنها ئەگەر سەرکردەکانی جی 20 لە ئاست بەرپرسیارێتیەکانیاندا بژین و قسەکانیان بپارێزن و ئیرادەیان بەهێز بکەن. ئەرکەکە لەسەر ئەوانە”
ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس، ئەمینداری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان هۆشداریدا و وتی: “هەسارەکەمان هێشتا لە ژووری فریاکەوتندایە. پێویستە ئێستا بە شێوەیەکی بەرچاو دەردانی گازی ژەهراوی کەم بکەینەوە – و ئەمە پرسێکە کە ئەم لوتکەیە باسی نەکردووە. جیهان هێشتا پێویستی بە بازدانێکی زەبەلاح هەیە لەسەر تەماحی کەش و هەوا”.
لۆڕێنس توبیانا، یەکێک لە ئەندزیارانی ڕێککەوتنی کەش وهەوای پاریسی ساڵی 2015، کە ئێستا بەڕێوەبەری جێبەجێکاری دامەزراوەی کەش و هەوای ئەوروپایە ئاماژەی بەوە کردووە، “کاریگەری پیشەسازی سووتەمەنی بەردینیی لە سەرانسەری وڵاتەکەدا دەرکەوتووە”… “ئەم کۆبونەوەیە پێداویستییەکانی لە دەوروبەری ئەو وڵاتانە لاواز کردووە کە بەڵێنی نوێ و گەورەتریان لەبارەی کەمکردنەوەی دەردانی گازی ژەهراوییەوە داوە. لە دەقی [گرێبەستەکەدا] هیچ باسێک لە کۆتاییهێنان بە قۆناغ بە قۆناغی سووتەمەنی بەردینی نەکراوە، و ئاماژەیەکی کەم بە ئامانجی گەیشتن بە پلەی گەرمی 1.5 سەدیی کراوە”. ئەو وتیشی ” سەرۆکایەتی میسر دەقێکی خستە بەردەست کە بە ڕوونی دەوڵەتە پترۆ نەوت و گازەکان و پیشەسازییەکانی سووتەمەنی بەردینی دەپارێزێت کە ئەم ڕەوتە ناتوانێ ساڵی داهاتوو لە ئیمارات بەردەوام بێت”.
ئێد میلیباند، شادۆ سکرتێری گۆڕانی کەشوهەوا و دابەزینی پلەی گەرمی بۆ سفرە لە حیزبی لەیبەر بە پەرلەمانتارانی ڕاگەیاندووە کە ” Cop27 شکستی هێنا لە پرسە سەرەکییەکەی هێشتنەوەی گەرمبوونی جیهانی بۆ تەنها 1.5یسەدیی لە سەرووی ئاستی پیشەسازییەوە”

لە بەشداریکردنی دانەوەی وەڵامی پرسیارەکاندا وتی ” پێویستە ڕوون بین، لەسەر پرسە چارەنووسسازەکەی هاتنەخوارەی پلەی گەرمی بۆ 1.5 پلە، ئەم لوتکەیە شکستی هێنا. ئێمە لە ئێستاوە کاریگەرییە کارەساتبارەکانی یەک پلەی گەرمبوونەوە دەبین هاوکاتیش لەبری ئەوەی ڕووبەڕووی ئەم قەیرانە ببنەوە، زۆرێک لە سەرکردەکان یاری دەکەن لە کاتێکدا جیهان دەسوتێت، سەرەنجامی ئەوەش بە گوێرەی نەتەوە یەکگرتووەکان ئێمە لە ئێستادا لەسەر ڕێڕەوی گەرمبوونێکی کارەساتباری 2.8 پلەین”
هەروەها وتیشی ” پێویستە ڕاستیەکان بڵێین. ئەگەر کارێکی جیاواز و خێرا نەکەین، میراتێکی ترسناک بەجێدەهێڵیین. بەم پاشخانەوە هیچ وڵاتێک ناتوانێت پشتی خۆی بخورێنێت هەر وەکو هەر وڵاتێک کە خۆی بە پێشەنگی کەش و هەوا دەزانێت، بەرپرسیارێتی و دەرفەتێکمان لەبەردەمدایە بۆ دانانی پلانێکی خێرا لە ساڵی داهاتوودا و دەسەڵاتی ئەخلاقیمان لە دانوستانەکاندا پەیوەستە بەوەوە.”

…………………
*نوسینی ئەم وتارە بەرهەمی خوێندنەوەی زیاتر لە 20 وتار و توێژینەوەیە. بە پێویستم نەزانی لە دامێنی وتارەکەوە ئاماژەیان پێبکەم ، بەڵام هەر خوێنەرێك بە گومانە لە ئامار و بەڵگەکان دەتوانێت لە مێسنجەرەوە یاخود بە ئیمەیل ئاگادارم بکاتەوە تاکو هەندێك لەو سەرچاوانەی بۆ بنێرم.

زاهیر باهیر
نوڤەمبەری 2022




خوێندنەوەیەک بۆ ڕۆمان ی ( مەرگی تاقانەی دووەم ).. هیوا محەمەد ئەمین

دوو سەدە بەر لەو بەیانە تاریکە ی کە کوشتن ی (( ئەشرەف )) ی تێدا ئەنجام دەدرێت , (( ئەمیر شەرەفەدین )) لە گێژاو و زریانێك ی هەڵکردوو ی ناوەخت و دیمەنێك ی پڕ لە گەڵا ی زەرد دا ، بەدەستی پیاوانی سوڵتان دەکوژرێت ! ئەمیر شەرەفەدین کەسایەتییەك ی نەناسراو ، نادیار و شوێنپێ ونبووی نێو ڕوداوەکان ی مێژوە ، و بەهەمان شێوەش هۆکار ی کوشتنەکە ی ناڕون ، نادیار و ناسەلماو ٠ هۆکار ی کوشتن ی ئەمیر شەرەفەدین لە بەندوداوی دنیایەك ی داپۆشراو بە تەلیسم و فاڵ قەتیس دەمێنێت ، کە بەهۆیەوە توانا و هێز ی مێژو و لۆژیك بۆ لێکدانەوە ی گران یان سست و لاواز دەبێت . ئەوە ی لەوێ دا دێتە ئەنجامبەندیی ، بڕوا و بۆچوون ی ئەو فاڵچیانەن کە بڕوایان وایە ( خودا هەڵیکێشاوەتەوە بۆئاسمان ) ٠ ئالێرەدایە کە ئیدی پەت و ڕیشوە ی نێو جاد و تەلیسمەکان لە مێژو ی شەرەفەدینەوە بۆ ڕۆژگار ی ئەشرەف درێژدەبنەوە و دەبنە فەرمانڕەوا ٠ لە هەناو ی مێژو ی مردن ی ئەمیر شەرەفەدین دا سەرەتا ی مێژو ی ئەشرەف لەدایک دەبێت ، واتا ئەشرەف بەرئەنجام و دووبارەبوونەوە ی مێژو ی ئەمیر شەرەفەدینە بەڵام لە فۆڕم و پێکهاتەیەک ی تر دا . دەتوانین بڵێین ئەو بەرکوڵ و پێشەکیە کورتەی خستمانەڕو ، بنچینە و پێکهاتەی ڕۆمان ی (( مەرگی تاقانەی دووەم )) ە کەی نوسەر ی کورد کاک بەختیار عەلیە ٠ لێرەبەدواوە من تێدەکۆشم کە قەف ی تەلیسمەکان بپچڕێنم و ڕوناکیەك بخەمە سەر ئەو هۆ و هۆکارانە ی ، کە ئەمیر و ئەشرەفیان ڕاپێچ ی مەرگ کردووەتەوە
ئەگەر کوشتن ی ئەمیر شەرەفەدین لە کزەبایەک ی پایزە ی ئارام و بێدەنگ دا ئەنجام دەدرێت ، ئەوا کوشتن ی ئەشرەف هاوکاتە لەگەڵ هەڵکردن ی گەردەلولێك ی توند و بەهێز ، گەردەلولێك کە لەگەڵ کارەسات و ڕوداوەکان دا هەڵدەکەن و گشت شتێك لە هەموو کون و قوژبنێکەوە ڕادەماڵێت و دەیشێوێنێت . وەیشومە و بەرکەوتەکان ی ئەم گەردەلولە بەڵام پابەند بە هیچ یاسا و حیکمەتێك ی سروشت و یەزدانەوە نیە ، بەڵکو پەیوەست بەو یاسا و ڕێسا دنیاییانەوە هەیە ، کە لە جێگە و شوێنێك دا دێنەگۆڕێ و مرۆڤ بەرەو ئەنجامدانی کار ی چاك یان خراپ ڕادەپێچن . پێویستە بگوترێت کە لەم ڕۆمانە ی کاک بەختیار عەلی دا چیتر کات و شوێن ، کار و کاردانەوەکان ، بزاوتە فیزیکیی و وزە جەستەییەکان ، بەهەمان شێوەش خواست ، ئیرادە و ئارەزووە مرۆڤایەتییەکان کاریگەریی خۆیان لەدەستدەدەن و دەچنە دەرەوە ی تێگەیشتن ی لۆژیکییەوە ، واتا ئەم ڕۆمانە دەرئەنجام دەبێتە دەریایەك لە دەربڕین ی ئایدیا ، ئایدیایەك کە سەرئەنجام هۆ و هۆکارەکان ، ئاقار و کاریگەرییەکان ، وزە و توانا فیزیکیی و مەعنەوییەکان ، خواست ، ئارەزو ، ئیرادە و ئامانجە مرۆڤایەتییەکان ئاراستە دەکات ٠ ئەم دیاردەیە ئەگەرچی جۆرێك ناتەبایی ، ناهاوسەنگیی و شپرزەییەك لە سروشتی ڕوداو و کەسایەتییەکانی نێو م ت د پێکدەهێنن ، بەهەمان ئەندازەش زیان بە بنەما ، شێواز ی زمان ، پەیکەر ی هونەر ی ڕۆمان نووسین و پەیوەندیی دیالکتیکییانە ی ئەو بە مرۆڤ ، سروشت و دەوروبەرەوە ، دەگەێنێت ٠
من لێرە دا ناخوازم ئاقار ی کارەکەم بەرەو لێکۆڵینەوە لە جۆر ی تەکنیك و شێوازی هونەر ی ڕۆماننووسین یان شێواز ی بەکارهێنان ی ئەم یان ئەو زمان و پەیڤین و هەروەها ڕادە ی تێگەیشتن و ئەنجامبەندیانە بێت ، کە خوێنەر پێیدەگات ، ئاراستە بکەم ٠بەڵکو جەختکردن و هەوڵدانی من بۆ دۆزینەوە و پەیبردن بەو هێزە دەرەکیی ، ناوەکیی و دەرونییانەیە ، کە پەیوەستبوون ی ئێمە زیاتر بە واقیعەوە گرێدەدات . ئاستێك ی تری ئامانج ی کارەکەم دۆزینەوە ی ئەو ڕەگەزانەیە کە تواناییمان پێدەبەخشن کە لە ڕێگەیانەوە چێژێک ی جوانناسیی ( ستاتیکیی ) انە و لەهەمان کاتیش دا چێژێك ی ئاوەزداریی ( عەقڵیی ) و ویژدانیمان پێدەبەخش ٠
نوسەر لەم ڕۆمانە دا بەقوڵایی سێ ئامانج و تەوەر ، و لەسەر دوو ئاست ی دەرونیی و مرۆڤایەتیی دا شۆڕدەبێتەوە ، کە دەخوازێت بەهۆیانەوە لە بوون و ویژدانی ئێمە دا بەرجەستەیان بکات : { خەون ، مەرگ ، هەست ی لێپرسراوێتیی } . لەوانەیە لەنێو تاریکایی و تەپوتۆز ی وەیشومەی ئەو گەردەلولە بێبەزەیی و بێئامانە دا کە هەمووشتێك و هەرشتێك لەگەڵ خۆی ڕادەماڵێت ، کەمێك سەخت ، گران و دژوار بێت ، کە بتوانین ئەو ئامانج و ئاکامانە بەڕونیی دەستنیشان بکەین کە نوسەر دەخوازێت لەڕێگەیانەوە بە خوێنەر ی بگەێنێت ، بەڵام هەر هەوڵێکیش بۆ ئەو مەبەستە لەڕێگەی گومان ، گریمانە و لێکچواندن ( شوبهاندن ) ەوە توانا و توانایی ئەوەمان پێببەخشێت ، کە مشتێك حەقیقەت لەنێو ئەو جیهانە پڕئاڵۆز و شاراوانە دا بەدەستبهێنین ٠گەردەلولێكی لەوجۆرە ، و کاتێك کە لە هەلومەرجێك ی ترسناك ، گوماناویی ، شاراوە ، ئاڵۆز و نهێنیی دا هەڵدەکەن ، هەڵگری مانا و بوعدێکی جۆراوجۆرن کە دەشێت ئێمە وەك : دەنگێک ی نەبیستراو ، خامۆش و فەرامۆشکراو لێیبڕوانین کە زۆر تایبەتن و تەنیا دەرونی ئەو کەسانە دەیبیستن کە خاوەن ی ویژدان و هەست ی خەمخۆریین . بەڵام پرسیار ئەوەیە کە ، ئایا کێن ئەوانە ی لە ڕۆمان ی م ت د دا خاوەن ویژدان ، ئاکار و هەستی خەمخۆریین ؟! کێن ئەوانە ی کە لە کۆمەڵگەیەکی ناعادل ، بێپرنسیپ ، شێواو ، پڕ لە ترس و تاساندن دا خاوەن ویژدانێك ی زیندو و ئاسودەن ؟!! ئەو کەسانە دەگونجێن و دەشێن تەنیا کەسانێك بن کە مرۆڤ ی زۆر سادە ، ساکار و خاوەن دڵێک ی پاک و بێگەرد بن ، کەسایەتییەکان ی وەک : ((کچان ی پاکیزە ، سەرمەستەکان ، شلێر ڕەفعەت ، حەیدەر ، باوك ، ئەڵقە دز ، لیرەدز و … تاد )) مشتێکن لە نمونە ی ئەو خەروارە ٠ ئەم کەسایەتییانە بەڵام لەژێر هەلومەرج و بارێك ی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی سەخت و دژوار ی ئاوسبوو بە هەژاریی ، نەبوونیی ، سزا و جەزرەبە دا دەژین و ئەنجام دەبنەکۆیلەئاسای سیستەم و هێزێك ی داپڵۆسێنەر و بێڕەحم ، کە توانا ی ئەوەیان نابێت وەک کاراکتەرێک ی چالاک و ڕۆڵبگێڕ ئاقار ی ڕوداوەکان ئاراستە بکەن ، بەڵام بوونیان لە شێوە ی تارماییەك یان سێبەرێك دا دێن و دەچن ، و لە گشت شوێنێك ئامادەییان هەیە ، ئەو ئامادەییانەش تاوانباران و بکوژان ی ئەشرەف دەخەنە نێو ترس ، گومان و دڵەڕاوکێوە . ئەم گەردەلولە دەشێتیش وەک پەتاو وەیشومە ی ئەو ڕۆحە ئەهریمەنییانە لێیبڕوانین کە تەواوی ژیانە سادە و ساکارەکان ی مرۆڤە ویژدانپاکەکان و تەنانەت کۆشك ی ئاسودە و یاسا ئەخلاقییەکان ی (( داپیرە )) ش ڕادەماڵن و ئاودیو ی جیهانێك ی خامۆش ، تێکشکاو و پڕ لە سوکایەتییپێکردنیان دەکات . ئەم ڕۆحە ئەهریمەنییانەش دەشێت وەک زۆنگاو و زبڵدان ی دڵ و دەرونی ئەو مرۆڤە پوچ ، نەخۆش ، نەفسنزم و بەرژەوەندپەرستانەش لێیبڕوانین ، کە لە کۆمەڵگەیەک ی وەک ئەشرەف دا بوون ی هەیە ؟! لە زبڵدا نی ڕۆحی ئەو مرۆڤانە ش دا تەنیا ئەو کەرەستانە دەتوانن جێگەی خۆیان بکەنەوە کە بێبایەخن و لە م ت د دا بە پارچەکاغەز ، نایلۆنەدڕاو ، زەرفەبەتاڵ و گەڵا ی زەرد وەسف کراون ٠
داپیرە ئەمڕۆکە تاکە بەیانێکە کە لە سات و کاتەکان ی خەوی خۆی دا بەئاگانەهاتۆتەوە ، بێدار ی ساتەوەخت ی وەیشومە ی ئەو گەردەلولە نەبووەتەوە ، کە لە دوێنێشەو ی ئەو بەیانە دا کوشتنی ئەشرەف ی تێ دا ئەنجامدراوە . ئەو ، واتا داپیرە باوەڕی وەهایە ، کە نووستن و بێدارنەبوونەوە دەخڵ ی بەو پلانە نەگریسەوە هەیە کە شەیتان لە کاتێک لە کاتە گرنگ و هەستیارەکان دا دایدەڕێژێت و کەتنی خۆی دەکات ! واتا پلانێك کە لە توانای دا دەبێت بەهۆیەوە دەنگی ویژدان ، حەقیقەت و تەنانەت هەست ی خەمخۆریش کپ و خامۆش بکات . لەم سۆنگەیەوە دەگەینە ئەو باوەڕە ی کە : دەنگ ی ویژدانێک ی بەرز و ئاسودە تەنیا کاتێك توانا و هێز ی واقیعبوونی خۆی لە نێو دەرونی مرۆڤ دا دەسەلمێنێت کە مرۆڤ لەوپەڕی حاڵی ئاگایی و هۆشیاریی دا بێت ٠ بەئاگانەهاتنەوەی داپیرە لەو بەیانە زووە دا ، دەرگە ی گرێیەک ی ئاڵۆز لە دەرون و ناخی ئەو دا دەکاتەوە ، گرێیەک کە سەرئەنجام ئەو لە ئازارێك ی سەخت ی دەرونیی و ویژدانیی دا دەتلێنێتەوە ، ئازارێك کە هێدی هێدی ئەو بەرەو وێرانیی و لەناوچوون دەکاتەوە ، ئازارێك بەجۆرێك خێرا و کتوپڕ خۆیدەخزێنێتە ناو ناخ و قوڵایی دەرونی کە سەرجەم ئەو کۆشك و دەستەڵانەیشی دەڕوخێنێت ، کە ساڵانێک ی دورودرێژ لە هەوڵی بنیاتنانی دا بووە ، ڕوخانێك چیدی هێز و کاریگەریی ئەو ڕوو لە خۆرئاوابوون دەبات ٠
دیارە لەپشت هەر پلان و نەخشەیەك دا ئامانجێك بوونی هەیە ! شەیتان بۆئەوەی هەمیشە خۆی زیندو ڕابگرێت ، درێژە بە بوونی خۆی بدات و مانایەك بەخۆی ببەخشێت ، ئەوا ئامانجەکانی خۆی لەدرێژەدانی مرۆڤ بۆ ژیانە ڕۆتین ، ڕۆژانەییەکان و تێرکردنی شەهوەت و هەڵپە ی مرۆڤ بۆ دەستکەوت و پلەوپایە ی زیاتر ، بەدیدەهێنێت ، واتا مرۆڤ چەندێك بوون و ئیرادەی خۆی بە ژیان ی مادیاتەوە گرێبدات ، هێندەش شەیتان تەون و پلانەکانی خۆی لەنێو دەرون و ویژدانی ئەو دا ئاڵۆزتر دەکات ٠ لەخۆڕا نیە کە مەحوی شاعیر دەفەرموێت
وەها پڕ فیتنە بووە عالەم کە ئیبلیسێك ی وەك ئیبلیس
نەماوە مەئمەنی غەیری کڵێشە و کەڵکەڵە ی مەخلوق
لە وەها ڕۆژگار و قۆناخێك دا مرۆڤ دەبێتە ئاوێتەیەك لە بڕو ئەندازەیەك ی گەورە لە پێکهاتە و ڕەگەزە شەیتانییەکان ، واتا ئەو ڕەگەزە ئەهریمەنییانە ی کە مرۆڤ بەرەو کاری خراپە دنە دەدەن . کەسێکیش ئەگەر ئامانجی خۆی لە پساندن و ڕاماڵینی ئەو تەونە شەیتانییانە دا بەرجەستە بکات ، ئەوا سەرئەنجام ڕوو بەڕوی لەناوچوون دەبێتەوە .
ئەشرەف و مەرگی ئەو دەرهاوێژ ی ئەو هاوکێشانەیە کە ئاماژەم پێیان دا ، هەروەها دەرئەنجام ی ئەو ئامانجانەیە کە ئەشرەف تیای دا ( خەون ) ێك لە ویژدانی خۆی دا لەئەستۆدەگرێت ، خەونێك کە هەرگیز گیایەک لە ژیانی ئەو دا سەوز ناکات و تەنانەت ئەشرەف بە چارەنوس و تام ی مەرگیش دەگەێنێت . بوون ی شەیتان ئەگەرچی لە مەرگ ی ئەشرەف دا کۆتایی دێت ، بەڵام ئەو گەرای خۆی لە نێو ناخ ، دەرون و ویژدانی هەر مرۆڤێك دا دادەنێت ، لەمیان دا لەنێودەچێت و لەویشیان دا لەدایکدەبێتەوە ٠ لە هەلومەرجێك ی وەها خنکێنەر و شەتەکدراو ی نێو م ت د دا کۆمەڵگە بەهیچ ئامانج ، حەقیقەت و ئەنجامێك ی گرنگ ناگات ، حەقیقەتەکان تەنیا لەنێو ناخ و دەرون دا پەنگدەخۆنەوە و توانا ی خۆسەلماندنیان نابێت ، لێرە دا بەڵام تەنیا کەسانێك ی دیاریکراو و دەستەبژێر حەقیقەتێك بەدەستدەهێنن ، بەڵام حەقیقەتێك ی لاواز ، دڕدۆنگ ، شێواو و بێمانا ، هەر ئەوانیشن کە دەستەڵات بەدەستدەهێنن و ئەوانی دی بەرەو زۆنگاو ی ئازار ، کۆیلایەتیی و نەهامەتیی ڕادەپێچن . تەنیا کەسێك کە بەدوور لەوانی دی بێت کەسایەتیەک ی وەک ئەشرەفە ، ئەوێك دەگاتە ئەو ڕاستیی و حەقیقەتە ی کە ئەو ڕۆژگار و هەلومەرجە ی کە خۆی و کۆمەڵگەکەی لەنێوی دا دەژین ، مۆتەکەیەکە و هیچی دی ! حەقیقەت و ڕاستییەکان دەشێن تەنیا لە بزاوتێك ی مێژویی و تێکۆشانێك ی مەعنەویی دا بەدەستبهێنڕێن کە خاوەن ئەزمون و ئاکار ( ئەخلاق ) بێت . کەسایەتییەکان ی م ت د لەنێو بزاوتێك ی وەها دا سست و لاوازن و توانا ی گۆڕانکاریی و بەدەستهێنانی هێزێك ی مەعنەوییان نابێت ، بەڵکو دەشێت بتوانن تەنیا شاهید ی ناو دادگە یان شیوەنگێڕێك ی پڕڕیا و شانۆکارانە ی پرسە ی ماتەمینیەك بن ٠ لێرە دا نابێت پێمان سەیر و سەرسوڕمان بێت کە ئەو کاتە ی ڕۆحی ئەشرەف دێتە قسە و لاشە ی خۆی و مەرگی خۆی لەنێوئاپۆڕە ی تازێباران و شیوەنگێڕان دا بەئازار و سوێتر دەبینێت . ئەنجام دەگەینە ئەو ڕاستییە ی کە تایبەتمەندیەك ی لەوجۆرە ی کەسایەتییەکان ی نێو ڕۆمان ی مەرگ ی تاقانە ی دووهەمن کە ڕێگە ی زیاتر بۆ کوشتنی ئەشرەف خۆشتر دەکەن
ڕەنگە خوێنەر بپرسێت ، کە بۆچی من هێندە باس لە کەسایەتییەکان دەکەم و دەیانخەمە بەردەم لێپرسراوێتیی و دادوەریەوە ؟! کەسایەتیی یاخود کاراکتەر لە دنیا ی ڕۆمان دا ڕۆڵ ی سەرەکیی و هەستیار لە گۆڕانکاریی و خستنەوە ی ڕوداوەکان دا دەگێڕن !! هەر لە ڕێگە ی کەسایەتییەوەیە کە دەتوانرێت شوێنپەنجەیەک لە وێستگە گرنگەکان ی نێو بەرهەمێک ی ئەدەبیی دا بدۆزرێتەوە ٠ لە سۆنگەیەک ی وەهاوە دەشێت بگوترێت کە کێشە ی ڕۆمان ی ( م ت د ) لەوەدایە ، کە خاوەن ی کەسایەتییەک ی ڕیالیستیی ( واقیعیی ) نیە کە هەڵگری سیفات و تایبەتمەندییەک ی بەرجەستەکراو یان خاوەنی ڕوداو و بەرکەوتەیەکی هەستپێکراو بێت کە توانا ی ئاراستەکردن ی ڕوداوەکان ی هەبێت . ئەوە ی لەم ڕۆمانە دا چالاک و باڵادەست و بڕیاردەرە ، ئەو ئایدیاو بۆچونانەن کە تەنیا دەشێت لە زەین ( زیهن ) ی نوسەر دا توانا ی خۆدەرخستن یان سەلماندنیان هەبێت . بیر و ئایدیا ی نوسەر چەندێک خۆی بەسەر ڕوداو و کەسایەتییەکان دا باڵادەستتر بکات ، هێندەش پێمان لەسەر زەوی زیاتر دادەبڕێت کە دوائەنجام ئێمە ی خوێنەر خۆمان لەنێو کەش و فەزایەك ی وشك ، بەرتەسك و سنوردارکراو دا دەبینینەوە . سەرەڕا ی فەزایەک ی لەوجۆرە ، بەڵام بوار و توانایی ئەوە هەیە ، کە بتوانم بەدوا ی ئەو هۆ ، هۆکار و ڕەگەزانە دا بگەڕێم کە پڕۆسە ی ( مەرگ ) ی ئەشرەف خێراتر دەکەن . مەرگی ئەشرەف ناوەند و خاڵ ی هەستیار و گرنگیپێدانی ڕۆمان ی ( م ت د ) ەکە ی نوسەر ی ناوبراومانە کە گشت ڕوداو و کەسایەتییەکان بەدەوەری دا دەسوڕێنەوە ، ئەم دۆزەش بۆخۆی دەشێت لایەنێك ی گەش و ڕوناک ی ڕۆمانەکەی م ت د بێت . لێرە دا بۆئەوەی پڕۆسە ی مەرگی ئەشرەف قوڵتر و لە وێنە ، دیمەن و کەشێك ی ڕونتر دا ببینین ، ناچار دەبم سەرەتا کەسایەتیی ( داپیرە ) بەئامانج بگرم چونکە ئەو پاڵپێوەنەرێكی ناڕاستەوخۆ و لەهەمان کات دا شاراوە و ئاڵۆزە لە بەمەرگگەیاندنی ئەو ، واتا ئەشرەف ؟
داپیرە ئایا کێیە ؟ ئەو کەسایەتییەك ی دەوڵەمەند و خاوەن سامان و موڵکێك ی زۆرە کە بەهۆیەوە دەستەڵاتێكی مەعنەویی و کۆمەڵایەتیی گرنگ بەدەستدەهێنێت ! داپیرە ئەگەرچی لە ڕابوردویەك ی شاراوە و ژیانێك ی ناشایستە و بێئابڕوێتیی دا ژیاوە ، بەڵام خاوەنی هێزێك ی ڕوناك و چاکەخوازیشە ، کە بەشێك ی زۆر ی کۆمەڵگە وکەسایەتییەکانی نێو م ت د لەدەوری دەئاڵێن ، وەکو بڵێیت لەدیدی نوسەر دا ، کە مرۆڤ چەندێك هەڵگری ڕەگەز ی خراپەکارییش بێت ، دەشێت بەهەمان ئەندازەش خاوەنی هێز و ڕەگەز ی چاکەکارییش بێت ! داپیرە خاوەنی کۆشك و سەرایەکە ، کە زۆرێك لە منداڵان ی بێلانە ، بێسەرپەرشت و لانەوازان داڵدە دەدات . ئەو لە کۆشك و سەرا ی خۆی دا خاوەنی یاسا و دابونەریتی خۆیەتی ، یاسایەک کە دەخوازێت هەم پارێزەر ی ئارامیی ، ئاسودەیی و ئاساییش ی دانیشتوانەکە ی بێت هەمیش بیانخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە ٠ یاساکانی داپیرە پابەند بەهیچ هەلومەرج و کات و شوێنێكەوە نین ، بەڵکو تەنیا لەنێو دەرون و چوارچێوەی داب و نەریتی نەریتخوازانە ی ئەو دا توانا ی خۆدەرخستن و خۆسەلماندنیان هەیە . ئەو دەخوازێت لە هەلومەرج و کەشێك ی وەها دا دانیشتوان ی ئەو کۆشکە بکاتە خوشك و برا ، و یاساکان ی پاکیزەیی بپارێزێت . داپیرە لە شوێنێك دا دەڵێت : (( چاکتر ، دیارە یەزدان بەوە شەرەف لە ماڵەکە ی من دا دەپارێزێت )) .
کاتێك ئەشرەف هەوڵی ئاودیوبوون ی دیوارە یاسایی و ئەخلاقییەکان ی داپیرە دەدات ، ئیتر لە دیدگە و شێوە ی تێڕوانینی ئەو واتا داپیرە دا ، دەبێتە کەسێكی نەفرەتلێکراو ؟!! کچێک ی پاکیزە دەڵێت : (( لە هەموو ئەو بەیانیانەشدا کە داپیرە وێنە ی کوڕەکانی دادەنا و دەیسەپاند بەسەرماندا ڕەجمیبکەین )) . پێوانە ی داپیرە بۆ پیاوان ی چاك لەوەدایە ، کە تاکو چ ڕادەیەك ئەوان ملکەچ ی یاسا و نەریتەکانی ئەم بن . لێرە دا تێکشکان ی داپیرە تەنیا لە مەرگ ی ئەشرەف ی کوڕی دا بەرجەستە نابێت ، بەڵکو لە گەندەڵبوون و هەرەسهێنان ی ئەو ڕەگەز و ئامانجانەش دایە ، کە ئەم خۆی لە پێناو ی ئەوان ی دی دا کردۆتە قوربانیی ! کەسایەتییەک ی دی : (( چونکە وەکو هەموو ئافرەتێکی تر پێیوابوو ئەو پیاوانە ی نزیکن لەخۆیەوە ، بەرجەستەترین نمونەی بێعەیبیی و تەواوترین جۆری مەخلوقاتن ، لە کەوتنی ئەو نمونانەش دا ، کەوتنی هەموو ئەو ڕەگەزانەی دەبینی کە وەک ژنێك هەموو ژیانی خۆی بۆ بەختیارییان تەرخانکردبوو )) . لە ڕۆمانی(( گێلە ))ەکە ی دۆستۆیڤسکییش دا کەوتن و تێکشکان ی کەسایەتیی گێلە لەمردن ی منداڵێك ی بێکەس ی وەك ( ڕێنۆچکا ) دایە ، کە ئەو دارونەداری لەپێناو ی بەختەوەریی و ژیانی ئەو دا بەخشیوە . کاتێك سەعید و ئەشرەف توانا ی هەڵگرتن ی بار ی گران ی یاسا و نەریتەکانی داپیرەیان نامێنێت ، هەریەکەیان بەجۆرێك لە کۆشک یاخیی دەبن ، و هەریەکەیشیان ڕوبەڕو ی چارەنوسێك ی جیاواز دەبنەوە ، ئەم یاخیبوونەش بۆدواجار داپیرە بۆ بار و هەلەمەرجێك ی دەرونیی سەخت و دژوار ڕادەکێشێت ٠ بەئاگانەهاتنەوەی داپیرەش لەنێو ئەو هەموو قریشکە ، زریکە و هاوارانە ی ساتەوەخت ی مەرگ ی ئەشرەف دا ، دەشێت بەرجەستەترین ئەو کاردانەوە شاراوە و دەرونییە ئاڵۆزانە بن کە داپیرە بەهۆیانەوە هەست و سۆزی خۆی لێدەخەوێنێت ، ئەم بارەش ڕێگە بۆ مردن ی ئەشرەف زیاتر خۆشتر دەکات . لەم نێوەند و ئەنجامگیرییە دا دەگەینە ئەو ڕاستییە ی ، کە ئەگەرچی ئەشرەف قوربانیی ڕاستەوخۆ ی هێزە ئەهریمەنییەکان ی دەرەوە ی کۆشک و سەرا ی داپیرەیە ، بەڵام داپیرەش بۆخۆی بەشێکە لەو هۆ و هۆکارانە ی کە ناڕاستەوخۆ ئەشرەف ڕاپێچ ی مەرگێك ی تەراژیدییانە دەکات ٠

کەسایەتیی داپیرە
داپیرە سەرەڕا ی تایبەتمەندیی سەربەخۆی خۆی لە یاسا و نەریتەکانیی دا ، مرۆڤێك ی سادە و دلۆڤانە کە وەك ڕوناکییەك زۆربە ی کەسان ی نێو کۆمەڵگە دڵخوازانە لەدەوری دەئاڵێن و هانا ی بۆدەبەن . ئەو لە ڕابوردو دا کەسێك ی هەڵخلیسکاو و شەهوەتبازێك ی بێپەروا بووە ، کە ئەمڕۆ دان بە گوناهەکانی دا دەنێت و دەخوازێت ئیدی لەلایەک ڕۆڵ ی دایکێك ی دڵسۆز ببینێت و لەلایەکی تریشەوە و لەو ڕێگەیەوە ئیعتیبارێك بۆ کەسایەتیی خۆی بگەڕێنێتەوە ، کۆمەڵگە بەڵام لەئاست خواست ، ئامانج و هەوڵەکانی ئەو دا سەرسەختیی ، دڵڕەقیی ، نامیهرەبانیی ، دژایەتیی و بێسۆزیی دەنوێنێت ، کە سەرئەنجام ئەو دەکەوێتە بەر مەترسیی کوشتن و لەناوچوونەوە ، غەریزە ی مرۆڤ بۆ ژیان بەڵام ئەو لەنێو دەریا ی نوقومبوون دا هان دەدات کە پەنا بۆ پوشێکیش ببات . داپیرە بۆ ڕزگارکردنی خۆی و پاراسستن ی موڵك و سامانەکەی ، بەناچاریی پەنا بۆ ئەو کەسانە دەبات کە خاوەن بڕیار و دەستەڵاتن ، دەستەڵاتێك کە یەکلایەنە ، گشتگیر ، زۆردار ، نادادپەروەر و بێبەزەییە . داپیرە ئەگەرچی لە گوناهەکانی خۆی خۆشدەبێت و ڕوو لە ( پاکیزەیی ) دەکاتەوە ، بەڵام نیەت و نیازێك ی وەها کە لە ژێر کاریگەریی جیهان ی ئیحساسات دا بێت ، هەرگیز داپیرە بە ئامانجیێك ی وەها ناگەێنێت ، واتا ئەو چیدی توانا ی ئەوە بەدەستناهێنێت کە بتوانێت ، ڕۆڵ ی دایکێک ی ڕاستەقینە بگێڕێت . دیاردە و ڕەنگدانەوەیەك ی لەمجۆرە ش لە کەسایەتیی داپیرە دا ، ئەو بەرەو مانەوەی لە پەیوەندییە ناشەرعیەکان دا کێش بکات و شانبەشانیش دەرگە ی چەندین پەیوەندیی نهێنی ، شاراوە و شەهوەتبازییی بەڕووی کەسایەتیەک ی وەکو (( سەرهەنگ بەدری )) دا بکاتەوە . ئەم پەیوەندیانەش بۆخۆیان کەشوهەوا ی ژیان ی پاکیزە ، بێکەس و بێلانەکان ی نێو کۆشك و سەرا ی داپیرە بۆگەن دەکەن و چارەنوس ی هەریەکێك لە سەعید و ئەشرەفیش ڕاپێچ ی تاوان و قوربانیی دەکەن . سەرهەنگ بەدری کەسایەتییەك ی دەستەڵاتدار ی دڵڕەق ، زۆردار و چەوسێنەرە ، کە لە مەرگی تاقانەی دووەم دا ڕۆڵ ی ناوەندێك فێڵباز ، بێڕەوشت ، زۆردار و نادادانە دەگێڕێت . پەیوەندیە شاراوە و ناشەرعییەکان ی داپیرە و سەرهەنگ بەدری دەروازەیەک ی گرنگ و چارەنوسدار لەبەردەم بەخت و چارەنوس ی سەعید دا دەکاتەوە ، کە بەتێپەڕبوون ی ڕۆژگار دەبنە هاوکار و هاوڕێ ی یەکتری . سەعید کوڕی پیاوێك ی دەوڵەمەندی پیر و دڵڕەقە بەناوی (( سوڵتان بەگ )) کە ئەو بەزەبری پارە و سامان داپیرە ی دایکی سەعید لەخۆی مارە دەکات و بۆماوەیەك ژنی دەبێت . داپیرە سەرئەنجام تەواوی سامان و گەنجینەکانی ئەو دەڕفێنێت و بۆ هەمیشە لێی دوردەکەوێتەوە . سەعید کەسێك ی بێباوكە و لە هەربەسەرکردنەوەیەکی سۆز و خۆشەویستیی بەدوورە ، سزا و یاسا قەدەغەکراوەکانی داپیرەش پێکڕا دەبنە پاڵپێوەنەرێك کە ژیانی ناو کۆشك ی داپیرە جێبهێڵێت ، سەعید : ( ئاخر دایە شەرابخۆرێكی وەکو من لەناو ئەو دوعا و تەهلیلەدرۆیانە دا چی بکات ؟ نا ، هەرگیز ناگەڕێمەوە … تاد ) ئەو (( تاقانە ی یەکەم )) ی داپیرەیە ، و لەدایکبوون ی ئەشرەف ی برای هەستێك ی تەواو نامۆ و پڕ سوکایەتییبوون ی لەلا دروستدەکات . ئەشرەف کەسێکە خاوەن دایکێك ی ڕاستەقینە و باوکێك ی نەزانرا و ، واتا ئەو بەرهەم ی پەیوەندیەك ی ناشەرعیی داپیرەیە لەگەڵ یەکێك لەو چەندین پیاوانە ی کە ڕۆژێك لە ڕۆژان دەبێتە هاوجێگەی ، و خەڵکیش لەڕووی سوکایەتیی و تەوسپێکردنەوە نازناوی (( تاقانە ی دووهەم )) ی لێدەنێن . بێگومان ئەم بار و ڕەوشە بۆ سەعید زۆر گران دەکەوێتەوە و گرێیەك ی دەرونیی قوڵ لە ناخ و ویژدانی ئەو دا بەجێدەهێڵێت . ئەو باوەڕی وایە ، کە ئەشرەف پەڵەیەك ی ڕەش ی ئابڕوبەرانەیە بە تەوێڵی ناوچاوانیەوە ؟! لە ڕوبەڕوبوونەوەیەك دا بە ئەشرەفی منداڵ دەڵێت : ( تۆ بەرهەمی ئابڕوچوونەکانی دایکمی ….. بەرهەمی شەوی گوناهەکانی ئەویت )
لەو سۆنگەو ڕوانینەوە ، سەعید چاوەڕێی دەرفەت ی ڕۆژگارێك دەبێت تاکو بەهۆیەوە ئەو پەڵەیە لە ژیانی خۆی دا بسڕێتەوە و ئیعتیبارێك بۆ کەسایەتیی و بار ی کۆمەڵایەتیی خۆی بگەڕێنێتەوە ، واتا خۆی وەکو هەر مرۆڤێكی تری ئاسایی بنرخێنێت . سەعید لەسەرەتا دا کەسێكی سست و بێدەستەڵاتە و توانا ی هیچ جۆرە کار یان کاردانەوەیەکی بەرامبەر ئەشرەف نابێت ، بەڵام پاشان ئەو دەگاتە ئەو باوەڕە ی ، کە دەستەڵات تەنیا کەرەستەیەکە کە بەهۆیەوە دەتوانێت ئەوەی لەدەریا ی دڵی دا دەسوڕێتەوە ، بەکردار ئەنجامی بدات ٠ دەستەڵات لەناو کۆمەڵگەیەك ی نادادپەروەر ، شێواو ، بێسەروبەرە و بێپرنسیپ دا دەرفەت ی ئەوە تەنانەت بە سوکترین و پڕوپوچترین کەسانێك دەدات کە ئەوەی پێیان خۆش و لە بەرژەوەندیی ئەواندایە ئەنجام ی بدەن ؟! سەعید لە زۆنگاو ی دەستەڵاتی گشتگیری سەرهەنگ بەدری دا ڕۆدەچێت و تایبەتمەندیەك ی ئاژەڵیی بەخۆوەدەگرێت ، ئەم تایبەتمەندیەش بەجۆرێك لەو دا قوڵدەبێتەوە کە ئەو بەلاشە دەکاتە (( تانژی )) ەك ی هار ، برسیی تینوبەخوێن ، و بەمێشکیش خەمساردترین ، دڵڕەقترین ، دڕندەترین ، بێویژدانترین و تەنیاترین مرۆڤ ٠ ئەو لە ژیانی دا ناخوازێت هەرگیز ڕوبەڕوی دۆز ی ویژدان ببێتەوە ٠ ویژدان بۆ ئەو مۆتەکەیەکە و هەناسەی لێدەبڕێت ، ئەو لەدەست ویژدان هەڵدێت و دەیەوێت هەرچۆنێك بێت لێی ڕزگار ببێت ٠ ئەو باوەڕی وایە ، کە لایەن ی چاکە و گرنگیی پەیوەندیی ئەو لەگەڵ کەسێك ی وەك سەرهەنگ بەدری لەوەدایە ، کە دۆز ی ویژدانی لەکۆڵ دەکاتەوە ؟! ئەو بەجۆرێك دەگاتە ئەو باوەڕە ی کە (( پێغەمبەرێکی مردو و دزێكی مردو وەکویەك وەهان )) ئەم باوەڕ و شێوە بۆچوونانە ئەو دەگەێنێتە ئەو ئەنجامە ی کە چیدی خوایەك لەئارا دا نیە ، نەبوون ی خوایەکیش لە ناخ و دەرونی ئەو دا ، ئەو بەرەو ئەنجامدان ی تاوانێك ، کە کوشتن ی ئەشرەفە ، ڕادەکێشێت . کوشتنی ئەشرەف ئەگەر لە سۆنگە ی هەرچی هۆ و هۆکارێکەوە بووبێت ، ئەوا لە جەوهەر و ناوەڕۆك دا بەشێک ی هەرەگرنگ لە خواست ، ئامانج و مەبەستێک ی دەرونیی سەعید ی تێدا بەرجەستە دەبێت . ئەم کوشتنە کە بەشێوەیەك ی زۆر دڕندانە و دڵڕەقانە ئەنجام دەدرێت ، دەبێتە کرۆك و ناوەندێك ی گرنگ بۆ تەوەر و دۆز ی ( مەرگ ) لە ڕۆمانی م ت د دا ، کە سەرئەنجام کۆ ی ڕوداو و کەسایەتییەکان پێکەوە گرێدەدات .
مەرگ ی ئەشرەف لە سۆنگە و ڕۆژنە ی مرۆڤایەتییەوە بەتەنیا قوربانیی ڕاستەوخۆ ی تۆڵە ، ئێرەیی و کێشە دەرونییەکانی سەعید ی برای نیە ، لەوەش زێدەتر و بەهەمان شێوە قوربانیی دەست ی سەرهەنگ ، دادوەر ، بەڕێوەبەران ی پۆلیس ، پۆست ، نەخۆشخانە و هاوڕێ ناپاکەکان ی ئەشرەف و تانژیەکان نیە ،بەڵکو بەشێوەیەک ی ناڕاستەوخۆش قوربانیی دەست ی داپیرە ، (( کچان ی پاکیزە ، سایەق لۆری ، حەسحەس ، سەرخۆشەکان ، خەڵك ی گەڕەك، خورشید ی جادوباز و کرێکارەکانیشە )) ، زێدەڕۆیی نیە و دەشێت لەوەش زیاتر ڕۆبچین و بڵێین ، کە ئەو قوربانیی دەست ی ئێمەشە ، ئێمەیەک کە خوێنەر ی ئەم ڕۆمانەین ، ئێمەیەك کە لە دادگە دا دادەنیشین و بینەر و بیستەر ی دادگاییکردنەکانین ، ئێمە ی نوسەر ، هونەرمەند ، ئێمە ی خوێنەران ی ڕۆژنامە و گۆڤارەکان و …تاد
نوسەر ئێمە ڕوبەڕوی هەمو ئەو مەرگ و نادادیانە دەکاتەوە کە بە بەرچاومان دا دێن و دەڕۆن ؟! ئەو دەخوازێت هەست ی لێپرسراوێتیی ، بەرپرسیارێتیی و خەمخۆریی لە ئێمە دا بەئاگابهێنێتەوە ، لێپرسراوێتیی و خەمخۆریی بەرامبەر هەموو کەس و هەموو شتێك ٠ ئەو دەخوازێت پێمان بڵێت ، کە هەر ڕوداوێك لە دەوروبەرەکەمان دا ڕودەدات جیا لە ئێمە نیە ، بەڵکو بەشێکیشە لە ئێمە ! واتا بوون ی ئەشرەف ئەگەر لایەنێك ی هوشیارانە و چاکەخوازانە ی مەرگی تاقانە ی دووهەم بێت ، ئەوا دەشێت مەرگ ی ئەو مەرگێك ی دراماتیکیانە ی هەریەکێك لە ئێمە بێت ٠ بەڵام کاتێك ئەم هەستە مرۆڤایەتییانە سست ، خامۆش بێتوانا ، کپ و ئاودیوی سنورەکان ی ویژدان دەبن ، ئەوا شەپۆل ی قوربانییەکان توندتر ، خێراتر ، و فراوانتر دەبن . کاتێك ویژدان لە سات ی مەرگ ی تاقانە ی دووهەم و لە بەرەبەیانێك ی گەردەلولاویی دا کپ و خامۆش دەبێت ، ئەوا هێزە ئەهریمەنییەکان بۆجارێك ی دی و بەچنگاڵ و قامچی سور ، بەفرمێسك ی تیمساحاویی ، بە جەخت و سوربوونەوە لەسەر لاشە ی قوربانیی ئامادەدەبنەوە مەبەستیانەمەرگ ی ترمان لەبەردەم دا بەڕێبکەنەوە . ڕۆح ی ئەشرەف لەبەردەم ئەو دیمەنانە دا دەشێوێت . ئەو لە ساتەکان ی مەرگ و ڕاخستن ی جەستەی خۆی لەنێو کۆڕ ی تازێباران دا بێزاردەبێت ، ئەو هەستێك ی نامۆیی ، تەنیایی و خەمبارانە سەرتاپا ی ڕۆح و ویژدانی دادەگرێت ، ئەو لە بوون ی ئەو هەموو حەشامات و جەنجاڵیە ی دەور ی جەستە ی خۆی وەڕز دەبێت ، ئەوانە کەسیان لە هەست ی خەماویی و تەنیایی ئەو کەم ناکەنەوە ، ئەو هەموو مەخلوقاتە کە بە ژن ، پیاو و منداڵەوە ڕژابوونە نێو کۆشك و سەرا ی داپیرەوە ، لە دەمەوبەیان و سات ی مەرگی ئەو دا پشتیتێدەکەن و لە خەون ی شادیی ، مەستیی و شەیتانیی دا ڕۆدەچن ، بەجۆرێك کە هەگیز گوێیان لە ناڵە و زریکە ی ئەشرەف نابێت ، وەك بڵێیت نوسەر بخوازێت بڵێت کە نوقومبوون و مەستبوون لە شادیی و خۆشیی دنیایی دا ، کارەسات و کڵۆڵیەك بەدوای خۆی دا دەهێنێت ؟!! ئەوانە تەنیا هەستێک ی ڕوکەشانە دەردەبڕن ، خۆشەویستیی ئەوکاتەئێوارەیە ی ئامادەبوانیش لەدەور ی تەرم ی ئەشرەف دەربڕی هەستێك ی کاتیی ، ڕێگوزەیی و بێمانان ، هەستێك کە لە سنور ی سۆز بەولاوە ئاودامان ی ویژدانێك ی زیندو و بەئاگاهاتوو نابن ٠ ئەو جۆرە هەستانە لە دیارترین پێناسیان دا : خەمسارد ، ترسێندراو ، خەسێندراو ، کڕاو و بوونەتە کۆیلەیەك کە بەچەندین داوەوە بە سەرهەنگ بەدری ، سەعید و تانژیەکانییەوە بەستراونەتەوە ٠ ئەشرەف لەو نێوە دا بێئۆقرە دەبێت ، لەبەردەم فرمێسك ی درۆ ، هەست ی دەغەڵکارانە و ئامادەبوونی سەعید ی برای دا خەمێك ی قوڵ دایدەگرێت ، ئەو چیدی ناخوازێت ڕۆح ی خۆی لەژێر ، چەپەڵیی و بۆگەنیی ڕۆحی ئەو و دوومۆڕالیی ( دوودەموچاویی ) کەسایەتیی ئەو ، واتا سەعید ی برای دا دا بپلیشێتەوە .
ڕۆحی ئەشرەف لە وەها سات و بارێك دا دێتەوە ئامادەبوون و ئاخاوتن ، ئەو ڕوبەڕو ی داپیرە دوەستێت و دەیدوێنێت ، واتا ویژدان ی ئەشرەف جارێك ی دی بەبەردەم ویژدان ی داپیرە و دانیشتوان ی کۆڕ ی ماتەمینیی خۆی دا گوزەردەکاتەوە ٠ ڕۆح ی ئەشرەف لەوێ دا دەبێتە دەنگ ی ویژدانێك ی زیندو ٠ ئەو هۆ و هۆکار ی مەرگی خۆی بۆمان دەگێڕێتەوە ، ئەو ئامانج و مەبەستانەشمان بۆدەدرکێنێت کە زۆرجاران لەبەرامبەری دا بێئاگا و بەگومان بووین ٠ باس لە ڕۆژگارێكی تاریك ، نوتەک و پڕلە دڵەڕاوکێ دەکات ، ڕۆژگارێك کە چۆن کەسایەتییەك ی ئەفسوناویی و ئەفسانەیی وەکو (( خورشید ی جادوباز )) دەبێتە هاندەر و پشتیوانی !! سەرگوزەشتە ی ئەو هۆ ، هۆکار و چیرۆکە ئاڵۆز و شاروانەشمان بۆدەگێڕێتەوە کە ڕۆڵێك ی گرنگ لە بیر و ویژدان ی سەعید ی برای دا دەگێڕن بۆ ئەنجامدان ی تاوانێك ، تاوانێك کە تیای دا ئەشرەف بە مەرگێك ی دڵتەزێن و ناشایستە دەگەێنێت . ئەشرەف کەسێك ی کڵۆڵ ی چارەڕەشە ، کەسێك ی بێباوکە و دوورە لە هەربەسەرکردنەوەیەک ی سۆز ی باوکایەتیی ٠ پەیوەندییە گوماناویی و ژێربەژێرەکان ی داپیرەش لەگەڵ سەرهەنگ بەدری دا نابنە پاڵنەرێك کە ئەو ، واتا سەرهەنگ بەدری ڕۆڵ ی نمونە ی باوکێك بۆ ئەو بگێڕێت ! بەپێچەوانەوە تین و تاو ی ڕق و کینە ی ئەو بەرامبەر سەرهەنگ ڕپژبەڕۆژ زۆرتر و گەورەتر دەبێت ٠ سەرهەنگ بەدری دواجارلە بەردەم ژیانی ئەشرەف دا دەبێتە مۆتەکەیەک و هەناسە ی سواردەکات ، مۆتەکەیەك کە هەمیشە و لە گشت شوێن و قوژبنێك لەگەڵی دا دەژێت ٠ بوون ی سەرهەنگ بەدری لە ژیان ی کۆشك و سەرا ی داپیرە دا هەست ، غرور و شانازیی ئەو دەشکێنێت و لە سۆز ی دایکایەتیی داپیرە بێبەشی دەکات ٠
سەرهەنگ بەدری خاوەنی باڵاترین دەستەڵات ی ئەو شارەیە کە ئەشرەف ی تێ دا دەژێت ، دەستەڵاتێك ی گشتگیر ، بڕیاردەر ، بێبەزەیی ، پۆڵایین و بەزەبر کە سڵ لە هیچ کارێك ی خراپ و ناشایستە ناکاتەوە ٠ سەرهەنگ دەشێت بە هێما و نمونە ی بەرجەستەکراو ی ڕۆژگاری ئەشرەف بۆیبڕوانین ، ئەو لەمپەرێکە لەبەردەم خەون و ئارەزوەکان ی ئەشرەف دا ، ئەو مۆتەکانە ڕۆژبەڕۆژ لە خەیاڵ ، بیرکردنەوە و ویژدان ی ئەو دا مەودایەك ی فراوانتر و مانادارتر بەخۆیانەوە دەگرن ٠ ئەشرەف لە دوائەنجام دا دەرك بەو هاوکێشەیە دەکات کە سەرهەنگ بەدری نەك تەنیا لەمپەرێکە لەبەردەم خۆی دا ، بەڵکو سەرچاوە ی گشت ئەو مۆتەکە و مەینەتییانەشە لەبەردەم ژیان و چارەنوس ی خەڵك ی ئەو شارە دا ٠ هەڵکشان و بەرزبوونەوە ی ئاست ی زەبروزەنگ و بێئابڕوێتیەکانی سەرهەنگ بەدری ، دەرگە ی گشت ئومێدەکان لەڕوو ی ئەشرەف دا دادەخەن و بۆدواجار دەگاتە ئەو باوەڕە ی کە ئەو ، واتا سەرهەنگ بەدری ، دڕندەیەکە و دەبێت کەوڵ بکرێت . ئەشرەف لەدوای گەیشتن بە ئەنجامێك ی لەوجۆرە ، ئاقار ی مەبەست و ئامانجەکانی پڕماناتر ، فراوانتر و بەرجەستەتر دەبن ٠ ئەشرەف سەرەتا بەیاخیبوون و دوورکەوتنەوە ی لە کۆشك و سەرا ی داپیرە دەروازەیەك ی ڕۆشنتر ، گونجاوتر ، لەبارتر و فراوانتر بەڕووی خۆی دا دەکاتەوە ٠ ئەو بەو یاخیبوونانە ی دەخوازێت ئاودیوی ئەو دیوارانە بێت کە خۆی و گشت کەسێك ی لە ترس ، تەنیایی ، گۆشەگیریی و ئازار دا تلاندوەتەوە ، ئاودیوبوونێك کە دەخوازێت ئازادیی خۆی و کۆمەڵگەکە ی بەدەستبهێنێت ، بەڵام ئەو بە پەڕینەوە و ئاودیوبوون ی ئەو دیوارانە لەلایەك ئەو ڕوبەڕوی چارەنوسێك ی دژوار دەکاتەوە ، لەلایەکی ترەوە بەر نەفرەتی داپیرە دەکەوێت ، کە دواجار دەرگە ی کۆشك بەڕوو ی دا دادەخات و لەهەر سۆز و خۆشەویستییەك ی دایکانە بێبەشی دەکات ٠ ئەشرەف بۆگەیشتن بە خەون و ئامانجەکانی ، بەناچاریی پلانەکانی لە دەرەوە ی کۆشکی داپیرە دادەڕێژێت ، بەوەش دەکەوێتە کەش ، هەل ومەرج و جیهانێك ی نوێوە ، کە چیدی لە یاسا پاکیزەییەکانەوە بەدوورە ، جیهانێك کە بە چاوچنۆکیی ، بەرژەوەندپەرستیی ، ناپاکیی ، دووڕویی ، ترس و کۆیلەیی خولدراوە . ئەشرەف لەو دەوروبەرە نوێیە دا هەڵوەدا ی کەسێك دەبێت کە خاوەنی موعجیزە و جادو بێت ، کەسێك ئازا ، دڵسۆز ، پاك ڕاستگۆ و خاوەن ئەزمون و تاقیکردنەوەیەك بێت ، کە بتوانێت وەك هێزێك ی مەعنەویی و هوشیار پشتیوانی بێت . ئەشرەف دواجار و بەهەرچی ڕێگە و بەهۆی هەرکەسانێکەوە بووبێت ، ڕوبەڕو ی کەسایەتیەکی وەکو ( خورشیدی جادوباز ) دەبێتەوە ٠
خورشید کەسایەتیەکی بوێر ، دنیادیدە و خاوەن ئەزمون ی جۆراوجۆر ی ژیانە ، ئەو کەسێك ی شارەزایە و لە پەرێز ی ڕوداوەکان دا دەزانێت چۆن خۆی بپارێزێت ، لە تەپکە ی پلان و داو ی ناپاکییش دا دەزانێت چۆن خۆی دەرباز بکات . ئەو خەڵکی ناوچەیەک ی کوێستانییە کە هەمیشە لەگەڵ ئاژەڵە دڕندەکان دا دەستەویەخە بووە ، و زۆریشیان ی لێڕاوکردوون ، هەر بەوهۆیەشەوە دەبێت کە چاوێکی خۆی لەدەستدەدات ٠ ئەوەی سەبارەت بە پێشینە و ژینگە ی ئەزمونەکانی خورشیدە و لای ئێمە شاراوە و ناڕونن ، ئەو هۆ و هۆکارانەن ، کە خورشیدیان ڕاپێچ ی ناو ئاپۆڕە ی ژیان ی شار کردووە ! ئەو لە ژینگەیەك ی وەها دا سەربەژێر و بەشێوەیەك ی نیوە قاچاخ – ئازاد دەژێت ، ئەم کەسایەتییە لە م ت د دا زیاتر لە کەسێكی ئەفسانەییەوە نزیکە تاکو کەسێك ی ڕیالیستیی و هەستپێکراو ، سیفاتی کەسایەتیی ئەو دەربڕی ئایدیا ی خەون ، خەیاڵ و دنیایەك ی ناڕۆشن ، و بەڵام پڕفەنتازیایە کە لە بەشێك ی ئامانجەکانی ئەشرەف دا بەرجەستە دەبن ٠ خورشید لەڕاستیی دا کەسایەتیەك ی دروستکراو و گریمانەییە ، کە لە خەیاڵ ، بیر و ئایدیا ی نوسەر دا بەهێز و گوڕێك ی زۆرەوە ئامادەیی هەیە ، بەڵام تاودانەوە و ڕەنگدانەوە ی ڕەوشی کۆمەڵگە لەسەر کەسایەتیی ئەو نادیارە ٠ لەو سۆنگانەوە ؛ شیاو و گونجاوە بگەمە ئەو ئەنجامە ی ، کە خورشیدی جادوباز هیچ ڕۆڵ و کاریگەریەکی گرنگ لە خەون و ئامانجە مرۆڤایەتییەکانی ئەشرەف دا ناگێڕن ، خورشید دواجار لاوازترین ئەڵقە ی پەیوەستبوونی ئەوە بە ڕوداو و کەسایەتییەکانی مەرگی تاقانە ی دووهەمەوە ٠ خواست ، ویست و ئامانج ی پەیبردن بە ڕابوردو هەروەها پێشبینیکردن و وێناکردن ی داهاتو لە دەریا ی دەرون ، هزر و بیری ئەشرەف دا ، ئەو دەخاتە نێو جەنجاڵیی و سەرقاڵیەک ی زۆرەوە . هێز و توانا ی ئەفسانەیی ئەو واتا خورشید ، ئەشرەف ناگەێنێتە هیچ ئەنجامێك ی دیاریکراو ؟! ئەشرەف بەڵام دواجار دەگاتە باوەڕێك ، کە لە هێز و توانا ی مرۆڤ دا نیە سنورەکان ی کات ببڕدرێت و بەهۆیەوە بتوانرێت داهاتوی پێوەببینرێت ، بەوێناکردنەوەی داهاتوش بەهەمانشێوە کارێك ی هەرگیز نەکردە و نەدیدەیە ٠ ئەشرەف لەو نێوەندە دا و وەک کەسێك ی کارکرد دەخوازێت ، ڕۆڵ و کاریگەریی زانست لەپەیبردن بە ڕابوردو و داهاتو دا بزانێت ، بەڵام لە گفتوگۆ ی شەوێك ی نێو ئەمبارێك ی تاریك دا ، خورشید بڕست و توانایی زانست لای ئەشرەف دەخاتەڕو : (( تۆ گەمژەیت ، زانست ڕزگارمان ناکات ، تەنیا ڕێگەیەك کە لە ئازادیمان نزیك دەکاتەوە جادوە )) ، ئەو گاڵتە ی بە ڕۆڵ و کاریگەریی زانست دێت لەهاتنەدی ئازادیی دا ، خورشید : (( زانست یاری منداڵانەیە ))
لەنێو جەنجاڵیی ، ئاڵۆزیی و پەشێویی بیرکردنەوە لە داهاتو و ڕابوردو ، ئەشرەف دەگاتە ئەو ئەنجام و باوەڕە ی کە ، ئەو لە ( ئێستا ) دا دەژێت ، ئێستاش دەشێت ئەو دیوارانە بن کە لەمپەرێکن لەبەردەم ئازادیی و ئاودیوبوونی ئەو بەرەو قۆناخێك ی نوێتر و باڵاتر ؟! ئەشرەف : (( کەواتە ئێمە کوشتەی ئێستاین ، کەواتە تا هەتاهەتایە لەئابڵوقەی ئەبەدی ئەم ساتە دا دەژین .. )) ئەم جەنجاڵیی ، ئاڵۆزیی و نائامادەیی ژیریی و ئاوەز وەکو هێزێك ی کاریگەر ، هوشیار ، فاکتەرێك ی گرنگ و ڕۆڵبگێڕ بۆ ڕێگەخۆشکردن و گەیاندنی ئەشرەف بە خەون و ئامانجەکانی ، ئەو بەرەو جیهان ی ( قەدەر ) ڕادەکێشێت ، قەدەرێك کە ئەشرەف بەرەو مەرگێكی و پوچ و بێمانا لول دەدات و خورشیدیش ڕووە و کوێستانە نادیارەکان دەگەڕێنێتەوە ٠ کاتێك ئەشرەف لە توانایی جادو و تەلیسمەکانی خورشید بێهیوا دەبێت ، ئیدی لەوێدایە کە ئەشرەف تف لە ساتێك دەکات ، کە خورشیدی تێ دا ناسیوە : (( تۆ هەردەبایە مریشکفرۆشێك ی مەلعون بوویتایە )) ٠
ئامانج ی نوسەر لە بەخولیاکردن و پابەندکردن ی ئەشرەف بەڕابوردو و داهاتووەوە هێندەیە کە ، ئایا کوشتن ی کەسێك ی وەك سەرهەنگ بەدری لە دیدی ئەشرەف دا ئاخۆ چ ڕۆڵێك لە داهاتو و مێژو ی کۆمەڵگەکە ی دەگێڕێت ؟! ئایا دەشێت ئازادیی کۆمەڵگەیەك لە کوشتن ی کەسێك دا بێتەدی ؟ یان دەشێت تەنیا پڕۆسیەك بێت کە مانا و کاریگەرییەکان ی لە هەناوی ڕابوردو و داهاتو دا حەشاردرابێت ؟! خوێنەر نابێت دۆز ی داهاتو و ڕابوردو وەك حەز و خولیایەك ی ڕێگوزەریی ئەشرەف بۆیبڕوانێت ، بەڵکو دەشێت وەك گومان ، دودڵیی ، دڵەڕاوکێی ئەو بۆ ڕۆژگارێك لێیڕابمێنین کە نە لە ڕابوردو ی بەئاگایە و نە لە داهاتوش دڵنیایە ٠ ئێستا ئەوەی کە هەنگاوێك ئەشرەف لە داهاتو نزیك دەکاتەوە کوشتن ی کەسێك ی وەك سەرهەنگ بەدریە ٠ ئەو سەرئەنجام سەرهەنگ و دەستوپێوەندەکانی لەسەر یەکێك لە شەقامە ئاپۆڕەکان ی شار بەر ڕێژنە ی گوللە دەدات ، بەڵام بەڕێکەوت سەرهەنگ لەهەوڵی ئەو کوشتنە ڕزگاری دەبێت ٠ ئەشرەف لە پاش ئەو ڕوداوە ، ئاوارە و تەرە ی نێو ئەمبار و دوکانەکان دەبێتەوە ، ڕوبەڕو ی کڵۆڵیی تاریکیی ، تەنیایی ، گۆشەگیریی و کۆژانیی دەبێتەوە . ئەشرەف لەدوا ی ئەو هەوڵە بێئاکامە دا دەکەوێتەوە داڕشتنی نەخشە و پلانێكی دی بۆ لەناوبردنی تەواویی سەرهەنگ بەدری ،بەڵام ئەو لەو کارەش دا و بەهۆی کارێک ی ناپاکییەوە لەلایەن دۆست و هاوڕێیەك ی دێرینی خۆی (( ئەحمەد ناڵگەورە )) ەوە ئاشکرا دەکرێت و بەدواهەمین وێستگە ی ژیانی خۆی کە مەرگە دەسپێردرێت ٠
لێرەبەدواوە دۆز ی مەرگی ئەشرەف دەبێتە ناوەند ی ڕۆمان ی م ت د ، بەهەمان شێوەش مەرگی ئەو مانایەك ی فراوانتروقوڵتر بەخۆیەوە دەگرێت ، مەرگێك کە کار لە هەموو کەسایەتیی و ژینگە ی ژیانی ئەوان دەکات ، مەرگێك کە نوسەر گشت هێز و توانا ی ویژدان ، باوەڕ، فەنتازیا و داهێنانی خۆی تێدا چڕدەکاتەوە ٠ کاك بەختیار عەلی لێرە دا دەخوازێت ئەوەمان تێبگەێنێت ، کە کوژاندنەوە ی ڕوناکایی ژیانی هەر مرۆڤێك لەلایەن هەر کەس و یاسایەکەوە بێت ، هەروا سانا و بێکاریگەر نیە ٠ ئەو لە م ت د دا هەوڵ دەدات مەرگ ی مرۆڤێك لە بیر و ویژدانمان دا وێنا بکات ، تاکو نەك تەنیا نابێت خەمسارد ، بێدەنگ و بێدەربەست بین ، بەڵکو لەوەش زیاتر دەخوازێت هەست ی خەمخۆریی و هاودەردیی لە ناخ ، بیر و ویژدانمان دا زیندو بکاتەوە ٠ فەلسەفە ی مەرگ لێرە دا چیتر پێشاندان ی جەستەیەك ی سارد و بێجوڵە ی فیزیکیی نیە ، بەڵکوڕاگەیاندنی مەرگ ی خەونێکە ، خەونێك کە ئامادەیە لەپێناوی ئازادیی و گەڕاندنەوە ی شکۆ ی مرۆڤایەتیی و کەسایەتیی ئەوانی دی دا ، خۆبکاتە قوربانیی ٠ خەونی ئەشرەف خەونێکە بۆ مرۆڤایەتیی ، خەونێك کە دەخوازێت ئەو دیوارانە بڕوخێنێت کە بوونەتە لەمپەر و بەربەستێك لەبەردەم ئاسودەیی و بەختەوەریی ئەوانی دی دا ٠ کەسایەتییەك لە م ت د دا : (( گەورەیی ئەشرەف لە خەونەکانی دا بوو )) کەسایەتییەک ی ئافرەت : (( من تاکو ئەو بەیانییەش نەمدەویست بڵێم خۆشمدەوێیت ، نا دڵنیاش نەبووم کە خۆشمدەوێت ، ئەوکاتەش کە زانیم خۆشمدەوێت ، ڕەنگە لە ترساندا خۆشمویستبێت ، لە بەزەییدا یان لەوانەیە ئەوە تەنها دەرفەتێکی کچانە بووبێت پێیبڵێم خۆشمدەوێیت ، بەتەنها دوای ئەوەی لە هەناسەدان کەوت و دواهەمین ناڵینیم گوێلێبوو ، ئەوسا تێگەیشتم کە ئەو تەنها پیاوێك بوو دەشیا ببێتە مێردم ))
حاڵەتێك کە لە م ت د دا سەیر ، شاراوە و ئاڵۆز دێتە پێشچاو ، پێشاندان ی هەست ی هاودەردیی سەعید ی برایەتی کە بکوژی سەرەکیی ئەشرەفە ؟! کاتێك کە تەرمی ئەشرەف بەدەست یپیاوانی دەستەڵاتدار بە داپیرە ی دایکی ئەشرەف دەسپێردرێتەوە ، ئەوکات سەعید بەسەر تەرمی ئەشرەف دا دەکەوێت و دەیکاتە شیوەن و گریان ، شانبەشانیش بەڵێن بە داپیرە ی دایکی دەدات کە تۆڵەی ئەشرەفی برای دەکاتەوە ٠ لەوانەیە لە دەریا ی نهێنیی و شاراوە ی دڵ و ویژدانی ئەو ، واتا سەعید دا ئەشرەف بەشایستە ی ئەو مەرگە تەراژیدیایە نەزانرابێت یاخود هەست ی جۆرێك لە پەشێمانیی لە ناخ و ویژدانی خۆی دا چەکەرەی کردبووبێت !! لەوانەیشە بەو دیمەن و شانۆگەرییە خواستبێتی لەتەك لایەنە ئەهریمەنییەکانی دا ، لایەنە خێرخوازیی و مرۆڤایەتییەکەیشی بەرجەستە بکات ، وەک بڵێیت مرۆڤ چەندێك دڕندەش بێت ، ئەوا ڕوناکییەك لە قوڵایی ، ناخ ، دەرون و ویژدانی ئەو دا بوون ی هەیە و لەکاتێك لە کاتە نادیار و ڕێکەوتەکان دا دەردەکەونەوە و خۆیان دەنوێنن . بەڵام ئەم هەستە ساختەکار ، ئاڵۆز و شاراوانە هەرگیز نابنە پاڵنەرێك کە سەعید بەرەو ئاستێك ی باڵاتر کە داننان بە تاوان و دادگاییکردن ی ویژدان و ڕەوشتی خۆیەتی ببات ، ئەو بەڵکو بەپێچەوانەوە هەوڵ و مەبەستی خۆی بەرەو سەلماندنی بێگوناهیی و ئەنجامنەدەریی تاوانەکە دەئاژوێت ؟! مامەڵەیەک ی لەم جۆرە بەڵام بڕست و توانایی ڕۆحیی و مەعنەویی سەعید لەبەرامبەر داپیرە ، ئامادەبوان و ماتەمگێڕان دا ، لەبەردەم ویژدان و تەرمەکەی ئەشرەف دا لاواز دەکات چونکە هەرچیەك بێت ئەو ، واتا سەعید لێپرسراو ی ڕاستەوخۆی مەرگی ئەشرەفە ، مەرگێك کە بە جەخت و سوربوونێك ی تەواوەوە ئەنجام دەدرێت ٠ سەعید لە ئاوێنە ی دەرونی خۆی دا وێنە و سەرگوزەشتەی مەرگی ئەشرەف دەبینێتەوە ، هەربۆیە لەچاوتروکانێك دا فرمێسکەکانی دەبنەوە زەردەخەنە ٠ ئەو پاستۆنە ی کە دەیخواست بەهۆیەوە تۆڵە ی ئەشرەف ی پێبکاتەوە لەناکاوێك دا دەبێتە قامچی سور ٠ لە ساتێك ی وەهادایە کەدەنگی ویژدان و مەزڵومانە ی ئەشرەف لە دەنگ و گەرو ی خورشیدی جادوباز دا دێتەوە بەرگوێ ، ئەو دەنگەش سەعید و تانژیەکانی دەپەشۆکێنێت ٠ سەعید لەوێ دا تەواو بێئۆقرە و نائارام دەردەکەوێت ، بەجۆرێك کە ئەو زیاتر بە قەلەباچکەیەکی نائارام دەچێت تاکو مرۆڤێك ی ئاسودە ٠ سەعید لە یەکەیەکە ی ئەو دەموچاوانە ورددەبێتەوە کە لە کۆڕی ماتەمینیی ئەشرەف دا نیگار ی ترس ، گومان و ڕامانیان تێ دا کێشرا بوو ٠ دەنگ ی بڵندی خورشید دەنگی ویژدان و خەونەکانی ئەشرەفە ، هەربۆیە سەعید لەو دەنگە دەسڵەمێتەوە و لە بینینی خورشیدی جادوباز ویژدانی ناحەسێتەوە ٠ ئەو لەدەنگ ی ئەو مریشکفرۆشە ی کە سەعید بە قابیل دەچوێنێت هاوسەنگیی تێکدەچێت ٠ قابیل کاتێک هابیلی برای خۆی دەکوژێت ، ئەوکات یەزدان لە تاوانەکە ی ئەو دەپرسێتەوە ، بەڵام ئەو لێیڕادەکات و پەردەپۆشی تاوانەکەی خۆی لەبەرامبەر یەزدان دا دەکات و بێئاگایی خۆی ڕادەگەێنێت ٠ بەڵام خوێنی هابیل لە هەموو شوێنێك دێتەزمان و پەیڤین ، ئەنجام قابیل لەبەرامبەر خوا و ویژدانی خۆی دا تووشی سەرلێشێواویی دەبێت ٠
سەعید دەرون و ناخ ی گشت ئەو خەڵکانە ی کە لە ماتەمینیی مەرگ ی ئەشرەف دا ئامادەییان هەیە ، لە دیدی خۆی دا دەخوێنێتەوە ٠ هەست ی هاودەردیی و هاوسۆزیی ئامادەبوان بۆ مەرگی ئەشرەف ، هەست ی ئێرەیی و ڕق و کینە لە ناخی سەعید دا دەهەژێنن ! ئەو ئەنجام نەفرەت لە هەمووی دەکات ، سەعید لەوێ دا ئیدی دەبێتە کەسێك ی بێزراو و نەفرەتلێکراو ، دایکیشی لەبەرامبەر ئەو هەستە شێواو و شپرزەییانە ی سەعید دا بۆ هەتاهەتا ئاوڕی لێناداتەوە و بۆ دواهەمینجاریش نەفرەتی لێدەکات ٠ سەعید لەنێو ئەو حەشامات و ئاپۆڕە ی خەڵکە دا دڵی دەگوشرێت و ئەنجام خۆی لێدەبێتە جانەوەرێك کە چیدی تەنیایە و بوونیشی بێمانا ٠ ئەو لەو نێوەندە دا توانای خۆڕاگرتنی بەرامبەر ئەشرەف نامێنێت ، کاتێکیش دەنگ ی بڕوخێ سەرکۆمار لەئاپۆڕەی خەڵکەکەوە بەرزدەبێتەوە ، ئەوکات ئەو زیاتر دەپەشۆکێت و ترس دایدەگرێت ، و خۆی لەبەردەم مەترسیی لەناوچوون دا دەبینێتەوە ، بۆیە بەپێویست کۆڕی ماتەمگێڕان جێدەهێڵێت و چیدی نایبینینەوە ٠ ئەگەر لە دیدی ئێمە دا سەعید بکەر ی ڕاستەوخۆی تاوانەکە بێت ، ئەوا سەرهەنگ بەدری پاڵنەر و هۆکارێك ی ناوەند ، ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی مەرگ ی ئەشرەفە ٠ سەرهەنگ بەدری دڕندەترین ، بەتواناترین و سەرەکیترین دەستەڵاتە لەو شارە دا ، دەستەڵاتێك کە خاوەن بڕیارە ٠ ئەو بەشێك ی زۆر ی تەمەنی خۆی لەو شارە دا تێدەپەڕێنێت ٠ لە سەرەتا ی هاتنی دا بۆ ئەو شارە ، ئەو کوڕێك ی گەنج و ڕوخسار سەرنجڕاکێش دەبێت ، ویقار ی ئەفسەرێك ی ئینگلیز ی هەبووە ، هەڵسوکەوت و مامەڵەیشی شێوازێك ی ڕۆژئاواییانەی بووە ٠
لەسۆنگە ی ئەوەی کە سەرهەنگ بەدری نەخشەداڕێژەر و بکەر ی بەکردار ی کوشتن ی ئەشرەف نەبووە ، کەمێك ئاڵۆز و گران دەردەکەوێت کە بتوانین لەو کار و کاردانەوانە تێبگەین کە سەرهەنگ ی پێدادەگوزەرێت ، بەڵام بەئاماژەکردن بۆ حاڵەتە ڕۆحیی و دەرونیەکانی ئەو لەپاش مەرگ ی ئەشرەف ، لەوانەیە توانایەک ی ئەوتۆمان پێببەخشێت کە بتوانین سەرەداوێك لە مەبەست ، نیاز و ئامانجەکانی ئەو بەرامبەر ڕوداوی پاش مەرگ ی ئەشرەف بەدەستبهێنین : ئەگەر لەدیدی ئەشرەف دا سەرهەنگ دڕندەیەکە و دەبێت کەوڵ بکرێت ، ئەوا لەدیدی ئەویش دا ئەشرەف تاوانبارێکە و دەبێت بەسزا ی مەرگی خۆی بگات ! لە نێوان ی ئەم کەوڵکردن و سزای مەرگە دا ، توانا ی ئەوە هەیە ، کە دەرك بە حاڵەتە مەعنەوییەکانی سەرهەنگ بەدری بکەین ، ئەو حاڵەتانە ی کە سەرهەنگ بە پوشکەبەقنگەیەک ی خەمگین دەچوێنن ، ئەو حاڵەتانە ی کە باری مەعنەوێتیی ئەو بەجۆرێ‌ لاواز و و پێخوستکراو پێشان دەدات کە لە ڕۆژان و دواساتەکان ی دەستەڵاتدارێتیی ئەو دا هەستیپێنەکراو بووە ٠ سەرهەنگ بەدری پاش مەرگی ئەشرەف ، تەواو لاواز ، پەشێوحاڵ و شپرزە دەردەکەوێت ، ئەو سەرەڕای ئەوەی خاوەن دەستەڵاتێك ی گشتگیر و بەرفراوانە ، بەڵام لەئێستا دا لە قالۆنچەیەکی خەمگین دەچێت ، کەسێك ی دڵتەنگە و لەو جیهانەش بێزارە کە ئەمی تێکەوتووە . سەرهەنگ لەکات و ساتێک ی وەهادایە کە کەسێکی منداڵکار ی بێئەزمون ڕادەکێشێتە نێو دۆزی کوشتنی ئەشرەفەوە ! ئەو منداڵکارە هیچ دەخڵ و پەیوەندیەکی دور یان نزیکی بە ڕوداوی کوشتنی ئەشرەفەوە نیە ، ئەو کەسێکە لە خیزانێك ی هەژار و نەدار ، کە ژیانی خۆی و خێزانەکەی بەکۆڵبەریی و کۆڵکێشیی سندوقە پیپسی دابین دەکات ٠ کوشتن ی ئەشرەف بەڕێکەوت لە شوێنێك دا ڕودەدات کە ئەو منداڵکارە تیای دا ئیش دەکات . ئەو منداڵکارە هەژارە ئەگەرچی هیچ پەیوەندیەک و دەستێکی لە کوشتن ی ئەشرەف دا نیە ، بەڵام لەگەڵ ئەوەش دا دەبێتە پردێك و گەلێك کەسان ی هەلپەرست و بەرژەوەندپەرستی وەك حاکم ی گشتی ، سەرۆک ی پۆلیس و بەڕێوەبەری نەخۆشخانە ی پێدادەپەڕنەوە ؟! سەرئەنجام جارەنوسی ئەو لەنێوان سەرهەنگ و حاکم ی گشتی دا بەمەرگ دەگات ، بەڵام مەرگێكی پوچ و بێمانا . لەم دادگەیەش دا گەلێك کەسان ی ناشایستە ، بێئاگا و ناحاڵیی دەبنە شایەتی ساختە و دروستکراو کە بەهۆیانەوە تاوان ی کوشتن ی ئەشرەف بەسەر کڵۆڵێک ی منداڵکار دا ساخدەبێتەوە ٠
پرسیارێك ی جیدی و گرنگ کە پێویستە لێرە دا بکرێت ئەوەیە ، ئایا هۆ و هۆکاری ترس ، دڵەڕاوکێ ، پەشۆکان و نائارامیی سەرهەنگ بەدری لەپاش مەرگ ی ئەشرەف چین و لەکوێوە سەرچاوەدەگرن ؟! ئایا ترسی ئەو لە دادگە و دادوەرانێکن کە لەمێژە دەستەمۆکراون ، یان هەست ی پەشێمانیەکە لە ناخی خۆی دا کە ناڕاستەوخۆ کاری کوشتنێك ی ئەنجام داوە ؟! وەڵامدانەوەی ئەو شێوە پرسیارانە کاری ئێمە بۆ خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە هەم سەخت و دژوارتر و هەمیش ڕێگەکەمان دورودرێژتر دەکاتەوە ٠ بۆ خۆدورگرتن لەو مێتۆدانە ی کە درێژدادڕیی بەدوایان دا دێن ، لاپەڕەکان ی پێشوترم بەبیر خوێنەر دەهێنمەوە کە تیای دا ئاماژەم بەوە کرد ، کە سەرهەنگ بەدری و دەستەڵاتەکانی هێما بوون بۆ ڕۆژگار و قۆناخێك لە ژیانی ئەشرەف ، ڕۆژگارێك کە گشت تاوانەکان بەبەرچاوی دادگە دا دەگوزەران ، دادگەیەك کە هیچ ڕۆڵ و کاریگەریەك ی لە هاوسەنگکردنی دادی کۆمەڵایەتیی دا نەبووە ، واتا ڕۆژگارێك کە سەرهەنگ سەرۆك ی دادگە ی لەشێوەی کیسەڵێك ی بەستەزمان دا دەچواند ؟! ئەو هێما و نوێنەر ی دەوڵەتێکە کە لەسەر پایە و بنچینەی چەوساندنەوە ، نادادیی ، غەدر و تاوان بنیاتنراوە ٠ ڕونە کە ژیان و ژینگە ی کۆمەڵگەیەك لەژێرسێبەر ی سیستەمێك ی بەوجۆرە دا بەڕێوەبچێت ، دۆز ی داد و دەزگا ی دادوەریی توانای ڕێگەگرتن لە نانەوەی مەرگی نابێت ٠ لە ڕواڵەت دا و سەبارەت بە مامەڵە ی ئەدەبیی و بڕست و توانایی مامەڵە ی هونەریانە ی نوسەر لەگەڵ دۆز ی داد ، دادوەر و دادگەریی لە ڕۆمان ی م ت د دا ، بێسود و ناوەڕۆك ، داهێزەر ، سەربار و زێدەڕۆ دێتە بەر دیدگە و زەین ی خوێنەرەوە ، بەهەمان شێوەش ڕاکێشان ی مەرگ ی مێردمنداڵێك بۆ نێو بازنە ی تاوان ی کوشتنێك کە تەنانەت نوسەر لە ڕۆمانەکەی دا ناوێك ی پێرەوا نەبینیوە بێمانا و بێبنەما دەنرخێندرێت ٠ من لێرە دا و لە بارێك ی وەها دا بۆئەوەی مانایەك بەو حاڵەت و دیمەنانە بدەم ، ناچار دەبم بۆجارێك ی دی لەدەرگە ی مەرگ ی ئەشرەف بدەمەوە ٠
ئەشرەف لە م ت د دا ڕوبەڕوی دوو شێوازی مەرگ ی فیزیکیی و مەعنەویی دەبێتەوە ٠ سەعید ی برای لێرە دا ڕۆڵێكی گرنگ ، سەرەکیی و ڕاستەوخۆ لە بەئەنجامگەیاندن و بەڕێخستنی مەرگێكی وەها دا دەگێڕێت ، واتا مەرگێك کە ڕۆح لە نیشتیمان ی جەستە ی خۆی دادەبڕێت و سەرگەردانی بیابان و سەراب ی جیهانێك ی شێواو دەبێت ، کە لەدواجار دا ڕۆحیانەتی ئەو بەخەمگینیی و دڵێك ی شکاوەوە دەبێتەوە بینەر ی دراما ی مەرگی خۆی و لەسەر لاشەی خۆی ئامادەدەبێتەوە ٠ مەرگ ی دووهەمیان کە سەرهەنگ بەدری ئەنجامدانی لەئەستۆ دەگرێت ، لەڕاستیی دا و لە ڕواڵەت دا سادە و ئاسان دێتەپێشچاو ، بەڵام لە ناوەڕۆك دا سەختتر ، گرانتر ، ئاڵۆزتر و شاراوەتر ؟! لێرە دا ئەگەر سەعید پێستێك کەوڵ دەکات ، ئەوا سەرهەنگ بەدری ڕۆحێك دەکوژێت ! ئەگەر سەعید بەشێوەیەکی زۆر دڕندانە و بێبەزەییانە ڕۆح و جەستەیەك لەیەکدی دادەبڕێنێت و بەهۆیەوە ڕق و کینە و گرێیەکی دەرونیی خۆی دادەمرکێنێتەوە ، ئەوا سەرهەنگ بەدری بەخەمساردیی و بێباکیەوە هەم ڕوناکییەك دەکوژێنێتەوە هەم خەونێك دەکوژێت ، کوشتنێك کە دەخوازێت لەڕووی یاسا و بەهۆی دادوەری گشتیەوە ڕەوایەتیی پێبدات ، ڕەوایەتییدان بەمەرگێك کە خاوەنی خەونێکە ! ئەمەش یەکێکە لە ناشیرینترین و مەترسیدارترین ئەو کارانەی کە سەرهەنگ ئەنجامی دەدات ٠ ئەو ، واتا سەرهەنگ کەسێك ی بەئەزمون و دنیادیدەیە ولەتوانای دا هەیە کە بتوانێت چۆن و لە چ ڕێگەیەکەوە ئەو خەونانە بکوژێت کە بەختەوەریی و پاراستن ی کەرامەت و غرور ی مرۆڤایەتیی لەکۆڵ دەگرن ٠
منداڵکارێك ی کۆڵبەر ئەگەرچی بێئاگایە لەئەنجامدان ی کوشتنی ئەشرەف ، بەڵام لەدیدی سەرهەنگ دا دەشێت لەلایەك کەرەستەیەك بێت کە توانا ی پەردەپۆشکردنی تاوانێك ی پێبکرێت ، لەلایەکی دیەوە کوشتن ی خەونێك بەئامانج دەگرێت ، خەونێك کە خەمێكی مرۆڤایەتیی لەکۆڵگرتووە ٠ سەرهەنگ نەك هەر هەوڵ دەدات تەنیا خەونێك بکوژێت ، بەڵکو دەشخوازێت بێبایەخ ، پوچ و بێمانایشی بکات ٠ کوژاندنەوەی مۆم ی ئەو خەونانەی کە چاکەی مرۆڤایەتییان دەوێت ، یەکێکە لە مەترسیدارترین ئەو کارانە ی کە سەرهەنگ بەدری کاری بۆدەکات ٠ شێوازی هەڵسوکەوتی سەرهەنگ بەدری لەگەڵ منداڵکارێك ی کۆڵبەر دا کاریگەرتر ، ئەهریمەنانەتر و دەغەڵکارانەتر دەردەکەوێت وەك لە دەستەڵاتدارانێكی تر کە پەنا بۆ شێوازی پاکتاوی جەستەیی و ئەشکەنجە و ترس و تۆقاندنی دەبەن ٠ شێواز ی مامەڵە ی سەرهەنگ ، سەرئەنجام ژیانی گەنجێك کە تەنیا خواستی بۆ ژیان هەیە ، بە کۆڵانێك ی داخراوی پڕ لە پڕوپوچیی و بێمانایی دەگەێنێت ٠
سەرهەنگ بەدری لەسەرەتا دا هەوڵدەدات کە سۆزی کۆڵبەر بۆلای خۆی ڕابکێشێت ٠ ئەو ؛ واتا سەرهەنگ هەر لەسەرەتا دا کۆڵبەر ی لاو وەك مردویەك دەچوێنێت ، بەڵام بەشێوازێك ی نەرم و نیان ، ئارام و بەسۆزەوە ڕەفتاری لەگەڵ دەکات ! ڕەفتاری سۆز و میهرەبانانە ی سەرهەنگ ، ئەگەرچی ڕوناکیەك ناگەڕێنێتەوە بۆ چارەنوس ی تاریکی ئەو منداڵکارە ، بەڵام بەهۆیەوە هۆگریەك ی قوڵ لەنێوانیان دا دروستدەبێت ٠ لە دید ی سەرهەنگ دا ژیان وەك (( قەحبەیەك کە وەفای بۆ کەس نیە )) وێنادەکرێت ! ئەو زۆر بێزاریی دەردەبڕێت و نەفرەت لە ژیان دەکات ، بەجۆرێك خۆی سەرگەردان ، کڵۆڵ و نائاسودە پێشان دەدات ، کە خۆزگە بە بە مەرگی ئەو گەنجە بخوازێت : (( کوڕم خۆش بە حاڵی خۆت کە سەرهەنگ نیت هەمووی چەند هەفتەیەکی دیکە نابات و ڕزگارت دەبێت )) ، ئەویش لەخوا دەپاڕێتەوە کە (( هەرچی زووتر بێت بەفریای سەرهەنگەوە و یارمەیبدات )) ٠ سەرهەنگ بەدری بۆ پەردەپۆشکردن و بەلاڕێدابردنی حەقیقەتی مەرگ ی گەنجێك ی کۆڵبەر ، دەست بۆ تاوان ی قەدەر ڕادەکێشێت ، ئەو حوکم ی قەدەر بە حوکمێك ی گڵاو دەزانێت کە هەرجارەی دەکەوێتە سەر گوڵێك و دەیژاکێنێت ؟! منداڵکارەکە کەسێکە کە هەست بەلێپرسراوێتیەکی ئەخلاقیی و ویژدانیی دەکات بەرامبەر بە کەسوکارەکەی ٠ ئەو کەسێكی ئەڤیندار ( عاشق ) ە و مەیلی بۆ مردن نیە ، نایەوێت هەروەها تاوانێك لەئەستۆ ی خۆی بگرێت ، کە لەڕاستیی دا ئەنجامدەر ی نەبووە ، سەرهەنگ بەڵام ئەو لەسەر ڕێگە ی ژیانەوە دەهێنێتەوە سەر ڕێگە ی مردن ، و مردنیش بەچاکترین ڕێگە ی ڕزگاربوونی ئەو دەزانێت ٠ منداڵکارەکە لەدواجار دا لەو هاوکێشە و ڕێگەچارانە ی سەرهەنگ تێدەگات ، ئەو ئەنجام دەگاتە ئەو باوەڕە ی کە ژیان پوچ و بێمانایە ، باوەڕی وایە کە باڵندەیەكی وەك فیسقەگولە دەشێت لە مرۆڤ بەختەوەرتر بێت ٠ منداڵکارەکە لەوێ دا خۆی بە بێکەس ، کڵۆڵ و بێبەخت دێتەپێشچاو ، کڵۆڵیەك لەوێوە سەرچاوەی گرتووە کە ڕۆژێك لە ڕۆژان باوەڕی وابووە ، کە لە ژێر کار و ڕەنج ی قورس و گران ی کۆڵکێشکردن ی سندوقە پیپسی دا دەتوانێت بەختەوەر بێت ؟! بەڵام سوکرات گوتەنی : بەختەوەریی گوڵێکە تەنانەت لەسەر گڵکۆیەك ( قەبر ) یش دەڕوێت ٠ ئەو چیدی بەختەوەریی و ڕزگاربوونی خۆی لە دەرد و مەینەتی ژیان بەلەناوچوون ی خۆی دەبینێتەوە ، بەختەوەریەك بەڵام نەك لە مەرگێك ی ئارام ، هێمن سروشتیی و پڕمانا دا ، بەڵکو لە ژاوەژاو و پڕوپوچترین مانا ی مەرگ دا ٠ ئەو لەدوائەنجام دا ڕوودەکاتە سەرهەنگ و : (( بەڵام ئێستا جەنابی سەرهەنگ پێیان بڵی ، با ڕۆژێك زووتر ئەو دادگا باوەحیزە دابنێن ، ئێستا حەزدەکەم هەموو شتێك ڕۆژێك زووتر تەواو بێت )) ، سەرهەنگ پاشان ئەو دەباتە ژورەکان ی زیندان و ئیدی عەشق ، ئارەزو و ڕوناکایی ئەو بۆ ژیان لە بەخت و چارەنوسی دا بۆ هەتاهەتا کۆتایی دێت ٠
لێرە دا دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە ئامانجی سەرهەنگ بەدری تەنیا بەڕێکردن ی مەرگ ی مرۆڤێك و خەونێك ی مرۆڤایەتیی نیە ، بەڵکو ڕووتکردنەوە و داماڵین ی مانا ی فەلسەفەیەکیشە کە خەونێك ی مرۆڤایەتیی ئاراستە دەکات ٠ کوشتن ی خەون و مەرگی فەلسەفە ی خەون ی مرۆڤایەتیی لە کۆمەڵگە ی ئێمە دا ئەو زەنگە مەترسیدارەیە کە نوسەر ی ئێمە کاك بەختیار عەلی دەخوازێت بەهۆیەوە بەئاگامان بهێنێتەوە ٠ ئەگەر مەرگی ئەمیر شرەفەدین مەرگی مێژویەك ی بەئاکام نەگەیشتوو بێت ، ئەوا مەرگ ی ئەشرەف مەرگی خەونێکە کە دەخوازێت مێژویەك بەئاکام بگەێنێت ٠

هیوا محەمەد ئەمین
٢٧. ١١. ٢٠٢٢




دوو شیعرى وەرگێڕدراو.. و. بۆ کوردی: عیسا چیایی

1… وەک کەسێک گوێ لەباران بگرێت

ئۆکتاڤیۆباز

وەک کەسێک، گوێ لەباران بگرێت، ئاوەها گوێم لێ بگرە

کەبیدار، و سەرسووڕماو نییت

هەنگاوی پێی سووک، وردەبارانێکی لاواز

ئاو هەوایە، هەواش زەمەنە،

هێشتا ڕۆژ بە بەدەم جێهێڵانەوە تێدەپەڕێ

شەویش جارێ/هێشتا نەگەیشتووە

شێوەگەلێکی تەم و مژاوی لە چەمانەوەی گۆشەکەدا

لە لۆچی ئەم وەستانە کورتەدا دەبنە چەند شێوەیەکی زەمەن

وەک کەسێک، گوێ لەباران بگرێت، ئاوەها گوێم لێ بگرە

بەبێ گوێ گرتن، گوێ بگرە لەوەی کە دەیڵێم
بە دوو چاوی لە ناوەوە کراوەی کە
بەتەواوی هەر پێنج هەستی بیدارەوە نوستووە

باران، بە چەند هەنگاوی پێیەکی سووک، گیزەی وتراوگەلێکی پچڕ پچڕ

هەوا..و ئاو، چەند وشەیەکی بێ کێشەوە، دەبارێ
ئەوەی کە بەڕاستی ئێمەی لەسەرین

ڕۆژ و ساڵ، و ئەم چرکەیە زەمەنێکی بێ قورسایی و خەمبارییەکی قورسیشە

گوێم لێ بگرە، وەک کەسێک گوێ لەباران بگرێت،

قیرێکی تەڕ دەبریسکێتەوە

هەڵمێک بەرز دەبێتەوە، و لەبەر چاو ون دەبێ، دوور دەکەوێتەوە
شەوێک بڵاو دەبێتەوە و لێم دەڕووانێ

تۆ، تۆ، تۆ جەستەت لە هەڵمە

تۆ، ڕوومەتی تۆ لەشەوە

تۆ و قژەکەت، لەسەرخۆ دەبریسکێنەوەتتڕلق

تۆ لەشەقامەکە دەپەڕێیتەوە، لەدەم وچاومەوە دێیتە ژوورەوە

چەند هەنگاوێکی ئاویی لەچاوم دەپەڕێتەوە

وەک کەسێک، گوێ لەباران بگرێت، ئاوەها گوێم لێ بگرە

قیرەکە دەبریسکێتەوە، تۆ لەشەقامەکە دەپەڕیتەوە

ئەوە هەڵمەکەیە، لە شەودا دەسووڕێتەوە

ئەوە شەوە، لە نوێنەکەی تۆدا دەنوێ

ئەوە ورووژانی شەپۆلە لە هەناسەی تۆدا

ئەو پەنجە ئاویانەی تۆ کە نێوچەوانم تەڕ دەکەن

ئەو پەنجە بڵێسانەی تۆ کە چاوانم دەسووتێنن

ئەو پەنجە هەواییانەی تۆ کە پێلووی زەمەن،

بەهارێک لە دیدگاو بوژاندنەوە ، واز دەکەن.

گوێم لێ بگرە، وەک کەسێک، گوێ لەباران بگرێت

ساڵان بە ئێمەدا تێپەڕ دەبن، و چرکەکان دەگەڕێنەوە

ئەرێ، دەنگی هەنگاو لەو ژوورەی تەنیشتەوە دەبیستی

لێرە نا، لەوێش نا، تۆ لەزەمەنێکی ترەوە گوێت لێیە کە ئێستایە

گوێ لە هەنگاوی زەمەن بگرە

داهێنەری جێگاگەلێکی بێ کێش، بێ کوێ

گوێ لەباران بگرە بەسەر کورسیەکەدا تێپەڕ دەبێ

شەوی ئێستا لەشەوی باخچەکە شەو ترە

بریسکانەوە، لە نێو گەڵای دارەکاندا دامرکا

باخچەیەکی ماندووی لێیە بەبێ ئاراستەیەکی دیاریکراو ڕادەماڵرێت

سێبەری تۆ ئەم لاپەڕەیە دادەپۆشێت .

ژێدەر: کۆ شیعری (وەک کەسێک گوێ لەباران بگرێت )

وەرگێڕان و هەڵبژاردنی: ئەلیاس فەرکوح . دەزگای وەشاندنی “ئەزمینە”/ دەوحە، چاپی یەکەم 2015، لا: 60/72 .

٢ ـ ” لـــەگەڵ ئاو “
ســــــــــــــــــەلاح ستیتیە

وەرگێڕانی بۆ عەرەبی: ڕەشید قوەتلی (*)

بۆ کوردی: عیســــــــــــــا چیایی

من ئاشتی، لەوانە دەخوازم کە دەتووانن بیبەخشن
وەک ئەوەی شتێکی ئەوان و سەربەئەوان بێت و

ئەو کۆترێ یان قەتێیەک نیە شەیدامان بکات

بەڵکو شتێکی سادەی دڵسادەکانە

وشەگەلێکی هاوبەشن، کە مرۆکان دابەشیان دەکەن

وەک وتەی برسێتیی، تینوێتیی، نان، شیعر

باران لە دڵی ئەوینداران .. و خۆر” دا


کینە، کینە

چونکە(لەبەر ئەوەی کە) هەر خوداوەندەکانی ئاشتی

مەولاکانی جەنگیشن

مەولاگەلی بچووک و گەورە، وەلێ کینە هەمیشە گەورەیەو

پۆڵاش، ئەو ژمارە خۆڵەمێشییە شینباوە، ئامادەیە و

گەنمەشامیش ئامادەیە

ئەوەی کە لە ژەمێکی قاوەڵتییدا

مورەبایەک بێت باشترە

لەگەڵ نان و کێکدا بیخۆین.


خوداوەندی شەڕ و ئاشتییش

بەسەر هەوری هەمەلایاوە لە تاوەرێکی بانکییدا نیشتەجێن و

هەندێ جاریش دەمان بینن ، بەڵام زۆر

وا ڕێک دەکەوێ کە ڕقی ئەوان تێمان دەڕووانێت.و

بەوە جیا دەکرێنەوە، کە چاوێلکەیەکی ڕەشیان لەچاودایە


چییان دەوێ..؟ ناویان لە مێژوودا

بەتەنیشت ئەسکەندەر و سیرۆس و ناپلیۆنەوە بێت و

هیتلەریش کە ئەوان هیچیان لەم جیاواز نی یە، ئەوانن کە وتویانە

لە کۆتاییدا مرۆڤ بۆ مردن داهێنراوە

گەر بۆ کوشتن نەبێت .


ئەوان، بە ڕێگاکانیان، کە ڕێگاگەلێکی نمونەیین، خزمەتگوزاری ڕژێم وشپرزەییشن،

ئەویش هەر وەکو فێرخواز و مرۆڤایەتی بۆ پێشکەوتنە،

بۆیە ئەوان بەسەر دەنگی پۆستاڵ و تۆپ و گولە تۆپدا یاساکان بڵاو دەکەنەوە

لەهەموو ئەو جێگایانەدا کە ژیان لە کەوتنی گوڵە ئیقحیواندا

وەختە بیهێنێتە لەرزین .


کەوتنی گوڵ و ئەنگوستی نەرم ونیان و دەستە تێکئاڵاوەکان و

تامی ڕووناکیی و

بێدەنگیی فراوانی لە هەموو شتێکدا دامەزراو و

هەموو شتێک و بەسەر لێوی خۆشنوودیەوە

کە هەموو شتەکان لە جیهانێکی گۆڕاو و تۆزێ مەستدا

بە ئاسانیی هەروەک ڕووبار دەخشێن

جیهانێک، دێتە بوون و نەخشەی بۆ دادەنرێ و هەناسە دەدات

*.

ئای، ئەی جیهان، چەندین جوانیی هەن لە ڕووبارو

هێڵەکانی درێژیی وپانیی و کیشوەرەکان و

خەلکانی ڕەش، و سپی، وسوور، و

زەرد، و شینت

چەند دلارامیی و شۆخ و شەنگیی چاوان و

مەمکۆڵەو بەژن وباڵای زراڤ وپێ و پووز بە ژنەکانتەوەیە

ئای، ئەی جیهان چەند بەفر بەسەر لوتکەکانتەوە گرد دەبنەوە

میوەجات و گەنم و برنجی قەڵەو

لە دەشت و دۆڵەکانتایە


گەر دەستی مەرامە دەست بڵاوەکانمان کردباوە

چەندین مناڵ، چەندین مناڵ، و چەندین مێش و مەگەز

بۆ ملیۆنانی ئەوانە دەبوون

ئای، ئەی جیهان، تۆ تفت لە سەری ئەو سپێوون و

ڕووت و توێکڵگیراوانە کردبایە و بتچپاندایە بە گوێیانەوە،

هەروەکو چۆن نێرە هەنگەکان شتێک

لەو حیکمەتە تەم ومژانەی دەڵێنەوە .


من، ئاشتی، لەوانە دەخوازم کە دەتووانن بیبەخشن و

بەهەرحاڵ خەڵکانی سارد و دڵڕەقیش

کە زۆر نیین و ڕەنگە سەرەڕای دیمەنەکانی یادگاری مناڵییش،

هێشتا بەلای ئەوانەوە

خۆشەویستێک، یان نەوارێکی کۆن بێت و لە ڕۆژگارێکی دوورەوە،

ڕۆژگارێکی دوورەوە گوێیان لێ دەگرت .


ئای، گەر هەموو چرکەکانی یادوەرییان

لەگەڵ چەپکێ وەنەوشەدا لێ وەرگرتبای

ئیدی ئەوکات بەیانیانی ئاونگ و گوڵاو و

دووکەڵی مانگیان بیردەکەوتەوە .


ژێدەر / گۆڤاری ئەلنەزوە، النزوى ژمارە، (……….)

*/ (نووسەرێکی سوورییە ولە پاریس نیشتەجێیە)




ئایا شیعر وەردەگێڕدرێت؟.. نووسینی: جێز گیرینگ

وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە : عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

یەک دوو ڕۆژ لەمەوبەر (١) ب. ج. ئیپستن ئەم قسەیەی (ساموێل جانسن)ی بڵاوکردەوە :

لەڕاستی شیعر ناتوانرێت وەربگێڕدرێت؛ بۆیە ئەوە شاعیرەکانن کە زمانەکان دەپارێزن؛ گرفتێکی تێدا نییە بۆ فێربوونی زمانێک ئەگەر بتوانین هەموو ئەو شتانەمان هەبێت کە تێیدا نووسراون بە هەمان شێوە لە وەرگێڕانیشدا. بەڵام وەک چۆن جوانییەکانی شیعر لە هیچ زمانێکدا ناپارێزرێت جگە لەو زمانەی کە لە بنەڕەت پێی نووسراوە، بۆیە دەبێت فێری زمانەکە بین.

 ئیپستن ئاماژەی بەوەدا کە جانسن کەم تا زۆر بیرکردنەوەی ئایدیالیستییانەیە چونکە پێیوایە شیعر ناتوانرێت وەربگێڕدرێت. بۆ ئەوەی شیعر بە زمانێکی تر جگە لە زمانی خۆمان بخوێنینەوە، دەبێ فێری ئەو زمانە بین. لە کاتێکدا من پێم وایە بە سەیرکردنی واقیعبینانەی مشتومڕەکە زۆر شت بەدەست دەهێنرێت، بەڵام ئەوەی پێموایە ئیپستن چاوپۆشی لێکردووە، یەکەم ڕستەی وەرگێڕانەکەیە: “ئەوە شاعیرەکانن زمانەکان دەپارێزن.”

ئەم پرسی پاراستنە بەلای منەوە زۆر سەرنجڕاکێشە. بە دڵنیاییەوە زمانی شیعری بە قورسترین زمان دادەنرێت بۆ وەرگێڕان، لێرەوە سەرهەڵدانی بڕوانامەی دەرچووانی وەرگێڕانی ئەدەبی و ڕێکخراوەکانی وەک کۆمەڵەی وەرگێڕکارانی ئەدەبی ئەمریکیی و وەرگێڕانی ئەدەبییش وەک وەرگێڕانی پزیشکی یان یاسایی پێویستی بە زمانێکی تایبەت و لێهاتوویی هەیە، بەڵام زیاتر لە لێهاتوویی و هەستیاری زمان، ئەو فاکەڵتییە داهێنەرەیە کە لە وەرگێڕانی ئەدەبیدا پێویستە؛ بۆ نموونە تاکە بڕوانامەکانی وەرگێڕانی ئەدەبی لە ئەمریکا بریتین لە ماستەر لە هونەرە جوانەکان. بۆ ئەوەی بڕوانامەکە بەدەست بهێنن، کاندیدەکانی ماستەر لە هونەرە جوانەکانی وەرگێڕان تەنیا پێویستیان بە سەلماندنی شارەزایی لە یەک یان دوو زمانی جیاوازدا نییە، بەڵکو پێویستە ناویان لە وۆرک شۆپەکانی نووسینی داهێنەرانەی خەیاڵیی، شیعر، نووسینی ناخەیاڵی و هتد-  تۆمار بکەن کە نووسینەکانی خۆیان وردتر دەکەنەوە و هەستیاری داهێنەرانەی سەرەکی خۆیان بەرامبەر بە هەردوو زمانی زگماکی و غەیرە زگماکی دەچەسپێنن.

ئەوەی ئەم بەرنامانە درکی پێدەکات ئەوەیە کە وەرگێڕانی ئەدەبی خۆی لە خۆیدا فۆرمێکی هونەرییە. وەرگێڕانی بۆدلێر یان سێلان لە ڕاستیدا وەرگێرانێکی داهێنەرانەیە بۆ بەرهەمە ڕەسەنەکەی شاعیر. وەرگێڕکارانی ئەدەبی لە کاتی وەرگێڕانی شیعردا دوو بژاردەیان هەیە. یان دەتوانن وردبینی بەرهەمەکە وەربگێڕن، بەمەش بەشێکی زۆری جوانی زمانەکە کە شیعرە لەدەست دەدەن، یانیش دەتوانن شیعرەکە بۆ جوانی وەربگێڕن، بەمەش بەشێکی زۆری وردبینییەکەی لەدەست دەدەن. هەر لەبەر ئەمەشە کە زۆرێک لە وەرگێڕانەکانی بۆدلێر بوونیان هەیە. بە سادەیی مەحاڵە شیعرەکان لە (گوڵە خراپەکان)  بۆ هەم وردبینی و هەم بۆ جوانی وەربگێڕدرێن.(٢)

ساموێل بێکێت یەکێکە لە نموونەی ئەو نووسەرانەی کە بەگشتی ڕەتیدەکردەوە بەرهەمەکەی لەلایەن کەسانی دیکەوە وەربگێڕدرێت. لە چاوەڕوانی گۆدۆدا، کە ناسراوترین شانۆنامەیەتی، لە بنەڕەتدا بە زمانی فەرەنسی لە ساڵانی ١٩٤٨-١٩٤٩ نووسراوە و دواتر خۆی وەریگێڕاوە بۆ زمانی ئینگلیزیی بۆ ئەوەی لە بەریتانیا و ئەمریکا بڵاوبکرێتەوە. بە هەمان شێوە، سێینەی- ڕۆمانەکانی مۆلی، مالۆن دەمرێت و بێناو – لە بنەڕەتدا بە زمانی فەرەنسی نووسراون و دواتر خۆ وەرگێڕراونەتە سەر زمانی ئینگلیزی.(٣) (بیرت نەچێت کە بێکێت ئێرلەندییە، زمانی زگماکی ئینگلیزییە، لەگەڵ ئەوەشدا چەندین بەرهەمی سەرەکی خۆی بە زمانی فەرەنسی نووسیوە کە دواتر وەریگێڕاونەتەوە سەر زمانی ئینگلیزی). بۆ هەموو بەرهەمە ئینگلیزییەکانی، بێکێت بە شێوەیەکی شەخسی وەریگێڕاوەتە سەر زمانی فەرەنسی و ڕەتیکردەوە دەستبەرداری کۆنترۆڵی هونەری بێت. سەبارەت بە زمانەکانی دیکە، بە تایبەتی ئەڵمانی و ئیتاڵی (دوو زمان کە بێکێت نیمچە شارەزاییەکی لێیان هەبوو، ئەگەر بە تەواویش شارەزا نەبوو بێت لێیان)، ئەو بەڕاستی ڕێگەی بە کەسانی دیکەدا وەرگێڕان بکەن، بەڵام تەنیا ئەوانەی کە خۆی بە شێوەیەکی شەخسی متمانەی پێیان هەبوو ( تەنانەت ئەو کاتەش ڕەزامەندی خۆی هەر پێویستە بۆ خوێندنەوە و پەسەندکردنی وەرگێڕانەکان پێش بڵاوکردنەوە.)

لە کاتێکدا بێکێت نموونەیەکی دەگمەنە، بەڵام پێموایە شتێک هەیە و دەبێت لێوەی فێربین. بێکێت تێگەیشت کە وەرگێڕانی گۆدۆ لە ڕاستیدا وەشانێکی نوێی گۆدۆیە و بۆ ئەوەی ئەو ڕەسەنایەتییەی هونەر بپارێزێت (تێبینی: نەک وردبینی بەڵکو ڕەسەنایەتی) خۆی پێویستی بە وەرگێڕانی بەرهەمەکە بوو (واتە شانۆنامەکە بە زمانی داواکراو بنووسێتەوە). بەدڵنیاییەوە دەتوانرێت شیعر وەربگێڕدرێت و هەرواشە، بەڵام وەرگێڕانێکی ڕەسەن بوونی نابێت ئەگەر شاعیر خۆی بەرهەمی خۆی وەرنەگێڕێت. سەبارەت بەو وەرگێڕانانەی کە لە گۆڤارەکانی ئەدەبیدا یان لە کۆمەڵە وەرگێڕدراوەکاندا دەیخوێنینەوە، گرنگە لەبیرمان بێت کە وەرگێڕانەکە کاری داهێنەرانەی وەرگێڕە. وەرگێڕ بەرهەمەکە بە زمانێکی تر لێکدەداتەوە نەک ئەو زمانەی کە شیعرەکە لە سەرەتادا پێی نووسراوە، لە کاتێکدا شیعرە وەرگێڕدراوەکە (بەهیوای ئەوەی) کرۆکی شیعرە ڕەسەنەکە بپارێزێت، بەڵام شیعرێکی نوێیە، بەرهەمێکی داهێنەرانەی وەرگێڕە.

کەواتە بەڵێ ئیپستن ڕاست دەکات، مەحاڵە هەموومان فێری هەموو زمانێک بین بۆ ئەوەی شیعر بخوێنینەوە. بەڵام جانسنیش ڕاست دەکات. شاعیران لە شیعرەکانیاندا زمانێکی دیاریکراو دەپارێزن و وەرگێڕانی شیعرێک دروستکردنی شیعرێکی جیاوازە بە زمانێکی جیاواز. لە کاتێکدا پێمخۆشە بڵێم کە من بەڕاستی بۆدلێرم خوێندووەتەوە، بەڵام پێموانییە ئەوە قسەیەکی ورد بێت. من چەندین وەرگێڕانی بۆدلێرم خوێندووەتەوە، بەڵام، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە زمانە فەرەنسییەکەم لە ئاستێکی بەرزدا نییە، بە دڵنیاییەوە بۆدلێرم نەخوێندووەتەوە. بەڵام هیوادارم ڕۆژێ بێت کە بیخوێنمەوە.

تێبینییەکان وەرگێڕ ئامادەی کردوون :

(١)مەبەست لە سەرەتای مانگی تەممووزی ساڵی ٢٠٠٩ یە.

(٢)کۆشیعری گوڵە خراپەکان کە کۆشیعرێکی چاڕڵس بۆدلێرە چاپی یەکەمی ساڵی ١٨٥٧ بڵاوبۆتەوە. ئەم کۆشیعرەی بودلێر لە بزووتنەوەی ئەدەبی ڕەمزی و مۆدێرنیستیدا جێگەی خۆی وەرگرتووە. شیعرەکانی ئەم کتێبە لە دەوری تەوەری داڕمان و ئیرۆتیزم دەسوڕێنەوە.لە چاپی یەکەمی خۆیدا شەش تەوەرەی لەخۆگرتبوو وەک (بێزاری و ئایدیالیزم، تابلۆی پاریسیان، لێ ڤین، گوڵی خراپە،  ریڤۆلتێ، مردنی لا مۆرت)

(٣)سێینەی ڕۆمانەکانی ساموئێڵ  بێکێت بە زمانی فەرەنسی ئەو سێ ڕۆمانەی لەنێوان ساڵانی ١٩٤٧تا ١٩٥٠ نووسیونی و دواتر خۆی وەریگێڕاونەتە سەر زمانی ئینگلیزی.

سەرچاوە :

Can Poetry be translated?

Jes Gearing

ALTA




ئێران.. راپەڕینەکان و پرسی رێبەرایەتی!.. نووسینی عەبدولڕەحمان گەورکی

تێڕوانینێک بۆ سەر شەپۆلی هەلپەرەستکاران لە راپەڕینە جەماوەرییەکەی خەڵکی ئێراندا
نووسینی عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی

ئەگەر لێرە و لەوێ دەبیستین راپەڕینی ئەمڕۆی خەڵکی ئێران بێ “سەرکردایەتی” و بێ”رێبەر”ە، ئەوە یەکێکە لە تایبەتمەندییەکانی قۆناغی گواستنەوەی دەسەڵات و پرۆسەیەکی کاتییە و پێویستی بە باسکردنە! بەڵام ئایا بەڕاستی راپەڕینی خەڵکی ئێران بێ سەرکردە و بێ رێبەرە؟ ئەگەر وایە!، چۆنە توانیویەتی هەنگاو بنێتە سێیەم مانگی خۆی و لە بەرانبەر ترسناکترین و سامناکترین دیکتاتۆرییەت لە ئێراندا، بەرگەی شەپۆلی شاڵاو و پیلانەکانی دەسەڵات بگرێت؟ هەڵبەت وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە زۆر “کات” هەڵناگرێت! بەڵام بۆ وا دەڵێن و ژێدەری ئەم پرسیارە چییە؟! با جارێ وازی لێ بێنین!
مەهسا ئەمینی (ژینا) لە ٢٥ی خەرمانانی ساڵی ١٤٠١ لە تاران بە دەستی پۆلیسی ئیرشادی حکومەتی ئێران شەهید کرا. سروشتییە دوای ئەم هەواڵە دڵتەزێنە، دۆخی کوردستانی ئێران، کە شوێنی لە دایکبوونی (ژینا)یە، بشڵەژێت و بتەقێتەوە بەرانبەر بە حکومەت. وەک چۆن راپەڕی و قارەمانانە بەرەنگاری دیکتاتۆر بووەوە و زۆرێک قوربانیشی پێشکەش بە خەڵکی سەراسەری ئێران کرد لە پێناو گەیشتن بە ئازادی. رۆحی شەهیدان شاد!
ڕۆڵی موقاومەت لە راپەڕیندا!
ڕاپەڕینەکە بە خێرایی تەشەنەی کردە سەرانسەری ئێران و نەک هەر نەکوژایەوە، بەڵکو بڵێسەی سەند و بەردەوام بوو. ئەوەیش وەک راستییەکی حاشا هەڵنەگر کە رێکخراوەیی و رێکخستنەکانی ئەم راپەڕینە نیشان دەدات و ئامانج و چارەنووسی دیاریکراوی هەیە. لە ئێرانی ژێر دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەکی مەزهەبیدا، هیچ دەنگێک نابیسترێت بەبێ “پشت” و بە بێ”ڕێکخستن” و بە بێ “پەیوەندی” لەگەڵ دەنگەکانیتر. کەواتە پێشتر بوارێک بۆ راپەڕین رەخسێنراوە کە هێندە خێرا و بەپەلە ئەم خوێنە پاکە بەری دا و لق و پۆی سەند. بە واتایەکی تر راپەڕینی ئەمڕۆ درێژەپێدەری راپەڕینەکانی پێشووە لە ئێران و جیا نییە لە رابردووی.
دیکتاتۆرییەتی مەزهەیبی خوێنڕێژترین جۆری دیکتاتۆرییەتە لە مێژووی ئێراندا. ٤٣ ساڵە ئەم حکومەتە بە خوێن و سەروەت و سامانی خەڵک دەژی و دابینکەری بژێوی سازشکاران و مشەخۆرانی رۆژئاواییشە. ئەمەش وەک بەڵگەیەکیتر کە لە چوار دەیەی رابردوودا، هەمیشە سازشکارانی رۆژئاوایی رۆڵی “کۆسپ”یان لە بەردەم راپەڕین و شۆڕشی گەلی ئێراندا بینیوە.
کاتێک دەبینین خوێنی پاکی “ژینا ئەمینی” جیهانی هان دا دژ بە حکومەتی ئێران، ئەوە ئاماژەیە بە بوونی بەرخۆدان موقاومەتێکی سەراسەری کە لە چوار دەیەی رابردوودا شەو و رۆژ خەباتی کردووە بۆ تێکەوەپێچان و کۆکردنەوەی سازانی رۆژئاوا لەگەڵ دەسەڵاتی دیکتاتۆر لە ئێراندا و باجێکی زۆریشی داوە بۆ گۆڕینی هاوکێشەکان بە سوودی خەڵکی ئێران. پشتگوێخستنی ئەم راستییە، هەڵگری ئەم روانگە و بیرۆکەیە بەلاڕێدا دەبات!
راپەڕین و پێویستیی بەردەوامیدانی!
سەردەمی راپەڕینی “خۆڕسک” لە ئێراندا بەسەر چووە. چونکە راپەڕین هەروەک چۆن “ڕابردوو”ی هەیە، داهاتوویەکیشی لە پێشە. مێژوو پێمان دەڵێت راپەڕینە “خۆڕسکەکان” بە خێرایی دەکوژێنەوە. بەڵام ئەمجارە راپەڕینی خەڵکی ئێران کە لە مانگی سێیەمی خۆیدایە و بەردەوامیشە، زۆر لە هاوکێشە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی بە قازانجی خەڵک گۆڕیوە و جێگەی بە دیکتاتۆر لەق کردووە!
ئەوەی ئێمە لەبەردەم خەڵک و لە میدیاکاندا دەیبینین و دەیبیستین، رێژەیەکی زۆر کەمە لە راستییەکانی ئەمڕۆی راپەڕینی خەڵکی ئێران. لە پشت پەردەوە، راستی نەگوتراوی زیاتر هەیە کە دواتر باس دەکرێت! راستییەک کە هەندێک جار لە زمان کاربەدەستانی دەسەڵاتەوە دەیبیستین. رێبەرانی رژێم بە تایبەت عەلی خامنەیی، سەرەتا راپەڕینکارانی بە “تێکدەر” و “ئاژاوەگێڕ” ناوبرد و لە هەمان کاتدا کاربەدەستانی حکومەت دەیانگوت “رێبەران”ی راپەڕین سەر بە “موجاهیدینی خەلق”ن! کەمێک دواتریش گوتیان ئەم دۆخە لە دەرەوەی سنوورەکانەوە رێبەری دەکرێت و “بیانییەکان” دەستیان لە راپەڕیندا هەیە!
واتا و دیوەکەیتری ئەم وتە و لێدوانانە، دەرخەری ئەو راستییەن کە راپەڕینی خەڵکی ئێران، خاوەن سەرکردایەتی و رێکخستنی خۆیەتی و ئامانجێکی دیاریکراوی هەیە. واتا رووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری مەزهەبی لەسەر دەستی خەڵک و موقاومەتی ئێران و رێبەرایەتییەکەی، بە دیاریکراوی موجاهدینی خەلق! بۆیە ئەم راپەڕین خۆڕسک نییە، بەڵکو خاوەن رەگ و ریشەی دێرینە لە چەند دەیە خەبات و تێکۆشانی بێوچان لە رووبەڕووبوونەوەی خوێناوی و قورسی نێوان خەڵک و موقاومەت لە لایەک و دەسەڵاتی دیکتاتۆری لە لایەکی دیکەوە. کەوایە ئەگەر لە گەرماوگەرمی راپەڕیندا دەوترێت راپەڕین “خۆڕسک”ە و بێ “رێبەڕ”ە، بە گومانەوە سەیری بنەچەی ئەم وتانە بکەن!
گریمانەیەکی مەحاڵ!
ئەگەر تەنانەت وا دابنێین کە ئەو وتەیە راستە و راپەڕین بێ رێبەرە، دووبارە دەبینین کە براوەی راپەڕین، خەڵک و موقاومەتی ئێرانە. چونکە لێرەشدا رێبەر و (لیدەر)ەکانی سەر شەقام زۆر بە خێرایی بۆیان دەردەکەوێت کە بە چ رێگایەکدا بچن بۆ ئەوەی بە زووترین کات دیکتاتۆرەکە بخەنە خوارەوە. موقاومەتی ئێران تا ئێستا هەموو رێگاکانی روخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئایینی لە ئێراندا بە ئەزموون کردووە و خاوەن تەجروبە و دەستکەوتی زۆرە. جگە لەمانە، موقاومەتی ئێران ئێستا خاوەن ئەڕتەشێکی گەوەرەی پێکهاتوو لەهەزاران “ناوەندی شۆڕش”ە لە شار و ناوچە جیاجیاکانی ئێراندا!
ئەگەر هەندێک لۆژیک و پرەنسیپ پەیڕەو بکەین، واقیعی ئێرانی ئەمڕۆ دەبینین، کە ئەگەر موقاومەتی ئێران نەبوایە، ناڕەزایەتییە جەماوەریەکان هەرگیز نەدەگەیشتنە وەرچەرخانێکی ئاوا شکۆمەندانە لە مێژووی ئێراندا. ئێستا، ئیتر تەنیا موقاومەتی ئێران نییە کە دەڵێ بارودۆخی کۆمەڵگای ئێران ناگەڕێتەوە دواوە و رووخانی رژێمی ئێران بێ مشتومڕە و بەردەستە! کەوایە پرۆسەی بەرەوپێشەوەچوونی راپەڕین، خۆی بەڵگەیەکی روونە بۆ لادانی ئەم وتە ناڕاستانە.

نەبوونی رێبەری یان نەبوونی ئاگر!
ئەم دەسەڵاتە “هەرگیز” بە بزووتنەوەی مەدەنی و چارەسەری ئاشتیانە و هێمنانە و “شێوازی بێ تێچوو” ناڕووخێنرێت. چونکە ئەم دەسەڵاتە تا دواهەناسە بەردەوام دەبێت لە سەرکوتکردنی کۆمەڵگای ئێرانی و هەوڵی مانەوە دەدات. بۆیە تاکە رێگای رزگاری “وڵامدانەوەی ئاگر بە ئاگر”ە کە ئێستا لە راپەڕیندا دەرکەوتووە.
کەوایە بۆ گەیاندنی راپەڕین بە سەرکەوتن و “ڕوخاندنی دیکتاتۆر”، کێشەکە لە نەبوونی رێبەریدا نییە، بەڵکو لە کەمبوونی ئاگرە لە بەرانبەریدا بۆ دەستبەسەرداگرتنی ناوەندەکانی حکومەت. بەڕێز مەسعوود رەجەوی، رێبەری موقاومەتی ئێران لە یەکێک لە پەیامەکانی ئەم دواییەی خۆیدا وتی: “دەستبەسەرداگرتنی باڵەخانەکانە حکومەت و ناوەندەکانی دزین و تاڵانکردن، ئەرک و شێوازی ئێستای شۆڕشوانانە لە ئێران. دەڵێن کێشەکە ئەوەیە راپەڕین بێ رێبەرییە. بەڵام ئێمە دەڵێین مەسەلەی سەرەکی، کەمبوونی ئاگر و هەڵگیرسانی بڵێسەی ئاگرە بۆ دەستبەسەرداگرتنی ناوەندەکانی حکومەت. هەرکەسێک دەیەوێت پرسی رێبەرایەتیکردنی راپەڕین یەکلایی بکاتەوە، با زیاتر و زیاتر ئاگر بەرداتە گیانە دەسەڵاتی ئێعدامکەر و کۆمەڵکوژ. دەبێت تا بە رادەیەک لە شەڕدا بین دژ بە حکومەتی مەزهەبی و بجەنگین، تا تەواوی جومگەکانی فاشیزمی ئایینی لەبەر یەک بترازێنین. دەبێ بە تەواوی بیڕووخێنین و ئێران رزگار بکەین. شۆڕشی دیموکراتیی ئێران سەردەکەوێت”.
ئەرکی سەرەکیی سەرکردایەتیی راپەڕین؟
بەو پێیە کە دەسەڵاتی دیکتاتۆر لە ئێران هەرگیز بە شێوەیەکی ئاشتیانەو هێمنانە ناڕووخێنرێت، رەسەنایەتی و رەوایەتی هەر هەنگاوێک لێرەوە دەست پێدەکات کە باج و نرخەکەی بدرێت. موقاومەتی ئێران زۆر جار رایگەیاندووە کە ئێمە رکابەری هیچ بزووتنەوەیەک نەبووین و نین. بەڵام لە دانی باجی رووخاندنی دیکتاتۆردا، هیچ لایەنێک ناگاتە ئاستی موقاومەتی ئێران!
ئەم هەڵوێستە هەڵگری پەیامێکی گرینگە بۆ خەڵکانی لۆژیکمەند و راپەڕینکار. پێشخستنی راپەڕین کە یەکێکە لە ئەرکەکانی رێبەراتیکردنی راپەڕین، پێویستی بە خۆبەخشی و فیداکاری و قوربانیدان هەیە. سەردەمی مشەخۆری و هەلپەرەستی و بێ تێچوون و بێ قیمەتدان بەسەر چووە. هەنگاونان بە پێچەوانەی واقیع و لۆژیک، خاوەن هەنگاو فڕێ دەداتە دۆڵی مشەخۆری و هەلپەرەستییەوە!
تایبەتمەندیەکانی سەرکردایەتیکردنی راپەڕین!
پێشخستنی راپەڕین پێویستی بە گۆڕەپان و ستراتیژ و تاکتیک و نەخشەڕێگا و لە هەمووان گرنگتر، هێزی شۆڕشگێر و رێکخستن هەیە. روخاندنی دیکتاتۆر بە میتۆدی ئاشتیانە و هێمنانە و چالاکیی مەدەنی تراویلکەیە و بەس! پێشخستنی راپەڕین، پێویستی بە نرخی گیانی و قوربانیدان و خوێن هەیە. پێویستی بە دەزگایەکی وەها پێشەنگ و رێکخراو هەیە. رزگارکردنی نیشتمان پێویستی بە خەبات و تێکۆشان و قوربانیدانە و دەبێ بەرخۆدانی بۆ بکرێت. هەرکەسێک لافی “سەرکردایەتی” لێدەدات بە بفەرموێت، ئەوە مەیدان و گۆڕەپان! ئەگەر کەسێک یان رەوتێک لەم بوارەدا لە پێشەوە بێت و پێشەنگ بێت، هەروەک رێبەری موقاومەتی ئێران بەڕێز مەسعوود رەجەوی چەندین جار وتوویەتی، ئێمە نەک هەر لە پشتیەوە هەنگاو دەنێین، بەڵکو هەرچیمان هەیە پێشکەشی دەکەین.

کۆتایی




نەوزاد بەندی لە نێوان چوون و نەچووندا.. کامەران مەحمود

هێشتا کلیلی ئەو دەرگایانەم لا ماوە،
بوار نەبوو بیانکەمەوە و ..
جێم هێشتن ..
ئەو هەڵماتانەی یەک جاریش،
کاتم نەبوو ڕیزیان کەم و ..
ئەو پەرداخە کریستاڵانەی
قومێ ئاوم پێ نەخواردنەوە،
هەر ماون …
شاعیرو ئەدیب و خامە بەدەست لەناو کۆمەڵگا سەرەتاییەکاندا کە نرخی مرۆڤ تیایدا یەکسانە بە یەك گوللەی دەستی جەللادو پیاوکوژێك چ ئەرزشیکی هەیە؟ نابێت لەئاوا شوێنکاتێکدا چاوەڕوانی ئەوە بکرێت بەرهەمی بیرمەندو داهێنەران بنرخێنرێت، هەموو شتێك یەکسانە بە (نا)ی سەرۆك مافیاو بە ناو پلەی ئیداریەکان، ئیتر کێ گوێ لەکۆشش و کارێکی بیرڕۆشنی وەك نەزاد بەندی دەگرێت و حساب بۆ پەیڤەکانی دەکات؟ لە کاتێکدا هیچ گروپ و حیزبێكی لە پشت نییە و نووسینەکانی پێچەوانەی ئەجیندای ئەو بازرگان و گەندەڵکارانەیە.
زۆر شیعری نەوزاد بەندیمان بینیووەو بە سروشتی تەنزئامێزیی و ریالیزمی بەرهەمە شیعریەکانی ئاشنا بووین و پەیام و بابەتەکانی تیژن وەکو گوێزان بەڵام کەس ئازار نادەن ، لە لایەکی ترەوە بوێری و ئازایەتییەکی تیا بەدی دەکرێت وەکو کەسێك کە هیچ منەتی بەمەرگ نەبێت و ترسی هیچ شتێکی نەبێت کە لە دەستی بدات.
ئەمجارە نەوزاد بەندی بە تین و وزەیەکی جیاوازەوە دێتەوە مەیدان و خزمەتی عاشتدۆستانی ئەدەب و ئەسپی خامەی لە مەیدانی چیرۆکدا تاو دەدات، چیرۆکی/ چووی؟.. نەوزاد بەندی کە لە ٢٤تشرینی دووه‌می ٢٠٢٢ لە ماڵپەڕی دەنگەکان بڵاوکراوەتەوە زۆر شارەزایانە پلۆتی گونجاوی بۆ دەقەکە هەڵبژاردووە، جا چ واقیعی بێت یان هەوێنی ئەندێشەی نووسەر بێت، دەرگایەکی زۆر گرنگە بۆ چوونە ناو دنیای مرۆڤەکان، ئەو ئەدیبە پایەدارە هەردوو زەمەنی پێش ٢٠٠٠و دوای ٢٠٠٠ژیاوە، (جیلی ئاڵتوونی و جیلی ئایپاد) هەردوو زەمەنەکە بە هەموو جیاوازی و ناتەباییەکانیەوە لێکدەدات تا ئەمڕۆو داهاتووی نەوەکانی تێدا بخوێنێتەوە، لە ڕێی پرسیارێکی زۆر سادەوە کە هەر وشەیەکەو فڕێی دەداتە سەرمێزو بەردەرگای هەر کەسێك کە وەڵامێکی هەیە بۆ ئەو وشەیە تا لێکدانەوەو دنیای ئەزموونی خۆی لە رووی ئەو وەڵامانەوە دەربخات، وەك دەبینین هەندێك لەو وەڵامانە فەلسەفین و هەندێکیان بازاڕیین بە پێی ئاست و سروشتی ئەندامانی ئەو کۆمەڵگایەی چیرۆکنووس بڕیایری داوە جەنگی خۆی تێدا ئەنجام بدات، هەروەها مرۆڤەکان لەو نێوەندەدا پلەڕێژ دەکرێن، زیرەکی ئەو لە بەکار‌هێنانی کەسی دووەمی تاکدا دێت وەکو شێوازێکی ناراستەوخۆی دەربڕین و داماڵینی خود لە چیرۆکەکەو بە مەوزوعیکردنی تییمای چیرۆکەکە، بە جۆرێك کە دوورو نزیك پەیوەندی بە هەموومانەوە هەبێت، هەرچەندە بێهیوایی لە کەشێکی گشتیدا زاڵەو مۆرکێکی دیاریکراو بە چیرۆکەکە دەبەخشێت. بەڵام خۆ مەرج نییە ئەدەب ژیان و قەناعەتەکانی ئادەمیزادەکان بگۆڕێت، بەڵام لانی کەم چیرۆکنووس خۆی بەتاڵ دەکاتەوەو لە گۆشەنیگایەکی جیاوازەوە خودی حەقیقیمان دەخاتەوە ژێر نەشتەرگەریی، ئەو ئاوها دەست پێدەکات :
چووە سەر مەسنجەر و .. نووسی : ( چووی ؟ )
ئەو وشەیەی بۆ هەموو هاوڕێکانی نارد ..
١ــ جا شوێن ماوە بۆی بچم ؟
٢ــ چوون چیە و نەچوون چیە ؟ جیاوازییان چیە ؟
٣ــ خەریکە بڵێم ناچم .. بۆ هیچ شوێنێ ناچم .
٤ــ هەمیشە بە دەست بەتاڵیی دێمەوە .
٥ــ لە هەموو چوونەکانما پەشیمانییم چنییەوە ، هەر بۆیە زۆر لە چوون ئەترسم.
٦- ئەوانەی چوون چییان هێنایەوە هەتا منیش بچم ؟
٧ــ وڵاتەکە ڕاوەستاوە ، هەمووی وەک زەڕنە قوتە دەمی داپچڕیوە بە سەرۆک وەزیرانیشەوە ، ئیتر بۆ کوێ ئەڕۆی ؟
٨ــ ئەوانەی تا ئەوروپایش ڕۆیشتوون ، بە نیازن بێنەوە ، کۆمەڵگای داخراو ، چوون تیایدا ئازاری ویژدان دروست ئەکا وەک ئەوەی کەمئەندامێک به زۆر لەسەر کورسیەکەی هەڵیسێنیتەوە ..
٩ــ من چووم و هاتیشمەوە ، پارە و بەنزین و زۆر شتی ترم خەرج کرد ، بەڵام نەگەیشتمە هیچ ، وەک ڕێگایەک لە بیابان دەست پێ بکا و لە بیابانیش کۆتایی بێ .
١٠- گەمژەییە ..
١١ــ بۆم دەرکەوتووە زیندانێکی نیمچە گەورەیە ، سیاسی و دەوڵەمەندەکان وەک پاسەوانی زیندانەکه دێن و دەچن
١٢ــ لەوە زیاتر خۆم ناخەڵەتێنم .
١٣ــ من خوا دەستم دا بچم ، ناگەڕێمەوە .. ناگەڕێمەوە ئەگەر ئەوێ تا ئێره ئاڵتونم بۆ بڕێژن .
١٤ــ پرسیارێکی قۆڕە .
١٥ــ له کەیەوە فێری نووسین بووی ؟ مەنگۆل .
١٦ــ من تاقەتی زۆر شتم نەماوە ..
١٧ــ ئەگەر بۆ شۆڕش و وێرانکردنی هەموو شتێکە ، من ئامادەم ….
١٨ــ هەفتەیەکە گەیشتوومەتە یۆنان ، ئێرە بەهەشت نیە ، بەڵام دڵنیام لەوەی لە دۆزەخ هەڵهاتووم ..
١٩ــ پرسیارێکی جوانە ، بەڵام بۆ هەر کوێ بچم ئەبێ بێمەوە ، ئیتر بۆچی ؟؟
٢٠ــ واز لەوە بێنە ، کۆمان بکەرەوە با شانە سەرەتاییەکان دروست بکەینەوە ، ئەم وەزعە ڕۆژ به ڕۆژ خراپ ئەبێ .
٢١ــ لە هەموو شتێ نائومێدم ، لە چەند و چونی خۆکوشتنام …
٢٢ــ واز لەم پرسیارانە بێنە ، وەک کانت شێت ئەبی ، دوای حەوت ساڵ بیرکردنەوە جا بڕیاری دا داوای دەستی خۆشەویستەکەی بکا ، سەیر ئەکا شووی کردووە و دوو مناڵیشی هەیە ..!
٢٣ــ هەر لەسەر کەمعەقڵیەکانت بەردەوامیت ؟ قەپۆز !
لەهەمان کاتیشدا چیرۆكنووس گیانی قۆشمە لە یاد ناکات و زیاتر دۆخی چیرۆکەکە تەڕو پاراو دەکات و چەند زاراوەو باسێکی تەنزئامێزی تیا جێ دەکاتەوە وەکو ئەوەی دەنووسێت:
١- هەتا فریای کلێنکسێک کەوت ، سەری لووتی بە گشتی شین و سوور بۆوە.. ئیشێکی قۆڕم کرد، ئەوەی لەبەرخۆیەوە ووت ، لە هەمان کاتدا گوێی لە پرخەی خێزانەکەی بوو ، بەم دوای نیوەڕۆیه لە ژووری نوستنەوە دەنگی بۆردمانەکانی لووتی دێت .. لووت وا نەبێ بۆچی باشە ؟ هەر سەرت خستە سەر سەرین ، فڕۆکەکانی هەستێنێ هەرچوارلا پرخە باران بکا
٢- ــ پرسیارێکی قۆڕە .
ــ له کەیەوە فێری نووسین بووی ؟ مەنگۆل .
٣ــ هەر لەسەر کەمعەقڵیەکانت بەردەوامیت ؟ قەپۆز !
ـــ ……
لە کۆتاییدا زۆرجوان و بە شێوەیەکی هونەریی چیرکنووس دواپەردەی چیرۆکەکەی دادەداتەوەو خودی چیرۆکخوانیش دەست لەم زۆرانانە دەکێشێتەوەو دەچێتە پاڵ پرخەی کەسی نوستوو و هاوشان ئەویش دەست بە پرخە پرخ دەکات، وەك ئەوەی گوتراوە تۆش وەرە ڕیزەوە، یان : دوور بڕۆو سەلامەت وەرەوە، یان دەست بەکڵاوەکەی خۆتەوە بگرە با نەیبات.
(پرخەیەکی تریش لە ژووری دانیشتن بەرز بۆوە و .. تێکەڵاوی پرخەی ژووری نوستن بوو .. وەک گۆرانیەکی دوو قۆڵیی لێ هات ، دوو گۆرانیبێژ له ژێر ئاودا بیچڕن)
ستمبوڵی خەو و بێئاگایی یان روونتر بڵێین ئەم دیدگا سارتەرییە وجودییەی چیركخوان لە شیعرەکانیشدا رەنگی داوەتەوە، هەڵبەت وەك خامە بەدەستێك ئەزموونەکانی گەیاندوویەتییە ئەو قەناعەتەو لەولاشەوە بە حوکمی ئەوەی دۆخی ئاگایی و رۆشنبیرێتی ئەو ڕێگای پێنادات خوێن بڕێژێت جگە لە خۆخواردنەوەو ناکارابوونی رۆڵی وەکو مرۆڤێك لە ژینگەیەکدا کە لە مێژە گیانی بەرخۆدان و مەبدوئو قوربانیدان کرمی گەندەڵی خواردوویەتی و تەنانەت کەسی خنکاویش هیچ فریادڕەسێک نابینێتەوە جگە لەوانەی بە مۆبایلەکەیان دەیانەوێت ساتی خنکانی ئەو مرۆڤە فلیمبەرداری بکەن:
ئێستا ئیتر
بە دیار پەڕەیەکی ساردی
فەیسبوکەوە ..
بە بیجامە و
یەک دنیا نەخۆشییەوە ..
فریای هیچ شتێ ناکەوم ..
هەموو شتێکیش بێ بەهایە .
تەنها چاوەڕێی زریانێ ئەکەم بمبا ..
ڕزگارم کا لەم دنیایە …




ئێوارانە/2/.. سەردار جاف

٢

ئەم ئێوارە
نمە بارانی ئيشقت تەڕی کردم
بە دەم پياسەی ئێوارە پاييزێ، ورتە ورتی ميلۆدييەک مەستم دەکا
بە نەشئەی نەسيمی غوربەتەوە لە شەققەی باڵی ئەوين دەدم
گرێ کوێرەی تەمەنی نەهامەتی دەکەمەوە
کەچی لە دوورەوە
کە گومانەکانت دەبينم هێزم لێ دەبڕن
شۆک و وڕ دەبم
ئەو گومانانە لە هەگبەی ترسەوە هاتوون
لە خەرەندی ئاڵاندووی
لە گومانەکانت دەبمە کۆڤيد ١٩
دەبم بە تارماييەک برسێتی دێنم
دەبم بە جەنگی سێيەمی جيهانی
لە گومانەکانت خۆ بە شەپۆلە بێبەزەييەکانی دەريا سەر شێت و هاروهاجەکان دەبينم
لە گومانەکانت دەبمە مۆتەکە بۆ جەستەی مرۆڤ، دەبمە خەونێ لە روئيام هەڵبێن
لە گومانەکانت ئيدی لە حەرفەجوانەکانم رادەکەم و خۆ لە تونێلێکی بێدەرەتان دەبينم و ون دەبم
لە گومانەکانت ئيدی قەڵەم لێم ياخی دەبێ و چيدی هاو رێی و هاوسەفەريم ناکا نا
کچێ ….ژنێ
تۆ دەزانی .. سەفەری بێ تۆیی پوکانەوەی رۆحە، بۆ بەو گومانانەت ئەو هەستە ناسکە لە تەلبەندی زيندان دەنێی
بە گومانەکانت ئيدی پێکەنينەکان بە مڕومۆچی لە دايک دەبن و نەشونما دەکەن، ئەو دەمە منيش دەبم بە پارچەيەک لە گومانەکانت
لە گومانەکانت خۆم لا قێزەون دەبێ و دەخليسکێم بە سەر يانەو باڕی شەوانەدا، هەر جارەی دەست لەملی سۆزانييەک دەکەم
لە گومانەکانت لە بەر تيشکەڵانی خۆرا تاريکستان دەبينم و لە شەوەزەنگيش دێوەزمە ئەنجن ئانجنم دەکا و هەر پەلێکم بە دەم نەهەنگێکەوەيە
دەبمە هەناسە و هەنسکی رەوينەوەی گومانەکانت دواجار دەفڕم دەبمە کەنارييەک بۆ بەردەم پەنجەرەکەت و ئاوازی خۆشترين گۆرانێت بۆ دەچڕم
دەبمە شيعرێ کە دڵت پێی خۆشە ، دەبمە شنەيەک و بە شێنەیی باوەشێنت دەکەم
دەبمە ئۆخەيەک بۆ هەتاهەتايە بە سەر باڵی ئارامييەوە پشووی تەمەن بدەی
پێکەوە ژيان بکەين ژيان ، خۆشمدەوێی خۆشەويسترين کەسم

ئەڵمانيا
٢٧ / ١١ / ٢٠٢٢




لەناو دنیایەک شەخەڵدا.. نەوزاد بەندی

بێ ئەوەی ئاگات لە خۆت بێ ،
مۆبایلەکەت پڕە لە ژمارەی ئەو کەسانەی
کە تا ئەمریت نە زەنگێکیان بۆ ئەکەیت و
نە زەنگێکت بۆ ئەکەن ،
کەچی
نە ئەیانسڕیتەوە و
نە ئەتسڕنەوە ..!

کانتۆرەکەت ،
پڕە لەو جلانەی
کە بە درێژایی ساڵ ،
جارێکیش لەبەریان ناکەی ..

ڕۆژانە ،
لە سەر جادە ،
دەیان کەس دووبارە ئەبینیتەوە ،
نە ئەزانی ناویان چییە و
نە ئەزانن ناوت چییە …

ئەو شتانەی هەوڵیان بۆ ئەدەیت و
ماندوو ئەبی و
خەمیان بۆ ئەخۆی ،
دەستیشت بکەون ، نازانی چییان لێ بکەی ..
وەک شتەکانی تر ، لە گۆشەیەکا فڕێیان ئەدەی ..!

لە هوشیاریتا
بێ ئاگاتریت هەتا ئەو کاتانەی خەوتووی ..

بە تامەزۆییەوە
چاوەڕێی داهاتوو ئەکەی ..
بە بێ ئەوەی ئاگات لەوە بێ
کە داهاتوو یەک دنیا نەخۆشی و
ناخۆشی و
مردنی بۆ هەڵگرتووی …

بێ ئەوەی ئاگات لە خۆت بێ ،
بەردەوام زەبری کاریگەر ،
لە دڵ و دەروونت ئەدەی ..
بە نرخترین شت کە کاتە ..
کە تەمەنتە ،
لە هیچا خەساری ئەکەی ..




خوێندنەوەیەک بۆ ` ژیانی من لەنێوان بەرداشی نیشتمان وتاراوگەدا نووسینی د. سالار باسیرە`.. نووسینی یووسف مەنتک

بێ ناسنامە بۆ بڕوانامەی پرۆفیسۆر
مەبەست لە نووسینەوەی ژیاننامە، نووسەران، ڕۆشنبیران، سیاسی و سەرکردە، بیرمەند جار هەیە کەسێکی ئاسایش دەفتەری ڕۆژانەی دەنووسێتەوە، ئەو جۆرە نووسینانە بایەخی مێژوویان هەیەم بە هۆی ئەوەی باسی مێژووی سیاسی وکۆمەڵاایەتی وکوڵتووری سەردەمێکمان بۆ دەگێڕێتەوە.
ژیاننامە، بیرەوەری، خود نووسینەوە ئۆتۆبیۆگرافیا، یاداشت نامەی ڕۆژانە، یاداشتی کەسی بریتین لە هونەری گێڕانەوە جۆرێکن لە پەخشان. زۆرێک لە ژیاننامەو بیرەوەری نووسەران هەن بە ڕۆمان ناوزەد کراون بەرهەمەکانی لامارتین، مەکسیم گۆرکی، هەروەها ڕۆمانی گەڕان بۆ کاتی لەدەست چووی مارسیل بروست، هونەر مەند لە لاتافی لاویدای جەیمس جویس، خوود نووسینەوەن، پۆلینکراون بۆ ئەدەبی ئۆتۆبیۆگرافیا، نموونەی ژیاننامەکانی بنیامین فرانکلین، دان پیانانی ژان ژاک ڕۆسۆ، ئیدوارد جیبۆن١، هەر یەک لەوانە کاریگەریان هەبووە بەسەر ئەدەبی نەتەوەکەیان، بیرەورییەکانی د. باسیرە بۆ ئەدەبی کوردی ئەگەر لەوانە باڵاتر نەبێت، بێ شک نزمتر نییە. وینستۆن چەرچلی سەرۆکی بەریتانیا بە هۆی کتێبی جەنگی دووەمی جیهانی مێژووەکە باس لە بیرەوەرییەکانی لەم جەنگەدا دەکات، لە ساڵی ١٩٥٣ خەڵاتی نۆبڵی ئەدەبی پێ بەخشرا٢. بیرەوەرییەکانی د. باسیرەش سەر ڕێژە لە جەنگ، لە هەرشوێنێک بووە، بۆ بەردەوامی ژیان لە جەنگدابووە.
لە دوای ڕاپەرینی بەهاری ساڵی ١٩٩١، لە باشووری کوردستان، ئیدی لێروە لەوێ خەڵکانێک بەتایبەت سەرکردە ولێپرسراوان و چەندین کەسێتی باس لە ئەزموونی ژیانی پێشمەرگایەتیان دەکەن. لێ چونکە زۆربەیان ڕاستگۆیانە نەنووسراونەتەوە، هەر یەکە و بەپێی بەرژەوەندی حیزبی و شەخسی و تارمایی ڕق وکینە و دووژمنایەتی زاڵە بەسەریاندا، بۆیە سەرچاوەی متمانەو باوەڕ نیین.
یەکێک لەو ژیاننامانەی خوێندمەتەوەو سەرنجی ڕاکێشام بەرتراجیدیاو ڕاستگۆیی و سادەیی و ژیانی تاڵ و سوێری نووسەرەکەی کەوتم. ڕاستگۆیی لە ژیاننامەکەی د. سالار باسیرە بوو، کە مێژووی وردو درشتی چۆنییەتی ژیان وگوزەرانی خۆی و ماڵباتی و باپیرانی، مێژوو و جوگرافیای ڕووداوەکانی باسکردووە، هەر ئەوەش بووە هۆی ئەوەی ئەم چەند دێرەی بۆ بنووسم.
نووسەر دەستی خوێنەر دەگرێت، قۆناغ بە قۆناغ، کۆڵان بەکۆڵان، گوند بەگوند، شارو شار، وڵات بەوڵات بە نێو ڕووداوەکانی ژیانیدا دەیگێرێت، ژیاننامەکە فیلمێکە پیشانی خوێنەری دەدات.
نووسەر لە هەر قۆناغێکی ژیانیدا مێژووی کۆمەلایەتی، کوڵتووری، سیاسی ، ئابووری ئەو سەردەمە دەگێرێتەوە، تیشک دەخاتە سەر تاریکایی و ڕۆشنی دەکاتەوە بە بەڵگە و دیکۆمێنت و وێنەو مەیدانی.
پە پێی بیرەوەری نووسەر دەمان گەڕێنێتەوە بۆسەرەتای شەستەکانی سەتەی ڕابردوو، وەک خۆی گەڕەکە هەژار نشینەکان، کۆڵانە قوڕاوییەکانی شاری سلێمانی، لە نێو بازاردا چۆن ژیانی گوزەراندووە، چۆن خوێندویەتی، وێنەکانی، بارودۆخی سیاسی و شەڕو شۆڕ حوکمی خوێناوی زەعیم سەدیق بەریەک کەوتنەکانی نێو شار دەگێڕیتەوە.
لایەنێکی گەشی بیرەوەرییەکان ئاماژە کردنە بە بەیەکەوە ژیانی نەتەوەو ئاینە جیاوازەکانی شار مێژووەکەی دەگەڕێنێتەوە بۆ سەردەمی ئیبراهیم پاشای بابان کە چەند خێزانی جولەکەو مەسیحی و موسڵمان لەم شارەدا ژیاون. لەو سەردەمدا ژیان سادەو ساکار بووە، مرۆڤەکان ئاشتیخوازو لێبووردەبوون، هاوکارو هاوخەم بوون لەکاتی شین و شایی. ( منیش دەپرسم چەند لە نەوەکانی جولەکەو مەسیحی و ماڵباتە ڕەسەنەکانی شار لە ئێستادا ماون لەم شارەدا ).
خوێنەر بەر کەرەستە و پێداویستییە کۆنەکانی ژیانی ڕۆژانە دەکەوێت، بەر مێژووەک دەکەوێت کە سیمای شارستانی وپێشکەوتنی کۆمەڵگەن، سەرەتای سەتەی بیستەم بە هۆی حاکمی ئینگلیز مێجەرسۆن چاپخانە، سینەما، وێنەگرتن، سەیارە دەهێنێت بۆ شار، چەندین ڕۆژنامەو گۆڤار دەردەچن هەموو ئەوانەش سەرچاوەی هۆشیاری و پێشکەوتنی مرۆڤن.
نووسەر خاوەنی کوردستانی مەزنە دابەشکراو بۆ چوار پارچە ، لەسایەی دەسەڵاتی داگیرکەر بێ ناسنامەیە، هەر ئەوەشە وا دەکات بەر شاڵاوی ڕاگواستن وئاوارەیی ودەرکردن بێت لەسەر ماڵ و حالی خۆی، کە نەتوانێت خوێندن تەواو بکات بۆ دابینکردنی بژێوی سەختی ژیان ناچار بووە کەسابەت بکات، زۆر ڕاستگۆیانەو بوێرانە باسی هەژاری ومەرگەساتی ژیانی خۆی و خێزانەکەیان دەکات، ئەوەش بەڵگەی ڕەوشت بەرزی وڕاستگۆیی دکتۆرن.
لە تەمەنێکدا ڕوو لە هەندەران دەکات تازە پێدەگات، هیوای بەژیانە بۆ ئەم هیوایە تێدەکۆشێت، لە تاراوگە بەر شارستانییەتێک و کۆمەڵگەیەکی نوێ و نامۆ دەکەوێت، زمان نازانێت و نەشارەزا بێ کەس و بێ ڕینمایکار تاق وتەنیا، لەگەل ئەوەشدا کۆڵ نادات بۆ هیواو ئامانجەکانی تێدەکۆشێت، تێکەل بە کۆمەڵگە دەبێت، هاوڕێ و دۆست دەدۆزێتەوە، زمان فێردەبێت، کاردەکات، دەخوێنێت، زەواج دەکات. لەسەرتادا ژیانی سەختە بۆ باشتر کردنی ژیان کرێکاری دەکات، زەحمەتی زۆر دەکێشیت، دواجار قۆناغە سەختەکان تێدەپەڕێنێت. هەمیشە لەململانێ دایە لەگەل ژیان بۆ گەیشتن بە قۆناغێکی گەش ونوێتر، تارمایی تراژیدیاش هەردەم بەدوایەوە بووە، دایک کۆچی دوایی دەکات، براکان کۆچی دوایی دەکەن. ژیانی نوێ پێک دەهێنێت. بۆ لێکۆلینەوەی سیاسی دەچێتە وڵاتانی ئەمریکای لاتین نیکاراگوا، تێکەڵ بە شۆڕشگێڕان دەبێت. لە ئەڵمانیا چاڵاکوانی سیاسی دەبێت لە زۆرێک لە کۆرو کۆبونەوەوچاڵاکییە سیاسییەکان دژ بە هێرش و سیاسەتی داگیرکەران بۆ سەر کوردستان بەشدار دەبێت، دوای ئەم هەموو هەورازو نشێوە بڕوانامەی پرۆفیسۆر بەدەست دەهێنێت و دەبێتە خاوەن ناسنامەی ئەڵمانی.
بە هێوای خزمەتکردن بۆ نیشتمان هەرێمی کوردستان، دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی شوێنی لەدایک بوونی و یادەوەری سەردەمی مندالێتی کۆڵانە قوڕاوییەکانی شار. لێ حەیف تەواوی شار بە شەقام و گەڕەک و گۆڕاون، بینای بەرزی هەور بڕ بیناکراون، تەواوی کۆمەڵگەش گۆڕاوە، سیمای غەریب و کەس ناناسێتەوە. بەر هەموو ئەم شتانە دەکەوێت: ژینگەیەکی تەواو حیزبی، زانکۆو سەنتەری زانستی چەق بەستووی ژێر هەیمەنەی حیزب، سیستمی ئیداری نارێک، گەندەڵی لە تەواوی شادەمارەکانی یەکە ئیداری و بوارەکانی ژیان و بازاڕ، نا عەدالەتی، مۆدیلی ڕاپۆرت نووسین وملشکاندنی ئەویترو بۆ گەیشتن بە پلەی بەرزتر سەرکەوتن بەسەر پشتی ئەویتر،بەرتیل ودیاری مۆدیلێک بۆ حوکمڕانی و کار ئاسانی. دوای ماوەیەک دکتۆر ناتوانێت لەم فەزایەدا ژیان بکات بۆیە بەناچاری دەگەڕێتەوە بۆ تاراوگە.
نووسەر لەگەلێک وێستگەی ژیاندا تووشی مەترسی ژیان ومەرگ بۆتەوە، وێستگەی زۆر هەن باسیان لێوەدەکات، بۆ نموونە کارکردن لە کەیسی ئەنفالەکان مەیدانی بەدیدارو سەردان لێکۆلینەوەیان لەسەر دەکات، کتێبی لەسەر دەنووسێت، بۆیە من بیرەوەرییەکانی دکتۆر باسیرە بە سەرچاوەیەکی بە نرخ وباشتروڕاستگۆی دەبینم، دەکرێت ناوەندەکانی لێکۆلینەوە، توێژەران ، مێژوونووسان، ئەدەب دۆستان، بە بایەخەوە سوودی لێوەربگرن. هیوادارم هەر تاکێکی کورد ئەم بیرەوەرییانە بخوێنێتەوە دڵنیام تا ئەبەد چێژ وگاریگەری لەبیر ناچێتەوە، من نامەوێ زۆر درێژدادڕی بکەم تەواوی کتێبەکە شەن وکەو بکەم، ئەوەی من باسمکرد، چەند نموونەیەکی گرنگ و پڕ بایەخی نێو ئەو کتێبە بوو، باقی کتێبەکە بۆ خوێنەر جێ دەهێلم بیخوێنێتەوە خۆی بچێتە نێو دەقی کتێبە کەو ئاوێتەی ڕوداوەکان بێت، دڵنیام خۆی لەزۆرێک لە وێستگەکانی ئەم بیرەوەرییەدا دەبینێتەوە.

سەرچاوە
١ – چەشەو چەشنە ئەدەبییەکان. د. حەمە مەنتک. کتێبخانەی مەم و زین/ هەولێر ٢٠١٩
٢ – ویکیپێدیا- وینستۆن چەرچل




کوردستان سەنگەری شۆڕشە.. وەرگێڕانی بۆ کوردی: کاوە عومەر

دیمانەی خەلیل کەیوان لە بەرنامەی پرسیار لەگەڵ حەمید تەقوایی

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید کۆکراوەتەوە
خەلیل کەیوان: بۆچی ناڕەزایەتییەکانی کوردستان زووتر لە ناوچەکانی دیکەی ئێران گەیشتە قۆناغی ڕاپەڕین؟ ڕژیم دوای بانگەشەی بۆ کوردستان بە دوای چ ئامانجێکەوەیە؟ پێویستە چی بکرێت بۆ پشتیوانی لە ناڕەزایەتییەکانی کوردستان؟ ئایا بەشداری حزبە چەکدارەکان لە کوردستان سیاسەتێکی دروست بووە؟ لە چ هەلومەرجێکدا فەرمانی چەک و ڕاپەڕینی چەکداری دەدرێت؟ ئەم پرسیارانە لەگەڵ حەمید تەقوایی تاوتوێ دەکەین.
حەمید تەقوایی کوردستان لە بەشەکانی دیکەی ئێران یەکگرتووترە لە دژی نیزام. ئەم بەشەی وڵات بە کردەوە لە قۆناغی ڕاپەڕینی شارەکاندایە. بۆچی شۆڕش لە کوردستاندا گەیشتووەتە ئەم ئاستە پێگەیشتنە و بۆچی ڕژیم بە بەراورد لەگەڵ بەشەکانی دیکەی ئێران پەنای بۆ توندوتیژی زیاتر بردووە لە کوردستان؟
حەمید تەقوایی: پێموایە ئەمە چەند هۆکارێکی هەیە. هۆکاری یەکەم ئەوەیە کە شۆڕش و خەبات لە کوردستان لە دوو مانگی ڕابردوودا بەرفراوانتر و هێرشبەرانەتر بوو لە چاو شارەکانی دیکەی ئێران. مانگرتنی سەرتاسەری کە لە لایەن حیزبەکانەوە بانگەوازی بۆ دەکەن، لەوانەش حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، چەندین جار لە کوردستان ئەنجام دراون و ئەم مانگرتنانە تا ئێستاش بەردەوامن. لە لایەکی دیکەوە لە ڕێوڕەسمەکانی یادکردنەوەی گیانبەختکردووەکان، وەک ڕێوڕەسمی چلەی مەهسا لە سەققز و ئازیزانی دیکە، کۆبوونەوەی هەزاران و چەند دەیان هەزار کەسی لە کوردستان ڕێکدەخرێن. هەروەها شەڕی شەقامەکان لە شارە جۆراوجۆرەکان، دەستبەسەرداگرتنی ناوەندە حکومییەکان و هتد، لە دوو مانگی ڕابردوودا لە دوای شۆڕشەوە بە بەردەوامی لە کوردستان بەردەوام بووە. بۆیە خاڵی یەکەم ئەوەیە کە کوردستان لە مەیدانی خەبات دژی کۆماری ئیسلامی زۆر زیندووتر و پڕجۆشتر بووە. هۆکاری مێژوویی هەیە بۆ ئەوەی ئەمە وابێت. خەبات لە کوردستان مێژوویەکی دوور و درێژی هەیە. لە شۆڕشی ١٣٥٧دا لە کوردستاندا شاهیدی ئەو جۆرە خەباتانە بووین. پێش ئەوە لە ناوچە جیاجیاکانی کوردستان چەکیان هەڵگرت و دژی هێزەکانی سەرکوت وەستانەوە. هەروەها پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە کوردستان کۆمەڵگایەکی حزبییە، لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکانی کوردستان، لایەنە چەپ و کۆمۆنیستەکان، لایەنەکانی دژ بە حکومەت، چالاکن و بنکەیەکی جەماوەرییان هەیە. هه ڕوه ها چه ککردن و هه ڵگرتنی چه ک به شێکه له نه ڕیت و کولتووری خەباتکارانەی خه ڵکی کوردستان. هەموو ئەمانە ئەو فاکتەرانەن کە وایکردووە لە کوردستان دۆخێکی وامان هەبێت.
خاڵی دواتر ئەوەیە کە حکومەت بە هێرشکردنە سەر کوردستان هەوڵدەدات ئەو پرسە بکاتە شەڕی ناوچەیی پارێزگا سنوورییەکان. وەک دەبینین چەندین جار بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و مووشەک هێرشی کردووەتە سەر ناوەندەکانی لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق بەو هیوایەی ناچاریان بکات وەڵامی چەکداری وەربگرنەوە. ڕژیم هەوڵ دەدات پرسی جوداخوازی، پرسی شەڕی فارس و کورد، شەڕی نەتەوەیی و هتد ئاگرەکەی خۆشبکات و شۆڕش بکاتە جۆرێک لە ململانێی بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگا، بۆ جۆرێک لە شەڕی ناوخۆ.
و لە کۆتاییدا دوا خاڵ ئەوەیە کە دەسەڵات دەیەوێت عەقڵی گشتی بە لڕێداببات و میتۆدەکەی تاوانی ترسناکە. وەک تەقەکردن لە فڕۆکەیەکی نەفەرهەڵگری ئۆکرانی لە مانگی یەکی ساڵی ١٣٩٨. لە شۆڕشی ئێستادا سووتاندنی زیندانی ئەوین نموونەیەک بوو و هێرش بۆ سەر شا چێراغ نموونەیەکی دیکە بوو. ئێمە شاهیدی کوشتارین لە کوردستان. ڕێژیم دەیەوێت لەگەڵ ئەنجامدانی تاوانە زەبەلاحەکانی بەناو ڕووخساری کێشەکە بگۆڕێت و جگە لە ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکانی سەر شەقامەکان، سەرنجی خەڵک بۆ پرسەکانی دیکە ڕابکێشێت. و بەم شێوەیە دەستەواژەیەکی تر و گوتارێکی تر و زەمینەیەکی تر بۆ بانگەشەکانی خۆی بدۆزێتەوە. ئەمانە هەموو هۆکارێکن کە بوونەتە هۆی هێرشی دڕندانەی حکومەت بۆ سەر کوردستان.
خەلیل کەیوان: ڕژیم بە ئامانجی جیاکردنەوەی کوردستان لە پارچەکانی دیکەی ئێران، پڕوپاگەندەی بەرفراوانی دەستپێکرد. هەوڵێکی زۆری بۆ گەیاندنی حزبە چەکدارە کوردییەکان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی خەرج کرد، بەڵام سەرکەوتوو نەبوو. ئامانجی ڕژیم بەم سیاسەتە چییە؟
حەمید تەقوایی: بەڕای من حکومەت دەیەوێت جۆرێک لە شەڕی چەکداری بەسەر خەڵکی کوردستاندا بسەپێنێت. لە زاهیدانیش هەمان شتى کرد. بەڵام حیزبە چالاکەکان لە کوردستان زۆر زیرەکانە مامەڵەیان کرد و نەکەوتنە ئەو تەڵەیەوە. بەڵکو خەڵکیان ئاگادار کردەوە و وریایان کردنەوە کە ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی پلانی حکومەتە لەم قۆناغەدا. لە زاهیدانیش، ڕژیم هەمان شتی کرد و شکستی هێنا. ئامانجێکی دیکەی ڕژیم “تۆمەتبارکردنی” لایەنە چەکدارەکان بە جوداخوازی و دروستکردنی دووبەرەکی لە ڕیزەکانی شۆڕشدا بوو. ئەم فێڵەش کاریگەری نەبوو. وەڵامی خەڵک ئەوە بوو کە “کوردستان چاو و ڕووناکی ئێرانە”، “کوردستان، زاهیدان، پەیوەندیتان پیرۆز بێت” یان دروشمی ئەم دواییە “بەلووچ، کورد، ئازەری، ئازادی و یەکسانی” بوو. بەم شێوەیە ئەم پیلانگێڕییە بە تەواوی پووچەڵکرایەوە. لە زاهیدان ڕژیم پێی وابوو دوای ئەو هەینییە خوێناوییە خەڵک دادەخەن، لە کاتێکدا بە پێچەوانەوە ناڕەزایەتی جەماوەری بەردەوام ڕۆژانی هەینی دووپات دەکرایەوە. لە کوردستانیش بە هەمان شێوە. هێرشی دڕندانەی ڕێژیم نەک تەنیا خەڵکی کوردستانی بێدەنگ کردووە و پاشەکشەی پێنەکردون ، بەڵکو بە پێچەوانەوە ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکانی شارەکانی کوردستان بەربڵاوتر و ڕادیکاڵتر بووە.
خەلیل کەیوان: لەم دواییانەدا کۆمەڵێک لە مەلای سوننە، یان مامۆستایان بە زمانی کوردی، باسیان لە پێویستی ڕیفراندۆم بۆ دیاریکردنی ڕژێم کردووە. مەولوی عەبدولحەمید ئیمامی جومعە زاهیدان پێشتر داوای ڕیفراندۆمی بەرزکردبووەوە. بیرۆکەی ئێوە چییە لەم بارەیەوە؟
حەمید تەقوایی: پێشتر چەندین جار ڕیفراندۆم لە لایەن لایەنە ڕاستەکانی ئۆپۆزسیۆنەوە پێشنیار کرابوو. بەڵام هەم ئەوکات و هەم ئەمڕۆش ئەم بابەتە بەتەواوەتی پەیوەندی بە خەبات و ناڕەزایەتیی خەڵکەوە نییە و بەتایبەتی ئەمڕۆش بەو شۆڕشەی کە لە شەقامەکاندا دەگوزەرێت، چ لە کوردستان و چ لە شارەکانی دیکەی ئێران. تا ئەو شوێنەی پەیوەندی بە پرسی دەسەڵاتدارێتیەوە هەیە، بەزۆری پێشنیاری ڕیفراندۆم دەکرێت بۆ دیاریکردنی سیستمەکە دوای ڕووخانی حکومەتێک، یان لە هەر حاڵەتێکدا گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی سیستەم و حکومەتێک. تەنها لەم حاڵەتەدا هێزێکی چارەنووسسازە و بۆچوونی خەڵک بۆ ئەو بەدیلە خوازراوە ڕادەکێشێت کە لە پرۆسەی شەڕکردن بۆ ڕووخاندنیدا کاریگەری و شکۆیەکی کۆمەڵایەتی بەدەستهێناوە.
کەواتە ئەمڕۆ لە هەر گۆشەیەکەوە سەیری بکەن، لە کاتێکدا هێشتا شەڕێکی ژیانی هەیە، شەڕێک بۆ مانەوە چ لەلایەن خەڵک و چ لەلایەن حکومەتەوە، قسەکردن لەسەر ڕیفراندۆم تەنها دەتوانێت سەرنج بۆ بابەتێکی خەیاڵی و مەحاڵ بەلاڕێداببات.و واقیعیەتی پرۆسەی ڕووخاندنی حکومەت خاو بکاتەوە.
ئەمڕۆش ئەو هێزانەی وەک مەلا و مامۆستا و پیاوانی ئایینی سوننەکان پەرە بە ڕیفراندۆم دەدەن. ئەمەش جێگەی نییە. ئەم شۆڕشە ناڕەزایەتی یان دژایەتی خوێندنەوە یان ئەم جۆرە مانۆڕەی هێزە ئایینییەکان لە هیچ ئاستێکدا قبوڵ ناکات. دژە ئایین بوون لە ناوەڕۆکی ئەم شۆڕشەدایە، جا سوننە بێت یان شیعە یان هەر چینێکی تری ئایینی. ئەم شۆڕشە دەیەوێت دەستی ئایین لە حکومەت، لە ژیانی کۆمەڵایەتی خەڵک، لە ژیانی تایبەتی خەڵک، لە پەروەردە، لە یاسا و لە هەموو شوێنێک ببڕێت، و کۆمەڵگە لە ئاین پاک بکرێتەوە. وە ئەمەش لایەنێکی ترە کە پلانی ڕیفراندۆم لەلایەن مەلا سوننەکانەوە ناکاریگەر و بێهودە دەکات.
خەلیل کەیوان: خۆشبەختانە بزووتنەوەیەکی بەرفراوان لە سەرتاسەری ئێراندا بۆ پشتیوانی لە خەباتەکانی گەلی کوردستان پێکهاتووە. هەروەها ڕێکخراوەکانی ئۆپۆزسیۆن چالاک کراون. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران، سازمانی کوردستانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران و ناوەندی هاوکاریی حیزبەکانی کوردستانی ئێران و لاوانی گەڕەکەکانی تاران داوای مانگرتنی گشتی و ناڕەزایەتی سەرتاسەریان کردوە بۆ ڕۆژی پێنجشەممە، سێهەمی ئازەر، لەپشتیوانی خەڵکی کوردستان. لەگەڵ فراوانتر بوون و یەکگرتوویی ڕیزی ناڕەزایەتییەکان، حکومەت توندوتیژی زیاتر دەبێت. کوژرانی سەدان کەس، دەستگیرکردنی بەربڵاو، کارەساتی زاهیدان، هێرشکردنە سەر زیندانەکانی ئەوین و شاهچەراغ، ئێستاش لەشکرکێشی بۆ سەر کوردستان. ئایا مانگرتن و ناڕەزایەتی بەتەنها دەتوانێت ئەم خولە توندوتیژییە بوەستێنێت؟
حەمید تەقوایی: خاڵی یەکەم ئەوەیە کە حکومەت هەموو ئەو توندوتیژیەی کە باست کرد ئەنجامی داوە و تاوانی خراپتر و قێزەونتریش ئەنجام دەدات. هیچ گومانێکت لەم بابەتە نەبێت. بەڵام مەسەلەکە ئەوەیە، ئایا ئەم دڕندەییە کاریگەری هەبووە؟ تەنانەت خەباتی خەڵکی خاو کردووەتەوە؟ بەڕوونی وەڵامەکە نەخێرە. نەک هەر شایەتحاڵی ترساندن و دانیشتنی خەڵک نین، بەڵکو تەواو پێچەوانەی ئەوە دەبینین کە خەباتی خەڵک هەر ڕۆژە قووڵتر و فراوانتر و بەهێزتر بووە و چین و توێژی زیاتری کۆمەڵگاش پەیوەندییان بە شۆڕشەوە کردووە. بۆیە لە ڕوانگەی سیاسی و ستراتیجییەوە، هەموو ئەم تاکتیکانەی حکومەت کە باست کرد هەموویان بێ جیاوازی شکستیان هێناوە. ڕۆژانە تەقە لە خەڵک دەکرێت، بەڵام لە مەراسیمی پرسە، لە حەوتەکان، لە چلەکاندا، دەبینین کە جەماوەرێکی گەورەتر دێنە سەر شەقامەکان بۆ یاد و یادکردنەوەی گیاندووەکان و ئەم پرۆسەیەش بەردەوامە بۆ بەرژەوەندی شۆڕش و بە زیانی حکومەت بووە. وەک خەڵک دەڵێن “هەر کەسێک بکوژرێت هەزار کەسی لە دوای خۆی بەجێدەهێڵێت”.
بۆیە خاڵی یەکەم ئەوەیە کە ڕژیم بەو هەموو دڕندەییەی کە بەکاری هێناوە، نەلە کوردستان و نە لە شارەکانی دیکەی ئێران سەرکەوتوو نەبووە.
خاڵی دوای پرسیارکردن ئایا مانگرتنەکان دەتوانن کاریگەر بن؟ دەبێ وا بێت. دەبینیت جیاوازی بنچینەیی نێوان مانگرتن و خۆپیشاندان و گردبوونەوەی سەر شەقامەکان ئەوەیە کە ئابووری دەوەستێنێت و حکومەت لە ڕووی ئابوورییەوە ئیفلیج دەکات. بەسە تەنها خەیاڵ بکەین کە کرێکارانی کەرتی خزمەتگوزاری، میترۆ، هێڵی ئاسن، پاس، کرێکارانی شارەوانی بۆ ماوەی دوو هەفتە مانگرتن بگرن. دیارە کۆمەڵگا ئیفلیج بووە و حکومەت دەکەوێتە سەر ئەژنۆ. بەڕای من دەسەڵاتی مانگرتن لێرەدایە، هەر بۆیەش هەر لە یەکەم ڕۆژەوە، هەر لەو ڕۆژەوە کە ئەم شۆڕشە دەستی پێکرد، جەختمان لەسەر گرنگی مانگرتن کردەوە و خۆشبەختانە ئەمڕۆ شاهیدی دروستبوونی مانگرتن لە کەرتە جیاجیاکانداین، لە کوردستان و لە شارەکانی تریشدا.
هەروەها بانگەوازی مانگرتن بۆ سێیەم ڕۆژی ئازەریش بەتەواوی هەمان ئامانجی ئیفلیجکردنی حکومەت پەیڕەو دەکات. دەبێت بتوانین بەرەی نوێ لە دژی حکومەت بکەینەوە. خۆپێشاندان و گردبوونەوەی شارەکان بەربڵاوتر بێت، بەرفراوانتر بێت، بگاتە ئاستی سەدان هەزار و ملیۆنان، گومانی تێدا نییە، بەڵام هاوشان لەگەڵیدا مانگرتنی گشتی لە کەرتە کرێکارییەکان، کرێکاران ، فەرمانبەر، بازرگان، مامۆستا، قوتابی، قوتابی لە هەموو شوێنێک و ڕاگرتنی چەرخی ئابووری. بەڕای من ئەم دوو شێوازی شەڕە پێکەوە و بە تەبایی دەتوانێ زەربەی کۆتایی لە حکومەت بدات و ئەم تاوانکارانە بڕوخێنێت.
خەلیل کەیوان: ڕۆڵی چەک لەم کارەدا چییە؟ کەی فەرمانی ڕاپەڕینی چەکداری دەدرێت؟
حەمید تەقوایی: گومانی تێدا نییە کە دواجار کۆمەڵگا دەبێت چەک هەڵبگرێت. ئەم جەنایەتکارانە بە خۆپیشاندان و مانگرتن ناڕوخێن. لە کۆتاییدا ڕاپەڕینی شارمان دەبێت، هێرشمان دەبێت بۆ سەر ناوەندە حکومییەکان، هێرشیشمان دەبێت بۆ سەر ڕادیۆ و تەلەفزیۆن و هتد. ئێمە بەم ئاراستەیە دەڕۆین، بەڵام پێویستە شتێک لەبەرچاو بگیرێت: چەکدارکردنی شۆڕشێک جیاوازە لە شەڕی پارتیزانی، شەڕی چریکی و شەڕی ناوخۆ. پڕچەککردنی شۆڕش کاتێک مانای هەیە، کاتێک کاریگەرە، کاتێک کار دەکات، ئەوکاتە کاریگەری دەبێت کە پشت بە بەشێکی مەزنی کۆمەڵگا دەبەستێت کە لە ئێستادا بە فۆرمەکانی تر خەبات دەکەن. واتە ئەگەر بە خەیاڵتدا بێت خۆپیشاندانی سەدان هەزار یان ملیۆنان کەس لە شەقامەکاندا هەیە، ئەوا ڕاپەڕین و هێرشێکی چەکداری مانای هەیە، چونکە دەسەڵاتی قەرەباڵغی پشتیوانی لێدەکرێت. ئەگەر وا نەبێت، ئەگەر وا گریمانە بکەیت کە بەشێک لە کۆمەڵگا لە ئاستی خۆپیشاندانی چەند سەد کەسێک یان زۆرترینی چەند هەزار کەسێک چەک هەڵبگرن، ئەوانی دیکە کە ناتوانن بەشداری ئەو بزووتنەوەی چەکدارییە بکەن، چالاک نابن ، دەکەونە پەراوێزەوە، دەبنە چاودێر ، هەرچەندە لەنگری لەهێرشی چەکدارانەش دەکەن، بەڵام بەشداری خودی بزووتنەوەکە ناکەن. لە ئەنجامدا ئەوەی دەتوانێ ڕاپەڕینی چەکداری و گورزی کۆتایی بێت، دەگۆڕێت بۆ جۆرێک لە شەڕی چریکی ، پارتیزانی سەرشەقام کە دواجار حکوومەت دەتوانێت شکستی پێبهێنێت. ئێمە تەنها کاتێک دەتوانین ڕاپەڕینێکی چەکداری سەرکەوتوومان هەبێت کە کۆمەڵگا چەک هەڵبگرێت لەسەر بنەمای شەپۆلێکی ناڕەزایەتی جەماوەری، لە شێوەی مانگرتنی سەرتاسەری و خۆپیشاندانی بەربڵاوی شارەکاندا. هەر لەبەر ئەم هۆکارانە، پێموایە ئەمڕۆ چ لە کوردستان بێت یان لە شارەکانی تر، هێشتا کاتی ڕاپەڕینێکی چەکداری نەهاتووە، بەڵام دەبێت لە ئاسۆی کۆمەڵگادا هەبێت، لە دیدگای کۆمەڵگادا هەبێت و پێویستە بێت کەخەڵکیش بزانن کە، لە کۆتاییدا، ئەبێت بە ڕاپەڕینێکی چەکداری کاری حکومەتی کۆتای پێ بهێنیت.
خەلیل کەیوان: بەڕای ئێوە هەڵوێستی شۆڕش چییە؟ تێڕوانینی دۆخەکە چۆن دەبینیت؟
حەمید تەقوایی: پێموایە هەندێک هۆکار کە لە چەند هەفتەی ڕابردوودا تێبینیمان کردووە گرنگ و بەرچاون لە هەڵسەنگاندنی دۆخی ئێستادا. یەکێکیان ڕاپەڕینی شارەکانە کە نمونەیەکی دیار بوو لە شارەکانی کوردستان و لە شارەکانی تریش شاهیدی ئەوە بووین. ڕاپەڕین واتە بەربەست خستنە سەر شەقامەکان، هێرشکردنە سەر ناوەندە حکومییەکان، کۆنترۆڵکردنی هەندێک گەڕەک، هێرشکردنە سەر دەرکەوتە حکومییەکان وەک وێنە، لافیتە، تابلۆ و ئاڵای حکومەت لە شەقامەکان، گۆڕینی ناوی شەقامەکان و دواجار کۆبوونەوەی چەند هەزار کەس کە لە بنەڕەتدا بۆ یادی گیانبەختکردووەکان شان لە پرسەکانیان یان حەوتەمیان یان چلەکانیان ئەنجام دەدرا و لەم کۆبوونەوانەدا لەگەڵ هێزەکانی سەرکوتکەردا پێکدادان دەکرا. ئەمانە هەموو نموونەی نوێن کە پێموایە ئەوە نیشان دەدەن کە کۆمەڵگە لە لایەکەوە دەچێتە قۆناغی ڕاپەڕینی شارەکانەوە، لە لایەکی دیکەشەوە کۆمەڵگە بە شێوەیەکی بەرفراوانتر دێتە سەر شەقامەکان. هاوکات لەگەڵ ئەم هۆکارانە مانگرتنەکانیش تەشەنە دەکەن. جگە لە مانگرتنی خوێندکاران و مانگرتنی کاسبکاران و بازرگانان، ئێستا شاهیدی دروستبوونی مانگرتن لە زۆرێک لە ناوەندەکانی کرێکارین. لە ئێستادا ئەم مانگرتنانە پچڕپچڕن، واتە لە بەشێکدا بۆ چەند ڕۆژێک بەڕێوەدەچن و کۆتاییان دێت و بەشێکی دیکەش دێتە سەر. بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا ئەمانە سەرەتای مانگرتنی سەرتاسەری و مانگرتنی گشتین. هیوادارم ڕۆژی سێهەمی ئازەر ڕۆژێکی دیار بێت لە پێکهێنانی مانگرتنی گشتی و بەردەوامیش بێت.
بەڕای من تێکەڵکردنی ئەمانە شۆڕش دەخاتە قۆناغێکی نوێی بەهێزەوە و حکومەت لاوازتر و دواکەوتووتر دەکات. ئەم قۆناغە دەکرێ بە قۆناغی مانگرتنی سەرتاسەری و ڕاپەڕینی شارەکان ناوی ببرێت. وەک وتم ڕاپەڕینی چەکداری کاتێک سەرکەوتو دەبێت کە پشت بە جەماوەری جەماوەری سەر شەقام و مانگرتنی سەرتاسەری ببەستێت. بۆیە مەرجی پێشوەختە بۆ ئەوەی شۆڕش بتوانێت دواجار زەربەی کۆتایی بدات و حکومەت بڕوخێنێت ئەوەیە کە زنجیرەیەک مانگرتنی سەرتاسەری و کۆبوونەوەی جەماوەریمان هەبێت لەسەر ئاستی سەدان هەزار و ملیۆنان کەس لە شارەکاندا.
پێموایە ئێمە بەم ئاراستەیە دەڕۆین و بۆ هەر سێ پێشهاتەکان ڕێکخستن و کۆبوونەوە لە گەڕەک و لە کارگە و زانکۆ و ناوەندەکانی کاردا زۆر گرنگە، ئەم جۆرە ڕێکخستنە خەریکە بەرفراوانتر دەبێت. نەک هەر ئەوە، ئەو شورایانەی کە هەمانە، وەک شورای ڕێکخستنی ناڕەزایەتی کرێکارانی گرێبەستی نەوت، شورای هاوئااهەنگی ڕێکخراوە پیشەییەاکانی ڕۆشنبیران، شورا جۆراوجۆرەکان و لێژنە جۆراوجۆرەکانی چالاکانی کرێکاری، ئەمانەش خەریکە چەند هێندە دەبن، دێنە مەیدان و چالاک دەبن. بەڕای من کۆی ئەمانە شۆڕشی ئێمەی گەیاندۆتە قۆناغێکی نوێ و تەواو ئومێدبەخش.
٢ی ئازەری ١٤٠١، ٢٣ی نۆڤەمبەری ٢٠٢٢




پەیامێک بۆ وەزیرو وەزارەتی داد سەبارەت بە دادگایی کردنی مێردمنداڵ!.. عوسمان حاجی مارف

لەچەند ڕۆژی ڕابردودا، دادگای کەرکوک بڕیاری سزای چوار ساڵ زیندانی بەسەر دوو مێردمنداڵی دانیشتوی کەلاردا سەپاند، لەسەر بنەمای یاسای ساڵی ١٩٦٩ی حکومەتی عێراق بەپێی مادەی ٣٤٢/٢/ یاسای سزادانی عێراقی تایبەت بە سوتاندی موڵک و ماڵی گشتی. لەهەمانکاتدا ناڕەزایەتیەکی بەرچاو لەبەرامبەر ئەو بڕیارەدا نیشاندرا. ئەم سزادانە بەپاساوی بەشداری ئەو دوو مێردمنداڵە لە ناڕەزایەتیە جەماوەریەکانی دانیشتوانی کەلاردا و هەروەها بەوەی هەڵساون بە سوتاندنی شوێن و ئۆتۆمبیل و موڵکی گشتی.
ئەوەی حاشاهەڵنەگرە و پێویست بە هیچ لێکدانەوەیەک ناکات، ئەم سزایە ڕاستەوخۆ ماناو ئامانجێکی سیاسی هەیە، کە دەسەڵاتی زۆنی سەوز لەڕێگەی دادگاوە دەیەوێت تۆڵە لە جەماوەری ناڕازی شاری کەلار بکاتەوەو بەشێوازی سزادانی دوو مێرمنداڵ پاشەکشەو پەشیمانی بەسەر جەماوەری ناڕازی شاری کەلاردا بسەپێنێت.
ئەگەر وێنای کرداری ئەو دوو مێردمنداڵە لە چوارچێوەیەکدا بکەین، بەو شێوازەی بەشداربونیان بووە لەدۆخێکی تەواو ناڕەزایەتی جەماوەری دانیشتوانی شاری کەلاردا بەرامبەر بە دەسەڵاتێکی میلیشیایدا، بەرامبەر دەسەڵاتی ئەو حزبانەی٣٠ساڵە خاوەنی مێژویەکی وێرانکاری و تاڵانچێتین لە کوردستاندا، ئیتر ناکرێت هیچ تاوانێک لە ئارادا بێت، بۆیە گەر هەر شتێک بەناوی “تاوان”ەوە دەخرێتە پاڵیان، ئەوە “تاوان”ی تەواوی ئەو کەسانەیە کە بەشداریان لە خۆپیشاندانەکانی کەلاردا کردووەو کارێکی بەکۆمەڵی جەماوەریە بۆ نیشاندانی ناڕەزایەتی و داواکاری خواستەکانیان. هەربۆیە دەبینین بەگرتن و سزادانیان، ناڕەزایەتی بە شێوازی خۆپیشاندان و پەیامی ناڕەزایەتی لە میدیاکان و سوشیال میدیادا بەدوای خۆیدا هێناوە. ئەوەی شایانی باسە منیش لەڕیزی ئەو ناڕەزایەتیەدام کە پەرچەکردار دەنوێنێت لەبەرامبەر ئەو دەسەڵات و دادگایەو بڕیاری سزاکەیاندا، بۆیە داوامان ئەوەیە دەستبەجێ ئەو دوو مێرد منداڵە ئازاد بکرێن و هیچ تاوانێک نەدرێتە پاڵیان.
ئێستا ماوە بڵێم ئەم مەسەلەیە تائێرە باشدەبێت گەر تەنها لە دیدگای کردارێکی سیاسی دەسەڵاتی حزبی زۆنی سەوزەوە بۆی بڕوانین، کە دەیانەوێت بەهەر شێوازو جۆرێک بۆیان گونجاو بێت، هێژمونی خۆیان بەسەر دانیشتواندا بنوێنن و بێبەزەییانە سزاکە جێبەجێیبکەن و ژیانی دوو مێرمنداڵ بکەنە قوربانی نەخشەی سیاسی بۆ وەستانەوە بەرامبەر بە ناڕەزایەتیە جەماوەریەکاندا.
ئەوەی زیاتر مەبەستی منە دەمەوێت کەمێ زیاتر لەسەر ئەم مەسەلەیە لەئاستێکی گشتیتردا قسەی لەسەر بکرێت. دەربارەی مامەڵەی بەتاوانبار ناسینی مێردمنداڵ و سزادانیانە، واتە گەر دەمانەوێت وەک بەرگریکاری مرۆڤایەتی و مافەکانی مرۆڤ بەگشتی و مناڵان بە تایبەتی خۆمان بناسێنین، پێویستە بە وردتر دەربارەی مەسەلەی “تاوان و سزا و زیندان” لەسەر مێردمنداڵ لەبارەی یاسایی و کۆمەڵایەتی و مرۆڤدۆستیەوە لێکدانەوە بکەین، هەربۆیە ئەم نوسینە دەکەمە پەیامێک بۆ وەزیرو وەزارەتی داد، لەهەمانکاتدا هیوادارم ببێتە کەمپینێک بۆ هەموو ئەو کەس و رێکخراوانەی بانگەشەی بەرگری لە مناڵان دەکەن چ لە ئاستی ناوخۆیی و چ لە ئاستی جیهانیدا بێت.
بەکارهێنانی ووشەی تاوان واتایەکی سەخت و گرانە گەر بەسەر هەر کەسێکدا بسەلمێنرێت و بە تاوانبار ناوبنرێت، دواتر ڕاپێچ دەکرێتە بەردەمی دادگاو ڕەحمەتی ئەو یاسایەی سزای دەدات. لەکاتێکدا پەیوەندی زۆرینەی دەسەڵاتی سیاسی بە کۆمەڵگای جیهانەوە دان نانێن بە مرۆڤایەتی و مافە جیهانگیریەکانی ئینساندا، یاساکان و دادگاکانی هەر دەسەڵاتێک بۆ بەرژوەندیەکانی ئەو دەسەڵاتە دادەنرێت و یاساکان پەیڕەوی دەکەن.
لە ئاراستەی بیرکردنەوەم لەسەر تاوان و سزا ئەو ئەنجامە ئەدەم بەدەستەوە کە نابێت بە مێردمنداڵ بوترێت تاوانی کردووەو تاوانبارە و پاشان بەپێی یاسای تاوانەکان سزا بدرێت و زیندانی بکرێت.
گەر مێردمنداڵ بەهەر پێوانەیەکی کۆمەڵایەتی و یاسایی کارێکی ناشایستە و ناکۆکی کردبێت، پێویستە ناو بنرێت “هەڵە”، نەک “تاوان” بەو مێردمنداڵەش ڕابگەیەنرێت کە هەڵەی کردووەو پێویستە لایەنی پەیوەندیداریش ئەو هەڵەیەی بۆ بسەلمێنێت ودواتر ئامۆژگاری و سەرپەرشتی بکرێت، هەر لەدرێژەی ئەم دیدگایەوە واتە نابێت سزادان هەبێت و شوێنێکیش بە ناوی زیندانی منداڵان بونی هەبێت، زیندانکردنی منداڵان دەبێت قەدەغە بکرێت.
ئەو “هەڵەیە” چەندە گەورەبێت سزادانی منداڵ بە زیندانیکردن، شکۆو هەستی ئەو منداڵەو هاوڕێ منداڵەکانی و هەر منداڵێک ئەو هەواڵی زیندانیەی منداڵی پێبگات دەیبەزێنێت و دەیشکێنێت، سزادان و زیندانی نەك ناتوانێ وانە و ئەزمونێکی ئەرێنی بێت بۆ منداڵان، بەڵکو ئەو ڕێبازەیە کە دەیەوێت منداڵ ملکەچ و داماوو گوێرایەڵی گەورەکان و دەسەڵات بێت. نابێت دادگایەک هەبێت بۆ دادگاییکردنی مناڵان، نابێت مناڵ ببرێتە بەردەم دادوەر بۆئەوەی سزابدرێت.
مامەڵەی هەڵەی هەر منداڵێک چەندە گەورەش بێت، کە بەپێوەری کۆمەڵایەتی و یاسایی دیاری دەکرێت، پێویستە لەلایەن لایەنە پەیوەندیدارەکانەوە بەڕێگای چاودێری و سەرپەرشتیکردنی ئەو مێردمنداڵە و پاراستنی و گۆشەگیرنەکردنی بێت لە کۆمەڵگەو نە پچراندنی لە پەیوەندیەکانی، نەک زیندانیکردن و دورخستنەوەی، لەهەمانکاتدا نابێت ئەو “هەڵەیە” بە هیچ شێوەیەک لە پەروەندەی ئەو منداڵەدا تۆمار بکرێت.
گەر حاڵەتی ئەو “هەڵەیە” لە هەر مێردمنداڵێکدا لەژێر کاریگەری نەخۆشی دەرونیدا بێت، ئەو کاتە پێویستە لەڕێگای پزیشکی تایبەتەوە سەرپەرشتی بکرێت و چارەسەر بکرێت.
لەگەڵ ئەمانەشدا بەبۆچونی من هەر کەس و لایەنێک و هەر دەسەڵاتێکی سیاسی لەهەوڵی ئەوەدابن هێژمونی ئایدۆلۆژی تایبەت بەخۆیان بەسەر منداڵاندا پەیڕەو بکەن، دەبێت دادگایی بکرێن و سزا بدرێن.




کتێب\ پێڵاوەکانی من و نێرەموکانی فیفا.. سەڵاح جەلال

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..




سنوورەكان بە روی رۆژهەڵاتدا بكەنەوە و كونسڵخانەكانی ئێران دابخەن

ئێمە ئەم هاووڵاتیانەی هەرێمی كوردستان كە لە خوارەوە ناومان هاتووە, پشتیوانی لە راپەڕینی گەلی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان و گەلانی ئێران بۆ ئازادی و دادپەروەری و سەربەخۆیی و مافە تاكە كەسییەكان بە تایبەتیش مافی ژنان و نەتوە ژێردەستەكان دەكەین, بە توندی ئیدانەی كۆمەڵكوژی و سەركوتی هاووڵاتیانی سڤیلی ناڕازی دەكەین لە لایەن هێزە سەركوتكەرەكانی كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە, داواكارین :
1- حكومەتی هەرێمی كوردستان و پارت و لایەنە سیاسییەكانی باشووری كوردستان بچنە پشت راپەڕینی گەلانی ئێران بە گشتی و رۆژهەڵاتی كوردستان بە تایبەتی و بە فەرمی پشتیوانی لێبكەن.
2- كونسڵەكانی ئێران و دەزگای ئیتلاعات لە شارەكانی هەولێرو سلێمانی بە زووترین كات دەربكرێن و پەیوەندییەكان لە گەڵ ئێران رابگرترێت.
3-سنوور بە روی بەشداربووانی راپەڕین بە تایبەتی و هاوولاتیانی رۆژهەلاتی كوردستان بە گشتی بكرێتەوە.
4-لە نەخۆشخانەكانی كوردستان چارەسەری بریندارەكانی راپەڕین بكرێت و هاوكاری هەڵاتووان لە دەست سەركوتی كۆماری ئیسلامی ئێران بكرێت.
5- هاوكاری خەڵكی راپەڕیوی رۆژهەڵات بكرێت لە رووی دارایی و پزیشكی و سیاسی و راگەیاندنەوە.
6- ئەو دەزگاو كەناڵ و رێكخراوانەی گومان لێكراون بە نۆكەری بۆ كۆماری ئیسلامی ئێران لە باشوور دابخرێن.
7- ئەو لایەنانەی نزیكن لە كۆماری ئیسلامی ئێرانەوە بە فەرمی دابڕانی خۆیان لێی رابگەیەنن .

ناوی سیانی پیشە ناونیشان
1- عەلی مەحمود محەمەد چالاكوانی مافی مرۆڤ هەولێر
2- هەڵمەتی ژیان نا بۆ ئیعدام لە كوردستان
3-هیوا سەید سەلیم نووسەرو چالاكوان رەواندز
4-فاتیح مستەفا حەمەدەمین پێشمەرگەی دێرین و چالاكوان هەولێر
5-فەرید مەخموری شاعیر ئوسترالیا
6-مستە فا یاسین خانە نشین هەولێر
7-محمد شریف/ مامۆستا/كفری
8-شێرزاد سدیق سلیم /ڕاگەیاندنكار هەولێر
9-شاخەوان قادر شۆرش، نووسەر، دانیمارك
10-ماجد خالد كەریم (هاوڕێ یوسف حەساری ) ٫پێشمەرگەی دێرین/ كەركوك
11-ئەحمەد سەعید ـ فەرمانبەر ـ هەولێر
12-كاروان ئەحمەد عبدالرحمن⁄ چالاكوانی مەدەنی⁄ سلێمانی
13-فریاد هیرانی/ نوسەر و چالاكوان/هەولێر
14-سامان محمدعلی ئەحمەد / توێژەری دەروونی
15-ڕابەر ڕەشید ـ پێشمەرگەی دێرین كەركوك
16-فەرهاد عوسمان خانەنشین هەولێر
17-باهر توفیق. ماموستا هەولێر
18-عەباس نادر قادر- مامۆستا ، هەولێر
19-زەیتۆ اسماعیل – فەرمانبەر – هەولێر
20-محەمەد سولێمان غفور هەوڵیر
21-جەوهر شكور خانەنشین و چالاكی سیاسی گەرمیان
22-ئافتاو عزیز علی ‌‌/خانە نشین /ئەڵمانیا
23-فاخیر نانە كەلی چالاكی سیاسی هەولێر
24-كەمال حوسـێن ـ خانەنشین پ.م دێرین ـ سلێمانی
25-عبدالرحمن رسول /نووسەر و ڕۆژنامەنووس /فەرەنسا
26-قاسم نۆكانی پشمەرگەی دێرین كەركوك
27-نسرت كوخا حمید/چالاكی سیاسی/هولندا
28-هۆشەنگ كەریم – ڕۆژنامەنووس- هەولێر.
29-فەرهاد خالید مستەفا مامۆستا هەولێر
30-فازل عەباس …رۆژنامەنووس هەولێر
31-بەختیار كەمال جبرائیل / فەرمانبەر / هەولێر
32-هیوا ناسیح، ڕۆژنامەنوس وچالاكوان، سویسرا
33-عەوڵا پۆلا پێشمەرگەی دێرین، كالیفۆرنیا
34-ئیبراهیم سۆفی…. خانەنشین
35-هەردی محمود، پارێزەر. هەولێر- كوردستان
36-خەلیل نەورۆز خانەنشین هۆڵەندا
37-خەسرەوخالد چالاكوانی مەدەنی دوبس
38-سیروان سەلیم، كاسب
39-كاوە حسن خانەنشین هەوڵێر
40-غفار محمد فتاح / پارێزەر سلێمانی
41-شیرین سۆفی ئەوڵا، مامۆستا ،سلێمانی
42-عەلی محەمەد ئەمین، نووسەرو ڕۆژنامەنووس سلێمانی
43-یاسین كەریم ڕۆژنامەنووس سلێمانی
44-عەونی خۆشناو .. پێشمەرگەی دێرین هۆلەندا
45-شوان سەید عەلی پارێزەر 46-جەمال ئەحمەد كەریم ــ كاسبكار ــ هەولێر 47-جوهر عبدالله مولود سرێشمەی پارێزەر هەولێر- سۆران 48-عەبدولڕەحیم سەرەڕۆ.. شاعیر 49-گوڵاڵە پشدەری/نووسەر و چالاكوانی تەندروستی و كۆمەڵایەتی/هۆڵەندا 50-بایەزید كەریم چالاكوانی مەدەنی/ هەولێر 51-بسام عمر‌‌‌/ كارمە ند . هە ولێر 52-زینب هادی محمد / فەرمانبەر/ كركوك 53-شەماڵ عادل سەلیم – زیندانی سیاسی – هەولێر 54-ئەردەڵان لەتیف –مامۆستا هەولێر 55-مستەفا احمد محمد نوری ماف پەروەر ر كركوك 56-عبالله نجم الدین پارێزەر 57-سەربەست محمد اسماعیل /چالاكوان هەولێر 58-رسول علی…سەرپەرشتیاری پەروەردەیی هەولێر 59-سالارقادر سەعید ناسراو بە (سالار ڕواندزی)پێشمەرگەی دێرینی حزبی شیوعی وئەندامی كارای سەندیكای ڕۆژنامە نووسان 60-قادر بڵباس چالاكوان -بەریتانیا 61-محمد عبداللە مەمۆستا – هەولێر . 62-دەشتی بەرزەواری /نووسەر و ڕۆژنامەنوس. 63-نەبەرد خالید فەرمانبەر سلێمانی 64-هیوا ئەحمەد، هەڵسوڕاوی سیاسی/ بەریتانیا 65-حمید حسن/چەلكی / ماوستاو چالاكڤان/ دهوك 66-هەرێم مەحمود سەمەن چالاكوان 67-نهاد قازی چالاكوان – هولندا 68-سەفین ساڵح هونەرمەند -ڤانكۆڤەر -كەنەدا 69-یوسف شوانی كاسب تەكساس ئەمریكا 70-دڵشاد رەمەزان -رۆژنامەنوس هەولێر 71-فەرهاد عومەر، ئەندازیار 72-ڕوناك محمەد نجم چالاكوان مدەنی سلیمانی 73-سالار سیامەند عەبدوڵا مامۆستا هەولێر
74-لاڤە معروف فەرمانبەر
75-عمار علی / پێشمەرگەی دێرینی حیزبی شیوعی عێراقی و نوسەر /هولندا-مەدینە سەورە
76-هەوراز احمد،ڕۆژنامەنووس سلێمانی
77-سەرهەد تۆفیق مەعروف نووسەر هەولێر
78-رزگار حەساری – فۆتۆگرافەر كەركوك
79-چالاك كاوانی-پیشمە رگە ی دیرین -بریتانیا
80-سەمیرە احمد حسن چالاكوان كەركوك
81-كارزان حەمید ـ ڕۆژنامەنووس ـ فەرەنسا
82-مەغدید حاجی، مامۆستای زانكۆو نووسەر، هەولێر
83-سەردار علی چالاكوان و خانەنشین هۆڵەندا
84-پێشڕەو حسن فەرمانبەر.سلێمانی
85-حسن محمد شكور ــ كرێكار
86-حسن مارف فەرمانبەر لەسلێمانی
87-عباس رۆستەم … خانەنشین سلێمانی
88-محەمەد سەید كەریم… مامۆستا كەركوك
89-عارف حمدامین الڵەوێردی -پێشمەرگەی دێرین – ڕانیە
90-سەردار عەبدوڵا حەمە چالاكوانی سیاسی و مەدەنی / كەنەدا
91-نەجم موستەفا خانەنشین هۆڵەندا
92-بكر حاجی ،تێكۆشەری دێرین ئەڵمانیا
93-سەلام عومەر نووسەر هەولێر
94-دكتۆر محمد كیانی، چالاكی سیاسی، پزیشك. هەولێر
95-ناسر تەها سولەیمان..پەروەردەكار دانمارك
96-ئەرسلان عبدالعزیز پێشمەرگەی دێرین
97-گۆڤار احمد یحیی نوسەر لندن
98-مەریوان زەندی/ پێشمەرگەی دێرین و چالاكوان/ هەولێر
99-هەژار ئەمین – ئای تی- ئوسترالیا
100-جەبار حەمەد چالاكوانی میدیایی، هونەرمەندی شانۆ كەنەدا
101-مامۆستا زرار قادر خەیلانی/ سەرپەرشتیاری خانەنشین هەولێر
102-عبدالخالق ئەنوەر چالاكوان و شوفێری تەكسی لەندەن
103-هێرش عوسمان خانەنشین هەولێر
104-چالاك زە نگە نە -پیشمەرگەی دیرین -ئیتالیا
105-كاوە نادر قادر چالاكوانی مەدەنی هەولێر
106-برهان مخموری پێشمەرگەی دێرین هەولێر
107-خولیا حوسێن شاعیر و چالاكوان كەنەدا
108-بەختیار ئاكۆیی/میكانیك. ئەسینا یۆنان
109-فەرمان محەمەد ٓ رۆژنامەوان-ئیتاڵیا
110-نازم عوسمان رەشید/فەرمانبەر/ئیتاڵیا
111-گوڵالە ڕەزا سالح/فەرمانبەر/ ئیتاڵیا
112-حسین كاكە إسماعیل مامۆستای /خانەنشین كۆیە
113-نەهرۆ عاڵلایی چالاكوان و رۆژنامەنووس هەولێر
114-یوسفە سوور چالاكوان… دانمارك
115-تریفە تاهیر مەحموود پزیشك هەولێر
116-رەنج تاهیر عەلی ئەفەندی چالاكی سیاسی سویسرا
117-دڵزار زرار قادر/ فەرمانبەر/هەولێر .
118-هێمن حامد. كرێكار. سوێد
119-پشتیوان حاجی مەحمود، چالاكوانی سیاسی، شاری سلێمانی
120-بەختیار كەمال جبرائیل / فەرمانبەر / ھەولێر
121-دكتۆرە فائیزە خەتاب ،پسپۆری نەخۆشیەكانی مناڵان
122-سەركەوت فەتاح پێشمەرگەی دێرین ،هۆلاند
123-خەرمان محمد رسول چلاكوانی سیاسی /ئەلمانیا
124-رێبوار رەمەزان بارزانی نووسەر و توێژەری كۆ مەلایەتی
125-عەلی بەەندی نوسەرو چالاكوان لە بواری ئه نفال و جینوساید دهۆك
126-ایاد اسماعیل كاكە یی. سە روكی لقی هە ولیر سو ندیكای پاریزە رانی كوردستان
127-ئیسماعیل هەنارەیی ــ پارێزەرو كەسووكاری ئەنفال چەمچەماڵ
128-حازم بلەیی نووسەرو چالاكوانی بواری جینۆساید بارزان
129-ئاشتی محەمەد شاباز چالاكوان و رۆژنامەنوس هەولێر
130-قاسم كازم چالاكوانی بواری جینۆساید چەمچەماڵ
131-ئەحمەد رەجەب نووسەر و تێكۆشەری دێرین سوید
132-نازدار ئە سعەد محمود چالاكوانی بواری جینوساید هەولێر
133-زەمان عەبدە نوسەر و چالاك لەبواری ئەنفال و جینۆساید
134-ئومێد ئەحمەد شاعیر و چالاكوان هەولێر
135-تریفە تاهیر مەحموود پزیشك هەولێر
136-نیاز عبدوللا مامۆستا هولەندە
137-محمد امین /خانەشین/چالاكوانی مەدەنی
138-هیواڕەش / پێشمەرگەی دێرین و زیندانی سیاسی شیوعی سلێمانی
139-گەردە مامەحەمە ،چالاكەوانی مەدەنی كەركوك
140-ئازاد هاشم….مامۆستا هەولێر
141-كاروان كریم احمد ، هونەرمەند ، ئەڵمانیا
142-مستەفا باهر خانەشین فنلەند
143-عومەر فارس عەزیز؛ ڕۆژنامەنووس / هۆڵەندا
144-جەمال شەریف/ كرێكار/ فینلاند
145-چێنەر سیروان احمد ، چارەسەركاری دەروونی، چالاكوان بۆ مافەكانی مرۆڤ و كۆمەڵگای مەدەنی، كەركوك
146-ریزان دایكی شەهید گەرمیان چەمچەماڵ
147-فەرمان حمد، مامۆستا ، پم دێرین
148-هەڵۆ خەلیل مەولود مامۆستا
149-پرشنگ سەعید / چالاكەوان – دانمارك
150-سمكۆ ڕەشید چالاكوانی مەدەنی سلێمانی
151-پشتیوان كریم گەڵاڵی چالاكەوانی سیاسی ؍ئەڵمانیا
152-سەردار عەبدوڵا حەمە چالاكوانی سیاسی و مەدەنی / كەنەدا
153-محەمەد چاوشین/ ڕۆژنامەنووس/ باشووری كوردستان
154-سەید حجاج/ پ.م دێرینی ئاڵای شۆرش/زیندانی سیاسی/ ئەلمانیا
155-ئاراز گەلاوێژ چالاكوانی ئازادی بیرو ڕا دانمارك
156-ئەردەڵان ئەمین،⁄ فیزیائی⁄ ئەڵمانیا
157-هیوا عمر نووسەرو چالاكی مەدەنی و سیاسی هەولێر
158-زمناكۆ عزیز هەڵسوڕاوی سیاسی
159-ژیان سعید قرداغی شاعیرو جالاكوان
160-م.علی زەنگەنە فەرماندەی دێرینی پێشمەرگە سلێمانی
161-ساماڵ سەڵاحەدین ئبراهیم میدیا كار
162-فەتاح زاخۆیی ، چالاكڤان كەنەدا
163-مەحموود عوسمان نووسەر هوڵندا.
164-سروە عوسمان (سروەی بەیان ) / نووسەر هەولێر
165-نەجمەدین فارس ,نوسەرو توێژەر سلێمانی
166-هیوامجید/ چالاكوان نەرویج
167-غفور نادر هیرانی/چالاكوان
168-كۆسرەت ئەحمەد/ مامۆستا، چالاكوان و نووسەر
169-جەلال محەمەد ڕەشید (جەلال چوارتایی)- چالاكوانی مەدەنی
170-هەڵۆ خەلیل مەولود مامۆستا چەمچەماڵ
171-شێروان ئەحمەد چالاكوان هۆڵەندا
172-بڕوا عەلادین: نووسەر، وەرگێڕ سوید
173-حەمە ڕانیەیی چالاكوان /كەنەدا
174-عە باس نادرفتاح چالاكوان كەركوك
175-محمد عەبدوڵڵا هەڵسوڕاوی سیاسی/سلێمانی
176-لاوژە جەواد هەڵسوڕاوی سیاسی كۆمۆنیست و بزوتنەوەی یەكسانیخوازی دانیمارك
177-فەرمان فاتیح مامۆستای پەیمانگای هونەرە جوانەكان ی كەركوك
178-رێباز هاشم مستەفا چالاكوانی سیاسی و مەدەنی و كوڕی شەهید هەولێر
179-ئاسۆ محمود مامۆستا
180-مامۆستا هاوژین چالاكوان بەریتانیا
181-شالاو موورتكە فەرمانبە ر هەولێر
182-حكیم عەبدولكریم چالاكی سیاسی سلێمانی
183-هاوكار قادر /چالاكی مەدەنی
184-ئازاد نوری سید وەلی خانەنشین سلێمانی
185-شامیل قادر/مامۆستاو ڕۆژنامەوان
186-ئیبراهیم قوربان خانەنشین
187-كاوە عبداللە خانە نشین هەولێر
188-بڵند مستەفا عمر پارێزەر هەولێر
189-جەلال عەلی ـ پێشمەرگەی دێرینی حشك دانمارك
190-داناعەسكەر / نووسەر / كەركوك
191-ئاكۆ مستەفا كاسبكار
192-جەلال هۆرێنی ، رۆژنامەنوس كەنەدا
193-نزار نیگاری – وەرگێر نەرویج
194-زایەر زەنگەنە/ نوسەر كەركوك
195-بەندی عەلی / نووسەر
196-مریم جمیل دایكی مالەوە
197-ئایار سەید باقی پێشمەرگەی دێرین ، مافناس — سوید
198-نەورۆز فازیل محمد …چالاكی مەدەنی ،سلێمانی.
199- سروە محمد ساڵح خانە نیشین سەرچنار
200-تەها محمدئەمین ئیبراهیم / كەنەدا
201-شیروان امین رسول/فەرمان بەر
202-هێرۆ محمود ، سەرۆكی ڕێكخراوی ماپ
203-حەمید نادر چالاكەوان كەنەدا
204-محمد پشدە ری وتە بیژی دە ستە ی دا كوكی لە زیندانیانی سیاسی كوردستان
204-ژیلا تەیفور كەریم چالاكوان هەولیر
205-سامان خالۆ تەها كارمەند. دانیمارك
206-ئازاد عوسمان، ئەندازیار سویسرا
207-سەباح یاسین عەبدولرەحمان، هاوڵاتی، هەولێر
208-شكراڵلە حمدامین… چالاكوانی مەدەنی هەولێر
209-بــڕیار حــیدر جــبار قــوتابــی زانـــكۆ
210-مەحمود موراد ــ چالاكوانی مەدەنی هۆڵەندا
211-بەختیار محەمەد، پێشمەرگەی دێرین
212-ڕەفعەت عەبدول/ مامۆستا كەركوك
213-هاوڕێ فهد كارمەندی وەزارەتی ناوخۆ كۆیە
214-یووسف مەنتك نووسەرو ڕۆژنامەنووس ئەڵمانیا
215-عەلی مەولود. نووسەرو چالاكی سیاسی سلێمانی
216-محمد عەبدوڵڵا هەڵسوڕاوی سیاسی.
217-ئازاد عومە ر حە سە ن كاسب هۆڵەندا
218-سالار مامە كەریم كارمەند و چالاكی سیاسی- هەولێر
219-بێستون شفیق علی. مامۆستا. هەولێر
220-هێمن حەمید شەریف هونەرمەندی شێوەكار هەولێر
221-عەبولكەریم شێخانی نووسەر ووەرگێر و زمانەوان و ڕۆژنامەنووس كۆیە
222-هیوا خانقینی پشمەركەی دیرین /هولندا
223-سروه حسین علی ماموستا
224-تەها ئەمین هەڵەدنی نووسەر سوید
225-ئەحمەد مەجید چالاكی سیاسی و مەدەنی بنەماڵەی ئەنفال و پێشمەرگەی دێرین گەرمیان
226-جێگر جواد رەشید/خوێندكاری زانكۆ
227-حاجی جمال هەڵسوراوی كرێكاری هەولێر
228-فەتاح خەتاب / مامۆستا وشانۆكار هەولێر
229-فەرەیدون حمەڕەشید نووسەر سویسرا
230-تحسین حمدامین ، هەولێر ، كاسبكار
231-شلێر عبدالمجید / مامۆستا سلێمانی
232-هونەر اسماعیل تیماری .هەولێر. پ.م دێرین
233-شوانی عبدالستار، مناڵ پارێز، نەرویج
234-كاوە محەمەدئەمین/ مافناس- سوید
235-هاوڕێ كاسترۆ، چالاكوانی مەدەنی… چوارقوڕنە
236-پرۆفیسۆر دوكتۆر سالار باسیرە تویژەری سیاسی ئەڵمانیا
237-چنور محمود /هونرمەند بەریتانیا
238- هاوڕێ پێشڕەو پێشمەرگەی دێرین و بنەماڵەی قوربانی ئەنفال
239-كۆمەڵەی داكۆكی ئەنفال
240-خالید موراد شاعیرو پێشمەرگەی دێرین سۆران
241- حەمز عەلی زەنگەنە چالاكوان كەركوك
242-حازمی عەلی كوتك پێشمەرگەی دێرین و نوسەر رانیە
243-سەدیق گۆران شاعیر و پێشمەرگەی دێرین هۆڵەندا
244-شێركۆ ئەحمەد ساڵەیی پێشمەرگەی دێرین پردێ
245- عارف حەمەد پیچشمەرگەی دێرین رانیە
246-كاوێس عبدللە كاسب هەولێر
247-محەمەد ئەحمەد ، مامۆستا ، هەولێر
248- فاتیح مستەفا چالاكوان
249-عەلی رەحمان — چالاكوان
250-نەوزاد محەمەد / رۆژنامە نووس هەولێر
251-هاوڕێ ڕەشاد ڕەحمان چالاكوانی سیاسی هەولێر
252-شێركۆ كرمانج، توێژەر و ئەكادیمی
253-فەرهەنگ هەڵەبجەیی …ڕۆژنامەوان. ئ.سەندیكای ئاڵمان..مۆنتێر ستێرك تیڤی…بروكسل
254-سازان ئەحمەدشیخۆ پەرستار ـ ستۆكۆلم سوید
255-مامۆستا كازم ڕۆژنامەنووس وچالاكوان . كەركوك
256-ڕزگار باهیر / هونەرمەند سلێمانی
257-عمر حاجی خانەنشین هەولێر
258-یوسف عەلی شەریف ژینگە پارێز هەولێر
259-بورهان حەساری /پێشــــــمەرگەی دێرین كەركوك
260-هـەردی احمد/ هـونە رمەند
261-تارا ئاسۆس چالاكوانی ژن سلێمانی
262-احمد خلیل خانەنشین هەولێر
263-جەوهەر میراودەلی .نوسەر و كۆمەڵ ناس.نەمسا .ڤیەنا
264-هەتاو حەمەساڵح / پێشمەرگەی دێرین فرنسا
265-ئارام كەمال حەسەن كاسب حاجیاوە
266- دكتۆر ئیبراهیم مەلا زادە توێژەر لە بواری جینۆساید
267- جەماڵ كەماڵ كاسبكار سلێمانی
268-نەسرین تەنیا هەڵسوڕاوی بواری مافەكانی ژنان سلێمانی
269- ئەكرەم میهرداد نووسەر سلێمانی
270-عماد عه لی زیندانی سیاسی و پیشمه رگه ی حزبی شیوعی. عراقی و كوردستانی المانیا.
271-ئیبراهیم سپینداری – المانیا- بەرلین
272-ھاوكار شامی پێشمەرگەی دێرین،
273-فەهمی كاكەیی /مامۆستا و نووسەر/ سوئید
274-گۆرران هەڵەبجەیی / ڕۆژنامەنووس دانمارك
275-غەریب ئەحمەد عەبدولا كاسب
276-د. چۆمان هەردی، نووسەر و لێكۆڵەر سلێمانی
277-سەلام محەمەد / چالاكوان دانمارك
278-ئارام حمەفرج/ ئەندازیار/ كوردستانی باشوور
279-بەختیار عومەر/ دانیمارك
280-مەهدی فەتاحی ئەڵمانیا شاری دوێسلدۆرف
281-جهاندا محمد امین فەرمانبەر
282-یوسف مەجید/ مامۆستا،
283-فازل عوسمان هونەرمەند سویسرا
284-صادق عومەر ئەلمانیا
285-سیروان ئەمین/ پەرستار
286-كریم عباس / مامۆستا هەولێر
287-رمزیە محمد صالح پارێزەر ھەولێر
288-محەمەد ئەحمەد ، مامۆستا ، هەولێر
289-كاوە عومەر هەڵسوڕاوی سیاسی وكۆمۆنیست كەنەدا
290-ئیبراهیم محمد شهباز كاسب هەولێر
291-دكتور بەیان قادر رسول گەلالی هەولێر
292-بەهار عەلی ، چالاكوانی فێمنست هەولێر
293-هوشەنگ باباعەلی خانەنشینی پ.م. چالاكوان هەولێر
294- تاڤگه ئیبراهیم چالاكوانی مه ده نی كه نه دا
295-نیاز مستەفا نوسەرو شرۆڤەکاری سیاسی ئامریکا
296-مەلا ڕەشاد ئیسماعیل لەک ئەڵمانیا
297-حەیدەر حەمە کریم کرێکار نەمسا
298-رێکخراوی هەڵوەشانەوەی سزای لە سیدارەدان لە عێراق
299- سەمیر نوری كەسایەتی سیاسی كەنەدا
300-بەھزاد موحسین- چالاکوان- ھەولێر

تەواو

009647503714620




ئێوارانی ڕایین بە زمانی ئەڵمانی بڵاوکرایەوە

دیوانێکی شیعری شاعیر یووسف مەنتک بەناوی (ئێوارانی ڕایین – Abende am Rhein) بە زمانی ئەڵمانی و بڵاوکرایەوە. ئەم دیوانە شیعرییە پێشتر بە زمانی کوردی بڵاوکراوەتەوە. دواتر لە لایەن وەرگێڕ هۆزان عەبدولکەریمەوە کراوەتە ئەڵمانی. دیوانەکە لە لایەن دەزگەی چاپ و بڵاوکردنەوەی یونایتد پی.سییەوە چاپ و پەخش کراوە. دیوانەکە بریتییە لە (104) لاپەڕە. تابلۆی سەر بەرگی دیوانەکە لە لایەن هونەرمەند حەمید جەمالەوە کێشراوە. لەبارەی دەقە شیعرییەکانەوە لەسەر بەرگی دواوەی دیوانەکەدا هاتووە: زۆر جار شاعیران لە ناچاری دەقە شیعرییەکانیان بە زمانی هێما و دەستەواژەی ئاڵۆز بارگاوی دەکەن، کە ڕەنگە خوێنەر ماندوو و بێزار بکات. شیعرەکانی ناو ئەم دیوانە دوورن لەم جۆر و زیادەڕەویانە. شیعرەکان بە زمانێکی پاک و ڕوون ڕووداو و هەستەکانی ڕۆژانە تێیاندا ڕەنگ دەدەنەوە، بێ ئەوەی سادە دەرکەون. دەقەکان ئەبستراکت نین، بەڵکوو چیرۆک و چارەنووسی تایبەت دەگێڕنەوە، وەک: خۆشەویستییەکی لەدەستچوو، نیشتمانێکی بەجێماو و نیگەرانییەکانی کەسێکی پەناهەندە.
شایانی باسە، ئەم دیوانە پێشتریش کراوەتە کورمانجی و لە ماوەی داهاتوودا بە زمانی فارسیش بڵاو دەبێتەوە.
ISBN:978-3-7103-5535-6




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا-(37).. شەماڵ بارەوانی

بەشی سی و حەوت

باشە ئەگەر مەلا خۆیشی تەمەشای نەکردبێتن، چۆن ئەوە دەزانیت!؟..

بەشێک لە پیاوانی ئایینی، دایمە کاردانەوەیان هەیە بۆ هەرشتێک، کە لەگەڵ دید و تێڕوانینی ئایینیانە و مەزهەبیانە و ئایدیۆلۆژیاکەی ئەوان پێچەوانەبێت، یان نەگونجێت و لەسەر مینبەر، خێرا هەڵدەچن و بە تووڕەیی و حەماسەتەوە، هێرشی بۆ دەبەن و قسەی لەسەر دەکەن و هەوڵی بە دەعباکردن و ناشرینکردن و نابووتکردنی دەدەن !

نموونەی مەیخۆر، باڕ، کافتریا، یانەی شەوانە، دراما و کچە مۆدێلەکان و هەر شتێکی تر، کە بۆنی تازەگەری لێ بێت و پێچەوانەی بیری کۆنەخوازی و شتە باو کۆنەکانی کۆمەڵی سونەتی و نەریتی بێت.

مەلایەکی برادەرم هەیە، ئەوەی بۆ گێڕامەوە گوتی: ڕۆژێک لە مزگەوت وتاری جومعەم دەدا و هەرچی جوێن و قسەی ڕەق بوو، بۆ مەیخورەکانم حەواڵەکرد.

گوتی: کاتێک وتارەکە تەواو بوو، مامە حاجییەک هاتە لام و گوتی:ئەرێ مامۆستای بەڕێز، خەڵکی لەسەر ڕێگای مەسیفی دەخۆنەوە، تۆ لێرە و لە مزگەوت دا، بەسەر ئێمەدا دەگوڕێنیت و هاواردەکەیت!

جامنیش لەو سۆنگەیەوە، کاتێک فەقێ بووم، هەموو ئەو شتانەی ناوم هێنان و هەرشتێک، پێم ناشەرعی و پێچەوانەی مەزهەب و دۆگم و تێڕوانینە ئایینەکەی من بوایە، لەسەر مینبەر هوروژمم بۆی دەبرد و کورد وتەنی:دەمشووشتەوە.

جا بەو بۆنەیەوە، ئەوە لە فەقێیاتیم ساڵەکی لە دێی (گەڵۆزی) لە نێوان کەرکوک و پردێ مەلابووم.

ئەو دەمی درامەیەکی تورکی(بێریڤان)، لە یەکێک لە کەناڵە ئاسمانییە کوردیەکان پەخش دەکرا و پاڵەوان و ئەکتەری سەرەکی کە تێیدا ڕۆڵی دەبینی، ژنە گۆرانی بێژی تورک(سبیل جان)بوو.

خەڵکێکی زۆر لە کوردستان سەرقاڵی سەیرکردنی ئەو درامایە و باسکردن لە چیرۆکی ژیانی بیریڤانە چاو شین و قژ زەردی پەری ئاسابوون.

منیش ڕۆژی جوعمەی کو بەسەر مینبەرێ کەوتم و دوای سەڵات و سەلام، یەکسەر بێ لام و جیم و زۆر بە توندی هێرشم بۆ سەر دراماکە دەست پێکرد و پیس دابەزیمە سەر بێریڤان و گوتم: ئیمانداران و موسڵمانان، ئایە ئێوە دەزانن ئەو سبیل جانە مەشلەتە و بەرەڵا و قەحپەیە، تا ئێستا کێ لە ژیانی ڕاستەقینەی خۆی دا، سێ جار هاوسەرگیری کردووە و لە هەرسێکیشیان جیابوویتەوە!؟

کاکە لە خوا بترستن و لەخۆتان بپرسن: خۆ کابرا لەسەر چونە نوێژی جەماعەتێ و له ڕێگای مزگەوتێ و بەلاش و عەلاش تەڵاق نەدرایە، حەتمەن کەتنەکی کردیە.

موسڵمانان سەیرکەن لەناو فیلمیش، هەمان شێوە ئەو مەشلەتە و بەڕەڵایە، تا ئەلعانەکینێ حەزی لەسێ زەلامان کردیە.

گوێم لێ بوو مامە حاجیەک بە دەنگێکی هەندەنک بەرز گووتی: بە قوڕعان مامۆستا لەمە شارەزاترە. باشە ئەگەر مەلا خۆیشی سەیری نەکردبیێن چۆن ئەوە دەزانیت!؟

خەڵکی هەمووی دەستیان کرد بە پێکەنین، ئای کە تەریق بوومەوە و شەرمم لە خۆم کردەوە.

کاتێک کە وای پێگوتم، عارد شەقبوایە دەڕۆشتمە ناویەوە.

تێبینی: پێشووتر و ئەو هەواڵەی سێ جار جیابوونەوەی(سبیل جان)م، لە یەکێک لەگۆڤارەکان خوێندبوویەوە. هەڵە نەبم گۆڤاری(هۆنیا)بوو، باشم بیرنەماوە.

جا کو ئەو خەڵکەم حاڵی کردبووایە و قەناعەتم لا درووست کربان، کاکە گومانتان خراب نەبیتن، بە خودای گەورە ئەو بابەتەم لە گۆڤار خوێندووەتەوە !




گرنگی سروشت بۆ منداڵان.. محەمەد بەرزی

لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا هەموو دەوروبەرمان بە تەکنەلۆژیا تەنراوە ، وەک : ئینتەرنێت ، کۆمپیتەر ، تەلەفۆنی زیرەک ، ئایپاد و … هتد . کە منداڵان چ لە خوێندنگا و چ لە ناو ماڵەکاندا بە بەردەوامی بەکاریان دەهێنن . ئەمانەش کارێکی وایانکردووە ، بە تەواوی دڵ و مێشکی منداڵان داگیربکەن ، سەرئەنجامیش شاشەکانی ئەو ئامێرانەیان لە هەوای پاک و شوێنە خۆشەکانی ناو سروشت پێ خۆشتربێت ، هەر بۆیە زوربەی هەرە زۆری منداڵان حەزیان لەوەیە لە ماڵدا بمێننەوە و زۆر بە کەمی بچنە دەرەوە و لە ڕێگای ئینتەرنێتەوە یاری بکەن ، کە بە داخەوە زۆرجار لە لاپەڕەکانی ئینتەرنێتدا چاویان دەچێتە سەر بابەتی توندوتیژی و نەشیاوی زۆر خراپی زیانبەخش ، کە تەمەنییان نەگەیشتۆتە ئەوەی تەماشایان بکەن و لێی تێبگەن . جا لەگەڵ ئەوەشدا دایک و باوک لەو بارودۆخە بێزارن و بە ترس و نیگەرانییەوە گلەیی لە منداڵەکانییان دەکەن ، کە کاتی زۆری خۆیان بەو ئامێرانەوە بە فیڕۆ دەدەن ، لە هەمان کاتیشدا لایان وایە ، چوونە دەرەوەی منداڵیش لە ماڵ ، جگە لە کوشتنی کات ، هیچ سودێکی تری نییە ، کە دیارە ئەمەش بیرکردنەوەیەکی ئێجگار هەڵەیە ، چونکە لە ڕاستیدا ژینگەی دەرەوە بە پێچەوانەی ژینگە بچووک و سنوردارەکەی ناو ماڵەوە ، شوێنێکی فراوانی بێ سنور بۆ منداڵان دەڕەخسێنێ ، کە هاندەری سەرەکی جووڵەن ، هەر بۆیە چوونی منداڵان بۆ پارک و دەشت و شاخ و هەڵمژینی هەوای پاکی سروشت ، یەکێکە لە پێویستییە هەرە گرنگەکانی گەشەکردنیان ، چونکە پیاسە و یاریکردن لە سروشتدا ، متمانە بە خۆبوون لە منداڵاندا دروست دەکات ، ئاسۆی خەیاڵ و داهێنانیان فراوانتردەکات ، ڕادەی فشار و ماندووبوونییان کەمدەکاتەوە ، ئارامی بە دەروونیان دەبەخشێت و چالاکی جەستەشیان دەبووژێنێتەوە . بێگومان ئەو منداڵانەی بە زۆری ئەو ئامێرانە بەکاردەهێنن و حەزناکەن چەند ساتێک لە دەرەوە بەسەربەرن و هەوای پاک هەڵمژن ، تووشی پەتایەک دەبن ، کە بە پەتای ( کەم سروشتی -Nature Deficit Disorder ) ناسراوە ، ئەمڕۆش وەک نەخۆشییەک بڵاوە . جا چونکە منداڵانی ئەمەریکایی ڕۆژانە تەنها چوار تا حەوت خولەک لە دەرەوە یاریی دەکەن ، بەڵام حەوت کاژێر لە ژوورەوە بەرامبەر شاشەکان بەسەردەبەن ، بە زۆری تووشی ئەو پەتایە دەبن ، لە هەمان کاتدا تووشی کێشەی هەڵسوکەوتی وەک : ترس لە دایک و باوک و کێشەی تەندروستیش وەک : قەڵەویی و کەم خەوی و کزیی چاو و ئازاری شان و مل دەبنەوە ، سەرباری ئەوەی پەیوەندییەکی لاوازیشیان لەگەڵ دایک و باوکیاندا بۆ دروست دەبێت ، چونکە کاتێکی زۆر کەمییان لە گەڵدا بەسەردەبەن .
ئەوەی شایانی باسە ئەمڕۆ زوربەی خێزانەکان لە ناو باڵەخانەدا
دەژین ، کە شوێنێکی داخراوی بێ سەوزاییە و بەجارێک لە سروشت دابڕاوە و منداڵی تێدا بەندکراوە ، هەر بۆیە تووشی نەخۆشی نەفسی دەبن ، چونکە منداڵ تەنها لە باخچەی گشتی و پارک و ناوچەی کراوە و دەشتودەری سەوز و زەنوێردا ، دەتوانن بە دڵی خۆیان یاریی بکەن و بەر هەوای پاک و بێگەرد بکەون . بێگومان ئەوەش ئاشکرابووە ، لە گەورەییدا ئەگەری ئەوە هەیە ئەو جۆرە منداڵانەی تووشی پەتای کەم سروشتی دەبن ، ٢٠ لە سەدیان تووشی دڵەڕاوکێ و ٤٠ لە سەدیشیان تووشی تێکچوونی باری دەروونی ببنەوە . بێگومان زوربەی توێژینەوەکانیش لەسەر ئەوە کۆکن ، ئەو منداڵانەی لە دەرەوە یاری دەکەن ، لە چاو ئەو منداڵانەی کاتی زۆر لە ژوورەوەدا بەسەردەبەن ، زیرەکتر ، چالاکتر ، چاوکراوەتر ، دڵخۆشتر و باشتر بیردەکەنەوە و زیاتریش متمانەیان بە خۆیانە و کەمتریش تووشی دڵەڕاوکێ و توندوتیژی و خەمۆکی دەبن ، چونکە هەمیشە سروشتی جوان و ئاوهەوا پاکەکەی ، لە شاشەکانی ئامێرەکان قازانج و سوودیان زیاترە . جا جێگای خۆیەتی لێرەدا ئاماژە بۆ هەندێک لەو خاڵانە بکەین ، کە بۆچی گرنگە منداڵان کاتی زیاتری خۆیان لەناو سروشتدا بەسەربەرن ؟

١ – ئەو منداڵانەی کاتی خۆیان لە سروشتدا بەسەردەبەن ، زیاتر دەجووڵێن ، چونکە ڕووبەرێکی فراوانتریان لە ماڵەکانی خۆیانیان لەبەردەمدایە و دەتوانن بە ئارەزووی دڵی خۆیان تێیدا بجووڵێن و یاری تێدا بکەن ، ئەمەش خۆی لە خۆیدا بەشێکە لە وەرزش ، کە تەندروستی بە لەش دەبەخشێت و پارێزگاری لە جوانی لەشیان دەکات و لە قەڵەوی دەیانپارێزێت و بەهێز و خێراتریان دەکات و باشتر هاوسەنگی خۆشیان دەپارێزن . بە پێی بابەتێک ، کە لە بڵاوکراوەی ( تەندروستی زانکۆی هارڤارد) ی ئەمەریکییدا بڵاوکراوەتەوە ، ڕۆژانە منداڵان بە لایەنی کەمەوە پێویستییان بە کاژێرێک وەرزشە ، کە دیارە سروشتی دەرەوەی خانوو و باڵەخانەکان ، باشترین شوێنە بۆ ئەو وەرزشە .

٢ – هەمووان پێویستییان بەوەیە ناوە ناوە لە ژاوە ژاو و جەنجاڵی شار و قاو و قیژی ناو ماڵەکان دووربکەونەوە . توێژینەوەکان ئەوەیان ئاشکرا کردووە ، تاوێکی ناو سروشت ، ڕادەی فشار و خەمۆکی لە گەورەکان و منداڵاندا کەمدەکاتەوە . پاشان کەشوهەوای ناخۆشی خوێندنگا و تاقیکردنەوەکان ، منداڵ تووشی بێزاری و ماندوو بوون دەکەن ، هەر بۆیە بردنی منداڵ بۆ دەرەوە ئارامییان دەکاتەوە .

٣ – ڤیتامین دی ، یەکێکە لەو ڤیتامینە زۆر گرنگانەی پێویستە بۆ تەندروستی ماسولکە و ئێسقانەکانی مرۆڤ ، یارمەتی لەش دەدات کالسیۆم و فۆسفات لە خۆراکەوە بمژێت . بەڵام بە داخەوە لەشی منداڵ زۆر کەم دەتوانی ئەو ڤیتامینەی دەستبکەوێت ، چونکە بە زۆری لە خۆراکی گەورەکاندایە . بەڵام زۆر بە ئاسانی دەتوانێ لە ڕێگای تیشکی خۆرەوە بەرهەمیان بهێنێت . بۆ پارێزگاریی کردنی لەشی منداڵانیش لە سووتانەوەی تیشکی تیژی خۆر ، وا باشترە لەو کاتانەدا یاری بکەن ، کە تیشکی سەروو وەنەوشەیی کزە و پێویست بە داپۆشینی لەش ناکات ، یان چەوری دژەخۆریان بۆ بەکاربێت . بێگومان لە هەردوو ئەو حالەتانەدا ، لەشی منداڵ دەتوانێ ڤیتامین دی بەرهەم بهێنێت .

٤ – توێژینەوەکان ئەوەیان دەرخستووە ، یاریی کردنی منداڵ لە هەوای پاکی دەرەوەدا ، هۆکارێکە زیاتر دان بە خۆیدا بگرێت و لە تووڕبوون و مانگرتن و هەڵچوون و تۆران دووربکەوێتەوە و ڕادەی شەڕەنگێزیشی کەمبێتەوە . چونکە یاریی کردنی منداڵان ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆکاری زیاترکردنی هوروژمی خوێن بۆ مێشک ، لە ئەنجامدا ئەو دەمارانەی پەیوەستن بە فێربوون و ئاگاییەوە ، زیاتر دەکرێنەوە و ڕاستەوخۆش باری دەروونی منداڵان هێور و ئارام دەکەنەوە .

٥ – سروشت هەستێکی سەیری سەرسوڕمان لای منداڵان دروستدەکات ، کە هیچ ژینگەیەکی تر ناتوانێت دروستی بکات . ئەو دیاردانەی ڕۆژانە بە شێوەیەکی سروشتی لە حەوشەی ماڵ و دەشت و باخچە و پارکەکاندا ڕوودەدەن ، ڕاستەوخۆ بە چاوی خۆیان دەیبینن ، وا لە منداڵان دەکەن جیهان بەجۆرێکی جیاواز و نوێ ببینن ، بیربکەنەوە و پرسیار دەربارەی زەوی و ڕووەک و دار و بەرد و ئاژەڵ و باڵندە و کرم و مار و مێروو بکەن . سەیری کەوتنەخوارەوەی گەڵای دارەکان بکەن ، گویێ لە جریوە و جووکەی باڵندە و قاڕە و باڕەی بزن و مەڕ و خوڕەی ئاو بگرن ، بە دوای پەپوولە و خاڵخاڵۆکەدا وەک با بفڕن ، یاریی بە قوڕ بکەن و خانوی لیێ دروست بکەن ، هەر بۆیە سروشت بە شێکی گرنگی پەروردەیەکی بەردەوام و خۆڕاییە ، چونکە لە سروشتدا فێری پرسیاری زۆر و بەرپرسیارێتی دەبن . بۆ نموونە دەگەنە ئەو ڕاستییەی ، ئەگەر وەک پێویست گرنگی بە زیندەوەرێک نەدرێت ، یان ماسییەک لە ئاودا دەربهێنرێت ، لە ئەنجامدا دەمرن ، ئەگەر ڕووەکێک ئاوی نەدرێت ، یان گوڵێکی ئێجگار گەشی جوان لە خاک هەڵبکێشرێت سیس دەبن . بە مانەش هەستەکانی منداڵان چاڵاک دەبن ، چونکە بە چاوی خۆیان هەموو ئەو شتانە دەبینن .. هەر بۆیە
ئەرکێکی زۆر گرنگی دایک و باوکانە ڕۆژانە لە سروشتدا کاتێکی خۆشی پڕ لە ئارامی بۆ خۆیان و یاریکردنی منداڵەکانیان تەرخان بکەن ، چونکە دنیای دەرەوە سوودی ئێجگار زۆریان هەیە ، کە لە ژماردن نایەن . جوانییەکانی کار لە ڕۆح دەکەن ، ئازادییەکی بێ کۆتایی و خۆڕاگریی بە منداڵان دەبەخشێت . چالاکییەکانی ناوی زاخاوی مێشک و یارمەتی سووتاندنی کالۆری زیاتر دەدات و لێدانی دڵ و هێز و توانا و هاوسەنگی و خێراییان باشتر دەکات ، هۆکارێکیشن بۆ بنیاتنانی جەستەیەکی بەهێز و جوان ، منداڵانیش لە سەیری شاشە و مەترسی لایەنە خراپەکانی ئینتەرنێت و دانیشتنی نادروستی سەر دۆشەک و قەنەفە دوور دەخاتەوە ، سەرئەنجامیش پەیوەندی باش لەگەڵ مندالەکانیاندا دروست دەکەن ، دواڕۆژێکی ئێجگار گەش و ڕووناکیش چاوەڕوانیان دەکات .

تێبینی :
١ – ئەگەر لە فەرهەنگدا سەیری ناوە ئینگلیزییەکەی پەتای کەم سروشتی ( Nature Deficit Disorder ) بکەین ، ئەوا دەبێت بە : ( ناتەواوی سروشتی ، یان تێکچوونی بێ توانایی سروشت ) ، کە دیارە دوو ناوی درێژ و ناقۆڵان . جالەبەر ڕۆشنایی زاراوە جوانەکانی زمانە شیرینەکەی خۆماندا وەک : ( کەم خەوی و کەم خوێنی .. ) نـاوم لێنا ( کەم سروشتی ) . واتە ئەو کەسانەی کەم بەر سروشت دەکەون .
٢ – بۆ ئەم باسە سوود لە چەند سایتێکی ئەمەریکی وەرگیراوە .




شیعری مناڵان\ له‌ یاريی تۆپی پێدا.. ڕۆستەم خامۆش

لـه‌ یـاريی تـۆپـی پـێـــدا
هێرشبه‌رم، گورج و گۆڵ
نه‌خـشـه‌و پـلانــم هـه‌یـه‌
بـۆ تـەواوی یـاری و گۆڵ

لـه‌ یـاريی تــۆپـی پـێـــدا
بــه‌ ئـــاكـــار و لێــزانــــم
یـاريی ده‌كــه‌م بـه‌ ڕێكـی
بــاشــتــریــن یــاریـزانــم.

  ڕۆستەم خامۆش



فیستیڤاڵ و دەرخستنى شانۆى ئۆرجیناڵ.. شکۆ عومەر کاکەڕەش*

فیستیڤاڵ لە وێنە گشتییەکەیدا بریتییە لە کۆکردنەوەى چەند ئەزموونێکى جیاوازى هونەرمەندان و دواتریش لەشێوەى پاکێجێکدا سەرجەم ئەو نمایش و ئەزموونە جیاوازانە پێشکەش بە بینەران بکات ئەوەش بەو ئامانجەى کە ببێتە ئامرازێک بۆ ئاڵوگۆڕى کلتورى لە نێوان ئامادەبووان و بەشدارانى ئەو ئیڤێنتە هونەرییە. بەم پێیەش فیستیڤاڵى نێودەوڵەتى هەولێر بۆ شانۆ، کە ساڵانێکە وەک دیاردەیەکى هونەریى گرنگى ناوچەکە، خۆى راگەیاندووە و بەردەوامى بە خۆى داوە و بووەتە ناوەندێک بۆ کۆبوونەوەى هونەرمەندانى زۆربەى ووڵاتانى جیهان لە هەرێمى کوردستان و هاوردەکردنى چەندین نمایشى شانۆیی وڵاتانى جیهان و ئاشناکردنى بینەر و شانۆکارى کورد بەو ئەزموونە گرنگانە و لە زۆربەى خولەکانى رابردووشدا ئەگەر بەرێژەیەکى کەمیش بێت توانیویەتى نمایشى جوان و جیاواز بانگهێشت بکات. ئەمساڵیش بۆ خولى حەوتەم دیسان توانى ئەو ئەزموونە دووبارە بکاتەوە و کۆمەڵێک نمایشى گرنگ و جیاوازى بانگهێشت کرد و بە بینەرى کوردى ئاشنا کرد. زیاتر لەوەش خولى حەوتەمى فیستیڤاڵ بۆ من خاڵێکى گرنگیی ترى هەبوو ئەویش ئەوەبوو لەرێى بانگهێشتکردنى یەکێک لەو نمایشانەوە بینەر رووبەرووى شۆکێک بکاتەوە. کە من لێرەدا هەوڵ دەدەم لەسەرى بوەستم جگە لەوەى کە خوێندنەوە بۆ دوو نمایشى ترى ئەو فیستیڤاڵە بکەم.
یەکێک لە نمایشە زۆر جیاواز و گرنگ و جوانەکانى ئەم فیستیڤاڵە بریتی بوو لە شانۆیی (کالیگۆلا) کە بەرهەمى وڵاتى ئۆکرانیا بوو. لە نمایشى (کالیگۆلا)دا جگە لەوەى کە هۆڵى نمایش وەک هەمیشە لە خزمەتى کارەکەدا نەبوو بەڵام هەر لەسەرەتاوە کاتێ بینەر دەچێتە هۆڵەکەوە و لە یەکەم ساتدا چاوى بەر پێدراوەکانى سەر ستەیج و کۆى گشتى سینۆگرافیاى بینراو دەکەوێت، تێدەگات لەوەى کە ئەقڵێکى جدى لە پشتى نمایشەوە وەستاوە و سنۆگرافیا تەنها بریتی نیە لە ریزکردن و دانانى کۆمەڵێک کەرەستە لەسەر ستەج. واتا سینۆگرافیا لە کالیگۆلاى ئۆکرانیدا بریتی نیە لە سینۆگرافیایەکى زەخرەفیی دەرەوەى گوتارى گشتى نمایش، بەڵکو سینۆگرافیایەکى دارێژراو و تێکهەڵکێش لەگەڵ سەرجەم رەگەزەکانى دیکەى نمایش. ئەمەش دواجار بە سوودى کردەى داهێنان لە نمایشدا تەواو دەبێت و کار لەسەر دامەزراندن و پاراستن مەوداى ستاتیکى دەکات و لێناگەڕى ئاسۆى پێشبینکراوى بینەر زاڵ بێت، بەپێچەوانەوە بەردەوام ئەو ئاسۆى پێشبینیە تێکدەشکێنێت. سینۆگرافیا دەبێتە ئامرازێکى سەرەکى بۆ هونەرى باوەرپێهێنانى بینەر، ئەفلاتون دواى ئەوەى کۆمەڵێک بنەما بۆ هونەرى باوەرپێهێنان دەخاتەروو کە بەرمەبناى بنەمایەکى زانستى نین بەڵکو لەسەر چەند مەبەستێکى تایبەت دانراون و هاوکات دەشڵێت هونەرى باوەرپێهێنان ئامرازێکى هەڵخەڵەتێنەرە بۆ ئەوەى حەق بکاتە پوچەڵ و پوچەڵیش بکات بە حەق. بۆیە سینۆگرافیاى کالیگۆلا دروست بەو شێوەیە بوو کە لە رێگەى چەند دۆشەکێکى خەوتنەوە کە بەشێوەى ستونى دانرابوو کارى لەسەر کردەى باوەرپێهێنان کردبوو و ئامانجەکەشى پێکا و چەندین دەلالەتى جیاوازى بە نمایش بەخشیبوو.
جیاوازى زمانى نمایش و ئەکتەر لە شانۆیی کالیگۆلادا لەگەڵ زمانى بینەر یەکێک لەو خاڵانە بوو کە پێشبینى دەکرا ببێتە لەمپەر لەو نێوانەدا و پرۆسەى پەیوەندى نێوان بینەر و نمایش گرفتى تێبکەوێت و بە ئاسانى دروست نەبێت، بەڵام ئەو گرفتە نەک هەر دروست نەبوو بەڵکو تەواو پێچەوانەکەى هاتەئاراوە بەو پێیەى سەرەڕاى درێژى ماوەى نمایش و گرفتە تەکنیکییەکانى هۆڵ، بەڵام بینەر بەدرێژایی زیاتر لە 100 خولەکى نمایش لەسەرەتاوە ئەو پەیوەندییەى دامەزراند و بەردەوام پەیوەندى خۆى لەگەڵ نمایشدا نوێدەکردەووە بەتەواوى بوو بوو بە بەشێک لە نمایش و چەمکى ژیانکردن و هاوبەشیکردن لەو نێوانەدا بەدروستى بەدیدەکرا. کە ئەوەش لە ئەنجامى تۆکمەیی داڕشتنەوەى نمایش و دروست کارکردن لەسەر رەگەزەکانى نمایش دێتە ئاراوە. جگە لەوەى بونیادى نمایش و کارەکتەرەکانى بەجۆرێکى وا داڕشتبوەوە کە هەست بە هیچ نەنگ و بۆشاییەک نەکرێت و گوتارى گشتى نمایش بەجۆرێک دارێژرابوو کە گوزارشتى لە دۆخى ئەمرۆى ووڵاتەکەی خۆیان دەکرد کە چۆن جەنگ چووەتە هەموو کون وقوژبنێکى ژیانەوە و سیستەمە سیاسى و داراییە خاوەن بڕیارەکان بوونە بە مۆتەکەیەک بەسەر ژیانى مرۆڤایەتییەوە. لەگەڵ ئەوەشدا لە پەراوێزى ئەو بابەتە سەرەکییەوە کارى لەسەر سیستمى دیکتاتۆرییەت و سەرکوتکارى و بوودەڵەیی پیاوانى ئایینى کردبوو کە هەمیشە وەک مشەخۆرێک سوود لە قەیران و تەنگەکان دەبینن بۆ پتەوکردنى پێگەکانى خۆیان. لەگەڵ ئەوەشدا ناکرێ رۆڵ و تەکنینکەکانى نواندن فەرامۆش بکرێت لەم نمایشەدا کە لە ئاستێکى باڵادا بوو، بەتایبەت ئەو ئەکتەرەى کە رۆڵى کالیگۆلاى بەرجەستە دەکرد، گاهێک وەک ئەکتەرێکی باڵادەستى نمایش و گاه وەک ئەکرۆپاک و جارێک وەک جمناستیک و دەمێک وەک سەماکارێکى بالێ دەردەکەوت و هەموو جوڵەیەکى پلان بۆدارێژراوبوو و دوور بوو لە عەفەویەت و زیاتر لەو بۆچوونە ئەنترۆپۆلۆجیەى (یۆجینۆ باربا) نزیکمان دەکاتەوە کە باسى جووڵە دەکات و دابەشى دەکات بۆ سێ ئاست، ئاستى سێیەمى بە قۆناغى گوزارشتخوازى وێنا دەکات پێیوایە لەو قۆناغەدا ئیدى جوڵە بەپێى سات و بارودۆخى پێویست دێتە ئاراوە و دەبێتە پاوەرێک بۆ جوڵاندنى هەست و هۆشى بینەر و تێکهەڵکێشکردنى نمایش و بینەر و یەکخستنیان لە یەکەیەکى تەواو سەربەخۆى و یەکگیردا. و لەرێگەى ئەم تێکەڵکێشییەوە و جوڵە مسداقیەتى و راستگۆیی تەواو وەردەگرێت و بینەر بەشێوەیەکى تەندروست وەریدەگرێت.
بەڵام ئەوەى مایەى هەڵوەستە و شۆکى بینەر بوو لەم نمایشەدا بریتییە لە لێکچوونى زۆر نزیکى نێوان بونیادى کەسایەتى کالیگۆلا لە شانۆگەرى (کالیگۆلا)ى ئۆکرانى و بونیادى کەسایەتى بابلۆى شانۆگەرى (دوارۆژەکانى بابلۆ)ى شوان کەریم! ئەم لێکچوونە لە سەرەتاوە بەشێوەیەکى کاڵ دەردەکەوێت کەچى نابێتە جێى سەرنج، بەڵام کاتێ لە نیوەى دووەى نمایشەوە دەبینین ئەکتەرەکان هەموو لە کالیگۆلا نزیک دەبنەوە و بە تەکنیکێک جلوبەرگێکى لەبەر دەکەن و دەیخەنەوە قاوغەکەى خۆى، دەقیق هەمان وێنە دروست دەبێت کە کارمەندانى نەخۆشخانە لە نمایشى (دوارۆژەکانى بابلۆ)دا هەمان کردار بەرامبەر بابلۆ ئەنجام دەدەن و دەیانەوێت بیرى بخەنەوە کە ئەو لە دۆخێکى نەخوازراودایە و دەبێت بگەڕێتەوە دۆخى پێشووى خۆى و لە واهیمەى ناو مێشکى خۆى رزگار بکات. لێرەدا لێچوونەکان هێندە نزیکن کە پێویستە بینەر توشى راچەڵەکین بێت و لە خۆى بپرسێت ئایا من پێشتر ئەم دیمەن و نمایشەم بینییوە؟! بەتایبەت کە دەبینى جگە لە بونیادى کارکتەر تەنانەت فۆرمى جلوبەرگ و شێوازى لەبەرکردنیشیان بۆ کالیگۆلا هەمان شێواز و فۆرمە کاتێ کارمەندانى نەخۆشخانە دووبارەى دەکەنەوە بەرامبەر بابلۆ، بەڵام بۆ ئەو پرسیارەى بینەر ساتى پێشوو لە خۆى کرد دەگاتە ئەو بڕوایەى کە بێگومان نەخێر چونکە ئەم نمایشە لە وڵاتێکى بێگانەوە هاتووە و دەرفەتى بینینى نمایشێکى ئۆکرانى بۆ بینەرى کورد لەو دۆخەى کە ئێستا ئۆکرانیاى پێدا تێپەڕدەبێت، ئەستەمە.
ئەمە جگە لە چەند لێکچوونێکى تر وەک بوونى ئەو مایکەى کە لە کالیگۆلادا بەکارهات و لە بابلۆش بۆ هەمان مەبەست و ئامانج بەکارهات. شێوازى ئەندازیارى دارشتنەوەى سەر ستەیج کە لاى بابلۆ بەشێوەى ریالیزم دارێژرابوو بەڵام لە کالیگۆلا بەشێوەى گوزارشتگەرا بوو، بەڵام دواجار هەردووکیان لە رووى هەندەسییەوە لێکدەچوون بەتایبەت لە شێوازى تەوزیفکردنەوە لە نێو نمایشدا و چۆنیەتى مامەڵەى ئەکتەر لەگەڵیاندا.
بۆیە سەرئەنجام بینەر توشى ئەو گومانە دەبێت کە ئایا ئەو دوو نمایشە بۆ هێندە لەیەک دەچن؟ ئاخۆ ئەمە تەنها رێککەوتە یاخود سودبینینە لە یەکتر؟ ئایا کالیگۆلا نوسخەى ئۆرجیناڵە یان بابلۆ؟ ئایا شانۆى کوردى هێندە لە ئاستێکى باڵاى جیهانیدایە کە شانۆى ئۆکرانى کاریگەر بێت پێى؟ ئەمانە و چەندین پرسیار و گومانى تر کە بینەر توشى بەدگومانییەکى ئەوتۆ دەکات تا چیدى متمانەى تەواوى بە هەموو نمایشێک نەبێت کاتێ وەک کردەیەکى داهێنان خۆى رادەگەیەنێت و لەگەڵ ئەوەشدا دەکرێ لە داهاتوودا سەرجەم یاخود زۆربەى ئەو گومانانە روون ببنەوە و دەربکەوێت ئایا کام نمایش ئۆرجیناڵە و سوودى لەویترى بەرامبەر بینیوە.
یەکێکى تر لەو نمایشانەى لە فیستیڤاڵى شانۆى هەولێر پێشکەش کرا و بۆ من مایەى هەڵوەستەیە، شانۆیی (تروسکاییەک لە تەم) بوو کە بەرهەمى کۆلێژى هونەرەجوانەکانى هەولێر بوو و کاری دەرهێنانى لەلایەن (یوسف یوسفى)ەوە بۆ ئەنجامدرا بوو. (تروسکاییەک لە تەم) هێندە نمایشێکى لاواز و ئاست نزم بوو کە زیاتر وەک شانۆی قوتابخانە و ئارەزوومەندانى سەرەتا و ئەماتۆر خۆى دەنواند و کەمتر ئەو وێنەیەى دەگەیاند کە بینەر بەدیار بەرهەمێکى ئەکادیمیی ناوەندێکى ئەکادیمی وەک کۆلێژى هونەرەجوانەکانەوە دانیشتبێت. مرۆڤ کاتێ خۆى لەبەرامبەر ئەو جۆرە کارانەدا دەبینێتەوە تێدەگات کە ناوەندە ئەکادیمییەکانى ئێمە لە چ هەژارییەکى مەعریفیدان و خوێندکاران چۆن بەرەو هەڵدێر دەبرێن لەو شوێنانەدا.
ناوەندە ئەکادیمیەکان لە وێنە گشتیەکەدا بریتیین لەو شوێنانەى کە زۆرترین کەسانى ئەکادیمیى و پێداگۆگ و مامۆستاى بەئەزموونى تێدا کۆدەبنەوە و لەوێوە ئیدى دوا مۆرى پێگەیاندن و دروستبوون لە دۆسیەى ئەو گەنجانە دەدەن کە بەنیازى فێربوونى دواین تێزەکانى شانۆى جیهانى روویان تێکردوون. بەڵام پرسى گرنگ ئەوەیە ئاخۆ کۆلێژى هونەرەجوانەکانى هەولێر تاچەند هەوڵیداوە ئەو وێنە گشتییە دروست بکات و ئەو کەسانەى لەوێدا کۆبوونەتەوە بەراستى کەسانى ئەکادیمی و پێداگۆگن؟ ئەگەر بۆ دەستکەوتنى وەڵامى ئەو پرسانە بینەرى شانۆیی (تروسکاییەک لە تەم) بین ئەوا سەرجەم وەڵامەکانت بە نەخێرێکى توند وەردەگریتەوە.
ئەم نمایشە لەلایەن د.ژیلوان تاهیرەوە کارى نوسینى بۆ کراوە و بابەت و جەوهەرى نمایش لە ئاستێکى باڵادایە و بینەر درک بەوە دەکات کە بابەت بەووردى کارى لەسەرکراوە و بەریەککەوتنى لەگەڵ دروست دەکات، بەڵام بۆ پرۆسەى پیشەسازى نمایشدا تەنها بابەت پێویست نیە و دەبێت سەرجەم رەگەزەکانى ترى نمایش لە یەکەیەکى گشتگیر و یەکگرتوودا خۆى رێکبخاتەوە و بخرێتەڕوو.
کردەى دەرهێنان لەم نمایشەدا بەرادەیەک سست و لاوازە ئەسڵەن لە زۆر شوێندا سێبەرى دەرهێنەر بەسەر نمایشەوە هەر نامێنێت و زیاتر وەک نمایشێکى راگوزەر و ئیرتیجال خۆى دەخاتەڕوو. کاتێکیش نمایش حزورى دەرهێنەرى بەسەرەوە نەمێنێت و ئەکتەرەکانیش بریتی بن لە چەند خوێندکارێکى قۆناغى سەرەتاى خوێندنى شانۆ بن ئەوا هەموو دۆخێک دروست دەبێت تەنها دۆخى ستاتیکى و هونەرى باڵا نەبێت. هەژارى مەعریفى دەرهێنەر هێندە بە زەقى بە نمایشەوە دەبینرا، کە تەواوى رەگەزەکانى نمایش بووبوون بە قوربانى ئەو هەژارییە و گرنگترین ئەو قوربانییەش بریتی بوو لە ناهاوسەنگى بونیادى درامى نمایش نەبوونى ریتمى نمایش و کارەکتەر و دیالۆگ و هاوکات نەبوونى بونیادێکى روون بۆ کەسایەتییەکان، کە ئەمەیان دەردى کوشندەى هەر بەرهەمێکى شانۆییە چونکە لە غیابى بونیادێکى تۆکمە و روونەوە ئەکتەر توشى سەرلێشێوان دەبێت لە نێو پرۆسەى نمایشدا و بێئامانج دێت و دەچێت. بونیادى کارکتەر لە شانۆیی (تروسکاییەک لە تەم) هێندە ناروون و شێواو بوو کە سێ کچەکە دواى مردنى دایکیان لە حاڵەتێکدا دەیانەوێت لۆمەى باوکیان بکەن کە ئەو هۆکاربووە بۆ مردنى دایکیان و بەیەکەوە هێرش دەکەنە سەرى. بەڵام دواى دەرچوونى باوک لەسەرستەیج ئیدى کچەکان مردنى دایکیان بیردەچێتەوە و دەستدەکەنەوە بە کچێتى خۆیان و خەریکى کەفا و سەفا کچانەى خۆیان دەبن. ئەمەش سەرەتاى دەرکەوتنى هاودژییەکان بوو، ئەم ناروونیەى بونیادى کەسایەتییەکان گرفتى گەورەى بۆ ئەکتەر دروست دەکرد و پێمووایە خودى دەرهێنەریش درکى بەم کەلێنە کردبوو بۆیە بۆ پڕکردنەوەى ئەو بۆشاییە سوودى لە ئەکتەر (چنار عیزەدین) بینیبوو تا بتوانێ بە هەندێ جووڵەى کۆمیدى و تارادەیەک تەهریجی کۆنترۆڵى سستى ئیقاعى نمایش بکات و پەیوەندییەک لەگەڵ بینەر دروست بکاتەوە ئەگەرچى ئەو پەیوەندییەش زۆر زۆر لاواز بوو. لێرەشدا دەرهێنەر دیسان کەوتە ئەو هەڵەیەوە کە ئاستى نواندن لە نێوان ئەکتەرەکان هەمووى لەلایەک و نواندنى (چنار) لەلایەکى دى خاڵى بوو لە هەموو باڵانسێک و جیاوازییەکى زۆرى پێوەدیاربوو کە دواجار بە زیانى نمایش کۆتایی پێهات. دەرهێ،ەر بە فەرامۆشکردنى رەگەزى ریتم و تیمپۆ دەکەوێتە هەڵەى کوشندەوە.
لە کۆتاییشدا شانۆ بەو پێیەى هەوڵێکە بۆ خوێندنەوە و لێکدانەوە و دواجاریش بەستنى پەیوەندى رۆحى نێوان خۆى و بینەر. بۆیە دەبێت بەوپەڕى ئاگاییەوە مامەڵەى لەگەڵ بکرێت و حساب بۆ تەواوى جوڵە فیزیکى نافیزیکییەکان بکرێت.
یەکێکى تر لەو نمایشانەى کە مایەى وەستانە لەسەرى شانۆیی (سرودێک بۆ ئیکارۆس)ە کە بەرهەمى شانۆکارانى هەڵەبجە بوو.
ئەو گروپە لەسەرتاى دروست بوونیەوە دوو چەمکى بۆ کارەکانى خۆى داڕشت و کردنى بە بنەماى کارکردن بۆ پرۆژەکانى داهاتووى ئەوانیش هەردوو چەمکى (زبرییەتى و زیندویەتى) بوو. ئەوەشى کە هەر لەسەرەتاوە روون بوو ئەوەیە کە بەپێى بانگەشەکانى خۆیان ئەو چەمکە دەگەڕێننەوە بۆ شانۆ توندوتیژەکەى ئانتۆنین ئاڕتۆ-ى فەرەنسى.
بەڵام با ئێمە سەرەتاى قسەکانمان بەوە دەست پێبکەین ئایا بەراستى شانۆى توندوتیژى ئاڕتۆ بریتی بوو لە توندوتیژى و هەرا و زەنا؟ ئایا ئارتۆ مەبەستى لە توندوتیژى لایەنە فیزیکییەکە بوو؟ ئایا ئەسڵەن شانۆ فەلسەفییەکەى خۆى بۆ بەناوى توندوتیژییەوە ناونا؟ ئاخۆ رەچەڵەکى شانۆکەى لە کوێوە سەریهەڵدا؟
ئەگەر ئێمە بگەین بە وەڵامى ئەم پرسیارانە ئەوا بەروونى لەوەش تێدەگەین کە بابەتى (زبرییەتى و زیندویەتى) لە کوێى نەخشەى شانۆ توندوتیژەکەى ئاڕتۆ دایە.
ئارتۆ لەسەرەتاى مانیفێستۆى یەکەمى شانۆکەیدا دەڵێت: شانۆ ناگەڕێتەوە بۆ کارتێکەرە دەرەکیەکانى و هێز و زمانەکەشى لەوەوە وەرناگرێت و پێویستە لەو بنەمایە دوورکەوێتەوە کە پاڵپشت بە هەیمەنەى دەقى ئەدەبى خۆى بخاتەروو و و بەپێچەوانەوە دەبێت پشت بە دەقە رەسەن و پیرۆز و خاوەن رەهەندە مێژووییەکان ببەستێت بۆ ئەوەى زمانە دەگمەن و تایبەتەکەى خۆى بدۆزێتەوە کە خۆى لە نێوان جووڵە و بیرۆکەدا دەبینێتەوە.
ئەم داوایەى ئارتۆ زۆر دژى ئەو نمایشەى شانۆکارانى هەڵەبجەیە چونکە ئەوان لە دەستپێک تا کۆتایی ئەوەى کە باڵایە لەلایان بریتییە لە زمان و دەق و دیالۆگ و بەپێچەوانەشەوە جوڵەى مەدروس و حیساب بۆکراو کەمترین ئامادەیی هەیە، ئەم حاڵەتە بە رادەیەک بوونى هەیە کە بینەر هێندێ جار پێویستى بە هاوکارێک هەیە تا گرێکانى دەق و ئەدەبیاتى نێو نماایشى بۆ شیبکاتەوە و هاوکارى بێت لە بەیەکەوەگرێدانى سەرەداوەکانى چیرۆک!کە ئەمەیان من پێوایە بۆ ئاڵۆزى بیرۆکەکانى نێو خەیاڵى دەرهێنەر دەگەڕێتەوە، کە پێویستى بە رێکخەرێک هەیە توانا و دەسەڵاتى لەسەرووى ئەوەوە بێت و لێنەگەڕێت ئەتمۆسفێرى گشتى نمایش بەو جۆرە ئاڵۆز بکات، چونکە هەمان حاڵەت لە ئەزموونەکانى پێووى ئەو دەرهێنەرەدا دەبینرێت بەڵام لەبەر ئەوەى لەوانى تردا تەنها خۆى بوونى هەیە و هەر لە ژێر تایتڵى (دەهێنەر)دا کاریکردووە کەمتر بینەر هەستیان پێدەکات. بەڵام لە (سرودێک بۆ ئیکارۆس)دا ئەو باسە بە زەقى هەستى پێدەکرا لەبەر چەند هۆکارێک کە گرنگترینیان ئەمانەن: لێرەدا ئەو هاوڕێیانە بەوپەڕى بڕواوە چەمکى دەرهێنانى رەدکردەوە و لەبرى ئەوە وشەى دراماسازیان داتاشى بەو بیانووەى گوایە چەمکى دەرهێنان لە بنەڕەتەوە بە هەڵە لە عەرەبەوە بۆ نێو کلتورى شانۆیی ئێمە گوازراوەتەوە و ئیدى پێویستە ئەو هەڵە باوەى خۆمان چاک بکەینەوە، هەڵبەت من کاتى خۆشى لەگەڵ ئەو دۆستانە کەتمە گفتوگۆیەکى هونەرییەوە کە دژى رایەکەى ئەوان بووم. بەڵام نەگەیشتین بە ئەنجام. چونکە من پێداگریم لەوە دەکرد کە دەرهێنان چەمکە دروستەکەیە چونکە ئەو کەسەى بە کردەى دەرهێنان هەڵدەستێ لە عەدەمەوە نمایشێک دێنێتە بوون ئەمەش رێک هەمان حاڵەتى لەدایکبوون (ولادە) یەوە و وەک ئەو پرۆسەیە بریتییە لە دەرهێنان و پێویستە هەر بە دەرهێنان بمێنێتەوە بەڵام ئەوان مکوڕ بوون لەسەر بۆچوونەکەى خۆیان. جگە لە هەموو ئەمانە ئەو هاوڕێیان دواى ئەو هەموو روونکردنەوەى کە دایان بۆ گۆڕینى چەمکى دەرهێنان بە دراماساز، بەڵام داواجار لە پۆستەرى گشتى فیستیڤاڵ هەر بە دەرهێنان ناویان هێنرا و تەنانەت ئەو خەڵاتەى کە پێشیان بەخشرا هەر بە ناوى (باشترین دەرهێنان) وەریانگرت! ئیدى شتێک لە گۆڕى نەما بە ناوى دراماساز و هەر وشەسازییەکى تر کە ئەو چەند مانگێک بوو ئامادەکارییان بۆى دەکرد. جگە لەمە هۆکارێکى ترى ئاڵۆزى پر لە هەرایی ئەم نمایشە دەگەڕێتەوە بۆ بوونى زیاد لە دەرهێنەرێک لە نمایشدا، کە بەراى من ئەگەر لە ئەزموونەکانى پێشوودا تەنها جەنجاڵییەکانى نێو خەیاڵى (راڤیار نەوزاد) باڵى بەسەر نمایشدا کێشابێت ئەوا لێرەدا دوو کەس هەن و هەر یەکەیان دەیەوێت هەیمەنەى خۆى بەسەر نمایشەوە بەدەربخات. کە ئەمەش دواجار وەک بینرا بەقوربانیبوونى نمایشى لێکەوتووە چونکە ئەزموونى (سرودێک بۆ ئیکارۆس) دوو دەرهێنەر (دراماساز)ى هەبوو.
ئارتۆ لە هەموو ژیانى شانۆیی خۆیدا شەڕى بۆ دەربازکردنى شانۆ لە ژێر دەسەڵاتى ئەدەبدا دەکرد و تەنانەت باجى زۆر گەورەشیدا لەو پێناوەدا، بەڵام دەرهێنەرى ئەم نمایشە کە هەموو هەوڵى بۆ ئەوەیە ببێت بە تاکە ئاڵاهەڵگرى ئارتۆ لەم جوگرافیایەدا، لەم ئەزموونە و هیچ ئەزموونێکى پێشوویدا نەیتوانییوە شانۆکەى ببکاتە خاوەن زمانێکى تایبەت لە دەرەوەى دەسەڵاتى دەق و هەمیشە باکگراوندە ئایدۆلۆژییە تایبەتەکانى خۆى و سەرسامییەکانى خۆى بە مرۆڤە باڵاکە نیتشەى لە نمایشەکانى بکاتە دەرەوە و ئەمەش وایکرووە کە راڤیار و ئەزموونە شانۆییەکانى هەمیشە بارگاوی بن بە چەندین رەهەندى ئایدۆلۆژی.
لەپاڵ ئەمانەدا راڤیار ئەزموونەکانى پێشووترى چونکە خۆى دوا کەسى بریار بەدەست بووە بەردەوام هەوڵیداوە کە سروت و ئەتمۆسفێرى دێرین و رەسەنى رۆژهەڵات لە نێو نمایشەکانى ئامادەییان هەبێت دروست بەو شێوەیەى کە ئارتۆ بانگەشەى بۆ دەکات و پێیوایە ئەوە بنەماى رەسەنى شانۆیە و دەبێت بگەڕێتەوە بۆ ئەو پێگەیە. ئەمەش بە روونى لە ئەزموونى (شینە لە شیندام)دا دەردەکەوت. بەڵام لە (سرودێک بۆ ئیکارۆس)دا کەمترین سروت بوونى هەبوو و کەمترین ئیشکردن هەبوو لەسەر چەمکى جووڵە و شانۆى بینراو و جێهێشتنى قۆناغى دروشمگەرا و ئارامگرتن لە زۆنى شانۆى بینراودا. ئارتۆ لە هەردوو مانیفێستۆکەیدا یەکێک لەو خاڵانەى کە زۆر جەختى لەسەر دەکاتەوە بریتییە لە سروت. هێنانەوەى سروتە کۆن و سەرەتاییە کۆمەڵایەتى و ئایینییەکان و دووبارە داڕشتنەوەیان لە بۆتەیەکى شانۆییدا و پێشکەشکردنەوەیان بەبینەر، ئەمەش بە هۆکارى بوونى هێڵى رووحى لە نێو ئەو سروتانە و زیندویەتی و کاریگەرییان لەسەر تاکى بەرامبەر (بینەر)، بەو ئامانجەى لە کۆتاییدا پرۆسەى هاوبەشیکردنى نێوان بینەر و نمایش بێتەئاراوە و هەردووکیان لە یەکەیەکى گشتگیردا ئاوێزان بن. بەڵام لە کۆی نمایشى (سروتێک بۆ ئیکارۆس) جگە لە دیمەن و ساتى مردنى سەرەتاى کەسایەتى (پارێزگار) و کەوتنى لە نێو حەوزە ئاوەکە و سەرکەوتنى میزەڵانەکە بەرەوە ئاسمان هیچ سروتێکى ترى تێدا نەبوو. بابەتى (التشارکیە) هاوبەشیکردنى بینەریش لە هەموو ئاستەکانیدا لەگەڵ نمایش لەوپەڕى لاوازیدا بوو چونکە لەتەواوى نمایشەکە ە تەکنیکێکى زۆر لاواز کاتێ ویستى بەشداری بە بینەران بکات لە رێگەى دەنگدانەوە، ئەنجامێکى ئەوتۆى بەدەست نەهێنا و تەنانەت چەند بینەرێک راى پێچەوانەیان بۆ درووست بوو کاتێ لە نێو نمایشدا هاواریان کرد کە ئەوان تەنها یەک جۆر کارتیان پێیە و ناتوان هەڵبژاردەى دووەم بەکاربهێنن، ئەوەش تارادەیەک ئاڵۆزى لاى ئەکتەرەکان دروست کرد و چارەسەرکردنى دۆخەکەش ئاسان نەبوو.

سەرچاوەکان:

  1. د. علي صباح. الاقناع في الخطاب المرئي. الشؤن الثقافية العامة، ط.1، بغداد، 2017.
  2. د. قاسم بياتلي. لغة الحركة والجسد وفن الممثل. الهيئة العربية للمسرح. ط.1، المصر. 2016.
  3. د. قاسم بياتلي. المسرح الوسيط. دائرة الثقافة الشارقة. ط1، الشارقة 2022.
  4. الكسندر دين. اسس اخراج المسرحي. مصر.
  5. اريك بنتلي. نظرية المسرح الحديث. تر: يوسف عبدالمسيح ثروت. دار اشؤون الثقافة العامة، بغداد، 1986.



لە پەراوێزی دیبەیتەکانی ئەم دواییەی نێوان سوێز و بێتێلهایم.. مەنسور حکمەت

مەنسور حکمەت
وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر
٢٢\١١\٢٠٢٢

دوایین دیبەیتی پۆڵ مارلۆر سویزی [Paul Marlor Sweezy]و چارڵز بێتێلهایم [Charles Bettelheim] لە پێداچوونەوەی مانگانەدا [Monthly Review] (بەرگی ٣٧، ژمارە ٣ و ٤) بەو مانایەی کە بە کورتی و بە شێوەیەکی کۆنکرێت دیدگا و خاڵە ناکۆکییەکانی نێوان هەردوولا دەخاتە ڕوو.وە هەروەها بەو مانایەی کە دوایین دەرەنجامەکانی “مارکسیزمی یاسایی”ی سەردەمی ئێمە سەبارەت بە “پرسی سۆڤیەت” سەرنجڕاکێشن. بە تایبەت کە تا ئێستا لە زۆربەی دۆخەکاندا باسەکانی ئەم “مارکسیزمە یاساییە” یان “ئەکادیمییە” (وەک جیاکراوە لە مارکسیزمی ڕێکخراو و سیاسی) سەبارەت بەم بابەتە، چ لە ڕووی تیۆریەوە و چ لە ڕووی وردبینی و قەبارەی لێکۆڵینەوە و ڕاستییە کۆنکرێتییەکانەوە ، لە ئاستێکی زۆر بەرزتردان، سوودی لە مشتومڕەکانی بزووتنەوە مارکسییە ڕێکخراو و حزبییەکان وەرگرتووە.
بەڵام مشتومڕەکانی ئەم دواییە ئاماژەیە بۆ جۆرێک لە نامۆبوونی تیۆری و سیاسی سەبارەت بە پرسی سۆڤیەت. بە بڕوای من لە ڕوانگەی مارکسیستییەوە، کەموکوڕی بنەڕەتی لەم مشتومڕەی ئەم دواییەدا هەیە، چ لە ڕووی ئەو خاڵانەی کە لەسەری ڕێککەوتوون و گریمانە هاوبەشەکانی هەردوولانەکە، چ لە پێوەندی لەگەڵ خاڵی سەرەکی ناکۆکی نێوان سوێز و بێتێلهایم، واتە. پرسی کێبڕکێ و فرەیی سەرمایە لە یەکێتی سۆڤیەتدا. لێرەدا بەکورتی ئاماژە بە خاڵە سەرەکییەکانی ئەم کێشانە دەکەم.
ئەلف- گریمانە و ڕێککەوتنە هەڵەکان
1) سویزی و بێتێلهایم هەردووکیان ڕەخنەیان لە واقیعی کۆمەڵگای سۆڤیەتی ئەمڕۆ گرت و سروشتی سۆسیالیستی شۆڕشی ئۆکتۆبەریان ڕەتکردەوە کە ئەمەش ئەوەیە کە بە یەکەم نموونەی “شۆڕشەکانی سەدەی بیستەم” ناوی دەبەن. بە بۆچوونی هەردووکیان، ئەو دۆخەی ئەمڕۆ لە یەکێتی سۆڤیەتدا هەیە، دەرئەنجامی شکستی شۆڕش نییە لە درێژەی شۆڕشەکەیدا، بەڵکو دەرئەنجامە سروشتی و ئۆرگانیک و سەلمێنراوەکەیە. هەر لەبەر ئەمەشە هەردووکیان دەستەواژەی “شۆڕشی سۆسیالیستی” بۆ ئەم شۆڕشە بە نەگونجاو دەزانن و دەستەواژەی “شۆڕشەکانی سەدەی بیستەم” لە شوێنی دادەنێن.
گومانی تێدا نییە کە ئەوپەیوەندییە بەرهەمهێنانانەی ئەمڕۆ لە کۆمەڵگەی سۆڤیەتدا هەن، سۆسیالیستی نین و سوێزی بە تەواوەتی ڕاست دەکات کاتێک دەنووسێت ناتوانرێت بە و”مانایەی کە مارکسیزم مەبرستێتی” کۆمەڵگەی سۆڤیەت بە سۆسیالیستی ناوببرێت. جگە لەوەش، ئەوەش ڕاستە کە لە شۆڕشی ئۆکتۆبەردا، یان بە وتەی سویزی، “لە هیچ کام لە شۆڕشە زۆرە “سۆسیالیستی”کانی سەدەی بیستەمدا”، کارەکە بەو شێوەیە نەڕۆیشت کە مارکس و ئەنگڵس لە مانیفێستی کۆمۆنیستدا بەرجەستەیان دەکرد. بەڵام ئەو شێوازەی کە سویزی و بێتێلهایم ئەم تێبینیانە بە پرسی سروشتی شۆڕشی ئۆکتۆبەرەوە دەبەستنەوە، تەواو زەینگەرایانە و ئەکادیمی و ئیکۆنۆمیستانەتە. هەردووکیان بەم شێوەیە بابەتەکە ڕوون دەکەنەوە کە:
“لە هەموو حاڵەتەکاندا دەسەڵاتگەلێک حوکمیان بەدەستەوەگرت کە پشتیان بە حزبە شۆڕشگێڕەکان بەستبوو کە بە ڕێکخستنێکی تۆکمە پێکهاتبوون لە ئەندامانی چین و توێژە ناڕازییە جۆراوجۆرەکانی خەڵک و بەگشتی پشت بەستووبوون بە ڕابەرانی ناپرۆلیتاری . ئەم ڕژێمانە، لە ڕاستیدا بە گوێرەی مارکس… ئەوان سەرکەوتنی سیاسی خۆیان بۆ” دەرهێنانی بەرەبەرەی تەواوی سەرمایە لە دەستی بۆرژوازی و چڕکردنەوەی هەموو ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لە دەستی دەوڵەتدا” بەکارهێنا ،بەڵام دەوڵەت وەک نووسەرانی مانیفێست بیریان لێدەکردەوە پرۆلیتاریای ڕێکخراو وەک چینی دەسەڵاتدار نەبوو.” (سویزی)

بە بڕوای سویزی، لە ئەم “دەوڵەتە ناپرۆلیتارییە” دا ئابوورییەکی چەوسێنەرانەی تازەسەرهەڵداوی ڕێکخست و بە بڕوای بێتێلهایم جۆرێک لە “سەرمایەداریی حزبی” دامەزراند. جیاوازی نێوان سویزی و بێتێلهایم لە دەوری ئەم لێکدانەوە ئابوورییە جیاوازانەدا کۆدەبێتەوە. بەڵام ئەو خاڵەی هەردووکیان لەسەری کۆکن ئەوەیە کە ئەم ئابوورییە ناسۆسیالیستییە (و بۆ بێتێلهایم سەرمایەداری) دەرئەنجامی سروشتی جۆرێکی دیاریکراوی دەسەڵاتە کە لە “شۆڕشەکانی سەدەی بیستەم”دا پێکهاتووە، واتە دەسەڵاتی “. حزبە شۆڕشگێڕەکان بە ڕێکخستنی تۆکمە و سەرکردایەتی ناپرۆلیتاری”. شۆڕشی ئۆکتۆبەر شۆڕشێکی وا بوو.
لێرەدا ئێمە ڕووبەڕووی لێکدانەوەیەکی زهنگەرایانە و ئیکۆنۆمیستی دەبینەوە بۆ تەواوی پرۆسەی شۆڕشی پرۆلیتاریا و بەتایبەتی توێژەکانی حیزب و حکومەتی کرێکاری شۆڕشگێڕ. یەکەم: وەسفی بێتێلهایم و سویزی سەبارەت بە حزبی بەلشەفیک لە شۆڕشی ١٩١٧دا هەڵەیە. ئەو بیرۆکەیەی کە حیزبی پرۆلیتاری شۆڕشگێڕ، حیزبێک کە بڕیارە لە ژینگەی ئەوپەڕی دوژمنکارانەی کۆمەڵگای بۆرژوازی جیهانی ئەمڕۆدا شۆڕشێکی ژێرەوژوورکەر لە دژی سەرمایە ڕێکبخات، دەتوانێت “ڕێکخراوی توکمە” پشتگوێ بخات، بیرۆکەیەکی فیکرییە و پڕە لە وەهمی پەرلەمانتاریستی. لەم بیرۆکەیەدا تەواوی ئامێری ئاڵۆزی سەرکوت و تەواوی سیستەمی پۆلیسی دژە کۆمۆنیستی بۆرژوازی جیا دەکرێتەوە. “ڕێکخراوی تۆکمە”ی حیزبی پرۆلیتاری مەرجێکە بۆ مانەوەی حیزبی پرۆلیتاری و مەرجێکە بۆ بەرگەگرتنی حیزب لە بەرامبەر هەموو فشارە گشتیەکانی پۆلیس و فشارە ناڕاستەوخۆکانی بۆرژوازی ڕیفۆرمخواز و لیبراڵ. ئاخر بە ناپرۆلیتاریا زانینی حزبی بەلشەفیک بە بیانووی ئەندامێتی “ئەندامە ناڕازیەکانی چینەکانی تر” یان بوونی شۆڕشگێڕانی بێ بنەچەی کاری فیزیکی لە ڕابەرایەتی حیزبدا، جۆرێکە لە توندڕەوی ئیکۆنۆمیزم. وەک نموونەیەک، بەراوردکردنی هەڵوێست و پراکتیکی پرۆلیتاری – ئینتەرناسیۆنالیستی بەلشەفییەکان بەرامبەر بە شەڕی یەکەم لەگەڵ هەڵوێستی بۆرژوازی- ناسیۆنالیستی زۆربەی حیزبە سۆسیالیستیەکان و سەندیکاکانی کرێکاران کە ڕەنگە پێکهاتەی کرێکارییان لە حیزبی بەلشەفی زیاتر هەبووبێت، بێمانایی ئەم ئارگیومێنتە ئابوریە ئاشکرای دەکات. گومانی تێدا نییە کە حزبی شۆڕشگێڕی پرۆلیتاریا دەبێ لە پێکهاتە و ڕابەرایەتییەکەیدا پرۆلیتاری و کرێکار بێت. ئەم حزبە گوزارشتێکی هەمیشەیی و ڕۆژانەی بەرژەوەندییەکان و ئامرازێکی ڕێکخراوەیی بێت بۆ دەربڕینی بوونی سیاسی کرێکاران. بەڵام تا ئەمڕۆ هیچ ڕێکخراوێکی سیاسی لە حزبی بەلشەفیک زیاتر لەم ئایدیاڵە نزیکتر نەبووە. بێ گومان چینی کرێکاری ڕووسیا لەگەڵ حزبە شۆڕشگێڕەکەیدا هاتە ناو شۆڕشی ١٩١٧. حیزبی بەلشەفیک دەتوانێ لە زۆر ڕووەوە تەواوتر و نزیکتر لە بیرۆکەی ئایدیالی ئێمە بێت لە حزبێکی پرۆلیتاری، بەڵام بە هەمان شێوەی بوونی هەبوو، حزبی پرۆلیتاری شۆڕشگێڕی ڕووسیا بوو. لە هەر حاڵەتێکدا ڕوونە کە ڕەخنە لە ئەزمونی سۆڤیەت، بەم چاوەڕوانییە فیکرییانە لە حیزبی شۆڕشگێڕی چینی کرێکارەوە، لە ئەنجامێکی وا ئاشکرای ئیکۆنۆمیستیەوە دەست پێ ناکرێ.

دووەم: دامەزراندنی حکومەتێک کە حزبێکی لەو شێوەیە لە ناوەندەکەیدا بێت لە دوای ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەر، خۆی لە خۆیدا، نەک هەر سەرەتای هەر لادان و شکستێک نییە، نەک هەر سروشتی ناسۆسیالیستی شۆڕشی ئۆکتۆبەر نیشان نادات، بەڵکوو بەشێکی ئەملاولایە لە پرۆسەی شۆڕشی پرۆلیتاریای، ساڵی ١٩١٧یە لە ڕووسیا. سویزی و بێتێلهایم لە ڕاستیدا بەدوای شکستی پرۆلیتاریای ڕووسیادا دەگەڕێن لە فۆرمێکی دیاریکراوی سەرکەوتنی سیاسی ئەم چینەدا. من بە وردی باسی تایبەتمەندییەکانی حکومەتم کردووە لە قۆناغە شۆڕشگێڕییەکانی پێش ئەمەدا (لە بەرەو سۆسیالیزم ٢)دا. ئەو خاڵەی لێرەدا پێویستە جەختی لەسەر بکرێتەوە ئەوەیە کە تێڕوانینی سوبژێکتیڤیستی سویس و بێتێلهایم بۆ پرۆسەی ماددی شۆڕشی پرۆلیتاری، پرۆسەیەک کە بە شێوەیەکی سروشتی لە پلەی یەکەمدا دەبێت جۆرێک لە حکومەتی شۆڕشگێڕانەی چینی کرێکار بێتە سەر دەسەڵات، لە پراکتیکدا شێوازی لێکۆڵینەوەی ڕاستەقینە ی مارکسیستی سەبارەت بە هۆکارەکانی شکستی کۆتایی پرۆلیتاریا دادەخات. پرۆلیتاریای ڕووسیا توانی فۆرمێکی دیاریکراوی دەسەڵاتی سیاسی لە ڕووسیا دابمەزرێنێت. حکومەتی بەلشەفی- شورایی حکومەتی چینی کرێکار و فۆرمێکی تایبەت و ڕاگوزەری ڕێکخستنی چینی کرێکار بوو وەک چینی دەسەڵاتدار. کۆی ئەو مەسەلەی کە پێویستە ڕوون بکرێتەوە ئەوەیە کە چۆن و لە چ بارودۆخێکدا و لە چ پرۆسەیەکدا ئەم حاڵەتە تایبەتەی پرۆلیتاریا لە قۆناغی شۆڕشدا لە فۆرمی خوازراوی دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا پەرەی سەندووە بۆ “دروستبوونی چینی کرێکار وەک دەسەڵاتدار”. چین” بەو مانایەی مەبەستی مارکس و ئەنگڵس بوو بێدەسەڵات مایەوە.
سەرەڕای سیمای سۆسیالیستی و سەرەڕای ئەوەی کە پرۆلیتاریا توانی بۆ ماوەیەکی کورت لە شێوەی حکومەتێکی شۆڕشگێڕی کرێکاری شۆڕشگێڕ وەک چینی دەسەڵاتدار خۆی ڕێکبخات، شۆڕشی ئۆکتۆبەر کۆتایی نەهات. سویزی و بێتێلهایم بە شاردنەوەی کاراکتەری سۆسیالیستی شۆڕشی ئۆکتۆبەر (هەم لە ڕووی ئامانجەکانی و چ لە ڕووی هێزە بزوێنەرە چینایەتییەکەیەوە) و بە نکۆڵیکردن لە سیمای پرۆلیتاریانەی ئەو حکومەتە شۆڕشگێڕەی کە سەریهەڵدا، لە بنەڕەتدا بەسەر تەواوی پرسی کۆتاییدا دەپەڕنەوە شکستی شۆڕشی پرۆلیتاری لە ڕووسیا، و لایەنگری کێشەکە، ئەمڕۆ تیۆری ڕاستەقینەی مارکسیزم تێدەپەڕێت.

سێیەم: شۆڕشی ئۆکتۆبەر سۆسیالیستی بووە یان نا، بە دەرئەنجامە ئابووری و سیاسییەکانی دوای ٧٠ ساڵ ناپێورێت. تێبینییەکانی بێتێلهایم و سویزی بۆ واقیعی ئەمڕۆ لە ڕووسیادا ناتوانێت پاساو بۆ نکۆڵیکردن لە سروشتی پرۆلیتاری-سۆسیالیستی شۆڕشی ئۆکتۆبەر بهێنێتەوە. وەک چۆن کۆتایی کارەساتبارەکەی شۆڕشی ١٣٥٧ لە ئێراندا هیچ مۆڵەتێک نادات بۆ نکۆڵیکردن لە سروشتی دیموکراسی و ئازادیخوازانەی ئەم شۆڕشە. هەروەک چۆن دەکرێت شۆڕشەکان سەرکەوتن بەدەست بهێنن هەر بەوشێوەش دەکرێ شکستیش بهێنن. گرفتی تیۆری بیرمەندانی پێشەنگی چینی کرێکار، ڕوونکردنەوەی هەلومەرج و هۆکارەکانی شکستی شۆڕشەکانی پێشووی پرۆلیتاریایە. ئەوەی کە کۆتایی شۆڕشی ڕووسیا وەک ئەوەی دەبوو لە شۆڕشێکی سۆسیالیستیدا نەبووبێت، بۆیە نابێ شۆڕشێکی سۆسیالیستی نەبووبێت، چەندین کیلۆمەتر لە هەموو میتۆدۆلۆژیای ڕەوای شیکاری زانستی دوورە. ئەمەش یەکسانە بە پێچەوانەکردنەوەی مێژووی ڕاستەقینە و بەردەوام ڕوودانی بۆ جێگیرکردنی لە مۆدێلی تیۆری نوێدا. لە سەردەمی خۆیدا شۆڕشی ئۆکتۆبەر ئینجیلی گۆڕانی سۆسیالیستی کۆمەڵگا بوو، ملیۆنان کرێکار بەشداریان تێدا کرد و بۆ سەرکەوتنی خەباتیان کرد، ئەم شۆڕشە لە لایەن ڕێبەری مارکسیستی چینی کرێکارەوە ڕابەرایەتی و ڕێکخرابوو، و بە زمانی… ملیۆنان کرێکار و زەحمەتکێش، بەرنامەی گۆڕینی سۆسیالیستی کۆمەڵگا و شۆڕشی جیهانی پرۆلیتاریا ڕاگەیەندرا. لە سەردەمی خۆیاندا پرۆلیتاریای ڕاستەقینە و جیهانی ڕاستەقینە ئەم شۆڕشەیان بە شۆڕشێک بۆ سۆسیالیزم دەزانی. ئەگەر ئەنجامی کۆتایی شتێکی تر بێت، ئەمە تەنیا دەتوانێ لێکۆڵەری مارکسیست بباتە بواری لێکۆڵینەوەی چەند وچۆنی شکستی ئەم پرۆسەیە، چونکە چیتر ناتوانرێت دەستکاری مێژووی ڕاستەقینەی ڕابردوو بکرێت. بەدڵنیاییەوە ڕوونکردنەوەی چەندی وچۆنی لەبەرئەوەی ئەم پرۆسەی شکستە سادە نییە، بەڵکو پێکەوە دانانی جۆرێ
٢) لە بواری ئابووریدا، سەرەڕای جیاوازی بیروڕایان سەبارەت بە سروشتی ئابووریی سۆڤیەت، سویزی و بێتێلهایم ڕێبازێکی کەم تا زۆر هاوشێوەی ڕوونکردنەوەی مارکسیستی بۆ سەرمایەداری دەگرنەبەر. هەردووکیان (هەرچەندە بێتلهایم تا ڕادەیەکی کەمتر و ناڕاستەوخۆ) تێگەیشتنێکی دیاریکراو لە ڕوونکردنەوە هەمەلایەنە و گشتییەکەی مارکس بۆ سەرمایەداری بەدەست دەهێنن. سویزی لەسەر بنەمای دوو پێکهاتە پێناسەی سەرمایەداری دەکات: ١) پەیوەندیی کار و سەرمایە و ٢) کێبڕکێ و فرەیی سەرمایە، پاشان ڕەتیدەکاتەوە ناوهێنانی ڕووسیا بە سەرمایەداری بە پاساوی ئەوەی پێکهاتەی دووەم واتە کێبڕکێ لە ئابووری ڕووسیادا دیار نییە. لە بەرامبەردا بێتێلهایم بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و ناڕوون ئاماژە بە پێناسەیەکی هەڵەی سویسرا بۆ سەرمایەداری دەکات، لە پراکتیکدا هەموو هەوڵەکانی بۆ سەلماندنی ئەوەی کە پەیوەندی نێوان کارگەکان و لقەکانی بەرهەمهێنان لە ڕووسیا هاوشێوەی پەیوەندی نێوان کارگەکانی ئەوروپای ڕۆژئاوا و ئەمریکایە، و هەربۆیە کێبڕکێ لە ڕووسیادا بە هەمان شێوەی کە لە سەرمایەداری “کلاسیکی” ڕۆژئاوادا کاردەکات. سویزی فۆڕمی تایبەتی سەرمایەداری بەو شێوەیەی کە لە ڕووی مێژووییەوە لە ئەوروپای ڕۆژئاوا پەرەی سەندووە بە تاکە فۆڕمی ڕاستەقینەی سەرمایەداری دەزانێت و بە واتایەکی تر مۆدێلێکی تۆکمەی ئەم فۆرمە دروست دەکات. بێتێلهایم بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ئەم مۆدێلە قبوڵ دەکات (لانی کەم لەم مشتومڕەدا) تەنیا هەوڵدەدات بە سویزی نیشان بدات کە ئەم مۆدێلە لەگەڵ واقیعەکانی ئەمڕۆی سەرمایەداری لە یەکێتی سۆڤیەتدا دەگونجێت. بۆچوونی سویزی بە ڕوونی دژایەتی تیۆری مارکسە سەبارەت بە سەرمایەداری، بەڵام بێتێلهایمیش بە شێوەیەکی کردەیی ئەم فۆرمولە نادروستە قبوڵ دەکات و هەوڵ دەدات ڕستەیەک بسەلمێنێت کە یەکەمیان بۆ سەلماندنی بوونی سەرمایەداری لە یەکێتی سۆڤیەتدا پێویست نییە و دووەمیش، لە ڕادەبەدەر نموونەیی و زیادەڕەوی تێدا کراوە. (لە خوارەوە دەگەڕێینەوە بۆ ئەم خاڵە)
٣) دەرەنجامە سیاسییەکانی بێتێلهایم و سویزی زۆر جیاوازن. سویزی دیدێکی تاڕادەیەک لەباری هەیە بۆ کۆمەڵگا و ئابووری سۆڤیەت، لە کاتێکدا بێتێلهایم خۆی لە دژایەتی یەکێتی سۆڤیەتی ئەمڕۆدا دەبینێتەوە. بەڵام هەردووکیان گۆڕەپانی سیاسی لە کایەیەکی نا چینایەتی و ناسیاسی و ئەکادیمیدا سنووردار دەکەن. بە جۆرێک، تەوەری سەرەکی ئەم دەرەنجامانە دەکەوێتە ئاستی “یەکێتی سۆڤیەت یان ئەمریکا، کە خراپترە”. سویزی کە لە یەکێتی سۆڤیەتدا شێوازێکی نوێی بەرهەمهێنان و چینێکی ئیستغلالکاری نوێ دەبینێت کە سەرمایەداری لەدوای خۆی بەجێهێشتووە، بۆ خۆی گەشەسەندنخواز نییە و حەزی لە “ئاشتی جیهانی”یە، بانگەوازی ئەوە دەکات کە لێواری تیژی خەبات دژی… “دژە شۆڕشی جیهانی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا”. تێبگە لە بەرامبەردا بێتێلهایم ئارگیومێنتەکانی ناسیۆنالیزمی چینی زیندوو دەکاتەوە و بانگەواز بۆ گێڕانەوەی سێ جیهانیی بارودۆخی جیهان دەکات بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت کە یەکێتی سۆڤیەت “مەترسیدارتر” و “شەڕانگێزتر” و بە یەک وشە “خراپتر”ە. زلهێزی گەورە. لە هەڵوێستی “ئەوانەی کە دان بە مەترسییە جددییەکانی دۆخی ئێستای نێودەوڵەتیدا دەنێن و دەیانەوێت هەنگاو بنێن بۆ باشترکردنی دۆخەکە”، واتە لە هەڵوێستی “کەمکردنەوەی پەرەسەندن” لە نێوان “ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا”، سویزی سەرنجی خوێنەرانی خۆی ڕاکێشا بۆ فشارە وێرانکەرەکانی جیهانی ڕۆژئاوا لەسەر کۆمەڵگا، یەکێتی سۆڤیەت سەرنجی ڕادەکێشێت و بێتێلهایم ڕازییە بە دووبارەکردنەوەی فۆرمولەی کۆن و کلیشەیی “ڕووسیا بەدوای دەرگایەکدا دەگەڕێت بۆ زەریای هیندی”. ئەوەی هیچ کامیان باسی ناکەن، گرنگی شیکاری کۆمەڵگای سۆڤیەت و چارەنووسی شۆڕشی ١٩١٧یە لە ڕوانگەی بزووتنەوەی نێودەوڵەتی و چینایەتی پرۆلیتاریا. لە پێداچوونەوەی جیهانیدا هیچ باسێک لە پەیوەندی ئابووری سۆڤیەت و کۆمەڵگا لەگەڵ جەمسەرێکی دیاریکراودا نەکراوە. هیچ باسێک لە ئەزموونی سۆڤیەت لە شکستی هەوڵە کۆمۆنیستیەکان بۆ ڕێکخستنی ئینتەرناسیۆنالێکی کۆمۆنیستی و داهاتووی ئەو هەوڵانە نەکراوە. یەکێتی سۆڤیەت وەک “وڵات”، “زلهێز” و وەک هێزێکی سیاسی و سەربازی لە جیهاندا هەژمار دەکرێت، ئەمەش کاریگەری لەسەر ئاشتی جیهانی و یەکپارچەیی خاکی وڵاتان هەیە. بەڵام بۆ پرۆلیتاریای کۆمۆنیست، پێگەی یەکێتی سۆڤیەت لە هاوسەنگی هێزی جیهانیدا وەک هێزێکی سیاسی و سەربازی لە قۆناغی کێبڕکێی جیهانی بۆرژوازیدا تەنها لایەنێکی کێشەکەیە. سنووردارکردنی کێشەی سۆڤیەت بەم شێوەیە یەکسانە بە کەوتنە ناو فۆرمولاسیۆنی ناسیۆنالیستی و ڕۆژنامەوانی. کێشەی سۆڤیەت و شیکردنەوەی ئابووری و بەرهەمهێنان و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان تێیدا بەشێکە لە کێشە گشتگیرترەکەی ڕێکخستنەوەی بزووتنەوەیەکی ڕەسەنی نێودەوڵەتی پرۆلیتاری-کۆمۆنیستی. شیکردنەوەی کێشەی سۆڤیەت ناوەندی هەر هەوڵێکی جدییە بۆ پەرەپێدانی وێنەی سۆسیالیزمی ڕاستەقینە و شۆڕشگێڕانە، بۆ ڕوونکردنەوەی ستراتیژی گشتی شۆڕشی پرۆلیتاری، بۆ گۆشەگیرکردنی ڕیڤیزیۆنیزم و دامەزراندنی بزووتنەوەیەکی پرۆلیتاری جیهانی. ئەم لایەنانە لە مشتومڕەکانی بێتێلهایم و سویزیدا بە تەواوی لەبیرکراون و دەربڕین و سەرقاڵییە باو و ئاساییە ناسیۆنالیستیەکان و ئاشتیخوازی و ڕۆژنامەگەری جێگەیان گرتووەتەوە.
ک لە تیۆری نوێی گۆڕانی کۆمەڵایەتی لە سەردەمی ئێمەدا لەسەر بنەمای داهێنانی جۆرێک لە “شۆڕشەکانی سەدەی بیستەم” کە نە هۆکارەکان، نە ئەوهێزە بزوێنەرانە، نە زەمینە هەبووەکانی کۆمەڵگەی کۆن، نە دینامیزم بزووتنەوەکەیان نەزانراوە و ناتوانرێت ڕوون بکرێتەوە، زۆر قورسترە.

٢) لە بواری ئابووریدا، سەرەڕای جیاوازی بیروڕایان سەبارەت بە سروشتی ئابووریی سۆڤیەت، سویزی و بێتێلهایم ڕێبازێکی کەم تا زۆر هاوشێوەی ڕوونکردنەوەی مارکسیستی بۆ سەرمایەداری دەگرنەبەر. هەردووکیان (هەرچەندە بێتلهایم تا ڕادەیەکی کەمتر و ناڕاستەوخۆ) تێگەیشتنێکی دیاریکراو لە ڕوونکردنەوە هەمەلایەنە و گشتییەکەی مارکس بۆ سەرمایەداری بەدەست دەهێنن. سویزی لەسەر بنەمای دوو پێکهاتە پێناسەی سەرمایەداری دەکات: ١) پەیوەندیی کار و سەرمایە و ٢) کێبڕکێ و فرەیی سەرمایە، پاشان ڕەتیدەکاتەوە ناوهێنانی ڕووسیا بە سەرمایەداری بە پاساوی ئەوەی پێکهاتەی دووەم واتە کێبڕکێ لە ئابووری ڕووسیادا دیار نییە. لە بەرامبەردا بێتێلهایم بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و ناڕوون ئاماژە بە پێناسەیەکی هەڵەی سویسرا بۆ سەرمایەداری دەکات، لە پراکتیکدا هەموو هەوڵەکانی بۆ سەلماندنی ئەوەی کە پەیوەندی نێوان کارگەکان و لقەکانی بەرهەمهێنان لە ڕووسیا هاوشێوەی پەیوەندی نێوان کارگەکانی ئەوروپای ڕۆژئاوا و ئەمریکایە، و هەربۆیە کێبڕکێ لە ڕووسیادا بە هەمان شێوەی کە لە سەرمایەداری “کلاسیکی” ڕۆژئاوادا کاردەکات. سویزی فۆڕمی تایبەتی سەرمایەداری بەو شێوەیەی کە لە ڕووی مێژووییەوە لە ئەوروپای ڕۆژئاوا پەرەی سەندووە بە تاکە فۆڕمی ڕاستەقینەی سەرمایەداری دەزانێت و بە واتایەکی تر مۆدێلێکی تۆکمەی ئەم فۆرمە دروست دەکات. بێتێلهایم بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ئەم مۆدێلە قبوڵ دەکات (لانی کەم لەم مشتومڕەدا) تەنیا هەوڵدەدات بە سویزی نیشان بدات کە ئەم مۆدێلە لەگەڵ واقیعەکانی ئەمڕۆی سەرمایەداری لە یەکێتی سۆڤیەتدا دەگونجێت. بۆچوونی سویزی بە ڕوونی دژایەتی تیۆری مارکسە سەبارەت بە سەرمایەداری، بەڵام بێتێلهایمیش بە شێوەیەکی کردەیی ئەم فۆرمولە نادروستە قبوڵ دەکات و هەوڵ دەدات ڕستەیەک بسەلمێنێت کە یەکەمیان بۆ سەلماندنی بوونی سەرمایەداری لە یەکێتی سۆڤیەتدا پێویست نییە و دووەمیش، لە ڕادەبەدەر نموونەیی و زیادەڕەوی تێدا کراوە. (لە خوارەوە دەگەڕێینەوە بۆ ئەم خاڵە)
٣) دەرەنجامە سیاسییەکانی بێتێلهایم و سویزی زۆر جیاوازن. سویزی دیدێکی تاڕادەیەک لەباری هەیە بۆ کۆمەڵگا و ئابووری سۆڤیەت، لە کاتێکدا بێتێلهایم خۆی لە دژایەتی یەکێتی سۆڤیەتی ئەمڕۆدا دەبینێتەوە. بەڵام هەردووکیان گۆڕەپانی سیاسی لە کایەیەکی نا چینایەتی و ناسیاسی و ئەکادیمیدا سنووردار دەکەن. بە جۆرێک، تەوەری سەرەکی ئەم دەرەنجامانە دەکەوێتە ئاستی “یەکێتی سۆڤیەت یان ئەمریکا، کە خراپترە”. سویزی کە لە یەکێتی سۆڤیەتدا شێوازێکی نوێی بەرهەمهێنان و چینێکی ئیستغلالکاری نوێ دەبینێت کە سەرمایەداری لەدوای خۆی بەجێهێشتووە، بۆ خۆی گەشەسەندنخواز نییە و حەزی لە “ئاشتی جیهانی”یە، بانگەوازی ئەوە دەکات کە لێواری تیژی خەبات دژی… “دژە شۆڕشی جیهانی بە سەرۆکایەتی ئەمریکا”. تێبگە لە بەرامبەردا بێتێلهایم ئارگیومێنتەکانی ناسیۆنالیزمی چینی زیندوو دەکاتەوە و بانگەواز بۆ گێڕانەوەی سێ جیهانیی بارودۆخی جیهان دەکات بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت کە یەکێتی سۆڤیەت “مەترسیدارتر” و “شەڕانگێزتر” و بە یەک وشە “خراپتر”ە. زلهێزی گەورە. لە هەڵوێستی “ئەوانەی کە دان بە مەترسییە جددییەکانی دۆخی ئێستای نێودەوڵەتیدا دەنێن و دەیانەوێت هەنگاو بنێن بۆ باشترکردنی دۆخەکە”، واتە لە هەڵوێستی “کەمکردنەوەی پەرەسەندن” لە نێوان “ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا”، سویزی سەرنجی خوێنەرانی خۆی ڕاکێشا بۆ فشارە وێرانکەرەکانی جیهانی ڕۆژئاوا لەسەر کۆمەڵگا، یەکێتی سۆڤیەت سەرنجی ڕادەکێشێت و بێتێلهایم ڕازییە بە دووبارەکردنەوەی فۆرمولەی کۆن و کلیشەیی “ڕووسیا بەدوای دەرگایەکدا دەگەڕێت بۆ زەریای هیندی”. ئەوەی هیچ کامیان باسی ناکەن، گرنگی شیکاری کۆمەڵگای سۆڤیەت و چارەنووسی شۆڕشی ١٩١٧یە لە ڕوانگەی بزووتنەوەی نێودەوڵەتی و چینایەتی پرۆلیتاریا. لە پێداچوونەوەی جیهانیدا هیچ باسێک لە پەیوەندی ئابووری سۆڤیەت و کۆمەڵگا لەگەڵ جەمسەرێکی دیاریکراودا نەکراوە. هیچ باسێک لە ئەزموونی سۆڤیەت لە شکستی هەوڵە کۆمۆنیستیەکان بۆ ڕێکخستنی ئینتەرناسیۆنالێکی کۆمۆنیستی و داهاتووی ئەو هەوڵانە نەکراوە. یەکێتی سۆڤیەت وەک “وڵات”، “زلهێز” و وەک هێزێکی سیاسی و سەربازی لە جیهاندا هەژمار دەکرێت، ئەمەش کاریگەری لەسەر ئاشتی جیهانی و یەکپارچەیی خاکی وڵاتان هەیە. بەڵام بۆ پرۆلیتاریای کۆمۆنیست، پێگەی یەکێتی سۆڤیەت لە هاوسەنگی هێزی جیهانیدا وەک هێزێکی سیاسی و سەربازی لە قۆناغی کێبڕکێی جیهانی بۆرژوازیدا تەنها لایەنێکی کێشەکەیە. سنووردارکردنی کێشەی سۆڤیەت بەم شێوەیە یەکسانە بە کەوتنە ناو فۆرمولاسیۆنی ناسیۆنالیستی و ڕۆژنامەوانی. کێشەی سۆڤیەت و شیکردنەوەی ئابووری و بەرهەمهێنان و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان تێیدا بەشێکە لە کێشە گشتگیرترەکەی ڕێکخستنەوەی بزووتنەوەیەکی ڕەسەنی نێودەوڵەتی پرۆلیتاری-کۆمۆنیستی. شیکردنەوەی کێشەی سۆڤیەت ناوەندی هەر هەوڵێکی جدییە بۆ پەرەپێدانی وێنەی سۆسیالیزمی ڕاستەقینە و شۆڕشگێڕانە، بۆ ڕوونکردنەوەی ستراتیژی گشتی شۆڕشی پرۆلیتاری، بۆ گۆشەگیرکردنی ڕیڤیزیۆنیزم و دامەزراندنی بزووتنەوەیەکی پرۆلیتاری جیهانی. ئەم لایەنانە لە مشتومڕەکانی بێتێلهایم و سویزیدا بە تەواوی لەبیرکراون و دەربڕین و سەرقاڵییە باو و ئاساییە ناسیۆنالیستیەکان و ئاشتیخوازی و ڕۆژنامەگەری جێگەیان گرتووەتەوە.
باء- خاڵی بابەتی ناکۆکی: فرەیی سەرمایە و کێبڕکێ
سویزی پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە پەیوەندییە ئابوورییەکانی ئێستا لە ڕووسیادا ناتوانرێت و نابێ بە سەرمایەداری ناوببرێن، چونکە بە بڕوای ئەو سەرمایەداری بە دوو تایبەتمەندی سەرەکی پێناسە دەکرێت، یەکەمیان بوونی پەیوەندی نێوان کار و سەرمایە، واتە بوونی حەقدەستێک سیستەمی ئیستغلالکردنی کرێکاران کە هیچ خاوەندارێتییەکیان لە ئامرازەکانی بەرهەمهێناندا نییە و دووەم: فرەیی سەرمایە و ئەو کێبڕکێیەی کە بەهۆی بوونی چەند سەرمایەیەکەوە دروست دەبێت، کە هۆکاری ماددی کارکردنی یاسا ناوخۆییەکانی سەرمایە. سویزی هۆشداری دەدات لەوەی کە بەکارهێنانی سەرمایەداری بۆ سیستەمی ئابووریی هەنووکەیی لە یەکێتی سۆڤیەتدا بە ناچاری دەبێتە هۆی خۆمۆدێلکردن و گشتاندنی نەشیاوی کارکردنی سەرمایەداری “کلاسیکی” ئەوروپای ڕۆژئاوا و ئەمریکا بۆ کۆمەڵگەی ڕووسیا و ئەمەش دەبێتە بەربەستی میتۆدۆلۆژی پراکتیکی لەبەردەم داننان بە پەیوەندییە ئابوورییە ڕاستەقینەکان لە کۆمەڵگەی سۆڤیەتدا.
ئێمە دەگەڕێینەوە بۆ ئەم ئارگومێنتە سویزی، بەڵام تا ئەو شوێنەی کە ئەم هۆشدارییە ڕاستەوخۆ جۆری ڕێبازی بێتێلهایم لەبەرچاو دەگرێت، پێدەچێت هۆشدارییەکە گونجاو بێت. ئارگیومێنتەکانی بێتێلهایم لە سەلماندنی بوونی کێبڕکێی سەرمایەداری و فرەیی و سەربەخۆیی سەرمایە لە یەکێتی سۆڤیەتدا، تا ئێستاش بە بێ قەناعەت ماوەتەوە. سەلماندنی بوونی کێبڕکێ لە نێوان بەڕێوەبەرانی کۆمپانیاکان یان وەزارەتەکان و لقەکانی بەرهەمهێنان لە یەکێتی سۆڤیەتدا لەسەر کەرەستەی خاو، ئامرازەکانی بەرهەمهێنان، قەرز و هتد، ناتوانێت وەڵامی ناڕوونی سویزی بێت. لە هەموو سیستەمێکی کارگێڕی بیرۆکراتی و لە هەموو ئەمانەت و کارگەیەکی گەورەی ئابووریدا، ئەگەری زۆرە بەڕێوەبەران لە بابەتی جۆراوجۆردا کێبڕکێ لەگەڵ یەکتر بکەن، بەبێ ئەوەی ئەم کێبڕکێیە مانای سەربەخۆیی ئابووریی خۆیان بێت، تا ڕادەی خاوەن و بەڕێوەبەرانی سەرمایە تاکەکەسییەکان و سەربەخۆکان. ئەوەی بەرهەمەکان لە ئەنجومەنی کاڵاکان هەن بۆ خۆی هیچ ناڵێت لەسەر ئەوەی کە ئایا ئەو بەرهەمانە لە لایەن سەرمایە سەربەخۆ و تاکەکەسییەکانەوە بەرهەم هێنراون یان نا. نەبوونی بەرنامەیەکی سەرتاسەری، یان سروشتی فەرمی ئەم بەرنامەیە، بۆ خۆی ئاماژەیە بۆ بوونی میکانیزمێکی ئابووری کە پشت بە ئەدای سەرمایەی جۆراوجۆر ببەستێت. لەم حاڵەتەدا بێتێلهایم تەنیا بوونی دابەشبوونێکی بەرفراوانی کار، سەربەخۆیی ڕێژەیی لقەکانی بەرهەمهێنان لە بەرنامەی سەرتاسەری، بێتوانایی حکومەتی سۆڤیەت لە پلاندانان بۆ بەرنامەیەکی گشتی و هتد دەسەلمێنێت لەگەڵ سەرمایەداری “کلاسیکی”ی ڕۆژئاوا. ئەگەر بێتێلهایم بیەوێت لەسەر هەمان بنەمای گریمانە درۆینەکانی سویزی لە پێناسەکردنی تایبەتمەندییەکانی سەرمایەداریدا وەڵامی بداتەوە، واتە ئەگەر بەڕاستی بیەوێت نیشانی بدات کە کێبڕکێ لە سەرمایەداریی ڕووسیادا هەمان ڕۆڵی سەرمایەداریی ئەوروپای ڕۆژئاوا و ئەمریکای هەیە، ئەوا ئەویش پابەندە دەبێت بە نیشاندانی ئەوەی کە فرەیی سەرمایەکان و کێبڕکێی نێوان بەشە جیاوازەکانی سەرمایە بەهانەی ماددییە و بنەمای کارکردنی یاسا ناوخۆییەکانی تەواوی سەرمایەی کۆمەڵایەتییە لە ڕووسیا. پێویستە ئەوە نیشان بدات کە یاسا ناوخۆییەکانی کەڵەکەکردنی سەرمایە لە بنەڕەتدا لە ڕێگەی کێبڕکێی نێوان ئەو سەرمایە زۆرانەی کە هەن، ماددییەت بە خۆیان دەدەن. پشکی قازانجی بەشە جیاوازەکانی سەرمایە، نرخ، پاڵنەر بۆ زیادکردنی ڕێژەی سەرمایە بەرامبەر بە کار، فۆرمی پەرەسەندنی دابەشکردنی کار، شێوازی تەرخانکردنی سەرمایە و جوڵاندنی سەرمایە لە لقە جیاوازەکانی بەرهەمهێنان و هتد هەموویانن وابەستەی ئەرکی ئەم پێشبڕکێیەن. بێتێلهایم ئەمە نیشان نادات، بەڵکو بە ڕوونکردنەوەیەکی ڕووکەش و گشتی و سەرخانی بۆ بوونی کێبڕکێی نێوان بەڕێوەبەران و وەزیرەکان لە ڕووسیا، جێگەی دەگرێتەوە.
لە ڕاستیدا بۆ سەلماندنی بوونی سەرمایەداری لە ڕووسیا پێویست ناکات جۆراوجۆری سەرمایە و سەربەخۆیی ئەوان لە یەکتر و کێبڕکێ بسەلمێنرێت. بێتلهایم بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ ڕوانگەی مۆدێلی ئاڕاستەکراو و میکانیکی سویزی بۆ تایبەتمەندییەکانی سەرمایەداری قبوڵ دەکات، لە پراکتیکدا لەبەردەم ناڕەزایەتییەکانی سویزیدا دەگاتە بنبەستێک. پێویستە باسەکە لەو شوێنە وەربگیرێت کە بێتێلهایم بەجێی دەهێڵێت – واتە لە ڕەخنەگرتن لە پێناسەی هەڵەی سویزی بۆ سەرمایەداری و تایبەتمەندییە “دووانەی”یەکەی، لە ڕەخنەی ئەو هەڵوێستە نادروستەی کە سویزی دەیبەخشێتە کێشەی کێبڕکێ و فرەیی سەرمایەکان لە ناویدا ڕوونکردنەوەی ئەو بۆ سەرمایەداری.

پێداگری سویزی لەسەر یەکسانکردنی فاکتەری “فرەبوونی سەرمایە و کێبڕکێ” لەگەڵ پەیوەندی نێوان کار و سەرمایە لە پێناسەی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا، زۆر سەرسەختە و ناڕەوایە. هەروەها ڕوونکردنەوەکانی سەبارەت بە ڕۆڵی کێبڕکێ و فرەیی سەرمایە لە سەرمایەداریدا لە باشترین حاڵەتدا کەمتەرخەمن. و لە کۆتاییدا سەختە لەوە تێبگەین کە سەرەڕای قبوڵکردن و تەنانەت جەختکردنەوە لەسەر بوونی پەیوەندیی کار و سەرمایە لە ئابووری سۆڤیەتدا، سویزی بە بیانووی نەبینینی “فرەبوونی سەرمایە و کێبڕکێ” بە سەرمایەداری بە ئابووری سۆڤیەت ناوببات.

با یەک بە یەک ئەم خاڵانە بکۆڵینەوە:
١) سویزی بە دڵنیاییەوە پێناسەیەکی زۆر سنووردار و ناگشتی بۆ سەرمایەداری بەدەست دەهێنێت. ئه‌و ئه‌نوسێت:

“وەک من تێگەیشتم، سەرمایەداری فۆرمێکی تایبەتی مێژووییە لە کۆمەڵگە کە لە سەدەی ١٥ یان ١٦ لە ئەوروپای ڕۆژئاوا سەریهەڵدا و لە سێ سەد چوار سەد ساڵی دواتردا باڵادەستی خۆی بەسەر زۆربەی جیهاندا فراوانتر کرد”.

هەر لەسەر بنەمای ئەم فۆرمەی “تایبەتمەندی مێژوویی” سەرمایەدارییە کە سویزی تایبەتمەندییە بنەڕەتییە خوازراوەکانی خۆی لەم سیستەمەدا دەردەبڕێت. لەم فۆرمە ” مێژووییەن تایبەتەدا”دا، کێبڕکێ و فرەیی سەرمایەکان ڕۆڵێکی گرنگ و دیاریکەری هەبوو. ئەم فۆرمە ئابوورییە هاوشانی کێبڕکێ لەسەر بنەمای فرەیی سەرمایە و گریمانەکردنی بوونی ئەم فاکتەرانە دروست بوو و بەپێویستی دەزانێت فرەیی سەرمایە و کێبڕکێ بوو بە فۆرمی بنەڕەتیی بوون و بوونی ئەم شێوازە بەرهەمهێنانە. بەڵام سویزی لێرەدا دەوستێت و ئامادە نییە ڕێبازی مارکس پەیڕەو بکات لە ڕەخنەگرتن لەم میتۆدە “لە ڕووی مێژووییەوە تایبەتمەندە ئەوروپییە” تا ئەو ڕادەیەی کە تایبەتمەندییە ڕاستەقینە و گشتگیرەکانی ئەم سیستەمە دەربهێنێت. سروشتییە مارکس لێکۆڵینەوە لەهەمان فۆڕمی مێژووییەن تایبەتەدا، لەگەڵ کێبڕکێ و فرەیی سەرمایەکانیشدا کرد، بەڵام توانی تایبەتمەندەکانی دیاری بکات ئەم سیستەمە لە ئاستێکدا پێناسە بکات کە لەودیو و ئەبستراکتتر لە تێبینییەکانی پەیوەست بە کێبڕکێ و فرە سەرمایە. تایبەتمەندی دیاری ئەم سیستەمە ئەوەیە کە لە شێوازەکانی تری بەرهەمهێنان جیای دەکاتەوە. ئاشکرایە کە هەر شێوازێکی بەرهەمهێنانی تایبەت مەقولە ئابوورییەکان و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی هاوتای لەگەڵدایە، بەڵام ئەوەی جیای دەکاتەوە لە شێوازەکانی دیکەی بەرهەمهێنان، واتە ئەوەی تایبەتمەندی ئەم سیستەمە نوێیە، ئەو شێوازە تایبەتەیە کە بەرهەمی زیادە ڕاستەوخۆ لە بەرهەمهێنانەکانی تر جیادەکاتەوە. تایبەتمەندی دیاریکراوی سیستەمی سەرمایەداری، فۆڕمی تایبەتی ئیستغلالکردنە لەم سیستەمەدا. ئەمەش وادەکات مارکس بە کاڵاکردنی هێزی کار و یەکگرتوویی پرۆسەی کار لەگەڵ پرۆسەی بەرهەمهێنانی بەهای زیادکراودا ڕوون بکاتەوە. ئیستغلالکردنی کاری کرێ، واتە هەمان “پەیوەندی سەرمایە-کار” کە سویزی بە هەژموونی سیستەمی ئابووری سۆڤیەت ناوی دەبات، تایبەتمەندییەکی جیاکەرەوە و دیاریکەری سیستەمی سەرمایەدارییە. مارکس لە ڕوونکردنەوەی سەرمایەداریدا (لە کتێبی سەرمایە، تیۆرییەکانی بەهای زیادە، گروندریسە و کەم تا زۆر لە هەموو نووسینە ئابوورییەکانیدا) ئەوەندە ڕوونە کە پێداگری سویزی لەسەر خستنەڕووی کێشەی “فرەبوونی سەرمایە و کێبڕکێ” وەک پایەی دووەمی… پێناسەی سەرمایەداری زۆر سەیر دێتەبەرچاو. بەم شێوەیە مارکس توانای شیکردنەوەی سیمای گشتی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری هەیە و ئەم فۆرماتە “تایبەتمەندە مێژووییە” بشکێنێت بە لێکۆڵینەوە لەو سەرمایەدارییە “تایبەتمەندە مێژووییە” کە سویزیشی کردە بنەمای ئارگومێنتەکەی.
٢) بەڵام خاڵی گرنگ لێرەدا ئەوەیە کە لە ڕوونکردنەوەی مارکس بۆ سەرمایەداریی تایبەتی ئەوروپا لە سەدەی ١٨ و ١٩دا، کێبڕکێ و فرەیی سەرمایە ئەو قورسایی و جێگایەی نییە کە سویزی پێی داوە. مارکس پێگەی کێبڕکێ و فرەیی سەرمایە لە شوێنی خۆیدا دەناسێنێت، لە ئاستێکی گونجاودا لە ڕووی ئەبستراکتەوە. سویزی پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە ئەم فاکتەرە لە بنەڕەتیترین ئاستی ئەبستراکتدا، واتە لە ئاستی ڕوونکردنەوەی گشتیترین تایبەتمەندی و دیاریکراوەکانی سیستەمی سەرمایەداریدا جێگیر بکات. لێرەدا جێگای سەرنجە کە تەنانەت هەمان قسەکانی مارکس سەبارەت بە کێبڕکێ و فرەیی سەرمایەکان لەلایەن خودی سویزیەوە، ئارگومێنتەکەی بێ بەها دەکات. مارکس لە ئاستێکی کۆنکرێتیتردا باسی فرە سەرمایە و کێبڕکێی سەرمایە دەکات. بۆ دەرهێنان و سەلماندنی یاسا گشتییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری، واتە بۆ ڕوونکردنەوەی بەهای زیادە، ئیستغلالکردنی هێزی کار، بەهای هێزی کار و کرێ، سوپای یەدەگی کار، کەڵەکەبوون و زیادبوونی پێکهاتەی ئۆرگانیکی سەرمایە، بەرهەمهێنانەوەی بەرفراوانی تەواوی سەرمایەی کۆمەڵایەتی و تەنانەت ڕەوتی دابەزینی ڕێژەی قازانج، پێویست ناکات مارکس پرسی فرە سەرمایە و فاکتەری کێبڕکێ بخاتە ناوەوە.. مارکس ئەمانە لە گریمانە گشتییەکانی خۆیەوە سەبارەت بە کۆی سەرمایەی کۆمەڵایەتی و سروشتی گشتی و تایبەتمەندی سەرمایە دەردێنێت و تەنیا دوای دەرهێنانی یاسا بنەڕەتییەکانی سەرمایەداری و کەڵەکەبوونی سەرمایە، بۆ ئاستێکی کۆنکرێتیتر، لەپەیوەندییە ناوخۆییەکانی چەند سەرمایەیەک پێکەوە دەکۆڵێتەوە و دەگاتە فۆڕمی تایبەتی وەدیهاتنی یاسا گشتییەکانی سیستەمی سەرمایەداری . بە واتایەکی تر، مارکس بە شێوەیەکی شیکاریانە یاسا بنەڕەتییەکانی بزووتنەوەی سەرمایەداری و تایبەتمەندییە بنەڕەتییەکانی ئەم سیستەمە، سەربەخۆ لە فاکتەرەکانی فرەیی و کێبڕکێی سەرمایە شی دەکاتەوە، پاشان ئەم فاکتەرە کۆنکرێتییە ڕوون دەکاتەوە بۆ ئەوەی ڕوونی بکاتەوە کە چۆن ئەم یاسایانە لە کارکردنی ئێستادا بە واقیعی جێبەجێ دەکرێن لە بەرهەمهێنانی سەرمایەداری. لەم ئاستەدا کۆنکرێتترە کە مارکس هەنگاو بە هەنگاو بە ناساندنی فاکتەری فرەیی خاوەن ئامرازەکانی بەرهەمهێنان (فرەبوونی سەرمایە) لە بەهای زیادەوە بۆ پۆلە کۆنکرێتییەکانی قازانج و سوود و قازانجی بازرگانی و کرێ و لە مەقولەی بەهاوە، دەگاتە نرخی بەرهەمهێنان و هتد.
سەبارەت بە کێبڕکێ، مارکس لە شیکارییەکەیدا، ئەگەرچی بە کورتی، هەڵوێستی ئەم پەیوەندییەی بە ڕوونی ڕوون کردەوە. کێبڕکێ بریتیە لە پەیوەندی ڕاستەقینەی نێوان سەرمایە جیاوازەکان، کە یاسا گشتییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری، یاساکانی تەواوی سیستەم، واتە یاسا ناوخۆییەکانی تەواوی سەرمایەی کۆمەڵایەتی، بەسەر تاکەکانی سەرمایەدا دەسەپێنێت و وایان لێدەکات هەستی پێبکەن. کێبڕکێ پەیوەندییەکی تایبەتە کە لە ڕێگەیەوە یاسا سروشتی و گشتیەکانی سەرمایە بە گشتی دەگۆڕدرێن بۆ فشاری ماددی و کردەیی و دەرەکی لەسەر یەکەکانی سەرمایە. کێبڕکێ پەیوەندییەکە کە یاسا سروشتییەکانی سەرمایە تێیدا ماددییەت و واقیع دەدۆزنەوە.

لە ڕووی مێژووییەوە کێبڕکێ پێشمەرجێک بوو بۆ سەرهەڵدان و زاڵبوونی بەرهەمی سەرمایەداری. چونکە ئەمە ئەو میتۆدە بوو کە سەرمایە لە ڕێگەیەوە بەربەستەکانی بەردەم جووڵەی خۆی دەشکاند، ئەو ئاستەنگانەی کە فۆرمەکانی بەرهەمهێنانی کۆن و بە سیستەمی جۆری گیڵدەوە دەیانخستە سەر ڕێگای تێکشکا. (گروندریس، ئینگلیزی، لاپەڕە ٦٤٩-٦٥٠). تا ئێستا کێبڕکێ مەرجی مێژوویی سەرهەڵدانی سەرمایە و نەک بارودۆخی شیکاریی بوون و تایبەتمەندییەکەی. بەڵام مارکس باسەکەی زیاتر دەبات و پێگە و ڕۆڵی کێبڕکێ لە خودی سیستەمی سەرمایەداریدا، واتە لە چوارچێوەی پەیوەندییە خۆگرتوەکانی سەرمایەداریەداریدا شی دەکاتەوە. کێبڕکێ بریتییە لە ڕووبەڕووبوونەوەی سەرمایە لەگەڵ خۆی وەک سەرمایەیەکی دیکە. کێبڕکێ بریتییە لە ئەدای ڕاستەقینەی سەرمایە:

“کێبڕکێ بریتییە لە گەشەکردنی ڕاستەقینەی سەرمایە. لە ڕێگەی کێبڕکێیەوە ئەوەی پەیوەندی بە جەوهەری سەرمایەوە هەیە دەبێتە پێویستییەکی دەرەکی بۆ سەرمایەی تاکەکەسی. ئەوەی پەیوەندی بە چەمکی سەرمایەوە هەیە وەک پێویستییەکی دەرەکی بۆ شێوازی بەرهەمهێنان لەسەر بنەمای سەرمایە دەردەکەوێت”. (گروندریس , 651-650)

ئاماژەی بەوەشکردووە، “ئەم خاڵە ئەوەندە ڕاستە کە قووڵترین بیرمەندانی ئابووری، وەک ڕیکاردۆ، باڵادەستی ڕەهای کێبڕکێی ئازاد گریمانە دەکەن بۆ ئەوەی بتوانن بە شێوەیەکی گونجاو یاساکانی سەرمایە ڕوون بکەنەوە – کە لە هەمان کاتدا لە شێوەی مەیلە ژیانییەکانی حوکمڕانیدا دەردەکەون.” ئەو.” (هەمان سەرچاوە، لاپەڕە ٦٥١، جەخت لەسەر ئەسڵی کراوە)

“گریمانە”کردنی کێبڕکێ بۆ ڕوونکردنەوەی یاسا ئابوورییەکانی سەرمایەداری، ڕێک هەمان هەڵەیە کە هەردوو بێتێلهایم و سویزی ئەنجامی دەدەن، نەک لەبەر ئەوەی کێبڕکێ بەشێکی دانەبڕاو نەبووە لە سەرمایەداری، وەک چۆن لە ڕووی مێژووییەوە پەرەی سەندووە، یان ڕۆڵێکی ناوەندی ناگێڕێت، بەڵکو لەبەر ئەوەی یاساکانی سەرمایە لە سروشتی سەرمایەدا، لە چەمکی سەرمایە و سروشتی گشتی سەرمایەوە سەرچاوە دەگرن. فرەیی سەرمایە و کێبڕکێ دەبێتە هۆی ڕۆیشتنی ئەم یاسایانە لە پەیوەندییە ڕاستەقینەکانی سەرمایە ڕاستەقینەکاندا.
“کێبڕکێ بە سادەیی ئەوەی لە جەوهەری سەرمایەدا شاراوەتەوە بە شێوەیەکی ڕاستەقینە باس دەکات و وەک پێویستییەکی دەرەکی جێبەجێی دەکات. کێبڕکێ هیچ نییە جگە لە ڕێگایەک کە چەندین سەرمایە لە ڕێگەیەوە پێکهاتە سروشتییەکانی سەرمایە بەسەر یەکتر و بەسەر خۆیاندا دەسەپێنن”. (هەمان سەرچاوە، لاپەڕە ٦٥١)

یەکێک لە نموونە هەرە دیارەکانی ئەم پەیوەندییە، مەیلی سروشتی سەرمایە بۆ کەڵەکەبوون و زیادکردنی پێکهاتەی ئۆرگانیکی (بەها و تەکنیکی) سەرمایە لە کاتی پرۆسەی کەڵەکەبووندایە. سەرمایە بەردەوام زیاد دەکات بۆ بڕی سەرمایەی جێگیر بە ڕێژەیەکی گۆڕاو. مارکس ئەم یاسایە لە شیکاری گشتی کۆی سەرمایەی کۆمەڵایەتی، سەربەخۆ لە کێبڕکێ و فرەیی سەرمایە، دەردەهێنێت. بەڵام لە جیهانی واقیعدا ئەم یاسایە لە ڕێگەی کەناڵی کێبڕکێیەوە خۆی بەسەر قەوارە سەرمایەدارەکاندا دەسەپێنێت. سەرمایەیەک کە دەیەوێت بە ڕکابەری بمێنێتەوە، دەبێت بەردەوام ڕێژەی سەرمایە و کارەکەی زیاد بکات، ڕێژەی سەرمایەی جێگیر بۆ گۆڕاو زیاد بکات (و لەگەڵ ئەوەشدا تەکنیکی بەرهەمهێنانی باشتر بکات). ئەم یاسایە لە ڕکابەرییەوە سەریهەڵنەداوە و لە ڕوانگەی شیکارییەوە پێویستی بە بوونی فرەیی سەرمایە و ڕکابەرییان نییە. بەڵام فاکتەر و کەناڵی ماددی بۆ واقیعکردنی ئەم یاسایە، واتە گۆڕینی بۆ جەبری دەرەکی بۆ تاکە سەرمایە، کێبڕکێیە.
کەواتە، ئەوەی دڵنیایە ئەوەیە کە کێبڕکێ تەنیا پۆلێنێک و پێکهاتەیەکی هاوتای پەیوەندی نێوان کار و سەرمایە نییە، نەک تەنیا لە ڕوونکردنەوەی تایبەتمەندییە دیاریکراوەکانی سیستەمی سەرمایەداریدا، نەک هەر لە هەمان ئاستی ئەبستراکشندا نییە کە ئەمەیە پەیوەندی، بەڵام بە سادەیی (و ئەمە”تەنها” بەمانای کەمتر گرنگی بەخشین بە کێبڕکێ نییە)، فاکتەر و هەڵگری واقیعکردن و دەرەکیکردنی یاسا ناوەکی و ناوخۆییەکانی سەرمایە، کە بەپێی پێناسەکە و بەپێی شیکارییەکەی مارکس، بریتین لە لە ڕووی شیکارییەوە پێش کێبڕکێی بابەتێتی وبوونییەتیان بەدەستهێنابێت.

بەڵام گومانی تێدا نییە کە کێبڕکێ فۆڕمی “کلاسیکی” دۆزینەوەی یاسا سروشتییەکانی سەرمایە. دووەم: فۆڕمی زاڵبوونی یاساکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری لە ڕووی مێژووییەوە حەتمی بووە و سێیەمیش: فاکتەری ژیانییە، لانیکەم تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە کارکردنی سەرمایەدارییەوە هەیە وەک ئەوەی لە ئەوروپای ڕۆژئاوا پێکهاتووە. هەر شیکردنەوەیەکی مارکسیستی بۆ کۆمەڵگەی سۆڤیەت، ئەگەر نەیەوێت بە شێوەیەکی دۆگماتیکی بوون و باڵادەستی کێبڕکێ و فرەیی سەرمایەی شێوە “کلاسیکی” لەم کۆمەڵگایەدا بسەلمێنێت، وەک بێتێلهایم، دەبێت ئەوە ڕوون بکاتەوە کە لە ڕاستیدا کام میکانیزم یان میکانیزمی ماددییە پێویستییە جەوهەریەکان و یاساکان، پرۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایە بەسەر چینی سەرمایەداری و بەشە جیاوازەکانیدا لەم وڵاتەدا لە شێوەی پێداویستییە دەرەکی و بەرجەستەکراوەکاندا دەسەپێنێت. کەمێک دواتر دەگەڕێینەوە سەر ئەم بابەتە، بەڵام خاڵێکی سەرنجڕاکێش پێویستە ئاماژەی پێبکرێت. مارکس لە درێژەی باسەکەیدا لە گروندریسدا، بە شێوەیەک پێشبینی دووڕیانەکەی ئێستامان دەکات:

“تا سەرمایە لاواز بێت، هەر پشت بە چەقۆی شێوازی بەرهەمهێنانی کۆن یان ئەو شێوازانە دەبەستێت کە لەگەڵ سەرهەڵدانی سەرمایە بەسەرچووە، هەر کە هەستی بە بەهێزی کرد، چەقۆکان فڕێدەداتە لایەک و بەپێی یاساکانی خۆی دەجوڵێت”. .کە هەست دەکات و تێدەگات کە بوونی خۆی بەربەستێکە لەبەردەم گەشەکردندا، پەنا دەباتە بەرئەو فۆرمانەی کە بە سنووردارکردنی کێبڕکێی ئازاد، حوکمڕانی سەرمایە تەواوتر دەکەن، بەڵام لە هەمان کاتدا، مژدەی لەناوچونی سەرمایە و لەناوچونی بەرهەمهێنانی لەسەر بنەمای سەرمایە دەدەن. (هەمان سەرچاوە، لاپەڕە ٦٥١)

واقیعەکە ئەوەیە کە سەرمایەداری سەردەمی ئێمە لە دوا قۆناغدایە. “پەناگەی” سەرمایە بە هەر شێوەیەک جگە لە کێبڕکێ، تایبەت نییە بە سەرمایەداری سۆڤیەت، هەرچەندە سنووردارکردنی کێبڕکێ لەم وڵاتەدا لە بەرزترین ئاستدایە، لە ئەمریکا، ئینگلتەرا، فەرەنسا، سکاندیناڤیا و تەواوی جوگرافیای ئابووریەک کە سەرمایەداری “مێژووییەن دیاریکراوی”. سویزی پێکهات. هەروەها ئەمڕۆ، کێبڕکێ تاکە فۆڕم نییە بۆ دانانی یاسا سروشتییەکانی سەرمایە لەبەردەم تاکەکانی سەرمایە، لە شێوەی پێداویستییە دەرەکییەکان. حکومەتەکان، سیاسەتەکانی حکومەت و ڕێساکانی حکومەت، هەروەها قۆرخکاریەکان، لانیکەم لەسەر ئاستی سەرتاسەریدا، تاکەکان ڕووبەڕووی سەرمایە دەبنەوە بە شێوەی جۆراوجۆر جگە لە کێبڕکێ و جگە لە کێبڕکێ (لە چوارچێوەی سنوورەکانی وڵاتێکدا)، لەگەڵ زەرورەت و پێداویستییەکانی کەڵەکەبوونی تەواوی سەرمایەی کۆمەڵایەتی. بە واتایەکی تر، ئەمڕۆ تەنیا لە ڕێگەی کێبڕکێیەوە نییە کە سەرمایە لە شێوەی سەرمایەدا ڕووبەڕووی خۆی دەبێتەوە. حکومەتەکان لەسەر بنەمای سیاسەتی ئابووری پێشکەوتوو (هەرچەندە بەهۆی کێبڕکێ لەسەر ئاستی جیهانی، کە ڕووسیا کەم تا زۆر ژێردەستەییە)، تا ڕادەیەکی زۆر ڕۆڵی نوێنەرایەتی و وتەبێژی تەواوی سەرمایەی کۆمەڵایەتی و دۆخی گشتی کەڵەکەبوونی سەرمایەیان گرتۆتە ئەستۆ. پەیوەندی نێوان سەرمایەدارەکان و حکومەت جۆرێکە لە بەریەککەوتنی نێوان سەرمایەدارەکان و پێداویستییە بابەتییە دەرەکییەکان کە لە جەوهەری سەرمایە واتە کۆی سەرمایە سەریهەڵداوە. ئەم پەیوەندییە چیتر ناتوانرێت تەنها لە چوارچێوەی کێبڕکێدا ڕوون بکرێتەوە. ئەم ڕۆڵە هەمیشە لە زیادبوونەی حکومەتەکان، و دەرهێنانی زیاتر و زیاتر لە ئەدای ڕاستەقینەی سەرمایە لە گۆڕەپانی کێبڕکێ و گواستنەوەی بۆ دۆمەینی بڕیارە حکومییەکانی سەرمایە (چ پلاندانان یان سیاسەتی دارایی و دراو)، بە ڕواڵەت وایکردووە زاڵبوونی سەرمایەی “تکامڵتر”،کردوە بەڵام هەروەک مارکس باسی دەکات، مژدەدەری لەناوچون و نیشاندەری قەیرانی درێژخایەن و زاتی سەرمایەداری سەردەمی ئێمەیە.
هەرچۆنێک بێت، “کۆڵەکەی دووەم”ی سویزی لە وەسفکردنی سەرمایەداریدا نەک هەر زیادەڕۆیی و نادروستە، بەڵکو ئێستاش لە پرۆسەی پراکتیکی گەشەسەندنی هاوچەرخی هەمان سەرمایەداری “مێژوویی پێناسەکراو”دا، هەنگاو بە هەنگاو لەناو دەچێت. کێشەی مارکسیستەکان لە ڕوونکردنەوەی تایبەتمەندییەکانی سەرمایەداری لە یەکێتی سۆڤیەتدا نیشاندانی بوون و باڵادەستی کێبڕکێ و فرەیی سەرمایە نییە، بەڵکو کێشەی ڕوونکردنەوەی کارکردی ماددی و ڕاستەقینەی سەرمایە لە سیستەمێکی سەرمایەداریدا کە، بۆ هۆکاری مێژوویی تایبەت، کێبڕکێ لە پرۆسەی دامەزراندنی یەکلاکەرەوەی خۆیدا نییە، نە لە گەشەسەندنی خۆیدا و نە لە پراکتیکی ئەمڕۆدا، هەمان ڕۆڵ کە لە فۆڕمی کلاسیکی گەشەسەندنی سەرمایەداریدا هەیبوو. لەئەستۆدا نیە.ئەمە ناڕەزایەتییەکە کە دەتوانرێت وەک سنووردارکردنی مۆدێلکردنی بێتێلهایم وەربگیرێت. بەڵام سەرەڕای سنوورداربوونی ڕۆڵی کێبڕکێ لە سەرمایەداری سۆڤیەتدا، پەیوەندییە ئابوورییەکان لە یەکێتی سۆڤیەتدا بە هەمان شێوەی بوونی پەیوەندیی کرێکاری کرێ، واتە پەیوەندی نێوان کار و سەرمایە، سەرمایەدارین. وە ئەمەش ناڕەزایەتی و جیاوازی ئێمەیە لەگەڵ تێزی زەینگەرایانە و بە هەمان مەقولەی مۆدێلسازی سویزی.
٣) ڕەنگە باسەکە لە ئاستێکی ئەبستراکتتردا بەدواداچوونی بۆ بکرێت. دەکرێت بڵێین بەبێ فرەیی سەرمایە و بەو هۆیەوە کێبڕکێ، خودی بوونی بەهای ئاڵوگۆڕ (کە پێشگریمانە دەکات لە بوونی چەندین خاوەنی کاڵا)، پارە، فۆڕمی کاڵای بەرهەم، نرخ و فۆرمەکانی قازانج و سوود و بازرگانی قازانج، لەناو دەچێت و لە ڕووی شیکارییەوە دەبێتە مەحاڵ. ئایا وا نییە لە هەمان کتێبدا سەرمایە، سەرەڕای ئەوەی نزیکەی هەموو بەرگی یەکەم و دووەم سەرمایەداری شیکاری دەکەن بەبێ ئەوەی ئاماژە بە کێشەی فرەیی سەرمایە بکرێت، لە هەر حاڵەتێکدا کاڵا و بەهای ئاڵوگۆڕ و پارە خاڵی بەهێزی بەڵگەکانە؟

سویزی بەڵگەیەکی لەو شێوەیە پێشنیار ناکات، چونکە هیچ ئارگیومێنتێک بۆ بەرگریکردن لە “کۆڵەکەی دووەم”ی خۆی لە پێناسەی سەرمایەداریدا پێشکەش ناکات. ئەوەی جێگای سەرنجە، ئەوە بێتێلهایمە کە بوونی فۆڕمی کاڵای بەرهەمەکان و بوونی قازانج – وەک ئەوەی لە بەهای زیادە جیا دەکرێتەوە – لە یەکێتی سۆڤیەتدا بە کێشەی فرەیی سەرمایەکانەوە دەبەستێتەوە. بەهەر حاڵ پێویستە وەڵامێکی کورت بۆ ئەم ئارگیومێنتە بدرێتەوە.

گومانی تێدا نییە کە فرەیی خاوەن کاڵاکان (و ئامرازەکانی بەرهەمهێنان) پێشمەرجێکی مێژوویی بوو بۆ پێکهاتنی سەرمایەداری و کێبڕکێ هۆکاری کردەیی باڵادەستی بوو بەسەر فۆرمەکانی پێشووی بەرهەمهێناندا. بەڵام تەواوی باسەکەی مارکس لەسەر ئەو ڕاستییەیە کە کاتێک سەرمایەداری پشت بە یاساکانی خۆی دەبەستێت، پەیوەندی خۆی لەگەڵ ئەو پێویستییە مێژووییانە لەدەست دەدات. بەهای ئاڵوگۆڕ و فۆڕمی کاڵای بەرهەم لە بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا بوونی سەربەخۆی خۆیان دەدۆزنەوە و چیتر پشت بە بوونی هەمیشەیی و کارلێکی فرە خاوەن بەرهەم نابەستن، بەڵکو پشت بە پەیوەندی نێوان کار و سەرمایە دەبەستن. لێرەدا ئیتر ئەوە فرەیی سەرمایە نییە کە بە شێوەیەکی بابەتیانە بەهای ئاڵوگۆڕکردن زەروورەت دەکات، بەڵکو ئەوە ڕاستییەکە کە هەموو بەرهەمەکان دەرئەنجامی پرۆسەی کارە سەرمایەدارییەکانن کە تێیدا کار کاڵایە و بۆ ئاڵوگۆڕی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئامرازەکانی بەرهەمهێناندا پێویستییەکی حەتمییە (ئامرازی بەرهەمهێنان کە سەر بە بەشێکی دیاریکراو و سنووردارە لە ئەوان سەر بە کۆمەڵگان و بۆیە دەبێت ئاڵوگۆڕ بکرێن بۆ ئەوەی بەکاربهێنرێن). ئەم تایبەتمەندیە کاڵاییەی کار و دابڕانی لە ئامرازەکانی بەرهەمهێنانە کە سیمای کاڵایەک لە بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا بە هەموو بەرهەمەکانی کار دەبەخشێت. تا ئاڵوگۆڕی نێوان خاوەن هێزی کار (وەک کاڵا) و خاوەن ئامرازەکانی بەرهەمهێنان نەمێنێت، تەواوی بنەمای ئاڵوگۆڕ و بەهای ئاڵوگۆڕ و پارە و بەرهەمهێنانی کاڵای گشتگیر لە شوێنی خۆیدا دەمێنێتەوە ، بەبێ گوێدانە ئەوەی کە ئایا خاوەن ئامرازەکانی بەرهەمهێنان مەودای ئاڵوگۆڕی نێوانیان سنووردار دەکەن یان نەخێر لە ڕووی مێژووییەوە هێزی کار لە دوای ئامرازی بەرهەمهێنان و ئامرازی بەکاربردن بوو بە کاڵا، بەڵام کاتێک ئەم ڕووداوە مێژووییە ڕوودەدات، هێزی کار دەبێتە کاڵا و لە بەرامبەر سەرمایە دادەنرێت، ئەوکات دەبێتە بنەمای ماددی گشتگیر و تەواو بەرهەمهێنانی کاڵاکان بەپێی ئەوە مەقولە و پەیوەندییەکان دەگۆڕدرێن. هەر بوونی پەیوەندی نێوان کار و سەرمایە لە یەکێتی سۆڤیەتدا، مانەوەی فۆڕمی کاڵای بەرهەمەکان، مانەوەی پارە، بەهادان بە بەرهەمەکان و بەدەستهێنانی بەهای زیادکراو لە فۆڕمی تایبەتی “قازانج”دا دەکاتە شتێکی پێویست و حەتمی . لە ڕووی مێژووییەوە ئەم فۆرمانە دەرئەنجامی فرەیی خاوەندارێتی تایبەتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانن، بەڵام لە ڕوانگەی شیکارییەوە، لە بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا، تەنانەت لەو شوێنانەی کە فرەیی سەرمایە و کێبڕکێ بە تەواوی ڕەوا بێت، بە تەواوی دەرئەنجامی بە کاڵاکردنی کارە.

بە کورتی، ئارگومێنتی بێتێلهایم سەبارەت بە فرەیی سەرمایە و کێبڕکێ لە یەکێتی سۆڤیەتدا، هەر وەک نموونەیی و ناقەناعەتبەخش ماوەتەوە. بەهەمان شێوە شیکارییەکەی بۆ کێشەی قەیرانەکان و هەوراز و نشێوی دەورەیی ئابووری سۆڤیەت و “زیاد کەڵەکەبوون” لەم ئابوورییەدا ڕووکەش و سەرخانە. بۆ نموونە بێتێلهایم میکانیزمی “زیاد کەڵەکەبوون” لەسەر بنەمای “بڕیارەکانی بەڕێوەبەران” ڕوون دەکاتەوە کە زیاتر لە پێویست سەرمایە و کەرەستەی خاو و هێزی کار بەکاردەهێنن بۆ باشترکردنی پێگەی خۆیان یان کۆمپانیاکەیان، یان بۆ گەیشتن بە نیشاندەری بەرنامەکان. بێتێلهایم لە شیکردنەوەی ڕەگ و ڕیشەی فراوانخوازی سۆڤیەتدا تەنانەت ناتوانێت باسێکی یەکگرتوو بخاتەڕوو و ئەم فراوانخوازییە وەک درێژەپێدەری فراوانخوازیی ئیمپراتۆریەتی تزاری هەڵدەسەنگێنێت. “گەیشتن بە ئاوە گەرمەکان” و “گۆڕانکاری بۆ زلهێزێکی دەریایی” بەزەحمەت دەتوانرێت وەک شیکارییەک بۆ بناغەکانی گەشەسەندنی ڕووسیای مۆدێرن و سەرمایەداری ئەمڕۆ بە جددی وەربگیرێت. ئەم جۆرە شیکارییە ڕووکەشانە کە باسەکانی بێتێلهایم زۆر لە “سێ جیهان” و شیکارییە ناسیۆنالیستییە کەم بایەخکراوەکان نزیک دەکەنەوە، لە دوایین وتارەکەیدا کەم نین.
لە لایەکی دیکەوە تایبەتمەندی هەڵوێستی سویزی زەینگەرایی و کۆکردنەوە تیۆرییەکەیەتی و ئەمەش بە ڕواڵەت بڕگە و تایبەتمەندی هاوبەشی هەموو بەرگریکارانی تیۆری “شێوازی نوێی بەرهەمهێنان”ە. یەکەم، وەک ئاماژەمان پێدا، قبوڵکردنی حوکمی سەرمایە و کرێکاری کرێ لە سیستەمێکدا و لە هەمان کاتدا جێبەجێکردنی “شێوازی بەرهەمهێنانی نوێ” بۆی، زۆر ئارەزوومەندانە و ناپابەندانەیە. سویز تێبینی ئەوە ناکات کە تێزی شێوازی نوێی بەرهەمهێنان پێویستی بە پێداچوونەوەی گشتی هەیە بە ڕوانگەی ماددی و مێژوویی مارکسیزم. ناکرێ تەنیا ئەم یەک تێزە بۆ ڕەخنەی مارکسیستی سەرمایەداری و تیۆری شۆڕشی پرۆلیتاری زیاد بکرێت. کەسێک کە میتۆدێکی بەرهەمهێنانی نوێ لە نێوان سەرمایەداری و سۆسیالیزمدا “دەدۆزێتەوە”، پێویستە بە شێوەیەکی لۆژیکی ئەم ئەرکە زانستییە لە ئەستۆ بگرێت کە باقی سیستەمی فیکریی هاوتای تێزێکی لەو جۆرەیە. چەند پرسیارێک دەخرێنە بەردەم بەرگریکارانی ئەم تێزە، وەک: توخم و پێکهاتەکانی ئەم شێوازە نوێیە بەرهەمهێنانە، لە ڕووی ئابووری، سیاسی، کولتووری، حزبی و هتد، لە سیستەمی کۆن (سەرمایەداری)دا لە چ فۆرمێکدا پەرەیان سەندووە ) و ئامادە بووبوو (سیستەمێکی نوێی کۆمەڵایەتی و ئابووری لەناکاو و بەبێ ناساندن لەسەر زەوی دەرناکەوێت). بەم شێوەیە، ئایا سەرمایە دوا پێکهاتنی ئابووری چینایەتی و دواترین و گشتگیرترین شێوەی ئیستغلالکردنی چینایەتی نییە؟ بەم گریمانەیە، کام خەباتی چینایەتی و کۆمەڵایەتی، کام دژایەتی بابەتیی و کام ڕەوتی بابەتیی مێژوویی کۆمەڵگای سەرمایەداری بەرەو ئەم شێوازە نوێیەی بەرهەمهێنان دەبات؟ ئایا گواستنەوە لەم شێوازە نوێیەی بەرهەمهێنان بۆ کۆمەڵگا سەرمایەدارییە هەبووەکان حەتمییە؟ ئایا هیچ شیکردنەوەیەکی ماتریالیستی بۆ دژایەتییەکانی ئەم شێوازە نوێیەی بەرهەمهێنان هەیە کە هێشتا بتوانرێت بۆ ئەنجامدان بە پێویستی و ئەگەری پەرەسەندنی داهاتووی کۆمەڵگەی سۆسیالیستی بەکاربهێنرێت؟ کام دژایەتی ماددی کۆمەڵگای هەبوو بەم شێوازە نوێیەی بەرهەمهێنان چارەسەر دەبێت و کام دژایەتی پاڵدەنرێتە پێشەوە، کام کێشە سیاسی و کولتوورییەکانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری لەم شێوازە نوێیە بەرهەمهێنانەدا چارەسەری خۆیان دەدۆزنەوە و چارەسەریان لە ئەرک دوور دەخرێتەوە لە شۆڕشی پرۆلیتاریا؟ میکانیزمی بەرهەمهێنان و بەرهەمهێنانەوەی پەیوەندییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان لەم شێوازە نوێیەی بەرهەمهێناندا چییە؟ ئایا بوونی ئەم شێوازە نوێیەی بەرهەمهێنان بە مانای ڕەتکردنەوەی تیۆری شۆڕشی پرۆلیتاری (پێویستی و ئەگەری شۆڕشی سۆسیالیستی) و پەیوەندی ئەم شۆڕشە بە ڕزگاری مرۆڤەوە نییە؟ ئایا سەرهەڵدانی میتۆدی بەرهەمهێنانی نوێ بە مانای جێگرتنەوەی فۆرمە نوێیەکانی خەباتی چینایەتی لە جیاتی خەباتی پرۆلیتاریا و بۆرژوازی وەک بزوێنەری بزوێنەر و بەرەوپێشبردنی مێژووی کۆمەڵایەتی مرۆڤایەتی نییە و نابێ لەگەڵ بەشداریکردندا بێت ئەو چینانەی کە بنەمای ماددی سیستەمی نوێی ئیستغلالکردنن لە تیۆری خەباتی چینایەتیدا؟ ئەم پرسیار و دژایەتیانە بێکۆتایە. ماتریالیزمی مێژوویی مارکس و تیۆری شۆڕشی پرۆلیتاریا کە یەکێک لەوانە ناساندنی سەرمایەدارییە وەک دوا فۆرمی ڕێکخستنی چینایەتی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی، وەڵامی وردی بۆ هەموو ئەو کێشانە لە سیستەمی فیکرییەکەیدا هەیە. هەروەها بەرگریکارانی تێزی شێوازی بەرهەمهێنانی نوێ بتوانن سیستەمێکی وەڵامدەرەوە و گشتگیر بخەنەڕوو. دووەم: کێشە لێرەدا ئەوەیە کە سویزی لە بنەڕەتدا شکست دەهێنێت لە ڕوونکردنەوەی ئەم شێوازە بەرهەمهێنانەدا. ناوبراو (بە ئیلهام وەرگرتن لە وتارێکی هاری ماگدۆف [Harry Magdoff] لە هەمان ژمارەی پێداچوونەوەی مانگانەدا) پێی وایە لە سیستەمی ئابووری سۆڤیەتدا هیچ یاسایەکی ئابووری بابەتیی نییە، واتە یاسای سەربەخۆ لە سیاسەت و مەیلی کارگێڕانی ئابووری و سیاسیی چینی دەسەڵاتدار. بە واتایەکی تر کارکردنی ئابووری سۆڤیەت هەمیشە وابەستەی بڕیار و سیاسەت و بەرژەوەندی چینی دەسەڵاتدارە، کە بە هیچ مەرجێکی ژێرخانی حوکمڕانی ناکرێت. چیتر ناتوانرێت ئەمە بە پێناسەی “شێوازی بەرهەمهێنان” ناوزەد بکرێت. ئەمە ڕاگەیاندنی نەبوونی شێوازی بەرهەمهێنانە لە یەکێتی سۆڤیەت و بوونی ڕێکخستنێکی ئابووریی ئیختیاری و گۆڕاو لەم وڵاتەدا. بەم شێوەیە، وادیارە سویزی دوای چەند ساڵێک لە ناڕوونی و دوودڵی، دواجار لەگەڵ بۆچوونە بێمانا و ناماتریالیستییەکانی هایڵ تیکتین، سەرنووسەری گۆڤاری ڕەخنەگرانە، ڕازی بووە. جیاوازی نێوان ئەم دووانە ڕەنگە ئەوە بێت کە تیکتین زیاتر لە سویزی لە هەوادایە و بە فەرمی باس لە حوکمڕانی “ئابووری بەفیڕۆدان” لە ڕووسیا دەکات لەبری مەقولەی شێوازی بەرهەمهێنان. سویزی لەبیری دەچێتەوە کە خودی بوونی پەیوەندییەکانی کار و سەرمایە لە یەکێتی سۆڤیەتدا (کە ئەو قبووڵی کرد)، یان تەنانەت خودی بوونی جۆرێک لە پەیوەندییە موڵکییەکان (لە سەر ئامرازەکانی بەرهەمهێنان)، بەپێویستی دەزانێت بوونی یاسا ئابوورییە بابەتییەکان کە سەرهەڵدەدەن لەم پەیوەندیانە.وە بەرهەمی دەهێنێتەوە. ڕاگەیاندنی نەبوونی “یاسا ئابوورییەکان” لە میتۆدی نوێی بەرهەمهێنانی سویزدا، واتە ڕاگەیاندنی نەبوونی هەمان پەیوەندی نێوان کار و سەرمایە لە یەکێتی سۆڤیەتدا، کە سوزی لە سەرەتای وتارەکەیدا چەند دێڕێکی سەرەوەی قبوڵ کرد. و لە کۆتاییدا سێیەم: لێدوانەکانی سوایز تەواو پێچەوانەی ئەو هۆشدارییەن کە خۆی بە بێتێلهایمی داوە. سویزی نیگەران بوو لەوەی کە مۆدێلکردنی سەرمایەداری (واتە سەرمایەداریی ڕۆژئاوایی “پێناسەکراوی مێژوویی”) ڕێگری بکات لە تێگەیشتن لە تایبەتمەندییە ئابوورییە تایبەت و جیاوازەکانی کۆمەڵگەی سۆڤیەت. بەڵام لە هەنگاوی دواتردا، خۆی خوێنەر لە نایاسایییەکی ڕەهادا بەجێدەهێڵێت، لە “سیستەم”ێکی ئابووریدا کە هیچ جۆرە یاساییبوونی بابەتیی جووڵە و کارکردی تێدا نییە. سیستەمێک کە ڕۆژانە بەپێی خواست و سیاسەتی “چینەکانی دەسەڵاتدار”، یان “بیرۆکراسی” یان “نوخبە” بە ئاراستەیەکدا دەسوڕێتەوە یان دەتوانێت بسووڕێتەوە. سویزی لە ترسی دروستکردنی نەخشسازی، واز لە ڕۆحی زانست و ماتریالیزم و مارکسیزم بە گشتی دەهێنێت و پەنا دەباتە بەر “زانستی جادوویی” و گریمانەکردن سەبارەت بە ئامانجەکانی باوەڕخۆ و ئەگەرە بێ سنوور و بێ مەرجەکانی “چینە دەسەڵاتدارکان” لە یەکێتی سۆڤیەتدا ، و ئەمەش لوتکەی زەینگەراییە.


بزووتنەوەی کۆمۆنیستی پێویستی بە ڕوونکردنەوەیەکی دروست هەیە لەسەر پەیوەندییە ئابوورییەکان کە یەکێتی سۆڤیەت بەڕێوەدەبەن. مشتومڕەکانی ئەم دواییەی نێوان سویزی و بێتێلهایم نەک هەر پێشکەوتنێک نییە لەم بوارەدا، بەڵکو زۆر دووفاقی و سەرلێشێواویشە. سەلماندنی سەروەری کار و سەرمایە لە یەکێتی سۆڤیەتدا بەسە بۆ سەلماندنی ئەم سیستەمە سەرمایەدارییە. بەڵام ناتوانرێت و نابێ لە سەرمایەداریی ئابووریی سۆڤیەتەوە بگەینە ئەو ئەنجامەی کە پێکهاتە کۆنکرێتییەکان کە تایبەتمەندی سەرمایەداری “کلاسیکیە” لە ئەوروپای ڕۆژئاوا و ئەمریکادا(لەوانەش کێبڕکێ و خاوەندارێتی شەخسیی بۆرژوازی بەسەر سەرمایە) لە سۆڤیەتدا دیار بن یەکێتییەک کە کەم تا زۆر ڕۆڵێکی هاوشێوەی هەبێت. لە یەکێتی سۆڤیەتدا، لە ژێر هەندێک هەلومەرجی مێژووییدا، بە تایبەت لە کاتی پڕۆسەی شکستی شۆڕشی پرۆلیتاریادا، جۆرێکی دیاریکراو لە سەرمایەداری قۆرخکاری دەوڵەتی دروست بووە، کە لە ژێر ناوی سۆسیالیزمدا کاردەکات. مەسەلەکە بریتییە لە داننان بە شێوە تایبەتەکانی جووڵە و ئەدای ماددی ئەم سەرمایەدارییە و ئەو میکانیزم و پێکهاتە ئابوورییە تایبەتانەی کە لە ڕێگەیانەوە یاسا گشتییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری جێبەجێ دەکرێن. بۆ نموونە لە وڵاتانی یەکێتی سۆڤیەتدا خاوەندارێتی تایبەتی بۆرژوازی بە شێوەیەکی جددی لاواز بووە و کەم تا زۆر تێکەڵ بە خاوەندارێتی و کۆنترۆڵی چینایەتییەکی بەکۆمەڵ بووە. هاوکات لەگەڵ ئەم پێشهاتانەدا، هەموو ئەو میکانیزمە کردارییانەی کە پشتیان بە سیمای کەسیی خاوەندارێتی و سەربەخۆیی تاکەکەسی خاوەن سەرمایە دەبەست، ڕۆڵی ناوەندی خۆیان لەدەستداوە. ئەمە سیستەمێکە کە تێیدا ڕکابەری پەراوێزخراوە و جۆرێک لە ڕێکخستنی پەیوەندییە ناوخۆییەکانی بۆرژوازی لە ڕێگەی میکانیزمێکی سیاسی و ئیدارییەوە ئەولەویەت و بابەتییەتی بەدەستهێناوە. سیستەمێکی لەم شێوەیە کاریگەری خۆی لە پێشکەوتن و خێراکردنی پرۆسەی سەرەتایی پیشەسازیکردنی ڕووسیا لە ساڵانی ١٩٣٠دا ئاشکرا کرد. بەڵام ئەمڕۆ لە لایەکی دیکەوە بێتوانایی ئۆرگانیکی خۆی لە بەردەم پێداویستییەکانی ئابووریی پێشکەوتووی سەرمایەداریدا نیشانداوە، بەتایبەتی لە بواری دابینکردنی پێداویستییەکانی بەکاربەر، نەرمی لە وەبەرهێنان، ناساندنی تەکنەلۆژیای نوێ و بەرزکردنەوەی کوالیتی بەرهەمەکان. فۆڕمی پەیوەندی نێوان بۆرژوازی و پرۆلیتاریا لەم سیستەمەدا، فۆڕمی تایبەتی قەیرانەکان، میکانیزمی دابەشکردنی بەهای زیادکراو لە نێوان بەشە جیاوازەکانی سەرمایەی کۆمەڵایەتیدا و هاوتاکانی لەم سیستەمەدا تایبەتمەندی خۆیان هەیە. شیکاری مارکسیستی پێویستە ڕەخنەی خۆی لە سەرمایەداری قۆرخکاری جۆری سۆڤیەت قووڵتر بکاتەوە. گشتاندنی میکانیکی یان مۆدێلسازیی ئەو تێبینیانەی پەیوەستن بە ئەرکی سەرمایەداریی “کلاسیکی” یان داهێنانی تیۆری بیرنەکراوە و ئارەزوومەندانە سەبارەت بە “شێوازی بەرهەمهێنانی نوێ” و هاوشێوەکانی، ناتوانێت ئاراستەیەکی پرەنسیپی بێت بۆ لێکۆڵینەوەی مارکسیستی لە ئەمڕۆ یەکێتی سۆڤیەت.

مەنسور حیکمەت

مارکسیزم و کێشەی سۆڤیەت، بوڵتننی بۆچوون و گفتوگۆکان (پاشکۆی بسوی سۆسیالیزم) ژمارە یەک،ئەسفەند ١٣٦٤ – لاپەڕە ١١٣ تا ١٢٧
hekmat.public-archive.net #2740fa.html




پرۆژەى پەیمانى کۆنگرەى نەتەوەیى ساڵى 1998.. د.نوورى تاڵەبانى

هەموو دەزانین کەوا ناحەزانى کورد لە هەموو بەشەکانى کوردستان خەریکى جێبەجێًکردنى پلانێکى داڕێژراون بۆ لە ناوبردنى کورد و کوردستان. ئەو بەرنامەى کە کۆنگرەى نەتەوەیى کوردستان لە ساڵى 1998 ئامادەى کردووە گونجاوە بۆ دەربازبوون لەو پلانە، ئەگەر هەموو لایەنە سیاسیەکان لە هەموو بەشەکانى کوردستان بە نیازێکى پاکەوە هەوڵى جێبەجێکرندنى ناوەرۆکەکەى بدەن. ئەمەش دەقى ئەو پرۆژەیەیە…

پرۆژەى پەیمانى کۆنگرەى نەتەوەیى ساڵى 1998
د.نوورى تاڵەبانى

ماوەێک لەمەوبەر بە گەرمى باس لە بەستنى کۆنگرەی نەتەوەیى کوردستانى دەکرا بە بەشدارى کردنى هێزە سیاسیەکانى هەموو بەشەکانى کوردستان. هەموو دەزانین کە ناوچەى رۆژهەڵاتى ناوەراست لەناو گێژاوێکى گەورەدا دەسووڕێتەوە و دەوڵەتە زلهێزەکان و بەشێک لە دەوڵەتانى ناوچەکەى ناچار کردووە هەوڵ بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانى بکەن، هەتا ئەگەر بە دەستکاری نەخشەى ناوچەکەش بێت. ئەگەر کورد وەکو نەتەوەێکى سەرەکیی ناوچەکە بە یەک دەنگى و یەکریزى بەشدارى لەو پرۆسەیە نەکەن، بەجیددییەوە گوێ لە داواکاریەکانی ناگیرێ و لایەنە پێوەندیدارەکان، بەتایبەتى دامەزراوە نێونەتەوەیی و دەوڵەتە زلهێزەکان پاڵپشتیان لێ ناکەن.
بیرۆکەى دروستکردنى دامەزراوەیەک بەناوى (کۆنگرەی نەتەوەیى کوردستان)، یان بە ناوێکى دیکەوە پێشتر چەند جارێک کارى لەسەرکراوە. لە ساڵەکانى 1997 و 1998 هەوڵێکی جیددى بۆ دامەزراندنى دەزگاێکى نەتەوەیی لە دەرەوەى کوردستان درا، مەبەستى سەرەکی ئەوەبوو کورد بە شێوەێکى دیپلۆماسیانە داواکاریەکانى بخاتە بەرچاو دەزگا نێودەوڵەتییەکان و دەوڵەتانى دونیا. ئەو دەمە لە دەرەوەى وڵات بووم، وەکو قانوونناسێک بەشداریم لە کۆنفرانسێک کرد، کە بۆ ئەو مەبەستە ڕێکخرابوو. لەو کۆنفرانسەدا داوا لە چەند قانوونناسێک کرا پرۆژەی پەیمانێک بۆ ئەو دامەزراوە نەتەوەییە ئامادە بکەن، پێم باشە لێرەدا زۆر بە کورتی ڕووناکى بخەمە سەر بنەما سەرەکییەکانى ئەو پرۆژەیە و ئاماژەش بۆ چۆنیەتى سەرهەڵدانى ئەو بیرۆکەیە بخەمە بەرچاو.
یەکەم: بیرۆکەى دامەزراندنى کۆنگرەی نەتەوەیى لە دەرەوەى کوردستان:
لەسەر بانکهێشتنى (پەرلەمانى کوردستان لە دەرەوەى وڵات)، لە 12/12/1997 کۆبوونەوەیەک لە شارى (برۆکسێل) ڕێکخرا، کە نزیکەى (120) کەسایەتى سیاسى و ڕۆشنبیرى لە هەموو بەشەکانى کوردستان ئامادەى بوون. نوێنەرانى بەشى هەرە زۆرى حیزب و گروپە سیاسیەکان لە بەشەکانى کوردستان و کۆمەڵێک لە کەسایەتى سەربەخۆ و ڕۆشنبیر ئامادەى ئەو کۆبوونەوە بوون. لە ئاکامى بیروڕا گۆڕینەوە بە چڕو پڕى، بڕیار درا ڕێکخراوێکى نەتەوەیى کوردستانى دروست بکرێت، داواش لە چەند قانوونزانێک کرا پرۆژەیەک ئامادە بکەن وەکو (دەستوور) یان (پەیماننامە)یەک بۆ ئەو ڕێکخراوە. لە کۆتایى ساڵى 1998 دا ئەو پرۆژەیە ئامادەکرا، بەو بۆنەوە، (مەڵبەندى رۆشنبیرى کورد لە لەندەن) داوای لێکردم بابەتێک لەسەر ناوەرۆکى ئەو پرۆژەیە و چۆنیەتى ئامادەکردنى پێشکەش بە کوردانى دانیشتوانى دەڤەرى لەندەن بکەم، لێرەدا بە کورتى ڕِووناکى دەخەمە سەر ناوەرۆکى ئەو پرۆژەیە، بە ئومێدى ئەوەى سوودمەند بێت بۆ ئەو بەرێزانەى ئەرکی ئامادەکردنى پرۆژەى پەیمانى کۆنگرەی نەتەوەییان پێ دەسپێردرێ.
ناوى ئەو کۆمسیۆنەى ئەرکى ئامادەکردنى پەیمانى کۆنگرەکەی پێ سپێردرا: (کۆمیسۆنى ئامادەکردنى پرۆژەی دەستوورى کۆنگرەى نەتەویى) بوو، چەند قانوونزانێک لە دەرەوەى وڵات دەستنیشانکران بۆ ئامادەکردنى پرۆژەکە. لە یەکەم کۆبوونەوەدا ئەرکى سەرپەرشتى کردنى کارەکانى خرایە ئەستۆى بەندە. بەشێک لە ئەندامانى ئەو کۆمسیۆنە نەیاندەتوانى ئامادەى هەموو کۆبوونەوەکان بکەن، کە لە (برۆکسێل) و (لەندەن) دەبەستران. پێش شیکردنەوەى بەندەکانى پرۆژەی ئەو پەیمانە، چاکترە ڕووناکی بخەمە سەر چۆنیەتى سازدانى ئەو کۆنفرانسە و ئاماژەش بە شێوەى بیرکردنەوەى بەشى زۆرى بەشداربوونى بکەم، چونکە هەموو کارێکى قانوونى پێشینەێکى هەیە و ڕووناکى دەخاتە سەر ناوەرۆکەکەى. کۆنفرانسەکە بڕیارى لەسەر چەند خاڵێکدا کە بکرێنە بنەما بۆ داڕشتنى پرۆژەى دەستوورى ئەو کۆنگرەیە، بەتایبەتى:

  1. لەو دەمەدا شەڕیى ناوخۆیى دەستى ڕەشیى بەسەر کوردستاندا کێشابوو، بۆیە بەشداربووانى کۆبوونەوەکەی (برۆکسێل) جەختیان لەسەر ئەوە کردەوە، کۆنگرە دەبێ هەوڵى جیددى بۆ چارەسەرکردنى ناکۆکیەکانى نێوان پارتە سیاسیەکانى کوردستان بدات.
  2. بەشداربووانى ئەو کۆنفرانسە داوایان کرد کۆنگرە بکرێتە (ناوەندێک) بۆ کۆکردنەوەى هەموو هێزە سیاسیەکانى کوردستان، نەک (لایەنێک) بێت لەناو ئەو لایەنانەدا.
  3. کۆنگرە دەبێ ستراتیجێکى نەتەوەیى ڕوون و شەفاف بۆ خەباتى درێژخایەنى دواڕۆژى گەلەکەمان دیارى بکات، کە بە داخەوە کورد پێشتر نەیبووە، یان سەرانى کورد لەبەر هۆى سیاسی نەیانتوانیوە دیارى بکەن تا پابەند نەبن پێوەى.
  4. کۆنگرە دەبێ داوا بکات لەو هێزە سیاسییانەى بەشدارییان لە کۆبوونەوەى بروکسێل نەکردبوو، ئەوانیش بەشدارى لەو کۆنگرەیە بکەن.
  5. کۆنگرە دەبێ پرۆگرامێکى ڕوون و ئاشکراى هەبێ و داوا لە هەموو لایەنەکان بکات پابەند بن بەو پرۆگرامەى کە خۆیان پەسندی دەکەن.
  6. هەموو هێزە سیاسیەکانى کوردستان ئاگادار بکرێنەوە خەتێکى سوور هەیە و نابێ هیچ لایەنێکى سیاسى ئەو هێڵە سوورە تێپەڕێنێ لە مامەڵە کردنیان لەگەڵ دەوڵەتانى داگیرکەرى کوردستان.
  7. کۆنفرانس کۆمیتەیەک دەستنیشان بکات بۆ ئامادەکردنى پرۆژەى پێڕەوی (دەستوورى) ئەو کۆنگرەیە. لەپاش دیارى کردنى ئەندامانى (کۆمیتەی ئامادەکار )، بڕیار درا ناوى (کۆمیسیۆنى پەیوەندى کردن) و (کۆمیسیۆنى ئامادەکردنى پَیڕەوى کۆنگرە) بێت.
    ژمارەی ئەندامانى کۆمیسیۆنى ئامادەکردنى پێڕەوى کۆنگرە حەوت (7) قانوونناس بوون، بەڵام بە کردەوە بەشێکیان نەیاندەتوانی ئامادەى هەموو کۆبوونەوەکان بکەن. هەر لەو کۆبوونەوەدا بڕیار درا ئەو پرۆژەی کە پێشتر (پەرلەمانى کوردستان لە دەرەوەى وڵات) ئامادەى کردبوو دابەش بکرێت بەسەر هەموو بەشداربوواندا و داوایان لێ بکرێت لە ماوەێکى دیارى کراودا ڕاو بۆچوونى خۆیان بە نووسین بۆ (کۆمیسیۆنى ئامادەکردنى پێڕەوى کۆنگرە)ى بنێرن. ئەو پرۆژەیە پاشان کرایە بنەما و ڕەوانەکرا بۆ زیاتر لە (15) قانوونناس و سیاسەتمەدارى کوردى دانیشتووى دەرەوەى وڵات، تا ڕاو بۆچوونى خۆیان بۆ ئەو کۆمسیۆنە بنێرن، بەشیکیان هاوکاریان کرد و وەڵامیان دایەوە، بەڵام بەشێکى دیکەیان وەڵامیان نەبوو.
    هەر لەو کۆبوونەوەدا بڕیاردرا ناوى کۆمیسیۆنەکە بکرێتە:(کۆمیسیۆنى ئامادەکردنى پەیمانى کۆنگرە)، چونکە ئەو پرۆژەیە وەکو (پەیمان/میپاق/ CHARTER) تەماشا دەکرا و بەشێک لە دەزگا نێودەوڵەتییەکان و ڕێکخراوانى ئازادیی بەخشى گەلانى ژێردەستە ئەو ناوەیان بۆ خۆیان هەڵبژاردبوو. هەر لەو کۆبوونەوەدا بڕیاردرا سوود وەربگێرێ لەو پرۆگرام و پرۆژانەى پێشتر ئامادەکرابوون بۆ کۆنگرەی نەتەوەیى کوردى و ئەو بەرنامانەى بۆ ڕێکخراوانى دیکە ئامادەکرابوون، وەکو (ڕێکخراوى ئازادی بەخشى فەلەستینى) و (کۆنگرەى ئەفریقیاى خواروو).
    ئەندامانى ئەو کۆمیسیۆنە هاوڕابوون لەسەر ئەوەى کۆنگرە بکرێتە دەزگایەکى نەتەوەیى بۆ کۆکردنەوەى هەموو هێزە سیاسیەکانى کوردستان و بەشى زۆرى رێکخراوانى کۆمەڵایەتى و ڕۆشنبیرى و کەسایەتییە نیشتیمانیەکان تا پێکەوە کار بۆ یەک دەنگیى گەلەکەمان بکەن لە دەرەوەى نیشتمان، بۆ ئەوەى ئەو دەنگە یەکگرتووەى کورد لە دەرەوەى کوردستان بگاتە دەزگا و ڕێکخراوانى نێونەتەوەیى و هەموو دەوڵەتانى دونیا. بڕیاردرا کۆنگرە لەڕێگاى گفتوگۆ و دیالۆگەوە هەوڵى چارەسەکردنى کێشەکانى نێو حیزبە سیاسیەکان و کێشەکانى دیکەى گەلەکەمان لەگەڵ دەوڵەتانى داگیرکەرى کوردستان بدات. ئەو (پەیمانە) وەکو دەستوور تەماشا بکرێت، بۆیە تەنیا بنەما سەرەکیەکانى تێدا دیارى بکرێن، بابەتەکانى دیکە بە (بڕیار)ى دەزگاکانى بڕیاردەرى ناو کۆنگرە چارەسەر بکرێن.
    چەند کۆبوونەوەیەک لە (برۆکسێل) و (لەندەن) بەستران، لە رۆژانى 1 و 2 ى ئابى 1998 پرۆژەکە بەدوا شێوەى وەکو (پرۆژە) پەسندکرا، چونکە دەبوو (جڤاتى گشتى) کۆنگرە، کە گەورەترین ئۆرگانى ئەو کۆنگرەیە بوو، بڕیارى لەسەر بدات. پێشتر ئەو کۆمسیۆنە قانوونییە پرۆژەکەى دابەش کرد بەسەر هەموو لایەنە سیاسیەکان و کەسانى پسپۆر و شارەزا و میدیاى کوردى بۆ ئەوەى ڕاو سەرنجی خۆیان بۆ کۆمسیۆنەکە بنێرن، پێش ئەوەى پرۆژەکە لەلایەن (جڤاتى دامەزرێنەر)ى کۆنگرەوە دەنگى لەسەر بدرێت. ئەمە بوو زۆر بەکورتى ئەو سەرەتایەى کە دەبوو بخرێتە بەرچاو، پێش شیکردنەوەى بەندەکانى پرۆژەکە.
    دووەم: ناوەرۆکى پرۆژەکە:
    پرۆژەکە پێکهاتبوو لە (پێشەکى) و (8) (بەش)، و (25) بەند.
    لە (پێشەکى) پرۆژەکەدا بە کورتى باسى نەتەوەى کورد و ڕۆڵى لە ناوچەى ڕۆژهەڵاتى ناوەراست دیارى کراوە، هەروەها ڕوونکراوەتەوە کە کورد لەسەر خاکى خۆى ماوەتەوە، بەڵام بێبەش لە هەموو مافەکانى، بە تایبەتى مافى دیاریکردنى چارەنووسى خۆى، ئەوەش بە پێچەوانەى پەیمانامە نێونەتەوەییەکان و جاڕنامەى جیهانیى مافى مرۆڤ و هەموو پرنسیپەکانى قانونى نێودەوڵەتى و قانوونى خۆزایى (تەبیعى)یە. هەر لەو (پێشەکى)یەدا هۆیەکانى سەرنەکەوتنى بزاڤى ڕزگاریخوازى نەتەوەى کورد دیارى کراون: (ئەم سەرنەکەوتنەى هەر لەبەر سیاسەتى سەرکوتکەرانەى دەوڵەتە داگیرکەرەکانى کوردستان نەبووە، بەڵکو پارچەبوون و ناکۆکى ناوخۆیى و هەرێم پەرستیى و لەیەک دابڕاوی هیزە خەباتکارەکانى لە هۆیەکانى دیکەى ئەم سەرنەکەوتنەی بووە)، و(لەگەڵ ئەو هەموو کارەساتانەى پێیدا تێپەڕیوە، گەلى کورد وەکو یەکێ لەو چوار گەلە سەرەکییەى ناوچەکە ماوەتەوە، کە فارس و تورک و عەرەب و کوردن). لە کۆتایى ئەو (پێشەکى)یەدا نووسراوە: (بۆ بەکارهێنانى مافى دیارى کردنى چارەنووسى خۆى و پاراستنى ناسنامەى نەتەوەیى و یەکبوونى نیشتمانەکەى، ئەم پەیمانە ڕادەگەیەنین و ئاشکرای دەکەین کە پابەند دەبین بە جاڕدانى جیهانیى مافى مرۆڤ و پەیمانامە نێونەتەوەییەکان و پرنسیپەکانى قانونى نێودەوڵەتى).
    (بەشى یەکەمى): کوردستان، گەلى کوردستان، مافە سەرەکیەکانى و مافى سەروەریى.
    لە بەندى یەکەمى پرۆژەکەدا (کۆنگرە) بە بەرزترین ئۆرگانى کوردستان دانراوە.
    لە بەندى دووهەمدا کوردستان بەم شێوەیە پێناسەکراوە: (کوردستان ئەو وڵاتەیە، کە کورد زۆرینەى تێدا پێکدێنێ).
    لەبەرئەوەى داگیرکەرانى کوردستان دەمێکە بە هەموو شێوەیەکى نامرۆڤانە خەریکى گۆرینى بارى دیموکرافى کوردستان بوون، پرۆژەکە گۆرینى بارى دیموگرافى کوردستان، بەتایبەتى دەرکردن و بەزۆر کۆچ پێ کردنى هەر کوردستانیەک لە هەر ناوچەیەکى کوردستان، لەگەڵ هێنانى خەڵکى دى و نیشتەجێ کردنیان لەو ناوچانە لە لایەن دەوڵەتە داگیرکەرەکانەوە، بەکارێکى ناڕەوا دەزانێ و بە هیچ شێوەیەک قبووڵى ناکات.
    لە پەرەگرافێکى دیکەى ئەو بەندەدا هاتووە، گەلى کوردستان پێکهاتووە لە: (کورد، ئاشورى- سریانى و تورکمان و ئەرمەن و عەرەب و ئەوانى تر، کە هەبوونێکى مێژوویان هەبووە لە کوردستان و بەئەنجام خۆیان بە کوردستانى زانیوە). لە بەندى سێهەمى پرۆژەکەدا باس لە یەکسانى خەڵکى کوردستان کراوە، بە ژن و پیاوەوە، لەگەڵ قبووڵ نەکردنى هیچ جۆرە جیاوازییەک لە نێوانیان لەبەر ڕەگەز، زمان، باوەڕ و تواناى ئابووریی.
    هەمان ئەو بەندە زمانى کوردى بە زمانى فەرمى (ڕەسمى) لە کوردستان دەزانێت، بەڵام لە پەرەگرافى سێهەمدا باسى مافە تایبەتمەندیەکانى ئەوانەى کردووە کە کورد نین و بەشێکن لە گەلى کوردستان وەکو: (مافى پاراستنى تایبەتمەندى خۆیان و گەشەپێدانى کولتوور و زمان و زاراوەى خۆیان و دروستکردنى ڕێکخراو و دەزگاى تایبەتى بۆ پێشخستنى کەلەپووریان).
    بەندى چوارەم، گرنگترین بەندى پرۆژەکەیە، کە باس لە مافى بڕیاردانى چارەنووس دەکات بەوەى: (گەلى کوردستان وەکو هەموو گەلانى دونیا، خاوەن مافى بڕیاردانى چارەنووسى خۆیەتى).
    لە بەشى دووهەمى پرۆژەکەدا باسى پرنسیپ و ئامانجە گشتیەکانى کۆنگرە دەکات و دەڵێ، جاڕنامەى جیهانیى مافى مرۆڤ بنەمایەکى سەرەکى یە بۆ کارەکانى کۆنگرە و مەبەستى سەرەکى لە پابەندبوونى بەو پەیمانە نێودەوڵەتییە ئەوەیە بیسەلمێنێ، کە کورد وەکو هەموو نەتەوەکانى دیکە، پابەندە بە هەموو ئەو پرنسیپانەى کۆمەڵگاى نێونەتەوەیى قبووڵیان کردووە.
    لەبەر ئەوەى گەلەکەمان زۆرجار تووشى شکستى گەورە هاتووە لە ئاکامى ئەوەى بەرژەوەندیە گشتیەکانى لە پاش بەرژەوەندیى پارچەکان و پارتە سیاسیەکانى کوردستان و ڕێکخراوە و کەسەکان هاتووە، بۆیە (نابێ لەبەر هەر هۆیەک بێت، پشتگیرى، یان هاوکارى دەوڵەتێکى داگیرکەرى کوردستان، یان دەوڵەتێکى تر بکرێت دژى بەرژەوەندیى نەتەوەیى کورد). هەروەها کۆنگرە هەموو جۆرە هاوکارییەک دژ بە بزوتنەوەى ئازادیخوازى نەتەوەیى لەگەڵ وڵاتیکى داگیرکەرى کوردستان بە خیانەت دەزانێ و شەڕى نێوان پارت و ڕێکخراوە کوردستانیەکان تاوانبار دەکات و ڕەتى دەکاتەوە.
    لە پەرەگرافێکى دیکەى بەندى پێنجەمدا هاتووە: (کۆنگرە دان نانێ بەو ڕێککەوتننامانەى کوردستانى پێ دابەش کراوە، یان مافى گەلانى تێکڕا پێ پێشێل کراوە). ڕێککەوتنامەى لۆزانى ساڵى 1923 زەقترین نمونەیە، کە هیچ لایەنێکى کوردى بەشدارى لە ئامادەکردنى نەکردووە.
    بەندى شەشەمی پەیڕەوەکە باس لە ئامانجەکانى کۆنگرە دەکات، بەتایبەتى:
    1- تێکۆشان بۆ بەهیزکردنى هاوکارى و هاوخەباتى لەسەر بناغەى یەکیەتى نەتەوەیى و بەرژەوەندیە سەرەکیەکانى گەلى کوردستان.
    2- کۆکردنەوە پارت و ڕێکخراو و کەسایەتیە نیشتیمانیەکانى کوردستان لە چوارچێوەى ئەم دەزگایە.
    3- نەهێشتنى هیچ جۆرە شێوەیەکى ناکۆکى و دژایەتى لە نێوان پارت و گروپە سیاسیەکانى کوردستان و لایەنگرانیان.
    لە بارەى ڕۆلى کۆنگرە بۆ چارەسەرکردنى کێشە و ناکۆکیەکانى گەلەکەمان لەگەڵ وڵاتانى دراوسێى کوردستان، کۆنگرە هەوڵى چارەسەرکردنى ئەو کێشانە بە شێوەیەکى ئاشتییانە دەدات و بەکارهێنانى هێز و توندوتیژى بە ڕاست نازانێت، تەنیا لە حالەتێکدا کە ناسنامەى نەتەوەیى گەلەکەمان لە مەترسیدا بێت. هێزە کوردیەکان ئەگەر پەنابەرنە بەر شەڕى پێشمەرگایەتى، ئەوە بۆ داکۆکى کردنە لە ناسنامەى نەتەوەیی خۆیان، کە مافێکى ڕەوایە، چونکە مافى داکۆکى کردن لە خۆ هەموو قانوونەکانى ئاسمانیى و نێونەتەوەیى و نەتەوەیى بە کارێکى شەرعى ڕەواى دەزانن. کۆنگرە پشتگیرى لە خەباتى ڕزگاریخوازى نەتەوەیى لە هەموو پارچەکانى کوردستان دەکات و پێشکەشکردنى هەموو یارمەتیەکى پێویست لە پێناو چارەسەرییەکى سیاسی، بە ئەرکى سەرەکى خۆى دەزانێ.
    لەسەر ئاستى پەیوەندى نێونەتەوەیى، یەکێ لە ئەرکە سەرەکیەکانى (کۆنگرە) کارکردنە بۆ بەدەستخستن و پاراستنى مافەکانى گەلى کوردستان، هەروەها کۆنگرە کار دەکات بۆ بەهێزکردنى گیانى دۆستایەتى لەگەڵ هەموو گەلانى جیهان، بەتایبەتى لەگەڵ گەلانى دراوسێى کوردستان، وەکو عەرب و فارس و تورک. کۆنگرە هەوڵى دابینکردنى ئاشتى لە ناوچەى ڕۆژهەڵاتى ناوەراست دەدات و دژى هەموو بیروباوەرێکى ڕەگەزپەرستیى و توندڕەویى یە لە ژێر هەرناوێکدا بێت.
    بەشى سێهەمى پرۆژەکە تەرخان کراوە بۆ ئۆرگانەکانى کۆنگرە و (جڤاتى دامەزرێنەر)ى کۆنگرە بەرزترین ئۆرگانى کۆنگرە دەبێ، کە (پەیمانى کۆنگرە)پەسند دەکات، هەنگاوى دووهەم دەبێ هەڵبژاردنى (جڤاتى گشتى) بێت، پێشنیازکراوە ژمارەیان (150) ئەندام بن، نیوەیان نوێنەرى پارت و گروپە سیاسیەکانى کوردستان بن، نیوەکەى دیکەیان نوێنەرانى ڕێکخراوانى کۆمەڵگەى مەدنى، بە تایبەتى ڕێکخراوانى کۆمەڵایەتى و کولتوورى و ڕۆشنبیرى و کەسایەتیە نیشتمانیەکان بن. (جڤاتى دامەزرێنەر ) شێوەى بەشداریکردنى ئەو لایەنانە دیارى دەکات، بەو شێوەى لە پەیمانى کۆنگرەدا ڕوون کراوەتەوە.
    (جڤاتى گشتى)، وەکو پێشتر ئاماژەى بۆ کراوە، بەرزترین ئۆرگانى کۆنگرەیە و ساڵى جارێک دەبێ کۆبێتەوە. لە حاڵەتى نائاساییدا، دەتوانێ لە جارێک زیاتر کۆبێتەوە.
    بەشى چوارەمى پرۆژەکە باس لە دەزگاکانى کۆنگرە دەکات:
    1- جڤاتى گشتى ، کە دەستەیەکى سەرکردایەتى بۆ خۆى هەڵدەبژێرێ.
    2- سکرتاریەتى گشتى، کە جڤاتى گشتى ئەندامەکانى هەڵدەبژێرێ.
    3- دەستەى ڕاوێژکارى.
    4- دەستەى قانوونى باڵا، کە ئەندامەکانى لەلایەن (جڤاتى گشتى) یەوە هەڵدەبژێڕێن .
    جڤاتى گشتى: ئەم دەزگایە ئۆرگانى هەرە باڵاى کۆنگرەیە، ئەندامانى بۆ ماوەى دووساڵ هەڵدەبژێردرێن، پاشان بە گوێرەى (بڕیارى هەڵبژاردن )، کە (جڤاتى گشتى) بە ئامادەبوونى زیاتر لە نیوەى ئەندامانى دەبەسترێ. سەرەتا دەبێ سەرۆک و دوو جێگر و چوار کۆنووسەر هەڵبژێرێ. دەسەڵاتەکانى ئەم دەزگایە ئەمانەن:
    1- هەڵبژاردنى سکرتاریەتى گشتى، کە دەزگاى بەڕێوەبردنى کۆنگرە دەبێ.
    2- پەسەندکردن یان ڕەتکردنەوەى ئەو پڕۆژانەى لە لایەن سکرتاریەتى گشتى، یان لە لایەن ئەندامانى جڤاتەوە دەخرێنە بەر دەستى.
    3- دەستکارى کردنى پەیمانى کۆنگرە، بەڵام بە دەنگى 2/3 ئەندامانى جڤاتى گشتى .
    ئەم دەزگایە ڕۆلى پەرلەمان دەگێڕێ لە ناو کۆنگرەدا و دەستەیەک بۆ سەرۆکایەتى هەڵدەبژێرێ. ئەم دەستەیە دەتوانێ کۆمسیۆنى تایبەت لە ئەندامانى جڤاتى گشتى پێکبێنێت بۆ هەر کارێک بە پێویستى بزانێ. جڤاتى گشتى سەرۆکى نییە، بەڵکو سکرتێرى گشتى کە پێشنیازکراوە ناوەکەى بکرێت بە (سەرۆکى کۆنسەى کۆنگرە)، و بەندە دژى ئەو بۆچوونە بووم، چونکە جگە لەوەى بە پێچەوانەى پرنسیپى جیاکردنەوەى دەستەڵاتەکانى بڕیاردان و بەڕێوەبردنە، دەبێتە هۆى کۆکردنەوەى هەموو دەسەڵاتەکان لە یەک دەزگادا و لە ئاکامدا لە دەستى یەک کەسدا کۆ دەبنەوە، ئەوەش بە هیچ شێوەیەک لەگەڵ بنەماکانى دیموکراسیدا ناگونجێن .
    بەندەکانى چواردەمین تا نۆزدەمین تەرخان کراون بۆ دەزگاى (سکرتاریەتى گشتى)، کە پاش (جڤاتى گشتى)، بەرزترین ئۆرگانى کۆنگرەیە. ئەم دەزگایە پێک دێت لە سکرتێرى گشتى و سەرۆکەکانى هەموو کۆمیسیۆنەکان و هەشت ئەندامى جڤاتى گشتى، کە بۆ ماوەى دوو ساڵ هەڵدەبژێردرێن. سکرتاریەتى گشتى، دەزگای بەڕێوەبردنە لە ناو کۆنگرەدا، دەبێ دوو مانگ جارێک لە بارى ئاساییدا کۆبێتەوە، بەڵام لە بارى نا ئاساییدا، دەکرێ لەسەر داواى سکرتێرى گشتى، یان سێ یەکى ئەندامانى سکرتاریەت کۆبێتەوە. سکرتێرى گشتى کۆنگرە و ئەندامانى دیکەى سکرتاریەتى گشتى، لەلایەن جڤاتى گشتیەوە بۆ ماوەى دوو ساڵ هەڵدەبژێررێن و نوێنەرایەتى کۆنگرە دەکەن و بەرپرسیار دەبن بەرامبەر جڤاتى گشتى، کە دەتوانێ متمانەیان لێ وەربگرێتەوە، لەسەر داواى پێنج یەکى ئەندامانى. بەندى هەژدەمین باس لە کۆمیسیۆنەکانى سکرتاریتى گشتى دەکات، کە سەرۆک و ئەندامانى لەلایەن (جڤاتى گشتى )یەوە بۆ ماوەى دوو ساڵ هەڵدەبژێردرێن. سەرۆکى ئەو کۆمیسیۆنانە دەبنە ئەندامانى (سکرتاریەتى گشتى). ئەم کۆمیسیۆنانە دەبێ دوو مانگ جارێک کۆببنەوە، بەڵام دەکرێ لەبارى نائاساییدا کۆبوونەوەى دیکەش بکەن. ئەمەیە زۆر بە کورتى ناوەرۆکى (پەیمانى کۆنگرە) و (پێڕەویى ناوخۆى) ئەو دەزگا نەتەوەییە.

    هەولێر 14/11/2014




نهـێـنیـیەکانی زمـانی گـوڵ.. رەزا شـوان

زمـانی گـوڵ، کە بە (فـلـۆریـۆگـرافـی) ناسراوە، تا ئەمـڕۆش جـوانـتری و شـیرینترین زمـانی جـیهـانە، هەمـوو مـرۆڤـێک لـێی تێـدەگات و لە رێیـەوە سۆز و خۆشەویستی و هەستەکانیـان دەگـۆڕنەوە. زمـانی گـوڵ، زمـانی خـۆشـەویستی و رۆمانسی و ئەویـنە. خۆشەویستی و ئێش و ئازاری ناخی دڵی مـرۆڤ ئاشکرا دەکات. زمـانی رێـز و شادی ئـاشـتی و ئـازادی و هـێـمـنی و ئـاسـوودەییـە. زمـانی هـیوا و گـەشـبـیـنی و ئـومـێـد وهـاوڕێـتی و دۆستایەتیـیە. گـوڵ ئەو گـوزارشـت و سـۆز و پەیـام و خۆشــەویستی و رێـزە ناخـیـیەمـان دەگـەیـەنێـت، کە رەنـگە بـە جـوانـترین وشــە و رســتە نەتـوانـین گوزارشـتیان لـێبکەیـن. گـوڵ هـەر ئەوە نیـیە کە گوزارشـت لە خـۆشـەویسـتی و رێـز دەکـات، بەڵکـو ئـارامی و ئاسـودەیـیش بە دڵ و دەروونـمـان دەبەخـشـێـت. بە جـوانی رەنـگەکـانیـان و بە بـۆن و بەرامـەی خـۆشـیان سەرسـام دەبـین. گـوڵ گـوزارشـت لە خـۆشیـیەکـان و لـە نـاخـۆشـیـیەکـانیـشمان دەکـات. زمـانی گـوڵ، پـەیــامـێکی نهـێـنی خـۆشـەویستی و هـەسـت و سـۆزی بەهـێـزی نیـوان بـەخـشـەر و ورگـرە. لە کۆنـەوە پێـشکەشکـردنی گـوڵ، جـوانترین دیـاری بـووە بۆ گوزارشتکردن و گەیاندنی پەیـامی خـۆشەویستی و سـۆزداری و رێـز لـە نێـوان هـاوڕێیان ودڵـخـوازان و ئەوینـدارانـدا.
مـرۆڤ هـەر لە کـۆنەوە، هـەسـتیان بە گـرنگی گـوڵ کـردووە. چـونکە گـوڵ هـێـمای جـوانـترین و راستریـن گوزارشتکـردن بـووە، لە هەسـت و خۆشەویستی ئەوینیـان.
فەرعەونییەکانی میسر، زیـاتر لە (٥٥٠٠) ساڵ بەرلە ئێستا، گـوڵیان دەخـستە سـەر گـۆڕی مـردووەکانیان. بەڵام گـریکییە یۆنانییەکان، بەر لە هەموو نەتەوەکانی جیهـان ئاشنا و هـۆگری گوڵ بـوونە. هەنـدێ گوڵ بە لایانەوە پیرۆز بـووە. گوڵی وەنەوشەیی لە (ئەسینا)ی کۆنـدا گـوڵێکی نیشتـمانی بـوو. جـوانـترین گوڵی (ناپـلیـۆن) یش بـووە.
گـوڵ لە هاوسەرگیریشدا رۆڵێکی گرنگی هەبـووە و هـەیە. بۆ نمـوونە: لە دوورگەی (هـاوای) گەر کـچی لاو حـەزی لە شـووکردن بـوایە، گـوڵـێکی دەخـستە سـەر گـوێی راسـتی، گـەر مـارەشـیـان بکـردایـە، گـوڵـەکـەی دەخـسـتە سـەر گـوێـی چـەپی. گـەر ژیـانی هـاوسەرگـیریی پێکـبهـێـنایە، دوو گـوڵی لەسـەرهـەردوو گـوێیـەکانی دادەنان.
گـەر کچـێک بەرانبـەر بە کوڕێکی لاو، یان ژنێک بەرانبـەر بە پیـاوە هـاوسەرەکەی، گـوڵ بخـاتە سـەر دڵـی بە واتـە (مـن لـە ناخـی دڵـمەوە تـۆم خـۆشـدەوێ).
لەم سەردەمەشـدا، گـەلێ لـێکۆڵینەوە و باس لە بارەی گـوڵ و زمـانی گـوڵەوە کـراون. هەموویان جەخـتیان لەسەر کاریگەریی ئەرێنی گوڵ کردووە لەسەر دەروون و مێشکی ژنـان و پیـاوان و گـەورەکـان و منـداڵان.

کچـان لە رێی پێـشکەشکـردنی گـوڵـەوە، گـوزارشـت لـە راز و نیـاز و ئـارەزووەکـانی خۆیان بۆ دڵخـوازەکانیان دەکەن، کە خۆشیان دەوێـن و ئامادەن کە بێن بۆ خوازبێـنیان بـو پێکهـێنانی ژیـانی هـاوسەرگـیری. تا ئەمـڕۆش ئەم نەریتـە رۆمـانسیـیە لە زۆر لە وڵاتـانـدا بـاوە. تەنیـا گـوڵێکی سـوور، دەتـوانێـت لـە جـێی چـەپکـێک گـوڵ بـێـت.
گـۆڵەکان زمـانی تایبەتی خۆیـان هـەیە.. هـەر گـوڵكـیش واتایـەکی دیاریکـراوی هـەیە. بە تایبەتیش لە دڵی ئـەو کەسانەی کە دەیانچـێن و ئەوانـەش کە پێـشکەشـیان دەکـەن. لە ئەمڕۆدا هەوڵـدەدرێت زمانی گوڵ زیندوو بکرێتەوە، نەک لەبەر ئەوەی کە بەشێکە لە کەلەپووری مرۆڤایەتی، بەڵکو هەموو گەلانی جیهان قەرزاری پارستنی ئەم زمانەن.
با بە کـورتی و بە چـڕي نهـێـنیـیەکـانی زمـانی تـایبـەتی بەشـێک لە گـوڵـەکـان بە پـێی رەنگەکـانیان بـزانـین، هـێمان بـۆ چی و چی پەیـامـێک دەگـەیـەنـن:
١ـ گوڵی سپی (رۆزالیـا) هـێمای پاکی و بێگەردی و متمـانە و ئاشـتییە:

گـوڵی سپی، کۆنـترین جـۆرەکـانی گـوڵـە لە جیهانـدا. بە لای هەمـوو شارستانییە کـۆن و نـوێـەکانیـشەوە گـوڵـێکی پەسـەنـدە و لەبـەر دڵان دایـە. پێـشکەشکـردنی چەپکـێک گـوڵـەبـاخی سـپی، لە ئاهـەنـگی هـاوسەرگـیریـدا، کە زاوا بە ڕێـز و خـۆشـەویـسـتی و بە وزەردەخـەنـەیەکی شـیرین و ناسکەوە، پـێـشکەش بـە بـووکـێی دڵخـوازی دەکـات، گوزارشــتە بۆ هـاوسەرگـیرییەکی درێـژ. بۆ رۆحیـانەتێکی پاک و بـێگەرد. گـوڵەبـاخی سـپی گـوزارشـت لـە بێـتـاوانی و دەروون دڵـپاکی و شـادی و روونـی و بە ئـەمـەکی و پیاوەتی و بەخشین و لە ئاشتی و لە تەبـایی و لە هـێمنی و ئاسوودەیی و لە دڵـنـیایی و لە دڵسۆزییەکی هەمیشـەیی دەکات. پێشکەشکـردنی چەپکـێک لە گوڵەباخی سپی کە لە پێنج گـوڵ زیاتر بێت، بەڵـگەیە بۆ خـۆشەویسـتتەکی تا هەتـایی. خـونچـە گوڵـێکی سپی لە بەرۆکی ککیژۆڵەیەکی هـەرزکاردا، بە واتا هـێشتا منـداكە و کـاتی شـووکـردنی نیـیە.
لە سەردەمی (سەکسۆنی) یەکانـدا، گوڵی سوور و سپی پێکەوە، هـێما بـووە بۆ یەکـێتی سـۆز و خـۆشەویستی (گـوڵی سـوور) و پـاکی و بێـگەردی (گـوڵی سـپی).
٢ـ گـوڵی سـوور: هـێمای خۆشـەویستی و جـوانیـیە:

گـوڵی سوور، رەنگی وزە و ژیـان و هـێزە، هـەڵگـری پەیـامی خۆشـەویستی و ئەوینە.
گوزارشتە لە خۆشەویستی و لە سۆزی بەرانبەر. لە کـۆنـەوە تا ئەمـڕۆ، لە هـەنـدێ لە وڵاتـانـدا، گوڵی سوور واتای خۆشەویستییەکی کلاسیکی و هـاوسەرگـیری دەگـەیەنێـت. گـوڵی سـووری تـۆخ ئامـاژەیە بـۆ شەیـدای ئارەزووی ئەوینـداری. سـووری هەنـاریش ـ سووری ئاگـری ـ گـوزارشـتە لە گـڕی ئـەوێنـداری و شـەیـدایی و خـەیـاڵ.
گوڵاڵەسوورە (هـەڵاڵـە)، گوزارشتە لە کچـێکی جـوان و لە خۆشەویستییەکی بەهـێزی رۆمـانسی. پێشکەشکـردنی گـوڵـەباخـێکی سـووری کـاڵ واتە خـۆشـتم دەوێ، بـەڵام پێشکەشکردنی تەنیا گوڵێکی سووری ئاڵ بە دڵخوازەکەت، واتا بێ ئەنـدازە جوانیـت.
لە فـۆلکلۆر و شیعـری کوردیدا، گوڵاڵە سوورە (هـەڵاڵە) پـێگەی هـەیە، بۆ نموونە:
بـــۆنـی هـــــــەڵاڵان دێ
سـەدای چــاو کـاڵان دێ
لـە گــەورە مــــاڵان دێ
لـەم دێـڕە شـیعـرەشـدا:
گـوڵاڵە سـوورەی سـەر کـوڵـمی یـــارم
وا گـەشـــــــــایـەوە بـۆ حــــــاڵـی زارم
گـوڵی سوور تەنیا بۆخۆشەویستی و بۆ رۆژی (ڤاڵانتاین) نییە، بەڵکو دەکرێت لە هەر رۆژێکی ساڵـدا پێشکەش بکـرێـت. گوڵی سوور، هەمیشە بە هەستێکی رۆمـانیسییەوە بەسـتـراوە. پـێـشکەشکـردنی گـوڵـەبـاخـێکی ســوور بـە دڵ بـە دڵـخـوازەکـەت، کە بە رووخـۆشییەوە لـێـت وەربگـرێت و بۆنێکی بکات و سوپاست بکات. گوزارشتە لەوەی کە یەکـتریتان خۆشــدەوێـت. گوڵی سوور هـۆکارێکـیشە بۆ لەبیربـردنەوەی خەمـۆکی.
٣ـ گـوڵی پەمەیی: هـێمای خۆشەویستی و سوپازگوزاری و میهـرەبانییە.

گـوڵەبـاخی پەمـەیی، بـۆنخـۆشـترین گـوڵی نـێو گـوڵـەکانە، هـێمای نـەرمی و ناسکی و نیعـمەتە، گـوزارشت لە بێ تـاوانی دەکات. گـوزارشـت لە رەوشـت بەرزی و لە جـوانی و نیـانی دەکات. هـێمای خۆشـەویستیـیەکی سەرسـوڕمان و ئیلهـامی شـیعـرییە. واتـای خۆشەویستییەکی پـاك و شـادییە. مەرج نییە کە گـوڵی پەمـەیی لە واتـایەکی رۆمانسیدا قـورخـبکرێـت. لە گەلێ بـۆنەی جیـاوازدا وەکو دیـارییـەکی جـوان پـێـشکەش دەکرێـت. بـۆ نمـوونە، لەوانـەیە وەکو دیـارییەکی جـوان پێـشکەش بە کچـە هـاوڕێکەت بکەیـت، بە بـۆنەی جەژنی ساڵـڕۆژی لە دایک بوونییەوە. یان وەکو دیارییەکی سـوپاسگـوزاری پێشکەشی بکەیت بە خوشکەکەت، یا وەکو دیـارییـەک لە رۆژی دایکانـدا، چـەپکـێکی جـوان پــێشکەش بـە دایـکـت بـکەیـت. یـا بـۆ پیـرۆزبـایی لـێکـردن لـە کەسـێک. بـژاردەیـەکی باشـیـشە، گـەر چــەپکـێک گـوڵی پـەمـەیی، پـێــشـکەش بە ناسـراوێـکی خـەمبـارت بکـەیـت و خـەمـەکەی بـڕەوێـنیـتەوە. یا چەپکـێک پێشکەش بە نەخۆشێک بکەیـت کە لەنەخـۆشـخـانە دایـە.
٤ـ گوڵی وەنەوشە (بنەوشە، بنەفـشە): هـێمای خۆشەویستییەکی بێدەنگە.

گـوڵی وەنەوشە، هـێمایە بۆ خۆشەویستییەکی بێـدەنگ، لە هەمان کاتـدا گوزارشت لە روونی و لە نهـێنی خـۆشەویستی دەکات. هـێمایە بۆ ئەندێشە و بیرکردنەوە. رەنگێکە دژە یەکترییە جیاوازەکان کۆدەکاتەوە. ژنانی شەرمن دەدوێنێت، پشكەشکردنی گوڵێکی وەنـەوشـەیی، لەوانـەیە هـەمـوو شـتـێک بـێـت بـۆ داوای بەخـشــیـن و لـێـبـووردن.
لە گۆرانییەکی فـۆلکلۆری کوردیمانـدا، ئـەم دێـڕەم هـەڵـبژارد:
گــوڵ وەنـەوشـــــەی بـاخـــــــانـمی
شــــەو چـــــــرای دیـوەخـــــــانـمی
گەر دەتەوێت بۆ دڵخـوازەکەت یا هەر کەسێک دەریبخەیـت، کە زۆر سەرسامی پـێی،
گوڵی وەنەوشە زۆر ناوازەیە، گوزارشت لە ئەفـسوون و لە شکـۆمەنـدی و جـوانی و سەرسامی ونهـێنی دەکات. ئەمەش وایکردووە، کە گوڵی وەنەوشە ئیلهام بەخـشبێت.
مەرجـیش نیـیە تەنهـا گـوزارشـت لە رۆمـانسیەت بـکات. بەڵکـو گـوڵی وەنەوشـەیی دیارییەکی جـوانە، بۆ ئاهـەنگەکان، بە بـۆنەی دەرچـوونی هـاوڕێیەکت یا ئەنـدامێکی خـێزانەکەت لە زانکۆ یا پەیمانگا یا دەمەزرانـدنی لە کـارێکی نـوێـدا، یا سەرکەوتنیان لە بـوارێکـدا.
٥ـ گـوڵی نێـرگـز: هـێمای لەخـۆبـایی و خـودپـەسەنـدی و شانازییە.

گـوڵي نـێرگـز، گوڵێکی سەلکی و پەلک سپیی بچـووک و ناسک و جـوان و بۆنخۆشە. گـوزارشت لە جـوانی و لەخـۆبـایی و خـودپەسەنـدی دەکـات. نـاوی نـێرگـز لە زۆربەی زمانـەکانی گەلانی جـیهـانـدا، زۆر بە چـڕی تێـکەڵ بە میـتـۆلـۆژیـای گـریکی بـووە. لە ئەفـسانـەیەکی زۆر کـۆنی یۆنـانی یەوە هـاتـووە. چـیرۆکەکەش بەم شێوەیەیە: لاوێـکی جـوان و شـۆخ و شـەنگی یۆنـانی، کە ناوی (نارسیس) بوو، زۆر لە خۆبایی بوو. زۆر شانازیی بە جوانییەکەیەوە دەکرد. چەندین کـیژۆڵە ئەوینداری بوون. روژانـە دەچـووە دیـار گـۆلـێکی ئـاو روون و لە ئاوەکـەدا لە شـێوەی جـوانی خـۆی دەڕوانی. جارێک بە خەیـاڵ ژنێکی جـوانی لەنـاو گـۆلە ئاوەکـەدا بیـنی. رایکرد بۆ ئەوەی چاوی پێبکەوێت. بەڵام کەوتە ناو گۆلە ئاوەکە و نوقـم بوو و خـنکا. لەو کاتەوە، هەر کەسێک لەخۆبایی و خـۆپـەسەنـدبـێـت، بـە کەسـێکی (نـێـرگـزی) نـاوی دەبـەن. لـە ئێـستاشـدا زانـایـانی دەروونناسی ئەم جۆرە خۆشەویستنە بە (نەخـۆشی خـودپەسەنـدی) یا بە (نـێرگـزی) نـاوی دەبـەن. لەگـەڵ ئەوەشـدا، گـوڵی نـێرگـز هـێمـای خـۆشی و شـادییـە.
لە کوردسـتانی ئـێـمەدا گوڵی نـێرگـز، جـوانی و خـۆشـەویستیـیەکی تایبەتی لە دڵمانـدا هـەیە و هـێـمای شـادی و بەخـتەوەرییـە. بـە شـاگـوڵی کـوردسـتانی دەزانـین، کـە لـە سەرەتای دەرکەوتنیدا، مـژدەی هـاتنی بەهـارێکی رەنگـین و جـوانمان دەداتی . نێرگـز لە پێـش هەمـوو گـوڵەکانەوە، جـوانی و بـۆن و بەرامەی خۆشی بە رۆحی سروشت و مـرۆڤـدا دەکات. چەپکە گـوڵی نـێرگز جوانـترین دیاریی رۆژی جەژنی نەورۆزە. جاران لە گونـدەکانی کوردسـتانـدا، کچـان و ژنـان بۆ جـوانی و بۆ سـەرنجـڕاکـێـشانی لاوان و پیاوان، چـڵێ گـوڵی نێرگـزیـان دەخـستە سەر گـوێیەکیـان، بە تایبەتیش گـوێی راستیان. هـەر لە گـوڵی نـێرگـزی دولبـەر، بـۆن و رۆنـی خـۆشی لـێـدروسـت دەکـرێـت.
لە ئەدەبی فـۆلکلـۆری و لە شـیعـری کلاسیکی و تازەی کوردی دا، گوڵی نێرگز پێگەی هـەیە و وەکـو هـێما، گـەلێ لە شاعـیرانی کوردمـان، نێـرگـزیـان خـستـۆتە نێـو دێـڕی شیعـرەکانیانەوە. بـۆ نموونە، (حـاجی قـادری کـۆیی) دەڵـێـت:
گـوڕەی بەهـارییـە، ئـێسـتـێکە و شـاخ و داخـی وڵات
پــڕە لە لالـــە و نەســـریـن و نـەرکـــسـی شـــــەهـلا
شـاعـیر نـوێخـوازیشـمان (عـەبـدوڵڵا پەشـێـو) دەڵـێت:
شــــەو راشـــکـا
ئـەژنــــۆم شـــل بـــوو
مـانـگ بـە تـاقـی ئـاســمانـەوە هـەڵـپـڕوکـا
ئـەمـشـــەو هـاتــــووم
بـۆ چـنـیــنی
چـەپـــــکە نـــــێـرگـزی چــاوت
شـاعـیری بەنـاوبـانگـمان، حـەزرەتی (نـالی) یـش دەڵـێـت:
هـێـنـدە مـونـتـەزری تـۆ بـوو، هـەتـا چـاوی سـپی بـوو
نـەرکــس، کە لەسـەر یەک قـەدەم و دیـدە چـەقی بـوو
٦ـ گـوڵی زەرد: هـێمای خۆشی و هـاوڕێـتی و خـۆشەویستی و شـادییە.

گوڵـەبـاخی زەرد، گـوزارشـت لە دڵخـۆشی و خـۆشحـاڵی. لە خـۆشی و شـادی دەکـات، پێشکەش کردنی چەپکی گوڵی زەرد بە هـاوڕێیەکت، بە واتا رێـزلێنان و درێـژەدانە بە رێـز و بە هـاوڕێـتیتان. دەکـرێت بۆ سوپاسگـوزاری کەسێک چـەپکـێک گـوڵی زەردی پێشکەش بکەیت. گوڵی زەرد دەنگی ئيرەیی و غـیرەکردنیشە. پێشکەشکردنی گوڵێکی زەرد بە دڵخـوازەکەت بە هەمـان واتـای گـوڵی سـوور، واتا “مـن تـۆم خۆشـدەوێـت”.
شـاعـیری مەزنـمـان مامـۆســتا (عـەبـدوڵڵا گـۆران ) بە نـاوی کـچی دڵخـوازەوە، لە هـۆنـراوەی (گـوڵی خـۆێنـاوی) دا، دەڵـیت:
گـــوڵ نـەبێ بـۆ ســەرم، ئـاڵ چـەپكێ، زەرد چـەپکێ
نایــەم بـۆ زەمـــاوەنـد، نایــەم بـۆ هـــــــەڵـپــــەڕکێ
لە گـۆرانییەکی فـۆلکـلۆری کوردیشـدا، ئەم دێـڕەمـان هەڵـبژارد:
گـوڵـی زەرد و سـووری سـلـێمـان بـەگی بـانـە
لـە وێـنـــــــەت نـیـیــە لـە رووی جـیـهــــــانـە
٧ـ گـوڵی مـێـخـەک: هـێمـای پاکی و بێـتاوانی و خۆشـەویستییەکی قـووڵەـ

گـوڵە مـێخـەک (قـەنفـڵ ) نـزیـکەی (٣٠٠) جـۆری رەنـگ و شـێوە جیـاواز هـەیە. کە بە زۆری لە ئاسـیا و ئەروپـادا دەڕوێـن. مێخـەک بۆ رازانـدنەوە و جوانی و بۆنخۆشی بەکـاردەهـێنرێـت. ژنـانی کوردمان لە مێخـەڵ ملـوانـکەی جـوانی لێ دروست دەکات، کە پێی دەڵـێن (مێخـەکـبەنـد). گوڵە مێخـەکی سوور، گوزارشت لە خۆشـەویستییەکی قووڵ دەکات. گوڵە مـێخـەکی سـپی گوزارشت لە دەروون پاکی و بێـتاوانی و پاکیزەیی دەکات.
٨ـ گوڵی شـین: گوزارشت لە هـێمنی و ئازادی و دڵسۆزی و هـیوا دەکات.

گوڵی شین، رەنـگی ئاسمانی بێکـۆتـایی و دەریـاکانە. رەنـگی هـێمنی و ئاسـوودەیی و بـڕوا و گـونـجـانە. گـۆزارشـت لە خـۆزگە هـیوا و ئـازادی و خەیـاڵ فـراوانی دەکـات.
گـەر گـوڵێکی شـين پێشکەش بە دڵخـوازەکەت بکەیـت، واتا “تـا مـردن لەگـەڵـدام”.
٩ـ گـوڵی سـەوز: هـێمای گـونجـا و هـاوسەنـگی و هـیوایە.

گـوڵی سەوز گوڵـێکی دەگمـەنە. گـوزارشت لە سـۆزداری و گونجـان و هـاوسەنگی و هـیوا و گەشـبیـنێ دەکـات. ئاسوودەیی و ئـارامی و متـمـانە بە مـرۆڤ دەبەخـشـێـت.
١٠ـ گـوڵی پـرتەقـاڵی: هـێمای شکـۆداری و دڵسـۆزی و بە ئەمـەکـییە.

هـێمای بـڕوابەخـۆبـوون و سەربەرزی و زۆر شانازییە. گەر گـوڵـێکی پـرتـەقـاڵی بە دڵـخـوازەکـەت پـێـشکەش بکەیــت، واتـا ” هـاوڕێی دڵسـۆز و بـە ئـەمـەکـتـم”.
گـوڵی نارنجـیـش ئـەو واتـایە دەگـەیەنـێـت، مـن گیـرودەی دەسـتی تـۆم.
١١ـ رووەکی رێحـانە (رەیحـانە):

رێحـانە گوڵ نییە، گیـایەکی یـەک ساڵەیە و بـۆنێکی خۆشی هـەیە. بە تایبەتیـش( رەشە رێحـانە) لە کـۆنـەوە لە لای (گریکییەکان) یـۆنانییە کـۆنەکان. رێحانە بەهـایـەکی زۆری هـەبـووە، لە ئاهـەنگەکانی خـۆشـیدا بەکاریـان دەهـێنا. رێحـانە بـۆ پـيـشەسازی بـۆنیش بەکـاردەهـێـنرێـت. لە گـۆرانییـەکی فـۆلکلـۆریی کوردیـدا ئـەم دێـڕەم هـەڵـبژارد:
رەشــە رێحــــانـە خــۆمی پـێ رەشــکەم
لە دوای بـاڵای تـۆ دڵ بە کێ خـۆشـکەم
بێگـومان بە سەدان جـۆرە گـوڵی تـرمـان هـەیە. کە هـەریەکەیـان لە رەنـگ و بـۆن و لە قـەوارەدا جیـاوزن و تایبـەتـمەنـدیی خـۆیـان هـەیە. هـەر یەکـەشـیان گوزارشـت لە شـتـێک دەکـەن، هـێما و پەیـامێکە بـۆ مەبـەسـتێک.
واتـای پێشکەشکـردنی ژمـارەی گـوڵـەکـان:
یـەک گـوڵ: تـۆ هـەمـوو شـتـێکـمی.
دوو گـوڵ: لە یەکـتری جـیـانـابـیـنەوە.
سێ گـوڵ: تـۆ خـۆری ژیـانـمی.
چـوار گـوڵ: زۆر سوپاست دەکەم، مـن ئەویـنداری تـۆم و بەڵـێنی راستیت دەدەمێ.
پـێـنج گـوڵ: مـن بـڕوام بە دڵـپـاکی و راسـتگـۆیی تـۆ هـەیە.
شـەش گـوڵ: هـیوای ئەوپـەڕی شـادی و سـەرکـەوتـنـت بـۆ دەخـوازم..
حـەوت گـوڵ: خـۆشــتم دەوێ و تا مـردن لـەگـەڵـدام.
هەشـت گـوڵ: تـا مـردن دڵـسـۆزت دەبـم.
نـۆ گـوڵ: دەمـەوێـت تەنیـا خـوم لەگـەڵـدابـم.
دە گـوڵ: ئایـە شـووم پـێـدەکەیـت.. یا.. ئایـە دەمخـوازیـت..؟
ئەگـەر بە دەسـتی راسـتـت گـوڵ پێـشـکەش بـکەیـت، ئەمـە وەڵامـێکی ئەرێـنـیـیە.
بەڵام گـەر بە دەسـتی چـەپـت گـوڵ پێـشکەش بکەیـت، ئەمـە وەڵامێکی نەرێـنیـیە.
لە ئەمـڕۆدا، بـازاڕی گـوڵـفـرۆشـتـن لە بـرەودایـە، لە هـەمـوو شارۆچکە و شارەکـانی وڵاتانی جـیهـاندا، کۆگای فـرۆشتنی گوڵ (گوڵخانە ـ فرۆشگای گوڵ) هـەیە. تەنانەت لە مـۆڵـەکان و بەنـزینخـانەکـانیشدا گـوڵ دەفـرۆشن. بـازرگانـیکـردن بە گـوڵ زۆر پـەرەی سەنـدووە و بووە بە سەرچاوەیـەکی گـرنگی بەشێک لە داهـاتی هـەنـدێ لە وڵاتان. بۆ نمـوونە وڵاتی (هـۆڵـەنـدا) کە بە وڵاتی گـوڵی جـوان ناسراوە. گوڵـفـرۆشتن، بەشێکی گـرنـگە لە نـاردەیان بـۆ وڵاتـانی ئەوروپـا و ئاسیا، لەوانەشە بۆ ئەفـریکاشی بنێـرن. ئەمـەش بـۆ ئـەوە دەگـەڕێتـەوە، کـە گـوڵ جـوانتـرین دیـارییـە، بـۆ خـۆشـەویـسـتی و رێـزلـێنان و سوپـاسگـوزاری. کوردسـتانی جـوان و شـیرینیشـمان، بە سـەدان گـوڵی جـوانی سروشـتی لێـدەڕوێـت. بە تایبەتیش گـوڵی نـێرگـز کـە جـوانـتریـن گـوڵمـانە.
رەخنـە بەزمـانی گـوڵ:
رەخـنە هـونەرێکی ئـەدەبی گـرنگ و هـەستیارە. بەکارهـێنانی بەڵـگە و سەلمانـدنە. رەخنـەگری بەڵەد و شارەزا، بە شـێوەیەکی ئاکـادیمی وبابـەتیـیانە، لایـەنی ئەرێنی و نەرێنی، یا خـاڵە بەهـێزەکان و لاوازەکانی ئەو نووسیـنانەی دەیانخـوێنـێـتەوە دیاری دەکـات، بێ ئـەوە کە لەرەخنـەگـرتنـدا، زمـانێکی زبـر و رەق بەکـاربهـێنێـت و تەنیا هـەڵـەکان و لاوازییـەکانی بابەتەکان دیـاری بکات، نابێت هەستی نووسەرەکانیشیان بریندار بکات و بە چاوێکی کەم لێیان بڕوانێـت. ئەگینا لە بنەماکانی رەخنە لادەدات و نابەڵەدی و کڵـۆڵی خـۆی لە رەخنـەگـرتن دا دەردەخات و خەسڵەتی رەخنەگـری تێـدا نـامێـنێـت. بـۆیـە وتـراوە:”رەخـنـە بـە زمـاني گـوڵ.. نـەک بـە زمـانـێکی زبـر”.
مەبەستیش ئەوە نیـیە کە سازش بکات و چاوپۆشی لە کەموکوڕییەکانی نووسـینەکان بکات. باس و قسەکردن لەسەر ئەم بابەتە زۆری دەوێـت. نامانەوێت لە بابەتـەکەمان دەربچـین. باسکـردن لـە رەخـنـە، بـۆ رەخنـەگـرانی پسـپۆر و شارەزا بەجـێ دێـلـین.
رەزا شــوان
دوبـەی: ٢٠٢٢




ئێوارانە.. سەردار جاف

( ١ )

بۆ ئەزيزێ لە سەوزایی هەڵهات و لە خەزان يەکمان گرت

ئەم ئێوارە شێدارەهەورێ بەری ئاسمانی شين و جوانی لێ تەنيووم. بە سەر دەفری هەناسەتەوە رێ دەکەم، لە سؤراغی نيگاکانتا ترس ئاودامانی گرتووم، ترسێ لە ترسەکەی تۆ ناچێ، فێرت کردم بترسم، لە خۆم لە هەناسەم لە رێگەکردن، ترس لە هەنگاوەکانم، لە ياساغکردنی بيستنی ترپەی دڵت، لەگەڵ ئەوەيش راڕایی دەمخوا، دەترسم بێم و دەرگا ئاسنينەکەت هەر بە کڵۆمدراوی بمێنێتەوە، دەترسم بێم و بە دڵی پڕ ئازارتەوە ئازارم بدەی، دەترسم بێم و ژووانی چاوەنواڕی ئەو هۆگرييەی هەستە شێتانەکەمی نەبێ، دەترسم بێم ئەو بازاڕی هەڕاجييەم لێگران ببێ و ئێوارەم بێ مۆمی ئيشق و دەست لەملانێی سۆز بێ، دەترسم بێم و هەر لە دوور ڕا جێيەک رانەخرا بێ بۆ پشووی دڵە کوتەی دووريم و چاوە رەشەکانم کاڵ کاڵ ببنەوە، دەترسم بێم و وەک رۆژانی ئەوەڵی نامە گۆڕينەوە لێم لا لووت بيت و رێگای گەڕانەوەی خەرەنديم و چەند کاتژمێرێکی تاريکی لە تەک هۆن هۆن فرمێسکە رەشەکانم بە سەر ببەم و تاهەتايە مەيلەکانم بسوتێ و نەبێتە قەقنەس، دەترسم بێم بە دڵێکی سارد و شکاوەوە قاوە تاڵەکەی تەنيایی فڕکەم، ئەم ئولفەتە چييە ناخم لەت لەت دەکا، دەمێک بوو لە سۆراغی جريوەی چۆلەکەيەک بووم بێت ئەويش مينای من ترسا و نەهات، لەوە دەترسم دەستە لەرزيوەکانی لەمسەرەوە ستێرنی ماشێنەکەم پێگرتووە، کە لەوسەرەوە هاتمەوە بڕچێ و لێ بێتەوە، تۆ دەزانی لە يەکەم رۆژەوە چوويە دڵ بوويتە ئەوينێ لە ترۆکی هەنگوينييەوە تووڕت دام، وەلێ هەر خۆشمدەوێی خۆشەويسترين کەسم .

٢٢ / ١١ / ٢٠٢٢
بادکامبێرگ




چیرۆک\ چووی؟.. نەوزاد بەندی

نازانم چەند ڕۆژ بوو ڕیشی نەتاشی بوو ، بەڵام کە دەستی بە ڕوخساریا هێنا ، وەک ئەوەی لەپی دەستی بە دڕک و داڵێکی وشکا هێنابێ ، وابوو ..
تاقەتی نەبوو هەستێ بۆ بەردەم ئاوێنەکە ، مۆبایلەکەی خستە سەر کامێرا ، کامێرای پێشەوە ، ڕوخساری خۆی بینی ، ڕیشی ماش و برنجی وەک بەفری ساڵێکی نەهات ، بە ناڕێک و پێکیی پێستیان دا پۆشیبوو ..ڕەنگی سپی زاڵ بوو ..
چووە سەر مەسنجەر و .. نووسی : ( چووی ؟ )
ئەو وشەیەی بۆ هەموو هاوڕێکانی نارد ..
پاش ماوەیەک ، لە کاتێکدا دوو دڵ بوو لەوەی ئایا هەستێت جلەکانی بکا بە جلی ماڵەوە یان هەر بە چاکەت وکراس و بۆینباخەکەیەوە بمێنێتەوە ..نەیدەزانی لە کەیەوە وای لێهاتووە کە بەیانی پۆشاکی دەرەوە ئەپۆشێ ، هەتا شەوێکی درەنگ هەر بەو جۆرە ئەمێنێتەوە ، لە کاتێکدا زۆربەی ڕۆژەکانیش ناچێتە دەرەوە و .. هەر لە ماڵەوە ، لەسەر کورسی براندی چلیک ، پاڵی لێ دەداتەوە …ڕۆژێک بە بەهانەی کورتبوونەوەی ڕۆژ و .. ڕۆژێک بە بەهانەی بایکۆت و خۆپیشاندانی خوێندکارانی زانکۆ و .. ڕۆژێ لە داخی ئەو خەڵکە دەبەنگە ، هەر لەماڵەوە ئەمایەوە …
ئا هەر لەو کاتەدا کۆمەڵێ وەڵامی هاوڕێکانی بۆ هات :
ــ جا شوێن ماوە بۆی بچم ؟
ــ چوون چیە و نەچوون چیە ؟ جیاوازییان چیە ؟
ــخەریکە بڵێم ناچم ..بۆ هیچ شوێنێ ناچم .
ــهەمیشە بە دەست بەتاڵیی دێمەوە .
ــلە هەموو چوونەکانما پەشیمانییم چنییەوە ، هەر بۆیە زۆر لە چوون ئەترسم .
ـــ سەری سەعات NRT و RUDAW باسی هەموو شتێک ئەکەن ، پێویست ناکا بچم ..
ــقەڵەباڵغییە .. قەڵەباڵغییەکی چۆڵ ، وات لێ ئەکەن تەنیایی زیاتر ئازارت بدات ..

خستیەوە سەر کامێرا .. کامێرای پێشەوە .. ئەو زیپکەیە چییە لەسەر لوتی پەیدا بووە !!؟ .. زومی کرد ، زیپکەیەکی سپی ، لەگەڵ ئەوەی بیستبووی هەندێ پزیشکی زۆر شارەزا وتبوویان نابێ دەستکاری زیپکەکانی لووت بکرێ ، چونکە ئەو ناوچەیە هەستەوەرە و .. ڕەنگە بەکتریایەک بچێتە ژوورەوە و هەتا پەردەکانی مێشک ڕانەوەستێ و کێشەیەک دروست بکا ..
لەگەڵ ئەوەیشدا بە دوو پەنجە ، ڕاست و چەپی لە زیپکەکە گرت و زۆری بۆ هێنا .. هەتا تەقاندی ..شلەیەکی سپی هاتەدەر ..بوو بە زەرد ..بوو بەخوێن ..سەری لوتی شین هەڵگەڕا ..هەتا فریای کلێنکسێک کەوت ، سەری لووتی بە گشتی شین و سوور بۆوە ..
ئیشێکی قۆڕم کرد .. وای لەبەرخۆیەوە ووت ، لە هەمان کاتدا گوێی لە پرخەی خێزانەکەی بوو ، بەم دوای نیوەڕۆیه لە ژووری نوستنەوە دەنگی بۆردمانەکانی لووتی دێت .. لووت وا نەبێ بۆچی باشە ؟ هەر سەرت خستە سەر سەرین ، فڕۆکەکانی هەستێنێ هەرچوارلا پرخە باران بکا ..
لە مەسنجەرەوە وەڵامی تری لە هاوڕێکانیەوە بۆ هات :
ــئەوانەی چوون چییان هێنایەوە هەتا منیش بچم ؟
ــووڵاتەکە ڕاوەستاوە ، هەمووی وەک زەڕنە قوتە دەمی داپچڕیوە بە سەرۆک وەزیرانیشەوە ، ئیتر بۆ کوێ ئەڕۆی ؟
ــئەوانەی تا ئەوروپایش ڕۆیشتوون ، بە نیازن بێنەوە ، کۆمەڵگای داخراو ، چوون تیایدا ئازاری ویژدان دروست ئەکا وەک ئەوەی کەمئەندامێک به زۆر لەسەر کورسیەکەی هەڵیسێنیتەوە ..
ــمن چووم و هاتیشمەوە ، پارە و بەنزین و زۆر شتی ترم خەرج کرد ، بەڵام نەگەیشتمە هیچ ، وەک ڕێگایەک لە بیابان دەست پێ بکا و لە بیابانیش کۆتایی بێ .
ــگەمژەییە ..
ــبۆم دەرکەوتووە زیندانێکی نیمچە گەورەیە ، سیاسی و دەوڵەمەندەکان وەک پاسەوانی زیندانەکه دێن و دەچن ، لە جیاتی ئێمەیش ئەگەڕێن .. فەرشی سووریان بۆ دادەخرێ .. لە پانێڵ و کۆبوونەوە جیهانیەکان بە جلی زۆر گرانبەهاوە ووتار دەدەن و چەپڵە و خەڵات وەردەگرن .. مناڵەکانیشیان کۆمپانیای زۆر گەورەیان هەیه و هەر کوێیەک خۆش بێ لە دنیادا ئەڕۆن ، ئیتر ئێمە بۆچی بجوڵێینەوە ؟ باشتر وایە نەجوڵێین ، ئەو دوو دینارەیش با بۆخۆیان لە گیرفانمانا بخەون نەک ئێران و تورکیا هێرش بکەن و ..موچە دیسان ڕاوەستێتەوە ..
ــلەوە زیاتر خۆم ناخەڵەتێنم .
ــمن خوا دەستم دا بچم ، ناگەڕێمەوە .. ناگەڕێمەوە ئەگەر ئەوێ تا ئێره ئاڵتونم بۆ بڕێژن .
ــپرسیارێکی قۆڕە .
ــله کەیەوە فێری نووسین بووی ؟ مەنگۆل .
ــمن تاقەتی زۆر شتم نەماوە ..
ــهەفتەیەکە توشی کۆرونا بووم ، ئۆکسجینم دابەزیوە ، ئاوا هەواڵم ئەپرسی ؟
ــحەزم لە هاوڕێیەتی تۆ نییە ، بۆچی نامەم بۆ ئەنێری ؟
ــئەگەر بۆ شۆڕش و وێرانکردنی هەموو شتێکە ، من ئامادەم ..
ــسوێندم خواردووە وەڵامی هیچ پرسیارێ نادەمەوە ..
ــهەفتەیەکە گەیشتوومەتە یۆنان ، ئێرە بەهەشت نیە ، بەڵام دڵنیام لەوەی لە دۆزەخ هەڵهاتووم ..
ــکارەبا کوژا ………
ــپرسیارێکی جوانە ، بەڵام بۆ هەر کوێ بچم ئەبێ بێمەوە ، ئیتر بۆچی ؟؟
ــواز لەوە بێنە ، کۆمان بکەرەوە با شانە سەرەتاییەکان دروست بکەینەوە ، ئەم وەزعە ڕۆژ به ڕۆژ خراپ ئەبێ .
ــلە هەموو شتێ نائومێدم ، لە چەند و چونی خۆکوشتنام ..
ــناتوانم لەگەڵ تۆدا بچم ، ئەگینا حەز ئەکەم ، لە کافیتریایەک نەختێ قسە بکەین و دوو چا بخۆینەوە .
ــخۆت ئەزانی من هەموو دوای نیوەڕۆیەک لە چایخانەم و دۆمینەی چوار قۆڵیی ئەکەین ، تۆیش حەز ئەکەی وەرە ..لە خزمەتتداین .
ــواز لەم پرسیارانە بێنە ، وەک کانت شێت ئەبی ، دوای حەوت ساڵ بیرکردنەوە جا بڕیاری دا داوای دەستی خۆشەویستەکەی بکا ، سەیر ئەکا شووی کردووە و دوو مناڵیشی هەیە ..!
ــهەر لەسەر کەمعەقڵیەکانت بەردەوامیت ؟ قەپۆز !
ـــ ……
ــ ……
پرخەیەکی تریش لە ژووری دانیشتن بەرز بۆوە و .. تێکەڵاوی پرخەی ژووری نوستن بوو ..وەک گۆرانیەکی دوو قۆڵیی لێ هات ، دوو گۆرانیبێژ له ژێر ئاودا بیچڕن .




ڕەخنەگری میلـلی و پەزپەزەی چەمکی خوێنەر.. کاروان عومەر کاکەسوور

لە دوو هاوڕێی جیاوازەوە پەرەگرافێکم پێ گەیشتووە، کە هیی نووسینێکی (ئارام سدیق)ـە و لەبارەی (چەمکی خوێنەر)ـەوەیە. ئەگەرچی لە لام سەیر نییە، ئەو ڕەخنەگرە بە زمانی میلـلی، ئەو زمانەی ڕۆژانە خەڵک لە ناوەندە کۆمەڵایەتییەکاندا بە کاری دێنن، لەبارەی چەمکەکانەوە بدوێت، کە هەر خۆم هەوڵم داوە لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام)دا هەموو ئەو چەمکانە هەڵبگرمەوە و ئاستە شاراوەکانیان دەربخەم، کە ئەو فڕێی داون، بەڵام بەوەدا هێشتا بەردەوامە، بگرە دەستی لەوە هەڵنەگرتووە بە پێوەری چاکە و خراپە، کە ناوم ناوە (پێوەری چوخ)، نووسەران هەڵبسەنگێنێت، تا بەمیان بڵێت داهێنەری مەزن و ئەویان بە مایەپووچ بزانێت، بۆیە بە پێویستی دەزانم وەک خوێنەرێک لەسەر ئەم پەرەگرافەیشیدا هەڵوێستە بکەم و هاوکات لە دیدگەی خۆمەوە باسێک لەبارەی (چەمکی خوێنەر)ـەوە بنووسم. دیارە لە بەرهەمەکانی پێشوویشمدا ئەو چەمکە ڕووبەڕووم بووەتەوە و دەتوانم بڵێم لە ڕێی دایەلۆگ لەگەڵ کۆمەڵێک سەرچاوەی گرنگەوە لێوەی دواوم، بە تایبەتی لە کتێبی (کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات)دا، کە دەبێتە پاڵپشتی ئەم بابەتەیشم.

سەرەتا با پەرەگرافەکەی (سدیق) وەک خۆی بنووسینەوە:

{بێگومان پۆلێنکردنی خوێنەر، یەکێکە لە سەختترین پۆلێنەکان، بەو پێیەی خوێنەر بوونەوەرێکە سەختە لە ژێر چەتری چەند پێناسەیەکدا کۆ بکرێنەوە، بەڵام لە ڕووە گشتییەکەیەوە و بە وردبوونەوە لە سیمای دەرەوەیان دەتوانین بۆ سێ شێوە پۆلێنیان بکەین، کە ئەوانیش ئەمانەن: یەکەم ”خوێنەری کاتی”. دووەم ”خوێنەری پچڕ پچڕ” (ڕاگوزەر). سێیەم ”خوێنەری هەمیشەیی”.}.

لە ژێرەوە ناوی خۆی نووسیوە و ئاماژەی بەوە داوە، گۆیە لە وتارێکیەوە وەرگیراوە.

هەوڵ دەدەم لەم ڕووەوە نووسینەکەم بۆ دوو تەوەرە دابەش بکەم. لە تەوەرەی یەکەمدا ناوەرۆکی پەرەگرافەکە بە هەمان زمانی کۆمەڵایەتی لێک دەدەمەوە. واتە زمانی منیش لێرەدا سادەیە و بۆ ئەوەیە لایەنە پێکەنیناوییەکەی پێشان بدرێت. لە تەوەرەی دووەمدا، کە بنەڕەتییە و پێشتریش گوترا باسێک لەبارەی (چەمکی خوێنەر)ـەوە دەنووسم. مەبەستمە بڵێم چۆن ئەو چەمکەی لە کاتێکدا کۆمەڵێک ڕەگی لەناو فەلسەفەدا هەن و کۆمەڵێک بیرمەندیش پێوەی خەریک بوون، لە لای ڕەخنەگری میلـلی دەچێتە ئاستی میلـلی و بە زمانی ڕۆژانە وەسف دەکرێت.

لێرەدا دەمەوێت بڵێم وشەی (پەزپەزە)م لە جیاتیی وشەی (کۆمیدیا) لە ناونیشانەکەدا نووسیوە. لە سەرەتا و ناوەڕاستی هەشتاکاندا کۆمەڵێک هاوڕێ بووین، لە (پارکی ڕووناکی)دا کۆ دەبووینەوە، گۆیە خەریکی خوێندنی کتێبی فێرگەین، بەڵام زیاتر کاتمان بە گفتوگۆوە دەبردە سەر. (هۆشەنگ وەزیری)، (سائیب ئەکرەم)، (فەتحی کەریم)، (ئازاد ئەحمەد)، (کاروان کۆیی) و هیی تر ڕۆژانە دەهاتن. هەندێجار دەنگی بەرزمان ئەوانەی دیکەی بێزار دەکرد. ئێوارەیەک یەکێ لە باخەوانەکان تووڕە بوو: (ئەو پەزپەزەیەتان لە چییە؟ خۆیشتان نازان چی دەڵێن). لەمەوە کاتێ یەکێکمان بەبێ هیچ زانیارییەک بۆچوونی دەردەبڕی، ئەوانەی دیکە پێیان دەگوت: (پەزپەزەیە)، یان (واز لە پەزپەزە بێنە!) و هیی دیکە.

*    *    *    *

تەوەرەی یەکەم:

(سدیق) نووسیویەتی: (بێگومان پۆلێنکردنی خوێنەر، یەکێکە لە سەختترین پۆلێنەکان).

ئایا لە توێژینەوەدا وشەی (بێگومان) بایەخی هەیە؟ ئایا ناکرێت گومان پێشڕۆ بێت، تا لە زانراوەوە بەرەو نەزانراو ئاڕاستە ببێت؟ (سدیق) پێشتریش گوتوویەتی پرسیار گرنگ نییە و ئەوەی پرسیار بکات، مایەپووچ دەبێت، وەک لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام)دا باسم کردووە و لەو بارەیەوە بەشێکی تایبەتم نووسیوە. ئایا بووە نووسەرێک پرسیاری لە لا بێنرخ بێت و لەبارەی (چەمکی خوێنەر)یشەوە بدوێت؟ بەڵێ، ئەگەر بەو زمانە بنووسێت. دواتر لە تەوەرەی دووەمدا پێشانی دەدەین ئەو چەمکە چ شەڕێکی بە فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزان فرۆشتووە، کە لێرەدا خراوەتە ئاستی شمەک و هەڕاج کراوە.

دەڵێت: (پۆلێنکردنی خوێنەر، یەکێکە لە سەختترین پۆلێنەکان).

جارێ با بڵێین پۆلێنکردن لە فیکری ڕەخنەییدا شوێنی نییە. پۆستمۆدێرنیزم سنووری نێوان ژانرەکانی سڕییەوە و هەموو بنەماکانی تێک شکاندن، کە لەمەوە پۆلێن هێندەی دیکە هێزی لە دەست دا. وەک (جاک دێریدا) پێی وایە تێکستەکان بە شێوەک بە یەکدا ڕۆ چوون، شتەکە لەوە دەرچووە ماناکانیان دەستنیشان بکرێن. چەمکی دەقئاوێزان (intentionality)یش هەر لێرەوە هاتووەتە کایەوە و گەشەی کردووە. (مۆریس بلانشۆ) وا لە چەمکی (ژانری ئەدەبی) دەڕوانێت، کە بەتاڵە و ناتوانێت هیچ کاریگەرییەکی هەبێت، بەو مانایەی پۆلێن پێوەندیی بە پێکهاتەی تێکستەوە نییە. مادام ناواخنی تێکست خاوەنی بونیادی تایبەتی خۆیەتی، ئەوە توخمی ڕەتکردنەوەی پۆلێنکردنی هەڵگرتووە و وەریناگرێت، چونکێ هیی دەرەوەیە.

 ئایا  سەیر نییە تۆ پێشتر ناوی کۆمەڵێک لەو فیلۆسۆفانەت هێنابن، کە دژی پۆلێنکارین، لەولایشەوە ئەو چەمکە زەق بکەیتەوە، بێ ئەوەی هیچ لە بارەیەوە بڵێیت؟ شتی سەیرتر لەوەدایە، کە ئەوەی لێرەدا پۆلێن دەکرێت، ژانری ئەدەبی نییە، بەڵکوو خوێنەرە. دواتر دەگوترێت سەیرەکەی لە کوێدایە. من هەر لەو کتێبەی خۆمدا یەک بەشم بۆ ئەو باسە تەرخان کردووە. بۆچوونی کۆمەڵێک فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزم هێناوەتەوە، بە تایبەتی هیی (ڕۆلان بارت)، کە (سدیق) خۆی چەند جارێک ناوی هێناوە، بێ ئەوەی دوو دێڕی گرنگی لەو بارەیەوە نووسیبێت، بگرە بە پێچەوانەوە شتی هێندە سەیری گوتووە، دەتهێنێتە پێکەنین. (ئەگەر وا نییە، با بێتە دەنگ!)… ڕەخنەدۆزی ئەمەریکی، (جۆناتان کولەر: Jonathan Culler) لە کتێبی (بارت: پێشەکییەکی زۆرکورت: Barthes: A Very Short Introduction)دا دەڵێت: (بەشێکی زۆری کارەکانی بارت ڕەنگاوڕەنگ و خاوەنی شێوازی ناوازەن. هەڵگری تایبەتمەندێتیی دەگمەنن و دەکەونە دەرەوەی سنووری ژانرەکانەوە). (بارت) خۆیشی لە وەڵامی پرسیارێکدا، کە پێوەندیی بە سیستەمی کتێبخانەوە هەیە، بەوەی نازانرێت بەرهەمەکانی بخەنە چ خانەیەکەوە، بگرە هەیانە لە زیاتر لە خانەیەک دانراوە؛ شتی نزیک لەوانەی گوتوون. گفتوگۆکە لە پاڵ کۆمەڵێک گفتوگۆی دیکەی لە کتێبی ( Roland Barthes: The Grain of the Voice, Interviews 1962–1980)دا بڵاو کراوەتەوە. پرسیارەکە بەم شێوەیەیە: (سەرنجم داوە کتێبەکانت لە یەک شوێنی کتێبخانەدا نمایش ناکرێن، بەڵکوو لە شوێنی جۆراوجۆر دانراون، وەک زمانەوانی، فەلسەفە، کۆمەڵناسی، ئەدەب و هیی دیکە. ئایا ئەو پۆلێنە ئالۆزکاوە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، کە شێوازی لەیەکنزیکردنەوەی بابەتەکان دەگریتە بەر؟)… بە (بەڵێ) وەڵام دەداتەوە و ئاماژە بە (ژان پۆول سارتەر) دەکات، بەوەی ئەویش فیلۆسۆف، ڕەخنەدۆز، شانۆنامەنووس، گوتارنووس و هیی دیکە بووە.

من لە (سدیق) دەپرسم، ئاخۆ دەتوانێت لەبارەی پۆلێنکارییەوە چەند دێڕێک بنووسێت، تا بزانین چۆنی لێ تێگەیشتووە؟ دەکرێت لانی کەم بە هاوڕێیەکی نزیکی خۆی بڵێت مەبەستی لەو وشەیە چییە؟ ئایا لێرەدا هیچ شتێکی لەو بارەیەوە گوتووە؟ ئایا تەنانەت لە ئاستی ڕستەسازییشدا دروست دەریبڕیوە؟

(پۆلێنکردنی خوێنەر، یەکێکە لە سەختترین پۆلێنەکان). ئێمە وشەیەکمان هەیە، ناوی (پۆلێن)ـە و دەمانەوێت پێناسەی بکەین. ئایا دەکرێت بڵێین (پۆلێن پۆلێن)ـە؟ نەدەکرا بیگوتبووایە (یەکێکە لە سەختترین کارەکان)، یان لانی کەم بینووسیبووایە (پۆلێنکردنی خوێنەر لە پۆلێنکردنی هەر شتێکی دیکە سەختترە)؟ بەوەدا ئاوەڵناوی (سەخت)ی داوەتە پاڵ، مانای وایە دەیزانێت، بۆیە هیوادارم پێمانی بڵێت. نازانم بۆچی لێی شاردووینەتەوە! پۆلێنکاری پێوەندیی بە سیستەمی ڕێکخستنی کتێبخانەوە هەیە. چ کتێبێک لە کوێ دابنرێت و چ ژمارەیەکی پێ بدرێت؟ بۆ ئەوانەی قاڵب و کڵێشە لە بەرچاو دەگرن، دەشێ گرنگ بێت بزانن شیعر چۆن بنووسرێت و ڕۆمان لە چەند وشە پێک بێت، دەنا وەک گوترا لای ڕەخنەدۆزانی جیاوازی، کە ڕەخنەیان لە شوناس گرتووە، سنووری ژانرەکان کاڵ بووەتەوە و ئەمیان لەویان وەردەگرێت. هەم لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام) و هەم لەو گفتوگۆیەی (شاخەوان سدیق) لەگەڵیدا کردووم و لە ژێر ناونیشانی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ)دا چاپ کراوە، هەوڵم داوە بە وردی لەو باسە بدوێم.

ئینجا (سدیق) نووسیویەتی: (خوێنەر بوونەوەرێکە سەختە لە ژێر چەتری چەند پێناسەیەکدا کۆ بکرێنەوە). کاتێ دەگوترێت (خوێنەر بوونەوەرێکە)، واتە تاکە، بۆیە (کۆ بکرێنەوە) هەڵەیە. پێویستە سەرتاپێی وشەکان دابڕێژرێنەوە، تا سروشتی خۆیان لە دەست نەدەن، بە مەرجێ هەتا بۆ سروشتی خۆیشیان بگەڕێنەوە، هێشتا لە ڕووی تێگەیشتنی ڕەخنەیییەوە پرسیارمان دەمێنێت. تۆ ڕەخنەگر بیت و کۆمەڵێک کتێبت چاپ کردبن، ئینجا بێیت و خوێنەر بە (بوونەوەر) بزانیت، بۆ من پێکەنیناوییە، کە وەک دواتر دەبینین هەر بە ڕاستی بە بوونەوەری زانیوە و بە شێوەی مۆرفۆلۆجی بینیویەتی. بوونەوەر واتە (Organism)، کە مرۆڤ، ئاژەڵ، ڕووەک و هیی دیکە دەگرێتەوە. لێرەدا مەبەستی مرۆڤە. ئەوەتە نووسیویەتی: (بەڵام لە ڕووە گشتییەکەیەوە و بە وردبوونەوە لە سیمای دەرەوەیان دەتوانین بۆ سێ شێوە پۆلێنیان بکەین).

لە فەلسەفەدا چەمک واتە لایەنی نادیاری شت، کە بێسنوورە و لە بێژمار ئاڕاستە پێک دێت. ئایا بۆ نموونە چەمکی (دەستەڵات) لای (فۆکۆ) بریتییە لەو کەرەستانەی حوکمیان پێ دەکرێت؟ (سدیق) خوێنەری لە مرۆڤدا بەرجەستە کردووە. واتە ئەوانە بە شێوەی فیزیکی هەن و کتێب بە دەستەوە دەگرن، کە دەتوانیت بیانژمێریت. ئینجا وشەگەلی وەک (لە ڕووە گشتییەکەیەوە و بە وردبوونەوە لە سیمای دەرەوەیان) تەنیا بە مەبەستی فریودانی خوێنەر نا، بەڵکوو فریودانی جەماوەر ڕیز کراون، دەنا هیچ ئەرکێکیان لە ئەستۆدا نییە. دەسا ئەگەر هەیانە، خۆزگە دەهات و لەو بارەیەوە بۆمان دەدوا! با بزانین ئەو سێ شێوەیە چین، کە پۆلێنی کردوون: {یەکەم ”خوێنەری کاتی”. دووەم ”خوێنەری پچڕ پچڕ” (ڕاگوزەر). سێیەم ”خوێنەری هەمیشەیی”}.

دەیگوت پۆلێنکردنیان کارێکی سەختە، کەچی دەبینین هەر زۆر ئاسانە. ئەرێ مرۆڤ بەو مەبەستەی ئەم پەرەگرافە، بگرە هەزاران پەرەگرافی لەم شێوەیە بنووسێت، پێویستی بە وردبوونەوە هەیە؟ بۆیە دەپرسم، چونکە نووسیویەتی: (بە وردبوونەوە لە سیمای دەرەوەیان). وردبوونەوەی بۆ چییە؟ هەر کەسێکت بینی، کتێبی پێیە، خوێنەرە و ئەوەی پێی نییە، فت. ئەوەی زووزوو بە دەستیەوە دەگرێت و دەیهێنێتە قەرەباڵغی، ”خوێنەری هەمیشەیی”یە، ئەوەی ناوەناوە هەڵیدەگرێت، ”خوێنەری پچڕ پچڕ” (ڕاگوزەر) و ئەوەی کەمجار پێی دەبینرێت، ”خوێنەری کاتی”یە.

ئایا لە پەنجاکاندا خاوەنی کتێبخانەیەک نا، بەڵکوو خەڵووزفرۆشەکەی بەرانبەری، یان نانەواکەی تەنیشتی نەیدەتوانی بەو ئەنجامە بگات، کە هەندێک کەس بە شێوەی کاتی کتێب دەکڕن، هەندێک جاروبار و هەندێکیش بەردەوام؟ یەکێ لە خەسڵەتەکانی ڕەخنەی میلـلی، ئەوەیە، کە تۆ دەتوانیت لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا بۆ هەر شتێکی دیکەی بە کار بهێنیت. لە پەنجاکان دوور ناکەوینەوە و پیاوێکی هەژار دێنینە بەر چاومان، کە دەیەوێت نۆکاو بفرۆشێت. دەچێتە گەڕەکەکەی ئەوبەر و سەرنج لەو نۆکاوفرۆشەی ئەوێ دەدات. بۆ ماڵەوە دەگەڕێتەوە و بە هاوسەری دەڵێت: {بێگومان پۆلێنکردنی نۆکخۆر، یەکێکە لە سەختترین پۆلێنەکان، بەو پێیەی نۆکخۆر بوونەوەرێکە سەختە لە ژێر چەتری چەند پێناسەیەکدا کۆ بکرێنەوە، بەڵام لە ڕووە گشتییەکەیەوە و بە وردبوونەوە لە سیمای دەرەوەیان دەتوانین بۆ سێ شێوە پۆلێنیان بکەین، کە ئەوانیش ئەمانەن: یەکەم ”نۆکخۆری کاتی”. دووەم ”نۆکخۆری پچڕ پچڕ” (ڕاگوزەر). سێیەم ”نۆکخۆری هەمیشەیی”.}.

ئایا هاوسەری لێی ناپرسێت: (بۆچی، گیانەکەم، تۆ بەبێ ئەوەیش ئەمەت نەدەزانی؟)؟ ڕەنگە ئەو پیاوە هەر بە سروشتی خۆی زمانی کوردی بزانێت و ئەو هەڵانە نەکات، کە (سدیق) کردوونی. بۆ نموونە وشەی (پچڕپچڕ) وەک ئەو لە یەک جودا ناکاتەوە، مادام ئاوەڵناوە. هەروەها ئەو پێشەکییە ناڵێت، کە وەک بینیمان یەک ئەرکی لە ئەستۆ نەگرتووە، بەڵکوو تەنیا بۆ فریودان نووسراوە. خۆزگە ئەوانەی بەو پەرەگرافە سەرسامن، وەک هاوسەری نۆکاوفرۆش لێیان دەپرسی، ئەرێ تۆ شتێکت گوتووە، ئێمە نەیزانین؟  ئایا وشەی (پچڕپچڕ: intermittent) لە شێوەی ناو، یان ئاوەڵناودا بە کار دێت؟ دەگوترێت: (مام پچڕپچڕ لە دەرگەی دا)؟ (منداڵێکی پچڕپچڕە و لە دایکە پچڕپچڕەکەی دەچێت)؟ (کتێبە پچڕپچڕەکە دەنگی داوەتەوە و بە دڵی خەڵکە). تا ئێستا نەمزانیوە بەندبێژێک گوتبێتی: (جاران پیاوێکی درێژ بووم، ئێستا هەر وەک تۆپ خڕم… کەوتوومەتە بەر شەقی یاری پچڕپچڕم. فش نابمەوە بە هیچ کەس، چونکە تا بڵێی پڕم). ئەرێ (پچڕپچڕ) هاوواتای (ڕاگوزەر: transient)ـە؟

من لەو کەسانە نیم سنوور بۆ زمان و دەربڕین دادەنێن، بەڵام ئەگەر بەم شێوەیە لەسەر گرفتی زمانەوانیدا دەوەستم، ئەوە تەنیا دەمەوێت پێشانی بدەم ئەم تێگەیشتنە تا چ ئەندازەیەک ڕووکەشە و چۆنیش ڕێ بە خۆی دەدات لەبارەی ئەو چەمکانەوە زانیاریی ساختە بخاتە ڕوو. زمانی ئەم نووسینە لە پێناوی (شت) لە سروشتی خۆی دوور کەوتووەتەوە، بەڵام زمانی ئەو نۆکاوفرۆشە بەوەدا پێوەندیی بە (ژیان)ـەوە هەیە، سروشتی خۆی لە دەست نەداوە. زانیاریی هەڵەی نۆکاوفرۆشەکەمان هیچ زیانێک ناگەیەنێت، بەڵام زانیاریی هەڵەی ئەم نووسینە بیرکردنەوە بە لاڕێدا دەبات.

ئایا (سدیق) تا ئێستا ناوی چەمکێکی هێناوە، کە ئێمە خۆمان پێشتر باسمان لێوە نەکردبێت؟ فیکری یەک فیلۆسۆف، یان هیی ڕەخنەدۆزێکی ئەدەبیی پێ ناساندووین، بڵێین ئەوە یەکەمجارە لە بارەیەوە دەخوێنینەوە؟ ئایا بەو زمانە میلـلییەی هەر ئەوانە ناڵێتەوە، کە خۆمان پێشتر نووسیومانن؟ دیارە دوای ئەوەی لە ناوەرۆکیانی بەتاڵ کردوون. دوای ئەوەی لە ئاوی میلـلییان هەڵدەکێشێت، ئینجا بۆمانی دێنێتەوە. دەکرا ئەو وەک ڕەخنەدۆزانی دی هەم چەند کتێبێکی گرنگی لە زمانەکانی دیکەوە وەربگێڕابوونایە و هەم ورد لەبارەی کۆمەڵێک چەمکەوە بینووسیایە، کەچی ئەوەتە نەیتوانیوە بە زمانی خۆی پەرەگرافێکی هێندە ڕووکەش دابڕێژێت!

ئەوە یەک پەرەگرافە لەو گوتارەی. ئایا لە خۆی ڕادەبینێت تەواوی گوتارەکەم بۆ بنێرێت، تا بەم شێوەیە بیخوێنمەوە؟

ئێستا دوو پرسیاری زۆر سادە دەکەین، کە تەواو لە ئاستی پەرەگرافەکەدان: ئایا مەرجە هەر کەسێک زۆر کتێب بکڕێت، خوێنەرێکی قووڵ بێت؟ بە لاکەی دیکەیشدا ئایا ناشێ کەسانێک کەم بخوێننەوە، بەڵام خاوەنی تێگەیشتنی زیندوو و فرەوان بن؟ ئەرێ مەرجە ئەوانەی لە دەرەوە کتێبیان پێ نابینرێت، لە ماڵەوە نەیانبێت و نەخوێننەوە؟ ئایا زۆریی ژمارەی کتێب گرنگە، یان جۆری ئەو کتێبانەی دەخوێنرێنەوە؟ ئەوە هەڵەی لۆجیکییە و بە (Style over Substance Fallacy) ناسراوە. واتە هەڵەی لۆجیکیی زاڵکردنی شێوە بەسەر ناوەرۆکدا. ئەو کاتەیە، کە ڕووخساری بریقەداری شت فریومان دەدات. مرۆڤی ئێمە بێ ئەوەی وەک (سدیق) بانگەشەی ئەوە بکات (هایدیگەر) و فیلۆسۆفانی تری ناسیون، خۆی لەو هەڵە لۆجیکییە دوور گرتووە و گوتوویەتی: (هەر شتێک بدرەوشێتەوە، مەرج نییە زێڕ بێت). لە کتێبی منداڵیمدا نووسیومە بە مەبەستی فریودانی باوکم، بەردەوام کتێبی فێرگەم بە دەستەوە گرتووە، بێ ئەوەی هەر بیخوێنمەوە، کە ئەوەم بە شێوەیەکی دی لە چیرۆکی (جیهان لە فنجانی قاوە)یشدا بە کار هێناوە. ئایا گوتار و کتێبی ئەو هەموو فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزەی لە بەرهەمەکانیدا ناوی هێناون، بوونەتە هۆی ئەوەی ئەم پەرەگرافە نەنووسێت؟ ئەرێ ئەگەر چوار دێڕی یەکێ لەو فیلۆسۆفانەی خوێندبێتەوە، ئەم پرسیارانە دەورووژێنێت؟ کوا کاریگەریی ئەو کتێبە کوردییانەی، کە پێی گوتووین داهێنانی مەزنن؟ ئایا نەیخوێندوونەتەوە، یان ئەوانیش لە هەمان ئاستی تێگەیشتنی خۆیدا نووسراون؟ با بڵێین دروست بۆی چووە و ئەو سێ شێوە خوێنەرەمان هەن. دەیەوێت چی بەو ئەنجامە بکات؟ ئەوە کێیە، پێویستی بە زانینی ئەم ئەنجامەیە؟ هەر بە ڕاستی گرنگە ئێمە ئەوە بزانین؟ ئەگەر وایە، سیخوڕانی ڕێژیمە سەرکوتکەرەکان لە پێش هەموومانەوە داهێنەرن، بەوەی دەیانەوێت بزانن کێ چی و چەند دەخوێنێتەوە.

لەو ماوەیەدا هەندێک خوێنەری ئاسایی کۆمەڵێک نووسین و ڤیدیۆی نووسەرانیان هەر بە مەبەستی پێکەنین بۆ ناردووم. هەندێکیان هیی (ئارام سدیق) و سێ دانەیان هیی (ئارام کاکەی فەلاح)ن، کە ئەگەر پێیان خۆشە بزانن ئەو بابەتانە چین، ئامادەم پێیان بڵێم. یەکێکیان ئەم پەرەگرافەیە، کە ئەوەتە قسەی لێوە دەکەین. هیی نووسەرانی دیکەیشیان ناردووە. ڕەنگە هەندێک نەزانن ئەمڕۆ لەلایەن خوێنەری وریا و چاوکراوەوە ئەو بابەتانەی، خۆیان پێیان وایە داهێنانی مەزنن، وەک نوکتە سەرنجیان دەدرێتێ و بۆ یەکتری دەنێرن. بۆ نموونە (دلێر سەلیم) ئەوە نزیکەی دوو دەیەیە خەریکی ئەم کارەیە. دیارە مەبەست لە نووسینی نووسەرە، نەوەک نووسەر خۆی، لە کاتێکدا هەر فیکرێک، ئینجا هیی سەرۆکی حیزبە، یان هیی سەرۆکی دەستگەیەکی کولتووری، هیی ڕۆماننووسی بەناوبانگە، یان هیی شاعیری ناسراو، بۆ ئەوەیە بکرێتە بابەتی نوکتە و پێکەنین. ئەوەی لە لای من نەکراوە و ناکرێت، گۆڕینی بوونی مرۆڤە بۆ بابەت، کە پێشتریش گوتوومە ئەوەی بوونی کەسێک دەکاتە بابەت، هاوکات بەوە ڕازییە بوونی خۆیشی بۆ بابەت بگۆڕێت.

ئایا بۆچوونی ئەو ڕەخنەگرە میلـلییە گرنگە، چ کاتێ پێتدا هەڵدەڵێت و چ کاتێ دەتشکێنێت؟ ئایا ئەو نووسەرانەی بە داهێنەری زانیون، هەر بە ڕاستی داهێنەرن؟ ئایا بەو تێگەیشتنەی هەندێک نووسەری وای وەک داهێنەر پێ نەناساندووین، کە بەرهەمەکانیان بۆ خوێنەری سەرەتاییش سادەن؟

(حسێن عارف) لە سەرەتای حەفتاکاندا چەند گوتارێکی لەبارەی شەپۆلی هۆشەوە نووسیون و کتێبێکی وەک (شەپۆلی هۆش لە ڕۆمانی نوێدا)ی (ڕۆبێرت هەمفری)ی بە خوێنەر ناساندووە، کە تا ئەمڕۆیش ئەو کتێبە بایەخی خۆی لە دەست نەداوە. پاش پەنجاودوو ساڵ (ئارام سدیق) بەم زمانە لەبارەی (چەمکی خوێنەر)ـەوە دەدوێت! هەر لە سەرەتای حەفتاکاندا ئەدەبی ڕوانگە و گرووپی کفری چاو هەڵدێنن و لە بەرانبەریاندا کۆمەڵێک گوتاری ڕەخنەیی دەنووسرێن، کە بە هەموو سادەییی خۆیان، دەکرا ببنە سەرەتای گرنگ بۆ دامەزراندنی فیکری ڕەخنەیی، کەچی ئەوەتە (سدیق) لە دوای نیو سەدە و بە زمانی میلـلی، بگرە لە خوار زمانی ڕۆژانەی خەڵکیشەوە دەنووسێت! (حەمید عەزیز) لە ساڵی (1979)دا کتێبی (سەرەتایەک لە فەلسەفەی کلاسیکی یۆنان)ی چاپ کردووە، کە نزیکەی دە ساڵ پێشتر وەک زنجیرەگوتار لە ڕۆژنامەی (هاوکاری)دا بڵاو کراوەتەوە.

ئەگەر بۆ ڕۆژنامە و گۆڤارەکانی ئەو سەردەمە بگەڕێینەوە، کۆمەڵێک ڕیپۆرتاجمان بەر چاو دەکەون، کە بۆ ئەوە کراون، ئاخۆ کتێب چەند دەفرۆشێت و چەند جۆر خوێنەر هەن. لە خۆم ڕادەبینم بڵێم لەوەی (سدیق) جوانتر نووسراون، کە وەک توێژینەوەی ئەدەبی بڵاوی کردووەتەوە.

فیلمێکی کۆمیدیی میسری هەیە، ناوی (دۆکتۆر فەرەحات)ـە و (فەوزی جەزایرلی) ڕۆڵەکە دەبینێت. دەرهێنەری ئیتاڵی، (تۆگۆ میزراحی) لە ناوەڕاستی سییەکاندا دەریهێناوە، کە باس لە پیاوێکی هەژارە و بە هەڵە لە هۆتێلێکدا وەک وەرگێڕ وەردەگیرێت، لە کاتێکدا بەپێی لێکدانەوەی هاوسەری وشەی (ترجمان: وەرگێڕ) واتە قاپشۆر و خۆیشی هەر وا تێگەیشتووە. (دۆکتۆر حیلمی)یش لە لەندەن دەگەڕێتەوە و لەو هۆتێلە دادەبەزێت. داهێنانی زۆری لە بواری پزیشکیدا کردووە و ڕۆژنامەنووسان دەیانەوێت بیدوێنن، لە کاتێکدا دەزانن بە دزی گەڕاوەتەوە و بە ناوێکی خوازراویش لە هۆتێل دابەزیوە، بۆیە دەڵێن دیارە ئەو پیاوە سەیرەی ناوی (فەرەحات)ـە، لەو زیاتر، کەسی دی نییە. گفتوگۆی لەگەڵدا دەکەن و ئەویش وەڵامی سەیریان دەداتەوە، بەوەی هیچ شتێک لەبارەی پزیشکییەوە نازانێت و هاوسەریشی پێی گوتووە بۆ ئەوەی وەک قاپشۆر لەو هۆتێلەدا وەربگیرێت، پێویستە هەر شتێکی لێ دەپرسن، بڵێت دەزانێت و وەڵام بداتەوە. (دۆکتۆر حیلمی) بۆی دەردەکەوێت ئەو پیاوە بە شێوەیەکی زۆر پێکەنیناوی هەڵسوکەوت دەکات. ئینجا لە دوورەوە پێوەندیی دڵداریی لەگەڵ کچێکدا بەستووە، لە کاتێکدا لە لای ڕوون نییە، ئاخۆ کچە لە دڵەوەیەتی، یان لەبەر ناوبانگ و سامانەکەی دەیەوێت ببێتە هاوسەری. وای بە چاک دەزانێت ئەو پیاوە دەشتەکییە هەژارە لە جیاتیی خۆی بنێرێت، بەو مەبەستەی تاقیی بکاتەوە. هەر بە ڕاستی باوکی کچە پێی ڕازییە و خەڵکیش تەنیا لەبەر ئەوەی، گۆیە پزیشکە و خاوەنی سامانە، ڕێزی لێ دەگرن، بگرە سەرسامیی خۆیان لە ئاستی گوتە ساکارەکانیدا دەردەبڕن، لە کاتێکدا کچەکە هەست بە نائومێدی دەکات.

دیارە نامەوێت لەوە زیاتر لەبارەی فیلمەکەوە بدوێم، بەڵام مەبەستمە بڵێم، کە ئەمڕۆ لەناو دنیای نووسینماندا نموونەی ئەم (دۆکتۆر فەرەحات)انە زۆرن. جیاوازیی نێوان (دۆکتۆر فەرەحات)ی فیلمەکە و ئەوانەی خۆمان، ئەوەیە، کە ئەم بێ ئەوەی ویستبێتی، ئەو ڕۆڵەی پێ دراوە، لە کاتێکدا ئەوانەی ئێرە بە ئارەزووی خۆیان پێی گەیشتوون. (فەرەحات) کاتێ وەک وەرگێڕ وەردەگیرێت و بە ڕێکەوت لە هەندێک هەڵوێست ڕزگاری دەبێت، دەڵێت: (من وام دەزانی پیشەی وەرگێڕی زۆر سەختە، کەچی دەرکەوت تا بڵێی ئاسانە). بە ڕاستی ئەمڕۆ نووسین هێندە ئاسان بووە، کە ساڵانە دەتوانیت بە زمانی ڕۆژانەی خەڵک چەند کتێبێک بنووسیت و کەسانێکی زۆریش، وەک ئەوانەی بە گوتەکانی (دۆکتۆر فەرەحات) سەرسام بوون، پێیان سەرسام ببن. ناوەناوەیش بڵاوکردنەوەی پەرەگرافی لەم شێوەیە پێویستە. کۆمەڵێک لایک و کۆمێنتی جەماوەر بە دەست دەهێنیت و دەبیتە ناوێکی دیار. تۆیش کاتێ ڕووبەڕووی ئەم تێگەیشتنە دەبیتەوە، بە ناچاری دەبێت لەو ئاستەدا بدوێیت. ئایا دەکرێت چاو لەم نووسینانە بپۆشین، کە زانیاریی ساختە دەگەیەنن؟

*  *  *

تەوەرەی دووەم:

تیۆریی خوێنەر/وەرگر لە ناوەڕاستی شەستەکانی سەدەی بیستەم لە فێرگەی کۆنستانس (Constance School)ی ئەڵمانیای خۆرئاوادا چاو هەڵدێنێت، کە (هانس ڕۆبێرت یاوس: Hans Robert Jauss) و (ڤۆلفگانگ ئایزەر: Wolfgang Iser) وەک دوو ڕەخنەدۆز و تیۆریستی ئەدەبی ڕۆڵی گەورە لە پێکهێنانیدا دەبینن. یەکەمیان بایەخی بە ئێستاتیکای وەرگر (aesthetic of reception) و دووەمیان بە خوێنەری ناوەکی (implied-reader) داوە. ئەم دووانە و ئەوانەی تریش، کە دواتر ناویان دەهێنرێت، ئەگەر لە هەندێک ڕووەوە جیاواز بن، ئەوە لە گەوهەردا لەسەر ئەوە کۆکن، کە دەبێت خوێنەر بەهای پێ بدرێت و ئەو بەهایانەیشی بۆ بگەڕێنرێنەوە، پێشتر لەسەر حیسابی نووسەر، بگرە لەسەر حیسابی تێکستیشدا لێی سەندراونەتەوە.

پێویستە هەر لە سەرەتاوە بگوترێت ئێمە بە گشتی باسی چەمکی خوێنەر دەکەین و کەمتر ڕۆ دەچینە قووڵاییی تیۆرییەکانەوە، کە وەک پێشتر گوترا مەبەستمانە بە پلەی یەکەم ئەوە پێشان بدەین ئەم چەمکە چ قورسایییەکی لە لای فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزان هەیە، لە کاتێکدا ڕەخنەگری میلـلی تا ئاستی زمانی تێگەیشتنی ڕۆژانەی خەڵک، بگرە خوارتریشی دابەزاندووە. خۆ ئەگەر پێویستی کرد بە تایبەت لەبارەی هەر یەکێ لەو تیۆرییانەوە قسەی زیاتر بکەین، ئەوە لە ئاییندەدا بە خۆشحاڵییەوە بۆ باسێکی لەم شێوەیە دەگەڕێینەوە. وەک گوترا پێشتریش لەو بارەیەوە کارمان کردووە.

بەوەدا ئەو تیۆرییە، یان دروستتر ئەو تیۆرییانە لە کتوپڕێکدا نەهاتوون، بەڵکوو لە کۆمەڵێک سەرچاوەی گەورەوە هەڵقوڵاون، ئەوە ناکرێت ئەگەر بە کورتییش بێت، ئاوڕیان لێ نەدەینەوە. ڕاستییەکەیشی وا پێویست دەکات تیشک بخەینە سەر بەشێک لەو سەرچاوانە، تا پتر قووڵاییی چەمکەکەمان بۆ دەربکەوێت.

ئەو چەمکە هەر لە سەردەمی فەلسەفەی یۆنانیدا ئاماژەی پێ دراوە، بە تایبەتی لە لای (ئەریستۆ)، کە هەرسێ توخمی تێکست، نووسەر و وەرگری باس کردوون، لە کاتێکدا ڕۆڵی هەر یەکەیانی دەرخستووە. پێی وایە شاعیر لە لایەک بە حەقیقەت و واقیعەوە پێوەستە و لە لایەکی دی بە وەرگرەوە. ئەو لە کتێبی (هونەری شیعر)، لە چوارچێوەی شیعری شانۆییدا، کە پێوەستە بە تراجیدیا و کۆمیدیاوە، بایەخ بە چەمکی وەرگر و ئێستاتیکای وەرگر لە وەرگرتنی تێکست دەدات، بەوەی بینەرانی شانۆ ڕۆڵی گرنگ لە تاوتوێکردنی کاری هونەریدا دەبینن. لەچاوکردنەوە (Imitation) لایەنی دەروونی دەگرێتە خۆی، کە ورووژاندن و ناکاوی (Surprise) دەهێنێت. ئەوانە لە شێوەی ترس (fear) و بەزەیی (pity)دا دەردەکەون. بەوەدا ئەرکی شیعر ئەوە نییە واقیع ڕێک وەک ئەوەی هەیە، بگوازێتەوە، لێرەدا ناچاوەڕوانکراوی (unexpected)ی لێ دەکەوێتەوە، کە بە ورووژان و سەرسامییەوە پێوەستە. واتە بایەخ بە لایەنی چێژ دەدات، بەوەی لە ئێستاتیکادا بەرجەستەیە. لەبارەی ترجیدیاوە دەڵێت کۆتاییی دڵخۆشکەر (happy ending) دڵخۆشمان ناکات، بەو مانایەی وەرگر زیاتر بە ڕووداوی چاوەڕواننەکراو دەورووژێت و چێژ دەبینێت.

لانی کەم لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردووەوە تا ئەمڕۆ فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆزان ئاوڕیان لەو چەمکە، چەمکی خوێنەر داوەتەوە و پێوەی خەریکن. (سارتەر) لە کتێبی (ئەدەب چییە؟)دا هەوڵی داوە بە شێوازی خۆی لە چەمکی خوێندنەوە بکۆڵێتەوە و دەپرسێت بۆچی دەنووسین؟ دەڵێت پرۆسێسی خوێندنەوە وا دەکات کاری ئەدەبی بێتە کایەوە. واتە بە هاوکاریی نووسەر و خوێنەر بەرهەم دێت. ناکرێت ئەوە لە بیر خۆمان ببەینەوە، کە بە گشتی ڕێبازە فەلسەفییەکان لە کۆتاییی سەدەی نۆزدەمەوە زەمینەیان بۆ دەرکەوتنەوەی خۆش کرد و وردەوردە دەستەڵاتی نووسەر خرایە ژێر پرسیارەوە، کە لە زمانی ئینگلیزیدا وشەی نووسەر (Author) بە وشەی دەستەڵات (Authority)ـەوە پێوەستە. بۆ نموونە لە بیرۆکەی (مەرگی خواوەند)ی (فریدرێک نیتشە)وە بیرۆکەی (مەرگی نووسەر) لە لای (ڕۆلان بارت) و (مێشێل فۆکۆ) دێتە کایەوە، کە (بارت) لە (مەرگی نووسەر)دا دەڵێت پێویستە لەدایکبوونی خوێنەر لەسەر حیسابی مەرگی نووسەر بێت. لە کتێبی (چێژی تێکست)دا پێی لەسەر دادەگرێت، کە خوێنەر لە جیاتیی ئەوەی ببێتە بەکاربەری تێکست، دەبێتە بەشدارێکی چالاک لە بەرهەمهێنانیدا. پێوەندییەکەی بە تێکستەوە وەک پێوەندیی دڵدارە بە دڵبەرەکەیەوە. (بارت) بەم شێوەیە خۆی وەک خوێنەر پێناسە دەکات: (من عاشقی زمانم، کەواتە عیشقی خۆم بۆ نووسراو ڕادەگەیەنم). خوێنەر لە ڕێگەی چێژەوە یاخی دەبێت و لە یاسا دەردەچێت، بەوەی خاوەنی خوێندنەوەیەکی جیاوازە. بۆیە چێژ دەبینێت، چونکە تاکە و خاوەنی جەستەی خۆیەتی. لە کتێبی (ڕەخنە و حەقیقەت)دا پێی وایە ئەوە تەنیا خوێندنەوەیە شەیدای کاری ئەدەبییە و پێوەندیی شەهوەتئامێزی لەگەڵ دادەمەزرێنێت. کاتێ دەخوێنینەوە، مانای وایە شەهوەتمان بۆ کاری هونەری بزوواوە. هەروەها دەڵێت نووسین بنەبڕکردنی هەموو دەنگ و سەرچاوەیەکە، ئەو بێلایەنییەیە، ئەو پێکهاتە و پێچ (oblique)ـەیە، کە خودە چالاکەکانمانی تێدا وێڵ دەبن. ئەو ڕەشایی و سپێتییەیە، کە هەموو شوناسێکی تێدا ون دەبێت، لە شوناسی ئەو جەستەیەوە دەست پێ دەکات، کە دەنووسێت. مەبەستی ئەوەیە ئێمە نازانین کێیە لەناو تێکستدا، واتە لەو شوێنە بێلایەنەدا دەدوێت. پێشتر هەم (ستیفان مالارمێ) و هەم (پۆول ڤالێری)یش بە شێوەیەک لە شێوەکان (دانەر)، یان (نووسەر)یان بە گرنگ نەزانیوە. (فۆکۆ) خۆی (بوونی زمان) دەخاتە پێش (existential primacy of language) مرۆڤەوە، بەو مانایەی زمان لە مرۆڤدا دەدوێت، بۆیە لە ڕاڤەکردنی چەمکدا، گەڕانەوە بۆ نووسەر بە پێویست نازانێت، بەوەی لەناو تۆڕی فرەوانی چەمکەکاندا ئەو مرۆڤە هەر ونە. ئەوە چەمکەکانیشن (خود)یان پێک هێناوە، نەوەک (خود) ئەوانەی دروست کردبن، کە (بارت) جەخت دەکاتەوە هەر تێکستێک لە کۆمەڵێک تێکستی دی وەرگیراوە، بۆیە لەوەی دوور دەخاتەوە بە پێوەری ڕەوشت بخوێنرێتەوە، لە کاتێکدا بکەرەکەی بە لاوە نراوە. واتە لەگەڵ ئەوەدا نییە بگوترێت، ئاخۆ ڕاستە، یان درۆیە، کە ئەوەیشە وا دەکات تێکست لە نووسەر داببڕێنرێت و توانای ئەوەی هەبێت دەقئاوێزان (intentionality) پێک بهێنێت. بەردەوام پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە مەرگی نووسەر، واتە لەدایکبوونی خوێنەر. مەبەستی ئەوەیە کاتێ نووسین بە هیی نووسەر دەزانین، ئەوە سنووری بۆ دادەنێین و مانای کۆتاییی پێ دەدەین. لێرەدا بایەخ بە کرانەوەییی تێکست دەدات، بەو مانایەی ئەو تێکستە نەکرێتە ڕووبەرێک بۆ حوکمی ڕەها و ئاڕاستەکان لە خاڵێکدا کۆتایییان نەیەت، بۆ ئەوەی خوێندنەوە ببێتە کارێکی داهێنەرانە و بەشداریی خوێنەر لەو پرۆسێسەدا دەربکەوێت. (هیچ حەقیقەتێکی بابەتی و خودی بۆ خوێندنەوە نین، بەڵکوو تەنیا حەقیقەتێکی یاریکەر هەیە). ئەو حەقیقەتە یاریکەرە چەسپاو نییە و لە جووڵەدایە، کە دەکرێت هەر خوێنەرێک بە شێوازی خۆی لێکی بداتەوە. ئەو حەقیقەتە یاریکەرە یارمەتیمان دەدات دوالیزمەکان تێبپەڕێنین.

(جیل دولووز) بە شێوازی خۆی ڕەخنە لە دەستەڵاتی نووسەر دەگرێت، کە لە شێوازی نووسینی کلاسیکدا بەرجەستەیە، بەوەی شێوەیەکی چەسپاو و تاکڕەهەندە. لە کتێبی (هەزار بان: A Thousand Plateaus)دا، کە بە هاوکاریی (فلێکس گواتاری) نووسیویەتی، هەوڵ دەدات لە ڕێی چەمکی  ڕایزۆم (rhizome)وە، دروستتر لە ڕێی (نووسینی  ڕایزۆمییانە: rhizomatic writing)ـەوە ڕووبەڕووی لۆجیکی درەخت ببێتەوە. ( ڕایزۆم، یان ڕایزەم، یانیش ڕیزوم، ڕووەکێکە لەسەر زەویدا دەردەکەوێت و ڕەگی نییە). پێیان وایە دوالیزمی درەخت/ڕەگ لە دنیا و نووسینیشدا ڕەنگی داوەتەوە. نووسین وەک درەخت سەرەتایەکی هەیە و دەگاتە کۆتایی. درەخت خاوەنی ڕەگ، لق، گەڵا و بەرهەمە. نووسینی کلاسیک وەک خۆیان ناوی دەنێن، لاساییکردنەوەی درەختە. لە درەختدا ڕەگ هەیە و لە نووسیندا گرفت. درەخت لە ڕێی لق و گەڵاکانیەوە بڵاو دەبێتەوە، نووسینیش بە هۆی ڕاڤەکانیەوە. درەخت بەر دەگرێت و نووسینیش ئەنجام بە دەست دێنێت. بەم شێوەیە (دولووز) و (گواتاری) دەیانەوێت ئەو لۆجیکە تێک بشکێنن، کە تەنیا چەسپاوی و وەستان بەرهەم دێنێتەوە. سەرجەم بوارەکانی بایۆلۆجی، سیاسی، ئابووری و ئەوانەی دیکەیش بەپێی ئەو لۆجیکەی درەخت بە ڕێوە دەچن، لە کاتێکدا شتەکە لە سروشتدا جیاوازە، بەوەی سروشت پێچەوانەی فیکر، ڕێی ئەو دوالیزمە نادات، تێیدا کار بکات، لە کاتێکدا خاوەنی خەسڵەتی دینامیکییە. درەخت شێوەیەکی دیاریکراوی هەیە، کە شاقووڵییە، بەڵام  ڕایزۆم ئاسۆیییانە دەکشێت و قووڵاییی نییە، بەڵکوو لەسەر زەویدا بڵاو دەبێتەوە. واتە هیچ شتێک ناشارێتەوە، کە مەبەستی (دولووز) و (گواتاری) مێتافیزیکە. ناونیشانی کتێبەکەیش (هەزار بان)، یان (هەزار ڕوو)ـە.  ڕایزۆم خاوەنی پرینسیپی گەیاندن و جۆراوجۆری (Principles of connection and heterogeneity)یە، بەو مانایەی پێویستە شتەکان (چەمکەکان) جیاواز و هەمەڕەنگ بن، بۆیە پێچەوانەی درەخت بە هەموو لایەکدا دەجووڵێت و لقی جۆراجۆری لێ دەبێتەوە. کتێب تەواو بووە و داخراوە، لە کاتێکدا  ڕایزۆم بەردەوامە و بەسەر هەموو ئاڕاستەکاندا کراوەیە، کە هەر خاڵێکی دەگریت، پێوەندیی بە خاڵێکی تریەوە هەیە و هەر خاڵێکی ئێرە بە خاڵێکی ئەوێ دەگاتەوە، بۆیە پێچەوانەی درەخت سەنترالیزمی تێدا ونە. ڕایزۆم ئەگەر لە خاڵێکدا بپچڕێت، دەست پێ دەکاتەوە، کە ئەو خەسڵەتە لە درەختدا نییە. بەم شێوەیە پێچەوانەی درەخت، لە بەردەم هەر گۆڕانکارییەکدا کراوەیە و ڕێ دەدات دەستکاریی بکەیت. ئەوان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دۆخی مۆدێرنیزم، کە لەسەر بنەمای بیری دژبەیەک (Binary thinking) دامەزراوە، ڕێی  ڕایزۆمییانە (rhizomatic approach) دەگرنە بەر، بەوەی شتەکان هەموو کاتێ پێوەندیی  ڕایزۆمییانە (Rhizomatically interconnected)یان پێکەوە هەیە و ئاماژە بە هەمەڕەنگی دەدەن. ئەوە لە لایەک وەستانەوەیە لە دژی پرینسیپی هۆکار و ئەنجام، کە لە درەختدا بەرجەستەیە، بەوەی سەرەتا و کۆتاییی هەن، لە لایەکی دیکە بەلاوەنانی سیستەمی کرۆنۆلۆجییە، بەو مانایەی کولتوور بەرەو ئامانجی دیاریکراو ناچێتە پێشەوە، بەڵکوو کۆچەرییانە ڕێ دەگرێت. ئەو تێگەیشتنە، کە مەبەستیەتی شێوازی نووسین بگۆڕێت و دەرگەکانی بەسەر دەرەوەدا بکاتەوە، مانای دەرکەوتنی خوێندنەوەی جیاواز و بەشداریی خوێنەرە لە کاری هونەریدا. نووسەر و خوێنەر پێوەندیی ڕایزۆمییانەیان پێکەوە هەیە. نووسینی ڕایزۆمییانە جووڵەیەکی ڕوواڵاییانە (arbitrary)یە و ئامانجی دیاریکراوی نییە، وەک چۆن خوێندنەوەی  ڕایزۆمییانە ئازادە و گوێ بە هیچ یاسایەک نادات.

سەرەڕای ئەو بایەخە گەورەیەی (بارت) و ئەوانەی دی بە خوێنەری دەدەن، کەچی هێشتا لای تیۆریستانی تیۆریی وەرگر (reception theory) کەمە، بەوەی زیاتر بۆ تێکست ئاڕاستە کراوە. لێرەوە کۆمەڵێک ڕەخنەدۆزی وەک (هانز ڕۆبێرت یاوس)، (ولفگانگ ئایزەر)، (ئومبێرتۆ ئیکۆ)، (جاک ڕیفاتێر) و هیی دیکە پێوەی خەریک دەبن و لەم ڕووەوە چەند چەمکی وەک (خوێنەری ناوەکی)، (خوێنەری نموونەیی)، (خوێنەری باڵا)، (خوێنەری ڕاستی) و زۆری تر دێنە کایەوە. هەر لەم نێوەدا ناکرێت چەمکی هەڵوەشاندنەوەی (جاک دێریدا) فەرامۆش بکەین، کە ئەو فیلۆسۆفە بە شێوازی خۆی بایەخ بۆ خوێنەر دەگەڕێنێتەوە. هەر ئەوەی ڕەخنە لە مێتافیزیکای ئامادە (metaphysics of presence)، یان (سەنترالیزمی عەقڵ) (Logocentrism) دەگرێت، مانای وایە مەبەستی تێکشکاندنی دەنگی نووسەرە، تا دەنگی خوێنەر دەربکەوێت. پێی وایە هەمیشە لە ئاستی تێکستەکاندا ڕووبەڕووی دوالیزمە دژەکان (Binary Oppositions) دەبینەوە، وەک ڕۆح/ جەستە، عەقڵ/ ناعەقڵ، قسە/ نووسین، گەرم/ سارد، ڕەش/ سپی، ژیان/ مردن، چاک/ خراپ، جوان/ ناشیرین و زۆری تر، کە مێتافیزیکا لەو ڕێگەیەوە مانای پێشوەختی خۆی دەسەپێنێت، مانایەک، وا خۆی دەردەخات قەوارەیەکی یەکگرتوو (Coherent) و هاوتوخم (Homogeneous)ی هەیە و بووەتە سەنترالی عەقڵ، دواجار لە شێوەی حەقیقەتێکی نەگۆڕدا دەردەکەوێت. لەم دیدگەیەوە نووسەر/خوێنەر وەک دوالیزم سەیر کراون و دووەم لە ڕێی یەکەمەوە بە بیر هاتووەتەوە، بەڵام بە پلەیەکی نزمتر، کە تێکشکاندنی ئەو سەنترالیتییەی نووسەر، گەڕاندنەوەی بەهایە بۆ خوێنەر. لە کتێبی (نووسین و جیاوازی)دا بە شێوازی خۆی جەخت لە چەمکی یاری دەکاتەوە، بەو مانایەی یاری بۆ خودی خۆی دەگەڕێتەوە، کە یاریی بەردەوامی ماناکان سڕینەوەی سنووری نێوان چەمکەکان و دەرکەوتنی ڕاڤەکانە، تا لەوێوە هەر ڕاڤەیەک بتوانێت تێکستەکە بە شێوەی خۆی پێک بهێنێتەوە (reshaping). پێی وایە (هیچ شتێک لە دەرەوەی تێکستدا نییە)، بەو مانایەی تێکست لە هەموو سەرچاوەکانی دەرەوەی خۆی دابڕاوە. پڕە لە دژایەتی، دوورە لەوەی چەسپاو بێت و هیچ چەق (سەنترال)ێکیشی تێدا نییە. بەم شێوەیە کراوەیە و بە خاڵی کۆتایی ناگات، کە هەر خوێنەرێک بە ڕێگەی خۆی دەیخوێنێتەوە. واتە ئەوە خوێنەرە مانا بە تێکست دەبەخشێت و هەر ئەویشە مانای جیاواز بەرهەم دەهێنێت. لە ڕێی یاریی بێکۆتایی (infinite play)یەوە ڕاڤە بێکۆتایی (infinite interpretations)ـەکان دێنە دی و نادیار (absence) دەردەکەوێتەوە، بەوەی ئەو پرۆسێسە کارلێکی نێوان دیار و نادیار پێک دەهێنێت.

تەوژمە ڕەخنەیییەکانی پۆستمۆدێرنیزم بە گشتی و پۆستسترەکچرالیزم بە تایبەتی وەک هەڵوەشانەوە (deconstruction)، هێرمۆنتیکا (hermeneutics)، ئاماژەناسی (semiology) و تیۆریی وەرگر (reception theory) بایەخیان بە وەرگر، یان خوێنەر داوە.

تیۆریستانی تیۆریی وەرگر بە گشتی ئەو بۆچوونەیان بە لاوە نا، کە پێی وایە تێکستی ئەدەبی ڕەنگدانەوەی ژێرخانە، بەو مانایەی بونیادی تێکست لەگەڵ بونیادی کۆمەڵایەتیدا هاوڕێکە. ئەو تێگەیشتنە بایەخ بە ژیاننامەی نووسەر دەدات و مەبەستیەتی لە بارودۆخی مێژوویی و کۆمەڵایەتیی بکۆڵێتەوە. بە مانایەکی دی، ڕەهەندی ئامانجداری (teleological dimension) بایەخی یەکەمی هەیە، کە دەیەوێت هونەر بە بارودۆخی کۆمەڵایەتییەوە گرێ بدات و هەر لەوێیشەوە لێکی بداتەوە.

*  *  *  *

ئێستا دەگەینە ئەوەی بڵێین تیۆری، یان تیۆرییەکانی وەرگر لە خوێندنەوە، پێداچوونەوە و ڕەخنەی بۆچوونەکانی پێشووی ئەو ئاڕاستە ئەدەبی و فەلسەفییانەوە هاتوونەتە کایەوە و گەشەیان کردووە. دەکرێت لەم ڕووەوە ئاماژە بە هەندێک سەرچاوەی دیکەیش بکەین:

فۆرمالیستەکانی ڕووس ئیلهامبەخشی ئەو تیۆرییانەن. ئەوان لە چارەکی یەکەمی سەدەی بیستەمدا دەرکەوتن. بەوەدا پێیان وایە ئەدەب بەرهەمێکی سەربەخۆیە (Autonomous Product)، ئەوە شێوە بایەخی بەرچاوی هەیە و هەموو کاریگەرییە دەرەکییەکان بە لاوە دەنێن، بەوەی ئەوانە بە ناوەرۆکەوە پێوەستن، لە کاتێکدا ئەوان ناوەرۆک دەدەنە دواوە. واتە فاکتەری مێژوو، کۆمەڵایەتی، ئابووری، سایکۆلۆجی و ئەوانەی دیکە بە گرنگ نازانن، بۆیە دژی ئەو تیۆرییە وەستانەوە، کە (جۆرج لۆکاچ) نوێنەرایەتیی دەکرد و وا لە ئەدەبی دەڕوانی، ڕەنگدانەوەی واقیعە. ئەوە دەخەنە ڕوو، کە مێژووی شێوازە ئەدەبییەکان لە مێژووی واقیعەوە دەگوازرێتەوە. واتە ئەو ئاستە چییە، شێوەی هونەر پێی گەیشتووە؟ نەوەک ئەو هونەرە چۆن دامەزراوە؟ بەم شێوەیە لە لای ئەوان ئەدەب هیچ پەیامێکی کۆمەڵایەتی و ئایدیۆلۆجیی نییە. هەر لەم دیدگەیەوە چۆنیەتیی پارچەپارچەکردنی ڕووداو و داڕشتنەوەی لە ئاستی هونەریدا گرنگە، نەوەک خودی ڕووداوەکە خۆی. لێرەوە بایەخی خۆیان ئاڕاستەی ئەو بابەتانە کرد، کە بە بونیاد و زمانەوانی (Linguistics)یەوە پێوەستن، تا گەیشتنە ئەوەی زمانی ڕۆژانە تێک بشکێنن و بیخەنە ئاستێکی دیکەی جیاوازەوە. دیارە هەر بایەخێک بە وردەکارییەکانی زمان، هاوکات بایەخە بە شیعریەتیش. بەم شێوەیە فۆرمالیستە ڕووسەکان بایەخیان بە تێکست دا، کە دواتر لای (بارت) و ئەوانەی تر ئەو بایەخە زیاتر کرا، تیۆریستانی تیۆریی وەرگریش سوودیان لەو ئەزموونانە وەرگرت.

فینۆمینۆلۆجیای (هۆسێرل) سەرچاوەیەکی دیکەی گرنگی تیۆریی خوێنەرە. فینۆمینۆلۆجیا واتە ئەوەی ڕاستەوخۆ لە هەستدا دەردەکەوێت. تەنیا ئینتیوشن (حەدەس) هەیە، نە بیرکردنەوە لە ئارادایە و نە حوکم. لێکدانەوەی واقیع وەک ئەوەی لە هۆشیاریی ئێمەدا دەردەکەوێت، بەڵام هەر هۆشیارییەک بریتییە لە هۆشیاری لەبارەی شتێکەوە. کاتێ بیر دەکەمەوە، ئەوە بیرم لەم دۆخەدا ئاماژە بە شتێک دەدات. واتە پێوەندییەکی ناوەکی لەنێوان پرۆسێسی بیرکردنەوە و بابەتی بیرکردنەوەدا هەیە، بەو مانایەی هەستی من بە شێوەی نەگەتیڤ شتەکانی دەرەوەم تۆمار ناکات، بەڵکوو وێنەیان دەکێشێت. کەواتە زانینی ئەو شتانە لەوەوە دێتە کایەوە، کە بەر هەستم دەکەون. ئەو شتانە بوونەتە دیاردە و کاریان تێ کردووم. ئەو هۆشیارییە لە لای ئەو هەمیشە مەبەستگەرا (ئینتێنشنالیتی: intentionality)یە، بەوەی ڕووی لە بابەت (object)ـە. بەم شێوەیە مەبەستگەرایی واتە گۆڕینی دیاردە دەرەکییەکان بۆ بابەتی مەبەستدار، بەو مانایەی بابەت تەنیا بە بڕی مەبەستی هۆشیاری دەردەکەوێت و لە ڕێی کرداری هۆشەکییەوە بۆ ئەو بابەتە ئاڕاستە دەبێت، کە مەبەستە. لێرەوە چەمکی ترانسێندەنتەل (transcendental) دەردەکەوێت، کە مانا لە هەستدا بە شێوەی بێگەرد پێک دێت. واتە کاتێ لە دنیای ماتێریەلی دەرەکییەوە بۆ دنیای بێگەردی ناوەوە دەپەڕێتەوە. ئەو مانایە تایبەتە بە تاک و خەسڵەتەکانیشی هەر تایبەتن بەو تاکە، بە ڕادەیەک هیچ شتێکی دەرەکی لە بەرچاو ناگیرێت. بەم شێوەیە ترانسێندەنتەل وا دەکات بابەتی هەستپێکراو (object perceived) لەو شتانە دوور بخرێتەوە، کە پێوەی پێوەستن، بەو واتایەی تێگەیشتنی دیاردە ملکەچی توانای خودی و هەستی بێگەردی تاکە. واتە ڕوانین لە خودەوە بۆ بابەت، بەو مانایەی لە دەرەوەی چوارچێوەی خودزانین (self-perceived)دا نە هیچ زانین و تێگەیشتنێکی بابەتییانە و نە هیچ دیاردەیەک لە ئارادایە. هەر مانایەک پوختەی تێگەیشتنی بێگەردی ئەو تاکەیە، کە وەک گوترا ئەمە بە ترانسێندەنتەل ناو دەبات.

پێویستە بگوترێت فینۆمینۆلۆجیا هەر لە بنەڕەتەوە لە ڕەخنەگرتن لە کۆجیتۆی (دیکارت)ـەوە سەری هەڵدا، کە (هۆسێرل) پێی وایە داخراوە و لە بەرانبەردا پێ لەسەر هۆشیاریی مەبەستگەرا دادەگرێت. کاتێ باس لە هۆشیارییە، وەک ئەوەیە باس لە خودیش بێت، کە پێی وایە لە زانستەکانی ئەمڕۆدا ئەو خودە لە بیر کراوە. ئەمە بۆ نووسەری ئەدەبی گرنگە. ئەوە مێتۆدی ڕەخنەیە لە مەعریفە. لێرەوە ئەو هۆشیارییە سروشتییە وێنە بەرهەم دەهێنێت، کە (هۆسێرل) بە فەنتازیا ناوی دەبات و خەیاڵێکی ئازادانەیە، بۆیە ئەو دیاردەیە زیاتر بەو مانایەیە، کە لە خەیاڵدا پێک دێت، نەوەک لە ئاستی فیزیکدا، بە مەرجێ ئەویش دەگرێتەوە. گەڕانەوە بۆ سەرەتا و بنەمای مەعریفە، کە لێرەدا بە شێوەیەک لە شێوەکان بە هەڵگێڕانەوەی بەهای (نیتشە) دەگاتەوە. کەواتە فینۆمینۆلۆجیا لە ڕێی هۆشیاری و ئەزموونی مرۆڤەوە ئەوەی هەیە، دەخوێنێتەوە، بێ ئەوەی پەنا بۆ دەرەوە ببات. بەم شێوەیە فینۆمینۆلۆجیا پێچەوانەی زانستی سروشتی و بەشێکی زۆری زانستی کۆمەڵایەتییش ڕاڤەی خۆی لە خودەوە دەست پێ دەکات و بۆ دنیای دەرەوە ئاڕاستە دەبێت، نەوەک لە دنیای دەرەوەوە بەرەو خود بچێت. ڕاستییەکەی پێشتریش گوترا وەک کاردانەوەیەک لە دژی فەلسەفەی عەقڵ هاتە کایەوە، کە دەیویست حەقیقەتی ڕەها دابمەزرێنێت. بەپێچەوانەوە هەوڵی دا حەقیقەت لەو ڕەهایییە دابماڵێت و بە شێوەی ڕێژەیی مامەڵە لەگەڵ شتەکاندا بکات، کە لێرەوە ئەدەب بە سروشتی خۆی لەگەڵیدا ڕێک دەکەوێت. پێی وایە زانینی تەواوی جیهان بەوە نایەتە دی، هەوڵ بدرێت شتەکان لە دەرەوەی خوددا ڕاڤە بکرێن، بەڵکوو بەوە دەبێت خود خۆی شی بکرێتەوە، کە ئەو جیهان دەناسێت.

ناکرێت باس لە فینۆمینۆلۆجیای (هۆسێرل) بکەین، ئەگەر هاوکات بۆچوونەکانی (ڕۆمان ئینگاردن)ی لە بەرچاو نەگرین. ئەوەی لەم ڕووەوە (ئینگاردن) لە (هۆسێرل)ی تێدەپەڕێنێت، ئەوەیە، کە بایەخ بە ئۆنتۆلۆجیای فینۆمینۆلۆجی دەدات و ڕوو لە فەلسەفەی هونەر دەکات، بەو مانایەی دیاردەی هونەری مرۆڤ بە دنیای واقیعەوە گرێ دەدات، تا لەوێ ئامانجەکانی بێنێتە دی. وەک چۆن لە دیدی (هۆسێرل)دا فینۆمینۆلۆجیا مرۆڤ بە گەردوون دەبەستێتەوە، بە مەرجێ دەرەوە بریتی نییە لە شتگەل و واقیعێکی ئامادەکراو، (ئینگاردن)یش پێی وایە کاتێ لە هەر دیاردەیەک دەکۆڵینەوە، پێویستە لە هەموو ئەو شتانەی دوور بخەینەوە، کە پێوەی پێوەستن. واتە بەلاوەنانی ئەو بۆچوونانەی پێشوەخت لەو بارەیەوە هەمانن. ئەوە ڕوانینێکی ئێستاتیکییانەیە بۆ کاری هونەری. ڕەخنە لە (هۆسێرل) دەگرێت لەوەی پێوەندیی بە ئایدیالیزمی ترانسێندەنتەل (Transcendental idealism)ـەوە هەیە، کە پێی وایە مەرج نییە فینۆمینۆلۆجیا هەر بە ئایدیالیزمی ترانسێندەنتەل بگات. لەم ڕووەوە هەوڵ دەدات بۆچوونەکانی (هۆسێرل) تێبپەڕێنێت، کە لەو تێپەڕاندنەدا دۆخی هەندێک لەو چەمکانە دەگۆڕێت، بەوەی پێی وایە ئەو تێگەیشتنی دروستی بۆیان نەبووە. بەر لە هەرچی ئەو ترانسێندەنتەلەی (هۆسێرل) دەخاتە ئاستی پراکتیزەی کاری ئەدەبییەوە، کە ئەوەیان بریتییە لە کارلێکی نێوان بونیادی تێکست و کرداری تێگەیشتن. ئەو دوالیزمەی واقیع و ئایدیال لە ڕاڤەی مەعریفەدا دەداتە دواوە. لەم نێوەدا چوار چین دەردەخات: یەکەم، دەنگی وشە. دووەم، مانای وشە. سێیەم، ئەو شتانەی تێکست نوێنەرایەتییان دەکات. چوارەم، نەخشەگەرایی. (ئینگاردن) هەر لە سییەکانەوە بایەخ بە پێوەندیی نێوان تێکست و خوێنەر دەدات، کە پێی وایە مادام تێکست وەک پڕۆژەیەکی ئاماژەیی و جوانکاری بە تەواوی لە نووسەرەوە نایەت، ئەوە خوێندنەوە، (خوێندنەوەی چالاکی مەبەستە)، دەتوانێت بۆشایییەکانی پڕ بکاتەوە. واتە ئەوە خوێنەرە مانا بە تێکست دەبەخشێت، بەوەی لەسەر شێوازی خۆی هەوڵی پڕکردنەوەی بۆشایییەکان دەدات و لەو ڕێیەوە کاری هونەری پێک دەهێنێت.

لە فینۆمینۆلۆجیادا فیکر و بوونی دیاردەی شت پێک دەبەسترێنەوە، بەو مانایەی خود و بابەت لە ڕێی دایەلۆگەوە کار لە یەک دەکەن، بە ڕادەیەک نەتوانرێت ئەمیان لەویان جودا بکرێتەوە، کە ئەمە زەمینە بۆ لەدایکبوونی مانا خۆش دەکات. ئەوە هەمان پرۆسێسی خوێندنەوەی تێکستە لەلایەن خوێنەرەوە، کە لە ڕێی تێگەیشتن و ڕاڤەوە مانای نوێ بەرهەم دێنێت. لەو نێوەدا ئێستاتیکا دەردەکەوێت. خوێندنەوە بەو مانایەی خود و تێکست لە بابەتدا یەک دەگرن، تا تێگەیشتن و ڕاڤە لە دایک ببن.

هێرمۆنتیکای (هانز جۆرج گادامێر)یش سەرچاوەیەکی دیکەی گرنگی تیۆریی خوێنەرە. لە دیدی ئەو فیلۆسۆفەدا هێرمۆنتیکا بریتییە لە تێگەیشتن و ڕاڤەی مانا. لەو ڕێیەوە بایەخی مێژوو لە بەرچاو دەگرێت، بەوەی بەرهەمهێنانەوەی مانا و دامەزراندنی مانا دەگرێتە خۆی. لەم ڕووەوە چەمکی پێکبەستنەوەی ئاسۆیی (Fusion of horizons) بە کار دەهێنێت، تا ئەوە پێشان بدات تێگەیشتن توانای هەیە ڕابردوو و ئێستا پێک ببەستێتەوە، بگرە بیانکاتە یەک، چونکێ بەبێ ڕابردوو ئێستا نایەتە کایەوە، ئەوە ئێستایشە وا دەکات ڕابردوو هەبێت. بەم شێوەیە (ئێستا) دۆخی خۆی جێ دەهێڵێت و بە (ڕابردوو) دەگات، بگرە بەها بەو (ئێستا)یە دەبەخشێت، تا تێگەیشتن دروست ببێت. لەنێوان گەیەنەر و وەرگردا ئەو تێگەیشتنە بە ڕوونی دەردەکەوێت. بە هەمان شێوە خوێنەر لە خوێندنەوەی تێکستدا ئەو تێگەیشتنە پێک دەهێنێت، کە وەک گوترا بە (پێکبەستنەوەی ئاسۆیی) ناوی دەبات. لەو پرۆسێسە هاوبەشەدا خوێنەر مانا بە تێکست دەبەخشێت و تێکست مانا بە خوێنەر دەگەیەنێت. جەخت لەسەر خودی خوێنەر دەکاتەوە وەک هێزێکی کاریگەر لە تێگەیشتن و ڕاڤەکردنی مانادا. تێگەیشتن کردارێکی مێژوویییانەیە و بە درێژاییی کات پێوەندیی دایەلۆگییانەی تێکستەکان لە خۆی دەگرێت. لێرەدا بایەخی (گادامێر) بە مێژوو لەوەوە سەرچاوە دەگرێت، کە پێی وایە تێگەیشتنی هەر فاکتێک، بەستراوەتەوە بەو ئەنجامانەی لێیەوە هاتوون، چونکێ مێژووی ئەو ڕاڤە و ئاماژە تایبەتانەی بە ڕووداوێک، یان بە کارێکەوە پێوەستن، توانامان پێ دەبەخشێت وەک ڕاستییەک و بە شێوەی جیاواز لەوەی هاوچەرخەکان لێی تێگەیشتوون، لێی تێبگەین، کە خاوەنی خەسڵەتی فرەمانایییە. ئەوە کەی؟ کاتێ کارەکە تەواو بووە و بووەتە ڕابردوو. لێرەدا ئەزموونی ژیانی تایبەتی تاک بڕیار دەدات چۆن هەست بە بابەتەکانی دەرەوەی بکات. بەم شێوەیە مێژووی ئەو تاکە لەو تێگەیشتنەدا ڕۆڵی هەیە، کە ئەو ئەزموونەی بۆ پێک هێناوە. هەر مانایەک پابەندی هەڵوێستی مێژوویییانەی ئەو کەسەیە، کە کرداری ڕاڤەی کارەکە دەگرێتە ئەستۆ، بەوەی هەر ڕاڤەیەکی ئەدەبی ڕابردوو، لە دایەلۆگی نێوان ڕابردوو و ئێستاوە هەڵدەقوڵێت. بەم شێوەیە ڕاڤە توانای هەیە ڕابردوو ملکەچی تێگەیشتنی تایبەتی خود بکات، بەوەی ئەو خودە پێوەندیی بە ڕابردووەوە نەپچڕاوە و تێگەیشتنی ئەو ڕابردووەیش تەنیا لە ڕێی فاکتەکانی ئەم ئێستایەوە بە دەست دێت.

ئەو تێگەیشتنەی (گادامێر) بۆ مێژوو بووە یەکێک لە کۆڵەگەکانی تیۆریی وەرگر/خوێنەر. تیۆریستانی ئەو تیۆرییە، بە تایبەتی (یاوس) بایەخی مێژوو لە بەرچاو دەگرن. ئەگەر سترەکچرالیزم گرنگیی بە هاوکاتی (synchronicity) دەدا و لەوێوە دەیڕوانییە زمان، بەوەی هەموو فاکتەرێکی دەرەوەی تێکستی بە لاوە دەنا، گۆیە ڕایەڵی پێوەندییەکانی ناوەوەی تێکست خۆیان حەقیقەتی خۆیان دادەمەزرێنن، بێ ئەوەی پەنا بۆ هیچ سەرچاوەیەک ببەن، ئەوە تیۆریی وەرگر/خوێنەر مێژوو بە پێکهاتەیەکی گرنگی ئەو پێوەندییە دادەنێت، بەوەی هەم نووسەر و هەم خوێنەر دەگەنەوە تێکستەکانی پێشوو، کە بە هەمان ڕەگەزی ئەدەبییەوە پێوەستن. پێویستە لێرەدا بگوترێت تیۆریی وەرگر وەستانەوەیە لە دژی حوکمی بابەتییانە و پێشوەختەی مێژوو، کە هەر کاتێ ئەو تێگەیشتنە خودییە دەردەکەوێت، حوکمەکانی مێژوو هێزی خۆیان لە دەست دەدەن و ئەو پێوەندییەی نێوان ئەدەب و مێژوو گۆڕانی بەسەردا دێت، بگرە دەچێتە دۆخێکی دیکەی جیاوازەوە. (یاوس) چەمکی (ئاسۆ) لە (گادامێر) وەردەگرێت و وشەی (چاوەڕوانی)ی دەخاتە پاڵ، تا ببێتە (ئاسۆی چاوەڕوانی). بەم شێوەیە چەمکی ئاسۆی چاوەڕوانی (Horizon of Expectation) واتە ئەو کاریگەرییەی کاری ئەدەبی لە لای خوێنەری جێ دەهێڵێت. کارلێکی نێوان تێکست و خوێنەر لە لای (یاوس) مەرجی سەرەکییە بۆ بەرهەمهێنانی مانا، بۆیە وا پێویست دەکات هەم نووسەر و هەم خوێنەر خاوەنی خەیاڵی بەپیت و ئاگاییی فرەوان بن. لێرەدا مەبەست مانای کڵێشەدار و ئامادە نییە، بەڵکوو جەختکردنەوەیە لەسەر ئەوەی تێکست بتوانێت خەیاڵی خوێنەر ببزووێنێت و بیخاتە ئاستی دینامیکییەوە. خوێندنەوەکانیش بەپێی کات و شوێن گۆڕانیان بەسەردا دێت. تێکست هەیە لە سەردەمی خۆیدا سەرنجڕاکێش نەبووە، بەڵام لە کات و شوێنی تردا پێچەوانە کەوتووەتەوە. پێی وایە تێکستی ڕوون ناتوانێت سەرنجی خوێنەر ڕابکێشێت و بەرهەمدار نابێت. پێویستە کاری ئەدەبی بتوانێت ئاستی تێگەیشتنی خوێنەر هەڵبکشێنێت و وای لێ بکات بەو ڕووبەرانە بگات، کە پێشتر پێیان نەگەیشتبوو. بەوەدا لایەنی کۆمەڵایەتی، کولتووری، ئایدیۆلۆجی و سۆمبۆلیی کۆمەڵگە لە پێکهێنانی تێکستدا بەشدارن، ئەوە تێیدا ڕەنگ دەدەنەوە و دەچنە باری ڕاڤەی دیکەوە، بۆیە ئەو پێکگەیشتنەی نووسەر و خوێنەر لە تێکستدا توانای گۆڕانکاریی هەیە. (ئایزەر) پێی وایە ئەو کاریگەریی (effect)ـە گرنگە، کە تێکست لە لای خوێنەری جێ دەهێڵێت. واتە لە دەروونی خوێنەردا چ گۆڕانێک بەرپا دەکات. بەوەدا ئەو خوێنەرە ئەزموونی ئەدەبیی هەیە، ئەوە کاتێ بەر تێکست دەکەوێت، شتی نوێ دێتە کایەوە. خوێنەری زیرەکی ڕەخنەدۆز دوای خوێندنەوەی تێکستێکی قووڵ ئاستی ئێستای جێ دەهێڵێت و دەگاتە ئاستێکی تر، وەک چۆن هەر ئەو پێوەندییە ئاستی تێگەیشتنی نووسەر بەرز دەکاتەوە. لێرەدا مەبەست لەو کارە ئەدەبییەیە، کە سەرسامی دەهێنێت، ئەو شتانە دەڵێت، کە نوێن، تا وەرگر بخەنە دۆخی ڕاچەنینەوە، بگرە پێویستە نائومێدی بۆ ئەو وەرگرە بهێنێت. (لە حەفتاکانەوە تا ئەمڕۆ بیستوومانە و دەیبیستین چۆن ڕەخنەگری میلـلی دەڵێت نووسەر قسەی ناو دڵی منی کردووە، بۆیە بەرهەمەکەی داهێنانێکی گەورەیە، لە کاتێکدا ڕەخنەدۆزان دەڵێن پێویستە کاری ئەدەبی نائومێدی بۆ خوێنەر بهێنێت).

(فێرگەی فرانکفۆرت)یش کەموزۆر کاریگەریی بەسەر تیۆریی وەرگرەوە هەیە. بۆ نموونە سوودی لە ئێستاتیکای نەگەتیڤی (تیۆدۆر و. ئادۆرنۆ) (The Negative Aesthetics of Adorno) وەرگرتووە، کە دژی هەموو مانایەکی ئامادەیە و پشتگیری لە سەربەخۆییی هونەر دەکات، بەوەی پێی وایە تا ئەو کاتەی هونەر ملکەچی یاسا باوەکان نییە و خاوەنی یاساکانی خۆیەتی، زیندووە و توانای هەیە لە ڕێی ڕەخنەوە بە گژ عەقڵی ئامێرگەرا (instrumental mind)دا بچێتەوە. بەم شێوەیە هونەری نەگەتیڤ هەر ساتێ دەستی لە سەربەخۆییی خۆی هەڵگرت، ئەوە دەبێتە بەشێک لە میکانیزمی ئەو کۆمەڵگەیەی لەسەر ئەوە دامەزراوە چۆن هەموو شتێک بۆ شمەک بگۆڕێت، وەک چۆن کاتێ بەسەر خۆیشیدا دادەخرێت، دەشێ دیسان لەو دامودەستگەیانەدا بتوێتەوە و بکەوێتە ژێر ڕکێفی بازاڕەوە، بۆیە لە دژی ئەو تێگەیشتنە دەوەستێتەوە، کە لەسەر ئەوە دامەزراوە، گۆیە هونەر تەنیا ڕەنگدانەوەیەکی کاڵی واقیعە، بەڵکوو پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت، کە هونەر پێویستە ئەو شتە دابهێنێت، پێشتر نەبووە و دەبێت پێوەندیی خۆی لەگەڵ هەموو ئەو شتانەدا ببڕێت، کە هەن، بەو مانایەی واقیعێکی دی دروست بکات، تێیدا ئازاد ببێت، نەوەک نامۆ. ئەو لەگەڵ دامەزراندنی فەلسەفەیەکی هونەرییانەیە، کە لە دژی مێتافیزیکادا بجەنگێت، وەک ئەوەی (نیتشە) لە دژیدا جەنگا، لە کاتێکدا ئەوەی (نیتشە) بە هونەری دەزانێت. ڕەخنەی ئەو لە شوناس و هەموو بیرکردنەوەیەکی شوناسییانەیە (identity thinking)، بەو مانایەی هونەر پابەندی شوناس نییە، بەڵکوو خاوەنی خەسڵەتێکی ناشوناسییانە (non-identity)یە، بۆیە حەقیقەتی ڕەها بەرهەم ناهێنێت، بەڵکوو هەمیشە مەودایەک لەنێوان مرۆڤ و شتەکاندا جێ دەهێڵێت.

ئینجا بەوەدا تیۆرییەکە بە شێوەیەک لە شێوەکان دەگاتەوە تیۆریی گەیاندن، ئەوە کاریگەریی ئەو فێرگەیە لێرەیشدا دەردەکەوێت، بەوەی ڕەخنەدۆزانی توانیویانە تیۆریی ڕەخنەیی دابمەزرێنن، کە هەر لەناویدا تیۆریی کرداری گەیاندن (The Theory of Communicative Action) چاوی هەڵهێناوە، بە تایبەتی لە لای (یۆرگن هابرماس)، کە ویستوویەتی لەو ڕێیەوە ڕووبەڕووی عەقڵی ئامێرگەرا ببێتەوە و لە بەرانبەردا عەقڵێک لەسەر بنەمای گەیاندن و پێوەندیی ڕەخنەیییانە دابمەزرێنێت، تا توانای هەبێت لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا لێکتێگەیشتنی عەقڵانی پەرە پێ بدات.

لە لایەکی دیکەوە ناکرێت کاریگەریی فەلسەفەی (نیتشە) بەسەر تێکڕای ئاڕاستە ئەدەبییەکانی سەدەی بیستەم و بیستویەکەم لە بیر بکەین، کە تیۆریی وەرگریش لەو کاریگەرییە بە دەر نییە. ڕەخنەی ئەو فیلۆسۆفە لە حەقیقەت، کە پێوەستە بە چەمکی هەڵگێڕانەوەی بەها (Transvaluation) و جینیالۆجیای ڕەوشتەوە، ڕوانینێکی دیکەی بۆ هونەر هێنایە کایەوە، چونکێ کاتێ حەقیقەت تێک دەشكێت، ژیان بە فرەوانییەکەی دەردەکەوێت. لە کتێبی (جینیالۆجیای ڕەوشت: On the Genealogy of Morality)دا ڕەخنە لە سیستەمی ڕەوشتی باو دەگرێت، کە نەک هەر لە وەهمدا نغرۆ بووە، بەڵکوو شێواوە و لە بنەمای ڕەسەنی خۆی دوور خراوەتەوە. لەم ڕووەوە دەنووسێت: ئێمە پێویستمان بە ڕەخنەی بەهاکانی ڕەوشت (moral values)ـە و بەر لە هەر شتێکیش پێویستە لێیان بکۆڵینەوە. ئەمەیش ئەوە دەخوازێت لەو هەلومەرج و بارودۆخانە بگەین، کە تێیاندا گەورە بوون. واتە جینیالۆجیا پرسیارە لە خودی بەها، کە لەو ڕێیەوە نەک خۆی، بەڵکوو ئەوانەیش تێک دەشکێنرێن، کە ڕایان گرتووە و هێشتوویانەتەوە. لە ڕێی هونەرەوە ڕووبەڕووی دۆخی مۆدێرنیتی دەبێتەوە و تێیدەپەڕێنێت، کە ئەوەیە ناهێڵێت مەعریفەی عەقڵانی دەست بەسەر غەریزەماندا بگرێت. ئەو دەیویست لە هونەردا حەقیقەت بدۆزێتەوە، نەوەک لە زانستدا، چونکێ ئەو حەقیقەتەی هونەر پێکی دەهێنێت، هیی ژیانە و بێسنوورە، پێچەوانەی هیی زانست، کە سنووردارە و ناتوانێت ڕووخسار تێبپەڕێنێت، تا بۆ ئەودیوی ئەو ڕووخسارە بپەڕێتەوە، بەوەی زانست هەر ئەو کارە دەکات، کە مێتافیزیکایش کردوویەتی و وەک ئەو ملکەچی پرینسیپی ئایدیالیزمە. بەم شێوەیە هونەر لاساییکردنەوەی سروشت نییە، بگرە لاساییی هیچ شتێک ناکاتەوە، بەڵکوو چالاکییەکی مێتافیزیکییە و سروشت تێدەپەڕێنێت. پێی وایە هونەر بریتییە لە هێزی دایۆنایسز (Dionysus) و جوانیی ئەپۆلۆ (Apollon). دایۆنایسز، کە سۆمبۆلی خۆشی و نەشوە (ecstasy)یە، توانای سەما و چێژبینینی هەیە، بەوەی ئازادە و ژیان بە قووڵی دەردەبڕێت، بۆیە خاوەنی هێزی نوێبوونەوەی بەردەوامە و نامرێت. ئەو وزەیەیە، کە مرۆڤ و مرۆڤ، مرۆڤ و سروشت پێک دەگەیەنێتەوە. هەر ئەویشە لە عەدەم (Nothingness)مان دوور دەخاتەوە و تەنیا لە ڕێی هونەریشەوە دەکرێت جیهان ڕاڤە بکەین، دەنا هەر ڕاڤەیەکی دیکەی ناهونەری، بێکەڵکە. لەمەوە هونەر بە جەستەوە پێوەست دەکات، بەوەی توانای هەیە مانای ڕاستینە و بێگەرد لە خۆی بگرێت، وەک چۆن لە دەستی دێت حەقیقەت دەربخات، بۆیە پێ لەسەر لایەنی فیزیۆلۆجی دادەگرێت، بەو مانایەی بڕوای بە دوالیزمی جەستە/ڕۆح نییە، بگرە پێی وایە دایۆنایسز فیلۆسۆفێکە و خۆی بە شاگردی دادەنێت. دایۆنایسز نوێنەری گێرەشێوێنی، ناڕێکی، ناهاوسەنگی، ناشێوە، تەوژمی ژیانێکی سەختە، لە کاتێکدا ئەپۆلۆ هونەری شێوەسازی، ڕوونی، ڕووناکی، پێشبینی، میوزیک و پێوەری تێدا بەرجەستەن، کە (نیتشە) ئارامی و عەقڵی تێدا دەبینێت.

گەشەکردنی هونەر پێوەستە بە دوالیزمی دایۆنیسز و ئەپۆلۆوە، کە ئەو دوو غەریزە جیاوازەی لە سروشتەوە هەڵقوڵاون، شانبەشانی یەک دەچنە پێشێ و لە ململانێدان. واتە بەرزکردنەوەی غەریزە و ژیان لە پێناوی پاراستنی جۆرەکە. بە یەکگرتنی ئەو دوو غەریزە جیاوازە، هونەری باڵا لە دایک دەبێت، کە ئەوە دەربڕینی قووڵاییی تراجیدیایە. تیکەڵبوونی پیاوەتیی زبری ئەمیان و ژنێتیی هێمنی ئەویانە. ئەپۆلۆ دەتوانێت ئەو شتانەی دایۆنایسز لە شێوەی جواندا دەربخات، بەوەی هونەرمەندی شێوەسازە. ئەمەیە هێز بە هونەر دەدات، تا بەهای جوانی بە شتە ناشیرین و بەدڕەوشتەکانیش ببەخشێت، وەک لە کتێبی (لەدایکبوونی تراجیدیا)دا دەڵێت. هەر لەوێدا ئەوە دەردەبڕێت، کە مەگەر تەنیا وەک دیاردەیەکی جوانیناسییانە پاساو بۆ ڕەوایەتیی هەتاهەتایەی بوون و جیهان بێنینەوە. (it is only as an aesthetic phenomenon that existence and the world are eternally justified). واتە ئەو جوانییە وامان لێ دەکات چاو لەو هەموو ناشیرینییەی دنیا بپۆشین، لە کاتێکدا جوانی پێویستی بەوە نییە پاساوی بۆ بهێنرێتەوە.

پێی وایە ئەو چێژە مێتافیزیکییەی لە تراجیدیادا هەستی پێ دەکەین، حیکمەتی غەریزەی ناهۆشیاریییانە (unconscious)ی دایۆنیسیەتە و بۆ زمانی وێنە گۆڕاوە. ئەوە لە ویست (Will)دا بەرجەستەیە، کە دەیەوێت لە پێناوی ئاسوودەییماندا خۆی لە ناو ببات. ئینجا ئەپۆلۆ، بەوەدا نوێنەری هونەری شێوەسازییە و لایەنی جوانکاری لە خۆی دەگرێت، لە ڕێی ئەو جوانییەیەوە بەسەر ناخۆشییەکانی ژیانماندا زاڵ دەبێت، کە لە لای (نیتشە) ژیان دەکەوێتە سەرووی حەقیقەت و هەر شتێکی دیکەیشەوە. لە بەشی (354)ی لەژێر ناونیشانی (زیرەکیی جۆرەکان: genius of the species) لە کتێبی (زانستی هۆژی: The Gay Science)دا دەڵێت هۆشیاری تەنیا لەژێر فشاری پێویستیی بۆ گەیاندن (the need for communication)دا گەشە دەکات. سەرەتا ئەو هۆشیارییە پێویست و بەسوود نییە، تا ئەو کاتەی دەچێتە نێو پێوەندیی مرۆڤەکانەوە، بە تایبەتی لەنێوان ئەوانەی فەرمان دەردەکەن و ئەوانەی بە جێی دەهێنن (those who commanded and those who obeyed). هۆشیاری بەپێی ڕادەی ئەو پێویستییە گەشە دەکات. واتە هۆشیاری تەنیا بۆ پێداویستییە کۆمەڵایەتییەکانە، بەوەی لەو ڕێیەوە هەستی دڵنیاییی بۆ دابین دەبێت. هەر لێرەیشەوە زمان هاتووەتە دی، بەوەی زمان ئەو ڕووبەرەیە، کە مێتافیزیکا تێیدا دەردەکەوێت وا دەکات مانا ئەزەلیەتی خۆی بپارێزێت. واتە مێتافیزیکا مەبەستیەتی شوناس و تاکڕەهەندیی مانا لەسەر حیسابی جیاوازی، درێژە پێ بدات. بەم شێوەیە هۆشیاری بە ژیانەوە پێوەست دەکات و لەو پێناوەدا ڕووبەڕووی حەقیقەت دەبێتەوە. بنەمای حەقیقەت بۆشە، بەوەی تا ئەو کاتە درێژەی دەبێت، کە سوود بە ژیان دەگەیەنێت. کاتێ حەقیقەت بە ژیانەوە پێوەست دەکەین، ئەوە ئەو حەقیقەتە لە پێناوی خۆیدا حەقیقەتە، نەوەک لە پێناوی شتی تردا، کە سوود خۆی دەخزێنێتە ناویەوە. پێی وایە حەقیقەت لە وەهم زیاتر شتێکی دی نییە، بەڵام ئێمە لە بیرمان چووەتەوە، کە بەم شێوەیەیە. بەو مەبەستەی ئەوەمان بۆ دەربکەوێت، پێویستە پەنا بۆ جینیالۆجیای بەهاکان ببەین.

ئایا ڕوانینی (هایدیگەر) بە تایبەتی ئەوەی پێوەندیی بە (کاری هونەری)یەوە هەیە، یەکێک نییە لەو سەرچاوانەی، تیۆریی وەرگریان لێ هەڵقوڵاوە؟ بەوەدا هەوڵم داوە لە هەردوو کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام) و (کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات)دا بە وردی لەو بارەیەوە بدوێم، بۆیە لێرەدا بە پێویستی نازانم باس لە کاریگەریی ئەو فیلۆسۆفە بکەم بە گشتی لەسەر تیۆرییەکانی ئەدەب و بە تایبەتی لەسەر تیۆریییەکانی خوێنەردا.

وەک سەرنج دەدەین تیۆریستانی تیۆریی وەرگر هەوڵیان داوە هەموو ئەو تەوژمە ئەدەبی و فەلسەفییانە بەسەر بکەنەوە، تا لە داڕشتنەوەی تیۆرییەکەدا بیانخەنە ڕوو. بەم شێوەیە ئەو تیۆرییە لە لایەک ڕەخنەیییە و بۆچوونەکان دەداتە دواوە، لە لایەکی دی لێیان وەردەگرێت، بەو مەبەستەی ڕوانگەیەکی تۆکمە، بەڵام ڕوون دابمەزرێنێت. مەبەستیەتی لەوێوە بڕوانێتە هەموو ڕەهەندەکانی ئەو چەمکە و هەوڵ بدات گۆڕانی گەورەی بەسەردا بهێنێت.

بەم شێوەیە ئەو خوێنەرەی پێشتر، (واتە پێش دەرکەوتنی ئاڕاستە فەلسەفی و ئەدەبییەکانی نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەم، کە بە شێوەی جۆراوجۆر بەردەوامییان هەیە و کاریگەرییان لە تیۆرییەکانی وەرگردا بەرجەستەن) لە دەرەوە بوو و تەنیا پەیامی پێ دەگەیشت، ئێستا لە ناوەوەیە و وردەکارییەکان دەبینێت. هەوڵی تێگەیشتن دەدات، لێکدانەوە دەکات و بۆچوون دەردەبڕێت، کە ئەوە بە (realization) ناسراوە، بەو مانایەی خوێنەر لەو ڕێیەوە لایەنی ئیستاتیکیی تێکست دەگرێتە ئەستۆ (aesthetic)، لە کاتێکدا ئەوەی نووسەر لایەنی هونەرییە (artistic). واتە خوێنەر لەسەر هەردوو ئاستی تیۆری و پراکتیدا چالاکە. هەموو ئەو خرۆشان، چێژبینین، هەڵچوون، سەرسامی و ئەوانەی دیکە، کە لای خوێنەر دروست دەبن، خۆیان لە لایەنی ئێستاتیکادا دەبیننەوە. بەم شێوەیە خوێنەر جەخت لەسەر ماناکانی نووسەر ناکاتەوە، بەڵکوو خۆی مانا دادەمەزرێنێت، بگرە تێکست وەک گوتارێکی گەیاندن (communication) هەر خۆی لەناو هۆشیاریی خوێنەردا هەڵدەچنرێت. بە مانایەکی دی، کاری ئەدەبی تەنیا ساتێ بە دەست دێت، کە بەر زانینی خوێنەر دەکەوێت، چونکێ ژیان کاتێ دەخزێتە نێو کاری ئەدەبییەوە، کە دەبێتە بابەتی تێگەیشتن. (یاوس) ناو لەمە دەنێت ئێستاتیکای وەرگر (aesthetic of reception)، بەوەی ئەو خوێنەرە لە دیدگەی خۆیەوە کاری ئەدەبی دادەڕێژێتەوە. واتە بەرهەمهێنانەوەی تێکست (text reproduction) بە شێوەیەکی جیاواز، کە دوورە لە خواستی نووسەر. دەسا نووسەر هەر خۆی خوێنەرە، خوێنەری تێکستەکانی پێشووە، کە سەر بە هەمان توخمن. دەکرێت بگوترێت لایەنی هونەری، کە نووسەر نوێنەریەتی، بریتییە لە بونیادی زمانەوانی، مانای شاراوە، ئاماژە مەعریفی و ئایدیۆلۆجیاکان، لە کاتێکدا لایەنی ئیستاتیکی، ئەوەی خوێنەر دەگرێتەوە، خۆی لە خوێندنەوە، ڕاڤە و پڕکردنەوەی بۆشایییەکاندا دەبینێتەوە، کە دەتوانێت تێکست لە دۆخی ڕووتەوە بباتە دۆخی هەستپێکراوەوە، بەوەی هەم بینین و هەم هۆش لەو پرۆسێسەدا بە کار دەهێنێت. واتە چەمکی خوێندنەوە فرەڕەهەندە، کە ڕەهەندەکانی دەروونی، کۆمەڵایەتی، ئێستاتیکی، جەستەیی و زۆری دی لە خۆی دەگرێت. بەم شێوەیە خوێندنەوە جۆرێکە لە نووسینەوەی دەق و هەر ئەویشە بەرهەمهێنانەکەی واڵا دەکات. خوێنەر لەناو تێکستدا دوو ڕۆڵ دەبینێت، ڕۆڵی خوێنەر و ڕۆڵی نووسەر، نووسەرێکی جیاواز لە نووسەری پێشوو، هاوکات دەبێتە خوێنەرێکی جیاوازیش لەوەی هەبوو. دیارە لێرەدا هۆشیاریی خوێنەر ڕۆڵی هەیە لەوەدا پێوەندی بە چ تێکستێکەوە بکات، چۆن ئاماژەکان بخوێنێتەوە و چییان لێ پێک بهێنێت. واتە پرۆسێسی هەڵبژاردن، گەڕان و هەڵکۆڵین دەگرێتە ئەستۆ. خوێندنەوە واتە خود، تێکستیش واتە بابەت. یەکگرتنی خود و بابەت (خوێندنەوە و تێکست) ڕاڤە بەرهەم دێنێت.

نووسەری داهێنەر بە سروشتی خۆی پێی خۆشە بەر خوێنەری نموونەیی بکەوێت، ئەو خوێنەرەی (ئیکۆ) هیوای بۆ دەخوازێت، کە تواناکەی لە هیی نووسەر کەمتر نییە و خاوەنی ئەزموونی گەورەیە. دەگەینە ئەوەی بڵێین لەو پرۆسێسی گەیاندن (communication process)ـەدا پاشخانی کۆمەڵایەتی و کولتووریی خوێنەر و تێکست ئامادە دەبن و بەر یەک دەکەون، تا ڕەهەندی مێژوویی دەربکەوێت، بەو مانایەی ڕابردوو و ئێستا لە هەمان ئاسۆدا پێک دەگەنەوە. لەناو تێکستدا نووسەر وەک ڕابردوو و خوێنەر وەک ئاییندە بەر یەک دەکەون، کە ئەو بەریەککەوتنە سڕینەوەی نێوان دۆخەکانی کاتە. لێرەدا مێژوو بە مانای ڕووداوی زنجیرەیی نایەت، بەڵکوو بریتییە لە بەسەرکردنەوەی تێکستە جۆراوجۆرەکان. ئەو نووسەرەی تێکستێک بەرهەم دەهێنێت، خوێنەری کۆمەڵێک تێکستی دیکەیشە، وەک چۆن ئەو خوێنەرەی دەخوێنێتەوە، ئەزموونی لەگەڵ چەند خوێندنەوەی دیکەدا هەیە. لەم ڕووەوە (یاوس) پێی وایە ئەزموونە ئێستاتیکییەکانی ڕابردوو دەتوانن ببنە پاڵپشت بۆ نەوەکانی دواتر و دەوڵەمەندیان بکەن. واتە ئەو خوێنەرە لە یەک گۆشەنیگاوە ناڕوانێت، بەڵکوو لە چەند لایەکەوە سەرنجی دەداتێ، بۆیە توانای هەیە لە ڕێی ڕاڤەوە بە ئەنجامی جۆراوجۆریش بگات. لەبەر ئەوەیشە ئەوەی بە دەست دێت، کاری ئەدەبییە، کە تێپەڕاندنی ئاستی تێکستە. واتە ئەوەی لەنێوان هەردوو تەوەرەی هونەری و ئێستاتیکادا بەرهەم دێت، کاری ئەدەبییە، کە لە تێکست ترازاوە، بەو مانایەی لەگەڵ تێکست و دەرکەوتەکانی هاوڕێک نییە، بۆیە کاری ئەدەبی بە شێوەیەکی دینامیکییانە ئاستێکی دیکەی نێوان هەردوو تەوەرەکە پێک دەهێنێت. تێکستی فرەئاڕاستە هەر جارێ خوێنەری ڕەخنەدۆزی بەر بکەوێت، تازە دەبێتەوە و پتر لە ئاستی خوێندنەوەدا خۆی دەکاتەوە، کە ئەو ئازادییەی خوێنەر لەو فرەئاڕاستەیییەوە دێتە کایەوە. خوێنەری ئازاد مانای ئازاد بەرهەم دێنێت، کە ئەو مانا ئازادە توانای جووڵەی هەیە و لە دۆخێکدا قەتیس نابێت، بەڵکوو لە هەر کات و شوێنێکدا خۆی نوێ دەکاتەوە. وەک گوترا لە کاری هونەریدا تەنیا نووسەر نییە داهێنەرە، بەڵکوو خوێنەریشە. بە مانایەکی دی، تێکست بەو ئەندازەیەی کەناڵێکە بۆ دەرخستنی تواناکانی نووسەر، ڕووبەرێکیشە بۆ دەرکەوتنی بەهرەی خوێنەری ڕەخنەدۆز، کە لەو بەریەککەوتنەدا تواناکان بەر یەک دەکەون و تەقینەوە گەورەکە دروست دەکەن. ئینجا تێکشکانی قاڵب و کڵێشەکان لە لایەک و کاڵبوونەوەی سنووری نێوان ژانرەکان لە لایەکی دیکەوە وایان کرد خوێنەر پتر ئازادی بە دەست بێنێت لەوەی چۆن تێکست بخوێنێتەوە و چۆنیش مانای لێ پێک بهێنێت.

دەگەینە ئەوەی بپرسین چ تێکستێک دەتوانێت خوێنەر لە دەرەوە بهێنێتە ناوەوەی خۆی؟ ئەو تێکستەی خاوەنی نهێنییە، نەوەک ئەو تێکستەی ڕوونە. چ خوێنەرێک دەرەوە جێ دەهێڵێت و بەرەو ناوەوە دێت؟ ئەو خوێنەرەی توانای دۆزینەوەی نهێنیی هەیە. دەکرێت بەم شێوەیە دایبڕێژینەوە: ئەو تێکستەی ئاستی زانراوی تێپەڕاندووە و چووەتە ئاستی ئاماژەوە، ڕێ بە خوێنەری داهێنەر دەدات مانای جیاواز و فرەڕەهەند بدۆزێتەوە. نە تێکستی سادە دەتوانێت خوێنەری داهێنەر ببزووێنێت و نە تێکستی قووڵیش سەرنجی خوێنەری سادە ڕادەکێشێت. بەلاوەنانی مەبەستگەرایی لای تیۆریستانی تیۆریی وەرگر واتە گۆڕینی دەستەڵاتی نووسەر بە دەستەڵاتی خوێنەر، بەو مانایەی دەکرێت ڕاڤەی جیاواز بۆ تێکست بکرێت. هەر تێکستێک ئەوە هەڵدەگرێت لە گۆشەنیگای جیاوازەوە لێی بڕوانرێت و مانای جیاوازی تێدا بدۆزرێتەوە. (ئیکۆ) ئەوە دەخاتە ڕوو، کە تێکست هەموو شتێک ناڵێت، بۆیە خوێنەری نموونەیی ئەو شتانە دەدۆزێتەوە، کە نەگوتراون، بەوەی هەر ئەوانەیشن توانایان هەیە کارلێکەکە بێننە دی. بە بڕوای (ڕیفاتێر) پرۆسێسی گەیاندن، کە لەنێوان تێکست و خوێنەردا دەردەکەوێت، هەمان ئەوەیان نییە، کە لە پرۆسێسی گەیاندنی ئاساییدا هەیە. گەیشتنی خوێنەر بە تێکستی ئەدەبی هەر خۆی ئەزموونی شتێکی تاقانەیە، کە ئەمە ئەنجامە سەرەکییەکەی شێوازە. شێواز بۆ خوێنەر لە ڕێی ناڕێزمان (ungrammaticalities)ەوە دەردەکەوێت. واتە تێکست لە شێوەی کۆد و ئاماژەدایە و خوێنەر خۆی دەیاندۆزێتەوە، کە ئەوە ڕێگەی لەدایکبوونی شێوازە. ئەوە یاساکانی ڕێزمان نین شێواز دێننە کایەوە، بەڵکوو ئەو بیرۆکانەن بە ناڕاستەوخۆیی لەو تێکستەدا شوێنیان هەیە. (ئایزەر)یش پێی وایە هەر تێکستێک شیوازێکی خوێندنەوەی تایبەت بە خۆی دەخوازێت.

دەکرێت بگوترێت تیۆریی وەرگر بایەخی خۆی ئاڕاستەی چوار تەوەرە دەکات: یەکەم، نووسەر وەک بەرهەمهێنەری تێکست. دووەم، وەرگر وەک ئەوەی لەو بەرهەمەدا بەشدار دەبێت. سێیەم، ژینگە وەک ئەوەی بواری کۆمەڵایەتی، کولتووری و ئایدیۆلۆجی دەگرێتە خۆی. چوارەم، مێژوو وەک ئەوەی توانای پێکبەستنەوەی هەموو توخمەکانی هەیە و دەتوانێت بەرەو تێگەیشتن و ڕاڤە ئاڕاستەیان بکات، کە لەوێوە کاری هونەری پێک دێت، بەو مانایەی تێپەڕاندنی ئاستی تێکستە.

خوێنەری ڕەخنەدۆز، یان خوێنەری ڕاڤەکەر خۆی نە بە لایەنەگر و نە بە دژی نووسەر دەزانێت. دەستەڵاتی خوێنەریش لێرەوە دێتە کایەوە، کە ئەو تێکستە ئاستی زانراوی تێپەڕاندووە و مانای جیاوازی لە خۆی گرتووە. بە دەربڕینێکی دی، خوێنەر کاتێ ڕووبەڕووی تێکست دەبێتەوە، پەنا بۆ تواناکانی خۆی دەبات، تا مانا شاراوەکان لێک بداتەوە. بەم شێوەیە مەبەستی گەیەنەر و وەرگر بە ناچاری لە یەک دەترازێن، مادام مانا شاراوەکان هەم زیاتر لە خوێنەرێک دەهێننە گۆڕێ و هەم کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاوازیشیان لێ دەبێتەوە. شێوازی دەستەڵاتەکەیش دەگۆڕێت، کە ئەگەر پێشتر لە سەرەوە بۆ خوارەوە بوو، واتە لە نووسەرەوە بۆ خوێنەر دادەبەزی، ئێستا ئەو هەرەمە تێک شکاوە. هیچ سەنترالیتییەک نەماوە، بەڵکوو کۆمەڵێک ئاڕاستەی بێسنوور هەن. بەرزی و نزمی سڕاونەتەوە و ڕاڤەکان ئازادانە دەجووڵێنەوە. ڕێ بە خۆم دەدەم بڵێم تێکستی کراوە توانای هەیە خوێنەر و نووسەر پێکەوە کۆ بکاتەوە، تا هەم جیاوازی و هەم ڕێککەوتنەکانیان بخەنە ڕوو. زۆریی خوێنەر ناهێڵێت تێکست چەسپاو بێت، بەڵکوو دەیخاتە ئاستی بەردەوامی و دینامیکییەوە، کە ئەوە پێدانی ژیانە بە تێکست. وەک ڕەخنەدۆزی کەنەدی (نۆترۆپ فرای: Northrop Frye) پێی وایە ئەدەب دوو جۆر هێز دەخوازێت، یەکەمیان، خوڵقاندنی لەلایەن نووسەر و دووەمیان، تێگەیشتنی لەلایەن خوێنەرەوە. هەر (فرای) پێ لەسەر چەمکی (ترازان: displacement) دادەگرێت، کە تەکنیکێکە و بۆ ئەوەیە دڵنیامان بکاتەوە خوێنەری ئەفسانە و فەنتاسیا پەیامی دروستی چیرۆکی پێ گەیشتووە. بە مانایەکی دی، ترازاندن بە ڕاستی دێتە کایەوە، کاتێ خوێنەر لە جیاتیی بەشێکی ئایدیۆلۆجی (partial ideology)، کۆخەیاڵ (complete fiction)ی بە دەست هێناوە.

*  *  *  *

ئێستا لێرەوە بۆ تەوەرەی یەکەم دەگەڕێینەوە و دەپرسین: ئایا ئەوانەی (ئارام سدیق) و زۆرینەی ڕەخنەگرە میلـلییەکانی دیکە لەبارەی چەمکەکان بە گشتی و چەمکی خوێنەرەوە بە تایبەتی، دەیانڵێن، لە ڕێی دایەلۆگەوە هاتوون، (دایەلۆگ لەگەڵ ئەو سەرچاوانەوە)، یان تەنیا وەرگرتنی چەمکەکانە بە هۆی هەستەوە، تا بۆ ئاستی میلـلییان بگەڕێننەوە و لەوێدا بە زمانی ڕۆژانەی خەڵک وەسفیان بکەن؟ ئایا سەختە ئەوان بزانن چەمکێک هەیە و ناوی (خوێنەر)ـە، یان هەر شتێکی دیکەیە؟ ئایا لەوە ئاسانتر هەیە بەم زمانە کۆمەڵێک کتێب لە ماوەیەکی کورتدا بنووسن؟ ئەرێ سەختە ناوی بێژمار فیلۆسۆف و ڕەخنەدۆز ڕیز بکەن، بێ ئەوەی ویستبێتیان لێیان تێبگەن؟ ئایا بەبێ دایەلۆگ لەگەڵ ئەو سەرچاوانە، دەکرێت ئێمە ئەدەبی داهێنەرانە بنووسین؟ ئەو پرسیارەی تەوەرەی یەکەمیش دووبارە دەکەینەوە: ئایا ئەو ناوانەی ڕەخنەگری میلـلی زەقی کردوونەتەوە، لە کاتێکدا وەک خۆیان بە هەمان زمانی جەماوەر دەنووسن، داهێنەرن؟ ئایا کاتێ ڕەخنەگری میلـلی دەڵێت فڵان چەمک زۆر سەختە، بێ ئەوەی بە چەند وشەیەک لێوەی بدوێت، فریودان نییە؟ ئەرێ ئەوانە کەی لەبارەی ئەو چەمکانەوە دەنووسن؟ بۆ نموونە کەی نۆرەی چەمکی (پۆلێن) دێت و ئێمەی خوێنەر دەزانین هەر بە ڕاستی کارێکی سەختە، بەڵام لەگەڵ ئەوەیشدا ئەو ڕەخنەگرە ڕووبەڕووی بووەتەوە؟

بەگشتی نووسین لە لای ڕەخنەگری میلـلی ڕیچوەڵە و تێیدا ئەوە گرنگ نییە، ئاخۆ زانین پێوەندیی بە بەهای ژیانەوە هەیە، یان نا، بەڵکوو گرنگە ئەو شتانە دووبارە بکاتەوە، کە هەن. بۆ نموونە کاتێ گوتەیەکی (هایدیگەر)ی لە شوێنێکدا بەر چاو دەکەوێت و بۆ ناو گوتارێکی دەگوازێتەوە، هەست بە دڵنیایی و ئارامی دەکات، هەتا ئەگەر لە مەبەستی گوتەکەیش نەگەیشتبێت، یان هەر لە بنەڕەتەوە ئەو گوتەیە هیی سەرچاوەی حەوت و هەشت بێت، بە ڕادەیەک خودی ئەو نووسەرەی لێیشی وەرگرتووە، شتێکی ئەوتۆ لە بارەیەوە نەزانێت. هێندەی بەسە، کە زانیویەتی (هایدیگەر) فیلۆسۆفێکی مەزنە. ئینجا ئەو گوتەیە چ گۆڕانکارییەک لە هۆشیاریی ئەودا دێنێتە کایەوە و چیی نوێ بۆ ناو ژیانی دەهێنێت؟ ئەوانە هێشتا نەبوونەتە پرسیار.

ڕەنگە بپرسرێت، ئاخۆ پەرەگرافێک دەتوانێت بابەتێکی لەم شێوەیەت پێ بنووسێت. ڕاستییەکەی پێشتر وەڵامی ئەم پرسیارەم داوەتەوە و ئێستایش دەیڵێمەوە، کاتێ لە بەردەم چەمکداین، هیچ سنوورێکمان نییە، ئایا بە چەند وشە لەو بارەیەوە دەدوێین و چ مێتۆدێک دەگرینە بەر. هیچ چەمکێک تەواو نەبووە، بەوەی نە سەرەتایان هەیە و نە کۆتایی، بەڵکوو هەر یەکەی خۆی لە بەردەم ڕاڤەی بێپسانەوەدا دەکاتەوە، بە تایبەتی کاتێ ئێمە ئارەزووی ڕاڤەمان لە دەست نەداوە. ڕۆژانە لە ناوەندە کۆمەڵایەتییەکانی وەک ماڵ، فێرگە، کۆڵان، بازاڕ و ئەوانەی دیکەدا چەمکی خوێنەر دەبیستین، کە شتێکی سەیر نییە ڕەخنەگری میلـلییش وەک هەر کەسێکی دیکە بیزانێت و چەند وشەیەکی سادە لە نووسینەوەیدا بە کار بهێنێت، بەڵام هەر هێندە بەو ئاستەی ڕازی نەبووین و ویستمان بە دوای ئاست و ڕەهەندی دیکەیدا بگەڕێین، ئەوە ئێمە لە زانراوەوە و بەرەو نەزانراو دەچین و لەوێدا بە زمانێکی دی، بە تێگەیشتنێکی تر و بە ڕوانینێکی دیکەی جیاوازەوە دەدوێین. لەم نووسینەمدا هەوڵم داوە بڵێم (ئارام سدیق) ئەوانەی گوتوون، کە هەر کەسێکی دیکەی کۆمەڵگە، بێ ئەوەی خۆی وەک نووسەر ناساندبێت، دەیانزانێت، بەڵام ئەوانەی نەگوتوون، وا من لێرەدا پێشانم داون. لە کتێبی (گەڕانەوەیەکی کاتی بۆ دایەلۆگێکی بەردەوام)دا نووسیومە: {خەڵکی ئاسایی هەم بەر لە (ئەریستۆ) و هەم دوای ئەویش ڕۆژانە باسی ئاو، خاک، ئاگر و هەوایان کردووە، بەڵام ئایا وەک ئەو لێیان ورد بوونەتەوە و توانیویانە بەو شێوەیە قووڵایییان ببینن؟ ئەو شتانەی فیلۆسۆفەکان لە بارەیانەوە دەنووسن و مانای نوێیان تێدا دەدۆزنەوە، هەر ئەوانەن، کە خەڵکی تریش دەیانناسن، بۆیە ئەوە ناوی شتەکان نییە، بەڵکوو ئەو مانا نوێیانەن، کە لێیانەوە بەرهەم دێن، زمان و تێگەیشتنی کەسێک لە هیی کەسێکی تر جودا دەکەنەوە}. ئەو چەمکانەی (ئەریستۆ) لێکی داونەتەوە، تا ئەمڕۆیش بە شێوەی جیاوازتر ڕاڤە دەکرێن، بێ ئەوەی تەواو ببن. پێناسەی فەلسەفە لە لای من بریتییە لەو جووڵەیەی بە هێزی پرسیار لە (زانین)مانـەوە دەستی پێ دەکەین، تا بەرەو ڕووبەری (نەزانین)مان ببات. لێرەوە ئێمە بەو شتانە دەگەین، کە پێشتر نەماندەزانین. ئەو پرۆسێسە بێپسانەوەیە و ناگاتە ئەنجامێک، بەڵکوو بەردەوام ئەو (نەزانین)ـە بۆ (زانین) دەگۆڕێت، بێ ئەوەی ڕووی لە (نەزانین) وەربگێڕێت. من لەم ڕوانگەیەوە دەڕوانمە چەمکی خوێنەر و هەر چەمکێکی دیکەیش.

نووسەرێکی بەتەمەن دەچێتە کتێبخانەیەکی گەورە و باسکەکانی لە یەک گرێ دەدات، تا بڕوانێتە قووڵاییی کتێبخانەکەوە. بە وێنەگرێکی شارەزایشی گوتووە، وێنەیەکی بگرێت، بە مەرجێ زۆرترین کتێبی لەگەڵ دەربچووێنێت. هەر بە ڕاستی وێنەگرەکە دەتوانێت وێنەیەکی لەم شێوەیەی بۆ بگرێت. ئەم وێنەیە بەتاڵ دەبێتەوە، کاتێ ئەو نووسەرە دەستەکانی لە یەک دەکاتەوە و بۆ یەکەمجار لە ژیانیدا کتێبێکیان پێ دەگرێت، تا بە چاوێکی جیاواز بیخوێنێتەوە. دەسا ئەگەر لە کتێبخانەکە هاتە دەرێ و کتێبی بە دەستەوە نەگرت، ئەوە لە ژێر وێنەکەدا دەنووسێت: (من نووسەرێکی داهێنەری مەزنم و ئەوانەی دی چاویان پێم هەڵنایەت).

ئەمڕۆ زۆرن ئەو وێنانەی پێشان دەدرێن و شتیان لە ژێردا دەنووسرێت.




(جلال خالد)، یەکەمین ڕۆمانی کرێکاریی عێراقیی و کورتە خوێندنەوەیەک.. عەبدوڵا سلێمان(مەشخەڵ)

ڕۆمانی (جلال خالد) لە نووسینی مەحموود ئەحمەد ئەلسەیدە، دوای نزیک بە سەدەیەک لەبڵاوبوونەوەی چاپی یەکەمی، جارێکی تر لەساڵی ٢٠١٧ ئەو ڕۆمانە چاپ و بڵاو دەبێتەوە.(١) ئەم ڕۆمانە بە یەکەمین ڕۆمانی عێراقی دادەنرێت کە بەزمانی عەرەبی نووسرابێت و هەروەها بە یەکەمین ڕۆمانی کرێکارییش لەبزووتنەوەی ئەدەبی عێراقیدا ئەژمار دەکرێت، چونکە مەحموود ئەحمەد ئەلسەیدی نووسەر نەک هەر لەم ڕۆمانەیدا، بەڵکو لە سەرجەم بەرهەمە ئەدەبییەکانیدا بێ دوودڵی هەڵوێستی سیاسی چینایەتی خۆی لە بەرژەوەندی چینی کرێکار وەک مارکسیستێک ڕاگەیاندووە. (٢)ئەم ڕۆمانە لە دوو بەش و پێشەکییەک پێکدێت. لەپێشەکییەکەدا نووسەر دەیەوێت ئەوە بەخوێنەر بڵێت کە ئەو شێوازە ئەوتۆبایۆگرافییەی کەلەڕۆمانەدا بەکارهاتووە هیچ پەیوەندییەکی بەنووسەرەوە نییە و نووسەر بەشێک نییە لە ڕووداوەکان. بەڵام لە دنیای واقیعدا جەلال خالد هەر خودی نووسەری ڕۆمانەکەیە. بەشی یەکەمی ڕۆمانەکە باس لە ڕۆشنبیرێکی عێراقی دەکات کە لەڕێگەی دەریاوە و بەهۆی پاپۆڕی (بارجورا)ەوە لە شاری بەسرەوە بەرەو بۆمبی هیندستان دەچێت. لەسەر پاپۆڕەکە خێزانێکی عێراقی جوولەکە دەبێنێت و دڵی دەچێتە سەر سارا کیژە جوولەکەکە. لە هیندستانیش ماوەی ئەو ساڵ و چەند ڕۆژە لەگەڵ (ف.سوامی) کە ڕۆشنبیرێکی چەپی هیندییە بەسەر دەبات و جەلال خالد دەکەوێتە ژێر کاریگەری بۆچوونەکانی سوامی. دوای گەڕانەوەشی بۆ عێراق، کۆمەڵێ نامە لەنێوان جەلال خالد و ک س و ئەحمەد موجاهید ئاڵوگۆڕ پێدەکرێت و نامەکان لە بەشی دووەمی ڕۆمانەکە دانراوە. ئەوەی کە ئەم ڕۆمانەی پڕ بایەخ کردووە ئەوەیە کە خاڵی وەرچەرخانە لەمێژووی ئەدەبی گێرانەوەی عێراقی نوێدا، کە بە ڕوئیایەکی نوێ و بەدیدگایەکی تازەوە بۆ واقیعی عێراق دەڕوانێت.(٣)ڕوانینێک کەلەم ڕۆمانەدا باڵا دەستە، ڕوانینێکی ڕۆشنبیری چەپە کەخۆی و ژیانی خۆی تەرخان کردووە لەپێناو مەسەلە بەرهەقەکانی کرێکاران و جووتیاران لە دەیەی بیستەکان و سییەکانی سەدەی بیستەم لەسەر ئاستی عێراق و جیهان. دەڵێم جیهان چونکە تێڕوانینەکانی وەکو ئەنتەرناسیونالیستێک دەخاتە بەرچاو و تەنانەت پێشبینی شۆڕشی ١٩٤٩ی چین دەکات. با لەم هەڵوێست و تێڕوانینانە ورد بینەوە : (گەر بتوانیت کرێکاری کارگەیەک ببینیت کە جلێکی دڕاو سادەی لەبەردایە و گەرما خەریکە دەیسووتینێت و کاری بەردەوام و بێ وەستانیش نائومێد و دەستی لەخۆ پێ بەردەدا و زانیشت کە هەقدەستەکەی بەشی ناکات و داخت بۆی خوارد و بەزەییت پێداهاتەوە. هەست بە نەفرەت لەو سیستەمە دڵڕەق و زاڵمانەیە دەکەیت کە زۆرینەی خەڵک دەچەوسێنێتەوە لەپێناو تاکێک یان کەمینەیەک….). (٤) یانیش دەڵێت ( بەڵێ ژن ستەملێکراوە و مافی وەکو ئەو کرێکارانە پێشێلکراوە. لەسەر من و تۆیە پەیوەست بین بەو چینەوە کە خەبات دەکات..تا ژن یەکسان بێت بە پیاوان.) (٥) و هەروەها بە ڕۆشنبیری ئایینی سەدەکانی ناوەڕاست دەڵێت تریاک.) (٦). ئەمانە ئەو ستوونە تووند و پتەوانەن کە تێڕوانینەکانی نووسەریان بەرز ڕاگرتووە.
دۆخی وڵاتی عێراقی تازە دروستکراو لەو سەردەمە کەلەدوای هەرەسی ئیمپراتۆری عوسمانی و داگیرکاری بەریتانیا ، دۆخێکی تابڵێی نالەبار و خراپ بوو لەڕووی ئابوورییەوە جگە لە چەند کارگە و دامەزراوێکی سەربازی و بەندەرەکان ئاماژەیەکی تر بە بەرەوپێشچوونی ئابووری نەدەبینرا. لەڕووی کۆمەڵایەتیشەوە تابڵێی دواکەوتوو و نەخوێندەوار و فەرهەنگ لەخوار بوو. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەو سەردەمە سەرباری دۆخە نالەبەرەکە، جموجۆڵی سیاسی هەبووە و گەلێ خوێندەوار و شۆڕشگێڕی ئەو سەردەمە لەپێناو باوەڕی ئینسانییاندا تێکۆشاون و خەباتیان کردووە، کە مەحموود ئەحمەد ئەلسەید خۆی یەکێک بووە لەوان.(٧) نووسەر لە ڕۆمانەکەلەزمانی کەسی دووەمی تاکەوە پاڵەوانی سەرەکی ڕۆمانەکەمان بەم سیفەتانە ڕەنگڕێژ دەکات :
یەک : ڕۆشنبیرێکە لە دەرەوەی پرۆسەی بەرهەمهێنانی کۆمەڵگەوەیە.
دوو : تێڕوانینی چەپ و مارکسیستییە و نێونەتەوەییانە بیر دەکاتەوە.
سێ : هەڵگری شانازی نەتەوەییە و وەک بۆرژوازییەکی نیشتمانی دژ بە پەیوەندییەکانی فیوداڵی و مەسەلەی عێراق بۆ ئەو گەوهەرییە.
لە ڕۆمانەکە باس لە چینی کرێکار و مەسەلەی ئافرەت و ئایین و دۆخە کۆمەڵایەتییە دواکەوتووەکان کراوە. ئەم بابەتانەش بۆ ئەو قۆناغ و سەردەمە تا بڵێی گرنگ بوون.(٨) مەحموود ئەحمەد ئەلسەید جگە لە ڕۆمان ، چیرۆکنووسیش بووە و لەبواری کردەیشدا یەکێک بووە لە ڕابەرانی ڕێکخراوی پیشەوەران لەگەڵ محەمەد ساڵح ئەلقەزاز و هاوڕێکانی کە مێژوویەکی درەوشاوە و جوانیان لە بزووتنەوەی کرێکاری عێراقدا نەخشاندووە.

ئەم ڕۆمانە لەڕووی تەکنیکەوە ڕەنگە زۆر لەبەر دڵان نەبێت، بەڵام بۆ ئەو سەردەمەی کە ئەدەبی گێرانەوە لە عێراق لەسەرەتای گڕوگاڵی خۆیدا بوو، هەست دەکەیت هونەرییانە دارێژراوە و نووسراوە. لەلایەکی تریشەوە پێداگری نووسەر لەسەر مەسەلە بنەڕەتییەکانی ژیان و بەستنەوەیان بە ململانێی چینایەتی، بۆتە شوناسی شۆڕشگێڕانە.
مەحمود ئەحمەد ئەلسەید، وەک ڕۆماننووسێک و چیرۆکنووسێک، لەڕێگەی ئەم ڕۆمانەوە توانیویەتی وەک نووسەرێکی پێشرەو و پێشکەوتووخواز بۆ یەکەمجار لەمێژووی بزووتنەوەی ئەدەبی عێراقدا، شاکارێکی وەک (جلال خالد) مان پێشکەش بکات. کە بە بۆچوونی من دەبێ هەموو کرێکارانی عێراق شانازی بەم ڕۆمانەوە بکەن و بیخوێننەوە.

عەبدوڵا سلێمان(مەشخەڵ)
حوزەیرانی ٢٠٢٢

سەرچاوە و پەراوێزەکان :
(١)جلال خالد اول روایة عراقیة محمود احمد السید ١٩٢٨، دار السطور للنشر و التوزیع ٢٠١٧.
(٢)تا ئێستا کۆدەنگییەک لەنێو ڕەخنەی ئەدەبی عەرەبی عێراقی هەیە بەوەی کە ڕۆمانی ( دارخورما و دراوسێ)ی غائب طعمە فرمان کەلەساڵی ١٩٦٦ دا نووسیویەتی بە یەکەمین ڕۆمانی پێگەیشتووی عێراقیی دادەنرێت کە شێوازی هونەری و ڕەگەزەکانی ڕۆمان لەخۆدەگرێت. بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە الروایة العراقیة و استعجال المئویة موقع العربي الجدید https://www.alaraby.co.uk
هەروەها بڕوانە : الملامح الفکریة السیاسیة لمحمود احمد السید دکتور علي ابراهیم موقع ملاحق المدی https://almadasupplements.com/print.php?cat=17629

(٣)جلال خالد روایة النشآة و التحول احمد عواد الخزاحي موقع الناقد لاعراقي https://www.alnaked-aliraqi.net/article/44376.php
(٤)و(٥)و(٦)جلال خالد اول روایة عراقیة محمود احمد السید ١٩٢٨، دار السطور للنشر و التوزیع ٢٠١٧ لاۆپەڕەکانی ١٤ و ٢٣ و ٣١.
(٧)بڕوانە کتێبی مێژووی چینی کرێکاری عێراق دکتۆر کەمال مەزهەر ئەحمەد وەرگێرانی فوئاد مەجید میسری چاپی دووەم لەبڵاوکراوەکانی ناوەندی کۆمۆن. لاپەڕە ١٦٩.
(٨)ئەو سەردەمەش کە ڕۆمانەکە باسی دەکات ١٩١٩ تا ١٩٢٣ یە.




گۆڤاری نما ژمارە ٥٥

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٥٥ی گۆڤاری نما کلیکی ئێرەبکەن..




کورتە چیرۆک\ عیشقی ئەبەدیم.. ئەڤین نوسرەت

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن…




بەڵێن بدە کە لە دوونیاکەی تردا ژیانێک دروستبکەین.. نوسینی: یوسف اسماعیل عەزیز

خەریکی گەڕانی ڕۆمانێک بووم لە پیشانگایەکی کتێب، ئەوەندە خەلکی لێبوو کە نەم دەتوانی بەجوانی لەنێو ڕۆمانەکاندە بگەڕێم، لە کۆتایدا بڕیارمدا بگەڕێمەوە بۆ ماڵەوە بەیانی زوو بێم و بە هێمنی بە دوای ئەو کتێبە دڵخوازەی خۆم بگەڕێم، لەنێو خەلکدا هەناسەدانم تەنگ ببوو.
کەس هاوکاری کەس ناکات، یەکەو لەڕاست خۆیەوە قسەیەک دەکات، دەنگەگان زۆر بەرزە و گوێیەکان زیاتر دەبیستن، من زیاتر لە قسە گوێبیستی شاوەشەکەی نێو خەلکەکەبوو، شوێنێکم دۆزیەوە بۆ خۆڕزگارکردن لەم قەڵەبالغی ئەم خەلکە، هەنگاومدا بۆ شوێنە چۆڵەکە کاتێک تێپەڕبووم شانی چەپم خۆم لە کچێکی گەنجێکی تازە پێگەیشتوودا، کتێبەکانی لەدەست کەوتنە خوارەوە، هیچ کاردانەوەیەکی بەم ڕووداوە نەبوو بە لەسەر خۆی دەستیکرد بە کۆکردنەوە کتێبەکانی، منیش وەکو ڕێزێک خۆم چەماندەوە و کتێبەکانم لەگەڵی کۆکردەوە و دەم بەدەستی، وتم: ” ببورە ”
” نا ئاساییە بەڕێزم”
بەبزەیە جوانەکەی و ڕووەخۆشەکی لەبەرچاوان وونبوو، بەڕاستی کەسێکی تێگەیشتوو و لەسەر خۆ بوو.
لە پیشانگادا دەرچووم و گەڕامەوە بۆ ماڵ، بەیانی لەگەڵ زەنگی مۆبایلەکەم هەڵسام و بەپەلە خۆم ئامادەکرد بۆ ئەوە بەخێرایی بچم بۆ پێشانگا و تا خەڵک رووی تێنەکردووە من ڕۆمانەکە بدۆزمەوە و بیکڕم، کێشەکەی من ئەوە بوو نەمدەزانی ئاخۆ ئەم ڕۆمانە هی کام چاپخانەیە؟
کاتێک گەیشتم و بینیم کەسێکی زۆر کەمی لێیەو هێشتا دەمێکی ماوە خەلکەکە ڕووی تێبکەن، ئاهێکی دڵخۆشم کرد و دەستم بەگەڕانی ئەم کتێبەکرد، لەکاتی گەڕانم دا چەند ڕۆمانێکی باشم دەست کەوت و ئەوانیشم کڕێ و خستمە بن هەنگڵم و گەڕان بەردەوام بوو.
” بێزەحمەت کاکە، ئەمە بەچەندە و چەند بەرگی هەیە؟ ”
ئاوڕێکم دایەوە ئاخۆم ئەم دەنگە کێیە؟ ، بینیم هەمان ئەکچەیە کە دوێنی بەڕێکەوت شانم لە نێوخەلکەکەدا پێکێشا.
” ببورە دوێنێ نەمتوانی بەتەواوی داوای لێبوردن بکەم بۆ ڕوداوەکەی دوێنێ ”
” کێشە نییە، تۆش خوێنەری؟! ”
” بەڵێ، خوێنەرێکی جدی ”
” زۆر پێ خۆشحالبووم، چۆنە دووبارە هاتیتەوە بۆ پێشانگا؟ ”
” بەدوای ڕۆمانێک دەگەڕیم بەڵام بەرچاوم ناکەوێت ”
” ناوی چییە؟ لەوانەیە بتوانم هاوکارت بم، خۆم خوێنەری ڕۆمان و شعرم ”
من ناوەکەم پێدا و ئەو تۆزێک بەو ڕۆمانە پێکەنی و دواتر بە هێمنی وتی:
” ئەو ڕۆمانە چاپی نەماوە، مەگەر کەسێک پێشوو کریبێتی و پێتی بدات ”
” بەڕاستیتە، ئەوە شتێکی خراپە هاوڕێی خوێنەرم نییە ”
” کێشە نیە من پێتی دەدەم بەڵام بە دوو مەرج، یەکەم کە خوێنتەوە بۆمی بگەڕێنیەوە، دووەم بۆچی ئەم ڕۆمانەت هەڵبژاردووە؟ ”
” زۆر باشە، یەکەم تۆ لەگەڕاندنەوە شکت نەبێت، دووەم هاوڕێکی کۆنی خۆم پێشوو دایم باسی ئەو ڕۆمانەی بۆ دەکردم و دایم بەدەستەکانیەوە بوو، بەڵام بەداخەوە ئێستا لەژیان نەماوە. ”
ئیتر کتێبەکانی خۆم زوو پێدەدام کە ئەوەنەی دەست نەدەکەوتن، ببوین بە باشترین هاوڕێ، ئەو مامۆستای قوتابخانەیەکی بنەڕەتی بوو کە بە خۆبەخشی وانەی دەوتەوە، سەبارەت بە منیش من دەرچووی کۆلێژی ئادابم بەڵام کارەکەی من جیاواز لەوە کە لە خوێندن تەواوم کردووە، دوکانی کۆمپیوتەر و پرۆگرامینگم هەیە، ئیتر ڕۆژ لە دوای ڕۆژ لەیەکترەوە نزیک دەبووین تا ئەکاتەی بەڵێنی هاوسەرگیریمان بەیەکدا، بەڵام نەمان توانی هاوسەرگیری بکەین، دوای ماوێک لە نەخۆشخانە دکۆرەکان وتیان ئەمە نەخۆشی درێژخایەنی گرتووە، لە کۆتا ڕۆژەکانی تەمەنیەتی.
منم ڕۆژانە سەرداینم دەکرد تا کۆتا ڕۆژ کە بانگی منی کرد و وتی:
” تکایە دەکرێت ئێمە بۆ چەند خولەکێک جێبهێڵن”
هەمووان ژورەکەیان جێهێشت، من لەسەر کورسی بەرامبەر قەلەوێرەکەیەوە دانیشتبووم و دەستم لە دەسیەکانی جیانەدەبوونەوە، بە هێمنی و لەسەرخۆی وتی:
” من سێ داواکاریم هەیە بۆتۆ دەبێت بەجێیان بگەیەنی، یەکەم بەلێن بدە کە هاوسەرگیری بکەی دووەم کتێبەکانم لای خۆت هەڵبگیت تا بتوانم لەگۆرەکەم ئازات بم، سێیەم بەڵێنم پێبدە کە لەدونیاکەی تردا ژیانێک دروست بکەین. ئێستاش بڕۆ و هیچکاتێک مەگەڕێەوە ”
لەنەخۆشخانە هاتمە دەرەوە و لە بن دیوارێک دانیشتم و سەرئێشەکەم وازی لێنەدەهێنام تا بەئاگاهاتمەوە بە دەنگی کچەکەم، کە هاواری دەکرد و دەی وت:
” باوکە هەڵسە درەنگە کەی دەمگینیتە قوتابخانە”
هاڵسام و سەیری کتێبەکانم کرد و وتم: ” بەڵێن بێت لە دونیاکەی تردا ژیانێک دروست دەکەین”

نوسینی: یوسف اسماعیل عەزیز




مردووان گۆرانی زه‌ویی دووه‌میان ده‌ڵێن.. سه‌باح ڕه‌نجده‌ر

یەکەم بونه‌وه‌ر مێروولەیە بۆنی پەڵە دەکات
خۆی توند ده‌گرێ و باراناو له‌ شاری لا ده‌دا
لە ئاهەنگی چل ساڵه‌دا
چەندین گۆرانیبێژ بەشداربوون
یەکیان لەناو ڕووناکی چلپه‌ڕدا
مەستانە ئاواز و ته‌زووى بە بەردی تەزیویش دەدا
گۆرانی چاوه‌ڕوانی گۆرانیبێژه‌ گه‌رووی نه‌خه‌ڵه‌تێنێ
گورانیبێژێك ده‌نگ لێی یاخی بوو
باڵندەی چلئاواز بەناو ڕووناکی چلپه‌ڕدا هات
لەناو لەپی دوو هێلکەی چلخاڵی دانا
باڵی سووك لێكدا و چل جار له‌ هێلکەکانى خشاند
خۆر گەرم بێ دەترووکێن و پرچی نه‌رم دایاندەپۆشێ
دەبیەوە منداڵی دەست بە ترش و شيرينى به‌رات
مانگ کانی پڕ ڕووناكی چلپه‌ڕ و مه‌ودای ڕێ دەکا
ژیان درێژبێتەوە لە کۆمەڵە یادگارییەک زیاتر نابێ
دەفتەری خامۆشییت دەکرێتەوە و هێڵەکانی درێژنابنەوە
ئاگر فریوخواردووی به‌خته‌وه‌رییه‌
نازانێت بنووسێ فریشته‌ و خوداوه‌ند دیارنین
هەمووشمان لەناو
ئاوێنە و به‌ترس هه‌نگاونان دەمێنینەوە و داناگیرسێین
***
خوێ فرمێسكی ماسی و ده‌مه‌بۆڵه‌ی قرشە
ده‌توانین وێنه‌ی ده‌ریای چل ڕووبار به‌ كه‌ف بكێشین
خۆری له‌ژێر دارهه‌نار تێرخه‌وبوو
بە ئارامیی بەسەريدا تێناپەڕێ
گیای کەناریش بەرزن
باڵی ئارەقەکردووی باڵندەی
بەناو ڕووناکی چلپه‌ڕدا هاتوو دەشۆن
بۆ به‌ره‌و هێلکە ترووکانێکی تر
گۆرانیبێژی مەست ئامادەدەبێتەوە
پێی باڵندە نەرمە
لەناو لەپی منداڵی ساواش ڕاوەستێت ئازاری نادا
ڕوون و ڕه‌وان
پێروو و تەرازوو دەگەنەیەک و ده‌ستیان له‌سه‌ر ملی یه‌كتر گه‌رمده‌بێ
ئه‌وه‌ی ده‌یبینم نایشارمه‌وه‌
لایه‌كی زه‌وی چاو و ئارامی پڕ سه‌روه‌رییه‌
***
په‌ڕی چلباڵ و ئه‌نگوستیله‌‌ى چلنقێم
لە ماتى و مه‌لوولیم وردمەبنەوە
خودا ئاشقی كردم و پێناسه‌ی خۆی و ئه‌شقم پێنه‌كرا
دێو و دوژمنیشم لەزۆربوونن
دڵم خسته‌ هه‌وێنی ڕووناکی چلپه‌ڕی شیعر و به‌هاری بێده‌نگ
دروشمێکم بۆ دێو و دوژمن زۆربوون نەدۆزییەوە
ڕێگا ده‌ستی بۆ درێژكردم و ڕۆشتم
هونه‌ری ڕه‌وانبێژی و ڕوانین فێربووم
گوڵەمێلاقه‌ ڕۆخ ئاوم
ماڵم کەوتووەتە تاجى چلپه‌ڕی زەوی
ڕووناکی چلپه‌ڕ هۆی دۆزینه‌وه‌ی یه‌كه‌مین ئاوێنه‌ چییە
ڕوون و ڕه‌وان
بەهێمنی و بێدەنگیش ماومەتەوە و هه‌سته‌كانم له‌ ئاگرن
باڵندەی چلئاواز وەڵامی پێ بوو
ڕەگ لە گەڵا و گوڵ جوانترە
زەویش دەیشارێتەوە
ڕەگ سۆراخ ده‌كا و ناز به‌ به‌روبووم ده‌دا
وەک بیابان ناولەپی بەتاڵ نییە
***
ئادەم ئەگەر سێوەکەت تەواو نەخواردووە
شتێکی بدە من
نائومێدیی دەکوژم و هەستم تینی تێدەکەوێت
زەوی لە ڕەگ شاردنەوە ئاگاداردەکەمەوە
کفنی پرچ خاوان شێدار مەکە
ئەمڕۆ یەکەم زەنگم لێدا
چل شه‌و و ڕۆژ بەسەر مردووەوە نامێنمه‌وه‌
باخچەیەکم به‌ دیواری گۆڕستانه‌وه‌ هەیە
ئاسمانی چل پیرۆزەی به‌ ته‌نافی شۆڕكردووه‌ته‌وه‌
ڕوخساری جۆشمان دەدا و به‌ دوو ده‌ست
یادگاری و پیت و فه‌ڕی هه‌ڵگرتووین
هێز و هەستە نزیکەکانی بوون و ئارەزوو بەجێمان ناهێڵن
کەشتیمان دەخەنەوە ناو ئاو و ڕووناکی چلپه‌ڕی ڕاو
کاتژمێر بە دیواری کەشتی هەڵناواسرێ
دەستیشمان بە کلیل و قوفڵی دەرگاوه‌ نامێنێتەوە
***
چاوی بیرکردنەوە
بێ خوشک و برایە
بێ ئاگر و مۆمە
بێ ڕووبار و بەردەبازە
بێ نامە و نامه‌به‌ره‌
زەویش هێشتان داوادەکات مرۆڤی پرچ نه‌رم لەسەری لەدایکبن
چیرۆكی سه‌یر و نامۆ له‌باره‌ی مرۆڤ گێڕدراوه‌ته‌وه‌
په‌ڕی تاووس هه‌ڵده‌كێشێ و ده‌یكاته‌ گێسك
ماڵیشی پێ خاوێن ناكرێته‌وه‌
***
په‌یوه‌ندییه‌كی پڕ هه‌ست
نه‌وتی ناو چرا مرۆڤ ناسووتێنێ
ده‌بێته‌ ڕووناكی چلپه‌ڕ
داری سووتاو خۆڵەمێشەکەی
ناوی کەسوکار و منداڵەکانی دەژمێرێ و ستێ و به‌رده‌ستێین
ڕەگ
لك
په‌لك
ئەو بیرکردنەوانەی تێپەڕین
لە شەو و ڕۆژێکدا کات کۆتایی دێت
شوێن بەرزدەبێتەوە
ناتوانین تەماشای بکەین
ڕێگا چۆن له‌دایكده‌بێ
***
له‌ ڕووناكی چلپه‌ڕ هاتوو
خوداوه‌ندێكی چلپه‌راسووه‌ له ده‌ستنووسی گه‌نمدا
ڕوخسارمان بۆ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌
ڕوخسار مه‌ودای ڕێگا نزیك و ڕووناك ده‌كاته‌وه‌
به‌هار مووچڕكی دڵنیایی له‌ جه‌سته‌ی زه‌وی ده‌گێڕێ
زه‌وی چاوی به ‌گریان سوورهه‌ڵنه‌گه‌ڕاوه‌ و خه‌واڵووش نییه‌
مریه‌م به‌سه‌ر له‌دایكبوونی عیساوه‌ مرد
گولله‌ له‌ ناوچه‌وان ده‌رناچێ و ڕوون و ڕه‌وان
سووڕی خوێن پاراو ده‌كات
گۆرانیبێژێك له‌ ناوچه‌وان نێژراوه‌
زه‌وی بووه‌ته‌ ئاواز و گۆرانی و بۆنیخۆشی دره‌ختی زگپڕ

gتشرینی یه‌كه‌می 2022 هه‌ولێر




یەکگرتوویی شۆڕش و ڕۆڵی حیزبەکان… حەمید تەقوا یی

وەرگێڕانی بۆ کوردی کاوە عومەر

مانگرتنە سەرتاسەرییەکان کە لە ٢٤ی ئەم مانگەوە دەستی پێکرد، جارێکی دیکە فراوانی بێ وێنەی هێڵی شۆڕشگێڕی بۆ ژیانی ئازادی و یەکگرتوویی ژنان و پشتیوانیی کەرت و چینە جیاوازەکانی کۆمەڵگای لەم بزووتنەوە مەزنەدا نیشان دا. ئێستا نەک هەر خوێندکاران لە دەیان زانکۆ مانیان گرتووە، بەڵکو لە چوار ڕۆژی ڕابردوودا، بازرگانان و دوکاندارەکان لە زیاتر لە ٥٠ شاری سەرتاسەری ئێران، کرێکارانی ئاسن توانەوەی ئیسفەهان، کرێکارانی ستی سەنتەری شاری ئەسفەهان، کرێکارانی کۆمپانیای کروز، کرێکارانی تایەی ئێران، و هەندێک لە ناوەندە کرێکارییەکانی دیکەش مانیان گرتووە. هەروەها شورای هاوئاهەنگی سەندیکای کرێکاری مامۆستایان ڕایگەیاندووەکە، مامۆستایان ، وەک ناڕەزایەتییەک بەرامبەر کوشتنی منداڵان بۆ ماوەی سێ ڕۆژ مان دەگرن.
ئەم مانگرتنانە لە چوارچێوەی خۆپێشاندان و ڕاپەڕینە بەربڵاوەکانی تری ئەمڕۆی شارەکانەدایە کە بەهەمان شێوە تەشەنەی کردووە بەرەو گوندەکانیش، کۆبوونەوەی ناڕەزایی پزیشکان و پارێزەران، لێدوان و کلیپی دژە حکوومەتی سینەماکاران و وەرزشکاران و هونەرمەندان و خۆپیشاندانی سەدان هەزار ئێرانی و… غەیرە ئێرانی لە شارە جیاوازەکان.لە وڵاتانی جیهان ڕوودەدات. کۆمەڵگای ئێران بە یەکگرتوویی هەڵکشاوە و خەڵکی شەریفی جیهانیشی لەگەڵ خۆی هێناوە.
بەم شێوەیە شۆڕشی ئێستای ئێران، زیاتر لە هەر ئەزموونێکی تر، سروشتی گشتگیر و هەمەلایەنەی شۆڕشەکان پیشان دەدات. جارێکی تریش بە شێوەیەکی حاشا هەڵنەگر دیارە کە هەموو شۆڕشێک دیاردەیەکی گشتگیرە، بزووتنەوەیەک کە جەماوەری خەڵک واتە ٩٩٪ دەهێنێتە سەر شەقامەکان. سروشتی گشتگیر و هەمەلایەنەی شۆڕشەکان لەسەر بنەمای خواستی هاوبەش بۆ گۆڕینی حکومەت و ئەوسیستەمەی کەهەیە. لە شۆڕشی ئێستادا دروشمی ژن ژیان ئازادی بەرجەستەکردنی خواستی هاوبەشە بۆ ڕزگاربوون لە شەڕی کۆماری ئیسلامیی. ئازادی لە حوکمڕانی حکومەتێکی دژە ژن و دژە ژیان و دژە ئازادی!
خەڵکی سەربەرزی ئێران بە وریاییەوە پارێزگاری لە یەکگرتوویی هەمەلایەنە و یەکگرتوویی ڕیزەکانی شۆڕش دەکەن. “لە زاهیدانەوە تا تاران خوێناویە، هەموو ئێران”، سنە زاهیدان چاو و ڕووناکی ئێران” و “یاشاسین کوردستان، بژی ئازەربایجان”، هەروەها “سنە زاهیدان، پەیوەندیتان پیرۆزە”. بەبێ لەبەرچاوگرتنی شوناسی نەتەوەیی ومیللی و ئاینیان.
ئه م جه ختکردنه له سەر یەکگرتوویی و هاوپشتی گشتی به ڕامبه ڕ کۆماری ئیسلامی له پێشکه وتن و سه ڕکه وتنی شۆڕشدا ڕۆڵی سه ڕه کی ده گێڕێت. ئەم تەبایی و یەکڕیزییە پڕ سۆز و پڕ لە سۆزە، ئێستا لە شەقام و لەسەر ئاستی مەیدان بەدیهاتووە. دەکرێ بڵێین یەکڕیزی و تەبایی خەڵکیش وەک شێوازە داهێنەر و کاریگەرەکانی خەباتە کەیانە لە شۆڕشی ئێستادا، لە لابردنی حیجاب و سوڕانەوەی حیجابەوە تا تێکەڵکردنی خۆخزمەتکردن لە زانکۆکان و وتنەوەی دروشم لە ماڵەکانەوە شەوانە و بەردبارانکردن ، گوڵدان و ئاسن و کورسی.سەرۆک و بەکرێگیراوانی حکومەت، لە پەنجەرە و باڵکۆنەوە، تا دەگاتە عەمامە لێکردنەوە، داتای خۆبەخۆی شۆڕشن. ئەمە دەرکەوتەی هاوپشتی شکۆمەندی شەقامە بەرامبەر بە حکومەتێکی “دژە ژن و دژە ژیان و دژە ئازادی”!
ئێمە دەتوانین سیمای گشتی شۆڕش لە دەرەوەی وڵات ببینین. خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی جەماوەری لە وڵات و شارە جیاجیاکانی جیهان، لە کۆبوونەوەی ٨٠ هەزار کەس لە بەرلین تا خۆپیشاندانی دەیان هەزار کەس لە ڕۆژانی شەممە لە سەدان شار و دەیان وڵات، گشتگیریی شۆڕشی ئێستا لەسەر ئاستی جیهانی نیشان دەدات .
چەپ و یەکڕیزی ڕیزەکانی شۆڕش
لەسەر ئاستی گشتی هەموو شۆڕشێک سیمایەکی نەرێنی هەیە، دژی نەزمی هەبوو و بۆ تێکشکاندنی هەنگاوی ناوە و ئەم ئامانجە هاوبەشە پێکەوەلکێنەری ناوەکی ڕیزەکانی خەڵکە. بۆیە هەر پلەیەک دانانی ئامانج و بەرنامەی ئیجابی لە لایەن حیزبەکانەوە، چ ڕاست و چ چەپ، لە دڵی شۆڕش و لە مەیدانی خەباتی شەقام و جەماوەری بۆ ڕووخاندنی حکومەت، هەنگاوێکە بە پێچەوانەی ڕێڕەوی بابەتیی لە شۆڕش و سیما نەرێنی و گشتگیرەکەی و تەنیا دەتوانرێت بەپەراوێزکەوتووتنی ئەو هیزە کۆتایی بێت.
لە دڵی شۆڕشی ئێستادا، هەر هێزێکی سیاسی، بە حیزب و ڕێکخراو یان تاک و کەسایەتی چالاکەوە، تەنیا بە ڕووبەڕووبوونەوەی تەواوی بارودۆخی هەنووکەیی بە ڕادیکالیزمی خۆی و ڕەخنەگرتنی ڕیشەیی و قووڵ لە سیستەم و حکوومەتی کۆماری ئیسلامی، دەتوانێت کاریگەری و ئیعتبار بەدەست بهێنێت .بۆ بەدەستهێنان پێوەر بۆ پاڵنانی بەرەو پێشەوە لە ناخی شۆڕشێکدا و بەدەستهێنانی متمانەی جەماوەری شۆڕشگێڕ، ڕەخنە و نکۆڵیکردنە لە سیستەم و حکومەتی هەنووکە و هەرچەند ئەم ڕەخنە و نکۆڵییە ڕادیکاڵتر و هەمەلایەنەتر بێت، ئیرادەی شۆڕش هەمەلایەنەتر و بەهێزتر دەبێت.
ڕەخنەگرتن و لەقاودانی هەر هێزێکی ئۆپۆزسیۆن کە لە ڕاستیدا سیاسەتەکانی دابەشکەر و سازشکارانە و بە ئاراستەی بەهێزکردنی حکومەتدا بێت، بەشێکە لەم ڕەخنە و نکۆڵیکردنە قووڵەی حکومەت. لە دڵی شۆڕشدا پێویستە هێزە سیاسییەکان بە ڕۆڵ و کاریگەرییان لە پێوەندی لەگەڵ شۆڕشدا مەحەک و پێوانە بکرێن. لێرەدا بە تایبەتی دەبێ بۆ هاوڕێیانم لە بزووتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستیدا، جەخت لەوە بکەمەوە کە لەقاودان و سنووردارکردن لەگەڵ هێزەکانی دیکەی دژ بە حکومەت، لەبەر ئەوەی کە ئەوان کۆمۆنیست نین یان مێژووی خەباتکردنیان نەبووە و تازە هاتوونەتە مەیدان، دەرئەنجامێکی جگە لە گۆشەگیری و پەراوێزکەوتنی ئەوان خۆیانی نابێت. ڕادیکالیزمی ئێمە لە ڕەخنەی بنەڕەتیترمان لە کۆماری ئیسلامی، لە ڕەخنەی سۆسیالیستیانە لە هەموو هەڵاواردن و ئازار و نادادپەروەرییەکان، لە لێکدانەوەی بنەڕەتیتر، ئینسانیانەتر و شەفافترمان بۆ ژن ،ژیان، ئازادی و ڕووبەڕووبوونەوەمان لەگەڵ هەر هێزێک کە بیەوێت ئاستەنگ لەسەر ڕێگای شۆڕش دروستبکەن. ئەمڕۆ هێزی شۆڕش زۆر کەسایەتی وەرزشی و سینەما و کەسایەتییە ناودارەکانی ناوەوە و دەرەوەی ئێران هێناوەتە پیشەوە و تەنانەت حکومەت و حیزبە حکومییەکانی وڵاتانی جیاجیا پاڵ دەنێن بۆ ئەوەی خۆیان لە کۆماری ئیسلامی دوور بخەنەوە و پاڵپشتی شۆڕشی ئێران بکەن. سنووردارکردن و ” لەقاودان”یان شۆڕش بەهێزتر ناکات، بەڵکو لاوازی دەکات و لە ڕاستیدا بە قازانجی کۆماری ئیسلامی کۆتایی دێت.
هەندێک لە دۆستانی چەپ پێیان وایە دژایەتی کۆماری ئیسلامی بە ڕادەی پێویست چینایەتی و ڕادیکاڵ نییە. و هەر بەم هۆیەشەوە سنوورەکان لەگەڵ نەیارانی دیکەی کۆماری ئیسلامی ئاشکرا دەکەن و دیاری دەکەن، بەجۆرێک کە پێیان وایە خەباتیان ڕەگداکوتاو و قووڵتر کردووەتەوە. بەڵام ئەمە قووڵبوونەوەی خەبات نییە، ئاستەنگکردنی خەباتە. کۆکردنەوەی هەموو هێزەکان بۆ لابردنی سیاسی چینی دەسەڵاتدار کە لە شۆڕشی ئێستادا بە مانای ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامییە، ڕەگداکوتاوترین و قووڵترین شێوەی خەباتی چینایەتییە.
کۆمۆنیستیک لە دڵی ئەم خەباتەدا، لەبری ئەوەی سەرنجی لەسەر ئەوە بێت کە کۆماری ئیسلامی بڕوخێنێت خەریکی سنووردانان و “لەقاودان” بێت لەگەڵ هەر غەیرە کۆمۆنیستێک کە پشتیوانی شۆڕشی ئێران بکات، نە تێگەیشتنێکی ڕوون و دروستی لە سیاسەت و خەباتی سیاسی هەیە ، نە لە شۆڕش و خەباتی چینایەتی تێگەشتووە.

پەیوەندی نێوان هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەدا

جەختکردنەوەمان لەسەر سەرەکی بوونی خەبات دژ بە کۆماری ئیسلامی بێ بەرپرسیارێتی ناهێڵێتەوە بەرامبەر بە هێزەکانی دیکەی ئۆپۆزسیۆن، بەڵکو پێوەرێکی دروستمان پێدەبەخشێت بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ هێزەکانی دیکە.
ئەوەندەی پەیوەندی بە کۆمۆنیستەکان و بە تایبەتی حزبی ئێمەوە هەیە، پێوەرمان بۆ هێزە سیاسییەکانی دیکە پەیوەندییان نییە لەگەڵ حزبەکەمان یان لەگەڵ کۆمۆنیستەکان بە گشتی، بەڵکو لەسەر بنەمای پەیوەندییان لەگەڵ خەڵکدایە. وە لە هەلومەرجی ئەمڕۆدا ئەم پەیوەندییە لەگەڵ خەڵک پێش هەموو شتێک لە ڕوانگەیان بۆ پێشهاتە شۆڕشگێڕییەکان دەردەکەوێت. ئێمە بە ئەرکی خۆمانی دەزانین ڕەخنەگرتن و ئلەقاودانی هەر سیاسەت و هەڵوێست و ئەدای هەر هێزێکی ئۆپۆزسیۆن کە ئامانجی لاوازکردنی شۆڕش بێت. لە قۆناغەکانی پێشوودا ڕەخنەگرتن لە سیاسەت و سیناریۆکانی ڕژێمی چێنجی(واتە گۆڕنی ڕژێمەکان لەسەرەوەو بەپشتیوانی ئەمریکاو ڕۆژئاوا.وەرگێڕ) و ڕیفراندۆم و سازشکردن لەگەڵ بزووتنەوەی سەوز و وەنەوشەیی و هتد، لەلایەن هێزە ڕاستەکانی ئۆپۆزسیۆنەوە ڕەخنەیان لێگیرا و ئەمڕۆش هەوڵی دەرزی لێدانی پیرۆزی نەتەوەیی و میللی نیشتیمانی شاهەنشای بۆ ناو بزووتنەوەکانی شەقام، ڕەفتاری فالانژی هەندێک لەو هێزانە لە خۆپیشاندانەکانی دەرەوەی وڵات، سەپاندنی خۆیان بەسەر کۆبوونەوەکان و هەوڵەکانیان بۆ ڕفاندنی خۆپیشاندانەکان جێگای ڕەخنەی ئێمەیە. بە بۆچوونی ئێمە خودی هاتنە مەیدانی شۆڕش بە دروشمی ئیناسی و جیهانداگری ژن ،ژیان،ئازادی ، ڕاستڕەوەکانی ئۆپۆزسیۆنی پەراوێز خستووە. وە ئەم هەوڵانەی کە لە هەندێک هێزی ڕاستڕەوەوە دەیبینین، لەم ڕاستییەوە سەرچاوە دەگرن.
خاڵێکی دیکە سەبارەت بە پەیوەندیی هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن لەگەڵ یەکتردا، وەهمی هاوپەیمانی و یەکگرتوویی حزبییە. بەشێک لە چین و توێژەکانی خەڵک و تەنانەت بەشێک لە هەڵسوڕاوانیش یەکگرتوویی حیزبەکان بە هۆکاری یەکگرتنی ڕیزەکانی خەڵک دەزانن. ئەمە بیرۆکەیەکی دروست نییە. وەک ڕوون کراوەتەوە، هاودەنگی و یەکڕیزیی خەڵک لە شۆڕشی ئێستادا لە دەوری ئامانجی ڕادیکاڵ و ڕەخنەی قووڵ و گشتی و ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە دەسەڵات و سیستەمی هەنوکەیی پێکهاتووە. بە واتایەکی تر کلیلی یەکگرتنی خەڵک کۆکردنەوەی هەموو هێزە سیاسییەکانی ئۆپۆزۆسیۆنی کۆماری ئیسلامی نییە، بەڵکو قووڵی و هەمەلایەنەی ئەم دژایەتییە. دژایەتیکردنی کۆماری ئیسلامی بەهۆی دژە عەرەبی، بەهۆی ئەفسوس بۆ سەردەمانی ڕابردوو، جەختکردنەوە لەسەر بەها نەتەوەیی-نیشتمانپەروەرییەکان و ناسیۆنالیزمی فارس و کوروشی گەورە، ڕەخنەگرتن لە ئیسلام وەک ئایینێکی عەرەبی یان ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە “شێواندنی” ئیسلام لەلایەن حکومەت و هتد تەنها فاکتەری هاودەنگی نییە.وە یەکڕیزی ڕیزەکانی شۆڕش هۆکاری دابەشبوون نییە. هەر جۆرە هاوپەیمانی و یەکگرتنێک لە نێوان هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن لە دەوری ئەم جۆرە سیاسەت و بەهایانە، بە کردەیی بە مانای ڕووبەڕووبوونەوەی شۆڕش و ئاوکردنە بەئاشی ڕژیمدا.
ئێمە جەخت لەسەر یەکڕیزی و یەکگرتوویی جەماوەری خەڵک لە شەڕی دژ بە ڕژێم دەکەینەوە و ئەمەش تەنیا بەندە بە ڕەخنە و ناڕەزایەتییەکی ئینسانیانەتر، گشتگیرتر و ڕادیکاڵتر و ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە سیستەم و نیزامی کۆماری ئیسلامی.

بیرۆکەی پۆستمۆدێرنیستی یەکگرتوویی خەڵک

بیرۆکەیەکی دیکەی یەکگرتوویی خەڵک هەیە کە بە تایبەتی لەلایەن هێزە نەتەوەیی و نەژادیەکانەوە وروژێنراوە. بیرۆکەیەک کە لەسەر بنەمای تێڕوانینی پۆستمۆدێرنیستی کۆمەڵگاکان دامەزراوە. ئەم بۆچوونە سەرەتا کۆمەڵگاکان بەسەر گروپە نەتەوەیی و میللی ونەژادیە جیاوازەکاندا دابەش دەکات و دواتر هەوڵ دەدات بە نوسخەیەکی وەک فیدراڵیزم کۆیان بکاتەوە. ئەم وێنەیە ١٨٠ پلە پێچەوانەی مەدەنیەت و بناغەکانی کۆمەڵگە مەدەنییەکانە. کۆمەڵگای مەدەنی لە بنەڕەتدا بە چەمک ومەقولەی مافی هاووڵاتی و هاووڵاتیبوون لە کۆمەڵگە خێڵەکییەکانی سەدەی ناوەڕاست دابڕاوە. لە ناوەندی شۆڕشی ئێستادا جێگرتنەوەی سیستەمی سەردەمی کۆنی کۆماری ئیسلامی بە سیستەمێکی مۆدێرن و مەدەنی و شارستانی سەدەی بیست و یەکی هەیە.
شۆڕشی ژن ،ژیان، ئازادی دەیەوێت ژن بە هەر شوناسێکی نەتەوەیی و ئایینی و نەژادی ئازاد بێت کە بۆ خۆی هەڵیگرتووە یان بەپەسەند دانراوە و وەک هاووڵاتییەکی سەربەخۆ و خاوەن مافی یەکسان بناسرێت، دەوێت ژیانی هەموو هاووڵاتیانی لەگەڵ بژێو و کەرامەتی ئینسانیداپێکەوە بێت، وە دەیەوێت هەموو مرۆڤەکان ئازاد بن کە هەر ئایینێکیان هەبێت یان هیچ ئایینێکیان نەبێت، هەر زمانێک بیانەوێت قسە بکەن، هەر جلوبەرگێک کە بیانەوێت لەبەر بکەن و هتد و هتد. کۆماری ئیسلامی خۆی ڕوخساری دابەشکردنی خەڵک بوو بەسەر ئاین جیاوازو نەتەوەی جیاوازو خێڵی جیاوازو پاسەوانی جۆرەها هەڵاواردنی ئاینی و نەتەوەیی و میللی و ڕەگەزیە. ئەڵتەرناتیڤ، دانپێدانان بەو دابەشبوونانە بە داوای مافی تایبەت نییە، بەڵکو دەستەبەرکردنی مافی هاووڵاتیبوونی هەموو دانیشتووانی جوگرافیای سیاسی ئێرانە. شۆڕشی ئێستا نەک تەنها بۆ حکومەتە ئایینییەکان، بەڵکو بۆ هەموو تێڕوانینە نامرۆڤانە و پۆست مۆدێرنیستەکان بۆ کۆمەڵگا و حوکمڕانی و یاساکان دەبێتە خاڵی کۆتایی
یەکڕیزی بە دوورکەوتنەوە لە حیزبەکان بەدی نایەت
تێڕوانینێکی تری هەڵە بۆ یەکڕیزیی خەڵک ئەوەیە کە وەک ئەوەی ناسنامەی حزبی هەڵسوڕاوان یان بەشداریکردن لە خۆپیشاندان و کەمپینەکان بە ناو و وێنەی حزبەوە دەبێتە هۆی دووبەرەکی! ئه م دیارده یه له ئێستادا له ده ڕه وه ی وڵاتدا دیاره که ئاماده بوونی ئاشکرای حزبه کان لەتوانادایه ، به ڵام ده توانێت به کردنه وه ی پانتایی سیاسی له ناوخۆی وڵاتیشدا تەشەنەبکات .
ئەم تێڕوانینە ڕەگ و ڕیشەی لە جۆرێک لە دواکەوتوویی جیهانی سێهەم لە کۆمەڵگە دیکتاتۆرییەکاندا هەیە کە خەڵک ئەزموونی حزبایەتی و چالاکی حزبییان نییە. لەم کۆمەڵگایانەدا بێ لایەن بوون و “من سەر بە هیچ حیزبێک نیم” جۆرێکە لە فەزیلەت. ئەم ڕەوتە دەبێت بەرپەرچ بدرێتەوە. لێرەشدا پێویستە جەخت لەوە بکرێتەوە کە یەکگرتوویی و یەکڕیزیی ڕیزەکانی شۆڕش لە ئەنجامی نەبوونی حیزبایەتی هەڵسوڕاوانییەوە نییە، بەڵکو لە سیاسەت و ئامانجی حیزبە چالاکەکانی شۆڕشەوەیە. پێویستە ڕێگە بدرێت کۆمەڵگا بە ڕوونی و شەفاف سیاسەت و ئەدای حزبەکان ببینێت و هەڵیبژێرێت. ئەم ئاشکرابوونە لە کەشوهەوای سیاسی ئێراندا بە وردی لەبەر ئەوەی دیکتاتۆری حوکمڕانی بووە، قبوڵ ناکرێت. کۆمەڵگای ناحیزبی و ناڕەزایەتی ناحزبی و مانگرتن و شۆڕش ئاڵۆزییەکانی دیکتاتۆریەتەکانن و دەبێ بگوترێ کە یەکێکە لە سوودەکانی دیکتاتۆری بۆ چینە دەسەڵاتدارەکان. لە کۆمەڵگای ئێراندا، لە ناوچەیەکی وەک کوردستان کە مێژوویەکی دوور و درێژی خەبات و ناڕەزایەتی بە هۆی هۆکاری مێژووییەوە هەیە، حیزب و حیزبایەتیش باو و قبوڵکراوە. وە خاڵێکی بەهێزی ناڕەزایەتییەکانی کوردستان، وەک نموونەی مانگرتنی سەرتاسەری کە لە سەرەتای شۆڕشی ئێستاوە بە بانگەوازی حیزبەکان لە زۆرێک لە شارەکانی کوردستان پێک هاتوون، حزبایەتی کۆمەڵگایە. ئەمە لە پارێزگاکانی دیکەی ئێراندا نییە و ئەمەش لاوازییەکە کە دەبێت مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت.
بەڵام ئەگەر هاوسەنگی هێز لەناوخۆی وڵاتدا هێشتا ڕێگە بە چالاکی گشتیی حیزب نەدات، لەدەرەوە هیچ بەربەستێکی لەو شێوەیە نییە. بە تایبەت لە هەلومەرجی دوو مانگی ڕابردوودا کە خۆپیشاندانی بەرفراوان لە شارە جیاجیاکان لەژێر کاریگەری شۆڕشی ئێران بەڕێوەچووە، پێویستە حیزبەکان بە ناو و داب و نەریتی خۆیانەوە دەرکەون. ڕوونە کە باسەکە لەسەر حزب و هێزەکانە کە بەدوای ڕووخاندندا دەگەڕێن. لەم حاڵەتەدا نەریتی خۆپیشاندان و گردبوونەوە لە وڵاتانی ڕۆژئاوا نموونەیەکی باش دەخەنە ڕوو. ئەگەر لە یەکی ئایارو هەشتی مارس یان خۆپیشاندان و ڕێپێوان بە هەر هۆکارێکی تر، حیزبەکانی وڵاتانی ڕۆژئاوا بە ناو و ئاڵای خۆیانەوە بەشداری بکەن و لە تریبونەکان بە ناسنامەی حزبی خۆیان وتار بدەن، لە خۆپیشاندانەکانی پەیوەست بە شۆڕشی ئێران ، ئەوانیش دەبێ ئەو هەمان پێوەرەکانی پەیڕەو کردبێت.
ئەوەندەی پەیوەندی بە حزبی ئێمەوە هەیە، لە هەر کوێیەک بانگهێشتکەر بووین، ڕامانگەیاندووە کە هەموو لایەنەکان بە ناو و وێنەی خۆیانەوە دەتوانن بەشداری بکەن و لە سەکۆی ئازاددەوە قسە بکەن و قسەکانیان بخەنە بەر گوێی خەڵک. تەنانەت لەو شوێنانەی کە تەنیا لە نێو بەشداربووان بووین، بە ناسنامەی حیزبی و لافیتە و پلاکاردی خۆمانەوە خۆمان نیشان داوە. بێگومان ئەمە بەو مانایە نییە کە ئێمە مەیدان بدەین بە هێزەکانی وەک فالانژیە شاهانەییەکان کە ئەرکی خۆیان سەپاندن و ڕفاندنی خۆپیشاندانەکانە. یان ئەو جۆرە هێزانە دەبێت لەلایەن پاسەوانی خۆپیشاندان و پشتبەستن بە یاساکانی هەر وڵاتێک مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت. بەڵام هەر حزب و هێزێکی سیاسی کە نەزم و ئامانجەکەی بە خۆپیشاندان ڕابگەیەندرێت، بۆ نموونە لە بارودۆخی ئێستادا، بۆ پشتیوانی لە شۆڕشی خەڵک لە ئێران و گەیاندنی هاواری خەڵکی ئێران بە گوێی جیهان، بەبێ گوێدانە ئەوەی کە سیاسەتەکانی چەندە باش لەلایەن بانگهێشتکارانەوە قبوڵکراون، یان نا مافی ئەوەی هەیە بە ناسنامەی حزبەکەی خۆی بەشداری خۆپیشاندان و گردبوونەوەکان بکات.
پابەندبوون بەم پێوەرانە لە دەرەوەی وڵات بە تایبەتی گرنگە بەو مانایەی کە سبەی لەگەڵ گۆڕانی هاوسەنگی هێز لە ناوخۆی وڵاتدا ڕووبەڕووی هەمان بارودۆخ دەبینەوە. ئێستاش بەو پێیەی دەرەوەی وڵات و ناوخۆی وڵات لە ڕێگەی تەلەفزیۆنی مانگی دەستکرد و سۆشیال میدیاوە بەیەکەوە گرێدراون، ڕەچاوکردنی پێوەرە مۆدێرن و دێموکراتیکەکان لە بەڕێوەچوونی هەڵمەتەکاندا کاریگەریی ئەرێنی ڕاستەوخۆی دەبێت لەسەر بەدەستهێنانی متمانەی خەڵکی ئێران بە حیزب و هێزە سیاسییەکان.
سەرابى “یەکێتی” لە دەوری ڕابردوو!
هێزە ڕاستڕەوەکانی ئۆپۆزسیۆن بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئاڵای سێڕەنگ نوێنەرایەتی هەموو ئێرانییەکان دەکات. بەڵام وابەستەبوونیان بە ئاڵا بە هۆی یەکڕیزییەوە نییە، بەڵکو بەهۆی خەونی گەڕانەوەیانە بۆ ڕابردوو. ئەو ئاڵایەی کە لۆگۆی شێرۆ خورشیدی لەسەرە، کە لە بنەڕەتدا لەلایەن هێزە شاهانەییەکانەوە ئامادەکراوە و بە شێوەیەکی بەرفراوان لە نێوان ئێرانییەکاندا دابەشکراوە، نە هێمای ئێرانە و نە یەکگرتوویی گەلی ئێرانە، بە پێچەوانەی ئەو پڕوپاگەندەیانەی لەسەری دەکرێت. بەڵکو نیشانەی ڕژیمی ڕوخاوە. ئەم ئاڵایە لۆگۆی سیاسی ئەو هێزانەیە کە دەیانەوێت سیستەمی ڕابردوو زیندوو بکەنەوە و بەم مانایەش بە مانای وردی وشەکە دواکەوتوانە یان کۆنەپەرستانەیە. بەڵام مەرج نییە ئەوەی ئاڵای دەست بکەوێت، لایەنگری دەسەڵاتی پاشایەتی بێت و نایەوێت بگەڕێتەوە بۆ ڕابردوو. زۆربەی خەڵک ئاڵای سێڕەنگ بە هێمای ئێران دەزانن نەک حکومەتی ئێستا یان ڕابردووی ئێران. بە هەڵکردنی ئاڵا، دەیانەوێت بڵێن ئێمە ئێرانین و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش، هەموو جۆرە ئاڵایەکی سێ ڕەنگیان دەست دەکەوێت، بە دروشمی ژن ،ژیان، ئازادی، بەبێ هیچ نیشانە و لۆگۆیەک یان تەنها بە خۆرێک لە… ناوەڕاست.
پاشایەتیخوازەکان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئاڵاکەیان هێمای یەکگرتوویی خەڵکە، بەڵام واقیعەکە تەواو پێچەوانەیە. ئاڵای شێر و خۆر، چ بە هۆی نوێنەرایەتیکردنی ئەو سیستمە شاهانەییەی کە کۆمەڵگای ئێرانی بۆ یەکجارەکی و بۆ هەمیشە لەگەڵیدا نیشتەجێ بووە، چ وەک هێمای گەورەیی ناسیونالیزمی فارسی، هۆکارێکە بۆ دابەشبوون لە نێوان خەڵکدا و نیشانە نییە لە یەکگرتوویی و یەکدەنگی. ئاڵای سێ ڕەنگەکە، بەتایبەتی بە لۆگۆی شێر و خۆر، ئاڵای میللی – نیشتیمانی – نەتەوەیی ، کورد، تورک، بەلووچ و هتد دەهێنێتە مەیدانەکە و دیسانەوە، کۆمەڵگەی مۆزایکی “فرەگەل ” ی ئێران، ئەمجارەیان لە شێوەی شەڕی ئاڵای ڕەنگاوڕەنگ، دژی مەدەنیەت و کۆمەڵگەی مەدەنیدا دەوستێتەوە.
بەڵام بەدەر لەم مانای نەتەوەیی – نیشتمانیە ئاڵا، ناتوانین بەڵێن بە خەڵکی ئێران، بەتایبەتی گەنجان و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو کە لە پێشەنگی شۆڕشدان، بەڵێنی ڕابردوویان وەک داهاتووبدەیتێ! ئەمە چیتر باسی یەکگرتن و دابەشبوون نییە، بەڵکو باسی ڕاکێشانی کۆمەڵگایە بۆ قۆناغی پێش کۆماری ئیسلامی. کۆماری ئیسلامی پێشەنگی لە هەمووان دزیوە لە کوشتن و تاوانەکان کە شاهانەییەکان لەسەر پەشیمانی بۆ ڕابردوو حسابیان بۆ کردووە. بەڵام ئەم حساباتە خەلیل ئومێدێکیخۆڕایی و بێ بنەمایە. دڕندەیی و دواکەوتوویی کۆماری ئیسلامی شۆڕشێکی مۆدێرن و ئینسانیانەی لەدژی خۆی و پێشکەوتنێک کە خەریکە چەقۆ لە ئاسمان دەدات، کۆکردۆتەوە. شۆڕشێک کە نەک هەر ڕەزامەندی بە ڕابردوو نادات، بەڵکو دەیەوێت بگاتە دوا سنوورەکانی شارستانییەت و مرۆڤایەتی و دەستکەوتە زانستی و کولتووری و کۆمەڵایەتییەکان و ناسیۆنالیزم و پۆستمۆدێرنیزم و هەموو پیرۆزی و تابووە نەتەوەیی-ئاینییەکان فڕێبدات و جیهان بەرەو پێشەوە ببات لەگەڵیدا. خۆشەویستی بۆ ئاڵا لە عەقڵیەتی ساڵانی هەشتاکان و شۆڕشی ژن ژیان ئازادی ئەواندا جێگایەکی نییە.
ئەوەندەی پەیوەندی بە ئاڵای وڵاتانەوە هەیە، نەک لۆگۆ و سیمبولی سیاسی حزبەکان، ئاڵای هەر وڵاتێک لە حکومەتەکەی جیا نییە. هەروەها ئاڵای ئێران ئاڵای کۆماری ئیسلامییە کە لە سەردەمی شۆڕشی ئێستادا لەلایەن خەڵکەوە لە شەقامەکانی ئێراندا ئاگری تێبەردراوە. ئەگەر ناڕەزایەتییەکانی دەرەوەی وڵات دەیانەوێت هاوئاهەنگ بن لەگەڵ ناڕەزایەتییەکانی خەڵکی ئێران، پێویستە ئاڵای سێڕەنگی کۆماری ئیسلامی بسوتێنن.
هەر هێزێک مافی ئەوەی هەیە بە هەر ئاڵایەکەوە بێتە سەر شەقام، بەڵام بە بۆچوونی ئێمە ئاڵا هیچ بایەخێکی مێژوویی و نەتەوەیی- نیشتمانپەروەری و ناسیۆنالیستی نییە، بەڵکو تەنیا نیشانەی جوگرافیایەکی دیاریکراوە کە نوێنەرایەتی وڵاتێکی دیاریکراو دەکات لە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان یان لە پێشبڕکێ و پێشانگە وەرزشییەکاندا. ئەگەر کەسێک بەڕاستی بیر لە یەکخستنی خەڵک دەکاتەوە، پێویستە هەر پەیوەندییەک لەگەڵ ئەو ئاڵا سێڕەنگەی کە لە ڕابردوودا لە هەر وەشانێکدا هەیبوو، وەلا بنێت و ئاڵای داهاتوو، ئاڵای شۆڕش، ئاڵای ژن ژیان ئازادی هەڵبکات.
ئەنجام
شۆڕش بزووتنەوەیەکی گشتگیر و نەرێنییە. یەکگرتوویی جەماوەری خەڵک و پتەوکردن و فراوانکردنی ڕیزەکانی شۆڕش نەبە هاوپەیمانی حیزب و هێزەکان و نە بە ئاڵا و هێمای نەتەوەیی ـ نیشتمانی دیکە بەدی نایەت. دوورکەوتنەوە لە حیزبایەتیش ڕەوتێکی دواکەوتوویی و دەرئەنجامی دیکتاتۆریەتە و بنەمای یەکڕیزیی خەڵک نییە.
هاوپشتی و یەکگرتوویی و یەکێتی ڕیزەکانی شۆڕش پەیوەستە بە بەرزکردنەوەی ڕادیکاڵترین و مرۆڤدۆستانەترین و هەمەلایەنەترین ڕەخنە لە تەواوی ئەوسیستەمەی کە هەیە . بە تایبەتیش ئەرکی هێزە چەپ و کۆمۆنیستەکانە کە هەموو هێزی خۆیان لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەی وەک هەلومەرجی ئەمڕۆی ئێراندا چڕ بکەنەوە بۆ چەسپاندنی هاوپشتی و یەکگرتنی ڕیزەکانی شۆڕش لە دەوری ڕەخنەی سۆسیالیستی لە هەموو نایەکسانی و هەڵاواردن و نادادپەروەرییەکان. ئەمە تاکە ڕێگایە بۆ پێشکەوتن و سەرکەوتنی شۆڕشی ئێستا.
٢٠ی نۆڤەمبەری ٢٠٢٢




دوێنێ و تەماشاکانی ئەمڕۆم.. شیعری: عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

جاران ڕۆژەکانم جێدەهێشت و
بەشوێن گوڵە بەیبوونەکانی خۆشەویستیدا
سێبەر سێبەر هەوری خەمم دەڕەواندەوە و
دەچووم لەسەر بەرزاییەکانی ئومێددا
تەماشای ئاسمانی پڕ لە ئەستێرە پشت نووشتاوەکانی تەمەنی خۆمم دەکرد.
جارام خۆمم لێدەبوو بە سەعلوکێکی دەرەوەی مێژوو
یاخی یاخی لە شەوە هەرە تووش و تاریکەکاندا
گۆرانیم بۆ هەتاو دەوت.
لەسەر شووشەی برسێتیدا وێنەی نانم دەکێشا
لەپاڵ دیوارەکانی چاوەڕوانی
بەسەرهاتی تەنیایی خۆمم بۆ عاشقە دڵشکاوەکان دەگیرایەوە
بووم بە بابەتی ڕۆماننووس و سیناریستە سەوداکەرەکان
بووم بە ئاوێنەیەک لە پەشیمانی
بە پەنجەرەیەک لە فڕین
بە هەفتەیەکی پڕ لە سەفەر و لە پشوو
ئێستا دوای ناسینی تۆ و
هەناسە پڕ حەسرەتەکانی شیعر
خەمی هەڵگێرانەوەی ژیان،
بووە بە پۆرترێتی شاعیرێکی خولیاگەر
کەوێنەکانی ئەم ژیانەی لێ تەڵخ کردووم
ئێستا دەبێت لەژێر چەتری ئەو خۆشەویستییە گەورەیەی پێی دەڵێن بوون
ڕەش بکەمەوە سپی و
خەم بە ئومێد و جوانی
جەنگەڵ بە خۆشنوودی و
خۆشمان ببینەوە بە ئینسان.
ئێستا دەبێت هەموو ڕۆژێ بڕۆمەوە دوێنێ و
سەریش لە ئایندە بدەم
تا دڵنیا بم گەڵای زەردی بێهیوایی و فەرامۆشی
لەگەڵ پایزە خەونێکدا هەڵوەریوون.
ئەمڕۆم نە لەدوێنێ دەچێ و
نە ئایندەشم وەک ئەمڕۆ بەتاریکی داپۆشراوە

٢٠٢١




کینیا لە پەنجەرەکەی پێشەوا کاکەییەوە.. هۆشەنگ قادر

گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا
کینیا لە پەنجەرەکەی پێشەوا کاکەییەوە

هۆشەنگ قادر

سەرەتا:
ئەم کۆمەڵە کتێبە (گەڕانەوەم بۆ‌ ئەفریقا)، تایبەتە بە گەلانی کینیا، [ڕۆمانەشیعر]ە، کە بە جیا، [دەقی‌واڵا، بەیتی نوێ، چامە-شیعر، شیعر]ە کە خۆی لە یانزە بەرگ دەبینێتەوە لەناو بۆکسێکدا، دنیابینی پێشەوایە، سەفەرێکی خەیاڵییە بەرەو ئەفریقا و کینیا. هاوشێوەی سەفەرە خەیاڵییەکەی کۆمیدیای ئیلاهیی دانتی ئەلیگێرییە.
ڕوانینێکی گەلدۆزییە، ناسین و کەلتوور و داب و نەریەت و ئەدەبیاتی نەتەوە و کۆمەڵگاکانی ئەفریقایە. گوتەیەک هەیە دەڵێت: هاوڕێکانی سپینۆزا کەمێک لە دێڕەکانی، فەلسەفەکەی سپینۆزایان دەبینی، بەڵام هەرگیز سەرتاپای سیستەمی عەقڵە پەتییە قووڵەکەی سپینۆزایان نەدەبینی. هیوادارم ئێمەی هاوڕێیانی پێشەوا بە دەردی هاوڕێیانی سپینۆزا نەچین، بەڵکوو لانی کەم بەشێکی بەرچاوی شیعرەکانی پێشەوا ببینین.
هەروا ڕووکەش سادە لە وشە و ڕستە و دەقەکان نەڕوانین تا پێمان بکرێت قووڵ ببینەوە. کە دەڵێین ئەفریقا ڕاستەوخۆ نیگا و سەرنجمان دەچێتە سەر کیشوەر و خاک و مرۆڤ و پنتی ڕەش. ڕەش بە مەیلێکی قاوەیی وەک پێکهاتەیەکی سەرەکی لەپاڵ ڕەنگەکانی تردا. ئەفریقا لە مەنزومەی سەرمایەوە، واتا هێزی کار و هێزی بزوێنەر و بونیادنانی شارستانیەتییەکان. ئەفریقییەکان لە هەر شوێنێک هەبن، ئیشپێکەر و بناغە و درووستکەرن، هەر لە کووچەکی هەڕەمەکانەوە بگرە تاکوو بابل و سۆمەر و هیت و تەنانەت بۆ شارستانیەتی ڕۆژاوا و بەرهەمی شۆڕشی کشتوکاڵی نوێش، بەشێکی بۆ بازوو‌ و دەستی هێزی کاری ئەفریقییەکانە.
لەکاتی پێویست، کۆمپانیاکانی ڕۆژاوا بۆ دۆزینەوەی کرێکار دەچوونە سەر مانگ، بەڵام بۆ ئەوان ئەفریقا لە مانگ نزیکتر بوو. واتای هێزی دەستی مروڤی ئەفریقی دۆزینەوەی گەورەترین کانگای سەروەت و سامان زێدەتر گرینگتر لە هەر بەرهەمێکی سرووشتی تر. ئەفریقییەکان وا هەژمار کراون کە خەڵکانی بە ئەزموون و لێهاتووی هەمەچەشنن. نووکتەیەکی کۆمیدی هەیە دەڵێت: ئەورووپییە سورفلە پێستەکان چەند پێست ناسکن کە بەرگەی هیچ ناگرن تەنانەت لە کردەی سێکسیشدا جێگەی ڕەزامەندی ژنەکان نین. بە پێچەوانەوە، ئەفریقییە ڕەشکەڵە و زبرەکان بەرگەی هەموو نەخۆشییەک و دۆخێک دەگرن.

جا لێرەدا کە پێشەوا کاکەیی ئەفریقای هەڵبژاردووە، بژاردەیەکی درووستی کردووە، ئەدەب و کولتوور و جواناسییەکەی دەسنیشان کردووە. دێت جوانییەکانی مرۆڤی ئەفریقی بەیان دەکات، ئەگەر لە ڕوانگەی سەرمایەوە ئەفریقی هێزی بزوێنەر و بەرهەمهێن بن، ئەوا لە ڕوانگەی پێشەواوە ئەفریقا کانگای شیعر و ئیستاتیکا و جوانییە.

لەنێو ماساییەکاندا: بەشی یەکەم؛

سەرەتا شاعیر دەڵێت: (بوونتان لەپێش هەموو شتێکەوە )یە؛ کە مەبەستی بوونی ماساییەکانی کینیایە. خوێندنەوە بە زمانی کوردی، نەوەک فارس مێژوو بخوێنێتەوە، فارس کە زمانی کوردی بە لقێکی هیی خۆی دەزانێت؛ یاخود پێشەوا وەک ئایدیۆلۆژیستە تورکەکان نییە هەموو شتێک بۆ سەر ئەسڵ و فەسڵی خۆی گرێ بداتەوە و ئەوانی تر بە نەتەوەی پلە دوو یان نەتەوەی ناڕەسەن دابنێت؛ یاخود کاکەیی وەک موفەکیری ئیسلامی نییە هەموو شتێک بۆ خۆی قۆرخ بکات، زەمەن زەوی بە ڕەوای خۆی بزانێت؛ بەڵام ئەوەتا زمانی کوردی وەک ئەوەی شاعیر دەڵێت: (پڕیشکی وشەم بەر دەیان شوێن کەوتووە ).
پێشەوا، بە جیهانبینییە کوردیەکەیەوە، بە زمانی مائایی کە زمانی یەکەمی ئاخێوەرانی ماساییەکانە، دێت ڕەسەنایەتی بوونی کینییەکان، شوناس، ئایین و زمان وەک خۆی وەک ئەوەی هەیە تیا بخوێنێتەوە، بیانناسێنێت، پێناسەیان بکات.
شاعیر دەڵێت: (بەم وشکەساڵییە ڕاهاتوون، پزیشکانی دنیا پشتیان کردۆتە ئێرە، کەچی هەمووشیان چاویان بڕیوەتەوە گیای ئێرە .)

واتە چاویان بڕیوەتە کینیا. واتە ئەفریقا کانگای سرووشتی گژوگیا و تاکە سەرچاوەی پەیداکردنی دەرمانە؛ بەڵام لە هەر حاڵەتێکی نەخوازراو، پزیشکی جیهانی پشت لە ئەفریقا دەکات. واتە وەک ئەوەی بەروبوومی درەخت و گوڵ و گژوگیای سرووشتی سەرچاوەی دابینکردنی دەرمانی بەشێکی جیهانە، کەچی لە دۆخی ناهەموار پزیشکانی جیهانی پشت لە ئەفریقا دەکەن. ئەوەیە بەختڕەشی کیشوەری ڕەش. شاعیر دەڵێت:
(لە ئاسک و مامز بڕوانن، بزانن چۆن گیانیان دەلەرزێ!
دڵشاد نین، با سەری شێریش خوێنی لێ بچۆڕێ .)

بەڵێ ئەمەیان بنچینە و بنەمای یاسای دارستانە. ئەگەر بە دەست ئاسک بێت ئەوا کاغەزەکە بە بەتاڵی ئیمزا دەکات، کە ڕاوکردن قەدەغە بکرێت. ئەگەر بە دەستی مرۆڤی ئەفریقی بێت، ئەم کیشوەرە لە ڕەشەوە سەرتاپای ڕەنگەکەی بۆ سەوز دەگۆڕێت. کێ هەیە نەخوازێت هەرێم و وڵاتی خۆی نەکات بە بەهەشت، تاکوو ببێتە جێگەی ڕەزامەندی ئەوانی تر. ئەگەر بە دەستی ئەفریقییەکان بێت ئەوا گوڵی هەموو کیشوەرەکە دەخەنە ئینجانەکەی کینیاوە، پێشکەشی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی دەکەن لە پێناو تەندروستی باشتر بۆ مرۆڤایەتی و ئاییندەی گەشتر. ئەگەر بە دەستی ئەفریقییەکان بێت ئەوا بە‌ ڕەگی درەختە درێژەکانی کە ڕۆ چووەتە ناو قووڵاییی زەوی، ناو لم و بیابان، ئەوا ئەو ڕەگانە سوودیان لێ وەربگیرێت، لانی کەم بۆ بنبڕکردنی نەخۆشی شێرپەنجەی مەمک، ئەفریقا ئەو دایکەی شیر بە مرۆڤایەتی دەدات.
ئەگەر لە سەدەی نۆزدە و بیست دەوڵەتە کۆڵۆنییەکان ئیمپریالیزمی جیهانی ئەفریقایان پشتگوێ خستبێت کە کەمتر ئاوە گەرمەکانی لێ بێت، ئەوا پزیشکە ڕۆژاواییەکان ئەفریقایان داگیر کردووە، واتا ئەگەر کەمترین خاکی ئەفریقی کەوتبێتە ژێر پۆستاڵی داگیرکاریی، ئەوا گشت بیابانی پان و فراوان کەوتوونەتە ژێر ڕەحمەتی زەڕەبینی نێو تاقیگە پشکنینەکانی دکتۆرە ڕۆژاواییەکانەوە.
کەواتە ئەفریقا بێبەش نەبووە لە داگیرکاریی سەرتاسەری. ئەفریقا کێڵگەی مرۆڤایەتی، ئەو بیابانە سەختە فروانەی کە مرۆڤ پێویستی بە ئارامی و پشوودرێژی هەیە، هەر کەسێک بەشێکی بیابانی گەرمی بڕیبێت ئەوا بێشک خاوەن ئەزموونێکی قووڵە.

بەشی دووەم: گیکویوو و تیرەی کچانی مۆمبی:
شاعیر پێشکەشی کردووە بە (خانی) و نگووگی وا سیۆنگۆ.
ئادەم و حەوا وەک ڕەگەز و پنت و بنەڕەتی مرۆڤایەتییە. ئەوا لە کینیا ڕەگەزی کینییەکان ڕەگەزیان دەگەڕێننەوە بۆ سەر گیکویوو و مۆمبی. کاتێک چوونەتە کێوی کینیا، کە گیکویوو بە مانای (درەختی هەنجیر) و مۆمبی بە مانای (درووستکەر) دێت؛ ئەم دووانە واتا گیکویوو و مۆمبی، خاوەنی دە کچ بوونە و کوڕیان نەبووە. هەموویان شوویان کردووە یەکێکیان هەر بە قەیرەیی ماوتەوە و شووی نەکردووە. کچەکان هێمان بۆ ئاشتی و وە هەریەک لەو کچانە دوای ئەوەی شوو‌ دەکەن، ئەوا دەبنە خاوەن تیرەیەک. مێژووی ئەفریقییەکان، مێژووی تیرە و خێڵەکانە کە ئەفریقایان گەیاندۆتە ئێرە‌، بڕینی زەمەنێکی زۆر زەمەنی مێژووی مرۆڤایەتی.

چەمکی گەڕانەوە لە ڕووی فەلسەفییەوە:
کارل کاوتسکی، لە کتێبی بناغەکانی مەسیحیەت باسی چەمکی گەڕانەوە دەکات، کە سەرجەمی مێژوو لە بازنەیەک دەچێت کە هەمیشە دەگەڕێتەوە ناوخۆی، دووبارەبوونەوەیەکی ئەبەدی هەمان خەبات کە تیایدا تەنها عادەتەکان دەگۆڕێن بەبێ ئەوەی مرۆڤایەتی هیچ هەنگاوێک بەرەو پێشەوە بنێت. نیچە ئەم ئایدیای گەڕانەوە بۆ سەردەمی سوکرات و یۆنانی کۆن دەگەڕێنێتەوە. ئایدیای گەڕانەوە هەمیشە خولانەوەی بازنەی مێژووە. نیچە بە گەڕانەوە بۆ هیراکلیتۆس ڕەمزە ئاینییە یۆنانییەکان دەیەوێت ئەفسانەیەکی نوێی ئایینی درووست بکات کە مەسیحیەت تێپبەڕێنێت. چەمکی گەڕانەوە بۆ ڕەگ و ڕیشەی ئایدیا فەلسەفییەکان بنەمای تێگەییشتن و پێشکەوتنی خودی فەلسەفەیە.
گەڕانەوە بۆ فەلسەفەی کۆن، کلیلی کردنەوەی دەرگا سەرەتاکانی فەلسەفەن، بەوەدا چەمکی گەڕانەوە زادەی هونەری فەلسەفەیە . چەمکی گەڕانەوە لە ڕووی دینیشەوە گەڕانەوەیە بۆ سەرەتای ئیسلام بۆ سەردەمی کۆن، سەردەمی زێڕینی ئیسلام و هتد… لە بەرانبەر چەمکی گەڕانەوە، چەمکی پێشکەوتنیش هەیە، چەند لە مێژووی فەلسەفەدا بگەڕێینەوە، هێندە دەرگای پێشکەوتن بەرەو ڕوو دەکرێتەوە. پێش ئەوەی بێمە بەشی سێیەم، حەز دەکەم دێڕە شیعرێکی پێشەوا کاکەیی بخەمە پیش چاوتان کە لە شیعری (لە ئاوەوە هاتم بە خاکدا تێپەڕیم)ـدا شاعیر دەڵێت؛
(گوتم: ئەی کیژۆڵەی داماو!
لە چیای قەندیلڕا هاتووم
تا لە ژیانی ئۆجەلان بکۆڵمەوە،
لە باڵوێزخانە، خەریک بوو منیش دەستبەسەر بکەن،
لەبری قەرز، بە تورکیام بسپێرنەوە .)

ئەو دێڕە شیعرە هەموو هەژموونی دەسەڵاتی کینیا دەخاتە ژێر پرسیار و گومانەوە، کە هێشتا کینیای سیاسی، یارمەتی فاشیەتی تورک دەدات. بەمەش دۆسیەی سیاسی کینیا لە ناشیرنێک زیاتر‌ چیتر نییە. بۆیە پێشەوا کاکەیی لەسەر ئەو دێڕە شیعرە، هەقی خەڵاتکردنی هەیە.

بەشی سێیەم: ئێمبوو و ئێمبێرێیەکان، وەک درەختێکی لێکئاڵاو:
ئەم بەشە پێشکەش کراوە بە حاجی قادری کۆیی و تۆنی موچاما
بەشی چوارەم: وەک مێروویەک باڵم گرت بۆ لای مێرووەکان:
ئەم بەشە پێشکەش کراوە بە سالم و مووانا کووپۆنا

بەشی پێنجەم: بە حەیرانی ساراکا و چووکایی بم:
لەم بەشە، کاکەیی چیرۆکەکە بە شێوەی بەیت و حەیران و بالوورە دەگێڕێتەوە. بە لەهجەی پشدەر بیتوێن نووسراوە تێکەڵ بە ناوچەی هەولێر کراوە، هەڵبەت ئەمەش جوانی جیهانبینی شاعیرە کە لەسەر یەک شێوەزار نانووسێت، هەڵبەت ئەوەش مەرجە بۆ دەوڵەمەندبوون و تێڕامانی کاکەیی لەمەڕ زمان و شێوە‌زارەکانی. زۆر کەم هەڵدەکەوێت هەورامییەک خۆی لە قەرەی لەهجەی هەولێر یان پشدەر و حەوزی بیتوێن و دۆڵی مەلەکان بدات، بەڵام بۆ پێشەوا کاکەیی ئەمانە گرفتێک‌ نیین.
چەقی چیرۆکەکە ئەمەیە (دۆریس نسیگا و ئانسۆنی باراسا نیۆنگێسا)، هەردووک عاشقی یەکدی بوون و لێک دابڕان و یەکدییان نەدۆزیيەوە. دۆریس نسیگا، کچێک بوو، چاوقاوەیی، ساراکایی بوو، ئانسۆنی باراسا نیۆنگێسا، کوڕێکی چووکایی و دڵشکاوی کولتووری ساراکایی بوو، دایبابانی دۆریس پێیان خۆش نەبوو کچەکە لە خێڵی خۆیان دوور کەوێتەوە.
ئانسۆنێ، لە ڕێ شیعرێکی لەسەر پێنج گەڵای دار نووسیبوو، کە خۆزگەی بە مۆریس خواستبوو:
بەشێک لە شیعرەکە وەردەگرین و دەڵێت؛
(گەر مەمکت دوو بزوێنی خڕ نەبن بۆ حاڵی بەیت!
ئامان لە پەنجەکانم!
دە بزوێنی درێژن و مەقامن بۆ هەر پێنج بەیت .)

دۆخێکی ئیرۆتیکی هەستبزوێنە، کە هەم مەمک بزوێنە و هەمیش پەنجە دەستبزوێنە، کە کردە فسیۆلۆژییەکە و عیشقەکە دەبنە تەواوکەری یەکتری. هەروەها شاعیر دەڵێت:
(نە ژیان لە زماندا تێر دەبێ و
نە مردنیش شوناسی خۆی بیر دێتەوە .)

لێرەدا زمان وەک بوونێکی ئۆنتۆلۆژی، بنەڕەتی ژیان، ئەوەی هایدگەر دەیڵێت زمان ماڵی بوونە، واتا دازاین، بوون لێرەولەوێ بەردەوامیدانە بە ژیان تا زمان چالاکتر بێت لە ژیان بە جووڵەتر و گەشاوەتر دەبێت. بە جووڵەتر و گەشاوەتر دەبێت، زمان ڕەوایەتیدانە بە ژیان. تا زمان بمێنێت، شیعر هەر دەمێنێت، بەڵام دوا جار مەرگ وەک دواهەمین ئیمکان دێت.

بەشی شەشەم: غەڕغەڕەم بە وشەی یاکووەکان کرد:
شاعیر لەم بەشەیدا دەڵێت: (نەهاتووم فریوتان بدەم و پیشەتان پێ بگۆڕم، گۆڕینی جیهان ئیشی من نییە. هاتووم جیهانی خۆم نیشان بدەم کە هەڵواسینی وشە لە شیعرمدا پیشەی من نییە .) بەڵێ ئیشی شاعیر جوانترکردنی وێنەی دنیایە، ئەفڵاتوون شاعیرەکان لە ئەکادیمیەکەی خۆی دەردەکات، فەلسەفە و مەعریفە لەپێش شیعر دادەنێت. لەمەیاندا مارکس دژی ئەفڵاتوونە، مارکس دەڵێت گەر بەهرەی شیعریم هەبوایە، ئەوا دەبووم بە شاعیر. بەڵێ هەموو وشەیەک قابیل نییە لە شیعردا تەوزیف بکرێت، بەڵام دوا جار ئەوە وشەیە نیگای جوانی دەبەخشێتە شیعر.

بەشی حەوتەم: ئیلچامووس و خەونی ڕاوەماسی:
ئەم بەشەیان پێشکەش کراوە بە گۆرانی شاعیر و مارگارێت ئۆگالا.

بەشی هەشتەم: ڕۆشانیی و تاریکاییی تووگێن و پۆکۆتەکان:
ئەم بەشە پێشکەش کراوە بە دایە تەروێزی هەورامی و نینگا.
شاعیر لە شیعری (ئەو کچە ڕەشتاڵەی بە نەریەتی خۆیانی ناساندم)ـدا دەڵێت: (شەو بێدەنگ و هەوا پاک، ئاسمان پڕ ڕێ و خەیاڵم تاکەڕێ، چونکوو چۆلەکەی نێو دڵم کە دەفڕێ، زمانێک شک دەبا پێی بجریوێنێ، ئەویش ئەوینە و بێدارە، هاتووە بۆ لای تۆ بفڕێ .) یاخود شاعیر دەڵێت:

(زەوی
خۆی کیمیایە و هەموو شتێ شی دەکاتەوە،
خۆی فیزیایە و هەموو وزەیەک وە گەڕ دەخات،
خۆی ڕۆحدۆستە،
لە سکیدا، کرم دەیجوێ و خۆ نابزوێنێ،
لە چاویدا،
هه‌رچى ماسییە مەلە دەکات و پێڵووی لێک نانێ،
بەسەر پشتیدا، هه‌رچى گیاندارە، ختووکەی دەدەن و
ئاوڕ ناداتەوە، نێوچاوانی گرژ بێ .)

بەڵێ زەوی دایکە، ئاسمان باوکە، زەوی کۆمپانیای بەرهەمهێنەری خۆراکە، زەوی خانوویەکی جوانە پڕ لە کۆشک و تەلار و‌ ڕازاوەیە، شاخی بەرز و ناوازەیە، زەوی تاقیگەیە. زەوی عەترێکە هەموو کۆمەڵەی خۆر بۆندار دەکات.

بەشی نۆیەم: ناندی و تێریک و کیپسیگیس، وەک سیانەیەک لە چاوی مندا:
ئەم بەشەیان پێشکەش کراوە بە مەولەویی کورد و مووگۆ گاسێرۆ.
شاعیر دەڵێت:
(کچۆڵەیەکی ڕەشتاڵه‌
سینگی میوەگرتوو،
قوباد با دەیگوت وای لە کوزت!
کووزێکم بدەیە لە نارنج یان پڕتەقاڵت.
منیش سەرقاڵ بووم بە کات و زمانه‌وه‌،
ده‌ترسام لە واوێکدا هەڵملووشێ و
لە دووەم واودا فڕێم بداته‌وه ‌!)

لێرە ڕەگەزدۆزی شیعرییە، کوز وەک میتافۆر هەم وەک ئەندامی مێینەی ژن و هەمیش وەک هاوتای قاشە میوە. بە دیوێکی تر، ناوهێنێنانی قوبادی جەلیزادە و گوزارشتی کوز و ئیرۆتیک دەچێتە خانەی ڕەخنەوە، باشتر و لایەقتر و گونجاوتر دەبوو، بێ مەبەست، بەبێ ناوهێنانی هیچ شاعیرێک. بەڵێ شیعری قوباد زیاتر لەسەر ژن و سرووشتە، بەڵام دوور لە جیهانی بۆکۆفسکی. ئیتر ئەم دێڕە شیعرە کە دەڵێت: (قوباد با دەیگووت وای لە کوزت!) نەگونجاوە بۆ کەسایەتی شاعیر قوبادی جەلیزادە.

بەشی دەیەم: شەش کێڵگەی کالێنجین:
پێشکەش کراوە بە جەلالەخانمی لوڕستانی و جاوید ئانگێرا.
ئەم بەشە تایبەتە بە ژانی ئەفریقییەکان. جیهان لەسەر هێزو و بازووی ئێوە پێش دەکەوێت، کەچی هەر ئەفریقییەکان باجەکەی دەدەن.

بەشی یازدەم: لە هەر گەلێکدا شیعرم کاژی خۆی فڕێ دەدا:
شاعیر لە شیعری (ئاوازێک لەناو ئاوەزی شیعرمدا)دا دەڵێت
(…
بەڵام بۆ دڵتەنگی خۆی ئاواز دەژەنێ و
نایەوێ منداڵێک بێنێتە دنیا
کە نەتوانێ بە زمانی خۆی بخوێنێ و
هەر چەک هەڵگرێ و
چەک هەڵگرێ و
چەک هەڵگرێ…
دواییش پێی بگوترێ منداڵی شاخی و
نەتوانێ لەنێو شاردا
شیعرێک بۆ هاوڕێ تورکزمانەکەی بنووسێ و
بڵێ برا ئەز دەخوازم دەستمان لەنێو دەستی یەکتردا بێ !)

شیعر زادەی ئیلهام و خەیاڵە، دەشێت لە هەر ئان و ساتێکدا، لە هەر کات و شوێنێک بێت، شیعر بێتە بوون. دەشێت بە ڕێکەوت تۆ‌ لەو کاتەدا دەرگەی سەلاجەکەت بکەیتەوە بە دەم خواردنی وشەترێیەک یان بە دەم گەڕان بەنێو ماڵدا شیعر بێتە بوون.
ڕۆژاوا، ئەفریقا داگیر دەکات، کەچی هێشتا چووکی دەستکردی ئەفریقی ڕەش لە لایەن ژنانی سپیپێستی ئەفریقی دڵخوازە. ژنی سپیپێست حەز و ئارەزوی ئەفریقی قووڵەڕەش دەکات و بە پێچەوانەوە پیاوی سپیپێست ئارەزووی ژنی ڕەشپێست دەکات. لە هەردوو باردا، ئەفریقییەکان هەم دەچەوسێنرێنەوە و هەمیش دڵخوازیشن. هیوای بەردەوامی و سەرکەوتن بۆ کاک پێشەوا کاکەیی دەخوازم، ئومێد دەکەم سەفەرە خەیاڵیەکەی پێشەوا وڵاتانی تریش بگرێتەوە، دوا جار ببێتە سەفەرێکی واقیعی!




بیرەوەریيەکانی فەقێیەکی گومڕا(36).. شەماڵ بارەوانی

بەشی سی و شەش

خودا شاهیدە، کاکە مەلا ئەتوو موخالیفی..

ژیانی فەقێیاتیم، دنیایەک یادگاری زۆر خۆش و شیرینی تێدایە و هەرگیز، بیرم ناچنەوە.

با ئەوەش بڵێم، من بەو بیرکردنەوە لیبڕالانە و ئاڕاستە سیکۆلاریستانەیەی ئێستام ،ناتوانم هەمان شێوەی ئەوسا، بۆ دوو ڕۆژیش لە حوجرە و ژیانی فەقێیاتی و لە بەردەستی مەلایەک و پیاوەکی ئایینی دا بخوێنم و بمێنمەوە.

ژیانی فەقێیاتی، بە تایبەتی لەو حوجرە و مزگەوتانەی ئێمەمانانی تیابووین و لەوێ دەمان خوێند، هیچ ئازادییەکی وامان نەبوو.

بە تایبەتی سەرەتای ژیانی فەقێیاتیم و ئەو یەک دووساڵەی سەرەتای چوونە حوجرەم.

هەموو شتێکمان بۆ دیاری کرابوو، بەوەی چی دەخوێنین و چی بخوێنینەوە و چی بکەین و کەی بڕۆینە دەرەوە و کەی بگەڕێینەوە حوجرە.

برۆینە کامە مزگەوت و گوێ بۆ وتاری کامە واعیز و وتاربێژ و مەلای ئیسلامی سیاسی ڕادێرین.

ئاگاشمان لە وتاری کامە مەلای حیزبی تری ئیسلامی سیاسی و واعیز و وتاربێژەکانیان بێت و نەکەوینە ژێر کاریگەریەکانی.

سەردانی بارەگای کامە حیزبی ئیسلامی بکەین و سەربە کامە خەت و کامە ئایدیۆلۆژیای هێزی ئیسلامی سیاسی بین و بە ملیم لێی لانەدەین.

چی عەقیدەیەکی سیاسی و چ مەزهەبێکی فیقهیمان هەبێت.

توخنی کامەی حزبی تری ئیسلامی سیاسی نەکەوین و خۆمان لە کامە بیر و باوەڕ و مەزهەب و مرۆڤی تری دەرەوەی ئەو حزب و مەزهەب و ئایدیۆلۆژیایەی خۆمان بە دوور بگرین.

ئەمینداری کامە حزبی ئایینیمان خۆش بوێت و وەک کەسایەتییەکی پیرۆز و نیمچە ئەفسانەیەک و کارێزمایەکی بێ وێنە و پاڵەوانێکی ئیسلامی و باوکێکی ڕۆحی و سۆپەرمان و ڕزگارکەری ئیسلام لێی بڕوانین و حیسابی نیلسۆن ماندێلا و گیڤارا و مەهاتما گاندیەکی ئیسلامی و مەحەمەد مەهدی و موعجیزەیەکی بۆ بکەین و وەک موجەددێک و تەقریبەن نێردراوێکی خواوەند بۆی بڕوانین.

حیساب بۆ سەرۆک حزب و ڕابەر و ئەمیری کامە بزاوتی فێندەمێنتالیست و حزبی تری ئیسلامگەرایش نەکەین…

بەو چەشنە کۆمەڵێک بوت و دۆگم و هێڵ و یاسا و ڕێسایان بۆ دانابووین، نەدەبوو بە موو لێیان لابدەین.

دوای چەندساڵێک و کاتێک هێدی هێدی و ئینجا بە تەواوی هۆشیاربوومەوە و لە غەیبووبەی فیکری وەئاگا هاتمەوە، کێشەی سەرەکی من و پرسیار و گومانەکانی من و ترسەکانی من، ئەوەبوو، لە ئامانج و ئیدەلۆژیا و دۆگم و عەقیدەی ئەو هێزە فێندەمێناڵیستە، بە تایبەتی ئەو لایەنەی کە منی تێدا ئەندام بووم، ئەو هێزەی لە قۆناغی هەرزەیی و ناکامڵی و سۆز و عاتیفەوە کەوتمە ژێرکاریگەری گوتار و ئایدیۆلۆژیاکەی. وەلێ ئێستا لە ڕێگای ویژدان و هێزی ئەقڵەوە، لێی کەوتوومەتە گومانەوە.

لەگەڵ خۆم دەکەوتمە مەنەولۆگەوە !

باشە هەر بەڕاستی ئێوە باوەڕتان بە ئازادی تاک و پلۆرالیەتی مەزهەبی و دینی و سیاسی و کۆمەڵایەتی و جیاوازی ڕاو مافەکانی ژن و مرۆڤ بوون و ئەویتر هەیە!؟

هەر بە ڕاستی ئێوە گەر خوانەخواستە، بەیانی بێنە سەر دەسەڵات(چاوەکانم کوێربێت و ئەو ڕۆژە ڕەشە نەبینم) ئازادی بە ژنێکی بێ لەچک و سفۆر، یان ژنەفێمێنیستێک و کەسێکی سیکۆلار و نا ئیسلامی دەرەوەی بازنەی حزبەکەی خۆتان دەدەن، کە بوونی هەبێت و بە ئازادی و وەک ئەوەی خۆی دەیەوێت بژیت و بانگەشە بۆ سیکۆلار و یەکسانی جێندەری بکات؟

خۆبینیمان ماوەیەک بەرلەئێستا و لە زانکۆی هەڵەبجە، چۆن بە فیت و دنەدانی ئەو هێزە فێندەمێنتاڵیستانە و کۆمەڵێک گەنجی فێندەمێنتالیست و بیرداعشی سەربە یەکێک لەو هێزه کۆنزرڤاتیڤانە ڕێگری لە کۆڕێکی یەکسانی جێندەری کرا !

ئەوە لە کاتێکدا کە هێشتا تەوالێتیکیان بەدەستەوە نییە، ئەی ئەگەر کاتێک هەموو وڵات بکەوێتە ژێر دەستیان؟

ئاخر ئەزیزم حزبێک، قبووڵی نەبێت کچێکی بێ لەچک و سفوور و کوڕێکی جگارەکێش و کەسێکی مەیخۆر و موسوڵمانێکی نوێژنەکەر و ناپابەند بە ئایین، مەسیحییەک و ئێزدییەک، زەردەشتی و کاکەییەک، جووێک و بێ ئایینەک، تێیدا ببێتە ئەندام و هەر لە ئێستاوە، کە هێشتا هیچی بەدەستەوە نییە داستانی دەروێش عەبدی لە پرۆگرامی خوێندن لاببات و ڕێگری لە کۆڕی یەکسانی جێندەری بکات و کۆنسێرتی هونەرمەندی میسری(ئەحمەد ڕەمەزان) بە پارێزگاری یەکێک له پارێزگاکانی کوردستان هەڵوەشێنێتەوە و هەرچی شتێک نەچێت بە میزاج و ئەقڵیەت و مەیلی داعشگەرایانەی لە سۆشیاڵ میدیا، هاشتاگی نەخێر و نای بۆ پێک بێنێت و دژی بوەستێتەوە و دەروێشەکانی خۆی و مێگەڵی کوردەواری لە دژ هان بدات.

چۆن ئازادی خوازان و ئەوانیتر لێی نەترسن!؟ چۆن فەقێیەکی وەکوو منی گومڕا و یاخی، دەتوانێت لەگەڵ دۆگم و ئایدیۆلۆژیای حزبێکی وا تۆتالیتار و ئاسۆ تەسک و دید داخراو هەڵبکات و لەناو هێزێکی لەو چەشەدا، جێگای ببێتەوە و بەرگەی حزبێکی هێندە مەزهەبی و ئایدیۆلۆژیست و دۆگمایی بگرێت و ترسی ئەوەی نەبێت و گرەنتی چییە کاتێک وڵات بکەوێتە دەست ئەو هێزه فێندەمێنتاڵیستە، ئەزموونی کابول و ئەفغانستان و تاڵیبان پێڕەوی لێ نەکات ؟

منێك، کە بەردەوام لەناو ئەو حزبە کەسێکی خەتەر و نەخوازراو ڕەزاگران بووم و دەروێشەکانی حزب، ئەوانەی دایمە بە سۆز و عاتیفەی دینی کاریان دەکرد و لەسەر ئەساسی بەیعەت دان و گوێڕایەڵیەکی کوێرانە و وەکو موریدێک، پەیمانی دڵسۆزییان بە شێخ دابوو.

ئەو دەروێشە دەمارگیرانەی بەبەغە ئاسا و زۆر بە تووندی تەریقەتیان وەرگرتبوو و سەری ڕەزامەندی و ئەزبەنییان بۆ هەموو بکە و نەکە و قەول و قیلە و قالێکی شێخ دەڵەقاند و هیچ ناڕەزایەتی بوونێک و ڕەخنەیەک و لام و جیمێکیان لەهەمبەر حزبی پیرۆز و شێخی مەعسووم نەبوو و تووتی ئاسا، حزب و شێخ چییان گووتبا، هەر ئەوە یەقینی سەر و گومان و سەر و ڕەخنە و، ئایین و قەولی پیرۆز و ڕاستی ڕەهابوو.

کاکەگیان، ئەوان بە کورتیەکەی بە ئەقڵیەتی ڕاعی و ڕەعیەت کاریان دەکرد و مەڕبوونیش بە من نەدەکرا. ئەوە پێش ئەو کاتەی تووشی گۆڕانی فیکری بم و دەست بەرداری زۆرێک لە دۆگم و تێگەیشتنەکانی پێشووترم ببم.

ئەو دۆگم و تێگەیشتنانەی ڕۆژگارێک و لە قۆناغێکی ژیانی فیکریمدا، وەکوو یەقین و سەرو ڕەخنە و ڕەها و پیرۆزییەک وەرم گرتبوون و زۆر بە خوێن گەرمی و حەماسەتەوە بەرگریم لێدەکرن.

بەرلەوەی ببم بە کەسێکی سیکۆلاریست و سەت و هەشتا پلەو بە ڕێگەیەکی زانستی و پلە بە پلە و قۆناغ بە قۆناغ و لە ڕێگای خوێندنەوەی زۆر و بیرکردنەوە و تێڕامان و بەراوردکاری نێوان ئایینەکان، تووشی گۆڕانی هزری ببم.

ئەوکاتە ئەوان وەک بۆمبێکی مەترسیناک لێیان دەڕوانینم و پێیان دەگووتم: ئەو کوڕە خەتەره، فەقێیەکی عەجووڵە، فەلسەفە و بابەتی فیکری دەخوێنێتەوە، خۆتانی لێ بە دوور بگرن، ئەو تووشی گۆڕانی فیکری و لادانی عەقائیدی بووە، فەلسەفە تێکی داوە، ئامان و سەت ئامان ئەو کوڕە با فیکرتان تێک نەدات.

ئای کە بۆ منێک، منێکی هەمیشە و لەوەتەی بیرم دێت و خۆم ناسیوە، جۆرێک لە یاخی بوونم لە هەمبەر هەر شتێک هەبووە، کە نەچووبێت بە دڵما و لە ئازادی دابێتم و ویستبێتی ژیانم بکات بە قەفەس و شێوازێک لە سیستەمی کۆیلایەتیم بە سەردا بسەپێنێت و بیرکردنەوە و جوڵەکانم لە قاڵب بدات.

بۆیە هەمیشە دەمارێکی یاخی بوون لە لەشی مندا، لەجوڵەدابووە و خوێنی یاخی بوون لە دەمارەکانم دا، هاتووچۆی کردووە و بەردەوام لە شەڕێکی هۆشیاری و ڕۆشنبیری و مەعریفی و ئەقڵانیدا بوومە، لەگەڵ حزبێکی وا ئایدیۆلویست و نادیموکرات و تۆتالیتار لە بەرنامە و فیکر وتێڕوانین دا.

لەگەڵ کۆمەڵێک شت لە دەور و بەر و لەگەڵ بڤەکانی کۆمەڵدا، لەگەڵ مینتاڵێتی خێڵگەرێتی و بیری نێرسالاری و ئەقڵیەتی داخراو ڕێساکانی نەریت و دەسەڵاتی مەزهەب و ئایدیۆلۆژیاکان و تێگەیشتنی مێگەڵدا.

کە من زۆر لەمێژە هەمووییم بە جۆرێک لە بوت و تەلبەند داناون، لەبەردەم ئازادییەکانی تاک و سەربەستیەکانی ژن و پێشمەرج و هەنگاوەکانی مرۆڤ بوون.

لە بەردەم هۆشیاربوونەوە و ژیانێکی شارستانیانە و ڕۆشنگەرانە. لەبەردەم هێزی ئەقڵانیەت و کەشێکی مەدەنیانە.

لەبەردەم ئەو هەموو ڕێسا و یاسا و قیلە و قالە و بت و متانە.

سەرتان نەیەشێنم و بێینەوە سەر بەسەرهاتێکیتری ژیانی فەقێیاتیم،

ئەوە تازە ڕۆشتبوومە فەقێ یاتی، مەلایەک کۆمەڵەک ڕێسای مەلایەتی و یاسای فەقێیاتی و ڕستێک ڕێسای حوجرەی داپێمان و گووتی: ئێمە واریسی پێغەمبەرانین و نەهەنگەکان لە نێو دەریاکان و فریشتەکان لە ئاسمانەکان و مێروولەکان لە کونەکانیان سەڵاوەت لەسەر قوتابی زانستە شەرعیەکان( فەقێیکان) لێ دەدەن و ئێمەی فەقێ ڕێزەکی تایبەتمان لای خوداوەند هەیە. بۆیە دەبێت لە ئاست ئەو بەرپرسیارێتیەدا بین و جیاوازبین لە خەڵکیتر و لە مەجلیس یەکەم قسە هەر خۆمان بین و لە ڕۆیشتندا دەبێت لە پێشەوەی خەڵکی بڕۆین و کاتێک ڕێگا دەکەین دەبێت بە پەلە و خێرا ڕێ بکەین..تاد.

من کە ئەوەم بیست یەک هەستی خۆبەزلزانی و خۆفشکردنەوە و لوتبەرزی گرتبوومی، هەر مەپرسن ! دەمگوت:من فەقێم و زۆر موهیمم و فەزڵم بەسەر هەموو کۆمەڵەوە هەیە.

جا بەو بۆنەیەوە، ئەوە ڕۆژەکی من و فەقێیەکی هاوڕێیم لە حوجرە، لە مزگەوی حاجی قەرۆکی لە گەڕەکی ئیسکان، بە پێیان ڕۆیشتین لۆ بازاڕ ، بە مەبەستی کڕینی هەندەک پێداویستی. لەڕێگا پێم گوت: کاکە ئێمە نابێت وەکو خەڵکی ئاسایی، ئاسایی ڕێبکەین. دەی عەیبە با هەندەک خێرا ڕێبکەین و جیاواز بڕۆین، هێندە خێرا دەڕۆیشتین، دەتگوت سوسکەین هاهاها

بە یەک لەحزەی گەیشتینە بازاڕ و خۆمان کوتا ناو قەیسەری. فرۆشگایەک، یەک دەرزن مەنجەڵی هەڵواسیبوون و فەقێیەکەی برادەرم، کە دەتگوت سوسکەیە و بە شێوەیەک خێرا دەڕۆیشت، ڕێک سەری خۆی لەمەنجەرەکیدا و جاماناکەی سەری یەک مەتر فڕی.

لەسەر ئەو بێ ئیجازەیی و موخالیف بوونەی خۆیشی، تووڕەیی هەموو بوونی داگرت و لە گەڵ ساحێب دووکانەکەی بە دەمەقاڵەهات و گوتی: توخوا بە من بڵێ، ئێرە کەی جێگەی مەنجەڵ هەڵواسینێیە؟!

کابراش گوتی: خودا شاهیدە کاکە مەلا، ئەتوو موخالیفی.




لەناو دڕکەکاندا.. نەوزاد بەندی

شوشەیەکی زۆر شکان …
هیچیان چاک نەبوونەوە ..
دەریایەکی زۆر تێکەڵ
بە زێراب و قوڕاو بوون ..
هیچیان پاک نەبوونەوە ..

چرای دڵی زۆرینە ،
کوژایەوە و تاریک بوو ..
هیچ ڕوناک نەبوونەوە ..

ئەو سەری دنیا دەرکەوت ،
لەمسەری باشتر نەبوو ..
کەچی نازانم بۆچی ،
هیچیان لە عەشقی دینار ،
پەشیمان نەبوونەوە ..

ئاگر ڕۆحی سوتاندن ،
باران داوەتی کردن ،
قەپیان کرد به پشکۆدا و
ئاوەدان نەبوونەوە ..

تەنانەت کاتی گیاندان ،
لە گیان جیا ئەبوونەوە و
کەچی لە ماڵ و سامان ،
یەکبوون ، جیا نەبوونەوە ..

یەک دڵۆپەی تیا نەما ،
هێشتا هەر ڕاوەستابوون ،
هەڵهاتن دەری کردن ،
هەر ئاوا نەبوونەوە ..

گیاندار و ڕووەک
یەک یەک ..
لەو دۆخە بێزار بوون و
دنیایان ڕەتکردەوە ..
هەر مرۆڤ بوو .. هەر مرۆڤ ،
هیچ ئەشکەنجەیەک دنیای
لە دەستی نەکردەوە …

لەگەڵ هەزاران ئازار
وا لای دا لە هەشت ملیار

ــنەوزاد بەندی ــــــــــــــــــ




ڕۆژی جیهانی فەلسەفە: ڕۆژێک پڕ لە پرسیار و گومان.. ئازاد حەمە

لەناو جەرگەی مەزنييدا گومانێک دەبينم
René Char ڕۆنێ شار

1. فراوانکردنی ڕووبەری فەلسەفەکردن. لە سەروبەندی ڕۆژی جیهانی فەلسەفەدا دەخوازم هێما بۆ ئەوە بکەم، کە لە جیهانی ئێستاماندا گوماندەکەم بەئاسانی هەل و مەرجی فڕاوانکردنی ڕووبەری فەلسەفەکردن بێتەئاراوە، کار لەسەر پرسە سەرەکییە هاوچەرخەکان بکرێت، فەلسەفە بکرێت بە بابەتی گفتوگۆی نێوان کولتوورەکان. ئەم گومانەم بەری تەسکبوونەوەی پرسیار و خودی گومانیشە لەم چرکەساتە ئاستەنگاوییەی حەزی بە چارەی فەلسەفە نییە. حەیف لە ئێستایەکدا دەژین ڕق لە فەلسەفە ئامادەیە. بەڵام گرنگە ئەوەش بزانین، کە فراوانکردنی ڕووبەری فەلسەفەکردن پێویستییەکی ڕۆشنگەریی نیشتیمانیی و جیهانییە. ئەمە دەستپێکی گۆڕانیشە لە پەروەردە و فێربوون، ئەو دەستپێکەی سەرزەوی هەمووی تێکڕا زۆرترین پێویستی پێیەتی. فێربوونی فەلسەفە و وتنەوەی فەلسەفە بەرپرسیارییەکی گشتی مرۆڤە و سەرەتاشە بۆ پێکەوە ڕووبەڕووبوونەوەی پرسە بنەڕەتییە سەردەمییەکان و بۆ تێگەیشتنێکی باشتریش لە جیهان.
ڕووبەری فەلسەفەکردن فراواننابێت تا ڕووبەری ئازادی فراواننەبێت. لەو شوێنەش، کە ئازادی بوونی نییە فەلسەفە بێ شوێنە. ئەو فەلسەفەیەی لە کۆمەڵگەی نائازاد و گەندەڵ دا هەیە نافەلسەفەیە. ئێستا نافەلسەفە لە زۆر جێگا جێگایەکی بۆخۆی دابینکردووە. باشە بۆ دەبێت جێگایەک لە کۆمەڵگە، لەناو ژیان، بۆ فەلسەفە هەبێت؟ لەبەرئەوەی لەڕێگای فەلسەفەوە دەشێت کار لەسەر تەشەنەسەندن و نەشونمای شیکردنەوە و توێژینەوەی پرسیارە چارەنوسسازەکان بکرێت. فەلسەفە دەکارێت ئەمە بکات، چونکە کاری لێخوردبوونەوەیە لە تاک و کۆ، لە بوون و کەتواری ئەم تاک و کۆیە.
داواکان لە فەلسەفە زۆرن. داواکان، کە هیوان هەموو دەخوازن فەلسەفە ئەم داوایانە بهێنێتەکایەوە. هەموو دەخوازن فەلسەفە سەرلەبەری گۆی زەوی بەرەو باشە بگۆڕێت. باشەی لەم جۆرە، کە یەکسانی، ئازادی و ماف لەخۆدەگرێت هەر هەموو ئەمانە هێزی خۆیان لە فەلسەفەوە وەردەگرن. بەڵام هێنانەدی ئەم داوایانە، هیوایانە، کاری بەردەوام و هاوبەشی دەوێت.

2. فەلسەفە چیپێدەکرێت؟. لە ئێستادا زۆرێک دەپرسن: فەلسەفە چیپێدەکرێت؟ لێ ئێمە دەپرسین : فەلسەفە چیپێبکرێت؟ ئەو شتە چییە فەلسەفە دەبێت بیکات؟ وەکیتریش فەلسەفە چیپێدەکرێت و چیپێبکرێت هەر لەسەر ئەوە وەستاوە، کە فەلسەفە کێیە تا ئەم داوایەی لێبکرێت؟ فەلسەفە خۆمانین، ئەوانەنن، کە بیردەکەنەوە. فەلسەفە ئەو شێوازەیە، کە بۆ بیرکردنەوە دەگیرێتەبەر. ئەڵبەتە فەلسەفە لە هەرە شێوازە دیار و دانسقەکانی بیرکردنەوەشە. بەهۆی فەلسەفەوە دەگەین بەو زانینەی نییمانە. ئەم زانینە چیپێدەکرێت؟ دەمانبات بەرەو تێگەیشتن. تێگەیشتن لەوەی تا هەنووکە لێیتێنەگەیشتووین. ئەم تێگەیشتنەش خاڵی وەرچەرخانی ئێمەیە لە شتێک هێشتا نییە، کە دەشکرێت ئەوە ڕۆشنگەرییبێت، کە دواتر لەمیانە بیرکردنەوەکانەوە دێتەکایەوە.
ڕۆشنگەریی چرکەی لەدایکبوونی عەقڵە لای تاک/ لای گشت منێک. لێرەوە دەشێت بپرسین: لە ئێستادا شیاویی لەبەردەم ئاڵوگۆڕی میراتی فەلسەفیدا ماوە؟ مرۆڤەکان باوەڕیان بەم پرینسیپە مرۆییە ماوە؟ ئەم شیاویی و باوەڕە پێویستە مابێت. بیرکردنەوە لە جیهان، ئەمە دەبێت کۆمانبکاتەوە. پاش ئەم بیرکردنەوەیە ئەدی کاری سەرەکی فەلسەفە چییە؟ ڕەنگە یەک لەو کارانە بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری گشتی بێت. ئەمە ئەرکی یەک کۆمەڵگە و یەک کولتوور یان شارستانی نییە، ئەمە بەرپرسیارییەکی ڕەوشتی مرۆیی گشت سەرزەوییە.
سەرباری ئەوە، شوێنی فەلسەفە تەنیا هۆڵی زانکۆکان نییە، پرسیارە فەلسەفییەکان هەر لەنێو مامۆستا و خوێندکاران نەشونما ناکات. فەلسەفە، کە مافی هەموانی بەسەرەوەیە بەهۆیەوە دەکارین ئەو کێشانە بخەینە ژێر پرسیارەوە، کە ئەمڕۆ جیهان ڕووبەڕووی دەبێتەوە، ئەمەش بەزۆری لەبەرئەوەی، فەلسەفە بەشدارە لە پەرەپێدانی تێگەیشتن لەو بنەما و بەهایانەی ڕێنمایی کردار و بڕیارەکانمان دەکەن.

3. خەمی ئێستای فەلسەفە ئەو پرسانەیە، کە ڕووبەڕووی جیهانی هاوچەرخ دەبنەوە. ئەو کێشانەی کە ڕووبەڕووی جیهان دەبێتەوە کێشەگەلێکی کۆن و هاوچەرخیشن. وەکیتریش لە وشەدانی فەلسەفەدا خۆمان لەناو زۆرێک واتای فەلسەفییدا (ڕاستیی، ڕەوشت، هاوڵاتیببون، لێبووردن، ڕێزلەیەکترگرتن، دادپەروەریی،….) دەبینینەوە، کە گرنگن بۆ هەڵکشانی ئاستی تێگەیشتنی ڕۆژانەی ئێمە لە خۆمان و دەورووبەرمان.
فەلسەفە تەنیا دیاردەیەکی ڕوناکبیریی یان ڕۆشنگەریی نییە دیسیپلینیشە، ئەمەو فەلسەفە تەقەلایەکی پراکتیکی ڕۆژانەشە، کە دەکارێت کۆمەڵگاکان بگۆڕێت و کولتوورەکان لەیەکتر نزیکبکاتەوە. واتە، فەلسەفە یارمەتیدەرە بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگایەکی ئاسوودەتر و ڕێزدارتر. بەم شێوەیە فەلسەفە وا دەکات بتوانرێت لە بەربەست و ئاستەنگە گەورەکانی هاوچەرخ تێبگەین و بە دروستکردنی هەلومەرجی هزریی بۆ گۆڕانکاری وەڵامیان بدرێتەوە.
لەو پرسانەی، کە ڕووبەڕووی جیهانی هاوچەرخ دەبنەوە بابەتی ڕەوشتە، کە دەتوانێت بابەتگەلێکی تریش لەخۆبگرێت، وەک: ڕێز، ئاکار، تێرۆر، گەندەڵی، ماف. بۆ ئەوەی ئەمە بکرێت پێویستمان بەوەیە، کە زوو زوو پێناسەی فەلسەفە بکرێتەوە. ئەوەش ڕوونبکرێتەوە، کە ئەرک و ئامانجی بنەڕەتی فەلسەفە چییە و دەخوازێتیش چی بۆ مرۆڤ بکات. ئەمەش بە پلەی یەکەم پێویستە بۆ مناڵان و دواتر بۆ لاوان بکرێت. لاوان، کە کەوتوونەتە ژێر فشاری کۆمەڵگەیەکی بەرخۆری دژە بەها و جیهانگیرییەکی پەرت و بۆشەوە پێویستییەکی زۆریان بە خوێندنەوەی فەلسەفەی کلاسیک و هاوچەرخ هەیە.
سەرئەنجام، ئەو پرسانەی، کە ڕووبەڕووی جیهانی هاوچەرخ دەبنەوە خەمی ئێستای فەلسەفەن و گرنگە وا لە فەلسەفە بکەن خۆی لە عەوام نزیکبکاتەوە. ئەمە ڕێگایەکیشە بۆ لە بەدەستەبژێرخستنی فەلسەفە و تیشک خستنە سەر گرنگی دیدگا ڕەخنەییەکانیشی.

4. فەلسەفە واتە بیرکردنەوە لە هەنووکە. فەلسەفە هەنووکەی خۆی هەیە. لەو کاتەی، یان سەردەمەی، فەلسەفە ئامادەیە ئەو کاتە، یان سەردەمە، هەنووکەی فەلسەفەیە. فەلسەفە، کە لە هەنووکەی خۆی دورکەوتەوە فەلسەفە نییە. فەلسەفە چاودێرە بەسەر هەنووکەی خۆیەوە. هەنووکە ناشێت لە ژێرکۆنترۆڵی فەلسەفە دەرچێت. ئەو دەمەی فەلسەفە بە ڕاڤەی هەنووکە ناوێرێت ئەوە نەک هەر فەلسەفە نییە، بگرە بیریش لەو هەنووکەیەدا بوونی نییە. هەنووکەکان جۆراوجۆرن، لێ فەلسەفە هەمانە. فەلسەفە لە دەمی دەرکەوتنیەوە دیارە ئامانج و ئەرکی چییە، هەنووکەش، کە دەگۆڕدرێت فەلسەفە لەم گۆڕانە حاڵییە.
گشت ئەوەی لای سەرەوە وترا، بەرەو ئەو تەماشاکردنەمان دەبات، کە نزیکبوونەوەی فەلسەفە لە هەنووکە مەرجە. ئەمە بە ئاسانی نایەتە دی. بیرکردنەوە لە کردارەکانمان سەرەتای گۆڕینی بیرکردنەوەکانمانە بۆ کردار. گشت هەنووکەیەک لەژێر کاریگەریی کردارەکانە. هەنووکە بۆی هەیە کردارەکانمان بخاتەژێرپرسیارەوە. خودی هەنووکەش گومانیلێدەکرێت بەرهەمی کاتی خۆی نەبێت.

5. فەلسەفە وادەکات تێگەیشتنی قوڵت هەبێت. ئەو دەمەی فەلسەفەکردن لە کەسێکدا چرۆدەکات تێگەیشتنی قوڵ زاڵدەبێت. تێگەیشتنی قوڵ لەگەڵ تێگەیشتنی سادە و لاواز دا یەکناگرێتەوە. تێگەیشتنی قوڵ پێویستی بە بیرکردنەوەی زۆر و بەردەوامە. بیرکردنەوەش مەشق و ڕاهێنانی جۆراوجۆری پێویستە. لە تێگەیشتنی قوڵ دا ئاسۆکانی تێڕامان بەرین و کراوەن. لەوێندەرێ فەلسەفە توانای تێپەڕاندن و بڕینی سنورەکانی لەنێوان زانستە جیاوازەکانیش دا هەیە. ئەوەی فەلسەفە لەتەک یەک زانست(دیسیپلین)دا یەکانگیرنابێت ئەمە یەکێکە لە تایبەتمەندییەکانی فەلسەفە. فەلسەفە بە چییەتی بیرکردنەوە دەستپێدەکات و بە پەروەردەکردنی تێگەیشتن کۆتاییدێت.
زۆر جار بۆ زۆرێک پرسیارەکانی فەلسەفە خۆیان لە ناسادەیی دەدەن. ئەمە ڕاستە و بەشێکیشە لە سروشتی فەلسەفە. بەپێی ئەوەی پرسیارەکانی فەلسەفە سەرساممان دەکەن بیرکردنەوەی وروژێنەریش دەسازێنن. بوون بە فەیلەسوف، نزیکبوونەوە لە فەلسەفە، ڕۆڵی فەلسەفە لە خۆشگوزەرانی مرۆیی و لە هێنانەدی ئاشتیخوازی و….، گشت ئەمانە و گەلێک بیرکردنەوەی تریش وروژاندنێک لەخۆدا بەرجەستەدەکەن، کە ئەوەمان پێدەڵێن هزر و تێگەیشتنی مرۆڤ و ڕۆشنبیرییەکەی لەتەک دەرکەوتنی فەلسەفەدا نەشونمایکردووە.

6. فەلسەفە لە سەردەمی خێرایی ئەلێکترۆنی دا لەژێرپرسیاردایە. دەمی هەنووکەمان دەمی زێدەڕۆییە لە خێرایی. رەچەڵەکی خێرایی، کە بۆ شۆرشە زانستییەکان دەگەڕێتەوە بەم ڕۆژەیان گەیاندین. واتە، ئەوەی ئەم خێراییەی هێنایەکایەوە مەکینە هایدرۆلی و میکانیکی و ئەلکترۆنییەکان بوو. ئەم خێراییە ڕەفتارەکانی مرۆڤی ئەم دەمەی بەجۆرێک گۆڕیووە، کە رووداوەکان، دیاردەکان خێرا تێپەڕن. جیهانی تازە لە هەناویدا هەڵاوگۆڕان و ڕیکخستنێکی بەردەوام لە خۆدەگرێت و ئەمەش ئەو خێراییە دروستدەکات مرۆڤایەتی کاریپێدەکات. ئەم جیهانە دژی وەستان و سستییە، لە گۆڕان و گەیاندن و گوازتنەوەی بەردەوامی خێرادایە. ئەمە وایکردووە جوڵە وەک جاران نەبێت.
جوڵەی ئێمە لەژێر فشاری خێرایی بووتە بەشێک لە ئێمە. جوڵەکانمان نۆرماڵ نییە. لە گشت جێگایەک ئەم جۆرە جوڵەیە ئامادەیە و مەحکومیشیکراوین بە جوڵە: لە بانق، لە ژوری نوستن، لە کاتی خۆشتن، لەناو شەمەندەفەر، لە…. . هاوکات ئەم جوڵەیەی ئێستا هەیە، کە بەرهەمی خێراییە، خێرایی دیگیتاڵی و سابیریانیCyber جوڵەیەکی سانا و بێ لایەن نییە. تەماشا سێبەری خێرایی لەناو گشت چالاکییەکانماندا بوونی هەیە: هاوڕێیەتی، وەرزش، خوێندن و فێربوون، سێکس، سەما، نانخوادن و….. هتد. هەر ئەم جوڵەیە ئەوەشمان پێدەڵێت، کە ئەو شتەی خێرا دەگۆڕێت لە جێگەی خۆی نامێنێت و چییەتیشی دەگۆڕدرێت. خێرایی دیدی ئێمەی بۆ جیهان گۆڕیوە و کاریگەریشی لەسەر پەروەردە، ئابوری، جیۆسیاسی و ژینگە بەجێهێشتووە.
سەرئەنجام، فەلسەفە لەناو ئەم خێراییەدا سست تێدەپەڕێت و فریای خستنەژێرپرسیار و گومانی دیاردە سایبیریانییەکان (فێمینیزمی سایبیریانیCyberfeminism، تاوان و دزی سایبیریانیCybercrime، سێکس و ئەوینداری سایبیریانی،……)ناکەوێت. فەلسەفە، کە شوێنێکی شیاو و گونجاوە بۆ بیرکردنەوە لە تەنگوچەڵەمە ڕەوشتیی و سیاسیی و کۆمەڵایەتییەکان، پێویستی بەسەرلەنوێ چالاککردنەوە و وەگەڕخستنەوەیە بۆ شیکارکردن و ڕوونکردنەوەی چەمکە سەرەکییە فەلسەفییەکان(ڕاستی، ڕێزلەیەکترگرتن، وەفاداریی، ئەمەک، ئاکار،….).

7. زەفەربردنی فەلسەفە بە دەروونشیکاریی لە دوورمەودادا دەرئەنجامی پۆزەتیڤی دەبێت. فەلسەفە بە بیرکردنەوە(تێهزرین) یەکسانە نەک شیکارکردنی ڕەفتار، بیرکردنەوەش لەسەر بیرکردنەوە گەشە بە بوونی فەلسەفە دەدات. بیرکردنەوە لە چییەتی فەلسەفە بیرکردنەوەشە لە چییەتی ئێمەی بەرهەمهێنەری فەلسەفە. ئەمە، کە بە دەروونشیکاریی ناکرێت ناسنامەیەکی هزریی لەناو دیسیپلینەکانی تر بۆ فەلسەفە دادەتاشیت.

سەرباری ئەوە، دوا کارکردنەکانی پۆلێک لە بیریارانی فەڕەنسی لەم چەند ساڵەی دواییدا بەرەو ئەو تێزەی بردوون، کە کاتی ئەوە هاتووە فەلسەفە دەسەڵاتی شیکاریی لە دەروونناسی وەربگرێتەوە. دەروونناسی ئەم دەسەڵاتەی بە خراپ بەکاربرد: خەمۆکی، بێزاریی، تەنیایی، دابڕان لە خودی خۆ و دواتر لە ئەویتریش وەک خۆیان ماونەتەوە و کەچی دەروونشیکاریی پێیوایە هەر بەردەوام و سەرکەوتووە. بەم تێزەی بیریارانی فەڕەنسی دەگەینە ئەو تێگەیشتنە، کە دەروونناسی پاشەکشەی پێبکرێت لە چارەسەرکردنی مرۆڤ.

هەندێك واتا هەن (سۆزداریی، هاوڕێیەتی، بەختەوەریی، خودگەرایی، خۆشەویستیی و…) تایبەتمەندی گەردووناوی خۆیان هەیە. ئەم تایبەتمەندییە فەلسەفە بەشێوازی خۆی كاری لەسەر دەكات. وەکیتر، هەر ئەوەشە وادەکات فەلسەفە زەفەر بە دەسەڵاتی شیکاریی دەروونناسی بەرێت. دووبارە شیکردنەوەی فەلسەفییانەی ئەم واتایەنەش هیوایەک بەوانە دەبەخشیت قوربانی دەستی دەروونناسی هاوچەرخن
زۆربەمان دەزانین، کە لەگەڵ تاڵیس، یەکەم هزرەڤانی یۆنانی لە سەدەی شەشی پێش زایین، فەلسەفە بووە دەروازەی پاراستنی ڕۆحی ڕوناکبیریی مرۆڤ. هەر لەو دەمەوە لەو شتانەی لە چییەتی فەلسەفەدا پەنهانکرا قسەکردن بوو لە واتاگەلێکی وەک: ڕاستی، هاوڕێیەتی، ئاشتی. وەک بەرپرسیارییەکی فەلسەفیی، لێ دیسیپلینەکانی تر( بەتایبەت دەروونناسی و دواتر سیاسەت، کۆمەڵناسی) بەشێک لەم واتایانەیان خستەژێرڕکێڤی خۆیانەوە و بە شێوازی خۆیان تێۆریزەیان بەسەرەوەکرد.

8. لە ڕۆژی جیهانی فەلسەفەدا مەرگی فەلسەفە جارێکیتر مایەپووچدەبێتەوە. لەم ڕۆژەدا مەرگی فەلسەفە سەرلەنوێ دەبێتەوە بە بابەت. خودی ڕۆژەکە وەبیرهێنانەوەی گرنگیی فەلسەفەیە، پرسیاریشە لەسەر ڕەچەڵەکی فەلسەفە و دانپێدانان بە ئایدیای بەرەوپێشبردنی لێبوردەیی و ئاشتی، کە داوای توانامان لێدەکەن لە فەلسەفە. بۆیە مەرگی فەلسەفە یەکناگرێتەوە لەگەڵ دۆزی ڕەوشتیی و مرۆیی سەردەم و مەرگی شتێکیشە لە خۆمان پێکهاتووە. فەلسەفە تا بەم جۆرەی ئێستا دروستبووە زۆرێک سەدە و دەڤەر و کولتوور و فەیلەسوف کارییان بۆکردووە. بۆیە فەلسەفە هەر ئێرەیی نییە، ئەوێیشە و خەڵکی گشت جێگا و شارستانییەتێکیشە.
لەبەرئەوە لەناوچوونی فەلسەفە لەناوچوونی ئەو شتەیە، کە هاوبەشە. شتە هاوبەشەکان بە ئاسانی لەناوناچن. نەک هەر لەبەرئەوەی لەخۆڕا دروستنەبوون، لەبەرئەوەش، کە فاکتەری بنچینەیی کاری لە دروستبوون و پەرەسەندنییاندا کردووە. وەکیتریش ئەو شتە هاوبەشانەی هۆکاری دروستبوونی فەلسەفەن تا هەنووکە هەن: جەنگ، ڕەوشت، ماف، ئەوین، دادپەروەریی، سەرباری ئەوانە مرۆڤ. ڕەگەزی مرۆڤ، کە تا هەنووکە ماوە پێویستی بە فەلسەفەیە وەک بیر. ئەم مرۆڤە ڕۆژانە بەریەککەوتنی هەیە لەتەک شەڕ، درۆ، هەڵە، گەندەڵی، بێ وەفایی، نیگەرانیی و….. بۆیە مرۆڤ بێ فەلسەفە ناشێت هەڵبکات و مەرگی فەلسەفەش لە ئێستای مرۆڤایەتییەوە دوورە.

9. خوێندنی فەلسەفە لە گشت قۆناغەکان پێویستییە. فەلسەفە بنەچەی خۆی هەیە، دێرینترین زانینە و زانینی زانینەکانیشە، کە فەیلەسوفەکان هەر زوو جەختیان لە دەگمەنی ئەم بنەچەیە کردووەتەوە. شوێنی فەلسەفە لە پەروەردەدا بە خوێندنی فەلسەفە لە گشت قۆناغەکانی خوێندن جێگا بۆ خۆی دابیندەکات. خوێندنی فەلسەفە و شوێنی فەلسەفە لە پەروەردەدا جگەلەوەی دەرفەتێکی ناوازەیە بۆ چرۆکردنی تێگەیشتن لە فرە کولتوری، هاوڵاتیبوون و ئازادی بریتیشە لە خوێندنی بیر و هیوایەکیشە لەبەردەم سەرلەنوێ بوژاندنەوەی فەلسەفەدا.

خوێندنی فەلسەفە مەشقکردنیشە لەسەر بوونی فەلسەفە بە بابەتی چارەسەر بۆ کێشە و کەموکوڕییەکان. فەلسەفە، کە قوتارماندەکات لە بیرنەکردنەوە، لێهاتوومان دەکات لە زاڵبوون بەسەر نیگارانی و کاتە قەیراناوییەکاندا. خوێندنی بیر لە گشت قۆناغەکانی خوێندن سەرەتای حاڵیبوونی خودە (قوتابییە) لە خودی خۆی، لە کردار و گشت ئاکارەکانی. ئەمە تەنیا ئەو کاتە دەکرێت، کە فەلسەفە دەبێت بە یەکێک لە مادەکانی قۆناغی بنەڕەتی. خوێندنی فەلسەفە پێش قۆناغی زانکۆ سەرەتای زاڵبوونی قوتابییە بەسەر تەحەدیات و ئەستەمەکان.
خوێندن و فێربوون لە بنەڕەتی بێ فەلسەفە بنەڕەتی دەکات بە شوێنێک بۆ بیرنەکردنەوە، شوێنێک کە زانین تیایدا ناخرێتەژێرپرسیارەوە. فەلسەفە لە قۆناغی بنەڕەتی دا هەر پەیوەندی نێوان زانین و پسپۆرییەکان ڕێکناخات، خودی زانینیش تۆکمە و پرسیارئامێزدەکات، لێ بەبازاڕیکردنی پەروەردە زیانێکی زۆر لە فەلسەفەی خوێندن دەدات. فێربوونی فەلسەفەش لەناو کێبڕکێیەکانی بازاڕ لەگەڵ پەروەردە خودی کردەی فیربوون دوچاری گرفتی گەورەی ڕەوشتی دەکات. هاوکات ئاشناکردنی مناڵ بە فەلسەفە ئاشنابوونیەتی بە پرسیار و وەڵام، بەس ئەمە هەرگیز نایەتەدی تا فەلسەفە نەخرێتە ناو پرۆگرامی خوێندنی دایەنگە، باخچەی مناڵان و بنەڕەتییەوە.

10.فەلسەفە لە وشەدانی فەلسەفیی ئێمەدا كارەساتبارە. ڕوو نییە لە ڕوناکبیریی ئێمەدا فەلسەفە لە چاوەنواڕی چیبدایە. ئەمەش بەزۆری لەبەرئەوەی، کە فەلسەفە لە نێوەندی سیاسیی و ئەکادێمیی ئێمە ونە. لە ئێستادا دۆزینەوەی فەلسەفە لەو سێ نێوەندە گرنگەدا خۆی لە ئەستەمیی دەدات. ئەوەی دەبینرێتەوە زۆر شتە، لێ فەلسەفە نییە. واتە ڕوناکبیریی هەیە، لێ بێ فەلسەفەیە. نێوەندی سیاسیی و ئەکادێمیی هەیە، کەچی زۆر نا فەلسەفییە، دوورە لە فەلسەفە، خۆی لە فەلسەفە دەدزێتەوە. وەکیتر فەلسەفە لەناو خەڵکی و سۆسیال میدیاش نادیار و ناکاریگەرە.
سەرئەنجام، فەلسەفە ونە، ئەمەش ترۆپکی گومانی ئێمەیە لە وتاربێژیی و بڵندگۆیی رۆمان و شیعری سەردەمی نوێ کوردیمان. فەلسەفە پێویستە لەناو ئێمەدا بدۆزرێتەوە. ونبوونی فەلسەفە، هەڵاوێشتن و توڕدانی فەلسەفە بە زیانی گشت مرۆڤایەتی دەکەوێتەوە، نەک هەر ئێمە. چونکە چەکەرەکردنی فەلسەفە لە گشت نێوەندەکانی ژیانی مرۆڤی سەردەم ،قوتارمان دەکات لە بنەبڕکردنی نەفامی. تەنیا بە فەلسەفە، بە فەلسەفەیەکی کراوە و نەترس، نەفامی و هاوشێوەکانی، بێدادی و تێرۆر، گەندەڵی، بنەبڕدەکرێت.
بەشێك لە ئێمە پێویستە بپرسێت دوای ئەو تێكشكانانەی، کە هاتەسەر كۆمۆنیزم و ناسیۆنالیزم، ئێستاش کە ئەو دوو ئیزمism ە بە ئیسلامی سیاسیی پڕدەکرێتەوە هەمان تێكشكان بەرهەم نایەتەوە؟ ئاییندەی فەلسەفە ئەو دەمە دەبێت چۆن بێت؟

11.دوا وتە: گرنگی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی. فەلسەفە بۆ دامرکاندنەوەی نیگارانییەکان نییە. بەپێچەوانەوە فەلسەفە نیگارانییەکانی مرۆڤ وەک کێشە دەبینێت و بەدوای چارەسەریانەوەیە. ئەمەشە جەوهەری جیاکردنەوەی فەلسەفە لە دەروونشیکاریی. فەلسەفە بەدوای داناییەوەیە، لێ جیهانی ئێستا لەژێر زەبری هەژاری، نەداری، نایەکسانی خەریکە دانایی خۆی لەدەستدەدات، خەریکە گاڵتە بە دانایی و وشەدانی ئەم واتایەش دەکات. لەبەرئەوە دروستکردنی ژینگەی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی لە زۆر ڕوەوە کاتیهاتووە.
باشە لە هەل و مەرجێکی وادا چی لە نیگەرانییەکانی زانست بکەین؟ فەلسەفە چی لەو بارەیەوە پێیە بۆ وتن؟ فەلسەفە چاودێری ڕەوشتییە بەسەر زانستەوە. پشتگیریی لە زانست دەکات تا ئەو شوێنەی مرۆیی و ئاکارییە. فەلسەفە لە خودی خۆیدا بریتییە لە ئارەزومەندیەکی خۆییانە و تاکییانە، نەک زۆرەملێیانە. فەلسەفە دوژمنی زۆرەمڵێیی و ستەمە. بۆیە تا ئێستا بابەتی ئاشتی هەمیشەیی بابەتێکی هەستیارە بۆ گفتوگۆکردنێکی فەلسەفییانەی بەردەوام.
بەم جۆرە “فەلسەفە وەک دیسیپلینێک هاندەری بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و سەربەخۆیە و دەتوانێت بەشداری بکات لە تێگەیشتنێکی باشتر لە جیهان و چەسپاندنی بناغە ڕاستەقینەکانی پێکەوەژیانی ئاشتیانە و لێبوردەیی”. ئەمە دروشم نییە، بەڵکو ماهیەتی ڕاستەقینەی فەلسەفەیە. جیهانی پر کارەساتباری ئێستامان پێویستیەکی زۆری بە فەلسەفەیە، بەو شتەی فێربوونی ژیان دێنێتەدی. داخ و جه‌خار کردەی فەلسەفەکردن و فەلسەفاندن لە دەڤەری ئێمە بە ئاسانی نایەتە سەرپێ. لەم شوێنە ناپسپۆڕ لە فەلسەفە داگیرکەری بواری فەلسەفەیە! پشتکردنی کۆلێجەکان لە فەلسەفەوتنەوە زیانی لە گەیاندنی فەلسەفە بۆ زۆرینە داوە. وەکیتر، لە زانکۆکانی هەرێم غەدرێکی زۆر لە فەلسەفە دەکرێت و ناپسپۆر لە فەلسەفە وانەی فەلسەفە دەڵێتەوە و ئەمەش هزر و تێگەیشتنی فەلسەفیی لەو شوێنەدا خستووەتە گیانەڵاوە. بۆیە ڕۆژی جیهانی فەلسەفە لە وەها دەڤەرێک وەک گشت ڕۆژێک تەماشادەکرێت.

سەرنج: یۆنسکۆ لە ساڵی 2002 وە رۆژێکی بۆ فەلسەفە تەرخانکردووە، کە دەکەوێتە سێهەمین پێنجشەمەی مانگی نۆڤەمبەرەوە(مانگی یانزە).




ئەفسانەکانی ڕۆژهەڵاتی سەرچاوەی بنەڕەتی سەرهەڵدانی فەلسەفە و زانستن.. نووسین و ڕاڤەکردنی: دڵشاد کاوانی

“لە کوێ زانست نەبێت، نەزانی خۆی بە زانست ناودەبات.”

مێژووی مەعریفە دووپاتی دەکاتەوە کە ناسینی سەرەتایی مرۆڤ لە سەرسوڕمان و وەهم و خەیاڵ بە جۆرە جیاوازەکان پێکهاتووە. بەم شێوەیە چیرۆکی جیهان و ژینی مرۆڤ هەرچەندە چڕ و پڕی ئەفسانەیی بێت، دەربڕینێکی زیندووە بۆ زانینی مرۆڤ سەبارەت بە خود و پەیوەندی نێوان خود و گەردوون. دروشمە زانستییەکانی ئەمڕۆ ئەم ڕاستییە ڕەتدەکەنەوە وەک ئەوەی لەبیریان چووبێت کە ئەفسانەی سەردەمی کۆن تۆوی زانستی ئەمڕۆن.
وەک ئەو ٦٠ چیرۆکەی لە پێنج کتێبە پیرۆزەکاندا هەیە زۆر لەیەک دەچن جگە لە هەندێک خاڵە وردەکانی دەستپێکردن.
کتێبی ئینجل بەشی سەردەمی کۆن بەتەواوەتی چیڕۆکەکانی تەوڕاتە و تەوڕاتیش سەرچاوەی زەبوور و زەبووریش مەسحەفە، هەر بۆیە قورئانی پیرۆز چەندین جار جەخت لەوە دەکاتەوە کە لە هەمان سەرچاوەی کتێبە پیرۆزەکانی پێش خۆیەوەیە. چیڕۆکی ئادەم و حەوا و چیرۆکی یارالمیش لە بنەڕەتدا یەک بوو و شەڕە تائیفییەکان لە مێژووی ئیمان و باوەڕدا چیرۆکی یارالمیشیان بەسەر پۆلەکاندا دابەش کرد.
لە چیرۆکی یارلەمیشەوە دەزانرێت کە مرۆڤ تەنها ڕووداوێک نییە و برینەکانی خودا و گەردوون و بێشوماری بوونەوەرەکانی ناو گەردوون مەرجدار دەکەن. خۆناسینی مرۆڤ لە پەیوەندییەکانی نێوان مرۆڤ و خودا، مرۆڤ و گەردوون و مرۆڤ و مرۆڤ پێکدێت و هەر پەیوەندییەک چەندین بوار دەگرێتەوە. لە بەشی شەشەمی زەبوردا ئەم خولەی مەعریفە لە ڕێگەی وێنە و چیرۆکەوە نیشان دەدرێت.
ئەفسانە سەبارەت بە جیهان و ئازارەکانی مرۆڤ لە هۆز و گەلانی هەموو کەشوهەواکاندا زۆرن. لە نێو ئیغریقیەکاندا ئەفسانەیەک لە بارەی قەرەخانەوە هەبوو: خودا پێشتر بێ زەوی و ئاسمان بوو. قەرەخان خودا “مرۆڤ”ی وەک ئامانجی نیعمەتەکەی دروست کرد و لە ژێر دەریاچەیەکی گەورە (دەریا) دانا. <<پیاو>> کە مەبەست لێی ئادەمە بێزار بوو لە ژیان لەژێر ئاودا بۆ ماوەیەکی زۆر و داوای لە قەرەخان خودا کرد کە بیباتە دەرەوە بۆ شوێنێکی ئارام. قەرەخان خودا فەرمانی بە “مرۆڤ” کرد کە تا دەتوانیت خاک وەربگرێت و بیهێنێتە سەر ڕووی ئاوەکە. “پیاوەکە” تەنوورە و چەقۆکەی پڕ کرد لە خاک و بەپێی ڕێنماییەکانی خودا قەرەخان خاکەکەی لەسەر ڕووی ئاوەکە دانا. زەوی لە ئاسماندا بڵاو کردەوە و لەوەوە ئاسمان و خۆر و مانگ و ئەستێرەکان دروست بوون. لەو کاتەوە، “مرۆڤ” بووەتە چەقۆی گەردوون، و نەوەکانی لەدایک بوون، و نەوەکانی نامێنن ئەم ئەفسانەیە لە هەندێک ڕووەوە هاوشێوەی چیرۆکی کتێبی پیرۆزی میهرەبانییە، لە فیشۆیی. بەڵام هەروەها گوزارشت لە بیروباوەڕی گەلانی کۆن دەکات، وەک مرۆڤەکان، کە ئاو و خاک شکۆمەند دەکەن. “مرۆڤ” نزیکەی تەواو بەخشراوە بە سروشتی مرۆڤ، بەڵام جەستەی لەگەڵ هەموو پێکهاتەی گەردووندا یەکدەگرێتەوە و کردارەکانی بە فەرمانی خودا یەکدەگرنەوە. بوون و ڕەفتاری مرۆڤ ڕەنگدانەوەی تایبەتمەندییەکانی بوونی ڕۆحی و ماددییە. ئەگەر ئەفسانە بە زانستێکی سەرەتایی بزانین، ئەوا تێڕوانینی باوباپیرانی دوور لە بارەی گەردوون و مرۆڤ بەرجەستە دەکات. ئەم بیرۆکانە دەوڵەمەندن بە خەیاڵ و ئامادەن بۆ ڕەنگدانەوەی مەجازی. بەڵام وێنەسازی توخمە فیکرییەکانی تایبەت بە خۆی هەیە و ئەم توخمانە بە ڕوونی هەندێک تایبەتمەندی پرۆسەی مەعریفی نیشان دەدەن.
جەیمس چێرگواردی بەریتانی: لە بەرهەمی “خاکی کۆنی مو”دا بۆی دەرکەوتووە کە چیرۆکی یارمیش کە ١٧ هەزار ساڵ لەمەوبەر لە خاکی مو نووسراوە، نزیکەی هەمان چیرۆکی یارمیش لە تەوراتدا بە شیکردنەوەی هیرۆگلیفەکان لە بەڵگەنامە بەردینەکانی دۆزراوەوە لە هیندستان و مەکسیک و شوێنەکانی تر. بە بڕوای نووسەر شارستانیەتەکانی هیندستانی کۆن و میسر و بابل چەند پاشماوەیەکن لەو شارستانییەتە درەوشاوەی پێش خۆی و نوقمبوونی کیشوەرەکەش دەرئەنجامی درەوشاوەیی کولتووری دایک بووە. لە چوارچێوەی تۆمارە زەوییە کۆنەکانەوە، مارە حەوت سەردارەکە وەک خوڵقێنەر، هێزی جەوهەری سەرهەڵدەدات. مارە حەوت سەرەکە حەوت زیرەکی هەیە و ئەو حەوت فەرمانەی کە لەلایەن ئەوەوە هاتووە وا دەکات هەموو گەردوون گەشە بکات
مرۆڤ دەیەوێت بگاتە نهێنییەکانی بوونەکەی.من کێم؟ من خەڵکی کوێم؟ بۆ کوێ دەچم؟پرسیارەکانی وەک… زانایان تا ئێستاش بە هاوکاری ئامێرە مۆدێرنەکان بەدوای وەڵامی ئەو پرسیارانەدا دەگەڕێن. دروستکردنی گەردوون و یاساکانی کات بە ڕوونی لە چیرۆکی یارلەمیشدا دەرکەوتووە کە لە مو مەینلاندەوە دەستکەوتووە، بە بڕوای جەیمس چەرگوارد، مرۆڤەکان سوودمەندی ئەو چیرۆکەن و لە سەردەمی ئەفسانەیی پەیوەندییە ئینسان و گەردوونییەکان لەنێو گەورەکاندان لە مێژووی زانستدا.
پەیمانگای ئۆنتاریۆ بۆ توێژینەوەی پەروەردەیی، زانکۆی تۆرۆنتۆ کارل بێریتەر (کارل بێریتەر) لە کتێبی “پەروەردە و هۆشیاری لە سەردەمی زانین”دا چەمکێک بە ناوی “تیۆری فۆلکلۆر” پێشنیار دەکات. بە بڕوای کارل بێرێتەر، تیۆری جەماوەری بۆچوونی مرۆڤەکانە لە غیابی تیۆری زانستیدا. تیۆری گشتی دەتوانێت بەبێ لێکۆڵینەوە و بێ فلتەر بوونی هەبێت. بەگشتی دەروونناسی عەقڵی باو (دەروونناسی عەقڵی ساغ) بیرۆکە و تێبینی و ئارگیومێنت و پلان و ئامانج و بنەماکانیش ڕوون دەکاتەوە. ئەگەر پەیوەندی نێوان هۆشیاری و جیهانی بابەتی دروست بێت، ئەمە ئەنجامەکەی زانین و ئەگەر نادروست بێت، باوەڕی درۆ. تیۆری گشتی لە دەروونناسی خوێندەواری و تیۆری ناسینی خوێندەواری پێکهاتووە (کارل بێرێسەر: پەروەردە و هۆشیاری لە سەردەمی زانین، ئینگلیزی، کۆمەڵگەی لۆڕێنس ئێرلیبام، ئەمریکا، ٢٠٠٢). جووتیارێکی نەخوێندەوار لەوانەیە بەرهەمێک بچێنێت بەبێ هیچ چەمکێکی ڕووەکناسی. ڕەنگە لە بوارەکانی پزیشکی و پیشە دەستییەکاندا ڕووبەڕووی وەها دۆخێک ببنەوە. لە کتێبی “بیرەوەرییەکان”ی نووسەر زون قادری داپیرەیەک هەیە بە ناوی پریزیخان. ئەم داپیرە بە وردی وەک کەسایەتییەک وێنا کراوە کە کاریگەری تایبەتی لەسەر منداڵی زون هەبووە. لە باخچەیەکی ئاژەڵان سێوێکی تەواو بەستوو دەخوات و لەناو باراندا گیردەخوات و دەبەستێت تا دەمرێت. ئەگەر داپیرە پریزیخان بیهێنێتە ماڵەوە و پارچە پەتوویەک لە ئاوی شلتێنیدا تەڕ بکات و بیخاتە ناو خاولییەکی قوماشەوە و بیخاتە سەر زون، نامرێت. زون وەڵامی ئەمەی لە پۆلی ڕووەکناسییەوە فێربووە، لەو کاتەدا کە زون لە داپیرەی پرسی: “چیت کرد؟”، داپیرە وەڵامی دایەوە: “لە ئاو دەچێت” لەم نموونانەوە دەزانن تیۆری باو چییە. لەناو خەڵکدا کوتان (چارەسەری جەستەیی)، ئیرام (چارەسەری دەروونی)، گرێدانی ئاگر، بخور، جگەرەکێشان، خوێنخواردنەوە، سووتاندن، پێستکردن، ئارەقکردنەوە و شێوازە پزیشکییەکانی دیکە تا ئەمڕۆش بەردەوامن. هەرچەندە ئەم پراکتیزانە پەیوەست بە بیروباوەڕی شامانەکان لە ڕابردووی دووردا بە کاریگەرییە ڕاستەقینەکانیانەوە لە ژیانی مرۆڤەکاندا چەسپاون، بەڵام تا ئێستا بە هیچ تیۆرێکی زانستی ڕوونمان نەکردۆتەوە، لەبری ئەوە وەک “خورافات” پشتگوێمان خستوون. هەر شتێک لە جیهانی ماددی و ڕۆحیدا دەتوانێت ببێتە ئۆبژەی زانست. لەناوبردنی نازانستیانە بەبێ لێکۆڵینەوەیان هیچی تر نییە لە دەرئەنجامێکی خراپی نەفامی. فیزیازان و فەیلەسوفی بەریتانی مایکل پۆلانی دەڵێت: بوونی ئاژەڵ لەلایەن زانایانی ئاژەڵانەوە نەدۆزراوەتەوە. بوونی ڕووەک لەلایەن ڕووەکناسەکانەوە نەدۆزراوەتەوە. بەهای زانستی ئاژەڵناسی و ڕووەکناسی تەنیا ئەوەیە کە درێژەپێدەری حەز و ئارەزووی پێش زانستی مرۆڤە بۆ ئاژەڵ و ڕووەک. بەم مانایە، هەرچەندە جیهانبینی دایکمان (ئەو باوەڕەی کە هەموو شتێک ڕۆحی هەیە) جۆرێکە لە عیرفانییەت لە ڕوانگەی زانستی ئەمڕۆوە، بەڵام زانست هێشتا کۆرپەلەیەک بوو کە هێواش هێواش لە سکی ئەو جۆرە جیهانبینانەدا پێگەیشتووە.
مێژوونووسی زانست و. پ. دامپیەر (W. C. Dfmpier) زانست بریتییە لە زانینی سیستماتیکی دیاردە سروشتییەکان، کە لێکۆڵینەوە لە پەیوەندی نێوان چەمکە جۆراوجۆرەکان دەکات کە گوزارشت لە دیاردە سروشتییەکان دەکەن لە سەردەمی فیکریدا (W. C. Dampier: <مێژووی زانست> و <چینی> و <بازرگانی > چاپی ١٩٩٤، لاپەڕە ٩) گوتی. پێش ئەوەی زانستی سیستماتیکی دروست بێت. ئەو توخمانەی کە لقەکە پێکدەهێنن دەبێت دروست ببن. ئەم هۆکارانە لە ڕووی مێژووییەوە لە ژیانی مرۆڤە سەرەتاییەکان و لە ڕێوڕەسمە ئایینییەکانی گەلانی دواتردا و لە تێڕوانینەکانیان بۆ سروشت و ژیاندا بوونیان هەیە.
دامپەر لە کتێبی “مێژووی زانست”دا باس لە پەیوەندی نێوان ئایینی مەسیحی و ئایین و زانست دەکات، هەروەها باس لە بۆچوونی هەندێک لە مرۆڤناسەکان دەکات. بە بڕوای ئەوان مقاعیەت بە شێوەیەک بەرەو ئایین دەبات، بە شێوەیەکی تر بەرەو زانست. (کتێبی سەرەوە، لاپەڕە ٢٧-٢٨). شامانیزم جۆرێکە لە زانینی جیهانی سروشتی ڕۆژهەڵاتییە کۆنەکان و شێوازی ژیانی ماددی و ڕۆحییان کاریگەرییەکی بەردەوامی بەجێهێشتووە. شامان و قەشەی ئەو سەردەمە ڕۆشنبیری سەردەمی خۆیان بوون و سروشت و خودا لە یەکتر جیا نەبوونەوە، بەڵکو لە بیرکردنەوەیاندا تێکەڵ بوون.

شێوازی زانینی خەڵکی ڕۆژهەڵاتی دوور لەبارەی سروشت و ڕۆحانیەت و کۆمەڵگاوە، هەروەک چۆن لە هەموو وڵاتانی ڕۆژهەڵاتدا تەوەری چیرۆکی هەیە. بیرۆکەکان لەبری ئەوەی لە زنجیرەیەکی لۆژیکی ئەرستۆدا دەرکەون، بە هەموو بەشەکانی چیرۆکەکەدا خوێن دەڕژێن. ئەگەر تەماشای مێژووی فەلسەفەی هیندۆس بکەین، دونیابینییەکانی هیندۆسی جگە لە پێکهاتە نەتەوەییەکانی خۆیان تێکەڵ بە توخمە عەرەبییەکانن. چیرۆکێک لە (جەمشیدنام) دا هەیە کە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە نێو خەڵکی بڵاوبووەتەوە: ڕۆژێک، نوح پاڵکەوتبوو، چاوەکانی نوح خەوی لێکەوت. لەو کاتەدا نوح پانتۆڵی لەبەر نەبووە و قوماشەکەی بۆ پێشەوە دەکێشا. قوماشەکە بەهۆی بایەوە هەڵیکرد و حەورەتی نوح دەرکەوت. سێ کوڕەکەی بەلایدا تێدەپەڕین. حەزرەتی یافس بە بینینی ئەم دۆخە چاوەکانی داخست و تێپەڕی، حەزرەتی سام بە دەستێک چاوەکانی گرت و بە دەستەکەی تریش قووماشەکەی ڕاکێشا و بەشە تایبەتیەکانی نوحی داپۆشی و تێپەڕی. کوڕەکەی هام بە گاڵتەجاڕیەوە وتی: ئای کراوە و داخراوە. لەو کاتەدا نوح لە خەو لە خەو هەڵسا و کاتێک گوێی لەم بابەتە بوو زۆر تووڕە بوو. بە یافێتی گوت: “نەوەکانت ببنە پاشا، بە سامی گووت: نەوەکانت هەم پاشا و هەم پێغەمبەر بن. بە هامیش گووت: “نەوەکانت کۆیلە و کۆیلە بن.”
مێژوونووسی ڕۆژهەڵاتی موسا سەیرامی لە کتێبی “حەمیدی مێژوویی” (ئەنوەر بەیتور، چاپی ١٩٨٦ی دەزگای چاپخانەی نەتەوەیی پەکین چاپکراوە) سەرەتای مێژوو لە نوحەوە دەستپێدەکات. گەلانی تورک بە یافەت و بابل و یەمەن و عومان و عێراق و ئێران بە سام و گەلانی ئەفریقا و هیندستان بە هامەوە دەبەستێتەوە. پێدەچێت بارودۆخ لە مێژووی نووسراودا شایەدی جێبەجێبوونی دوعای نوح بێت. به ڵام ئه گه ڕ وا بزانین ڕاستیه مێژووییه کانی ناو مێژووی نووسراو ڕه ها نین یان مێژوو له قه ڵه می مرۆڤه وه لاوازی و سه ڕکێشی مرۆڤی هه یه ، وا هه ست ده که ین که له لێدوانه کانی مه لا موسا سه یرامی دا تۆنێکی ئەفسانەیی له دەرەوەی ئەزموون هه یه . لەم چیرۆکەی سەرەوە کێشەیەک دەبینین، سێ هەڵوێست بەرامبەر بە هەمان شت و ئەنجامە جیاوازەکانی دەرئەنجامی ئەو هەڵوێستانە: یافەت بە حەیاییەوە کۆچی دوایی کرد، ئەمەش ئامانجی ئەو تەقواییە بوو کە دەبوو پاشاکان هەیانبێت. سام بێگەردی هەبوو هەروەها پێوانە. بۆیە نەوەکانی شانشینی و حیکمەتی پێغەمبەرایەتییان پێ سپێردرا. هام بەهۆی بێئەدەبی خۆیەوە مەحکوم بوو بە چارەنووسی کۆیلایەتی. ئەگەر ئەم چیرۆکە لە واقیعی مێژوویی جیا بکەینەوە، ئەوا ئەو دەرەنجامە فیکرییەمان دەبێت کە هەڵوێستی خەڵک بەرامبەر بە شتەکان چییە، ئەزموون و مەعریفە و چارەنووسی هاوتایان دەست دەکەوێت. ئەم دەرەنجامە حوکمێکی بیرمەندی فەرەنسی ڕێنی دیکارت (١٥٦٠-١٥٩٦)مان بیردەخاتەوە: ژیری لە هەموو مرۆڤەکاندا وەک یەکە. کەواتە ناکۆکی لە بیروڕادا لە زیرەکتربوونی کەسێک لە کەسێکی ترەوە سەرهەڵنادات، بەڵکو لەو ڕاستییەوە سەرهەڵدەدات کە شێوازی بیرکردنەوەمان جیاوازە یان بیرکردنەوەکانمان ئاراستەی یەک هۆکار نییە. منداڵەکانی نوح بە وەڵامی جیاوازەوە لە هەمان کێشە نزیک بوونەتەوە و بەم شێوەیە ئەنجام و چارەنووسی جیاوازیان هەبووە. پەیوەندی نێوان کاریگەری و هۆکار لە چیرۆکی سەرەوە و لە قسەکانی دیکارتدا جەختی لەسەر کراوەتەوە. بەڵام یەکێکیان لە فۆڕمی وێنەدایە و ئەوی دیکەیان لە فۆڕمی هەستکردندایە کە لە نەریتی بیری ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا ناسراوە. یەکێک لەوانە ئەو ڕووداوەیە کە لە قەڵەمدا ڕوویدا و ئەوی دیکەیان ئەو ئەنجامەیە کە لە ڕووداوەکەوە دەرچووە. کەسانێک کە توانای دەرەنجامە عەقڵانییەکانیان نییە لەو ڕووداوە، هەرچەند ئەو چیرۆکەی سەرەوە بخوێننەوە، وانەکە فێر نابن. قسەکانی دیکارت بۆ کەسێک کە ناتوانێت دەرەنجامە فیکرییەکان لە ڕووداوە ڕاستەقینەکانی ژیانیدا جێبەجێ بکات، بێمانایە. ژیان پڕە لە مانا و وانە بۆ کەسێک کە پەیوەندی ناوەوەی نێوان وەرگێڕان و حیکمەت دەدۆزێتەوە. چیرۆک ڕووداوێکە بە حیکمەتەوە، حیکمەتیش چیرۆکێکە کە ڕووداوێکی لابراوە. بۆیە فەیلەسوفانی ڕۆژهەڵات ناتوانرێت بە پێی مۆدێلی فەلسەفی ڕۆژئاوا هەڵسەنگێندرێن، بەڵکو بەراوردکاریش دەکرێت.
ئەگەر بمانەوێت لە جیهانبینی و شێوازەکانی ناسینی گەلانی کۆن بکۆڵینەوە، لەوانەش زانستناسی مرۆڤناسی، ئەوا دەبێت چاومان لە ئەفسانە، فۆرمەکانی بیروباوەڕی ئایینی، تۆمارە زارەکی و نووسراوەکان، ئینجا مێژووی بەرهەمهێنان و ئابووری، پیشەسازی و نەریتی بیناسازیمان بێت. ئێمە ناتوانێت خۆمان لە تانەدان بپارێزین. بێ گومان ناتوانین مێژووی زانستی ئارکۆلۆژی یان مێژووی زانستی بەبێ بوونی ئاسیای ناوەراست ڕۆژهەڵاتی دوور و پێشکەوتنەکانی گەلانی کۆنی نێوان دوو ڕووبار ئەوە دەزانین کە ژیریاری گریک چۆن پایەکانی خۆی لەسەر ئەفسانەکانی ڕۆژهەڵاتی بوونیاد ناوە.
زۆر جاردۆزینەوە شوێنەوارییەکان لە ناوچەکەدا ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی دامەزراندنی مێژووی زانستی ئاسیای ناوەڕاست و ئاسیای سەروو و ڕۆژهەڵاتی دوور. دەتوانین ئاماژە بە هەر قۆناغێکی مێژوویی بکەین.




ڕۆمانی باڵندەکانیش دەنیشنەوە و سەرنجێکی کورت.. سەدیق سەعید ڕواندزی

هیچ ژانرێکی ئەدەبی وەکو ڕۆمان، پێویستی بە وردەکاریی لە چنینی ڕوداوەکان و گێڕانەوە و وەسف نییە. بە جۆرێک کە ڕۆمان، بە هونەری گێڕانەوە و وردەکارییەکان دەناسرێت. بە بڕوای من، ڕۆماننووس وەک ئەو ئەندازیارەیە، کە نەخشەی کارێکی ئەندازەیی ڕێک دادەڕێژێت و ئەگەر بچووکترین لایەنی ئەو نەخشە و ئەندازەسازییە لە بەرچاو نەگرێت، ئەوا ڕەنگە کارێکی هونەری سەرکەوتوو، نەخشەیەکی هونەرییانەی جوان دەرنەچێت. ڕۆمانیش بە هەمان شێوە، ئەگەر ڕۆماننووس لە گێڕانەوەی ڕووداوەکان و وەسف و نیشاندان و ناساندنی کارەکتەرەکان، بەو شێوەیە ورد نەبێت، بێگومان دەکەوێتە هەڵەی وەها کە خۆشی درکی پێ ناکات. لە میانەی ئەزموونی خۆم وەک خوێنەرێک و لە پەراوێزی خوێنەوەی ڕۆمانەوە، گەیشتوومەتە ئەو بڕوایەی، کە زۆربەی هەرە زۆری ڕۆماننووسەکانی ئێمە، لەو وردکارییە شارەزا نیین و دەکەونە هەڵەوە. بە جۆرێک وەسفی شتێک دەکەن، کەچی لە درێژەی ئەو وەسفەدا، بێ ئەوەی هەستی پێ بکەن، دەکەونە هاودژییەوە. ڕۆماننووسەکانی ئێمە، زۆر جار(وەسف) کە توخمێکی سەرەکی و بنەڕەتی ژانری چیڕۆک و ڕۆمانە، وەک پێکهاتەیەکی هونەری و یەک وێنەیی دەبینن و ناچنە نێو ئەو وردەکارییەی کە دەبێ لە نێو ئەو وەسفەدا هەبێت. بۆ نموونە: تۆ کە باسی وەرزی زستان دەکەیت، دەبێ ئەوەت لە خەیاڵ بێت، کە بەفر و باران و ڕەهێڵەش لە زستان هەن. کە باسی هەڵەی میکانیکی فڕۆکەیەک دەکەیت کە بە ئاسمانەوەیە و دەفڕێت، دەبێ باسی ئەوەش بکەیت، کە سەرنشینانی لە چ دۆخێکی ترس و دڵەڕاوکێ و مەترسی ژیان دان لەو کاتەدا. ئەم جۆرە لە وەسفکردن زۆر گرنگە، لە ژانری ڕۆمان و چیڕۆکدا. چونکە بە هۆیەوە، گێڕانەوەی ڕووداوەکان مەودایەکی تر وەردەگرن و لە پەراوێزیشیەوە خوێنەر وردتر دەچێتە نێو بینای هونەری ڕۆمانەکەوە. لەو ڕوانگەیەوە، لە ڕۆمانی ( باڵندەکانیش دەنیشنەوە) جۆرێک لە پارادۆکسی لە وەسفی ڕووداو کارەکتەر و تیمەی ڕۆمانەکە بە گشتی دەبینین. بە شێوەیەک کە ڕۆماننووس لە یەک دەربڕیندا، بە دوو جۆر وەسفی پێچەوانەوەی دژ بە یەکی شتێک دەکات.ئەم ڕۆمانە، چیڕۆکی پەناهەندەیی چەند کەسێک دەگێڕێتەوە، کە بە هۆی شەڕ و نالەباری ژیانیانەوە، ڕووە و ئەوروپا بە ڕٍێگەیەکی ناساغ و پڕ نەهامەتی کۆچ دەکەن و سەرەنجام لە کەمپێکی پەنابەراندا یەکدەگرنەوە. ئەوکەسانە، قوربانی شەڕ و نەهامەتییەکنی ژیانی نێو وڵاتەکەیانن و بەو خەونەوە دەچنە ئەوروپا، وەک ئەوەی لە دۆزەخێکەوە بچنە بەهەشتێک، کە چی کاتێ ئەو ژیانەی ئەوێش ئەزموون دەکەن، درک بەوە دەکەن کە ئەوروپاش ئەو بەهەشتە نییە، وەک ئەوەی خۆیان وێنایان کردبوو، بەڵکو لەوێش وەک نامۆیەک دەبینرێن و لە بەریەکەوتن دان لەگەڵ ژیانێ ئەوێش. لێرەدا، بە کورتی ئاماژە بەچەند توخمێکی بینای هونەری ڕۆمانەکە دەکەین.
گێڕانەوە:_
یەکێک لە خەوشەکانی ئەو ڕۆمانە ئەوەیە، کە کۆی ڕووداوەکان لە سەریەک ڕیتمی گێڕانەوە دەڕۆن. بە جۆرێک کە ڕۆمانەکە دەخوێنینەوە، هەست بەوە دەکەین کە ئەوە ڕۆماننووسە دەدوێت و قسە دەکات، نەک کارەکتەرەکان. ئەگەرچی چەندین کارەکتەری جیاواز لە یەکتری، لە ڕووی سایکۆلۆژیی و پەروەردەیی هەن، بەڵام لە میانەی بینینی ڕۆڵەکانییان، وەک یەک دەدوێن و بیر دەکەنەوە، وەک ئەوەی هەموویان کۆپی یەکتری بن. هەریەک لە (ئازاد، شەیما، ئامێز، کەریمە، مەریوان، فەرهاد، ساماڵ، کامەران، ڕەغدە) کارەکتەری ڕۆمانەکەن، بەڵام ئەگەر سەرنج لە زمانی ئاخاوتن و دوانییان بدەین، هەست بە جیاوازییەکی ئەوتۆ ناکەین. تەنانەت ڕۆماننووس تێبینی شێوەزار و دیالکتیکی زمانەوانی کارەکتەرەکانیشی نەکردووە. بۆ نموونە: لە لاپەڕە (22) دا، کاتێ ئەفسەری لێکۆڵینەوە پرسیار لە (فەرهاد عامر) دەکات کە خەڵکی (عەفرینە) و پێی دەڵێت پیشەت چییە؟ فەرهاد لە وەڵامدا دەڵێت:(ئەوجا لێرە دەبێ پیشەم چی بێت) بێگومان ئاخاوتنی کوردێکی عەفرین، جیاوازە لە کوردێکی باشوور. کەچی لێرەدا فەرهاد وەک هەولێرییەک وەڵامی پرسیارەکەی داوەتەوە، نەک عەفرینییەک. ئەم درک نەکردنە بە جیاوازی زمان و ئاخاوتنی کارەکتەرەکان، هەڵەیە و دەبێ ڕۆماننووس، بە وردەکارییەوە ڕەچاوی بکات. بە هەمان شێوە، کاتێ ئەفسەرەکە بۆ ئەوەی لە هۆکاری هاتنی ئەو پەنابەرانە بگات، بانگی وەرگێڕێکی کورد دەکات، کەچی دواتر دیالۆگەکان تەنها دەبنە هی پەناهەندەکان و ئەفسەرەکە و ڕۆڵی وەرگێڕەکە هەر ون دەبێت. چونکە دیالۆگەکان، لە بری ئەوەی شێوازێکی سێیانەیی ( ئەفسەرە فەرەنسییەکە پەنابەرە کوردەکان_ وەرگێڕە کوردەکە) وەربگرێت، بە پێچەوانەوە دەبێتە دیالۆگی ڕاستەوخۆی نێوان ئەفسەرەکە و کوردەکان، لە کاتێکدا لە وەرگێڕانی دوو زمانی جیاوازی دوو کەس، کەسی سێیەم ڕۆڵی سەرەکی هەیە کە وەرگێڕەکەیە. دەکرێ خوێنەران لەم ڕووەوە، سەرنج لە گفتوگۆکە لە نێوان لاپەڕەکانی ( 21 تاکو 29) بدەن. بۆیە زۆرگرنگە لە میانەی گێڕانەوەی ڕووداوێکدا، دەنگی ڕۆماننووس نەبێتە بگێڕەوەی سەرەکی، بەڵکو دەبێ سەربەستی بە کارەکتەرەکان بدرێت، کە خۆیان بدوێن و ڕۆڵەکەیان وازی بکەن.
وەسف:_
وەسف، یەکێکی دیکەیە لەو توخمە سەرەکییانەی لە پاڵ ڕەگەزەکانی دیکە، بینای هونەری دەقی ڕۆمان پێکدەهێنن و ڕۆڵێکی سەرەکی لە میانەی گێڕانەوەی ڕووداوەکان دەبینێت. زۆر جار لە ڕێگەی وەسفەوە، دەچینە نێو وردەکاریی ڕووداوەکان و کارەکتەرەکان و دیمەنەکانەوە. بەڵام هەر تەنها وەسفکردنی شتێک گرنگ نییە، لەوە گرنگتر ئەو وردەکاریەیە، کە لە وەسفکردنەکەدا هەیە، بە جۆرێک کە ڕووێکی لۆژیکی و بابەتی هەبێت. وەسفەکان، دەبێ لەگەڵ ژینگەی دەورووبەرو واقیعی ڕووداوەکان و ڕۆڵی کارەکتەرەکان بگونجێن. لەو ڕۆمانەدا، لە گەلێک شوێن، وەسفی دژ بەیەکی یەک ڕوداو، یان کردار و هەڵسوکەوتێک هەن. بۆ نموونە:

  • لا 27 نووسیویەتی:_( پەنجەرەکە لە خۆیەوە شکا نازانم خەوتبووم لە وادەی هەڵسانم ئەو شکابوو) ڕۆماننووس لێرەدا، جێناوی (ئەو) کە کەسی سێیەمی تاکە، بۆ (جام) بەکار هێناوە، ئایا ئەمە وەسفێکی گونجاو و بابەتییە؟
  • لا 33 نووسیویەتی:( ئازاد گوتی بۆیە لە نیشتمان دەرچووم، چونکە هیچم نەبوو، باوکم بێ دەرامەت بوو) بەڵام پێشتر و لەلاپەرە (18) دا دەڵێت:( باوکی ئازاد، لە نێو بازاڕی سلێمانی دوکانی پێڵاو فرۆشی هەبوو) ئایا ئەم دوو وسفە، هاودژ و پێچەوانەی یەکتری نین؟ کەسێک دوکانی پێڵاو فرۆشی هەبێت بێ دەرامەتە؟ بێگومان نەخێر، دەرامەتێکی هەر هەیە، جا ئەگەر کەمیش بێت.
  • لا 34 نووسیویەتی:_( پۆلیس بە پەنابەرەکەی گوت، دەزانی ئەمە تاوانە و حوکمی لە سەرە) لێرەدا پۆلیس ڕۆڵی دادوەر دەبینێت، لە کاتێکدا هەموومان دەزانین ئەرکی پۆلیس نییە حوکم بۆ تاوانبار دەربکات، بەڵکو ئەوە ئەرکی دادگایە.
  • لا 76 نووسیویەتی:_( دوای چەند مانگێک، ئامێز لە زیندان ئازاد کرا، نیوە مردوو، لوتی شکابوو، ڕەنگی سپی ببوو، دەتگوت چی خوێنە لێیان هەڵمژیوە، خواردنی سەموونی عەسکەری خوساویش کێشی زۆر زیاد کردبوو) ئەم وەسفە، وێرای ئەوەی هاودژ و نالۆژیکییە، هاوکات بێ ئاگایی ڕۆماننووسیش لە دۆخی زیندانەکانی سەردەمی بەعسی فاشی دەردەخات. ئاخر کەسێک، لە سەردەمی بەعس زیندانی بووایە، وەک ئەوەی لە دۆزەخ بێت، ئیدی چۆن ئەوەندە ئاسوودە و بێ خەم دەبێت، کێشی زیاد بکات؟
  • لا 78 نووسیویەتی:_(خۆی کوتایە ناو سەمونخانەیەک و گەرمای تەنوورەکانی پێ گەیشت) لێرەدا، چونکە باسەکە پەیوەستە بە وەسف لە زمانی کوردیدا، ئیدی دەبێ لە سەر وردەکارییەکان بوەستین. سەمون، بە تەنوور دروست ناکرێت ، بۆیەشە سەمونخانە و نانەواخانە، هەردووکییان لە زمانی کوردی بە کار دێن.
  • لا 113 نووسیویەتی:(یەکێکییان بە ئینگلیزی سڵاوی کرد، بایی خۆی ئینگلیزییم دەزانی) لێرەدا مەبەستی گفتوگۆی نێوان (فرانسواز) ی پیرە مێردە فەرەنسییەکە و پەنابەرە کوردەکانن، وەسفەکە دیارە کە بایی ئەوەندە ئینگلیزی زانیوە، کەچی یەک لاپەڕە دواتر، واتا لە لاپەڕە (115) دا، ئەمجارەیان دەڵێت:( زمانی ئینگلیزییەکەی ئەوان و هی منیش بایی ئەوەندە نەبوو، لەو بەیت و بالۆرانەیان بگەم) دیارە ڕۆماننووس دوو وەسفی دژ بە یەکی زانینی زمانی کردووە.

زمان:_
بە درێژایی ئەو ڕۆمانە، زمانی گێڕانەوەی ڕووداوەکان، لە زمانێکی ڕۆژنامەوانیی و ڕۆژانەیی دەچێت نەک زمانی ڕۆمان، کە هونەرێکی باڵای گێڕانەوەی زمانییە. ڕووداوەکان، دیالۆگی نێوان کارەکتەرەکان، بە زمانێکە کە کەسێک لە نێو فەرمانگەی تایبەت بە پەنابەرانەوە یاداشتی کردبن. لە کەمترین جێگەی ڕۆمانەکە، هەست بە دیوێکی دیکەی هونەرییانەی زمان ناکەین، کە ئاماژە بێت بۆ زمانی نووسینی ڕۆمان. دەکرێ خوێنەران بگەڕێنەوە سەر لاپەڕەکانی (100 تاکو 115) ی ڕۆمانەکە و لە وێوە باشتر ئەو بۆچوونەی ئێمە دەردەکەوێت. وێرای ئەمەش، تەنانەت لە ڕووی ڕێسکانی ڕێزمانیشەوە، لە چەندین شوێنی ڕۆمانەکە، هەڵەی زەقی زمانەوانی هەن، وەک:_

  • لا 28 نووسیویەتی:( من نازانم کەسم گوێ لێ نەبوو وا بڵێت) ئەم ڕستەیە، پێویستی بە ئامرازی پەیوەندی (لە) هەیە، تا مانای تەواوەتی بگەیەنێت، بۆیە دەبوو بڵێت:( من نازانم، لە کەسم گوێ لێ نەبوو وابڵێت).
  • لا 47 نووسیویەتی:(سەیری دوو پیاویان کرد،کە لەگەڵیان چاوەڕوان گەیشتن ئەسانسۆرەکە بوون، کە گەیشت پیاوەکان بە زمانی لووس پێشنیاری پێشکەوتنیان کردن) ئەم شێوازە زمانییە لە داڕشتن، لەنگییەکی زۆری تێدایە، بۆیە گونجاوتر بوو بنووسێت: (دوای سەرکەوتنی ئەسانسۆرەکە، چونکە ئەسانسۆر سەردەکەوێت و دادەبەزێت، پیاوەکان بە زمانە لووسەکانییان (چونکە کۆیە) پێشنیاری ئەوەیان بۆ کردن، کە سەرەتا ئەوا ن بچنە نێو ئەسانسۆرەکە).
  • لا 49 نووسیویەتی:_( ئینجا دوا بە دوای ڕاکێشانی هەواڵە پێویستەکان لە شوفێرەکانییان) سەرنج لە ڕستەکە لە ڕووی ڕێزمانییەوە بدەن و شایەنی ئاماژە کردنە لە گەلێک شوێنی ڕۆمانەکە، کەموکورتی لە لایەنی ڕێزمانی زمانی ڕۆمانەکە هەیە، بەڵام ئێمە تەنها ئەو نموونانەمان هێنایەوە.
    دواجار دەمەوێت ئاماژە بەوە بدەم، کە لەم ساڵانەی دواییدا، دەیان چیڕۆک و ڕۆمانی، نووسەرە ناودارەکانی کوردم خوێندوونەتەوە، بە داخەوە زۆربەی هەرە زۆریان، هەڵەی سەیر و زەق دەکەن و بە سەریان تێ دەپەڕێت. نازانم ئەمە لە بێ ئاگایە، یانیش پەلەپەلی چاپ و بڵاوکردنەوەی ڕۆمان ؟
  • پەراوێز: باڵندەکانیش دەنیشنەوە، ڕۆمان، نووسینی: بە یان سەلمان، بڵاوکراوەی: نێوەندی ڕەهەند _سلێمانی 2021
  • ئەم بابەتە، لە ژمارە(279) ی گۆڤاری ڕامان، لە 5/10/2022 بڵاوکراوەتەوە.



 چەند تێزێک سەبارەت بە گرفتەکانی ڕەخنەی مارکسیستیی.. نووسینی : ئەناتۆلی ڤاسیلیڤیچ لۆناشارسکی

                                                               

                                                               وەرگێڕانی بۆ ئینگلیزیی : ی گانوسکین

                                                               وەرگێرانی بۆ کوردیی : عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

یەک

ئەدەبی ئێمە بە گرنگترین ساتەوەختی گەشەکردنی خۆیدا تێدەپەڕێ. ژیانێکی نوێ لە وڵاتەکەمان بنیادنراوە و ئەدەبیش زیاتر و زیاتر دەسازێت کە چۆن ئەم ژیانە لەشێوە نادیار و ناجێگیرەکەی خۆیدا ڕەنگ ڕێژ بکات. بەوپەڕی ڕوونیشەوە دەتوانێت ئاستەنگەکان  لە بەرزترین ئاستی سیاسیدا بگوازێتەوە و بە تایبەتیش کاریگەری مۆراڵ لەسەر سەرجەم پرۆسەی بنیادنانەکەدا دەبێت.

هەرچەندە لە وڵاتەکەمان کەمترین جیاوازی لە نێوان تاک(ئیندیڤیجواڵ) ی چینەکانی هەیە بەبەراورد بە چینەکانی وڵاتانی تر، بەڵام هێشتا مەحاڵە وا بیربکەینەوە کە بەتەواوەتی ناچینایەتییە. بەلەبەرچاوگرتنی حەتمییەتی جیاوازی مەیلەکانی نێوان ئەدەبی جووتیاری و ئەدەبی پرۆلیتاری لەم وڵاتەدا؛ چەند ڕەگەزێک هەیە کە هەڵوێستە کۆنەکانی خۆیان پاراستووە، ڕەگەزگەلێک کە بەهیچ شێوەیەک لەگەڵ بەرژەوندییەکانی دیکتاتۆرییەتی پرۆلیتاریا ناسازێت و وە ناشتوانێت لەگەڵ ئاراستە بنچینەییەکانی بیناکردنی سۆشیالیزم لەلایەن پرۆلیتاریاوە، هەڵبکات.

ململانێی نێوان کۆن و نوێ بەردەوامە. کاریگەری ئەوروپا ، ڕابردووی ئەوروپا، پاشماوەی چینە حاکمەکان، بۆرژوازی نوێ کە گەشەی زیاتر لەژێر ڕێنماییە ئابوورییە تازەکان دەکات، هەموو ئەمانە وا لە خۆیان دەکەن؛ هەستیان پێ بکەین. ئەمانە پەردەیان لەڕووی نە تەنها تەنینەوەی میزاجی تاک و گروپ و خەڵک هەڵداوەتەوە، بەڵکو لە ئاوێتەبوونی هەموو ئەم جۆرانەوە هاتونەتە بوون. پێویستە بیرمان نەچێت بە لە بەرچاوگرتنی ڕەوتە بەرهەڵستکارە بۆرژوازییەکان؛ ڕاستەوخۆ و بەدەستی ئەنقەست، توخمێکی تر هەیە ڕەنگە زۆر  مەترسیدارتر بێت؛ کە بەزاندنی ئاسان نییە؛ ئەویش هەڵوێستی بۆرژوازی بچووکە لەهەمبەر ژیانی ڕۆژانەوە. ئەمەش بەقووڵی شوێنپێی خۆی لە هەڵوێستە ڕۆژانەییەکانی خودی پرۆلیتاریا و تەنانەت لای زۆربەی کۆمۆنیستەکانیش دەکاتەوە. ئەمەش دەرخەری ئەوەیە کە بۆچی خەباتی چینایەتی هەر لەسەر شێوەی خەبات لەپێناو بنیادنانی شێوازی ژیانێکی نوێ کە نەک هەر تەنها هەڵگری جێپەنجەی خواستە سۆشیالیستەکانی پرۆلیتاریا بێت، ڕاناوەستێت، بەڵکو لەگەڵ دەستگرتن بە هێزی ڕابردووی خۆی کە لەهەرکات زیاتر شکڵ و شێوەی وردتر و قووڵتر دەسەپێنێت. ئەمە ئەو دۆخەیە کە وا دەکات چەکی هونەر؛ بەتایبەتی ئەدەب لەمڕۆدا زۆر گرنگ بێت. هەورەها دەبێتە هۆی دەرکەوتنی بنیادنانی ئەدەبێکی دوژمنکارانە؛ شانبەشان ئەدەبی پرۆلیتاری و ئەدەبی خێڵەکیی. مەبەستم لەم دژە توخمە تەنها و تەنها دژە توخمە بە هۆشیاری، بەڵام لەولاشەوە دژە توخمی ناهۆشیاریشمان هەیە کە دژە لە نیگەتیڤیی و ڕەشبینیی و ئیندیڤیجواڵیی و بێلایەنیی و شێواندنەکانی خۆیان.

دوو

لەگەڵ ئەو ڕۆڵە بەرچاوەی کە ئەدەب لەژێر هەلومەرجی لەم جۆرەدا دەیگێڕێ، ڕەخنەی مارکسیستی بەرپرسیارێتێکی گەورەی دەکەوێتە سەرشان. ڕەخنەی مارکسیستی شانبەشانی ئەدەب کە ئێستا بێگومان ئەرکییەتی بەوپەڕی هێز و تواناوە بەشداری چڕ و بەهێز لە پرۆسەی شکلگیری ئینسانی نوێ و شێوازی نوێی ژیاندا بکات.

سێ

ڕەخنەی مارکسیستی بە پلەی یەکەم بەوەدا لە هەموو جۆرەکانی تری ڕەخنەی ئەدەبی جیا دەکرێتەوە کە ناتوانێت سروشتی سۆسیۆلۆژی نەبێت – بێگومان بە ڕۆحی کۆمەڵناسی زانستی مارکس و لینین. هەندێکجار جیاوازی لەنێوان ئەرکی ڕەخنەگری ئەدەبیی و ئەرکی مێژوونووسی ئەدەبی دەکرێت. ئەم جیاوازیکردنە پشت بە شیکردنەوەکانی ڕابردوو و ئێستادا نابەستێت، ئەوەندەی کە مێژوونووسی ئەدەبی هەڵدەستێت بە شیکردنەوەی بابەتییانەی بنبەماکانی کارکردن و جێوشوێنی لە ڕایەڵەی کۆمەڵایەتی و کاریگەری بەسەر ژیانی کۆمەڵایەتییەوە. لەکاتێکدا بەنسبەت ڕەخنەگری ئەدەبییەوە هەڵدەستێت بە هەڵسەنگاندنی کارەکە؛ لەڕوانگەی دەستکەوت و هەڵە تاسەر شکڵیی و کۆمەڵایەتییەکان.

بۆ ڕەخنەگری مارکسیستی ئەم جیاوازیکردنە دەبێتە هۆی لەدەستدانی نزیکەی هەموو سەڵاحییەتەکانی. هەرچەندە ڕەخنە بەمانای وردی وشەکە دەبێت وەک پێویستییەک بەشێک بێت لەکاری ڕەخنەی مارکسیستی و دەبێت لێکدانەوەی کۆمەڵایەتی توخمێکی بنچینەیی گرنگی ئەو ڕەخنەیە بێت.

چوار

ئەی ڕەخنەگری مارکسیستی چۆن شیکردنەوە کۆمەڵناسییەکەی بەئەنجام دەگەێنێت؟ مارکسیزم پێیوایە کە ژیانی کۆمەڵایەتی وەک هەر بەشە جواداکانی ئەندامێکی ئۆرگانیکیی پشت بەیەکتر دەبەستن. لێرەوە یارییەکان ڕۆڵی یەکلاکەرەوە دەگێڕن لە خیلال پەیوەندییە ئابوورییە زۆر سروشت و مادییەکاندا و لەپێش هەمووشیانەوە شێوازەکانی کارکردن. بۆ نموونە لەشیکردنەوەی گشتی سەردەمێکی دیاریکراودا، پێویستە ڕەخنەگری مارکسیستی تێبکۆشێت تا وێنەیەکی تەواوی گەشەی کۆمەڵایەتی ئەو سەردەمە نیشان بدات. کاتێک کە گفتوگۆی نووسەرێک یان کارێکی ئەدەبی دەکرێت هیچ پێویست ناکات هەلومەرجی بنەرەتی ئابووری شیبکرێتەوە. لەبەرئەوەی بۆچوونی هەمیشە سوودبەخش کە دەتوانین بە بۆچوونی پلیخانۆف ناوزەدی بکەین بەهێزێکی تایبەتەوە دێتە پێشەوە. کەدەڵێت کارە هونەرییەکان زۆر بەکەمیی بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ پشت بە شێوازەکانی بەرهەمهێنان لە کۆمەڵگەیەکی دیاریکراودا دەبەستن. ئەوان لە خیلالی ڕایەڵە نێوەندگیرەکانی وەکو سەرخانە چینایەتییەکان و سایکۆلۆژیای چینایەتی کەلەئەنجامی بەرژەوەندییە چینایەتییەکان پێکدێن، پشتیان پێدەبەستن. هەر کارێکی ئەدەبی هەمیشە ، هۆشیارانە یان ناهۆشیارانە، ڕەنگدانەوەی سایکۆلۆژیای چینایەتییە کە نووسەرەکە نوێنەرایەتی دەکات ، ئەگەر نا وەک زۆربەیجار ڕوودەدات ڕەنگدانەوەی تێکەڵییەکە لەو توخمانەی کە کاریگەری چینە جیاوازەکان لەسەر نووسەر نیشان دەدەن. ئەمەش دەبێت بخرێتە ژێر شیکردنەوەیەکی ورد.

پێنج

لەهەر ئیشیکی هونەرییدا، بەشێوەیەکی بنچینەیی پەیوەندی بە سایکۆلۆژیای ئەم یان ئەو چین، ئەم یان ئەو کۆڕ و کۆمەڵی کۆمەڵایەتی فراوان لەڕێگەی ناوەڕۆکەوە دیاری دەکرێت. ئەدەب، هونەری وشە، هونەری نزیک لە فیکر، لەشێوەکانی تری هونەر زیاتر بەوە جیا دەکرێتەوە کە بەبەراورد بە شێوە، بایەخێکی زۆر بە ناوەڕۆک دەکات. لە ئەدەبدا بەشێوەیەکی تایبەت ئەوە ڕوونە کە ئەوە ناوەڕۆکی هونەرییە کە بیروڕا و هەستەکان لەشێوەی وێنە یان پەیوەند بە وێنەوە؛ وەک توخێکی یەکلاکەرەوەیە لەسەرجەم کارەکە، فڕێ دەداتە دەرەوە. ناوەڕۆک هەوڵ دەدات لەخودی خۆیدا شێوەیەکی دیاریکراو بەدی بهێنێت. دەتوانین بڵێین لە یەک شێوەی نموونەیی زیاتر بوونی نییە کە لەگەڵ ناوەڕۆکێکی دیاریکراودا بگونجێت. نووسەر دەتوانێت بڕێک زیاتر یان کەمتر بۆ بیروباوەڕ و ڕووداو ئەو هەستانەی کەجێی بایەخین، شێوازی گوزارشتکردن بدۆزێتەوە کە زۆرترین بڕ لە ڕوونی و بەهێزترین کاریگەری لای ئەو خوێنەرانەی کە بەرهەمەکەیان لەپێناودا نووسراوە، جێبێڵێت.

بەم شێوەیە ڕەخنەگری مارکسیستی بابەتی شیکردنەوەی ناوەڕۆکی کارەکە و ئەو کرۆکە کۆمەڵایەتییەی کە بەرجەستەی دەکاتەوە،  بەپلەی یەکەم وەردەگرێت. پەیوەندی ڕەخنەگری مارکسیستی لەگەڵ ئەم یان ئەو کۆمەڵە کۆمەڵایەتییە و ئەو کاریگەرییەی کاری ئەدەبی لەسەر ژیانی کۆمەڵایەتی هەیەتی، دیاریدەکات. دوای ئەوە بەشێوەیەکی بنچینەیی دەچێتە سەر شێوە لەگۆشەنیگای شیکردنەوەی چۆنییەتی جێبەجێکردنی ئەم نموونانە لەپێناو ئامانجەکانی دەق. ئەمەش بەو مانایەیە کە تێدەکۆشێت تا کارەکەی بەپێی توانا گوزارشتکەر و جێی باوەڕ بێت.

شەش

بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا مەحاڵە ئەرکی تایبەتی شیکردنەوەی شێوازە ئەدەبییەکان، فەرامۆش بکرێت و ڕەخنەگری مارکسیستیش نابێت چاوپۆشی لەم مەسەلەیە بکات. لەواقیعدا، شێوەی هەر کارێکی ئەدەبی هەر بە ناوەڕۆکەکەی دیاری ناکرێت، بەڵکوو کۆمەڵێ توخمی تر هەن کەناکرێت ڕۆڵیان لەبەرچاو نەگیرێن. پرۆسە یان کرداری بیرکردنەوە و گفتوگۆی سایکۆلۆژی کە مرۆڤ دەتوانێت ناوی بنێت شێوازی ژیانی چینێکی دیاریکراو ( یان کۆڕوکۆمەڵی چینایەتی کە کاریگەری بەسەر دەقەکەوە هەیە)، ئاستی گشتی ڕۆشنبیری کۆمەڵگەیەکی دیاریکراو و کاریگەری دەوروبەر و بێتاقەتبوون بۆ ڕابردوو و هەوڵدان بۆ نوێبوونەوە، کە دەشێت لەسەر سەرجەم لایەنەکانی ژیان دەربکەون، هەموو ئەمانە دەتوانن کاریگەری لەسەر شێوە دابنێن و دەکرێت وەکو هۆکاری یارمەتیدەری دیاریکردنی شێوە لەبەرچاو بگیرێن. زۆربەیجار شێوە بە تەنها کارێکەوە پەیوەست نییە، بەڵکوو بە قوتابخانەیەکی تەواو یان سەردەمێکی تەواوەوە پەیوەستە. لەوانەشە ببێتە هێزێک زیان بە ناوەڕۆک و ئەوەی دژی دەوەستێتەوە، بگەێنێت. هەندێکجار دەکرێت لەناوەڕۆک جیا بکریتەوە و ئەوکات سروشتێکی گۆشەگیر و بزێو وەردەگرێت. ئەمەش کاتێک ڕوو دەدات کە کارە ئەدەبییەکان گوزارشت بن لەو تێڕوانینە چینایەتییەی کە خاڵین لە ناوەڕۆک و سڵ لە ژیانی واقیعی دەکەنەوە و سروشتێکی خۆبەدەستەوەبەدەر و گۆشەگیریان هەیە. بەپێچەوانەی سروشتی ئاسانخوازی و بێهودەیی، هەموو ئەم توخمانە پێویستە بەشێک بن لە لێکدانەوەی مارکسیستی. وەک خوێنەر دەبینێت کە ئەم توخمە شێوەخوازانە کە بەرەنگاری شێوازی ڕاستەوخۆیی لەهەر شاکارێکی هونەری دەکەن، بەتەواوەتی شێوە لەڕێگەی ناوەڕۆکەوە دیاری دەکەن. هەورەها هەر کارێکی ئەدەبیش دەیەوێت ببێتە شاکار بەهەر حاڵێک دابڕاو نییە لە ژیانی کۆمەڵایەتی. ئەمانە بەڕۆڵی خۆیان دەبێت کۆمەڵایەتییانە شی بکرێنەوە.

حەوت

ئێمە تا ئێستا سەرنجی خۆمان بەشێوەیەکی بنەڕيتی لەبواری ڕەخنەی مارکسیستی وەک ئەرکی لێکۆڵینەوەی ئەدەبی، قەتیس کردووە. ڕەخنەگری مارکسیستی لێرەدا وەکو زانا و لێکۆلەرەوەیەکی کۆمەڵناسی بەدیار دەکەوێت، کە زۆر بە وردی میتۆدی شیکردنەوەی مارکسیستی لەبوارێکی دیاریکراودا (واتە ئەدەب) پیادە دەکات. دامەزرێنەری ڕەخنەی مارکسیستی بلیخانۆڤ؛ بەتوندی پێداگری لەسەر ئەوە دەکات و دەڵێت ئەمە ئەو ڕۆڵە ڕاستەقینەیە کە ڕەخنەگری مارکسیستی دەبێت پێی هەڵبسێت. بلیخانۆڤ جەغد دەکاتەوە و دەڵێت مارکسیستێک بەوەدا لە ڕۆشنگەر جیا دەکرێتەوە کە ئامانج و داواکاری تایبەت بۆ ئەدەب دیاری دەکات، بەڵام ڕۆشنگەر لەگۆشەنیگای ئایدیایەکی تایبەتەوە حوکمی بەسەردا دەدات، ڕەخنەگری مارکسیستی هۆکارە سروشتییەکانی دەرکەوتنی ئەم یان ئەو کاری ئەدەبی ڕوون دەکاتەوە.

لەبەرەنگاربوونەوەی میتۆدی بابەتییانە و زانستییانەی مارکسیستی بۆ ڕەخنەگرتن لە خودگەرایی کۆن و میتۆدی هەڵگێڕدراوەی ئیستاتیکا و چێژ، پلیخانۆف نەک هەر لەسەر هەق بوو، بەڵکوو گەلێ کاری ئەنجامدا لەپیناو دۆزینەوەی ڕێڕەوی ڕاستەقینەی داهاتووی ڕەخنەی مارکسیستی و هەنگاوەکانی ئەو ڕەخنەیە.

لەگەڵ ئەوەشدا نابێت بەهیچ شێوەیەک بیر لە تایبەتمەندییەکانی پرۆلیتاریا بکرێتەوە وەک تەنها دیاریکردن و لێکدانەوەی کۆمەڵێ زانیاری دەرەکیی چاوی لێبکەین. مارکسیزم هەر بەتەنها تێزێکی سادەی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکوو بەرنامەیەکی چالاکە بۆ بنیادنان، بنیادنانێکی لەوجۆرە بەبێ هەڵسەنگاندنێکی بابەتییانەی ڕاستییەکان بیری لێناکرێتەوە. ئەگەر مارکسیستێک نەتوانێت بە شێوەیەکی بابەتیانە هەست بە پەیوەندییەکانی نێوان ئەو دیاردانە بکات کە دەوری دەدەن، ئەوا وەک مارکسیستێک تەواو بووە. بەڵام لە مارکسیستێکی ڕاستەقینە و گشتگیرەوە ئێمە داوای زیاتریش دەکەین ئەویش کاریگەری دانانە لەسەر ئەم ژینگەیە. ڕەخنەگری مارکسیستی زانای فەلەکناسی ئەدەبی نییە تا یاساکانی جووڵانەوەی حەتمی تەنی ئەدەبی لە گەورەوە تا زۆر بچووک شیبکاتەوە، ئەو زۆر لەوە زیاترە. ئەو جەنگاوەر و بنیادنەرە. ئەمەش بەو مانایەیە کە پێویستە هۆکاری هەڵسەنگاندن لە ڕەخنەی مارکسیستی هاوچەرخ بە گرنگ و پڕبایەخ بزانین.

هەشت

ئەی ئەو پێوەرانە چین کە دەبێت هەڵسەنگاندنی کاری ئەدەبی لەسەر بنیادبنرێت؟ با پێش هەموو شتێک لە ڕوانگەی ناوەڕۆکەوە لەم بابەتە نزیک ببینەوە. لێرەدا بەگشتی هەموو شتێک ڕوونە. پێوەرە بنەڕەتییەکە لێرە هەمان پێوەری ئەخلاقی پرۆلیتاریای لەدایکبووە. هەمووشتێک کە یارمەتیدەر بێت بۆ گەشە و سەرکەوتنی پرۆلیتاریا بدات باشە و ئەوەشی زیانی پێبگەێنێت، خراپە. ڕەخنەگری مارکسیست دەبێت هەوڵ بدات ڕەوتی کۆمەڵایەتی بنەڕەتی لە بەرهەمێکی دیاریکراودا بدۆزێتەوە؛ دەبێت بزانێت بەرەو کوێ دەڕوات، ئایا ئەم پرۆسەیە ئارەزوومەندانەیە یان نا. وە دەبێت هەڵسەنگاندنی خۆی لەسەر ئەم بیرۆکە بنەڕەتی و کۆمەڵایەتی و دینامیکییە بنیات بنێت. تەنانەت لەبواری هەڵسەنگاندنی ناوەڕۆکی کۆمەڵایەتی هەر کارێکی ئەدەبیی هەموو شتێک لە سادەخوازییەوە دوورە. ڕەخنەگری مارکسیستی دەبێت زۆر زیرەک و هەستیار بێت، ئەمەش بە تەنها بەمانای مەشق یان ڕاهێنانی مارکسیستی نییە، بەڵکو دەبێت کۆمەڵێ بەهرەی تیا بێت، کە بەبێ ئەم بەهرانە ناکرێت هیچ ڕەخنەیەک بوونی هەبێت. لەحاڵەتی کارێکی ئەدەبی بەڕاستی مەزندا گەلێ لایەنی جیاجیا هەیە کە دەبێت هەڵبسەنگێنرێن. لەم حاڵەتەدا زۆر زەحمەتە هیچ تەرازوو و پێوانەیەک بەکار بهێنرێت. ئەوەی لێرە بەدواوەین پێی دەوترێت هەستیاری کۆمەڵایەتی، ئەگەرنا بێگومان هەڵە ڕوودەدات. لەسەر ڕەخنەگری مارکسیستییە کە نابێت تەنها دڵی بەو کارانە خۆش بێت کەباس لە گرفتەکانی ساتەوەختیی دەکەن، بەبێ ئەوەی ئینکاری گرنگی تایبەتی کێشەکانی ئێستا بکەین، بە تەواوی مەحاڵە گرنگییەکی گەورەی ئەو پرسانە پشتگوێ بخەین کە لە یەکەم بینیندا زۆر گشتی و دوور دەردەکەون بەڵام لە ڕاستیدا لە وردبوونەوە لێیان کاریگەرییان لەسەر ژیانی کۆمەڵایەتی هەیە.

لێرەدا هەمان دیاردەمان لەبەردەستدایە کە لە زانستدا هەیە. خواستی ئەوەی کە زانست بە تەواوەتی دەستبەرداری ئەرکە پراکتیکییەکان بێت، ئەوە هەڵەیەکی گەورەیە. ئەوە راستییەکی حاشاهەڵنەگرە کە ئەبستراکترین کێشە زانستییەکان لەکاتی شیکارکردنیاندا ڕەنگە هەندێکجار ببنە هۆی زۆرترین گرفت و ئاریشە. ئینجا لەگەڵ ئەوەشدا، کاتێک نووسەرێک یان شاعیرێک پەنا دەباتە بەر شیکاری ئەرکە گشتییەکان، ئەگەر نووسەرێک پرۆلیتاریی بێت هەوڵ دەدات بۆ دووبارە هەڵسەنگاندنەوەی پرۆلیتارییانە پەنا بۆ بنەما ڕۆشنبیرییەکان ببات، کە ڕەنگە زۆر بە ئاسانی ڕەخنەگر تووشی سەرلێشێوان بکات. ئەویش یەکەم : چونکە لەم حاڵەتانەدا هیچ پێوەرێکی ڕاستەقینەمان نییە. دووەم : ڕەنگە گریمانەکان لێرەدا بەهایەکیان هەبێت؛ بوێرترین گریمانەکان لەبەرئەوەی بایەخ بە شیکاری کۆتایی کێشەکان نادات، بەڵکو کێشەکان دەخاتە بەرچاو و شیدکاتەوە. لەگەڵ ئەمەشدا هەموو ئەمانە تا ئاستێک ئاماژە بەو کارە ئەدەبییانە دەدەن کە بایەخی تەواو بابەتییانەیان هەیە. ئەو نووسەرەی کە لە کارەکانیدا خاڵەکانی بەرنامەی ئێمە ڕوون دەکاتەوە و گەشەی پێدەدات، ئەوە بەکردەوە هونەرمەندێکی خراپە. نووسەر کاتێک بەهادارە کە زەوییەکی دەستلێنەدراو بکێڵێت و بەشێوەیەکی هەستیارانە بوارێک بدۆزێتەوە کە زەحمەت بێت بۆ لۆژیک و ئامار بتوانن بچنە ناوییەوە. بڕیاردان لەسەر نووسەر لەسەر هەقە یان نا،یان بە ڕێگەیەکی دروست؛ ڕاستی و خواستە بنچینەییەکانی کۆمۆنیزم پێکەوە کۆدەکاتەوە کارێکی هەروا ئاسان نییە لەوانەیە نەتگەێنێتە بڕیارێکی دروست تەنها لەحاڵەتی بەریەککەوتنی بیروباوەڕی خوێنەر و ڕەخنەگر نەبێت. بەڵام هەموو ئەمانە کاری ڕەخنەگر بێبایەخ و ناپێویست ناکەن.

فاکتەرێکی زۆر گرنگ هەڵسەنگاندنی ناوەڕۆکی کۆمەڵایەتی کارە ئەدەبییەکان  ئەوەیە کە بەپێی حوکمی دووەم لەسەر کارەکە؛ دەبێت قەزاوەت بکرێت. ئەویش لە هەنگاوی یەکەمدا پێدەچوو کە سەر بە کۆمەڵێ دیاردەی نامۆ بێت و هەندێکجاریش دژ بە خۆمان بێت. وە لەڕاستیدا زۆریش گرنگە هەڵوێستی دووژمنانی بناسین و سوود لە قسەی ئەو گەواهیدەرانە وەربگرین کە پاشخانیان لە پاشخانی ئێمەوە جیاوازە. ئەمانە ڕەنگە زۆربەی کات بمانگەێننە ئەنجامگەلێکی قووڵ. لەهەرحاڵەتێکدا دەبێتە هۆی دەوڵەمەندبوونی زیاتری مەعریفەی کەڵکەکراومان دەربارەی دیاردەکانی ژیان. ڕەخنەگری مارکسیستی کە دەڵێت ئەو نووسەرە یان ئەو بەرهەمە ئاوا و ئاوایە،بۆ نموونە بڵێت ئەوە دیاردەی وردەبۆرژوازییە و ڕەخنەگر نابێت هەرگیز ئەو کارە یان ئەو نووسەرە بە جووڵەیەکی دەستی ڕەت بکاتەوە. دەشێت لەزۆربەی کاتدا سوودێکی زۆری لێببینرێت. لەبەر ئەم هۆیە، هەڵسەنگاندنی دووەم لەدیدگایەکەوە بێت کە نە لە دیدگای ئەسڵ و ستایشی کارێکی تایبەتەوە ،بەڵکوو لە ئەگەری بەکارهێنانی هەوڵە بنیادنەرەکانمانەوە بێت کە ڕەنگە ئەرکێکی ڕاستەوخۆی ڕەخنەگری مارکسیستی بێت.

من دەمەوێت پڕ بە پێستی ئەم کارە بم، دیاردە نامۆ و دووژمناکارەکانی دەقی ئەدەبی تەنانەت ئەگەر بەو مانایەی سەرەوەش هەندێک سوودیان هەبێت، بێگومان دەتوانن لەڕادەبەدەر زیانبەخش و ژەهراوی بن و دەرکەوتنی مەترسیدارانەی پڕوپاگەندەی دژە شۆڕش بن. ئەمەش بێ هیچ وتنێک سەردەکێشێت بۆ دەرکەوتنی نەک ڕەخنەی مارکسیستی؛ بەڵکوو بۆ دەرکەوتنی سانسۆری مارکسیستی.

نۆ

ئەرکی ڕەخنەگری مارکسیستی لەوانەیە زۆر ئاڵۆزتر بێت کاتێ لە هەڵسەنگاندنی ناوەڕۆکەوە بەرەو هەڵسەنگاندنی شێوە وەردەچەرخێ. ئەم ئەرکە زۆر گرنگە و پلیخانۆفیش جەغدی لەسەر گرنگییەکەی کردۆتەوە. کەوابوو لێرەدا پێوەری گشتی بۆ هەڵسەنگاندن چییە؟ پێویستە شێوە تا دەکرێت لەگەڵ ناوەڕۆدا بگونجێت. ئەمەش زۆرترین توانای گوزارشتکردنی پێدەبەخشێت و زۆرترین دڵنیاییش دەدات لەسەر ئەو خوێنەرانەی کە دەقەکەیان لەپێناودا نووسراوە. وە لەسەرووی هەموو شتێکیشەوە، پێویستە ئاماژە بەو پێوەرە فەرمی و زۆر گرنگە بدرێت کە پلیخانۆفیش لێرەدا بانگەشەی بۆ دەکا. ئەدەب هونەری وێنەکانە و هەر دەستدرێژییەک دژ بە ئایدیا پەتییەکان و پروپاگەندە؛ هەمیشە زیان بە بەرهەمەکە دەگەێنێت. ئاشکرایە کە ئەم پێوەرەی پلێخانۆڤ ڕەها نییە. بۆ نموونە بەرهەمی نایابی سالتیکۆڤ-شچێدرین، ئوسپێنسکی و فورمانۆڤ هەن، کە بە ڕوونی لە بەرامبەر ئەم پێوەرەدا خەتا دەکەن و ئەمەش بەو مانایەیە کە کارە ئەدەبییە تێکهەڵشێلدراوەکان کە وتارە ڕەخنەییەکان لەگەڵ بیری جاڕدان تێکەڵ دەکەن، ئەدەب و ڕای گشتی پێکەوە کۆ دەکەنەوە، دەکرێت لە مافی گشتی خۆیاندا بوونیان هەبێت. بەڵام بەگشتی مرۆڤ دەبێ خۆی لەم شتانە بەدوور بگرێت. بێگومان ئەدەبی کاروباری گشتی یان(جاڕدان) کە لە فۆرمدا درەوشاوەیە، جۆرێکی نایابی پڕوپاگەندەی ئەدەبییە بە فراوانترین مانا وشەکە، بەڵام بە پێچەوانەوە، وتارە ڕەخنەییە هونەرییەکان کە بارگاوی بوون بە توخمە تەنیا جاردانەکان، خوێنەر بە ساردیی دەهێڵنەوە، هەرچەندە ئارگیومێنتەکانیشیان درەوشاوە بن. ئەمەش بەم مانایەیە کە ڕەخنەگر هەموو مافێکی هەیە باس لە ناتەواوی هەرسکردنی ناوەڕۆکەکە لەلایەن نووسەرەوە بکات ئەگەر ئەم ناوەڕۆکە لەبری ئەوەی بە ئازادی لە بەرهەمی هونەریدا لە وێنەی کانزای تواوەی درەوشاوەدا بڕژێت، لەدەرەوەی ئەم ڕێڕەوەدا پرشنگدار و گەشاوە دەمێنێتەوە.

 پێوەرە تایبەتەکەی دووەم کە لە پێوەرە گشتییەکەوە سەرچاوە دەگرێت وەک لە سەرەوە پێناسە کراوە، پەیوەندی بە ڕەسەنایەتی فۆرمەکەوە هەیە. ئەم ڕەسەنایەتییە دەبێ لە چی پێک بێت؟ رێک لەم بابەتەدا: جەستەی فەرمی بەرهەمێکی دیاریکراو دەبێ لەگەڵ بیرۆکەکەیدا، لەگەڵ ناوەڕۆکەکەیدا تێکەڵ بە یەک کۆی دابەشنەکراو بێت. بێگومان کارێکی هونەری ڕاستەقینە دەبێ لە ناوەڕۆکدا نوێ بێت. ئەگەر ناوەڕۆکەکە تازە نەبێت، بەرهەمەکە بەهایەکی کەمی هەیە. ئەمەش ئاشکرایە. هونەرمەند پێویستە شتێک دەرببڕێت کە پێشتر دەرنەبڕدراوە. دووبارە؛ بەرهەمهێنانەوە هونەر نییە (هەندێک لە نیگارکێشان بە زەحمەت دەتوانن لەم بابەتە تێبگەن) بەڵکو تەنها پیشەیەکی دەستییە، هەرچەندە هەندێک جار زۆر وردە. لەم ڕوانگەیەوە ناوەڕۆکی نوێ لە هەموو بەرهەمێکی نوێدا داوای فۆڕمی نوێ دەکات.

دەتوانین ئەم ڕەسەنایەتییە ڕاستەقینەیەی فۆرم لەگەڵ چیدا بەراورد بکەین؟ لە پلەی یەکەمدا فۆڕمی کۆنەپەرستانە هەیە کە ڕێگری دەکات لە بەڕاستی جێگیرکردنی بیرۆکەیەکی نوێ لە کارەکەدا. نووسەر دەتوانێت بە فۆرمەکانی پێشتر بەکارهێنراو سەرسام بێت و هەرچەندە ناوەڕۆکەکەی نوێیە، بەڵام دەڕژێتە ناو کووندەی شەرابی کۆنەوە. ناتەواوییەکانی ئەم جۆرە ناتوانرێت سەرنجیان نەدرێت. لە پلەی دووەمدا، ڕەنگە فۆرمەکە بەوپەڕی سادەییەوە لاواز بێت، بۆ نموونە بە نیەتێکی نوێ و سەرنجڕاکێشەوە، ڕەنگە نووسەر خاوەنی وشەسازی، بنیاتنانی دەستەواژەکە، تەواوی چیرۆک، بابەت، ڕۆمان، شانۆنامە و هتد نەبێت؛ و بە مانای ڕیتم و جۆرەکانی تری شیعر. هەموو ئەمانە دەبێت لەلایەن ڕەخنەگری مارکسیستەوە ئاماژەیان پێبدرێت. ڕەخنەگری مارکسیستی ڕاستەقینە – جۆرێکی یەکپارچە، دەتوانین بڵێین ڕەخنەگرێکی لەو جۆرە – دەبێ مامۆستا بێت، بە تایبەت مامۆستای نووسەرانی گەنج یان تازە دەستپێکردووان بێت.

لە کۆتاییدا، سێیەم گوناهی سەرەکی دژی یاسا تایبەتەکەی سەرەوە بۆ ڕەسەنایەتی فۆرم، “زیادە ڕەسەنایەتی” فۆڕمە، کە تێیدا بەتاڵی ناوەڕۆک بە داهێنان و ڕازاندنەوەی فەرمی دەشارێتەوە. ئەو نووسەرانەی کە لەلایەن فۆڕمالیستەکانەوە تووشی بوون، ئەو نوێنەرە تایبەتانەی داڕمانی بۆرژوازی، بەو شێوەیە ناسراون کە هەوڵدەدەن ناوەڕۆکی ڕاستگۆ و قورسیان بە فێڵی جۆراوجۆر بڕازێننەوە، بەمەش کارەکانیان تێکدەدەن.

هەروەها مرۆڤ دەبێ بە وریاییەوە لە پێوەری سێیەمی سروشتێکی فۆرماڵی – گشتگیربوونی کارەکە – نزیک بێتەوە. تۆلستۆی بە عەزمەوە قسەی لەسەر ئەمە دەکرد. ئێمە کە لەڕادەبەدەر ئارەزووی دروستکردنی ئەدەبێکین کە ئاراستەی جەماوەر بکرێت، و بانگەوازیان بۆ بکەین سەبارەت بە خولقێنەرانی سەرەکی ژیان، هەروەها گرنگی بەم گشتگیرییەشمان هەیە. هەموو شێوەکانی خۆبەدوورگرتن، لە گۆشەگیری، هەموو شێوەکانی مەبەست لێی بازنەیەکی بچووکی جوانیناسە تایبەتمەندەکان، هەموو ڕێکەوتن و وردبینییەکی هونەری دەبێ لەلایەن ڕەخنەی مارکسیستەوە ڕەت بکرێنەوە. ڕەخنەی مارکسیستی نەک هەر دەتوانێت، بەڵکو دەبێت لە ڕابردوو و ئێستادا ئاماژە بە شایستەییەکانی ناوەوەی ئەم جۆرە بەرهەمانە بکات، لە هەمان کاتدا چوارچێوەی عەقڵی ئەو هونەرمەندەش شەرمەزار بکات کە هەوڵدەدات بەو جۆرە میتۆدە فۆرماڵییانە خۆی لە واقیع داببڕێت.

 بەڵام وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، دەبێت بە وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ پێوەرەکانی گشتگیریدا بکرێت. لە چاپەمەنییەکانی ئێمەدا، لە ئەدەبیاتی پڕوپاگەندەخوازی خۆماندا، لە کتێب و گۆڤار و توێژینەوە زۆر ئاڵۆزەکانەوە داوای زیرەکییەکی بەرچاو لە سەرەتاییترین ئاستی جەماوەری خوێنەر دەکەن. بە هەمان شێوە ناتوانن هەموو ئەدەبیاتەکانمان بگەیەننە ئاستی جەماوەری جووتیاری کەم فەرهەنگ یان تەنانەت کرێکاران. ئەمەش هەڵەیەکی زۆر کوشندەیە.

نووسەری شکۆدار دەتوانێت بە سادەیییەکی هونەریی؛ هێندە بەهێز گوزارشت لە بیرۆکەیەکی کۆمەڵایەتی ئاڵۆز و بەنرخ بکات کە بگاتە دڵی ملیۆنان کەس. هەروەها نووسەری شکۆدار دەتوانێت بە ناوەڕۆکێکی بەراوردکاری سادە و سەرەتایی بگاتە دڵی ئەم ملیۆنان کەسە؛ ڕەخنەگری مارکسیست دەبێ بەهایەکی زۆر بە نووسەرگەلی لەو شێوەیە بدات. لێرەدا سەرنجی تایبەتی ڕەخنەگری مارکسیست و یارمەتی ژیرانەش پێویستە. بەڵام بێگومان نابێت ئینکاری بەهای ئەو بەرهەمانە بکات کە بۆ هەموو کەسێکی خوێندەوار بە ڕادەیەکی پێویست؛ تێگەیشتنیان ئاسان نییە، کە ئاراستەی چینی سەرەوەی پرۆلیتاریا، ئەندامە ئاڵۆزەکانی حیزب، ئەو خوێنەرەی کە گەیشتووەتە ئاستێکی بەرچاو لەفەرهەنگ؛ دەکرێت . ژیان چەندین کێشەی گەرموگوڕ  دەخاتە بەردەم ئەم حیزبی ئەو خەڵکەی کە ڕۆڵێکی بێئەندازە گرنگ دەگێڕێت لە بنیاتنانی سۆسیالیزمدا؛ وە بێگومان نابێت ئەم کێشانە بەبێ وەڵامێکی هونەری بمێننەوە تەنها لەبەر ئەوەی هێشتا ڕووبەڕووی جەماوەری بەرفراوان نەبوونەتەوە یان لەبەر ئەوەی هێشتا ناتوانرێت بە فۆڕمی گشتگیر کاریان لەسەر بکرێت. بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ئێمە زۆر بە پێچەوانەوە ڕۆیشتین، نووسەرانمان سەرنجیان لەسەر ئەرکێکی ئاسانتر چڕکردووەتەوە – نووسین، بۆ بازنەیەکی فەرهەنگی لە خوێنەران لە کاتێکدا دووبارەی دەکەمەوە، ئەدەب بۆ باشبوونی ژیانی کرێکاران و جووتیاران، بە مەرجێک ئەدەبێکی بەتوانا و سەرکەوتوو بێت، دەبێ بە تایبەتی بەهایان پێ بدرێت.

دە

وەک پێشتر وترا ڕەخنەگری مارکسیستیش تا ڕادەیەکی بەرچاو مامۆستایە. ڕەخنەگرتن بێمانایە مەگەر ڕەخنەکە هەندێک چاکە، جۆرێک لە پێشکەوتن بەرهەم بهێنێت. وە دەبێت ئەم پێشکەوتنە چی بێت؟ یەکەم: ڕەخنەگری مارکسیستی دەبێ لە پێوەندی لەگەڵ نووسەردا مامۆستا بێت. تەواو ئەگەری ئەوە هەیە کە دەنگی تووڕە لەم بارەیەوە بەرز بکرێتەوە و بڵێت کەس مافی بە ڕەخنەگر نەداوە کە خۆی لە نووسەر بە باڵاتر بزانێت و هتد. کاتێک پرسیارەکە بە دروستی دادەڕێژرێت، ئەم جۆرە ناڕەزایەتیانە بە تەواوی بێبەها دەبن. یەکەم: بە سەرنجدان بەوەی کە ڕەخنەگری مارکسیست دەبێ مامۆستای نووسەران بێت، ئەوە بەدوای خۆیدا دێنێت کە دەبێ مارکسیستێکی لەڕادەبەدەر خاوەن ئیرادە بێت، کەسێکی زانا و سەلیقەی بێ ئیدانە بێت. دەوترێت ئێمە ڕەخنەگرێکی لەو جۆرەمان نییە یان تەنیا ژمارەیەکی زۆر کەم نەبێت. لە حاڵەتی یەکەمدا نەیارەکانمان هەڵەن؛ لە دووەمدا لە ڕاستییەکان نزیکتر دەبنەوە. بەڵام تەنها یەک دەرەنجام هەیە کە لەمەوە دەربهێنرێت؛ ئەویش ئەوەیە : پێویستە فێر بین. لە نیشتمانە گەورەکەماندا نیازپاکی و بەهرە کەم نابێتەوە، بەڵام فێربوونێکی زۆر سەخت هەیە کە دەبێ ئەنجام بدرێت. دووەم: بێگومان ڕەخنەگر نەك هەر نووسەر فێر دەكات بەبێ ئەوەی بە هیچ شێوەیەك خۆی بە باڵاتر بزانێت، بەڵكو زۆر شتیش لە نووسەرەوە فێر دەبێت. باشترین ڕەخنەگر ئەو کەسەیە کە بتوانێت بە سەرسامی و جۆش و خرۆشەوە لە نووسەر بڕوانێت و لەهەر ئاستێکدا نیازی باشی هەبێت بەرامبەری. ڕەخنەگری مارکسیستی دەتوانێت و دەبێ لە دوو ڕووەوە مامۆستا بێت بۆ نووسەر: یەکەم: دەبێت ئاماژە بە نووسەرە گەنجەکان بکات – و بە گشتی بۆ ئەو نووسەرانەی کە توانای ئەنجامدانی ژمارەیەکی زۆر هەڵەی فەرمییان هەیە – هەڵەکانی ناو بەرهەمەکانیان. جاران بە شێوەیەکی بەرفراوان دەگوترا کە ئێمە پێویستمان بە هیچ (بێلینسکی)یەک نییە، چونکە نووسەرانمان چیتر پێویستیان بە ڕێنمایی نییە. ڕەنگە ئەمە پێش شۆڕش ڕاست بووبێت، بەڵام دوای شۆڕش بە سادەیی دەبێتە شتێکی پێکەنیناوی، کاتێک جەماوەر سەدان و هەزاران نووسەری نوێ دێنێتە دەرەوە. ڕەخنەیەکی پتەوی ڕێنماییکەر، بێلینسکی هەموو عەیارەکان، ئەو کەسە بە ویژدانەی کە زانیارییەکی باشی لەسەر پیشە ئەدەبییەکەی هەیە – هەموو ئەمانە بە تەواوی جەوهەرین.

لە بەرامبەردا ڕەخنەی مارکسیست دەبێ بە مانا کۆمەڵایەتییەکەی مامۆستا بێت بۆ نووسەر. نەک هەر نووسەری غەیرە پرۆلیتاریا کە زۆرجار تەنیا منداڵێکە لە هەڵوێستە کۆمەڵایەتییەکانیدا، کەکاڵوکرچترین هەڵە ئەنجام دەدات لە ئەنجامی بیرۆکە سەرەتاییەکانی سەبارەت بە یاساکانی ژیانی کۆمەڵایەتی و تێنەگەیشتنی لە بنەماکانی سەردەم و هتد، بەڵام ئەمەش زۆرجار لەگەڵ نووسەرێکی مارکسیست و پرۆلیتاریاشدا ڕوودەدات. ئەمە وەک سووکایەتییەک بە نووسەر ناگوترێ، بەڵکو بەشێکی نزیکە لە ستایشکردنی. نووسەران بوونەوەرێکی هەستیارن، یەکسەر کاریگەرییەکانی واقیع لەسەریان ڕەنگ دەداتەوە. لە زۆربەی حاڵەتەکاندا نووسەران نە بەهرەیەکی تایبەتیان هەیە بۆ بیرکردنەوەی ئەبستراکت و زانستی و نە گرنگییەکی تایبەتیش بە بیرکردنەوەی ئەبستراکت و زانستی دەدەن : بێگومان هەر لەبەر ئەم هۆکارەیە کە هەندێکجار بە بێ تاقەتییەوە هەر پێشنیارێکی یارمەتی لەلایەن ڕەخنەگرەوە ڕەتدەکەنەوە. بەڵام زۆرجار دەتوانرێت ئەم جۆرە یارمەتییەی پێشکەش دەکرێت بەو شێوازە کەللەپووتییە ڕوون بکرێتەوە. بەڵام لە ڕاستیدا ئەوە رێک لە ئەنجامی هاوکاری نێوان نووسەرانی ناودار و ڕەخنەگرانی ئەدەبی بەهرەمەندە کە هەمیشە ئەدەبیاتی گەورە بەڕاستی سەریهەڵداوە و بەردەوامیش سەرهەڵدەدات.

یانزە

لە هەوڵی فێرکردنی سەرکەوتووانەی نووسەر، ڕەخنەگری مارکسیستی لەسەریەتی خوێنەرانیش فێر بکات. بەڵێ دەبێت خوێنەر فێری خوێندنەوە بکرێت. ڕەخنەگر وەک شرۆڤەکارێک، وەک ئەو کەسەی هۆشداری دەدات لە ژەهر کە ڕەنگە تامی شیرین بێت، وەک ئەو کەسەی کە توێکڵێکی ڕەق دەشکێنێت بۆ ئەوەی مروارییەکەی ناوەوە دەربخات، وەک ئەو کەسەی گەنجینەی لە سێبەر  نێژراودا دەدۆزێتەوە، وەک ئەو کەسەی کە هەموو خاڵێک دەکات بە خاوەندارێتی، کە گشتاندن لەسەر بنەمای مادەی هونەری دەکات – ئەمە ئەو ڕێنماییەیە کە ئێستا جەوهەرییە، لە کاتێکدا کە زۆر خوێنەری بەنرخ، بەڵام هێشتا بێ ئەزموون دەرکەوتوون. ئەمه پەیوەندی ڕەخنەگرە به ڕابردووی ئەدەبیاتی ڕووسی و جیهانییەوه و دەبێ بەو شێوەیه پەیوەندی به ئەدەبی هاوچەرخەوه هەبێت. بۆیە ئێمە جارێکی دیکە جەخت لەسەر ئەو داواکارییە ناوازانە دەکەینەوە کە سەردەمەکە لە ڕەخنەگری مارکسیستی دەخوازێت. ئێمە هیچ ئارەزوویەکمان نییە بە تێزەکانمان کەس بترسێنین. ڕەخنەگری مارکسیست دەتوانێت خاکییانە یان تەنانەت دەتوانێت بە هەڵە دەستپێبکات، بەڵام لەبیریەتی پێش ئەوەی بگاتە یەکەم نیشتنەوە دەبێت بە پلیکانەیەکی درێژ و بەرزدا سەرکەوێت و تەنانەت ئەو کاتەش دەبێت تەنها وەک شاگردێک سەیری خۆی بکات. بەڵام مەحاڵە حساب بۆ ئەو شەپۆلە زەبەلاحەی بەرزبوونەوەی کلتووری فراوانمان نەکەین، لەسەر کانیاوی ئەدەبی بەتوانا کە لە هەموو شوێنێکدا سەرهەڵدەدات؛ مەحاڵە باوەڕ نەکەین کە دۆخی ئێستا – کە بە تەواوی جێگەی ڕەزامەندی نییە – ڕەخنەی مارکسیزم بەم زووانە زۆر باشتر بەرەوپێش دەچێت.

دوانزە

حەز ئەکەم وەک دەرئەنجامێک دوو پرسیاری تر بوروژێنم . یەکەمیان؛ زۆربەی کات ڕەخنەگرانی مارکسیست تاوانبار دەکرێن بەوەی کە دادەبەزنە ئاستی ڕاگەیاندنەکان. ئێستا بەڕاستی جێی مەترسییە کە بە نووسەرێک بڵێین کە چێژ لە باوەڕە نا هۆشیارەکان و نیمچە هۆشیارە دژە بە شۆڕشەکان دەبێنێت. لەم دۆخانەدا کاتێک نووسەر بە ڕەگەزێکی نامۆ دەستنیشان دەکرێت، یان بەرەو ڕاست وەرچەرخاوە، یان کاتێک یەکێک لە نووسەرەکانمان بە هەندێک لادان یان شتی تر تاوانبار دەکرێت، ئەوکات سەرجەم ئیشەکە تا ئاستێک جێی گومان دەبێت، بەڕاستی خەڵکی دەپرسن ئەی مافی ڕەخنەگر نییە بڵێت کە ئەم یان ئەو نووسەرە لەڕووی سیاسییەوە جێی گومانە و یان لەڕووی سیاسییەوە دروست هەنگاو نانێت یان دووچاری شکستی سیاسیی بووە. ئێمە دەبێت بە تووندی ئەمجۆرە ناڕەزایەتییانە ڕەت بکەیەنەوە. ئەو ڕەخنەگرەی میتۆدی لەمشێوەیە دەگرێتە بەر بۆ یەکلاکردنەوەی کێشە شەخسییەکانی یان بە ئەنقەست بوختان کردن بەکەسێکدا، ئەوا ئەو ڕەخنەگرە شەڕانگێزە و ئەوجۆرە شەڕانگێزییانەش درەنگ یان زوو دەردەکەون. ئەوە ڕەخنەگری بێباکە کە ئەمجۆرە بوختانانە بێ بیرکردنەوە و بێ هیچ پێوەرێک دەبەخشنەوە. بەڵام ئەو کەسەی جەوهەری ڕەخنەی مارکسیستی دەشێوێنێت، لەبەرئەوەی دەترسێت بە دەنگی بەرز ئەنجامی لێکدانەوە کۆمەڵایەتی و بابەتییەکانی رابگەێنێت،پێویستە لەڕووی سیاسییەوە بە خەمسارد و نێگەتیڤ وەسف بکرێت.

ئەمە بەو مانایە نییە کە ڕەخنەگری مارکسیستی بەدەنگی بەرز هاوار بکات و بڵێت : ئاگادار بن! خۆ ئەمە بانگەوازێکی دەزگا فەرمییەکانی دەوڵەت نییە، بەڵکوو ئەمە هەڵسەنگاندنێکی بابەتییانەیە بۆ بەها و بنیادنانی هەندێک کار و شتی لەوجۆرە. نووسەر دەبێت خۆی لە دەەنجامەکان قورتار بکات و هەڵەکانی ڕاست بکاتەوە. ئێمە لە بواری ململانێی بیروڕاکانداین. ناکرێت کەسێکی خاوەن ویژدانی کۆمۆنیستی و ڕاستگۆ، ئینکاری سروشتی خەبات لە پرسی ئەدەبی ئێستا و هەڵسەنگاندنی بکات.

سیانزە

دواجاریش ئەم پرسیارە : ئایا مشتومڕ یان(گفتوگۆ)ی تاڵ و زبر ڕێگەپێدراوە؟ بەشێوەیەکی گشتی، گفتوگۆی تووندوتیژ سوودبەخشە لەبەر ئەوەی خوێنەر بە سەرنجەوە دەهێڵێتەوە. بابەتی مشتومڕ بەتایبەت لەو شوێنانەی کە هەردوو لا هەڵەن و هەموو شتەکانی تر یەکسانن، کاریگەرییەکی زیاتری لەسەر جەماوەر هەیە و باشتریش تێی دەگەن. بێجگە لەمەش بوونی روحی جەنگین لەلای ڕەخنەگری مارکسیستی  وەک شۆڕشگێڕێک پاڵی پێوە دەنێت بۆ گوزارشتی تووند لە بیروباوەڕەکەی، بەڵام لەهەمان کاتیشدا دەبێت ئەوەمان بیر نەچێت شاردنەوەی لاوازییەکان بەبیانووی درەوشاوەیی جەدەلی، یەکێکە لە هەڵە گوناهەکانی ڕەخنەگر. بەگشتی، کاتێک کە ئارگیومێنتگەلێکی زۆر لەئارادا نین بەڵکو کۆمەڵێک تێبینی توندڕەوی جۆراوجۆر، بەراوردکردن، هاوارکردنی گاڵتەجاڕانە و پرسیاری فێڵبازانە، ئەوا ڕەنگە کاریگەرییەکە دوولایەنە بێت بەڵام بە هیچ شێوەیەک جددی نەبێت. ڕەخنە دەبێ بۆ خودی ڕەخنە کارپێکراو بێت، چونکە ڕەخنەی مارکسیستی لە هەمان کاتدا زانستییە، و بە جۆرێک کارێکی هونەرییە. توڕەیی باشترین ڕێنوێنیکەر نییە لە ڕەخنەدا و زۆر جار مانای ئەوەیە ڕەخنەگرەکە هەڵەیە.

دەبێت دان بەوەدا بنێین کە هەندێک جار نوقورچەگرتنی گاڵتەئامێزییانە و قسەی ناشیرین لە دەرەوەی دڵی ڕەخنەگرەکەوە دەدڕێت. گوێی کەم تا زۆر تێگەیشتوو لە ڕەخنەگرێک یان خوێنەرێک یان بە تایبەتی نووسەرێکی دیکە؛ هەمیشە دەتوانێت جیاوازی بکات لە نێوان تووڕەیی سروشتی و سنووری بەدخوازی. لە هەوڵە بنیاتنەرەکانماندا دەبێت تا دەتوانین خراپەکاری کەم بێت. نابێت تێکەڵ بە ڕق و کینەی چینایەتی بکرێت. ڕقی چینایەتی بە مەبەستەوە لێدەدرێت، بەڵام وەک هەورێک بەسەر زەویدا و لە سەرووی خراپەکاری کەسییەوەیە. بەگشتی ڕەخنەگری مارکسیست، بەبێ ئەوەی بکەوێتە ناو ئاسانکاری دڵخۆشەوە، کە لەلایەن خۆشییەوە زۆر هەڵەیە، دەبێت بە شێوەیەکی پێشوەختە ئاسانکار بێت. چێژی باڵای ئەو دەبێت لە دۆزینەوەی ئەرێنی و ئاشکراکردنی بۆ خوێنەر بە هەموو شکۆمەندیەکەیەوە بێت. یارمەتی دەبێ یەکێکی دیکە لە ئامانجەکانی بێت – لە کەناڵکردن و ئاگادارکردنەوە – و تەنیا بە دەگمەن پێویستە هەوڵی هەڵوەشاندنەوەی خراپەکارەکە بدات بە تیری کونکەری پێکەنین یان سووکایەتی یان بە ڕەخنەی سەرسەخت، کە دەتوانێت بە ئاسانی هەر غەیرە بوونێکی پفکراو لەناو ببات.

١٩٢٨

 ئەناتۆلی ڤاسیلیڤیچ لۆناشارسکی ڕەخنەگری ڕووسی شۆڕشگێڕ و یەکەمین وەزیری ڕۆشنبیری حکومەتی شوراکانی خەڵک لە یانزەی تشرینی دووەمی ساڵی ١٨٧٥ لە شاری پۆلتاڤا لە ئۆکرانیا لە ئیمپڕاتۆریەتی ڕووسیا لە دایک بووە. لەتەمەنی پانزە ساڵی ئاشنایەتی لەگەڵ مارکیسیزم پەیدا دەکات و دەبێتە هەڵگری ئەو بیروباوەڕە. بۆ ماوەی دوو ساڵ لە زانکۆی زیورخ دەخوێنێ بێ ئەوەی بڕوانامە بەدەست بهێنێت. ئەو کاتەی لە زانکۆ دەبێت هەریەک لە ڕۆزا لۆکسەمبۆرگ و لیۆ جۆگیش دەناسێت و پەیوەندی دەکات بە حیزبی کرێکارانی سۆشیال دیموکراتی ڕووسیاوە. لە مانگی شوباتی ساڵی ١٩٠٢ لەگەڵ ئەلکسەندەر بوگدانۆڤ دەژێت و دواتر لەگەڵ خوشکی بۆگدانۆڤ هاوسەرگیری دەکات. ساڵی ١٩٠٣ کاتێک حیزب دەبێتە دوو بەش؛ بەلشەفیکەکان و مەنشەفیکەکان، لۆناشارسکی لایەنگیری بەلشەفیکەکان دەکات بە ڕابەرایەتی لینین. ساڵی ١٩٠٧ بەشداری کۆنگرەی شۆشیالیستی نێونەتەوەیی دەکات. ساڵی ١٩٠٩ لەگەڵ بۆگدانۆڤ و مەکسیم گۆرکی دەستیان کرد بە وانە وتنەوە لە قوتابخانەی کرێکارانی سۆسیالیستی ڕووسی و تا ساڵی ١٩١١ بەردەوام بوون. ساڵی ١٩١٣ دەچێتە پاریس و حەلقەی فەرهەنگی پرۆلیتاریا دادەمەزرێنێت. دوای هەڵگیرسانی جەنگی جیهانی یەکەم لۆناشارسکی شانبەشان لینین و لیۆن ترۆتسکی هەڵوێستی دژەجەنگی وەردەگرێت. ساڵی ١٩١٥ لەگەڵ پاڤێڵ پۆلیانسکی ڕۆژنامەی بۆ پێشەوەی سوشیال دیموکرات دەردەکەنەوە و پێ لەسەر فەرهەنگی پرۆلیتاریا دادەگرن. دوای سەرکەوتنی شۆڕشی ئۆکتۆبەر دەگەڕێتەوە ڕووسیا و دەبێتە وەزیری ڕۆشنبیری حکومەتی سۆڤیەت و تا ساڵی ١٩٢٩ بەردەوام دەبێت. ساڵی ١٩١٩ شانۆی درامای بەلشەفی لەگەڵ مەکسیم گۆڕکی و ئەلکسەندەر بلۆک و ماریا ئەندەریاڤ دادەمەزرێنێت. دواجار ئەم ڕەخنەگرە مارکسیستە شۆڕشگێڕە لە بیست و شەشی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٣٣ بۆ یەکجاری ماڵئاوایی لە مارکسیزم و شۆڕش و پرۆلیتاریا دەکات.

تێبینی : ئەناتۆلی ڤاسیلیڤیچ لۆناشارسکی ئەم نووسینەی لە ساڵی ١٩٢٨ دا نووسیوە و دواتر لە کتێبی  دەربارەی ئەدەب و هونەری پێشکەتووخواز لە ساڵی ١٩٧٣ بڵاوبۆتەوە.

سەرچاوەکان :

Thesese on the Problems of Marxist Criticism

Harrison Fluss for marxists.org, February 2008.

https://en.wikipedia.org/wiki/Anatoly_Lunacharsky




كتێب: پێڕفۆرمانس و گێڕانەوە.. نیهاد جامی

ناوی كتێب: پێڕفۆرمانس و گێڕانەوە
‌نووسەر: نیهاد جامی
دەرهێنانی هونەری:
بەرگ:
تیراژ: ٥٠٠ دانه
نرخ: ٤٠٠٠ دینار
لە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کتێبخانەکان ژمارەی سپاردنی )(ی
ساڵی )٢٠٢١)ی پێدراوە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..




جامی جیهانی لەژێر تارمایی سپۆنسەری تیرۆر و کۆیلایەتی مۆدێرندا.. شاخەوان قادر شۆڕش

میرنشینی قەتەر نیمـچە دوورگەیەکی بچوکە کە دەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی دوورگەی عەرەبی یا ڕۆژئاوای کەنداوی فارسی بە قەوارەی 11.571 کم دووجا، وه کۆی دانیشتوانەکەی زیاتر لە ٢،٥٠٠،٠٠٠ کەسە، ژمارەی عەرەبی ڕەسەنی وڵاتی قەتەر نزیکەی ٣٠٠،٠٠٠ کەسن و ئەوانی دیکە هەمووی بێگانەن کە زۆربەی هەرەزۆریان کرێکار و فەرمانبەری بێگانەن لە وڵاتە هەژارەکانی وەکو بەنگلادش، هیندستان، پاکستان، نیپال، سریلانکا و سودان و وڵاتانی دیکەوە هاتوون و کار بۆ کەس و دامەزراوە تایبەت و حکومیەکان دەکەن. ژمارەیەکی زۆر ئێرانیش لە قەتەر دەژین بۆیە جگە لە زمانی عەرەبی زمانی فارسیش بەکاردەهێندرێت. دەسەڵاتی سیاسی قەتەر دەسەڵاتێکی میرنشینی بنەماڵەیی دیکتاتۆرانەی کۆنەپارێزی ئیسلامیە و بەپێی شەریعەی ئیسلام یاسا دادەڕێژن. دەسەڵات لەژێرچنگی بنەماڵەی “التانی” دایە و لە ساڵی ١٩٩٥ ـەوە “حەمەد بن خەلیفە التانی” میری قەتەرە. بنەماڵەی التانی بنەماڵەیەکی بەدەوی دورگەی عەرەبین کە لە دەوروبەری ١٧٦٠ دا هاتوونەتە قەتەر و لەوێ نیشتەجێ بوون. میر خۆی سەرۆکی وڵات و حکومەتە و خۆشی حکومەت دیار دەکات، وە ڕێگە بە هیچ پارت و دامەزراوێکی سیاسی نادرێت. لەڕووی ئابووریەوە قەتەر پەیڕەوی ئابووری ئازاد دەکات و سەرچاوەی سەرەکی داهاتی قەتەر سامانی سروشتی ژێر زەویە، وە خاوەنی یەدەگێکی زۆر گەورەی نەوت و گازی ژێر زەویە. یەدەگی گازی سروشتی قەتەر زۆر گەورە و دەوڵەمەندە، وەکو سێهەم یەدەگی گازی سروشتی جیهان دادەندرێت کە لەدوای رووسیا و ئێرانەوە دێت. بەمشێوەیە قەتەر ژمارەی دانیشتوانی کەمە و سەرچاوەیەکی زەبەلاحی سامانی ژێرزەوی هەیە، هەروەکو لەڕووی سەرمایەوە وەکو دەوڵەمەترین وڵاتی جیهان سەیر دەکرێت.

تیرۆر و دەستێوەردان و بڵاوکردنەوەی ئیسلامیزم لە وڵاتاندا
قەتەر وەکو وڵاتێکی کۆنەپارێزی ئیسلامی چ وەکو وڵات یا لەڕێگەی کەسایەتییە دەوڵەمەندەکانەوە چ ئەوانەی قەتەرین یا هاتوونەتە قەتەر و پشتگیریان لای میری قەتەرەوە هەیە، هاوکاری و پشتگیری داراییان گەیاندۆتە ڕێکخراوە تووندڕەوە ئیسلامیەکان لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سەرووی ئەفریکا و وڵاتانی دیکەدا، بەمجۆرە دەستیان خستۆتە ناو کاروباری وڵاتانی دیکە و لەلایەک هەوڵی دروستکردنی کاریگەری خۆیان لەسەر هاوکێشە سیاسیەکان و لەلایەک هەوڵی بڵاوکردنەوەی بیری کۆنەپارێزی ئیسلامی و ئیسلامیزمیان لەکۆمەڵگەکاندا داوە.
لەلایەن کۆنگرێسی ئەمەریکاوە لە ساڵی ٢٠٠٣ دا قەتەر بە هاوکاری دارایی رێکخراوی ئیسلامی قاعیدە تۆمەتبار کرا. هەروەها لە ساڵی ٢٠١٠ دا تۆمەتبارکرا بەوەی بەشێک لە هاوکاری دارایی ڕێکخراوە ئیسلامیەکانی ئەفغانستان و پاکستان لەلایەن قەتەرەوەیە. لەساڵی ٢٠١٣ دا ئەمەریکا کەسێکی قەتەریی چاڵاکوانی ئیسلامی بەناوی “عبدالرحمان النوعەیمی” کە ئەندامی دەستەی بەڕێوەبەری “بانکی ئیسلامی قەتەر بوو” وەکو تیرۆرستی جیهانی ناساند و تۆمەتباریکرد بەوەی پارە و کەرستە و زانیاری بە ڕێکخراوی قاعیدە و هاوشێوەکانی لە سوریا، عێراق، سۆماڵ و یەمەن دەگەیەنێت. لە مانگی ئۆگۆستی ساڵی ٢٠١٤ دا بەپێی وتارێکی ڕۆژنامەی ئەمەریکی The New York Times لەژێر ناونیشانی “یانە بۆ تیرۆر” ، قەتەر پشتگیری دارایی ڕێکخراوی حەماسی فەلەستینی، قاعیدە و ئیخوانی میسر دەکات و پارەیان بۆ دەنێرێت. هەر ئەو ساڵە هەندێ لە ئەندامانی کۆنگرێسی ئەمەریکی داوایان لە کۆنگرێس کرد گەماڕۆ بخەنەسەر قەتەر لەبەر هاوکاری قەتەر بۆ ڕێکخراوی تیرۆریستی حەماس، قاعیدە، جەبهەی نوسرە و داعش. هەروەکو لە ڕاپۆرتێکی کۆمیتەی پەیوەندیەکانی دەرەوەی ئەمەریکادا قەتەر و تورکیاش لەگەڵیدا بە پشتگیری دارایی تیرۆریزم تۆمەتبار دەکرێت. لە ساڵی ٢٠١٦ دا لەڕێگەی ئاشکرابوونی نامەی ئەلەکترۆنیەوە ئاماژە بە پشتگیری قەتەر و سعودیا بۆ ڕێکخراوی داعش و هاوشێوەکانی دەکرێت.
بەپێی دانپێنانی بازرگانێکی سەر بە سەرۆکی ڕێکخراوی تیرۆریستی قاعید‌‌ە کە لە ساڵی ١٩٩٦دا ڕایکردبوو بۆ ئەمەریکا، رێکخراوی “خێرخوازیی قەتەر” Qatar Charity یەکێک بووە لە سەرچاوە داراییەکانی سەرۆکی قاعیدە “ئوسامە بن لادن” . ئەو ڕێکخراوە کە گەورەترین ڕێکخراوی بەناو ناحکومی “خێرخوازیی” قەتەریە ڕۆڵی یەکلاکەرەوەی لە پشتگیری ڕێکخراوە تیرۆریستە ئیسلامیەکاندا لەوانە قاعیدەدا هەبووە. لەساڵی ٢٠٠٣ دا ڕۆژنامەی نیۆیۆرک تایمز دووبارە ئاماژە بە هاوکاری قەتەر بۆ قاعیدە دەکاتەوە کە تیرۆریستی ئیسلامی “خالید شێخ محمد” کە ڕەنگبێ پلاندانەری هێرشەکەی سەر دوو تاوەرەکەی نیۆیۆرک بووبێت لە ساڵی ٢٠٠١ دا بۆ ماوەیەک خۆی لە قەتەر شاردۆتەوە و دواتر بۆ کوێت دەربازبووە.
لەلایەن دەزگای لێکۆڵینەوەی ئەمەریکی لە تیرۆریزمدا دوو کەس بەتایبەت ناویان دەهێندرێت ئەوانیش “خلیفە محمد تورکی السوبیحی” و “عبدالرحمان بن عومیر النوعیمی” کە نیشتەجێی قەتەرن و هاوکاری دارایی ڕێکخراوە تیرۆریستە ئیسلامیەکان بەشێوەیەکی سەرەکی دەکەن. النوعیمی کە لە ساڵی ٢٠١٣ دا سەرۆکی یەکێتی تۆپی پێی قەتەر بوو مانگانە ملێۆنێک و چارەگێک پاوەندی بریتانی بۆ ڕێکخراوی قاعیدە لە عێراقدا ناردووە و هەروەها مانگانە سەدان هەزار دۆلاری بۆ ڕێکخراوە تیرۆریستەکانی سوریا ناردووە. لەکاتی ڕاپەڕینی بەهاری عەرەبیدا کە لە ساڵی ٢٠١١ دا ڕوویدا قەتەر ملیۆنەها دۆلار و زیاتر لە ٢٠ هەزار پارچە چەکی بۆ رێکخراوە ئیسلامیەکانی لیبیا نارد، ڕاهێنانی سەربازی پێکردن، ئەو ڕێکخراوە ئیسلامیانەی دژی ڕژێمی “معمەر قەزافی” شەڕیان دەکرد.
لەساڵی ٢٠١٣ ـەوە قەتەر هاوکاری دارایی ڕێکخراوی بەرەی نوسرە (الجبهه النصرە) لە سوریادا دەکات، لەڕێگەی بڕەپارەی ناوە ناوە یا لە ڕێگەی ڕێکخستنی فەندی پارە کۆکردنەوە بۆ ئەو ڕێکخراوە. هەروەها هاوکاری چەک و دەرمان و خۆراکی بۆ بەرەی نوسرە کردووە.
هەروەها بەپێی ڕاگەیاندنێکی بزوتنەوەی ڕزگاری سودان لە ساڵی ٢٠١٥ دا قەتەر بەهاوکاری حکومەتی سودان و ڕێکخراوی جەنجەویدە عەرەبەکان تۆمەتبارکرا، ئەوانەی کە بەشداریان لە تاوانی گەلکوژی گەلی دارفور لە سەرەتای ساڵانی ٢٠٠٠ دا کرد و نزیکەی نیو ملیۆن کەسیان کوشت و دوو تا سێ ملۆنیان لە خاکی خۆیاندا دەربەدەر کرد.
سەبارەت بە ڕێکخراوی ئیسلامی حەماس ئەوا قەتەر لە ساڵی ٢٠٠٧ ـەوە هاوکاری دارایی و لۆجیستی ڕێکخراوەکە دەکات. جگەلەوەی سەرۆکی ڕێکخراوەکە “خالد مشعل” لە کۆتایی ٩٠ کانەوە بنکەی لە قەتەردا هەبووە. لەگەڵ تورکیا، قەتەر هەوڵیاندا دەسەڵاتی فەلەستینی لە غەزە وەدەرنێن و حەماس بهێننەسەرکار. وە لەوەتەی حەماس دسەڵاتی غەزەی بەدەستەوەیە قەتەر بەسەدان ملیۆن بگرە بە ملیار دۆلاری بۆ دەسەڵاتی حەماس لە غەزە ناردووە.
سەبارەت بە ڕێکخراوی دەولەی ئیسلامی “داعش” لە ئێراق و سوریادا قەتەر یەکێ لە سپۆنسەرەکانی ئەو ڕێکخراوە بووە. وەکو لە ساڵی ٢٠١٤ دا سەرۆکی وەزیرانی ئەوسای ئێراق نوری مالیکی قەتەر و سعودیای بە هاوکاری دارایی ڕێکخراوی تیرۆریستی داعش تۆمەتبارکرد.

قەتەر و جامی جیهانی ٢٠٢٢ بەپارەی بەرتیل و خوێنی هەزاران کرێکاری بەکۆیلەکراوی بێگانە

لە ڕۆژی ٢ دیسەمبەری ساڵی ٢٠١٠ دا میرنشینی قەتەر توانی مۆڵەتی خانەخوێی پێشبڕکێی تۆپی پێی جیهانی بۆ ساڵی ٢٠٢٢ بەدەستبهێنێت، کە لە ٢٠/١١/٢٠٢٢ دا دەستی پێکرد. دوای ئەوە ڕەخنەی زۆر لەلایەن شارەزایانی تۆپی پێ و وڵاتان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ ئاراستەی ڕێکخراوی تۆپی پێی جیهانی “فیفا” FIFA کرا و وەکو ئێستاش بەردەوامە. زۆرینە کۆکن لەسەر ئەوەی کەوا گەندەڵی سەرانی ڕێکخراوی فیفا کە ئەوسا سیپ بلاتەر Sepp Blatter سەرۆکی بوو بووە هۆی ئەوەی پشبڕکێکە بەر قەتەر بکەوێت. بەپێی سەرچاوەکان دەیان کەسی دەستەی بەرێوەبەر و هاوکارانیان لە گەندەڵیەکەدا گڵاون و بەرتیلیان وەرگرتووە. پێویستە بزانین کەوا ڕێکخراوی یەکێتی تۆپی پێی جیهانی “فیفا” بەداهاتی جامی جیهانی دەژیت و ئەوەش سەرچاوەی سەرەکی ئەو ڕێکخراوەیە. بەکورتی میرنشینی قەتەر توانی خاڵی لاوازی ئەو ڕێکخراوە جیهانییە بدۆزێتەوە و وابکات لە ڕێگەی بەرتیل و پارەوە پێشبڕکێکە بەو بدرێت. گەندەڵیەکان چۆن کراون و چی بوون، تەنها بەشێکی ئاشکرابووە.
کەسە سەرەکیەکانی گەندەڵی و سکەنداڵی جامی جیهانی ٢٠٢٢ لە قەتەر” سیپ پلاتەر” سەرۆکی یەکێتی تۆپی پێی جیهانی، “میشێل پلاتینی” Michel Platini سەرۆکی یەکێتی تۆپی پێی ئەوروپا، “محەمەد بن حەمام” سەرۆکی قەتەری لە کۆنفیدراسیۆنی تۆپی پێی ئاسیا ناویان هەیە. جگەلەوانە ناوی سەرۆکی ئەوسای فەرەنسا “نیکۆلاس سارکۆزی” Nicolas Sarkozy و “ڤیتالی موتکۆ” Vitali Mutko جێگری سەرۆک وەزیرانی روسیا و سەرۆکی روسیا “پوتین” Putin لە سکەنداڵەکەدا دەهێندرێت و پشکیان وادیارە لە گەندەڵیەکەدا هەیە. ئەوانەی دەرەوەی بازنەی تۆپی پێ لەڕێگەی کەسانی دیکەوە کاریگەریان هەبووە. بێگومان کەسانی دیکەش هەن. محەمەد بن حەمام ڕۆڵی دیاری لە بەرتیلپێدان و ڕێکخستنی ڕێکەوتنەکان لەڕێگەی بەرتیل و پارەی زۆرەوە دەبینێت. بن حەمام پارەی داوەتە یەکێتی تۆپی پێی وڵاتان لەوانە سۆماڵ کە بەدەکومێنت هەیە. هەوڵ دراوە پارە بدەنە ئەوانەی ڕۆڵیان هەبووە یا پەیوەندی بەهێزیان لە ڕێکخراوی فیفیا و شوێنی بڕیارداندا هەبووە. بن حەمام بەپێی گوتنەکان بەر لە دەنگدانەکە مسۆگەری ڕێککەوتنێکی ٤٠٠ ملیۆن دۆلاری بۆ کەناڵی جەزیرەی عەرەبی سەر بە قەتەر کردووە. بەڵێنی ١٠٠ ملیۆن دۆلاری دیکەش بە فیفا دراوە ئەگەر قەتەر هەڵبژێردرێت. کۆبوونەوەی میشێل پلاتینی و سارکۆزی و میری قەتەر لە نۆڤەنمبەری ساڵی ٢٠١٠ دا کۆمەڵێ پرسیاری لای خەڵک دروستکرد، وەکو میشێل پلاتینی ئەوسا دەنگی خۆی بۆ قەتەر گۆڕێ. دواتر قەتەر یانەی پاریس سان جێرمانی کڕی و پشکی مافەکانی لە تۆپی پێی فەرەنسا کڕی. لەوساوە پەیوەندی چەوری بارزگانی لە نێوان هەردوو وڵاتدا هەیە. سەرۆکی ڕێکخراوی فیفا “جیانی ئینفانتینۆ” Gianni Infantino لە قەتەر دەژی و پەیوەندی باشی لەگەڵ سەرانی قەتەر وەکو دەڵین هەیە. چاوەڕوان دەکرێت داهاتی فیفا لە دوای کۆتاییهاتنی جامی جیهانی لە قەتەردا خۆی لە ٣ ملیار دۆلار دەدات.

چۆن قەتەر ٨ یاریگەی گەورە و مۆدێرنی تۆپی پێی دروستکرد
وڵاتێکی بچوکی وەکو قەتەر دەبوایە ٨ یاریگەی مۆدێرن بە نوێترین تەکنیک بۆ پێشبڕکێی جامی جیهانی دروستکات. بێگومان قەتەر خاوەنی سەرمایەکی زۆرە و لەڕێگەی سەرمایە زۆرەکەیەوە دەستی بەدروستکردنی یاریگەکان کرد. جگەلە هێنانی کارگەی گەورەی جیهانی، هێزی کاری دروستکردنەکە کرێکاری بێگانەی وڵاتە هەژارەکان بووە، وەکو میرنشینی قەتەر ئەزموونی لە هێنان و بەکارهێنانی کرێکاری وڵاتانی هەژاردا پێشتر هەبووە. بەڵام چۆن و بە چی شێوەیەک؟ وڵاتی قەتەر وەکو وڵاتە دەوڵەمەندەکانی دوورگەی عەرەبی بۆ کارەکەری و خزمەتکاری و کرێکاری سوود لە کرێکاری وڵاتە هەژارەکانی وەکو هیندستان و پاکستان، بەنگلادش، نیپال، سریلانکا، سودان و وڵاتانی دیکەی ئەفریکا وەردەگرن و دەیان ساڵە ئەو دیاردەیە هەیە. بەپێی دیدار لەگەڵ هەندێ لە کرێکارە بێگانەکانی قەتەر کە لە چەند بەرنامەیەکی تەلەڤیزیۆنی دانیمارکیدا بڵاوکرانەوە خەڵکی وڵاتە هەژارەکان لەبەر نەبوونی و باری خراپی ژیانیان ڕێگەی کارکردن لە وڵاتێکی دەوڵەمەندی وەکو قەتەر هەڵدەبژێرن بێ ئەوەی ئاگاداری زانیاری تەواو و بارودۆخی ژینگەی کارەکە و جۆری کارەکەیان بن. ئەوانە پارەی تکتیان نییە چونکە هەژار و بێ پارەن، بۆیە پارەی ڕێگا قەرزدەکەن تاکو بگەنە وڵاتی قەتەر و لەوێ دەست بەکار بکەن. دامەزراوی تایبەتی سەر بە وڵاتی قەتەر یا هاوکار لەگەڵ قەتەر لە وڵاتەکاندا هەن، ناوی خەڵک دەنووسن و هاوکاریان لە قەرزدا دەکەن و دەیاننێرن بۆ قەتەر بۆ کارکردن. ئەو کرێکارانە کە گەلێکیان ماڵومنداڵیان لەبرسا جێدەهێڵن و بۆ کارکردن دێنە قەتەر، کە دەگەنە قەتەر لەلایەن کەسی قەتەری یا دامەزراوی قەتەری وەردەگیرێن، هەرزوو پاسەپۆرتیان لێ دەستێنن، مۆبایلیان لێ وەردەگرن، دەبێ کەفالەت بدەن و کەفیلیان هەبێت، بەمجۆرە کە پاسەپۆرتیان لێسەندرا ئیتر ناتوانن بڕۆن و وڵات بەجێبهێڵن، هەروەها بێ ڕازیبوونی کەفیل ناتوانن هیچ جووڵەیەک بکەن. ئەوجا لەو ساتەوە هەڵسوکەوتی خراپ لەگەڵیاندا دەست پێدەکات. دوای ئەوە دەیانبەن لە خانووی نیوەچڵی بەچیمەنتۆ دروستکراو و کەمێ پێداویستی سەرەتایی نیوەچل بەکۆمەڵ دایان دەنێن. بەکۆمەڵ لە ژووریان دەکەن و یەکی قەرەوێلەیەکی ئاسنی خراپ و تەواو. چێشت لێنان و خۆراک و شەکر و چا هەمووی لە ژووەکەیاندایە. دوای ئەوە بەیانی زوو بۆ کار و ئێواران لە کار دەگەڕێنەوە. سەرەتا دەبێ کاربکەن تاکو پارەی قەرزی ڕێگاکەیان بدەنەوە ئەوەش ماوەیەکی زۆری دەوێ و لەم ماوەیەدا ناتوانن هیچ بۆ ماڵ و منداڵیان بنێرنەوە. ئاستی دڵنیایی ژینگەی کار زۆر نزمە و لەبەر سەختی کار و نالەباری شوێنی کار ئەگەری ڕوودانی زیانی کار وەکو کەوتن، دەست شکان، پێ شکان یا ئازاری مل و شان و پشت زۆرە. زیانی دەروونیش وەکو ترس و سترێس و تراوما بێگومان هەن. ئەگەر نەخۆشکەون یا بکەون گرنگیان پێنادرێت و زوو هەرکە ڕاستبوونەوە داوای کارکردنیان لێ دەکرێت. دەبێ کاربکەن و ئەگەر بەکار ڕازیش نەبن چارەیەکیان نییە، بەکورتی وەکو کۆیلە کاریان پێدەکرێت و دەچەوسێندرێنەوە. وەکو لە دیدارەکەدا پەخشکرا کەسێک بەناوی خوازراوی “فیلیکس” کرێکارێکە خەڵکی وڵاتی گانای ئەفریکایە و ناوێرێت ئاشکرا خۆی بۆ کامێرا دەرخات، دەڵیت “دەیانەوێ وەکو ئاژەڵ کار بکەین. نایانەوێ پشوو بدەین. دەیانەوێ ئێمە بۆ ماوەی ١٠ دەمژمێر بێوەستان کار بکەین” . فیلیکس کەسێکی خوێندەواری هەژارە بۆ کاری خاوێنکردنەوە هاتۆتە قەتەر، بەڵام بێئارەزووی خۆی بردوویانە بۆ کاری خانووکردن، کە ئەو توانای ئەو کارەی نییە.
ئەگەر بریندار بوون، تووشی زیانی کار بوون یا مردن ئەوا قەرەبوو ناکرێنەوە. وەکو لە دیدارەکەدا پیشاندرا کرێکارێک ماڵومنداڵ جێدەهێڵێت بۆ ڕێگا پارە قەرز دەکات، ژنەکەی گوتی “پیاوەکەم تەندروست و بێ کێشە بوو”، دوای دوو مانگ کرێکارەکە لە قەتەر دەمرێ. تەرمەکەیان بۆ دەگەڕێتەوە. ئەو کەسە قەرەبوو نەکراوەتەوە، ماڵومندالەکەشی بەناچاری قەرزەکەی کە بۆ ڕێگا کردبووی دەبێ ئێستا بیدەنەوە. ئەوە نمونەیەکە لە هەزاران.
بەپێی لێکۆڵینەوەیەک کە رۆژنامەی گاردیانی بریتانی Guardian پێی هەڵساوە لەماوەی ئەو دەساڵەی دروستکردنی یاریگە و ڕێگاوبان و دامەزراوەکاندا بەهەزاران کرێکاری بێگانە کە خەڵکی وڵاتەکانی هیندستان، بەنگلادش، نیپال، سریلانکا، کینیا، فیلیپین، پاکستان، سودان و شوێنی تر مردوون. ئەوجا لەبەر گەرما مردوون، دڵیان لەناکاو لە لێدان وەستاوە، یا شەو نووستوون و هەڵنەستاونەتەوە یا لەسەر کار بەهۆی کارەوە مردوون، لە زۆر کەیسدا ئەو پرسیارانە بێ وەڵامن. لەماوەی دەساڵدا تەنها لەوانەی کە خەڵکی هیندستان، بەنگلادش، نیپال و سریلانکان زیاترە لە ٦٥٠٠ کرێکار مردوون، لەوانە بەشی هەرەزۆریان لەو شوێنانە کاریان کردووە کە پەیوەندی بە مۆندیالی ٢٠٢٢ ـەوە هەیە. ٨٠ لەسەدای مردووەکان خەڵکی ولاتی هیندستانن. ژمارەکە زۆر زیاترە ئەگەر خەڵکی وڵاتانی دیکەشی بخرێتەسەر. لەلایەن کەسوکاری قوربانیانەوە چیرۆکی جەرگبڕی بێژمارە هەن. هەر چیرۆکە کۆمەڵێ پرسیاری بێوەڵامی تێدایە و وەکو تیغە لە جەرگی خۆشەویستانیان ڕۆژانە دەچەقێت. پرسیاری وەکو بۆ دەنگی نەما؟ چۆن مرد؟ کەی بوو؟ لە چ شارێک؟ بێ وەڵامن و کەسوکاری مردووەکانیش لە چاوەڕوانی بێهودەی قەرەبوودان، کە ئایا هەرگیز قەرەبوو دەکرێنەوە.

قەتەر و پەیوەندی لەگەڵ ئەمەریکا
پەیوەندی قەتەر و ئەمەریکا دەگەڕێتەوە بۆ حەفتاکان، پەیوەندی سیاسی و ئابووری و دواتر سەربازی لە نێوانیاندا دروست بووە و هەیە. قەتەر بنکەیەکی گەورەی ئاسمانی ئەمەریکای بەناوی بنکەی ئاسمانی العدید ” قاعدة العديد الجوية” لە خۆ دەگرێت. ئەمەریکا ئەو بنکەیە بۆ هێرشەکانی بۆسەر ئەفغانستان و سوریا و ئێراق بەکار دەهێنیت. جگەلەو بنکەیە بنکەی سەربازیی “قاعدة السيلية العسكرية” لەدەرەوەی شاری دەوحەدا هەیە و ئەمەریکا بەکاری دەهێنێت. لەوێ بەسەدان تانک و زریپۆش و ماشێنی دیکەی سەربازی و چەکی قورس هەن. دەوروبەری زیاتر لە ١١ هەزار سەربازی ئەمەریکی لە قەتەردا هەن.
لەگەڵ ئەوەی هەندێجار ئاڵۆزی لە پەیوەندی نێوانیان دروست بووە بەڵام کاری نەکردۆتە سەر بوونی بنکە ئاسمانیەکە و ئێستا پەیوەندیەکە لەبارێکی بەهێزدایە. لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٨ دا ڕێککەوتنێک لەنێوان قەتەر و ئەمەریکادا مۆرکرا، لەوێدا بڕیاردرا کۆتایی بە ناکۆکیەکان بهێندرێت، ڕێز لە سەروەری قەتەر بگیرێت و هەروەها ئەمەریکا بەڵێنی ئامادەیی خۆی بۆ بەرەوڕووبوونەوەی هەر هەڕەشەیەک بۆسەر خاكی قەتەر ڕادەگەیەنێت، لەبەرامبەردا قەتەر بەڵێنی بەهێزکردنی بنکەکانی ئەمەریکا لە قەتەردا دەدات. واتە ئەمریکا قەتەر لە هەڕەشەی دەرەکی دەپارێزێت، قەتەریش بنکەکان نوێ دەکاتەوە، بە باشترین سەرڤیس و کەلوپەل هاوکاری دەکات و ئەوەی پێویست بێت جێبەجێی دەکات.

بەکورتی
وڵاتی میرنشینی قەتەر وڵاتێکی نادیموکراسی کۆنەپارێزی ئیسلامیە و میر دەسەڵاتەکانی لەژێر چنگدایە، هەوڵیداوە و هەوڵ دەدات بیری ئیسلامی لە کۆمەڵگە جیاجیاکانی ڕۆژهەڵاتی ناوڕەاست و ئەفریکا و شوێنی دیکەشدا بلاوکاتەوە، پشتگیری ڕێکخراوە تیرۆریستە تووندڕەوەکانی وەکو قاعیدە، جەبهەی نوسرە، حەماس، داعش و هاوشێوەکانی دەکات و هەوڵیداوە لەڕێگەی ئەو ڕێکخراوانەدا سیستەمی ئیسلامی لە وڵاتەکاندا بچەسپێنێت. قەتەر ملیارەها دۆلاری بۆ ئەم مەبەستە بەکارهێناوە. قەتەر پشکی بەرپرسیاری لە تاوانکاریەکاندا هەیە، وەکو تاوان دژ بە مرۆڤایەتی و تاوانی گەلکوژی کە بەرامبەر بە گەلی دارفور، گەلی کورد لە رۆژئاڤای کوردستان، ئێزدیەکان و کاکەیەکان و کریستیانەکان لە باشوری کوردستان و ئێراقدا هەروەها هەرچی تاوانێک ئەو گروپە ئیسلامیانە پێی هەڵسابن و لەهەر شوێنێک بێت کە دەستی هاوکاری دارایی قەتەری تێدا هەبووە.
وڵاتی میرنشینی قەتەر لەڕێگەی سەرمایەی زەبەلاحی خۆیەوە و لەڕیگەی بەرتیل پێدان و کڕینی کەس و دامەزاروەکاندا هەوڵیداوە کاریگەری بنوێنێ و خۆی بباتە ئاستی بەرزی وڵاتە بەتوانا و گەورەکان لە بوارەکانی تۆپی پێ و دەست و وەرزشی دیکەدا. قەتەر پێوایە بە پارە دەتوانێ بگاتە شانۆی سەرووی وەرزشی جیهانی و پلە بەرزەکان لە بواری جیاجیادا، وەکو لە ڕێگەی گەندەڵیەوە توانی مۆڵەتی خانەخوێیی جامی جیهانی ٢٠٢٢ بەدەست بهێنێت و ئێستا لەئاستی جیهانیدا ئاماژەی بۆ دەکرێت. دیارە گەندەڵیەکانی قەتەر لە بواری وەرزشە جیاجیاکاندا زۆرن و لەم وتارە بچوکەدا جێگەیان نابێتەوە، لێرەدا تەنها ئاماژە بە مشتێکی خەروارێک کراوە. ئەوەی لێرەدا گرنگە ئاماژەی بۆ بکرێت ئەوەیە کەوا خودی ڕێکخراوی تۆپی پێی جیهانی فیفا گەندەڵی تێدا هەبووە و گەندەڵی بەرپرسانی فیفا هاوکار بووە لە سەرکەوتنی قەتەر لە ئامانجەکەیدا کە وەرگرتنی خانەخوێیی جامی جیهانی ٢٠٢٢ بوو. بێگومان ئەگەر گەندەڵی لە ڕێکخراوەکەدا نەبوایە قەتەریش لە هەوڵەکانیدا سەرنەدەکەوت. بۆنمونە لە خولی تۆپی دەستی جیهانیدا لە ساڵی ٢٠١٥ بردرایە قەتەر، یاریزانەکانی قەتەر زۆربەیان قەتەری نەبوون و تاکو یاری کۆتایی خولەکەش چوون، لە یاری کۆتاییدا نەیانتوانی لەفەرەنسا ببەنەوە و دووهەم بوون. بەر لە دەستپێکی خولی کۆتایی بە سێ چوار ساڵ قەتەریەکان هەوڵیاندا لەڕێگەی بەرتیلەوە یاریزانێکی دانیمارکی بە ناوی نیکۆلای مارکۆسن Nikolaj Markussen بە ١٥-٢٠ ملیۆن دۆلار بکڕن و وایلێبکەن بچێتە قەتەر و بۆ وڵاتی قەتەر یاری بکات. بەڵام ئەو ڕەتی دەکاتەوە و خۆی نافرۆشێ. ئەو تەنها یاریزانێک بوو لە دەیانی دیکە کە هەوڵی کڕینیان دراوە.
هەموو یاریگەکانی قەتەر و ڕێگاوبان و دامودەزگان بە کرێکاری بێگانەی بەکۆیلەکراو دروستکراون. بەهەزاران کرێکار بە هۆکاری دیار یا نادیار لەسەر کار یا لە شوێنی مانەوەیاندا گیان لەدەست دەدەن، قەرەبووش نەکراونەتەوە و لەکیسی خۆیان و کەسوکاریان چووین. ژمارەی ئەوانەی تووشی نەخۆشی دەروونی بوون یا تووشی زیانی کار بوون بێگومان بەپێی سروشتی زیانەکانی کرێکار لە کارکردندا زیاترە لە ژمارەی مردووەکان، دیارە من لەلایەن خۆمەوە لەو بەدواگەڕانە سنوردارەی کردوومە هیچم بەرچاو نەکەوتووە تاکوو خەمڵاندنی بۆ بکەم یا ژمارەی لەسەر دابنێم. بەگشتی هەڵسوکەوتی کاربەدەستانی قەتەری سەبارەت بە کرێکارەکان زۆر خراپ بووە و تەنها چیرۆکە جەرگبڕەکان دەتوانن ئاستی نامرۆڤانەی کرداری قەتەریەکان و دارودەستەکانیان گوزارشت کەن. بۆیە دەکرێ بڵێین یاریگەکان بەخوێنی کرێکارە بەشخوراوەکان دروستکراون و خەڵکی جیهانیش سەیری یاریەکان لەو یاریگایانەدا دەکەن کە کرێکارە بەکۆیلەکراوەکان دروستیان کرد.
لەو وتارەدا بەگرنگم زانی ئاماژە بەکورتی بە پەیوەندی ئەمەریکا و قەتەر بکەم، چونکە ئەمەریکایەکان ڕەنگە لە هەمووکەس و لایەنێک چاکتر ئاگاداری ڕۆڵی قەتەر لە پشتگیری تیرۆریزمی ئیسلامیدا لە ڕۆژهەلاتی ناوڕاست و ئەفریکا و جیهاندا هەن، بەڵام لەبەر بەرژەوەندیی ناسیونالیستانەی خۆیان چاوپۆشی لە پێشیلکاری و تاوانکاریەکانی قەتەر و قەتەریەکان دەکەن. ئێستا ئەمەریکا بنکەی بەهێزی سەربازیی لە قەتەردا هەیە و وڵاتی قەتەریش دەپارێزێت.

٢٠/١١/٢٠٢٢

سەرچاوەکان
Qatar, https://da.wikipedia.org/wiki/Qatar#
Qatar Natural Gas, https://www.worldometers.info/gas/qatar-natural-gas/
2015 FIFA corruption scandal, https://www.britannica.com/event/2015-FIFA-corruption-scandal,
Qatar and state-sponsored terrorism, https://en.m.wikipedia.org/wiki/Qatar_and_state-sponsored_terrorism?fbclid=IwAR26Xtc83OJoW4fx55KZz9wFulKLACv__YoQ1TBqIJXo-Mxrsw_0GexGdpk
Qatar and the United States, https://en.wikipedia.org/wiki/Qatar%E2%80%93United_States_relations
Football corruption and the remarkable road to Qatar´s World Cup, https://www.theguardian.com/football/2022/oct/08/football-corruption-and-the-remarkable-road-to-qatar-world-cup
Michael Garcia’s Fifa report eases Russia and Qatar World Cup fears, https://www.theguardian.com/football/2017/jun/27/fifa-secret-report-world-cup-2022-leaked
Revealed: 6,500 migrant workers have died in Qatar since World Cup awarded, https://www.theguardian.com/global-development/2021/feb/23/revealed-migrant-worker-deaths-qatar-fifa-world-cup-2022
TV 2 møder migrantarbejdere i Qatar: – Jeg græder næsten hver dag, https://nyheder.tv2.dk/udland/2022-11-15-tv-2-moeder-migrantarbejdere-i-qatar-jeg-graeder-naesten-hver-dag
Dagher, Sam (2011-10-17). “Huge Role of Tiny Kingdom of Qatar in Libya Draws Concern”. The Wall Street Journal. Retrieved 2016-09-04.
Dansk håndboldstjerne taler ud: https://www.dr.dk/sporten/fodbold/vm/bag-om-vm-i-qatar/dansk-haandboldstjerne-taler-ud-jeg-blev-lokket-med-15-20




پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا یان چل چیرۆک لەبارەی پیرەمێردەوە.. دڵشاد کاوانی. نووسەر و ڕەخنەگر

پێشەکی:.
پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا، ناونیشانی کتێبێکی ٢٢١ لاپەڕەی قەبارە مام ناوەندییە، لە بارەی پیرەمێردی شاعیرەوە، لە دوتووێی بەرگێکی ڕەقی جوان، بە پێنووسی کامەران سوبحان نووسراوەتەوە. ئەوەی جێگەی بایەخە لەم سەردەمەی سۆشیال میدیا دا و کاڵبوونەوەی بابەتە جددییەکان، پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا یەکێکە لە کتێبە نایاب دانسقەکان کە ناوەڕۆکێکی لایەق و کەسێتییەکی گرنگی مێژووی ئەدەبیاتی بە ئامانج گرتووە. نووسەر لە ڕێگەی ئەم کتێبە دەمانگێڕێنێتەوە سەردەمانێک، کە پیرەمێرد ئەستێرەیەکی پرشنگداری ئەدەبیاتی کوردی بووە، زۆر بە جوانی داخ و کەسەری پیرەمێرد و هیوابڕاوی لەهەمبەر کۆمەڵگەیەکی نەخوێندەواری ئەوسا دەگێڕێتەوە.
سەرەتا:.
هەرچەندە مشتوماڵکردنی ئەم جۆرە کتێبانە ئاسان نییە، چون پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا، ناچێتە چوارچێوەی ژانرێکی دیاریکراو و هەروەک نووسەری کتێبەکە خۆشی درک بەمە دەکات و لە لاپەڕە (٢٩-٣٠) دەنووسێت: ئەمە ستایل و فۆرمێکە لە گێڕانەوە لە نێوان چیرۆک و ڕۆمان و ڕووداوی درامیی…تاد. ئاستەنگی ئەم شێوازە نووسینە ئەوەیە لە سەرجەم بنەماکانی ژانرەکان دەردەچن و ڕەگیشی لە هەمووان دایە. بۆیەشە ناکرێت بە پێی ڕێبازە ئەدەبییەکان لێکدانەوەی بۆ بکەیت. وەلێ تەکنیک و گێڕانەوە و گەمەکردن بە زمان، لە پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا، زۆر سەرنج راکێشە کە خوێنەر ملی لە خوێندنەوەی نا تەقەبڕی نەکات وازی لێناهێنێت. سەرباری چێژبەخشین و جوان نووسی کتێبەکە، چەندین سەرنج و تێبینیم لە بارەی کتێبەکەوە هەیە کە بە دیدێکی ڕەخنەییەوە لێی دەڕوانم.

هەڵبژاردنی ناونیشانەکان
لایەنێکی دیکەی کتێبەکە، گەرەکمە قسەی لەسەر بکەین هەڵبژاردنی ناونیشانی کتێبەکەیە، کە بە بۆچوونی من نووسەر لە هەڵبژاردنی دا، زۆرتر وەک ڕۆژنامەنووسێک لە دەستنیشانکردنی ناونیشانی هەواڵ دا دەردەکەوێت، نەوەک وەکوو نووسەرێکی ئەدەبی، ئەمەشی بۆ سەرنج راکێشانی خوێنەران کردووە، کە من بەکارێکی باشی نابینم.
ناونیشانەکان دەبێتە بە دوو بەش سەرەکی و لاوەکی.
یەکەم: ناونیشانی کتێب:.
سەرەتا ناونیشانی کتێبەکە کاتێک خوێنەر دەست بە خوێندەوەی کتێبەکە دەکات، هەڵپەی ئەوەیەتی کە لە نێو ئەم کتێبە دا چل دەستنووسی بڵاونەکراوەی پیرەمێردی شاعیری بکەوێتە بەر دید، یاخوود گەنجینەی چل دەستنووسی بڵاونەکراوەی کۆن لەبارەی پیرەمێردەوە دەخرێتە بەر دەست. کەچی ناوەڕۆکی کتێبەکە زۆرترین خەیاڵ و ئەندێشەی سوبحان و کەمترین زانیاریی لەسەر ژیانی پیرەمێردە، بەڵکوو باشتر دەبوو، کتێبەکە ناونیشانێکی دیکەی هەبووایە، لە کاتێکدا زۆرتر باس لە کۆچی دوو شاعیر دەکات، ئەویش مەلا خدری نالی و کاریگەری لەسەر کۆچەکەی پیرەمێردە.

دووەم: ناونیشانی بەشەکان:.
کتێبەکە هەر وەک لە ناونیشانەکەی ئاماژەی پێکراوە چل دەستنووس و یاخود چل چیرۆکە، بەم جۆرەش دابەشکاری تەکنیکی بەشەکانی بۆ کراوە، ناونیشانی بەشەکانی بۆ هەڵبژێردراوە، ئەوەی جێگەی هەڵویستە لەسەر کردنە بۆ هەر بەشێکیان سێ ناونیشانی بۆ دیاریکراوە، بە بۆچوونی من قەرەباڵغیێکی زۆری خستۆتە سەر ناونیشانەکان، هەر بۆ نموونە بۆ هەر بەشێک نووسراوە دەستنووسی یەکەم: چیرۆکی یەکەم لە پاڵیشیدا ناونیشانی بابەتەکە، دەکرا تەنیا یەکێك لەم سێ ناونیشانانە بۆ هەر بەشێک دیاری بکات.

تەکنیک لە کتێبی پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا:.
پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا، دەتوانین بڵێین لە ڕووی تەکنیک و شێوە و بونیادی نووسین، بە جۆرێک نووسراوە، کە بە تەواوی تەکنیکی نووسینی ڕۆمانە هاوچەرخەکانە، تەکنیک بە وردی کاری لەسەر کراوە و وا لە خوێنەر دەکات لە سات و وەختی خوێندندنەوەی دا، بە هۆی شاردنەوە و تقەتکردنی ڕاز لای نووسەر و بەکارهێنانی فلاشباگ و گەمەکردن بە کات و شوێن. لە هەندێ شوێن مەنەلۆگ، خاڵی ئەرێنی کتێبەکەن و و خوێنەر دەخەنە مەزاقەوە. بە تایبەتی لە هەندێک بەش سەرەداوی زانیاری دەربارەی ڕووداوێکی بەشێکی دیکە دەدات. بۆ نموونە لە دەستنووسی یەکەم، چیرۆکی یەکەم چیرۆکێک دەگێڕمەوە، لە لاپەڕە (١٥) هاتووە جیاواز لە ٣٩ چیرۆکەکانی تر: زانیاری باس لە دۆزینەوەی گەنجینەیەکی گەورەی دەستنووسی شاعیرێکی مەزنی کورد دەکات، کە مەبەست لێی مەلا خدری نالییە. دەنووسێت: خوێنەر دەتوانێت لە چیرۆکی (٣٥) بە فراوانی ئەم بەسەرهاتە بخوێنێتەوە. وەلێ کە دەچیتە بەشی چیرۆکی (٣٥) زانیارییەکی ئەوتۆت لە بارەی گەنجینەی دەستنووسەکانی نالی دەست ناکەوێت نووسەر لەوێشەوە پاڵێک بە خوێنەرەوە دەنێت و بۆ بەشی (٣٦) بە ناوی (بینینی کۆمەڵێک دەستنووسی مەلا خدری نالیی) ئەم تەکنیکە هەم جوان و هەمیش سەرنج راکێشە. هەروەک لە لا (٥١) ی کۆتایی بەشی حەوتەم باسی ئامەژەی بە نامەگۆڕینەوەی نێوان سائیب و پیرەمێرد دەکات، کە پیرەمێرد بە شیعرێک وەڵامی سائیب دەداتەوە، کەچی خوێنەر وادەزانێت شیعرەکەی لەبیرچووە دایبنێت، کەچی زۆر بە جوانی دەقی شیعریەکە دەخاتە بەشی دواتر و لاپەڕە (٥٣).

ناوەڕۆک لە پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا:.
ناوەرۆکی کتێبی پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا، لەسەر ژیان و کۆچکردنی پیرەمێردە، وەلێ لە پاڵ پیرەمیردیش دەچێتە سەر کۆچ و جێهێشتنی شاری سلێمانی لای نالییەوە، هەمان چارەنووسیش ڕوو لە تۆفیق بەگی پیرەپێرد دەکات. دوای گەڕانەوەی پیرەمێرد، بۆ باوشی نیشتمان بە هۆی خراپی خەڵکی شاری سلێمانی و تاوانبارکردنی پیرەمێرد بە پیاو و سیخووری ئینگلیز و خراپ مامەلەکردنیان، جارێکی دیکە پیرەمێرد دەیەوێت لە ڕێگەی بەغداوە بچێتە شام و بگەڕێتەوە ئەستەمبۆڵ. بە ڕوانینی من ئەم کتێبە، باسی دوو شاعیر و دوو کۆچی هەردوو مەلا خدر و حاجی تۆفیقە، نەوەک تەنیا پیرەمێرد. ناوەرۆکی کتێبەکە تا ئەندازەیەکی زۆر لەگەڵ ناونیشانی کتێبەکە ناگونجێت. ناوەرۆکی ئەم کتێبە لە لاپەڕە (١٦) بە باسی چیرۆکی دەستنووسەکانی کتێبەکە دەکات کە باسی هاوڕێیەکی دەگێڕێتەوە، چیرۆکی ئەم هاوڕێیەی تا کۆتایی لەگەڵ ڕوودوەکان دەڕوات. زۆر ڕوون نییە ئەم باسە ڕووداوێکی واقیعییە یاخود خەیاڵییە بە تایبەتی لە لاپەڕە (٢٨) بە تەواوی دەبێتە چیڕۆکێکی خەیاڵی و فانتازیی، ئەویش بە تێکەڵ کردن و هێنانەوەی پیرەمێردی شاعێر بۆ ناو باسەکەی. هەر ئەمەش وادەکات نووسەر لە لاپەڕی (٣٠) هەست بە سەرلیشێوانی خوێنەر دەکات و سەرپشکی دەکات کە خۆی چۆنی پێخۆشە ئاوا وێنای دەق و بکات و لە ژنرەکە بڕوانێت. هە ربۆیەشە لە لاپەڕە (٣٢) بەتەوای کەساییەتییەکانی ناو کتێبەکە لەیەک هەڵاوێرد دەکات. لە لاپەڕەی (٧٠) دێتە سەر میژووی دەستنووسەکان کەچی هیچ بەراور و رێکەوتی دەستنووسەکان و کەی و چۆن نووسراوەتەوە، ناخاتەڕوو. هەروەها لاپەڕە (٧٦) بۆ (٧٩) چەند دێریکی دەستنووسە کۆنەکان دەخاتە ڕوو، بێئەوەی ئاماژە بەوە بکات کە ئەو دێڕانەی نێو دەستنووسەکە لە چ سەرچاوەیەک وەریگرتوون و یاخود ئاخیزگەیکەی لە چییەوە هاتووە. دواتر لە لاپەڕە (٨٢) و نووسەر باسی نوووسینی دە دەفتەری قەبارە گەورەی دەستنووسی خۆی دەکات، کا باس لە مێژووی سەت ساڵەی شاری سلێمانی دەکات. خوێنەر چاوەڕێی ئەمە دەکات لەم دە دەفتەرە، یەک دوانێکیان تایبەت کرابێت بە پیرەمێرد، کەچی نووسەر هیچ ناچێتەوە سەر دەفتەرەکان کە چیان بەسەر دێت. لە لاپەڕەی (٨٥-٨٦) لە رێگەی پەڕەگرافێکی ڕۆژنامەی ژیان لە ژمارە (٢٩٣)ی ساڵی (١٩٣١) باسێکی پیرەمێرد لەبارەی کۆچەکەی نالی شاعیر دەگێڕێتەوە، کامەران سوبحان گومان دەخاتە سەر ئەم نووسینەی پیرەمێرد کە گەشتەکە هی خۆی بیت و بەناوی ناڵی نووسیبیێتەوە، ئەمەش بە هۆی تێکەڵکردنی خەیاڵی نووسەرە بە حەقەیقەت، کە گورزیکی لەڕاستی ڕوووداوەکانی پیرەمیرد و هەم نالی وەشاندووە. لە لاپەڕە (٩٤) دا باسی دەستنووسەکانی پیرەمێرد و ئەو دەستنووسانەی لەباری ڕۆژگاری فەرمانڕەواییەتی عوسمانی بەسەر کوردا، لە قاسەیەکی ئەرشیفاخانەی ئەستەمبوڵ داندراوە و قوفڵ داروە، کەس دەستی پێناگات. لە کاتێک دا لە ڕاستی دا هەموو ئەرشیفخانەی عوسمانی خراوەتە بەرد دەست ئەو کەسانەی کە داوای وێنەی دووەمی دەستنووسەکان دەکەن، مەگەر تەنیا بابتێکی زۆر نهێنی بێت و پەیوەست بێت بە ئاسایشی نیشتمانی ئەم وڵاتە. لەگەڵ ئەوەش لە لاپەڕە (٩٦ بۆ ١٠٦) ژمارەیەک دەستنووس باس دەکات کە وەک دەستنووس نەماونەتەوە، بەڵکوو لە ڕۆژنامەکانی ژین و ژیان بڵاوبوونەتەوە، هەندێکیان کات و ڕێکەوتی داناوەن هەندێکیشیان تەنیا ئاماژەن بۆ ئەو نووسیانەی کە ئەو کات نووسراون. هەروەها لە لاپەڕەی (٩٨) کتێبەکە بەتەواوی دەبێتە ژیانی نالی شاعیر و هیچ پەیەوەندییەکی بە پیرەمێردەوە نامینێت.

زمانی پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا:.
لایەنی زیندووی ئەم کتێبە زمانەکەیەتی، نووسەر چۆن گەڕاوە بە دوای ناوەرۆک و بابەتێکی جوانی بۆ خوێنەرانی هەڵبژاردووە و ئەوەندەش زمانی گێڕانەوە و سەربردانی جوانە، کە شایانی باسی نالیی و پیرەمێردە، کامەران خۆشی شارەزایەکی باشی زمان و رێنوووسی کوردییە. بە سەلیقەوە دەنووسێت. هەر بۆیە زمان لای سوبحان زاڵە بەسەر دەق دا. ئەمە واتای ئەوە نییە کە هیچ کارێک بێ کەموکەسری بێت، بۆیە لە بەشی چیرۆکی هەشتەم شیعرێکی توڕە و یاخی! لاپەڕە ٥٣ پیرەمێر لە وەڵامی نامەیەکی مستەفا سائیبی خوارزای کە بە تورکی بۆی نووسیوە، وەک نارەزبوون لە تورکی نووسی سائیب میرەمیرد شیعرێکی هەجووی بۆ دەنووسێت لە دوو دێڕی یەکەم دا دەڵێت: مستۆ، وادیارە تۆش جل خوار ئەکەی. ئەستۆت ئەخوری و مەیلی بار ئەکەی. کامەران سوبحان بۆ شیکردنەوەی وشەی جل خوار لەم دێرەی پیرەمێرد، نووسیویەتی: جلخوار بەو کەسانە دەوترا کە تورک خوازبوون و حەزیان بەلایەنگری و مانەوە لەژێر سایەی تورکیا دەکرد. لێرە کامەران سوبحان کارێکی باشی کردووە، مەبەستە سیاسییەکەی ڕوونکردۆتەوە، وەلێ پیرەمێرد ڕێک مەبەستی کەرییەتی مستەفا سائیبە، چونکە جل بۆ کورتان، یان ئەو پارچەی سەر پشتی کەرە کە خوار دەبێت بار هەڵناگرێت، واتە کەرێکی دێزە و لامل و لە عەمەل کەتووە.
هەروەها لە بەشی چیرۆکی(١٠) لاپەڕە (٦٠) دەنووسێت: ڕاکشا و جاجمێکی ڕەنگ هەناریی ڕەشی گوڵگوڵی بە جەستەی خۆی دا و ونەوز بردییەوە. لێرە کامەران دەکەوێتە هەڵەوە جاجم بە جەستە نادرێت، بەڵکوو بە جەستە دادەدرێت، یان بەسەر جەستە دا هەڵدەکشێت. لە بەشی چیرۆکی (١١) و لاپەڕە (٧٤) نووسەر ولۆ دەپەیڤێت: نە بۆم دەخوێندرایەوە، نە دەمزانی باسی چیدەکات!. ڕاستییەکەی ئەم ڕستەیە بەم شێوەیەیە: بۆم نەخوێندرایەوە و نەمندەزانی باسی چی دەکات.
هەروەها لە بەشی چیرۆکی (١٨) و لاپەڕە (١٢٢) دەنووسێت: ڕۆژێک بە ڕێکەوت لە کتێبخانەکەم کەوتم بەسەر دەفتەرێکی ڕەشکراوەی پڕ لە نووسین. نووسەر لێرە بۆ دۆزینەوەی دەفتەرێکی پڕ لە نووسین دا، کەوتن بەکار دەهێنێت، کە لە زمانی کوردی دا، هەڵەیە چونکە کەوتن واتە بەربوونەوە، ئێستا ئێمە نازانین ئایە کامەران سوبحان بەسەر دەفتەرەکە دا بەربۆتەوە، یان بینیویەتەوە. هەمان هەڵەی لە لاپەڕەی (١٤٢) دا دووبارە کردۆتەوە ئێژێ: دەکەوم بەسەر نووسینێکی پیرە مێرد دا.
پاشان لە بەشی (٢٨) و لاپەڕە (١٦٩) نووسەر ڕەستەیەکی بە ناوی ئەفسانەی کۆنی وردی وەرگرتووە کە نووسینی رستەکە چەوتە (هەر چیرۆک و بەسەرهاتێک لەو شەوەی مانگدا (٢٨) ڕووبدات، ڕاز و نیازەکەی دەگاتە مەنزڵ!) لەم ڕسەتەیە لەشەوی مانگ دا (٢٨) ڕووبدات، نازانم مەبەستی ڕوودانی (٢٨) چییە؟ دەبوویە بنووسێت (لە شەوی بسیت و هەشتی مانگ دا هەر جیرۆک و بەسەرهاتێک ڕووبدات، راز و نیازەکەی دەگاتە مەنزڵ).
لە بەشی چیرۆکی یانزەهەم دا لاپەڕە (٧٤) ش دا دبێژێت: دێڕەکانیشی ئاسۆیی و ستوونی کەتبوون بەسەر یەکدا و نە بۆم دەخوێندرایەوە، نە دەمزانی باسی چیدەکات!. لێرەش نیوەی کۆتایی ئەم ڕستەیە هەڵەیە و نە بۆم دەخوێندرایەوە، نە دەمزانی باسی چیدەکات!. ڕاستەکەی ئەویە کە پێم نەدەخوێندرایەوە و نەمدەزانی باسی چی دەکات. ئەوەی کە زمانی کتێبەکەی زۆر جوانکردووە نووسەر لە هەندێک شوێن دەقاودەق زامنی پیرەمێردی داناوەتەوە وەک لاپەڕەکانی (١٨٠) تا (١٩٣)لە چەندین شوێن ئەم زمانە کۆنە بەرچاو دەکەوێت.

ئەنجام:.
لە کۆتایی دا سەرئەنجام بەوە گەیشتین کە کتێبی پیرەمێرد لە دەستنووسی چل چیرۆکدا لە ڕووی شکڵییەوە، تایبەت کراوە بە حاجی تۆفیقی هەمزاغەی مەسرەف، بەڵام لە ناوەڕۆک و فۆرم دا، بۆ کۆچی دوو شاعیر لە دوو کات و زەمەنی جودا دەگەڕێتەوە و کەمترین زانیاری و سەرەداوی دەق و دەستنووس و مەبەست و ئاکامەکانی لە بارەی شاعیرەوە دەپێکێت. زۆرتر لە چوارچێوەی سۆز و هەست و خۆشەوستی نووسەر بۆ ئەم شاعیرە، رووداوەکان لە جوخزی خەیاڵ و وێناکردنێکی ئەدەبی وەسفی و خۆی بینیوەتەوە، نەوەک لیکۆڵینەوە و بە دواداچوون و شیکاری ئەدەبی.




بۆیەکەمجار کچە کوردێک لەئەڵمانیا لەپرۆگرامێکی ئۆپێراهاوسدا هەڵدەبژێرێت.. ئا- کامەران حاجی ئەلیاس

تاڤێ بورھان کچە کوردێکی باشورەو لەشاری سلێمانی لەدایک بووەو ئێستا لەشاری ھانۆڤەری وڵاتی ئەڵمانیا دەژی ، ئەم ساڵ قۆناغی ( 12 )تەواو دەکات لە قوتابخانەی
international school Hannover Region SHR
تاڤێ بەھۆی بەھرەو تواناکەیەوە ھەر زوو جێگەی خۆی لەنێو خوێندنگەکەدا کردەوەو بووە خۆشەویستی مامۆستاو فێرخوازانی قوتابخانەکە. تاڤێ جگە لەچالاکیە ھونەریەکانی وەک گۆرانی و میوزیک و ناساندن و پیشاندانی کلتوری کوردی ، توانی لەسەر ئەرکی خۆی لەکتێبخانەی قوتابخانەکەیان بەشێک بکاتەوە بۆ کتێبی کوردی کە تایبەت بوون بە کوردو کوردستان و ھونەرو ئەدەبەکەی ( کتێبەکان بەزمانی ئینگلیزین) . بەم کارەشی ھێندەی تر لەلایەن ئیدارەی قوتابخانەکەیەوە خۆشەویست بوو، ھەر بۆیە وەک ڕێزێک لەتاڤێ لەسەرەتای خوێندنی ساڵی ٢٠٢٠ وە ئاڵای کوردستانیان لەپەنای ھەموو ئاڵای ئەو وڵاتانەدا بۆ ھەڵواسی کە قوتابیان لەو قوتابخانە نێونەتەوەیەدا ھەیە. ئەگەرچی کوردستان دەوڵەتیش نەبوو ، بەڵام دڵی تاڤێیان نەشکاندو وەک نوێنەری کوردستان بەفەرمی ئاڵای کوردستانیان لەقوتابخانەکەدا بۆ ھەڵکرد .
تاڤی لەتەمەنی پێنج ساڵیەوە گۆرانی دەڵێت و یەکەم گۆرانیشی سرودی نەورۆز بووە ، کە لەبەرنامەیەکی منداڵانی کەناڵی کوردسات دا بڵاوبووە . دوای ئەوەش چەندین گۆرانی بۆ شانۆگەری منداڵان تۆمارکردوە وەک شانۆگەری ( چی بچێنی ئەوە دەدوریتەوە) ، ھەروەھا یەکەم گۆرانیشی بەزمانی فەڕەنسی وەک ڕیکلامێک بۆ قوتابخانەی فەڕەنسی دانیال مێتران لەسلێمانی تۆمارکرد. بەڵام تاڤێ لەپاڵ خوێندنەکەیدا ڕۆژانی ھەینی لە فێرگەی میوزیک لەسەر دەستی مامۆستا ڕاستی کوردی ئامێری سازی دەخوێند. پاشان لەپرۆگرامی ( kurdistan kids voice) ی تەلەفزیۆنی پێلیستانگ لەشاری ھەولێر بەشداری کردو توانیی پلەی دووەمی سلێمانی بەدەستبھێنێت .
تاڤێ بەھۆی ئەوەی کەقۆناغی خوێندنی بنەڕەتی بە بەزمانی فەڕەنسی خوێندوەو لەچالاکییە ھونەریەکانی قوتابخانەکەشیدا بەفەڕانسی بەشداری کردوە . تائێستاش زمان و گۆرانی فەڕەنسی ئەوە کاریگەری ھەیە لەسەری ، ھەر وەک خۆی دەڵێت : ( زمانی فەڕەنسی باش دەزانم و ئاگاداری ئەدەب و کلتوری گۆرانی فڕەنسیشم ، ئەوان خاوەن کلتورێکی زۆر ڕەنگاو ڕەنگ و دڵگیرو جوانن.
بۆیە من ناتوانم ئەو کلتورە گەورەیە فەرامۆش بکەم ).
تاڤێ لەکۆتایی ساڵی ٢٠١٨ لەگەڵ خێزانەکەیدا ڕوو دەکەنە وڵاتی ئەڵمانیاو لەشاری ھانۆڤەر نیشتەجێ دەبن. ئیتر لەوێ لەپاڵ خوێندنەکەیدا دەست دەکات بە خوێندنی ئامێری پیانۆو ئۆپێراو لەسەر دەستی مامۆستایەکی پسپۆڕ لەو بوارەدا گەشە بەخۆی دەدات . بەردەوامیش گرنگی بە گۆرانی کوردیش دەدات و بەرھەمەکانیشی لەکەناڵی یوتوب و تویتەرو ئەنستگرامی خۆی ( Tave_official)
بڵاودەکاتەوە
ئیتر ناو بەناو گۆرانی و کارە ھونەریەکانی بەزمانی کوردی و ئینگلیزو فەڕەنسی و ئەڵمانی بڵاو دەکاتەوە. تاڤێ لەو بارەیەوە دەڵێت : ( لەدوای بەرنامەی کوردستان کیتس زە ڤۆیس زیاتر لە 10 بەرھەمم بڵاوکردۆتەوە ، ھەرچەندە من تائێستا لەخۆ پێگەیاندندام لەبوارەکانی ئۆپێراو میوزیک و دەنگدا. بۆیە چەند بەرھەمێکی ترم ئامادەکردوە ، بەڵام تائێستا بڵاوم نەکردۆتەوە ، ئەو بەرھەمانەی کەمن دەیڵێمەوە بەشێوازی خۆم دەیڵێم و گۆڕانکاری تێدا دەکەم ، بەرھەمەکەش خۆم لەماڵەوە کاری تێدا دەکەم و تۆماری دەکەم).
لێرەوە چەند پرسیارێکمان ئاراستە تاڤێ کرد ،لەو پرسیارانەش :

*بەشێوەیەکی گشتی کێ کۆمەک و هاوکاریت دەکات لەبەرهەمەکانتدا؟

  • تاڕادەیەک باوکم و مامۆستاکانم کۆمەکم دەکەن، بەڵام بەڕاستی زیاتر پشت بەخۆم ئەباستم و دەمەوێ خۆم ئەزمون بکەم ، گەرچی کارەکانم تائێستا بە ئەزمونێکی سەرەتایی خۆم دەزانم . بۆیە خۆم دەمەویت لەبواری ڕیکۆردو دەنگدا ئەزموونێکی باش کەڵەکە بکەم و شارەزایی باشیش لەو بوارەدا بەدەست بێنم ، تا لەبەرھەمەکانی ئایندەمدا سودی تەواوی لێ وەربگرم و ڕەنگبداتەوە.
  • تۆ بەچ شێوازێک گۆرانی دەچڕیت ؟
  • لەڕاستیدا من ئامانجم ئەوەیە بتوانم لەڕەنگە جیاوازەکانی گۆرانیدا خۆم پەروەردە بکەم ، لەشێوازە جیاجیاکانی ڕۆژھەڵاتەوە تا فۆرم و ڕەنگە جیاجیاکانی ڕۆژئاوایی ، لەکلاسیکەوە بۆ مۆدێرن ، لەلاوک و حەیران و سیاچەمانەوە بۆ ئۆپێرا ، دەمەوێت میکسێک بکەم لەنێوان پۆپ و ئوپێراو لاوک و ھۆرەو حەیراندا. پاشان ڕەنگێکی تایبەت بەخۆم دروست بکەم. دەشبێت ئەوە بڵێم ئەو بەرھەمانەی من بڵاومکردونەتەوە ھێشتا وەک پرۆڤەو ئەزموونی سەرەتایی خۆم تەماشای دەکەم ، نەک وەک پرۆژەیەکی ھونەری پوخت و باڵا کە تەواو کامڵ بووبێت.
  • – بابێینە سەر دوا کاری ھونەریت ، چۆن بوو لە پرۆژەو بەرنامەی OPEN STAGE ئۆپیرا ھاوسی ھانۆڤەر باشداریت کرد ؟!
  • لە ڕاستیدا لەڕێی ڕیکلامێکەو بینیم ، پاشان چوومە سەر پەیجەکەیان و زانیاری تەواوم وەرگرت و فۆرمێکی دورودرێژم پڕکردەوەو گۆرانیەکانم لەڕێگەی ئەنستگرام و تیکتۆک و یوتوب و فەیسبوک و تیوتەر وەک پاشکۆیەک پێوە گرێداو ناردم . پاش چەند ھەفتەیەک لە ئۆپێرا ھاوسەوە بەتەلەفۆن پەیوەندیان پێوەکردم و داوای دیدارێکی ڕووبەڕوویان کردو منیش لەکات و ڕۆژی دیاریکراودا چووم و گفتوگۆی تێرو تەسەلمانکردو تێستیان کردم . ئیتر لەوێ بوومە جێگەی سەرنجی لیژنەکە. ئەوە بوو زیاتر لە 1500 ھەزارو پێنسەد کەس کەفۆرمیان پڕکردبۆوە ٤٠ کەس ھەڵبژێردراین . ئەم چل کەسە پێک ھاتبوون لە گروپی جیاجیای وەک گروپی ( سەماکارو میوزیک و گۆرانی )، بەتەنھا من و کەسێکی تر گروپمان نەبووین و تاک بووین. ئیتر لەوێ بەرانامەی ڕاھێنان و پرۆگرامەکەیان بەسەر پێنچ ستەیجدا دابەشکرد. ھەر کەسەو گروپە 30 خولەکی بۆ تەرخان کرا ،ڕۆژی 25-6-2022 لە کاتژمێر 6:30 خولەکی ئێوارە بەرنامەکە دەستی پێکرد ، ھەر گروپە 30 خولەکی ھەبوو بۆ خۆناساندن و پێشکەشکردنی کارو بەرھەمی خۆی. بینەران و جەماوەرێکی زۆر ھاتبوون ، لەدوای چالاکی ھەر گروپەو پشویەکی چەند خولەکی ؛ پاشان ڕێنمایی دەکران بچنە تەماشای گروپی تر. جێگەی باسە تیپی ئۆرکسترای ھەرێمی نێدەرزاکسن کەزیاتر لە 50 ژەنیار دەبوون ئەوان دەستپێک
    ی پرۆگرامەکەیان کردەوە ، پاشان گروپی باڵێ و سەمای فۆلکلۆری ڕۆژھەڵاتی دوورو سەمای مۆدێرن و گروپی پۆپ و ڕۆک و ئۆپێراو ھەموو کاری خۆیان پێشکەشکرد منیش لە کاتژمێر 30: 8 خولەکی ئێوارە پرۆگرامی خۆمم پێشکەشکردو لەنێو چەپڵەڕێزان و گوڵباراندا خەوەکەم ھاتەدی. من وەک یەکەم کچە کورد توانیم کلتوری گۆرانی کوردی بە ئامادەبوان بناسێنم و بچمە ناو ئۆپێرا ھاوسەوە ،کە ئەمە خەونی ھەموو گۆرانیبێژو میوزیکسێن و سەماکارێکە خۆی لەسەر ستەیجی ئۆپێرا ھاوس ببینێت . جێگەی خۆیەتی کەلێرەدا بڵێم من بەتەنھا گۆرانی کوردیم نەچڕی بەڵکو ئینگلیزی و ئەڵمانی و فەڕەنسی و کوردیم چڕی و پارچەیەک ئۆپێراشم پێشکەشکرد. ئەمە سەرەتایەکی گرنگە بۆ من و نەتەوەکەم. ئەمە پردێکە بۆ کاری. ئایندە . ئیتر ئەوشەوە کارو چالاکی گروپەکان تا کاتژمێر 12 ی شەوی خایاندو پاشان لەگەڵ ھەموو گروپ و ھونەرمەندانی باشداربوو پەیوەندیمان دروستکردو ئیمێل و ژمارەی تێلمان گۆڕیەوە.
  • ئێمە وێڕای دەستخۆشی و ھێوای سەرکەوتن بۆت ، دەتوانین بزانین بەرنامەی ئایندەت چییە؟
  • لەڕاستیدا دەمەوێ لەبواری دەنگ و فۆرمە جیاوازەکانی گۆرانیدا لەزانکۆ بخوێنم ، ئەمەش دەرگا گەورەو گرانەکەیە کەدەبێ بیکەمەوەو خۆمی بۆ ئامادەبکەم.
    *لەکۆتایدا سوپاست دەکەین
  • منیش سوپاسی ئێوە دەکەم ، ھیوادارم ئازارو نەھامەتیەکانی گەلی کورد لەڕێی ھونەرەوە بگەیەنمە ئەوروپا.



سەبارەت بە سیاسەتی ڕێکخستنی کرێکاریمان.. مەنسور حیکمەت

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

قسەوباسێک لە سیمینارێکی حزبی
(1)

هاوڕێیان تەوەری گفتوگۆی ئەمڕۆ سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمەیە. بابەتی “سیاسەتی ڕێکخراوەییمان” لە مانگی میهری ١٣٦٥دا بڵاوکرایەوە، و بە لەبەرچاوگرتنی تێپەڕبوونی کات، پێویستە لە دۆخێکدا بین کە بتوانین هەڵسەنگاندنیكی پوختی ئەنجامەکانی ئەم سیاسەتە بکەین. بەڵام کێشەکە لەوەدایە هەڵسەنگاندنی ئێمە کە لە پلینۆمی ١٣ی کۆمیتەی ناوەندی و لە کۆنگرەی سێهەمی حیزبدا پێشنیار کرا، ئەوەیە کە هێشتا ئەم سیاسەتە بە باشی تێنەگەیشتووە و پشتڕاست نەکراوەتەوە و بەپێویستی دەزانرێت بە مانای ڕاستەقینەی وشەکە پەسەند بکرێت بۆ ئەوەی بتوانین لەبارەی ئەنجامەکانیەوە وتووێژ بکەین. ئەم سیاسەتە وەک پێویست بۆ چالاکوانانی ئێمە نەگوازراوەتەوە و خودی ئەم پرسە سەختی و کێشەی لێکەوتووەتەوە. بۆیە لە ڕاستیدا ئێمە لە قۆناغی ئەنجامدا نین، بەڵکو لە دۆخی دووبارە پلاندانانداین و ئەو باسەی کە ئەمڕۆ دەیخەمەڕوو، پێشەکییەکە بۆ ڕوونکردنەوە و دووبارە ڕوونکردنەوەی ئەم سیاسەتە و قۆناغێکی چالاکی چڕ و پڕە لە لایەن کۆیتەی ڕێکخراوەکانەوە ئەم سیاسەتە بە کردەوە پەسەند بکات و بیگەیەنێتە ئەنجام. لەگەڵ ئەو جیاوازییەی کە ئەمڕۆ زنجیرەیەک لێکدانەوەی هەڵە وخراپ تێگەیشتن لەم باسەدا بۆ کێشەکانمان زیاد کراوە، کە لە سەرەتاوە ڕووبەڕووی نەبووینەوە.
جاری ڕابردوو بە ڕەخنەگرتن لە کۆمەڵێک هەڵوێست و پراکتیکی بابەتی لە بزووتنەوەی چەپدا دەستمان پێکرد. ئەمجارە جگە لەمانە، دەبێت باس لەوەش بکەین کە چۆن بۆ نموونە ئەم یان ئەو مەقولە کە لە باسی سیاسەتی ڕێکخراوەییدا وروژێنراوە، بە هەڵە لێکدراوەتەوە و پراکتیکی نادروستی لێکەوتۆتەوە. بۆ نموونە خودی مەقولەی “کرێکارانی ڕادیکاڵی سۆسیالیست” سەرلێشێواوییەکی زۆری بەدوای خۆیدا هێناوە و هتد.
بەهیوام لەم دیدارەدا بەهۆی ئامادەبوونی ژمارەیەکی زۆر لە هاوڕێیان کە خاوەن بۆچوونن لەو بوارەدا و بەتایبەت ئەوانەی لە بوارێکدا کار دەکەن کە ڕاستەوخۆ بتوانن تێبگەن کە بەڕاستی ناڕوونی و پرسیارەکان چین، دوای کۆتایی هاتنی گفتوگۆکان من ، دەتوانین باسی ئەو جۆرە ناڕوونی و کێشەیانە بکەین، با گفتوگۆیەک بکەین و تا دەتوانین وەڵامیان بدەینەوە. هەرچۆنێک بێت لەگەڵ ئەم پێشەکیانەدا با بچینە سەر تەوەری سەرەکی باسەکەی ئەمڕۆ. وا گریمانە دەکرێت کە هاوڕێیان بە وردی وتاری سیاسەتی ڕێکخستنیان خوێندبێتەوە. بێگومان لێرەدا مەبەستم ئەوە نییە ئەو باسە دووبارە بکەمەوە، بەڵام سەرنج دەخەمە سەر هەندێک خاڵ کە یارمەتیدەر دەبن بۆ باشتر ڕوونکردنەوەی ئەو باسە.
بەڕای من بابەتەکە سیاسەتی ڕێکخستن نووسینێکی زۆر گرنگە. یەکەم: خاڵگەلێک لەم وتارەدا وروژێنراون کە دەبێ و هێشتا دەبێ بینینمان بەرامبەر بە بزووتنەوەی چینی کرێکارو کارکردن لە دەرونی چینی کرێکاردا بگۆریت. زۆر گرنگە لایەنێک کە دەیەوێت لەناو چینی کرێکاردا کار بکات، گرنگی بەو تێزانە بدات کە لەم باسەدا سەبارەت بە فۆرمەکانی بوونی چینی کرێکار و میتابۆلیزمی ناوخۆیی ئەم چینە وروژێنراون.
دووەم: ئەم باسە ڕێنوێنی و ڕەچەتەیەک بوو بۆ ئەوەی حیزبەکەمان گەشە بکات و فراوانتر بێت و ڕەهەندی چالاکییەکانی بگۆڕێت. بە بڕوای من پەسەندکردنی ئەم سیاسەتە چارەسەرێکی واقیعی و کردەییە بۆ گەشەی چالاکییەکانی حیزب لە شارەکان و لەناو بزووتنەوەی کرێکاریدا و نەگرتنەبەری ئەو سیاسەتە بەو مانایە بوو کە حیزب لەو ئیمکاناتە واقیعیانە بێبەش بوو کە هەیبوو بۆ بەهێز بوونی کە هێشتاش هەیەتی.
سێیەم: ئەم سیاسەتە دەبێ و ئێستاش پێویستە پێکهاتە و تایبەتمەندی چینایەتی حیزبەکەمان بگۆڕێت. ئەببێت حیزبی ئێمە ببێت بە حیزبێکی کرێکاری و بەو مانایەی کە ئەم سیاسەتە کەرەستەیەک بووە کە بەداخەوە وەک پێویست بەکارنەهێنراوە. خاڵێکی تر ئەوەیە کە ئەم باسە، لە ڕوانگەی پراکتیکییەوە، پوختەیەکی دیاریکراوی لە لاوازییەکانی چالاکیی پراکتیکی قۆناغی پێشوومانی لەخۆگرتبوو. تێنەگەیشتن و پشتڕاستکردنەوەی ئەم باسە بە ناچاری بەو مانایەیە کە پوختەی ڕەخنەیی ئێمە لە قۆناغی پێشوو خاو دەبێتەوە و کەمتر کاریگەر دەبێت. باسکردنی سیاسەتی ڕێکخستن بە شێوەیەکی سروشتی هەڵسوڕاوەکانمان لە کەموکوڕیەکانی کارەکانی ڕابردوومان ئاگادار دەکاتەوە، بەڵام ڕوونکردنەوەی بەردەوامی ئەم سیاسەتە و نەبوونی بەڵگە لەسەری، هەڵە تێگەیشتن بەجێدەهێڵێت. نە ڕەخنەی کارەکانی ڕابردوو بە ڕوونی دیارە، نە ڕێگای ڕاستکردنەوەی. و لە کۆتاییدا، لە هەموو ئەمانە گرنگتر، ئەم باسە دەرەنجامێکی پراکتیکی گرنگی تەوەریی
کۆمۆنیزمی کرێکاری بوو. تا ئەو ڕادەیەی کەباسی سیاسەتی ڕێکخستن لەسەر زەویدا بمێنێتەوە، باسی کۆمۆنیزمی کرێکاریش بە گشتی زەرەرمەند دەبێت.
بەشێکی گرنگی ئەو بابەتە لە ڕاستیدا پەیوەندی بە “سیاسەتی ڕێکخستن”ی ئێمەوە نەبووە بە مانای تایبەتی وشەکە. بەڵکو سەرەتایەک بوو بە مەبەستی نەهێشتنی ئەو شێواندن و تێنەگەیشتنانەی کە لە چەپی ئێران و هەروەها لە حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا هەبوون سەبارەت بە کار لەچینی کرێکاردا، بۆ ئەوەی دوای ئەوە بتوانرێت بە ڕێکوپێکی باس لە کارەکانی ناوەوەی چینی کرێکار و چالاکیی ڕێکخراوەیی حیزب، لە شارەکاندا بیری کردەوە. بە واتایەکی تر ئەگەر ئەم هەڵوێستە نادروست و هەڵگەڕاوە سەبارەت بە چینی کرێکار و بزووتنەوەی کرێکاری و ڕێکخستنی حزبی و ناحیزبی لە ناو چینی کرێکار و هتد کە لە خوارەوە ڕوونی دەکەمەوە فڕێ بدەین، هیچ لایەنێکی مەعریفییان نییە، بە هیچ شێوەیەک تێگەیشتن لە باسەکەمان سەبارەت بە سیاسەتی ڕێکخستنی حیزب زۆر سادە ئەبێتەوە. پاشان سیاسەتی ڕێکخراوەیی ئێمە لە کۆمەڵێک تێزی تێگەیشتوو و تێگەیشتوودا کورت دەکرێتەوە کە هەر کەسێک دەتوانێت لە چەند خولەکێکدا بۆ هاوڕێکەی ڕوونی بکاتەوە. بەبێ ئەم ڕەخنەیە، ئەم تێزە سادانەیش دەبنە قوربانی ئەو ناڕوونی و سوبژێکتیڤیزمەی کە تایبەتمەندی چەپی ناکرێکاری سەردەمی ئێمەیە.
هەڵەتێگەشتن
بەپێی ئەزموونی سێ ساڵی ڕابردوو و ئەو لێکدانەوەیانەی کە لە باسکردنی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمەوە کراوە، با سەرەتا باس لەوە بکەم کە سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمە لە بنەڕەتدا لەسەر چی نییە.
١- ئەلقەی کرێکاری لە باسەکەماندا جێگەیەکی زۆر گرنگیان هەیە، بەڵام جێبەجێکردنی “سیاسەتی ڕێکخستنی ئەڵقەکان” بۆ باسەکەمان زۆر نادروستە. پێدەچێت حزبی کۆمۆنیست مشتومڕێک لەسەر ئەولەویەتی فۆڕمی چالاکیی گروپی بەرزبکاتەوە بەسەر کاری مەیدانیدا و ئەمەش تەرکیزی سیاسەتی دەورەیی ئێمەیە. بە واتایەکی تر، پێشتر لە شارەکاندا فۆرمە دیسپلینکراوەکانی کاری حزبیمان پەیڕەو دەکرد و ئێستاش بۆ نموونە ڕوو لە ڕێکخستنی شل و نافەرمی دەکەین. ئەمە باسی ئێمە نییە.
٢- باسى سیاسەتى ڕێکخستن باسێک نییە لەبارەى خستنەڕووى فۆرمێکى بەدیل بۆ ڕێکخستنى جەماوەرى و ناحزبى کرێکاران، کە پێدەچێت بەهۆى لاوازى نەریتى خەباتى ڕێکخراوى کرێکاریەوە لە ئێران و نەبوونى ڕێگاى دۆزیبێتەوە لە شورا و سەندیکا و هتد و واتە بۆ نموونە لەبری شورا و سەندیکا، با تۆڕی ئەڵقەکان دابنێین. ئەمە باسی ئێمە نییە. باسی سیاسەتی ڕێکخستن، باسێک نییە لە چوارچێوەی کێشەی ڕێکخستنە جەماوەرییەکانی چینی کرێکاردا. هەڵوێست و سیاسەتی حیزب لەم بوارەدا تەواو ڕوونە. شوراکان و بزووتنەوەی کۆبونەوەی گشتی بە وەسیلەیەکی شیاو دەزانین بۆ خەباتی جەماوەری و گشتیی کرێکاران و هەروەها بە وردی پەیوەندییەکەیمان لەگەڵ سەندیکاکان بەووردی ڕوون کردۆتەوە.
٣- باسەکەمان باسێک نییە لەچوارچێوەی سکتاریزم و هەڵوەشادنەوەخوازیدا. ئەو بیرۆکەیەی کە سیاسەتی ڕیکخستن وتووێژ ێکە لە ڕاستای لاوازکردنی ئیرادەی حزبی و ئایدیۆلۆژی حیزبە لە بەرژەوەندی پتەوکردنی هاوتەریبی پراکتیکی لەگەڵ تێکڕای ڕەوتەکانی دیکە لە خەباتە بەردەوامەکاندا، بە تەواوی درۆیە. باسی سیاسەتی ڕێکخستن پێشەکییەک نییە بۆ باسی “یەکخستنی مەیلەکان”. ئەگەر لەبیرتان بێت ئەم دەستەواژەی کۆتایی لە پێوەندی لەگەڵ یاسای کاردا باس کراوە و تا ئێستاش باس دەکرێت. بەو مانایەی کە ئەگەر بتوانین یاسایەکی شۆڕشگێڕانەی کرێکاری بخەینەڕوو، بنەمایەک بۆ یەکێتی مەیلە تێکۆشەرەکانی ناو چینی کرێکار لە خەباتی بەردەوامدا دروست دەبێت و ئێمەش خۆمان دەبێ بۆ ئەم یەکیەتیی تێکۆشانە لە دەوری یاسای کار تێبکۆشین. باسی سیاسەتی ڕێکخستن هەرگیز باسی ڕەتکردنەوەی ئیرادەی حزبی و ڕادیکالیزمی سیاسی و ئایدیۆلۆژی حزب نییە و دواتریش ئاماژە بەوە دەکەم کە بە کۆمەڵایەتیکردنی حزب تەنیا پێویستی بە لاوازکردنی بیروباوەڕی ئایدیۆلۆژیی حیزب نییە، بەڵکو ئەو باوەڕانە و بڵاوکردنەوە و دەربڕینیان تا دەتوانرێت بە ڕوونی لەناو چینی کرێکاردا مەرجێکی حەیاتی،کۆمەڵایەتی بوونەوەی حزبەکەمان.
٤- سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمە باسێک نییە لەسەر هەڵبژاردنی بابەتی تەبلیغ و تەرویج و کاری ڕێکخستنمان. من تووشی ئەم بیرۆکە زۆر هەڵە و سەرسوڕهێنەرە بووم کە لە کاتێکدا تا ئێستا بابەت و ئامادەبووانی کارەکانی حیزب چینی کرێکار بە گشتی بووە، ئێستا دەمانەوێت ئەم ئامادەبووە بە باسکردنی سیاسەتی تەشکیلاتی سنووردار بکەین و تەنیا ” سۆسیالیستی ڕادیکاڵ” بەشێک لە چینی کرێکار. با بیخەینە ڕوو سیاسەتی ڕێکخستن باسێک نییە لەسەر سنووردارکردنی مەیدانی چالاکیی حیزب لەناو چینی کرێکاردا، بەڵکو باسی چۆنیەتی کارکردنمانە لەناو تەواوی چینەکەدا. لەم نێوەندەدا ئێمە پێگەیەکی تایبەتمان هەیە بۆ تەیفی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی کرێکاران لە ڕێکخستن و سەرکردایەتیکردنی هەموو چینەکەدا، کە بە ڕوونی ڕوونمان کردۆتەوە.
ئەمانە تەنها نموونەی تێنەگەیشتنەکانن. هاوڕێیان دەتوانن بە نموونەی تر کە بەریان کەوتوون درێژە بە باسەکە بدەن.
بنەماکانی سیاسەتی ڕێکخستنمان
بەڵام باسی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمە چییە؟ سەرەتا خاڵە سەرەکییەکان دەخەمەڕوو و دواتر لەسەر هەر یەکێکیان ڕوونکردنەوە دەدەم.
١- وتارى سیاسه تی ڕێکخستن باسێکه له سه ر تێگه یشتنى ماددى و بابەتی له پرۆسه ى پێکهێنانى حزبێکى شۆڕشگێڕ و کۆمۆنیستى لە ناو چینى کرێکاردا. ناسینی میکانیزمە ماددییەکانی ئەم پرۆسەیە. ئەم باسە دەیەوێت ئەو مەسەلەیە ڕوون بکاتەوە کە دەبێ چ کارلێکێکی بابەتیی و ماددی بۆ پێکهێنانی حیزبێکی کرێکاری شۆڕشگێڕ بە گشتی ڕووبدات. ئەمە مشتومڕێکە لە دژی زەینگەرایی چەپی نەریتی لە ئێراندا. بۆیە لەسەر ئاستی گشتی باسەکە لەسەر میکانیزمەکانی پەیوەندی نێوان حیزب و چینە.
٢- ئەم باسە جەختکردنەوەیە لە چەند تایبەتمەندییەکی سەرەکی چینی کرێکار لە ژیان و خەباتدا لەخۆ دەگرێت، کە لە بنەڕەتدا لە چاوی چەپی ناکرێکاری نەریتیدا شاراوەن. ئەو تێزە سەرەکیانەی کە لە وتارەکەدا باس دەکرێن و وەک دەوترێت تەواوکەری باسەکانی پێشوومانن، لە کۆنگرەی یەکێتی خەباتگێڕانی کۆمۆنیست بەدواوە، سەبارەت بە شێوازی کارکردن و پرسی ڕێکخستنی کرێکاریە، هەموویان ئەوە دەسەلمێنن کە ئێمە چینی کرێکار هەر بەوشێوەیەی کە هەیە، ئێمە “دەیناسێنین” بە چەپی ئێران. هەرکەسێک بەنیازی ڕێکخستنی چینی کرێکارە، لانیکەم دەبێت چینی کرێکار وەک دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی بناسێت. پێویستە بزانێت بزووتنەوەی چینی کرێکار چ لە ژیان و چ لە بەرهەمهێنان و چ لە خەبات و ناڕەزایەتیدا چ قانونمەندیەک پەیڕەو دەکات. بۆچی دەبێ ئەمە بگوترێ؟ ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە وەک زۆر جار باسم کردووە و لێرەشدا دووبارە دەیڵێمەوە، باس لە جوڵەی لایەنە چەپە غەیرە کرێکاریەکان دەکەین بەرەو چینی کرێکار. ئەمە واقیعی چەپەکانی ئێرانە و تەنانەت تایبەتمەندی بزووتنەوەی حیزبەکەی خۆمانە تا ئێستا. بۆیە بۆ ڕەوتێک کە لە جەمسەرێکی ناکرێکاری لە کۆمەڵگاوە بەرەو چینی کرێکار دەڕوات و ڕۆژانە لە بانگەشەو و بڵاوکراوە و ڕادیۆکانیدا سەدان جار ناوی چینی کرێکار دەهێنێ و بەرگریی خۆی لە بەرژەوەندی و ئامانجەکانی ڕادەگەیەنێت ئەم چینە، لانیکەم چاوەڕوانی ئەوەیە کە ئەمە بۆ ناسینی چینەکە وەک خۆی و بەو تایبەتمەندیانەی کە شوێنی بابەتیی خۆی لە کۆمەڵگادا دەیدات بە ژیان و خەباتەکەی، و نەک لەسەر بنەمای بینینی پێشوەختە و دەروونی چینە داراکان کرێکار و چینی کرێکار. دێمەوە سەر ئەم خاڵە.
٣- باسکردنی سیاسەتی ڕێکخراوەیی لەسەر بنەمای تێگەیشتن لە تایبەتمەندی و بارودۆخی تایبەتی وڵاتێکی دیاریکراو و چینی کرێکاری تێیدایە لە ماوەیەکی دیاریکراودا. ئەم باسە سنوور و تایبەتمەندییەکانی ژیان و خەباتی ئەم چینە ڕوون دەکاتەوە. باس لەوە دەکات کە مێژوو و نەریتی خەباتی ئەم چینە چ خاڵێکی بەهێز و لاوازی بۆ هێناوە. باس لەوە دەکات کە چ ڕەوتێکی فیکری و ئایدیۆلۆژی لەناو ئەم چینەدا دەگوزەرێت و چ مەیلێک دروست بووە. چینی کرێکاری ساڵانی ١٣٦٠ لە ئێراندا دەرئەنجامی ڕەوتە مێژووییەکانە چ لە ئێران و چ لە ئاستی جیهانیدا. دونیابینی و پێکهاتەی ئایدیۆلۆژی ئەم چینە، توانای تەشکیلاتی و خەباتکاری، هەلومەرجی ژیان و جۆری دامەزراندن وهەموویان دەرئەنجامی مێژوویەکی کۆمەڵایەتین کە تایبەتمەندی تایبەت بەم بەشە لە چینی کرێکاری جیهانی دەبەخشێت. باسی سیاسەتی ڕێکخستن بریتییە لە خستنەڕووی ئەم تایبەتمەندییە تایبەتانە لە ئیستدلال و بیرکردنەوەی کۆمۆنیستەکاندا.
٤- باسکردنی سیاسەتی تەشکیلاتی سەبارەت بە تێگەیشتنە لە کەموکوڕییە کردارییەکانی سیاسەتی پێشووی حیزب (تا بڵاوبوونەوەی بابەتی ئاماژەپێکراو). ئەمە باسێکە بۆ فراوانکردنی چالاکیی کۆمۆنیستەکان لە دۆخێکدا کە بۆ هەمووان نالەبار دەردەکەوێت. خاڵێکی ناوەندی ئەم نووسینە و ئەو بانگەشەیەی کە دەیەوێت بیکات ئەوەیە کە ئەم مشتومڕە میتۆدێکی بەرهەمدارە بۆ چالاکیی حیزب لە قۆناغێکدا کە چەپی تەقلیدی پێی وایە کە کاری کۆمۆنیستی ناتوانێت زۆر فراوان بێت، کە ڕێکخستنی کراوەی چینی کرێکارە مەحاڵە، کە کۆمۆنیستەکان مەیلیان بۆ سەرهەڵدانی قۆناغە شۆڕشگێڕییەکان مەرجدارە، کە کۆمۆنیزم دەبێت بە فیکری بمێنێتەوە و هتد. ئەم باسە لەسەر بنەمای ئیدیعای ئێمەیە چونکە بە هیچ شێوەیەک بەو شێوەیە نییە. لە ناو ئەو هەلومەرجانەدا ڕێگایەک بۆ گەشەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری هەیە کە بەتەواوی بابەتیی و کردەییە. بەم مانایە بابەتەکە ڕەخنە لە سیاسەتی ڕێکخستنی قۆناغی پێشوومان دەگرێت و ئاماژە بەو کەموکوڕیانە دەکات کە ڕێگری لە گەشەکردنی چالاکیی کۆمۆنیستی لەناو چینی کرێکاردا دەکەن.

٥- وە لە کۆتاییدا هەروەک لە سەرەتای باسەکەدا وتم بابەتەکە لەسەر سیاسەتی ڕێکخراوەیی باس لە پێویستی گۆڕینی چەپێک بۆ چەپێکی تر دەکات. مێژووی چەپی ئێران لە چوارچێوەی سەرەکی خۆیدا مێژووی ڕیفۆرمخوازی و ناسیۆنالیزمی باڵی چەپی بۆرژوازی ئێرانە. مشتومڕەکە ئەوەیە کە ئەم مێژووە گەیشتووەتە ئاستێک کە پێویستە کۆمۆنیزمی کرێکاری پێک بێت. کۆمۆنیزم لە بنەڕەتدا بڕیار بوو کرێکاری بێت و پێش ئەوەی ببێتە “نەتەوەیی” و بە شێوازی جۆراوجۆر لەلایەن بۆرژوازیەوە بەلاڕێداببرێت و خراپ کەڵکی لێوەربگیرێت، دیاردەیەکی کرێکاری بوو لە گۆڕەپانی کۆمەڵایەتیدا. باسی سیاسەتی ڕێکخستن بەشێکە لە هەوڵێکی فراوانتر بۆ داڕشتنی جۆرێکی جیاواز لە کۆمۆنیزم، کە لە بنەچەیەکی کۆمەڵایەتی جیاوازەوە سەرهەڵدەدات. باسەکە باس لە کۆمۆنیزمی کرێکاری و سەرهەڵدانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری دەکات.

حزب و چین
سەبارەت بە پێوەندی حیزب و چین، کۆمەڵێک تێگەیشتن و گریمانەی هەڵە لە چەپی تەقلیدی ئێراندا هەیە، کە پێویستە بە ڕەخنە دەست پێ بکەین. بیرۆکەی باڵادەستی لای چەپ سەبارەت بە پەیوەندی نێوان حیزب و چین ئەوەیە کە لە جەمسەرێکدا تیۆری و ئایدۆلۆژیا و هۆشیاری و ڕێکخستن و دیسیپلین هەیە و جەماوەری کرێکاریش لە جەمسەرەکەی تردا بوونیان هەیە. حیزب یان ڕێکخراو جەمسەرێک پێکدەهێنێت و “جەماوەر” جەمسەرەکەی تر پێکدەهێنێت. میکانیزمی ڕێکخستنی شۆڕشی کۆمۆنیستی ئەوەیە کە ئەم ڕێکخراوە ئەو جەماوەرە دەگرێت و ئامانج و ئایدیالی خۆی دەگەیەنێت پێیان و ئەو جەماوەرەش یەک بە یەک و وەک مرۆڤی سەربەخۆ بیرکردنەوەکانیان دەگۆڕن، هەڵوێستیان دەگۆڕن، باوەڕیان بە کۆمۆنیزم و سۆسیالیزم هەیە. ، درک بە هۆکارەکانی ئازارەکانیان دەکەن و لە ئەنجامدا دەچنە پاڵ ئەو ڕێکخراوە و دەچنە ناو خەباتێکی هۆشیارانە و ئامانجدارەوە. بە واتایەکی تر لە لایەک جەماوەری زەحمەتکێش لە شێوەی ئەتۆمی مرۆڤ و لە لایەکی تریش ڕێکخستن و حزب وەک بەرجەستەکردنی هۆشیاری و ڕێکخستن و شۆڕشگێڕی.
ئەمە ئەو دووجەمسەری “حیزبی-جەماوەرە”یە کە لە وتارەکەی سیاسەتی ڕێکخستندا باسمان کرد. هۆکاری بوونی گریمانە و تێگەیشتنێکی ئایدیۆلۆژیی درۆ و سادە لەم شێوەیە لاوازی فیکری چەپ نییە. لە ڕاستیدا ئەمە ڕەنگدانەوەی و درێژکراوەی ئەو تێڕوانین و تێگەیشتنەیە کە سەرمایە و سەرمایەدارەکان بۆ کرێکارانی بواری بەرهەمهێنان هەیانە. سەرمایە خاوەنی شتێکە بە ناوی سەرمایە. بەرهەمهێنانی دەرەنجامی ئەوەیە کە ئەم سەرمایە، ئەم ئامرازانەی بەرهەمهێنان کە هی سەرمایەدارن و بە پێناسە کرێکار کەمیان هەیە، وەربگرن و لە بەردەستی کرێکاردا جێبهێڵن تا کاریان لەگەڵدا بکات. لەم ڕووەوە، لە ڕوانگەی سەرمایەدارەوە، کرێکاران ئەتۆمی مرۆڤن کە بە تاک بە تاک لەلایەن سەرمایەوە بەکرێ دەگیرێن. لە ڕوانگەی سەرمایەوە، کرێکار، تاکێکە کە بۆ ماوەیەکی دیاریکراو (ڕۆژی کار) بەرکەوتەی سەرمایە دەبێت و دواتر لە گۆشەیەکی داماو تۆزاوی کۆمەڵگادا ون دەبێت تا سبەی لە کارگەدا دەربکەوێتەوە. لە دەرەوەی کارگە، لە دەرەوەی پەیوەندی یاسایی نێوان کار و سەرمایە، کرێکار بۆ بۆرژوازی دیاردەیەکی نادیارە. بە بڕوای بۆرژوازی، کرێکاران هەمیشە کەسانێکن کە پێویستیان بە کار هەیە و هاتوونەتە سەر کار. ئەوەی ئەوان وەک مرۆڤ لە چوارچێوەی کۆمەڵگادا دەیکەن، خەمی بۆرژوازی نییە.
ڕوانینی سەرمایە بۆ کرێکار لە بەرهەمهێناندا بنەمای ئەو ڕوانینەی چەپ ئاکامی ئەمەی سەرمایە بەرامبەر بە کرێکار کە لە بواری سیاسەتدا دێتە ئاراوە. جەماوەری بێ قەوارە. چەپ کاتێک دەیەوێت باسی کرێکار بکات، درک بە بێبەشی و هەژارییەکەی دەکات. بۆیە لە تیۆری چەپی تەقلیدیدا، چینی کرێکار ناتوانرێت بە ڕوونی لە زەحمەتکێشان و ڕەنجدەران و هەژاران بە گشتی جیا بکرێتەوە. ئەم چەپە لە پەیوەند بەوەی کە ئەم چینی کرێکارە وەک دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی لە چ پێگەیەکدایە و چی دەکات، ئایا لە بنەڕەتدا ژیان و میتابۆلیزمێکی سیاسی، کولتووری، ڕۆحی و هونەری هەیە یان نا، ئایا ناڕەزایەتییەک لەناو خۆیدا دەگوزەرێت یان نا .زۆر نازانێت ئەو ناڕەزایەتیانە چین و هتد. ئەم چەپە کەمترین ڕوونکردنەوە و شیکردنەوەی هەیە کە کرێکار لە دەرەوەی بەرهەمهێنان و دامەزراندن لە کۆمەڵگادا چییە.
کاتێک بۆرژوازی تێدەگات کە سۆسیالیستە و دەبێت کارێک بکات، دڵی بۆ حاڵی هەژارەکان دەسوتێت و پێی وایە نابێت کۆمەڵگا دابەش بکرێت بەسەر دەوڵەمەند و هەژاردا. مارکس لە مانیفێستی کۆمۆنیستدا بە وردی باسی ئەم جۆرە سۆسیالیزمە بۆرژوازییەی کردووە. سۆسیالیزمی بۆرژوازی بۆ ڕزگارکردنی بێبەشان و هەژاران. ئەم ڕوانگەیە دەگوازرێتەوە بۆ تیۆری حزبی ئەوان. لە لایەکەوە ئاماژە بە مارکس دەکات و لەبارەی پرۆلیتاریا دەخوێنێتەوە، کەسۆسیالیزم تیۆری شۆڕشەکەیەتی ، کە هۆشیار و دیسپلیندارە، کەحکومەتی خۆی دادەمەزرێنێت، کە کۆمەڵگا دەگۆڕێت، کە بە بەرزترین شێوە حوکمڕانی دەکات، هتد. لە لایەکی تریشەوە سەیری کۆمەڵگە حازر دەکات و “پرۆلیتاریا” لەم کەسە “بێبەش و نەزان و پێڕووتانە”دا نادۆزێتەوە.
لە ئەنجامدا “پرۆلیتاریا” وردە وردە دەبێتە سیفەتی ئەو کەسانەی کە گەشە و هۆشیاریی خوازراویان هەیە بۆ پەیوەست بوون بە حیزبەکەی و ئەو خەباتەی کە پێناسەی کردووە. بەم شێوەیە حیزبەکەی دەبێتە نیشاندەر و پێوەر بۆ پرۆلیتاری بوون. کرێکارێکی زیندوو کە لە دەرەوەی ئەم حیزب و بزووتنەوەیە بێت، بەزەحمەت دەتوانرێت وەک پرۆلیتاریابەفەرمی بناسرێت. پرۆلیتاریا دەبێتە ئەو بەشەی کە توانیویەتی ئایدۆلۆژیای زێڕین و دیسیپلینی زێڕین و لە خۆڕازیی زێڕینی ڕێکخراوەکە قبوڵ بکات و بچێتە پاڵ ڕێکخراوەکەیان. بەم شێوەیە دەتوانرێت ڕێکخراوە پڕۆلیتارییە ڕەنگاوڕەنگەکان بەبێ ڕێکخستن و لەخۆگرتنی کرێکاران پێکبهێنرێت. ئەو ڕێکخراوانەی کە سیما پرۆلیتارییان تەنیا لە تیۆری و ئایدۆلۆژیا و هەڵوێستەکانیانەوە وەرئەگرن.
بیرکردنەوەی چەپی نەریتی تێکەڵەیەک لە چەمکێکی ئەبستراکت و زەینیگەرایی و ئیختیاری پرۆلیتاریا لە لایەک و تێگەیشتنێکی شێماتیک(schematic) و بچووککەرەوە لە کرێکار وەک هەژار و پێ پەتی لە لایەکی ترەوە. هیچ کام لەم تێڕوانینانە ڕاست نین. هەردووکیان ئاماژە بەوە دەکەن کە دوو جەمسەری حزبی-جەماوەر، دووجەمسەریەکی بێمانا و بێ بەهایە کە لەسەر بنەمای تێگەیشتنی بۆرژوازی لە کرێکار لە بواری بەرهەمهێناندا دامەزراوە. ئەم دوو جەمسەرە تەنها پێگە و پەیوەندی چینایەتی سۆسیالیستە بۆرژوازییەکان ئاشکرا دەکەن و تەواو.
بە پێی ئەم گریمانە و تێڕوانینانە، ڕەنگە ئەو تێزانەی کە لە سەرەتای وتارەکەی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمەدا وروژێنراون، بۆ زۆرێک لە چەپەکان نامۆ دەرکەون. ئەو لێدوانەی کە چینی کرێکار لەناو خۆیدا کارلێکێکی سیاسی دەوڵەمەندی هەیە، کە بیر لە کۆمەڵێک پرسی کۆمەڵایەتی دەکاتەوە، کە لەناو خۆیدا مەیلی سیاسی و ئایدیۆلۆژیی پێکهێناوە، کە چینی کرێکار لە هەر حاڵەتێکدا پێکهاتەی ڕابەرایەتیی هەیە.کە لە هیچ خاڵێکدا بێ بەش نیە لە جۆرێک لە ئارایش و ڕێکخستنی دەرونی، کە ناڕەزایەتی ئەم چینە و خەباتەکەی بێوچان و بەشێکە لە بوونی وەک چینێک، و ئەم جۆرە ئارگیومێنتانە بۆ زۆر کەس هەرس ناکرێن و ڕەنگە بۆ ئەوان نیشاندانێکی “کرێکاری” بێت ” جا حزبی ئێمە بێت یان نووسەری ئەو بابەتە وتراوە.”
بێگومان لەماوەی ئەم ساڵانەی دواییدا، ئەو بزوتنەوانەی کە عەقڵیان هەیە و قەیرانی سیاسی و ئایدیۆلۆژی و پێشهاتەکانی یەکێتی سۆڤیەت و چین تا ئێستا دۆگما و بەناو “فێرکردنەکان”یان بێ بەها کردووە، کەوتۆتە ژێر کاریگەری باسەکانی ئێمە، چونکە بەهەر حاڵ ڕێگەیەک هەیە بۆ کارکردن لەناو چینەکەدا، ئەوان کرێکاریان تێدا دۆزیوەتەوە. بەڵام هێشتا بزووتنەوە و دەستەگەلێکی شێوە ئایینی ناکاریگەر هەن کە ژیانی سیاسی خۆیان بە هەمان بیروباوەڕی سادە سەبارەت بە حیزب و چینی کرێکار بەسەر دەبەن.
بەکورتی، تایبەتمەندی چینی کرێکار لە بیرکردنەوەی چەپی تەقلیدیدا پێگەی ئەم چینە نییە لە بەرهەمهێنان و بوونی وەک چینێکی کۆمەڵایەتی، بەرئەنجامی بەرهەمهێنانی مۆدێرنە لەگەڵ ئەو میتابۆلیزم و کارلێکانەی کە لەناو خۆیدا ڕوودەدەن، بەڵکو بەکارهێنانی پێگەی چین و دیاردەی هەژاری و بێبەشی. وە زۆرمان بینی کە کاتێک شێوازی بەکاربردنی چینی کرێکار دەگۆڕێت، بۆ نمونە لە ئێران، کاتێک کرێکار جل و بەرگی باشتر لەبەر دەکات و خاوەنی کەرەستەی ناوماڵە وەک ساردکەرەوە و تەلەفزیۆن و هتد، ئەم چەپە دواکەوتووانە زمانیان تەتەڵە دەکات و لەگەڵ تیۆریەکانی خۆیدا دوچاری کێشە دەبێتەوە.
ئەم چەپە کاتێک لەگەڵ کرێکاران قسە دەکات، زمانی منداڵان بەکاردەهێنێت. لە ڕاستیدا خۆی بە منداڵ ناو دەبات. دوو سەعات قسە دەکات بۆ ئەوەی بۆ کرێکارەکە ڕوون بکاتەوە کە بۆ نمونە ئەگەر مووچەکەت بەرزبێتەوە باشتر دەبێت! شتێک کە ئاشکرایە بۆ هەر کەسێک کە تەمەنی گەیشتبێتە پێنج ساڵ لە خێزانێکی کرێکاردا. ئەمانە بەشێکن لەو “زانینە” کە ئەم جۆرە ڕێکخراوانە پێیان وایە قۆرخکارییان لەسەرە و پێویستە بیهێننە ناو چینەکەوە. باسکردنی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمە بە سەرنجدانی حیزبی کۆمۆنیست بۆ ئەو مەسەلەیە دەست پێدەکات کە دەبێت لەم دوو جەمسەرییە بۆرژوازییە ڕزگارمان بێت و چینی کرێکار وەک قەوارەیەکی کۆمەڵایەتی ناڕازی بناسین، بە ئیستدلالێکی سیاسی و خەباتی ناوخۆیی و لە پرۆسەی کارلێکی سیاسیدا. ئەمە کەمترین چاوەڕوانییە لە لایەنێک کە دەیەوێت حزبی کرێکاری بێت.
لەم ڕووەوە و لە ئاستێکی تایبەتتردا ئاماژە بەو مەیلانە دەکەین کە لە ڕاستیدا لەناو چینی کرێکاردا بوونیان هەیە. ئەم ڕەوتانە دەرئەنجامی مێژوون. ئەگەر کەسێک لە ساڵی ١٨٤٧دا ڕوونکردنەوەیەکی لەبارەی کۆمۆنیزمەوە دابێت، ئەوا کرێکارەکە سەدەیەک دواتر ئەم ڕوونکردنەوە دەزانێت. ئەم کۆمۆنیزمە بە هەزار و یەک شێوە لە ماوەی سەدەیەکدا پەیوەست بووە بە چینی کرێکارەوە، ئیلهامەکەی لێ وەرگرتووە، کرێکاران خەباتیان کردووە، ڕابەرانی بیروڕا سەریان هەڵداوە و مشتومڕیان کردووە، حیزب دروست بووە، شۆڕش ڕوویداوە و هتد. چونکە چینی کرێکار بەشێکی زیندووی کۆمەڵگایە، دوای سەدەیەک و زیاتر لە مانیفێستی کۆمۆنیستی، مارکسیزم و کۆمۆنیزمی کردووە بە دیاردەیەکی ناوخۆیی بۆ خۆی.
ئەم کۆمۆنیزمە بەرهەمی بابەتیی لەناو چینی کرێکاردا دروست کردووە. چەند سەد ساڵ خەبات دژی سەرمایەداری و ڕووبەڕووبوونەوەی سەرمایەدار و حکومەتەکانی و تاکتیکەکانی بە شێوەی جۆراوجۆر، کرێکاری هاوچەرخی لە خەباتدا فێر کردووە و کردوویەتی بە خاوەنی نەریتی جۆراوجۆر. مەیلی جۆراوجۆری خەبات لەناو چینی کرێکاردا سەریهەڵداوە. کرێکاری ئەمڕۆش هەر وەک بۆرژوازی ئەمڕۆ لە کۆتایی مێژوویەکی دوور و درێژدایە. ئەم مێژووە کاریگەری لەسەر دروست کردووە و کردوویەتی بە دیاردەیەکی زۆر پێگەیشتوو و ئاڵۆز. تەنانەت کرێکاری چەند سەدەیەک لەمەوبەر کە تازە لە گوند و وەرشەکە هەڵکەندرابوو، خاوەنی عەقڵ و ژیانێکی پێگەیشتووتر و پێگەیشتووتر بوو لەوەی کە چەپەکانی بۆرژوازی ئەمڕۆ لەبارەی کرێکارەوە خەیاڵی دەکەن.
لایەنێکی تری باسەکەمان ئەوە بوو کە ئەم مەیلە ئایدیۆلۆژی و سیاسیانە لەناو چینی کرێکاردا بنەمای بابەتیی ئەو حزبانەن کە بە جۆرێک خۆیان بە چینی کرێکارەوە پەیوەندیدار و دەبەستنەوە. مەیلێکی ڕیفۆرمخوازانە لەگەڵ بیرکردنەوە و نەریت و مێژووی خۆیدا لەناو چینی کرێکاردا لە وڵاتانی جیاجیادا هەیە و ئەم بنکە بابەتییەی لایەنە ڕیفۆرمخوازەکان لەناو چینی کرێکاردا کاریگەری هەیە. بەهەمان شێوە مەیلی شۆڕشگێڕی و کۆمۆنیستی هەیە. ڕەوتێک کە هەڵسوڕاوەکانی ئاگاداری جیاوازی بۆچوونەکانیان و چارەسەری کێشەکانی کرێکاری لەگەڵ ڕەوتی تردا.
مەسەلەکە لەسەر سنووردارکردنی قووڵی تیۆری نییە، بەڵکو پەیوەندی بە سنووردارکردنی ڕاستەقینەی ململانێکانەوە هەیە لە نێوان نەریتە جیاوازەکانی خەباتەکانی ناو چینی کرێکاردا. ئەم مەیلانە کاریگەرییان لەسەر جەماوەری کرێکاران هەیە و سەرنجیان ڕادەکێشن. چینی کرێکار بەردەوام لە پرۆسەی جەمسەرگیری ناوخۆیی و ماکیاژکردنی ناوخۆیی و تەنانەت ململانێی ناوخۆییدایە بۆ دۆزینەوە و پەیڕەوکردنی باشترین و کاریگەرترین ڕێگا بۆ باشترکردنی دۆخەکەیان و ڕزگارکردنی خۆیان. ئێستا ئەگەر حیزبێکی سیاسی بیەوێت حیزبی کرێکاری بێت یان لە ناو چینی کرێکاردا پشتیوانی بۆ خۆی بدۆزێتەوە، یەکەم پرسیار کە ڕووبەڕووی دەبێتەوە ئەوەیە کە ئەم حیزبە نوێنەرایەتی چی دەکات لە فیکر و سیاسەت و خەباتدا، لە شێوەی ئاڵوگۆڕی کۆمەڵایەتیدا، لەناو چینی کرێکاردا ،لەشیوەی ڕەوتێکی ڕاستەقینەدا بونی هەیە یان نا؟ ئەم ڕەوتە لە چ پێگەیەکدایە لەناو تەواوی چینی کرێکاردا؟ ڕێکخراوێکی سۆسیالیستی ڕادیکاڵ کە دەیەوێت لە چوارچێوەی چینی کرێکاردا کار بکات، دەبێت بەو گریمانەیە دەستپێبکات کە بزووتنەوەیەکی سۆسیالیستی ڕادیکاڵ لەناو چینی کرێکاردا هەیە.
ئەمە لێدوانێکە کە پەیوەندی بە دۆخێکی وەک ئێرانەوە هەیە، لە بنەڕەتدا ڕێکخراوی سۆسیالیستی پەیوەندیدار لە سەرەتاوە لە لایەن ڕۆشنبیران و لە دەرەوەی ژینگەی چالاکیی سیاسی کرێکارییەوە پێکهاتووە. ئەگینا کۆمۆنیزم (مەیلی مارکسیستی تیایدا) هەر لە سەرەتاوە لە ژینگەی کاردا دروست بوو و مەیلی سۆسیالیستی لەگەڵ خودی چیندا بوو. بە لەبەرچاوگرتنی سیمای فیکریی چەپ، هەروەها پێویستە جەخت لەوە بکەینەوە کە ئاشکرایە کە ڕوونکردنەوەی ئاڕاستەی کرێکاری ڕادیکاڵ و سۆسیالیستیی شوناسی سیاسی و ئایدیۆلۆژیی خۆی مەرج نییە هەمان ڕوونکردنەوەی ڕێکخراوی پەیوەندیدار بێت، و ئەویش پێویست نه‌بوو ببێت. بەڵام ئەگەر بەڕاستی باس لە سۆسیالیزمی شۆڕشگێڕ و ڕادیکاڵ دەکەین، ئەوا گومانی تێدا نییە کە ڕەوتی وەها لە ڕاستیدا لەناو چینی کرێکاردا بوونی هەیە و بە ناچاری لە سەردەمی ئێمەدا بەرهەم دەهێنرێتەوە. کۆمەڵگایەک کە تەیفی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی کرێکاری تێدا نەبێت، کۆمەڵگایەکە کە سەرمایەداری تێدا نەبووە. سۆسیالیزمی کرێکاری هێندەی خودی سەرمایەداری کۆنە و ئێستا نزیکەی سەدە و نیوێکە کە باڵی ڕادیکاڵی ئەم سۆسیالیزمە کرێکارییە ڕاستەوخۆ لە مارکسیزمەوە ئیلهام وەرگیراوە.
بە واتایەکی تر ئارگومێنتی ئێمە ئەوەیە کە حیزب بەو مانایەی کە ئێمە بەزۆری باسی دەکەین، واتە ڕێکخراوێکی دیاریکراو، تەنیا دیاریکردنی تایبەتە لە واقیعێکی کۆمەڵایەتی فراوانتر. واقیعێک، کە لایەنێکی بوونی کۆمەڵایەتی ڕەوت و بزووتنەوەیەکی واقیعییە لەناو چینی کرێکاردا و لایەنەکەی تریشی بوونی ڕێکخراو و بەرنامە و هتد. حیزب تەنیا ڕێکخراوێک نییە کە لە کەسانێک پێکهاتبێت کە لەسەر بنەمای ڕێککەوتن لەسەر بەرنامە و دەستوور کۆبوونەتەوە. حیزب دەرئەنجامی پێگەیشتنی پڕۆسە مێژووییەکانە کە لەو ماوەیەدا مادەی پێویست لەسەر ئاستی کۆمەڵگا دروست بووە، لەناو چینی کرێکاردا لە شێوەی مەیل و نەریت و هەڵسوڕاوان و هەروەها لە چوارچێوەی سیاسی و بەرنامەییدا، بۆ سەرهەڵدان لە ڕێکخراوێک کە بتوانێت ئەم بزووتنەوەی کۆمەڵایەتییە ڕێکبخات و ڕابەرایەتی بکات.
کەواتە پێش هەموو شتێک پێویستە حیزب بە مانا فراوانەکەی لەبەرچاو بگرین. مەیلی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی چینی کرێکاری ئێران ئێستا بەشێک و ئەندامی حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانیشە بەم مانا فراوانە. هەر ئەندامێکی ئەم حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانییەی ئێستاش (بە پێناسە سنووردارەکەیەوە) دەبێ بە سروشتی خۆی خۆی سەر بەم بزووتنەوە و ئەم پارتە کۆمەڵایەتییە فراوانە بزانێت. نەبینینی ئەو پەیوەندییە، بە بڕوای من، زیانێکی زۆر بە کاری تێکۆشەرانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران دەگەیەنێت. پێویستە هەریەک لە هاوڕێکانمان خۆی بە بەشێک لە ڕەوتی بەرفراوانی سۆسیالیستی و ڕادیکاڵ بزانێت، کە ئێستا تەرکیزی سەرەکییان لەناو چینی کرێکاردایە. جیاوازی ئێمە تەنیا لێرەدا بێت کە ئێمەی ئەندامانی ئەو حیزبە بەشێک لە هەڵسوڕاوانی ئەو مەیلە پێکدەهێنین کە بە پەرۆشەوە کار بۆ بنیاتنانەوە و بەهێزکردنی حیزبێکی سیاسی (بە مانای تایبەتی وشەکە) بۆ ئەم ڕەوتە کۆمەڵایەتییە دەکەین. ئێمە پێکهاتەیەکی حزبی بۆ ئەم تەیفەو ئەم ڕەوتە دروست دەکەین. چالاکانی ئەم بزووتنەوەیە (کە زۆربەیان هێشتا ئەندامی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران نین) خەریکی دروستکردنی کۆبونەوەی گشتی و شورا و سەندیکا و سازدانی ناڕەزایەتی دژ بە خاوەنکار و حکومەت و…هتد. هەموو ئەمانە میتابۆلیزمی حزبی کۆمۆنیست وەک حزبێکی کۆمەڵایەتی. هەموو ئەمانە بەشێکن لە مێژووی ئەم حیزبە و مێژووی شۆڕشی کۆمۆنیستی بە ڕابەرایەتی ئەم حیزبە.
بۆیە بابەتی سەرەکی لە سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمەدا ئەوەیە کە سۆسیالیزمی شۆڕشگێڕی چینی کرێکار لە ئێراندا چۆن بەدەستهێ و چۆن بەهێزدەکات. حیزبی کۆمۆنیستی ئێران دەتوانێ ئەم ئامرازە بێت، دەتوانێ حیزبی چینایەتی کرێکاران و حیزبی شۆرشی کۆمۆنیستی کرێکاران بێت، بەمەرجێک مەیلی سۆسیالیستی کرێکاری بەسەریدا زاڵ بێت، ئەم حیزبە “بکاتەوە” و بیکات بە ئامرازی خەباتی خۆی. حیزبی ئێمەش وەک هەموو شتێکی تری دونیا دەبێت درەنگ یان زوو پێگەی کۆمەڵایەتی خۆی بدۆزێتەوە. حیزبێکی کۆمۆنیستی کە نەتوانێت ببێتە ئامرازێک بۆ ناڕەزایەتی سۆسیالیستی چینی کرێکار، وەک حیزبێکی کۆمۆنیستی نامێنێت. حیزبی ئێمە دەبێ ببێتە بەشێکی ئۆرگانیک و لەدابڕانەهاتوو لە ژیان و بزووتنەوەی جوڵانەوەی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی کرێکاران و بەم هۆیەشەوە بەشێکی دانەبڕاوی خەباتی تەواوی چینی کرێکار دژ بە بۆرژوازی.
لە باسی سیاسەتی ڕێکخستندا دەڵێین لەبری ئەوەی لە بیرۆکەیەکی تەواو تەشکیلاتیەوە هەنگاو بنێین و دەست بکەین بە بەدەستهێنانی ئەندام بۆ حزبە تایبەت و سنووردارەکەمان و دامەزراندنی بازنە و لیژنەیەکی هەڵبژاردن، با خۆمان بە بەشێک لە پارتێکی کۆمەڵایەتی فراوان (لە ئێستادا کۆمەڵایەتی) بزانین.با وەریبگرین و بپرسین چی لە فراوانبوونی حزبایەتی و دیاریکردنی ئەم ڕەوتە لە حزبێکی سیاسیدا هەیە؟ لێرەدایە کە یەکسەر هەست بە بارودۆخی ئەو تەیفە لە تێکۆشەرانی ئەم حیزبە فراوانە دەکەین، کە لە ئێستادا خۆیان لە سەرە جەماوەری فراوانی کرێکاران داناوە، ڕابەرانی ڕاستەوخۆ و کردەیی چین و توێژە جیاجیاکانی چین، بەیەکەوە گرێدراون و بەیەکەوە پەیوەندیدان ، و دژی مەیلی بۆرژوازی و چینی غەیرە کرێکارن.وە ناشۆڕشگێڕەکان لەناو چینی کرێکاردا دەستەبەندی خۆیان پێکدەهێنن و هتد.
چ شتێک ڕێگری دەکات لە یەکگرتنی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران وەک حیزبێکی دیاریکراو و ئەم بەشە گەورەترەی کۆمۆنیزمی شۆڕشگێڕانە لە ئێران لە پراکتیکێکی یەکپارچە و یەکگرتووی حیزبی و چینایەتیدا؟ چی وا دەکات ڕابەرایەتیکردنی بزووتنەوەی کرێکاری لە لایەن ئەم پارتە کۆمەڵایەتییە فراوانەوە قورس بێت؟ کام شێوەی ڕێکخستن گونجاوە بۆ ئەنجامدانی ئەم گۆڕانکارییە چارەنووسسازە لەم قۆناغە تایبەتەدا. بۆ پێکهێنانی ئەم حزبە مەزنە کرێکاری، تەیفی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی کرێکاران دەبێ بە گۆڕانکاری سیاسی، فیکری و تەشکیلاتیدا تێپەڕن و بە پێچەوانەوە و بە بۆچوونی من لەوەش گرنگتر حیزبی کۆمۆنیستی ئێران، چونکە ئامرازێکی گونجاوە بۆ چالاکییەکە و یەکێتی کرێکارانی کۆمۆنیست و شۆڕشگێڕ، دەبێت چ گۆڕانکارییەک لە کارەکانیدا بکات؟ ئەم پرسیارانە خاڵی دەستپێک و تەرکیزی گفتوگۆی سیاسەتی ڕێکخراوەییمانن و لە درێژەی باسەکەدا بە شێوەیەکی تایبەتتر مامەڵە لەگەڵ تێزە سەرەکییەکان و دەرەنجامەکانی دەکەم.
سەبارەت بە سیاسەتی ڕێکخستنی کرێکاری ئیمە
قسەوباس لە سیمینارێکی حزبی
(2)

تێزە گشتیەکانی بابەتەکە
ئەو تێزانەی کە لە سەرەتای وتاری سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمەدا دەکەونە بەر باس ، هەوڵ دەدات لایەنەکانی بوونی کۆمەڵایەتی کۆمۆنیزم و شوناسی کۆمەڵایەتی چینی کرێکار بە تێکۆشەرانی کۆمۆنیست بناسێنێت.
١) ئێمە دەڵێین لە ئێرانیشدا وەک پارچەکانی دیکەی جیهان مەیلی جۆراوجۆر لەناو چینی کرێکاردا هەیە. پێش دەستپێکردنی هەر کردارێکی ڕێکخراوەیی بۆ دروستکردنی حیزب، پێویستە لە خۆت بپرسیت کام لەم مەیلانە بنەمای بوونی ڕاستەقینە و ڕاستەوخۆی کۆمەڵایەتیتانە وەک حزبێکی دیاریکراو و دۆخی ئەم مەیلە لە گۆڕەپانی بزووتنەوەی کرێکاریدا چۆنە لە ڕاستیدا ؟ ئەم ڕەوتە تا چەند یەکگرتوو و ڕێکخراو و خۆوشیاری هەیە؟ تا چەند چالاکە و لە ئێستادا بە چ شێوازێک ڕێکخراوە؟ ئاستەنگەکانی بەردەم یەکگرتنی ئەم مەیلە کۆمەڵایەتییە لەگەڵ بزووتنەوەی حیزبی ئێوەدا لە قەوارەیەکی سیاسی یەکگرتووی و خەباتەکارانەدا چین؟ چ ئاستەنگێک ڕێگری لە ڕابەرە ڕاستەقینە و کردەییەکانی ئەم بزووتنەوەیە دەکات کە ببنە بڕبڕەی پشت و کادیری ڕێکخراوێکی حیزبی؟ بە یەک وشە ئەم ڕەوتە پشت بە چی دەبەستێت؟
٢)ئێمە دەڵێین چینی کرێکار جەماوەرێکی بێ شێوە و بێ جوڵە نییە. لە هەر شوێنێک ئیستغلالکردن هەبێت، بەرەنگار بوونەوە و خەباتیش لە دژی هەیە و لە ئێستادا ئەم خەباتە ڕابەرایەتی دەکرێت. تەنانەت لە خراپترین هەلومەرجیشدا، کاتێک بنەڕەتیترین ڕێکخراوە کرێکارییەکان بوونیان نییە، چینی کرێکار وەک ئەتۆمی تاکەکەسی ناچێتە مەیدانی خەبات و ڕوبوڕو بوونەوە، بەڵکو خاوەنی ئارایش و ڕێکخستنی خۆیەتی بۆ خەبات. ئەوانەی لەناو ئەم چینەدا خۆیان بەرز دەکەنەوە بۆ پۆستی ڕابەرایەتی پراکتیکی بەشەکانی چین، ئەوانەن کە بەشگەلێک لە چینەکە دەگرن و دەتوانن بیجوڵێنن. ئەمانە ئەو کەسانەن کە بۆچوون و دەستنیشانکردنیان بۆ بەشە فراوانەکانی چینەکە گرنگە. نەریتی خەباتگێڕانەی کرێکاران لەگەڵ خۆیان هەڵدەگرن و دەیانگوازنەوە بۆ کەسانی دیکە. بۆ کۆمۆنیستێک زۆر گرنگە بزانێت ئەو ڕابەرانە کێن و چی دەکەن و کام بەشیان ڕابەری سۆسیالیستی چینە. هەرکەسێک بیەوێت حزب و ڕێکخراوێکی کۆمۆنیستی بنیات بنێت، پێویستە وێنەیەکی ڕوونی هەبێت لەو مەیل و ڕابەرانەی ناو چینی کرێکار.
٣) خاڵێکی دیکە، کە ململانێی بنەڕەتیی نێوان کۆمۆنیزمی کرێکاری و چەپی نەریتی وڕۆشنفکریی ئێران نیشان دەدات، پرسی خەباتی ئابوورییە. ئەو سۆسیالیزمە ساختەیە کە لە بەئاگاهاتنەوەی ویژدانی ڕۆشنبیری بۆرژوازییەوە بەرەو “هەژاریی جەماوەر” و دابەشبوونی کۆمەڵگا بەسەر دەوڵەمەند و هەژاردا دێت، یەکسەر دەگاتە ڕەچەتەیەک بۆ چاکسازی کۆمەڵایەتی. وێنەی ئەو کۆمەڵگایەیان دەست دەکەوێت کە ئەم بێبەشبوونانە تێیدا نامێنن لەگەڵ هاتنی ئەو جۆرە سۆسیالیستە خاوەن بیرە باشانە. بەڵام لە هەمان کاتدا بە ڕوونی یان ناڕاستەوخۆ باس لەوە دەکرێت کە تا ئەم ڕەوتە کار نەکات، یان تا “شۆڕش” ڕووبدات، ناتوانین چاوەڕوانی باشتربوونی جددی لە ژیانی جەماوەردا بین. وە بێگومان خودی چەپی ناکارامە لەم دۆخە بابەتییەدایە لەسەر بنەمای پێگەی چینایەتی خۆی، کە ناتوانێت “چاوەڕوانی بکات”.

بیرۆکەی شۆڕش و تیۆری مارکسیستی شۆڕشی کرێکاری دەبنە مۆڵەتێک بۆ ئەم ڕژانە بۆ دوورکەوتنەوە لە خەبات بۆ باشترکردنی دەستبەجێی بارودۆخی چینی کرێکار و دابەزاندنی کرێکار بۆ داهاتوو و زەلیلکردنی خەباتی کرێکار بۆ چاکسازی ئابووری و کۆمەڵایەتی وەک شتێک کە پێدەچێت نیشانەی لادان بێت لە دۆزی شۆڕش. دیارە لەم ڕوانگەیەوە کرێکار هاندەدرێت بۆ وەرگرتنی مافی خۆی، بەڵام ئەم تێبینییە هەزار جار جەختی لەسەر دەکرێتەوە کە ئەم خەباتە نابێت ببێتە “سەردەق” بەراوردکردن و هتد بۆ چینی کرێکار و بۆ مارکسیزم ئەمە بێمانایە لە بنەڕەتدا چونکە خودی بوونی چینی کرێکار بۆ باشترکردنی بارودۆخی ئابووری کرێکاران ڕۆژانە تووشی ململانێ دەبێت لەگەڵ بۆرژوازیدا.
باسەکە وەک ئەوە نییە کە کرێکار ئامادەبێت خەباتی ئابووری بکات یان نا، یان ئەم خەباتە چڕتر بکاتەوە یان نا. کرێکار، نەک تەنها بۆ باشترکردنی بارودۆخی خۆی، بەڵکو بۆ ڕێگریکردن لە تێکچوونی ئاستی ژیانی هەبوو، بۆ پاراستنی کەرامەتی ئینسانی خۆی، لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا، دەبێت بەردەوام خەبات بکات بۆ باشترکردنی ئابووری و کۆمەڵایەتی. بۆیە چینی کرێکار بڕیار نییە “هەڵوێست”ێکی تایبەت بۆ خەباتی ئابووری وەربگرێت. خەباتی ئابووری بە واتای چینی کرێکار و چینی کرێکار بە واتای خەباتی ئابووری. ئەمەش بەشێکە لە پێناسەکە و یەکێکە لە تایبەتمەندییە بوونگەراییەکانی چینی کرێکارە. وەک چۆن ماسی ناتوانێت مەلە نەکات، کرێکاریش ناتوانێت خەباتی ئابوورییەوە نەکات. وە بەدڵنیاییەوە پێشکەوتن لەم خەباتەدا شۆڕشی کرێکاری بەهێزتر و ئاسانتر دەکات. چەپە تەقلیدیەکان بە تیئۆریەکانیان دەگەنە ئەو ئەنجامە کە کرێکاران بە پلەیەک لە خۆشگوزەرانی “گەندەڵ دەبن”، یان هەژاری و فشاری ئابووری دەبێتە هۆی شۆڕش.
ئەمە بیرۆکەیەکی بێمانا و دژە کرێکارییە. کرێکارئەبێت لە دۆخێکی ئابووری بەهێزتر و سەلامەتتردا بێت. تەنیا چینی کرێکارێک کە لە پرۆسەی پێشکەوتنی چینایەتیدایە، دەتوانێت دەست بەسەر هەموو شتێکدا بگرێت و تەواوی شۆڕشی کرێکاری بوێت. نائومێدی و چەقبەستوویی دەتوانێت هۆکاری یاخیبوونی وردەبۆرژوازی بێت، بەڵام ناتوانێت سەرچاوەی شۆڕشی کرێکاران بێت. ئەوە هەژارییە کە خەباتی کرێکاری بەرەو تێکچوون و گەندەڵی دەبات، نەک خۆشگوزەرانی و باشتربوونی دۆخی ئابووری چین. بۆیە خەباتی ئابووری و خەبات بۆ بەرزکردنەوەی کەرامەت و پێگەی کۆمەڵایەتیی کرێکار بەشێکی دانەبڕاوە لە بوونی کۆمەڵایەتی چینی کرێکار و دواخستن هەڵناگرێت و ئەو حزبە کۆمۆنیستییەی کە دەیەوێت ببێتە حزبی کرێکاران. دەبێ سەرەتا لەم بوارەدا بدۆزرێتەوە، بۆ ئەوەی بتوانین پرسیار لەوان بکەین سەبارەت بەرنامە و خەباتەکەیان بۆ شۆڕشی کرێکاری و کۆمۆنیستی.
بەڵام لە واقیعدا سەدان حزبی بەناو سۆسیالیستی لە جیهاندا هەن کە لە بۆچوون و پراکتیکی خۆیاندا نامۆن لەگەڵ ئەم خەباتە ئابوورییە بەردەوام و هەمیشەییەدا و شوناسەکەیان لە جیاوازییە تیۆریەکانیان لەگەڵ گروپی دراوسێدا کورت دەکرێتەوە. ئەو حزبانەی تەنانەت نازانن کرێکارێک لە بوارێکی دیاریکراودا چەند داهاتی هەیە، ئایا دەکرێت بەم داهاتە خێزانێکی سێ کەسی بەڕێوەبچێت، ئایا دەکرێت منداڵێک تا تەمەنێکی دیاریکراو بنێردرێتە قوتابخانە، یان چی ڕوودەدات بۆ پزیشکی و پزیشک و هتد. زۆرێکیان هیچ پەیوەندییەکیان بەو بابەتانەوە نییە و تاکە کێشە و سەرقاڵبوونیان ئەوەیە کە کام جیابونەوەی لقی باوەڕ سەرەتای بوونی مەحفەلەکەی ئەوانە و هتد. هەر کاتێک ئەم کەسانە من و تۆ دەبینن باسی کرێی زیادە و بیمە و یاسای کار و هتد دەکەین، یەکسەر بە “ئیکۆنۆمیست” ناومان دەبەن. وە یەکسەر ناوی لینین دەهێنێت. بەڵام لینین سەر بە بزووتنەوەکەمانە. لە قۆناغێکدا لە ڕووسیا، کرێکاران، چ هەبن یان نا، بەشدار بوون لە خەباتی ئابووریدا و دەیانگوت ڕووخانی تزاریزم و پرسی دەسەڵاتی سیاسی بابەتێکی زۆر گرنگە و نابێت بۆ بۆرژوازی لیبراڵ جێبهێڵرێت. سۆسیالیستی ساختە بۆرژوازی کە لە بنەڕەتدا لە لایەکی دیکەوە هاتە ناو باسەکەوە، نوێنەرایەتی ئێمە دەکات و نموونەی ئیکۆنۆمیستەکان لە ئێمەدا دەبینێت.
بەڕای من کاتێک ئەم جۆرە ڕەوتە ئێمە بە ئیکۆنۆمیست ناودەبەن، پێویستە دڵنیابین لەوەی کە لەسەر ڕێگای ڕاستداین. ئەمە باشترین کۆمپاسە بۆ دەستنیشانکردنی ئاراستەی دروست. هەتا حیزبی کۆمۆنیست، هەروەک تەواوی بزووتنەوەی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی ناو چین، خەریکی خەباتێکی بەردەوام بۆ باشترکردنی دەستبەجێی دۆخی چینی کرێکار نەبێت، ناتوانرێت ناوی لێبنرێت حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری. گرەنتی ئەوە دەدەم کە نەریتی ڕاپەڕین و ڕووخاندن و شۆڕشگێڕی و مامەڵەکردن لەگەڵ پرسی دەسەڵاتی سیاسیدا لە حیزبەکەماندا هێندە بەهێزە و پلانی ئەوەندە زۆرە بۆی کە هەرگیز ساتێک نامێنێت کە بگۆڕین بۆ جەریانی ئەو ئیکۆنۆمیستانەی سەرەتای سەدە لە ڕووسیا. لە بنەڕەتدا پێموایە ئەگەری سەرهەڵدانی ئیکۆنۆمیستێکی لەو شێوەیە لە چوارچێوەی نەریتی کۆمۆنیزمدا لە ڕووی مێژووییەوە ڕەتکراوەتەوە.
ڕەتکردنەوە و بچوککردنەوەی خەباتی ئابووری لەلایەن چەپی ناکرێکاریەوە لە ئێراندا هەندێک زەمینەی ماددی هەیە. سەرەتا بەهۆی پێکهاتەکەیانەوە فشاری ئابووری بۆ ئەم ڕەوتانە بەرجەستە نییە. دووەم: بەشداری لە خەباتی ئابووریدا پێویستی بە بوون لەو شوێنە کۆمەڵایەتییە هەیە. “کرێکار پێویستە” بۆ خەباتی ئابووری. ناکرێ شارەزایەکی خوێندەوار بۆ ئەم خەباتانە بنێردرێت. هەر جۆرە دەستێوەردانێک لە خەباتی ئابووریدا پێویستی بە ڕێکخراوی کرێکاری و ڕابەری کردەیی هەیە و ئەم بزووتنەوانەش ئەو جۆرە پێکهاتە و چالاکییەیان نییە. ڕاستگۆیانە زۆرێکیان وێنەیەکی زۆر بابەتیی ناڕەزایەتی کرێکارانیان هەیە. بە پێی ئەدەبیاتی تەبلیغاتی ئەوان، ناڕەزایەتی کرێکاران بۆ ئەوان هەمیشە لە شێوەی لە کورە دەرهاتنی دانیشتوانی بێ شێوەی کرێکاران لەم یان ئەو ژینگەی کار و ژیاندا بەرجەستە دەبێت. و هەر بۆیەش بەشداریکردنیان لە خەباتی ئابووریدا بە ئەنقەست شێوەی هەوڵدان بۆ توڕەکردنی کرێکاران وەردەگرێت. وێنەی ململانێیەکی ئامانجدار و حیسابکراو لەگەڵ ڕێسا و ڕێکخستن و ڕابەرایەتی لە ناڕەزایەتییەکی کرێکارییەوە نییە. ئەوان لە چوارچێوەی ئەو پەیوەندی و تێکەڵاویانەدا نین و هەر بۆیەش ناتوانن نەک هەر بەشداری بکەن، بەڵکو بە گشتی تەنانەت لە میکانیزمی ناڕەزایەتی کرێکاری تێبگەن.
٤)خاڵێکی تر کە پێویستە باسی لێوە بکرێت، پێگەی حیزبە لە دڵی ئەم خەباتە بەردەوام و لەوەستاندن نەهاتوەدا. حیزبایەتی و حزبایەتی لایەنێکی دیاریکراو و یەکێکە لە فۆرمەکانی پێناسەکردنی ئەم خەباتە کۆمەڵایەتییە فراوانە و نەک “دوا ئەڵقەی پەرەسەندن”ی ئەم خەباتە. بۆ چەپی تەقلیدی حیزب پلەی کۆتایی پلیکانەیەکی پێشکەوتنە. لە سەندیکا و ڕێکخراوی پیشەیی و پاشان بۆ حیزب. له وتاره که ی سه باره ت به سیاسه تی ڕێکخستن، جه خت له وه کرایه وه که حزبایه تی یه کێکه له لایه نه کانی خه بات و واقیعێکی فره ڕووه . ئەوەی کە ئەڵقەی کرێکاری و سەندیکا و ئەنجومەن و لایەنەکانی تر پێکی دەهێنن و هەموویان پێکەوە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی ئاڵۆز دروست دەکەن. جەماوەرێکی مەزنی خەڵک لە پێوەندی لەگەڵ سەرمایەداریدا ناڕەزایەتی دەردەبڕن و ئەم ناڕەزایەتییە لایەن و خولەک و ساتی جیاوازی هەیە و ئەمانەش بە شێوەی جیاواز دەردەکەون کە یەکێک لەوانە حزبی سیاسی چینایەتییە. ئەم حیزبە نوێنەر و ڕێکخەری چالاکییەکی هەمیشەیی و بەردەوامە بۆ دۆزی شۆڕشی کۆمەڵایەتی و هەموو خەباتەکانی دیکە لە چوارچێوەی ئەم خەباتە گشتییەدا بۆ شۆڕشی کۆمەڵایەتی پێکەوە دەبەستێتەوە. بۆیە ئەم حیزبە بەدیلێک نییە بۆ شێوازەکانی تری چالاکیی چینی کرێکار. باسی ئێمە ئەوەیە کە بێین بۆ بینینی ئەم واقیعە کۆمەڵایەتییە ئاڵۆزە، لەگشتێتی خۆیدا بەهێزی بکەین، پێداویستیە بەرەوپێش چوونی ئەم بزوتنەوە گشتیە دەستەبەربکەین تا بتوانین لایەنی حیزبی ئەم خەباتە لە چوارچێوەی ئەم چالاکییەدا ڕێکبخەین. مەحاڵە حیزبێکی سیاسی بۆ چینی کرێکار بە جیا لەم بزووتنەوە چینایەتییە کۆمەڵایەتییە دروست بکرێت. هەرکەسێک بیەوێت حزبێکی کرێکاری کۆمۆنیستی بنیات بنێت، پێویستە بەشداربێت لەم هەموو خەباتەدا.
٥) گرفتێکی دیکە بریتییە لە لێکۆڵینەوە لە هەندێ لایەن و تایبەتمەندییەکانی دۆخی ژیان و خەباتی چینی کرێکار لە ئێران کە کاریگەری لەسەر لایەنە تایبەتترەکانی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمە هەیە.
یەکەم: چینی کرێکاری ئێران چینێکی گەنجە. مەبەستم تەمەنی کرێکاران نییە، بەڵکو مێژووی بوونی پرۆلیتاریای شارستانی لە ئێراندا بە بەراورد لەگەڵ لانکەی سەرمایەداری لە ئەوروپا. نەریتەکانی خەباتی کرێکاری لەم وڵاتانەدا، لە بواری ڕێکخستن، ڕێکخستنی جەماوەری، فراکسیۆن و هتد، دەرئەنجامی پڕۆسەی درێژخایەنن. نەریتی خەباتی کرێکاری لە ئێراندا بە شێوەیەکی سروشتی لە ژێر کاریگەری بارودۆخی کۆمەڵگای ئێران و مێژوو و پرۆسەی گەشەسەندنی سەرمایەداری لە ئێراندا بووە. بۆ نموونە نەریتی خێرا ڕێکخستن، دروستکردنی ڕێکخراوی سەندیکا و شورا و هتد لە چینی کرێکاری ئێراندا لاوازە.
به ڵام بابەتی وتاری سیاسەتی ڕیکخستن ئه وه یه که ئه م تێڕوانینه ڕێگه نادات به چه پ غه یرە کرێکاری که ئه نجام لە ئەتۆمیزه بوونی کرێکاری ئێرانیەوە وەربگرێت . بەڵام ئەم بۆشاییە پڕ دەبێت لە شێوازەکانی تری ڕێکخستن و چالاکیی کرێکاری کە لەگەڵ هەلومەرجی باوی کۆمەڵگادا دەگونجێت، بەو پێیەی خەبات و ناڕەزایەتی کرێکاران لەوەستان نەهاتووە. ئێمە دەڵێین تەنانەت لە خراپترین بارودۆخیشدا تۆڕگەلێک ئەڵقە کرێکاریەکان لەناو چینی کرێکاردا دروست دەبن، کە وەک ئامرازێک هاوفکری کرێکاری و ڕێنمای ڕابەرەکانی کرێکاری بۆ چارەسەرکردن کاردەکەن. ئێمە ئەم شێوەمان ئایدیالیزە نەکردووە. به ڵام ئه مه ئه و فۆرمه لانیکه م و بنه ڕه تیه یه که له هه موو دونیادا هه یه له هەر شوێنێک کرێکار هەبێت و کار بکات، بێ گوێدانه ئەوه ی گه وره ترین یه کێتی و ئه نجومه ن و هتد هه ن یان نا. ئەم تۆڕانە، کە لە چوارچێوەی و لە ڕێگەیەوە کرێکارانی وشیارتر جەماوەری کرێکاران بە بنەماکانی خەباتی کرێکاری ئاشنا دەکەن و بانگەشەیان بۆ دەکەن و لەدەوریەک کۆیان دەکەنەوە و دەیانخەنە کار و ڕابەرایەتییان دەکەن، تەنیا وەک خودی مانگرتنەکە نین. هیچ کەس و خاوەنکار و حزب و حکومەتێک ناتوانێ ئەم بزووتنەوەیە بوەستێنێت.
ئەمەش یەکێکە لە تایبەتمەندییە هەبوونی چینی کرێکار و هەر بۆرژوازییەک کە بەرهەمهێنان ڕێکدەخات، بە ناچاری هاوشانی ئەو بازنانە دروست دەکات. کەس ناتوانێت ڕێگری لەو کەسانە بکات کە لە ژێر یەک سەقفدا کار دەکەن و بەرگەی بارودۆخی هاوشێوە دەگرن و لە هەمان بارودۆخی کۆمەڵایەتیدان و خۆیان ڕووبەڕووی یەک هێز و هتد ببیننەوە و چارەسەرێک بۆ دۆخەکەیان بدۆزنەوە. ئەم کەسانە هەمیشە بیر لە بارودۆخی خۆیان و شێوازەکانی شەڕکردن بۆ باشترکردنی دۆخەکەیان و تەنانەت ئەوەی جیهان لەڕووی مێژوو و تیۆریەوە لەسەریان دەڵێت بیری لێدەکەنەوە و ئاسۆی کردەیی دەخەنە بەردەمیان. تۆڕەکانی ئەڵقەکان ئامرازی سەرەتایی و حەتمی ئەم کارو کاردانەوانەن لەناو چینی کرێکاردا. ئازاری کرێکاران و چارەسەری ئەم ئازارانە لەم ئەڵقانەدا باس دەکرێن. ئەمە ڕەوتێکی ڕاستەوخۆی خەباتەکانە. بۆیە تەنانەت لە ئێرانیشدا سەرەڕای نەبوونی یان لاوازی ڕێکخراوە فەرمی و ڕێک و پێکەکانی کرێکاری، پێویست ناکات لە سفرەوە دەست پێ بکەین.
دووهەم: بارودۆخی تایبەتی ئێران جەخت لەسەر پێویستی گرتنەبەری پێگەیەکی نوێی کۆمۆنیزم لە چوارچێوەی خەباتی ئابووریدا دەکاتەوە. لە وڵاتانی تریشدا، کەلێنی نێوان کۆمۆنیستەکان، یان چەپەکان بە گشتی، لە ململانێی ئابووری، ڕەنگە بەقەد ئێران قووڵ نەبێت. ئەم بۆشاییە دەبێت پڕبکرێتەوە. بەڵام لە ئێران کە لە بنەڕەتدا چەپ لە باڵی چەپی ناسیۆنالیزمی چینی ناکرێکار پێکهاتووە، نەریتەکەی دەگەڕێتەوە بۆ دوکتور موسەدق و سەربەخۆیی ئابووری، چەپ کە ئاسۆی خەباتیان بۆ ئەنجامدانی چاکسازیی سیاسی و کۆمەڵایەتییە لە “نیشتمانی خۆیان” و کرێکاریش وەک هێزی یەدەگی خەباتی بۆرژوازی وە خۆی وەک چاکسازیخوازێک تەماشای کردووە، لە وڵاتێکدا کە خەباتی ئابووری کرێکاران بەردەوام لە لایەن چەپەکانەوە بەکەم سەیر کراوە و کراوەتە لقێکی ئەنتی -خەباتی دەسەڵاتخوازانە، لە وڵاتێکی وادا کۆمۆنیستە کرێکاریەکان پێویستە زیاتر گرنگی بە بابەتی خەباتی ئابووری بدەن. ئەمەش ئاماژەیەکی بنەڕەتییە بۆ جیابوونەوەی پرۆلیتاریا و بۆرژوازی. حیزبەکەمان و هەڵسوڕاوەکانمان نەترسن لەوەی ئەم چەپە بۆرژوازیە چەواشەی “ئیکۆنۆمیزم”مان پێ ببەخشێت.
بەڵام لە کۆتاییدا هەموو ئەو تێزانەی کە لە وتارەکەی سیاسەتی ڕێکخستندا وروژێنراون، بێ گوێدانە ئەوەی کە چەندە دەتوانرێت گشتگیر بکرێن بۆ وڵاتانی دیکە و تا چەند باس لە تایبەتمەندییە گشتیەکانی خەباتی کرێکاری دەکەن، بارودۆخی ئێران لەبەرچاو دەگرن. چونکە ئەم حەقیقەتە خەسڵەتی چەپی بۆرژوازیە لە ئێراندا، ئەمەش وایکردووە کە پێویست بکات جەخت لەسەر بابەتەڕونەکانی چینی کرێکار و میکانیزمەکانی خەباتی کرێکاری بکەینەوە.
کەموکوڕییەکانی کارەکە پێش پلاندانان بۆ سیاسەتی ڕێکخراوەیی
لە بابەتی سیاسەتی تەشکیلاتیدا بە وردی باسی ئەم بابەتە کراوە. بۆیە لێرەدا تەنها ئاماژە بە چەند خاڵێک دەکەم بۆ ئەوەی بیرتان بخەمەوە. ئەگەر بمەوێت هەڵسەنگاندنێکی پوختە بۆ کەموکوڕی سەرەکی کارەکانمان لە ماوەی پێش پێشنیارکردنی ئەم سیاسەتەدا بکەم، دەبێ بڵێم کە ئێمە لە ناوەڕاستەوە دەستمان پێکردبوو. ئێمە وەک حزبێکی سیاسی هەوڵمان دەدا ناوەندی حزبی لە نێو ڕابەرەکانی چینی کرێکاردا دروست بکەین. بێگومان ئه م کاره به شێکی هه میشه یی چالاکیی ئێمه یه و له خۆیدا هیچ ناڕه زایه تییه کی له به رامبەردا نییەو دەبێت ئەنجامی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێستامان گەشەی خێرای ته شکیلاتی حیزبیمان له نێو کرێکاراندا بێت. بەڵام سەڕه ڕای ئه وه ی کەتەنانەت لە سه رەتاوه جەختمان له سەر پێویستی دەورەدانی بازنه هه ڵبژاردنه کان و ناوه نده کانی حیزب به ێژەیەکی بەرفراوان لە کرێکارانی دۆستی حیزب جه ختمان کردەوە ، لایەنی کۆمەڵایەتیەوە فراوانبوونی حیزب وتەحیزب له نێو کرێکاراندا که متر جێگەی سەرنج بوو.
ئەمڕۆ کە دەمانەوێت کرێکار لە پێگەی کۆمەڵایەتی خۆیدا بناسین و ڕێکبخەین، پرسی ڕێکخستنی گروپی کرێکاران جێگەیەکی چارەنووسساز بۆ ئێمە دەدۆزێتەوە. کاتێک گرنگی بەو ڕاستییە دەدەین کە پێویستە فۆرمە ڕاستەقینەکانی ڕێکخستن و ناڕەزایەتی کرێکاران بە تایبەت کرێکارانی سۆسیالیست کە بنکەی کۆمەڵایەتی دەستبەجێی حیزب پێکدەهێنن، بناسین و بنیات بنێن، سەرنجی ئەڵقە و تۆڕەکانی کرێکاران دەدەین. خاڵی دەستپێکی ئێمە بۆ کارکردن لەگەڵ چینی کرێکار، ناسینی ئەو ڕاستییەیە کە مەیلێکی ڕاستەقینە و چالاک لەناو چینی کرێکاردا ئێستا نوێنەرایەتی سۆسیالیزم و ڕادیکالیزم لە بزووتنەوەی کرێکاریدا دەکات و وەک ڕێکخراوێکی دیاریکراو لە ئێمەوە نزیکە.
ئەمە لە بنەڕەتدا ئەو پاشخانە گشتیەیە کەڕێگەیداوە بە دامەزراند و گەشەی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران. بۆیە سەرنجمان ئاراستەی ئەم گروپە دەکرێت. ئەم تەیفە چی دەکات، پەیوەندی حزبی کۆمۆنیست لەگەڵیدا چییە و چۆن دەتوانین ئەم تەیفە بەهێزتر و هاوئاهەنگ بکەین، کە بە بڕوای من بەرفراوان و کاریگەرەو ناڕەزایەتی کرێکاری کەمتر بێ جۆش وخرۆش دەبێت بەبێ بەشداری ئەمان. لە ماوەی پێشوودا کەمتر گرنگیمان بەم کارە بنەڕەتییە دەدا. کێشەی ئێمە بە پلەی یەکەم ڕێکخستن و یەکخستنی بەشە سۆسیالیزم و ڕادیکاڵەکانە لەناو چینی کرێکاردا، کە لە ئێستاوە بۆ ئێمە و کەم تا زۆر بۆ بەشێکی زۆریان ڕوون و ئاشکرایە، کە ئایندەی ئەم بەشە و حیزبی کۆمۆنیستی ئێران بەستراوەتەوە پێکەوە. تەنیا لەسەر بنەما و پشتبەستن بەم چالاکییە بنەڕەتییە کە دەتوانین حەوزە ڕاستەقینەکانە نوێیەکانی حیزب کە هەڵسوڕاوانی ئەم بەشە لەخۆ بگرێت، دروست بکەین و فراوانتر بکەین. لە باسی ڕوانگەی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمەدا دەگەڕێمەوە سەر ئەم بابەتە.
بە واتایەکی تر هەموو دەستکەوتەکانی کۆمەڵگەمان وەلا ناوە بۆ دروستکردنی حزبێکی کرێکاری کۆمۆنیستی و ویستمان لەسەر دەستپێشخەری ڕێکخراوەکان شانەکانی ئەم حزبە دروست بکەین. به ڵام له ئێستادا کۆمه ڵگه مادده یه کی زۆری بۆ پێکهێنانی ئه م حیزبه دابین کردووه و ئه گه ڕ ورنتر لێی بڕوانین، به شێک له م حزبە سیاسییه ، به مانای فراوانی وشه که ، جێگه یه کی هه یه و له ناو چینی کرێکاردا کار ده کات. کەواتە، دەکرێ بنەمای سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمە بەم شێوەیە بخەینەڕوو: بۆ یەکخستنی بەشە جۆراوجۆرەکانی بزووتنەوەی کۆمۆنیستی و ڕادیکاڵ لە ئێران و یەکخستنیان لە حزبیکی سیاسیدا. حیزبی ئێمە، وەک ڕێکخراوێکی خاوەن سنوور و کەلێنی دەستووری دیاریکراو، بە کادر و چالاکوان، ئەڵقەکان، هێزی چەکداری، تەبلیغات، ڕادیۆ، ڕۆژنامە و هتد، تەنیا بەشێکە لەو واقیعە کۆمەڵایەتییە فراوانە.
بەڵام بەشێکی گەورەی ئەم حیزبە کە بە ڕواڵەت لەدەرەوەی دیوارەکانی حیزبەکەمان پێکدێت، لە بەشێک لە کرێکارانی سۆسیالیستی و خەباتکارانێک پێکدێت کە نەک هەر لە پێشەنگی ناڕەزایەتییە کرێکارییەکانی ئێستادان، بەڵکو زنجیرەیەک ئەرکی تەبلیغات و هۆشیارکردنەوە و ڕێکخراوکردن بەڕێوەدەبەن. ئه م به شه تا ڕاده ی ئه گەرەکانی خۆی و به و فۆرمانه ی که بارودۆخ ڕێگه ی پێدەدات، یەکخستنی کرێکاره کانه و له ڕیزه کانی کرێکاراندا به ڕه نگاربوونه وه له به ڕامبه ڕ خورافاتەکان و ته نانه ت له به ڕامبەر هێرشی دڕنده کانی وه ک ڕژیمی ئیسلامیشدا، پارێزگاری له پەیوەندیەکانی خۆی لەگەڵ جەماوەری چینی کرێکاردا دەکات. لە ڕوانگەی کۆمۆنیزمی ڕادیکاڵ لە ئێراندا، ئەم بەشە و حیزبی کۆمۆنیستی ئێران بەشێکن لە یەک بزووتنەوە. هەڵسوڕاوانی ئەم بەشە لە ڕاستیدا هەڵسوڕاوانی ئێمەن. حیزبی کۆمۆنیست و ئەم بەشە لە هەڵسوڕاوانی کرێکاری دەبێ بە هۆشیارییەوە نزیک ببنەوە و یەکبگرن. ئەمە بنەمای سیاسەتی ڕێکخراوەیی ئێمەیە.
ئەم باسە دەیەوێت هەڵسوڕاوانی حیزب بکاتە هێزێکی وشیار و چالاک بۆ یەکخستنی ئەو دوو بەشە. ڕێگایەکی ڕاستەقینەی ئەم گۆڕانکارییە ئەوەیە کە ئەم بەشە لە حیزب و ڕێکخراوەکان بەشدارە لە خەباتی ئەم بەشەدا (واتە بەشێکی تری ئەم تاکە ڕەوتە پۆتانسێلە) و کاریگەری لەسەر دروست دەکات. حیزبی کۆمۆنیست پێویسته کاریگەری له سەر خۆ وشیاریەکانی ئه م ڕەوتەو پەیوەندییەکەی لەگەڵ ڕه وته کانی دیکەی ناو چینی کرێکار و توانای ڕابەرایەتیکردنی ناڕەزایەتی کرێکاران کاریگەری دانانی هەبێت لەسەریان. بەڕای من پێویستە لەوەتێبگەین و گریمانە بکەین کە حیزب و ئەم بەشە سەر بە یەک واقیعی خەباتکارانەن. هەر جۆرە بەرەوپێشبردنێکی سیاسی لە داهاتوودا و دەرکەوتنی هەر پلەیەک لە کرانەوەی سیاسی بە ڕوونی بۆ هەمووان دەیسەلمێنێت کە ئەم بەشە بنکەی حزبی کۆمۆنیست و بینای سەرەکی کادر و ئەندامەکانی پێکدەهێنێت. بزووتنەوەی ئەم بەشەی کرێکاران لە ئێستاوە بەشێکە لە مێژووی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران کە لە دەرەوەی سنوورە دەستوورییەکانی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران بنیات دەنرێت.
هێڵە سەرەکییەکانی سیاسەتی ڕێکخراوەییمان
هەربۆیە بەپێی ئەم پێشمەرجانە دەتوانین سیاسەتی ڕێکخراوەییمان لە چەند ڕستەیەکدا کورت بکەینەوە:
١-ڕێکخستنی حیزب کارکردی بوون و دەسەڵاتی بەشێکی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستییە لە نێو ڕابەرە کرێکارییە پراکتیکییەکان و کرێکارانی خەباتکاردایە.
ئەم چینە بوونی هەیە و پێویستە یەکگرتوو و وشیار بێت. بەشێکی گرنگی چالاکییەکەمان سەرپەرشتیکردنی فراوانبوونی ئەم بەشە و پێدانی یەکگرتوویی سیاسی و تیۆری بەو بەشە. ئەم چینە بە نەریت و بۆچوون و سیاسەتەکانی خۆی لە مەیلەکانی دیکەی ناو چینی کرێکار پاک بکاتەوە. من دەڵێم “پاک و خاوێنی پێ ببەخشە” و “جیاوازی” ناکەم، چونکە دەزانم بورژوازی بورژوازی حوکمڕانی چەپی ئێران چ جۆرە هەڵوێستێکی سکتاریستی لە لێدوانێکی لەو جۆرەوە وەردەگرێت. پێویستە ئەم بەشە بزانێت جیاوازی بیرکردنەوەی و لە گۆڕەپانی کاری سیاسیدا لەگەڵ ڕەوتی ڕیفۆرمخواز و سندیکالیستی و هتد چییە.
ئەم حوکمە جەخت لەوە دەکاتەوە کە حیزب بە شێوەیەکی دەستکرد دروست نابێت. حیزب بە بانگ کردنی کرێکاران بۆ حیزب بنیات نراوە. بەڵکو هەرچەندە بەشی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی لە چینی کرێکاردا بەهێز بێت، حیزبێکی کۆمۆنیستی بەهێز و ڕادیکاڵ پێکهاتوو لە کرێکاران دەتوانێ لە کۆمەڵگادا بوونی هەبێت. ئەم دوو واقیعە پەیوەندییان بەیەکەوە هەیە و کاریگەریی چونیەکیان لەسەر یەکتر هەیە. تا مەودای ڕابەرە کرێکارییەکان و ئەو کرێکارە خەباتکارانەی کە جیاوازی خۆیان لە ڕووی ئامانج و ئاسۆکانەوە، لە تاکتیک و ئەولەویەتەکان، لە نەریت و بەهاکانی ململانێ لەگەڵ ڕەوتەکانی دیکە دەزانن بەهێزتر بن، زیاتر ئەگەری بنیاتنانی حزبی کرێکاری ڕادیکاڵ هەیە.
ئەگەر کەسێک داوای لێکردم ئەڵقەیەکی حزبی لە هەرێمێک یان شارێکدا دروستبکەم، یەکەم پرسیارم ئەوە دەبێت، بارودۆخی ئەوێ چۆنە؟ مێژووی خەباتی کرێکاری لە ناوچەکەدا چییە؟ کام مەیل لە نێو کرێکارانی ئەو هەرێمە یان ئەو بوارەدا بەهێزترە؟ وە سۆسیالیزم و سیاسەتی ڕادیکاڵ چ کاریگەرییەکی گشتی لە نێو ڕابەرە کرێکارییەکانی ئەوێدا هەیە؟ ئەگەر وەڵامی ئەم پرسیارانە گونجاو بێت، ئەوا دیدێکی گونجاو بۆ پێکهێنانی ناوەند و شانە حزبییەکان پێشبینی دەکەم و ئەگەر نا، بە دڵنیاییەوە بەپێی ئەم داتایانە لە ئاستێکی دیکەوە دەست بە کارەکانم دەکەم. گەشەی حیزبی کۆمۆنیست ڕێژەیی دەبێت لەگەڵ ڕادەی ئاڵوگۆڕی کۆمەڵایەتی لە ناو چینەکەدا.
٢- پەیوەندی سیاسی بەشی کرێکارانی کۆمۆنیست لەگەڵ حیزبی کۆمۆنیستی ئێران پتەوتر بکرێت.
ئەم چینە وردە وردە حزبی کۆمۆنیست وەک بزووتنەوەی حزبی خۆی قبوڵ بکات. ئەم ڕستەیە دەبێ باسی بارودۆخی زۆرێک لە ڕابەرانی کرێکاری بکات کە: “ئەگەر بمەوێت لە نێوان حیزبەکاندا هەڵبژێرم، خۆم بە نزیکی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران دەزانم”. بەڕای من ئەمە هەموو ئەو پەیوەندییەیە کە دەبێ لەم قۆناغەدا دروست بکرێ. ئەگەر بەشێکی زۆر لە ڕابەرە کرێکارییەکان ئەمە بڵێن، و بە هەر تێبینییەکەوە پەیڕەوی لێ بکەن، کە بۆ نمونە ئەم یان ئەو لایەنەی کاری حیزب کەموکوڕی تێدایە، من پێم وایە ئەمە سەرکەوتنێکی گەورە دەبێت لە ئێران و کۆمۆنیزمی ئێران هەنگاوێک دەبێت نزیکتر لە پێکهێنانی حزبێکی کۆمۆنیستی کرێکاری، کە بە درێژایی مێژووی هاوچەرخ هەست بە بۆشاییەکەی کراوە. ئه گه ڕ ئه مڕۆ، له ئاینده یه کی نزیکدا، کاتێک خه باتی جه ماوەری بەرز ببێته وه و تا ڕاده یه ک ئازادیی کردەیی بۆ هەڵسوڕانی کۆمۆنیستی هه بێت، ئه م به شەهەنگاو دەنێت و ئه م حیزبه به ته واوی دەکاتە هی خۆی. لەم نێوەندەدا هەم ئەم حیزبە و هەم ئەم ڕابەرە کرێکاری و تێکۆشەرانە بە دڵنیاییەوە دەبێ لە زۆر ڕووەوە بگۆڕدرێن و لێک نزیک ببنەوە. بەڵام ئەم گۆڕانکارییە لەم جۆرە بارودۆخانەدا بە خێرایی ڕوودەدات.
به ڵام ئه گه ڕ ئه مڕۆ لێم بپرسن ئاماژه ی پێشکه وتنی سیاسه تی ڕێکخستنی ئێمه له م قۆناخه دا چییه ، ده ڵێم به شێکی فراوان له ڕابەرە پراکتیکی و ڕادیکاڵه کانی چینی کرێکار هه ست بەنزیکیی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران ده که ن. هەستیار بە بەرامبەر چارەنووسی حیزب و سیاسەتەکانی. ئەگەر بۆ نمونە حیزب کۆنگرە ببەستێت، لافاوی نامەکانی ئەو هاوڕێیانە بێتە ئاراوە کە تیایدا تێبینی لەسەر مشتومڕەکانی کۆنگرە دەکەن، تەنانەت ئەگەر خۆیان بە ئەندامی حیزبیش نەزانن (کە پێموایە دەبێ بزانن تا ئێستا). بەهەمان شێوە بڕیار و لێدوان و سیاسەتەکانی حیزب کە لە لایەن ئەو هاوڕێیاانەوە ڕایانگەیاندووە، لەبەرچاو بگیرێن و سەرنجیان لەسەر بخرێتە سەر.
٣-ئەبێت کرێکارانی ڕادیکاڵ و کۆمۆنیست هەرچی زیاتر لەگەڵ حیزب ڕێکبخرێن.
بێگومان من بێ مەرج ئەمە ناڵێم. با ڕاشکاوانە بڵێم، تا ئەوکاتەی حیزبێکمان هەبێت کە ئەگەر ڕابەرێکی کرێکاری کردەیی بیەوێت کاری پێبکات، دەست و بالەکانی زیاتر بەستراو دەبن، دۆخەکەی نائەمنیتر دەبێت، لە ناوەوە ڕووبەڕووی کەشێکی ڕۆشنبیرانە و سەرلێشێواو دەبێتەوە ئەوە، من ئەم هاوڕێیاانەم پێ باشترە، ئەوان کارەکانیان لە دەرەوەی حیزب ئەنجام بدەن و کاتێک ڕاستەوخۆ بچنە ناو حیزبەوە کەحزب ئامادەیی پێویستی لەناو خۆیدا دروست کردبێت. لەم ساڵانەی دواییدا زۆر ماندوو بووین بۆ لابردنی ئەو ئاستەنگانە و سەرکەوتوو بووین لە نزیککردنەوەی ئەم بەشە لە کرێکاران لە حیزب وبۆ کارکردن لە ناو حیزبدا، بەڵام ئەمە هێشتا بەڕای من بەس نییە. پێویستە کارێک بکەین کە بۆ ئەو هەڤاڵانە بوون بە حیزبی و بوون لە ڕیزی ڕێکخراوە حیزبییەکان هاوواتای بەهێزکردنی توانایان بێت بۆ ئەوەی ڕۆڵی خۆیان وەک ڕابەرێک لە بزووتنەوەی کرێکاریدا بگێڕن، متمانە و ئاسایشیان زیاتر بکات. لایەنێکی تری سیاسەتی ڕێکخستن بریتییە لە دروستکردنی ئەم گۆڕانکاریانە لە شێوازی ژیان و چالاکییەکانی حیزب و ڕاکێشانی ئەو هاوڕێیانە بۆ ناو ڕێکخستنی حیزب.
٤- کرێکارانی کۆمۆنیست پێویسته هه میشه یه کگرتووبن و به یه کگرتوویی بمێننه وه به شێوه ی جۆراو جۆر له نێویاندا له شێوه ی تۆڕی ئەڵقەی کرێکاری.
لە کوێی ئەو ئەڵقانە بوونیان نییە، دەبێ دروستیان بکەین، لەو شوێنەی کە بوونیان هەیە، پێویستە بەهێزیان بکەین، لە ڕووی سیاسی و فیکرییەوە خۆراکیان پێ بدەین، تاکتیکی شەڕی ئەم بەشە بپشکنین و هتد. پێویستە کارێک بکەین بۆ ئەوەی ئەم دەستانە لە کرێکارانی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی هەڵوێست و سیاسەتی ڕوونیان هەبێت سەبارەت بە هەموو لایەنەکانی خەباتی چینایەتی و بگۆڕدرێن بۆ دەستە و ناوەندی زیندوو و زۆر چالاک لەناو چینی کرێکاردا.
٥- ئەبێت حەوزەکانمان ناوەندی کارا بن لەم تۆڕە حەلقە و ڕێکخراوانەی کەلەلایەن ئەوان دروستکراون و ڕابەرایەتیان دەکرێت.
حەڵقەکانی ئێستای ئێمە، لە کاتێکدا کە پێگەی خۆیان وەک شانە بنەڕەتییەکانی حیزب دەپارێزن و وەک حەلقەیەکی هەڵبژاردن بە ماف و ئەرکی دیاریکراو لە پێوەندی لەگەڵ بەشەکانی دیکەی حیزبدا مامەڵە دەکەن، لە ڕووی سروشتی کارەکانیانەوە، پێویستە وەک گردبوونەوەیەکی چالاک لەم کارەدا کار بکەن تۆڕ. حەلقەکانی هەڵبژاردنمان تەنها لە چوارچێوەی ئەو تۆڕانەدا نین، بەڵکو ئەگەر ڕێکخراوی جەماوەری و هتد هەبن، پێویستە وەک شانە حزبییەکان لەناویاندا چالاک بن و ڕاستەوخۆ سیاسەتەکانی حیزب بەرەوپێش ببەن.
٦- لە نێو ڕابەرە کاریگەرەکانی ئەو تۆڕانە، حەلقەی هەڵبژاردنی شێوازی نوێی حزب پێکبهێنرێت.
بە واتایەکی تر دەسەڵاتی ڕاستەقینەی ئەم تۆڕانە وردە وردە بچێتە لای حیزب و بەم شێوەیەش ناوچەی شێوازی نوێ سەرهەڵدەدەن کە ڕابەری ئەو تۆڕانە لەخۆ بگرن. ئه مڕۆ به و هۆکارانه ی پێشتر باسم کرد،
ڕه نگه بترسین کە ئەوانە بە حەوزە حیزبییه کان ناو بەرین، به ڵام هەر ناویان هەچی بێت، ئه مانه حەوزە ی ڕاسته قینه ی چالاکی کۆمۆنیستی و ڕادیکاڵی کرێکارین. ئەم حەوزانە پێکدێن لەو کەسانەی کە کاریگەرییەکی بەرفراوانی جەماوەرییان هەیە، لە لوتکەی ناڕەزایەتی کرێکاریدان و هێڵەکانی کردەی ڕاستەوخۆی کرێکاری دیاری دەکەن. ئەمانە ئەو کەسانەن کە لە داهاتوودا دەبنە ڕابەرانی شورای کرێکاری و سەندیکا و ئەم حەوزانەی شێوازی نوێ دەبنە ناوەکی کۆمیتە حزبییەکان لە کارگە و بەش و شار و ناوچەکاندا. دواتر دێمە سەر ئەوەی کە چۆن ئێمە خۆمان بە ئاگاییەوە ئەم پرۆسەیە بکەینە هەوێنی بزووتنەوەی داهاتوومان لە پێکهێنانی کۆمیتەی حیزبی.
٧- لەگەڵ فراوانبوونی نفوزی خۆمان و بەتایبەت لەگەڵ باشتربوونی دۆخی ئەمنی، ئەم مادە مرۆیی و تەشکیلاتییە بە هاوکاری ئێمە کۆمیتەی حزبی دروست دەکات و ڕایدەگەیەنین.
لێرەدا دەتوانین باس لەوە بکەین کە تایبەتمەندییەکانی ئەو مەرجانەی کە ئەم کارە دەکەنە مومکین چین. بەڕای من گرنگترین نیشانە ئەوە دەبێت کە کاری ئەو کۆمیتانە دوای خۆڕاگەیاندنیان چۆن دەبێت. پێموانییە پەلە بکەین لە دروستکردن و ڕاگەیاندنی ئەو کۆمیتانە. ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە بەشی بەرفراوان و کاریگەر لە کرێکارانی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستی هەن کە خۆیان بەم حیزبە سیاسییەوە دەبەستنەوە. کاتێک هەلومەرجی کاری بەرفراوانی حیزبی دابین بکرێ، زۆر بەخێرایی کۆمیتە حیزبیەکان پێکدەهێنرێن، بەمەرجێک ئەمڕۆش، واتە حیزبیش و ئەم بەشەش لە هەڵسوڕاوان، بزانن کە بەشێکن لە یەک حیزب و واقیعی بانگەشەی هەڵبژاردن. نابێت کۆمیتە حزبیەکان پێشوەختە و بەشێوەی دەستکرد و تەنها بە دەستپێشخەرییەکی لەسەرەوە دروست نەکرێت.
لە سەرهەڵدانی هەلومەرجی لەباردا، فاکتەرێک دۆخی ئەمنییە، فاکتەری دیکەش توانای کرێکارانی ڕادیکاڵ و سۆسیالیستییە بۆ ئەوەی ڕۆڵی خۆیان وەک ڕابەرو و ئاژیتاتۆر لە دۆخی نوێدا ببینن. ئەگەر کۆمیتەیەک پێکبهێنیت کە لە سبەینێوە بەشێکی زۆری وزەی خۆی بۆ کاروباری ناوخۆی حزبی و ڕاپۆرتکردن و هتد خەرج بکات، باشترە بەهیچ شێوەیەک ئەم کارە نەکەیت. کۆمیتەی حیزبی پێکبهێنن کاتێک ئەم کومیتەیە لە بنەڕەتدا بتوانێت وەک ڕێبەری خەباتی کرێکاری لە دەرەوەی حیزب دەرکەوێت. بۆیە ڕەوتی داهاتووی بزوتنەوەکەمان و ڕوانگەی ئێمە سەبارەت بە قۆناغی داهاتووی سیاسەتی ڕێکخستن بە گشتی ئەمەیە: لەگەڵ گۆڕانی دۆخەکەدا کە بەشێکی دەرئەنجامی کار و گەشەی ڕاستەوخۆی ئێمەیە و بەشێکیش دەرئەنجامی دۆخی سیاسی کۆمەڵگە بە گشتی، ئەو هێزانەی کە لەم قۆناغەدا لە ژێر ئاڵای “حزبی” “بە گشتی” کۆبوونەتەوە، ئەوان “حزبێکی دیاریکراو” لەسەر ئاستی ناوخۆیی دروست دەکەن. کۆمیتەی کارگە و ناوچەیی بەخێرایی پێکدێت و لە لایەن ڕابەرە کرێکارییە کۆمۆنیستەکانەوە بوونی خۆیان ڕادەگەیەنن کە ئەمڕۆ بە شێوەی جۆراوجۆر پەیوەستن بە حیزبەوە و لە ڕێگەی تۆڕی بازنە و کۆبوونەوەی گشتی و هتد بەدواداچوون بۆ چالاکییەکانیان دەکەن. سەرکردەکانیان خۆیان بە کۆمیتەی حزبی ناودەبەن و حزبی کۆمۆنیستیش دان بەو کۆمیتانەدا دەنێت کە لە خوارەوە و لە ژینگەی ناڕەزایەتی کرێکاریدا بۆ یەکەمجار لە مێژووی کۆمۆنیزمی ئێراندا پێکهێنراون و بە پشتبەستن بەو کۆمیتانە ڕێکخراوە ناوچەییەکانی خۆی بنیات دەنێت و بە یەکخستنی ئەوان لە ڕێکخراوێکی حزبی دیسپلینکراو دروست دەکات.
ئەمە ڕوانگەیەکی گشتییە. تەنانەت لە ئاستی نفوزی ئێستای حزبی کۆمۆنیستیشدا، ئەمە پرۆسەیەکە لە هەڵکشانێکی سیاسیدا بەردەوام دەبێت. ئەمە ئەو پرۆسەیە کە ڕاستییەکانی بارودۆخی ئێستا و دەرئەنجامی کارەکانمان تا ئێستا دەخاتە ڕوو. تەنیا هیوادارم بتوانین خۆمان بۆ وەها دۆخێک ئامادە بکەین و بتوانین گەرەنتی ئەوە بکەین کە هیچ کەسێک و هیچ مەیلێکی کورتبینانە نەتوانێت لە ڕێگای بەرزبوونەوەیەکی سیاسیدا بوەستێت کە خەباتی وردە بۆرژوازییەکان بەئاگا بهێنێتەوە و لەوانە بەریداتە گیانی حیزبەکەمان ،لەنێو ئەوانی تردا دەرگاکانی حیزب لەسەر ئەو ڕابەرە کرێکارییانە دادەخرێن کە دەجووڵێن بۆ ئەوەی حزبی کۆمۆنیست بکەنە هی خۆیان.
٨- بەشداری ئێمە لە خەباتە بەردەوامەکان لەم قۆناغەدا لە بنەڕەتدا لە لایەن ئەم تۆڕانەوە ئەنجام دەدرێت.
تەوەری بەشداریکردن لە خەباتە بەردەوامە کرێکارییەکاندا و کاریگەری دانان لەسەریان، لە مێژە یەکێک لەو بابەتانە بووە کە لە حیزبەکەماندا باسی لێوە دەکرێت. لە ڕابردوودا تەنانەت کاری حزبی و بەشداری لە خەباتە بەردەوامەکاندا بە جۆرێک لە جۆرەکان لە دژی یەکتر باس دەکرا. بەڕای من ئەم دوو لایەنە یەک شتن. هیچ بزووتنەوەیەک ناتوانێت حیزبی کرێکاری بنیات بنێت بەبێ ئەوەی لە جەرگەی خەباتی کۆمەڵایەتی چینی کرێکاردا ئامادەبێت. چەپی تەقلیدی ئەم کێشەیەی هەیە، چونکە بۆ ئەوەی بەشداری لە خەباتی کرێکاریدا بکات، ناچارە پێڵاو و کڵاو لەبەر بکات و ژمارەیەک خوێندکار و مامۆستای زانکۆ و هتد، کە پەیکەری سەرەکی حزبەکەی پێکدەهێنن، بنێرێتە دەستی کرێکاری ژینگە. بەڵام بۆ حیزبێک کە بەشی ڕادیکاڵ و پێشکەوتنخوازانەی کرێکاران بە بەشێک لە حیزبەکەی خۆی دەزانێت و هەنگاو بە هەنگاو ئەم بەشە بکاتە پایەی سەرەکیی ڕێکخراوەکانی، بەشداریکردن لە خەباتە بەردەوامەکان بە مانای بەشداری وشیارانە و ئامانجدارانە و حزبییانەی ئەو بەشە. ئەمە ئەو شێوازەیە کە حیزبی کۆمۆنیستی ئێران بە کردەیی بەشداری لە خەباتەکانی ئێستادا کردووە.
فراوانکردنی کۆبونەوەی گشتی کرێکاری و زیادکردنی ڕۆڵیان لە بزووتنەوەی ناڕەزایەتیدا یەکێکە لە باشترین نموونەکانی بەشداری ئێمە لە خەباتە بەردەوامەکاندا. ئەمە و نموونەی دیکەی هاوشێوەی ئەو لە بنەڕەتدا لە ڕێگەی نزیکیی بەشی ڕادیکاڵی کرێکاران لە حیزبی کۆمۆنیست و سیاسەتەکانییەوە ئەنجام دراوە. ڕوونە کە ئامانجمان ئەوەیە کە تا دەتوانین بەشداریەکانمان هەرچی زۆیاتر راستەوخۆ تربن. بەڵام تەنانەت ئەمەش تەنیا بە نزیککردنەوەی ئەم حەلقە کرێکاریانە لە حیزبەوە دەکرێت. ئێمە ڕەخنەمان لە بەشداری حەوزە ناکاریگەرەکان گرت لە ژێر ناوی ئاکسیۆنیزم. بەشداری ڕاستەقینە و گونجاوی ئێمە لە خەباتی بەردەوامدا بە واتای بەشداری کۆمەڵێک کرێکاری کۆمۆنیستی و ڕادیکاڵ لەم خەباتانەدا کە تادێت زیاتر لە حیزب نزیک دەبنەوە و لەگەڵ حیزبدا کار دەکەن. ئەم هاوڕێیانە ئەندامی فەرمی حیزب بن یان نا. هه ڕچه نده ئه م په یوه ندییه نزیکتر بێت، بێگومان بەشداری حیزب له ململانێیه کانی ئێستادا ڕاسته وخۆتر و نزیکتر ده بێت. بەڵام جەختکردنەوەمان لە باسکردنی سیاسەتی ڕێکخستندا ئەوەیە کە بتوانرێت لە ڕێگەی ڕێکخستن و بەهێزکردنی بەشی ڕادیکاڵی کرێکاران لە خەباتەکانی ئێستادا بەشداریمان فراوانتر بکەین. ئامانجی ئێمە بەشداری هۆشیارانەی ئەو تۆڕانە و گرتنەبەری پراکتیکی سیاسەتە بنەڕەتییەکانی حیزبە نەک نمایشکاریی حیزب.
٩- ڕێکخستنى جودا تا ئێستاش شێوازی کاری حزبیمانه له شاره کان و له بواری چالاکى کرێکارى و لەگەڵ باسکردنى سیاسه تى ڕێکخستنى ئێمهدا ناکۆک نییه .
ڕێکخستنی جیا بابەتێکە پەیوەندی بە بوارەکانەوە هەیە نەک بە تۆڕەکانی حەلقەوە. ڕەنگە بۆ هەندێک ئەم جیابوونەوە بە شێوەیەکی فەرمی و یاسایی دەرکەوێت. دەوترێت بە کردەوە تۆڕەکان ناوچەکان بەیەکەوە دەبەستنەوە. بەڵام ئەم جیاکارییە زۆر گرنگە. کێشەکە تێگەیشتنمانە لە پەیوەندی. ڕێکخستنی لێکجیا واتە حەلقەکاندا لە تۆڕێکی حزبیدا بەیەکەوە نەبەستراونەتەوە. ئێمە بەستنەوەی حەوزەکانمان ڕەتکردۆتەوە بەهۆی مەترسییە ئەمنییەکانی لەم قۆناغەدا. بەڵام ئایا دۆستایەتی و پەیوەندییە ناوخۆییەکانی کرێکارانمان ڕەتکردۆتەوە؟ ئایا ئێمە بانگەشەی ئەوەمان کردووە کە کرێکارە کۆمۆنیستەکان کە ئەندامی حیزبن لە جەرگەی خەباتی کرێکاریدا یەکتر نابینن و خۆیان لە تەنیشت یەکتر نابیننەوە؟ هەرگيز. بیرۆکەیەکی لەم جۆرە گەمژانەیە و دژی هەموو ئەو شتانەیە کە خۆمان لەسەر میکانیزمەکانی خەباتی کرێکاری دەیڵێین.
ڕێکخستنی جیا باسێکە کە پەیوەندی بە ڕێکخراوە حیزبییەکانەوە هەیە. ئەمەش بەو مانایەیە کە حەوزەی حزبی حەوزەی حزبی بونی خۆی بۆ کەسی تر ئاشکرا نەکات. پەیوەندی بە هیچ بەشێکی ڕێکخراوەکەوە مەکە لە هەمان ئاستی خۆتدا. به ڵام ئه و کرێکارانه ی که به بێ ئاگاداری خۆیان له یه ک یه که و شوێندا چه ند حەلقەی حزبی پێک دێنن، ڕۆژانه پێکه وەن . ڕێکخستنی جیا واتە ئەوە. گۆڕینی پێوەندی ڕۆتینی و سروشتی کرێکاران بۆ ئامرازێک بۆ گرێدانی سیاسی یەکەکانی حیزب. پەیوەندی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان پەیوەندی ڕاستەقینەی کرێکارانە و بارگرانی ئەمنییەکەی کەمەترە. نابێت حەوزەکان بەیەکەوە ببەسترێنەوە و وەک حەوزە بناسێنرێن. بەڵکو زۆرترین کات وەک حەوزەی تێکۆشەرانی حیزبدۆست لەناو تۆڕەکاندا لەگەڵ یەکتردا کارلێک بکەن و هیچ جۆرە زانیارییەک لەسەر ئاستی پەیوەندی ئەویتر لەگەڵ حیزب و کایەی حزبی یەکتر نەدۆزنەوە. بەم شێوەیە باسەکە بە هیچ شێوەیەک یاسایی نییە.
مشتومڕەکە ئەوەیە کە چالاکیی کۆمۆنیستی لەناو چینی کرێکار و بەرکەوتنی یەکتری کۆمۆنیستەکانی حیزب لەناو چیندا پشت بە میکانیزمەکانی خودی خەباتی کرێکاری ببەستێت. بە هۆی کێشە ئەمنییەکانەوە ناتوانین و پێویست ناکات لەم قۆناغەدا پەیوەندییەکی ڕێکخراوەیی لە نێوان چالاکوانانمان لە بوارەکاندا ئاستێک لە دەرەوەی پەیوەندییە سروشتییەکانی ناوحەلقەی کرێکارانی پێشەنگ دروست بکەین. کرێکارێکی خەباتکار و کۆمۆنیست کە بەبێ گوێدانە ئەوەی کە ئەندامی حیزب بێت یان نا، دەتوانێت بۆ خۆی بسەلمێنێت کە پێگەی بابەتیی کرێکاری ناڕازیی هەیە و کەس ناتوانێت لەوە زیاتر هیچی بەسەردا بسەپێنێت، ئەو لە پێگەی بەهێزتردایە لە ڕووی ئاسایشەوە. لەوانەیە زۆر کەس لە ناو تۆڕە حەلقەکاندا و چ لە دەرەوەی تۆڕە حەلقەکانەوە پێشبینی ئەوە بکەن کە هەندێک هاوڕێ پەیوەندییەکی نزیکتریان لەگەڵ حیزب هەیە. بەڵام ئەم جۆرە گریمانە کە ئەمڕۆ لە بارەی زۆرێک لە کرێکارانی خەباتکارەوە کە ئەندامی ئەو حیزبە نین، هەن، تا ئەو کاتەی لە سنوری هەست و گومان تێنەپەڕیوەو و ناتوانرێت بسەلمێنرێن، هێشتا بە هەڕەشەیەکی یەکلاکەرەوەی ئەمنی نازانرێت. من بەسەر ئەو ڕاستییەدا تێدەپەڕم کە چینی کرێکار بە گشتی ڕوانگەیەکی زۆر حیسابکراو و پێگەیشتوویان هەیە بۆ ئەو جۆرە نهێنییانە و هەڵسوڕاوانی خۆی دەپارێزێت. گریمانەکانی ئەم یان ئەو کرێکارە خەباتکارە هەمان ئاستی ئاسایشیان نییە وەک گریمانەکانی کرێکارێکی ناوخۆیی سەبارەت بە ناوچەیەکی دیاریکراوی خوێندکاری ڕێکخراوە ناکرێکارییەکان.
بەکورتی ئێمە کارێک دەکەین بۆ ئەوەی حزب بوون نەبێتە بارگرانی لەسەر پێی کرێکاری خەباتکار. ئەگەر هاوڕێیان مەیدانی حزبی پێکبهێنن، ئەوە پێویستە ئاماژە بێت بۆ بەهێزبوونی پەیوەندییەکانیان لەگەڵ حیزب و نەک گۆڕانکاری لە پەیوەندییەکانیان لەگەڵ کرێکارانی تری خەباتکار و کۆمۆنیست لەناو تۆڕەکاندا، یان خستنە مەترسی دۆخی ئەمنییان. ئەوەی کە هەر دەستەیەک لە هاوڕێیانمان لە مەیدانێکدایە، پێویستە نهێنیەک بێت کە تەنها ئەندامانی مەیدانەکە لێی بزانن. پێویستە خۆمان بەشێوەیەک ڕێکبخەین کە کرێکارێکی کۆمۆنیست بە بەشداریکردنمان ناچار نەبێت زیاتر لەوەی کە ئێستا وەک ڕابەرێکی ناڕەزایەتی کرێکاری لەم دۆخە تاریکەدا دەیدات. ڕێکخستنی جیا مەرجێکە بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجە. تەنانەت کاتێک مەیدانەکانمان لە گۆڕەپانی خەباتی پراکتیکیدا یان لەناو تۆڕی حەلقەکەکاندا کۆدەبنەوە، دەبێت ڕێز لە پرەنسیپی جیایی بگرن و تەنانەت پێشبینییەکانیشیان لە شوێنێکی دوور لە مێشکیاندا بنێژن. بۆ ئەوەی لەگەڵ هاوڕێیانی تری کۆمۆنیست لەناو بزووتنەوەی کرێکاریدا کاربکەین، مەیدانەکەمان پێویست ناکات بزانین ئەو هاوڕێیانە چەندن و بۆچی پەیوەندییەکی تەشکیلاتییان لەگەڵ حیزب هەیە. گرنگە هاوڕێیانمان بتوانن پێکەوە یەک هێڵ لە گۆڕەپانی خەباتدا پێکبهێنن و تۆڕی بازنەی کرێکاری بتوانێت ئامرازێک بێت بۆ ئەو یەکگرتوویی و یەکڕیزییە تەنانەت بۆ شانەکانی حیزبیش. سیاسەتی ڕێکخستنی جیا نەک هەر بە باسکردنی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمە کەم نابێتەوە، بەڵکو دەبێت بە جەختکردنەوەیەکی زیاترەوە پەیڕەو بکرێت بۆ ئەوەی بتوانین پرۆسەی گەشەکردنمان و ئاستی بەرزی بەردەوامی کارکردنمان بپارێزین کە لە بواری چالاکیی کاردا بەدەستمان هێناوە لەساڵانی دوای پێکهێنانی حزبەکەماندا.
١٠- بەشێکی تری سیاسەتی ڕێکخستنمان پێداچوونەوەیە بە مەسەلەی ئەندامێتی کرێکاریدا.
ئێمە بە شێوەیەکی سەربەخۆ ئەم باسەمان لە دەستوری ئەم سیمینارە داناوە، بۆیە بە وردی ناچمە ناویەوە. تەنیا بە کورتی بابەتی خاڵەکانی باس دەکەم. ئەگەر حزبی کۆمۆنیست مەبەست لەو کەسانە بێت کە لە ئۆرگانێکی دانپێدانراوی حزبیدا کاردەکەن و حەقی ئەندامێتی دەدەن و بەرنامە و دەستووریان قبوڵ کردووە و دوو ڕاوێژکار و هتدیان هەیە، ئەوا حیزب کۆمەڵێک کەسی دیاریکراو لەخۆدەگرێت. بەڵام ئەگەر حیزبی شیوعی بە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی فراوان هەژمار بکرێت، بە ئاسۆیەکی دیاریکراو و بەرنامە و سیاسەتێکی دیاریکراو، پراکتیکێکی دیاریکراو و بەشداری لە خەباتی سیاسی و کۆمەڵایەتی دیاریکراو، ئەوا ژمارەی ئەندامانی حزبی کۆمۆنیسی زۆر زیاترە لەوەی کە حیساب کرابوو لە پێناسەی پێشوودا. بە بڕوای من ئەم جیاوازییە زێدەڕۆیەی نێوان مەودای ڕاستەقینەی حیزب و مەودای فەرمی حیزب زیانی زۆرمان پێدەگەیەنێت. تەنانەت ئەمەش ڕێگری دەکات لە باڵادەستی بیرکردنەوەی کرێکاری و ئاڕاستەکردنی کرێکاری لەناو حیزبدا. ئەمەش وا دەکات حیزب شەفافیەت بە ئاراستەی کۆمۆنیزمی کرێکاریدا بدۆزێتەوە و ناهێڵێت حیزب و کۆنگرە و ئۆرگانەکانی لە ژێر کاریگەری مەیلی کرێکاریدا بن. دەبێت وەڵامێکی پراکتیکی بدرێتەوە بە ئەم ناکۆکیە.
مەسەلەی سیاسەتی تەشکیلاتی ئەوەیە کە ئەو کرێکارەی کە خۆی بە حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانەوە دەبەستێتەوە و بە پێی سیاسەتەکانی حیزب بەو شێوەیەی کە دەتوانێت لە بزووتنەوەی کرێکاریدا کار بکات و وەک هەر ئەندامێکی حیزب خۆی بخاتە مەترسییەوە، حساب دەکرێت ئەندامێکی حزبی کۆمۆنیستە. بەڕای من پێویستە ئەم هاوڕێیانە کە ژمارەیان زۆر زیاترە لە ژمارەی ئەندامانی حیزب، بە ئەندام هەژمار بکەین و بێ گوێدانە ئەوەی هۆکاری جیاواز هەیە یان نا، ئامادەین یان نا، پێویستە ئاگاداریان بکەینەوە لە ئەندامێتی فەرمی خۆیان ، بەڵام بە کردەوە ئەندامی حزبن، با بزانین، وەک ئەندام لە ژیانی حزبدا بیانخەینە نێو ژیانی حزبەوە و چاوەڕێیان لێبکەین. بەڵام وەک لە پرسی ئەندامێتی کرێکاریدا وتم، بە وردی بۆچوونەکانی کۆمیتەی ڕێکخستنی شار لەسەر ئەم بابەتە دەخەمەڕوو.
باسی سیاسەتی ڕێکخستنی ئێمە دەرئەنجامێکە لە باسی کۆمۆنیزمی کرێکاری. ئەم سیاسەتە بڕیار بوو ئامرازێک بێت کە بتوانین بازدانێکی کۆمەڵایەتی گرنگ لە ئێراندا بکەین: بازدانی کۆمۆنیزم لە ڕیزبەندی مێژووی ئۆپۆزیسیۆنی بۆرژوازی و ناڕەزایەتیی ڕیفۆرمخوازی نەتەوەییەوە بۆ مێژووی ناڕەزایەتی کرێکاری و گۆڕینی کۆمۆنیزم بۆ وەسیلەر و ئامرازی ناڕەزایەتی کرێکاران. ناڕەزایەتییەک کە هەمیشە هاوتەریب و هاوکات لەگەڵ بزووتنەوەی نەتەوەیی ڕیفۆرمخوازدا بوونی هەبووە. کۆمۆنیزمی ئێران بۆتە ئاڵای ئەم بەشەی کۆمەڵگا. ئەم سیاسەتە ڕەچەتە و شێوازێکە بۆ بەدواداچوونی ئەم ئامانجە لە بواری ڕێکخستن و بنیاتنانی ڕێکخراوەکاندا…
لە کۆتاییدا جارێکی تر وەبیرتان دەهێنمەوە کە مەبەست لە باسەکەی ئەمڕۆ، دووبارە ڕوونکردنەوەی ئەو باسانەیە کە نزیکەی سێ ساڵ لەمەوبەر لە بابەتی سیاسەتی ڕێکخستنی خۆمان لە گۆڤاری کۆمۆنیستداا وروژاندمان. ئەو نووسینە بە وردی باسی ئەو خاڵانەی کردووە کە لێرەدا باسم کرد و لە داهاتووشدا باسەکانی ئەم سیمینارەش لەگەڵ ئەو نووسینەدا بخوێنرێتەوە. هیوادارم لە درێژەی کۆبوونەوەکەدا بتوانین لایەنە جۆراوجۆرەکانی سیاسەتی ڕێکخستنی خۆمان بە تایبەت لایەنە پراکتیکی و تایبەتترەکانی ئەم سیاسەتە لە ژێر ڕۆشنایی ئەزموونی سێ ساڵی ڕابردوودا تاوتوێ بکەین.

مەنسور حیکمەت

ئەم بابەتە بۆ یەکەمجار وەک قسەوباسێک لە سیمینارێکی حزبیدا لەلایەن مەنسور حیکمەتەوە پێشکەشکرا، پاشان لە کۆمۆنیستی ژمارە ٤٨ و ٤٩ بە بەرواری ئەسفەندی ٦٧و فەروەردین ٦٨ بڵاوکرایەوە.
بەرگی شەشەمی کۆمەڵە بەرهەمەکان، لاپەڕە ٢١٩ تا ٢٤٦
١٥نۆڤەمبەری٢٠٢٢ کراوەتە کوردی
hekmat.public-archive.net #0450fa.html




لە نێوان پەیوەستبوون و رەخنەگرتندا بۆ کۆچی مەولانا لە شیعری ( بۆچی؟) ئەنوەر قادردا.. نووسینی/ عەتا قەرەداخی

[ دیسان بۆ مەولانا خالید]

” بۆچی” ناونیشانی شیعریکی ئەنوەر قادر محەمەدە، کە لە کۆمەڵە شیعری “نسار” و دواتریش لە کۆی بەرهەمە شیعرییەکانیدا لە لاپەڕە (٢٧٠-٢٧٢)دا بڵاوکراوەتەوە. هەر لەگەڵ ناونیشانەکەشدا نووسراوە” دیسان بۆ مەولانا خالید”، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەم شاعیرە پێشتر بۆ مەولانای نووسیووەو ئێستا دیسان جارێکی تر ئەم شیعرەش بۆ ئەو دەنووسێت. دیارە ناونیشانەکە راستەوخۆ دەرگای کردنەوەی دەقەکەی ئاواڵا کردووە، واتە دیارە ئەم دەقە پەیوەستە بە مەولانە خالیدی نوێکەرەوەو رابەری رێبازی نەقشبەندیەوە. بەڵام ناونیشانی دەقەکە کە وشەی پرسیاری ” بۆچی”ە، سەرباری ئەوەی دەزانرێت کە دەقەکە لەبارەی مەولاناوە دەدوێت، ئەم ناونیشانە مانای گەڕان و پەیجوور بە دوای نەزانراودا هەڵدەگرێت. ئاشکرایە وشەی پرسی ” بۆچی” بۆ پرسیارکردن لە هۆ یان لە هۆکار بەکاردێت. کەواتە لەم رووەوە ئەوە ئاشکرایە کە ئەوی پرسیارکەر کە کەسی شاعیرە پرسیار لە هۆکاری روودان، یان روونەدانی رووداو یان کارێک دەکات، کە بەلای ئەوەوە نەزانراوە یان وای وێنا دەکات کە نەزانراوە. ئەمەش ئەوە نیشان دەدات کە وشەی پرسی “بۆچی” وەکو ناونیشانی ئەم دەقە هەم ئەرکەکەی خۆی هەڵدەگرێت کە ئەرکی پرسین و پرسیارکردنە، هەم ئەرکی” ناونیشان” هەڵدەگرێت کە ئەرکی دەوربینین کلیلە بۆ کردنەوەی دەرگای دەقەکە.
“بۆچی” وەکو وشەی پرس دەشێت بۆ پرسیارکردن لە کەسی دووەم واتە گوێگر، یان بەرامبەر بەکاربهێنرێت، یان بۆ پرسیارکردن لە کەسی سێیەم، یان لەبارەی هۆکاری هەر رووداوێکەوە کە ئەمەشیان دەچیتە خانەی کەسی سێیەمەوە. لێرەدا ئەگەرچی کەسی پرسیار لێکراو نزیکەی دوو سەدەیە ماڵئاوایی لە ژیان کردووە، بەڵام ئەمی پرسیارکەر راستەوخۆ وەکو ئەوەی پرسیارەکانی ئاراستەی کەسی دووەم بکات بەوجۆرە لەگەڵی دەدوێت، کە ئەوەش بارێکی ئاساییە لە رووی زمانەوە. لە هەمان کاتدا ئەو دەلالەتە بەرهەمدەهێنێت کە سەرباری تێپەڕبوونی مێژوویەکی دوورودرێژ بەسەر نەمانی فیزیکی پرسیارلێکراودا بەڵام هێشتا لە روانینی ئەوی پرسیارکەرداو تەنانەت دەشێ لە روانینی گشتی خەڵکیشدا، هێشتا ئامادەبوونێکی تەواوی هەبێت.
دەقە شیعرییەکە بەم دێڕە دەستپێدەکات:
من دەمەوێ دڵۆپێ بم لە تۆی دەریا
پرشەیەک بم لە تۆی چرا…
لێرەدا لە دێڕی دەستپێکی دەقەکەدا دووانەیەکی ناهاوسەنگ کە بریتیە لە بەش / گشت پێکدێت، کە تا چرکەساتی ئەم دەربڕینە وا دەردەکەوێت هێشتا بەش تێکەڵاوی گشت نەبووە، بەڵام لە فرمانی دەمەوێتدا خواست و ئارەزووی بەهێز بۆ ئەو تێکەڵاوبوونە دەردەکەوێت و لەناوەرۆکدا پەیوەستبوونی بەش بۆ گشت بەئاشکرا دەبینرێت. ئەمی شاعیر لە دوو لێکچوواندنی بەدوای یەکدا هاتووداو لە هەمان نیوە دێڕدا ئەو پەیوەستبوونە نیشان دەدات. ئەم خۆی دەچوێنێت بە دڵۆپ و مەولاماش بەدەریا. ئاشکرایە وابەستەبوونێکی لۆجیکی لە نێوان دڵۆپ و دەریادا هەیەو دەریا هەمیشە لە کۆبوونەوەی دڵۆپە لە ژمارەنەهاتووەکان پێکدێت. هەروەها لە نیوە دێڕی دووەمدا ئەم خۆی دەچوێنێت بە پرشەیەک و مەولاناش بە چرا. دیسان “پرشە” بەشێکی بچووکە لە تیشکدانەوەی گڕی چرا، کە سەرچاوەی رووناک کردنەوەیە. واتە لێرادا لەم دەستپێکەدا دووانەی من / تۆ پێکدێت کە خاسێتی دووانەی هاوشێوە، یان هاوڕێکی هەیە، بەڵام دووانەی نایەکسان، چونکە جەمسەری یەکەم دەیەوێت بەشێک بێت لە جەمسەری دووەم، کە بریتیە لە دڵۆپێک لە دەریا، یان پرشەیەک لە چرا. لەم دەستپێکەی دەقەکەدا ئەوی شاعیر، مەولانە وەکو گشت، دەریا، چرا وێنا دەکات، خۆیشی کە دەشێ شاعیر یان هەر کەسێکی تری غەیری مەولانا بێت، کە هەمان تێڕوانینی بۆ مەولانا هەبێت، وەکو بەشێک یان خوازیاری ئەوەی ببێتە بەشێک لەو گشتە سەیردەکات، کە لە پشتی کۆی ئەم وێناکردنەوە گەورەیی و پایەبەرزی مەولانا نیشان دەدات، کە دەشێ لێکچواندنی مەولانا بە دەریا هەم فراوانی مەعریفەی باڵای مەولانا نیشان بدات، هەم ئارامی و دانبەخۆداگرتنی بخاتە ڕوو. هەروەها لێکچواندنی مەولانا بە چرا، ئەوە نیشان بدات کە مەولانا لە روانینی ئەمەوە رێنیشاندەرو رێبەر بووە بۆ رووناککردنەوەی رێگای بەرەو ئایندە.
کۆچی تەنیای رووەو ( شام)ت
کڵۆمی دا لە وەڵامی گەورەترین پرسیار،
ئاشکرایە مەولانا خالید لە پایزی ساڵی ١٨٢٠دا بەیەکجاری سلێمانی بەجێدەهێڵێت و سەرەتا دەچێتە بەغداو پاشان ساڵی ١٨٢٣ کۆچ بۆ شام دەکات. هەرچەند لە دەقەکەدا باسی کۆچی تەنیای مەولانا دەکرێت، بەڵام بەپێی سەرچاوەکان و بە تایبەتی بە قسەی ریچ کە ئەوکاتە لە سلێمانی بووە، مەولانا لەگەڵ هەر چوار ژنەکەیدا سلێمانی بەجێهێشتووەو پاشان لەگەڵ چواردە خەلیفەیدا رێگای بەرەو شامی لەبەرگرتووە. بەهەرحاڵ ئەوەی گرنگە چۆنێتی کۆچکردن و هۆکاری کۆچکردنی مەولانا نیە، بەڵکو مانەوەی یان هێشتنەوەی پرسیارێکە بەبێ وەڵام، کە دەشێ مەبەست لە پرسیار لێرەدا پرس- دۆز- بێت، چونکە ئەوەی لە مەولاناو رێبازەکەی چاوەڕوان دەکرا، وەکو رێبازی بەشی خوارەوەی کۆمەڵگا یان رێبازی ئەهلی کارو هێزی کارو بەرهەمهێن، ئەوە بوو کە ببێتە یەکێک لە پایەکانی پرۆژەی بنیادنانەوەی کەسێتی تێکشکاوی کوردی، بەهەمان ئەو شێوەیەی کە شیعەگەرێتی بوو بە یەکێک لە بنەماکانی بنیادنانەوەی کەسێتی فارسی. بەڵام مەیدان چۆڵکردنی مەولانا بۆ نەیارانی پشتگیریکراوی لە لایەن میرانی بابانەوە ئەو ئەگەرەی بۆ کورد لەباربرد. بۆیە رووی لێکدانەوە بۆ کڵۆمدانی دەرگای ئەو پرسیارە، یان ئەو پرسە بەم ئاراستەیە زیاتر بەلای راستیدا دەشکێتەوە. لێرەشەوە جارێکی تر دڵنیایی لە بۆچوونی منی قسەکەری دەقەکە لەسەر گەورەیی مەولانا دەکرێتەوە، کە هەم دەریاو هەم چراش بوو. بەڵام ئەو کۆچەی ئێمەی میللەتەکەی ئەوی لە فەڕی ئەو دەریایەو لە رووناکی ئەو چرایە وەکو ئەوەی لێی چاوەڕوان دەکرا بێبەش کرد.
دیسان وشەی پرسی “بۆچی” لەبەردەمی چەند رستەیەکی راگەیاندندا دادەنرێت، بەڵام ئەرکی وشەی پرس هەڵناگرێت، بەڵکو لە کۆتایی ئەو رستانەدا، بە وشەی پرسی ” بۆ” پرسیارێک دەکرێت، کە دەخوازێت بە دیاریکردنی هۆکاری کۆچکردنەکەی وەڵام بدرێتەوە.
بۆچی؟ / تیشکی باڵات نیازی هەموو دڵێ بوو
فرمێسکی شەوان بێداریت ئاونگی هەموو گوڵێ بوو…
ئەی تۆ نەتویست ئاگر بەردەی لە شەوەزەنگی نەزانی،
لە گەندەڵی، لە زەخەڵی… بۆ جێتهێشتین؟
کەسێتی مەولانا لای هەمووان پەسەندو دڵگیر بوو، ئەمەش ئەوە نیشان دەدات کە هەژموونی بەسەر پانتاییەکی فراوانی کۆمەڵگادا کردووەو هۆکاری ئەوەش دەگەڕیتەوە بۆ گرنگیدانی مەولانا بەخەڵک و بەئاگابوون لە خەم و کێشەکانیان و هەولدان بۆ چارەسەرکردنیان. ئەو لەبەرئەوەی لە تاریکستانی ژیانی ئەو کاتەی کۆمەڵگاکەیدا چرایەک بوو، چرای زانست و زانیاری، چرای رێنیشاندان، دەیویست شەوەزەنگی نەزانی شەق بکات، خراپەکاری و درۆو نادڵسۆزی و چاوچنۆکی لەناوببات. ئەمەش لە ئاستی قوڵتردا ئاماژەن بۆ بوونی پرۆژەیەک لای مەولانا، کە پرۆژەی تێکشکاندن و سڕینەوەی هەموو ئەو کۆسپ و بەربەستانەیە کە رێگایان لە هەنگاونانی بەرەو ئایندەیەکی باشتر گرتووە، بە مەبەستی دامەزراندنێکی نوێ. لە کاتێکدا قسەکەری دەقەکە لە رێگای دەربڕینی زمان و وێناکردنی کەسێتی مەولانا وەکو بکەرێکی کارا کە بتوانێت شتەکان بگۆڕێت، ئەرکی ئەو گۆڕانکارییە دەخاتە ئەستۆی مەولانا. بەڵام کاتێ مەولانا سەنگەرەکەی چۆڵ دەکات و پرۆژەکەی بەجێدەهێڵێت، ئەم بە مکوڕییەوە دەڵێت ئێمە چواەڕونیی گەورەمان لە تۆ هەبوو، ئومێدی گەورەمان لەسەر بنیادنابوویی، کەچی تۆ بەجێتهێشتین. ئەم ئێستا پرسیار لە هۆکاری بەجیهێشتنمان دەکات. هەرچەند رەنگە ئێستا وەڵامەکە هیچ بەهایەکی کرداری بۆ ئێمە نەبێت، چونکە گرنگی مەولانا بۆ ئێمە ئەوە بوو کە پرۆژەکەی جێبەجێ بکردایەو ئێمەی لەوبارە ناهەموارەی تێیدابووین دەربازبکردایە، بەڵام دیارە ئەوە رووینەدا، واتە هەر لە سەرەتاوە ئەوەی لە دەقەکەدا وەکو پرۆژەی مەولانا بۆ گۆڕانکاری و بنیادنانەوە بەرجەستە دەکرێت، لە کۆچی یەکجاری مەولانادا بۆ شام لەباردەچێت.
شامیل پشکۆیەک بوو،
لە مەشقەڵانی بەرزی تۆ،
خەنجەرەکەی بەربەرۆکی،
ساوێ بوو لە جەوهەری تۆ…
شامیل کێیە؟ کە پشکۆیەک بووە لە مەشقەلانی بەزی مەولانا؟ شێخ شامیل (١٧٩٧-١٨٧١)، رابەرێکی سیاسی و ئایینی ئاڤاری بوو لە باکووری قەوقازو یەکێک بوو لە موریدەکانی مەولانا خالیدی نەقشبەندی، کە لە گوندی گیمری داغستان لە دایکبووە، لە جەنگی قەوقازدا سەرکردایەتی خەڵکی قەوقازی کرد دژی زەبروزەنگی روسیاو سەرکردەیەکی ئازاو نەبەرد بووە، هەربۆیە نازناوی شێری قەوقازو هەڵۆی ئاڤاری لینراوە. شاعیر روودەکاتە مەولاناو دەڵێت ئەو سەرکردە لێهاتووە تەنیا پشکۆیەک بووە لە کڵپەی ئاگری ئازایەتی تۆ. شاعیر دەڵێت چەکی سەرەکی شامیل کە خەنجەرەکەی بەربەرۆکی بووە بەشێکی زۆر بچووک بووە لە گەوهەرو توانای مەولانا. ئەوێک کە سرۆشی ئازایی و نەبەردی لە مەولاناوە وەرگرتبوو، لە رووی زەبروزەنگی روسیادا راوەستاو میللەتەکەی خۆیی بە تەنیا بۆ گورگی روس بەجێنەهێشت. بەڵام تۆی سرۆش بەخشی بەرخوردان و زانین بەخش بە شامیل کە بووەتە نموونەی باڵای بەرگری و خۆڕاگری، ئێمەت بەجێهێشت. واتە لە ئاستی نەبینراوی دەقەکەدا جۆرێک لە رەخنەگرتن لەو هەڵوێستەی مەولانا دەبینرێت.
بۆ شار دەبێ، ئێواران و بەربەیانیان
بڕوانێتە رێگاکانی نەهاتنەوەت؟
مەولانا شارو وڵاتی بەجێهێشت و هیچ ئاماژەیەکیش بۆ گەڕانەوەی نەبوو. بەڵام ئەمی شاعیر ناڕاستەوخۆ باسی ئەوە دەکات کە هێشتا خەڵک ئومێدێکیان بەگەڕانەوەی مەولانا هەیەو لە پرسیارێكدا لە مەولانا دەپرسێت خەڵک ئارەزووی گەڕانەوەت دەکەن، کەواتە بۆچی بەردەوام خەڵکت لە چاوەڕوانیدا راگرتووە. راستە پرسیارەکە لە شێوەی داڕشتنیدا داوای ئاشکراکردنی هۆکاری راگرتنی خەڵکی لەوباری چاوەڕوانیەدا دەکات، بەڵام لە ئاستی قوڵتردا پرسیارەکە ئەو مانایە هەڵدەگرێت کە مادەم خەڵک هێندە تۆیان خۆش دەویست، نەدەبوو لە بوونی خۆت بێبەشیان بکەیت و لە چاوەڕوانیدا بیانهێڵیتەوە. هەروەک لێکدانەوەیەکی تریش بۆ ئەم بابەتی هاتنەوە، یان نەهاتنەوەیە هەیە، ئەویش ئەوەیە کە مادەم تۆ خەڵکت بەجێهێشت، پێویست نناکات چیتر خەڵک ئومێد لەسەر گەڕانەوەی تۆ هەڵبچنن، بەڵام لە راستیدا پەیوەست بە روانینی قسەکەری دەقەکەو ئەو پێگەیەی بۆ مەولانای دادەنێت، ئەگەری ئەم لێکدانەوەیان لە ئاستیکی لاوازدایە.
ئاگرێکی بێئامان بووی بۆ تاریکی
دەریایەکی بێکەنار بووی بۆ رووناکی
ئەی رۆژهەڵات لە دوای هەموو هەنگاوێکت گری نەگرت؟
ئەی نوور هەموو کوێرە دێیەکی پێ نەکرد؟
شەپۆل شەپۆل زانست و خۆشەویستی تۆ،
ئەمپەڕو ئەوپەڕی نەگرت؟
من تێناگەم کێ بوو هێشتی گەرد بنیشێ لە دڵی تۆ؟!
کێ بوو وای کرد ڕێی غەریبی بگرێتەبەر هەنگاوی تۆ؟!
شاعیر لە دوو وێنەدا تواناو لێهاتوویی مەولانا نیشان دەدات بۆ رەواندنەوەی تاریکی و بۆ پەرشکردنی رووناکی بەجۆریک کە هیچ سنوورێکی نەناسیووەو ئەوەش هێزێکی ئەفسوناوی ئەوتۆی پێداوە کە لە دوای هەر هەنگاوێکی رۆژهەڵات خرۆشاوەو رووناکی و پرتەوی هێزی ئەفسوناوی ئەو هەموو لایەکی رووناک کردۆتەوە. زانستی بەربڵاوی ئەو هەموو لایەکی گرتۆتەوەو لەبەرامبەر ئەوەشدا خۆشەویستی خەڵکی بەدەستهێناوە. لێرەدا مەولانا تەنیا وەکو رابەرێکی تەسەوف یان گۆڕانکاری وێنا ناکرێت، بەڵکو وەکو بوویەکی ئەفسانەیی نیشان دەدرێت، بووەیەک لە روانگەی ئەو وەسفانەوە دەکرێت، دەکەوێتە سەرووی مرۆڤەوەو جۆرێک لە تواناو لێهاتوویی رەهای پێدەبەخشرێت. ئەمەش روانینی هەر سۆفی یان موریدێکە بۆ شێخەکەی. ئەوی شاعیر کاتێ بەمجۆرە لە مەولانا دەڕوانێت، یان مەولانا دەبینێت، لە بەردەم پرسیارێکدا رادەمێنێت ئەویش ئەوەیە کاتێ ئەمە کەسێتی مەولانا بووە، ئایا کێ بوو پڕکێشی ئەوەی کرد رێگا بدات ئەو زویر بێت یان لە راستیدا کێ بوو ئەوی بەجۆرێک زویر کرد، کە کۆچی هەتاهەتایی بکات؟ بێومان ئەم پرسیارەی دەقەکە داوای وەڵام ناکات، یان لە راستیدا بەدوای وەڵامدا ناگەڕێت، چونکە لە دەرەوەی دەقەکە وەڵامەکە زانراوە. هەروەک لە راستیشدا دوای زویربوون و کۆچکردنی مەولاناو بەجێهێشتنی ئێمە، زانینی ئەو وەڵامە هیج بەهایەکی نیە، چونکە ئەوەی چاوەڕوانمان دەکرد رووبدات یان مەولان ئەنجامی بدات، لە دەستچوو.
تۆ لە تاریکی مەرگەوە،
بە چۆڵە چراوێکەوە هاتی…
لە چیاو چۆڵی نامۆیی و ئەوینەوە،
بە چاوی روون، بە دڵێکی وەک دەریاوە،
بە هۆشێکی لە پێداوانی خوداوە هاتی،
کە تۆ هاتی دارستانی بنار
سەمایان بۆ شنەی با بوو،
ئاگردانی ئێلات بڵێسەیان
هەتا بەرزایی حەوا بوو…
کە تۆ هاتی، ئاسکەکانی پێدەشت،
چاوی کەژاڵ و گەورەیان، ئاوێنەی جوانی خودا بوو…
بۆ جێتهێشتین؟
شاعیر باسی ئەو پاشخانە دەکات کە مەولانای لێوە هاتووە، کە پاشخانێکی تاریک و چۆڵ و پڕ لە نامۆیی بووە، کە ئەوەش مانای دواکەوتوویی و نەزانی وپەرتی و پەرتەوازەیی هەڵدەگرێت. لەو پاشخانە تاریکە و پڕ لە نەزانیەوە، ئەو بە چرایەکەوە هاتووە، کە چرا دروشمی رووناکی و زانست و رێنیشاندانە. لەم پاشخانەوە مەولانا بە ئاسۆیەکی روون و دڵێکی فراوان و بەهۆشێکی دەوڵەمەندەوە دێت. کە مەبەست ئەوەیە مەولانا لەو زەمینە ناجۆرەوە بەو هەموو تواناو لێهاتوویەوە دەرکەوتووە. ئەمەش بارێکی دەگمەنە چونکە واقیعی وا دواکەوتوو ناشێت توانای سەروئاسایی بەرهەمبهینێت، مەگەر کەسە دەگمەنەکان. پێغەمبەران وەکو کەسانی سەروئاسایی بەگشتی لە زەمینە دواکەوتوو ناجۆرەکاندا دەرکەوتوون. لەم رووەوە شاعیر ناڕاستەوخۆ هەوڵدەدات مەولانا بۆ ئاستێکی زیاتر لە ئاستی سروشتی خۆی بەرزبکاتەوەو بەجۆریک بیگەیەنێتە پێگەو ئاستی پێغەمبەران.
لە هاتن یان دەرکەوتنی مەولاندا، شتەکان دەگۆڕێن، کە سرۆشی ئەو گۆڕانانەش لە رۆحی باڵای مەولاناوە سەرچاوە دەگرێت، واتە دەرکەوتنی مەولانا دەبێتە مۆتیڤی گۆڕانکاری. دارستان بۆ شنەی با سەما دەکات، ئاگری ئاگردانی خێڵ و پێکهاتەکانی کورد بڵێسە دەسەنن، چاوی ئاسکەکان دەبنە ئاوێنەی جوانی. هەموو ئەم دەربڕینانە کە لە شێوەی وێنەی جوان و بەرهەمهێنی چێژی جوانیدا بەرجەستە کراون بە مەبەستی دروستکردنی فەزایەکە تیایدا مەولانا بە گەورەیی و بە شکۆو بە هەژموونەوە نیشان بدرێت، کە هاوتای بوون و ئامادەبوونی ئەو بێت لەسەر زەمینەی واقیع. دیسان شاعیر هەمان بۆچوون و پرسیاری پێشتری بەرزدەکاتەوەو دەڵێت کە تۆ خاوەنی ئەم هێزو تواناو زانست و پێگە بەرزە بوویت، بۆچی بەجێتهێشتین؟ واتە ئەوی شاعیرناڕاستەوخۆ یان لە ئاستی نەگوتراودا بە مەولانا دەڵێت مادەم خاوەنی ئەم هەموو خاسێتە دەگمەنانە بوویت، نەدەبوو بەجێمانبهێڵیت، یان بە دەربڕینێکی تر نەدەبوو سەنگەر بۆ نەیار، یان دژو بەرامبەرەکانت چۆڵ بکەیت.
بۆچی دەریای بێئامانی تۆ نەخرۆشا؟!
بۆچی گڕی مەشقەڵانی تۆ نەجۆشا؟!
بۆچی شارت دایە دەست چارەنووس و تاریکی؟!
بۆچی؟! بۆچی؟!
شاعیر سەرباری پەسنکردنی شکۆی مەولانا، بەجۆرێک رەخنە لە رۆیشتن و هەڵوێستی سەنگەر چۆڵکردنی دەگرێت، واتە بە تێڕوانینی ئەم مادەم مەولانا خاوەن ئەو تواناو لێهاتوویە بوو، مادەم خەڵک ئومێدیان پێی هەبوو، لەگەڵی بوون و پشتگیرییان دەکردو وەکو رابەرو رێنیشاندەر سەیریان دەکرد، سەرباری کۆسپ و تەگەرەو دژایەتیکردنی خۆی و ئەوەی کە بەگریمانە ئێمە وەکو پرۆژە ناوی دەبەین، دەبوو ئەو لەبری بەجێهێشتنی خەڵک بە بێئومێدی، رووبەڕووبوونەوەی هەڵبژاردایە. ئەوی شاعیر پێیوایە سەرباری پەرۆشی خەڵک بۆ مەولانا، بەڵام ئەو کاری لێنەکراو هەڵوێستیکی ئەوتۆی وەرنەگرتووە، کە وەڵامدانەوەی پەرۆشی و پێویستی خەڵک بێت، لە کاتێکدا دەیتوانی بە رووبەڕووبوونەوە هەموو رووداوەکان پێچەوانە بکاتەوەو دەکارا لەبری بەجێهێشتنی خەڵک، توانای لە بن نەهاتووی خۆیی بخستایەتە کارو رابەرایەتی خەڵکی بکردایە بۆ گٶڕانکاری لە دەسەڵاتی باوی سیاسی ئەو سەردەمەی میرانی بابانداو لەبری رێگا چۆڵکردن بۆ باڵادەستبوونی بیرو دیدو روانینی نەیارەکانی، هەژموونی خۆی و بیرو دیدو روانینی خۆیی بسەپاندایەو جێگای بە نەیارەکانی چۆڵبکردایە.
هەڵبەت بێجگە لەوەی لە مێژووی ئەو قۆناغەوە بۆمان ماوەتەوەو تا ئەندازەیەک ئاگاداری رووداوەکانین، دەقەکەش ئاماژەی ئەوە دەکات کە ئەگەر ئەم تواناو لێهاتووی و پێگە دینی و دنیایی و کۆمەڵایەتی و جەماوەریەی خۆیی لەناو پێکهاتەکانی خوارەوەی کۆمەڵگادا بخستایەتە کار، دەشیا رەوتی مێژووی کۆمەڵگای کوردەواری بە ئاراستەیەکی تردا بڕۆیشتایەو، چیتر لەسەر بازنەی داخراو نەخولایەتەوە.
بەڵام مەولانا ئەم هەڵویستەی وەرنەگرت، کە ناڕاستەوخۆ دەقەکە پێداگری ئەوە دەکات کە دەبوو مەولانا هەڵویستی رووبەرووبوونەوەی هەڵبژاردایەو وڵاتی بەرەو چارەنووسێکی روون و گەش رابەرایەتی بکردایە، بەڵام ئەو وڵات و کۆمەڵگاکەیی دایەدەستی تاریکی و چارەنووسێکی نادیار، چارەنووسێک هەتا ئێستاس نادیارەو ئەو هەڵوێستی سەنگەر چۆڵکردنەی مەولانا راستنەکراوەتەوەو لە ساتە هەستیارەکاندا کە دەشێ هەمان دەرفەتی ساتەوەختی کۆچکردنی مەولانا بۆ کورد بڕەخسێت، بەهەمان شیوەی مەولانا هێزی خوازیاری مانەوەی کورد لەسەر هەمان بازنەی داخراوی مێژوو، کاری خۆیان دەکەن و هێزی خوازیاری دەرچوون لەسەر ئەو بازنە داخراوەو دابڕان دروستکردن لەگەڵیدا باڵادەست نابێت. واتە هێزی خوازیاری دابڕان دروستکردن هەڵویستەکەی مەولانا وەردەگرێت و لە بری رووبەڕووبوونەوە پاشەکشەکردن و خامۆشبوون هەڵدەبژێرێت، هەرچۆن مەولانا شارو وڵاتی دایە دەستی قەدەرو تاریکی و خۆیی خستە دەرەوەی زەمینەی ئەو واقیعەی کە دەقەکە ئاماژەی ئەوە دەکات کە ئەو واتە مەولانا پرۆژەی گۆڕینی هەبووە، بەڵام وەک دەبینرێت کارایی جێبەجێکردنی پرۆژەکەیی نەبوو، کە دەشێ ئەوەش وەکو خاسیتیکی کەسیتی کوردی لێکبدرێتەوە، کە توانای رووداو درووستکردنی نیەو ئەوەش هۆکاری مانەوەیەتی لە پەراویزی مێژوودا.
شاعیر نەک لایەنگری هەڵویستی مەولانا بۆ بەجێهێشتنی وڵات ناکات، بەڵکو شێوازی دەربڕینەکانی بە جۆرێکە، نەک هەر نیگەرانی ئەو بەرامبەر بەو هەڵویستەی مەولانا نیشان دەدات، بەڵکو جۆریکە لە رەخنەگرتن لەو هەڵوێستە. ئەم بۆچوونەش بەوە نیشان دەدات لە کاتێکدا شامیلی ئاڤاری قەوقازی تەنیا پشکۆیەک بوو لە گڕو مەشخەڵانی ئەم، یان خەنجەرەکەی تەنیا ساوێ بوو لە گەوهەری ئەم، کەچی لە رووی ستەمکاریی روسدا وەستاو سەنگەری بەرەنگاری چۆل نەکرد، کەچی مەولاناکەی ئێمە بەو هەموو هێزو لێهاتووییەوەو بەو پێگە کۆمەڵایەتی و جەماوەرییە بەربڵاوەیەوە، بێ هیچ لە رووداوەستان و بەرگرییەک سەنگەری بۆ نەیارەکانی چۆل کرد، کە لەچاو نەیارەکانی شامیل دا نەیارەکانی مەولانا زۆر لاوازو ناکارا بوون. کەواتە بۆچی مەولانا ئێمەی بەجێهێشت؟
من دەمەوێ دڵۆپێ بم لە تۆی دەریا،
پرشەیەک بم لە تۆی چرا،
بریسکەیەک بم لەوانەی بەخشیتن بە چاوی شامیل،
من دەمەوێ کە خەڵفێکی روو لە تیشک بم،
لێرەکانێ، لە مۆردەکانی خاکی خانەقا…/
سەرباری نیگەرانی ئەوی شاعیر لە کۆچکردنی مەولاناو تەنانەت رەخنەگرتن لەو هەڵویستەی و داننەنانی تەواوەتی بەو پاساوانەدا کە وەکو هۆکاری کۆچکردنی مەولاناو بەجێهێشتنی ئێمەو نیشتیمان دەهێنرێنەوە، ئەوی شاعیر هێشتا وەکو رابەرو نموونەی باڵا سەیری مەولانا دەکات و لە کۆتایی دەقەکەشدا جارێکی تر دڵسۆزی و پەیوەستبوونی خۆی بەوەوە دووپات دەکاتەوەو دەخوازێت ببێتە بەشێکی هەرە بچووک لە ئەوی گەورە یان تروسکەیەک بێت لە رووناکی پەخشبووی ئەو کە نەک هەر رووبەری نیستیمانی گرتۆتەوەو بەسەر سنوورە دەستکردەکاندا پەڕیوەتەوە، بەڵکو سنوورەکانی نیشتیمان و رووبەرێکی فراوان لە جیهانی ئیسلامیشی تێپەڕاندووەو گەیشتووەتە دەرەوەی ئەو جیهانە فراوانە.
ئەمی شاعیر پێیوایە ئەوە بەشێکە لە هێزو تواناو لێهاتوویی مەولانا کە بووەتە جوڵێنەری پاڵەوانانی وەکو شێخ شامیلی ئاڤاری قەوقازی بۆ راوەستان لە رووی ستەمکاریدا. ئەم دەیەوێت تەنیا بریسکەیەک واتە بەشێکی زۆر بچووک بێت لەو بەهرەو لێهاتوویەی کە مەولانا بە شامیلی بەخشیووە، ئەم خواستنەش دەشێت بە ئومێدی ئەوە بێت کە ئەمیش خوازیاری لە ئەستۆگرتنی هەمان ئەرکی شامیل بێت، بەڵام بۆ کارێکی ئەفسانەیی لەوجۆرەی شامیل، پێویستی بەوەیە سرۆشی هێزوتواناو ئازایەتی و خۆنەویستی لە گەورەیی مەولانا وەربگرێت.
بەلای ئەمی شاعیرەوە تیشک رۆگە یان ئامانجە، کە دەشێت تیشکی پرتەوی خودا بێت، یان تیشکی زانست و زانیاری بێت بۆ رووناک کردنەوەی رێگای تاریک و پڕ لە کۆسپی بەرەو داهاتوو، یان رێگای مەولاناو پرینسیپەکانی رێبازی نەقشبەندی بێت بۆ بەدەستهێنانی خوداو دنیا یان دین و دنیا پێکەوە. ئەمی شاعیر چاوی لەو رۆگە یان ئامانجەیەو دەیەوێت لێرە لە مۆردەکانی خانەقا خەڵفێکی رووی لەو ئامانجە بێت. خەڵف یان نەمام دەلالەتی لەدایکبوون و سەرهەڵدان هەڵدەگرێت. ئاشکرایە خانەقا شوێنی جێبەجێکردنی سرووتەکانی رێبازی نەقشبەندیەو دەشێ مەبەست لە خانەقاش لێرەدا خانەقای مەولانا خالید بێت لە سلێمانی کە میرانی بابان بۆ مەولانا خالیدیان دروستکردووە. “لێرە لە مۆردەکانی خانەقا”، مەبەست ناوەوەی نیشتیمانە، واتە ئەم دەیەوێت لە ناوەوەی نیشتیمان بە سرۆش وەرگرتن لە هێزو زانست و تواناو کەسێتی مەولانا خالید شوێن پەیامەکەی ئەو بکەوێت، ئەو پەیامەی کە دەشیا ببوایەتە بنەمایەک بۆ کۆمەڵگای کوردی نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەیەم و دین و دنیای لێکبدایەو کوردی بکردایەتە خاوەنی خۆی. بەڵام دیارە کۆچی مەولانا پاساوەکەی هەرچیەک بووبێت، ئەوەی زانراوە، یان هۆکاری تری هەتا ئێستا ئاشکرانەکراو، ئەو ئومێدەی لەبار بردو کۆمەڵگای کوردی بۆ خولانەوە لەسەر بازنە داخراوەکەی خۆی بەجێهێشت. کەواتە ناونیشانی ئەم دەقە شیعریە” بۆچی؟” پرسیارێکە ئەوەندەی خەم و ئازارو نیگەرانی بەرامبەر بە رووداوی کۆچی مەولانا هەڵدەگرێت، ئەوەندە بە دوای وەڵامدا ناگەڕێت، چونکە لە دوای کۆچکردنی ئەو پاساوەکە هەرچیەک بێت، ئەو بەهایەی نیە، لە ئاستی کاریگەریە نەرێنیەکەیدا کە لەباربردنی بەرنامە، یان پرۆژەیەکی گریمانەکراو بوو بۆ گواستنەوەی کۆمەڵگای کوردی لە پەراوێزی مێژووەوە بۆ ناو مێژوو.

 سلێمانی/ پایزی ٢٠٢٢         



مۆلاک! منداڵگەل کە لە ژێر قادرمەکان دەقیژێنن.. سروشت نەوزاد

دەربارەی شیعری (لوورە)

/باشترین هزرەکانی نەوەی خۆمم بینی دێوانەیی وێرانی کردبوون،
بە ڕووت و ڕەجاڵییەکی هیستیریانەوە قۆڕەی سکیان دەهات لە برسا،
بەری بەیان بە شەقامی ڕەشپێستنشیناندا خۆیان بە کێش دەکرد
بە دوای دەرزییەکدا عەوداڵ بوون
خۆیانی پێ بێهۆش بکەن.

لوورەی گینسبێرگ بەم دێڕانە دەست پێدەکات. ئەگەر چی ئەم شیعرە وەک هاوخەمییەک بۆ دۆخی دەروونی و خەمۆکی کارڵ سۆلۆمۆن نووسراوە: / کارڵ سۆلۆمۆن! من لەگەڵ تۆدام لە ڕۆکلاند/. بەڵام ژینگەو جیهانبینی شیعرەکە لە ڕێڕەوی هاوخەمییەوە درێژ دەبێتەوە و دەگۆڕێت بۆ دۆخی هاوخەمی مرۆیی، هەروەها ڕەهەندی دیکە وەردەگرێت. ئەم ڕەهەندانە سەردەکێشن بۆ نێو بنکۆڵکاری، گەڕان و کەشفی ستایلی ژیانی نوێی کۆمەڵگای ئەمریکی، کێشە و گرفتە مرۆیی و شارستانییەکانی.
گینسبێرگ ساڵی 1955 ئەم شیعرە دەنووسێت، نزیکەی ساڵێک پێیەوە خەریک دەبێت و پاشان بڵاوی دەکاتەوە.
(لوورە) وەک ناونیشان بۆ دەقەکە، ئاماژەی دەنگ هەڵبڕین و بێ دەنگ نەبوون دەدات، دەنگێکی ئازاد و دژە کلتووری، کە ئایدیالەکانی شارستانیەتی ئەمریکی دەشکێنێت. ئەو کلتور و سیاسەتە میلیتاریستیەی سەردەمی گینسبێرگ و هاوڕێکانی، کە نەوەی ئەویان وێران کردبوو. ئەو نەوەیەی گینسبێرگ ناوی باشترین هزرەکانی سەردەمی خۆیانی لێدەنێت: (نەوەی بیت).
ئەم نەوەیە، دوای جەنگی دووەمی جیهانی پەیدابوون، بەرئەنجامی کارەسات و وێرانییەکانی ئەو جەنگە بوون، پاشان بە ناو هەناوی قەیرانە ئابوورییە گەورەکەی ئەمریکا (1929-1935) تێپەڕین. لەو نێوەندەشدا کۆی ژیانی منداڵی و پاش منداڵییان بەئازاری هەژاری و نەبوونییەوە، بەڕێدەکرد. شۆڕشی نەوەی بیت زیاد لەهەر شتێک دژی ڕۆحی ماتریالیزمی سەردەمەکە و باڵادەستی کلتووری ڕۆژئاوایی بوو، هەروەها دژی سەرکوتکردنی خواست و هەستە سروشتییەکانی مرۆڤ لەلایەن دامودەزگاکانی دەوڵەت و پایە زاڵەکانی سیستەمی سەرمایەداریی دەجەنگان.
ئەمانە باشترین هزرەکانی ئەم شیعرەن، گینسبێرگ لە بەشی یەکەمی شیعرەکەدا، ئەزموونی نەوەی بیت لەگەڵ مادە هۆشبەرەکان، سێکس و هونەر، یاخیبوونەکانیان دەخاتە ڕوو، . هەروەها دەیەوێت بێزاری و وزەی هونەریی و خۆ لەناوبردنی ئەم نەوەیە دەرببڕێت، نەوەیەک کە هەستی دەکرد لەلایەن کولتوورێکی باڵادەستی ئەمریکیی و سیاسەتەکانی حکومەتەوە سەرکوت دەکرێت، هەروەها دوژمنایەتی کۆمەڵگاش لە بەرامبەر ئارەزووە سێکسی و هاوڕەگەزخوازییەکانیان.
ئەم شیعرە شیعری تلیاک، مۆسیقای جاز و هۆمۆسێکسواڵیتەیە، شار وەک دەرکەوتەیەکی گرنگی جیهانی نوێ، بە هەموو پێکهاتە شارستانی و قەیرانەکانییەوە، هەروەها تەوەرگەلی وەک خۆکوشتن و سێکس، شێتی، مادە هۆشبەرەکان و بەکاربردنی کلتووری ئەفریقایی- ئەمریکی، بە تایبەت مۆسیقای جاز، خاڵگەلی گرنگ و دیاری شیعرەکەن. تەنانەت تەکنیکی شیعرەکە لە هەندێک بەشیدا، لەسەر هەمان ڕیتم و دەربڕینی جاز بونیاد نراوە، ئەمە جگە لە زمانەکەی کە زیاتر لەهەر شتێک زمانێکی جازییە. دیارە بەکاربردنی ئەم کلتوورەش لە لایەن گینسبێرگ و هاوڕێکانی، لێدان و شۆکێک بوو کە هەرگیز نەیدەتوانی جێگای قبوڵکردن و ڕەزامەندی سپیپێستە ئەمریکییەکان بێت. لێرەوە دژایەتی و پێکداچوونەکان لە بەرامبەر داکۆکیکارانی ئەم کلتوورە سەرهەڵدەدات، تا وای لێهات بەشی زۆری ئەمریکییە ئەفریقاییەکان و کلتوورەکەیان، بە تەواوەتی لەلایەن کۆمەڵگاوە ڕەتدەکرایەوە، بە تەواوی پشتگوێ دەخران و هەلی بەشداریکردنیان لە دامەزراوە گرنگەکانی کۆمەڵگادا: قوتابخانەکان، کەرتە حوکمی و ئەهلییەکان، دامەزراوە پیشەسازی و بازرگانییەکانیان لێ قەدەغە دەکرا. هەموو ئەم ئازار و جیاوازییە ڕەگەزییانەش لەهەناوی سیستەمی ئەمریکی سەرمایەداری و پیاوی سپییەوە دێنەدەرێ، کە دواجار وەک شیعرەکە ئاماژەی پێئەکات، نەوەکەی ئەو ” باشترین هزرەکانی ” بەرەو شێتی و لەناوچوون دەبەن. لە کاتێکدا هەمان سیستەم بە فێڵ و درۆکانی خۆیەوە، بانگەشەی عەدالەتی کۆمەڵایەتی و یەکسانی چینایەتی دەکرد. بەڵام شیعری لوورە لە شوێنێکی قوڵی هۆشیارییەوە دێتەدەرێ و دەبێتە بەرجەستەکەری هەموو ئازارە پەنهانەکانی ڕەشپێستنشینان و کلتوورە پلە دووەکەی ئەفریقی- ئەمریکی:

چی سفینکسێکی لە ئەلەمنیۆم وکۆنکرێت دروستکراو
سەری ئەوانی پێکاو مێشک و خەیاڵیانی وردوخاش کرد؟

بەم هۆیانە شیعرەکە وەک بەرهەمێکی پاش جەنگی دووەمی جیهانیی، دەبێتە ئاماژەدەری تەم و نائومێدیەکانی کۆمەڵگەی مرۆیی پاش مۆدێرنەبوونی دونیا، هەروەها ئەگەرو ئیمکانە گەورەکانی بەردەم گەشەکردنی تەکنەلۆجیا. هەر بۆیە لە هەندێک شوێنی ئەم شیعرەدا و تەنانەت لە نێو پێکهاتەی فۆڕمی شیعرسازیی و وێناسازییەکەیدا، پۆست مۆدێرنیزم وەک بیرۆکەیەکی فەلسەفی و ڕەخنەیی، دێتە نێو دەقەکەوە. هەم بۆ دەست تێوەردان لە نۆرمە کلاسیکی و باوەکانی پێکهاتەی شیعریی، بۆ ئافراندنی فۆڕمی دیکەی وێناکردنی دونیا، هەمیش بۆ دەست تێوەردان و هەڵوەشاندنەوەی نۆرم و بەها کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگای نوێی ئەمریکی:

مۆلاک کە چارەنووسەکەی هەوری بێ سێکسی هایدرۆجینە! مۆلاک کەناوی عەقڵە
مۆلاک کە لەناویدا من هێشتا تەنیام! مۆلاک کە لەناویدا خەو بە فریشتانەوە دەبینم! شێت و شبر لە مۆلاکد! کێرمژ لە مۆلاکدا! بێ خۆشەویستی و بێ پیاو لە مۆلاکدا!
مۆلاک کە زوو هاتە ناو ڕۆحمەوە! مۆلاک کە لەناویدا هۆشیارییەکم بە بێ لەش! مۆلاک کە منی لەبەختەوەری سروشتی خۆم تۆقاند! مۆلاک کە دەستبەرداری دەبم، لە مۆلاکدا بێدار دەبمەوە! ڕۆشناییە، کە لە ئاسمانەوە هەڵدەقوڵێت!
مۆلاک، مۆلاک! باڵەخانەی ڕۆبۆتی! گەڕەکی پەراوێزی نەبینراو! زێڕو زەمبەلەکی پەیکەرە ئێسقانی! سەرمایەی کوێر! پیشەسازی شەیتانی! نەتەوەی ئاوێزەیی! شێتخانەی تۆکمە! ئەندامی نێرینەی گرانیت! بۆمبگەلی دەعەجانی!
پشتی خۆیان شکاند بەوەی مۆلاک ببەن بۆبەهەشت! شۆستەکان! درەختەکان! ڕادیۆکان! چەندان تەن! شاریان هەڵگرت بیبەن بۆ بەهەشت
کەچی ئەو لە هەموو شوێنێکی ئێمەدا بوو!

سەرلەبەری شیعرەکە تێڕامانێکی قوڵە لە دۆخی ناوەکی و ئەخلاقی دونیای نوێ، کاپیتاڵیزم، هەروەها قەیرانی مرۆیی و ڕۆحی کۆمەڵگای نوێی ئەمریکی.
لە شوێنێکی ئەم شیعرەدا کۆمەڵگای ئەمریکی بە ” مۆلاک” دەشوبهێنێت، کە نوێنەرایەتی بەهاکانی سەرمایەداری دەکات، ( دیارە مۆلاک لە کلتوورە دێرینەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، خودا یاخوود ئایدۆڵێکی ساختە بووە، منداڵانیان وەک قوربانی بۆ فڕێداوەتە نێو ئاگرەوە) نەریتی بە قوربانیکردنی منداڵ لەم شیعرەدا، سەبارەت بە ژیانی نوێ و کۆمەڵگای ئەمریکی، میتافۆڕە، ئاستێکی ئەم میتافۆڕە بە ئاڕاستەی سڕینەوەی ڕەگەزی مرۆیی و خەون و داخوازییەکانیانە، ئاستێکی دیکەشی بریتییە لە هەمان فۆڕمی فڕێدانی منداڵ بۆ نێو ئاگرەکەی مۆلاک، ئەو دونیایەی کە پاک و سروشتییە، کە نەفرەتی پێ نییە، ژەهراوی نییە و دەست لێنەدراوە، دەسڕێتەوە و فڕێ دەدرێت، لە جێگای ئەو ڕەهەندەکانی دیکەی مۆلاک نیشتەجێ دەبن:

مۆلاک دوورەپەرێزی! پیس و پۆخڵی! دزێوی! تەنەکەی زبڵ و زاڵ! دۆلاری دەستپێنەگەیشتوو! منداڵگەل کە لە ژێر قادرمەکاندا دەقیژێنن! کوڕگەل کە لە نێو سوپادا هەنسک دەدەن! پیاوانی پیر کە لە ناو پارکەکاندا دەگرین!
مۆلاک! مۆلاک! کابوسی مۆلاک! مۆلاکی بێعەشق و سۆز، مۆلاکی نەخۆشی عەقڵی، مۆلاکی حوکمدەری قورس بەسەر مرۆدا!

مۆلاک ئەو خواوەندەی فریودەرانە قوڵەکانی دەکاتەوە و ڕادەوەستێت، ئەوەی دەیخوازێت دەسڕێتەوە، ئەوەشی دەیەوێت دروستی دەکات، ئەمە ئەمریکایە: ئەو عەقڵەی نەخۆشە و دوو ڕوو، هەوری چڵنکی خۆی دەنێرێتە ئاسمان! حوکمدەکات و سەری لەنێو سوپاکاندایە، لە نێو بنکەی ئەتۆمی و چەکی کۆمەڵکوژ، مۆلاک زیندانی بێرۆحی ترسناک و کۆنگرێسی خەمەکان! کۆنگرەی ئاشتەوایی درۆزنانە و بانکی تیرۆر. مۆلاک سەرمایەی کوێر، پیشەسازی شەیتانی، باڵەخانەی ڕۆبۆتی، ئەوەی لەودا:
ڕوئیاکان! نوخشە و فاڵەکان! وڕێنەکان! پەرجووەکان! بەختەوەرییەکان! فڕێدرانە ناو ڕووباری ئەمریکاوە!
خەونەکان! عەشق و سەرسامییەکان! ئیشراقاتەکان! ئاینەکان! بە گووی سەگ گۆڕدرانەوە!
کەشف و کەراماتەکان! بەسەر ڕووبارەکەوە! قڵپبوونەوەکان و لە خاچدانەکان! لەگەڵ لافاوەکەدا ڕۆیشتن! بەرزاییەکان! ڕیتواڵەکان! نامرادییەکان! خۆ کوژییەکان و هاواری دە ساڵەی ئاژەڵەکان! هزرەکان! عەشقی تازە! نەوەی شێت! بەسەر تاوێرەکانی کاتدا بەربوونەوە!
پێکەنینی ڕاستەقینەی پیرۆز، هەموویان بینی! چاوانی کێویی! ماڵئاواییانکرد! لەسەربانەکەوە خۆیان فڕێدایە نێو دوورەپەرێزییەوە!
خۆیان فڕێدایە نێو شەقامەکەوە! خۆیان فڕێدایە نێو ڕووبارەکەوە! گوڵیان پێبوو و دەستیان ڕادەوەشاند!

تێبینی/ ئەو بەشانەی کە لە شیعرەکەوە وەک نموونە وەرم گرتوون، لەو وەرگێڕانەوەیە کە ماردین ئیبراهیم بۆ شیعرەکەی کردووە و لە ژمارە شەشی گۆڤاری شیعردا بڵاوی کردۆتەوە.




وەسیەتنامە.. پاوڵا یعقوبیان.. وەرگێڕانی: پشکۆ ناکام

…. لەسەر جێگای بەرەو مەرگ ، ئەندام پارلەمانێکی” لوبنان” لە پەیجەکەی خۆیا وەسیەتنامەیەکی بۆ کوڕەکەی نووسیوە و ئەڵێ :

….من ئەمڕۆ لەسەر جێگای مەرگم، دوای چەن مانگێک یان چەن هەفتەیەک یان لەوانەیە چەن سەعاتێکا ماڵ ئاوایی لە ژیان بکەم ، بەڵام لە دوای خۆم خەیاڵم هەر لای تۆ و خانەوادەکەمە..لە چەن ڕۆژێکا موڵک و ماڵ و سەروەت و سامانێکی زۆر و دەیان ئۆتۆمبیلت بۆ بەجێ ئەهێڵم کە بە سەدان ملیۆن دۆلار لە ناوە و لەدەرەوەی ووڵات مەزەنە ئەکرێ….
بەندە زیاتر لە بیست و پێنج ساڵ ، شەو و ڕۆژ لە دسەڵاتا کارم کردوە لەسەر زەوت کردن و دزینی پارەی گشتی دەوڵەت و باجی هاووڵاتیان ، هیچ ترسێکم لە دۆڕانی ئەو سەروەتە نیە چونکە تۆ و خوشک و براکانت دەرچووی پێشکەوتوو و بەرزترین قوتابخانە و زانکۆکانی جیهانن، ئەوەنە زانیاری و لێزانینتان هەیە کە پارێزگاری لێ بکەن و کۆمپانیا و سەروەت و موڵکەکان بەرن بەڕێوە..
بەڵام کوڕی خۆم ، شتێکی گەورە و مەزنتر لە کۆمپانیا و ماڵ و موڵکەکانت بۆ بەجێ ئەهێڵم کە من لەبەر نەبونی کات پەشیمانم کە فێرم نەکردوویت چۆن بەڕێوەی بەری و بیانپارێزی و هونەر و ئسوڵی دزیم فێر نەکردوویت، بەڵام لە چەن ڕۆژێکا هەمووی هی تۆیە..
لە نیشتمانی گەندەڵیا حیزبێکی سیاسی گەورەم بۆ بەجێ هێشتوویت کە ڕەعیەتێکی سەروو دووسەد هەزار “مەڕ”ی لە هەموو بۆنە و هەڵبژاردەکانا لە دەسەڵات ئەتهێڵنەوە ، ئامادەی خۆ کوشتن و گڕ بەردانە ووڵاتن لەبەر خاتری پەنجە بچکۆلەیەکتا ، ئەرکی تۆیە ئەوانە وەک” “ڕەعیەت” بهێڵیتەوە..

لە بیرت بێ کوڕەکەم کە دوژمنی سەرەکی ئەو نەیارە “ڕکابەر” سیاسیە نیە کە لە سەکۆ و ئامرازەکانی میدیاوە
بەگژ یەکا ئەچین ، ئەو نەیارە هاوپەیمانی سەرەکیمانە و بە دەیان بەرژەوەندی ئابووری هاوبەشی دروست بووی گەندەڵی ئەم ووڵاتە بەیەکەوەمان ئەبەستێ..
چاک بزانە ئەو هەموو قەیرانە سیاسیانە هیچ نین جگە لە چەن شانۆگەرییەک کە لە گەڵ
نەیاری سیاسیمانا ڕێکەوتنی لەسەر کراوە بۆ پاراستنی ڕەعیەتی هەردوو لامان و گەندەڵی هەردوو لا بشارێتەوە..
ڕۆڵەکەم ، هیچ بۆنەیەکی ناوخۆیی ، نیشتمانی ، نەتەوەیی ، ئایینی ، جیهانی جێ مەهێڵە پێش
ئەوەی عەزەڵاتی سیاسی خۆت دەرنەخەیت لە میدیاکانا و لەڕێ ی گۆڕانکاری ناو مەڕەکانا لە ناچاریشا پەنا بۆ چەن دروشمێک بەرە کە لە ناو خەڵکا باون و لەگەڵ ئەو دروشمانە چەن
دروشمێک بڵێ کە باس لە چاکسازی و بەگژا چوونی گەندەڵی ئەکەن ، بەڵام نەکەی جێ بەجێیان بکەیت چونکە ئێمە پێویستمان بە دروشمی قەبە و گڕە بۆ مانەوەی دەسەڵات و گەندەڵی ئێستامان، جگە لە بەرژەوەندییە شەخسییەکانمان، بە تایبەتی ئەو دروشمانەی باس لە گیر و گرفتی ڕۆژانە ئەکەن وەک: قەیرانی کارەبا، ئاو ، خۆڵ و خاشاک ، مافەکانی ژنان بۆ لە
خشتەبردنی خەڵک و لەبیر بردنەوەی قەیرانە گەورەکانی لە گەندەڵییەوە دروست ئەبن…
دوژمنی ڕاستەقینە ئەوانەن کە چاکسازی و بەگژاچونەوەی گەندەڵییان لەم ووڵاتەیا ئەوێ و
ئەبێ بە هەموو شێوەیەک دژیان بوەستیت ، مەڕە کەللە پووتەکان بۆ هەڕەشە و تێهەڵان بنێرە سەریان ، لە میدیاکانی ئەو تەلەفزیۆن و ڕادیۆ و ڕۆژنامە و تۆڕە کۆمەڵایەتی و پەیجانەی بۆم بەجێ هێشتوویت تەخوینیان بکە و بە خۆفرۆش ناویان بێنە لە ڕێ ی بڵاو کردنەوەی ڕاپۆرتی ساختە دەربارەی خۆ فرۆشتنیان بە موخابەراتی ئیقلیمیەکان کە چاویان بە ووڵاتەکەمان هەڵنایە،، لەو دادگایانەی دەسەڵاتێکی زۆرت هەیە بەسەریانا تاوانی جۆر بە جۆریان بۆ
بهۆننەوە..
ئاگاداری ئەو ڕۆژە بە کە پەشیمانی دادت نایا و مەڕەکان “ڕەعیەت” لەسەر مافەکانی خۆیان و گەندەڵییەکانی ئێمە ووشیار ئەبنەوە و بە ئاگا یەن،
توند دەست بگرە بە دەسەڵاتی نەژاد خواز و بنەماڵییەوە ، چونکە دوا چەکی سەرکەوتنی دوا جارە..
ئەم وەسیەتە ئەمانەتێکە بیگەیەنیتە مناڵ و وەچەکانت..
هەر بژین لەگەڵ مەزهەب و نەژاد و ئاڵتون و بنەماڵە و دۆلار..
“”””””””””””””””””””””””””””””””””
لە پەیجی تایبەتی پارلەمەنتاری لوبنانی
” پاوڵا یعقوبیان” وەرگیراوە…..




کڵاوەکانتان بدەنە دەم ڕەشەبا.. شیعری: عەبدوڵا سڵێمان (مەشخەڵ)

بەیانیتان باش نووستووەکان، ئەی خەوخۆشەکانی نێو نوێنی نەهامەتیی
ماندوو لەلەش دەرهێنەرەکانی ژێر کەپری ستەم و زۆر
بێ تاقەتەکانی خۆ لەخۆ زیادەکەیەی پانتایی بوون
وەڕسبووەکانی نێو پارکی نەزانین
بەیانیتان باش ئەی زمان لەدەم دەرهێنراوەکانی مێژوو
ئەی جووڵە لەبەر بڕاوەکانی بازاڕی کڕین و ساغکردنەوەی خەستە و عەقڵ و هۆش
هیچ ڕۆژ نییە خۆرەتاوێک لەڕەنگی قەترانیی نەنرێ و سەمایەک نەیەتە کوشتن
ئاوازێک سەرنەبڕدرێت و برسییەک نەگریەت بۆ نان
کەچی لای ئێوە وەک نەباتان دیبێ و نەباران، باکتان نییە
بەیانیتان باش ئەی بێدەنگە سەرکزەکەی نێو حەشاماتی هاوار و
ئەی زیندەوەرە خۆکوژەکانی نێو دارستانی ژیان و
ئەی فێڵکەرە فێڵ لەخۆکردەکەی یاری و زۆرانبازی نێوان هەق و نێوان ناهەق
ئێوە نابینن چۆلەکەکانی ئومێد چۆن سەربەرەوخوار شەمشەمەکوێرە ئاسا بە تەلی سەرکزییەوە هەڵواسراون
نابینن بەڵینەکانی ژیان وەک شەختەی تەنکی پایزان خرچ دەشکێن و چاویان لە ئاستدا دادەخەن
نابینن ( نا ببوورن ئێوە کوێر و نابینان) ڕووناکی هەراسانی کردوون و هەر خەریکی نزان
تا پەتەکانی ستەم و زنجیرەکانی چەوسانەوە ئەستوورتر بن!
ئێوە چێژ لە ئازاری خۆتان و ئینسانییەتدا دەبینن
دڵخۆش دڵخۆش بە مەرگی یەکتر پێدەکەنن و دەڵێن ئینجا چییە هەموو مردنێکمان لەسەرە و هەر دەمرین
ئێوە دەستتان بە کڵاوەکانتانەوە گرتووە و ترستانە ڕەشەبا هەڵبکا و بیبا
ترستانە کەپری خەمتان تێک نەچێت و باهۆزی شەڕ یەخەی ڕۆژەکانتان نەگرێ
ترستانە هەتا مردن سەر شۆڕ کەن و ئەم سەرشۆڕییەتان لەدەست بچێ
ترستانە سفرەکانتان خاڵی بێ لە نانی زەلیلی و ڕیسوایی
ترستانە شەقی زوڵم کۆتایی بێ و ئازاد بژێن!!
ئەی نەخۆشەکانی نێو بیمارستانی خۆپەرستیی .. ئەی کۆیلەکان
ڕۆژانە تەڵە بۆ ئازادی دەنێنەوە و کاتێ دەیگرێت خۆشحاڵ خۆشحاڵ پێئەکەنن
پێئەکەنن بە سەری بردراوی حورمەت و
بە دڵی دەرهێنراوی شکۆ و شانازی
بە چاوی هەڵکۆڵدراوی ڕاپەڕین و شۆڕش و خەبات
پێمەکەنن..ئیتر درەنگ کەوتوون ببنە سەکۆی قوربانیدان بۆ ژین
بەسەرچووە ئەو ساتانەی خەونتان تێدا دەبینی و
لە گٶ چووە ئەو زمانەی کە بڕیارە شتێک بڵێ
ئێوە لە ڕۆخی خەرەندی هەزار بە هەزاری بوونن
یا ئەوەتا کۆیلەتیتان پیرۆز دەکەن بۆ هەمیشە
یانێش خۆتان ڕائەچڵەکێن و
دەست لەکڵاو بەر ئەدەن و دەیدەنە دەم ڕەشەباوە.

٢٠١٩ – ٢٠٢٠




ئۆپەرێتی: سلێمـــــانی لــــــە دڵدایە.. نوسینی عەلی حەمەڕەشید

منداڵان بە دڵخۆشییەوە دوو دوو و سێ سێ پێکەوە وەستاون و خەریکی خۆ ئامادەکردنن بۆ ئەوەی پێکەوە گۆرانییەک بڵێن.
لیرە:
وا هەست دەکەم چالاکیی…ئەمجارەمــان زۆر جیایە
ڕەسەن:
بــەڵێ بــەڵێ هاوڕێیان…بــــە دڵنیایی وایـــە
بەهەست:
دەی ئێمەش هاوکارتانین…وەستاوین،چــاوەڕوانین
ڕێمان :
گوێم لێ بگرن بە جوانی…بــۆ ناسینی سلێمانی
لـــــە مێژوودا ناسراوە … بە هەڵمــەت و قوربانی
هەموو:
ئەم شارە لەم هەرێمە…خۆشەویستە لای ئێمە
لیرە:
نازناوی نوێی ئەم شارە…پڕ شکــۆ و بڵند دیارە
ڕێمان :
شــاری ڕۆشنبیرییە و…وەکو خۆر پرشنگدارە
هەموو:
سلێمــــانی سلێمـــانی…شاری شیرینی کــوردانی
جێی شانازییت بۆ ئێمەی کورد…هەتا دڵ حەز بکـــات جوانی
لیرە:
سلێمانی لــــە دڵدایە…بۆیە ئاوا خۆشــەویستە
کارا:
خزمەتی لەسەر هەموومان…کـــارێکی تەواو پێویستە
شێوە :
ئێمــــە هەمــوو بە یەکەوە…ئەم شارەمان زۆر خۆشدەوێ
ڕەسەن :
دەی با هەوڵی خۆمان بدەین…تا جوانیی زیاتر دەرکـــەوێ
کارا :
پڕ پڕن لــە خۆشەویستیی …ژینگە و شەقـــام و کۆڵانی
شێوە:
ئاسودەین کە دێتە گوێمان…ناوی خۆشیی سلێمــــانی
هەموو:
سلێمــــانی سلێمــــانی…سلێمــــانی سلێمــــانی
هەمیشە وای لــــەدڵماندا…شارە جوانەکـــــەی بابانی
پاشان هەموو پێکەوە تێکەڵ دەبن و بە خۆشییەوە ئەمە دەڵێنەوە:
هەموو:
سلێمــــانی سلێمــــــانی…شـــاری شیرینی کـــوردانی
جێی شانازییت بۆ ئێمەی کورد…هەتا دڵ حەز بکـــات جوانی
سلێمانی لـــــە دڵدایە…بۆیە ئاوا خۆشەویستە
خزمەتی لەســــەر هەموومان…کـــــــارێکی تەواو پێویستە
ئێمـــە هەمــــوو بــەیەکـەوە…ئەم شارەمان زۆر خــۆشدەوێ
دەی با هەوڵی خۆمان بدەین…تا جوانیی زیاتر دەرکـــــەوێ
پــڕ پـــڕن لە خۆشەویستیی …ژینگە و شەقـــام و کــۆڵانی
ئاسودەین کـــە دێتە گوێمان…نــــاوی خۆشیی سلێمــــانی
سلێمــــانی سلێمــــانی…سلێمــــانی سلێمــــانی
هەمیشە وای لــەدڵمــــاندا…شـــارە جوانەکـــەی بابانی
٨/١١/٢٠٢١




ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران بەرەو (تاران)ی پایتەخت!.. نووسینی عەبدولڕەحمان گەورکی،

نووسینی عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی

“پایتەخت” یەکەم و دوا قەڵای دیکتاتۆری حوکمڕانە لە هەر “وڵاتێک”دا. ئەمەش هۆکارێکە بۆ ئەوەی “پایتەخت” جێی سەرنجی دوو هێزی نایەکسان و تێهەڵچوو بێت. زۆر ڕاپەڕین و بزووتنەوەی ناڕەزایەتی هەبوون کە نەیانتوانیوە بگەنە پایتەخت و سەرکوت و بێدەنگ و کپ کران! “ئێران” نموونەیەکی زەقی ئەم راستیەیە!
ئێران لە سەروبەندی گۆڕانکارییەکی گەورەدا!
ئێستا ئێران لە سەروبەندی “گۆڕانکارییەکی گرنگ و مێژوویی”دایە. ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران کە بە شەهیدکردنی ژینا ئەمینی (مەهسا)ی کورد لە تاران گەیشتە لوتکە و ڕەنگدانەوەی، نەک تەنیا ئێران، بەڵکو جیهانیشی گرتەوە، نزیکەی دوو مانگە بەردەوامە و رۆژانە ڕەهەند و پانتاییەکەی بەرەو پەرەسەندن دەچێت و شوێنی بە دەسەڵاتی دیکتاتۆریی لەق کردووە و لەگەڵ ئەمانەشدا. زۆرێک لە هاوکێشەکانی پەیوەست بە ئێرانی گۆڕیوە.
ئێستا خەڵکی جیهان شاهیدی ئەو ڕاستییەن کە چۆن خەڵکی ئێران ڕووبەڕووی دیکتاتۆرییەتی ویلایەتی فەقیهی بوونەتەوە، تا بە هەموو یاسا و باڵ و داوودەزگاکانییەوە، راماڵدرێن و دەسەڵاتێکی خوازراو لە جێی دابنێن کە دەسەڵاتێکی نیشتمانی و جەماوەری و دیموکراتییە.
ڕەهەندەکانی ڕاپەڕینی ئەمڕۆی گەل!
ئەگەر خولەکانی پێشووی ڕاپەڕینی جەماوەر لە ئێران سنووردار بوو لە ناوچەیەک یان چینێکی دیاریکراودا، ڕاپەڕینەکەی ئەمڕۆی ئێران، هەموو ناوچەکان و چینە جیاوازەکانی کۆمەڵگای گرتۆتەوە و ” هاودەنگی” و “ئامانجی هاوبەش” لە دیارترین تایبەتمەندییەکانی ئەم خولەی ڕاپەڕینە. دەسەڵاتی دیکتاتۆریش هەر لەم تایبەتمەندییە تۆقاوە!
داواکاری و دروشمەکانی خەڵکی ئێران!
هەرچەند لە خولەکانی پێشووی ڕاپەڕینەکاندا خەڵک داواکاریی ڕەوا زۆری بەرز کردۆتەوە، بەڵام “زمان”ی خەڵک لەم خولەی ئێستاد ڕاپەڕیندا بە تەواوی جیاوازە لە ڕابردوو. خەڵکی ئێران هیچ داواکارییەکیان لەم حکومەتە نەماوە. چونکە کاتی داواکاری بەسەر چووە. داواکارییەکانی وەک: هەڵوەشاندنەوەی حیجابی ئیجباری، ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی، مافی ژنان و ئازادییە تاکەکەسی و کۆمەڵایەتییەکان لە کۆمەڵگا و .. هتد. خەڵکی ئێڕان بە ئەزموون گەیشتوونەتە ئەو ئاستەی، کە هەبوونی داواکاری لە دەسەڵاتی ویلایەتی فەقیهی، وەک ئەوە وایە لە گۆڕەپانی دیکتاتۆردا یاری بکەیت. ئەمەش هۆکارێکە بۆ ئەوەی لە هەموو کات و شوێنی ڕاپەڕینی ئێستادا، “رروخاندنی دیکتاتۆر” داواکاری سەرەکی و “مەرگ و نەمان بۆ خامنەیی” و “مەرگ بۆ دیکتاتۆر” دروشمی سەرەکی خەڵک بێت.
ئێران شوێنی دیکتاتۆریەت نییە!
پاشماوەکانی دیکتاتۆری پێشوو، کە هەر هەموویان لە دەرەوەی ئێران نیشتەجێن، بە بەکارهێنانی پارەی ناڕەوا، لە وەهمێکی گەمژانەدا، لە هەڵبەز و دابەز دان و خەون بە گەڕانەوە بۆ دیکتاتۆرییەتی پێشووەوە دەبینن! ئەوانە لە “کردەوە”دا لەگەڵ دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەتی مەلاکان “هاودەنگ”ن و بە زارەکی خۆیان وەک “خەڵک” نیشان دەدەن. بەڵام حیسابی هەڵەی گەورەیان لەوەدایە کە دۆخەکە هەرگیز ناگەڕێتەوە بۆ دواوە. دروشمی “مەرگ بۆ ستەمگەر، چ شا بێت و چ رێبەر (واتا ئاخوند)”، کە یەکێک لە دروشمە سەرەکییەکانی خەڵکی ئێرانە لەم خولەی ئێستای ڕاپەڕینیدا، ئاماژەیە بۆ ئەم ڕاستییە. ئێستا خەڵکی ئێران وریان و دەڵێن “نا” بۆ هەر جۆرە دیکتاتۆرییەتێک، جا چ لە جۆری پاشا بێت یان لە جۆری مەلاکان.
ئه‌بێ چی بکرێت؟
لوتکەی ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران هاوکاتە لەگەڵ شەپۆلێک لە گرژی و ڕووداو و پیلانگێڕی. پیلانەکانی دەسەڵاتی دیکتاتۆری و دەست و پێوەندەکانی، هەروەها هاتنە کایەی تاک و لایەنانی تێهەڵقورتاو، دۆخەکە هێندە ئاڵۆزتر دەکەن کە پێشڕەوی دەبێ بە وریایییەوە بکرێت. لە لایەک پیلانەکانی دەسەڵاتی دیکتاتۆر بۆ بە لاڕێدابردنی ڕێبازی ڕاستەقینەی ڕاپەڕین و دروستکردنی دووبەرەکی لە ڕیزەکانی گەلدا، لە لایەکی دیکەوە، هەنگاوی سازشکارانی ڕۆژئاوا بۆ هاوکاریکردنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری لە فۆرمی داتاشینی”ئەڵتەرناتیڤ” و دروستکردنی نائومێدی و بێهیوایی لە ناو خەڵک و جگە لەوانەش، تێهەڵقورتانی کەسان و لایەنانی (هەلپەرست) و (شەپۆل سوار)، کە هەڵبەت سروشتی ئەم قۆناغەیە و کاتییە. هەر لەبەر ئەم هۆکارانەشە هەنگاونان بەرەو پێشەوە و ” تێپەڕاندنی سەرکەوتووانە”ی ئەم قۆناغە، پێویستی بەوەیە کە بە پشتبەستن بە بنەما جەماوەرییەکان و دوورکەوتنەوە لە “بە لاڕێداچوون”دا کاری بۆ بکرێت.
پرەنسیپی بنەڕەتی و بنچینەیی لە ڕاپەڕین دژی دیکتاتۆرییەتدا، دوورنەکەوتنەوەیە لە “خواست و ویستی گەل” لە جوگرافیای نیشتمان و ژیۆپۆلەتیکی مەیدانیدا. ئەگینا سودمەندی یەکەم هەر دەسەڵاتی دیکتاتۆر دەبێت. بە واتایەکی ڕوونتر، داواکاری سەرەکی ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران، “ڕوخاندنی دیکتاتۆر”ە بە گرنگیدان بە “پایتەخت” (واتا تاران) و پاراستنی “یەکگرتوویی هێزە جەماوەرییەکان”ە. نابێ ئەوەمان لە بیر بچێت کە حکوومەتی ویلایەتی فەقیهی ئاخوندی سامناکترین و لە هەمان کاتدا، ناوازەترین جۆری دیکتاتۆرییەتە لە مێژووی ئێراندا و خاوەن ئەزمونی فێڵکردنە، لەوانەش ئەزمونی “دانوستاندن” بە مەبەستی… کڕینی “کات”.
هێزی رووخێنەری ڕاستەقینە؟
لە مێژووی خەباتی خەڵکی ئێران دژ بە دیکتاتۆرییەتی ئایینی، حاشا هەڵنەگرە کە ئەڵتەرناتیڤی “ئەنجومەنی نیشتمانیی موقاومەتی ئێران” کە سازمانی موجاهیدینی خەلقی هێزە سەرەکییەکەیەتی، هێزی هەرە سەرسەختی گۆڕەپانی سیاسی ئێرانە لە دژی دەسەڵاتی مەلاکان. هەر بۆیە دەسەلاتی ئێستای ئێران، هەمیشە سەرنجی لەسەر سەرکوتکردن و کۆمەڵکوژکردنیان بووە لە ناوەوە و دەرەوەی ئێران. ئەم ئەنجومەنە لە ساڵی ١٣٦٠ەوە کە دامەزرا، ستراتیژییەکەی لەسەر بنەمای ڕووخاندنی دیکتاتۆرییەتی ئایینی داڕێژرا و “ئاڵا هەڵگری” ڕووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئایینی بووە.
ریزبەستنەکانی دوو هێزی بەرامبەر!
ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران حکومەتی خستووەتە لێواری داڕمان و لێکترازانی دیکتاتۆر و هێزەکانی، بە شێوەیەکی بێ وێنە زیادی کردووە. بەشێک لە کاربەستانی حکومەت خەریکی کۆکردنەوە و راکردنن لە ئێران. خەڵک و بەتایبەت گەنجانی ئێرانی لە قۆناغی هێرشکردنە سەر هێزەکانی حکومەتدان و هەرکات دەرفەتێکیان بۆ ڕەخسابێت، هێرشیان کردۆتە سەر داو و دەزگاکانی حکومەت و هێزەکانیان. (ناوەندەکانی شۆڕش)یش بە شێوەیەکی بێ وێنە خەریکە فراوانتر دەبن و خۆیان ڕێکدەخەنەوە. ئەون ڕۆژانە لە چالاکیدان دژ بە دەسەڵات. جگە لە درێژەی ڕاپەڕین لە سەرتاسەری ئێران، ڕۆژ بە ڕۆژ دروشمی خەڵک بۆ ڕووخاندنی دیکتاتۆرییەت توندتر و بەرزتر دەبێتەوە. هەڕەشەکردنەکانی کاربەدەستانی رژێم و بە تایبەتی سوپای پاسداران نەیتوانیوە ڕێگری لە جووڵەی خەڵک و درێژەدان بە ڕاپەڕین بکات. خەڵک لە پێشڕەویدان و پێداگری بڕیارەکانی خۆیانن و بە هیچ شتێک کەمتر لە ڕووخاندنی ڕژێم ڕازی نین.
بیرخستنەوەیەکی گرنگ!
دوابەدوای هێنانە سەر کاری (ئیبراهیم ڕەئیسی) وەک سەرکۆماری مەلاکان لەلایەن عەلی خامنەییەوە، لە وتارێکدا بەناونیشانی “ئیبراهیم ڕەئیسی، دوایین سەرۆککۆماری دیکتاتۆری ئایینی!” نووسیمان کە خامنەیی “بۆ مانەوەی دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەتی خۆی، پێویستی بە کەسانێکی وەک (ئیبراهیم ڕەئیسی)یە، کە تا بە تەواوی دەستی سوور بووبێت بە خوێنی خەڵک و زیندانیانی سیاسی” و ئەم هێنانە سەرکارەیش “دەتوانێ یەکێک بێت لە نیشانەکانی دواقۆناغی کۆتایی دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەتی ئێران”. هەروەها نووسیمان کە: ئەم پێشهاتەیە به تەواوی رێکە لەگەڵ مەنتیق و ستراتیژیی موقاومەتی ئێران، واتا (نا) بۆ دەسەڵاتی پاشایەتی و (نا) بۆ دەسەڵاتی مەلاکان و ئەوەیش وەک هێڵی سووری گۆڕەپانی سیاسیی ئێران. لەم ساڵانەی دواییدا کە ڕووخاندنی دەسەڵاتی دیکتاتۆری بووەتە داخوازی سەرەکیی خەڵکی ئێران، هەندێک کەس و لایەن کە لافی ئۆپۆزیسیون حکومەتی ئێستای ئێران لێدەدەن و جلوبەرگی (گەلدۆستی)یان لەبەر کردووە و خۆیان وەک لایەنگری خەڵکی ئێران نیشان دەدەن و دەنگیان خستۆتە پاڵ جەماوەری راپەڕیو، بەڵام لە ڕاستیدا و لە دڵەوە، هاوتەریبی دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەتن و ئامانجی سەرەکییان، لێڵکردنی گۆڕەپانی سیاسیی ئێرانە لە بەرژەوەندیی دەسەڵاتی دیکتاتۆریدا!”
خۆری “رزگاری” بە ڕووخاندنی دیکتاتۆرییەت هەڵدیت!
دروشمی “ئازادی” و “رزگاری” لە ئێراندا هاوواتای ڕوخاندنی دیکتاتۆرە. چونکە رەهەندی هاوبەشی بەرچاوی هەموو دەسەڵاتە دیکتاتۆرەکان و بە تایبەت دیکتاتۆریی ئایینی، لە “سەرکوتکردنی ئازادییەکان”دا کورتکراوەتەوە. ئازادی خواست و داواکاری نییە. ئامانجێکە تەنها بە ڕووخاندنی دیکتاتۆر و دیکتاتۆرییەت بەدی دێت. لە ژێر ڕۆشنایی “ئازادی”دا، ئێران هەرگیز ناکەوێتەوە ناو زلکاوی دیکتاتۆرییەت!
بۆچی (تاران) لە ڕاپەڕیندا جێگەی تایبەتی هەیە؟
گەیشتنی شەپۆلی راپەڕینی گەل بە پایتەخت (تاران)، لە راستیدا دەرکەوتنی خۆرەتاوی ئازادی و ئاوابوونی ئەستێرەی بەختی دیکتاتۆرە. بەڕێز مەسعوود رەجەوی سەبارەت بە جێگە و پێگەی تاران لە ڕاپەڕیندا دەڵێت: “تاران گەورەترین شاری جیهانە کە شۆڕشی تێدا بەرپا دەبیت. تاران ئاوێنەیەکی تەواونمای ئێرانە” و “کۆتایی هێڵی گۆڕستانی ساواکی شا و سوپای پاسدارانی ئاخوندی و دیکتاتۆرییەتە ” و “تاران دووبارە سەرهەڵدەداتەوە”.
هەرچەندە سەرەتایەکی دیکەیە، بەڵام پێویستە سەرنجمان لەسەر (ڕووخاندنی دیکتاتۆر) و گەیشتن شەپۆلی راپەڕین بە (تاران) بێت. ئێستا تاران بووەتە ناوەندی ڕاپەڕین و هەموو سەرنج و چاوەکان لەسەریەتی. بێ هۆ نییە کە دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئێستا، بە چڕی سەرنجی لەسەر سەرکوتکردنی ڕاپەڕینە لە تاران و هەموو داو و دەزگا سەربازی و ئینتیزامی و پۆلیسیەکانی و، هەروەها لقە جیاجیاکانی حکومەت و بە تایبەت (یەکە لیباش شەخسییەکان)ی هێناوتە مەیدان بۆ ئەوەی تاران نەکەوێتە دەست گەل و شۆڕش!
هەموومان لەبیرمانە کە دەستڕێژی گوللە و تەقەکردنی سوپای پاسداران لە گەورەترین خۆپیشاندانی خەڵکی تاران لە ٣٠ی خەرمانانی ساڵی ١٣٦٠ (1981)، سەرەتایەکی نوێ بوو لە هاوکێشەکانی ناو کۆمەڵگای ئێران. هەروەک چۆن بە شەهیدکردنی ژینا ئەمینی (مەهسا) لە تاران لەلایەن سوپای پاسدارانەوە، ئێران دژ بە دیکتاتۆر راپەڕی و جیهان بۆ پشتیوانی لە خەڵکی ئێران سەریهەڵدا و بووە سەرەتایەکی نوێ لە بەڕەوپێشەوەچوونی راپەڕین دژ بە دیکتاتۆر و جێگەی بەو دەسەلاتە لەق کرد. هەربۆیە بە دڵنیاییەوە پێویستە “سەر”ی ماری ویلایەتی فەقیهی لە “تاران” پان بکرێتەوە!
ئیرادەی پتەوی خەڵکی ئێران!
نە هەڕەشەکردنەکانی پاسدار حسێن سەلامی، فەرماندەی سوپای پاسداران، کە روو لە خەڵکی ئێرانی وتی: “واز لە دزێوی و خراپەکاری بهێنن، ئەمڕۆ ڕۆژی کۆتایی ئاژاوەنانەوەیە!” و “چیتر مەیەنە سەر شەقام” و، نە چاوسورکردنەوەی خامنەیی و ڕەئیسی و دەسەڵاتی داد، برینەکانی ئەم دەسەڵاتە ساڕێژ دەکات. خەڵکی ئێران لەو راپەڕینە بەردەوام دەبن و دیکتاتۆرییەت رادەماڵن. توندوتیژی و حکومەتی نیزامی و هێنانی سوپا و هێزەکانیتری دەسەڵات و هێزە چەکدارەکانی و لیباس شەخسیەکان و تاقمە ستادی و لوجیستیەکان و هێزی هەواڵگری و هێزە وشکانی و ئاسمانی و دەریاییەکانی دەسەڵات، ناتوانن بەرگەی ئیرادەی گەل بگرن. خەڵکی ئێران دەیانەوێت بە ڕووخاندنی دیکتاتۆریی ئایینی و دامەزراندنی دەسەڵاتێکی نیشتمانی و جەماوەری و دێموکراتی، “ئێران” بخەنەوە سەر پێگەی ڕاستەقینەی خۆی لە کۆمەڵگای مرۆڤایەتی هاوچەرخدا. بێگومان سەقامگیری و ئاسایشی ناوچەکە پێویستی بە هەمان شتە.
دوا وتە!
ئێستا ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران، جگە لە بەردەوامیی و فراوانبوونی لە هەموو پارێزگاکاندا، بەرەو پایتەخت (تاران) بووەتەوە و نەخشە ڕێگای خەڵکی ئێرانیش لەوە بەدەر نیە کە (ئێمە ژنان و پیاوانی جەنگین و نابەزین). ڕێبەری موقاومەتی ئێران، بەڕێز مەسعوود رەجەوی لە پەیامێکدا وتی: چاوسورکردنەوە و هەڕەشەکردن و گاز و گوللە ئیتر کاریگەر نین و خاومان ناکاتەوە. شۆڕشێکی گەورە لە ئێراندا بەرپا بووە، ڕاپەڕین ناوەستێت و تا تێکدانی کۆشکی دوژمن دەڕوات و خەڵکی ئێران ئەوە دەزانێت و باجەکەشی دەدات. دوژمنی داماو لە چەقبەستوویی و نائومێدیدا پەلەقاژەیەتی. ئەگەر سەرکوت نەکات، گەردەلولی ڕاپەڕین و شۆڕش پەرە دەسەنێت. ئەگەر پەنا بباتە بەر سەرکوتکردنی زیات، ئەوە بڵێسەی “ئاگر لە وەڵامی ئاگر”دا دادەگیرسێت و دەسەڵاتی ویلایەتی فەقیهی رادەماڵێت.
کۆتایی




دوو کورتە نووسینی زانا رەزاق

چۆن ڕێگەپێدان بەوەستاکانی بوارەکان دەدەیت؟

یەکەم\ دەبێ سەد تا دوو سەد کار لەژێر چاودێریی و کۆنترۆڵی لیژنەی بوارەکە بێ ئەمەش لە شوێنێکی دیاریکراو بێ بۆ هەندێک وەستاش شوێنەکە خەڵکیشی لێنەبێت باشترە چونکە دووردەبن لە مەترسی.

دووەم\ دەبێ شارەزایی باشی مێژوویی کارەکەی هەم لە ووڵاتەکەی خۆی هەمیش لە هی ووڵاتان هەبێ.

سێیەم\ دەبێ ڕێنماییەکان هەمووی بزانێت هەروەها ڕێنماییەکان بۆ ئەوەش باس بکات کاری بۆ دەکا لەژێر دەستی تاقیکردنەوەش دەرچێت.

چوارەم\ هیچ کەسێک لەگەڵ خۆی بۆ کار نەبات تا بە تەواوی شارەزایی کارەکە دەبێ ئەوەش لە ژێردەستی تاقیکردنەوە.

پێنجەم\ کەل و پەڵی باش بۆ کارەکە بەکاربهێنێت نەک هەرزان و خراپ.

شەشەم\ دەبێ ناسنامەی ڕێگەپێدراوی هەبێ هەروەها شتێکی پێبێ وەک بەڵگەی کارەکانی ڕابردوویی .

18 11 2022

—————————–   

باشییەکانی دانانی و پلە بەرزکردنەوەی ئەوانەی توانایی و لێهاتوویییان زیاترە چین؟

یەکەم\ ئەمە وا دەکات ملمڵانێ دروستبێ.

دووەم\ تەمبەڵی ناهێڵێت و خوێندنەوە زیاد دەکات.

سێیەم\ زۆر شتی تریش ناهێڵێت ئەوانیش وەکو توێژینەوە کڕین و قۆپییە کردن و واستەکاری و خزم خزمێنە\

چوارەم\ نەک لە کاتی مامۆستایەتی و فەرمانبەری بەڵکو لە بنەڕەتی فێرخواز تا مامۆستایەتی و دوایی مامۆستاییەتی و فەرمانبەری هەر خۆی ماندوو دەکات و دەخوێنێتەوە.

پێنجەم\ کاتێک کەسی لێهاتوو و توانا دەبەیتە پێشەوە ئەوانی تریش وا دەکەن خۆیان ماندوو دەکەن چونکە گرنگی دەبێ لە لایان ،خۆشی هەر ئاوایە هەر وەک چۆن فێرخوازی زیرەک نمرەی نەوەکانە لەپێشترە لەوانی تر کە نمرەیان شەستە.

شەشەم\ وڵات و شوێنەکان بەرەو پێش دەبات، هەروەها ئەوانەش کەسی لێهاتوو و توانایی دروست دەکەن ،یانی مرۆڤی لێهاتوو دەزانێ مرۆڤی لێهاتوو دروست بکات ،مرۆڤی پێشکەوتوو مرۆڤی پێشکەوتوو دروست بکات.

14 12 2022




دوا مانیفێستی من.. شێرزاد حەسەن

‘دەسپێکی درامای راپەڕین و تراژیدیایەکی نەبڕاوە’

+دوای سڵاڤ و رێز .. بە بێ زێدەڕۆیی لە دوای چەند ساڵێکی کەم و لە ناوەراستی نەوەدەکان و گەرمەی دڵگەرمی و جۆش و خرۆشی ‘راپەڕین’ی خەڵکانی باشووری کوردستان/١٩٩١، کە لە میانەی ئەو رۆژگارەدا و لە پەراوێزی ئازادییەکی داپۆشراو بە تەم و مژ و ئاراستەکراو بەهرەمەند بووین، پەیدابوونی کەناڵەکانی راگەیاندن و ماس-میدیایەکی سەرەتایی و سادە و کەم ئەزموون و فشۆڵ، کە وایکرد هەر حیزب و گروپ و کەسانێکی دەسترۆیشتوو و هەم دەستەڵاتدار کەوتنە راگەیاندنی بیر و بۆچوونەکانی خۆیان سەبارەت بە خودی راپەڕین و ئاکام و دەرهاوێشتە و جوانییەکی زۆر و زەوەند کە زێدەڕۆیی تێدا بوو، بەڵام بە کەمترین پەردە هەڵدانەوە لەسەر ناشیرینییەکانی ئەو رۆژگارە و لە پاڵ شآردنەوە کەموکورتییەکانی، لەسەر ئاستی رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی، لەوساوە تاوەکو ئێستا و بەردەوام هەفتانە و مانگانە کە دەکا پتر لە (٢٥) بیست و پێنج ساڵی رەبەق؛ جۆرەها کەس پەلاماریان داوم و هەراسانیان کردووم، لەسەر ئاستی زارەکی و راگوزەری و رۆحی و هەم تۆمارکراو بە دەنگ و بە نووسین، بە تایبەتی دوای پەیدابوونی تێکنۆلۆژیای کۆمیونیکاسیۆن و پەیوەندگیری و ڕایەڵەکان و پردی پەیوەندی ئاسانی ‘دیجیتاڵ’ ، بە ناوی راستەقینەی خۆیانەوە بووبێت یان خوازراو و نادیار، کە هەندێکیان بانگخواز و ئەندامی کارا و دەستڕۆیشتووی حیزبە ئیسلامییەکان بوون تا دەگات بە هەرزەکارانی مەزهەبزەدە و فەریکە دیندار، هاوکات غەیرە ئیسلامیشی تێدەکەوێت، جا چ خۆیان بە چەپگەرا یان ڕاستڕەو بزانن، یان فەریکە ناسیونالیستی دەمارگیر بووبن، کە دیارە رەخنەی من پتر لەو حیزبانە بووە کە خۆیان بە سێکیولار/ عەلمانی و ناسیونالیست و دایک و باوکی نەتەوەگەری و کوردایەتی زانیوە، یان ئۆپۆزسیۆنی خەونفرۆش و چەواشەکار، کە بە رەهایی جێگەی پرسیار و گومانی من بوون، بگرە سەرچاوەی مەینەتی بوون و شکستی خەونی ‘راپەرین’یان تۆمار کردووە، لەسەر ئاستی رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی…هتد.


زۆرینەیان کەسانی داخ لە دڵ و ناحەز بە بیرکردنەوەی من کە سەر بە چین و توێژ و ئایدیۆلۆژیا و مەزهەبی جیاواز بوون، هەندێکیان بێلایەن کە سەر بە هیچ گروپ و حیزبێکی سیاسی نین، بەڵام ناحەز و دژن بە وتار و نووسین و ئەدەبیات و دیبەیت و لێدوانەکانی من بوون، کە سەبارەت بە گرفت و ئاریشەکانی رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی و پەروەردەیی و کایە جیاوازەکان بوون، کە هەر هەمووی پەیوەست بوون بە چالاکی مرۆیی لەسەر ئاستی هەر هەموو کایەکاندا، کە بەردەوام لە رێگەی کەناڵەکانی ماس-میدیای دیجیتاڵ و تۆڕی کۆمەڵایەتی و ئامرازەکانی کۆمیونیکاسیۆن جنێوی سووک و هەڕەشە و گوڕەشە دەنێرن کە گوایە من سەر بە تابووری پێنجەمم و کەسێکی نەتەوەپەرست نیم وەک ئەوان تا ئەندازەی ناساندنم وەک کەسێکی نا-نیشتمانپەروەر، هاوکات ژمارەیەکی بەرچاو لە مەزهەبزەدکان من بە خودانەناس و بە دژی ئایینی ‘ئیسلام’ و تێکدەری بونیادی کۆمەڵایەتی دەناسێنن، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە کامە ئیسلام؟ ئیسلامەکەی ‘ئیبن حەنبەل، یان “ئیبن تەیمییە” یان “ئیبن ئەلقەییم”، یان “فارابی” و “ئیبن روشد”، یان ‘حەلاج’ و ‘سەهرەوەردی’ یان رێبازی ‘وەهابیزم’؟ سەرزەنشتی ئەوەم دەکەن کە ئەوە منم سڵ ناکەمەوە لە درکاندنی روانین و بڕواکانی خۆم کە گوایە هەست و نەستی موسڵمانان بریندار دەکەم، کە من وای دەبینم کە هەق نییە ئەوان ئەوەندە قیچکە تەنگ و دڕدۆنگ بن، ناکرێت ئیمانیان وا تەنکۆڵە و لەرزۆک بێت، بەڵکو ئەوەیان پێچەوانەکەی راستە کە ئەوان هەست و نەستی من بریندار دەکەن کە بێ پرسیار و گومان داگیرکەرانی خۆیان دەپەرستن!


  • بڕواداری کوێرانە:
    ئینجا لەبەرچی؟ ئاخر ئەوان کە خودایەکی مەزن و پێغەمبەرێکی خاتەم و ‘قورئان’ێکی تەقەت هەڵگیراویان هەیە کە لە ئەزەلەوە لە )لەوحی مەحفوز- اللوح المحفوظ -/ تۆمارێکی تەقەت پارێزراو( بووە. ئەگەر ئەوان ئایین و ئیمانێکی وا تۆکمەیان هەبێت کە ژمارەکە لە ملیارێک و نیو تێپەڕیکردووە. ئاخۆ چۆن بە چەند گومان و پرسیارێکی من شلوێ و شێلوو دەبن و دەمارگیرانە بەرپەرچی من دەدەنەوە، نەک بە دیالۆگ، بەڵکو بە زمانی تانە و تەشەر و ناو و ناتۆرە بەخشینەوە، ئەوەیان جۆرە زمانێکە کە هی گفتوگۆ نییە!
    ئەوان هەقە لە خۆیان بپرسن کە ئەگەر خودی سروشتی داهێنەر و خوڵقێنەر یان “خودا” خۆی منی دروست کردبێت و ئاوەز و دەماغێکی پێبەخشیوم و رێگای داوم بیر بکەمەوە و قسان بکەم و تا هەنووکە خودی “زاتی ئیلاهی” نەهاتووە دەمم دابخات و کەڕولاڵم بکات یان بمکوژێت و مەحفم بکاتەوە، کە ئەم رستە و دەستەواژانە، لە پاڵ تەغارێک لە ئەدەبیاتی سووکایەتی پێکردن کە هی سەر زاری ناحەزەکانی منە کە بێشومارە، کە من بە ناحەزیان نازانم، بەڵگەش ئەوەیە کە من تاوەکو ئێستاکێ بە یەک رستەش بە هەمان زمان و مێتۆد کاردانەوەی نەرێنی و نێگەتیڤم نەبووە، بەڵکو خودی کتێبەکانم و کۆڕ و سێمینار و دیبەیت و ئەم مانیفێستەم بۆ خۆی وەڵامێکی شارستانییە کە دوای (٣١/ سیی و یەک) ساڵ هەراسانکردن کە بە جۆرەها شێوە لەکەدارم دەکەن، کەواتە ناکرێت رستەیەکم بۆ ئەوان نەبێت، خۆ ئەگەر بە زمانی لۆژیک و خوێندەارانە، وەڵامی ئەم مانیفێستەم بدەنەوە، ئەوسا منیش قسە و گوزارشتی خۆم دەبێت!

هەڵبەتە نەوەیەکیش پەیدا بوون کە بە هەزارەهایە و زمانی عەرەبی نازانن و هەر بە سیڵەی رەحم و هاوخوێنی و وەک میراتگری داپیران و باپیران موسڵمانن، کە هیچ هونەرێکی تێدا نییە، بێجگە لە فاکتەری مێژوویی، فاکتەری جوگرافیاش هەن کە دەستیان هەیە لە دەستنیشانکردنی مەزهەب و ئایین و ئایدیۆلۆژیای هەر تاکە کەسێک لەسەر زەمین، کە ئەگەر لە هەرێمی “تبێت/ تەیبت ” لە دایک بوونایە، دەبوون بە ‘بوودیست’ و “گواتما بوودا”یان بە پێغەمبەری خۆیان دەزانی، “دالای لاما”ش بە رەهبەری دینی و رۆحانی، یانژی خوانەناس و نادیندار دەبوون کە لە هەر حەوت کێشوەرەکەدا هەن و بە ملیۆنەهایە کە هیچ ئایینێکیان نییە، بە خۆڕسک یان بە هەڵبژاردنی خۆیان هیچ ئایین و مەزهەبێک ناخوازن، یاسا و رێساش پشتگیریان لێدەکات، کە لە هەندێك کۆمەڵگا و وڵاتدا رێژەکە دەگاتە پەنجا دەر سەدی کۆی وڵاتەکە، چ زۆر و چ کەم، ، بیر لەوە بکەنەوە کە بیرمەند و نووسەر و مێژووناسێکی وەک “یوڤان نوح هەراری” بڕوای وایە کە مرۆڤ بەر لە ( ٧٠٠٠٠/ هەفتا هەزار ساڵ) لەمەوبەر زمانی پژاوە و هێدی هێدی فێری زمان بووە، رێک هەر وەک منداڵێکی پێڕەوگە، ، کەواتە لە دێر زەماندا بۆ هەزارەها ساڵ مەردمگەل هیچ ئایینێکی نەبووە و نەناسیوە و بە بێ کتێبی پیرۆز و ئاسمانی ژیاوە، بە بەڵگەی ئەوەی هەر سێ ئایینە ئاسمانییەکە تەمەنیان لە چوار هەزار و سەد و هەفتا و دوو زیاتر نەبووە، بە گوێرەی زانیارییە بڵاوکراوەکان کە دیارە خودی مێژوو بەروار و ژمارەی جیاوازمان دەداتێ کە لە پێنج هەزار ساڵ تێپەڕ ناکات، کەواتە خودی یەزدان و پەیامبەرەکان و هەر سێ کتێبە بەناو ئاسمانییەکان بوونێک و مەخلووقاتی زمانەوانین و بەس!.

هەڵبەتە ژمارەیەکی بێشوماریش هەن لە خەڵکی خۆمان کە ناشزانن ناوەرۆکی ئەو ئایینەی کە ئەوان پەیڕەوی لێدەکەن لە چی دەدەوێت، هەموو تێگەیشتنەکەی ئەوان لەسەر زاری ژمارەیەک لە پیاوانی مەزهەبزەدە و شێخ و مەلا و کەهەنوت و حاخام و قەشە و کاهین و ئاخوندەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، کە لەسەر مینبەرەکانەوە بە فەرمی و نافەرمی خۆیان بە وتەبێژ و پارێزەر و زمانحاڵی ‘خودا’ دەزانن بێ ئەوەی بتوانن بێنە پای دیالۆگ و لۆژیک و گفتوگۆیەکی زانستی و شارستانیانە.


+مەرگی دیالۆگ:
هەڵبەتە ئەمن بە درێژایی ژیانم وەڵامی تەکفیر و تەخوین و تەجریم و تەجریح و هەڕەشە و گوڕەشەی ئەو مەردمگەلەم نەداوەتەوە کە مەزهەبزەدە بن یان ئایدیۆلۆژیستی توندڕەو کە دەکرێت ناسیونالیستی بێ پەیام بن، یان خۆ بە چەپگەرا و ڕاستڕەو، چونکە هیچ جوانی و رێزێکی تێدا نابینم بۆ دیالۆگێکی کراوە، کە بە گشتی دیبەیت و دەمەتەقێی شارستانی بۆ هەزارەها بۆتە مەحاڵ کە دەتوانم ناوی بنێم ‘مەرگی دیالۆگ’ دەنێو ئەم دەڤەرەی خۆمان و زۆربەی وڵاتانی ‘خۆرهەڵاتی ناوەراست’؛ نە لەناو خانەوادە و ماڵ و نە لە مەکتەب و نە لە مزگەوت و نە لەنێو حیزبە چەپڕەو و راستڕەو و مەزهەبگەراکانیشدا دیبەیت و گفتوگۆی بەرهەمهێن دەگمەنە؛ دیالۆگێک بە مەرجی رێزگرتن لە جیاوازییەکان ئەستەم بووە، کە دیالۆگیش نەما؛ جەنگ و ناکۆکی نامرۆیانە و کینەبازی جێگەی دەگرێتەوە کە ئاکامەکەی ئەم کوشتارگا و قەسابخانەیە بەرپا دەبێت کە ‘رەشهەڵاتی ناوەراست-ی’ لە خوێن و ئارەقە و فرمێسک گەوزاندووە، لەو لاوە “دەریای سپی ناوەراست” بۆتە گۆڕستانی گەنجانی سەرهەڵگرتوو کە کۆچ و ڕەوێکی بێ وچان بەردەوامە کە من ناوی دەنێم “دەریای سووری ناوەراست” کە لە دێرزەمانەوە لە ئاسمان و سەرزەمینی ئەم جوگرافیایە خوێنبارانە و وشکی ناکاتەوە!


پێویستە ئەو راستییەش بدرکێنم کە پارادۆکس و موفارەقە و تەوسەکە لەوەدایە کە ئێمەی کوردگەل بە بێ خوێندنەوەی مێژووی سەرهەڵدانی ئیسلام و هۆکارەکانی؛ ئەم ئایینەمان وەکو خۆی وەرگرتووە کە کۆی ئەدەبیاتی دینی و میراتەکە زادەی مێژووە، بە ژمارە کەمن ئەوانەی کە بە چاوێکی رەخنەگرانە و عەقڵانییەوە شەن و کەویان بۆ کردبێت، بەلکو پشتاوپشت و نەوە دوای نەوە وەک میراتێکی پیرۆز پێشوازیان لێکردووە و بە ‘دۆگماتیزم’ کۆتایی هاتووە کە دەکا وشکە بڕواداری و سەهۆڵبەندانی عەقیدەیی بنبەست.
لێرەدا من نێونیگا و روانینی “ئیبن راوەندی: ٨٢٧-٩١١”ی زایینی بە نموونە دێنمەوە کە بیرمەندێکی رەخنەگر و سەرسەخت بووە، کە چەندەها جاریش لەسەر زمانی بیرمەند و نووسەرانی دیکەشدا دووبارە و دە بارە کراوەتەوە، کە دەفەرمووێت، ” ئەگەر ئەم ‘قورئان’ە بە زمانی کوردی بهاتبایەتە خوارەوە، مەحاڵ بوو یەک عەرەب-زمان ئامادە بووایە موسڵمان بێت و پێشوازی لێبکردایە!” دیارە هەمان رەتکردنەوە بۆ فارس و تورکەکانیش راستە کە خودی کتێبە پیرۆزی و ئاسمانییەکە فەرامۆش دەکرا> گەر بە زمانی کوردی بووایە!
کە دیارە لەودیو ئەم قسەیەوە دونیایەک راز و نیازی تێدایە کە پڕە لە تانە و تەشەر و لاقرتێ و کاڵفامی بۆ ئێمەی کورد، کە بە هەق دەبوو ئێمە خۆمان خاوەنی ئەو گومانەی ”ئیبن راوەندی” بووینایە یان هەمان پرسیارمان لە خۆمان بکردایە کە بیرمەندێکی ناودار بەلاش بە ئێمەی بەخشیوە، دیارە زانای شیعە مەزهەب: ‘دکتۆر ئەحمەد قوبانچی’ هەمان رازی’ئیبن رەواندی’ دەدرکێنێت و پێداگیری لەوە دەکات کە ئەم وەک عەرەبێک بۆی هەیە وەکو خۆی وەریبگرێت، بەڵام بۆ ئێمەی کوردی نیشانەی پرسیار و سەرسامی داناوە بۆ تێفکرتین!
لە ڕاستیدا قورئان خۆی دان دەنێت بە تێڕوانینەکەی “ابن الرواندی” وەك لە ئایەتی (١٩٨-١٩٩) سورەتی “الشعراء” هاتووە!


“زاڵبوونی ناعەقڵانی و پاشەکشێی تێفکرین”

  • ئەمن بڕوام بە وتە دروستەکەی فەیلەسووفی ئەلمانی “کارل مارکس: ١٨١٨-١٨٨٣” هەیە کە ناوەرۆکەکەی شیدەکەمەوە کە دەڵێت: پێشمەرجی هەر هەموو رەخنەیەک سەبارەت بە هەر ئایدیا و بەهایەک و کایە و چالاکییەکی مرۆییانە بێت، ناچێتە خانەی رەخنەگرتنەوە، ئەگەر لە رەخنەکاری ئایینەوە دەست پێنەکات.”
    دیارە مەبەست لە رەخنەگرتن بە تەنها زەقکردنەوەی دیوە نێگەتیڤ و دزێوەکان و خراپییەکەی نییە کە دەکرێت بە زەقی دیار و ئاشکرا بووبن، یان پەنهان و حەشاردراو، بەڵکو رەخنەگرتن واتا هەڵسەنگاندن و شیکاری عەقلانی و دەرخستنی دیوە پۆزەتیڤ و درەوشاوە و جوانییەکانی و هەم ناجۆر و کرێت و خەسڵەتە کوشندەکانی هەر کایە و بەها و چالاکی و بونیادێکی فیکری و مەزهەبگەرایی بێت. کە دیارە لای منیش ئەم پێشمەرجەی “مارکس” زێدە پەسندە چونکە خودی ئایین وەک کایەی تێفکرین زادەی توێژنەوە و تەئویل و تەفسیرێکە کە بە تەنها “خودا” و “پێغەمبەرەکان” کایەیان تێدا نەکردووە، بەڵکو بۆ ماوەی هەزارەها ساڵ ژمارەیەکی بێ شومار لە پیاوان و نێرگەل و نیرەوز سەرگەرمی راڤە و توێژینەوە و شیکاری بوون و شەنوکەویان تێدا کردووە، کە هەندێکیان بەو نیاز و مەرامە کاریان تێداکردووە کە بە رۆحێکی داخراو و دۆگماتیک و نێرانە و ئایدیۆلۆژستانە روانین و خواستی خۆیان جێگیر کردووە، نەک تێڕامانێکی مرۆڤپەروەرانە، بەڵکو لە بەرژەوەندی خودی نێرینە شکاوەتەوە..نەک مێینە، کە خودی گومانی من لەوەدایە کە زۆرینەیان نێرینە بوون تا ئەندازەی خۆپەرستی و خۆویستیی و نارسیست-بوون و خودئەڤینی، هەرەوەها هەندێکجار لە سوودمەندی و بەرژوەندی خەلیفەکان و سوڵتانەکان و میرزادەکان و پادشاکاندا دایانشکاندۆتەوە، ئەم گومانە بۆ هەر سێ ئایینە ئاسمانییەکە ڕەوایە، بە روانینی من کرۆکی کارەساتێکی گەورەیە کە لەودیو ئەو هەموو پیاوانە کە سەرگەرمی تەئویل و تەفسیر و شیکاری بوون، زۆر کەم و بە دەگمەن ژنانێک دەبینین کە شان بە شانی پیاوەکان کایەیان دەنێو کتێبە ئاسمانییەکاندا کردبێت، گەر بەشدارییەکی کەم و کورتیشیان کردبێت، بایەخی پێنەدراوە و فەرامۆش کراون!
    لە هەمووی خراپتر ئەوەیە کە پیاوان و هەم ژنان خۆیان لەم هەقیقەتە تاڵە نەبان و خامۆش دەکەن و هەم لە دێر زەمانەوە کردوویانە، گوایە جێگەی گونجاو بۆ ژنان و کچان ناو ماڵەکانی خۆیانە و بەس، کە ئەوەش وایکرد ژنان لە داهێنان و تێفکرین و چالاکییە مرۆییەکان دوور بن، کە بە بۆچوونی من کۆی ئەدەبیاتی ئایینی و یاسا و رێسا و لێکدانەوەکانی لە بەرژەوەندی پیاوانی خۆپەرست و خۆسەپێن و زاڵدا بوون، بە بیانووی ئەوەی کە ژنان کاڵفام و کەم عەقڵ و هەم دوورە دین و ئیمانن، کە بووە مایەی ئەوەی خانمان نەتوانن لە ناو زانست و ماریفەت و فیکر و ئاییندا کایە بکەن و راڤە و شرۆڤەی تایبەت بە خۆیان هەبێت.
    بە درێژایی پتر لە چوار هەزار ساڵی رابردوودا. بە گشتی نێرینە ئاسوودە نەبووە باس لەم نایەکسانی و بێدادی و ئەو رەگەزپەرستی و جیاکارییە بکرێت لەسەر ئاستی چینایەتی و مەزهەبی و هەم جێندەریی، بە تایبەتیش لە “ڕەشهەڵاتی ناوەراست”، کە بۆ من ئەوەیان زادەی تڕۆکردن و دەرکردنی کۆی ژنان و مێینەیە لە مێژوودا کە بە تەنها پیاوان قۆرغیان کردووە و بە کەڵەگایی رەفتاری تێدا دەکەن، کە هاوکات دیسکۆرس و گوتاری نێرینەسالاری زاڵ دەکەن کە ئەوەیان ئەوپەڕی نامرۆیی و ناشارستانییە، جێگەی گومان و پرسیارە کە سەر لەبەری مێژوو میراتەکەی لەسەر نێرینە تاپۆ کراوە و هی پیاوەکانە.. نەک هی ژنان، بە تایبەتی لە ناوئاخنی کایەی ئایین و سیاسەت و سەرمایەگوزاریدا بە بێ هاوبەش و قاندڕ و رکابەر !

+میراتێکی پیرۆز یان عەمبارەپۆ؟
هەڵبەتە میراتێکی فیکری و فەلسەفی هەبووە کە لە لۆژیک و ئاوەزداری و عەقڵزەدەیی سەرشار بووە، بەڵام ئەوەی کە هەنووکە زاڵە و هەم دەچێتەوە سەر میراتی فیکری ‘ ئەبو حامید غەزالی: ١٠٥٨-١١١١’ و ‘ئیبن تەیمییە: ١٢٦٣-١٣٢٨’ و ‘ئیبن ئەلقەییم: ١٢٩٢-١٣٥٠’ ، بە واتا پێچەوانەکەی دەبینین کە کۆمەڵیک بزافی وەک ‘ئیخوانییەکان’ و ‘قاعیدە’ و ‘بۆکۆ حەرام’ و ‘داعش’ و ‘تاڵیبان’ و ‘سەییافەکانی فلیپین’ و ‘ئەنسار الاسلام’ و ‘جەیشی شەباب’ی خوڵقاند کە خاوەنی سەدەها سەرچاوەی کوشندە و ترسناکن کە تا هەنووکە پەرەی پێدەدرێت، بە بێ گومان و پرسیار؛ نموونەی سەرانی ترسناکترین رێبازی “وەهابیزم” و “ئیخوانیزم”ی بەرەی توندڕەو نەک میانڕەو، کە پەیڕەوکەرانی ئەو دوو زاتەی سەرەوەن کە بوون بە مایەی فەزایەکی تاریکستان ئاسا لە نێو دونیای عەرەبی و ئیسلامی و سەرانسەری جیهاندا، کە تا هەنووکەش بەردەوامە کە بە تەحریم و تەجریمکردنی عەقڵ و تێفکرینی بوێرانە کۆتایی هاتووە.


هەڵبەتە هەر ئایدیۆلۆژستێک خۆی پیرۆز کرد بە دۆگماتیزم و خوێنباران کۆتایی دێت کە لە ئەزموونی شۆرشی ئۆکتۆبەری “١٩١٧”دا و لە “سۆڤییەت/ یەکێتی شۆرەوی” دەریاچەی خوێنی بەرپاکرد، بە واتا چ بە ناوی ‘ناسیۆنالیزم’ بووبێت یان ‘نازیزم’ و ‘فاشیزم’ و کۆمۆنیزم و وەهابیزم: ئاکامەکانی مەرگەسات و بەدبەختی بووە بۆ مرۆڤایەتی. کەواتە ئایدیۆلۆژیا چ ئاسمانی بێت یان دونیایی بە خۆپیرۆزکردن جێگیر بووە کە بێجگە لە مەرگەسات و تراژیدیا هیچ بەرهەمێکی دیکەی نەبووە و نابێت، کە ئەوەیان شاڕەگی گومان و پرسیاری منە بە درێژایی نیو سەدەی تەمەنی خۆم، کەواتە ئێمە لە هەنووکەدا بە جەستە لە سەدەی بیست و دوو ـدا دەژین، بەڵام بە ‘عەقڵ’ و رۆح و تێڕوانین بۆ کۆی میراتی تیۆلۆژی و ئایینداری تاوەکو ئێستاکێ سەدەی سێزدەی زایینیمان تێپەڕنەکردووە و تیایدا دەژین، کەواتە ئێمە هەشت سەدە لە دواوەین، بە بێ گومان و پرسیار؛ نموونەی سەرانی ترسناکترین رێبازی “وەهابیزم” و “ئیخوانیزم”ی بەرەی توندڕەو و تەکفیری و قیتالی، نەک دیندارانی میانڕەو و بڕوادار بە ئاشتی و خۆشەویستی و فرە مەزهەب و فرە کولتووری تا ئەندازەی لێبوردەگی رەهایی، کە بە داخەوە لە کوردستان و ‘رۆژهەڵاتی ناوەراست’ دەبن بە کەمینە گەر وا بڕوات، لە ئاکامدا فەزایەکی تاریکستان ئاسا لە نێو دونیای عەرەبی و ئیسلامی و بەشێکێ بەربەرینی جوگرافیای جیهاندا بەرپا دەبێت!
پارادۆکس و موفارەقە و تەوس و تەڵزگەکە لەوەدایە کە ئەمن بە رەوای دەبینم ملیارێک و نیو موسڵمان هەن لەسەر زەمین، بەڵام لە نێو ئەو ملیارەهایە، ژمارەیەکی بەرچاو هەن لە خەڵکانی خۆمان و کورد-زبان کە بەرگەی ئەوە ناگرن هیچ پرسیار و گومانێکمان هەبێت، کە لە ناو ئەدەبیاتی هەر ئاینێکدا، بە ئیسلامیشەوە، پانتاییەکی بەربەرین هەیە بۆ گومان و پرسیار و رەخنەکاری، هاوکاتیش پێیان ئەستەمە کە رەخنەگری بڕێكی ئەم کولتوور و میراتەی باب و باپیران بین کە بڕێکی کەم یان زۆری ئەو میراتە هەم دەستکردی مەردمگەلێکی نێرینەن، نەک یەزدان، کە هەمدیس جێگەی هەڵوەستە و گومان و پرسیاری من و خەڵکانی دیکەن، بە واتا بڕێکی کەم و زۆری ئەو میراتە شایستەی هەڵوەشاندنەوە و مایەی سەر لە نوێ بونیاتنانەوەیە، کە تیایدا دین/ ئایین کە بۆتە بەشێکی تۆکمە و قەبە دەنێو ژیانی کۆمەڵایەتی و کۆبەندی کولتوورەکەمان کە بە ناهەق پیرۆزکراون تاوەکو ئەندازەی نەهێشتنی تێفکرین و تێرامان و تەڵاقدانی عەقڵ!


  • ئەفسانەی هەقیقەتی رەها:
    روانین و لێکدانەوەی منیش زادەی ئاوەز و عەقڵ و تێفکرین و تێڕامانێکی منە بۆ دین و دونیای لای خۆمان کە بایی ئەوەندەش هۆش و گۆشم هەیە کە ‘هەقیقەت’ی رەها لای من نییە و هەرگیز بە تەنها بۆ خۆمی قۆرغ ناکەم، چونکە من بڕوام بە “یەقین” و “تەلقین” و “نەقل” و تاکڕەویانەی هەقیقەتپەرستی رەها نییە کە دەگاتە ‘دۆگما’ و وشکە باوەڕداری و ئیمانێکی کوێرانە، کە سەهۆڵبەندانی عەقیدەیی لێ دەخوڵقێت کە ئیمانێکی تاریکپەرستانە بە دوای خۆیدا دەهێنێت، کە بە ناوی پیرۆزکردنەوە تەکفیری “عەقڵ” دەکات و تیفکرین و رەخنەکاری بنەبڕ دەکەن!
    مەرجە ئەو بەهەشت-نشینانە بزانن کە خودی ‘خودا’ی ئیسلام ئامادە بووە کە سەرگەرمی گفتوگۆ و دیالۆگ بێت، روو بە روو بەرامبەر بە “ئیبلیس”ی یاخی کە ملکەچی خودا نەبووە بۆ کڕنۆشبردن و سوژدەبردن بۆ “ئادەم”، چونکە بە بڕوای ‘ئیبلیس’ سوژدەبردن و کڕنۆش تەنها بۆ ‘خودا’ی تاک و تەنیا رەوایە و بەس، بەڵام لە روانگەی ‘ئیبلیس’ەوە کڕنۆش بردن بۆ ‘ئادەم’ شیرک بووە، واتا دروستکردنی هاوبەشێک لەتەک یەزدان، بەڵام لە قۆناغی یەکەمدا سزاکەی سەر ‘ئیبلیس’ دۆزەخ و کوشتن نەبووە بە فەرمانی خواهانە، بەڵکو سزاکەی بۆ ئەو کاتەیە کە ‘قیامەت’ رادەبێت، بەڵکو هاوکاتیش خودا دەکەوێتە گفتوگۆ و دیالۆگێکی درێژخایەن، بگرە وەک خەڵقەندە و دوژمن و قاندڕی خۆی دەمی ‘ئیبلیس’ داناخات، بەڵکو بە رێزەوە ‘ئیبلیس’ دەدوێنێت و گوێی بۆ رادەدێرێت کە رێک وەک ئەوەی کە هاوکووف و هاوشانی خۆی بێت. بەهەرحاڵ سزاکەی “ئیبلیس” کە قسەی ‘باری تەبارەک وەتەعالا’ی شکاندووە، بە تەنها ئەوەیە کە لە ‘دیوانی ئیلاهی’ بێبەری دەکرێت و نازناوی ‘عەزازیل’ی لێدەسەندرێتەوە. بگرە یەزدان ‘ئیبلیس”ی سەربەست و رەها کردووە لەوەی کە لە فریودان و لە خشتەبردنی مەردمگەل تا هەنووکەشی لەگەڵدا بێت بەردەوامە.

هاوکات خودی ‘خودا’ گەڵیک بە میهر و رێز و شکۆمەندییەوە مامەڵە لەتەک ‘ئیبلیس’دا دەکات، کە من لەم سەردەمە تازەیەدا پێچەوانەکەی دەبینم کە بە سەدەها لە جەنگاوەرانی ئاسمان یان بەندەکانی ‘خودا’م بینیوە کە لە سۆنگەی گوناهی زۆر سادەی خەڵکێکی بێچارە؛ بە ناوی ‘خودا’وە قورسترین سزای ئەو کەسانەیان داوە کە دەبوو چاوەڕوانی قیامەت بوونایە کە بزانن خودی ‘خودا’ لە نێو دادگا باڵاکەی خۆیدا دەیانبەخشێت یان سزایان دەدات؟ بە بەڵگەی ئەوەی گوایە ئێمە لەم دونیایەدا لە تاقیکردنەوەیەکی بەردوامداین بە درێژایی تەمەن و زەمان!
دیسانەوە بە هەمان پێوودانگ گەر ئاوڕ لە ‘نەخێر’ و هەڵگەڕانەوەی ‘ئادەم’ و ‘حەوا’ بدەینەوە بەرامبەر بە ‘خودا’ کە رێنمایی کردوون کە لە “درەختی نەمری” یان “درەختی ژیان” یان هی ‘ماریفەت و زانین’ و هەم ناسراو بە ‘درەختە حەرامکراوەکە’ نزیک نەبنەوە و نەیخۆن، بەڵام خواردیان و سزاکەیان بەرگ داماڵێن و وەدەرنانیان بوو لە بەهەشت و فڕێدانیان بۆ سەر زەوی و بەس، نەک کوشتن و لە دۆزخ توندکردن!
ئەگەر خودا دەنێو هەر سێ ئایینە ئیبراهیم-ییەکەدا، بە تەنها خودای بڕوادارەکان بێت، ئاخۆ خودای بێ دین و غەیرە دینەکان لە کوێ بێت؟ یاخود ئایا بەر لە پەیدابوونی هەر سێ ئایینە ‘ئیبراهیم’ییەکەدا بە ملیۆنەها لە مەردمگەل مردن و نەمان، بێ ئەوەی “خودا” و پێغەمبەرەکان و ‘تەورات’ و ‘ئینجیل’ و ‘قورئان’ بناسن: ئاخۆ ئەوانە دەچن بۆ دۆزەخ یان بەهەشت؟ یان بێبەش دەبن لە هەردووکیان؟ یان وەک گیاندارەکانی ناو سروشت کە جۆرەهان و دەمرن بەبێ بینینی ‘قیامەت’ و دادگای باڵای ئاسمان؟ کە بۆ من مایەی پرسیار و گومانێکی کوشندە و سەرەخۆرەیە کە هەتا گەر سەری خۆیشم بێت. هەر بە راست تۆ بڵێیت من ئەوەندە ترسناک و ئاوقات و بەرباد بم کە بتوانم ئایینی ئیسلام هەڵبوەشێنمەوە کە پتر لە چواردە سەدەیە ڕەگوریشە دادەکوتێت؟


“پێداگۆکی ستەمدیدە
و
جێگۆڕکێی چەوسێنەر و قوربانی”

  • منێک کە بۆ دەیەها ساڵ کادرێکی پەرەوەردە بووم و و بڕوام وایە کە وانەی یەکەم و ئەرکی پەروەردەکاری رەسەن و تازەگەر ئەوەیە کە لە ”قۆناغی خوێندنی ناوەندی”ییەوە دەست پێبکەین بەوەی کە کچان و کوڕانی نەوجەوانی خۆمان وەک نەوەیەکی نوێ و ڕاچەنیو فێری ئەوە بکەین کە ئێمەی کوردگەل بۆ هەزارەها ساڵە داگیرکراوین لە لایەن چەندەها نەتەوەی جیاوازەوە، بگرە لەسەر ئاستی دونیادا بە خاک و خەڵکەوە بووین بە موستەعمەرە و کۆلۆنیالێکی نێونەتەوەیی و جیهانگیری و گلۆبال، چ بە ناوی ‘خودا’وە بووبێت یان گەمەی چەپەڵی سیاسەتی نێودەوڵەتی کە لە پەیمانی “لۆزان”ەوە بە خەڵک و خاکەوە لە خاچ درواین و چوارمێخەمان کێشراوە، یانژی ستەمدیدە و بندەستی چوار وڵاتی بە ناو موسلمان و خوداناس بەسەرماندا زاڵن، کە سنوورمان لەگەڵ هەر هەموویاندا سنووری خوێناوی بووە، کەچی قسەکردن بە زمانی دایک بۆ ئێمە بە رەوا نابینن، پێچەوانەی ئەم ئایەتە رەفتار دەکەن کە دەژنەوێت، “يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ: سورەتی الحجرات/ ئایەتی: ١٣”.
    کەواتە ئەوان دژی ‘خودا’ی خۆیان دەوەستنەوە کە لەبری ئەوەی سەرگەرمی یەکتری ناسین بین بەو مانایەی کە لە ئاشتیەوانیدا بژین و پێکەوە هەڵبکەین، کەچی بە درێژایی مێژوو دەستیان لە کوشتن و قڕکردنی ئێمە هەڵنەگرتووە و هەم ئاگر و ئاسن و کیمیاییمان بەسەردا دەبارێنن و بەردەوامیشن، کەواتە مادامەکێ بە ملیۆنەها لە خەڵکانی ئەم چوار وڵاتە بارباریستە بە نیازی چوونە ‘بەهەشتن’، دیسانەوە من دۆزەخێک هەڵدەبژێرم بۆ خۆم کە لە چاو ئەو چوار دۆزەخەی ‘عێراق’ و ‘تورکیا’ و ‘ئێران’ و ‘سوریا’ ئەهوەنتر و خەفەترە، چوار وڵاتی فاشیست، ئەمن پێم رەواترە دۆزەخەکەی ئاسمان هەڵبژێرم کە دڵنیام ئاگرەکەی بێ سوێتر بێت لە جەهەننەمی ئەم چوار هاوسێ شۆڤێنیست و بارباریستە!
    ئێمە لە ناوەکانی خۆمانەوە تاوەکو ناوەرۆک و سەر پەڕەی رۆح و مۆخمان داگیر کراوین، پرۆسەی داگیرکاری و ئاکام و دەرئەنجامە زۆر خراپ و کوشندەکانی وانەی یەکەمی پەرەوەردەناس و فەیلەسووفی بەرازیلی “پاولۆ فرێری: ١٩٢١-١٩٩٧”ییە کە فێری کردووم بە عەقلێکی پاک و رەخنەگرانەوە لە مێژووی داگیرکاری ئەوانیدیکە بەسەر خۆماندا ورد ببمەوە و لێی بکۆڵمەوە بۆ سەر لە نوێ خۆبونیاتنان و رابوون و خۆ رزگارکردن لە دۆخی کۆیلەبوونێکی مێژوویی، هەستانەوە و خۆتەکاندن لەم گۆڕستانەی کە دوژمنەکان بۆ ئێمەیان دروست کردووە. لە رێگەی کتێبە دانسقەکەی “پاولۆ فرێریری” بە ناوی “پێداگۆگی ستەمدیدە” پتر ئاشنا بووم بە مێژووی ستەم و چەوساندنەوەی نەبڕاوە و درێژخایەن، کە تیایدا بە قووڵی ئاماژە بەوە دەدات کە ستەمدیدە و ستەمکار بۆ هەمیشە جێگۆڕکێ دەکەن، چونکە رۆحی داگیرکاری لە لای هەردووکیان پتەوە و بنەبڕ نەکراوە تا هەنووکە، بە تایبەتی لە “ڕۆژهەڵاتی ناوەراست” ئەم جێگۆڕکێیەی نێوان قوربانی و جەللاد، سەردار و کۆیلە، سەردەستە و بندەست، بەردەوامە و وا زووش کۆتایی نەهاتووە و نایەت!

  • پارسەنگی نێوان زیان و قازانج:
    کۆی مێژووی سەرەتای سەرهەڵدانی ئیسلام کە عەرەبی بیابان-نشینن پێوەی دەنازن، کە بوون بە خاوەنی میراتێک کە لە بەرژوەندی شۆڤێنیزمی مەزهەبی و هەم فاشیزمی میلیتاری و عەسکەرتاری و پان-عەرەبیزم بە ئاکام گەیشتووە، کە هەزار و چوار سەد ساڵ پترە بەو رۆحە جەنگاوەری و خوێنخۆری و ئەتکەر و بارباریستە کوردگەل و نەتەوەکانی دیکە دەچەوسێننەوە، ئەوەی بۆ من سەیر و سەمەرەیە و هەم هێدمەگرتیم دەکات ئەوەیە کە ماقووڵ نییە داگیرکەر و چەوسێنەری خۆمان بە ناوی ئاسمانەوە لێمانبخوڕن و ملکەچمان بکەن، کەچی پرسیار و گومانێکمان نەبێت بۆ ماوەی چواردە سەدە؟ لەوەش کوشندەتر وەک بەرخ و کاوڕ چەقۆی جەللاد و قەسابەکەی خۆمان بلێسینەوە بەر لە سەر بڕینمان، کەچی بانگەشەی ئەوە بکەین کە ئێمە لە ئاگرپەرستی رزگار کراوین و ئازاد بووین!
    کەواتە پێشمەرجی پەروەردە و فێرکردن هەر لە وانەی یەکەمەوە تا دوا وانە پێویستییەکی هەمیشەییە کە مەرجە بە درێژایی ژیانمان کۆشش بۆ ئەوە بکەین کە خوێندنەوە و هەڵكۆڵین و پشکنین سەبارەت بەوە بێت کە ئێمە لە ساڵی “٦٤٤-زایینی”ی و لەسەردەمی خەلیفەی دووەم ‘عومەری کوڕی خەتاب’ و بە سەرکردایەتی ‘خالیدی کوڕی وەلید’ داگیر کراوین لەسەر ئاستی رۆحی و رەوانی و فیزیکی کە بە داگیرکردنی ‘مێشک’ و مێژوومان قفڵ و جێگیر بووە؟ کە من بڕوام وابوو کە دەکرێت بە دزییەوە بێت یان بە ئاشکرا، مەرج بوو کوردگەل لە نێو هەموو دونیادا سەدەها سەنتەر و ناوەندی فەرهەنگی و فیکری و ستراتیژی هەبووایە بۆ ئەوەی لێکۆڵینەوە و شیکاری و راڤەی ئەوە بکەن کە ئاخۆ ئێمە لە داگیرکردنی “عەرەب” و “فارس” و ” تورک” و زاڵبوونی هەژموونی هەمە لایەنەی ئەوان بەسەر ئێمەدا؛ ئایا چیمان بردۆتەوە و قازانجی ئەو داگیرکارییەی هەرێمی و جیهانگیرییە چی بوون لەسەر ئاستی مێژوویی و رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی و کۆبەندی کەلەپور و کولتووری ئێمە؟ خۆ ئەگەر دەرچوو قازانجێکی زۆر و زەوەندمان کردووە، ئەوسا ناکرێت بسرەوین و مەرجە کە لەوەش بکۆڵینەوە ئاخۆ لە دەرئەنجامی ئەو داگیرکردنە سەرومڕە و کۆگیرییەی عەرەب و عەجەم و تورکە تۆڕانییەکان چیمان لە کیس چووە؟ ئاخۆ ئێمەی کوردگەل چیمان دۆڕاندووە و چ زیانێکی قەبە و کوشندەمان لێکەوتووە لەسەر ئاستی ئینسانی و نەتەوایەتی لە دێر زەمانەوە تاوەکو ئێستاکێ؟ لە ئاکامدا بەراوردی نێوان بردنەوە و دۆڕانەکان بکەین، قازانج و زیانەکان لەسەر هەر هەموو ئاست و رەهەندەکان، بۆ زانینی بەرز و نزمی پارسەنگی زیانەکان لە بەرامبەر قازانجەکان، ئەوسا ئیدی دەکرێت خۆخوێندنەوەکی رەخنەگرانە و راشناڵ و سەرتاپاگیر بکەین و بیر لە چەشنە رابوون و خۆبونیادنانێک بکەینەوە سەر لە نوێ، سەر و مڕ بۆ خۆمان و نەوەی داهاتوو، ئەوەی مایەی غەمناگییە کە بە هەزارەها لە خەڵکی هەر چوار پارچەی کوردستان کەوتوونەتە نێو ‘رۆژئاوا’ و بگرە لە نێو هەر حەوت کێشوەرەکان بوونمان هەیە، کەچی لەسەر ئاستی رامیاری/سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی و فیکری و فەرهەنگی “لۆبی”ییەکی راستەقینەمان نییە لەسەر خوان و سفرەی تەبایی و تفاقی و هاوتوخمی و هاوخوێنی یەکدی بگرینەوە.. ئەفسووس!

  • نیشتمان لە نێوان خانەخوێ و کرێچی:
    مەرجە بپرسین: بۆچی و لەسەر چی و چۆن بووین بە کۆیلە و کرێچی و کرێگرتەی سەر خاکی خۆمان؟ بۆچی دوژمنانی داگیرکەر بوون بە خانەخوێ و سەرداری ئێمە؟ بە چ زمانێک و ئامرازێک و بیانوویەک و ئامانجێک وایانکرد داگیرکەرانی خۆمان بپەرستین و هیچ گومان و پرسیارێکمان نەبێت، گەرچی خەڵکێکی زۆر دەنێو کوردگەل هەن کە روویان لە ئاسمانە و دەستەونەزەر نزا دەکەن و دەپاڕێنەوە و دەگرین کە تاوەکو ئاسمان بەزەیی هەبێت و دەریچەێکمان لێبکاتەوە، کە لەسەر زەمین دۆزەخی هەمیشەیی بۆ ئێمە هەڵایساوە و خۆمان و خاکەکەمان بووینەتە سووتماک و قەرەبرووت؟ بە راست ئێمەی کوردگەل رۆڵمان هەبووە لە میانەی پرۆسەی بە کۆیلەبوونی خۆمان؟ ‘هەر بۆ نموونە: تاکە عاریفی گەورەی کورد، شێخی ئیشراق سەهرەوەردی: ١١٥٥-١١٩١’ کە خەریک بووە ناوبانگی جیهانی ئیسلامی بتەنێتەوە، کە تەمەنی تەنها سی و شەش بەهار بووە، کەچی لەولاوە “سەلاحەدینی ئەیوبی” بە فیت و گوشار و گەلەکۆمەکی ‘یەکێتی مەلاکانی’ ئەو رۆژگارە دوور و دێرینە کە ‘سەهرەوەردی’یان بە وێڵ و لە رێلادەر گوناهبار ناساندووە، ئیدی فەرمان دەکات بە “زاهیر شا”ی کوڕی کە لە لە ساڵی ‘١١٩١’ لە شاری ‘حەلەب’ بیکوژێت، گەرچی ‘زاهیرشا’ زۆر بە نیگەرانی و نابەدڵ ئەم فەرمانە جێبەجێ دەکات، چونکە دەزانێت نەخشە و پلانی کۆمەڵێک ئاییندار و ئاخوند و مەلای ناحاڵی و بەغیل و کینەباز تەڵەیان بۆ داناوەتەوە، ئیدی لە قەڵای ‘حەلەب’ دەخرێتە ناو زیندانەوە، رێگەی دەدەن کە جۆری مەرگی خۆی هەڵبژێرێت، کە شکۆمەندانە خۆی مەرگێکی دوور لە زەبروزەنگ هەڵدەبژێرێت کە ئەویش بێبەشیکردنی بوو لە نان و ئاو تا گیان سپاردن!
    سەرەرای ئەوەش.. لە مانگی گەلاوێژی ساڵی (١٩٢٣)دا و لە سەروبەندی هاوپەیمانی “لۆزان”دا وڵاتانی سوپەر پاوەر و زلهێزەکانی دونیا، دوای جەنگی جیهانگیری دووەم، بە کۆدەنگ ئێمەیان بە خاک و خەڵکەوە لە خاچدا، بە پلان و ئەندازەسازی و نەخشە و پیلانی زلهێزەکان توانیان ژیانی ئێمە لەسەر ئاستی رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی و مەزهەبزەدەیی و فەرهەنگییەوە بە کلکی چوار وڵاتی فاشیست و داگیرکەر ببەستنەوە، بەوە کۆتایی هات کە سمیان پێوەنا کە ئێمە ببین بە سواڵکەر و دەرۆزەکەرانی سەرزەمین بۆ تۆزێک خڵتە و پڵتەی سەربەستی کە تا هەنووکە لێی بەهرەمەند نەبووین؟ یان هەتیوەکانی ژێر دەواری دڕاو و هەلاهەلای رژێمە بارباریست و وەحشیەتگەری وڵاتانی دراوسێ کە هەر هەموویان خۆیان بە جەنگاوەرانی ئاسمان و خودا و ئایینەکەی دەزانن.. کە وا نییە؟

“کارل مارکس” بڕوای وایە کە “ستەمی رۆژهەڵاتیی” ستەمێکە کە وێنەی نییە لە توندوتیژی و وەحشییەتگەری لەسەر ئاستی رامیاری و کۆمەڵایەتی کە تا هەنووکەش ئەو روانینەی ‘مارکس’ بەردەوام و بەرجەستەیە. کە ئەمن لە رۆحی داگیرکاری و دڕندانەی ئەو چوار وڵاتەدا دەیبینمەوە کە بە ئاگر و ئاسن ئێمە لێدەخوڕن: تورکیا، ئێران، عێراق و سوریا کە بەوەوە دەنازن کە خۆیان بە دەوڵەتی تیۆلۆژی و ئایینپەروەر و موسڵمان لە قەڵەم دەدەن کە خراپترین چوار ولاتانی دونیان لەسەر هەموو ئاستەکاندا کە داتا و ئاماری ساڵانە دەیسەلمێنن کە شتێک نییە دەنێو ئەم چوار وڵاتە کە ناوی مافی مرۆڤ بێت، نەک دەرهەق بە ئێمەی کوردگەل، بگرە بۆ ناوخۆی وڵاتەکانیش کە تیایدا جۆرەها شێوازی ستەم و نایەکسانی و چەوسانەوە تیایدا کردە و ئاکتێکی رۆژانەیە، هەڵبەتە لە پاڵ ئەو چوار وڵاتەی سەرەوە؛ مەرجە ئاماژە بە حوکمڕانی دکتاتۆریانەی ئەفغانستان و پاکستان و سودان و سعودییەی عەرەبی و بەنگلادێش بدەین کە دۆزەخێکیان بۆ خەڵکانی خۆیان ئاگر داوە!


” لە خاچدانی کوردگەل بە خەڵک و خاکەوە”

  • هاوکات ئەوەشمان لە یاد نەچێت کە لەسەر دەستی “جۆزێف ستالین ـ ی دکتاتۆر: ١٨٧٨-١٩٥٣” کە بەڵێن بوو لە دوای شۆرشی ‘ئۆکتۆبەر’ قەوارەیەکیش بە ناوی “کوردستانی سوور” بۆ کوردگەل دابمەزرێنن، لە بری ئەم بەڵێنە خەونئامێزە بۆ کوردانی نیشتەجێ لە ژێر ئیمپراتۆرییەتی “روسیا”یی کە گوایە “یەکێتی شۆرەویی/ سۆڤییەتی” بڕوای بە ئازادی کەمینەیی نەتەوەکان هەیە، کەچی بە ‘کونفەیەکون’ “ستالین”ی ستەمکار کوردەکانی بەسەر نۆ لەتە کۆماری دیکە دابەش کرد کە یەکەمین جێلەقکردن و “ئەنفال”ی ئەو رۆژگارە بووە، لە کاتێکدا “شیوعییەکان”ی لای خۆمان، بەو کەسانەشەوە کە بۆ خوێندن یان گەشتیاری و بازرگانی دەچوونە ئەوێندەرێ، زۆرینەیان بێ هەرڵاوێردکردن، وەک ئەوە وابوو کە لە سەفەری “فیردەوس” و جەنناتی نەعیم گەڕابێتنەوە.. جەخار و ئەفسووس و هەزار مخابن!

ئەم گومان و دڵەراوکێ و پرسیارانەی سەرەوە بۆ هەر خانەوادە و ماڵبات و تیرە و هۆز و خێڵ و مەزهەبدار و نەتەوەیەک پێویستە و پێشمەرجی زیندووییەتی هەر خەڵک و نەتەوەیەکە کە ئێمەی کوردگەل، لەسەر ئاستی کوردستانی گەورە، لە بواری پەروەردەدا تا هەنووکە ئەو پرسیارەمان لە خۆمان نەکردووە، گەرچی بێ قەوارەیی و دابەشکردن و لکاندنی ئێمە بە چوار وڵاتی زاڵ و خۆسەپێن و فاشیست-رەفتار فاکتەرێکی راستەقینە و کوشندە بووە، ئاخۆ ئێمە ئەو پرسیارەمان لە خۆمان کردووە و دەیزانین؟ بەڵام وەک نەخشە و پلانێکی ستراتیژیک و دوور مەودا کارمان بۆ نەکردووە لەسەر ئاستی رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی و پەروەردەیی، بە تایبەتی لە کوردستان-ی باشووردا کە گوایە ئازادین، کە دیارە کە خاوەنی قەوارەی خۆمان نەبین و هاوکاتیش دەوڵەتداری چوار وڵاتی فشۆڵ و سێنترالیست و ستەمکار جڵەومان بکەن، ئەستەمە لە هەنووکەدا و تا دەورانێکی درێژخایەن بتوانین لەم دۆخە تراژیک و دراماتیکە دەربچین!
ئایا بۆچی نەتەوەیەکی چل ملیۆنی بە درێژایی مێژووی رۆحی بەرگری و خوێنباران و بەرخۆدان و ململانێکار نەگەیشتووین بە ‘داری ئازادی؟’ سەرباری بەردەوامبوونی چەوساندنەوەی ئێمە و شكستی دراماتیک و تراژیکی شۆڕشەکانمان و هەڵواسین و کوشتن و زیندانیکردنی رابەرەکانمان، بێجگە لە تاراوگەنشینی هەزارەهای بەرزەدەماغ و شۆڕشگێڕ، کەچی تاوەکو ئێستاکێ پلان و نەخشەیەکی سیاسی و ستراتیژی و لۆبییەکی یەکگرتوومان نییە لەسەر ئاستی رامیاری و ئابووری و کۆمەڵاییەتی و فەرهەنگیی، کە هیچ نەبێت وانەیەک و پەندێک لە تێكۆشانی خەڵکانی ‘جوولەکە’ وەربگرین کە وەک ئێمە خاوەنی مێژوویەکی خوێناوی بوون، بەڵام توانیان وەک “قەقنەس” لە ناو خۆڵەمێشی خۆیاندا زیندوو ببنەوە.
بۆ ئێمەی پەراوێزخراو و دەرکراو لە مێژوودا کە لە کۆتایی ساڵی (٢٠٢٣)دا دەکەوینەوە ناو بازنە و سەر یادی پەیماننامەی “لۆزان”ی شووم و بەدیوم کە لە بەرواری (٢٤/٧/١٩٢٣)دا بووین بە قوربانی و وەک بەرخەکەی “ئیبراهیم” پێغەمبەر سەر بڕاین و خوراین. گوایە دەوڵەتە سەرکەوتووەکانی دوای ‘یەکەمین جەنگی جیهانگیریی’ بە چاکیان زانیوە، بێجگە لە کوردگەل، زۆرینەی نەتەوەکانی دیکەی “ڕەشهەڵاتی ناوەراست” شایستەی قەوارەیەکی سیاسی خۆیان بن، بێجگە لە ئێمە کە وەک (یەسوعی مەسیح) بە خەڵک و خاکەوە لە خاچ دراین و چارەنووسی ئێمە بە فەرامۆشییەکی کوشندە و خوێناوی سپێردرا کە تا هەنووکەش بەردەوامە!

  • لەژێر سێبەری شمشێردا:
    “رەجەب تەیب ئێردۆغان”یش کە خۆی بە جەنگاوەری ئاسمان و ئیسلام و خوداناس دەزانێت، هەم خەونی ئەوەی هەیە کە ببێت بە سەردار و رابەری “ئیخوانییەکان”ی نێو جیهانی ئیسلامیی، هاوکاتیش مرخی لەوە خۆشکردووە کە دیسانەوە لە رێگەی “فتوحات و غەزەوات”ەوە کە چلۆن بەشێکی لە کوردستانی “رۆژئاوا” و “باشوور”ی داگیر کردووە، گوایە وەک خۆی رایگەیاندووە و سەرانی ژمارەیەک لە حیزبە ئیسلامییەکان و چەندین کارەکتەری دەستەڵاتدار و سیاسەتباز کە خۆیان بە باوک و دایکی کوردایەتی و نەتەوەگەری دەزانن، کە بڕیاربەدەستی لای خۆمانن، هاوسۆزی لەتەک ئەم فاشیست بارباریستە دەنوێننن، گوایە بە موبارەکەی ‘خودا’ و دونیا، لە خەونی ئەوەدایە کە ‘ئیمپراتۆرییەتی عوسمانلی’ دێرین و لە دەستچوو لەسەر دەستی ئەم زیندوو بکرێتەوە و خودی خۆیشی ببێت بە ئیمپراتۆری ‘عوسمانلی تازە و نوو’، هەموومان ئەو رۆژگارەمان لە یادە کە بە بەرچاوی هەموو دونیای دوون و خەوتووەوە، دەنێو هەر حەوت کێشوەرەکاندا، هاواری کرد ئێمە بەرەو “عەفرین” دەچین، هەر وەک چلۆن باوک و باپیرانمان دەچوون بۆ “فتوحات و غەزەوات”، بە واتا وانەی یەکەمی ئەوان داگیرکردنی خەڵک و خاکی دیکە بوون کە کوردگەل تیایدا زۆرینە بوون، لە دێر زەمانەوە تا هەنووکە، هەر هەمان کات و سات ‘موفتی’ دەوڵەتی تورکیا فەرمان دەردەکات کە لە شەوی داگیرکارییەکانی ‘عەفرین’ و شارۆچکە و گوندەکانی دیکەدا، مەرجی ئیمان و خوداناسییە کە هەر هەموو مەلاکانی مزگەوتەکان و هەر خوێندەوارێک ‘سورەتی فەتح’ بخوێنن و سەرگەرمی سەڵەوات و سوبحانەڵلا بن.
    کەچی هاوزەمان “الشیخ یوسف القرضاوی ” زانای ناوداری ئیخوانییەکان و سەرۆکی یەکێتی جیهانی زانایانی ئیسلام لە ساڵی “٢٠١٦”دا و لە کۆنگرەی یەکێتییە خامۆش و سەرکزەکەی گوتی، ” ئەوە ‘ئێردۆغان’ە کە خەمی میللەتی ئیسلامی لە ئەستۆ گرتووە و “اللە” و پێغەمبەر و جبرائیل و ئیماندارانی چاكەخواز و فریشتەکان پشتیوانی لە ‘ئێردۆغان’ دەکەن و ئاماژەی بە ئایەتی چوارەمی سوورەتی “التحریم” کرد کە دەڵێت:
    {فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْرِيلُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِيرٌ.} ئەوەیان لە کاتێكدا بوو کە کوڕان و کچانی شەڕڤانگەلی “رۆژئاوای کوردستان” شەڕی داعشیان دەکرد و بەرگریان لە خاکی ڕزگارکراوی کوردستان دەکرد. بەڵام ئەوەیان چ مۆڕاڵ و ویژدانێکە کە چوار وڵاتی موسلمان بە موبارەک-بایی خۆیان و موبارەکەکردنی زلهێزەکانی دونیاوە بۆ هەتاهەتایە لە خاچمان بدەن، لەولاوەش ‘خودا’ و ئاسمان و فریشتەکانی خامۆش و بێباکانە سەیری کاولکاری و خوێنباران و مەرگی هەزارەها دەکەن و نقە ناکەن ؟

بیرمەندی ئانگلۆ-ئایرش”جۆناثان سویفت:١٦٦٧-١٧٤٥” دەڵێت: “ئێمـە بڕی ئەوەندە زۆر و زەوەند ئایینمان هەیە کە بۆ هەمیشە کینەباز بین و رقمان لە یەکتری ببێتەوە، بەڵام هەرگیز بایی ئەوەندە دین و ئایینمان نەبووە کە یەکتریمان خۆشبوێت!”
ئەو روانینەی ‘جۆناثان سویفت’ مێژوویەکی دێرینی هەبووە لە “رۆژئاوا”دا بۆ ماوەی چەندەها سەدە، کە هەنووکە دەنێو ‘ڕۆژهەڵاتی ناوەراست’ و دونیای ئێمەدا تا ئێستاش لە برەودایە و خوێنبارانەکەش زەریای خوێنی بەرپاکردووە و هەر هەموومان مەلەی تێدا دەکەین!
“ئێردۆغان”ێک کە بە هەزارەها لە موسڵمانانی رۆژهەڵاتی ناوەراست، بە کوردیشەوە، هەن کە ئەم چنگ خوێناوییە بە نموونەی باڵای خۆیان دەزانن، بێ ئەوەی تەماشا بکەن کە ئێمە خاوەن چ دیرۆکێک و چارەنووسێکین کە تا هەنووکەش بەسەر خاچەوەین و خوێنمان لێدەچۆڕێت، گوایە چاوەڕوانی دونیای دوون و بێ مۆڕالین کە لەو خاچەوە دامانبگرنە خوارێ کە داروبارەکەی لە تەختە و درەختەکانی خۆمان ئەو خاچەیان بۆ ئێمە دروستکردووە!

  • هەڵوەشاندنەوەی دادگای باڵا:
    پرسیاری کوشندەی من ئەوەیە کە ئەگەر “خودا” دادگاییەکی باڵای خۆی هەیە لە ئاسمانێ کە لە قیامەتێ و سەروەختی ‘حەشر و نەشر’ دادگایی هەموومان دەکات، مەڕ بە پێی خۆی و بزن بە پێی خۆی بە قەنارەوە هەڵدەواسرێت، دەی.. کەواتە ئەم سەدەها دادگا و داواکاری گشتییە چین و کێن کە بە هەزارەهایە و بە ناوی ‘خودا’و ئاسمانەوە لەسەر زەمین دایانمەزراندووە؟ ئەو هەزارەها و ملیۆنەهایە چلۆن وەکالەتی عام و خاسیان لە ‘خودا’ وەرگرتووە؟ کەنگی و لە کێندەرێ و بە چ هەق و مافێک؟ ئەوەی ئەوان دەیکەن رێک هەڵوەشاندنەوەی دادگای باڵای “یەزدان”ی خۆیانە لە ئاسمان و لەسەرزەمین!
    لە باری دەروونگەرایی و سایکۆلۆژییەوە ئەمن وای دەبینم کە ئەوانەی بە درێژایی مێژوو، بە ناوی خوداوە، خاک و خەڵکەکان پێکەوە تاڵان دەکەن و هەم دەکوژن و ئەتکی کچان و ژنان دەکەن، تەڕ و وشک بەیەکەوە دەسووتێنن، هۆشیار بن یان بێئاگا و غافڵگیر، خۆیان لێ بووەتە ‘خودا’ یان خەلیفە و سێبەری خودا، بە ئەندازەیەک کە واهیمەیەکیان هەیە کە مادامەکێ تەنها “خودا” خۆی دەتوانێت ژیان و زیندوێتی بە ئێمە ببەخشێت، هەمدیس هەر خودا خۆی دەتوانێت بمانباتەوە و بمانمرێنێت، کە دیارە بە بڕوای ئەوانی خوداناس بێجگە لە زاتی ئیلاهی کەسێکی دیکە نییە و ناتوانێت ژیان ببەخشێت و مەرگ بسەپێنێت، بەڵام گەر وابێت.. کە گوایە مرۆڤی رەسەن و دیندار و بڕوادار خەلیفەی خودایە لەسەر زەمین کە بە ئایەت سەلمێندراوە، کەواتە جەنگاوەرانی ‘قاعیدە’ و ‘بۆکۆ حەرام’ و ‘تاڵیبان’ و ‘سەییافەکانی فلیپین’ و ‘ داعش’ و سەدەها گروپی دیکەی جیهادیست و تەکفیری و قیتالی دەخوازن لەسەر ئەم ئەستێرەیە رۆڵی “خودا” ببینن، کوشتن و بڕین بۆ ئەوانی دەردەدار و سایکۆپات تیماری برینەکانی خۆیانە کە زۆریان هەستی نوقسانی و کەمبوودی و گرگنی وایکردووە ئەو وەهمەیان هەبێت کە بە هەق خۆیان عابد و بنیادەمگەلێکی ئاسایی نین، بەڵکو خۆیان لێ بۆتە سێبەر و داربەدەستی ‘خودا’، کە مادامەکێ پیشەسازی مەرگ و کارگە و ئاشی ئەوان بە خوێن دەگەڕێت بۆ ئەوانی جەنگاوەری ئاسمان، ئەمەیان رێک قەرەبووکردنەوەی هەر هەموو ئەو شکست و نشوستی و ستەم و چەوساندنەوە و تێکشکان و هەر دۆڕانێکە کە لە بواری رامیاری و ئابووری و کۆمەڵایەتی و فیکری و رۆحییەوە بە درێژایی ژیانی خۆیان جەنگەوەرانی ئاسمان چەشتوویانە، دیارە فاکتەر و هۆکاری دیکەی دەروون-بیماری دیکەش زۆرن بۆ وەهمی “خۆ-بە خودا-زان” کە لێرەدا جێگەی نابێتەوە بیانژمێرم. بۆ هەمیشە هێزی وێرانکردن و شەڕانگێزی هاوشانە بەو زەمان و تەمەنەی کە تیایدا خۆش و باش نەژیاوین و بگرە ستەمدیدە و چەوساوە و ئازارچەشتوو بووین، هەر هەمان ئەم دۆخە نالەبارە و تەنگژەباری رۆح و رەوانی وایکرد بە تەنها بە خوێنرشتن و خوێنخواردن جەنگاوەرەکانی بڕوادار و خاوەنی ئیمانی فاڵسۆ و عەمبارەپۆ و ساختە ئۆرگازم بن بۆ هەتا هەتایە!

ئەو راستییەی کە من درکاندوومە، ئەوان کە خۆیان بە جەنگاوەرانی ‘یەزدان’ دەزانن، نەک نکۆڵی لێناکەن، بگرە شانازی پێوە دەکەن، بۆ نموونە “ئیبن قەییم” بە کتێبێک ئەم راستییە دەسەلمێنێت بە ناوونیشانی {اعلام الموقعین عن رب العالمین}. بە واتا کەسانێک هەن کە خۆیان بە موفتی و ولایەتی فەقیهی و هەم مۆڵەت پێدراو دەزانن کە گوایە لە لایەن یەزدان و پێغەمبەر-وە وەریانگرتووە و دەتوانن لە بری “خودا” مۆر و واژۆی خۆیان لەسەر هەر بڕیارێکی خراپ و خوێناوی بدەن، کەچی واهیمەی ئەوەشیان هەبێت کە ئاسمان خەڵات و دیاری و پاداشتی خێریان دەداتەوە. کەواتە ئەرکی پیرۆزی هەر هەموو ئاییندارانی رەسەن و ئاشتیخواز ئەوەیە کە ئەو ‘خودا’یە لە چنگی خوێناوی ئەو جەنگاوەرانە بستێننەوە کە بە هەق ئابڕووی ئاسمان و سەرزەمینیان بردووە!


  • بەرزەخی نێوان دۆزەخ و بەهەشت:
    ئەمن لە کۆتایی ئەم مانیفێستەدا بۆ هەمووان دوا راز و نیازی خۆم رادەگەێنم و دەدرکێنم، گەر ئێمە لە قیامەتێ و ئاخیر زەماندا، چ بەهەشت-نشین بین و چ دۆزەخ-نشین بین، من حەزمە زیندوو ببمەوە و دادگایی بکرێم و جا بە دۆزەخ-نشین بم یان لەسەر بەرزەخەکە چاوەڕوان بم کە لەسەر پردی ‘سیڕات’دا بە کام لادا دەکەوم: جەههەننەم یان فیردەوس، وەلی ئەگەر لە دادگاکەی ‘باری تەعالان’ ماف و هەقی ئەوەم هەبێت لە بەرامبە ‘زاتی ئیلاهی’ چەند راز و نیازێک بگۆڕمەوە و بیدرکێنم، ئەوسا چەند راستییەکی گەڵێک تاڵ و کوشندە هەن کە ژمارەیەکی بەرچاو لە خەڵکی خۆمان هەگیزاوهەرگیز حەزیان نەکردووە لە منی ببیستن، گەرچی خۆیان بە خوداناس دەزانی، چونکە پڕبوو لە گومان و پرسیار و سکاڵای جەرگبڕ و بگرە دادگایی تۆپی زەمان و ئاسمان، خۆ گەر ئاسمانیش گوێی لێنەگرتم و بە دۆزەخی گەیاندم، ئەوسا دەزانم کە ئیدی ناچارم لەگەڵ دۆزەخدا هەڵبکەم و ئاشنا بم بە ئاگر و سووتانەکەی، ئاخر سەیر نییە.. چونکە من سەر بە خانەوادە و گەڕەکێک و شار و وڵاتێک و نەتەوەیەکم کە لە ناو جەهەننەمدا ژیاین و زیندەگیمان گوزەراند، کە وا مەزەندە دەکەم کە چەندە ئەستەمە کە دوای بینینی هەزارەها دۆزەخی سەرزەمین؛ ئاخۆ رەوای هەقە دیسانەوە و سەر لە نوێ بچینەوە دۆزەخ؟ گەر وا بوو، من دەبم بە سەرقافلەچی کاروانی هاودەم و هاوکووفی خۆم لە نێو کوردگەل، یان پاسەوان و پاشکۆی کاروانسەرای روو لە دۆزەخ، کە شکۆمەندانە رووەو دۆزەخی هەڵایساو بە بەرگی بڵێسە و ئاگرەوە رێدەکەین و چش لە ‘سەڕسەڕ- صَرْصَرٍ’ و ‘زەمهەریر- زمهرير’ و ‘زقوم- الزقوم’، چونکە نە بەهەشت بەو شێوەیەی کە وەسفکراوە بە درێژایی مێژوو: جێگەی خۆشحاڵی منە و نە دۆزەخیش جێگەی نیگەرانی و ترس و تۆقاندنی منە.. هەرگیزاوهەرگیز!
    دوا راز و نیازی من نیگەرانی و حەسرەتێکە لە دڵمدایە کە سەبارەت بە تکا و رێنمایی ‘پلکە زارێ-ی’ دایکم بووە کە دەیخواست ئاگام لە ئیمان و دینەکەم بێت بەو نیازەی من و ئەو لە ‘بەهەشت’دا یەکتری بگرینەوە، وەڵامی کورت و هەمیشەیی من بۆ دایکم ئەوە بووە کە دەمگوت، “هۆ.. دایە گیان.. خۆ دۆزەخیش هەر ماڵی خودایە وەک بەهەشتەکەی.. دەی چما وا نییە؟!”
    لە وەڵامدا غەمناک و لێوبەبارانە و بە قەهرەوە دەیگوت، ” ئەشهەدوو رۆڵە گیان.. بەڵام دڵی من وا ناڵێت!”
    چەندە دراماتیک و کوشندە بوو کە دڵی دایکم دەشکاند کە بۆ هەمیشە لە دۆخی وادا دەدایە پڕمەی گریان، رێک وەک ئەوە وابوو کە من و ئەو چارەنووسمان وا بێت کە لە دووڕیانێکدا گیرمان خواردبێت، کە بەرزەخی نێوان دۆزەخ و بەهەشت بووبێت کە ئیدی دەبوو جیاببینەوە، دروست وا بوو، دڵی دایک ئەوە ناخوازێت کە جگەرگۆشەکەی دۆزەخ-نشین بێت!”
    بۆ هەمیشەش دڵنیای دەکردمەوە و دەیگوت کە ئەم دەزانێت من لەتەک ئەودا، لە بەهەشت پێکەوە دەبین، چونکە دەیگوت کە ئەمن لە خوێنێکی پاک خوڵقاوم، کە مەبەستی یەکەمین خوێن بینین و وەستانی سوڕی مانگانەی خۆی بووبێت، بە واتا نەباڵق بووە کە بەشوو دراوە.. ئیدی من زادەی یەکەمین داڕسانی خوێنی پاکی ئەو بووبم کە بە ملیۆنەها لە ژنان و پیاوانی ئێمە بە خوێنێکی پیسی دەزانن، بۆ هەمیشە “زارێ”ی دایکم متمانەی هەبووە بەوەی کە “یەزدان” بە گشتی تەماشای هەموو دڵەکان دەکات، بە تایبەتیش تەماشای دڵی دایکەکان.. خۆ هەر دەبێت واش بێت!
  • هاوینی/٢٠٢٢/ باشووری کوردستان
  • سەرنجێک: بەر لە بڵاوکردنەوەی دوا پاکنووسی ئەم مانیفێستەم، هەر لە سەر و بەندی سەرەتای ئەمساڵدا بوو کە نیوەی ئەم مانیفێستەم بڵاوکردەوە، بەڵام هەستمکرد کە ماوییەتی بەرکەماڵ و تێری بکەم و کۆی تێرامان و تێفکرینی خۆم بخەمە ڕوو، کە لە بنەڕەتدا راگەیاندنی راز و نیاز و وەڵامێکی منە بۆ کۆی ئەو هەرا و زەنا و گۆبەندەی کە لە سەرەتای ئەمساڵدا بەرپابوو سەبارەت بە نێونیگا و روانینی من بۆ بونیاتنانی پەروەردەیەکی تازەبابەت و مرۆڤدۆست و بەدەر لە ئایدیۆلۆژیای گەمژەکار و چەواشەکار بە ناوی رامیاری بێت یان مەزهەبزەدەیی، هاوکاتیش وەڵام و باگۆی ئەو فشارەیە کە مەزهەبزەدە توندڕەوەکان دەرهەق بە من پیادەی دەکەن بە ئامراز و و شێواز و زمانێک کە هیچ لۆژیک و ئاوەز و ئەتەکێتێکی تێدا نییە!



نەخێر، نەژادپەرستیی ناتوانێت کەس رزگار بکات و مەرگخوازییش شایستەی کەواندنە.. د. سەڵاحەدین ئەحمەد شێرزاد

نەخێر، نەژادپەرستیی ناتوانێت کەس رزگار بکات و مەرگخوازییش شایستەی کەواندنە: دەربارەی بەدباوەڕەیی و فەتواگەریی حدکاوییەکان لە هەمبەر رۆشنگەریی و بە خەڵکدا رابینین

د. سەڵاحەدین ئەحمەد شێرزاد

لە ووتارێکی کورتدا بە ناونیشانی ”نەژادپەرستیی ناتوانێت کەس ئازاد بکات: سپاردنی پێشمەرگە بە رابووردوو، کۆتاییهێنان بە شۆڤێنیزم، و رێگرتن لە بەرهەمهێنانەوەی فاشیزم” کە ٢٩ی ئۆکتۆبەر لە دەنگەکان بڵاوبووەوە لەسەر چەند کێشەیەکی بەیەکەوە گرێدراو وەستاوم:

١- کێشەی ناکەساندنی ملیۆنەها ئینسان و کورتکردنەوەیان لە یەک ووشەدا ( واتا ”کورد”) و گشتاندنی ئەو وێنەیە لە رێگەی گوتارێکی نوخبەویی نەژادپەرستدا؛

٢- خۆ بە خاوەنکردنی ئەو هێما کورتکراوەیە و دووبارە نەفیکردنی ئیرادەی سیاسیی و توانستی عەقڵانیی و پێوانەی ویژدانیی ملیۆنەها تاکەکەسی کوردی بێناو و بێڕوخسار و بێدەنگ؛

٣- موقەدەسکردنی پیشەسازیی مەرگ لە رێگای موقەدەسکردنی پێشمەرگایەتییەوە؛ و

٤- بێبایەخکردنی ژیانی ئینسانی پەراوێزخراو و بەختکردنی وەکو قۆچی قوربانیی؛

٥- دروستکردنی مەترسییەکی وجودیی لەسەر هەمەڕەنگیی داهێنەرانەی شارسستانیی و فرەڕەنگیی فەرهەنگیی لە رۆژهەڵات.

ووتارەکە هیچ مافێکی خەڵکی کوردستانی نەخستووەتە بەر گومانگەریی، بەڵکو بە پێچەوانەوە داکۆکیکردنە لە مافە ئینسانیی و سیاسییەکانی خەڵکی کوردستان و شوێنەکانی دیکە لە ئێران. مەرجی هەرە بنەڕەتیی بۆ پشتیوانیکردن لەو مافانە ئەوەیە کە هەموو هەوڵێکی بەڕەعییەتکردن رەتبکرێتەوە، جا هەر گرووپێک بن ئەوانەی کە ماندێتی ئەوەیان بە خۆیان داوە کە بە ناوی خەڵکەوە قسە بکەن. باوەڕبوون بە سەروەریی هەر میللەتێک پێش ئەوەی هەر شتێکی دیکە بێت پێڕابینینە. پێڕابینین پێش ئەوەی هەر شتێک بێت ئەوەیە کە بەناوی پێڕابینراوانەوە قسە نەکرێت. کەواتە، ئەوانەی بە ناوی میللەتێکەوە قسە دەکەن، جا قسەکەیان هەر شتێک بێت، لە ریزی یەکەمی پێشێلکارانی بنەمای سەروەرییەوەن لە پەیوەند بەو میللەتە. ئەم راستییە فەلسەفییە دەتوانێ شەرحی حاڵی فاشیزم بکات لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە ماوەی سەد ساڵی رابووردوودا.

ووتارەکە چەندین جار بە راشکاویی جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە بابەتی رەخنەکە نوخبەگەلێکن کە وەکو زمانحاڵی خەڵکێک دەدوێن کە لە راستییدا پێڕانەبینراون و ژین و گیان بێنرخکراون لە دیدگای خودی ئەو نوخبانەوە. ئەو نوخبانە رۆژانە مومارەسەی دەسەڵات دەکەن بە شێوەیەکی دژە-دیموکراتیک و سەرکوتگەر. هەڵبەت چەمکی دەسەڵات تەنیا هێزی توندوتیژیی ناگرێتەوە، بەڵکو کایەیەکی سەرەکیی دەسەڵات بەرهەمهێنانی نوخبەوەییانەی زانیارییە و دەسەڵاتگەریی لە دەرکەوتەیەکی هەرە سەرەکییدا دیاردەیەکی زمانەوانییە کە لە بونیادی گوتاردا خویا دەبێت. بگرە توندوتیژییش بە تەنیا ئاماژە نییە بۆ گورزی فیزیکیی، بەڵکو توندوتیژیی زۆرتر لە ئاستی مەعنەوییدا نکۆڵیی لە ئینسانییەتی پەراوێزخراوان دەکات، جا بە ناوی ڕقەوە بێت یان بە ناوی خۆشەویستییەوە، بە ناوی ئاینەوە بێت یان بە ناوی زانستەوە، بە بیانووی ئاسایشیی نەتەوەییەوە بێت یان بە بیانووی رزگاریی نیشتمانییەوە.

بە کورتی: بە ناوی میللەتێکەوە قسەکردن نکۆڵیکردنە تەنانەت لە گریمانەی سەروەریی و لە هەمان کاتدا ئینکارکردنێکی راستەوخۆی توانای عەقڵیی کەسەکانی سەر بەو میللەتەیە کە گوایە دیفاعی لێدەکرێت. ئەوەی کە بە ناوی خەڵکەوە قسە دەکات هەر بەو کردەوەیە مافی خەڵک لە پەیوەند بە تەعبیرکردن لە ئیرادەی سیاسیی خۆیان پێشێل دەکات. لەبەر ئەوە، ئەو گوتارە باوە نەژادگەرە ئیهانەکردنە بە هەموو چەمکێکی سەروەریی و سەربەخۆیی. پاشان، ئەو گوتارە زادەی جیهانبینییەکە کە گوتاری خومەینیزمیشی بەرهەم هێناوە. بەڵێ، ئەو گوتارە زادەی فاشیزمە، لە هەردوو رووی تیۆریی و عەمەلییەوە.

لە ووتاری ” نەژادپەرستیی ناتوانێت کەس رزگار بکات” ووشەی ناسیۆنالیزم نەهاتووە، و هۆکارەکەش ئەوەیە کە ئەو نوخبانە ناسیۆنالیست نیین و هەرگیز نەیانتوانیووە ناسیۆنالیست بن و ئێستاش هیچ پڕۆژەیەکی دەوڵەتداریی و دەوڵەتمەدارییان نییە. هەموو جووڵانەوەیەکی ناسیۆنالیست شایستەی لێکدانەوەی سەربەخۆیە، و دەشێت هەندێک جووڵانەوە شایستەی پشتیوانییش بن. هۆی ئەوەی کە لە ووتارەکەدا ئەو نوخبانەی کە باس کراون بە ناسیۆنالیست ناوزەد نەکراون ئەوەیە کە خەسڵەتەکانی ناسیۆنالیزمیان نییە. ناسیۆنالیزم، باش بێت یان خراپ، پرۆژەی هەیە. ئەو نوخبانە هیچ پرۆژەیەکیان نییە. ئەو پەڕی ئەوەیە کە هەندێکیان (نوخبە سیاسییەکەیان) ناسیۆنالیستی ئێرانی بن. ئەوەش نایانکات بە ناسیۆنالیستێکی باش. بەڵام لەناو ناسیۆنالیستە ئێرانییەکانیشدا، ئەو نوخبە کوردانە لە راستییدا بە گومانەوە سەیر دەکرێن. وەکو دیکەش بە راشکاوی دژایەتی خۆیان لەگەڵ هەموو هێزێکی پێشکەوتوخوازدا، بە تایبەتیی لە کوردستان، دەردەبڕن. بە کورتی دەربارەی ناسیۆنالیزم و ئەو نوخبە کوردانە تەنیا ئەوەندە هەیە کە لێرەدا شایانی تۆمارکردن بێت: ئەوان، لە باشتریین حاڵەتدا، ناسیۆنالیستی درۆزنی ئێرانیین. لە واقیعیشدا، وەکو لە دژایەتیکردنیاندا بۆ هەموو چەپایەتییەک روونە، هاوسۆزی ناسیۆنالیستە هەرە فاشیستە فارسەکانن. کەواتە لە بنەڕەتدا نەژادپەرستییەکەیان پەیوەندیی بە رزگارییخوازیی نەتەوەییەوە نییە بەڵکو پەردەپۆشکردنێکی نەستییانەی رق-لە-کورد بوونە و بەو پێیەش تەماهیکردنە لەگەڵ فاشیزمدا.

مافایایەک (کە لە راستییشدا ووشەی مافیای لێوە وەگیراوە) لە سنووری سیسیلیادا چالاکە و زۆربەی ئەندامەکانی سیسیلیین. با فاشیزمی ئیتالییش دەسەڵاتی رۆمی بە دەست بێت، ئەمە مانای ئەوە نییە ئەو مافیایە لە بەرژەوەندی خەڵکی سیسیلیادا دەخەبتێ. بە پێچەوانەوە، ئەمە مانای ئەوەیە سیسیلیا تووشی بەڵایەک بووە کە بەڵای مافیاگەرییە. مافیا نە جووڵانەوەیە نە حیزب، بەڵکو رێکخراوێکی نیمچە نهێنی و نیمچە ئاشکرایە و دەبێ بە بەربەست بۆ گەشەکردنی ئامرازەکانی ئیرادەی سیاسیی و مەترسیی لەسەر هەل و مەرجی ژیان و سەلامەتیی خەڵکی ئەو ناوچەیەی کە تیایدا چالاکە. مافیا داوای دەوڵەت ناکات، بەڵکو وەکو بەدیلی دەوڵەت خۆی دەسەپێنێت بەسەر خەڵکی مەدەنیی بێدیفاعدا. مافیاگەرێتیی کارەساتبارترە لەو شوێنانەدا کە خودی دەوڵەت یان تەواو لاوازە یان لە ژێر کۆنترۆڵی هێزێکی رەگەزپەرست یان مەزهەبیی یان فاشیستدایە. ئەو نوخبانەش کە من باسیان دەکەم، هیچ ستراتیجێک یان ئامانجێکیان نییە کە لە سەر تەوەری دەوڵەتداریی و رێزگرتن لە دامەزراوەی گشتیی و دابەشکردنی دەسەڵاتی سیاسیی دروستبووبێت. بە پێچەوانەوە، کەمتریین رێز لە ئیرادەی سیاسیی و دامەزراوە مەدەنییە جیاوازەکانی خەڵکی کوردستان ناگرن. بەڵگە بۆ ئەمە ئەوەیە کە بەبێ دوودڵیی بەناوی هەموو دانیشتوانی کوردستانەوە قسە دەکەن، و لەو گوتارە خۆسەپێنەرەشدا، ”کورد” هەمیشە رۆڵی مێیینەیەکی بێتوانا و نوقسانی پێدراوە. ئەم کێشەیەی دوایی جۆرێکە لە پیاوسالاریی کە نازییەکان بێئاگایانە پەیڕەویان دەکرد. بۆ وێنە، هیتلەر لە کاتێکدا خۆی بە ویژدان و عەقڵی ئاڵمان دەزانی وەکو مێینەش ناوی خەڵکی دەبرد. کێشەی نەژادپەرستەکان زۆرتر کێشەی لیبیدۆیە نەک کێشەی ناعەدالەتیی و ستەمی نەتەوەیی. بڕوانە ”کوردستان” چۆن هەمیشە سیفەتی مێینەی دەدرێتێ لە تەشبیهکاریی زمانە شیعرییەکانی ئەو نوخبە کوردانەدا. لە هەمان کاتدا خۆیان رۆڵی ئابڕوپارێز و بەرگریکەری قارەمان و لە مەرگ نەترساو وەردەگرن. لە دەرئەنجامدا، ئەوانەی کە دەدرێن بە کوشت، قەت دەنگیان نابیسترێت، ئەوانەشی کە هەموو شتێک دەڵێن بە ناوەی نیشتمان و خەڵکەوە لە دەرەوەی هەموو خەتەرێکی راستەوخۆدا ژیان رادەبوێرن.

بەڵێ، پێشمەرگایەتی بەڵایەکە دەبێ رێگەی لێبگیردرێت

ئەمەی خوارەوە ئەو دوو رستەیەیە کە نوخبە پڕۆکسییەکان هەڵایان لەسەر ناوەتەوە کە گوایە سەڵاحەدین ئەحمەد نووسیوێتی سەردەمی دەوڵەت بەسەر چووە:

پێشمەرگە، ئەگەر بەزوویی تەقاوت نەکرێت، دەبێت بە یەک دانە دەعبای وەها کە لە جێی فەرهەنگی کوردەواریی کەوتن و مافیاگەرێتیی و کولتوری ئابڕوتکاندن دروست دەکات لە رۆژهەڵات. ئەو حیزبانەش کە شەرعییەتیان لە پێشمەرگایەتییەوە وەرگرتووە جۆرە بەڵایەکی وەهان کە دەتوانن لە ئایندەدا وێنەی دەوڵەتی سەرکوتگەری بەسەرچوو لە یادەوەریی گشتییدا بکەن بە بابەتی شیعری نوستالجیک.

ئەمە پێمان دەڵێ پێشمەرگایەتی، ئەگەر رێگەی لێنەگیردرێت، لە ئایندەدا مافیاگەرێتییەکی وەها بەرپا دەکات کە خەڵکی بێدیفاعی کوردستان خۆزگە بە رۆژگاری تاریکی دەوڵەتی سەردەمی جمهوریی ئیسلامیی بخوازن. پێویست بە ووتن ناکات کە خۆزگە خواستن بە سەردەمێکی ئاوها بەو واتایە هاتووە کە ئاماژە بێت بە رەوشێکی تەواو تراژیدیی (ئەوەندە خراپ کە خراپتریینەکەی ئەمڕۆ لە چاویا جێگای نۆستالجیا بێت). واتا، ”دەوڵەتی سەرکوتگەری بەسەرچوو” ئاماژەیە بە جمهوریی ئیسلامیی، بەڵام پڕۆکسییەکان بە بێ ئیقتیباسکردنی رەستەکانی من، ئەرکی خوێندنەوە و شەرحکردن و رێبەریی ئەخلاقییان گرتووەتە ئەستۆی خۆیان کە بە خەڵک بڵێن کە گوایە سەڵاحەدین ئەحمەدی چەپ پێیوایە کە سەردەمی دەوڵەت بەسەرچووە و کوردستانییەکان توانستی خۆبەڕێوەبردنیان نییە و هتد.

لەوەش سەیرتر ئەوەیە کە هەر ئەوانەی کە ئاستی خوێندنەوەیان ئەوندە پەرێشانە، لە پەشێوییدا بێئاگایانە خۆیان دەکەن بە نموونەی حاشاهەڵنەگری یەک بە یەکی ئەو هەڵانەی کە ووتارەکە رەخنەیان دەکات. هەر لە کورتکردنەوەی ئیرادەی دانیشتوانی کوردستانەوە تاوەکو خۆبەزمانحاڵکردنی ”کورد” مورەتەب هەلاکەتی هزریی بەیان دەکەن لە ئیمتیحانێکدا کە کەس زۆری لێ نەکردوون کە بیدەن. وەکو لە ئیمتیحانەکەشدا دەکەون، دەرفەت لە کیس نادەن کە هەم رەخنەی ووتارەکە بەسەر خۆیاندا بهێنن و هەم بکەونەوە سەفسەتەی شوڤێنیستەوە.

سەڵاحەدین ئەحمەد، بە قەولی ئەم خۆ بە پان-کوردستانی زانانە، لە رۆژهەڵات تێناگات. بۆ؟ تەنیا لەبەر ئەوەی خەڵکی ئەوێندەر نییە. کەم گریمانە هەیە بەو شێوە بێشەرمە ناوچەگەر (و لەبەر ئەوە، شۆڤێنیستیش) بێت. لێدوانێک کە گریمانەی لەم جەشنە دادەمزرێنێ بۆ ئەوە دەشێت کە وەکو نموونە لە کتێبی مەنهەجییدا دەربارەی شۆڤێنیزم بە کاربهێنرێت. لە تەمەنی خۆمدا، لایەن و کەسانی شۆڤێنیست و فاشیست، جنێویان پێداوم، تەهدیدیان کردووم، ناچاری مەنفایان کردووم، و چەند جارێکیش زیندانیان کردووم، بەڵام هەرگیز نەمبیستووە پێم بگوترێت لەبەر ئەوەی تۆ خەڵکی فڵان شوێن نییت، لێی تێناگەیت، لە کاتێکدا زۆربەی هەرە زۆری نووسینەکانم بە سێ زمان (جگە لەوانەی کە تەرجەمەکراون) لەسەر رەگەزپەرستییە هەر لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە تا ئەوروپا و ئەمریکاکان. دوا ووتارم بە ئینگلیزیی لە سەر خەسڵەتە فاشیستەکانی ناسیۆنالیزمی روس و هاپەیمانانی ناتۆیە. بەڵام، بۆ نموونە، کەس نەیووتووە لەبەر ئەوەی تۆ روس نییت، لە روسیا تێناگەی.

هەڵبەت ئاگاداری هەموو ئەو شتانە نییم کە لە سەر ووتاری ”نەژادپەرستیی ناتوانێت کەس رزگار بکات” بڵاوکراوەتەوە، بەڵام دەزانم هەمووشیان سەر بە هۆسە و پەلامەرە فەتواگەرییەکە نیین. بەڵکو چەند کەسێەک بە بایەخەوە هەوڵییان داوە کە لە ووتارەکە تێبگەن یان سەرنجی لەبارەوە بدەن، گەرچی خوێندنەوەکەشیان ورد و دروست نەبێ. ئەوەی کە مەبەستمە ئەم تێبینیانەی لەسەر بنووسم، پەلامار و هۆسەکەیە کە خەتێکی دیاریکراوی نوخبە قەڵسبووەکان لە شپرزەییدا دروستیان کردووە. بەڵام نە ناوەکان دیارن نە تێکستێکیان بەرهەمهێناوە کە سنوری پڕوپاگەندە و سەفسەتە تێپەڕێنێت. ئەوەی کە روونە تەنیا ئەوەیە کە سەرچاوەی زۆربەی هەڵمەتە فەتواگەرییەکە پڕۆکسییەکانی حیزبی دێموکراتە. حدکاوییەکان و لە حدکاچووەکان و پرۆکسییەکانی دیکە زۆر سەهوون ئەگەر وەها بزانن تیرۆریزمی گەلەکۆمەکیی و تاکتیکی ژێرزەمینیی مافییاگەرێتی تێکستەکە لە شوێنی خۆیدا دەکوژێت.

لە روانگەی پرۆکسییەکانی حیزبی دێموکراتەوە (ئەگەر ئەوە شیاو بێت کە بگوتڕێ پرۆکسی روانگەی هەیە) سەڵاحەدین ئەحمەد پێشینەو و شارەزایی پێویستی نییە کە لەسەر رۆژهەڵاتی کوردستان قسە بکات. داخۆ حیزبی دێموکرات چییە کە دەسەڵاتی ئیجازەدان و ئیجازەنەدانی ئەکادیمیبوون و کوردبوون و شێخبوون و شەهیدبوون و هەناسەدانی هەبێت. ئەم هێزە چییە کە سوپایەک لە پرۆکسیی و دەمەتەقێنووسی بندیواری هەیە بۆ ئەوەی لە رۆژهەڵات خۆی وەکو هەڵگری بەیداخی سەربەخۆیی و بونیادنەری دەوڵەت بناسێنێت لە کاتێکدا کە هەموو کردەوەکانی ئەوەمان پێدەڵێن کە تێگەیشتنێکی نییە بۆ رێزگرتن لە بنەما فەلسەفییەکانی سەربەخۆیی و سەروەریی. جگە لەوەش، لەسەر ئاستە هەرە رووکەشییەکەش، حدکا یەک لێدوانی نییە کە جەخت لە وویستی سەربەخۆبوون بکاتەوە. شانازیی هەرە مەزن و سەرچاوەی رەوایەتیی بەخۆدانی ئەم هێزە ئەوەیە کە ”شەهیدی” داوە، ئەمەش دەکاتە ئەوەی کە ژمارەیەکی زۆر کوڕ و کچی بەدبەختی خانەوادەی بەدبەختی بە کوشت داوە. لە پێناو چییدا؟ کامەیە ئەو ئامانجە رزگاریخوازەی کە گوایە ئەو هەموو مەرگە تەبریر دەکات؟ بەڵێ جمهوری ئیسلامیی لەو کوشتارە بەرپرسیارە، بەڵام عەقڵییەتێک کە خۆ بە کوشدان تەشجیع دەکات و ئەژدیهاکانی زوحاکی ئەم سەردەمەی ئێران بە خوێنی کوڕ و کچی بەدبەختی ووڵاتەکەی خۆی ئاسودە دەکات عەقڵییەتێک نییە کە بتوانێت رزگارییخواز بێت یان بزانێت ئازادی چ جۆرە راستییەکی فەلسەفییە و چ جۆرە مەرجێکی ژینگەی کۆمەڵایەتییە. نوخبەیەک کە مەرگ پیرۆز بکات بە ناوی شەهادەتەوە و بە خۆشی بڵێت سێکیولار، هەم هەمەجییە هەم دووڕوو.

حدکا نە دیموکراتە نە کوردستانییە، بەڵام ئێرانییەکی درۆزنە

حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران (حدکا) نە دیموکراتە نە کوردستانییە. حدکا ئێرانییە بەڵام ئێرانییەکی بەدباوەڕ. لە هیچ دۆکیومێنتێکی حدکادا داکۆکی لە سەربەخۆیی نەکراوە. کەوایە، هۆی چییە کە وەکو هێزێکی سەربەخۆییخواز ناوی دەرکردووە؟ بە پێچەوانەوە هەموو دۆکیومێنت و لێدوانە رەسمییەکانی دەسەڵاتی یەکەمی حدکا جەخت لەسەر ئێرانییبوونی حدکا و خەڵکی رۆژهەڵات دەکەنەوە. هەڵبەت هەچەند دەسەڵاتی یەکەمی حدکا رییایی بۆ شاپەرستەکان بکەن، پان-ئێرانییە فارسەکان متمانە بە حدکا ناکەن، بەڵام ئەوە تەنیا لە دووفاقیی حدکاوەیە نەک لە کوردسدتانییبوونێوە. کەوایە، بۆ دەبێ خەڵک بە قسەی نوخبە پڕۆکسییەکانی حدکا و حدکاوییەکان و لە حدکاچووەکان باوەڕ بکەن کە گوایە سەربەرخۆییخوازن؟ یەکەم بەدیهییەت ئەمەیە: ئەوانەی لەبەدباوەڕییدا دەژیین، ناشێت جێگای باوەڕی هیچ ئینسانێکی هۆشیار بن.

هێزێک کە کەمتریین گرنگیی بە ژین و خۆشگوزەرانیی دانیشتوانی کوردستان نادات، چۆنە کە لە کاتێکدا کە گەڕەکێکیشی بەدەستەوە نییە، سوپایەک شەقاوە و دەمکوتکەر و فەتواچیی هەیە؟ بۆ ئەوەی لەم رەوشە ناجۆرە تێبگەین دەبێ پێکهاتە سەرەکییەکانی هێزی حدکا شییبکەینەوە، گەر بە کورتییش بێت.

حدکا مەخلوقێکی شێواو خولقە، بەڵام دەرهاویشتەی ژینگەیەکی پڕ لە ستەم و بێئومێدیی و بەدبەختییە، ئەگینا نابێت بە جێهیوای ژمارەیەکی بەرچاو لە خەڵکی دڵپاک و خۆنەویست. هێزێکە لەسەر ژانی کوردێکی زۆری بێچارە دەژی و گەشە دەکات. ئەوانەی کە لە مەداری کاریگەریی ئەم بوونەوەرە دان دەکرێت دابەش بکرێن بەسەر چوار گرووپدا. دوو گرووپیان نوخبەن، دوو کرووپەکەی دەکەیان قوربانیی فریودراو. گرووپی دووەم بەشێکی راستەوخۆ نیین لە تەشکیلاتی حدکا، بەڵام وەکو پڕۆکسیی حدکا کاریگەریی دروست دەکەن. گرووپی چوارەمیش بەشێک نیین لە حدکا بەڵام دەکەونە بەر کاریگەریی حدکا و حدکاوییەکان.

١- گرووپی یەکەم بێگومان ئەوانەن کە حدکا بەڕێوە دەبەن. ئەمانە لەسەرەوەی هەرەمی دەسەڵاتی رەسمیی بونیادەکەن و بڕیاردەری سەرەکیین. شتێکن بە بێ ئەوەی شتێک بن. شکی تێدا نییە کە ئەمانە نوخبەیەکی دەسەڵاتدار و دەسەڵاتگەرن لە سنوری هێزێکی چەکداردا کە لەسەر بەرهەمی کاری کوردی مەدەنیی و لەسەر حیسابی سەلامەتیی خەڵکی گوندنشیین دەژی.

٢- گرووپی دووەم ئەوانەن کە راستەوخۆ خۆیان بە حدکا ناناسێنن بەڵام بەشێکی سەرەکیین لە دەسەڵاتی نوخبەویی حدکا. ئەم گروپە بە رەسمیی ئەندامی حدکاش نەبن، حدکاویین. گرووپی حدکاوییەکان لەو نەژادپەرستانە پێکهاتووە کە رای گشتیی دروست دەکەن.. لەو کاریگەرییە مەعنەوییەدا درێژە بەو لێڵییە زیهنییە دەدەن کە تیایدا خەڵکی بێچارە لە حدکادا بەڵێنی کوردستانێکی ئازاد ببینن.

٣- گرووپی سێیەم زۆرینەی پێشمەرگەکانی حدکان. ئەوانەن کە لە بێهیوایی دەربازبوون لەو هەموو بەدبەختیی و زوڵم و بێچارەییەی کە ئەزمونیان کردووە، خۆیان و میللەتەکەیان گرێداوە بە خەونێکەوە کە ناویان لێناوە حدکا. زۆربەی ئەمانە رۆمانسیین، نییەت پاکن، خۆنەویستن، بەڵام بەدەم خەوەوە رێدەکەن. دەشێت زۆربەیان قەت بەخەبەر نەیەن. ئەم گرووپە چەندە دڵپاکن، ئەوەندە جێگای مەترسیین، چونکە دەشێت دەسەڵاتی حدکا هەر شتێکیان پێبکات بە ناوی نیشتمانپەروەریی و کوردپەروەرییەوە. ئەو بەشەیان کە دەمێنێتەوە و نادرێت بە کوشت، لە قۆناغی داهاتوودا دەبن بە ئامرازی کوشتن و بڕینی ئەو کوردە بێچارانەی کە دەسەڵاتی حدکا وەکو مەڕوماڵاتی خۆی تەماشایان دەکات.

٤- گرووپی چوارەم ئەو خەڵکە بێچارەیەن کە هەردوو قۆڵی دەسەڵاتی حدکا (واتا نوخبەکان، واتا گرووپی یەکەم و گرووپی دووەم) بەردەوام بەختیان دەکەن و لەگەڵ هەموو کارەساتێکیشدا سەرمایەی رەمزیی حدکا زیاتر دەبێت.

نوخبەکان هیچ پلانێکیان نییە جگە لەوەی کە رەوشێکی وەها بهێننە کایەوە کە خەڵکی رۆژهەڵات هیچ پەنایەکیان نەمێنێت. ئەوەی بفەوتێت دەفەوتێت ، ئەوەشی کە نەمرێت ناچار دەکرێت لەبەر پەلاماری سوپا و هێزی چەکداری دیکەی سەر بە تاران دەست لە شار و شارەداریی و گوند و ئاوەدانیی هەڵگرن و روو لە شاخەکان بکەن. نوخبە نەژادپەرستەکان هیچ کێشەیەکییان نییە لەگەڵ چارەنووسێکی ئاوهادا بۆ خەڵکی بە ناو دیفاع لێکراو.

بە پێی زیهنییەتی حدکاوییەکان، ئەگەر من ئەمەم بۆ کێشە بێت، ئەوا دژایەتی مەسەلەی کوردم کردووە. ئەوە زیهنێتێکی فەتواچیی سەرکوتگەرە کە بەو جۆرە دەخوێنێتەوە و حوکم دەدات و خۆی دەکات بە چاوساغی خەڵک. ئەگەر سبەینێ بۆی بلوێ بچێتە هەر شارێکەوە دەیکات بە گەوەڕێک بۆ حوکمی هەرە قەشمەرەکان و جەهەنەمێک بۆ زۆرینە. ئەم شتانە تەنیا بۆ حدکا نا، بەڵکو بۆ ووردە هێزە رەجعییەکانی دیەکەش دروستن کە لە کوردستاندا چالاکن. هەڵبەت مەبەست لێرەدا باشور نییە، چونکە باشور دەمێکە بووە بە جەهەنەم بۆ زۆرینەی بێدەنگکراو و تەویلەیەک بۆ حوکمی شەقاوە و قەشمەرەکان. لەوێش، سەرلەبەیانی کارەساتەکە بە دەمکوتکردن و راستڕەویی دەستی پێکرد. لەوێش پێشمەرگایەتی موقەدەس بوو هەتا سەرتاپای هاووڵاتیبوون و شارستانیبوونی لە هەموو حورمەتێک داماڵی. لەوێش پڕۆکسییەکان کاری ئیبتیزالکردنی هەموو شتێکی فەرهەنگیی و بیریارییان لە ئەستۆ گرت. ئەمە لە چەند رۆژێکدا رووینەدا، بەڵکو ساڵانی پێچوو. فاشیزم لەوێش فاشیزمی پرۆکسییەکان بوو، کێشەی لیبیدۆی خەفێنراو و رق-لە-کورد-بوون بوو، و بە شەرتی کوردایەتی دەرخواردی زۆرینەیەکی ستەمدیدە درا. ئەمئێستا خەڵک هەیە لە حەیبەت ئەو عەزابەدا کە تێیدا دەژیین خۆزگە بە رۆژگاری دەوڵەتی بەسەرچووی بەعس دەخوازن. کامانەن ئەو بلییمەتانەی حدكا كە گوایە پڕۆژەیەکی جیاوازییان هەیە بۆ رۆژهەڵات؟ شاعیرانی پێشمەرگایەتی جگە لە شعورفرۆشی و مەرگپەرستیی و بەدباوەڕیی و جڵقی دروشمبازیی چی دیکەیان پێشکەش کردووە تا بکرێن بە زمانحاڵی رۆژهەڵات؟

فەتوا لە دژی رەخنە و ترسی نوخبەکان لە بیرکردنەوەی خەڵک

لە نووسینی ووتاری ”نەژداپەرستیی ناتوانێت کەس رزگار بکات” پێشببینی ئەوەم دەکرد کە زۆر کەس پێی قەڵس ببن. سروشتی دیدگای نوێ وایە کە شێلگیرانە بەر نەفرەت بکەوێت. فەرهەنگی فەتواگەریی ریشەی قووڵ و دەرکەوتەی فرەڕوخساری هەیە لە کۆمەڵگە زۆرینە موسوڵمانەکاندا. نوخبەکان نایەنەوێ خەڵکی ئاسایی بۆ خۆی بڕیار بدات، بەڵکو دەیانەوێ باوکئاسا باش و خراپ، حەڵاڵ و حەرام، بۆ میللەتەکانیان دیاریی بکەن. ئەوەی کە بەرچاوم کەوتبێ، پەلاماردەرەکان تەنانەت دەستیان تێنەچووە کە هاوپێچی ووتارەکەش دانەن چونکە نایانەوێت خوێنەر بۆ خۆی ووتارەکە بخوێنێتەوە، چونکە سروشتی فەتوا وەهایە کە کاردانەوەیەکە بۆ رێگەگرتن لە بیرکردنەوەی سەربەخۆ. ئەگەر لە دیدگای گرووپە خۆماڵییە سەردەستەکاندا تێکستێک خەتەر بێت، فەتواچییەکان دەیانەوێ بە پەلە بە نەفرەتی بکەن پێش ئەوەی تێکستەکە دەرفەتی هەبێت پرسیارکردن لە رژێمی باوی بیرنەکردنەوە بڵاوبکاتەوە. فەتواکان لە کاردانەوەیاندا بەرانبەر بە تێکستێک کە پرسیارهێنەر و گومان وورووژێنەر بێت، کە گۆمی مەنگی گوتاری باو بشەڵەقێنێ، بە تەبیعەت دەکەونە ناکۆکییەکی زاتییەوە. موفتییەکانی رژێمی بیرنەکردنەوە کە کاریان لەسەر بە عەوامکردن وەستاوە لەلایەکەوە پێمان دەڵێن کە تێکستەکە هیچ بایەخێکی نییە و لە لایەکی دیکەوە و لە هەمان کاتدا بە شپرزەیی فەتوای حەرامدن و کفراندن و حەقیرکردنی لەسەر دەردەکەن. ئەم شەڕە شەڕی نێوان ئیبن تەیمییەکان و ئیبن روشدەکانە، شەڕی نێوان خورافە و زانستە، پەلاماری موجاهیدە مێشک قورمیشکراوەکانی عەقیدەتە لە دژی بیریارێک کە زات بکات لە بیرکردنەوەدا سەربەخۆ بێت.

زۆر لە پێش خومەینییەوە فەتواگەریی دژی بیری ئازاد و داهێنانی پرسیارهێن هەبووە. ئەمڕۆ، لە زۆر هێزی دەرەوەی بازنە مەزهەبییەکانیشدا فەتواگەریی نەریتێکی جێگرتووە گەرچی هەندێک لەو هێزانەی کە پیادەی دەکەن بە روواڵەت سێکولار بن و تەنانەت (بە لێکدانەوەی خۆیان) لە سەنگەری دژە خومەینیزم و وەهاببیزمیشدا بن. جیهانبینیی فەتواگەر توانای خوێندنەوەی شتێکی نییە کە دەستکاری چوارچێوەی چەمکسازیی و ماناکان و گوتارەکان بکات، بەڵام هەست بەو جۆرە تێکستە دەکات کە خەتەرن بۆ چوارچێوە باوەکان، و هەر بۆیەش پاسەوانانی رژێمی گوتاری باوی ناو جڤات ناتوانن ئەو جۆرە تێکستە فەرامۆش بکەن گەرچی ئەگەر بۆیان بکرێت قەدەغەی دەکەن، دەیسوتێنن، و رەنگە نووسەرەکەشی بسووتێنن. بۆیە ناوی دەبەن بۆ ئەوەی بڵێن گرنگ نییە، و دەڵێن گرنگ نییە بۆ ئەوەی ناوی نەبەن. لەگەڵ ناوبردندا، خەتاباری دەکەن، و لەگەڵ خەتاباکرندا پەلاماری کەسایەتی نووسەرەکە دەدەن. پەیامەکەیان لە یەک شتدا کورت دەبێتەوە: ئەم نووسەرە ”دوژمنی گەلە” ( بیرهێنانەوە: شانۆگەرییەکەی ئیبسن بەو ناونیشانە).

یەکێک لە خەسڵەتەکانی نەژادپەرستیی خۆ-بەکەم-زانییە، یەکێک لە نیشانەکانی خۆ-بەکەم-زانینیش لێرەدا دەردەکەوێ: مادام سەڵاحەدین ئەحمەد کوردە، یەکسەر گومان دەخرێتە سەر شارەزاییەکانیشی. وەلێ، کێشەیەک هەیە! سەڵاحەدین ئەحمەد خۆی بڕوانامەی ئەکادیمیی بەخۆی نەداوە، وەکو جەماعەتی تەکێکانی نەژادپەرستیی، بەڵکو زانکۆکانی رۆژئاوا ئاوهایان ناساندووە. ئەمە وای کردووە قەیرانی هەندێک لە پەلاماردەران سەختتر ببێت. هەندێکیشیان نەفرەتیان لەو زانکۆیەش کردووە کە سەڵاحەدین ئەحمەد دەرسی تێیدا دەڵێتەوە. ئەگەر نووسەرەکە کورد نەبوایە، ئەوا هەر چۆنێک پەلاماریش بدرایە، مۆڵەت و کرێدێنشیاڵەکانی نەدەبوونە جێگای مشت و مڕ و نەدەخرانە ژێر گومانەوە. ئەمەیە پەیوەندی قووڵی نێوان نەژادپەرستیی و خۆبەکەمزانیین. واتا، نەژادپەرستیی لە راستییدا دەمامکێکی سایکۆلۆجییە بۆ شاردنەوەی خۆبەکەمزانیینی خودی نەژادپەرست لەگەڵ خۆیدا.

هەموو ئەم قەیرانە لەوەوە دێتە کایەوە کە کەسێک زاتی کردووە کە باس لەوە بکات کە ژیانی ئینسانەکان و رێزگرتن لە ئیرادەی سەربەخۆی کەس و جڤات و میللەتەکان و دانهێنان بە توانای عەقڵیی و مەدەنیی و سیاسییاندا زەرورەتە نەک تەقدیسی چەکداریی و گوتاری مەرگەساتبار و مەرگپەرستیی خاک و خوێن. قودسییەتی پێشمەرگە لە پێشخستنی مەرگەوە سەرچاوەی گرتووە. عەقیدەتێکیش ئەوەندە ژیانی بۆ هەرزان بێت و ئەوەندە قەڵس ببێت بە بیستنی دەنگێک کە بەرگریی لە ژیانی ستەمدیدەکان بکات هی ئەوەیە هەواڵەی مێژوو بکرێت. ئەگەر قەرار بێت پێشمەرگایەتی کوردایەتی پێناسە بکات، ئەوا کوردایەتی نەک هەر ناتوانێت رزگارییخواز بێت، بەڵکو ناشتوانێت نە بیر بێت نە پڕۆژەیەکی سیاسیی. ئەگەر کوردایەتییەک قودسییەت بە مەرگەوە ببەستێت، ئەوا کوردایەتییەک نییە کە تاک و جڤات و کۆمەڵگەی کوردی پێ شایستەی ژیان بێت چ جا ژیانێکی بە کەرامەت و سەربەست. ئەم زاتانەش کە گوایە پاسەوانی کوردایەتیین، نەک رزگارییخواز بەڵکو گۆستاپۆن، نەک لە بەرانبەر هیچ هێزێکی سەرکوتگەر و داگیرکەردا بەڵکو لە بەرانبەر بەدبەختەکانی ووڵاتی خۆیاندا.

لە کۆمەڵگەدا جگە لە ژیانی ئینسان وەکو تاکەکەسی ئازاد قودسییەتدان بە هەر شتێک، پیشەیەک، ناونیشانێک، باوەڕێک، رەمزێک یان هێزێک و سەپاندنی بەسەر جڤاتێکدا وەکو موقەدەس کارێکە لە دژی رۆشنگەریی و بەو پێیەش لە دژی رزگاریی راستەقینە. دەبێ پێشمەرگایەتیی لە قودسییەت بخرێت پێش ئەوەی گیانی مقاوەمەت و مەدەنییەت لە رۆژهەڵات بکوژێت و ئەزموونی رۆشنگەریی لە بەین ببات. ئەم ووتەیە بە ئاشکرا دژی پڕۆژەیەکی دیاریکراوە نەک دژی و مافی کوردان بۆ رزگاریی. بە پێچەوانەوە، ئەساسەن تێزەکە تێزێکی رزگارییخوازە، بەڵام نوخبەکان لەسەر ئەوە راهاتوون کە کوردبوون یەکسان بکەن بە خۆیان، و هەر دیدگایەک ناکۆک بێت لەگەڵ باوەڕی خۆیان، بە دژە-کورد ناوزەدی دەکەن. یەکێک لە فێڵە لەمێژیینەکانی هێزە پاشکەوتخوازەکان ئەوەیە کە ”ئەگەر دوامان نەکەوی کەواتە لە دژی پرسی عادیلانەی نەتەوەکەمانی.” ئەم کردەوەیە بەخاینکردنە، واتا بە خاین ناوزەدکردن، و وەکو توخمی گوتار، یەک شتە لەگەڵ فەتواگەرییدا. کردەوەیەکە لە دژی هوشیاریی و لە باوەڕ نەبوون بە توانستی خەڵکەوە سەرچاوەی گرتووە. چونکە لە دیدگای نوخبەکاندا خەڵک وەکو نوقسان دەبیندرێت، تەنانەت یەک ووتاری بە راستیی رەخنەیی دەتوانێت بیانخاتە رەوشی شپرزەیی و پەشێوییەوە. ئەگەر تێکستێک بڵاوبووەوە، نوخبەکان ماکینەی فەتوادان دەخەنە کار نەبا تێکستەکە خەڵک لە خشتە ببات.

نەخێر، نەژادپەرستیی ناتوانێت کەس رزگار بکات. نەخێر ئەمە مانای ئەوە نییە مەسەلەی رزگاریی نیشتمانیی بێبایەخە و هەموو دەوڵەت-نەتەوەکان و هەموو ستەمکار و ستەمدیدەکان وەکو یەکن. بەڵکو مانای ئەوەیە خەڵکی ستەمدیدە شایستەی ئەوە نیین کە وەکو نوقسان سەیر بکرێن؛ مانای ئەوەیە نەژادپەرستەکان لە راستییدا میللەتی بەناو دیفاع لێکراویان پێ بەشەر نییە. بۆ ووردەکاریی ئەم تێڕوانینە، خوێنەر بانگهێشت دەکەم کە بە خۆی ووتاری ئاماژەبۆکراو بخوێنێتەوە و بە خۆی تەفسیری بکات.

زوو یا درەنگ، سەردەمی مورشیدەکان و پاسەوانەکانی موقەدەس و پۆلیسەکانی ئەخلاقی جەمعیی دەبێ کۆتایی بێت و سەردەمی دانهێنان بە ئینساندا وەکو تاکە کەسی خاوەن ماف و کەرامەت و ئازادی بیرکردنەوە دەستپێ بکات. نابێت نوخبەکان بەردەوام موڵەتی زمانحاڵبوونی نەتەوەیی و دەسەڵاتی بەرهەمێنانی حەقیقەتیان پێ بدرێت. دەبێ پەراوێزخراوان پێشەنگ بن بۆ رۆشنگەریی نەک بکرێن بە موستەزعەفینێکی بەناو دیفاع لێکرا و لە راستیدا تەعدالێکراو. با خومەینییە بچوکەکانی ئەمڕۆ را نەیەن لەسەر ئەوەی تێکستەکانمان بۆ تەفسیر بکەن و باش و خراپمان بۆ دیارییبکەن، ئەگینا سەردەمی موفتی و خومەینییەکان لە هەڵقەی داهاتووی ئەم مێژووە نائینسانییەدا درێژە دەکێشێ و ئینسان بێبایەختر دەکرێ. رزگاریی پێویستی بە موفەتیشی ویژدانی گشتیی و پۆلیسی بیر و مەزارگەی ئەولیا نییە، بەڵکو پێویستی بە لە کارخستنی رژێمێکی کۆمەڵایەتییە کە تیایدا ئینسان تەنیا وەکو بەختکراو رێزی لێدەگیردرێ و مان و نەمانیش تەنیا سەرقافڵەکان بڕیاری لەسەر دەدەن.

لە دەرئەنجامدا، دەربارەی ئەوانەی کە خۆیان وەکو پاسەوانی مەسەلەی کورد دەناسێنن بەڵام سەبر و سەلیقەی خوێندنەوەی دوو سێ لاپەڕەیان نییە و هەموو شتێک لایان دووبارەبوونەوەی شتێکی ترە کە پێشتر گوایە بیستوویانە یان زانیویانە، هەمان پرسیاری سەرەکیی دێتە پێشەوە: ئەگەر لە گواستنەوەی ناوەڕۆکی تێکستێکی کوردییدا ئەوەندە کۆڵەوار بن، داخۆ چی بەڵایەکن بۆ ئەو میللەتەی کە بە ناوێوە دەدوێن و گوایە نوێنەرایەتی ئیرادەی نەتەوەیی دەکەن؟




ڕووخانی کۆماری ئیسلامی و پرۆسەی گواستنەوە بۆ سیستەمی ئایندە.. دیمانەی خەلیل کەیوان لەگەڵ حەمید تەقوایی

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر
لەسەر بنەمای چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵە جەدید ئامادەکراوە

خەلیل کەیوان: کۆمەڵگا بە ئیرادەیەکی پتەو و هەنگاوی پتەو و یەکگرتوو و هیواخوازانە بۆ ڕووخاندنی حکومەتی ئیسلامی بەرەو پێشەوە دەڕوات. پرسیار ئەوەیە ئایا کۆماری ئیسلامی دەڕوخێنرێت یان نا، بەڵکو پرسیارەکە ئەوەیە کە چۆن بە خێرایی و چۆن دەڕوخێنرێت. حکومەت لە لێواری داڕماندایە، هەر لەبەر ئەم هۆکارەش هەندێک هێز باس لە پێکهێنانی حکومەتێکی کاتی و ئینتقالی دەکەن. تایبەتمەندی ئەم قۆناغە چی دەبێت؟ حکومەتی کاتی چۆن دیاری دەکرێت؟ پێکهاتەکەی چۆن دەبێت؟ شۆڕش چی دەوێت و گەرەنتی چییە کە حکومەتی کاتی لە ڕۆژی ڕووخاندا داواکارییە سەرەتاییەکانی خەڵک جێبەجێ بکات؟ ئەگەر حکومەتی کاتی داخوازییەکانی شۆڕش جێبەجێ نەکات، چی ڕوودەدات؟ سیاسەتی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لە قۆناغی گواستنەوەدا چییە؟
حەمید تەقوایی هێزگەلێک باس لە حکومەتی کاتی و ئینتقالی دەکەن. دۆخی سیاسی لە قۆناغی گواستنەوەدا ئاسایی نییە. تایبەتمەندییەکانی ئەم قۆناغە چین؟
حەمید تەقوایی: قۆناغی گواستنەوە ئەو قۆناغەیە کە بەزۆری لە شۆڕشەکاندا بە مەودای نێوان ڕووخانی حکومەت و دامەزراندنی سیستەمی داهاتوو ناودەبرێت.
خاڵی یەکەم ئەوەیە کە ئەم باسە کە ئێستا هەندێک لە هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن لەبارەی حکومەتی کاتی و ڕیفراندۆم و دەستوور و ناوی سیستەمی ئایندە و مەجلیسی دامەزرێنەر و هتد هەیانە، تەنیا دەرکەوتنی ئەم پەرەسەندنەیە. ناچنە ناو ناوەڕۆکی دۆسیەکە، ئەم سەردەمە چییە و خەسڵەتەکانی چین و با گریمانە بکەین کە ڕۆڵی خەڵک چییە، ڕۆڵی حزبەکان چییە و هتد. باسەکە لەسەر لایەنی فەرمی ڕیفراندۆم، دەستوور، یان ئەنجومەنی دامەزرێنەر و هتد نییە. بنەمای کەیسەکە ئەوەیە کە قۆناغی ئینتقالی تایبەتمەندییەکی هەیە کە وا دەکات بە تەواوی جیاواز بێت لە بارودۆخی کۆمەڵگایەکی ئاسایی.
دەبینیت کاتێک باس لە قۆناغی ئینتقالی دەکەین، وا گریمانە دەکەین کە کۆماری ئیسلامی ڕووخێنراوە. دیارە چ دەسەڵاتێک ڕووخانی. سروشتییە خەڵکی شۆڕشگێڕ توانیویەتی خۆی ڕێکبخات و بە بەردەوامی خەباتێکی وا بەڕێوەببات کە حکومەتیان هێناوەتەخوارەوە و ڕووخاندوویەتی. بۆیە لەو ماوەیەدا دەسەڵات لەسەر شەقامە. قۆناغی ئینتقالی واتە قۆناغێک کە هیچ کەسێک لە ڕێگەی پەرلەمانەوە یان خوێن و پەیوەندی بۆماوەیی دەسەڵات ناباتە پێشەوە، یان هەڵبژاردنی سەرۆک، سەرۆکی حکومەت، کابینە و …هتد، کەس لە سەرەوە حوکمڕانی بەسەر خەڵکدا ناکات، بەڵام هەروایە ئەو خەڵکە خۆیان کە لە کاتی شۆڕشدا دانیان بە دەسەڵاتی خۆیاندا نا، یەکگرتوو بوون، هاتنە مەیدان و حکومەتێکیان ڕووخاند. ئەمەش گرنگترین تایبەتمەندی قۆناغی گواستنەوەیە. قۆناغی بەرزبوونەوە و بەهێزکردنی جەماوەر، ئەو خەڵکەی شۆڕشیان گەیاندە سەرکەوتن. ئەم ڕاستییە پێویستە هەموو هێزەکان دانی پێدا بنێن، جا چ هێزی شۆڕشگێڕی ڕادیکاڵ وەک حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری یان هەر هێزێکی تری ئۆپۆزسیۆنی ڕاستڕەو و هتد. ئەمەش گرنگترین تایبەتمەندییە.
خاڵی دووەم ئەوەیە کە قۆناغی ئینتقالی ئەو قۆناغەیە کە کۆمەڵگا دەیەوێت نیزامێک دیاری بکات و دابمەزرێنێت کە وەڵامی داواکارییە شۆڕشگێڕییەکانی بداتەوە. چونکە شۆڕش بە هەمان ئارەزوو و بە هەمان ئایدیاڵ و بە هەمان ئاڵا سەرکەوتنی بەدەستهێناوە. حکومەتی ڕووخاند و ڕزگاری بوو لێی، بەڵام دەبێت داواکارییەکانی جێبەجێ بکرێن.
تایبەتمەندییەکی دیکەی قۆناغی ئینتقالی ئەوەیە کە دەبێت هەلومەرجێک دروست بکرێت بۆ ئەوەی گەل بتوانێت بە داواکارییە شۆڕشگێڕییەکانی خۆی بگات، واتە ئەو حکومەتەی داهاتوو کە دادەمەزرێت، حکومەتێک بێت کە بە تەواوی بە ئیرادەی ئازادی گەل هەڵبژێردرێت و بەڕاستی نوێنەرایەتی گەل بکات هیوای خواست. قۆناغی ئینتقالی خەسڵەتێکی تری هەیە کە دواتر دەکرێت ڕوونی بکرێتەوە، تەنیا جەخت لەوە دەکەمەوە کە قۆناغی ئینتقالی قۆناغی بەهێزکردنی ئەو خەڵکەیە کە دەیانەوێت خواست و ئامانجە شۆڕشگێڕییەکانیان بەدی بێت.
خەلیل کەیوان: حکومەتی کاتی بە چ هێزێک و چۆن دیاری دەکرێت؟ پێکهاتەکەی چۆن دەبێت؟ ئایا دەکرێت حکومەتی کاتی تاک حزبی بێت، یان تەنانەت دەسەڵاتی یەک کەسیش تێیدا یەکلاکەرەوە بێت؟
حەمید تەقوایی: با سەرەتا باس لە ناوەڕۆکی ئەم دەسەڵاتە کاتیە و چۆنێتی دیاریکردنی بکەین، نەک پێکهاتەکەی چییە، ئایا تاکەکەسییە یان بەکۆمەڵ و هتد، چونکە ئەمانە زیاتر لایەنی لاوەکی بابەتەکەن.
وەک ڕوونم کردەوە قۆناغی تێپەڕین سەردەمی دەسەڵاتی خەڵکە. بۆیە حکومەتی کاتی و هەر هێزێک کە لە دوای ڕووخانی کۆماری ئیسلامی دێتە سەر کار، دەبێ دەسەڵاتی خۆی لە شەقامیش وەربگرێت. حکومەت نەماوە و هەڵبژاردن نەماوە و کەس جێگەی کەسی نەگرتووەتەوە. شۆڕشێک ڕوویداوە، ماشێنی دەوڵەت شکێنراوە و خراوەتە لاوەو فڕێیان داوەتەلاوە. بۆیە هەر هێزێک کە بیەوێت لە شوێنی دابنیشێت و بتوانێت تەنانەت بۆ ماوەیەکی کاتیش دەست بەسەر کۆمەڵگادا بگرێت و سیاسەتەکانی جێبەجێ بکات، پێویستە جێی متمانە و ڕێکەوتنی جەماوەری خەڵک بێت .بێگومان ئەم ڕێککەوتنە بە دەنگدان نەکراوە. بە پێچەوانەی بارودۆخی ئاسایی دەنگدان ناتوانێت دیاری بکات کێ سەرۆکی حکومەتە و کێ نوێنەرە و هتد. ڕاستییەکە ئەوەیە کە لە سەردەمی شۆڕشدا، هێز و کەسایەتی و حیزب و دەزگا کە لە دڵی شۆڕشدا پێکهاتبوون، بەندە بەوەوە کە چ ڕۆڵێکیان لە پڕۆسەی شۆڕشدا هەبووە، چ کاریگەرییەکیان هەبووە، چەندە جەماوەری بوون ، چەندە کاریگەری کۆمەڵایەتیان بەدەست هێناوە، دوای ڕووخان، بەهەمان ئەندازە دەبنە جێی متمانەی خەڵک و پاڵیان پێوەدەنرێت بۆ پیشەوە. بۆیە دەکرێ بگوترێ ئەمە وێنەی ڕاستەقینەی دۆخەکەیە، کە دوای ڕووخانی کۆماری ئیسلامی، حکوومەتی کاتی دەبێتە تێکەڵەیەک لەو هێزانەی پشت بە شەقام دەبەستن. ئێستا ئەگەری ئەوە هەیە کە تەنها یەک هێز بەڕاستی بتوانێت ببێتە هێزی متمانەپێکراوی هەموو مرۆڤەکان، حزبێک یان تەنانەت کەسێکیش ئەم هەڵوێستەی هەبێت، یان چەند هێز و چەند حزب و کەسایەتی و ڕوخساری شۆڕشگێڕانە لەلایەن بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگاوە متمانەیان پێ بکرێت. لە هەموو حاڵەتێکدا حکومەتی کاتی دەبێتە تێکەڵەیەک لەو هێزانە.
بێ گوێدانە پێکهاتەی حکومەتی کاتی، خاڵی سەرەکی ئەوەیە کە هیچ هێزێک لە دوای ڕووخانی کۆماری ئیسلامی تەنانەت بۆ یەک ڕۆژیش ناتوانێت لە دەسەڵاتدا بێت بەبێ ئەوەی متمانەی جەماوەری شۆڕشگێڕ بەدەستبهێنێت و ئەم متمانەیە لە پرۆسەی شۆڕشدا. لێرەشدا وەک لە پرسیاری یەکەمدا وتم دەسەڵاتی خەڵک یەکلاکەرەوەیە.
خەلیل کەیوان: هەموان بەیەک شێوە بیر لە ڕووخان ناکەنەوە. بەڕای ئێوە ڕوخاندن مانای چییە؟ ئامانجەکانی شۆڕش چین؟ سەرکەوتنەکەی مانای چییە؟ و لە کۆتاییدا کۆمەڵگا ئارامی بۆ دەگەڕێتەوە؟
حەمید تەقوایی: ئەحزاب و هێزە سیاسییە جیاوازەکان وەڵامی جیاوازیان دەبێت بۆ ئەم پرسیارە. دەبینیت کۆمەڵگا ڕاپەڕیوە و بە دەسەڵاتی شۆڕشگێڕانەی خۆی حکومەتی ڕوخاندووە. پرسی یەکەم ئەوەیە کە ئەمە مانای چییە؟ چی ڕوویداوە؟ کەی دەڵێین حکومەت ڕووخێنرا؟ ئایا بۆ نموونە خامنەیی دەبێ بەجێبهێڵرێت، یان کابینە دەست لەکارکێشانەوە ڕابگەیەنێت، حکومەت ڕووخێنراوە؟ ئایا مەسەلەکە تەنها لەسەر لابردنی بەرپرسەکانە یان گریمان دەزگاکانی حکومەت و ئەنجوومەنی ئیسلامی و هتد هەڵدەوەشێنینەوە؟
هێزە سیاسییە جیاوازەکان وەڵامی جیاواز بەم پرسیارانە دەدەنەوە. حیزبە ئۆپۆزسیۆنەکان، ڕاست، چەپ، ناوەند، هێزە جۆراوجۆرەکان کە ئێستا هەموویان دژی کۆماری ئیسلامین و دەیانەوێت بیڕووخێنن – تەنانەت ئەو هێزانەی کە تا سێ مانگ لەمەوبەر باسی ڕووخاندنیان نەدەکرد- بۆچوون و لێکدانەوە جیاوازەکانیان هەیە بۆ ڕووخاندن. ئێمە هێزێکمان لە ئۆپۆزسیۆن هەیە کە دەیەوێت جۆرێکی تری ئیسلام بهێنێت، ئەوان ئەم حکومەتە بە حوکمی ئاخوندی ناودەبەن و ئەوانیش دەیانەوێت حوکمڕانی جۆری ئیسلامی خۆیان بکەن. ئێمە هێزمان هەیە مەلاکان دابەش دەکەن بەسەر خراپ و باشدا، دەڵێن ئێمە ڕۆحانییە خراپەکان بە لایەکدا جێدەهێڵین، بەڵام ڕۆحانییە باشەکان پێویستن. ئێمە هێزێکمان هەیە کە دەیانەوێت سوپا و هێزە چەکدارەکان بپارێزن و هەندێک جار هۆشداری دەدەن لەوەی کە شۆڕش نەگاتە ئاستێک کە هێزی پۆلیس و هێزە چەکدارەکان و هتد ببنە پەراوێز یان هەڵوەشێنەوە.
ئەمانە تێگەیشتنی جیاوازن لە قۆناغی گواستنەوە. بەڵام پێم وایە شۆڕش لێرەدا ناوەستێت. ئەو خەڵکەی بۆ شۆڕش هەڵسانەوە، تەنیا ئەوە نییە کە دەیانەوێت خامنەیی دەست لەکار بکێشێتەوە، یان کابینەیەک دەست لەکار بکێشێتەوە، یان مەجلیسی ئیسلامی هەڵبوەشێتەوە و مەجلیسێکی تر هەڵبژێردرێت. بە بۆچوونی من شۆڕش دەیەوێت سەروژێری بکات، دەیەوێت لەڕێشەی بدات، نەک هەر دەیەوێت ئەم حکومەتە وەک ڕوخسارو نوێنەری ستەم و هەڵاواردن و سەرکوتکردن لاببات، بەڵکو دەیەوێت هەلومەرجێک دروست بکات کە بەهیچ شێوەیەک دیکتاتۆرییەکی تر نەتوانرێت پێکبهێنرێت، ڕۆژێکی نوێ سەرلەنوێ هەندێک کەس بێنە سەر دەسەڵات، ئێستا بە جلوبەرگێکی جیاواز و لەژێر ناوێکی جیاوازدا، هەمان سیستم بەسەر کۆمەڵگادا بسەپێنن.
تێگەیشتن و لێکدانەوەی ئێمە بۆ ڕووخاندن، کە پێموایە زۆرینەی خەڵک لەگەڵیدا هاوڕان، ئەوەیە کە هەموو بەرپرسانی گەورە و بچووک، بەرپرسانی ئێستا و پێشووی کۆماری ئیسلامی لەم چل و ئەوەندە ساڵەدا ، دەبێت هەموویان لاببرێن ، دەبێت زۆرێکیان لێکۆڵینەوەو پێداچوونەوە لە کەیسەکانیان بکرێت و دادگایی بکرێن، ئەبێت هێزە چەکدارە سەرکوتگەرەکان، زیندان ودەزگاکانی ئەشکەنجە، هێزەکانی دژە ئاژاوە و جلوبەرگ مەدەنیەکان، سوپای پاسداران و بەسیج و سوپا و وبەگشتی ئەو هێزە چەکدارەکانەی کە لە خەڵک جیان و پیشەگەرەکان.پێویستە هەڵبوەشێنرێتەوە، پەرلەمان و هەموو دامودەزگا نیمچە ئایینییەکان، نیمچە حکومییەکان هەڵبوەشێنرێنەوە، هەموو یاساکانی کۆماری ئیسلامی، لە دەستوور و یاسای کارەوە تا هەر یاسایەکی تر کە دەرچووبێت لەم چل ساڵەدا، پێویستە هەڵبوەشێنرێتەوە، و بەم شێوەیەش، لە ڕووی یاساییەوە، لە ڕوانگەی ئەو بەش و دامەزراوانەی ئەم حکومەتە بۆ تاڵان و دزی و سەرکوتکردن دروستی کردووە، لە ڕوانگەی بەرپرسانی بچووک و گەورەی حکومەتەوە لە شارەوانی و قایمقامیەت لە ئاستی پەرلەمانتاران و ئەندامانی کابینە و سەرکردایەتی و سەرۆکی مافیای ئابووری و هتد، پێویستە هەموو ئەمانە بکرێت.بۆ ئەوەی فڕێ بدرێنەکەنارەوە و لە کۆمەڵگا دوور بخرێنەوە. کاتێک دەڵێین ڕووخاندن، مەبەستمان ئەوەیە نەک هەر ئەم حکومەتە و ئەم سیستەمە بڕووخێن، بەڵکو ئەو دەزگا و یاسا و پەیوەندیانەی کە هۆکاری جیاکارین و دەبنە هۆی هاتنە سەر دەسەڵاتی دیکتاتۆریەتێکی تر، هەموو ئەمانە دەبێت هەڵبوەشێنرێنەوە.
ئەمە لێکدانەوەی ئێمەیە بۆ ڕووخاندن و پێمان وایە شۆڕش پێویستی بەو جۆە دەربڕینەی ئێمە هەیە؛ ئەمە ئاڵایەش دەهێنێتە مەیدان. دەبینین هەموومان دەزانین شۆڕشی ١٣٥٧ بە ڕاپەڕینی بەهمەن کۆتایی نەهات، شا چوو و خومەینی هات، بەڵام شۆڕش بەردەوام بوو تا دواجار لە ٣٠ی جۆزەردانی ١٣٦٠، واتە دوای دوو ساڵ توانیان شکست بە شۆڕش بهێنن. لەم ماوەیەدا خەڵک شوراکانی خۆیان پێکهێنابوو، دەیانویست دەسەڵات بگرنە دەست، زۆر کارگە بەدەست شوراکانی کرێکارانەوە بوو، خوێندکاران زانکۆیان بە شورا بەڕێوە دەبرد، لە هەموو شوێنێک شورا دروست دەکرا، خەڵک ئازادی و دیموکراسییان دەویست لەگەڵ شورا، مەبەستیان ئەوە بوو ئ، و حکومەت تەنها توانی لە ٣٠ی حوزەیرانی ١٣٦٠دا دەسەڵاتی سەرکوتکەری خۆی لەسەر کۆمەڵگا بەکاربهێنێت بۆ هێرشکردنە سەر کوردستان و هێرشکردنە سەر کرێکاران و هێرشکردنە سەر زانکۆکان و دواجار شکستپێهێنانی شۆڕش.
ئەم نموونەیە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە دوای شۆڕش جەماوەری خەڵک ئامادەن بچنە قووڵترین ئاست و بەڕاستی دەست بۆ ڕیشە بەرن و حزبی ئێمەش خۆی ئامادە کردووە، گوتار و سیاسەتەکانی هەمیشە بەو ئاراستەیە بووە کە پێویستە شۆڕش پێویستە هەموو سیستەمی جیاکاری و ئیستغلال و ستەم و نایەکسسانی بڕوخێنرێت و پێموایە کۆمەڵگا داوای ئەمە دەکات و پێشوازی لە هێزێکی لەو شێوەیە دەکات.
خەلیل کەیوان: باست لەوە کرد کە شۆڕش دژی دەسەڵاتە. یەکێک لە دەرکەوتەکانی ئەم ڕاستییە ئەوەیە کە خەڵک تەحەمولی حکومەتی کوێخایەتی ناکات. لەگەڵ ڕووخانی کۆماری ئیسلامی ئۆرگانەکانی ئیرادەی خەڵک پێکدەهێنن. ڕۆڵی ئەو ئۆرگانانە لە پێکهێنانی حکومەتدا چییە و پەیوەندییەکانیان لەگەڵیدا چۆن دەبێت؟
حەمید تەقوایی: دەسەڵاتی ڕێکخراویش دەستکەوتێکی گرنگی شۆڕشی خەڵکە، کە لە قۆناغی گواستنەوەدا ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت.
سەیرکە، خاڵی یەکەم، وەدیهاتنی ڕووخاندنە بە مانای قووڵ و هەمەلایەنەی وشەکە کەڕوونم کردەوە. خاڵی دووەم ئەوەیە کە لەم قۆناغەدا خەڵک داواکاری بەپەلەی هەیە کە دەبێت دەستبەجێ جێبەجێ بکرێن. داواکارییەکانی وەک هەڵوەشاندنەوەی دەستبەجێی سزای لەسێدارەدان، وەک ئازادکردنی دەستبەجێی سەرجەم زیندانیانی سیاسی- هەرچەندە پێدەچێت زۆرێک لە زیندانیانی سیاسی لە دڵی شۆڕشدا ئازادکرابن، بەڵام پێویستە وشەی زیندانیانی سیاسی یان زیندانیانی سیاسی لە کۆمەڵگا دووربخرێتەوە. پێویستە وەڵامی داواکاریی خۆشگوزەرانی دەستبەجێی خەڵک بدرێتەوە، بۆ نمونە دەبێت دەستبەجێ مووچەی یەک لەسەر پێنجی خوار هێڵی هەژاری بگۆڕدرێت و ئاستی حەقدەستیش بە پێی ستانداردێکی بەرز و ژیانێکی ئاوەدان و دادگاییکردنی ئاشکرا و دادپەروەرانە دیاری بکرێت دەبێت دەست پێبکرێت بۆ دادگاییکردنی هەموو تاوانبارانی دەسەڵات، دەبێت لە قۆناغی ئازادییە بێ مەرجەکاندا بێت. ئەم خاڵە کۆتاییە زۆر گرنگە چونکە قۆناغی گواستنەوە قۆناغێکە کە مرۆڤەکان دەیانەوێت بە ئازادی و ئاگادارانە سیستەمی داهاتوو لە هەلومەرجێکی سەلامەتدا هەڵبژێرن. بۆ ئەم مەبەستەش پێویستە ئازادی ناڕەزایەتی، ئازادی خۆپیشاندان، ئازادی مانگرتن، ئازادی پێکهێنانی حزب، ئازادی ڕادەربڕین و بیروڕا، نەک تەنها ئەو هێزانەی کە لە حکومەتی کاتیدان بەڵکو هەموو هێزە سیاسییەکانی ناو کۆمەڵگا، بە بێ مەرج دانیان پێدا بنرێت . کۆمەڵگا لە هەلومەرجی ئازاددا ڕێگەی پێبدرێت هەناسە بدات و گفتوگۆ و ڕاوێژ و هەڵبژاردن بکات. بە واتایەکی تر، جگە لە داواکارییە دەستبەجێیەکان، جگە لە بەرەوپێشبردنی ڕووخاندن بە مانای قووڵ و هەمەلایەنەی وشەکە، ئازادییە سیاسی و مەدەنی و سەندیکاکانی کرێکاران لە ئاستێکی بەرفراوان لە کۆمەڵگادا بناسرێن و دابین بکرێن بۆ ئەوەی کۆمەڵگا بتوانێت بە ئازادی هەڵبژێرێت.
و لە کۆتاییدا دوا خاڵ ئەو خاڵەیە کە باست کرد. کە خەڵک هیچ جۆرە حکومەتێک لە سەرووی خۆی و بەناو سەرووتر قبوڵ نەکات. وەک لە قۆناغی ڕاگوزەردا وتم، جگە لە شەقام هیچ دەسەڵاتێکی تر نییە و ئەم شەقامەش بێ شێوە نییە، خەڵک لە هەموو جۆرە شوراکان و لیژنە و هەموو جۆرە ڕێکخراوێک لە شوێنی کاردا، لە شوێنی نیشتەجێبوون، لە زانکۆکان، لە کارگەکان و لە هەموو ئەوان ڕێکخراون. شۆڕش چارەسەریش دەخاتە سەر مێز. شۆڕشێک کە سەرکەوتوبێت لە ڕووخاندنی ڕژێمێکی خوێناوی و سەرکوتگەری وەک کۆماری ئیسلامی، دەسەڵاتی ئەوەی هەیە کە لە سیستەمی داهاتوودا قسەی کۆتایی بێت و بڕیاردەر بێت و داهاتووی سیاسی خۆی کۆنترۆڵ بکات. ئەمە هیچ مانایەکی نییە جگە لەوەی کە خەڵکی ڕێکخراو لە شۆڕشدا – لە پڕۆسەی شۆڕشدا و لە هەلومەرجی ئازادییەکانی دوفاکتۆدا کە لە دوای ڕووخاندنەوە دروست دەبن – لە هەموو وڵاتدا دەبێت ڕاستەوخۆ دەستوەردان لە بڕیاردەرەکان و لە ئیدارەدا بکەن لە کۆمەڵگا. نەک هەر لە هەڵبژاردنی حکومەتی داهاتوودا، نەک تەنها لە قۆناغی گواستنەوە و ئەو هەلومەرجەی کە سیستەمی داهاتوو تێیدا دادەمەزرێت، بەڵکو لە خودی سیستەمی ئایندەشدا دەسەڵاتی خەڵک و بەشداری ڕاستەوخۆی خەڵک دەبێت لە ئیدارەی کۆمەڵگەدا گەرەنتی بکرێت.
دەبینیت لە هەموو ئەو شۆڕشانەی کە تا ئەمڕۆ هەمانبووە، دوای ڕووخان، بەزۆری خەڵک دەنێردرێتەوە ماڵەوە.
هەموو شۆڕشەکان بە ناوی ئازادی و بەناوی ڕزگاری ئەنجام دەدرێن. دروشمی سەرەکی شۆڕشی گەورەی فەڕەنسا ئازادی و یەکسانی بوو، بەڵام کاتێک دەسەڵات ڕادەستی دەستی چینێکی نوێ دەکەن، جەماوەری خەڵک دەنێرن بۆ ماڵەوە، دەڵێن کۆتایی هاتووە، ڕۆڵی ئێوە کۆتایی هاتووە، بیدەنە دەست ئیمە، ئێمە دەیبڕین و دەیدوورین، لەسەرووی ئەوەشەوە مەجلیسی دامەزرێنەر و یاسایی دادەنێن و دواتر هەر چوار ساڵ جارێک دەنگ لەسەر ئەوە دەدەن کێ حوکمڕانی خەڵک دەکات. ئێمە دەڵێین نابێت ئەمە دووبارە ببێتەوە. چونکە بە تایبەت لە مێژووی ئێراندا لەم سەد ساڵەی دواییدا، هەر شۆڕشێکمان هەبووە، سەریان بڕیوە. تەنانەت ئەگەر وەک شۆڕشی ١٣٥٧ سەربکەوێت، بینیمان چ کارەساتێکیان لە ئێراندا دروستکرد. شۆڕشی دەستووریش هەمان کارەساتی بەدوای خۆیدا هێنا. هەموو شۆڕشەکانی سەد ساڵی ڕابردوو بەم شێوەیە بوون. ئەم سێهەمین شۆڕشە لە سەدەی ڕابردووی لە ئێراندا دەتوانێ و دەبێ چارەنووسێکی دیکەی هەبێت، بەو مانایەی کە خەڵک لە دوای ڕووخانی حکوومەت نەچنەوە ماڵەوە، بەڵکو دەبێ لە گۆڕەپانی سیاسیدا بە ڕێکوپێکی بمێننەوە و ئەمڕۆش تەکنەلۆجیای کۆمپیوتەر بە تەواوی ڕێگە دەدات ڕاگیری لەسەر ئا ئاستی جەماوەریدا ئەنجام بدرێت، بڕیاردانی بەکۆمەڵ ئەنجام بدرێت، پێویست ناکات چوار ساڵ چاوەڕێ بکەین بۆ هەڵبژارین!
وەک ڕوونم کردۆتەوە کۆمەڵگا ئینکاری دەکات، ڕەگی دیکتاتۆرییەت و هەموو هەڵاواردنێک ڕەتدەکاتەوە و یەکێک لەو دەزگا گرنگانەی کە دەبێتە هۆی هەڵاواردن و چەوساندنەوە، حکومەتە لە سەرووی خەڵکەوە. حکومەتێک لە سەرووی خەڵکەوە بڕیار بدات بە خەڵک دەڵێت ئێوە شۆڕشتان کرد، زۆر سوپاس، بڕۆنەوە ماڵەوە. لە شۆڕشی ١٣٥٧ بەنی سەدر، یەکەم سەرۆک کۆماری هات و وتی هەموو شوراکان بەریەکداتێکشکێنراوە، وتی شوراکان لەناوچوون، ئشوراکان هەڵوەشاونەتەوە، بڕۆ سەر کار و ژیانی خۆت. نابێت ڕێگە بەم کارە بدەین و ڕێگەیش نادەین و بەم مانایەش چەمکی حکومەت لەسەرووی خەڵکەوە بەم شۆڕشە نکۆڵی لێبکرێت و دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی خەڵکی ڕێکخراو جێگەی بگرێتەوە. ئەمە گرنگترین شتە کە پێویستە لە ماوەی گواستنەوەدا ئەنجام بدرێت.
خەلیل کەیوان: ئەگەر حکومەتی کاتی ئیرادەی خەڵک و ئامانجەکانی شۆڕش جێبەجێ نەکات یان بە تەواوی جێبەجێی نەکات، چی ڕوودەدات؟
حەمید تەقوایی: یەکێک لە دەرەنجامەکانی شۆڕش ئەوەیە کە هێزە سەرکوتگەرەکان لەلایەن خەڵکەوە تێکشکاون. زانیاری زیاتر لەسەر بەسیج و سوپا، جل و بەرگ شەخسیەکان، وەرگرتن و داخستنی و ئەم قسانە نییە. لەم دۆخەدا ئەگەر حکومەتی کاتی بیەوێت پشت لە خەڵک بکات، باشە، ئەو خەڵکەی کە دەسەڵاتی ئەوەندەی هەبوو بۆ لەناوبردنی کۆماری ئیسلامی، حکومەتی کاتییش تێدەپەڕێنن. حیزبێکی وەک ئێمە لە مەیداندایە، ئەگەر پشکی لە حکومەتدا نەبێت، ڕێگە نادات ئامانج و داواکاری شۆڕشگێڕانەی خەڵک بێ وەڵام بمێنێتەوە. ئەو ئامانج و سیاسەتانەی کە باسم کرد دەبێت لە قۆناغی گواستنەوەدا جێبەجێ بکرێن و بەدی بهێنرێن و حکومەتی کاتیش پابەندی هیچ کام لەمانە نەبووە، بۆ نموونە پابەند نەبووە بە داواکاری دەستبەجێی خەڵکەوە، بۆ نموونە پابەند نەبووە پەیڕەوی لە لێپێچینەوەی دەسەڵاتدارانی پێشوو بکە، یان ئیستسنای کرد، یان سازشی کرد.. یان ڕێزی لە پێوەرە دیموکراسیەکان نەگرت، ئازادی بیروڕا، ئازادی ڕادەربڕین، ئازادی حزبایەتی ڕێگری لێکرا، بە بیانووی ئەوەی ئێستا شۆڕشمان هەیە، دوژمنی دەرەکی بۆ نموونە ئێمە دەخاتە مەترسییەوە، ئەو خەڵکەی لە شەقامن، ئەگەر دەسەڵاتیان ئەوەندە بەهێز بێت کە توانیبێتیان کۆماری ئیسلامی بڕووخێنن، دەتوانن حکومەتی کاتییش بڕوخێنن. بەم مانایە لێرەشدا ئێمە پێمان وایە کە مومکینە و نابێت ڕێگە بدات حکومەتی ئینتقالی پشت لە خواستی خەڵک بکات و بە پشت بەستن بە دەسەڵاتی شەقام ئامێرێکی دیکە بژەنێت.
خەلیل کیڤان: سیاسەتی حیزب لە قۆناغی گواستنەوەدا چییە؟
حەمید تەقوایی: بەڕای ئێمە سەرکەوتنی شۆڕش بەو مانایەیە کە نەک هەر ئایین لە حکومەت دەربچێت و لە پەروەردەوخوێندن جیابکرێتەوە و لە یاساکان بدوربخرێتەوە. نەک هەر داواکاری بەپەلەی خەڵک، کە هەندێکیان باسم کردووە، دەبێ دەستبەجێ بەدی بهێنرێن، بەڵکو دەبێت هەڵاواردنەکان، لەوانەش هەڵاواردنی چینایەتی و ئابووری، هەڵبوەشێنرێنەوە، بۆشایی نێوان موچەی گەردونی و نەهامەتی گشتی نەهێڵرێت، کۆیلایەتییەکی مووچە نابێت هەبێت، ئیستغلالکردن نابێت هەبێت، نابێت ڕێگە بدەین کێوی سامان لە دەستی کەمینەیەکدا کۆببێتەوە و دەریای هەژاری زۆرینەی کۆمەڵگا لە خۆیدا بخنکێنێت، ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین. ستەمکاری نەتەوەیی، میللی، ڕەگەزی، مەزهەبی، هەموو ئەمانە دەبێت لەناوببرێن. هاووڵاتییانی خاوەن مافی یەکسان دەبێ لە سەرانسەری ئێران لە پارێزگا سنوورییەکان و هەموو پارێزگاکان بە یەکسانی بناسرێن. ئازادی بێ مەرجی ڕادەربڕین و بیروڕا و ڕێکخستن و ناڕەزایەتی و مانگرتن مسۆگەر و زامن بکرێت، ڕێگە نەدرێت حکومەت سەروو خەڵکی پێکهێنرێت، ئەبێت خەڵکی ڕاستەوخۆ دبەشداری لە سیاسەت و ئیدارەی کۆمەڵگادا بکات، وە لە وشەیەکدا ئەبێت ئەو ئاسۆو و ئامانجانە ئینسانیانەی کە لە دروشمەکانی وەک بژێوی ژیان مافی سەلمێنراوی ئێمەیە و ژن ژیان ئازادییدا حەشار دراون، دەبێت بەدی بهێنرێت. ئەم شۆڕشە سەبارەت بەم شتانەیە. ئەمە ئەو پرۆسە و ئاڕاستەیە کە شۆڕشی ئێستا دەیگرێتە بەر. ئێستا، نەوەی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو کە هاتوونەتە پێشەوە، لە ڕاستیدا خاوەنی ئایدیاڵێکی وەها و وەها وێنەیەکی ئایندە، ئازادی و ڕزگاری و خۆشگوزەرانییە. پێویستە ئەم ئایدیاڵەی ئازادی و یەکسانی و خۆشگوزەرانی و ڕزگاری وەربگێڕین وەربگێڕین بۆ هەندێک کردار ، بۆ چاوەڕوانی و چاوەڕوانییەکی بەرز لە کۆمەڵگادا، بۆ ئەوەی ڕێگە نەدەین هێزە جیاوازەکان شۆڕشەکە بەلاڕیدابەرن، بێگێڕنەوە دواوە، یان ببنە هۆی شکستی. ئەمە ئەو هێڵەیە کە تا سەرکەوتنی تەواوەتی شۆڕش بەردەوام دەبین.

٨ی نوڤەمبەری ٢٠٢٢
سوپاس بۆ ئەمیر تاوەکولی بۆ نوسینەوەی دەقی سەرەتایی ئەم چاوپێکەوتنە.




ئایا هیچ لایەنێک لە دواڕۆژی نەوەی دوای هەزارەکان خۆی بە بەرپرس دەزانێت؟.. جەمال کۆشش

کۆڵانە تەسک و خانووە تەواونەکراوەکانی گەرەکە هەژارنشینەکانی شارەکان، كچ و کوڕە تازە پێگەیشتووەکانی نێو خانووە (١٢٠) مەتری و (١٥٠) مەترییەکان. نەوەیەک کە هەموو ماڵێک (٣) تا (٤) کوڕ و کچی یان زانکۆیان تەواوکردووە، یان لە پۆلی پێنج و سەشی ئامادەییدا وازییان هێناوە و ڕژونەتە نێو بازاڕیکی شێواو وپڕ گومان ، تا نیوەی شەو بە ڕۆژانەیەکی زۆر کەم کار دەکەن وشەوەکەشی بەدیار چامپیزلینگەکانەوە وەنەوز دەدەن.
ئەم نەوەیە، تەماشای برا و خوشکە گەورەکانی دەکات، لە ماڵەوەن و دەرفەتی بەختەوەرییان لە دەستداوە. خۆیانیش کاتێکی کەمی ڕزگاربوونی لەدەست ماوە. لایەنێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی جددی نیە متمانەی پێبدات و فەنتازیا و خەون و ئامانجەکانی بۆ فۆڕمۆڵە و ئاراستە بکات و ڕاپەڕین بەرپا بکات، کە هەموو زەمینەکانی وەک ئیران و عێراق ئامادەن.
سەرکێشی دەکات:

  • قەرز دەکات و دەچێتە نێو بازاڕی مامەڵەوە و لاوێتی خۆی بزر دەکات و خەونەکانی لە گۆڕ دەنێت و بەیانی تا ئێوارە هاوار دەکات وخەریکی کارت فرۆشی و بازاڕی لەنگەو کاری سەرپێێ دەکات… دەکەوێتە ژێر قەرزەوە..
  • سەرخۆی هەڵدەگرێت و بەرەو ئەوروپا، مان و نەمانی پێوە گرێدەدا.
    لە هەموو ماڵێکدا، باوک، دایک، خوشک و برا، داپیرەو باپیرە، گیرۆدەی سەرگەردانی و بزربوونی ئەم نەوەیەن.کێشەیەکی یەکجار گەورەی خێزانی و کۆمەڵایەتی و ئابوری و کلتووریـیە. ئەگەر هەر باوکێک تەنها چەند چرکەیەک تەماشای فەیس بووکی کوڕەکەی بکات، ئیدی تاقەتی چوونە سەر کاری نامێنێ (هیچ شتێک لەم ژیانە نیە، پێکەنینم پێببەخشێ)، (مەرگم بەچاوی خۆم دی کە دیپۆرتکرامەوە، بەڵام ئەمجارە بشمرم هەر دەڕۆمەوە). چۆن پەروەردەیان بکات. چۆن هانی خوێندنەوە و سەرکەوتووییان لە قوتابخانە و زانکۆ بدات. چۆن کەشێکی کۆمەڵایەتی هاوسەنگ پەیدا بکات بۆ هەڵدان و گەشەکردنیان. لەدایکەکان بگەڕێن، کە نازانێت لە حەژمەتتان چ بکات؟
    هێشتا ساڵ نەسوڕاوەتەوە، کە ئازار و مەرگ و ناڵەی مناڵانی پەنابەرانی عێراقی لە بێلاڕوسیا، وێنەی دەستە وردەکانی ژێر تەلە دڕکاوییەکان، ڕەقبوونەوە لەسەرما و خواردنی ورچی کێوی بووە گەرمترین هەواڵەکان.
    لەبەرامبەر ئەم تڕاژیدیایەدا سەرۆکی حوکومەتی هەرێم (مەسرور بارزانی)، بە ڕۆژنامە ئەڵمانیەکانی وەک (فاز) و (ئەلگماینە فرانکفۆرت) دەڵێت ئەوان فریوخواردووی نێو باندە قاچاخچییەکانن. لە واقعدا کۆچ و ڕەوی بە کۆمەڵی لاوانی کوردستان بۆ دەرەوەی وڵات و بەهرەبەرداری قاچاخچییەکان لێیان و دژواری و مەرگەساتێک کە ڕووبەڕووی دەبنەوە هەمووی لەئاکامی سیاساتەکانی دەسەڵاتدارەتی حکومەتی هەرێمە.
    نەک هەر ئەوەش دوای ئەم هەموو کارەساتە حکومەتی هەرێم هیچ بەرپرسیارەتییەک لەخۆی نیشان نادات و هیچ پلانێک بۆ چارەسەری ناخاتە دەستوری کارییەوە، بەڕاستی سەیرە کەمتر حکومەتێک لە جیهانی سەرمایەداری ئەمڕۆدا دەبینیت کە وا بێ خەم و بێ دەربەست بێت بەرامبەر هاوڵاتیانی! بۆیە لەژێر سایەی ئەم دەسەڵاتەی هەرێمەدا، تڕاژیدیای کۆچ و ڕەوی بەکۆمەڵی لاوان کاروانێکە کۆتایی نایەت.
    حزبەکانی دەسەڵاتدار و حکومەت و دامەزراوە پەروەردەیی و ڕۆشنبیریـیەکانی کوردستان بە هەققەت، شایانی توڕەیی، هەڵشاخانی لاوانی کوردستانن، لەبەرئەوەی بە سیاسەت و پلانە ئابووریی و ئیدارەییەکانیان، ڕێگرن لەدابننکردنی لانی کەمی ژیانی ئەمڕۆی لاوانی کوردستان.
    جیاوازی چینایەتی کۆمەڵگای شارە گەورەکانی کوردستان، زۆر ڕۆشن و بەرچاو لە سەرتاپای ژیاندا، لەوپەڕی توندوتیژیدا خۆی دەنوێنێ. ئەوەتا لاوانی كچ و کوڕی کوردستان، ئەوانەی خوێندنیان تەواو کردووە زوربەیان بێکارن، وە بەشێکی بەرچاویشیان بەناوی ئەزموون وەرگرتنەوە بەناچاری بە خۆڕایی کاردەکەن لەژێر ناونیشانی کاری خۆبەشدا، هەم لە ناوەندەکانی کار بۆ خاوەنکار و سەرمایەداران، وەهەم لە فەرمانگەکانی دەوڵەتیدا، بەو هیوایەی کە لە ئایندەیەکی نادیاردا دابمەزرێن. ئەمە لە کاتێکدایە کە ژمارەی ملیۆنەرەکان تادێت لە زیادبووندایە. ئەم ناکۆکیـیە چینایەتیـیە کە لە کیشەی لاواندا یەکجار بەرجەستەیە، کە پەیوەست دەبن بەریزی کرێکارانەوە ، دەچنە نێو پرۆسەی دەرگیری خەبات و کێشمەکێشە کۆمەڵایەتیەکانەوە، کێشدەکرێن بەرەو ئاسۆیەکی مەزن. ئالتەرناتیڤیش هەر ئەمەیە. لاوان لەناو بزووتنەوەی چینایەتی خۆیاندا وەک ووزەیەکی نوێ وخاوەن ئایدیای نوێ و چاونەترس و دەستپێشکەر، هەوڵدەدەن چارەنوسی خۆیان، خۆیان دیاریبکەن.



سەفەری جاویدانیی.. شیعری: عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

هەموو لەوێستگە جیاجیاکانی سەفەری جاویدانەدا وەستاوین و بەنیازین
لەزەمەنێکی ئەبەدیدا بانگی ژیان بکەین
هەموو لەنێو ساتە کورتەکانی تەمەندا
دەستمان بە چرکەکانەوە گرتووە
تا لە شەمەندەفەرە گەورەکەی زەمەن جێنەمێنین
بەڵام ئەفسووس، بەر لە خوێندنەوەی دواین شیعر
بەر لە بیستنی دواین گۆرانی
بەر لە دواین ماچ
دواین سڵاو، دواین ماڵئاوایی
بێئەوەی دەستی لێکدابڕان هەڵبڕین، دەڕۆین
دەڕۆین بەنێو زەەمنیکی دێوانەدا
زەمەنێک؛ نەهەناسە دەناسێ و نە پێکەنین و نەجوانی
ئا لەو ساتە لەگەڵ خۆمان،
لەگەڵ گەردی تەپوتۆزی ئەم بوونەدا ئاشت دەبینەوە
لەو خاڵەوە ئیتر ڕەنگە لەخۆمان بگەین و
بزانین ژیان چ مانایەکی هەیە و
بوونی ئێمە دەچێتە نێو چ هاوکێشەیەکی ئاڵۆزەوە!
*
لە بینگ بانگەوە بەشوێن ناسینی توخمەکانی ژیانەوەم
لە یەکەمین چرکەکانی زەمەنەوە خەریکم پێناسەیەک بۆ خۆم بدۆزمەوە
هەسارە بە هەسارە و گەردوون بە گەردوون وێڵی شیکارکردنی هاوکێشەکانی وجودم
وەک گەڕیدەیەک؛ کەشکۆڵی پرسیارەکانم بە کۆڵەوە بووە و
ڕوئیایەک نەبووە بمبات بەرەو کاکێشانەکانی بێدەنگی و تاریکە کپەکەی نێو بۆشایی
مانگ و ئەستێرەکانم هەڵگێڕ و وەرگێر کردووە و پەنجەرەیەکم نەبینیوە خۆمی تیا ببینم جگە لێرە
بەڵام هەیهوو من لە کوێم و شیکاری پرسیارم لەکوێ؟
تازە بەم کتێبە سەرەتاییەی زانست و
بەم عەقڵە زۆر بچووکەی خۆمەوە ناگەم بە ئەستێڵە گەورەکەی ژیان
من هێشتا گەریدەیەکم لەسەرەتای سەفەرێکی درێژ و بێکۆتایی
بە کۆڵەپشتێ لە شیعر و
بە بەروانکەیەک لە وەهم و خۆگێلکردن؛ ناگەم بە پەرژینەکانی خەمە گەورەکانی ژیان
تازە درەنگە و نە من و نەئێوەش ناتوانین لەو کەشتییەوە بچینە نێو زەریای گەردوون
هەیهات؛ ئیتر ئەم خەمە دەسپێرم بە گەردیلە تەنیاکانی بوون
بە ماسییەکانی ڕۆحی یاسای ڕاکێشان
بە ئێوە، ئەی بوونەوەرە زیرەکانی نێو ئەم زەریا تاریکەی بوون.

تشرینی دووەمی ٢٠٢٠




خەنجەری خێڵ..(12).. شەماڵ بارەوانی

بەشی دوازدە/

کەرێکی پۆست مۆدێرن..!

بەهار بازیاتر بۆتی باسکەم کە چیم بینی؟

لە خــــەودا بینیم:

بەرازێكی کریستیانی به مەزهەب كاتۆلیک دەیگوت :من تێناگەم بۆ بەر لە رۆژی دوایی، دووبارە حەزرەتی مەسیح دەگەڕێتەوە و جینۆسایدماندەكات !

قەڵەڕەشێكی بناژۆخوازی سەر و شەکڵ نابووت، کە نازانم لەوێ چی دەکرد پێی گوت: قەدەری خوایە و نكۆڵیكردنی كفرە.

مراوییەک:ئەرێ لە ڕاهی غەوسی ماڵ لە بەغدایێ، یەکێ پێم ناڵێت ئەو پۆست مۆدێڕنانە کێن؟ دەڵێن هەموو شتێکیان لا ڕێژەییە، تەنانەت چڵمی لوتیش !

كەرێکی سوریالستم دەیگوت: تا جەنگی یەكەمی جیهانیم لە یاد بێت، ئیتر ناتوانم هەرگیز، بڕوا بە ڕۆشنگەری و ئەقڵانییەت بێنم.

میشكێكی سەر بە قوتابخانەی فڕانكفۆرت لە وڵامدا پێی گوت :خاڵەگیان منیش هەر لە بەر فاشیزم و نازیزم بوو تووشم بە تووشی ماخولیانی و رەشبینی بوو و عەقیدەم بە رۆشەنگەری و شت لەق بوو و بڕوام بە مۆدێڕنێتە نەما.

كەنغەرێكی سیكۆلاریست: بۆ خاتری ڤۆلتیری، بەسیکەن و بیبڕنەوە و چیتر هاوشێوەی کەریمۆکە گەوادی باوکی ئەو کچەی کە ئێستا وا سەیرمان دەکات، شەڕاب و شەربەت و شۆربا تێكەڵ مەكەن.

باشە ئێوەی کەرباب پێم ناڵێن هێتلەر و مۆسۆلۆنی و فرانکۆی تڕکەن چی پەیوەندییەکیان بە ڕۆشنگەری و گوو و شتەوە هەیە !

کاکە ئێوە گوو لە مێشکتانە و بۆ تێناگەن کە دروست بوونی کەری وەکو فرانکۆ و هیتلەر و مۆسۆلۆنی لادان بوو لە بنەماكانی عەلمانیەت ؟

ژوژكێكی هۆمۆسێكشوێڵ کە ئەو قسەی کەنغەرەکەی بیست پێی گوت: بژیت بۆ ئەم كۆمێنتە لۆژیكی و مەوزعیەت.

بەهار دەزانی بە چی زۆر پێکەنیم و تا هێزم تیابوو داما قاقا.

هەموو ئاژەڵ و پەلەوەرەکان بە واق وڕماوی سەیریانکردم !

کەرێکیان گوتی:لێی مەگرن کچی کەریمۆکە ژن کوژی گەواد و مرۆڤی حیزی ئیتر.

دەزانی بە چی پێکەنیم؟

رێویێكی چیژگەرا و هیدۆنیزم دەیگوت:من خۆم ئەپیكۆریانە دەژیم و گۆشتی مریشکی ماڵی کەریمۆکە ژن کوژ و چێژی ژیان تەنها پێوەرە لام.

پەپولەیەكی سۆزانیش لەوێ بوو دەیگوت: دەبێ سەلەفیەکان ئێدی فێری ئەوەبن رێز لە ئازادی دادایستەكانیش بگرن و دەست لە خۆراک و خەون و خەیاڵ و خولیا و ئەندێشەو و ڕێنەیان وەرنەدەن.

گورگێكی ئیمپریكی (زانستگەرا- تەجریبی)قسەیەکی زۆر جوان و ماقووڵی کرد، هەمان قسەی تۆماز هۆبێز(مرۆڤ گورگی مرۆڤە)ی پێچەوانە کردبووەوە دەیگوت: گورگ مرۆڤی گورگە و چاکترین سیستەم دەوڵەتی لیڤاتان و ئەژدیهاكەی هۆبێزە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی گورگەكان.

داینەسورێكی ئانارشیست لە وڵامدا گوتی: زۆر ڕاستە ئازیزەکەم، بوونی دەوڵەت و سیستەم واتا كۆیلێتی.

مراویەكی نەهیلست و پوچگەرا بە تۆنێکی تۆزەک بێزارکەر :هاوڕێیان دەزانن ژیان لە بەردەكەی دەستی سیزیفە خوێڕی کوڕی سەگ بەوڵاوەتر نییە؟

بەبەغایەكی ریئالست و واقیعگەرا: مۆدێرنێتە یەكسانە بە نەمانی ئەفسانە و پڕ و پووچی سیحر و خورافیات.

كونە پەپویەكی جادووگەر و كۆنزەرڤاتیڤ، وڵامێکی توندی توتیەکەی دایەوە: هیچ وانییە، تا ئیستاكێش خەڵك و بنیام هەزار و یەك حیساب بۆ بوونم دەكەن و بازاڕی خوڕافە و شەتەحات و پیرۆزیەکان و نوشتە و تفەڕك و پەڕۆی سەوز جممەی دێت.

كیسەڵێكی مێی عەولەمی: هەنگاوەكانم خێران كەواتە منیش چەشنی دیكارت هەم.

جوانە گایەكی سادیک: لە كاتی چوون بۆ لای مانگاخان نەك یەك كون بەڵكو هەموو بوونی كون بێت دڵم ئاوی جنس ناخواتەوە.

بەهار ئەوان لەو دیالۆک و قسانەدابوون، لە نکاوڕا ورجێکی ورگ زل خۆی کرد بە قاوەخانەکەدا و ئاگر لە چاوەکانی دەبارین زۆر بە تۆڕەیی و بە تۆنێکی تا بڵێیت ترسناک و هەڕەشە ئامێز گوتی:من پرۆژە تەواو نەبووەکەی مۆدێڕنێتەم، من نوێنەری یۆرگن هابرماسم و کوا ئەو پۆست مۆدێڕنە قەحپە باوکانەی تازه گوێم لێبوو زەمی مۆدێڕنێتەیان دەکرد و گوویان دەخوارد؟

هەموان متەقیان لە خۆیان بڕیبوو کەس نەیوێرا وڵام داتەوە و یەک وشە گۆ بکات و هەمووی وەکوو بى ناو ئاو دەلەرزین لە ترساندا.

ورچە سەرک قەوی و زگ زل و قون ئەستورەکە گوتی:گوێ بگرن هاوڕێیان، ببوورن کە تۆزەک بە ناشیرینی هاتمە ژوورەوە و وەکوو مرۆڤەکان دوام، ئەو پۆست گوانە جەویان گرتم و لە دەماری مۆدێڕنێتە بوونیان دام، بۆیه هەندۆکەک هەڵچووم.

ئینجا گوێ بگرن با سەبارەت بە مۆدێڕنێتە هەندەک بۆتان بدوێم و وڵامێکی ئەو پۆست مۆدێڕنانە، یاخود گونجاوتر و باشترە پێیان بڵێین:پۆست حیز و پۆست گووانەیش بدەمەوە.

دەزانن تەنها یەک کتێب بەسە بۆ ئەو پۆست گووانە کە بیخوێننەوە تا بزانن چەندە گێڵ و نەزانن سەبارەت بە گرنگی و فەزڵ و نیعمەتەکانی مۆدێڕنێتە.

ئەویش کتێبی”دیموکراسی لەنێوان مۆدێرنێتە و پۆست مۆدێرنێتەدا”

باش گوێ بگرن هەی تەرەس بابینە با تۆزەک لە میانی ئەو کتێبەیە هەندەک باسی جیاوازی نێوان مۆدێڕنە و پۆست مۆدێڕنەتان بۆ بکەم.

دڵنیام گەر لە جیاتی دەماخ گوو لەمێشکتان نەبێت و، ئەقڵتان وەکو هی مرۆڤەکان بە بەستەڵەک نەبووبێت، لەو قەناعەتی پۆست گووەتان پەشیمان دەبنەوە و لەکەری پۆست گووییتان دێنە خوارەوە و وەکو من لە ڕێگای

“دیموکراسی لەنێوان مۆدێرنێتە و پۆست مۆدێرنێتەدا”

واز لە بیری پۆست مۆدێرنێتە، یان وەک نووسەری کتێبی”دیموکراسی لەنێوان مۆدێرنێتە و پۆست مۆدێرنێتەدا” وتەنی: (تراویلکەی پۆست مۆدێرنێتە) دێنن.

ئازیزان:

من کاتێک لە قۆناغی گرێی فکری دابووم، لە تەمەنێکی زۆر زووەوە، لەپاڵ خوێندنەوەی بەرهەم و کتێبەکانی کۆمەڵێک سۆسیۆلۆگ و فەیلەسوف و ئەندێشمەندی قوتابخانە و فێرگەی فەلسەفەی فرانکفۆرت(هەرسێ جیلەکەی فرانکفۆرت) و، پوچگەرا و ڕەشبین و نهلیستی لە نموونەی: شۆبنهاوەر، کامۆ، سارتەر، کافکا..تاد..و کاریگەربوون پێیانەوە.

دەستم دا بەرهەمەکانی بیرمەند و فەیلەسوفە مۆدێرنە و پۆست مۆدێرنێتەکانیش و بە تامەزرۆیی و حەماسەتێکی زۆرەوە، زورم لەسەر مۆدێرنێتە و بونیادگەری و هەڵوەشانەوە(تفکیک)و هێرمۆنتیکا، ئیگزیسستانسیالیزم(بونگەرایی)، پۆست مۆدێرنێتە، دادایزم، سوریالیزم ..تاد.خوێندەوە.

ئەوکاتەی هۆشیاری و وەعیم بۆ گەڕایەوە و لە غەیبووبەی فیکری و قۆناغی هەرزەیی هزری رزگارم بوو و لەناو بازنەی داخراو تونێڵی فیکری ئەوکاتەم هاتمەدەر.

ئەو فیکر و ئایدیۆلۆژیایەی ئەقڵی مومیاکردبووم و وای لێکردبووم کە هەموو شتەکان پێچەوانە و ئاوەژووببینم !

هەڵبەت بەهۆی ئەوەی جارێ خاوەنی پاکگراوەندێکی ڕۆشنبیری و فیکری و فەلسەفی و مەعریفی قووڵ نەبووم، بۆیە هەر زوو کەوتمە ژێر کاریگەری کۆنسێپتگەڵێکی وەک:فەوزەویەت و ئەنارکیەت و نهلیست و عەدەمیەت و چی و چیەت و تووشم بە تووشی جیهانبینی و تێگەیشتنە دوا نوێ گەریەکان بوو و منیش چەشنی پۆست مۆدێرنیزمەکان، هەرچی ستالین و فرانکۆ هیتلەر و جەنگی یەکەم و دووەمی جیهانی و هۆلۆکۆست و لادان و تراژیدیاو ئافات هەبوو، هەمووییم دەخستە ئەستۆی مۆدێرنەتە و مۆدێرنەتەم پێ تاوانبار دەرکرد و هەر ئەویشم بە هۆکار و بە تاوانباری سەرەکی هەموو ئەو کارەسات و لادانانە دەزانی و حەداسەتم رەتدەکردەوە و هەرگیز دانم بەو مەشروعە تەنویریە تەواو نەبووەی یۆرگن هابرماس دانەدەنا!

بەتایبەتی کتێبە دوو بەرگیەکەی نیچە(ڕەخنە لە مۆدێڕنە) بوو، ناوێکی وا قۆڕبوو و باشم بیرنەماوە، ئەو کتێبه هەستی دژە مۆدێڕنێتەبوونی لا گەیاندم بە تڕۆپک و بووم بە کەسێکی مۆدێڕنۆفۆبیا.

وەلێ ئەو پەرتۆکە( “دیموکراسی لەنێوان مۆدێرنێتە و پۆست مۆدێرنێتەدا)

زۆر شتی لە تێڕوانینم گۆڕی لە بارەی مۆدێرنێتە و پێداچوونەوەیەکی باش بوو بەو دیدەنیگا و تەسەوراتە پۆست مۆدێرنانەی کە لە سەردەمی هەرزەیی فیکریمدا، گیرۆدەیان ببووم.

بەڕاستی “دیموکراسی لەنێوان مۆدێرنێتەو پۆست مۆدێرنێتەدا”

تاڕادەیەکی باش دەتوانم بڵێم کودەتایەک بوو بەسەر جیهانبینی و دیدەنیگا و هزری من لەبارەی پۆست مۆدێرنێتەوە.

ئەو پۆست مۆدێرنێتەی مونەزیر و موفەکیــــــــر و فەیلەسوفەکانی خۆشیان بەشێکی زۆریان دواتر باوەڕیان پێی نەماو لێی پەشیمان بوونەوە و وازیان هێنا، لەنموونەی فۆکۆ، بۆردیار، ئالان تۆرین، بۆدلێر ..تاد.!

کەچی تازە بە تازە کەرێکی نەخوێنەواری سوریالستی و مشکێکی فڕانکفۆرتی مرۆڤێ کوڕی کوڕی دێن و پۆست گوومان پێدەفرۆشنەوە !

هەی ئەو سەر وکەلەپووچەتان بگێم، مۆدێڕنێتە لە ژیان و مێژوویی ئاژەڵیەت(بەشەریەت) بێننە دەر، جگە لە گووی مرۆڤ و ئاژاوە و کەرێتی مرۆڤایەتی چیترمان بۆ دەمێنێتەوە؟

بیرتان نەچێت، من سەڕەڕایی دەستبەرداربوونم لە قەناعەتی پۆست مۆدێڕنەیی بوونم، ئێستاش نیچەم زۆر خۆشدەوێ و لە زۆر شت، هێشتا نیچە بتی منە، نیچە ڕوگە و خوداوەندی منە.

نیچە فێری کردم کە چەکوچێک هەڵگرم و بکەومە گیانی هەرچی بتی گوواوییە و بلێم ئیتر کاتی ئاوابوونی بتەکانە.

—

تێبینی(دیموکراسی لەنێوان مۆدێرنێتە و پۆست مۆدێرنێتەدا) کتێبێکی بەڕێز:مەلا بەختیارە.




بونیادی زمان لە کۆشیعری (وشەکانم بەسەر باڵی پایزەوەن).. عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

بەرایی
زمان لە کۆشیعری (وشەکانم بەسەر باڵی پایزەوەن)(١) زمانێکە سادە و ڕوون و بێ گرێوگۆڵ؛ کە خوێنەر بێ ئەوەی زەحمەتییەک بێتە ڕێی، دەتوانێت پەیامی کۆمەڵایەتی دەقە شیعرییەکان و مەبەستی شاعیر لەیەکەم خوێندنەوەدا دەستەبەر بکات. ئەمەش بەو مانایە نییە کە زمانی شیعرەکان سفت و بەهێز نییە. نا؛ زمانی شیعرەکان کەم تا زۆر ئیشی لەسەر کراوە، بەڵام لەئاست چاوەڕوانی خوێنەری جیددیدا نییە. بەدەربڕینێکی تر، زمان لەم کۆشیعرەدا ئیشی لەسەر کراوە، وەلێ ئاگایانە ئیشی لەسەر نەکراوە. من دەزانم شاعیر تێکٶشاوە دەست بۆ ئیقاعی شیعریی جوان و وشەی مۆسیقی و دەربڕینی گونجاو بەرێت، بەڵام نەیتوانیوە شیعرەکان بگەێنێتە ئاست شیعری ئەمڕۆ. دیارە ئەمە بەو مانایە نییە کە ئەم شیعرانە شیعر نین، بەڵکو زیاتر مەبەستمە ئەوە بڵێم کە شاعیر پێویستی بە قاڵبوونەوەی زیاتر و شارەزایی زیاترە لە کێشە ئیستاتیکییەکان و گرفتەکانی شیعر. ئەم قاڵبوونەوەیەش دەبێتە هۆی تۆکمەبوونی مەعریفەی شاعیر سەبارەت بە زمان و تەکنیک و ئیستاتیکای شیعریی کەدواجار تەنها خۆی و شیعر لێی سوودمەند دەبن. بابەتێک کە من لەم کورتە نووسینەم لێی دەدوێم بونیادی زمانی شیعرییە. من لێرەدا دەمەوێت لەڕێگەی دوو ڕۆچوونی ڕەخنەییەوە بگەم بە خاڵی مەبەست. بگەم بەو جێگەیەی کە لە ڕێگەی ئەم خوێندنەوەیەوە هەندێک قسە لەسەر زمانی شیعریی لای عارف کوردەی شاعیر بکەم.

دوو ڕۆچوون

ڕۆچوونی یەکەم : ڕۆچوون بەنێو واتا و پەیام لەڕێگەی دەربڕین و گوزارشتە شیعرییەکانەوە.
لە دووتوێی ئەم کۆشیعرەدا بۆ خوێنەر ئاسان نییە بتوانێت دوو کات و وسەردەمی جیاوازی نووسینی شیعر لای عارف کوردەی شاعیر ببینێت و بیان ناسێنێتەوە؛ مەگەر کەسێک یان خوێنەرێک لە نزیکەوە شاعیر بناسێت یان ئاگاداری مێژووی نووسینی شیعری شاعیر بێت.(٢) چونکە شیعرە سەرەتاکانی شاعیر زۆربەیان شیعری کرێکاریین و هەڵگری پەیامی شٶڕشگێرانە و کۆمۆنیستین.

ئایاره‌..
بۆرژوا گوێ گره‌!
لێره‌ بێ یان له‌وێ
كۆته‌ره‌ی شیكاگۆین
(ئاگرین؛ شۆرشین
شۆڕشی كڵپه‌سێن)
له‌ ڕووی تۆ ناكوژێن
ژیله‌مۆین؛
په‌نگرین.
هەتاوین تۆڵەسێن. (٣)
عارف کوردەی شاعیر خۆیشی وەک مارکسیستێک هەوڵی داوە لەگەڵ خۆی و شیعر و خوێنەر ڕاستگۆ بێت. هەربۆیەش بەوپەڕی سادەیی بەڵام ڕاستگۆییەوە گوزارشتی لە هەستە چینایەتییەکەی کردووە. لەشیعری بۆ شاپوورەکان دەنووسێت :
شاپوره‌كان بوون به‌ مۆم و
كۆلیته‌ تاریكه‌كانیان ڕووناك ده‌كرده‌وه ‌و
ئه‌م تونێڵه‌یان بۆ ئێمه‌ جێهێشت
ئێمه‌ش.. له‌م ئۆقیانووسی كپ بوون و مەینەتی و نایەکسانییە
چراین و هەر وەکو ئەوان ڕاوی تاریکایی دەنێین
وەکو ئەوان سروود بۆ ڕزگاری ئینسان
بۆ دادپەروەری ژین دەڵێین.(٤)
ئیتر ئەم بیروباوەڕە ئینسانییەی شاعیر هەر تەنها لە شیعرێکدا قەتیس نابێت، بەڵکوو سەردەکێشێت بەناو ژمارەیەک لە شیعرەکانی.(٥) زمان لەم شیعرە کرێکارییانەی شاعیردا ڕاستەوخۆ و سادە و ساکارە، بەڵام تەژییە لە هەستی ئینسانیی و شۆڕشگێرانە. دەربڕینە شیعرییە چینایەتییەکان و گوزارشتە شۆڕشگێرەکان باڵادەستییان بەسەر زمانی شیعرەکاندا هەیە و توانیویانە شوناس بە زمانە شیعرییەکە بدەن. هەموو ئەم ئیشکردنانەش ( هەڵبژاردنی وشە، سەروای گونجاو، جەغد کردنە سەر بابەت) لەناو زماندا ڕوویانداوە. چونکە وەک مارکس دەڵێت : “بیرۆکەکان بەجیا یان لەدەرەوەی زمان بوونیان نییە” (٦) ئەمە ئەو گۆشەنیگا و تێڕوانینەیە کە مارکس دەیخاتە بەردەستمان کە دەتوانین بایەخی زمان و تەنانەت نووسین و بۆچوونەکانیش لە هەناوی زماندا ببینین و بخوێنینەوە. هێزی گوزارشتی زمان دەتوانێت نەک هەر شوناسی دەربڕینەکان بێت، بەڵکو شوناسی کۆی نووسین بێت لای نووسەرێک.
هەرچی شیعرەکانی تری شاعیرن، بەتایبەتی لەدوای ساڵی ١٩٩٥ ەوە؛ لەڕووی پەیامی کۆمەڵایەتی و مەبەستی شیعریی ئاڵوگۆڕیان بەسەردا هاتووە، کە بە بڕوای من ئەو شیعرانە دەربڕی تووڕەیی و دڵشکانی شاعیرن لە دۆخی سیاسی و خەباتی کۆمۆنیستیدا. زمانی ئەم شیعرانە، زیاتر زمانێکی کۆن و کات بەسەرچووە کە ئەو زمانە ناتوانێت لەگەڵ گەشەی سەردەم و ئاڵوگۆرەکانی کۆمەڵگە بێتەوە. کە من دەکۆشم لە ڕۆچوونی دووەمدا زیاتر لەسەر ئەم زمانە کۆنە دەوەستم.

ڕۆچوونی دووەم : ڕۆچوون بەنێو تێکچڕژانەکانی زماندا لەڕێگەی وردکردنەوەی زمان.
ئەم کۆشیعرە بچکۆلانەیە کە زمانەکەی لەنێو بەرداشی گوزارشتی شۆڕشگێرانە و دەربڕینی کۆندا دێت و دەچێت؛ پێکهاتەکەی بەمشێوەیە دزاین کراوە.
یەک : کۆشیعرەکە لە ١٤٦ لاپەڕە پێکهاتووە.
دوو: نزیک بە ٥٢٠٠ وشەیە.
سێ : ١٠ تابلۆی هونەری تێخزێنراوە کەلە ئەنتەرنێتەوە وەرگێراون.
چوار : ٦٥ تا ٧٠ هەڵەی ڕێنووس و تایپی تێدایە.
پێنج : ٣٨ بۆ ٤٠ وشەی ئەفسانەیی و ئاینیی تێدا بەکار هاتووە، وەکو ( جنۆکە، شەوە، خاچ، خوا، نوێژ، قیامەت، بەهەشت، حەرام، ئەهریمەن، دوعا، زیکر، ئیبلیس، دۆزەخ، ..تاد)

خەریکن..
ئەهریمەن بۆ بەهەشت
ئەنێرنەوە و
بەهەشتییەکانیش بۆ دۆزەخ.(٧)
شەش : ناوی ٣٢ ئاژەڵ و باڵندەی تێدایە، بۆ نموونە ( تیترواسک، پاساری، کەروێشک، کەناری، کوکوختی، پشیلە،جرج،ئاسک، ئەسپ، قەلەڕەش، شاباز، هەڵۆ، کوندەپەپوو، حاجی لەقلەق، کەڵەباب، قەلەپاچکە، چۆلەکە، قەقنەس، ماسی، تیمساح، نەهەنگ، شێر، داڵ، جاڵجاڵۆکە، تاوس، کۆتر،..تاد)

کەروێشکێکی خەواڵووم و
لەنشێوی چارەڕەشیی
سەرسم ئەدەم.(٨)

حەوت : نزیک بە ٢٠ وشەی کۆنی دەرەوەی چوارچێوەی زمانی مۆدێرنی تێخزێنراوە لەچەشنی ( شەغرە، بێڵەقانێ، کلدان، کانی ژنان، کەپر، مەشکەژەن، چارۆکە، سەردوولکە، تەزبیح..تاد)
پرسیار لێرەدا ئەوەیە کە ئایا تا چەند ئەو وشانە لەگەڵ ئاڵوگۆڕەکانی نێو گۆمەڵگەدا دێنەوە؟ بۆچی شاعیر پەنای بردۆتە بەرد چەندین دەستەواژەی سەردەمی فیوداڵی؟
پەتی زوڵم چەند ئەستوور بێ
شغرەی جیڕی کۆنە ساڵە دەیپسێنێ. (٩)
ئەم دزاینەی زمان بەمجۆرەی لەم کۆشیعرەدا نمایش کراوە، بێگومان کاریگەری دەبێت بەسەر کەمڕەنگکردنەوەی کێشکردنی خوێنەر بۆ دەقە شیعرییەکان. ئەمەش دەرخەری ئەوەیە کە زمانی شیعری لای شاعیر ئەو گۆڕانە جەوهەرییەی بەسەردا نەهاتووە کە دەبوو بەسەریدا بێت. لەبونیادی زمانی شیعرەکانی عارف کوردە تێکچڕژانێک دەبینرێت. ئەم تێکچڕژانەش لە زمان پەیوەستە بە بەرز و نزمبوونەوەی ئاستی ئومێد و ڕەشبینی، یان وردتر بڵێم ڕەنگە پەیوەست بێت بە بەرز و نزمبوونەوەی دۆخ و هەلومەرجە شۆڕشگێڕییەکان و گوزارشتکردن لەو هەلومەرجە.

ئەنجام
سەرەنجام لە ئاکامی خوێندنەوەی ئەم کۆشیعرەی شاعیر دەگەین بەو ڕایەی کە نووسەری وشەکانم بەسەر باڵی پایزەوەن، سەرباری هەوڵەکانی لەبواری زمان و بونیادی زماندا، بەڵام هێشتا نەیتوانیوە زمانی شیعریی تەریب بە گەشەی سەردەم بسازێنێت. بۆیە بەبڕوای من شاعیر لەبەردەم هەڵبژاردنێکی سەختدایە. یان ئەوەتە درێژە بەم زمانەی ئێستای دەدات کە سەرەنجام نەک ناتوانێت گەشە بکات، بەڵکو لەوانەیە توانا شیعرییەکانیشی تووشی سستی و لەبارچوون بکات. وەیان ئەوەتا ئاڵوگۆڕێکی چۆنایەتی لە بونیادی زماندا دەسازێنێت و لەوێشەوە تەکانە شیعرییەکانی دەدات و بەرەو پێشەوە هەنگاوە پڕ لە داهێنانەکانی لەنێو بزووتنەوەی شیعری رادیکاڵی کوردیدا دەنێت.

عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)
حوزەیرانی ٢٠٢٢

سەرچاوە و پەراوێز :
(١)وشەکانم بەسەر باڵی پایزەوەن عارف محەمەد کوردە چاپخانەی ئاڤێستا کەرکووک چاپی یەکەم ٢٠٢١.
(٢)سەرەتای پەیوەندی ئەدەبیی نێوانمان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٨٨ کە شیعرێکی ئەم شاعیرە (بولبولی کارگە) لەژێر ناوی (نەوزاد) لە گۆڤاری ڕابەر ئۆرگانی حەلقەی ئەدیبانی کۆمۆنیست بڵاو کردەوە. لە دەیەی نەوەدەکانیش شاعیر کۆشیعرێکی دەستنووسی بۆ ناردم و منیش دوای خوێندنەوەی بە کۆمەڵی سەرنج بۆم ناردەوە و ئەویش وەک ئیلتزام و ڕێزگرتن لە شیعر وبۆچوونەکانم، دەستنووسەکەی بڵاوی نەکردەوە. ئیدی لەودەمەوە ئەو پەیوەندییە ئەدەبییە بوونی هەیە تا ئەوەی ساڵی پار هەوڵم لەگەڵدا کە شیعرەکانی کۆ بکاتەوە و لە کتێبێکدا چاپیان بکات، ئەوە بوو ئەم کتێبەی لێهاتە بەرهەم.
(٣)وشەکانم بەسەر باڵی پایزەوەن عارف محەمەد کوردە چاپخانەی ئاڤێستا کەرکووک چاپی یەکەم ٢٠٢١ لاپەڕە ٨٨.
(٤)هەمان سەرچاوەی پێشوو لاپەڕە ٩٦.
(٥)بۆ نموونە شیعرەکانی ( کاتێ بەڕک نەبوو، هەوری ئێستا ئاو دانادات، بۆ ئەوانەی لەغوربەتدا ئەژین، وەفایەک بۆ هاوڕێ ئاراس، ماسیحە ،کوانوویەکی بێ خۆڵەمێش، و ..تاد)
Karl Marx, Jon Elster “Karl Marx: A Reader”, p.53, Cambridge University(٦) Press(1986)
(٧)وشەکانم بەسەر باڵی پایزەوەن عارف محەمەد کوردە چاپخانەی ئاڤێستا کەرکووک چاپی یەکەم ٢٠٢١ لاپەڕە ١٣٧.
(٨)هەمان سەرچاوەی پێشوو لاپەڕە ١٠٠.
(٩)هەمان سەرچاوەی پێشوو لاپەڕە ١٠٢.




ئیرادەی جەماوەر لە ئایندەی شۆرشی ئێراندا.. عوسمانی حاجی مارف

بێئیرادەکردنی ئینسانەکان لە پێکهاتەو خەسڵەتەکانی سیستمی سەرمایەداریە، بەو مانایەی ئەم سیستمە ئینسانەکان ناچار دەکات کێشبن بۆ بازاڕی کار تا هێزی کاریان بفرۆشن، کرێکارانیش تا بتواننهێزی کاریان وەک کاڵایەک لە بازاردا ساغ کەنەوە، وەبە ناچاری بژێوی ژیانیان دابین بکەن،لە ناو بازاڕی سەرمایەداریدا،هیچ هەڵبژاردەیەکیان نیە کە ئارەزوو دەکەن یا دەتوانن چ کارێک ئەنجام بدەن.!، بەڵکو کارو مامەڵەی کار کە سەرمایەداران پێویستیانە بڕیار دەدات کرێکاران دەبێت چ کارێک بکەن، واتە چارەنوسی بژێوی کرێکار لەژێر سایەو ڕەحمەتیمامەڵەی بازاڕدایە، نەک ئیرادەو خواست و ئارەزوی کرێکار خۆی. ئەمەش ئەو پەڕی بێ ئیرادەکردنی ئینسانەکانە کە دەچێتە ناو قاڵبی چوارچێوەیەکەوە، لە هەر شوێنێکی دنیای پەیوەندیەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا بێت بێئیرادەیی ئیسانەکان و قەبوڵکردنی کاری نەخوازراو دەکاتە حاڵەتێکی دیفاکتۆ، هەربۆیە “ئازادی” لەناواخنی کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا،تابڵێی ووشەیەکی زۆر پوچ و نابەجێ دەمێنێتەوە، دەستەواژەی “ئازادی” لەبەردەم نەبونی ئیرادەو خواست بۆ هەڵبژاردنی کارو ژیان و گوزەران، لەبەردەم چەوسانەوەی ئینسان لەسەر ئینسانتەنها مانای ئازادیە بۆ بازاڕو مامەڵەکردن بە هێزی کار لەلایەن سەرمایەدارانەوە.بەم جۆرەش گەڕانەوەی ئیرادەو شكۆی ئینسان تەنها لە ڕێگەی هەڵوەشانەوەی پەیوەندیەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و بازاڕەکەیەوە دەستەبەر دەبێت و مانا پەیدادەکات.
هەر لەم ئاراستەیەوە دەتوانین بڵێین دەسەڵاتی سیاسی لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریدا لە هەر فۆرمێکدا رەنگ بداتەوە،ئەو ماناو ئامرازەیە کە بێئیرادەکردنی ئینسانەکان عەمەلی وبەرجەستە دەکاتەوە. دەسەڵاتی سیاسی لە هەر شێوازو فۆرمێکدا لەلایەن چینی بۆرجوازیەوە ڕێکخرابێت و دامەزرابێت تەنها ئەو دەزگایەیە کە دەستورو یاساو بڕیارەکانی باڵادەستی کەمینەیەک بەسەر زۆرینەی کۆمەڵگەدا بە هەند وەردەگرێ و کاری پێدەکرێت.
مەترسیدارترین شێوازیش لە جۆرەکانی دەسەڵاتی بۆرجوازی بۆ زیاتر بەرجەستەکردنەوەی بێئیرادەیی و گۆشەگیرکردنی خەڵک بۆ دەوریان لە هەڵسوڕانی سیاسی و دەسەڵاتی سیاسیدا، ئەو جۆرەیە لە دەسەڵات کە ئایدۆلۆژیاژیەک دەکاتە هێمای پیرۆزی بۆ دەوڵەت و پاراستنی دەسەڵاتی سیاسی، جا ئەو ئایدۆلۆژیایە هەرچیەک بێت ئاینی بێت یا نەتەوەیی، تائیفی بێتیان ڕەگەزی …جیاوازیان لە ڕادەی بێئیرادەکردن و چەوسانەوەی کرێکاران و زەحمەتکێشاندا نابێت و چەندین پاساو دەکەنە مایەی رەسمیەتدان بە چەوسانەوەی ئینسان لەسەر ئینسان.
لەم سەرەتایەوە دەمەوێت بچمە ناو جۆرێک لەدەسەڵاتی سیاسی کە ٤٣ ساڵە کۆماری ئیسلامی لە ئێران پەیڕەوی دەکات، دەسەڵاتێک کەبە هیچ جۆرێک ماناو فرسەتی بۆ ئیرادەی ئینسانەکان نەهێشتوەتەوە، دۆزەخێکی وەهای بۆ دانیشتوانی ئیران هێناوەتە گۆڕ، کە هیچ جۆرە مافێکی بۆ ژنان و منداڵان و کرێکارو زەحمەتکێش تیا بە ڕەسمی ناناسرێت، ئاینی ئیسلام و مەزهەبی شیعەیان کردۆتە ئایدیۆلۆژیەکی پیرۆز بۆ لە قاڵبدانی ژیان و گوزەرانی تەواوی دانیشتوانی ئێران، کە سەرکوتی ئیرادەوهەموو بێمافیەک و بەرخوردی نائینسانی بە حوکمی کوتەک و سێدارە دەسەپێنێرێت.
هێژمۆنی و دەخالەتی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی لە تەواوی ژیان و گوزەرانی ئینسانەکاندا چوارچێوەیەکی وەهای فەراهەمهێناوە کە هەموو جومگەکانی ژیانی خەڵکی کۆنترۆڵکردوە، هەرلە پۆشاک تا خواردن و بگرە پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکانیشی لەخواست و ئارەزوو ویستی خەڵک داماڵیوە، هەموو ئەمانەو زیاتریش بەمانایەک تەعبیر لە مامەڵەی ئەوپەڕی بێئرادەکردنی ئینسانەکان دەکات، کە تەنها لە پێناو ئەوەدایەکە دەبێت ئێران وەک کۆمەڵگەیەکی سەرمایەداری، کاری بەکرێی هەرزانی تێدا بەڕیوەببرێت، واتە ئاینی ئیسلام ئایدیۆلۆژیایەکە دەتوانێت بەکاربهینرێت بۆ رەخساندن و سەپاندنی هێزی کاری هەرزان، بۆ سەپاندنی بێئیرادەکردنی ئینسانەکان، بۆسەپاندنی دەسەڵاتی کەمینە بەسەر زۆرینەی کۆمەڵگەدا، واتە دینێکە گونجاوە بۆ دەسەڵاتێکی سیاسی کەدەستکراوەیە بەدڕندانە ترینشێواز تەعبیر لە خۆی بکات، هەربۆیە روخانی کۆماری ئیسلامی و جیایی دین لە دەوڵەت و پەروەردە پێداویستیەکی حەیاتی و گرنگ و هەر ئێستایە بۆ دانیشتوانی ئێران.
تەنها ڕێگا بۆڕزگاربوون لەم بارودۆخە پەردەهەڵماڵینە لەو بارودۆخ و ئایدیایانەی بێئیرادەکردنی ئینسانەکان بەرجەستە دەکەنەوە،هەوڵدان و کارکردن و خەباتە بۆ گەڕانەوەی ئیرادەی ئینسانەکان بۆ بریاردان لەسەر دیاریکردنی چارەنوسی خۆیان و بڕیاردان لەسەر چۆنیەتی ژیان و گوزەرانی خۆیان. ئەمەش تەنها لەڕێی جێگیربونی دەسەڵاتێکەوەیە مانا پەیدا دەکات کە تەعبیر لە زۆرینەی دەنگ و دەوری خەڵک بکات، دەسەڵاتێک کە تەعبیر لە دەورودەخالەتی ڕاستەوخۆی خەڵک بکات، بەمانایەکی بەرجەستەتر واتا دەسەڵاتی شورایی.
دەسەڵاتی شورایی دەتوانێت ئەو دەسکەوەتەبێت بۆ بەشەریەت، کە تەواوی زۆرینەی خەڵك لەهەر شوێنکی دنیادا بن، دەبێتتەعبیر بێت لەوەی کە ئینسانەکان بە ئیرادەی خۆیان بڕیار دەدەن لەسەر ژیانی ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی خۆیان، دەسەڵاتی شورایی لەڕێگەی ئیرادەیەکی شۆرشگێرانەی جەماوەریەوە بەدەست دێت کە نەفی هەموو جۆرە نمونەیەکی دەسەڵاتی بۆرجوازی و سەرو خەڵکی بکاتەوە.
خرۆشان و ڕاپەڕینی جەماوەری بۆ وەستانەوە لە بەرامبەر دەسەڵاتی سیاسیدا و بۆ روخانی هەر جۆرە دەسەڵاتێکی سیاسی کە پارێزەری کاری بەکرێ و خاوەنداریەتی هۆکانی بەرهەمهێنانە، ئەو ساتەوەخت و هەنگاوەیە کە جەماوەری تورەو ناڕازی دەیانەوێت رۆڵی شکۆی ئیرادەی خۆیان بگەڕیننەوە، هەر بەم مانایە خرۆشان و ڕاپەڕینە جەماوەریەکانی خەلکی ئێران ئەو هەنگاوە پێشڕەوەیە کە دەیانەویت شۆرشێک بەرپابکەن تاکۆتایی بە بێئیرادەکردنی ٤٣ ساڵەیان بسڕنەوە، ئەم خرۆشانە هەنگاوێکە بەرەو شۆرشێک لەپێناو بەدەستهێنان و جێگیرکردنی ئیرادەی خەڵکی ئێران، بۆیە دەبێت سەربەخۆیی و شکۆی ئەو ئیرادەیە تەواو پارێزراوبێت، پارێزراوبێت بەو مانایەی پێویستە بەر بەوە بگیرێت کە هیچ هێزو لایەنێک نەتوانن لەناو ئەم خرۆشانە جەماوەریەدا کاری پاڵەوانێتی و سەروخەڵکی بەهەر پاساوو بیانویەک ئەنجام بدەن و بسەپێنێن، هەرهێزو لایەنێک گەر دەیانەوێت ببنەبەشێک لەمبزوتنەوە شۆڕشگێڕیە جەماوەریە، پێویستە پێشوەخت پابەندبێت بەمەرجی پاراستن و پەیگیربونی ئیرادەی خەڵک بۆ دەورو دەخالەتی راستەوخۆیلەدەسەڵاتی سیاسیدا، پابەند بێت بە جێگیر بونی دەسەڵاتی شوراییەوە.
هەرهێزێک لەم چوارچێوەیە دەربچێت کە لەدەرەوەی ئیرادەی خەڵک و دەسەڵاتی شورایی هێژمۆنی هێزەکەی بکاتە مەبنا، بەمانای ئەوە دێت کە جارێکیتر بە جۆرێکیتر یان بەڕێگایەکیتر لەباری عەمەلیەوە ئەو هێزە هەوڵدەدات بۆ بێئیرادەکردنەوەی خەڵکی ئێران و دەبێتە هێزێکی دژ بە شۆرش.




ئەکزەلەرەیتی زەمەن.. شیعری: عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)

زوو زوو مەزەندەی فڕین دەکەم
فڕین بەنێو کتێبێکی پڕ لە وێنەی شاعیرێکی سەعلوک
فڕین بەلێوار خەیاڵی تۆزاوی قەراغ ڕووداوێک
فڕین بەنێو کێلونی دەرگای پرسە سەرەڕۆکان
چ پانتاییەکە فڕین وەختی بەباڵی عەشقەوە
شیعر..شیعر کتێب بەسەر دەکاتەوە.
چەند جوانە وەختێ خەیاڵ دەچێتە بەردەم
دەروازەی وشە غەمبارەکانی بوون
ئای لە فڕین ..چۆن مەزەندەی شیعرم دەکا بە مەززەی خۆی!.
*
هەورەکان لە ئاسمانی شارەوە زووخاویان لێ دەبارێ
دارگەڵا وەرەمی گرت
ڕووبار شیلەی ئیرەیی ڕشت
تابلۆیەکی تابڵێی غەمگین بوو هەتاو
زنجیری پانتۆڵەکەی نەبەستبوو
مانگ و ئەستێرەکان بەدزییەوە پێی پێدەکەنین.!
*
هیچ شتێک هێندەی بەفر ڕەش ناچێتەوە
وەختێ لەمەوعیدی توانەوەی خۆی دوا ئەکەوێ
تەنانەت پاسارییەکانیش کە گەروویان
بەهەناسەی مرۆڤ تەنگ دەبێ
جریوەیان خامۆش دەبێ.
*
کەس ناتوانێ ڕێکەوتنی نێوان شیعر و شاعیر تێبگات
مەگەر خەیاڵێکی چەتوون بەدزییەوە
لەپەناو کەلێنی کاتتدا گوێی لێیان هەڵخستبێ!
*
شیعرم جاران مەلێکی تەریوو بوو
تابڵێێ سەربەست و تیژڕەو بوو
هەموو ڕۆژێ بە ئاسمانی نەهامەتی هەڵدەفڕی و دەنیشتەوە
وەختێ بۆنی گوڵاوی نێو وشەی دەمی شیعرمیان کرد
باڵیان بەست و وتیان باسی سیاسەت و و سۆشیامیزم و ئازادی و تادوایی مەکە
خۆت خەریک بکە بە ئیشەوە
لەو ساتەوەی قەسیدەی پڕ ئومێدیان برد برد
هەر بە ئومێدەکانی دڵی خۆی باڵبەستیان کرد
بە شەرابی ئەشکەنجە و خەمی تەنیایی خۆی مەستییان کرد
ویستیان شیعرم بکەن بە پەند
بەڵام لە دڵی خەڵکیدا گۆرانی بۆ دادپەروەری ئینسان دەچڕێ و
وشەکانی بۆ ستەم بوو بە کۆتوبەند.

٢٠٢٢




مانگرتن و ناڕەزایەتییەکان لە تورکیا بۆ زیادکردنی کرێ و مووچە لە بەرانبەر بەرزبوونەوەی هەڵاوسانی پارە *.. و: زاهیر باهیر

نوسینی : Hassan Yildirim
19/09/2022

و: زاهیر باهیر

مانگرتن و پرۆتێستەکان بۆ کرێی زیادە لە تورکیا لەگەڵ زیادبوونی هەڵاوسانی پارە لەگەشەدایە. ملیۆنان کەس لە تورکیا لە هەژارییەکی قووڵدا دەژین و بۆ دابینکردنی بژێوی ژیانیان لە ململانێیەکی گەورەدان، لە کاتێکدا نرخی خۆراک و وزە بە بەردەوامی لە بەرزبوونەوەدایە و هێرشکردنە سەر بارودۆخی ژیانی چینی کرێکارانیش لە زیادبووندایە.

لە مانگی ئابدا ڕێژەی فەرمی هەڵاوسانی دراوی ساڵانەی تورکیا بۆ 80% بەرزبووەوە. ڕێکخراوی ENAG کە ڕێکخراوێکی سەربەخۆی توێژینەوەیە، هەڵاوسانی دراوی تورکیای بە ڕێژەی 181% تۆمار کردووە. بەگوێرەی ماڵپەڕی ئابووریی بازرگانی، هەڵاوسانی فەرمی دراوی تورکیا لە پلەی چوارەمی جیهاندایە لە دوای زیمبابۆی، سۆدان و سووریاوە.
بەرزبوونەوەی هەڵاوسانی دراوی تورکی بەشێکە لە بەرزبوونەوەی نرخەکان لە جیهاندا کە بەهۆی چاپکردنی بەرفراوانی پارە لەلایەن بانکە ناوەندییەکانەوە لە سەروبەری پەتای کۆڤید- 19 دا لە سەرانسەری جیهاندا بۆ یارمەتیدانی سوپەر دەوڵەمەندەکان هەروەها بەهۆی شەڕی ناتۆ و ڕوسیاوە لە ئۆکرانیا خراپتر بووە. هەر ئاواش بەهۆی سیاسەتی دارایی حکومەتی ڕەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆک کۆمارەوە کە بەرگریی لە قازانجی کۆمپانیا زەبەلاحەکان لەسەر حسابی پێداویستییە سەرەتاییە کۆمەڵایەتییەکان دەکات زۆر خراپتر بووە.
چینی دەسەڵاتدار باری سەرەکیی قەیرانەکەی بەسەر چینی کرێکاراندا سەپاندووە. لە کاتێکدا بەهای لیرەی تورکی لە دابەزیندا بەردەوامە، هاوکاتیش بەرزبوونەوەی بەردەوامی نرخی هەموو کاڵاکانیش بە تایبەت پێداویستییە سەرەتاییەکان لە بەرزبوونەوەدایە. بەم هۆکارە توانای کڕینی کرێکاران تەنانەت بە زیادبوونی مووچەشیانەوە هێشتا بە بەردەوام لە خوار هەڵاوسانی دراوەوە هەرەس دەهێنێت، تا ئەو ڕادەیەی “سنووری برسێتی” خەرجی مانگانەی خۆراکی خێزانێکی چوار کەسیی لە تورکیا زیاترە لە لانی کەمی مووچە کە لە مانگی تەموزدا بە ڕێژەی کەمتر لە 30% زیادی کردووە و گەیشتووەتە 5500 لیرەی تورکی .

کۆنفیدڕاسیۆنی سەندیکاکانی لایەنگری حکومەت، تورک-ئیس، ڕایگەیاند داهاتی حەدی هەژاریی، واتە ئەو بڕە پارەیەی دانراوە وپێوەرە بۆ ڕادەی هەژاریی، لە کۆتایی مانگی ئابدا بۆ 22 هەزار و 440 لیرە بەرزبووەتەوە و ڕادەی برسێتی (خەرجی مانگانەی خۆراك بۆ خێزانێکی چوار کەسی) بۆ 6 هەزار و 890 لیرە هەڵکشاوە.

لانی کەمی مووچە بووەتە تێکڕای مووچەی ملیۆنان کەس لە تورکیا. بەپێی راپۆرتێکی مانگی کانوونی دووەمی 2021 ی کۆنفیدڕاسیۆنی سەندیکاکانی سەر بە ئۆپۆزسیۆن، دیسک، 64%ی سەرجەم کرێکارانی تورکیا (12.5 ملیۆن کرێکار) لەسەر لانی کەمی مووچەن یان کەمێک زیاترە، هەروەها لە سەدا 70ی کرێکارانی کەرتی تایبەت مووچەیان تەنیا لانی کەمی مووچەیە.

سەرەڕای ئەوەی سەرەوە 3.4 ملیۆن کرێکار (18٪ی سەرجەم کرێکاران) داهاتیان کەمترە لە لانی کەمی مووچە، زۆرینەی زۆریان پەنابەر و کرێکاری کۆچبەرن کە ڕووبەڕووی چەوساندنەوەی دڕندانە بوونەتەوە. بەپێی راپرسییەک کە لە مانگی ئازاری رابردوودا لەلایەن جەمعییەی مافی بەکاربەرانەوە ئەنجامدراوە، لە 90%ی دانیشتوانی تورکیا لەژێر هێڵی هەژاریدا دەژین.

ملیۆنان کرێکار تا دێت ناتوانن سەرەتاییترین پێداویستییەکانیان دابین بکەن. لە شەش مانگی یەکەمی ئەمساڵدا ژمارەی ئەو خێزانانەی کە تەنها بە هاوکاری و کۆمەکی کۆمەڵایەتییانە توانیویانە پارەی کارەبایان بدەن بۆ دوو ملیۆن و 300 هەزار کەس بەرزبووەتەوە.

لە نێوان وڵاتانی ئەندامی ڕێکخراوی هاوکاری و گەشەپێدانی ئابووریدا، تورکیا لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا زۆرترین بەرزبوونەوەی نرخی وزەی بەخۆیەوە بینیوە. بەپێی ئاماری یۆرۆنیوز، نرخی جوملەی غازی سروشتی لە كۆمپانیای دەوڵەتی توركیا (بۆتاس) بەڕێژەی 1330% بەرزبووەتەوە. ئەم بەرزبوونەوەیە بەڕێژەی 997% لەسەر بەشی پیشەسازی و بەکارهێنەرانی، هەروەها بە ڕێژەی 216% بۆ بەکارهێنانی لە لایەن دانیشتوانەوە کارایی خۆی داناوە.
لە 1ی ئەیلولەوە نرخی غاز بەڕێژەی 20.4% و نرخی كارەباش بەڕێژەی 20% لە سەر خێزانەكان بەرزبوونەتەوە. لە کاتێکدا ملیۆنان کەس پرسیار دەکەن کە چۆن دەتوانن لەم زستانەدا ماڵەکانیان گەرم بکەنەوە. هەروەها جارێکی دیکەش لە کارگە پیشەسازییەکانیشدا غاز بە ڕێژەی 50.8% و کارەبا بە 50% زیادی کردووە، ئەمەش دەریدەخات کە بەرزبوونەوەی نوێی نرخی وزە نرخی نزیکەی هەموو کاڵاکان بە پێداویستییە سەرەتاییەکانیشەوە بەرزدەکاتەوە.
لە بەرزبوونەوەی هەڵاوسانی دراودا، زیادبوونی مووچە زۆر بە خێرایی کاریگەری خۆی لەدەست دەدات. ” لە مانگی تەموزدا لانی کەمی مووچەیان بە بڕی 1250 لیرە بەرزکردەوە . ئێمە گوتمان شتێکی باشە بەڵام دواتر هەموو شتێکی دیکە زیادی کردووە “. کرێکارێکی کانزا لە هاس چەلیک بە ڕۆژنامەی ئێڤرێنسێلی وتووە.
لەلایەکی دیکەوە، نورەدین نەباتی، وەزیری دارایی و وتەبێژی بۆرصەی بانکی تورکیا، بە شانازیی و خۆهەڵکێشانەوە دەڵێت: “سەرەڕای ئەم پێشهاتانە، کە بە دەستێوەردانی ڕووسیا لە 24ی شوبات دەستیپێکرد و بەردەوامە تا ئێستا، کە لە جیهاندا کاریگەرییەکی بەهێزی لەسەر کۆی گشتی هەبووە بەڵام تورکیا سەرکەوتنی بەرچاوی بەدەستهێناوە.” بەپێی ئامارەکانی دەزگای ڕێکخستن و چاودێری بانکی (BDDK) قازانجی کەرتی بانکی تورکیا لە شەش مانگی یەکەمدا بەڕێژەی 400% زیادی کردووە بە بەراورد بە ساڵی ڕابردوو و گەیشتووەتە 169 ملیار لیرە.

لەگەڵ چڕکردنەوەی دژە شۆڕشی کۆمەڵایەتیی لە لایەن چینی دەسەڵاتدارەوە و هاتنی پەتای کۆرۆنا و شەڕی ناتۆ لەگەڵ ڕووسیا لە ئۆکرانیا، ململانێی چینایەتیش چڕتر دەبێتەوە.
شەپۆلی مانگرتنە کێوییەکانی مانگەکانی یەکەمی ئەمساڵ لە مانگی ئابی ڕابردووەوە هێزی خۆی وەرگرتەوە و وزەی پێداوە. لە چوارچێوەی پەرەسەندنی ڕادیکالبوونی کرێکاراندا، کرێکارانی TPI Composite و Standart Profil توانییان کۆمپانیاکان و سەندیکاکان ناچار بکەن بە کردەوەی وۆک-ئاوت (جۆرێک لە مانگرتنی بە کۆمەڵە لە وەستان لە کارکردن، بەدەر لە خواستی سەندیکاش]، داواکارییەکانیان قبوڵ بکەن. هەروەها لە مانگی ئەیلولدا شەپۆلێکی مانگرتن و ناڕەزایەتی نوێ دەستی پێکرد. یاریدەدەری پزیشکی نەخۆشخانەکانی زانکۆ لە 15 و 16ی ئەیلولدا لە سەرتاسەری وڵات مانیان گرت، دوای ئەوەی کە لە “ڕێسای نوێی پارەپێدانی زیاتر” بەدەرکران و ئەوانی نەگرتەوە. لە وەزارەتی تەندروستی بۆ زیادکردنی مووچەی زیاتر ئەمساڵ پزیشكان و كارمەندانی تری تەندروستی لە توركیا چەندین جار لەسەر ئاستی وڵات مانیان گرتووە.
هاوکاتیش 562 هەزار کرێکاری شارەوانی بە گرێبەستی لاوەکی و وەختیی لە سەرانسەری تورکیا داوای گەرەنتی کردنی کارەکانیان بە گشتی دەکەن، واتە ببنە کرێکاری ئەو شوێنەی کە کاری لێدەکەن نەك لە ڕێگای گرێبەستییەوە. لەسەر بانگەوازی کۆمەڵەی کرێکارانی گرێبەستی لاوەکی شارەوانی (TABIB)، کرێکاران ڕۆژی یەکشەممە لە ئەنقەرە خۆپیشاندانێکیان ڕێکخست. ئەوان داوای دڵنیایی کار و هەڵوەشاندنەوەی خانەنشینی ئیجباری و زیادکردنی موچە بەگوێرەی ڕێژەی هەڵاوسانی ڕاستەقینەی دراو و وەرگرتنی پارەی پاداشتی 52 ڕۆژە دەکەن کە بە هەموو کرێکارانی کەرتی گشتی دەدرێت. تەنانەت مامۆستایانی قوتابخانە ئەهلییەکان کە بە کەمترین مووچە و بێ گەرەنتی کار دەکەن، لە بزوتندان و داوای مووچەیەکی بنەڕەتی یەکسان بە مووچەی قوتابخانە حکومییەکان دەکەن. هەروەها مامۆستایانی قوتابخانە حکومییەکان دژایەتی ” پیشەی مامۆستایەتیی/ فێرکردن بە یاسا”، دەکەن کە پابەندیان بە ئەنجامدانی تاقیکردنەوە و ملکەچی “پلیکانەی پیشە/ کار” دەکات.

پارتە بۆرژوازییە ئۆپۆزسیۆنەکان بە سەرۆکایەتی پارتی گەلی کۆماری (جەهەپە) کە ڕەخنە لە حکومەتی ئەردۆغان دەگرن لەسەر تێچووی ژیان واتە گرانی ژیان، بەقەد ئەو پارتە دەسەڵاتدارە کە کۆنترۆڵی شارەوانییەکان دەکات، دوژمنایەتی چینی کرێکار دەکەن. لەم دواییانەدا یڵماز بویوکەرسن، سەرۆکی شارەوانی جەهەپە لە شاری ئێسکیشەهیر، ئەو کرێکارانەی کە داوای بەرزکردنەوەی پارەیان کردووە، سەرزەنشت کرد و بە “ئیستفزازیی” ناوی بردوون و هەڕەشەی دەرکردنیان دەکات.

کرێکارانی شارەوانی کادیکۆی کە لە لایەن جەهەپەوە شارەوانییەکە بەڕێوەدەبرێت لە ئەستەنبوڵ بەهۆی نەگەیشتن بە ڕێککەوتن لە دانوستانە گرێبەستییەکان کە دوو هەزار و 300 کرێکار تێیدا بەشدارن، مانگرتن دەکەن. .ئەگەر سەندیکای Genel-Is کە لایەنگر و پەیوەندیدارە بە DISK ، لە کۆتا خولەکدا نەیانفرۆشێت، ئەوە مانگرتنەکە لە دوو مانگی تردا دەست پێدەکات.

لە ساڵی 2021دا مانگرتنێک لە شارەوانی کادیکۆ بوو لە سازشێکی خراپی نێوان سەندیکا و خاوەنکاردا، سەندیکا مانگرتنەکەی فرۆشت بێ ئەوەی خودی کرێکاران بەوە ڕازی بن. لە ماوەی ئەو مانگرتنە کورتەدا، شارەوانیی گەورەی ئەستەنبوڵ کە لەلایەن جەهەپەوە بەڕێوەدەچوو و ئەکرێم ئیمامئۆغڵو سەرۆکی شارەوانییەکە کە لە لایەن پارتە ساختە چەپەکانەوە پشتیوانی لێکرابوو، هەوڵیدا بە بەکارهێنانی کرێکارانی ئیزراب شکێنی کۆکردنەوەی زبڵ و پیسایی، مانگرتنەکە بوەستێنێت.

بە هۆی فشاری سولەیمان سۆیلو وەزیری ناوخۆوە لەسەر ڕێکخراوی IBB 43 کرێکار کە بەهۆی “لێکۆڵینەوەی ئەمنی” یەوە لە کارەکانیان دوورخراونەتەوە، لە ئێستادا لەبەردەم شارەوانیدا بەردەوامن لە ناڕەزایەتییەکانیان و داوای گەڕاندنەوەیان دەکەن

لە ڕاگەیاندنێکیاندا سەندیکای جێنەل- ئس سەبارەت بە دانوستانەکانی گرێبەست لە شارەوانییەکانی قەزای ئیزمیر هۆشداری داوە لەوەی کە ئەگەری هەیە لە چەند شارەوانییەک مانگرتن هەبێت. گفتوگۆ و قسەکردن لەسەر مانگرتن لە ناو 294 کرێکار لە دیکیلی، 1400 کرێکار لە بوجا، 1580 کرێکار لە بۆرنۆڤا و 1250 کرێکار لە بایراکلی بەردەوامە.
لێدوانەکانی سەندیکاکانی دیسک و جێنێل-ئیس جەخت لەسەر پێویستیی ڕێککەوتنێک لەگەڵ خاوەنکارەکاندا بەبێ مانگرتن دەکەنەوە. جێنەل-ئیس خیانەتی لە دەنگەکانی مانگرتنەکانی ئەم دواییەی کرێکاران کردووە کە دەنگیان بە مانگرتن دا لە زۆرێک لە شارەوانییەکان کە جەهەپە بەڕێوەی دەبەن؛ لە زۆر شوێندا یارمەتی سەپاندنی بەرزبوونەوەی ڕێژەیەك لە کرێ دەکەن کە زۆر لە خوار ڕێژەی هەڵاوسانی فەرمی دراوەوەیە.

ئەم مانگرتن و ناڕەزایەتیانە کە کەرتەکانی کرێکاران دەیکەن گەورەن هەمیشە بەشێکن لە بزووتنەوەی گەشەسەندوی نێونەتەوەیی چینی کرێکاران. لە هەموو شوێنێک کرێکاران ڕووبەڕووی هەمان کێشە و داواکاری بەپەلە دەبنەوە کە لە سەرمایەداری و شەڕەوە سەرهەڵدەدەن. زیادکردنی مووچەی ئاسایی بە ڕێژەی هەڵاوسانی ڕاستەقینەی دراو بۆ کۆتاییهێنان بە زێدە تێچووی ژیان. هەروەها بە نیشتمانیکردنی کۆمپانیاکانی وزە، چاودێری تەندروستی تایبەت و دامەزراوە پەروەردەییەکان لەگەڵ کۆتایی هاتنی جەنگ و خەرجییە سەربازییەکان.

خەبات بۆ ئەم داخوازییانەی سەرەوە پێویستی بە یەکخستنی هەموو کرێکاران لە شوێنی کاردا هەیە، لەسەر ئاستی نیشتمانی و جیهانی، بەبێ گوێدانە سەندیکای سەر بە کۆمپانیا و دەوڵەت. هاوپەیمانی نێونەتەوەیی کرێکارانی کۆمیتەکانی کریکاران و کارگەران (IWA-RFC) ئامرازەکانی بەشداریکردن لەم خەباتە نێونەتەوەییەدا بۆ کرێکاران دابین دەکات.
داوا لە هەموو کرێکارانی تێکۆشەر دەکەین پەیوەندیمان پێوە بکەن بۆ دروست کردنی ئەو جۆرە لیژنانە لە شوێنی کارەکانیان.
…………………

*ئەمە نوسینێکی گرنگە دەربارەی بارودۆخی ئابووری و سیاسی تورکیا کە لە ڕاستیدا ئەم زانیارانە زۆر گرنگ و دەگمەنن کە ئێمەی خوێنەری کورد لێی بێ ئاگاین .

……………..
لینکە ئینگلیزییەکەی نوسینەکەی نوسەر

https://www.wsws.org/en/articles/2022/09/20/stri-s20.html




سیاسەتی “فریوگەرایی” لەژێر پەردەی یاسادا… پارێزەر/ لوقمان مستەفا

هەمیشە هێزە سیاسیە بەرژەوەند خوازەکان بۆخۆسەپاندنیان بەسەر تاکەکان و کۆمەڵگا بەگشتی، باشترین چەک کە پەنایان بۆ بردووە فریودانی خەڵکی بووە ،چونکە بەلای ئەوانەوە” دیماگۆجی” باشترین نمونەی شیوازی کارکردنی سیاسیانەیە بۆ پاراستنی بە رژەوەندیەکانیان ،بۆ بەدەستهێنانی ئامانجەکانیان و پاوانخوازی دەسەلاتەکانیان هەوڵێکی زۆریان خستۆتەگەرلەسەرجەم بوارەکاندادا.
گومانی تێدا نیە کە سروشتی هەرهێزێکی سیاسی دەسەڵاتدارو پاوانخواز لە دوای كۆنترۆڵكردنی داهات و سوپا ، ئەوا هەوڵ و كۆشش دەخاتەگەڕ بۆ كۆنتڕۆڵكردنی دەسەڵاتی قەزائیش. و كاتێكیش داهات و دارایی دەبێتە چەكێك بەدەست هێزێکی سیاسیەوە یاخود دیكتاتۆرێكەوە بۆ سەركوتكردن و بێدەنگكردنی ڕكابەرەكانی،ئەوە بێگومان هیچ مانایەک بۆبنەما دیموکراسیەکان و شەرعیەتی دەسەڵات لەووڵاتەدا ناهێڵێتەوە.
كاتێكیش یاسا دەبێتە چەكێك بە دەستی دیكتاتۆرێكەوە یاخود هێزێکی سیاسیەوە، ئەوا چیتر سەروەریی یاسا لە ئارادا نامێنێت. بەڵكو سەروەری بۆ ئەو یاسایانە دەبێت كە دەسەڵاتە تاکرەوەكە هەڵیان دەبژێرێت بۆ خزمەت گەیاندن بە ئامانج و مەرامەكانی خۆی.ئەو كاتە زۆر بە سادەیی یاساكانی دیكە فەرامۆش دەكرێن.
هەردوای لاوازكردنی دامەزراوەكانی دەوڵەت، پرۆسە سیاسییەكە دووچاری قەیران دەبێتەوە و نوخبەی سیاسی وڵاتەكە كۆنتڕۆڵی سەرچاوەكانی داهاتی دەوڵەت و دامەزراوەكان دەكات و بەكاریان دەهێنێت بۆ مانەوە لە دەسەڵاتدا. ئەمەش وادەکات تاڕاددەیەك بوونی دەسەڵاتی شكستخواردوو زەمینە خۆش بكات بۆ سەرهەڵدانی ڕژێمی خۆسەپێنی و دیكتاتۆری و ڕاکێشانی قەیرانەکان یەک بە دوای یەکدا.
چونکە هەموو دەسەڵاتێکی شكستخواردوو ئەگەری ئەوەی لێدەكرێت بارودۆخێكی نائاسایی بهێنتەئاراوە: شەڕی ناوخۆ، قەیرانی ئابووری، دەستێوەردانی دەرەكی، و…. هتد. هەلپەرستە سیاسییەكان دەتوانن لە هەموو شێوە و بەرگێكدا دەركەون وەك فریودانی خەڵک و خۆچەواشەکردن، یان وەک سەرکردەیەکی شەرانگێزی شەڕ. لە زۆربەی حاڵەتەكاندا،ئەم تاكە كەسانە ئەگەری ئەوەیان لێناكرێت ببنە كەسانێكی دیموكرات،بەڵکوبە پێچەوانەوە دەبنە کەسانێکی هەلپەرست وخۆسەپێنەر بەسەرکۆمەڵانی خەڵکەوە. بۆ ئەوەی شوێن پێی خۆی زیاترتوندوتۆڵتر بکات پەنادەبات بۆسیاسەتی” دیماگۆجی” هەڵخەڵەتاندنی خەڵک ،بەقسەی بریقەدارو وادە و بەڵێنی ناراست وفریودانیان بەکردنی ووڵات بەبەهەشت ،رشتنی فرمێسکی تیمساحی بۆنەهامەتیەکانیان و….هتد .
بۆروون کردنەوەی زیاتری واتای ئەم چەمکە(دیماگۆجی) بە هەلخەلەتاندن یان خەلک فریودان لێکدراوەتەوە ..دیماگۆجی بەو سیاسەتی فریودانە دەڵێن کە لە ریگەی بەڵێن و دروشمی بریقەداروو درۆوە چاو بەستیان لێ دەکرێت،جەندین پیناسە کراوە بۆ ئەم جەمکە ،ئەو کەسانەی هەوڵ دەدەن بە درۆو فشاڵ خەلک بۆلای خۆیان رابکیشن و راستی لەبەر جاوی خەلک بشارنەوە بەناوبانگترین ئەو پیناسەیە کە رەخنە گرو کۆمەلناسی ئەمریکی (مێنکن )کردویەتی دەڵێت:
کەسی دیماگۆ ئەو کەسەیە کە ریبازێک دەگریتە بەرو خودی خۆی دەزانیت گێل و نەفامن )کەواتا سیاسەتی دیماگۆجی لەسەر بنەمای درۆ و بەلێنی بەتاڵ دادەرێژریت.
زۆرجار ئەوهێزەسیاسیە لەگەڵ ئەوەی خەڵکی چەواشەدەکات وبەفێڵ وتەڵەکەبازی فریوی دەدات ،بەجۆرێک لەجۆرەکان غروور دەی گرێت وخۆێ وشوێن کەوتوانیشی چەواشەدەکات.
هەربۆیەزانایانی بواری زانستی سیاسی بە دماگۆجیەتی بزووتنەوەی پۆپۆلیستی ناوزەندیان کردوەو بە پێناسەیەکیش جیاوازیەکەیان روون کردۆتەوە ،جیاوازی نێوان ( دیماگۆگی و پوپولیستی )ئەوەیە، دیماگۆگی مەبەستی چەواشە کردنی خەڵکانی دیکەیە ،بەڵام بزوتنەوەی پوپولیستی خۆدی خۆی چەواشە دەکا!.
بە داخەوەلەواقعی ئێستای هەرێمی کوردستاندا ھەردوو حاڵەتەکە ھەست پێ دەکرێت، لە ململانێ ناوخۆییەکاندا بەتایبەت بەروونی ئەم حاڵەتە دەگوزەرێت ،تەنها زەرەر مەندی سەرە کیش کۆمەڵانی خەڵکی کوردستانە کەبە ئاشکراسیاسەتی دیماگۆجیانەیان بەرانبەر دەکرێت و یاری بە چاەونوسیانەوە دەکرێت.




شه‌ش شیعری سامی شۆڕش

كە فەرهاد ئەدوێ

شیرین منە،
منیش نە مەرگم.. نە ژیانم،
نە درووستبوونم.. نە ڕووخانم،
من شیرینم،
شیرینیش وەك چەپكی هەتاو
كە ئەیگرن نایەتە دەست.
كاتێ بەڕەڵڵاشی ئەكەن
لە لەپی دەست نابێتەوە.
* * *
دەنگ.. دەنگدانەوەی خۆی هەیە!
ڕەنگ.. ڕەنگدانەوەی خۆی هەیە!
شیرین.. فەرهادی خۆی هەیە!
فەرهاد.. شیرینی خۆی هەیە.

  • گۆڤاری بەیان، ژمارە (8) 1973.

سووتانی خوێنێكی گەڕۆك

وەك فەرهادێ
قوڵنگم سواری ڕەشەبای زام كردووە،
بێستوونم داوەتە پشت و
(شیرین لە كوێی؟
كام گۆمی مەنگ قووتی داوی؟
كام غەریبی ڕێگای دڵت دەشواتەوە؟
شیرین لە كوێی؟
كەی شیر و هەنگوینت بەناو
جۆگەلەكانی ئەم شارە ئەڕواتەوە؟)
وەك فەرهادێ،
وەك چۆڕە خوێنێكی گەڕۆك
برینی خۆم ون كردووە.
(شیرین لە كوێی؟
خەڵكی ئەم شارە لە زمانی خوێن تێ ناگەن!
خوێن بەسووتوو دائەپۆشن!
شیرین لەكوێی؟
كەی سواری جوانە ماینی گەڕانەوەی
ئەستێرەی بەربەیان ئەبی؟
تا لە فەرهەنگی سنگتا
خەڵكی فێری ئەشق بێت و لە زمانی خوێن تێ بگا؟)
وەك فەرهادێ،
پر بەگەرووی قوڵنگەكان هاوار ئەكەم:
(شیرین لە كوێی؟
شیرین دادێ… دادێ… دادێ!)

  • گۆڤاری نووسەری كورد، ژمارە (7) 1973.

دەست

تۆ ئەو دەستەی
هەركە كەوتم
لە خاك گیر ئەبیت و دیسان بەرزم ئەكەیتەوە،
ئەو هەڵبەستەی
شەوان دڵی خەفەتبارم ئەدەیتەوە،
خۆشم ئەوێیت.
خۆشم ئەوێیت و ئەزانم
بۆ كام ئەنجام ئەهێنیت و ئەمبه‌یتەوە،
خۆشم ئەوێیت.
چونكە گیانە تۆ ئەو دەستەی هەركە كەوتم
لە خاك گیر ئەبیت و دیسان بەرزم ئەكەیتەوە.

  • گۆڤاری ڕۆشنبیری نوێ، ژمارە (10) 1974.

تۆ ئەو خاكەی منی جۆگە ئەخۆیتەوە و تێرت ئەكەم

تۆ چڵ ساڵە هەم دەردیت و هەم دەرمانیت،
تۆ چڵ ساڵە هەم خەنینە، هەم گریانی.
تۆ چڵ ساڵە لە دەریای بێ سەروشوێنما
هەم شەویت و هەم بەیانی،
ئاخ! ئەو داسەی لە بەینی هەردوو پێڵووما
چڵ ساڵە فێری هەڵپەڕكێ و شان بادانی.
فێرت كردم.
كە شەو تاربێ.
سواری تریفەی مانگ بم و بێمە ژوانت،
كە شەو سارد و تەزرەدار بێ
بێمە ناخی ئاگردانت،
فێرت كردم.
لە ئاقاری مەرگی خۆما فێرە ڕاو بم
خۆم نێچیر و خۆیشم داو بم.
(ئێوە فەرهەنگێكی لەنگن
ناهێڵن فێری زمانی یارەكەم بم.
ئێوە چرا كوژانەوەی ئێوارەیەكی درەنگن
ناهێڵن شێوەی یارەكەم بناسمەوە.
بۆ ناهێڵن؟
بۆ نێوانی دڵی من و دڵی یارە نازدارەكەم
بەهەوجاڕی ڕق ئەكێڵن؟
بۆ بەغارغارێنی ئەسپی سەرشۆڕیتان
خوێن و خۆڵی ڕێی ئاواتی گەردنی یارم ئەشێلن؟
خێڵی شوومن!
تف لەبەر پێی خۆتان ئەكەن!
خێڵی شوومن
هەر لە دەریای تفی خۆتانا ئەخنكێن!)
گیانە كێ وەك من بەری پێت گوڵڕێژ ئەكا؟
كێ وەكو من ئەتباتە سەیرانی باغچەی بەرخوێنی خۆی؟
كێ وەكو من خەم ئەكاتە بەردەباز و تۆ بەسەریا بێیت و بڕۆی؟
گیانە كێ وەك من برینی خۆشەویستیت
بەهەتوانی مردنی خۆی ساڕێژ ئەكا؟
چڵ ساڵە وەك داوە خوێنی
بەلالێوی عێراقەوە دێمە خوارێ و ناگەمە خاك،
چڵ ساڵە وەك قومە ئاوێ
جۆگە دەمداتە دەست جۆگە و ناگەمە ڕووبارێكی پاك،
(بۆ ناهێڵن بگەمە خاك؟
بگەمە یار؟ بگەمە ڕووبارێكی پاك؟
بۆ ناهێڵن، بۆ، بۆ، بۆ؟)
تۆ ئەو چڵوپۆپ بڕینەی
ڕەگ و ڕیشەم قایم ئەكەی،
خۆشم ئەوێی
تۆ ئەو هەڵمەی لە خوێنمەوە هەڵدەستیت و
بەسەر دڵما نمەی بارانت دائەكەی،
خۆشم ئەوێی
(خێڵی شوومن
تف لەبەر پێی خۆتان ئەكەن
هەر لە دەریای تفی خۆشتانا ئەخنكێن!)
تۆیش ئەو خاكەی
منی جۆگە ئەخۆیتەوە و تێرت ئەكەم
تۆیش ئەو داسەی لە بەینی هەردوو پێڵووما
بە هەڵپەڕكێ و بەشان بادان فێرت ئەكەم،
خۆشم ئەوێی!

  • ڕۆژنامەی برایەتی، ژمارە (12) 21/1/1974.

هەڵسانەوە

بە هەندرێنی كورد بڵێن!
هەزارەها گوریسە خوێن بە تۆ ئەمانبەستێتەوە.
بە سیروانی دەربەدەری بیابان بڵێن
بۆ هەر كوێیەك فڕێت بدەن
هەزارەها سەرچاوەی ڕوون بە تۆ ئەمانگەیەنێتەوە.
بە هەندرێنی كورد بڵێن!
بە كێو و دەشت و دەر بڵێن
بە هەتاو و سێبەر بڵێن
بە تفەنگ و خەنجەر بڵێن!
بە كەلاوەی سەنگەر بڵێن!
ڕۆژێ دادێ
ڕەشەبا بەردەركی سەرای سلێمانی ئەگرێتەوە.
رۆژێ دادێ
هەوری سووری شۆڕش ئەجمێ و
پێشمەرگە هەڵ ئەستێتەوە.
بەهەندرێنی كورد بڵێن!
قەت كێو بە كێو ناگا، بەڵام
ئێمە بە تۆ ئەگەینەوە.

  • گۆڤاری نووسەری كوردستان، ژمارە (5) 1982. (………)

نووكی قەڵەم بخەرە ناو مەرەكەبی بیابانەوە

لەسەر گەڵای بەخوێن تەڕی درەختەكانا بنووسە:
ئەم زەمینە
كە هەر ئەڵێی لۆكەی تەڕی سەر برینە،
ئەوەندە بارانی مەرگی پیا باریوە.
ئەوەندە لافاوی خوێنی تیا هەڵساوە.
لە هەر لاوە
نووكی قەڵەم بخەیتە ناو
دەشت و شاخ و خڕێ و بیابان و دەریاوە
تكەی خوێنی ئەم زەمینە
كە هەر ئەڵێی
لۆكەی تەڕی سەر برینە،
بۆمان ئەبێ بە مەرەكەبی هۆنراوە.

  • گۆڤاری نووسەری كوردستان، ژمارە (5) 1982.



گرنگیی شیعر لە کتێبی پڕۆگرامی خوێندندا.. ڕۆسته‌م خامۆش

شیعر، ئەو ژانرە گرنگ و ناسک و جوان و هەست بزوێن و پڕ لە سۆز و چێژبەخشەیە، کە پانتاییەکی فراوانی لە نێو ئەدەبیاتدا داگیرکردووە و گه‌یشتووه‌ به ‌ترۆپك. لە ئەدەبیاتی منداڵانیشدا، شیعر هەر پلەی یەکەمی وەرگرتووە و پێگەی تایبەتیی خۆی هەیە و زیاتر لە ژانرەکانی تر نووسراوه‌.

بۆیە ده‌مانه‌وێ باس لە گرنگیی شیعر و ئەدەبی منداڵان بکەین کە لە کتێبەکانی پڕۆگرامی خوێندندا شوێنی بۆ کراوەتەوە و دەخوێنرێ و تا ڕادەیەکی باش بایەخی پێدراوە، بەڵام ڕەنگە وەک پێویست نەتوانرابێ باشترینی ئەو شیعرانە بخرێنە نێو کتێبەکان کە تایبەت به‌ جیهانه‌ پاک و جوانه‌كه‌ی منداڵان نووسرابن، بەڵام دانانی شیعر لە کتێبی خوێندنی قوتابخانەدا، كارێكی زۆر باش و ژیرانه‌یه‌.

وڵاتانی پێشکەوتوو سوودیان لە ئەدەبی منداڵان وەگرتووە بۆ پەروەردە و فێرکردن، چونکە ئەدەبیاتی منداڵان هاوکات لەگەڵ پەروەردە و فێرکردندا، دەتوانێ ڕۆڵ و کاریگەریی خۆی هەبێ له‌ به‌ره‌و پێشبردنی په‌روه‌رده‌دا، چونکە خاڵی هاوبەش لە نێوان ئەدەب و پەروەردەی منداڵاندا هەیە، هەر وەکو دەبینین لە کتێبی خوێندنەوەدا، لە پۆلی یەکەمی بنەڕەتییەوە هەتاکو قۆناغی ئامادەیی، شیعری تێدا جێکراوەتەوە و بووە بە وانەیەکی گرنگ و سوودبەخش و چێژبەخش، به‌ڕاستی ئەوانەی بیریان لەوە کردووەتەوە کە شیعر بخرێتە نێو کتێبی پڕۆگرامی خوێندن و وەکو وانەیەک بخوێنرێ، دەڵێین به‌ڕاستی ئەو کەسانە شارەزا و ئاوەزمەند و ڕۆشنبیر بوون، چونکە زانیویانە شیعر، جگە لەوەی قوتابیان، وەک وانەیەک دەیخوێنن و سوودی لێ دەبینن، حەزی خوێندنەوەشیان زیاتر ده‌كات و لە بیریشیان ناچێتەوە. بۆ نموونە: ئەو شیعرانەی کە لە قوتابخانەدا خوێندومانن و ئەزبەرمان کردوون، زۆربەمان دوای تەواوکردنی خوێندن و بەڕێکردنی تەمەنێکی زۆریش، هێشتا هه‌ر لە هزرماندا ماونه‌ته‌وه‌. بۆیە پێویسته‌ ئه‌م بابه‌تە بە گرنگ بزانرێ و قسەی زیاتری لەسەر بکرێ. بە بۆچوونی من، وا باشه‌، لە دۆخێکی ئارام و کاتێکی گونجاودا، پێداچوونەوەیەکی ورد و زانستیانە بکرێ بۆ ئەو شیعرانەی، کە لە ئێستادا وەکو وانە دەخوێنرێن، ده‌بێ شیعرەکان لە بازنەی ئەدەبی منداڵاندا بن و زۆر به‌ وردی ڕەچاوی تەمەن و قۆناغه‌كانی خوێندن بکرێ. بەڵێ پێویستە: (کەسانێکی ئەدەبناس و دەروونناس و شارەزایان و پسپۆڕانی بواری پەروەردە)، پێداچوونه‌وه‌یان بۆ بكەن و ئەو جۆرە شیعرانە جێیان بکرێتەوە و دابنرێن، کە بە شێوازێکی سه‌رده‌میانه‌ منداڵانیان پێ پەروەردە ده‌کرێن و هانیان ده‌دەن بۆ: (ژینگەدۆستی و چاکەخوازی، هاوکاری و پێکەوەژیان و ته‌بایی، ئاشنا كردنیان به‌ به‌ها باڵاكان و ڕه‌وشته‌ جوانه‌كان، نیشتمانپەروەری و ئه‌مانه‌تپارێزی، ڕاستگۆیی و دەستپاکی، خۆشەویستی و لێبوردەیی.

ڕۆسته‌م خامۆش – هه‌ولێر




بیرەوەریەکانی فەقێیەکی گوومڕا…٣٥… شەماڵ بارەوانی

بەشی سی و پێنج/

هەی داکی خێوت بگێم، دەتەوێ بە مەلای وەبدەیت؟

پێشووتر ئاماژەم بەوەکرد کە سەردەمی فەقێیاتیم دوو ساڵی لە دەڤەری کەندێناوە و نزیک دیبەگەی، لە دێیەک مەلا بووم.
ئەوە مانگی ڕەمەزانێ بوو، کارەبا نەبوو، ئەمەش لە ناچاری و بە لایتی نوێژی تەراویح و عیشامان لە حەوشەی مزگەوت دەکرد.
نوێژخوێنان و ئامادەبووانیش لە دووی من، عەیب نەبێت، ڕێزەک پیاو و ڕێزەک ژن بوون.
جائەو گوندە مەنبەعی مار و دوو پشک و جانەوەر و زیندەواران بوو.
ڕۆژەک چوومە تەوالێتی مزگەوتێ، کو دۆخینی شەڕواڵەکەم کردەوە و دانیشتم ،هەر هێندەم زانی، شتەکی قەوی عەیب نەبێت وەکی سۆندەی بوو، لە ئاسمانێ کردی شرپ و کەوتە پێشم.
وەی باوکەڕۆ کە ترسام، سەیرم کرد ماره، حەزرەتی غەوەس هاوارە.
زانیم کو ڕۆشتمە (تەوالێتی) و دانیشتم، بەڵام نەمزانی کو هەستامەوە و ڕامکردە دەرەوە.
بێ ئەوەی دۆخین ببەستەمەوە، خوا پەنامان بدات، کوو دانیشتم ، هەر وا ڕامکردە لۆ دەرێی و ناو حەوشەی مزگەوتێ.
هەرباش بوو، وەختی نوێژان نەبوو و کەس لەوێ نەبوو.
ئەو دێیە، بێتام دووپشک و ماری زۆربوون.
لە ترسی دووپشک و ماران، قەرەوێڵەکیان لۆ هینابووم و ژوورەک لەناو حەوشەی مزگەوتەکە هەبوو، وەکو مەخزەن بەکاریان دێنا، من لەسەر بانی ئەوێ دەخەوتم.
هەموو بەیانیەکش کە دەهاتمە خوارەوە، جارێ هیچم نەدەکرد، هەتا دوو سێ دووپشکم لەژێر کومباری مزگەوتێ نەکووشتبا.
بەسەرهاتکێتریشم لەگەڵ دووپشک دا، لەو دێیە هەیه.
ئەوە شەوەکی نوێژی شێوان و تەراویح بوو من پێشنوێژیم بۆ دەکردن و ژن و پیاوەکانیش لەدوام بە دوو ڕێز وەستابوون.
دیقەتم دا دووپشکەکی ڕەش و قەڵە و زل، وا خەریکه بەرەو ڕووم دێ.
وەختابوو لەترسان دەستنوێژم بەتاڵ بیتەوە.
لە دڵی خۆم کەوتمە تەکبیر و ڕایێ و گوتم: چیبکەم ئەی هاوار! ڕابکەم حەیام دەچێت، بەردەوام بم دەستنوێژم دەشکێت.
خودایه هەر خۆت فریام کەوەوە.
مام(ک) هەبوو، لە ڕیزی یەکەم بوو و دیاربوو ئەویش دووپشکەکەی دیتبوو.
نەعلەیەک لەوڵاتر بوو، خێرا دەستی دایە و بەرەو دووپشکەکە غارییدا و گوتی ئەها دووپشک! هەی داکی خێوت بگێم، دەتەوێ بە مەلای وەبدەی.
دوو پشکەکەی کوشت و گەڕاوە ناو نوێژ و هەموان دامانە قاقای پێکەنین و دووبارە نوێژەکەمان دابەستایەوە.




لەغیابی قەبوڵنەکردنی ئاینەکانی تردا چی ڕوودەدات؟.. گۆران هەڵەبجەیی

گەر کەسێک بەوردی قورئان بخوێنێتەوە ،بەئاسانی ئەو ناکۆکی و نالۆژیکیەی بۆدەردەکەوێت کە لە دووتوێی ئایەت و سورەتەکانداهەن. ناکۆکیەکان یا دژبەیەکەکان زۆرن ،بەڵام من تەنها دوو دانە بەنمونە دەهێنمەوە کە سوود بەم نووسینەم دەگەیەنن ،یەکێکیان دەڵێت : “ولا أنا عابد ما عبدتم؛ ولا أنتم عابدون ما أعبد، لكم دينكم ولي دين” (الكافرون:6).
دژەکەیشی دەڵێت:وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلَامِ دِينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ {سورة آل عمران 85}.
جێی خۆیەتی کە بپرسم ئیماندارێکی ئاسایی چۆن لەم ناکۆکی و جیاوازیە سەردەربهێنێت و بڕوابەکامیان بکات؟
ئەوەی مایەی سەرنجە ،ئەوەیە کە زۆرێک لە ئیماندارە مسوڵمانەکان،بەتایبەتی وتارخوێن و پێشنوێژو کەسە ناودارەکان ،ئەوانەی کە خاوەنی هەودارێکی زۆرن،ئەمانە [ آل عمران] یان لاپەسەندەو پەیڕەوی دەکەن و {الكافرون }یان وەلا ناوە.
ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ خەسڵەت و بونیادی کەسایەتی و هزرو بیرکردنەوەیان،کە دەکرێ بیانخەینە خانەی ئیماندارە تووندڕەوەکانەوە.
ئەمانە لەنێو جۆرە خیتابێکدا خۆیان دۆزیوەتەوە کە تژیە لە کەراهیەت و دژایەتی و ڕەتکردنەوەی هەموو ئاینەکانی دەرەوەی ئیسلام .
لەکن ئەم جۆرە بانگخوازانە ئیسلامی لێدەرچێت،هەموویان گڵاو، بێ باوەڕ،دۆزەخی، بێ ڕەوشت ،بەرازخۆر و چەندین خەسڵەتی دیکەی ناشیرین و نامرۆڤانەی دیکەیان دەدەنە پاڵ.
مەترسیەکە لەوەدایە هەر یەکێک لەم جۆرە ئیماندارانە سوپایەک لە گەنجی تووندڕەویان لەخۆیان کۆکردوەتەوە کە لە خودی بانگخوازەکان تووندڕەوترن لە دژایەتیکردنی ئاینەکانی تردا،ئەوەش لە بۆچوون و ڕەفتاری ڕۆژانەیاندا بە ئاشکرا هەستی پێدەکەین.
جێگەی خۆیەتی لەم ڕووەوە چەند نمونەیەک بخەمەڕوو.
چەند ساڵێک لەمەوبەر لە سۆشیال میدیادا ڤیدیۆیەکم بەرچاو کەوت کە تێیدا [وجدي غنیم] بانگخوازی میسری ،زۆر زۆر بەناشیرینی و بە دەستەواژەی نەشیاو دابەزیە سەر شۆڕشگێڕی کۆچکردوو [جیڤارا]،هاوکات هێرشی کردە سەر ئەو مسوڵمانانەی کە سەرسامن پێی و [T shert]بەوێنەی ئەوەوە لەبەردەکەن.
سەرچاوەی ئەم سوکایەتیەش ئەوەیە کە جیڤارا مسوڵمان نەبووە.
واتە لای وەجدی مسوڵمان بوون تاکە مەرج و شوناسە بۆ قەبوڵکردن وەک ئینسان،جا گەر ئەم مسوڵمانە هەمووژیانی پڕبێت لەپۆخڵەوات و کاری نائینسانی،هیچ کێشە نیە.بەڵام جیڤارایەکی شۆڕشگێڕ،ئینساندۆست،داکۆکیکار لەهەژارو چەوساوەکان ،دژە داگیرکەران ،هیچ نرخێکی نیەو ویژدانی نابزوێنێت.
هەر ئەم وەجدیە داعشیە لە ڤیدیۆیەکی تردا دەڵێت[گەر وڵاتی کافرانمان {فتح} کرد، دەبێ وەک بازاڕی کڕین و فرۆشتنی ئاژەڵان لەوێدا هەمان مامەڵە بە مرۆڤەکانیانەوە بکەین،کەئەمەش یارمەتی ئابووری ئیسلامی دەدات.]
نمونەیەکی دیکە لە باشووری کوردستان وەردەگرم ، لەوێ چەند مەلاو بانگخوازێکی ناسراوی کوردن هەن ،کە بە ئاشکرا لە مینبەری مزگەوتەکان و ڕووبەری سۆشیال میدیاکانەوە بەردەوام بەتووندی هێرش دەکەنە سەر پەیڕەوکارانی ئاینەکانی تر و بێ ڕێزیان پێدەکەن ،بەتایبەتی کریستیان و ئێزیدی . تەنها پێوەری ئەم ئیماندارانە بۆ چاکی و خراپی مرۆڤەکان [ئاینە] ،گەر کەسەکە مسوڵمان بوون ،ئەوە شایانی ڕێزو خۆشەویستیە وقەبوڵکراوە ، خۆگەر مسوڵمان نەبوو ئەوە کەسێکی قێزەوەنەو شایانی ژیانیش نیە.
بەئاشکرا دیتمان دکتۆر عەبدولواحیدی بانگخواز بێ شەرمانە لەبەردەمی هەودارەکانیدا بەگاڵتە پێکردنەوە دەڵێت: [هەموو ڕۆژەکە کاری قورس بە ئەزیدیەک بکەو لە ئێوارەدا گەر داوی پارەی کرد پێی بڵێ[اعوذ بالله من الشيطان الرجيم]،ئیتر ڕادەکات و تۆش پارەکە نادەیت .هەر هەمان عەبدولواحید دەڵێ ئەوانە باکوردیشبن{مەبەستی ئێزیدیەکانە}هیچ ڕێزیان مەگرن ،چونکە شەیتان پەرستن. یەکێکی تر لەو بانگوازە تووندڕەوانە عەبدول لەتیف سەلەفیە،کە بۆنە نیە سوکایەتی بە ئاینەکانی تر نەکات.
لە وتارێکیدا دەڵێت [برادەرایەتی و پەیوەندی و ژیانکردن لەگەڵ غەیرە مسوڵماندا حەرامە و جائیز نیە ،پاشان دەڵێ ،دەبێ هێندە دووربیت لەو کافرانەوە تا ئەو ئاستەی نابێت ئاگرەکەیانت لێ دیاربێت.]
هەر لەسەر بنەمای ئەم هزرە مەترسیدارەبوو کە تەرۆریستانی قاعیدەو بەرەی نووسرەو پاشانیش داعش گەورەترین کارەساتی جینۆسایدیان بەسەر ئێزیدیەکاندا لەشەنگال هێنا کە تەنها باسکردنی مووچووڕک بەلەشی مرۆڤدۆستاندا دەهێنێت.کارەساتەکە هێندە سەخت و بەسوێ و کاریگەرە ،هەرگیز ئاسەوارەکانی لە دەروون و ویژدانماندا کاڵنابنەوە.
ئەوەی جێگەی داخە نەبوونی کاریگەری و ڕەنگنەدانەوەی ئەو کارەساتە تراژیدیایە لە هزری زۆربەی هەرەزۆری کوردی مسوڵماندا، بەتایبەتی تووندڕەوەکان.ئەوانە نەک هاوسۆزنەبوون بەڵکو زۆریش خۆشحاڵ بوون بە جینۆسایدکردنیان و ئەوەشیان نەدەشاردەوە بەوەی فەیسبووکیان لێ پڕکردبوو..
ئەم تووندڕەوانە چونکە خۆیان هەستی نەتەوایەتی و نیشتمانی و خۆشەویستی خاک و مرۆڤایەتیان سفرە ،هەربۆیەش گوێ بەوەنادەن کە ئەوانە بێ تاوانن ،ئینسانن ،کوردن ،نیشتمانی خۆیان خۆش دەوێت،بەڵکو لە دیدی ئەوانەوە تاوانبارن چونکە [مسوڵمان ]نین.
دوانمونە سەبارەت بە کۆچکردنی هونەرمەندی مەزنی کورد[باکوری]یە،کە هەر ئەمەش بوو پاڵی پێوەنام ئەم بابەتە بنووسم.
ماوەیەک لەمەوبەر ئەو هونەرمەندە مەزنە کۆچی دوایی کرد،مرۆڤدۆستان و هەوداران و ڕێزگرانی هونەری موزیکی کوردی ،هەموو بۆی خەمباربوون و پانتاییەکی فراوانی لە سۆشیالمیدیادا بەتایبەتی فەیسبووک داگیرکرد ،کەچی هەندێک لە مسوڵمانە ڕەفتار داعشیەکان ،نەک خەم وهاوسۆزیان دەرنەبڕی بەڵکو هەرچی دەستەواژەی قێزەوەن لە فەرهەنگیاندا هەیە لەفەیسبووک دەرهەق بەو مرۆڤە ڕۆح پەپولەیە بەکاریان هێنا، تەنها لەبەر ئەوەی سەربە ئاینی کریستیان بوو.
یەکێکیان نووسی بووی[چۆن و بەچ ڕوویەکەوە لەو دنیا لەبەردەم خودا دەوەستیت و چی وەڵام دەدەیتەوە کە بە مولحیدی ژیانت بەسەربردوە؟]
لەکن ئەو مێشک ژەنگگرتووانە گرنگ نیە کە باکووری پتر لە ٧٠ ساڵ خزمەتی هونەری کوردی کردوە،ئەوەش حساب نیە کە یەکێک بوو لەڕایەڵەکانی موزیکی کوردی ، هەروەها ئەوەش مەسەلە نیە بەلایانەوە کە باکووری هەرگیز جیاوازی لە نێوان ئاینەکاندا نەکردوە ،بەوەی پەیوەندیەکانی لە بواری کۆمەڵایەتی و کاری هونەریدا ،لەسەر بنەمای گونجان و ئینسانی بووە و ئاین گرنگیەکی ئەوتۆی نەبووە لەکنی. گەر باکووری سەر بە هەر نەتەوەیەکی تربوایە لەئاڵتون پەیکەریان بۆ درووست دەکرد،کەچی لەکن هەندێک مرۆڤی کوردی هزرنەخۆش و تەرۆریستی ئیسلامی بێ نرخ دەکرێت.
ئەو گەنجانەی خاوەنی ئەم جۆرە گوزارشتە پڕ مەترسیدارەن ،بەدڵنیاییەوە لەخۆڕا وەریان نەگرتووە ،بەڵکو بەرهەمی پرۆسیەیەکی دووروودرێژی شۆردنەوەی ئەقڵە ،کە لەلایەن زۆرێک لە بانگخوازو سومبڵەکانی ئیسلامەوە ئەنجامدراوە . هەڵگرانی ئەم ڕەوتە بەردەوام دژایەتی کەسانی سەربە ئاینەکانی دیکە دەکەن ،هاوکات هەوڵی سڕینەوەی هەر جۆرە بۆچوونێک دەدەن کە وەک خۆیان بیرناکەنەوە .ئەمەش پێمان دەڵێت کەلتووری پێکەوە ژیان و قەبوڵکردنی یەکتری گەر تا ئێستا هەبووبێت ئەوە ئێستا بەرەو لەناوچوون دەچێت و کەلتووری ڕەفزکردن و دژایەتی و پەراوێزخستن ،تادەگاتە لێسەندنەوەی ژیان ، جێگەی گرتووەتەوە ،کە ئەمەش زەنگێکی مەترسیدارەو ئاکامێکی زۆر زۆر خراپ و دۆخێکی پڕ جەهالەت چاوەڕێی کۆمەڵگەی کوردستانی دەکات ، لەئەگەری ڕوودانیدا کەبەدووری نازانم ،بەهیچ لایەن و دەسەڵاتێک کۆنترۆڵ ناکرێت .
{لەگەڵ ئێوەمە دەسەڵاتداران خەبەرتان ببێتەوە بزانن چ کارەساتێک بەڕێوەیە}.




شۆڕش و ئۆپۆزۆسیۆن-1- وەرگێڕانی بۆ کوردی: کاوەعومەر

بەشی یەکەم

بە پشتبەستن بە چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵە جەدید نوسراوەتەوە
خەلیل کەیوان: لە بەرنامەی پێشوودا باسمان لە پەیوەندی شۆڕش و لایەنە سیاسییەکان کرد لەسەر ئاستی گشتی. لەم بەرنامەیەدا باس لە شۆڕش و هێزە جۆراوجۆرەکانی ئۆپۆزسیۆن و شێواز و ڕێباز و سیاسەتەکانیان دەکەین.
حەمید تەقوایی لە شۆڕشی ئێستادا زۆر کەسی تووشی سەرسوڕمان کردووە. زۆر کەس سەریان سوڕماوە لە شەهامەت و ئازایەتی تازەلاوان و ساڵانی هەشتاکان و یەکگرتوویی ڕیزەکانی خەڵک و سەرنجڕاکێشی جیهانی شۆڕش. بە یەکەمین شۆڕشی ژن لە مێژوودا ناودەبرێت. ئایا حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریش هاوبەشە لەم سەرسوڕمانەدا؟ ئایا پێشبینی شۆڕشێکی واتان کردووە؟
حەمید تەقوای: ئێمەش وەک هەموو کەسێک سەرسام بووین بە گەورەیی و شکۆمەندی ئەم شۆڕشە و یەکگرتوویی جێی سەرنجی هەموو مرۆڤەکانی تێدا، و هاتنی قوتابیان بۆ گۆڕەپانەکە و هتد و ئەمەش ڕاستییەکی زۆر ورووژێنەر و ئومێدبەخشە. بەڵام ئەوەندەی پەیوەندی بە ڕۆحی شۆڕش و ناوەڕۆکەکەیەوە هەیە، ئێمە پێشبینی ئەوەمان کرد. ئەوەی ئێستا هەموو جیهان ئەم ڕاپەڕینە زەبەلاحە بە شۆڕشی ژنان ناو دەبات، جەختکردنەوە لەسەر هەڵسەنگاندنی حیزبەکەمانە. بیست و یەک ساڵ لەمەوبەر زیندە یاد مەنسور حیکمەت ڕێبەری حیزبەکەمان پێشبینی ئەوەی کردبوو کە شۆڕشی ئێران شۆڕشێکی ژنانە بێت. لەسەر بنەمای ئەمەش ڕێکخستن و هەڵمەتی شۆڕشی ژنانمان ڕێکخست، کە پڕوپاگەندە و ڕوونکردنەوە و بانگەوازی خەڵکیان بۆ هەمان بیرۆکە دەکرد. وە ئەمڕۆ دەبینین ئەم شۆڕشەی ژنان هاتۆتە مەیدان.
خاڵێکی تری گرنگ خەباتی بەردەوامی حیزبەکەمانە لە دژی حیجاب. ئێمە بەردەوام ڕەخنەمان لە حیجاب گرتووە و ڕەتمان کردووەتەوە وەک ڕەمز و بەرجەستەکردنی حکومەتی ئیسلامی و بزووتنەوەی دژە مرۆڤی ئیسلامی لە هەموو جیهاندا و هەر بۆیەش لە دژی وەستاینەوە. زۆرێک لە هێزەکان تەنانەت هێزە چەپەکانیش دژایەتی حیجابیان بە کەموکوڕی دەبینی، ڕەخنەیان لێدەگرتین کە بەهای زۆرمان پێ بەخشی، ئەمە کێشەی کرێکاران نییە، کێشەی ژنانی باکووری شار و هتد. ئەمڕۆ دەبینین کە شۆڕش بەم پریشکەوە دەستی پێکرد. بە ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر حیجاب و لابردنی حیجاب و سوتاندنی حیجاب! حکومەتیەکان خۆیان بە ئاشکرا ڕایدەگەیەنن کە حیجاب یەکەم قەڵای هێرشکردنە سەر هەموو سیستەمەکەیانە و خەڵک بە ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر حیجاب و سووتاندنی شۆڕشەکەیان دەستپێکرد. ئەمەش دیسانەوە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە حزبی ئێمە لە ڕاستیدا بە بەردەوامی دژایەتیکردنی حیجاب پێشبینی شۆڕشێکی لەو شێوەیە دەکات.
لە لایەکی ترەوە ئێمە هەمیشە جەختمان لەسەر گشتگیربوونی شۆڕش کردووەتەوە. یەکێک لە تەوەرەکانی پەیامی دوایین کۆنگرەمان ئەوە بوو کە “هەموومان پێکەوەین”. ئەمڕۆ شاهیدی یەکڕیزیی ئەو خەڵکەین کە بەم شێوازە بەرفراوان و شکۆمەندانە لە هەموو شارەکانی ئێران لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات هاتوونەتە گۆڕەپانەکە. ئێمە هەمیشە جەختمان لەوە کردووەتەوە کە شۆڕشی داهاتوو لە ئێراندا بزووتنەوەیەک کە زۆرینەی کۆمەڵگا واتا ٩٩٪ دەهێنێتە بەرامبەر بە ١٪ی حوکمڕانی بەلاشخۆر. لەم حاڵەتەدا زۆرێک لە داواکاران ڕەخنەیان لێگرتین. ئەمڕۆ خەڵک لە شەقامەکاندا وەڵامی ئەو ڕەخنانە دەدەنەوە. دەبینین شۆڕشی ئێستا بە حاشا هەڵنەگر بزووتنەوەیەکی جەماوەری و هەمەلایەنە و گشتگیرە.
بە بڕوای من ئەمانە خەسڵەتەکانی ئەم شۆڕشەن کە نەک هەر پێشبینیمان کرد بەڵکو ئامادەکاریمان بۆ کرد، لە هەموو بوارەکاندا خەباتمان کرد بۆ پاڵنانی کۆمەڵگا بەو ئاراستەیە، ئەمڕۆش خۆشبەختانە شاهیدی ئەو واقیعە شکۆمەندەین.
خەلیل کیوان: لە بەرنامەی “حیزب و شۆڕش”ی هەفتەی ڕابردوودا باست لەوە کرد کە لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەدا هەموو لایەنەکان پشتیوانی شۆڕش دەکەن. لێرەدا ئێمە بە ڕوونی دەمانەوێت هەڵوێست و هەڵوێستی هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن لەم بارودۆخەی ئێستادا بخەینە ڕوو. سێ لقی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن دەکرێت دابەش بکرێت بەسەر هێزی ڕاستڕەودا کە بریتین لە شاهانە و کۆمارییەکان و هێزە ناسیۆنالیستەکان کە بریتین لە هێزەکانی کوردی و ئازەری و بەلوچ و ڕێکخراوی موجاهدین و دواجاریش هێزی چەپ و کۆمۆنیست. با لە موجاهیدنەوە دەست پێ بکەین. هەڵسەنگاندنی ئێوە بۆ هەڵوێستیان و نزیکبوونەوەیان لە شۆڕشی ئێستا چییە؟
حەمید تەقوایی: پێموایە شۆڕش هەر لە سەرەتاوە موجاهیدینی بەجێهێشت و دەکرێ بڵێین بە هێزێکی وادا تێپەڕی. هۆکارەکەی ڕوونە. شۆڕش بە ناڕەزایەتی دژی حیجاب دەستی پێکرد، موجاهیدیش تا ئێستاش ڕێکخراوێکی باڵاپۆشە، ڕێکخراوێک کە هەمیشە پشتگیری نەک هەر حیجاب بەڵکو جۆرێکی تری ئیسلامیشی کردووە، بە بۆچوونی خۆی ئیسلامی دژە ئاخوندە. تەنانەت حکومەتی ئیسلامیش وەک کۆماری ئیسلامیش هەرگیز جێگەی ناڕەزایەتی ئەو نەبووە، بەڵکو وەک حوکمی ئاخوندەکان یان حوکمی ولایەتی فەقێ دژایەتی دەکرد. ئەم شۆڕشە بە نا بۆ حیجاب و نا بۆ کۆماری ئیسلامی و بە بۆچوونی من نا بۆ ئایینی دەسەڵاتدار، نا بۆ ئیسلامی سیاسی بە هەموو لایەنەکانییەوە دەستی پێکرد و هەر ئەمە ڕاستی ئەوەمان بۆ دەردەخات کە هێزێکی ئایینی کە تا ئێستاش لەگەڵ پیرۆزییەکان و بەها ئیسلامیە تایبەتەکانی جۆری خۆیدا سەرقاڵە لە شۆڕشی ئێستادا جێگەی نییە.
لە لایەنێکی ترەوە موجاهید پەیوەندی بە کۆمەڵگاوە نییە. ئەم ڕێکخراوە لە مێژە شێوەی مەزهەبێکی ژێرزەمینی گرتووە، مەزهەبێکی تەواو ناکۆمەڵایەتی، تا ئەو ڕادەیەی کە تەنانەت کەس نازانێت سەرکردەکەی زیندووە یان مردووە! پەیوەندییەکانی ئەم ڕێکخراوە و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ یەکتردا لە هەمووان شاراوەتەوە. موجاهید مەزهەبێکی ناکۆمەڵایەتییە، خۆدینداری و حیجابەکەی وا دەکات بەتەواوی پەیوەندی بە کۆمەڵگا و ئەو شۆڕشەوە نەبێت کە بە دروشمی “ژن، ژیان، ئازادی” دژی حیجاب و هەموو پیرۆزییە ئاینیەکان هاتووەتە مەیدان. شۆڕش هەر لە سەرەتاوە موجاهیدنی تێپەڕاند.
خەلیل کەیوان: ڕات چییە لەسەر ئەو هێزە کۆماری و ناسیۆنالیستە لایەنگراکانی فیدرالیزم کە دەتوانرێت بەجۆرێک بە کۆماریخواز هەژمار بکرێن؟
حەمید تەقوایی: بە بڕوای من تایبەتمەندییەکانی ئەم شۆڕشە، دروشمی سەرەکی “ژن، ژیان، ئازادی” و دروشمگەلێکی دیکە کە ئێستا لە شەقامەکانی هەموو ناوچەکانی ئێران، لە بەلوچستان و کوردستان و ئازەربایجانەوە تا خوزستان و ئەوانی دیکە دەوترێنەوە شارەکان، نیشان دەدەن کە ئەو هێزە فیدرالیستیانەی کە هەمیشە جەختیان لەسەر پارچە پارچەکردن و دابەشکردنی کۆمەڵگا بووە بەسەر نەتەوە جیاوازەکاندا و دواتر پێکهێنانی سیستەمێکی مۆزایک کە لە “نەتەوە” جیاوازەکان پێکهاتووە، ئەوان بە تەواوی بابەتییەتی خۆیان لەدەستداوە.
خەڵک لە هەموو بەشەکانی ئێران، لە تاران، شیراز، قوم تا سنە، تەورێز، ئەردەبیل و زاهیدان، بە یەکگرتوویی لە پێناو مافە یەکسان و ئینسانیەکانی خۆیاندا ڕاوەستاون و دروشم دەڵێنەوە، هەموومان پێکەوەین. لە هەموو ئێراندا هەمان دروشمی هاوبەش هاوار دەکەن: دژی وەلی فەقیە، دژی خامنەیی، دژی هەموو حکومەت، دژی پیرۆزییەکان و دژی یاسا ئایینییەکان، لەحیجابە بیگرە هەتا هەر لایەنێکی دیکە. ئایکۆن و پەیامی ئەم شۆڕشە ژنان، ژیان، ئازادییە ونەک هەر لە ئێراندا بەڵکو لە هەموو جیهاندایە.
دروشمی ژن، ژیان، ئازادی، بەتەواوی پێچەوانەی کۆماری ئیسلامییە لە هەر سێ لایەنەکەدا. بۆیە ئەم ڕاپەڕینە بە هیچ شێوەیەک نەتەوایەتی و قەومی وەرناگرێت و هیچ جێگایەک بۆ هیچ کەسێک بە شوناس و کولتوور و باوباپیرانی نەتەوەیی و نەتەوەیی خۆی ناهێڵێتەوە. ئەم شۆڕشە نەک هەر لەگەڵ مافە تایبەتەکان و فیدراڵیزمی نەتەوەیی و… ناگونجێت، بەڵکو بە کردەوە لە ڕەخنەگرتندایە لە هەموویان. بەم مانایە کەیسی فیدرالیزم و ئیتنیسیزم و ناسیۆنالیزمیش لەم شۆڕشەدا داخراوە.
کۆماریخوازی لە ئێران هەمیشە پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ دەسەڵاتی پاشایەتی هەبووە. ئەمڕۆش هەر بەو شێوەیە. زۆربەی هێزە کۆمارییەکان جێگەیەکی تایبەت بۆ دەسەڵاتی پاشایەتی و “شازادە” قایلن. وە لەوەش گرنگتر، میحوەری سیاسەتەکەیان نیشتمان و نەتەوە و بەهاکانی وەک یەکپارچەیی خاکە، وەک ئێرانیبوون، سنوور پەرستی، باوباپیران، دژە عەرەبی، ڕەخنە لە ئایین وەک ئایینی عەرەبی و هتد، کە هیچ جێگایەک و بابەتیەتێکیان نیە لە شۆڕشی ئێستادا.
لە ڕوانگەی سیاسییەوە ئەو هێزانە هەمیشە خەریکی جۆرێک لە مامەڵە و سازش بوون لەگەڵ فراکسیۆنی ڕیفۆرمخوازی حکومەتدا. دەزانین لە ساڵی ١٣٩٨ دۆسیەی چاکسازی داخرا و ئەم بابەتەش لابرا. کەیسی پڕۆژەکانی وەک حکومەتی ئینتقالی بە بەشداری بەشێک لە حکومەت و بزووتنەوەی سەوز و بزووتنەوەی وەنەوشەیی ماوەیەکی زۆرە داخراوە و بەم مانایەش ئاسۆیەک لەبەردەم کۆماریخوازەکاندا نییە.
خەلیل کیڤان: هەڵوێستی شاهانە چییە؟ ڕەزا پەهلەوی لە لایەک خۆی بە نوێنەری یەکگرتوویی گەل دەزانێت و لە لایەکی دیکەشەوە شاهیدی هێرشی شاهانەی توندڕەوین بۆ سەر خۆپیشاندانەکانی دەرەوەی وڵات و پشێویەکانیان. هەڵسەنگاندنی ئێوە بۆ ئەم بزوتنەوانە چییە؟
حەمید تەقوایی: لێرەدا ناچارم جەخت لەسەر دوو خاڵ بکەمەوە، خاڵی یەکەم ئەوەیە کە دەمێکە دەسەڵاتی پاشایەتی مایەپووچ بووە، چونکە نوێنەرەکەیان کە کاندیدی دەسەڵاتی پاشایەتییە، تاجی خۆی دانا و گوتی دامەزراوەی پاشایەتی دژی مرۆڤە ماف و من نامەوێت پاشا بم و هیچ ئیدیعایەکم نییە. ئەمەش هەموو ڕیزەکانی شاخوازەکانی تێکدا چونکە ناتوانی شاخواز بیت بەبێ کاندیدێک تا تاج لەسەری دابنێیت! ئەمەش بە مانای قەیران و سەرلێشێواوی و داڕمان لە ڕیزەکانی شاهانەدا دێت. ئێستا پاشایەتیخوازەکان لە مەزهەبی جیاوازن کە بەربونەتە گیانی یەکتر. لە ئێستادا ڕەزا پەهلەوی دوای دەستلەکارکێشانەوە میدالیای دیکەی خستۆتە سەر سنگی. مەدالیای یەکێتی نەتەوەیی! ئەمەش شتێکی بێمانایە. نەک هەر نەیتوانیوە تەنانەت لە ڕیزەکانی شاهانەشدا یەکڕیزی دروست بکات، بەڵکو بەها و سیستەمی ستراتیژی خۆی و لایەنگرانی، جەختکردنەوە لەسەر یەکپارچەیی خاک، سنووری پڕگەوهەر، ناسیۆنالیزمی فارس، باوباپیران، کوروشی گەورە و مافی مرۆڤی کورش، هتد، هەموویان هۆکاری دابەشبوونن. لە کۆمەڵگادا هەر ئێستا دەبینین کە دروشمی “پیاو، نیشتمانپەروەری” کە شاخوازەکان زۆر لە خوار ئەم هێڵەوە دەیکێشن و بە نوێنەرایەتی خۆیان دەزانن، ئەمەش بووەتە هۆی دووبەرەکی لە نێوان زۆرێک لە چالاکانی ناوخۆی وڵات و دەرەوەی وڵات. لەم دواییانەدا تەنانەت کۆماری ئیسلامی ئێران تابلۆی “پیاو نیشتمانپەروەر”ی لە شەقامەکانی تاران داناوە. بەم شێوەیە دروشمی ژن، ژیانی ئازاد ڕەتدەکەنەوە و لەبری ئەوە، لە پەنجەرەوە بەها نەتەوەیی نیشتمانپەروەر و پیاوسالارەکان دەناسێنن. وە ئەمەش تەنها شێواندن و شێواندنی تەوەری ئینسانی شۆڕش نییە، “ژنان، ژیان، ئازادی “، بەڵکو هۆکاری دابەشبوونە لە سەربانەکانی شۆڕشدا.
لە لایەکی تریشەوە لە دەرەوەی وڵات شا ئیلاهیەکان، شاخوازە توندڕەوەکان، ڕێک لەبەر ئەوەی بینیان کۆمەڵگا وەڵامی ئەوانی نەدایەوە و لە ئاستی شەقام و شۆڕشدا جێگەیان بۆ نەکراوەتەوە، ئەوا هاوشێوەی شەعبان بێ مۆخ دەستیان کردوە بە هێرشکردنە سەر ئەو خۆپیشاندانانەی کەلە دژی ڕژێم وڵاتت جیاوازەکان ئەنجام ئەدرێن. کێشەی ئەمانە لەوەدایە کە هیچ بەرهەمێکی ڕەزاشا ڕۆحت شاد و هتد لە ناوخۆی وڵاتدا نابینرێت. تەنانەت پرسی ڕۆژی کوروش و پاسارگاد کە ساڵانە قەرەباڵغییەک دەچوونە ئەوێ، ئەمساڵ بە تەواوی کوێر بوو. نەک لەبەر ئەوەی کۆماری ئیسلامی لە بەردەمی وەستابوو و ڕێگری لێکرد. ساڵانە کۆماری ئیسلامی ئەم کارە دەکات، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، لە ساڵانی ڕابردوودا، دواجار جەماوەرێک لە پاسارگارد کۆبوونەوە. ئەمساڵ هیچ کاریگەرییەکی نەبوو، لە کاتێکدا چاوەڕوان دەکرا بە لەبەرچاوگرتنی کەشوهەوای ناڕەزایەتی کۆمەڵگا و بارودۆخی شۆڕشگێڕانە، لانیکەم چین و توێژە شاهانەییەکانی کۆمەڵگا لە پاسارگارد کۆببنەوە. بەڕای من ئەمە لەبەر دوو هۆکار ڕووی نەدا: یەکەم: ئەم شۆڕشە هیچ پەیوەندییەکی بە بەها نەتەوەیی نیشتمانیەکان و کوروشی گەورەوە نییە و لە ڕووی ناوەڕۆکەوە تەواو پێچەوانەی ئەوانەیە، ئەگەر ساڵانی پێشوتر سودیان لە ڕۆژی کوڕش و کۆبونەوە لە دەری پەسەرگد دەبین بۆ بەرز کردنەوەی هاواری ناڕەزایەتیان لە دژی کۆماری ئیسلامی، ئەمساڵ لە دڵی ئەم شۆڕشەدا، چیتر پێویستیان بەو پاساوە نییە. ڕاستەوخۆ قسە دەکەن. پێویست ناکات بچیتە پەسەرگاد و بڵێیت ئێمە کۆماری ئیسلامیمان ناوێت، لەسەر شەقامەکانی تاران و سنە، زەهدان و تەورێز و لە هەموو شوێنێکی ئێران دەڵێن بمرێت کۆماری ئیسلامی. هەمیشە گوتوومانە کە خەڵک کاتێک هیچ ڕێگەیەکی تریان نییە بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین، هەوڵ دەدەن بە بیانوو و فۆرمی دیکە ناڕاستەوخۆ ناڕەزایەتی خۆیان لە دژی حکومەت دەرببڕن و ئێستاش ئەم هەڵسەنگاندنە سەلمێنراوە. ئەمڕۆ کە فۆرمەکانی ناڕەزایەتی ڕادیکاڵ بەربڵاو بووە و خەڵک هاتوونەتە سەر شەقام، پێویست بە بیانووی ڕۆژی کوروش پاسارگاد و هتد ناکات.
ئەگەر تەماشای هەموو ئەو لایەنانە بکەیت، بۆت دەردەکەوێت کە دامەزراوەی پاشایەتی و ستراتیژ و دید و سیستەمی بەهای پاشایەتی لە ئێستادا بەتەواوی وازی لێ هێنراوە و شۆڕش بە پێچەوانەی ئەمانەدا دەڕوات، واتە بە ئاراستەی بەها ئینسانیە جیهانداگرەکانەوەیە نەک بەها نیشتمانی نەتەوەییەکانەوە،ئەمەش خاڵێکی بەهێزو گرنگی ئەم شۆڕشەیە.
خەلیل کەیوان: سیاسەتی حزب و ڕێکخراوە چەپەکان کە بەرگریکار بوون و بەرگریکارن لە شۆڕش چۆن هەڵدەسەنگێنن؟ سەرەتا ئەم ڕژانە بەشداری ناڕەزایەتییە گەورەکانیان نەدەکرد لە دەرەوەی وڵات کە مەیلی ڕاستڕەوەکان بە ئاڵا و تابلۆکانیانەوە ئامادە بوون. بەڵام ئێستا وا دیارە ئەوان سیاسەتی ئامادەبوونی سەربەخۆ لە شەقام و جەمسەرگیری هێڵەکانی ناڕەزایەتی خەڵک پەیڕەو دەکەن، بەتایبەتی بە دروشمی “مەرگ بۆ ستەمکار، جا پاشا بێت یان ڕابەر”. ڕات چییە لەسەر ئەدای و پێگەی ئەو هێزانە؟
حەمید تەقوایی: زۆربەی ئەو هێزە چەپانە دژی ئەو دوو تێزە سەرەکییەن کە حزبەکەمان جەختی لەسەر دەکاتەوە: یەکێکیان ئەوەیە کە شۆڕش گشتگیرە و زۆرینەی ڕەهای خەڵک دەهێنێتە سەر شەقام و ئەوەی تریش ئەوەیە کە نابێت لە مەیدانی تێکۆشان لەدژی کۆماری ئیسلامیدا ببینە ئۆپۆزۆسیۆنی ئۆپۆزۆسیۆنەکان.بۆیە ئەوان تێزی “جەنگی بەدیلەکان”یان لە دژی ئەم چاوەڕوانیانە خستەڕوو. ئەوان پێیان وایە شۆڕش لە کەناڵی شەڕی ئەڵتەرناتیڤەکانەوە بەرەوپێش دەچێت.
بەڕای من ئەمە جیاوازییەکی بنەڕەتییە لە نێوان چەپی شۆڕشگێڕ، چەپی پراکتیکی، کۆمۆنیزمی پراکتیکی و لە چەپێک کە لە عەقڵیەتی خۆیدا نوقم بووە و سنووردارکردنی عەقڵی خۆی نیشاندەر و ڕووناکی و ڕێنماییکەریەتی. کاتێک ئەم چەپە ڕۆشنبیرە ڕووبەڕووی دیاردەی شۆڕشی ئێستا بووەوە، دیاردەیەک کە دەریخست کە شۆڕش گشتگیرە و مەیل و ئارەزووی بۆ شەڕی ئەڵتەرناتیڤەکان نییە، بەڵکو وەک هۆکاری دابەشبوون دەیبینێت، ئەویش وەریگرت تاکتیکێک کە بەڕای من زیاتر پەراوێز و گۆشەگیرتری دەکات. سەرەتا بەشداری خۆپیشاندانی هەزاران کەسی دەرەوەی وڵاتی نەکرد چونکە ئەو برادەرانە هەر ئاڵایەک کە هەڵبگیرێت بە پاشایەتی دەزانن و لەبەر ئەوەی ئاڵاکان لە شەقامەکانی دەرەوەی وڵات هەڵکرابوون، دۆستان گەیشتنە ئەو بڕوایەی کە ئۆپۆزسیۆن دەستی باڵای هەیە و ئەگەر ئەگەر بەشداری خۆپیشاندانەکان بکەین هێڵی سەربەخۆمان دەشێوێت. وە هێڵی سەربەخۆی خۆیان هێڵێکی چەند دەیان کەس بوو لەسەر شۆستەکان لە تەنیشت سەرهەڵدانی خۆپیشاندانی چەند دەیان هەزار کەس لە دەرەوەی وڵات! هەروەها لە ساڵی ٢٠١٨دا بینیمان کە لە خۆپیشاندان و چالاکییەکانی دەرەوەی وڵاتدا، تەوەری سەرەکییان سنووردارکردن بوو لەگەڵ ڕاستڕەوەکان نەک ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر کۆماری ئیسلامی! ئەمەش ڕێک ئەوەیە کە ئەمجارە دەیبینین. ئەو دروشمەی کە ئەوان جەختیان لەسەر کردووەتەوە ئەوەیە “نە پاشامان دەوێت نە ڕابەر، و مردنیش بۆ ستەمکار” هەرچەندە خودی دروشمەکە هەڵە نییە و دوو جۆر دیکتاتۆریەتی هەیە لەگەڵ دەستەواژەی “سنووردان”، بەڵام کاتێک بیخەیتە ناو کۆنتێکستی ئەم شۆڕشە و ئەم بزووتنەوەیە کە ئامانجی سەرەکیی مردنە ئەوە خامنەیی و کۆماری ئیسلامییە.دەتوانن بزانن کە هێنانی مەرگی شا بۆ سەر شەقامەکان بەتەواوی لە پشت بزووتنەوەی جەماوەری خەڵکەوەیە بە دوو شێوە. پێش هەموو شتێک مانای ئەوەیە کە پاشایەکی لەو شێوەیە دەخاتە پێشەوە وەک ئەوەی ئەو بەدیلەی کە بڕیارە جێگەی کۆماری ئیسلامی بگرێتەوە ڕەزا پەهلەوی بێت. لەم دروشمەدا بە ڕوونی باسی ڕەزا پەهلەوی کراوە نەک دامەزراوەی ئیمپراتۆری. دامەزراوەی دەسەڵاتی پاشایەتی هیچ بایەخێکی نییە، چونکە چل ساڵێک پێش ئێستا خەڵک ئەرکی خۆی ڕوونکردەوە و دۆسیەکەی خستە ژێر باڵی و ڕەوانەی زبڵدانی مێژوویان کرد. بۆیە دروشمی مەرگ بۆ پاشا بە ڕوونی دژی گەڕانەوەی بنەماڵەی پەهلەوییە. باشە لەم حاڵەتەدا ڕەزا پەهلەوی چەندین جار ڕایگەیاندووە کە نایەوێت ببێتە پاشا. ڕایگەیاند کە دامەزراوەی پاشایەتی دژایەتی مافی مرۆڤە. پاشایەتیخوازەکان خۆیان لەسەر ئەم مەسەلەیە گیانیان لەدەستداوە و بوونەتە هەزار و یەک مەزهەب. لەم دۆخەدا ئەم جۆرە چەپە بە دروشمی مەرگ بۆ پاشا لە ڕاستیدا بەرزکردنەوەی پادشایە. ئەمە سنووردارکردن یان ڕەخنە لە دامەزراوەی پاشایەتی نییە، بەڵکو ملکەچبوونە بۆی. تۆ سەیری ڕیزەکانی شۆڕشی خەڵک دەکەیت، هەر ئەو بابەتی کڕو کپیەی ڕۆژانی کوروش و پاسارگارد کە باسم کرد، لەبەرچاو بگرن و بزانن کە بەڕاستی دامەزراوەی پاشایەتی لە شۆڕشی ئێستادا چەند جێگایەکی هەیە؟ هیچ، لەگەڵ سەرهەڵدانی ئەم شۆڕشەدا، ئەوە ڕوون بووەوە کە دیاردە و بەها شاهانەییەکانی پاشا تەنانەت پەراوێزترن لەوەی پێشتر بیریان لێدەکرایەوە یان ڕیکلامیان بۆ دەکرا. ئەمڕۆ لە بەشێک لە زانکۆکاندا دروشمی “نەپاشامان دەوێت نە ڕابەر” دەدرێن، بەڵام ئەمە خاڵی هێزی شۆڕشی خەڵک نییە. هێزی شۆڕشی خەڵک لەوەدایە کە بە دروشمی “ژن ژیان، ئازادی ” کە تەوەرێکی زۆر ئینسانی و سەردەمیانە و جیهانی هەیە و دەیەوێت بە هاوپشتی و یەکگرتوویی بێوێنە کۆماری ئیسلامی بڕووخێنێت، بمرێت خامنەیی تەوەری یەکڕیزی و جوڵەی خەڵکە، و نەک بە بمرێی چەند کەسێکی تر لەم لاو ئەولایەوە!
لەدەرەوەی وڵات، دەبینن ئەم چەپە ڕۆشنبیر و ناسیاسییە دروشمی مەرگ بۆ پاشا و ڕابەر لە بەردەم شا خودا، لەبەردەم شەعبانی بێ مێشک کە هێرش دەکەنە سەر ڕیزەکانی خۆپیشاندان لە دەرەوەی وڵات، “شەڕی بەدیلەکان” دەڵێنەوە ” کە هەمیشە دەیخەنە ڕوو گۆڕاوە بۆ شەڕی شەقام لە نێوان خۆپیشاندەران.” وەڵامی شا خوداکانیش ململانێی سیاسی و فیزیکی نییە لەگەڵیان، بەڵکو کۆکردنەوەیان لە شەقامەکانەوە وەک جەماعەتێک کە خۆپیشاندانەکان تێکدەدەن، بە پەنابردن بۆ ڕێسای کاریگەر و ڕێکخراو و یاساکانی وڵاتانی ڕۆژئاوا. ئەگینا شەڕی شەقامی نێوان چەپ و ڕاست تەنیا کۆماری ئیسلامی دەبێت. یەکێک لە دەرەنجامەکانی فراوانبوونی ئەو ململانێیانە ئەوە دەبێت کە چیتر ئێرانییەکان ڕێگەیان پێنادرێت خۆپیشاندان بکەن.
خاڵێکی تر ئەوەیە کە هەرچەند ئەم برادەرانە بانگەشەی شەڕی ئەڵتەرناتیڤی ڕاستڕەو دەکەن، بەڵام دەبینن لە لایەک بە دروشمی دژ بە شا و سەرکردە لە دیوی موجاهیدن و لە لایەکی تریشەوە، ئەوان لەگەڵ پاشایەتیخوازەکانی وەک شەهرام هۆمایون دژی کەسایەتییەکانی وەک حامید ئیسماعیلیون. تێکەڵ بوون! ئەوان ڕابردوەکەی “ئاشکرا” دەکەن، گردبوونەوەکەی بەرلین دەخەنە ژێر پرسیارەوە، دەڵێن کە لەگەڵ حکومەتی کەنەدا توانیویەتی ئەو کارە بکات، دەڵێن نازانرێت پارەکەی لە کوێوە وەردەگرێت و هەموو ئەم جۆرە گومانانە. لە لایەکی دیکەوە هەر حکومەتێک هەڵوێستی هەبێت بەرامبەر بە کۆماری ئیسلامی، دژی حکومەتی کەنەدا و زۆرێک لە حکومەتەکانی تر کە ئەمڕۆ ئەم کارە دەکەن، ئەوان “لەقاوی دەدەن” کە ئەوان ئیمپریالیستن و هتد.
بەم شێوەیە دەبینین شەڕی ئەڵتەرناتیڤەکان نییە، جۆرێکە لە پێکەوە وەستانەوە لەگەڵ ئەم هێزە ڕاستڕەوەدا بەرامبەر ئەو هێزە ڕاستڕەوە! وە دەرئەنجامە کردەییەکەی تەنها فڕێدانی ئاوکردنە بە ئاشی کۆماری ئیسلامیدا و تەواو. بەڕای من ئەمە ڕێچکەی گۆشەگیری و پەراوێزخستنی چەپەکانە. ئامۆژگاری من ئەوەیە هاوڕێکانم دەستبەرداری ئەو سیاسەتە بن و وەک جەماوەری خەڵک هێزەکانیان چڕ بکەنەوە لەسەر شۆڕشی دژ بە کۆماری ئیسلامی.
خەلیل کەیوان: پەیوەندی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران و شۆڕش چییە؟ سیاسەت و پێشبینییەکانی ئەو حیزبە لە زۆر حاڵەتدا پشتڕاست کراوەتەوە، وەک لە هەندێکیان لەم وتووێژەدا ئاماژەیان پێکراوە، لە چەند هەفتەی ڕابردوودا. میتۆد و سیاسەتی حیزب لە مامەڵەکردن لەگەڵ شۆڕشدا چییە؟ هەڵسەنگاندنی ئێوە بۆ ئەدای ئێستای حیزب لە پێوەندی لەگەڵ شۆڕشی ئێستا چییە؟
حەمید تەقوایی: وەک ئاماژەت پێدا، ئێمە ئەم شۆڕشە بە جەختکردنەوە لەسەر ئەو سیاسەت و پێوەر و میتۆدۆلۆژیایە دەبینین کە حیزب لە مێژە لە مامەڵەکردن لەگەڵ شۆڕش و ڕاپەڕینە جەماوەرییەکاندا پەیڕەوی لێدەکات. شۆڕشی ئێستا بە شێوەیەکی حاشا هەڵنەگر جەختی لەدوو بنەمای بنەڕەتی کردەوە: یەکەم: شۆڕش بزووتنەوەیەکی گەردوونییە، دووەم: بزووتنەوەیەکی نەرێنییە. میتۆدی ئێمە بۆ شۆڕش و ڕاپەڕینی جەماوەری هەمیشە پشتی بەو دوو بنەمایە بەستووە.
ئێمە بەردەوام ڕوونمان کردۆتەوە کە بۆچی شۆڕش بە تایبەت لە سەردەمی ئێمەدا بزووتنەوەیەکی گشتگیرە؛ ئێمە ئاماژەمان بە ئەزموونە مێژووییەکان کردووە، ئابووریی سیاسی سەدەی ٩٩مان لە بەرامبەر یەک لەسەدەکاندا ڕوون کردووەتەوە و هتد. ئەمڕۆ پێویست بە ڕوونکردنەوەی تیۆری ناکات. بە ڕوونی دەبینین کە بزووتنەوەیەکی هەمەلایەنەی شکۆمەندە بە بەشداریی هەموو چین و توێژەکانی خەڵک، لە خوێندکار و کرێکارەوە تا کاسبکاران، پارێزەر، پزیشک، ڕۆژنامەنووس و هتد، سەری هەڵداوە.
پرەنسیپی دووەم ئەوەیە کە شۆڕش بزووتنەوەیەکی نەرێنییە. بزووتنەوەیەک دژ بە حکومەت و تەواوی سیستمی هەنووکەیی و چەوساندنەوەی. تەوەر و دروشمەکانی شۆڕشی ئێستا بەتەواوی ئاماژەن بۆ نەخێرێکی گەورە و هەمەلایەنەی خەڵک بۆ حکومەت و یاسا و شتی پیرۆز و هتد.
سەرکەوتن و سەرهەڵدانی چەپ و دەسەڵاتی چەپ و کاریگەریی یەکلاکەرەوەی هێزەکانی چەپ لەم شۆڕشەدا پەیوەستە بە پشتبەستن بەم دوو بنەمایە.
دەبێت بتوانین هەژموونی چەپ و هەژموونی سۆسیالیستی لە شۆڕشدا جێگیر بکەین، بەو مەرجەی کە ڕیزەکانی خەڵک لە دەوری قووڵترین ڕەخنە لە دۆخی ئێستا یەکبخەین. ئێمە هەمیشە گوتوومانە کە کۆمۆنیستەکان جیاوازن لە هێزەکانی تر، بۆ نموونە لە ئۆپۆزیسیۆنی ڕاست، نەک تەنها لە بەرنامە ئیجابیەکانیاندا، بەڵکو لە ڕەخنەگرتنیان لە دۆخی هەبوو. ئەگەر ئاڵای چەپ ڕەخنەیەکی ڕیشەیی بێت لە بارودۆخی هەنووکەیی، لە تەواوی دامەزراوەی ئایین، ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە هەموو پیرۆزییە نەتەوەیی و نیشتمانپەروەر و ئایینییە غەیرە مرۆییەکان، ڕەخنە لە حکومەتی سەروو خەڵکی، و تێکدانی هەر جۆرە حکومەتێکی سەروو خەڵکی ، ڕەخنەی قووڵ لە هەڵاواردن و جیاکاری چینایەتی و ئابووری و نایەکسانی . به پێی پێناسه که شۆڕش بزوتنه وه یه ک به رده وام چه پ بانگ ده کات بۆ مه یدان، چونکه له گه ڵ پێشکه وتنه که یدا قووڵتر ده بێته وه ، دەچێتە خوارەوە بۆ ڕیشەی وده یه وێت بناغه ی هەر جۆره هه ڵاواردن و سته م و هه ژاری و نا یه کسانیەک و چەوسانەوەیەک له ناو ببات و ئەم ئاڵایە هەمیشە لە دەستی کۆمۆنیستەکاندا بووە. هێزەکانی تری ئۆپۆزسیۆن، لەوانە هێزی میانڕەو، هێزی ڕاست، موجاهید، پاشایەتیخواز، کۆمارییەکان و …هتد، کە لەم بەرنامەیەدا باسمان کرد، هەموویان دەیانەوێت بەشێک لەم سیستەمە بپارێزن، دەیانەوێت بەکەمترین گۆڕانکاری شۆڕشەکەدا تێپەڕێنن ، تەنها چەپ لەوێیە، کێ دەیەوێت شۆڕش قووڵتر و قووڵتر بڕوات. ئەمە هێزی ئێمەیە. لە یەک ڕستەدا ڕێگای پێشخستنی شۆڕش و سەرکەوتنی شۆڕش بۆ چەپی حزبی وڕێکخراو بە ئاڵای ڕەخنەی قووڵی “نا” بۆ بارودۆخی هەبوو بۆ ئەوەی ببنە هۆکار و هێزی کارای یەکخستنی ڕیزەکانی خەڵک لە شەڕی دژی کۆماری ئیسلامیدا. ئەمە تاکە مەرجە بۆ سەرهەڵدانی چەپ وەک هێزێکی ڕێکخەر و پێشەنگی شۆڕش و تەنها مەرجی پێشکەوتنی شۆڕشە و ئێمەش بە بەردەوامی ئەم هێڵە پەیڕەو دەکەین.
12 ئابان 1401، 3ی تشرینی دووەمی 2022
سوپاس بۆ ئەمیر تەوەکولی بۆ نوسینەوە دەقی سەرەتایی ئەم چاوپێکەوتنە.




لە ئازارەوە بۆ ستاتیکا.. نوسەر: عومەر سەرگەتی

زۆر سوپاسی هاوڕێی ئازیزم عومەر سەید دەکەم کە یەکێک لە تابلۆ جوان و ڕەنگیەکانی خۆی پێشکەش کردم، هەرچەندە من شارەزاییەکی زۆرم نیە لە میتۆدەکانی خۆێندنەوەی ڕەنگەکان و نیگارەکاندا، بەڵام بەو پێیەی کە، کەمتازۆر ئاگاداری نوسینە ئەدەبیەکانی کاک عومەر هەم، چ وەک شیعر و چ وەک ڕۆمان، چەند سەرنجێکم لا دروست بوە وەک جیاوازی نێوان ئەو دنیایەی بەڕەنگ دەیخولقێنێت لەگەڵ ئەو دنیایەی لەڕێگەی ئەدەب و وشەکانەوە بەرجەستەی دەکات. بۆیە پێم باش بو ئەو دیاریە بەنرخەی پێشکەشی کردووم بکەمە بەهانەیەک بۆ نوسینی ئەم کورتە سەرنجانە.
هەرکەسێک بابەتە ئەدەبیەکانی ئەم نوسەرە بخوێنێتەوە دەزانێت چ زمانێکی دڵتەنگ و تراژیدی هەیە بۆ گێڕانەوەی چیرۆکی ئەو مێژووەی کە لێیەوە هاتوە، بەتایبەت چیرۆکی ئەنفال و سەربوردی ئەو مرۆڤانەی لە مێژوودا ونبوون و وەک تارمایی لەگەڵیدا دەژین، کە نوسەر خۆی یەکێکە لە قوربانی و بەجێماوانی ئەو کارەساتە قورس و لەبیرنەکراوە، بۆیە پاڵەوانەکانی بەگشتی چارەنوسێکی غەمگین و نادیاریان هەیە و هەڵگری زمانێکی تراژیدی و کارەساتبارن و بە حەسرەتەوە دەژین، هەرچەندە هەمیشە لەکۆتایی کارەکانیدا لەدایک بونی نوێ و ئومێد و ئەگەری تازە هەیە، بەڵام هێشتا ئەو جیهانەی بەڕەنگ دروستی دەکات جیاوازترە لەو دنیا غەمناکەی بە وشەکان بەرجەستەی دەکات، زمانی ڕەنگەکان جیاوازە لە زمانی وشەکان و پیتەکان، ئەو نیگارە ڕەنگینانەی من بینومن شروشت لەناویاندا ڕەگەزێکی ئەسڵ و سەرەکی و تازەیە، زۆر جار وای بۆ دەچم ئەگەر گۆرانی شاعیر لەبری شیعر نیگاری بکێشایە، سروشتی بەهەمان ئەو ستاتیکا ڕوون و بێگەردە ڕەنگ دەکرد کە ئەم هونەرمەندە دەینەخشێنێت، لە هەندێک نیگاردا، هەست دەکەیت بونەوەرێک لەناو شیعرەکانی گۆراندا هەڵهاتوەو فڵچەکەی لە عومەر وەرگرتوە و تابلۆکانی کێشاوە، بەڵام جیاوازیەکە لەوەدایە لای عومەر ڕەنگ سەرچاوەی هەموو شتەکانە، گەردوون هەموی ڕەنگینە، ڕەنگ هەموو شوێنێکی داپۆشیوە، ژیان سەرلەبەری ستاتیکایەکی ڕووت و ئەبەدی و نەمرە، ئەم هونەرمەندە لە زۆربەی کارەکانیدا سروشتمان لە فۆرمە هەرە سەرەتایی و سادەو بێگەردەکەیدا پیشاندەدات، لە فۆرمێکدا هێشتا هیچ دەستێکی بەرنەکەوتوە، سروشت لەناو ئەو نیگارانەدا سروشتی بەر لە دنیای مۆدێرنە، سروشتێکە هێشتا لەلایەن مرۆڤی مۆدێرن و تەکنۆلۆژیا تازەکان و عەقڵی ئامێریەوە دەستی بەسەردا نەگیراوە، سروشتە لە ماتریاڵە بێگەردەکەیدا… دەکرێ بڵێین دنیای ڕەنگەکان ئەو پەناگە ڕەنگین و بێ ترسەیە، ئەم هونەرمەندە پاش هەڵهاتنی لە تراژیدیای زمان تێیدا وچانێک دەدات، گەر تەماشای ڕۆمانەکانی بکەیت دەزانیت کە لەناو ئازارو برینەوە هاتوە، پیت بە پیت و وشە بە وشە خۆێنی لێ دەچۆڕێت و زمانی لە کانگای ئازارەکانەوە لەدایک بوە، زمانێکە ڕزگاری نابێت لە جەبری ئەو تراژیدیا مێژوویەی ڕوبەڕێکی ئێجگار فراوانی داگیر کردوە لە یادەوەریدا، لێرەدا زمان زادەی ئازارە، بەڵام کاتێک لە تابلۆکانی ڕادەمێنیت زمانی ڕەنگەکان زمانێکی ستاتیکی بێ خەوشە، زمانێکە لەدەرەوەی تراژیدیا و کارەساتەکانەوە دەژی، بۆیە دەکرێ بڵێین ستاتیکاو ئازار ئەو دوو بنچینە سەرەکیەن کە دنیای ڕەنگەکان و وشەکانی لەسەر بونیاد نراوە، ستاتیکاو ئازار خولقێنەری هونەر و ئەدەبن لای ئەم هونەرمەندە، هەر بۆیە ئەزمونی هونەری لای ئەم هونەرمەندە لە ڕێگایەک دەچێت بۆ هەڵهاتن لەو ئازارو برینەی زمانی ئەدەبی تێدا لەدایک دەبێت، هونەر لێرەدا دروست کردنەوەی سروشتە پێش لەدایک بوونی ئازار، گەڕانەوەیە بۆ سروشتێکی پەتی و جیهانێک کە پێش دروست بوونی تاوان هەبوە یاوەک خەونێک کە دەشێ ببێت، هارمۆنیای ڕەنگەکان و گونجانی شتەکان بەیەکەوە ستاتیکای بە فەزای تابلۆکان بەخشیوە، هارمۆنیەتی ڕەنگەکان و شتەکان وەک سەرلەنوێ دروستکردنەوەو بونیادنانەوەی سروشت و مرۆڤ لە فۆرمێکی جیاوازو ستاتیکیدا، ئەو مرۆڤەی لە ڕۆمانەکانیدا گیرۆدەو پارچە پارچە و تێکشاو و قوربانیە، لە تابلۆکانیدا بە کۆمەڵێک ڕەنگ و ڕوخساری ستاتیکی و شوناسێکی یەکانگیرەوە هەستاوەتەوە و پڕ بوە لە وزەی ژیان، هەر بۆیە هەست دەکەیت ئەوەی ڕەنگەکان بەتەنیشت یەکەوە دادەنێت و درزو بۆشایی نێوان ڕەنگەکان پڕدەکاتەوە جوانیە، هەر بۆیە یەکانگیری پارچەکان لە ڕێگای ڕەنگەکانەوە جیهانێکی تەواو بێگەرد و ستاتیکی خولقاندوە، ئەمەش داپۆشین و شاردنەوەی یاخود ڕەوینەوەی ئەو ترس و ئازارەیە کە نوسەر هەیەتی لە نوسیندا، جوانی لەناو تابلۆکانی ئەم هونەرمەندەدا، لەدرزی نێوان پارچەکانەوە دەست پێدەکات، وەک چۆن زمان لە نوسینە ئەدەبیەکانیدا ئازارێکە بۆ گێڕانەوەی چیرۆکی پارچە پارچە بوونی مرۆڤ و هەلا هەلا بوونی مرۆڤ لە مێژوو و یادەوەری ئەم نوسەرەدا، جوانیش لە تبلۆکانیدا هێزی گرێدانەوەی پارچەکانی مرۆڤ و سروشتە ، وردبوونەوە لە تابلۆکان ئەو هەستە لای بینەر دروست دەکات کە جیهانێکی تازە هەیە پاش وێرانبوونی جیهانێکی پێشینە، بە مانایەکی تر بینەر هەست دەکات ئەو جیهانە تازەو بێگەردە پاش وێرانەیەک دروست بوەتەوە، فۆرمێکی دیکەی گەردوونە لە دوای وێرانبونیەوە، زاڵبونی کۆی ڕەنگەکان بەسەر ڕەنگی ڕەشدا، سڕینەوەی ئاسەواری ئەو یادەوەریە وێران و پڕ ئازارەیە کە تێکستە ئەدەبیەکانی نوسەری لەسەر دروست بوە، بەدەر لەوەش شەوقدانەوەی ڕەنگەکانی تر لە ناو پانتای بەرتەسکی ڕەنگی ڕەشدا، بردنی جوانیە بۆ ئەو وێرانە و تراژیدیا مێژووی و وجودیەی هونەرمەند تێیدا ژیاوە، بەگشتی ڕەنگی ڕەش لەناو تابلۆکاندا بە ڕەنگەکانی تر گەمارۆ دراوە یا تیشکی ڕەنگەکانیتری بەرکەوتوە، و شوناسی تاریکی لەدەست داوە و بارگاویبوە بە ڕەنگەکانی دیکە، هەمووشتێک لەبەردەم هێرشی ستاتیکی ڕەنگدا شوناسی خۆی دۆڕاندەوە، لەهیچ پانتایەکدا ڕەنگی ڕەش ڕەنگێکی سەربەخۆ و زاڵ نیە، هەمیشە کۆمەڵێک ڕەنگی دیکە، دەستیان بەسەردا گرتوە و پەلکێشیان کردوەتە ناو جەبری ستاتیکای خۆیانەوە.
فۆرمی مرۆڤیش لەو ڕوخسارە شێواو حەپەساو و بریندارەی بە زمانی ئەدەب بەرجەستەی دەکات ڕزگاری بوە؛ فۆرمێکی تازەو شوناسێکی تازەی ستاتیکی وەرگرتوەو لەگەڵ تێڕامانی بۆ سروشتێکی بێگەرد، بوە بە بەشێکی ستاتیکی ناو سروشت و ئایدیاڵێکی نەمری ناو گەردوون.
لە کۆتاییدا دووبارە دەسخۆشی لەکاک عومەر دەکەم و هیوای بەردەوامی و کاری جوانتری بۆ دەخوازم.

نوسەر: عومەر سەرگەتی




بەلشەفییەکان بە میتۆدی لینین گەیشتن بەدەسەڵات.. ناسر ئەسغەری

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

ناساندنی کتێبێک ومیتۆدێک

گەیشتن بە جیهانێکی ئازاد و یەکسان، تەنانەت لە سەختترین قۆناغی خۆیدا، خواستێکی بەردەوامی مرۆڤایەتی بووە. بەپێی بەرنامەی “جیهانێکی باشتر”: “گۆڕینی جیهان و دروستکردنی جیهانێکی باشتر، هیوا و خواستێکی بەردەوامی مرۆڤەکان بووە بە درێژایی مێژووی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی”. هەوڵی مرۆڤ بۆ گەیشتن بە جیهانێکی لەو شێوەیە هەندێک جار چەند هەنگاوێکی لە خەون و ئایدیاڵێکی لەو شێوەیە نزیک کردووەتەوە. بابەتی ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧ یەکێکە لەو چەند ساتە دەگمەنانەیە کە بابەتێکی سەرنجڕاکێشە بۆ لێکۆڵینەوە.

مەبەستم لەم نووسینە ئاماژەکردنە بە میتۆدی لینین لە ژێر ڕۆشنایی کتێبەکەی ئەلێکساندەر ڕابینۆڤیچ بە ناوی “بۆلشەفییەکان سەرهەڵدەدەن بۆ دەسەڵات”. ئەم کتێبە ئاماژەپێکراوە هەوڵدەدات وێنەیەکی ڕاستەقینەی هەوڵی بەلشەفیکەکان بۆ ڕووخاندنی حکومەتی کاتی کێرێنسکی لە نێوان کێوێک لە شێواندن و بەشەیتانکردنی لینین و بەلشەفییەکان و هەندێکجاریش تێنەگەیشتن لەلایەن لایەنگرانی لینین و شۆڕشی ئۆکتۆبەرەوە بەدەستبهێنێت.
ڕابینۆڤیچ دوای وەرگرتنی بڕوانامەی دکتۆرا لە ساڵی ١٩٦٥ لە زانکۆی ئیندیانا، دەستی بە زنجیرەیەک لێکۆڵینەوە کرد سەبارەت بە شۆڕشی ڕووسیا. بە گوتەی خۆی، لە ساڵانی شەستەکانەوە نزیکەی جارێک بۆ لێکۆڵینەوەکانی دەچێتە ڕووسیا. دەرئەنجامی هەوڵەکانی، ژمارەیەکی زۆر کتێب و وتار دەربارەی شۆڕشی ڕووسیا، شەڕی ناوخۆ، NEP، ڕووسیای ستالین و هتد. “بۆلشەفییەکان دەگەن بە دەسەڵات” کە لە ساڵی ١٩٧٦دا چاپکراوە، باشترین و ناسراوترین کتێبی لێکۆڵینەوەکانییەتی. من ناوی ئەلێکساندەر ڕابینۆڤیچم بیستبوو، بەڵام بیرم نایەت هیچی ئەوم خوێندبێتەوە. چین میلڤیل، لە بەشی کتێبنامەی “ئۆکتۆبەر: چیرۆکی شۆڕشی ڕووسیا”، زۆر بە کورتی سەبارەت بە کتێبی “بۆلشەفییەکان دەگەن بە دەسەڵات” دەنووسێت: “ناوازە، تێژبین، لەگەڵ وردەکاری، ورووژێنەر، چاوپۆشی نەکردن”. بەم پێناسەیە بۆ چین میلڤیل کە کتێبەکەی بە بۆنەی ١٠٠ ساڵەی شۆڕشی ئۆکتۆبەرەوە چاپ کراوە و کتێبێکی زۆر بەنرخە، تامەزرۆی خوێندنەوەی کتێبەکەی ڕابینۆڤیچ بووم. ڕابینۆڤیچ لەم کتێبەدا دوو ئەفسانە لە بارەی شۆڕشی ئۆکتۆبەر و بەتایبەتی ڕووداوەکانی نێوان مانگەکانی تەمموز و ئۆکتۆبەر لەناو دەبات. یەکێک لەو دوو ئەفسانەیە، بە بڕوای ئەو، گێڕانەوەی مێژوونووسانی (ڕێنمایی کراو)ی یەکێتی سۆڤیەت، لەم ڕوانگەیەوە، “شۆڕشی ئۆکتۆبەر دەرئەنجامی داواکارییەکانی جەماوەری شۆڕشگێڕی پترۆگراد بوو، کە بەدەوری خۆیان کۆبوونەتەوە”. حزبی بەلشەڤیکی دیسپلینکراو و یەکگرتوو، بە ڕابەرایەتی لینین”. وە ئەوی تریش گێڕانەوەی مێژوونووسانی زانکۆ و میدیاکانی ڕۆژئاوایە کە دەڵێن “شۆڕشی ڕووسیا لە ئەنجامی لاوازی یان ئامادەنەبوونی چەپی ڕادیکاڵ بوو لەلایەن حکومەتی کاتی کێرێنسکییەوە و لە باشترین حاڵەتدا پلانێکی پیلانگێڕانە و کودەتایەکی دەوڵەت بوو لەلایەن حزبی بچووکی بەلشەفی، کە هیچ پشتیوانییەکی جەماوەری نەبوو و بە کۆنترۆڵی توند و گاریسۆنی لینین و بە گشتی بە پارەی حکومەتی ئەڵمانیا، حکومەتی کاتی دیموکراسی و جەماوەری کێرێنسکی ڕووخاند”. ڕابینۆڤیچ ئەوەی دەیڵێت بە وردی و بە شێوەیەکی زۆر جوان و سەرسامکەر دەیکات و گێڕانەوەی سێیەم بۆ خوێنەر دەخاتە ڕوو.
“بۆلشەفییەکان دەگەن بەدەسەڵات” ١٥-١٦ لاپەڕە پێشەکی بە کورتی و پوختی ڕووداوەکانی پێش مانگی تەمموز، بۆچوونەکانی لینین سەبارەت بە “حزبی لینینی” پێش شۆڕش، پراکتیزەکردنی باڵی ڕاستی پارتی بەلشەفییەکان بە سەرۆکایەتی کامێنێڤ لە مانگەکانی سەرەتاوە لە شۆڕش لە غیابی لینین، پێکهاتەی یەکەم حکومەتی هاوپەیمانی کاتی، هەروەها هەندێک پرسی گرنگی دیکەی ڕووسیا. باقی کتێبەکە تەرخانکراوە بۆ ڕووداوەکانی دوای “ڕووداوەکانی تەمموز”، کە بە ڕاپەڕینی سەرنەکەوتووی کرێکاران و سەربازانی پترۆگراد دەستی پێکردووە. ئەو ڕاپەڕینەی کە لە سەرەوە باسمان کرد لە ڕۆژانی سەرەتای مانگی تەمموزی ساڵی ١٩١٧ بە سەرپێچی لە پێشنیارەکانی سەرکردایەتی پارتی بەلشەڤیک دەستی پێکرد و سەرکوت کرا. ڕابینۆڤیتچ شوێنکەوتەی کوتلە جۆراوجۆرەکانی حزبی بەلشەفییەکان دەکات و هەوڵی لینین نیشان دەدات بۆ ئاشتکردنەوەی کوتلە جیاوازەکانی حزبەکە کە هەندێکجار ناکۆکن. هەروەها ئەو ئەفسانەیە لەناو دەبات کە ڕاپەڕینی تەمموز پرۆڤەیەک بووە بۆ مانگی ئۆکتۆبەر لەلایەن حزبی بەلشەفیک و لینینەوە. ڕاپەڕینی مانگی تەمموز ڕاپەڕینێکی ناڕێک و خوێناوی و سەرکەوتوو نەبوو بە سەرکردایەتی دوو دامەزراوەی حزبی لە پترۆگراد، “کۆمیتەی سەربازی” و “کۆمیتەی پترۆگراد”، کە لەژێر فشاری جەماوەری ناڕازی و جەستەی ئەو دامەزراوانەدا سەریان هەڵدا. سەربازانی گاریسۆنە گەورەکەی پترۆگراد لە پلانی حکومەت بۆ ناردنیان بۆ هێڵی پێشەوەی شەڕ ئاگادارکرانەوە و نەیانویست ببنە عەلوەی تۆپ بۆ بەردەوامی شەڕەکە. کاسەی ئارامی جەماوەری هەژار و برسی شاری پترۆگراد لە درێژەی شەڕ و برسێتی و نەبوونی پێداویستییە سەرەتاییەکانی ژیانەوە پڕ بووە و ڕژاوە و هیچ شتێکی بەرجەستەیان لە شۆڕشی مانگی شوبات کە بەو هیوای بارودۆخێکی باشتر دەستیان بە شۆڕشیان دەستپێکردبوو بەدەست نەهێنابوو.
سەرباز و کرێکاران تاکە حیزبی بۆرژوازی وەک کادێت و ئۆکتۆبریستەکان و حکومەتی ئیئتلافی کاتی بە سەرۆکایەتی کادێتەکان و هەروەها باندە بکوژەکانی “سەد ڕەشەکە” ((The Black Hundreds نەبوون کە سەبریان تەواو بووبوو. هەروەها لە حزبە “سۆسیالیستیە میانڕەوەکان”ی مەنشەفیک و شۆڕشگێڕی سۆسیالیستی (SR) تووڕە بوون. حکومەتی کاتی لە ڕاستیدا دەسەڵاتی خۆی بە دیفاکتۆ لە شورای ناوەندی وەرگرتووە، کە ڕابەرایەتییەکەی لە دەستی ئەو دوو حزبە “میانڕەو”ە بوو کە باسکراون. ئەو لایەنانە خوازیاری بەردەوامی شەڕ بوون و جەماوەری شۆڕشگێڕی نائارام و برسی کە خوازیاری کۆتایی هاتنی شەڕ بوون، بانگهێشتی “سەبر و خۆگرتن”یان دەکرد. حیزبی بەلشەفیک لە کۆتایی پێچەوانەی ئەم حیزبانەدا بوو. حیزبێک کە خوازیاری کۆتایی هاتنی دەستبەجێی شەڕ و باشترکردنی باری گوزەرانی جەماوەری هەژار بوو. لایەنێک کە ویستی حوکمی لەسێدارەدان هەڵبوەشێنێتەوە. زۆر گرنگە ئاماژە بەم بابەتە بکەین، چونکە لەسێدارەدانی ئەو سەربازانەی کە ئامادە نەبوون بچنە بەرەیەکەوە یان لە شەڕ ڕایانکردبوو، چەکێک بوو لە دەستی بەردەوامیدانی شەڕەکەدا. بەلشەفییەکان بە وتەی ڕابینۆڤیچ، وەک کوشتنی بە ئەنقەست شەڕی لەسێدارەدانیان دەکرد.
حیزبی بەلشەفیک لە حیزبێکی دیسپلینکراو و داخراوی پێش شۆڕشەوە گۆڕا بۆ پارتێکی کراوە کە سەدان چالاکی سیاسیی مەیلی جیاوازیان هەبوو؛ کۆبوونەوەکانی، ناوەندی گەرمی مشتومڕەکانی نێوان ئەم چالاکوانانە بوون، کە هەڵوێستەکانیان لەمەڕ پشتیوانی لە حکوومەتی کاتی، شەڕ، شۆڕش لە ڕۆژئاوا و هتد، لە هەڵوێستی مەنشەفییەکان جیا نەدەکرایەوە. سەدان سۆسیال دیموکرات کە لە نێوان ساڵانی ١٩٠٥ بۆ ١٩١٧ وازیان لە چالاکیی حیزبی هێنابوو، جارێکی دیکە سەرنجیان بۆ چالاکیی سیاسی حیزبی ڕاکێشا و بوونە چالاکی زۆر چالاک و پڕ لە گەرموگوڕ و تێکۆشەری حیزبی بەلشەڤیک. تێڕوانینی ترۆتسکی و گرووپەکەی نزیک بوو لە بۆچوونەکانی لینین و هێڵی زۆرینە و باڵی چەپی حزبی بەلشەفی و بە فەرمی پەیوەندییان بە حزبی بەلشەفیکەوە کرد. گرووپی مارتۆڤ (مەنشێڤیکی ئەنتەرناسیۆناڵ) و ئەنارشیستەکان و باڵی چەپی سۆسیالیستە شۆڕشگێڕەکان لە زۆر بابەتی سیاسیدا لایەنگری بەلشەفییەکان بوون. و بە تایبەتی ئەمەی دووەهەمیان، هاوکارێکی زۆر نزیکی لینین و حزبی بەلشەفی بوون لە ڕووخاندنی حکومەتەکەی کێرێنسکی.
مێنشەفیکەکان و ئێس ئاڕەکان بە چنگ و ددان لەگەڵ لینین و حزبی بەلشەفییەکان شەڕیان کرد و هەموو هەوڵەکانیان بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی بوو بۆ حکومەتی کاتی و پلانەکانی بۆ درێژەدان بە شەڕەکە. لێکۆڵینەوەکانی ڕابینۆڤیچ دەیسەلمێنن کە تا مانگی تەمموز زۆرینەی ڕەهای کرێکاران و سەرباز و دەریاوانانی پترۆگراد کە لە شارەکەدا جێگیر بوون، حکومەتی کاتییان وەک نوێنەری چینە خاوەنداراکان و دوژمنەکانیان دەبینی. لەم نێوەندەدا “سۆسیالیستە میانڕەوەکان” لە پشتیوانیکردنی حکوومەتی کاتی کێرێنسکی نەوەستاون تەنانەت کاتێک سەلمێندرا کە کێرێنسکی لە داڕشتنی پلانەکەی کۆرنیلۆڤ بۆ سەرکوتکردنی شۆڕش دەستی هەبووە! ئاشکرابوونی هاوکاریی کێرێنسکی و کادێتەکان لەگەڵ کۆرنیلۆڤ و هاوکاریی سەرکردایەتی مێنشڤیکەکان و ئێسرەکان لەگەڵ حکومەتی کاتی کە کێرێنسکی سەرۆک و کادێتەکان باڵی سەرکردە و ناسراوترینیان بوون نوێنەری بۆرژوازی گەورە و لیبڕاڵی ڕووسیا لەو حکومەتەدا، ئەم حزبانەی کردە نێو کرێکاران و سەربازە لاوازەکان ، فراکسیۆن و کوتلەی زۆر بەهێزی نزیک لە ئامانجەکانی بەلشەفییەکانیان دروست کرد و بەهێز کرد.

ڕابینۆڤیچ لە کۆتایی کتێبەکەدا نیشان دەدات و دەیژمێرێت کە بەلشەفییەکان و ئەو جەماوەرەی کە پشتگیریان دەکرد، حکومەتێکی شوراییان دەویست. لینین و باڵی چەپی پارتی بەلشەفی، کاتێک دروشمی “هەموو دەسەڵاتێک بۆ شوراکان!” و کاتێک کە دروشمی سەرەوەیان لە کۆنگرەی داهاتوودا بە هۆی پشتیوانیی مێنشەڤیکەکان و ئێس ئاڕەکانەوە بۆ پشتیوانی لە حکومەتی کاتی کێرێنسکی و دانانی کادێتەکان لە شوراکاندا بۆ ماوەیەکی کاتی پەراوێزخست، هەموو دەسەڵاتەکەیان دەویست بۆ شوراکان؛ بەڵام نەک ئەو شورایانەی، کە ئامرازێکە بەدەست دژە شۆڕشەکانەوە بۆ درێژەدان بە شەڕ و درێژەدان بە ژیانی حکومەتی کاتی، کە درێژەپێدەری هەژاری و نەهامەتی بوو لەو وڵاتەدا. شۆڕشی ڕووسیا دەستی کردووە بە کۆتایی هێنان بە شەڕ و کۆتایی هێنان بە هەژاری و کورتکردنەوەی دەستی دژە شۆڕش و بەلشەفییەکان هیچ دەسەڵات و دامەزراوەیەک بە فەرمی ناناسن، بە هەر ناو و نازناوێکەوە، کە دەیانەوێت هەمان دۆخ بەردەوام بێت!
ڕابینۆڤیچ نیشان دەدات کە ئەفسانەی “لینین لە ناوەندی دەسەڵاتدایە لە حزبی بەلشەفیدا و قسەکەی وەک مشتێکی ئاسنین بێ چەواشە!” چەندە بێمانایە. دەڵێ ئەو (رابینۆڤیچ) وەک هەموو مێژوونووسان، لە هەردوو ئۆردوگاکەدا، پێی وایە بەبێ لینین شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە ڕووسیا ڕووی نەدەدا؛ وە دەڵێت: بە جەختکردنەوە لەسەر ڕۆڵی لینین لە شۆڕشی ئۆکتۆبەردا، دەیەوێت جەخت لەوە بکاتەوە کە ڕۆڵی تاک چەندە گرنگە لە ڕێنماییکردنی مێژوودا! بەڵام لینین دەبوو لە هەموو قۆناغەکاندا بە هەموو هێزی خۆیەوە کەسانی دیکە قەناعەت پێبکات کە باس و پرسێکی وروژاندووە. تێزەکانی مانگی نیسان لە کۆنگرەی مانگی نیسانی حیزبدا تەنیا دوو دەنگی بەدەستهێنا (لینین و ئەلێکساندرا کۆلێنتای). لە قۆناغی دوای پیلانگێڕی بۆ دەستگیرکردنی، کاتێک ناچار بوو خۆی بشارێتەوە، کۆمیتەی ناوەندیی حیزب و دەستەی سەرنووسەری پراڤدا و بڵاوکراوەکانی دیکەی حیزب ئامادە نەبوون زۆرێک لە نووسینەکانی بخەنە ناوەوە. هەندێک جار ناونیشانی نووسینەکانی دەگۆڕدرا و هەندێک بەشیان لێ لادەبرا. لە مانگی ئەیلولدا لینین- ئەوکاتە بە نهێنی- نامەیەک بۆ کۆمیتەی ناوەندیی حیزب دەنێرێت و داوای هەنگاوی چەکداری دەکات بۆ ڕووخاندنی حکومەتی کاتی. ئەندامانی ئامادەبووی کۆبوونەوەی کۆمیتەی ناوەندی بە کۆی دەنگ ئەم پێشنیازە ڕەتدەکەنەوە. کۆمیتەی ناوەندی حزبی بەلشەفی، ئەمجارەیان بە ئامادەبوونی خودی لینین و بە هێزی قایلکردنی، شەوی ١٠ی ئۆکتۆبەر دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لەلایەن بەلشەفییەکانەوە پەسەند کرد و کردیان بە بەپەلەترین بابەتی حیزب. کامێنێڤ و زینۆڤیێڤ لە بڵاوکراوە ناحزبییەکان تێکدەران و دژی ئەم بڕیارنامە فەرمییە حزبییەیان نووسی. لینین دەیویست لە حیزب دەریان بکات، بەڵام پێشنیازەکەی دەنگی پێویستی لە سەرکردایەتی حیزب بەدەست نەهێنا. هەرچەندە سەرکردایەتی حیزب پێش کۆنگرەی دووهەمی شوراکان بە ڕاپەڕینێکی چەکداری حیزب ڕەزامەندییان دەربڕی لەسەر ڕووخاندنی حکومەتی کاتی، بەڵام هەڵسوڕاوانی کاریگەر لە ئۆرگانەکانی حیزب دڵنیا نەبوون لە سەرکەوتنی ئەم کارە و هەروەها ئەزموونی تاڵی ” ڕووداوەکانی تەمموز”. ، ئەم بابەتەیان تا شەوی کۆنگرەی ئەو شورایە، لە ٢٥ی تشرینی یەکەمدا ڕاکێشا. لینین دەڵێت، هەر ساتێک کە حیزب بەفیڕۆی دەدات، کات دەدات بە حکومەتی کاتی بۆ پیلانگێڕی دژی شۆڕش. شەوی هێرش بۆ سەر کۆشکی زستانە، کێرێنسکی بۆسەرکوتکردنی شۆڕش، چوو بۆ بەرە بۆ بانهێشتکردنی سەرباز و ئەفسەری دڵسۆزەکان بۆ پترۆگراد.
هەرچەندە لە کۆی ٦٧٠ نوێنەری ئامادەبوو زیاتر لە ٣٠٠ کەسیان لە حزبی بەلشەفییەکان بوون، بەڵام مێنشەفیکەکان و ئێس ئاڕەکان حزبە سۆسیالیستییەکان. یەکەم شت لە کارنامەی سەرۆکی حزبە “سۆسیالیستیە میانڕەوەکان” لە کۆنگرەی شورادا هێرشکردنە سەر بەلشەفییەکان و داوای دەرکردنیان و دەستگیرکردنی سەرکردەکانی بەلشەفییەکانە. ڕابینۆڤیچ دەڵێت هەر لەو ساتەوەختەی کە دەسەڵاتی حکومەت کەوتە دەست شوراکانەوە، هێرش بۆ سەر بەلشەفیکەکان و حکومەتی شوراکان، لە ڕزگاربووانی سوپای تزار و کادێت و مێنشەفیک و ئێس.ڕەکان(SR) و حکومەتە بیانییەکان و هتد. دەستی پێکرد. بەم هێرشانە حیزبی بەلشەڤیک بوو بە پارتێکی کراوە کە دیموکراسیترین ئەرکەکانی بۆ بڕیاردان و بەشداری ئەندامان و کادرەکان بوو، کە هەموو هەوڵەکانی بۆ جێبەجێکردنی داواکارییەکانی جەماوەری ڕووسیا، بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕی شێتەکان، بۆسەقامگیرکردنی ئازادییە سیاسییەکان، بۆ ڕادەستکردنی زەوی بە جووتیارانی هەژار، بۆ پێدانی کۆنترۆڵی کارگەکان بە ڕێکخراوەکانی کرێکاران و هتد پاڵیان پێدەنرێت بۆ حزبێکی جیاواز. ڕابینۆڤیچ لێرە وەستاوە و دەڵێت: “بەڵام ئەمە لاپەڕەیەکی دیکەیە لە مێژووی ڕووسیا”. پێم وایە گرنگە لێرە بوەستین. بە بڕوای لارس لی، “توێژەران و مێژوونووسان، دۆست و دوژمنانی لینین، تا ئێستا هەوڵیان داوە بەدوای ئەو هەڵە ئەخلاقی و سیاسی و ئایدیۆلۆژیانەدا بگەڕێن کە کارەساتەکەیان لێکەوتەوە”. ڕابینۆڤیچ بە حەق دەڵێ پێویستە مێژووی لە بەدەسەڵات گەیشتنی بەلشەفییەکان بکۆڵرێتەوە و ئەویش لەوێ وەستا و لاپەڕەیەکی تری مێژووی کردەوە!

کتێبی “بۆلشەفییەکان دەگەن بەدەسەڵات” گەنجینەیەکی بێهاوتایە بۆ هەرکەسێک کە ئارەزووی چارەنووسی شۆڕشی ئۆکتۆبەر دەکات – چ دژی یان بەدڵی بێت. ڕوونە کە کتێبەکانی مێژووی شۆڕشی ڕووسیا لە نووسینی ترۆتسکی، جۆن ڕید، لارس لی، لویس براینت، چین میلڤیل، ئێچ کار، سوخانۆڤ، ویلیام چەمبەرلین، دەیڤید مێندڵ، ڤیکتۆر سێرج، ئێس سمیس و چەندین زانای دیکە سەرچاوەیەکی زۆر دەوڵەمەندن لە کتێبی لێکۆڵینەوە لە شۆڕشی ئۆکتۆبەر. بەڵام بە بڕوای من لێکۆڵینەوەکانی ڕابینۆڤیچ، بەتایبەتی دوو کتێبی “پێشەکی بۆ شۆڕش” و “بەلشەفییەکان دەگەن بەدەسەڵات”، شێوازێکی دیکەی شۆڕشی ئۆکتۆبەر کە بە گشتی کەمتر ناسراوە، نیشان دەدەن. ڕابینۆڤیچ لە کۆتایی کتێبەکەدا دەگاتە ئەو ئەنجامەی کە حزبی بەلشەڤیک زۆرترین دیموکراسی لە ناو ڕێکخراوەکەدا هەبووە و حزبی بەلشەڤیک پابەند بووە بە هەموو ئەو لێدوانانەی کە لە لایەن ئۆرگانەکانی حیزب و داواکارییەکانی جەماوەری شۆڕشگێڕەوە پەسەند کرابوون. هیچ کارێک بە پیلانگێڕی ئەنجام نادات. حیزبی بەلشەفیک حیزبێکی سەدان و هەزاران چالاکی سیاسی بوو کە زۆربەیان لە نێوان مانگی شوبات و تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩١٧ بۆ پەرەپێدانی شتێک کە پەیوەندی بە ژیانی دەستبەجێیانەوە هەبوو پەیوەندییان پێوە کردبوو! دەڵێ نزیکەی 95%ی ئەو چالاکانە هیچ زانیارییەکیان لەسەر مارکسیزم نەبووە!

ئەو شێوازەی تر
باس لە “میتۆدەی تر” دەکرا. پێویستە کرێکاران سەرەتا ئەو حکومەتە ستەمکارە بڕوخێنن کە ژیانی لێ تاڵ کردوون. حیزبی کۆمۆنیست کە نوێنەرایەتی داخوازییەکانی کرێکاران دەکات، لە کاتێکدا سەرقاڵی تێکۆشانە بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی ستەمکار، ناتوانێ بە بیرکردنەوە لەوە ی کە دوای ڕووخانی ڕژیم چی ڕوودەدات خۆی سەرقاڵ بکات.
حیزبی کۆمۆنیست ئەو چالاکوانە سیاسیانە لەخۆ دەگرێت کە داخوازییەکانی بزووتنەوە سیاسییە ئازادیخوازەکانیان داڕشتووە. ئەمە ئەو میتۆدەیە کە لینین و پارتی بەلشەڤیک بەو شێوازە وەڵامی قەیرانی کۆمەڵگای ڕووسیایان دایەوە. ئەوەی دوای ئەم هەوڵەی کرێکاران، واتە ڕووخاندنی حکومەتێکی وەک حکوومەتی کاتیی کێرنسکی یان ڕژێمێکی وەک ڕژیمی کۆماری ئیسلامی، بەشێکی دیکەی خەباتی چینایەتی کرێکاران دەگرێتەوە. ئێمە ئەمە بە “نەرێنی” ناودەبەین. حیزبی کۆمۆنیست ڕابەرایکەری شۆڕش دەبێت لە پێش هەموو شتێکەوە دەسەڵاتی سیاسی بگرێتە دەست. حیزبێکی لەو شێوەیە نابێت خۆی سەرقاڵی سواربوونی بۆرژوازی بکات. لینین بەبیستنی ناوی مەنشەڤیک و ئێس ئاڕەکان، دڵتەنگ دەبوو. حیزبەکان بە ناوی سۆسیالیست و سۆسیال دیموکراتەکانەوە بە ملیۆنان کرێکار و کۆڵبەر و سەرباز لە دوای خۆیانەوەن، بەڵام بە دوای ئامانجی کادێت و ئۆکتۆبەریستەکاندا دەگەڕێن. شۆڕش ڕوویدا، تزار ڕوخێنرا، بەڵام مەنشەفیکەکان و ئێس ئاڕەکان. تەنانەت لەو شوێنانەی کە پارتەکانی “بۆرژوازی ڕووسی” خۆیان دەیانگوت ئێمە ناتوانین حوکم بکەین، مەنشەفییەکان و ئیس ئاڕەکان. بە دوودڵیەوە ئەندامێتی وەزارەتێکیان قبوڵ کرد. هەرچەندە ئەوان زۆرینەی شوراکانیان بەدەستەوە بوو و حزبی بەلشەفییەکان کەمینەیەکی کەم بوون ، بەڵام لە دروشمی بەلشەفییەکان “هەموو دەسەڵات بۆ شوراکان” دەترسان!
مەبەستم لە ئاماژەدان بەو پرسانەی سەرەوە ئەوەیە کە بۆ ماوەیەکی دوور و درێژ بە تایبەتی دوای مردنی لینین و پێشهاتەکانی دواتر لە ڕووسیا و بڕیارەکانی حزبی کۆمۆنیستی یەکێتی سۆڤیەت و کۆمینتەرن، هاوکاری لەگەڵ بۆرژوازی و سەرکوتکردن داواکاری کرێکاران وەک ئامانجێکی کۆمۆنیستی و مارکسی ناسێندرا! کاتێک کۆمۆنیستێک ڕەخنەی لە ناسیۆنالیزم دەگرت، وەک ئەوە وابوو لە مارکسیزم لابدات. ڕەخنە لە ئایین کوفر بوو. هەوڵی کۆمۆنیستەکانی دواتر لە ڕەخنەگرتن لە ئایین، ناسیۆنالیزم، فیدراڵیزم و ئۆتۆنۆمی، دیموکراسی، پەرلەمانتاریزم و ڕووبەڕووی خراپترین کاردانەوەی هەمان چەپەکان بووەوە. خومەینی و سەدام و قەزافی هاوپەیمانیان بوون. چەپێک کە پێی وابوو لێنینە، بەڵام نوێنەری میتۆدێکی تەواو مەنشەفیکی بوو.

میتۆدی لینین، میتۆدی مەنسوور حیکمەت
خوێنەر دەتوانێت چەند بابەتێکی گرنگ لە کتێبی “بۆلشەفییەکان بەدەسەڵات دەگەن” پەیڕەو بکات. هەموو ئەم پرسە گرنگانە پێکهاتە سەرەکییەکانی میتۆدی لینین: ١) حزبی بەلشەفی کراوەترین و ئازادترین حیزبە کە مێژوو بینیویەتی. حیزبێک کە هەموو پرسێکی جەماوەری شۆڕشگێڕ پرسی خۆی بێت، چالاکوانانی بوارە جیاجیاکان لەسەر هەر بابەتێک کۆبوونەتەوە و تاوتوێ و ئاڵوگۆڕی بیروڕایان کردووە بۆ ئەوەی بگەنە خاڵێکی هاوبەش. حیزبێک کە ژمارەیەکی زۆر لە سەرکردە و هەڵسوڕاوە کاریگەرەکانی لە نێو کرێکاران و سەربازاندا، بە تایبەت لە ماوەی نێوان تەموز و ئۆکتۆبەردا، نازانن مارکسیزم دەخورێت یان لەبەر دەکرێت! لینین بە حەق دەروازەی حیزبی بەڕووی ئەو کادرانەی بزووتنەوە پێشکەوتنخوازانە و ناڕەزایەتییەکاندا کردەوە. هەمان لینین کە لە سەردەمێکدا سەرکردایەتی جۆرێکی تەواو جیاوازی حیزبی دەکرد و لەگەڵ زۆرینەی سەرکردەکانی پارتی سۆسیالدیموکراتی ڕووسیا خەباتی بۆ کرد.
٢) حیزبی بەلشەفی ڕووبەڕووی جەماوەر دەبێتەوە و هیچی نییە لە جەماوەری شۆڕشگێڕ و کۆمەڵگای ڕووسیا بیشارێتەوە. بەڵام حیزب لە کۆبوونەوە بڕیارەکانیدا مامەڵە لەگەڵ ئەو پرسانە دەکات کە پێویستە لە بازنەی داخراوی ڕابەرایەتی حزبدا گفتوگۆیان لەسەر بکرێت بۆ ئەوەی شۆڕش بەرەو پێشەوە بچێت. ڕابینۆڤیچ دەڵێ، بڕیاری کۆبوونەوەی ١٠ی ئۆکتۆبەری کۆمیتەی ناوەندیی حیزب، سەبارەت بە ڕاپەڕینێکی چەکداری لەدژی حکومەتەکەی کێرێنسکی، بابەتێک بوو کە پێویستە سەرکردایەتی حیزبی یەکەم خۆی درک بە گرنگییەکەی بکات. حیزب ڕابەرایەتی خەباتی کرێکاری لە کۆمەڵگادا دەکات و دەگاتە ئەو ئاستەی کە دەبێت پلان بۆ شەڕی کۆتایی دابڕێژێت. دەبێت بڕیار لەسەر دەسەڵاتی سیاسی بدات. حیزب چاوەڕێی بڕیاری شورا و لیژنە کارگەکان و سەندیکاکان ناکات بۆ بڕیاردان لەسەر ڕووخاندنی حکومەتێک کە ڕقی لێی بێت و هیچ پشتیوانییەکی لە کۆمەڵگادا نییە. حیزب ڕێبەری شۆڕشە، سەرکردەی بزووتنەوە پێشکەوتنخواز و ئازادیخوازەکان لەخۆدەگرێت و لە بڕیاردان لەسەر شۆڕشدا دەبێت بڕیاری کۆتایی بدات. ئەم جۆرە حیزبانە هەندێک جار ئاشکراکردن لەسەر کەسانی وەک خومەینی و شا دەکەن، بەهۆی ئەو وەهمەی کە جەماوەر لەسەریان هەیەتی. لە شوێنێکدا دەربارەی حیزبی تودە و موجاهدین و فیدایی خەلق ئاشکرا دەکات کە هەریەکەیان لە دوای خۆی بەشێک لە کۆمەڵگایان هەیە و ئامانجەکانیان زۆر جیاواز نییە لەگەڵ ئامانجەکانی بەنی سەدر و لاجوردی. لە شوێنێکدا دەبێت کاری تیۆری لە نێوان ڕێکخراو و حزبە چەپەکاندا بکات. بەڵام کاتێک ڕژێمەکانی وەک کۆماری ئیسلامی، حکوومەتی پەهلەوی، یان حکوومەتی کاتیی کێرێنسکی ڕقیان لێ دەبێتەوە و دەبێ بە هەر شێوەیەک کە بتوانرێت بڕوخێندرێن، ئەوە بیرۆکەیەکی باش نییە کە دەرفەتێک بدرێت بە زیباکەلام، خاتەمی، شیرین عیبادی و کۆرنیلۆڤ. لە کۆبوونەوەکانی سەرکردایەتیدا بڕیار دەدات ئەم حکومەتە کە پێیەک لە جەنگی جیهانییە، کە دژە ژن و تیرۆریستە، ئەگەر بە سێ کەسیش بکرێت، فڕێ بدرێتە خوارەوە،ئەبێت فڕێ بدرێتەخوارەوە!
٣) پارتی بەلشەفیک ئەو حیزبەیە کە لە ناوەندی هێرشی سەر تزار و حکومەتی کاتی دوای ئەوە. حیزبێک کە کۆمەڵگا لە دەوری سێ دروشمی سەرەکی جەماوەری شۆڕشگێڕ کۆدەکاتەوە: “ئاشتی و کۆتایی هاتنی شەڕ، داواکاری بژێوی جەماوەر لە شارەکان و زەوی بۆ وەرزێرە هەژارەکان”. حیزبێک کە ئەم سێ داواکاریەی بەستووەتەوە بە ڕووخاندنی حکومەتی کاتی کە دەیەوێت درێژە بە شەڕ بدات و چاوپۆشی لە داواکاریی جەماوەر دەکات. لە ماوەی نێوان ئەم دوو هەڵبژاردنەدا، کاتێکی زۆر نییە بۆ بەفیڕۆدان. حیزبێکە کە نوێنەرایەتی “نا”ی خەڵک دەکات بۆ حکومەتێک، کە لەگەڵ ژەنەڕاڵ کۆرنیلۆڤ هاوپەیمانی کردووە بۆ سەرکوتکردنی شۆڕش.
٤) حیزبی بەلشەفی لە نێو کرێکاران و چالاکانی کرێکاریدا بنکەیەکی فراوانی هەیە. حیزبێکە کە کرێکاران و سەربازان یەکدەخات، یەکێکە لە هەوڵە سەرەکییەکانی تێکۆشەرانی. حیزبێک کە ڕێکخستنی کرێکاری زۆر بۆ گرنگە و یەکێکە لە ئەرکە سەرەکییەکانی تێکۆشەرانی. حیزبێکە چاوپۆشی لە داواکاری جەماوەری ناڕازی ناکات. حیزبێکە پرسی بێ مووچەی کرێکاران بە پرسی خۆی دەزانێت. حیزبێکە پرسی باڵاپۆشی کچانی گەنج بە کێشەیەک بۆ هەموو کۆمەڵگا دەزانێت. حیزبێکە سەرقاڵی ڕێکخستنی کرێکاران لە ڕێکخستنە جەماوەرییەکانیدا. حیزبێکە کە لە ماوەیەکی زۆر کورتدا زۆرینەی کاریگەرانەی سەرکردە کرێکارییەکان کە ئەندام و تێکۆشەری مێنشەفیکەکان بوون، بۆ خۆی ڕاکێشا. ئەو حیزبە کە لە ماوەیەکی زۆر کورتدا بەتوانایە، لە لایەن ئەم چالاکوانە کرێکاری و کرێکارانەوە کە لە “پاسەوانی سوور”دا ڕێکخراون، پلانی کێرێنسکی و کۆرنیلۆڤ لەناو دەبات. ڕابینۆڤیچ نیشان دەدات کە هەبوونی میتۆد پێویستی بە پلان و کاری پراکتیکی بێ وەستان هەیە. حیزبێک دەتوانێ بە شێوەی تیۆری قسە بکات، بەڵام لە پراکتیکدا کادرێکی چالاکی نییە، لە نێو کرێکاراندا دەنگیش نییە. دەسەڵاتی حیزب داخوازی جەماوەرە. دەسەڵاتی حیزب نوێنەرایەتیکردنی “نا”ی جەماوەری ناڕازی و لە هەمان کاتدا هەڵسوڕاوانی بزووتنەوە شۆڕشگێڕەکانە.

٥) حیزبی بەلشەفی ڕووبەڕوو دوژمنی بینی و جەماوەری لە دژی ئەم دوژمنە ڕێکخست. کێرێنسکی و کۆرنیلۆڤ دوژمن بوون. بۆ سەرکەوتن لە شەڕەکەدا، دەبێت سەرەتا کێرێنسکی و کۆرنیلۆڤ بڕوخێنرێن. مەحاڵە کۆماری ئیسلامی پشتگوێ بخەین و هۆشداری بدەین لەوەی پوتین و ترەمپ و نەتانیاهۆ دوژمنن! دوژمنی یەکەم و سەرەکیی کرێکاران و ژنان و هەموو کۆمەڵگە، کۆماری ئیسلامییە بە کوتلە و باندە جۆراوجۆرەکانییەوە. ترامپ و پوتین و ناتانیاهۆ و هەموو سیستمی سی ئای ئەی و مۆساد لە هەموو ژیانی خۆیاندا هێندەی ساڵێک لە کۆماری ئیسلامی ژیانی خەڵکی ئەو کۆمەڵگایەیان تێک نەداوە! ئەوانەی نانی شەویان لەسەر سفرەی منداڵی کرێکاران دزیوە، باندە جۆراوجۆرەکانی کۆماری ئیسلامین. ئەو کەسەی بۆ شکستپێهێنانی دوژمن ناونیشانێکی هەڵە دەدات، هێندەی ترامپ و پوتین و سەرانی کۆماری ئیسلامی دۆستی کرێکارانە. لینین ڕێک هەمان بۆچوونی هەبوو سەبارەت بە کێرێنسکی و حکومەتە کاتیەکەی. بەشێک لە سەرکردایەتی حزبی بەلشەفیک لەم بابەتە تێنەگەیشتن.

میتۆدی لینین بۆ ماوەیەکی زۆر درێژ لە پەراوێزدا بوو لە ژێر داروپەردووی درۆ و شێواندن. ئەو میتۆدەی کە مەنسور حیکمەت لە باسکردنی ” حزب ودەسەڵاتی سیاسی”، “سەلبی و ئیسپاتی”، “دەوڵەت لە قۆناغە شۆڕشگێڕییەکان”، و باسکردنی بزووتنەوەکان پەیڕەوی لێکرد و حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریش لەسەر ئەو میتۆدە دامەزرابوو، هەر یەکە وەک چۆن میتۆدی لینین و هەمان میتۆد ئەوەیە کە کتێبی “بۆلشەفییەکان دەگەنە دەسەڵات” بە باشی ڕوونی کردۆتەوە. بۆ ئەو چالاکە کرێکارییە و ئەو چالاکە سیاسییەی کە سەرقاڵی ڕزگارکردنی کۆمەڵگایە، پێویستە مەنسوور حیکمەت بناسرێت. خوێندنەوەی کتێبەکەی ڕابینۆڤیچ، ئەو کەسە کنجکۆڵەی کە ئارەزووی ڕزگاربوون لە تاڵاوی کۆمەڵگەی سەرمایەداریی هەیە، بە میتۆدی کاریگەرانەی لینین دەناسێنێت.

٢٧ی ئایاری ٢٠١٨




خوداحافیز/ جیحۆن عه‌تووف/ .. و: نه‌ژاد عزیز سورمێ

هاتین
ئه‌وه‌تا ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌
خواحافیز
سه‌وزه‌فرۆشی برام !
به‌هار دێت
تا لێم بپرسی
گێلاسان بده‌ كیژۆڵان
ئه‌ی بارانی وێستگه‌ی پاسان !
چاوه‌ڕێم مه‌بن ، نایێم
هه‌وری مه‌رگ دابه‌زی
چه‌ند ڕۆژێكه‌
به‌سه‌ر شه‌پقه‌كه‌مه‌وه‌یه‌
تۆیش ، شه‌مه‌نده‌فه‌ری ڕۆژهه‌ڵات !
ده‌ستم بۆ سڵاو لێ كردنت
به‌رز نابنه‌وه‌ ..
ده‌زانم گوڵه‌كانی چیا
جوانترین گوڵن
با وێستگه‌ی ئابرزنجان
بۆندار كه‌ن
تۆیش دره‌ختی جوان و ڕووتی خۆخ !
كه‌ شه‌رابی به‌فر
چڵه‌كانتی داپۆشیوه‌
با شه‌وانه‌ ئه‌ستێره‌ بێنه‌ لات
دڵداری له‌ باوه‌شتا بكه‌ن ..
تۆ ئه‌ی دره‌ختی ڕۆژگاری ئایینده‌ !
به‌ ته‌نێ مه‌زن ببه‌
من نامێنم
به‌ گوڵه‌كانت هه‌ڵبڵێم .

(*) له‌ ( مختارات من الشعر التركی ) كه‌ له‌ لایه‌ن فازڵ جتكلر ه‌وه‌
كراوه‌ به‌ عه‌ره‌بی و ساڵی 1995وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری سووریا بڵاوی كردووه‌ته‌وه‌ ، كراوه‌ به‌ كوردی .




ماددەی هۆشبەر دێ عێراق شەپڕەدار بکات.. فازیل شەوڕۆ

لە سادەترین پێناسەدا دەکرێ بڵێین:”ماددەی هۆشبەر، ئەو کۆمەڵە ماددەیە کە کۆئەندامی دەمار ژەهراوی دەکەن و بە شێوەیەک لە شێوەکان وا لە مرۆڤ دەکەن خەواڵو و بێهۆش و سڕر بێ و ببیتە هۆی ئاڵوودە بوونی کەسی بەکاربەر.

ئاڵوودەبوونیش خواستێکی زۆرەملیە بۆ بەردەوامبوون لە بەکارهێنانی دەرمانەکە یان بەدەستهێنانی بە هەر شێوەیەک بێت، لەگەڵ مەیلی زیادکردنی ژەمی دەرمانەکە؛ کە دەبێتە هۆی وابەستەیی دەروونی و جەستەیی و کاریگەریی زیانبەخش لەسەر تاک و کۆمەڵگا. نیشانەکانی وابەستەبوونیش بەو ماددەیە، کۆمەڵێک دیاردەی ڕەفتار و مەعریفی و فیزیۆلۆژییە کە دوای دووبارە بەکارهێنانی مادەکان پەرەدەسەنن و بەزۆری خواستێکی بەهێزی لەخۆدەگرێت بۆ بەردەوامبوون لەسەر ئەو کارە سەرەڕای دەرئەنجامە زیانبەخشەکان.

ئەو ئافاتە کە ئیمڕۆ بووەتە دیاردەیەکی جیهانی، مێژوویەکی دێرینی هەیە، لە کۆمەڵگا سەرەتاییەکاندا، لە چەندان ڕێوڕەسم و تقووسی ئایینی بۆ جۆشدان و ورووژاندنی مێشک و دەروون بکارهاتووە. بەڵام تاوەکو سەدەی نوزدەم ئەو ئافاتە نەبووە، مەترسییەکی هێندە کووشندە، کاتێک چینییەکان کەوتنەخۆ بۆ کۆنتڕۆلکردنی بازرگانی کردنی ماددە هۆشبەرەکان. بەڵام هەر ئینگلیزەکان کوێخا و سەرپاڵەی ئەو بازرگانییە گەرمەبوون و گواستنەوەی تریاکیان لە هیندستانە و بۆ چین قۆرغ کردبووە. ئەمەش بووە هۆی هەڵگیرسانی شەڕی تریاک (١٨٣٩-١٨٤٢) لە نێوان چینییەکان و ئینگلیزەکاندا. ئەمەش دەرگای بۆ بازرگانە فەڕەنسی و ئەمەریکییەکان واڵاکرد و لە ئەنجامدا جەنگی دووەمی تریاک (١٨٥٦-١٨٦٠)ی لە نێوان شەڕکەرەکان لێکەوتەوە. لە ساڵی (١٨٥٨)هاوردەکردنی تریاک بۆ چین بە یاسایی کرا بە پەیماننامەکانی تیەنجین کە ڕێژەیەکی گومرگی بۆ هاوردەکردنی تریاک دیاری کرد. بەوەش بازرگانییەکی نایاسایی تریاک، کە لەلایەن قاچاخچییەکانەوە لە باشووری چین ئەنجامدرا، هانی چەتەگەری و چەتەی دەریایی دەدا و لە کۆتاییدا بازرگانییەکە هەموو جیهانی گرتەوە.

یەکەمین کۆنفرانسی تریاک، لە لاهای لە ساڵی (١٩١٢) بەڕێوەچوو. بەڵام ڕاسپاردەکانی لە ماوەی جەنگی جیهانی یەکەمدا هەڵپەسێردرا، بۆیە لە ڕێککەوتننامەی ساڵی (١٩٢٥)، سنووری بەرهەمهێنان و دروستکردن و بازرگانی کردن بە ماددە هۆشبەرەکان دەستنیشان کرا. تا بەپێی پرۆتۆکۆڵێکی ماددە هۆشبەرەکان لە کانوونی دووەمی (١٩٤٦) ئەرکەکانی کۆمەڵەی نەتەوەکان و ئۆفیسی نێودەوڵەتی پاکوخاوێنی، گواسترانەوە بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان و بۆ ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی . لە ساڵی (١٩٦١)دا یەک ڕێککەوتننامەی تایبەت بە ماددە هۆشبەرەکان لە نیویۆرک داڕێژرا لەو رۆژەوە ئەو ڕێککەتنامانە ساڵ دوای ساڵ هەمواردەکرێنەوە و ڕێکدەخرێنەوە. ئیمڕۆ سەدان ڕێکخراوی حکوومی و مەدەنی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و ناوچەیی دامەزراون و شەو و ڕۆژ بەیەکەوە گرێ دەدەن بۆ بەڕەنگاربوونەوەی ئەو ئافاتە کووشندەیە.
لەڕاستیدا کۆمەڵگای عێراقی، تاوەکو ساڵی (٢٠٠٣) بەو ئافاتە نامۆ بوو، مەگەر لە فلیمەکانی سینەمای میسرییدا، جاروبار گوێبیستیی ئەو زاراوەیە دەبوون. بۆیە عێراق، بە خاوێنترین وڵاتی ڕۆژهەڵاتی ناوەند مەزەندە دەکرا، کە خاڵی بووە لە ماددە هۆشبەرەکان.
خۆم هەمیشە حەز بەو شوێنە شەعبییانەی وەکو بازاڕ و چایخانە و هەڕاجخانەی شەعبی دەکەم و پێمخۆشە سەردانیان بکەم، کە لە زانکۆی بەغدا دەمخوێند (١٩٧٠ ــ ١٩٧٥)، ئەوەم لە لای مامۆزایەکی باوکم باس کرد، ئەو هەموو کون و قوژبنێکی بەغدا شارەزا بوو، چونکە ساڵانێک بوو شۆفێری نەجدە بوو لەوی، یەکسەر گوتی:”ئەوە باش نییە! چونکە هێندێ شوێن هەیە، تۆ نازانی ناو و ناوبانگی پیسە و ڕێت بکەوێتە ئەو شوێنانە ڕەنگە تووشی دەردەسەریش بیت.” ئەوجا ناوی چایخانەیەکی میللی هێناو و گوتی:”ئەوە، بنکە و مۆڵگەی حەشیشەخۆرانە لە بەغدا.” ئەوە یەکەمجارم بوو، گوێم لە (چایخانەی حەشیشەخۆران بێ). ئەو بۆی ڕوونکردمەوە کە ئەم شوێنانە شەو و ڕۆژ لەژێر چاودیری ورد و چر دان و ئەوەی پێوەبێ، یەکسەر مەحکومە بە سێدارە. جا ئەو (١٠) ساڵەی کە وەک مامۆستا لە لیبیاش بووم (١٩٩٤ ــ ٢٠٠٥)، ئەزموونێکی زۆر لە ئاڵوودەبووەکانی ئەو وڵاتە فێربووم. بەداخەوە، قاتیلی سەرەکی لەناوچوونی گەنجەکانی ئەو وڵاتە ماددەی هۆشبەر بوو بە پلەی یەکەم و ڕووداوی هاتووچۆ بە پلەی دووەم. کە خەڵکەکە بەردەوام گلەیی ئەو پەتایەیان لە موعەمەر قەزافی دەکرد، دەیگوت:”چیبکەم، ئەوە ئافاتێکی جیهانییە!” جا ماددەی هۆشبەر ئامرازێکی خۆشکردنی ئاگری ڕاپەڕینی (١٧)ی فیبریوەری(٢٠١١) بوو، کە خەڵکەکەی بێزارکردبوو و دەیانزانی ڕژێم بۆ سەرگەردانکردنی ڕۆڵەکانیان ، چاوپۆشی لێدەکات ، کە ئەم ڕەفتارەش دواتر سەری قەزافی خوارد.
لە ساڵی (٢٠٠٩) لە فڕۆکەخانەی ئەستەمبوڵ، دوو خوێندکاری ئامادەییم ناسی کە دانیشتووی بە غدا و نەجەف بوون، لە میانەی گفتوگۆ و قسەوباس دەربارەی خوێندن و پەروەردە، ئەو دوو خوێندکارە، هێندە زانیاریی مەترسیداریان دەربارەی بڵاوبوونەوەی ماددەی هۆشبەر باس کرد، کە من مووچڕکم بە لەشی دادەهات. ئەوان گوتیان:”ژمارەیەکی بەرچاو لە خوێندکارە کچەکانیش لە ئامادەیی و پەیمانگا و زانکۆکانی بەغدا و نەجەف و کەربەلا ئاڵوودە بوون.”
هەر ئەو ساڵە، کاتێک خەرێکی دامەزراندنی هەیکەلی کارێکی هونەری بووم، لە کۆیە، سەیرم کرد، قەپێلکەی زۆری حەبی بەکارهاتوو لەو ناوە کەوتووە، کە زوو بەرپرسانی شارم لێ ئاگادارکردەوە. ئەوە بووە هاندەرم بۆ نووسینی بابەتێکی ئەکادیمی ورد و تێروتەسەڵ بە ناوونیشانی (لافاوێکی بێ ئامان بەرەو ئێرە بەڕێوەیە، ئاگادار بن!) و لە (٣) ژمارەی گۆڤاری (ژیار)ی شکۆدار بە زنجیرە بڵاوکرایەوە. ئەمەش یەکەمین توێژینەوەی زانستیی بوو لە هەرێمدا بکرێت و بخرێتە بەردەم هەموو بەرپرسانی هەرێم و لایەنە پەیەوەندیدارەکان ــ بەداخەوە، نەمدیت، هیچ بەرپرسێکی دڵسۆزی ئەم وڵاتە بابەتەک بە فلسێکی سوور بکڕێ، لەکاتێکدا ئەو کات دەکرا هەنگاوی جددی هەڵگرن و ڕێ لە پەرسندی ئەو ئافاتە کووشندەیە بگرن، چونکە ڕاسپاردەکانمان جوان جوان دەست نیشان کردبوو. (لێرە کەوانەیەک دەکەمەوە، بەڕێوەبەرایەتیی کتێبخانەیەکی گشتیم لە شاری دوبلن ئاگادار کردەوە، کە لەسەر ڕەفتەی کتێبخانەکە چەند مێروولەیەکی وردم بینیوە، سوپاسنامە و خەڵاتیان بۆ ناردم!)
لەگەڵ ڕوخاندن و بە ئەرزی دادانی پەیکەرەکەی سەددام حوسێن لە گۆڕەپانی ئەندەلووس، بازرگانیی کردن بە ماددە هۆشبەرکان هات جێێ پیخۆی لە وڵاتدا بکایە و وردە وردە گەش بکات و پەرەپسێنێ. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، لە ساڵانی (٢٠٠٣ تا ٢٠٠٥)، ئۆفیسی تایبەت بە چاودێریکردنی ماددەهۆشبەرکان لە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، عێراقی وەکو پردی گوستنەوەی ماددەی هۆشبەر ناساند لە نێوان ئەفغانسان و ئێران، لە لایەک و وڵاتانی کەنداو و ئوردن و سووریا و تورکیا لە لایەکی دیکە.
دەتوانین ساڵی (٢٠٠٥) بە دەستپێکی کردنەوەی بازاڕی ماددەی هۆشبەر دابێنی لە عێراق. بۆ یەکەمین جاریش لە بەسرای دووەمین گەورەترین شاری عێراق دەستی پێکرد و هاوکات شاری نەجەف و کەربەلاشی گرتەوە. هێندەی پێنەچوو گەیشتو شاری میسان و زیقاڕ.

کوردی دەڵێ:”فڵان، مەعلانە، دەزانێ کێندەرێ، نیسکان دێنێ.” جا بازرگانانی ماددەی هۆشبەریش نەک هەر مەعلانن، بەڵكوو ئەزموونی کەڵەکەبووی چەندان ساڵە و چەندان وڵاتانیان هەیە و بە کردە، توێژینەوەی ورد لە سەر هەموو لایەنەکانی کۆمەڵکا دەستنیشانکراوەکانی خۆیان دەکەن، بە ئەزموون و تەجرووبەی سەرکەوتوو هەنگاو هەڵدەگرن. ــ ئەمانە لە فەرهەنگی نەتەوە یەکگرتوەکاندا بە وردی ئاماژەیان پێدراوە، باس دەکات کە چۆن بازرگان و قاچاخچییەکان ڕۆژ بە ڕۆژ تەکتێک و فەنوفنوونی نوێ دەهێننە ئاراوە.

دوای شاڵاوی هاوپەیمانان و ڕۆخانی ڕژێمی بەعس و هەڵوەشاندنەوەی هەرچی دامودەزگای سەربازی و ئاسایش و هەواڵگەری و زانیاریی ئەو وڵاتە هەبوو نەک هەر تەفنیش کران بەلکو تەفروتونا کران، وڵات بووە، وڵاتی بێ حاکم و بێ ساحێب، ئەمە یەکەم هاندەری درواسێێە چاوبرسییەکان و داخ لەدڵەکانی عیراق بوو، کاتێک بینیان، دەرگا و دەروازەی سنووری هەزاران کیلۆمەرتان بۆ خراوەتە سەرپشت. هەڵتەکاندنی بناغەی ئابووری و دارایی و بازاڕیش، دوای ئەو هەموو ساڵانی گەمارۆکان، بووە هۆکاری دووەم، کاتێک بێ ئیشی و بێ کاری و دەستبەتاڵی، باڵی بەسەر زۆربەی هەرە زۆری خێزانە هەژار و مامناوەندییەکاندا کێشا و شەپرزەی کردن ــ لە بەرامبەریشدا، گەندەڵچییەکان ڕۆژ بە ڕۆژ کۆشک و تەلار و سامانیان بەوەرە کەشکەڵانی ئاسمان دەچوو. ئێستا، کۆڵەکەی سێیەم، بە هاسانی هاتە بەردەست، کاتێک داعش هێڕشی کرد و دەیان دامەزراوەی میلیشیا و چەتە و بێخاوەن دامەزران و قورسترین و باشترین چەک و چۆڵیان کەوتە بەردەست. بێگومان داڕمانی پەروەردە و دامودەزگاکانی تەندرووستی و تەشەنکردنی گەندەڵێ بە شێوەیەک کە لە مێژوودا هاوشێوەی نەبووە، ئەمەش وڵاتەکەی بە کوڕ و کچەو هێندی دێ نائومید کرد. جا باشترین نێچیر و قوربانی و مووشتەری ماددەی هۆشبەریش کەسە نائومێد و بێ هیوا و رووخاوەکانی کۆمەڵگان. لە پرتاو هاتنی ئەو لێشاوە تەکنەلۆژیا پێشکەتووەی سەردەمیش لە مۆبایل و ئینتەرنێت و دڕۆن و هۆیەکانی پەیوەندیکردن و گواستنەوە، شێوازی بازرگانیکردنەکەی هێندە خۆش و هاسان و بەردەست کرد، کە گیراوەکانی نێو زیندانەکانیش، لە ژێرزەمینی خۆیاندا دەتوانن کاری خۆیان بکەن! نابێ خەمساردی و لاوازی و بێسەروبەری دەزگای دادوەریشمان لەبیر بچێ.

ئیمڕۆ(٢٠٢٢) عێراق، لە زاخۆ وە تاوەکو فاو، بە ترسناکترین و دژواترین و ناسکترین قۆناغی مێژووی تێدەپەڕێت، هۆکارە سەرەکییەکەشی ماددە هۆشبەرکانە. بێگومان لە لای حکوومەت و دامودەزگاکانیش، دۆخەکە لە پەردەپۆش کردن و شاردنەوە دەرچووە، بەداخەوە، هیچ ئامارێکی فەرمیی متمانەپێکراومان، چ لەسەر ئاستی عێراق و هەرێم، چ لەسەر ئاستی شار و ناوچەکان، لەبەر دەست دانییە. لەلایەک دەزگا فەرمییەکان ناڕاستگۆن، لەلایەکی دیکە ئەوان هەر ژمارەی ئەو کەسانە دەزانن کە دەستگیراوان یان ماددەکانیان لێگیراوە. هەرگیز ئاماژە بە ڕێژەی بڵاوبوونەوەی ئافاتەکە ناکەن. ناچار دەبێ زانیاریی لە ‌هیندێ ڕێکخراوی ناحکوومی، لێرە و لەوێ هەڵکڕینن ـ وەک ڕیکخراوی عێراقی خاڵی لە ماددەی هۆشبەر.

بە گوێرەی ئامارە نا فەرمییەکانی ساڵی پار، (٤٠٪) ی گەنجانی بەغدای پایتەخت و شارەکانی باشوور ئاڵوودە یان بەکاربەری ماددەی هۆشبەرن. هەرچی ئاماری ئەمساڵە (٢٠٢٢)، ڕیژەکە بەرزدەکاتەوە بۆ (٥٠٪)ی کۆی گەنجانی ئەو دوو ناوچەیە. هیچ زانیاریی ئاماری وردی هەرێمان لەبەر دەست دانییە!

باشە بۆچی، ئەو ئافاتە کووشندەیە وا بەخێرای و بە بەربڵاوی تەشەنەی کردووە؟

هۆکارەکان زۆرن، هەمووشیان یەک سەنگ و یەک قورسیاییان لە پەرسەندنی ئەو بازرگانییەدا هەیە:

یەک: واپێدەچی، تاوەکو ئەم ساتەوەختە بەرپرس و دەسەڵاتدارانی ئەم وڵاتە ــ بە هەرێمیشە، بە ئەنقەست بێ یان بێ ئەنقەست، مەترسیی ئەو ئافاتەیان بەجددی وەرنەگرتووە و بە (شتێکی) ئاسایی دادەنێن. تاوەکو ئێستا لە هەموو شارەکاندا کادیر و ئەندام و چەکداری کارامە و شارەزا لەو بوارەدا، کەرتی تایبەتییان لە بەڕێوەبەڕایەتیی پۆلیسخانەکاندا بۆ نەکراوەتەوە. هەر بۆ نموونە، بۆ هەموو شاری میسان (٣٠) کادیری و بۆ شاری بەسرای سێ ملیۆنی کەسی، ژمارەیەکی نەختۆکەت بەرزتریان ، بۆ دامەزراندوون، لە کاتێکدا، بە گوێرەی ڕاپۆرتەکانی پاشماوەی بەعس، لە سەردەمی حوکمڕانی سەددام دا، لە بەغد ا و باشوور، بۆ هەر (٨) کەس، یەک پیاوی ئاسایش داندرابوو بۆ چاودێری کردن، ئەوا جگە لە ئەندام و کادیر و لاینگرانی حزبی بەعس! بەڵام لە هەموو پارێزگای بەسرە تەنها یەک کەس هەیە کە لەدەرەوەی عێراق مەشقی پێکراوە لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی ماددە هۆشبەرەکان و شێوازەکانی مامەڵەکردن لەگەڵیدا، لە میسان و ذی قاریشدا هەمان شتە. ئەمانە بەڵگەن کە حکوومەت گاڵتەی بەو بارودۆخە دێ.

دوو: بەهێزکردن و پڕ زانیاریی کردن و پڕ چەککردنی ئەوانەی لە مەیدانەکەدا زۆرانبازی لەگەڵ چەتەکانی ئەو بازرگانییەدەکەن، هەر وەکی خۆیانن، لە کاتێکدا ئەندامانی بەرەکەی دیکە، بە چەندایەتی و چۆنایەتی ڕۆژ بە ڕۆژ دەسەڵات و ژمارەی بریکارەکانیان لە پەرەسنەندان.

سێ: بەگوێرەی یاسای ماددە هۆشبەرەکان و ماددە دەروونییەکان یاسای ژمارە (٥٠)، بۆ ساڵی (٢٠١٧)، نزیکەی (٢٠٠) ماددە ئاماژەی پێکراوە، کە دەچننە پێکهاتەی ئەو دەرمانە بێهۆشکەرانە، لە کاتێکدا زۆر زۆر کەم کادیری شارەزایی تایبەتمەند لە بواری کۆنتڕۆڵکردنی ئەو ماددە هۆشبەرانەدا هەیە. ئەسڵان، ناوەکانیشیان نازانن. چۆن دەکرێ تۆ پشکنین بۆ شتێک بکەی، نەزانی چییە و چۆنە! ژمارە کەمی سەگی بۆنکەر، بەو پێیەی لە میسان تەنها (3) سەگی بۆنکەر هەیە، یەکێکیان نەخۆشە، لە بەسرەش تەنها یەک سەگی بۆنکەر هەیە، و ئەم سەگە بۆنکەرانە باشترین توانای بۆنکردنیان هەیە بۆ دەرهێنانی ماددە هۆشبەرەکان لە بازگەکان و دەرگای چوونە ژوورەوەی شارەکان.

چوار: سنووری دوورودرێژی بێ چاودێر و دەروازە، بە تایبەتی لە نێوان ئێران و عێراق دا، پێویستە نێوانی هەر قولووغ و بازگەیەک کەمتر بێ لە (٥٠٠) م، بەڵان ئەوەی هەیە لە (١٠)کم کەمتر نییە. دەتوانین بڵێن سنووری هەر چوار دەوری عێراق بەبێ چاودێر و پاسەوان، کراوەن. ئیمڕۆ کۆترەی زاجل و دڕۆن بە شێوەیەکی ئاسایی لە باشووری عێراق بۆ گواستنەوەی ماددەی هۆشبەر بەکاردێ.

پێنج: باشترین ڕێگەی کونتڕۆڵ کردنی ئەو ئافاتە، ئەوەیە سەرچاوەکەی وشک بکرێت. بە گوێرەی ڕاپۆرتەکان (٨٠٪)ی ئەو ماددانە لە ئێران و (٢٠٪)ی لە وباقی وڵاتەکانی دیکەوە هاوردە دەکرێن. جێی داخەوە، گەرچی لە هەموو کۆبوونە و دانیشتنێکدا، لە نێوان نوێنەرانی ئەو وڵاتانەداــ بە تایبەتی ئێران، ئەو باس و خواسە قسەی لەسەر دەکرێ، بەڵام کەس ئامادە نییە زانیاریی پێویست بگۆڕنەوە و دەستی کۆمەک و یارمەتی بۆ یەکتری درێژ بکەنەوە. ئەمە تاڕادەیەک لە نێوان پارێزگاکانیش هەر وایە. ئاڵوگۆڕییی زانیاری ئەمنی و بەدواداچوون بۆ داواکراوان و ئاڵوگۆڕیی ئەزموونەکان؛ کە توانای بەدواداچوونی لە سنووری جوگرافیای ئەم وڵات و پارێزگایانەدا بایەخی زۆری هەیە.

شەش: زۆرێک لە کارمەندانی دژە مادە هۆشبەرەکان و پۆلیس بە دەست هەڕەشەی خێڵەکی دەناڵێنن کە زانیارییان سنووردار دەکات و وایان لێ دەکات لە ئەرک و کارەکانیان سارد ببنەوە. لە ئەنجامی کوشتنی بازرگانێکی مادەی هۆشبەر لەکاتی ڕاوەدوونانی لە یەکێک لە ناوچە سنوورییەکان. تەنانەت ئەفسەرە پێشەنگەکانی پۆلیس لە پارێزگاکانیشدا درێغییان نەدەکرد لە پاراستنی ئەندامەکانیان و وەستان لە تەنیشت خێڵەکانەوە. نەریت و کەلتووری ئەشیرەتگەری باڵادەستە بەسەر خەڵکی ئەو ناوچانە. تەنانەت گرتنی کەسێکی ئڵوودەبوو یان قاچاخچیی لکە سەر بە ئەشیترەتێک، بووە هۆی خوێنڕشتن و تۆڵەسەندنەوە لە لایەن ئەشیترەتی بەرامبەری.

حەوت: مانەوەی کەسە دەستگیرکاروەکان بۆ ماوەیەکی زۆر لە بەندیخانەکان بەبێ حکوومدان و هەڕەش کردن و دەستوەشاندان لە قازی و دادوەرەکان، لە ڕاستیدا ترسیان خستۆتە دڵی کارمەندان و جۆرە دەسەڵات و هێزێکیان بە بازرگان و قاچاخچییەکان داوە کە پتر خۆیان بە باڵادەست بزانن. تاوەکو ئێستا لە باشووردا نزیکەی (٧٤) قازی و دادوەر بە دەستی ئەوانە کوژراون، رووی داوە بە نوێژینیوەڕ و لە ناوەندی بازاڕی تیڕۆرکراوە.

هەشت: هێندێ سەرچاوە، ئاماژە بە ڕۆڵی تێکدەرانەی هێندێ درواسێ دەکەن، کە لە لایەک دەیانەوەێ ئابووریی خۆیان بژێننەو و ئابووریی ئێراق داتەپێنن، لە لایەکی دیکەشەوە، دەیانەوەی گەنج ئەم وڵاتە سەرگەردان و زەبوون و شەپڕەدار بکەن، لە پێناو مەرامی سیاسی خۆیان.

نۆ: غیابی دامودەزگا پەروەردەیی و میدیاکاری و ئایینییەکان، لە هۆشیار کردنەوەی جەماوەر، بەتایبەتی گەنجەکان. زۆر بەدەگەن بەرنامە و کۆڕ و سیمینار و وتاردانی زانستییانە لە لایان کەسانی پسپۆڕ و شارەزا پێشکێش دەکرین. ناوە ناوە دیداری تەلەڤزێۆنی سازدەکرێت، کە میوان پێشکەشکارەکان شەرمنۆکانە و بە ترسە وە لە بن لێویان زانیاری دەدرکێنن و هیچ شتێکی ئەوتۆ پێشکێش ناکەن کە ئومێد بەخشی بێ، ئەوانیش هەر وەک خەڵکەکە دەڵێن ( دەبێ…، پێویستە…، بەرانامە دابرێژرێت…).

ئایندەی عیراق بەدەست ئەو ئافاتە کووشندیە، بەرەو کوێ دەچێ؟

ئێستا دەزگاکانی پۆلیس و ئاسایش، لە ناوەند و باشووری عیراق بە دەنگی بەرز دەڵێن:”دێ، بارودۆخەکە لە دەسەڵات و هێزی ئێمە دەردەچێ.” ئەمەش زەنگێکی مەترسیدارە. جا ئەگەر عێراق بەراورد بکەین لەگەڵ چەند وڵاتێک کە کووشتەی ئەو ئافاتەن، ئەوا دەگەینە ئەو ئاکامە، کە دوو رێگامان لە پێشە:

ڕیگەی یەکەم: بەرەنگاربوونەوەی یەکلاکەرەوە:
بۆ ڕێگریگرتن و بەربەست دان لە پتر بڵاوبوونەوەی ئەو پەتایە دەبێ دەسەڵاتداران بە جددی بێنە سەرخەت و هەر هەموو وەزاڕەتەکان، بە نەخشە و پلانی تۆکمە و ورد و واقیعبینانە ڕووبەڕووی ئەو مافیایانە ببنەوە. لە پێش هەمووشیان وەزاڕەتی بەرگری و وەزاڕەتی ناوخۆ و وەزاڕەتی دەرەوە و وەزاڕەتی داد، ئەوجا هەر وەزاڕەتەی بە گوێرەی ڕۆڵی سەرشانی خۆی.

ڕیگەی دووەم: بەڕەلاکردنی مافیاکانی ماددە هۆشبەرەکان:
ئەگەر سەیری وڵاتێکی وەکو لوبنان بکەین، دەبینین، کە لەژێر قەڵەمڕەوی میلیشیا چەکردارەکان، دەشتەکانی بیقاع، بوون بە باغچە و مەزرای چاندنی هەموو جۆرە ڕووەکێکی بەرهەمهێنەری ماددەی هۆشبەر. بە ڕۆژی ڕۆناک لەبەرچاوی هەموان ئەو کاسبییەی خۆیان دەکەن. ئەگەر سەیری وڵاتێکی وەکو مەغریب بکەین، کە بە چاندنی ئەو جۆرە ڕووکە بەناوبانگە، دەسەڵاتە باڵایەکانی حکوومەت. لە تۆقەڵەی سەرەوەی هەڕەمەکە تا بنکەکەی، بازرگانی بەو ماددانە دەکەن و خۆیان ملەستووەرتر دەکەن و منیەتی کەسیش نازانن.

ئیمڕۆ لە بەغدا گەڕەکی بەتاوێن، کە جاران خۆشترین گەڕەکی ئەرمەنی و مەسیحییەکان بوو، دوای ڕەودونان و دەربەدەرکردنی ئەوان، مافیاکانی ماددە هۆشبەر و سێکس و قومار دەستیان بەسەر داگرتووە، و هیچ هێزێکی عێراقی حەددی نییە پێبنێتە ئەو گەڕەکە. مافیاکان، تەنانەت گۆڕستانی خۆشیان لەوێ هەیە.

لە باشووریش ناوچەی ئەهوارەکانی هاوسنووری ئێران، بە تەواوەتی لەژێر دەسەڵاتی چەکدارانی مافیاکان دان و هیچ هیزێک ناتوانی لێیان نزیک بێتە و هیزی ملیشیایش لە ناوچەکە هەیە پشتیوان و کۆمەکیان دەکەن.
جا ئەگەر ئەو ناوچانە هەروا بە بەڕلایی بمێنەوە، ئەوا ڕۆژ بە ڕۆژ مافیایەکان تێیاندا بەهێزتر دەبن، تا دەبن بە کیانی سەربەخۆی بەهێزی خاوەن چەکی قورس و پێشکەوتوو.

ئەمە پێشبینیە بۆ هەرێمیشە، هەر کاتێک، ئەو مافیایانە هەستیان کرد هێز و ژمارە و دەسەڵاتیان گەیشتووەتەوە ئەوە ڕادەیە کە بتوانن، ئیدارەی ناوچەی خۆیان بدەن، ئەوا دوور نییە، دەست بەسەر ناوچەکەی عاسێ دا بگرن و بیکەن بە تؤرەبۆڕەی خۆیان، وەک ئەوانەی ئەفغانسان و کۆلۆمبیا. جا مەترسییە گەورەکە ئەوکاتە دەتەقێتەوە، کە چەند ناوچەیەک، دەکەونە ژێر دەسەڵاتی چەند دەستە و تاقامێکی مافیای ڕکابەر، ئەوا بەردوام دەبێ چاوەڕوانی شەڕ و پێکدادان و تۆڵە کردنە و خوێن ڕشتن بن ــ وەک لە چەندان وڵاتاندا هەیە.

چونکی دەسکەوتیی ماددی ئەو بازرگانییە، خەیاڵییە، ئەوانەی ئەو ئیشەدەکەن، هەرگیز ئامادەنین دەستبەرداری بین و هەمیشە خەونی مەزنتریان هەیە. بەڵام خەونێ گڵاو و قێزەوەن!

بەداخەوە لە ٤/١١/٢٠٢٢. بەڕێوەبەرایەتیی بەڕەنگاربوونەوەی ماددەی هۆشبەر لە بەغدا، ئاشکرای کرد، کە بۆ یەکەمینجار لە عێراق دەستیان بەسەر دامودەزگای درووستیکردنی حەبی بیهۆشکەردا گرتووە. کەواتە عێراق دەبێتە بەرهەمهێنەری ئەو ماددەیە و پێویست بە هاوردەکردنی ناکات. بۆ زانیارییتان، سوریا ساڵانە پتر لە دوو ملیار دۆلاری لە درووستکردنی حەبی بێهۆشکەر دەست دەکەوێ، ئەمە دەوڵەت بە ئاشکرا بەڕێوەی دەبات، لوبنانیش بە مەرتەبەی دووەم دێ لە بەرهەمهێنانی ئەو تەرزە حەبە.

پووختەی بابەتەکە:

ئیمڕۆ گەنجانی ناوەند و باشوور، بە خێزانەکانیانەوە، دەناڵێنن بە ماددەی کریستاڵ و ماددەکانی دیکە و گەنجانی باکووریش پتر ئاڵوودەی حەبی کەپتاگۆن بوون. ئامارەکان دەڵێن:

(٦٠٪) ی بەندکراوەکان، کێیسەکانیان پەیوەستە بە ماددەهۆشبەرەکان.
(٩٧٪)ی بەکاربەرانی ماددەهۆشبەرەکان گەنجن.
(٦٥٪)ی ئەو کەسانە لە خێزانە هەژار و دەست کورتەکانن.
(٨٧٪)ی خوێندەوارییان بنبەڕەتییە.
(٤٥٪)ی ئەو کەسانە بێ ماڵ و حاڵ و خانوونە.
(٣٣٪) یان هیچ ئیش و کارێکیان نییە.
(٦٧٪ ) ئیشی سەرپێی و ئازاد دەکەن.
(٦٠٪) یان تەمەنیان لە نێوان (١٥ ــ ٣٥) ساڵە.
(؟٪) لە کچەکان تەمەنیان لە نێوان (١٠ ــ ١٥) ساڵە.

پێشبینی دەکرێ لە ماوەی (٥) ساڵی ئایندە، گەر بارودۆخەکە وەک ئێستا نەگۆڕ بێ ، (٧٠٪) ی گەنجانی ناوەند و باشوور ببنە بەکاربەری ماددە هۆشبەرەکان. بو گوێرەی ئامارەکان هەموو مانگێک بای (٣) ملیۆن دۆلار ماددەی هۆشبەر دەستی بەسەر دادەگیرێ. لە هەشت مانگی دوایدا بە یەکجار (١٤) ملیۆن دنکە حەب گیراوە لەگەڵ (٣٠٠) کیلۆگرام ماددەی بێهۆشکەر و (١١) هەزار بازرگانیش گیروان. بەندیخانەکان پڕبوون بە زیندانی کراو، کە لە نێویاندا ژن و کوڕ و کچ و گەنج و نەوجەوان هەیە.

کاتی ئەوە هاتووە، بەرپرس و دەسەڵاتدارانی عێراق و هەرێمی کوردستانن، جددیتر، مەسەلەی ماددە هۆشبەرەکان، دیڕاسەبکەن و کاری جددی بکەن بۆ واستاندنی ئەو بڵاوبوونە خێراییەی کە ئەگەر زوو بە زوو ڕانەگیری، هەمووان زەرەمەندی گەورە دەبن.




ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران و پرسی “توندوتیژی”!.. نووسینی: عەبدولڕەحمان گەورکی

چاوخشانێک بەسەر پرسی توندوتیژی لە ئێرانی ئێستادا!
نووسینی عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی

لە کاتێکدا ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران دژ بە دەسەڵاتی دیکتاتۆری بەرەوپێشەوە ملی ناوە و ئاسۆی ڕووخاندنی دەسەڵاتی نزیک کردۆتەوە، جار و بار، لێرە و لەوێ باس لەوە دەکرێت کە گوایا گەیشتنی گەل بە مافەکانیان لە ئێران بە “ئاشتیانە” و بە هێمنی دەکرێت و مەیسەر دەبیت! خۆزگە وا بووایە، بەڵام!
هۆکار و سەرچاوەی توندوتیژی!
گەر لە کەسانی ناشارەزا و بێ ئاگا بگەڕێین کە پێیان وایە “توندوتیژی” لەلایەن خەڵکەوە ئەنجامدراوە لە ڕاپەڕین و ناڕەزایەتییەکانی ئەم دواییەدا و بەدواداچوون بکەین بۆ دۆزینەوەی سەرچاوەی ئەمجۆرە وتانە، دەگەینە خاڵێک کە دەبینین چۆناوچۆن هێزەکانی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئایینی لە ماوەی چوار دەیەی ڕابردوودا، بە چەکەوە لە بۆسە دا پاڵکەوتووە و جگە لە ڕشتنی خوێنی دەیان هەزار کەس لە خەڵکی ئێران، بە شێوەیەکی دڕندانە گوللەی “توندوتیژی” بە خەڵکەوە دەنێت.. هەرگیز خەڵک و لایەنە خەباتکار و جەماوەرییەکان “دەستپێشخەری” شەڕ و توندوتیژی و نائارامی نەبوون. ئەوان داوای مافەکانیان کردووە، بەتایبەتی مافی “ئازادی” و “سەروەری نەتەوەیی و گەل”. هەر بۆ ئەوەش بوو کە دەسەڵاتی دیکتاتۆریی “ویلایەتی حەمەڕەزاشا”یان ڕووخاند و ئێستایش بەنیازن دەسەڵاتی دیکتاتۆریی “ویلایەتی فەقێ” بڕوخێنن.
لایەنگرانی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئێران دەیانەوێت ڕاپەڕینی ئێستای خەڵک بە پچڕاو لە ڕابردووی خۆی دەربخەن و وا نیشان بدەن کە ڕووداوی شەهیدکردنی (ژینا ئەمینی) هۆکاری سەرەکی ئەم دۆخەیە! ئەوان “بە مەبەست” نایانەوێ کەس بزانێت کە ڕاپەڕینی ئێستاکە، درێژەپێدەر و بەردەوامبوونی ڕاپەڕینەکانی پێشووە و دەرئەنجامی ٤٣ ساڵ کارنامەی ڕەشی دەسەڵاتی ئاخوندییە لە بوارە جیاجیاکانی سیاسی، کۆمەڵایەتی، ئابووری، ئەمنی، و بژێوی ژیاندا. نەک ڕاپەڕینێکی جیا لە ڕابردوو. ئەوان دەیانەوێت ڕاپەڕینە چارەنووسسازەکەی ئێستا لە ناوەرۆک بخەن و “جێگە و پێگەی ڕاستەقینەی” راپەڕین کاڵ بکەنەوە!
کارنامەی دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئێران!
بۆ ئەوانەی لە ماوەی چوار دەیەی ڕابردوودا بەدواداچوونیان بۆ دۆخی ئێران کردووە و پەڕۆشی خەڵکی ئێرانن، ڕوونە کە دەسەڵاتی دیکتاتۆرییەتی مەزهەبیی، هەر لە سەرەتای هاتنە سەر کارییەوە تاکو ئێستا، “بوون و مانەوە”ی خۆی لەسەر سەرکوتکردنی ئازادییەکان و پێشێلکردنی مافەکانی خەڵک و زیندان و ئەشکەنجە و لەسێدارەدان و کوشتن و تیرۆرکردن و هەناردەکردنی بناژۆخوازی ئیسلامی بۆ دەرەوەی وڵات هەڵچنیوە. لە بەرانبەر دەسەڵاتێکی وادا، هەر “ڕووداوێک” و هەر دڵۆپە خوێنێکی گەل، پرۆسەی گۆڕانکاریی خێراتر کردووە و ئاسانکاریی کردووە بۆ خەڵک لە پێناو گەیشتن بە خواستەکانی و، ئاسۆی ڕووخانی دیکتاتۆرییەت لە ئێرانی نزیک کردۆتەوە کە بێگومان “گۆڕانکاری”ی گەورەی بە دوادا هاتووە. ئەمەش هۆکارێکە بۆ ئەوەی خەڵک ڕێز لە یادی هەر شەهیدێک بگرێت و پێگەی شەرەفمەندانەی شەهیدان و کەسوکارەکانیان بەرز بنرخێنن.
لە وڵاتی ئێراندا کە سامناکترین و ترسناکترین دیکتاتۆرییەت لە مێژوودا دەسەڵاتدارە، بە ئەزموون سەلماوە کە ڕووبەڕووبوونەوەی هێمنانە و ئاشتیانە بەرانبەر بە هێزەکانی حکومەت تڕاویلکەیە و بەس!. هەر لەبەر ئەمەشە کە هەموو داواکارییەک ڕەسەنایەتی خۆی لە درووشمی “ڕوخاندنی دیکتاتۆرییەت”ەوە وەردەگرێت.
ڕاپەڕین تا ڕوخاندنی دەسەڵات!
ئێستا کە خەڵکی ئێران، بە هاودەنگی و هاودڵی بۆ ڕووخاندنی دیکتاتۆرییەت راپەڕیوە و قوربانیی بۆ داوە، هەر داخوازییەک لەم دەسەڵاتەی بەرەو کۆتایی دەچێت، شەرعیەتدانە بە مانەوەی ئەم دیکتاتۆریەتە. زۆر لە مێژە خواست و داواکاریی خەڵکی ئێران “ڕوخاندنی دیکتاتۆریەتی ویلایەتی فەقیهە” و ئێستا بە هەمان دروشمەوە لە گۆڕەپانەکەدان و بناغەی دیکتاتۆرییەتیان لەق کردووە. خەڵکی ئێران بە هیچ شتێک کەمتر لە ڕووخاندنی ئەم دەسەڵاتە ڕازی نابن!
نابێ گومان لەوەدا هەبێت ئەوانەی بانگەوازی خەڵک بۆ خەباتێکی ئاشتیانە و مەدەنی دەکەن و خەڵکی ئێران و بەتایبەتی لاوانی ئێران لە توندوتیژی ئاگادار دەکەنەوە، ئەوانەن کە بەرژەوەندییان لە مانەوەی ئەم دەسەڵاتە دیکتاتۆرەدا هەیە!
ڕاستییەکی مێژوویی!
جیا لە بەڵگەنامەکان و زۆرێک نموونە، ئێستا ئەم ڕاستییە لە مێژووی ئێراندا تۆمار کراوە کە دیکتاتۆرییەتی ئایینی ئێران نەک تەنیا بە شێوازی “ئاشتیخوازانە” یان “چالاکیی مەدەنی” یان “دانوستاندن” هەڵس و کەوتی خۆی ناگۆڕێت، بەڵکوو بەو شێوازە هەرگیز ناڕووخێت و مەحاڵە. هەربۆیە ئێستا هەموو ئێرانییەکان و لایەنە سیاسییەکان گەیشتوونەتە ئەو ڕاستییە یان لێی نزیکبوونەتەوە کە دەبێت دیکتاتۆریەت “بڕوخێنرێت” و “مافی بەرگریکردن” لە بەرامبەر ئەم دەسەڵاتە دیکتاتۆرییە شتیکی “رەوا” و “بەردەست” و “پێویست”ە!
راستییەکە چییە؟
خەڵکی ئێران بە هەموو جۆرە ئایینی و نەتەوەیی و ئاڕاستە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکانیەوە، دەسەڵاتی دیکتاتۆری شایان ڕووخاند تا لە ژێر ڕۆشنایی دەسەڵاتێکی نەتەوەیی و جەماوەریدا، بە مافە مرۆییەکانی خۆی بگات. بەڵام لە لایەن ڕێبەرە ساختەکەیەوە (واتە خومەینی) و ڕژێمەکەیەوە، زۆر بە خێرایی، مافەکانیان پێشێل کرا و “زۆرەملی” و “توندوتیژی” و “سەرکوت” جێگەی “بەهاری ماوەکورت”ی دێموکراسی و ئازادی و دیکتاتۆرییەتی گرتەوە و دڕندەتر لە دیکتاتۆریەتی پێشوو، ئەمجارەیان لەژێر ناوی “ئایین” بەسەر خەڵکی ئێراندا سەپێنرا!
خومەینی بە سەرکوت و توندوتیژی دەستی بە حوکمڕانی خۆی کرد و هەموو تاوان و دڕندایەتییەکانی خۆی لە ژێر ناوی “ئیسلام” ئەنجامدا. بە بێ هۆ نییە کە دیکتاتۆریەتی ویلایەتی فەقیهی، گەورەترین داهێنەر و سەپێنەری “توندوتیژی” بووە لە مێژووی ئێراندا، کە تاوانەکانی لە کۆی تاوانەکانی دەسەڵاتە سەرکوتکەرەکان لە ئێران زیاتر بووە و “ئێران”ی کردووە بە “زیندان” و “ئەشکەنجەگا” بۆ ئێرانییەکان. هەر بۆیە بە یەکەمین “ریکۆردەری ئیعدام” و سەرەکیترین “بانکەوانی تیرۆر لە جیهان” ناوزەد کراوە کە ئەگەر موجاهیدین و موقاومەتی ئێران نەبوایەن، چارەنووسی گەلانی جیهانیشی بە بارمتە گرتبوو بە بەرهەمهێنانی بۆمبای ئەتۆم!
کەواتە بۆ کۆتاییهێنان بە سەرچاوەی “توندوتیژی” لە ئێران، هەروەک چۆن بەڕێز مەسعوود رەجەوی وتویەتی، “ئاگری ڕاپەڕین”، بە هەر نرخێک بووبێت و لە هەر شوێنێکی ئێران بێت، لە هەر دەرفەتێک و لە هەر کات و ساتێکدا بێت، دەبێ داگیرسێنرێت و بپارێزرێت. تا ستراتیژیی “ڕوخاندنی دیکتاتۆریەت” بێتە ئەنجام و خەڵکی ئێران بگات بەو مافانەی لە پێناویدا راپەڕیوە.. هەر بۆیە ئامادەبوون لە گۆڕەپانەکانی “راپەڕین تا ڕووخاندنی دەسەڵات” ئەرکێکی بەپەلە و پێویستە و هۆگرانی ئازادی و ڕزگاری ئێران، پێویستە “هەموو هەناسەیەک لە پێناو ڕاپەڕین” بکەنە دروشمی ڕۆژانەی خۆیان.
مافی رەوای بەرگریکردن!
رەوایەتی بەرگریکردن، بنەمایەکی شەرعییە و لە هەموو سیستەمە یاساییەکانی جیهاندا قبوڵکراوە. هەر بۆیە لە جاڕنامەی جیهانی مافی مرۆڤیشدا جەخت لەسەر ئەم پرەنسیپە کراوەتەوە. دیکتاتۆری ئایینی حوکمڕانی ئێران لە سەردەمی حوکمڕانیدا هەرگیز لەگەڵ کۆمەڵگای مرۆڤایەتی هاوچەرخدا هاوئاهەنگ نەبووە و هەمیشە هۆکاری شەڕ و ئاژاوە و توندوتیژی و تیرۆر و ئیعدام و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ و تاڵانکاری لە ئێران و هەناردەکردنیان بۆ دەرەوەی سنوورەکانی ئێران بووە. کارنامەی ڕەشی ئەم حکومەتە بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە دەسەڵاتی دیکتاتۆریی ئێران، نەک هەر نوێنەرایەتی خەڵکی ئێران ناکات، بەڵکو ئێستا کۆدەنگییەکی جیهانی بۆ ڕووخاندنی ئەم رژێمە لە ئاڕادایە. پشتیوانیکردنی جیهان لە ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران لە پێناو ڕووخاندنی دیکتاتۆری ئایینی لەم چوارچێوەیەدایە.
بەڵگەی ستراتیژی!
بە ئاوڕدانەوە لە رابردوودا دەبینین کە “موقاومەتی ئێران” یەکەمین داهێنەر و دامەزرێنەر و بانگخوازی ستراتیژی ڕووخاندنی دیکتاتۆری ئایینی بووە. موقاومەتی ئێران لە ژێر ڕۆشنایی ئەم ستراتیژەدا، جگە لە راگەیاندنی پلاتفۆڕمێکی هەمەلایەنە بۆ (ئێرانی ئازاد)ی دوارۆژ، بۆ چارەسەرکردنی پرسەکانی وەک “نەتەوەکان” و “ژنان” و “جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت” و… ئێستاکە خاوەن هەزاران (شانەی شۆڕش)ە لە سەراسەری ئێران بۆ پێشخستنی ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان بۆ ڕووخاندنی دیکتاتۆر.
خاتوو مریەم رەجەوی لە یەکێک لە دوایین پەیامەکانیدا دەڵێت: ئێران لە سەروبەندی گۆڕانکارییەکی گەورەدایە. کاتی ئەوە هاتووە کە سیاسەتێکی نوێ بەرامبەر بە دەسەڵاتی مەلاکان پێڕەو بکرێت. پێویستە جیهان دان بە مافی خەڵکی ئێراندا بنێت بۆ بەرگریکردن لە خۆیان لە بەرامبەر سەرکوتی دڕندانەی دەسەڵات.
کۆتایی




ئێران دەبێتە گۆڕەپانی هێرشێکی مەزنی دژە ئیسلامی خەڵک.. وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

چاوپێکەوتنی ڕادیۆی هەمبەستەگی لەگەڵ مەنسور حکمەت
وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر
٦ی نۆڤەمبەری ٢٠٢٢
سەبارەت بە ئیسلامی سیاسی و پێویستی توندکردنەوەی خەبات لە دژی ڕەوت و بزووتنەوە ئیسلامییەکان
ڕادیۆی هەمبەستەگی: پێش هەموو شتێک پێمان بڵێ کە پێویستی پەسەندکردنی بڕیارێک لەلایەن کۆمیتەی ناوەندی حزبی کرێکارییەوە سەبارەت بە چڕبوونەوەی بەرەنگاربوونەوەی ڕەوت و بزووتنەوە ئیسلامییەکان[*] لە کوێوە سەرچاوە دەگرێت؟ چونکە هەمووان حیزبی کۆمۆنیستی وەک ڕەوتێکی دژە ئایینی دەناسن و شەڕی دژ بە ڕەوتی ئیسلامی یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران بووە لەم چەند ساڵەدا. ئایا ئەمە بەس نییە؟

مەنسوور حیکمەت: لێرەدا باس لە پرسێکی جیاواز دەکەین. دژایەتی کۆمۆنیستەکان بۆ ئایین و لەقاودانی ئایین و هەوڵدانیان بۆ دروستکردنی کۆمەڵگایەکی نائاینی، بە بڕوای ئێوە پرسێکی شوناسی کۆنە بۆ کۆمۆنیستەکان. دەرئەنجامی دیاردەیەکی تر کە لەماوەی ٢٠-٢٥ ساڵی ڕابردوودا شاهیدی بووین، سەرهەڵدان و گەشەسەندنی بەرچاوی بزووتنەوە سیاسییەکانە کە لەژێر ئاڵای ئیسلامدا خۆیان ڕێکخستووە. زنجیرەیەک بزووتنەوەی ئەوپەڕی ڕاستڕەو و دژە مرۆڤایەتی و توندوتیژی و دژی ئینسان لە باکووری ئەفریقا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەمڕۆش لە هەموو ئەو وڵاتانەی کە بەناو ئاینی فەرمییان ئیسلامە، یان کەمینەی گەورەی موسڵمانیان هەیە، بەڕێوەدەچێت . پێش هەموو شتێک کارکردی ئەوان دژی ئازادی ژنانە، مافە مەدەنییەکانی ژنان، ئازادی ڕادەربڕینی مرۆڤەکانە لە بوارە کولتووری و کەسییەکان، جێبەجێکردنی یاسا و نەریتی بەربەری دژ بە مرۆڤەکان، تەنانەت کوشتن، سەربڕین، کۆمەڵکوژکردنی مرۆڤەکان لە منداڵی بچووکەوە تا پیرە لە جەزائیر شەو و ڕۆژ نییە هەندێک کەس نەکوژن. لە ئێران پێموانییە هیچ کام لە گوێگرەکانت پێویستیان بەوە بێت کە چییان بەسەر خەڵکی ئەم وڵاتەدا هێناوە. تاڵیبان لە ئەفغانستان دەبینین. توندوتیژی بەشێکە لە پێناسەی ئەمانە و بێبایەخکردنی کەرامەتی مرۆڤ، دوژمنایەتییان لەگەڵ بەختەوەری مرۆڤ، دژایەتییان لەگەڵ هەر کۆمەڵگایەکی ئاسوودە و هەر کارلێکی ئازادانەی مرۆڤەکان شتێکە کە تەواو دیارە.

ئەمە بزووتنەوەیەکی وەک فاشیزمە بۆ نموونە. ناسیۆنالیزم و ڕەگەزپەرستی مەیلی کۆنترن. بەڵام کاتێک فاشیزم لەسەر بنەمای ئەمانە سەرهەڵدەدات، پێویستە هەندێک کەس بەیاننامە بڵاوبکەنەوە و بڵێن ئەم بزووتنەوە نوێیە فاشیستییەی کە سەرهەڵدەدات بەم شێوەیە کۆتایی دێت و دەبێتە هۆی ئەم تاوانانە و پێویستە ڕابگیرێت. ئێستا ئێمەش بە هەمان شێوە ڕووبەڕووی ئیسلام دەبینەوە. هەڵوێستە دژە ئایینییەکانمان هەر لە شوێنی خۆیاندا پارێزراوە. زۆر کەس لە دونیادا ئاتەئیستن و کاریگەری ئەفیونی ئایین و ڕۆڵی ستەمکارانەی دین دەزانن. به ڵام له به رده م ئه م بزووتنه وه یه که به ئاشکرا ڕاستڕه و
هه ڵسوڕاو و مرۆڤکوژ و جینۆساید کەرە له ژێر ئاڵای ئیسلام له ڕۆژهه ڵاتی ناوه ڕاست و ئێراندا سەقاڵی چالاکیه و ئێستا که م تا زۆر ڕه هه ندێکی نێوده وڵه تیی به ده ست هێناوه ، پێویسته خه ڵکی ئه م جیهانه هه ستن و بەرنگاری ببنەوە . ئەمەش بەدبەختییەکە کە کەوتۆتە سەر بەشێکی زۆری دانیشتوانی جیهان و خەڵکێکی زۆر بەهۆیەوە خەریکە بەدبەخت دەبن. بەم مانایە ئێمە بڕیارنامەیەکمان پەسەند کرد. جگە لەو سیاسەتە ئاشکرا و زانیارییانەی کە بەرامبەر ئایین بەگشتی هەمانە، ئێستا بەرامبەر ئیسلام وەک بزووتنەوەیەکی سیاسی، بزووتنەوەیەکی سەدەی بیستەم و بزووتنەوەیەکی کۆنەپەرستانەی ئەمڕۆی کە دژە کۆمۆنیست، دژە سۆسیالیزم، دژە ئازادی، دژە ژنە و دژە مۆدێرنیزم.و تەنانەت دژە بەختەوەری و لەڕادەبەدەر ڕەگەزپەرستە، پێویستمان بە هەڵوێستێکی سیاسی و پراکتیکی تایبەتە. ئەم بڕیارنامەیە پێویستی بە بڕیارنامەی خۆی هەیە. ئەم بزووتنەوە سیاسییە کۆنەپەرستانەیە پێویستی بە ڕەفتارێکی سیاسی هەیە.
ڕادیۆی هەمبەستەگی: لە ئەدەبیاتی حیزبدا گوێمان لە بەناو ئیسلامی سیاسی دەبێت. مەبەست لە ئیسلامی سیاسی چییە؟ ئایا هەمان بناژۆخوازییە؟ ئەگەر نا جیاوازی چییە؟

مەنسور حیکمەت: مەرج نییە ئیسلامی سیاسی بناژۆخوازی بێت. بێگومان ڕەنگە نووسەرانی جیاواز ئەم دەستەواژەیە بە مانای تاڕادەیەک جیاواز بەکاربهێنن. بەڵام ئێمە ئاماژە بەو شتانە دەکەین کە وتم، واتە ئەم بزووتنەوە سیاسیانەی کە هەوڵی دروستکردنی جۆرێک لە کۆمەڵگەی ئیسلامی دەدەن لە ژێر ئاڵای ئیسلامدا. لە شۆڕشی ١٣٥٧ی ئێرانەوە، دژە شۆڕشی ئیسلامی کە شۆڕشی سەرکوت کرد و کۆماری ئیسلامیی دامەزراند، یەکێک لە یەکەم دەرکەوتەکانی ئەم بزووتنەوەی ئیسلامی سیاسییە لە سەردەمی نوێی خۆیدا بوو. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، کاتێک خەڵکی کۆلۆنیەکان ئاگاداری دۆخی کەم هەژموون و نالەباری خۆیان بوون و چرپەی دژە کۆلۆنیالیزم وروژێندرا، پان ئیسلامیزم و بیری ئیسلامیش وەک بنەمای حکومەت و جۆرێک لەبنەمای حکومەت لە ڕۆژهەڵاتی پێشودا، جگە لە بزووتنەوە مۆدێرنیستەکان و پەرلەمانتاریزم و لیبرالیزم لەو سەردەمەدا لەم قسانە بەهێزتر بوون. ناسیۆنالیزم بەهێزتر بوو و وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەرێگەی کۆمەڵگا ئیسلامییەکان نەڕۆشتن. ئەو بزووتنەوەی ئیسلامییە دیاردەیەکی سەربەخۆ بوو و سەر بە سەردەمێکی تر بوو. سەردەمی کەتنە ژێر پرسیاری فیودالیزم و دەسەڵاتی کۆلۆنیالیزم لەو کۆمەڵگایانەدا. بەڵام ئیسلامی سیاسی سەردەمی ئێمە وەک دیاردەیەکی نوێی سەردەمی شەڕی ساردی دروست بوو. هێزێکی ڕاستڕەو، دژە چەپ، دژە کۆمۆنیست و تا ڕادەیەک دژە ڕۆژئاوایی. ئەمە ڕەوتێکە کە لە کێبڕکێی ڕۆژئاوادا دەرکەوتووە بۆ ئەو سامان و دەسەڵاتەی کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفریقادایە. ئەو حکومەتەکەی دەوێت. ئایدۆلۆژیایەکی ترە بۆ حوکمڕانی و پشکی بەشێک لە بۆرژوازی ئەو وڵاتانە. وە ئەمە دیاردەیەکی نوێیە بەو مانایەی کە لە سێ دەیەی کۆتایی سەدەی بیستەمدا حیزبە سیاسییە ڕاستڕەوە نوێیەکان سەریان هەڵداوە و ئامانجیان جۆرێکە لە کۆمەڵگەی ئیسلامی. بە شێوەیەکی نەریتی ئیسلام هەمیشە ئەو پەیوەندییەی لەگەڵ دەوڵەتدا نەبووە، چ لە سوننە یان شیعەدا. قەڵەمڕەوی حکومەت بەزۆری بە قەڵەمڕەوێک ناسراوە کە لەلایەن ئایینەوە پاڵپشتی دەکرێت، کە لە هەمان کاتدا خزمەتگوزاری پێشکەش بە ئایین دەکات. خەلیفە و ئیمام لە لایەک و سوڵتان و شا لە لایەکی ترەوە بوون و ئەم سوڵتان و شایانە ڕەزامەندی خۆیان لە دەسەڵاتە ئایینیەکان وەرگرت، ژینگەیان بۆ کۆکردنەوەی خومس و زەکات و جێبەجێکردنی فیقهی ئیسلامی فەراهەم کرد و خۆیان شمشێری ئیسلام بوون. بەڵام ڕەنگە فەرمانڕەوا خۆی موسڵمانێکی دڵسۆز نەبێت و بەزۆری لە پلەبەندی ئایینیدا پێگەیەکی نەبووبێت. حکومەت، سوپا، هێزی زۆرەملێ دەستی ئەو سوڵتانانە بوون کە لەگەڵ پلەبەندی ئایینیدا گەیشتبووە سازان. ئەو ئیسلامیە سیاسیەی کە ئێمە باسی دەکەین، جۆرێکی جیاواز لە ئایدۆلۆژیا پێشنیار دەکات و حکومەت دەتوانێت بە هەمان مانا ئیسلام بێت کە بۆ نموونە لە ئێراندا جێبەجێ کرا. حکومەتێکی ئیسلامی لە سعودیە نییە، ئیسلام حاکمە، بەڵام حکومەت لە دەستی عەشیرەتێکی دیاریکراودایە کە شمشێری خۆی خستۆتە خزمەتی ئیسلام و پێکەوە دەخۆن. ئەم ئیسلامە سیاسییە، بەم مانایە، جیاوازە لە ئیسلام بە مانا ئاساییەکەی، کە لە هەموو لایەنەکانی ژیانی خەڵکدا ڕوونە و وابکە و وامەکە دەکات. چونکە بە ڕوونی دەیەوێت کایەی حوکمڕانی لەسەر بنەمای ئایدۆلۆژیای ئیسلامی ڕێکبخات و ئەم دیاردەیە بەم مانایە نوێیە. نامەوێت بڵێم لە مێژووی سەدەی بیستەمدا بەتەواوی تازەیە، بەڵام ئێمە شاهیدی سەردەمە نوێیەکەی بووین و ڕوونە کە ئەم دیاردەیە لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا هەمان ڕۆڵی نییە وەک ئەوەی هەیبوو لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا. بە توندی دژە کۆمۆنیستە، دژە کرێکارییە. بزووتنەوەیەک لە چوارچێوەی کێبڕکێی بۆرژوازی لە ناوچەکە و لەسەر ئاستی جیهانی. ئاڵایەکە هەڵکراوە بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵاتی ئەو چین و توێژانەی کۆمەڵگا کە پشت بەو میراتە ئایینییە چەپەڵە دەبەستن،. وەک وتم ئیمە لایەنی بەرانبەر ئەمانەین، چی جای ئەوەی کە لەگەڵ ئیسلام بەشێوەی گشتی و ئایین بەشتوەی گشتدا لایەنی بەرنبەرین. ئێمە وەک کۆمەڵێک مرۆڤی ئازادبیرکەرەوە و لایەنگرانی بیرکردنەوە و هەڵبژاردنی ئازادانەی خەڵک، لەگەڵ ئەم بزوتنەوانەدا وەک ڕەوتی ڕاستڕەو و توندوتیژ و دژە مرۆڤ لە بەرانبەر ئەو ڕەوتانەداین و ئیسلامی سیاسیش بەو مانایەی کە باسی دەکەین ئاماژەیە بۆ ئەمانە بزووتنەوەکان بە ئامانجی بەدەستهێنانی دەسەڵات.

ڕادیۆی هەمبەستەگی: بەهەر حاڵ، ئایا ئەم پلانە تایبەتە بۆ چڕکردنەوەی چالاکییەکانی دژە ئیسلامیشە یان تایبەتە بەم ڕەوتانە؟

مەنسور حیکمەت: ناتوانیت بەرامبەر ئەو بزووتنەوە سیاسییە ئیسلامیانە بوەستیتەوە کە باسی دەکەین و بەربەستێکی بەهێزتر دروست بکەیت بەبێ ئەوەی گرنگی زیاتر بە بیرکردنەوەکانیان بدەیت. بەڵام دیارە ئێمە وەک حزبێکی کۆمۆنیستی وەک بیرۆکەیەک و سیستەمێکی بیرکردنەوە و شێوازێکی ژیان دژی ئیسلامین. ئەوەی دڵنیایە، کاتێک بەر بزاڤگەلێک دەکەوێت کە هەڕەشە لە مرۆڤە ئازادەکان دەکەن بە مەرگ، تەسلیمە نەسرین بە نمونە، پێویستە جارێکی تر پێی قورئان ڕابکێشیت ناو مەیدانەکە و بڵێیت ئەم کۆنەپەرستیە بە کانیاوێک خواردنەوەو خۆراک وەردەگرێت، کە خۆی ڕێک ڕەمزی ئەم هەموو دواکەوتووییەیە. قورئان دەکرێت وەک کتێبە مێژووییەکانی تر کتێبێکی مێژوویی بێت، خەڵک دەتوانێ سەیری بکات و زۆر هەستیار نەبێت بەرامبەری، بەڵام کاتێک بزووتنەوەیەک دەیکاتە ئاڵای خەباتێکی سیاسی ئەمڕۆ، ئەوکات خەڵک ناچار دەبێت ئەو ئاڵایە لێ وەربگرێت ، پێداچوونەوەی بۆ بکە، سەیری بکە و فڕێی بدە ئەگینا گریمان کتێبێکی وەک شاهنامەی فێردۆسی بوو کە لەو گۆشەیەدا هەڵیانگرتبوو و ڕەنگە زۆر ئاماژەیان پێ نەکردبێت. ئەگەر بچیت و لە هەر کتێبێکی کۆندا بگەڕێیت، بە دڵنیاییەوە ئیلهامێکی زۆرت دەستدەکەوێت. بەڵام کاتێک لێرەدا کابرا پێی وایە لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا بەم قورئانەوە بێتە شەڕی حیزبە سۆسیالیستەکان و سەندیکاکانی کرێکاران و ڕێکخراوەکانی ژناندا ، ئەوا بەڕای من ژنان و کرێکاران و سۆسیالیستەکان ئەو کاتە ئەرکیانە کەئەم ئاڵایە لە دەستی لایەنی بەرانبەر وەربگرن و ئابڕوی بەرن.
ڕادیۆی هەمبەستەگی: بنەچەی ئەم ئیسلامە سیاسییە چییە کە باست کرد؟ ئایا دامەزراندنی کۆماری ئیسلامی بووە بنەچەی ئیسلامی سیاسی یان پێش کۆماری ئیسلامیش هەبوو؟

مەنسور حیکمەت: بە بڕوای من وەستانەوە لە دژی ڕۆژئاوا دیاردەیەکی کۆنە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لەو وڵاتانەی کە ئێمە پێیان دەڵێین ئیسلامی. چونکە ڕۆژئاوا لە چوارچێوەیەکی کۆلۆنیالیزمدا هاتە ناو ئەم وڵاتانەوە. هاتنی ڕۆژئاوا توندوتیژی و ئیستغلالێکی زۆری لەگەڵدا بوو. وا نەبوو شارستانیەتی ڕۆژئاوا یان بۆ نموونە پەرلەمان یان هونەر و ئەدەب و ڕۆشنبیری ڕۆژئاوایی لە پەیوەندی و لێشاوی ڕەوتێکی ئازاددا بگاتە ڕۆژهەڵات. بەڵکو بە چەک و توندوتیژی و ڕفاندن و زیندانیکردن و کوشتن هات و لە ئەنجامدا ڕوونە کە بەرەنگار بوونەوە لە دژی هەیە و ناسیۆنالیزمی ناوخۆیی و شەڕی کۆلۆنیالیزم دەست ئیمکاناتێک دەبەن کە لە و شوێنەدا لەبەردەستدایە. بەم مانایە ئەم ئیسلامە جۆرێک ئاڵای بەرگری بوو لە دژی ڕۆژئاوا، هەروەک چۆن ناسیۆنالیزمی ئەو وڵاتانەش لە قۆناغێکداجۆرێک بوو لە ئاڵای بەرگری لە دژی ڕۆژئاوا. بەڵام ئەم بزووتنەوەی ئیسلامی هاوچەرخە لە سەردەمێکی ترەوە سەرچاوەی گرتووە و سەر بە سەردەمێکی ترە. سەر بەو قۆناغەیە کە جیهان بەڕاستی یەکگرتووە، ڕەوتی ئابووری جیهان وابەستەی یەکترە. ئەم ئاڵایە جۆرێکە لە خواستی چینی دەسەڵاتداری ئەو وڵاتانە. بۆ نموونە لە خودی ئێراندا زۆر کەس کە پێیانوابوو وڵاتی ئێران سەرێکی لە نێو سەرانیدا هەبێت، لە ڕێگەی ڕژێمی شاوە نەگەیشتن بە جێگەیەک، بەڵام لەگەڵ ڕێژیمی ئیسلامیدا گەیشتنە ئەوێ. دڵخۆشن بەوەی کە بەشێکن لە چینی دەسەڵاتداری ئەم وڵاتە. ئەوە کۆماری ئیسلامی بوو کارێکی کرد کە بۆ نمونە سەرۆک کۆماری ئەمریکا ئەوەندە هەستیار بێت بەرامبەر بە ئێران و “فەرمودەکانی” ڕێبەری ئایینی ئێران. ئەوە کۆماری ئیسلامی بوو کە وایکرد وڵات ئەوەندە لە ناوچەکەدا دەستی هەبێت و لەم چوارچێوەیەدا فراوانخوازی و گەورەیی ئێرانی بڵاوبکاتەوە. زیانەکانی بۆ بۆرژوازی ئێران بەجێی خۆی. بەڵام دەمەوێت بڵێم ئەم ئیسلامە بۆتە ئاڵایەک بۆ جۆرێک لە پشک خوازی و کێبڕکێ بۆ دەسەڵات لە ناوچەکەدا، لەنێوان چینە دەسەڵاتدارەکان و بۆرژوازی و ئیمپریالیزم لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی. زۆر کەس وەک ئامرازێکی سیاسی سەیری ئەم بزووتنەوەی ئیسلامیە دەکەن. گریمان لە شەڕی عەرەب و ئیسرائیلدا ئاڵای ئیسلام یەکێکە لە بەناو چەکەکانی ئۆردوگای جیهانی عەرەب دژ بە ئیسرائیل. وە پێم وایە ئامرازێکی کارامەیە و هەرکاتێک پێویستیان پێی بوو بەکاری دەهێنن. ئەم ئیسلامە بۆ لێدان لە چەپیش سودەکانی خۆی هەیە، بۆ نموونە ڕژیمی شا لە ئێرانی خۆیدا هەرگیز نەیتوانی ئەو کۆمەڵکوژییە ئەنجام بدات کە ئەوان کۆماری ئیسلامی بەرامبەر کرێکاران و کۆمۆنیستەکان کردیان. هەرگیز نەدەکرا بەبێ ئەم ئامرازە بچیتە شەڕی ڕزگاریخوازی ژنان. تەنها ئەم ئامرازە دەتوانێت ژن بە زنجیرەوە بهێڵێتەوە. بزووتنەوەی ئیسلامی بەکارهێنانی خۆی وەک ئامرازێکی سیاسی دۆزیوەتەوە، بەکارهێنانی لە دژی چەپ، دژی مەدەنیەت. دژی کولتووری بیرکردنەوەی ئازادە. دژی بەختەوەری مرۆڤە. تەواو کۆنەپەرستانەیە، لەسەدا سەد کۆنەپەرستانەیە. بوونی خۆی ڕاست لە خاڵی پێچەوانەی ئازادیخوازی و سۆسیالیزمدا دۆزیوەتەوە. بەم مانایە، پێموایە پێویستە وەک ئایدۆلۆژیا و دامەزراوەیەکی سیاسی سەدەی بیستەمی کۆنەپەرستانە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت کە دەتوانین ڕۆڵی لە کۆمەڵگادا هەر وەک فاشیزم پێناسە بکرێت.

گوێگرێک: پرسیارێکم بۆ مەنسور حیکمەت هەبوو. ئەگەر لە ئایندەدا حکومەتێکی کرێکاری دامەزرا و لە ڕاستیدا ئەمە خواستی هەموو مرۆڤێکە بۆ یەکسانی و هیوادارم بەم زووانە ئەم خواستە بەدی بێ، چالاکی گروپەکانی وەک حیزبوڵڵا لە لوبنان یان فیداییەکانی ئیسلامی لە ئێران یان گروپە ئیسلامیەکان لە جەزائیر، کە ئێوە باستان کرد، بە بۆچوونی ئێوە قەدەغە دەبێت، وە ئەگەر چالاکی ئەم ڕەوتە ئیسلامیانە بوەستێنرێت، ئەوا ئەم کردارە ناکۆکی نییە لەگەڵ ئازادییە سیاسییە بێ مەرجەکاندا؟
مەنسوور حیکمەت: دەتوانم بۆچوونی شەخسی خۆم بڵێم. ئەو سیستەمە سیاسییەی ئێمە پێشنیاری دەکەین سیستمێکی شوراییە، کە یاسا و ڕێساکانی لەلایەن نوێنەرانی خەڵکەوە لەسەر ئاستێکی بەرفراوان لە وڵاتدا دادەنرێت و هەرکەسێک بە پشتبەستن بە ڕەگەزنامە یان نیشتەجێبوونی لەو وڵاتە، ئێستا لەگەڵ هەر پاشخانێکی میللی و نەتەوەییدا دەڕوات ئەو دەبێتە ئەندامی شورای ناوخۆیی خۆی و بەو شێوەیە بەشداری لە پلەبەندی سیاسی وڵاتدا دەکات و بە شێوەیەکی سروشتی یاسا تایبەتەکانی ئەم شتانە دەبێ لەو حکومەتە، لەو کەسانە بخرێنەڕوو کە لەو سەردەمەدا دەژین. بەڵام وەک یەکێک لەو کەسانە بۆچوونی خۆم دەڵێم.

بەڕای من خودی خۆڕێکخستنی فیداییە ئیسلامیەکان تاوان نییە. بەڕای من ویستی ژیان لە جیهانێکی ئیسلامیدا تاوان نییە. پێویستە پێناسەی تاوان بکەین و دواتر قەدەغەی بکەین. ئەگەر کەسێک بێت و بڵێت من کۆمەڵگایەکی ئیسلامیم دەوێت کە تێیدا خەڵک بەدبەخت بن و ژنانیش زنجیر بن، و ئەویش ئەمانە بە خەڵک بڵێت و خەڵکی بەچاوی ئەبڵەقەوە سەیری دەکەن، تا ئەم ساتەوەختە تاوانێکی نەکردووە. بەڵام ئەگەر لەسەر بنەمای کوشتنی کەسێک، ترساندنی کەسێک، زیندانیکردنی کەسێک، زەوتکردنی مافەکانی منداڵ، دەستدرێژیکردنە سەر ژیان و بوون و ئازادی کەسێک بێت، ئەوە ئەو کاتەیە کە لەسەر بنەمای ئەو تاوانانە ئەبێت بە دوایدا بچیت. هەر لەبەر ئەم هۆکارە بە بڕوای من بوونی حزبە ئیسلامییەکان تەنانەت لە سیستەمی ئێمەشدا تاوان نابێت. تاوان نابێت بزووتنەوەیەک دروست بکەین کە بڵێ هەموو جیهان موسڵمان ببن، چونکە دەربڕینی شێتانەترین و گەمژانەترین بیروڕایش مافی مرۆڤە، دەتوانن بۆچوونی خۆیان دەرببڕن. ئامانجی ئێمە دروستکردنی کۆمەڵگایەکە کە کەس نەتوانێت مەبەستی سیاسی خۆی لە پشت شتیکی واوە بشارێتەوە ، کۆمەڵگایەک کە بۆ خەڵک ڕوون بێت کە فەرمانگە و یاریدەدەرەکانی هەر جەریانێک لە کوێیە و چی دەکەن . لەکۆمەڵگەیەکی ئازاددا کە هەموو کەسێک مافی ئەوەی هەیە قسە بکات، و هەرکەسێک مافی ئەوەی هەیە شانۆگەرییەک بنووسێت یان شیعرێک بنووسێت، یان لە شەقام هاوار بکات یان لە قوتابخانەدا بڕوات و هەر ناڕەزایەتییەکی بەرامبەر بە پرۆگرامی خوێندن هەیە دەریببڕێت، یان لە ڕادیۆ و… کەناڵە تەلەفزیۆنییەکان کە کاتەکەیان لە ناو هاوڵاتیاندا دابەشبووە پێویستە خەڵک قسەی خۆی بکات و ڕای خۆی دەرببڕێت، ئەگەر یەکێک لە دە هەزار کەس هەستێتە سەرپێ و قسەی فاشیستی یان قسەی ڕەگەزپەرستی و ئیسلامی بڵێت ئەوە دیاردەیەکی جێگەی بەرگەگرتنە و تەنانەت پێکەنیناویش دەبێت بۆ ئەو کۆمەڵگایە، و زۆر بە جددی وەریناگرن. بەڵام ئەگەر ڕێکخراوێکی فیدایی ئیسلامی دروست بکەیت و دواتر بچیت خەریکی بۆمب کڕین بیت، چەک کۆبکەیتەوە، بەشێوەیەکی نایاسایی لیستی ناونیشانی ماڵی خەڵک ئامادەبکەیت و دواتر بچیت بۆ تیرۆرکردنیان، یان بچیتە وڵاتێکی تر بۆ چاندنی بۆمب، ئەوا حکومەتی پەیوەندیدار ڕێگە بەم پرۆسەیە نادات، نەک لەبەر ئەوەی کە ئیسلامییە، بەڵکو بەهۆی ئەو شتانەی کە وتم، دەگرێت و دەڵێت تۆ مافی ئەوەت نییە ژیانی کەسێک بخەیتە مەترسییەوە، مافی ئەوەت نییە کەمینەیەک بترسێنیت، هەڕەشەی کوشتن لە کەسێک بکەیت، ژیانی ئارامی کەسێک نا ئارام بکەیت. لە ئەنجامدا پێموایە ئازادی ڕادەربڕینیان دەبێت. بەداخەوە هێشتا هەندێک کەس ئەم بیرکردنەوانەیان هەیە. بەڵام پێم وایە لەم جۆرە بارودۆخانەدا کەمتر و کەمتر دەبنەوە. پێم وایە ئازادی باشترین چارەسەرە بۆ نەزانی و گەمژەیی. ئەگەر کۆمەڵگایەک ئازاد بێت و هەموو کەسێک بتوانێت قسە بکات، بە تێپەڕبوونی کات وشەکان زیاتر حیسابی تر و قووڵتر و مرۆڤانەتر دەبن.

ڕێک دیکتاتۆریەتەکە ئەم زبڵ و خاشاکە لە خۆیدا دەداتە دەرەوە. پێم وایە ئەگەر کۆمەڵگا ئەوەندە دڵنیا بێت لە خۆی و بەتایبەت ئەگەر دەسەڵاتی سیاسی لە دەستی خەڵکدا بڵاوبێتەوە بۆ ئەوەی کەس نەتوانێت بە پیلانێک دەسەڵاتی سیاسی لە خەڵک وەربگرێت یان ئەگەر کەسێک بتوانێت کاریگەری لەسەر ڕۆتینی سیاسی ئەوکۆمەڵگا بە کودەتایەک یان بۆردومانێک یان توندوتیژی و تیرۆر، پاشان باسکردنیان جگە لە هۆشیاری بۆ کۆمەڵگا هیچی تر ناهێنێت. چونکە دەکرێت نیشانی منداڵانی قوتابخانە بدرێت و پێی بڵێن کە بە پێچەوانەی ئەم قسە ژیرانە، هەندێک کەس هەن وا بیردەکەنەوە و پێموایە ئەمانە دەبنە بزوتنەوانە ی گۆشەگیر و گاڵتەجاڕانە. ئێستاش وەک بۆچوونێک، وەک بیرکردنەوەیەک، ئەمانە گۆشەگیرن. لەلایەک دەسەڵاتی خۆیان لەسەر پارە و لەلایەکی تر لەسەر تۆقاندن و تیرۆر و کوشتن پاراستووە. لە لایەکی دیکەوە زۆر بەی خەڵک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کەناڵە ڕاستەقینەکانی خۆدەربڕین بەڕوویاندا داخراون. ئەگەر حیزبی مارکسی و سۆسیالیستی، سەندیکای کرێکاری و ڕێکخراوی ژنانتان لە ئێران، سعودیە، میسر، سوریا و عێراق هەبوایە، کەس نەدەچووە ناو ڕێکخراوێکی ئیسلامییەوە بۆ ئەوەی ناڕەزایی خۆی لە دەسەڵاتی دیکتاتۆری ئێستا نیشان بدات. جاران مرۆڤەکان دەبوونە ئەندامی ئەو ڕێکخراوانەی کە شکۆ و کەسایەتیان بەرز دەکردەوە. پێم وایە ئازادی وەڵامەکەیە. من لەگەڵ سەرکوتکردن نیم، بەڵام لەگەڵ ئەوەدام هەرکەسێک بیەوێت ئاسوودەیی و ئاسایش و تەندروستی دەروونی و جەستەیی کەسێک بخاتە مەترسییەوە، دەستگیر بکرێت و دادگایی بکرێت و بێگومان ئیسلامییەکانیش لەم بوارەدان. نازانم ڕێکخراوێکی ئیسلامی دروست دەکەن و یەکسەر دەست بە ترساندنی منداڵەکانیان ناکەن. پێویستە دامودەزگایەک هەبن کە بەرگری لە مافی هاووڵاتیان بکەن بەرامبەریان و ڕێگری لە ئەنجامدانی کردەوەی نایاسایی بکەن. ئەگەر بیانەوێت لە چوارچێوەی یاسای وڵاتێکدا قسە بکەن، پێموایە دەبێ ئازاد بن. لەگەڵ هەموو ئەو تاوانانەی کە کەسانی پێش خۆیان ئەنجامیان داوە، دواجار دەبێ ئازاد بن لە قسەی خۆیان. ئەمە مافی لەدایکبوونیانە. هەرکەسێک دێتە دونیا مافی خۆیەتی ڕای خۆی دەرببڕێت و بەڕای من هیچ حکومەتێک ناتوانێت کەس لەو مافە بێبەش بکات.
ڕادیۆی هەمبەستەگی: ئێران کۆمەڵگایەکی جەمسەرگیرە سەبارەت بە ئیسلام. واتە ئیسلامی و دژە ئیسلامی هەردووکیان چالاکن. دژایەتی ئەم دوو ڕەوتە چۆن دەبینن؟ پێت وایە ڕێنێسانسێک لە ئێراندا دەگوزەرێت؟

مەنسور حیکمەت: پێموایە ئەوەی دەگوزەرێت ڕقێکی گەورەی کۆمەڵایەتییە لە ئیسلام، کە بەسەر زۆرینەی کۆمەڵگادا سەپێنراوە، و فشارەکان ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەبن و ئەمەش بەم زووانە بەربەستەکان دەشکێنێت و زنجیرەکان دەپسێنێت و ئێرانێک کە بیست ساڵە تەختی دەسەڵاتی کۆنەپەرستانەی ئیسلامی بووە خەریکە دەگۆڕێت بۆ یەکێک لە ناوەندەکانی خەبات دژی بزووتنەوەی کۆنەپەرستانەی ئیسلام لە ناوچەکەدا. من لەوە دڵنیام. پێم وایە ئەو بزووتنەوەیەی کە بە درێژایی مێژوو لە ئێران لە ڕووی تێکۆشانی فیکری، مەعنەوی و فەلسەفیەوە نەکراوە، ڕەنگە ئەمجارە بە هۆی هەلومەرجی سیاسییەوە، بە کرداری سیاسی خەڵک ئەنجام بدرێت. واتە هێرشی دژەئیسلامی خەڵک بەهۆی ئەزموونی بیست ساڵ حوکمڕانی کۆنەپەرستانەی ئیسلام لەم وڵاتە و ئەو تاوانانەی کە بەهەمان ناو و بەهۆی ئیسلامەوە ئەنجام دراون. ڕق و کینە لە ئیسلام لە مێژووی ئەو وڵاتەدا بێ وێنەیە. چونکە سەردەمێک هەیە بە گوتەی ئەو برادەرە، گوێگرەکە مەلا قوئان خوێنە، کاسبکارێکە لە گۆشەیەک دادەنیشێت، دێت و پارە دەبات و بانگەشەی بۆ دەکات و دەڕوات. لە کۆمەڵگادا ڕۆڵی هەیە، بەڵام کاتێک دێتە پێشەوەی مەیدانەکە و کۆمەڵگا بەو شێوەیەی کە بیری لێدەکاتەوە لە قاڵب دەدات، و مەبەستی ناخی خۆی دەکاتە یاسای دەرەکی بۆ هەمووان، و لە هەموو شوێنێکدا پیسییەکەی دەبینین، ئەوا ناتوانرێت بە تەنیا جێبهێڵرێت، با ئەو بگەڕێتەوە بۆ شوێنە کۆنەکەی و لە کونە کۆنەکەیدا. کاتێک شەپۆلەکە دەستی پێکرد و بزووتنەوەی دژە ئیسلامی خەڵک دەستی پێکرد، ئەوکات ئیسلام ناتوانێت بگەڕێتەوە بۆ پێگەی بیست ساڵ لەمەوبەر خۆی. با لە تەکیەو حەوزەو یان مزگەوتەکانیان دابنیشن. ئەگەری زۆری ئەوە هەیە کە خەڵک هەموو ئەمانەشیان لێ بسەننەوە، بەڵام ئایا دەتوانرێت ئەمە بە ڕێنێسانس ناوببرێت؟ بە بڕوای من لایەنێکی ڕەهەندو کێشەی بابەتەکە ئەوەیە کە ئەم ڕق و کینە سیاسی و دڵسۆزانە لە ئیسلام دەبێ لەگەڵ شەڕێکی فیکری قووڵدا بێت کە بناغەکانی ئەم ئایینە و بیرکردنەوەی ئایینی بە گشتی بشکێنێت و سیمای کۆنەپەرستانەی ئایین لەگەڵ هەموو ئەو لایەنە وردانەی کە بۆ نموونە لە ڕۆژهەڵاتدا، پیاوسالاری، و لە بێمافی منداڵدا یان لە ڕۆحی نەتەوەیی ڕەش پۆشی و مردنپەرستی و دوژمنایەتی لەگەڵ خۆشی و هیوا لەم وڵاتانەدا خۆی نیشان دەدات. ئەم ڕەخنەیە پێویستە خۆئاگا و نووسراو بێت و لە هەر سەردەمێکدا لە لایەن ئایدۆلۆژیستەکانی کۆمەڵگاوە بەرەو پێشەوە بچێت. ئێمە شاهیدی ئەمە نین. لە ئەنجامدا ئەو بزووتنەوەیەی کە دژی ئیسلام دەبێت، بە پلەی یەکەم بزووتنەوەیەکی جەماوەریی خەڵکە دژی دەربڕینی بوونی کۆمەڵایەتی-سیاسی ئیسلامە. به ڵام ئه وەی کە تا چه ند ئه مه ڕه خنه یه کی قووڵی فیکریی له گه ڵدا ده بێت که ده بێته سه ڕمایه بۆ نه وه کانی داهاتوو و کۆمه ڵگاش له م سه ڕده می خورافه -ئاینییه تێده په ڕێت. دەبێت بزانین بە کردەوە چی ڕوودەدات. ڕوونە کە بە بزووتنەوەیەکی شەپۆلی هەڵگەڕانەوەی دژ بە ئیسلام، بە دڵنیاییەوە بیرمەندان بەرز دەبنەوە. بەڵام ئێمە ئێستا شاهیدی ئەمە نین. بەپێچەوانەی ئەوەی ئێستا شاهیدی دەبین، جگە لە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری و هەندێک کەسی بە نیازپاکی، زۆرینەی ئەوانەی دەیانەوێت لە دەستی کۆماری ئیسلامی ڕزگاریان بێت، بە خەیاڵی خۆیان دەیانەوێت”زیرەکی” ەکەیان بەخەرج بدەن، بەڵام ئەم زیرەکییە زیرەکیەکی لادێییە دەڵێن ئەگەر هانی مەلایەکی باش بدەین لە دژی مەلایەکی خراپ ئەوە بە پێشکەوتن دادەنرێت. سبەی مەلایەکی تر دەخەینە بەردەم خاتەمی، پاشان سبەی ئاخوندێکی تر، تا ڕۆژێک دەتوانین بەم کۆتا ئاخوندە بڵێین، ئیترتۆ ناتوانی ئاخوند بیت. حاڵەتێکی بەناو سیاسەتکردن و فێڵکردنە لە مێژوودا، کە هەرگیز لە مێژوودا سەرکەوتوو نەبووە. وە جێگای داخە، چونکە زۆرێک لەو ڕۆشنبیر و شاعیر و نووسەر و سیاسەتمەدارانەی کە مرۆڤ دەیبینێت بەشدارن لەم گەمە گاڵتەجاڕییە سیاسییەدا و بەڕای منیش بەربەستن لە بەردەم شەفافیەتی خەباتی داهاتوو. پێم وایە هەموو ئەمانە گۆشەگیر دەبن.
هەرکەسێک ئەمڕۆ لەگەڵ هەر گۆشەیەکی ئیسلام یان هەر گۆشەیەکی کۆماری ئیسلامی دەستبازی کردبێت، سبەی بە قەرەباڵغییەکی زۆرەوە ناچار دەبێت وەڵامی پرسیاری خەڵک بداتەوە: تۆ کە باشتر دەزانی، بۆچی قسەی خۆتت نەکرد لە کاتێکدا کەس تفەنگێکی دانەنا لەسەر ملت؟ بۆ نەهاتی بە خەڵک بڵێی ئەم ئاینە پیسە؟ ئایا ئایین بە گشتی پیسە؟ کە ئەمانە کۆمەڵێک بکوژن، کە هەر ئەم کاک خاتەمیەی کە دوێنێ بە ستایشی ڕێبەرەکەی قسەی کرد، بیست ساڵە یەکێکە لە بەردەکانی بناغەی حکومەتی ئیسلامی لەم وڵاتەدا. ئەو کاتەی لەو وڵاتەدا پلە و پێگەی هەبوو، لە زیندانەکاندا خەریکی کوشتنی ئازیزانی ئێمەی بوون. ئێستاش کە سەرۆکە، ژن بۆی نییە بێتە دەرەوە و بیڵێت من چیم دەمەوێت ، ناتوانێت ئەو جلوبەرگانە لەبەر بکات کە خۆی دەیەوێت یان ئەو کارە بکات کە خۆی دەیەوێت. لەو وڵاتەدا ژنان هیچ مافێکیان نییە و ئەم دەسەڵاتە هی کاک خاتەمییە. بێگومان بە بۆچوونی من ڕۆشنبیران لە ئێراندا ئاماژە بە کۆمەڵێک کەس دەکەن کە لە پێش قەراوڵی کۆمەڵگان. بیرمەندترین و ئازادترین مرۆڤەکان دەبێ لە نەوەی ململانێدا بگیرێن، کە دەچێت ئەنتێنەی مانگی دەستکرد لەسەربانی ماڵەکەی دادەنێت و مەترسییەکە قبوڵ دەکات کە لەوانەیە بێن و بیبەن و هەوڵدەدات بزانێت جیهان چی دەڵێت . ئەو ڕۆشنبیری ڕاستەقینەی ئەو وڵاتەیە. ئەمانە ئەو چەقۆکێشانەن کە دوکانێکی فیکری بۆ خۆیان دروست دەکەن و زۆر بەداخەوە. چونکە ئەمڕۆ جێگای ئەوانەی بانگەوازی تەواوی ڕەگ و ڕیشەی ئیسلام دەکەن بۆ شەڕکردن، بەڕاستی خاڵییە بۆ کەسێک کە دێت بە تۆنێکی سادقی هیدایەت وعەلی دەشتی ئابڕوی ئەوانە بەرێت. ئەگەر کەسێک ئەمە بکات، بەڕای من، ڕووخساری لە هەموو کەسایەتییەک لە مێژووی فیکریی ئەم وڵاتەدا بۆ سەدان ساڵی داهاتوو گەشاوەتر تۆمار دەکرێت. کەسێک کە ببێتە ئاڵا هەڵگری خەباتی ڕۆحی و فیکریی خەڵکی ئێران لەدژی ئیسلام و ئیسلامیزم. ئەم شوێنە چۆڵە. لە ئەنجامدا ئەمڕۆ ئەمە تەنها ململانێیەکی سیاسییە. جێگای پرسیارە کە هەڵگەڕانەوەی سیاسی تا چەند دەتوانێت دەستکەوتەکانی خەڵک لە دژی ئیسلامی جێگیر بکات. من پێی ناڵێم ڕێنێسانس، بەڵام پێموایە ئیسلام لەو وڵاتەدا تووشی شکستێکی بنەڕەتی دەبێت.
ئەم چاوپێکەوتنە لە ١٣ی حوزەیرانی ١٩٩٩ لە لایەن ڕادیۆ هەمبەستەگی لە شاری مالمۆی سوید پەخش کرا.
بەشێکی دیکەی ئەم چاوپێکەوتنە لە هەمبەستەگی ژمارە ٨٧دا بڵاوکراوەتەوە.
لە فایلی pdf دالە ماڵپەڕی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێرانەوە تایپ کراوە
ئەو بڕیارنامەی ئاماژەی پێکراوە بریتییە لە:
بڕیارنامەی پەسەندکراوی کۆمیتەی ناوەندیی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران سەبارەت بە…
زەرورەتی چڕکردنەوەی خەبات دژی ڕەوت و بزووتنەوە ئیسلامییەکان
پەسەندکراوی پلینۆمی نۆیەمی کۆمیتەی ناوەندی حیزب – نۆڤەمبەری ١٩٩٨
بیست ساڵ لەمەوبەر هاتنەسەرکاری ڕژیمی ئیسلامی لە ئێران سەرەتای سەرهەڵدانەوە و هێرشی بێ سنووری حکومەت و بزووتنەوە ئیسلامییەکان بوو بۆ سەر خەڵک نەک تەنیا لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەڵکو لەسەر ئاستی جیهانیدا. لە ماوەی ئەم دوو دەیەیەدا، حکومەت و ڕەوتە نەگریسە ئیسلامیەکان، لە زیندانەکانی ئێرانەوە، تا شەقامەکانی جەزائیر، لە سعودیە و ئەفغانستانەوە تا دڵی ئەوروپا، سەدان هەزار کەسیان لەخوێن هەڵکێساوە و زنجیریان کردوون و سەرکوتیان کردوون. قوربانیانی ئەم ئەهریمەنە لە سێدارەدان و تیرۆر و سەرکوتی ئیسلامیەکان لە هەموو شوێنێک کۆمۆنیست و ئازادیخوازن، ژنن، خێرخوازن، پارێزەری مافە مەدەنییەکان و بزووتنەوەی ژنان و خەباتکاری نەهێشتنی جیاکارین، گەنج و منداڵن. ئایین، هەر ئایینێک، هەمیشەو لەهەر دۆخێکدا کۆنەپەرست و دژە ئنسانیە. بەڵام بزووتنەوەی ئیسلامی هەسار بچڕاو لەم دوو دەیەی ڕابردوودا، جگە لەوەش، ئەهریمەنێکی سیاسی و هێزێکی هار و لە ڕادەبەدەر مەترسیدارە لە بواری سیاسەت و ململانێی دەسەڵاتدا، و دەبێت تێکبشکێنرێت و لە مەیدان دەربکرێت.
حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی ئێران، حیزبێکی دژە ئایینی و دژە ئیسلامییە. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری جارێکی دیکە جەخت لەسەر چڕکردنەوەی خەبات لەدژی حکومەتەکان و بزوتنەوەکان و تەواوی بزووتنەوەی کۆنەپەرستانەی ئیسلامی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دەکاتەوە. خەباتی ئێمە بۆ ڕووخاندنی ڕێژیمی ئیسلامی لە ئێران، بەشێک لەم هەوڵە جیهانییە. حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری درێغی ناکات لە هیچ هەوڵێک بۆ لەقاودان و گۆشەگیرکردن و پاڵنانی کۆنەپەرستی ئیسلامی لە ناوەوە و دەرەوەی ئێران و بە هەموو هێزی خۆیەوە پشتیوانی لە ناڕەزایەتییەکان و بزووتنەوەی بەرفراوانی دژە ئیسلامی و عەلمانی خەڵک دەکات، لە هەموو شوێنێک. حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بە توندی بەرەنگاریی هەر جۆرە پشتیوانییەکی حکومەتە لە وڵاتانی جیاجیا بۆ ئیسلام و بزووتنەوە ئیسلامییەکان و هەر جۆرە شەرعیەتدان و قانونیەت بەخشینێک بە سەپاندنی نەریتی ئیسلامی، وەک حیجابی ئیسلامی، پەروەردەی ئیسلامی، یارمەتیی مزگەوتەکان و گروپ و دەستەوتاقمی ئیسلامی.
حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بانگەوازی هەموو ئینسان دۆستان و داکۆکیکارانی ئازادی و یەکسانی دەکات کە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە دژایەتی کۆنەپەرستی ئیسلامی بکەن.

نۆڤەمبەری ١٩٩٨
hekmat.public-archive.net #1840fa.html




مه‌رگه‌سات یادێكه‌ بۆ شنه‌ی هۆنراوه‌.. ستار ئەحمەد

زریوه‌ی ئه‌ستێره‌ ده‌سرازه‌ی زامه‌

بێده‌نگیه‌ك له‌ تاریكی عومرما
دیوه‌ ناسكه‌كانی راستیه‌كان تۆو ده‌كا
بازێك باڵی ئاسۆیه‌
له‌ لرفه‌ی بادا شادییه‌كان ده‌پێچێته‌وه‌
به‌یانیان زریوه‌ی ئه‌ستێره‌ راده‌ماڵێ
شه‌وێك له‌ زامی خه‌ونه‌كانا به‌ دیمكرد
بسكی كه‌ژاوه‌ی كانی
په‌نجه‌كانی له‌ په‌یڤی هه‌ڵاڵه‌یی
زاری له‌ ئه‌نگوستی كه‌نار
كوڵمی له‌ هه‌یڤی مات خواستبوو
دیوی دووه‌می رۆژگاره‌كانی كردبووه‌ گواره‌
به‌ زمانی شیعره‌وه‌ ده‌گریا
وشه‌ كوانێ دڵی شاعیر بلاوێنێ
شیعرێك نییه‌ كۆت نه‌خاته‌ گه‌ردنت‌و
له‌ دونیای زه‌برو زه‌نگ بڕوانێ
نامۆیی كه‌لاوه‌ی ئاواره‌كانه‌
ته‌نیایی ده‌روازه‌ی راستیه‌كه‌
له‌سه‌ر شانی گڕی مه‌رگا به‌سته‌ ده‌ڵێ
هاوڕێیه‌تی له‌ جه‌رگی شه‌وا
لانكی بێچاره‌كان راده‌ژه‌نێ
له‌ زه‌مه‌نێكه‌وه‌ ده‌رپه‌ڕیوم
شاره‌كان له‌ گولله‌ی وێڵ ئاوسن
له‌ لانكێكا په‌روه‌رده‌ بوومه‌
به‌ ده‌سرازه‌ی زام مێژووی ده‌به‌ستن
ئێستاش ده‌گه‌ڕێم له‌ نزای ته‌مه‌نێ
به‌ره‌و خوا رامكێشێ
به‌ سۆز چاوانم داپۆشێ
نامه‌وێ گه‌ردی خه‌م
له‌ ساتی بینینا هه‌ڵماڵم
له‌ ره‌وێ ژان بترازێ
كێ دڵم ده‌ناسێ‌و ده‌بێته‌ هه‌ڤاڵم.

ستار ئەحمەد




درۆیەکم بە، ئەمشەو.. شیعر/ کاوە عوسمان عومەر

نزرگەیەکە لە گڕ ،
دڵ ئەمشەو…
لە یادی تۆ، گەرچی…
تۆ لە ژوری تەنیایی پڕ حەسرەتا
چی باکت، بە ڕێبوارێکی،،
بێ لانەو بێ ئامێزی شەوانەتە
ببینە ڕۆح، چۆن..
گەڵای زەردی لێئەبارێ،،
با بەس بوەرم..
بڵێ وشەیەک،،
لەسەر زاری پاک،،
بڵێ چرپەیەک،،
با ئەم چەند ساتەی ماوە،،
چیتر بەسەر نەچێ،،
بڵێ وشەیەک ، هەستێک،
بڵێ درۆیەک،،
تەنها درۆیەک ،،
با بەس بوەرم،
با چیتر نەوەرم،،
ئەمشەو درۆیەکی لێوتم…
پێویستە،ئازیز..
تۆ تێناگەی ، لە ئازار ،
لە وونبوون،،
لە پەرتبوون،،
تۆ تێناگەی،،
کە ببیتە پایز،
وەک لێوی مۆری گوڵێکی خۆکوژ
ژێر نەشتەری خۆرێکی دڵرەقبی
لە وەرزی ووشک و مردووی تەنیاییدا
نمە وشەی شیعرێکی دڵشکاو بی،،…
دڵۆپ دڵۆپ..
ببیتە خوێنی ئەرخەوانی..و …
بەرسەر گەڵای ووشکی دابڕانا، بوەری،،
تۆ تێناگەی ئازیز..
کە ڕۆح ببێتە پایز،
ئەمشەو ، ئازیز،
درۆیەکی زارتم پێویستە،،
تۆ تێناگەی،،
کە ببیتە پایز،،
ببیتە شیعرپژان،،
ببیتە ڕۆحپژان،،
وەک هەورێکی تەنیای بیابانێکی ووشک،،
بەسەر کەناری ڕۆحی خۆتا
بوە…ر…ی
و
بوە…ر..ی
ئەمشەو ، ئازیز،
درۆیەکی زارتم پێویستە،،
تۆ تێناگەی..
کە ببیتە پایز،،
ببیتە شیعرپژان،،
ببیتە ڕۆحپژان،،
بوونت ببێتە …
کلۆ کلۆ ی شەختە بەفری غوربەت
لە ژێر دارستانی ئەرخەوانی تەنییایدا
لە حەسرەتا بوەری
…………………………
وێنەکە کارێکی هونەری فۆتۆگرافەری ئیسپانی
Antonio Lopez
بە سوپاسەوە لە پەیجی فەرمی خۆی وەرگیراوە




چۆنیەتی نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان.. رەزا شـوان

چیرۆکی منداڵان، گرنگترین و کاریگەرترین لقە لە لقەکانی ئەدەبی منداڵان. گرنگترین سەرچـاوەی رۆشـنبـیریی منـداڵانە. گـرنگـترین هـۆکـاری فـێرکـردن و پەروەردەکـردنی منـداڵانە. چـیرۆک دەرگاکانی ژیان لەسەر منداڵان دەکاتەوە. منداڵان لە رێی چیرۆکەوە، فـێری کـۆمـەڵێک بەهـای جـوان و بەرز دەبـن. لە کـتێبی (رۆشـنبیریی منـداڵان) دا، بە دڕێـژی باسم لە گـرنگـییەکانی چـیرۆک بـۆ منـداڵان کـردووە.

کەسانێکی زۆر پێیانـوایە، کە نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان، کارێکی سووک و ئاسانە. بەڵام لە راستیدا بە پێچەوانەی بۆچـوونی ئەم کەسانەیە. نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان کارێکی هـەڕەمەکی و ئاسان نییە. لە نووسینی چـیرۆک بۆ گەورەکان گـرانترە. لە زۆر رووەوە، جیـاوازی هـەیە لەگـەڵ نـووسـینی چـیرۆک بـۆ گـەورەکان. چـونکە منـداڵان تایبەتمەنـدی خۆیان هەیە و جیهانی منـداڵان لەگەڵ جیهانی گەورەکاندا جیاوازی هەیە.
نووسینی چـیرۆکی باش بۆ منـداڵان، سەرەڕای بـوونی بەهـرە و لێهاتـوویی و ئارەزوو، پێـویستی بە خـەیـاڵـێکی فـراوان هـەیە. پێـویسـتە چـیرۆکـنووسی منـداڵان شارەزاییەکی باشی لە قـۆنـاغـەکـانی منـداڵـیدا هـەبـێـت. شـارەزایی زمـانی منـداڵان بێـت، تا بتـوانێـت بچـێـتە نـاو جـیهـانی وەنـەوشـەیی و ئەفـسوونـاوی سـەیـر و سەمـەرەیـان، کـە پـڕە لە هـیـوای سەوز و لە راز و نیازی پاک و لە خۆزگە و لە خەونی شـیرین. لە زەردەخـەنە و لە پـێکەنـین، جـیهـانـێکە سـەرتـاپا لە پـاکی و بێتـاوانی و جـوانی. ئەوسـا دەتـوانێـت لە سـروشـتی ژیـانی راسـتی و لە زمـانی شـیریـن و سـاکار و لە تایبـەتـمەنـدییـەکـان و لە سەرچـاوە هـەستییەکانی منـداڵان بە باشی تێـبگەیت. چـیرۆکنووسی سەرکەوتـووی منـداڵان، پێـویستە نوێخـواز و داهـێنەربێت و تـوانـای گـۆڕیـنی چـەمکە جیـاوازەکـانی هـەبێـت، وەکـو: چـاکە، خـراپە، تـونـدوتیـژی، ئاشـتی، هـاوڕێـتی، ..هـتد.
پراکتیزەکردنی نووسین لەم جۆرە ئەدەبیاتە، پێویستی بە تێڕامانێکی ورد و درێژخایەن و بە هەڵـبژاردنی شـێوازێکی ئاسان و بە زمـانێکی ناسک و شـیرینی دەقـەکانی هـەیە.
زۆر لـەو چـیرۆکنووسـانەی کە تـازە دەچـنـە نـاو جـیهـانی بەریـنی نووسـینی چـیرۆکی منـداڵانـەوە، دادەمێـنن و ئـەوە بـە خـەیـاڵـیانـدا دێـت، کـە لـە کـوێـوە دەسـت پـێـبکەن؟ ئیـلهـام لە چـیـیەوە وەربگـرن؟.
گـەر تـۆ ئـارەزووی نـووسـینی چـیرۆکـت بـۆ منـداڵان هـەیە و پێـویستـیـت بە هـەنـدێ رێنمـایی پێویست هـەیە. پێش ئەوەی دەست بە نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان بکەیت، پێـویسـتە ئـەم خـاڵانە بـزانـیـت و لەبەرچـاویـان بگـریـت
١ـ پێویستە ژمارەیەکی زۆری چیرۆکی هەمەچەشنەی منداڵان بخوێنیتەوە. لە شێوازی چـیرۆکنووسە ناسراو و بە ئەزموونەکان ئاشـنابیت. لەکاتی نووسینی چـیرۆکەکانت بۆ منـداڵان سوودیان لێوەربگـرە. بەڵام ئەمـە ئـەوە ناگـەیەنێـت، کە لاساییـان بکەیتـەوە.
٢ـ ئیـلهـام بۆ بیرۆکەی چـیرۆکەکانت، زۆرە و لە هەموو شوێنێکدا هـەیە، تەنیا ئەوەی دەوێت کە بزانیت چـۆن دەیـدۆزیتـەوە. دەکرێت لە رووداوێک یا هـەڵوێستێکی منـداڵیی خـۆت، یا لە بیـرەوەرییـەکانی رابـردووی ژیـانـت یان لە سـەرنجـدانی ورد لـە رووداوە راسـتییەکـانی ژیـانی رۆژانـەی دەوروبـەرتەوە ئـیلهـام وەربگـریت. دەکرێـت یەکـسـەر ئیلهـامی بابەتێکی داهـێنانی تـازە بە خەیـاڵـتـدا بێـت. یا لە خـوێنـدنەوەی داسـتانێک یا چـیرۆکێکـی فـۆلکلۆری یا ئەفـسانەییەوە ئیلهـامـێکی باشت بۆ بێـت. ماڵپەڕ و مەکـۆی زۆریش هـەیە، کە تایبەتـن بە یارمەتیـدانی نووسەران بۆ پەرەپێـدانی بیـرۆکەی نـوێ.
٣ـ بۆ پێکهـێنانی بیرۆکەیەکی گشتی سەبارەت بە چیرۆکەکەت. چەندین جار لە هـزرتدا تاووتـوێ و گەڵاڵـەی بـکە، لەگـەڵ گەیـشـتـنت بـەو بیـرۆکەیەی کە بە لاتـەوە جـوان و پەسـەنـدە، تـوانـای نـووسینی ئـەم بابـەتەت دەبێـت.
٤ـ پێش ئەوەی دەست بە نووسینی چیرۆکەکەت بکەیت، پێویستە نەخشەیەک دابڕێژیت کە هەموو مەرجە سەرەکییە پێویستییەکانی نووسینی چیرۆک بۆ منـداڵان لەخۆبگرێت.
٥ـ سەرنـاوێکی خـۆش و ئاسـان و سـەرنجـڕاکـێش بـۆ چـیرۆکـەکەت دابـنێ، کە لەگەڵ ناوەڕۆکی چـیرۆکـەکەتـدا بگـونجـێـت.
٦ـ ئەوەش زۆر گـرنگە کە بـزانیـت چـیرۆکـەکەت بـۆ چی قـۆنـاغـێکی تەمـەنی منـداڵی دەنووسیت. بەکاهـێنانی شێواز و زمانێکی گونجاو و لەبەرچاوگرتنی پێداویستییەکان و تایبەتـمەنـدییەکانی هـەر قـۆنـاغـێکی تەمـەنی منـداڵی، لە هـەمـوو روویـەکـەوە بـزانە کە چین. تا بتوانیت چیرۆکێکی شایستە بۆ منداڵانی ئەو قۆناغە بنووسیت کە دەتەوێت.
٧ـ دوای دیاریکـردنی شـتە سەرەکییەکانی ناو چـیرۆکەکە، بە متـمانە بەخـۆبـوون و بە گەشبینییەوە، بە ریزبەندییەکی لۆژیکییەوە بەم شێوەیە دەست بە نووسینی رەشنووسی چـیرۆکـەکەت بـکە: دەسـتپێکـردنی پێـشەکی چـیرۆکـەکەت بە دەســتەواژەیـەک یـان بە رسـتەیەکی سەرنجـڕاکـێش دەست پێـبکە. بۆ ئەوەی لە سەرەتـاوە منـداڵانی خوێنـەر یا گوێگر بە لای خۆیدا رابکێشێت و مەیـلی خوێندنەوەی بکەن. ئەوەش بزانە کە چیرۆک پلـۆت و سەرەتا و ناوەنـد و کۆتایی هـەیە، هەریەکەش لەم بەشانە مەرجی پێویستییان هەیە. فۆرم و ناوەڕۆکیش دوانەن و تەواکەری یەکترین. یا گیانێکن لە دوو جەستەدان، یا هەردوو باڵێ چـیرۆکن. پێویستە هاوسەنگییەک لە نیوان فـۆرم و ناوەڕۆکی چیرۆکی منـداڵانـدا هـەبێـت. بەڵام هـیچـیان مەکە بە قـوربانی ئەوی تـریان.
٨ـ چیرۆکنووسی منداڵان، بۆ نووسینی چیرۆک بۆ منداڵان، پێویستی بە بیرکردنەوەی قـووڵ و بە خەیاڵێکی فـراوان هـەیە. چونکە خەیـاڵ رەگەزێکی گرنگە لە چـیرۆکـدا.
گرنگترین هەنگاوەکانی نووسینی چـیرۆک بۆ منداڵان
گـرنگـترین بنەمـا و سـتراتـیژی و پێـویستیـیەکـانی نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان، بە چـڕی و بە کـورتی، لەم هـەنـگاوانـەدا باسـیان دەکەیـن:
١ـ دیاریکـردنی تەمەنی منـداڵان: کاتێک کە چـیرۆکنووس بیەوێت چـیرۆکێکی گونجاو بۆ منـداڵان بنووسـێـت، پێـویسـتە بە تـەواوی ئـەو تەمـەنە منـداڵـییە دیـاری بـکات کە کردوونی بە ئامـانج و چـیرۆکەکەیان بۆ دەنووسێت. بۆ نموونە منـاڵانی تەمـەن نێـوان (٣ ـ٧) سـاڵان، بە تەمـەنـێکی تایبـەتی و بە قـۆناغـێکی خـەیـاڵی منـداڵان دادەنـرێـت. منـداڵانی ئـەم قـۆنـاغـە، بە زۆری هـۆگـری چـیرۆکی خەیـاڵئامـێزن. بە تایبەتـیش ئەو چیرۆکانەی کە پاڵەوان و کارەکتەرەکانیان ئاژەڵ و باڵندە و دار و درەختن. بە مەرجێک لە ژینگەیـانەوە نـزیکـبن. بەڵام منـداڵانی تەمـەن نێـوان (٨ ـ١٠) سـاڵان، جیـاوازن و کەمـتر خـەیـاڵـین و بە زۆری هـۆگـری ئـەو چـیرۆکانـەن کە راستـین یا لە راسـتییەوە نـزیکن. حەز بەو چـیرۆکانە دەکـەن، کە پاڵـەوانە سەرەکـییەکانیـان منـداڵانـن. کەواتە ئـارەزوو و تـوانـای تـێگەیشـتـنی منـداڵان لە چـیرۆک، بە پـێی قـۆنـاغـەکانی تەمـەنی منداڵان جیاوازە. بۆیە پێویستە نووسەرانی چیرۆکی منـداڵان لە سەرەتاوە، لە هەموو روویـەکەوە شارەزاییان لە رەهـەنـدەکانی قـۆنـاغـەکانی منـداڵی هـەبێت. بە تایبەتیش لەو تەمـەنەی کە چـیرۆکەکـانیان بۆ دەنـووسـن.
٢ـ دیـاریکـردنی بیـرۆکە یا ئامـانجی سـەرکـیی چـیرۆک: بیـرۆکە بەشـێکی گـرنـگ و بنەڕەتییە لە چیرۆک. کە چیرۆکەکە بە دەوریدا دەسووڕێتەوە. دەکرێت تۆی نووسەر لەسەر هـەربابەتـێک چـیرۆک بۆ منـداڵان بنووسـیت. ئەو بەهـایە دیـاری بکەیـت کە دەتـەوێـت بیکەیـت بە ئامـانجی چـیرۆکەکەت. وەکو، هـاوڕێـتی، دڵسـۆزی، نیـشـتمان پەروەری، خۆشەویستی، ژینەپارێزی، قارەمانێـتی، هـاوکاری، لێبووردن، راستگۆیی، .. هـتد. پێـویستە بە وریاییەوە و لە روانگەی منداڵانەوە روونی بکەیتەوە. وا باشترە کە لە چیرۆکێکدا، لە یەک بیرۆکە زیاتر نەبێت. تا منداڵان ئاڵۆز نەکات. لە هەڵبژاردنی بیـرۆکەی چـیرۆکەکەتـدا، تایبـەتییە دەروونییەکـان و سـۆزداری و تـوانای وەرگـرتن و زمـان و تێگەیشتن و گەشەکـردنی قـۆنـاغـەکانی منـداڵیەتی لەبەرچـاوبگـرە.
٣ـ گـرێ و بلـۆت لە چـیرۆکـدا: بریتە لەو کێشە و ئاریشـەیە، کە پاڵەوانی چیرۆکەکە دەیەوێـت چارەسەری بکات، یان رووبەڕووی بێتەوە و چارەسەری گونجـاوی بکات.
٤ـ ئامانج یا بەهـای چـیرۆک: ئەو بەهـا یا مەبەست و ئامانجە دیـاری بکە کە لەپشت چـیرۆکەکەتەوەیە، کە دەتەوێت بیهـێنیتەدی. لە میانەی چیرۆکەکەتەوە چی پەیامـێکت هـەیە، کە دەتـەوێـت بە منـداڵانی بـگەیـەنیـت. واش مـەکە چـیرۆکـەکەت لە بەهـایەک زیـاتر لەخـۆبگـرێـت. چـونکە سەرقـاڵـت دەکات و چـیرۆکەکەشـت یەکگـرتـوویی خـۆی لەدەست دەدات. بۆیە پابەنـدی یەک ئامانج بە. ئامانجەکەشت بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ و داهـێنەرانە بە منداڵان بگەیەنە. وەک گەورەکانیش لە گەڵ منـداڵانـدا قـسە مەکە. یان بە گەمـژەیان تـێمەگە. بە هـەنـدیان بـزانە، چونکە منـداڵان هەست بە زۆر شت دەکەن.
٥ـ هەڵـبژاردنی پاڵەوانی سەرەکی و کارەکتەرەکان (کەسایەتییەکان): پاڵەوانی چیرۆک، ئـەو کـارەکـتەرە سـەرەکـیـیەیە، کە دینـەمـۆی رووداوەکـانە و چـیرۆکـەکە بە دەوریـدا دەسووڕێتەوە. بۆیە پێویستە بە باشی هەڵبژێـرێت، خەسڵەتی باشی هەبێت. نووسەری چیرۆکی منداڵان دەتوانێت کارەکتەری راسەقـینەی جیاوازی منداڵان یا بە ساڵاچوان لە هـەردوو رەکەز کە لە ژیانـدان بەکاربهـێنێـت. مەرجیـش نییە پاڵەوان و کارەکتەرەکان مـرۆڤ بن، دەکرێت ئـاژەڵ یان باڵـندە یا دار و درەخـت بن. باشتر وایە، کە سـیمایەکی تایبەتی بە پاڵەوانی سەرەکی چـیرۆکەکەت بـدەیت، وەکو: بوونی نیشانەیەک یا خاڵـێک لە دەمـوچـاویـدا، یا سـتایـلێکی جیـاوازی قـژی، یان شـێوەیەکی جیـاوازی جـلـوبـەرگ لەبەرکردنی، یان جیاوازی لە رۆیشتـنی یان جیاوازی لە قـسەکردنی، یان جیـاوازی لە پێکەنیـنی، ..هـتد. سەرەڕای هـەنـدێ خەسـڵەت و تـایبـەتـمەنـدیی پاڵـەوانی سـەرەکي چـیرۆکەکە، وەک: میهـرەبانی، ئازایی، دڵسـۆزی، بە ئەمەکی، خـۆڕاگری، هـاوکاری، چاکەخوازی، فریاڕەسی، زیرەکی، رووخۆشی،.. هـتد. منداڵان هەوڵدەدەن لاسایی ئەو پاڵـەوانانە بکەنەوە کە لە چـیرۆکەکانـدان. پێـویستە ناوەکانی پاڵەوانەکان کـوردی بن. باشـترە کە نـاوە تـازەکان بخـرێنە چـیرۆکەوە. ئاساییشە کە کارەکتەرەکـان، لە رووی قـەوارە و رەنـگ و شـێـوە جیـاوازبـن، کچـبـن یـا کـوڕبـن، سـادەبـن یا شـازادەبـن، هـەژاربـن یا دەوڵـەمەنـدبـن. سـپی بـن یا ئەسمەربـن. منـداڵان فـێری قـبووڵکـردنی جیاوازییەکان دەبن. ناشبێت چیرۆکنووس کـاری لە تـوانـابەدەر و خـەیـاڵی بـداتە پاڵ پاڵەوانی چـیرۆکەکەی. تا پاڵەوان نـزیک بێـت لە ژینگەی منـداڵانەوە، کاریگەرییەکی باشتری دەبێت. دەکـرێت کارەکتەری بچـووک لە کارەکـتەری گـەورە ببـاتەوە. دڵـنیابە کە پاڵەوانی چیرۆکەکەت خۆی کێشەکانی چارەسەر بکات، وا مەکە کە بۆ چارەسەری کـێشەکـانی پشـت بە دایـک و بە بـاوکی ببەستـێت. دڵـنیاشـبە کە کێـشەکـانی پاڵـەوانی چـیرۆکـەکەت بە رێکەوت چارەسەر ناکـرێن. راستەوخـۆش بە منـداڵەکان مـەڵێ: ئـاو بـە فـیـڕۆ مـەدەن، یان زبـڵ و خـاشـاک لەسـەر رێـگـاکاندا فـڕێ مەدەن. بەڵکو وا لە پاڵـەوانەکەت بکە، کە بەشـێوەیەکی ناڕاسـتەوخـۆ ئـەم کـارانە فـێربێـت.
٦ـ نووسینی پێـشەکییەکی کورت بۆ چـیرۆکەکە: چیرۆکنووس لە پێشەکییەکەیـدا ناوی پاڵـەوان و کارەکتەرە سەرەکییەکانی چـیرۆکەکەی بە منـداڵان دەناسێنێت. کات و ئـەو شـوێنـانەش کە رووداوەکانی تێیـدا روودەدەن دیـاری دەکات.
٧ـ زمـانی چیرۆکی منـداڵان: پێـویستە تۆی چیرۆکنووسی منداڵان، شارەزاییەکی باشت لە زمـان و لە رێـزمانی کـوردی و لە فـەرهـەنگی وشـەکانی منـداڵان هـەبیـت. سەرنـج وردیت لەسەر زمانی نووسین بۆ منـداڵان بە پێی قـۆناغـەکانی تەمەنی منـداڵی هـەبێت، تا وشـە و رسـتەی گونجـاو بەکـاربهـێنـیت. وشـەکـانـت ئاسان و رسـتەکـانـت کـورتـبن. بێ گـرێ و گۆڵبن و گران و ئاڵۆزنەبن. زۆر گرنگە لە گـێڕانەوەی چـیرۆک بۆ منداڵان، زمانی هەستی بەکاربهێنیت. لەگەڵ روونکردنەوەی وردەکارییەکان بۆ منداڵانی خوێنەر، بە جـۆرێـک کە وا هەسـت بکەن، کە ئـەو پاڵـەوان و کارەکتەرانـەی لە چـیرۆکـەکەتـدا باستکـردوون، راسـتەقـینەن. لە میـانـەی وردربـوونەوەیـان لـەو کـارانەی دەیانبیـنن و گـوێیـان لێـیان دەبێـت و هـەستیان پێـدەکەن و چـێژیـان لێـوەردەگـرن.
٨ـ بەکـارهـێنانی دیالـۆگ و قـسەکـردن و میـتەفـۆرم لە چـێرۆکـەکەکانـدا: دیالـۆگ لە نێـوان ئەکتەرەکانـدا بەشـێکی گـرنگە لە چـیرۆکـدا. لە نووسـینی دیالـۆگـدا، پێـویستە رەچاوی قـۆنـاغـەکانی ئەو تەمەنە منـداڵییە بکەیـت کە چـیرۆکەکەیان بۆ دەنووسیت.
باشـترین دیالـۆگ لە نێـوان پاڵـەوانەکانـدا، ئەوەیە کە دیالـۆگێکی سـادە بێت. چونکە وشەکانی منـداڵان سـنووردان. لە قـسەی بە تـوێکـڵ و تـەرز و واتا شاراوە تێناگەن.
٩ـ بەکارهـێنانی وێنـەی فـۆتـۆگـرافی و وێنەی کـێشراوی رەنگاوڕەنگ (گـرافـیک): وێنەی جـوان و رەنگاوڕەنگ هـەر ئـەوە نییە، کە سەرنـجی منـداڵان رادەکێـشێـت و چـیرۆک دەڕازێنێـتەوە، بەڵکو تـەواکەری چـیرۆکـە، هـۆیـەکی گـرنگـە بۆ ئەوەی کە منداڵان باشتر لە چیرۆک تێبگەن و چێژێکی زیاتری لێوەربگرن. زیاتریش خەیـاڵ لە چـیرۆکە وێنـەدارەکان دەکەنەوە. زۆر جار ئەو پەیـامەی کە چـیرۆکنووسانی منـداڵان ناتوانن بە جوانی و بە دروستی بە وشە و بە رستە گوزارشتی لێبکەن، وێنەکێش بە ئاسانی بە وێنـەی جـوانی رەنـگاوڕەنـگ گـوزارشـتی لێـدەکات.
١٠ـ مـلمـلانێ لە چـیرۆکـدا: ملمـلانێ بنـەمـایەکی گـرنـگی چـیرۆکە. بـەڵام پێـویستە جەخـت لەسەر سەرکەوتـنی: چـاک بەسەر خـراپـدا، ئاشتی بەسەر شەڕدا، ئازایـەتی بەسەر تـرسدا، خـۆشـەویستی بەسەر رقـدا، یەکـێتی بەسەر دووبـەرەکـیدا، دڵسۆزی بەسەر ناپـاکیدا، ئـازادی بەسەر دیـلـێتـیدا،.. هـتد. بـکەیـت.
١١ـ خاڵـبەنـدی لە چـیرۆکـدا: چەنـد هـێمایەکی خاڵبەنـدی لە چـیرۆکەکەتدا لە شوێنی راستدا بەکاربهـێنە. وەک، مەنـووسە: لەناکاو شـێرەکە نەڕانـدی!!! بەڵکو، بنووسە: لەناکاو شـێرەکە نەڕانـدی! . مەنـووسە: جـوان بە چـی پـێکەني؟؟ بنووسە: جـوان بە چـی پـێکەنی؟ بەکارهـێنانی خـاڵـبەنـدییەکی زۆر، رسـتەکان لاواز دەکـات.
١٢ـ کـات و شـوێـن لـە چـیرۆکـدا: پێـویـسـتە تـۆی نـووسـەری چـیرۆک بـۆ منـداڵان، پابەنـدبێـت بەو کاتەی کە چـیرۆکەکەت تـێـیدا دەست پـێکـردووە. ئایا چـیرۆکەکەت لە رابـردوودا گـێڕاوتەوە؟ یان لە کاتی کـاتی ئێستادا؟ یا دەربـارەی داهـاتـوو نووسـیوتە. بە درێـژایی چـیرۆکەکەت پابەنـدبە بەکاتەوە. هەروەهـا ئەو شوێنانەش دیاری بکە کە رووداوەکـانی چـیرۆکـەکەت تێـیانـدا روویـان داوە. ماڵـەوەیـە، پـۆلـە، قـوتـابخـانـەیـە، یاریگایە، گونـدە، شـارە،.. هـتد. باشتر وایـە ئەو شوێنـانەبـن لە منـداڵانەوە نـزیکـن.
١٣ـ دووبـارەکردنەوەی وشـە و رسـتە: دووبـارەکـردنەوەی هەنـدێ وشـە و رسـتە لە چـیرۆکـدا، بـۆ ئەوەیـە کە لە مێـشکی منـداڵانـدا جـێگـیربـن و لەبـیریـان نەچـنەوە. بـۆ نموونە، وشەیەک یا رستەیەک هـەیە، کە پاڵـەوان یا کارەکتەری سەرەکی چـيرۆکەکە هـەرکـاتـێک رووبـەڕووی دۆخـێکی دیـاریکـراو دەبـێـتەوە، دووبـارەی دەکـاتەوە.
١٤ـ دوورکەوتنەوە لە شێوازی تەڵـقـین ئاسایی و بانگەشە وپەنـدێـری و وتاربێژی و فـرمان پێکردن و لە رێنمایی راستەوخۆ، لە نووسینی چیرۆکی منداڵاندا. ئەو هەڵەیەی کە هـەنـدێ لە نووسەرانی چـیرۆکی منـداڵان تێیکەوتـوون، ئەوەیە کە راسـتەوخـۆ بە ئامۆژگاری و بە پەنـدێری و بە رێنمایی دەستیان بە نووسینی چـیرۆکەکانیان کردوون.
١٥ـ کۆتـایی چـیرۆک: دیـاریکـردنی کۆتـایی چـیرۆکەکەت، لە میـانەی ئاشکـراکـردنی ئەوەی کە پاڵەوانەکە، بە ئامانجـەکەی گەیشتووە یا نەگەیشتووە. هـەوڵبدە کۆتاییەکی دڵخۆشکەر و هيـوابەخـش بنووسیت، کە جێی رەزامەنـدیی منـداڵان بێت. لە چـیرۆکدا کۆتاییەکان بە هـەمـان شـێوەی سەرەتـاییەکـان گـرنگـن.
١٦ـ پێـداچـوونەوە بەچـیرۆکەکەت: کە رەشنووسی چـیرۆکەکەت تەواکرد، کاتی ئەوە دێـت کە دووبـارە و سـێـبارە، بە وردی و بە چـاوێـکی رەخـنەگـرانەوە، چـیرۆکەکەت تاووتوێ بکەیت و لە هەمـوو روویـەکەوە هـەڵـیبسەنگـێنیـت، هـەڵـەکانـت بـژاربکە،
ئەو وشـە و رستانەی کە زیادن بیـان سڕەوە، دەکـرێت دەستکاری بکەیت و وشـە و رسـتەی تـری بۆ زیاد بکەیـت. دڵـنیاشبە لەوەی کە چـیرۆکەکەت کورت و پـوخـتە و زیـادەڕۆییـت تێـیدا نەکـردووە. چـونکە چـیرۆکی دڕێـژ منـداڵان بـێزار دەکـات.
١٧ـ شـەرم و شـوورەیـش نییە، گـەر چیرۆکەکەت پێـشانی یـەک دوو چـیرۆکـنووسی پیشەیی خاوەن ئەزموون لە بـواری چـیرۆکـنووسین بۆ منـداڵان بدەیت و بیخوێننەوە. سـوود لە بیـروڕاو و لە بۆچـوونەکـانیان وەربگـرە. رەخـنەکانیـشـیان قـبووڵ بـکە.
١٨ـ دەکرێـت بە دەنگـێکی بەرز و بە شـێوازێکی شیرین و فـانتازی، چـیرۆکەکەت بۆ کۆمەڵـێک لە منـداڵان بخـوێنیتەوە. بـزانە کاردانەوەیان دەربارەی چـیرۆکەکەت چـین؟
لە کۆتـاییدا دەڵـێین، نووسینی چـیرۆک بۆ منـداڵان، یەکـێکە لە گـرنگـترین جـۆرەکـانی نـووسیـنی ئـەدەبی، کـە پێـویستی بـەوە هـەیە، گـەشـە بـکات و بە شـێوەیـەکی جـیاواز دەربکەوێت و داهـێنانی تێـدا بکرێت. چونکە چیرۆک فاکتەرێکی بەهـێزی مەستکردنی پێـداویستیـیە سایکـۆلـۆژییـەکانی منـداڵانە. هـۆکـارێکی ئاسـان و گـرنـگی فـیرکـردن و پەروەردەکـردن و رۆشـنبیریکـردن و راهـێنانی منـداڵانە. ئـەوەی بە چـیرۆک دەکـرێت، زۆر لە لـقەکـانی تـری ئـەدەب پێیان ناکـرێـت. چونکە ژیـان لە منـداڵـییەوە بە چـیرۆک دەسـت پێـدەکـات، چـیرۆکەکـانی ژیـانیـش کـۆتـاییـان نایـات.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٠٢٢




ھەینی.. هۆنراوە: عەلی حەمەڕەشید

ھــەی ھــەی ئەمڕۆ ھەینییە
قوتابخــــانەمـــــــان نییە
دایــــەی شیرین دایـە گیان
ناچمــــــە دەر بــۆ کـــۆڵان
دەبێ ئەمــــڕۆ بمشـــــۆری
جــــل و بــەرگم بگـــــۆڕی
نینۆکم درێــــژ بــــــــووە
چڵــــک و پیسی تێ چــووە
دەبێ نینۆکـــــم بکـــــــەم
دانیشم پاک و بــێ خـــــەم
چونکە بـــــۆ رۆژی شـەمە
ھەرچـــــەندە پاک بم کەمە
مامۆستا ڕیزمـان دەکـــــات
سەیری ھەموومـــان دەکات
ھەر کەس پاک و خاوێن بێت
چەپڵەو باشـــە وەر دەگرێت

١٩٩٤/١٢/١٨




دووبــەرەکـــی و نــاتــفــاقــی نــێـومــاڵــی کــوردی وێــران کــرد… جــبــار عــبــدالــلــە مــهــاجــر

هەر لەو کاتەی کورد دەستی کرد بە سیاسەت دووبەرکی و دژە خۆ بەخۆ دەستی پێکرد، سیاسەتی کورد لە سەردەمی میرنشینە کوردیەکانەوە دەستی پێکرد، کاتێک دێین لاپەڕەکانی مێژوو هەڵدەدەینەوە لەڕووی سیاسەتەوە کورد تاکو ئەمڕۆش فێری ئەو دیموکراسیە نەبووە کە سیاسەتی حزب یاخود سیاسەتی حکومڕانی لەبەرژەوەندی هاوڵاتیان بوبێت، میرە کوردەکان کوردستانیان کردبووە مەیدانی شەڕی داگیرکەران، دژبە یەکتری کاریان دەکرد ئەمەش بۆ دەسگرتن بوو بەسەر ناوچەیەکی فراوان و دەسهەڵاتێکی تاکڕەوی، هیچیان لەبەرژوەندی خاک و نەتەوە کاریان نەکردووە، ئەو دووبەرەکی و دژبەیەکیەی کورد وای لێ هات ئەمڕۆی بەرهەم هێنا، ئیستاش ئەو دووبەرەکیە زۆر بە زقی دیارەو کورد تێری ئاو دووبەرەکیەنابێت و چەندان دەسهەڵاتی تریش بێن و بڕۆن کورد هەر ئەو جۆرە سیاسەتە پەیڕەو دەکات، پەندێکی کوردی هەیە دەڵێ خۆخۆری بێگانە پەرست ئەو پەندە تایبەتە بەکورد هیچ نەتەوەیەکی تر لە جیهان ئەو پەندە شمولیان ناکات، هەموومان ئەوە دەزانین شکاندنی یەکتری لەسەر ئەساسی فراوانکردنی دەسهەڵاتەکانی خۆیانن و هیچ گوێ بە مافی هاوڵاتیان و کوردستانیان نادەن، لەسایەی حزبە کوردستانیەکان خەریکە هەمان سیناریۆی سیاسەتی میرنشینە کوردیەکان دوبارە دەبێتەوە لە ناوچەکە بە تەسلیمکردنی خاکی کوردستان بە دوژمنانی کورد، مێژووی دژایەتی ئەو دوژمنانە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سیاسەتی دەوڵەتی عوسمانی و سەفەوی، کاتێک لەژێر سێبەری دەسهەڵاتی میرنشیەکان کوردستانیان دابەشکردوو ئاوانیش چەپڵەیان بۆ لێدەدا و دەسخۆشیان لێ دەکرد، ئەو سیناریۆیە ئیستا لە دەسپێکێکی سەرەتایی دایە بەئەگەرێکی زۆرەوە لەڕۆژانی داهاتوو خراپتریش دەبینین، لە ئەگەری زیاتر بەزاندنی سنورەکانی کوردستان لەلایەن ئێران و تورکیا دۆخێکی مەترسیدار روو لە هەرێمی کوردستان دەکات کورد دەگەڕێنێتەوە خاڵی سەرەتا، هەموو ئەم دۆخە مەترسیدارانە کێ لێی بەرپرسیارە؟ بێگومان حزبە کوردیەکان هەر یەک بەگەورەیی قەبارەی خۆی تیادا تاوانبارە، دوژمنان بەردەوام لە بەو ئارەزووەن کە کورد لەدۆخێکدا بێت دژایەتی یەکتری بکەن و یەکتری تاوانبار بکەن، ئەگەر کورد بزانێت چۆن سەرکەوتوو بەهێز دەبێت ئەوە هەرگیز بیر لە دووبەرەکی و دوژمنایەتی یەکتری ناکەنەوە،




لە پشتیوانی دروستبونی بەرەی کرێکاری و کۆمۆنیستی لە ئێران دا*.. ئاسۆ کەمال

ئێمە لە سەدەی ٢١ دا چاودێری گۆڕانکاریەکین لە خەباتی چینایەتیدا ئەویش هاتنە مەیدانی ڕیزێک لە ڕۆشنبیرانی پرۆلیتیری ڕادیکاڵین کە خۆیان بە حزب و گروپە نەریتیە کۆمۆنیستیەکان نابەستنەوە و شێوازی جۆراوجۆری خەباتی جەماوەری و سیاسی جیاواز لەو سۆشیالیزمەی لەدەوری تاکە حزبێکی سەرەکی کۆدەبونەوە هاتۆتە ئارا. دروستبونی بەرەکانی چەپ و چالاکی ڕۆشنبیرانی پرۆلیتیری لە یۆنان و ئیسپانیا و فەرەنسا و بەریتانیا و ئەمریکای لاتین و سودان پێویستی بە لێکۆڵینەوەی زیاترە تا بزانین ئەم مۆدێلە نوێیانە چین و چ گۆڕانکاریەک بەسەر کۆمۆنیزم و چەپی سەدەی ٢١ دا هێناوە و چۆن سۆشیالیزیمی پرۆلیتریان لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا بەهێزکردوە و خاڵە بەهێز و لاوازەکانیان چیە؟
دەمەوێ لێرەدا لەسەر نمونەیەکی زیندووی نزیکی خۆمان، لەسەر ئیران، قسە بکەم. دەمانەوێ بزانین ئەم خۆپیشاندان و ڕاپەڕینەی دژی کۆماری ئیسلامی ئێران ئێستا چ کاریگەریەکی لەسەر دەوری ئەم توێژە ڕۆشنبیرە کۆمۆنیستیە هەیە. بەداخەوە لەبەر سەرکوتی ئەم داعشە دەوڵەتیە جمهوری ئیسلامی نازانین کە ئێستا چۆن ڕۆشنبیرانی چینی کرێکار و کۆمۆنیستەکان لەناوخۆی ئێراندا چ گۆڕانێکیان بەسەردا هاتوە لەژێر کاریگەری ئەم چەند ساڵەی ناڕەزایتیەکاندا، بەڵام ئەوەندەی ئاگادارین کە سەندیکا و گروپە کرێکاری و جەماوەریەکان بەرهەمی دەورەیەک لە کاری جدیە، کە بێگومان دروشمە کۆمۆنیستیەکانی وەک نان ، کار ، ئازادی و دەسەڵاتدارێتی شورایی و قسەکەرانی مانگرتن و خۆپیشاندانەکان، هەموو ئەمانە نیشانی دەدەن کە بەشی ڕۆشنبیری ئەم چینە لە ئێراندا چالاکە و ئەم ئاستە لە چالاکیش نیشانی دەدا کە بەو شێوەی گروپە کۆمۆنیستیەکانی دەرەوەی وڵاتی ئێران سێکتاریزم تیایدا بە‌هێز نابینرێ . هەروەک چۆن ئێمەی کۆمۆنیستەکان لە کوردستانی عیراقدا لە ڕاپەڕینی ١٩٩١دا لە سێکتاریزمی گروپە ناسیاسیەکانەوە بوین بە هەڵسوراوانی بزوتنەوەیەکی شورایی کە چوینە ناو خەڵکەوە ولەبەرامبەر ناسیونالیزمی کورددا وەستاینەوە .
کاریگەری ئەم دۆخەی بزوتنەوەی کرێکاری و جەماوەری ئێران بەسەر ڕۆشنبیرانی پرۆلیتری و گروپە کۆمۆنیستیەکانی دەرەوە دەبینرێتەوە. دەبینین ئاسۆی ” دروستکردنی بەرەیەکی کرێکاری و کۆمۆنیستی جەماوەری لە ناو ئێراندا” لەبەردەم ئەم بەشە ڕۆشنبیرانەی چینی کرێکاری ئێراندایە.کە لەم ڕۆژانەدا بەشێوەی دەستپێشکەری لەلایەن حزبی حیکمتیست و باڵێکی کۆمەڵە (ڕیکخراوی حزبی کۆمۆنیستی ئێران)ەوە دەستی پێکردوە و بانگەوازێکیان بۆ دروستکردنی بەرەیەکی چەپ و سۆشیالیستی کردوە . ئەم کارە جێگای پشتیوانیە و پێویستی بە خستنەڕووی ڕۆشنی پرۆسەیەکە کە ئەم کارە بەسەرکەوتن بگەیەنێت.
هەر چەند ئەم هەوڵانە لە چەند ساڵی ڕابردووشدا لە دەرەوە لەلایەن کۆمۆنیست و چەپەکانەوە دراوە بەڵام ئەمڕۆ زەمینەیەکی لەبارتر هەیە بۆ سەرکەوتنی ئەم پڕۆژەیە.
سەرنجی من لەم بارەوە بۆ سەرکەوتنی ئەم بەرەیە کە پیویستە مۆدێلێکی جیاواز بێت لە ئەزمونی پێشتری کۆبونەوەی تەنیای گروپە کۆمۆنیستەکان ئەوەیە، کە وەک هاوڕێ سەلاحی مازوجییش وتویەتی ( لە گفتوگۆیەکی کەناڵی هیوادا لەگەڵ هاوڕێ شەماڵ علی و هاوڕێ ڕەحمان حسین زادەدا) ، پێویستە ئەم بەرەیە بریتی بێت لە یەکگرتوکردنی ڕیزەکانی کرێکاران و کۆمۆنیستەکان و هەڵسوراوانی چەپ و سۆشیالیست لە ناو ئێران و کوردستاندا . ئەمە بۆچونێکە کە گروپی “یەکێتی سۆشیالیستی کرێکاری” و هەڵسوڕاوانی تریش دەری دەربڕن.
ئەمە خۆی دەرسێکە کە کۆمۆنیستەکان و چەپەکانی ئێران پێویستە لە شکستی شۆڕشی بەهمەنی ١٩٧٨ وەریگرن، کە ئەوەی تێکی شکاندن نەبونی ئەم ڕیزە یەکگرتوە سیاسیە کرێکاری و کۆمۆنیستیە بوو بەرامبەر بە بزوتنەوەی ئیسلامی و خومەینی کە هێرشی کردە سەر ئەو شۆڕشە و چینی کرێکار و شکستی بە شۆڕشەکەیانی هێنا و بۆ ٤٠ ساڵ سەرکوتی کردن. ئەمە نیشانەی دەورەیەکی نوێی خەباتی یەکگرتوانەی چینی کرێکارە کە کاریگەری لەسەر گروپە کۆمۆنیستیەکان داناوە. هەربۆیە ڕێگای یەکگرتوبونی ئەم گروپە ڕۆشنبیرە کۆمۆنیستانە بریتیە لە بەشداری یەکگرتوانە لەو خەباتەی ئەمڕۆ کرێکاران و ژنان و لاوانی شۆڕشگێڕ و توێژە ژێردەستەکانی ئیران دەیبەنە پێش.
ئەم پرۆسەیە دوو ئاستی جیاوازی هەیە. یەکەمیان کە سەرەکی و بناغەیە ئەو بەرەیەیە کە لەناو خۆی ئێراندا ڕۆشنبیرانی پرۆلیتری لەم ڕاپەڕین و خۆپیشاندانانەی ئێستادا دروستی دەکەن. بەرەیەک کە هەموو هێزی ناڕازی کرێکاران و لاوان و ژنان و توێژە زەحمەتکێشەکان کۆبکاتەوە و بەکردەوە ببێتە ناوەندی یەکگرتوبونی هەموو سەندیکا و ڕیکخراوە جەماوەریە پیشەییەکان و گروپە جیاوازەکان. هەرچەند ئەم کارە لە سایەی سەرکوتی جمهوری ئیسلامیدا سەختە بەڵام ئیمکانی هەیە لە ماوەیەکی دیاریکراودا دروست ببێ هەرچۆن ئێستا ئەم سەندیکا و گروپانەی تر خۆیان سەپاندوە لە ئێراندا.
ئاستی دووەمیان گروپە ڕۆشنبیریە کۆمۆنیستەکانی دەرەوەی وڵاتە. ئەم بەشە پێویستی بە سەرنجدانێکی ڕەخنەگرانەیە لە هۆکانی ئەو ڕیگریانەی لەبەردەمیدایە بۆ بەشداربون لە دروستکردنی ئەم بەرەیەدا. ئەم گروپانە پێویستیان بە گۆڕان و تیپەڕبونە لەو تێگەیشتنە سێکتاریزمە فکری و سیاسیەی کە لە ٤٠ ساڵی ڕابردوودا بۆ “خۆجیاکردنەوە لەچەپ”، کە کۆمۆنیزمی کرێکاری بانگەشەی بۆکردوە و گروپەکانی تریش بە سنوربەندیە “ئایدیۆلۆژی و بەرنامەی”یەکانیانەوە لەگەڵ یەکتردا هەریەکەیان لەوانی تر خۆیان جیاکردۆتەوە ، ئەمانە بونە مایەی پەرژوبڵاوی و جیابونەوە بەردەوامەکانیان. ئەم پڕۆژەیە بە پێچەوانەوەی ئەم ٤٠ ساڵەی ڕابردووی سێکتاریزم کاردەکا ئەویش “یەکگرتنی چەپ و سۆشیالیستەکانە”.
ئەم گۆڕانە لە دەرەوەی وڵات ڕوونادات ئەگەر ئەم گروپانە پەیوەست نەبن بەو یەکگرتنەی ئەمڕۆ لە ناوەوەی ئێران لە ڕیزی خۆپیشاندان و ناڕەزایتیەکاندا لە نێو ڕۆشنبیرانی پرۆلیتری و هەڵسوراوانی کرێکاری و جەماوەریەوە لە مەیداندایە. فشاری وەڵامدانەوە بە پێویستیەکانی ئەم خەباتە بەکردەوەیەی مەیدانی ڕوبەڕوبونەوەی جمهوری ئیسلامی لە ناوخۆی ئێراندایە کە سنورە سێکتاریستیە فکری و تەشکیلاتیەکانی ئەم گروپە ڕۆشنبیرە کۆمۆنیستیانەی ئێستا تێک دەشکێنێ و ئیمکانی دروسبونی ئەم بەرە کرێکاری و کۆمۆنیستیە لە دەرەوەی وڵاتیش دروست دەکا.
ئەم بەرە چینایەتیە پێوسیتی بەکۆکردنەوەی هەموو ئەم ئاستانەی خەباتی کرێکاری و کۆمۆنیستی لە ناوەوە و دەرەوەی وڵاتە تا بتوانێ لەبەرامبەر بورژوازی ئێرانی و ناسیونالیزمی کورددا بوەستێتەوە و ڕێگا نەدا خەباتی ئێستا و شۆڕشی داهاتوو جارێکی تر بەهۆی نەبونی هێزی سیاسی سەربەخۆی چینی کرێکارەوە شکست بهێنێ.
هەربۆیە ئەم ڕاگەیاندنەی ئەم دوو گروپە و شورای هاوکاری هێزی چەپ و کۆمۆنیست و هەموو هەوڵەکانی تری لە چەشنە لەبواری عەمەلیدا ڕوبەڕوی ئەوە دەبێتەوە کە چی دەکا لەگەڵ گروپە کۆمۆنیست و چەپەکانی تردا کە بیروڕای سیاسی جیاوازیان هەیە، وەک باڵەکەی تری حیکمەتیست(خەتی ڕەسمی)، لەگەڵ حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران، باڵەکەی تری کۆمەڵە(ڕیکخراوی حزبی کۆمۆنیستی ئێران)، لەگەڵ چریکی فیدایی، لەگەڵ ڕێگای کرێکار، لەگەڵ گروپە سۆشیالسیتی و لەگەڵ هەموو ئەوانەی کە ڕای جیاوازیان هەیە لەم دوو گروپە و ئەو شورای هاوکاریە هەیە.
ئەمە بە مانای تیکهەڵکێش بونی ئەم گروپانە لەگەڵ هێزێکی کۆمەلایەتی کرێکاران و زەحمەتکێشاندایە لە ناو ئێراندا . هەربۆیە ئەگەر ئەمە بەرەیەکی کرێکاری و کۆمۆنیستی بێت، ناتوانێ تەنیا بەرەیەکی ئیدیۆلۆژی و بەرنامەیی ڕووت بێت. بنەماکانی بەرەیەکی چەپ و کۆمۆنیستی ئێستا لە ئێراندا پێویستە وەک بەرەیەکی فرەیی سیاسی هەموو کرێکاران بێت دژی جمهوری ئیسلامی و ڕیزی سیاسی خۆی لە بورژوازی ئێرانی و ناسیونالیزمی کورد جیابکاتەوە ، هەروەها خاوەن بەرنامەیەکی پراتیکی بۆ بردنە پێشەوەی خەباتێک بێت کە ئێستا لە ئارادایە و خواستەکان و دروشمەکانی ئەو ناڕەزایەتیە بەرزکاتەوە و کار بۆ بەسەرکەوتن گەیاندنیان بکات. بۆ نمونە لە کاتێکدا هەموو خەڵکی کوردستان مانگرتنی گشتی دەکا ئەم بەرەیە نەکەوێتە تەبلیغاتی دژی مانگرتنی گشتی، هەر لەبەر ئەوەی باڵەکەی تری کۆمەڵە لەگەڵ حزبە ناسیونالسیتەکانی کوردستاندا پێشتر بانگەوازی مانگرتنی گشتیان کردوە. ئەم بەرەیە نابێت لە خەباتی جەماوەری کرێکاران و خەڵکی شۆڕشگێڕ داببڕی و هەوڵی ئەوە بدات کە ببێتە ناوەندێک بۆ کۆکردنەوەی هەموو هێزی شۆڕشگێرانە و گروپە جۆراوجۆرەکان و تاکتیکە جیاوازەکانی خەباتی جەماوەری. هەربۆیە هێزی بزوێنەری ئەم بەرەیە پێویستە هەڵسوراوانی کرێکاری و کۆمۆنیستی لە ناوخۆی کوردستان و ئێراندا بێت، نەک بەرەی فەرمی دەرکردنی بەرنامە و بەیاننامەی چەند گروپێک یان کاری هاوبەشی ئەندامانی تەشکیلاتی ناوخۆی چەند گروپێک بێت. پێویستە هێزی سەرەکی ئەم بەرەیە یەکگرتووبونی ڕیکخراوە و سەندیکا و گروپەکانی کرێکاران و مامۆستایان و خوێندکاران و پیشەگەرەکان و ژنانی ئازادیخوازی ناو خۆپیشاندانەکانی ئێستای ئێران بێت. گروپە ڕۆشنبیرە کۆمۆنیستیەکان دەبێت ئەو بەشە لەم بەرەیە بن کە ئەم ئاسۆ و بەرنامە و پرۆسەیە بۆ دروستکردنی حزبێکی سیاسی و جەماوەری کرێکاران بەرن لە دڵی ئەم خەباتەی ئەمڕۆی کرێکاران و خەڵکی شۆڕشگێڕی ئیراندا. ئەم هێزە کۆمەڵایەتیە سیاسیە دەتوانێ ئەم شەڕە چیانیەتیەی کرێکاران بەرەو سەرکەوتن بەرێت، نەک یەکگرتنی تەنیا گروپە ڕۆشنبیرە کۆمۆنیستەکانی دەرەوەی ووڵات.
سەرکەوتنی تەجروبەی دروستبونی قاڵبێکی سیاسی و جەماوەری کۆمەڵایەتی کرێکاران لە ئیراندا ڕۆشنبیرانی پرۆلیتری و گروپە کۆمۆنیستەکانیان دەگۆڕێ و ڕزگاریان دەکا لە دابڕاوی و نەخۆشی سێکتاریستی و پەرژوبڵاوی زاڵی ئێستا. لێرەدایە کە ڕۆشنبیرە کۆمۆنیستەکان دەبنە بەشێکی ئورگانیک و کاریگەری بزوتنەوەی کرێکاری. لە بزوتنەوەی شۆڕشگێرانەی ئەمڕۆی ئێراندا ئیمکانی سەرهەڵدانی کۆمۆنیزمێکی نوێ هەیە، ئەگەر ڕۆشنبیرانی پرۆلیتری خۆوشیاریان بە دەوری خۆیان لە ڕۆشنگەری و گەڵالەی بەرنامەی سیاسی و بردنە سەری ئاستی کەلتوری چینەکەیاندا هەبێ و بتوانن جەماوەری ئەم چینە لە ڕیزێکی چینایەتی سەربەخۆی سیاسی و جەماوەریدا دژ بە جمهوری ئیسلامی و بەدیلە بوژوازیەکانی تر یەکگرتووبکەن.
ئەم تەجروبەیە بێگومان کاریگەری خۆی لەسەر ئەو دۆخە چەقبەستویەی ڕۆشنبیریە پرۆلیتری و گروپە کۆمۆنیستیەکانی کوردستانی عێراقیش دادەنێت چونکە ئەمە هەمان داستانی ئێمەشە و پێویستمان بە هەمان پرۆسەی خەباتکارانە هەیە بۆ تێپەڕبوون لە دۆخی ئەزمەگرتوی ئێستای کۆمۆنیزم و بنیات نانی کۆمۆنیزمێکی نوێ.

** ئەمە لە بەشی ٣ چاوپێکەوتنەکەمدا هاتوە کە لەم لینکەدا دەتوانن وەریبگرن
https://marxist-trend.org/view.php?lang=kurd&cat=448…




چونە سەرەوەی چەپ لە شۆڕشی ئێستادا لە گرەوی چیدایە؟.. حمید تەقوایی

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

حیزب و هێزە چەپە شۆڕشگێڕەکان بە چ ستراتیژێک دەتوانن ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە لە پێشهاتە شۆڕشگێڕییەکان بگێڕن و بگەنە پێگەی ڕابەرایەتی شۆڕش؟ ئەم بابەتە هەوڵێکە بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە. بۆ ئەم مەبەستە سەرەتا دەبێ لە تایبەتمەندییە بنەڕەتییەکانی شۆڕش بکۆڵینەوە.
دوو تایبەتمەندی گرنگی هەموو شۆڕشەکان، کە بە ڕوونی لە شۆڕشی ئێستادا دیارە، بریتین لە سروشتی نەرێنی شۆڕش و گشتگیربوونی. داننان بەم تایبەتمەندیانەدا، کە بەتەواوی بەیەکیشەوە پەیوەستن ، پەیوەندییان هەیە بە سیمای چینایەتیی شۆڕشەوە، و پشت بەستن پێی لە ئەدای چەپی حزبی لە سەردەمی شۆڕشدا، ڕۆڵێکی ڕەهای یەکلاکەرەوەی هەیە لە فراوانکردنی کاریگەری و شکۆمەندی چەپ لە دڵی شۆڕشدا.
سیمای سەلبی شۆڕش
شۆڕش دیاردەیەکی سەلبیە بەو مانایەی کە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی گەورە هەیە بۆ ڕەخنەگرتن و نکۆڵیکردن لە حکومەت و تەواوی ئەو بارودۆخە بەرگە نەگیراوانەی کە هەن. ئامانجی ڕاستەوخۆی هەر شۆڕشێک ڕووخاندنی حکومەتە. شۆڕش کاتێک دەگیرسێت کە زۆرینەیەکی زۆری خەڵک بەرگەی بارودۆخی ژیانی خۆیان نەگرن و دەسەڵاتداران نەتوانن حوکمڕانی بکەن، واتە توانای سەرکوتکردن و کۆنترۆڵکردنی دۆخەکە لەدەست دەدەن.
ئەوەی جەماوەری خەڵک دەجوڵێنێت، ناڕازیبوونە لە هەلومەرجە بابەتییەکانی ژیانیان و هاتنە گۆڕەپانەکە بۆ نکۆڵیکردن و ڕەتکردنەوەی ئەو هەلومەرجانە. فەرمانی هەموو شۆڕشێک نکۆڵیکردنە لە هەژاری و نائەمنی ئابووری، نکۆڵیکردن لە نەبوونی ماف، نکۆڵیکردنی سەرکوت، نکۆڵیکردنی نایەکسانی و هەڵاواردن و بە گشتی نکۆڵیکردنی هەموو ئازار و کێشەکانی زۆرینەی ٩٩%ی کۆمەڵگا. سروشتییە مرۆڤەکان خۆشگوزەرانی و ئازادی و یەکسانی و هەموو مافە مرۆییەکانیان دەوێت، بەڵام ئەم ئایدیاڵە ئینسانیانە لە ناخی ئامانجە نەرێنییەکانی شۆڕشیشدا شاراوەن. لە هەموو نەرێنییەکدا ئەرێنییەک ببینیت: نا بۆ دیکتاتۆری و چەوساندنەوە، واتە ئازادی، نا بۆ هەژاری، واتە خۆشگوزەرانی، نا بۆ جیاکاری، واتە یەکسانی و هتد. جەماوەری خەڵک داواکاری ئینسانی بەرزکردۆتەوە، بەڵام شۆڕش دژی حکومەتێک و دژی ئەو هەلومەرج و حکومەتەی کە هەیە پێکدێت و نەک بۆ ئەو حکومەت و پەیوەندیانەی کە بڕیارە جێگەی بگرێتەوە. لە ڕوانگەی جەماوەری خەڵکی شۆڕشگێڕەوە هەر حکومەتێک بێت باشترە لەو حکومەتەی کە هەیە. بەبێ باوەڕێکی گشتی ئاوا شۆڕشێک دروست نابێت. خەڵک لە دژی ئێستا شۆڕش دەکەن – چونکە چیتر ناتوانرێت تەحەمول بکرێت- و نەک بۆ داهاتوو، یان وردتر بڵێین، هەر جۆرە ئایندەیەکیان دەوێت بەبێ حکومەت و هەلومەرجەکانی ئێستا.
ئەم تایبەتمەندی و خەسڵەتە نەرێنییە لە شۆڕشی ئێستادا بە ڕوونی دەبینرێت: دروشمە نا نەتەوەیی و ناوەندییەکانی شۆڕش بریتین لە مردن بۆ دیکتاتۆر، مردن بۆ خامنەیی، ئێمە کۆماری ئیسلامیمان ناوێت، دەبێت مەلا ون بێت و هاوشێوەکانیان هەموویانن دژی حکومەت. تەنانەت ژن، ژیان، ئازادییەش لە دژی ژنکوژی حکومەت و تێکدانی ژیان و دیکتاتۆریەت و لە پێدانی ئازادیەکان. شۆڕش پلانی کارکردن و بەرنامەیەکی سەلمێنراوی نییە. ئەمە شتێکە کە لەلایەن ڕابەرایەتی شۆڕشەوە دیاری دەکرێت، بەڵام تەنانەت پێوەرەکانی هەڵبژاردن و بەرزبوونەوەی سەرکردایەتی لە پرۆسەی شۆڕشدا، وەک لە خوارەوە دەبینین، نوێنەرایەتیکردنی سیما نەرێنییەکەیە نەک پلانێکی ئەرێنی بۆی داهاتوو. تەنانەت سەرکەوتن بۆ ڕابەرایەتیش بە تەرکیزکردن لەسەر سیمای نەرێنی شۆڕش تێدەپەڕێت.
تایبەتمەندی گشتی شۆڕش
تایبەتمەندییەکی گرنگی هەر شۆڕشێک گشتگیرییەتی. هەمووی واتە پشتیوانی زۆرینەی خەڵک بۆ شۆڕش. مەرج نییە ئەمە بەو مانایە بێت کە هەموو خەڵک یان تەنانەت زۆرینەی خەڵک لە ناڕەزایەتی و مانگرتن و هتددا چالاک بن، بەڵکو ئەوە مانای ئەوەیە کە بەشە چالاکەکەی کۆمەڵگا نوێنەرایەتی بەشێکی زەبەلاحی خەڵک دەکات. لێکۆڵینەوەی شۆڕشەکان دەریدەخات کە چالاککردنی تەنها لەسەدا سێ و نیوی دانیشتوان بەسە بۆ پێکهێنانی شۆڕش. لەسەدا سێ و نیو کە نوێنەرایەتی لەسەدا نەوەدی کۆمەڵگا دەکەن. بەڵام شۆڕشی ئێستا تا ئێرە بەشێکی زۆر فراوانتری هێناوەتە مەیدانەکە. لە شۆڕشی ئێستادا تەنها قوتابیان (هەشتاکان) کە چالاکترین بەشن، زۆر زیاتر لە سەدا سێ و نیوی دانیشتوان پێکدەهێنن، بەڵام خاڵی گرنگتر ئەوەیە کە ئەم هێزە چالاکە نوێنەرایەتی خواستی زۆرینەی ڕەها لە خەڵک دەکات ، خواستی ڕزگاربوون لە خراپەی کۆماری ئیسلامی.و پشتیوانی و هاوپشتی زۆرینەی ڕەهای خەڵکی هەیە. لە شۆڕشی ئێستادا، کرێکاران، کاسبکاران، پارێزەران، پزیشکان و هەروەها چین و توێژە بەرفراوانەکانی خەڵک بە بۆنەی چلەوە هەنگاویان ناوەتە ناو مەیدانەکەوە، و ڕیزەکانی شۆڕش، تەنانەت بە مانا چالاک و دەست وئیخەگیر بەشداری لە مەیدانی خەباتەکە دەکات، ڕۆژانە فراوانتر و گشتگیرتر دەبێتەوە.
ئەم گشتگیرییە لە سەردەمی ئێمەدا لە هەلومەرجی بابەتیی و پەیوەندییە ئابوورییەکان لە کۆمەڵگا سەرمایەدارییەکاندا سەرچاوەی گرتووە. قازانجی سەرمایە ڕەگی هەموو هەڵاواردن و نایەکسانی و نادادپەروەرییەکانە لە کۆمەڵگادا. وە ڕۆژانە توێژە گەورەکانی خەڵک ڕەوانەی ئۆردوگای کار دەکرێن و ڕووبەڕووی نائەمنی و بێ یاسایی و هەژاری زیاتر دەبنەوە. وە ئەم ڕاستییە لە ئێران لە ژێر دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامیدا زیاتر لە زۆرێک لە وڵاتانی دیکە دەبینرێت.
لە کۆماری ئیسلامیدا هەژاری و ستەم و نادادپەروەری لە زۆرێک لە کۆمەڵگاکانی تر توندتر و بەربڵاوترە، تەنانەت لە وڵاتانی جیهانی سێهەمیشدا. لێرەدا نەک هەر کرێکاران، بەڵکو ژن و گەنج و هەرزەکار و بازرگان و پارێزەر و پزیشک و مرۆڤەکان لەژێر چەوسانەوەی نەتەوەیی و ئایینی و جێندەری و هتددان. ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە شۆڕشی ئێستا خاوەنی سیمایەکی گشتگیر و هەمەلایەنەی هەیە.
ئەم گشتگیرییە ڕەنگدانەوەی سروشتی نەرێنی شۆڕشە، ٩٩%ی خەڵک ئامانجی هاوبەشی ڕووخاندنی حکومەت پەیڕەو دەکەن، چونکە لە دۆخی ئێستا دا نادروشێنەوە. حکومەتی داهاتوو چ جۆرە پەیوەندییەک دادەمەزرێنێت بۆ ئەوەی ئەم زۆرینە مەزنە بەڕاستی بتوانێت بە خواستەکانی خۆی بگات، مەرج نییە هەمووان لەسەری ڕێکبکەون و خەمی جەماوەری خەڵک نییە لە شەڕی حکومەتدا. سیستەمی ئایندە لەلایەن حزب و هێزێکەوە دیاری دەکرێت کە لە بزووتنەوەی نەرێنی بۆ ڕووخاندنی حکومەتدا ڕۆڵی یەکلاکەرەوە بگێڕێت.
تایبەتمەندی چینایەتی شۆڕش
پەیوەندی نێوان تایبەتمەندی نەرێنی و هەموانی شۆڕش لەگەڵ تایبەتمەندی چینایەتیی شۆڕشدا چییە؟ ئایا گشتگیری و نەرێنیی شۆڕش نکۆڵیکردن لە تایبەتمەندی کرێکاریی بوونی شۆڕش نییە؟ بەڕای من شۆڕشی کرێکاری نەک هەر دژایەتی گشتیی و نەرێنی شۆڕش ناکات، بەڵکو بە پێچەوانەوە زیاتر لە هەر شۆڕشێکی تر خاوەنی تایبەتمەندیەکانە.
زۆرێک لە هێزە چەپەکان پێیان وایە لە شۆڕشی کرێکاریدا تەنها کرێکاران لە مەیداندان و تەواو. ئەوانی تر وەک مامناوەند و ناپایەدار، بۆرژوازی و وردە بۆرژوازی دەمێننەوە. ئەم دۆستانە لەوە تێناگەن کە نە شۆڕشی کرێکاری و نە هیچ شۆڕشێکی تر بە سەرهەڵدانی تەنیا یەک چین دروست بووە. بزووتنەوەیەک کە گشتگیر نەبێت دەتوانێت هەر بزووتنەوەیەکی ناڕەزایەتی وڕەوا بێت، بەڵام شۆڕش نییە. زۆرێک لە هێزە چەپەکان بە مانای شۆڕشی کرێکاری وەک “شۆڕشی کرێکاران” دەگەیەنن. هاوتاکردنی شۆڕشی کرێکاری لەگەڵ شۆڕشی کرێکاران، تێگەیشتنێکی ڕووکەش و میکانیکی لە تایبەتمەندی چینایەتیی شۆڕش نیشان دەدات.
تایبەتمەندی چینایەتی شۆڕش بەو مانایە نییە کە چینی شۆڕشگێڕ بە تەنیا لە مەیدانەکەدا بێت، بەڵکو بە مانای هەژموونی چینایەتی چینێکی دیاریکراو لە نێو ئەو جەماوەرە خەڵکەی کە ناڕازین لە دۆخەی کەهەیە. لە شۆڕشە بۆرژوازییەکانی سەدەی ١٨ و ١٩دا، کۆڵبەران و کرێکارانی شار بە شێوەیەکی بەرفراوان بەشدار بوون، بەڵام هەژموون و سەرکردایەتی شۆڕش لە دەستی چینی سەرمایەداریدا بوو. لە شۆڕشە کرێکاری و سۆسیالیستییەکاندا، هەژموون لە دەستی چینی کرێکاردایە – حزبە شۆڕشگێڕەکان کە نوێنەرایەتی ئەم چینە دەکەن – بەڵام جەماوەری خەڵک بە شێوەیەکی بەرفراوان بەشدارن. لێرەدا تەنیا جیاوازی ئەوەیە کە لە شۆڕشی سۆسیالیستیدا، بە ڕزگاری چینی کرێکار، هەموو چین و توێژەکان ئازاد دەبن. ئەو سەرابانەی ئازادی و ڕزگاری کە بۆرژوازی شۆڕشگێڕ لە سەدەکانی ڕابردوودا لە بەردەم کۆمەڵگادا داینابوو، لە شۆڕشی کرێکاریدا بەدی دێت.
بۆیە ئەو بیرۆکەیەی کە شۆڕشی کرێکاری بە مانای شۆڕشی کرێکارانە، وەک بیرۆکەی حکومەتی کرێکاری، بە مانای حکومەتی کرێکارانە، بەتەواوی زهنی و ناواقیعیە.
ئەگەر قبووڵی بکەین کە شۆڕشی سۆسیالیستی سەبارەت بە هەژموونی چینایەتی چینی کرێکارە، ئەوا ئەم پرسیارە بنەڕەتییە دێتە ئاراوە، پێویستە چی بکرێت بۆ بەدەستهێنانی هەژموون؟
وەڵامی ئەم پرسیارە لە تایبەتمەندی سەلبی و گشتگیری شۆڕشدایە.
جیاوازی نێوان ڕاست و چەپ لە شۆڕشدا
جگە لە حزبە چەپە شۆڕشگێڕەکان، زۆرێک لە پارتە ئۆپۆزسیۆنە ڕاستەکانیش داوای ڕووخاندنی حکومەت دەکەن و کاتێک شۆڕشێک دەست پێدەکات بەرگری لە شۆڕش دەکەن. لەم دۆخەدا پێدەچێت جەختکردنەوە لەسەر گشتگیری و نەرێنی شۆڕش ڕیزەکانی چەپ و ڕاست دەشێوێنێت. زۆرێک لە حیزب و هێزە چەپەکان، لە بارودۆخی ئەمڕۆی ئێراندا، نزیکەی هەموو هێز و ڕێکخراوە چەپەکان، جگە لە حیزبی ئێمە، بە هۆی سنووردارکردن و دابڕانی ڕیزەکانیان لە هێزە ڕاستڕەوەکان، تێزی گشتگیریی شۆڕش ڕەتدەکەنەوە و نکۆڵی دەکەن و چارەسەریش ئەوەیە بۆ ئەوەی جەخت لەسەر جیاوازییە ئەرێنییەکانیان بکەنەوە.ئەوان لەگەڵ هێزەکانی تردا دەیدۆزنەوە. لەم شۆڕشەی ئێستادا دەتوانین ڕوونی ئەم هەوڵە لە دەرەوەی وڵات ببینین، کە بەبێ سەرکوت حزبەکان دەتوانن بێنە سەر شەقامەکان. دوورکەوتنەوە لە خۆپیشاندانی جەماوەری لەدەرەوەی وڵات چونکە ئاڵای بەدەستان بەشداری تێدا دەکەن – بە گوتەی ئەم برادەرانە هەموو ئاڵا بەستێک ڕاستڕەو و لایەنگری پاشایەتییە، ئەمەش پێویستی بە گفتوگۆیەکی جیا هەیە-، پێکهێنانی ڕیزێکی سەربەخۆی چەند دە کەسی لە پەراوێزی جەماوەری خۆپیشاندانەکان پێکدەهێنێت بە دروشمی “مەرگ بۆ ستەمکار، جا پاشا بێت یان ڕابەر” – کە ئەگەرچی بۆ خۆی دروشمێکی دروستە، بەڵام لە چوارچێوەی شۆڕشێکی دژە کۆماری ئیسلامیدا، بەکردەوە دروشمی سەرەکی مەرگ بۆ خامنەیی کۆت وروشاو دەکات ، زیادکردنی حکومەتی شورایی بۆ دروشمی سەرەکی و یەکگرتوو، ی”ژن، ژیان ئازادی” کە بووەتە پەیامی گشتگیر و سەرنجڕاکێشی شۆڕش، لەقاودانی حکومەتەکانی ڕۆژئاوا کە هەڵوێستیان بەرامبەر کۆماری ئیسلامی هەیە، لەقاودانی گردبوونەوەی بەرلین چونکە سەکۆیەکی بە چەپ نەدا، دژایەتی حامەد ئیسماعیلیون وەک کەسێک کە حکومەتەکانی ڕۆژئاوا دروستیان کردووە و هیچ مێژوویەکی تێکۆشانی نییە و هتد. ئەمانە پێکهاتەی بزووتنەوەی زۆرێک لە هێزە چەپەکانە کە لەم قۆناغەدا بوون. بەڕای من ئەمە ڕێگای کاریگەربوون و دەرکەوتنی لە پێشهاتە شۆڕشگێڕییەکان نییە، بەڵکو ڕێگای گۆشەگیربوون و پەراوێزکەوتنە. هاوڕێیان لە سەرە پانەکەیەوە شمشاڵەکە دەفڕێنن.
یەکەم: جیاوازی نێوان چەپ و ڕاست تەنیا لە ئەڵتەرناتیڤی ئیجابیدا نییە، بەڵکو ئەگەر گرنگتر نەبێت، بەڵکو بە هەمان پلەی گرنگییەوە، لە ڕەخنەگرتن لە بارودۆخی هەبوو. سۆسیالیستەکان تەنها لە ئەڵتەرناتیڤی ئیجابیدا نیە کە سۆسیالیزمە – جۆری حکومەت و جۆری سیستەم و پەیوەندییە ئابوورییەکان و هتد – لە خاڵی بەرانبەر هێزە ڕاستڕەوەکانداندا دەوەستن، بەڵکو لە بنەڕەتدا جیاوازن لە هێزەکانی باڵی ڕاست- لە ناڕەزایەتی و ڕەخنەگرتن و نکۆڵیکردن لە دۆخ و سیستەمی هەبوو. ئێمەی چەپ دەمانەوێت نەک هەر حکومەت بڕوخێنین، بەڵکو هەموو ئەو سیستەمەی ئێستا تێکبشکێنین ، دژی کۆیلایەتی کرێ و ئیستغلالکردنین ، دژی نەک هەر دیکتاتۆریەت بەڵکو دژی هەر جۆرە حکومەتێکین لە سەرووی خەڵکەوە، دژی هەر جۆرە هەڵاواردنێکین ، بە جیاکاری چینایەتی و ئابووریشەوە، ئێمە دژی هەر جۆری دەستوەردانیکی ئایین لە حکومەت و یاسا و سیستەمی پەروەردەداین، دژی مەقولەی ئایینی فەرمیین، دژی سزای لەسێدارەدان و مەقولەی زیندان و زیندانی سیاسیین و هێزە چەکدارەکان لە خەڵک باڵاترن و هەموو ئەمانەش بە مانای ڕووخساری نەرێنی سۆسیالیزم و ڕەخنە و دژایەتی نەگیرساوی باڵی ڕاست بەرامبەر بە حکومەت دێت.وە لە بنەڕەتدا جیاوازە لەو دۆخەی کە هەیە. ڕێگای کاریگەری و بەشداری کاریگەر و سەرکەوتن لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەدا، پشتبەستن بەم ڕەخنە قووڵە. لە شەڕ لەگەڵ حکومەتدا، جەماوەری خەڵک نەک لەسەر بنەمای سیاسەتی ئیجابی بەڵکو لەسەر بنەمای ڕەخنەکانیان لە حکومەت و سیستەمی ئێستا، حوکم لەسەر هێز و کەسایەتییە سیاسییەکان دەدەن.
دووەم: ئەم ڕەخنەیە بەتەواوی و تایبەت بە حکومەت بێت. ئێمە دەمانەوێت دەسەڵاتی سیاسی لە دەستی چینی سەرمایەدار دەربهێنین، شۆڕشیش مانای ئەوەیە کۆمەڵگا یەکگرتوو و بەیەکەوە بەستراوەتەوە بە هەمان ئامانج ڕاپەڕیوە. زۆربەی هێزە چەپەکان پێیان وایە ڕەخنەی چینایەتی واتە هەڵگرسانی شەڕی ئەڵتەرناتیڤەکان. واتە ڕووبەڕووبوونەوەی نەک هەر حکومەت، بەڵکوو دژایەتی ئۆپۆزۆسیۆنی ڕاستڕەوی حکومەت و هەموو حکومەتەکان و ئیمپریالیزمی جیهانی و بەکورتی هەر دەزگا و حکومەت و هێزێک کە چەپ و سۆسیالیستی نەبێت. ئەم هێرشە زارەکیی و سنووردارکردنە لەگەڵ هەموو جیهان و خەڵک بە کردەیی بە مانای دەربازکردنی ئەو دوژمنە تایبەتە دێت لەژێرچەقۆ کە شۆڕش کردویەتیە ئامانج. گومانی تێدا نییە چەپ بە شێوەیەکی هەمەلایەنە و هەمیشە ڕەخنەگری تەواوی سیستەمی سەرمایەداری و هەموو حیزب و حکومەتە سەرمایەدارەکانە، بەڵام لە بەرەکانی شەڕ بۆ ڕزگاربوون لە حکومەتێکی دیاریکراو، دەبێت هەموو هێزەکان بەو ئاراستەیە چڕبکرێنەوە. شۆڕش بڕیار نییە بۆرژوازی جیهانی بڕوخێنێت!
کۆمۆنیزم لە سیاسەت و لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕیدا واتا لەگەڵ هەموو هێزەکان دژی حکومەتی ناوخۆیی. بە واتای “هەموو تفەنگەکان ڕوبە حکومەتی ناوخۆیی”. توندترین شێوەی ململانێی چینایەتی شۆڕشە، قووڵترین و ڕادیکاڵترین خەباتی چینایەتیش یەکخستنی زۆرینەی خەڵکە بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی چینی دەسەڵاتدار لە دڵی شۆڕشدا. لەم بوارەدا هەر جۆرە سنووردارکردنی شەقام لەگەڵ هێزەکانی تری ئۆپۆزسیۆن و حکومەتەکانی دیکە و لەگەڵ هەر کەس و هەر شتێک کە چەپ و سۆسیالیستی نییە، لە ڕاستیدا بڵاوە پێدەکات و خاو دەبێتەوە و وا دەکات خەبات بۆ ڕووخاندنی ئەو حکومەتەی کە شۆڕش لە دژی دروست بووە، و لە ڕاستیدا لە بەرژەوەندی حکومەتیش کۆتایی دێت. ڕەخنەی تیۆری-سیاسیی هەمەلایەنەی ئێمە لە هێزە ڕاستڕەوەکان شتێکی ئاسایی ئێمەیە و پشوو هەڵگرنییە. بەڵام ڕەخنەی مەیدانیی هێزەکانی تری ئۆپۆزسیۆن لە دڵی شۆڕشێکی دیاریکراودا، وەک هێرشکردنە سەر کەسایەتییەکانی وەک حەمەد ئیسماعیلیون یان هەر کەسایەتییەک کە دژایەتی شۆڕش دەکات، هێرشکردنە سەر هەر حکومەتێک کە خۆی لە کۆماری ئیسلامی دوور بخاتەوە، نمایشکردنی مێژووی هەر کەسێک یان کەسایەتییەکی ناودار کە لە بەرگریکردن لە شۆڕشی خەڵک و هاوشێوەکانی هەڵوێست دەگرێت، نیشانەی ڕادیکالیزم نییە، بەڵکو ئەوە نیشان دەدات کە پەیوەندی بە سیاسەت و مەیدانی ڕاستەقینەی خەباتەوە نییە. وە ئەم ناپەیوەندییە ئەمڕۆ وەرگێڕدراوە بۆ بەرەیەکی یەکگرتووی چەپ لایەنگرانی دروشمی “نە پاشا و نە سەرکردە” لەگەڵ موجاهیدەکان دژی پاشایەتیخوازەکان و لە لایەکی تریشەوە هاودەنگیان لەگەڵ موجاهیدەکان و پاشایەتیخوازەکان و هاوشێوەکانی لە شەهرام هۆمایون بەرامبەر حەمەد ئیسماعیلون! ئەمەش دەرئەنجامی پراکتیکی تێزی “جەنگی بەدیلەکان”ی هاوڕێکانمانە. ئەوان لەگەڵ ئەم هێزە ڕاستڕەوەدا لەدژی ئەویتر یەکیان گرتووە و لەڕاستیدا شانبەشانی کۆماری ئیسلامی حوکمڕانی ئۆپۆزیسیۆنی تازە هاتوو دەکەن، بەڵام هێشتا پێیان وایە لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی ڕاستڕەودا شەڕ دەکەن! ئەوان دژی ئەو پاشایە دەجەنگن کە دوو ساڵ لەمەوبەر دەستلەکارکێشانەوەی خۆی ڕاگەیاند و بە پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤی زانی. و لە دەرەوەی وڵاتیش لە دژی هێزێک هاتوونەتە مەیدان کە لە ئێران تەنانەت بۆ ڕۆژی کوروش و کۆبوونەوەی پاسارگاد کەس گێزەرێکی نەچەقاندووە. لە دۆخێکی وادا، سنووردارکردنی شەقام لەگەڵ شانشینی، ڕەخنە و لەقاودان نییە، بەڵکو بۆ بەرزکردنەوەیە.
براوەی ئەم شەڕە تەنیا کۆماری ئیسلامییە. چ نیعمەتێکە بۆ خوێن ڕێژان لەوە زیاترە لە ناڕەزایەتیی ڕۆژانەی خوێندکاران و دەیەی هەشتاکان و ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان لە چلەکان و لە لوتکەی دروشمەکەدا، هەموومان پێکەوە دژی دابەشکارییە نەتەوەیی و مەزهەبیەکانی ڕێژیم، چەپەکانی تاراوگە دژی “گروپی ئیسماعیل”. چ نیعمەتێکی گەورەترە بۆ حکومەتێک کە لەژێر فشاری بەرەی یەکگرتووی خەڵکدا کەوتۆتە دۆخێکی خراپەوە لەوەی کە بەرەیەکی تر لە دڵی شەڕی مانەوەی خۆیدا بکاتەوە، کە ناوی شەڕی ئەڵتەرناتیڤەکانە!
ئەمە ڕێگا و داب و نەریتی چەپی دەدستەگەرا و نەک ڕێگا و میتۆدی چەپی سیاسی و کۆمۆنیزمی پراکتیکی.
قووڵکردنەوەی “نا”ی خەڵکی
هێزی چەپ کە دەیەوێت لە شۆڕشدا کاریگەر بێت، پێویستە پێش هەموو شتێک وەڵامی پێویستی یەکخستنی جەماوەری خەڵک بداتەوە و ئەم وەڵامەش تەنیا دەتوانێت قووڵکردنەوەی ڕەخنەی خەڵک بێت و “نا” بێت بەرامبەر بەو سیستەم و حکومەتەی کە هەیە و تەواو . ڕێگای پێشکەوتن و بەرزکردنەوەی چەپ، قووڵکردنەوەی “نا”ی خەڵک و یەکخستنی ڕیزەکانی شۆڕشە لە دەوری ڕەخنەیەکی قووڵ و ڕادیکاڵ لە هەموو حکومەت و سیستەمی هەبوو. ئەمە ڕێگای پوچەلکردنەوە وخستنەلاوە “ڕوخاندن”ی بەرژەوەندی خوازانەو خۆنەگرتوی هێزە ڕاستڕەوەکان و هەوڵەکانیان بۆ پاراستنی سیستەمی هەبووە بە کەمترین گۆڕانکاریەوە. دەتوانین و پێویستە حکومەتی ڕاستڕەو لەقاو و بێناوبانگ بکەین، نەک لە “شەڕی ئەڵتەرناتیڤەکاندا”، بەڵکو لە شەڕی دژی حکومەتی ڕاستڕەودا.
هەرچەند ڕەخنەی ئێمە لە حکومەت و سیستەمی هەنووکەیی ڕادیکاڵتر و قووڵتر بێت، یەکڕیزیی خەڵک بەهێزتر دەبێت. ئەمە تاکە ڕێگایە بۆ دەستەبەرکردنی هەژموونی چەپ لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەدا.
دەپرسن، ئەگەر شەڕی ئەڵتەرناتیڤەکان لە بەرنامەدا نەبێت، چ گەرەنتییەکە هەیە کە ئەڵتەرناتیڤی چەپ، سۆسیالیزم و حکومەتی شوراکان ، بگاتە دەستەڵات؟ وەڵامەکەی ڕوونە. ئەگەر چەپ بتوانێت لە قۆناغی نەرێنی شۆڕشدا بێت، لە مەیدانی شەڕدا بێت بۆ ڕوخاندنی حکومەت و ئاڵا هەڵگری نکۆڵیکردنی دۆخی ئێستا، لە قۆناغی ئیجابیدا، بنیاتنانی سیستەمی داهاتوو، جەماوەری شۆڕشگێڕ سەرکردایەتییەکەی قبوڵ دەکات. مەرجی پێشوەختە بۆ بەدەستهێنانی متمانەی جەماوەری خەڵک لە ئەڵتەرناتیڤی چەپ سۆسیالیستیدا، بەدەستهێنانی متمانەی خۆیانە لە خەباتی ڕووخاندنی حکومەتی هەبوو.
ئەمەش بە ڕوونی بە ئەزموونی هەموو شۆڕشەکانەوە دەرکەوتووە، لەوانەش شۆڕشی ئۆکتۆبەر بە مانای ئەرێنی و شۆڕشی ساڵی ١٣٥٧ بە مانا نەرێنی وشەکە.
ئەمە ئەو هێڵەیە کە حزبەکەمان پەیڕەوی لێدەکات. ئێمە دژی تێزی شەڕی ئەڵتەرناتیڤەکان و بونە ئۆپۆزۆسینی ئۆپۆزسیۆن بوونە لە مەیدانی خەبات دژی کۆماری ئیسلامیدا. هاوکات لە هیچ هەلومەرجێکدا ڕەخنەی هەمەلایەنەی ئێمە لە هێزە ڕاستڕەوەکان و ڕێباز و ستراتیژی و سیستەمی بەها و سیاسەت و هەڵوێستەکانیان داناخرێت. ئەم دووانە نەک هەر دژایەتی یەکتر نین بەڵکو تەواوکەری یەکترن.
ئه م شێواز و ستراتیژه ده توانێت چه پ له شۆرشی ئێستادا پاڵ بنێته پێشه وه و بیکاته ڕابەری شۆڕش. من ڕاستگۆیانە و دڵسۆزانە بانگەوازی هەموو ئەو هاوڕێیانە دەکەم کە خۆیان بە کۆمۆنیست ناودەبەن، ئەم سیاسەتە بگرنەبەر.

٢ی نۆڤەمبەری ٢٠٢٢




سەبارەت بە ئازادی ڕادەربڕین.. گفتوگۆ لەگەڵ مەنسور حیکمەت

چاوپێکەوتنی لەگەڵ ڕادیۆی ئینتەرناسیۆناڵی ستۆکهۆڵم لەگەڵ مەنسور حیکمەت
وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

ڕادیۆی ئینتەرناسیۆناڵ: ئاگادارن کە بە هۆی پەرەسەندنی ئاکسیۆنەکانی بزووتنەوەکانی ئۆپۆزسیۆنەوە، لەوانەش حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لە دەرەوەی وڵات، لە دژی ڕێبەرانی ڕێژیمی ئیسلامیی ئێران، باس لە سەر ئازادی ڕادەربڕین لە نێوان ڕێکخراوە سیاسییەکاندا قوتبی بووەتەوە. تکایە دەتوانن زیاتر بۆ گوێگران ڕوون بکەنەوە دەربارەی بۆچوونی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری سەبارەت بە ئازادی ڕادەربڕین؟
مەنسوور حیکمەت: با یەک شت لەسەر ئەم باسە تایبەتە بڵێم، زۆر جێگای سەرنجە کە باسی ئازادیی دەربڕین کراوە، بەڵام خۆزگەم دەخواست باسەکە لەسەر ئازادی دەربڕینی خەڵک بووبێت. ئازادی دەربڕینی ئێمە و ئەوانەی کە چەوساوەن و دژی ئەم دەسەڵاتە دەجەنگن. جێگای سەرنجە کە مشتومڕی نوێ لە سەر ئازادی ڕادەربڕین سەبارەت بە ئازادی ڕادەربڕینی ڕێژیمە لە دەرەوەی وڵات! دێمەوە سەر ئەمە. ئەمڕۆ خۆشبەختانە نەریتێکە هەمووان بەرگری لە ئازادی بێ مەرجی دەربڕین بکەن. بیست ساڵ لەمەوبەر پێموایە یەکەم بزووتنەوە و حزبی سیاسی کە مەقولەی ئازادی بێ مەرجی دەربڕینن و ئازادییە سیاسییە بێ مەرجەکانی لە بەرنامەی خۆیدا جێگیر کرد و لە کۆمەڵگەی ئێراندا بەرزی کردەوە، یەکێتی خەباتگێڕانی کۆمۆنیست بوو. پێموانییە لە مێژووی سەد ساڵی ڕابردوودا، لە شۆڕشی دەستوورییەوە تا ئەمڕۆ، هیچ لایەنێکی سیاسی داوای ئازادیی بێ مەرج و بێ سنووری ڕادەربڕین و ئازادییە سیاسییە بێ مەرج و بێسنوورەکانی بەرزکردبێتەوە. کاتێک ئێمە ئەم بابەتەمان هێنایە ئاراوە، زۆر بە کوفر دادەنرا. چونکە لەو سەردەمەدا فۆرمولەی شۆڕشگێڕانەی چەپی ڕادیکاڵ بریتی بوو لە: ئازادی بۆ گەل، سەرکوتکردن بۆ دژە گەل بوو.
لەبیرمە لە بابەتێکدا لەگەڵ چریکە فیدائیەکانداا، ئەم باسەمان هەبوو کە بێ مەرجی ئازادیی قسەکردن مەرجێکە بۆ پشتیوانیکردن لە ئازادیی خوارەوە بەرامبەر بە سەرەوە. هەر جۆرە مەرجێک لەسەر ئازادی قسەکردن و ڕادەربڕینی سیاسی ئامرازێکە بۆ دەسەڵاتی باڵا لە کۆمەڵگادا بۆ سنووردارکردنی ئازادی هەندێک کەس لە کۆمەڵگادا، لە ڕێگەی ئەو تێبینییەوە. دانانی تێبینی لەسەر ئازادی لە هەر سیستەمێکدا بە زیانی نزم و بە قازانجی بەرزەکانە. خۆشبەختانە ئەو قۆناغە تێپەڕیوە، ئێستا هەمووان قەناعەتیان بەوە هەیە کە دەبێ ئازادیی بێ مەرجی ڕادەربڕین هەبێت. بێگومان ئەمە پێشکەوتنە. لەو کاتەدا پێیان گوتین ئازادی بێ مەرجی دەربڕن بە واتای بەرگریکردنتان دێت، بۆ نمونە لە گۆڤاری “میزان”ی ئەندازیار بازرگان کە حزبوڵڵا ویستویەتی دایبخات. بەڵام دۆخەکە گۆڕاوە.
سەبارەت بە خودی مەقولەی ئازادی دەربڕین، ئەمە بەشێکی دانەبڕاوە لە بەرنامەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، نەک هەر ئازادی دەربڕین بە مانای داواکارییەکی سیاسی، بەڵکو هەر جۆرە دەربڕینێکی بوونی ڕۆحی و کۆمەڵایەتی مرۆڤایەتییە. بەرنامەکەمان پێی وایە لەژێر فۆرمولەگەلێکی وەک سوکایەتی کردن بە حورمەتی گشتی و سوکایەتی کردن بە ڕێوڕەسمی نەتەوەیی و لاوازکردنی ئابووری جەنگ و هتد ناتوانرێت ڕێگری لە کەس بکرێت لە قسەکردن و دەربڕینی خۆی. ئەمانە هەموو ڕەهەندەکانی ئازادی ڕادەربڕینن کە بەرنامەکەمان بە وردی باسی کردووە. هەندێک کەس پێیان وایە بەو پێیەی بابەتی ئازادی ڕادەربڕینە، پەیوەندی بە سەندیکای نووسەرەوە هەیە، چونکە ئەوانەن کە بە ڕواڵەت شتەکان “دەربڕن”. چونکە ئەوان دەربڕین بە سنووردار لە قسەکردن و نووسیندا دەبینن، دەڵێن ئازادی ڕادەربڕین ئازادی قسەکەر و نووسەرە. لە ئەنجامدا لە هەر شوێنێک بیانەوێت نیشان بدەن کە ئازادی ڕادەربڕین پێشێل کراوە، بۆ نموونە دەچنە لای نووسەرێک کە ڕۆمانەکەی سانسۆر کراوە، کە بێگومان ئەمەش شتێکی خراپە. بەڵام ئازادی قسەکردن ئازادی ڕادەربڕینە. هاوتای freedom of expression ، واتە ئازادی دەربڕینی خۆت بە هەر شێوازێک کە بتەوێت (لەوانەش) بە شێوەی هونەری. ئێستا لە ئەمریکا مشتومڕێک هەیە کە ئایا دەتوانن ڕێگری لە سووتاندنی ئاڵای ئەمریکا بکەن یان نا. ئەو ئارگیومێنتە پێچەوانەیەی کە نەیتوانیوە ڕێگری لەم کارە بکەن، ئەوەیە کە ئەمە بەشێکە لە ئازادی ڕادەربڕین. ئەو کەسە دەیەوێت بە سووتاندنی ئاڵای ئەمریکا هەستێک نیشان بدات و ئەمەش مافی هەمووانە. بەم شێوەیە ئازادی ڕادەربڕین تەنیا ئازادیی قسەکردن نییە، ئازادی دەربڕینی بوونی سیاسیی خەڵکە و بە پلەی یەکەم گەرەنتی ئەوەیە کە ژێرەوەی کۆمەڵگا لە سەرەوە وەربگیرێت، کە چالاکیی ئینسانی سەلامەتە لە دەستوەردان لە لایەن سەرەوە. پارێزراو لە دەستێوەردانی دەسەڵاتی باڵا لە کۆمەڵگادا، بە حکومەتەوە، یان بۆ نموونە لە چوارچێوەی زانکۆیەکدا، زانکۆیەک دەیەوێت سانسۆر بۆ پرۆفیسۆرێک بکات، یان خاوەنکارێک دەیەوێت سانسۆری کرێکارێک و چالاکییەکانی بکات. ئازادی ڕادەربڕین گەرەنتی ئازادبوونە لە دەربڕینی هەست و بۆچوون و تێڕوانینەکانیان و ئاگادارکردنەوەی کەسانی دیکە لەو بارەیەوە بە هەر شێوەیەک و میدیۆمێک بێت. بەداخەوە وەک وتت ئێستا بە ڕواڵەت ئەم باسە پێچەوانە بووەتەوە.
ڕادیۆی ئینتەرناسیۆناڵ: گوێگرێک ڕای ئێوەی پرسی سەبارەت بەو لێدوانەی ڤۆڵتێر کە دەڵێت “ئامادەم ژیانی خۆم ببەخشم بۆ ئەوەی بەرامبەرەکەم بتوانێت قسەی خۆی بکات”.
مەنسور حیکمەت: بەڕێزان لە کورتە وتارێکدا لە ئیسکرا ٥ باسی ئەم خاڵەم کردووە. دەزانم ڤۆڵتێر ئەمەی وتووە و منیش ئامادەم ژیانی خۆم ببەخشم بۆ کۆمەڵگایەک کە هەموو کەسێک بتوانێت قسەی خۆی بکات. بەڵام ئەگەر فۆرمولەکردنەکە ئەوە بێت، ئایا ئامادەی گیانی خۆت بدەیت بۆ ئەوەی لاجوردی، سۆروش، موهاجرانی، خاتەمی و خامنەیی بتوانن لە دەرەوەی وڵات بە ئازادی قسە بکەن؟ ئێمە دەڵێین تۆ فۆرماڵیزمێکی زارەکی بەکاردەهێنیت بۆ داپۆشینی هێرشێکی سیاسی کۆنەپەرستانە بۆ سەر ئازادی ڕادەربڕینی ڕاستەقینەی خەڵک. قسەکردن لەسەر سروش، خاتەمی، موهاجرانی، خامنەیی، لاجوردی لە ئەوروپا، کە ئازادی ڕادەربڕین مسۆگەرە، مانای ئەوەیە کە پلاتفۆرمێک لە حکومەت وەردەگرن، قسەکانی خۆیان دەڵێن، با دەنگێکی هێندە ناشیرین بکەم کە کەس گوێی لەمانە نەبێت وشە، ئازادی ڕادەربڕینیان پێشێل نەکردووە، ئازادی ڕادەربڕینم دەردەبڕم. نەک هەر ئامادە نیم ژیانی خۆم ببەخشم بۆ ئەوەی لاجوردی قسە بکات، بەڵکو شەڕ دەکەم و ئامادەم ژیانی خۆم ببەخشم بۆ ئەوەی لاجوردی جارێکی تر نەتوانێت قسە بکات. هەوڵ دەدەم هەر جۆرە دەربڕینێکی سیاسی لە ئیسلامی سیاسی وەربگرم. من ئەمە بە هەمان ئازادیی خۆم دەزانم. پێم وایە هەموومان واین، بووم بە کۆمۆنیست بۆ ئەوەی هەوڵی بێدەنگکردنی شتەکانی ئەم کۆمەڵگایە بۆ هەتا هەتایە و مرۆڤایەتی بەجێبهێڵم. ڕوونە کە من ئامادە نیم ژیانی خۆم ببەخشم بۆ ئەوەی ئەوان قسە بکەن.
گوێگر: پرسیاری یەکەمم سەبارەت بە ئازادی ڕادەربڕین، کاتێک دەڵێین دەبێت گشتگیر بێت بەبێ هیچ مەرجێکی تر. لە یەکەم بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا باس لەوە کرابوو کە ئازادی بێ مەرجە، بەڵام بەدیاریکراوی ئەوە بوو کە نابێت بۆ پاشایەتیخوازەکان و هاوشێوەکانیان بێت، ئەمە خۆی مەرجێکە. دووەم: ئەمڕۆ زۆرینە لە هەمان ڕادیۆ قسەیان کرد. ئایا ئەمە نیشانەی وەهم و وەهمی زۆرینەیە یان ئەوەی لە داهاتوودا بیر لە یەکڕیزی دەکەیتەوە، چونکە کاتێک بزوتنەوە گەلێک بۆنموونە کوردستان پێکەوە دادەنیشن، حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری یەکسەر لە هەموو بڵاوکراوەکاندا هەموویان دەخاتە ژێر پرسیارەوە، ئایا ئەمە ئەمرۆ هۆکاری چییە؟
مەنسوور حیکمەت: لە بەرنامەکەماندا هیچ مەرجێک بۆ ئازادی قسەکردن و ئازادی سیاسی نییە. لە بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستدا کە لە سەردەمی ئێمەشدا نووسرابوو و ئێمە ڕەشنووسەکەیمان نووسی، هیچ مەرجێک بۆ ئازادیی قسەکردن و ئازادی سیاسی نەبوو. لەسەر پێکهاتەکە بوو. گفتوگۆکە لەسەر ئەوە بوو کە ئایا کۆمەڵگا تەحەمولی پێکهێنانی ئەو حزبانە دەکات کە بە ئاگایی و بە ئەنقەست و بە ڕاگەیاندنی فەرمی خۆیان، حزبی ڕەگەزپەرست و فاشیستن؟ پێم وایە ئەمە بابەتێکی کراوەیە بۆ هەموو کۆمەڵگایەک. هەموو کۆمەڵگایەک دەتوانێت دیاری بکات کە ئایا ڕێگە بە ڕێکخراوێک دەدەن کە بە ئاشکرا و بە فەرمی بەشێکە لە ئایدۆلۆژیاکەی و شانازی بەوە دەکات کە دژە ژنە، دژە کوردە یان دژە ڕەشپێستە، پێک بێت و بارەگا و نووسینگەی هەبێت. ئەمە زیاتر پرسیارێکی تاکتیکییە نەک پرەنسیپ. پێکهاتن جیاوازە لە دەربڕین. ئەگەر هەندێک کەس ڕێکخراوێک دروست بکەن بە ئامانجی ئازاردان، بۆ نموونە کەمینەیەک لە کۆمەڵگادا، دەبێت یاسایەک هەبێت کە بازنەی ئەم ڕێکخراوە کۆنتڕۆڵ بکات. بەڵام ئازادی ڕادەربڕین بە پێناسە ئەو ئازادییەیە کە لە ڕێگەیەوە دەتوانیت بۆچوون و هەستی خۆت دەرببڕیت، تەنانەت ڕەگەزپەرستترین وشە و هەموو شتێک، بەبێ ئەوەی بەرکەوتنی جەستەیی و ئامادەیی ماددیت لە ژیانی کەسانی دیکەدا هەبێت، ئەوانی دیکە دەتوانن دەربڕینەکەت بیبینن و ببیستن و تێپەڕن.تۆش هێرشێکی لەوە زیاتر ناکەیت. دەربڕین بەم مانایە دەتوانرێت پارێزراو بێت. تەنانەت ناشیرینترین بۆچوونەکانیش پێویستە ئازادانە دەرببڕدرێن چونکە ئەوەی ئەمڕۆ تۆ بە ناشیرینی دەزانیت، دەبێت لایەنی بەرامبەر باوەڕی بەوە هەبێت کە ڕاستە و پێویستە بخرێتە سەر کورسی، و ناتوانیت تاکلایەنە پێش ئەو پرۆسەیەی کە تێیدا ڕاستییەکە ئاشکرا دەکرێت ڕایبگەیەنیت کە ئەمە ڕاستییەکەیە وتەنها ئەو کەسانەی کە ئەمە دەڵێن دەتوانن ئازاد بن. ئازادی ڕادەربڕین بێئەدەبترین و نائاساییترین و بەدبەختترین دەربڕینە. ئەمەش نیشاندەری ئازادی ڕادەربڕینە. لە ئەنجامدا بە بڕوای من نابێت هیچ سنوورێکی هەبێت. تەنانەت ئەو سنوور و کەلێنانەی کە ئێستا بۆ نموونە لە ئەمریکا بۆ کۆنترۆڵکردنی پۆرنۆگرافی لە ژێر ناونیشانی بریندارکردنی خاوێنێتی گشتیدان، سنوور و کەلێنی تاڕادەیەک فەرمین بۆ ئازادی ڕادەربڕین کە ئەوانەی لە بواری پۆرنۆگرافیدا کاردەکەن هەمیشە مشتومڕێکی بنەڕەتییان لەگەڵدا هەیە، یان بۆ نموونە ئازادی دەربڕینی ڕۆژنامەنووسانی فەرەنسی و ئەمریکی و بەریتانیا لە شەڕی کەنداو، شەڕی ئەمریکا و عێراق، لە چوارچێوەی بەرژەوەندی نەتەوەیی و بەرژەوەندی جەنگدا بە توندی سنووردار بوو، ئەمەش دەنگەدەنگێکی زۆری لێکەوتەوە. بەڕای من نابێت هیچ سنوورێک هەبێت.
سەبارەت بە خاڵی دووەم، ئێستا کە لەگەڵ کەسانی دیکەی ئۆپۆزسیۆن قسەمان کردووە، دەمانەوێت لەگەڵیان یەکبگرین یان نا؟ ئەوەندەی پەیوەندی بە حزبی کۆمۆنیستی کرێکارییەوە هەیە، باشە ئێمە هیچ نیازێکمان نییە لەگەڵ ئەو ڕێکخراوانەی باسیان کرد یەکبگرین. بەڵام ئێمە لە ژێر هەر سەقفێکدا لەگەڵ هەر کەسێکدا دەردەکەوین. ئێمە پێمان وایە دەتوانین لە هەر شوێنێک کە هەندێک کەس قسە بکەن و هەندێکیش گوێیان لێ بێت دەتوانین ئامادە بین. من بە شەخسییەت سەبارەت بە بوونی، (پێموایە مەبەستیان بوونی کومەڵەیە لە پەرلەمانی کورد)، پێموایە گرنگ ئەوەیە کە لەوێ گوتوویانە. هیچ شتێکی خراپ نییە کە ڕێکخراوێک بچێتە هەر شوێنێک و قسەکانی خۆی بڵێت- لە هەندێک شوێن کێشەیەک هەیە کە دەتوانرێت بە شێوەیەکی کردەیی نیشان بدرێت کە ئەمە کۆتاییەکەی زیانبەخشە بۆ بزووتنەوەکە- بەڵام ئەوەی گرنگترە ئەوەیە کە لەوێ گوتوویانە؛ ئایا ئەوان وەهمیان لەسەر ئەو دەسەڵاتە دروست کردووە کە بەشداریان تێدا کردووە یان خەباتیان لەدژی کردووە؟ ئەمە شتێکە کە دەبێت بە شێوەیەکی کۆنکرێتی ببینرێت. من بە شەخسی عەیب لە هیچ کەسێک نادۆزمەوە کە لە پشت پۆدیۆمێکەوە دەربکەوێت، لە پانێلێک یان لە باڵەخانەیەکدا کە حزبەکانی تەواو پێچەوانەی ئەون. بڕیارە پڕوپاگەندە دژی پڕوپاگەندەی دوژمن بێت و ئەگەر دوژمنێک لە خەندەقێکدا قسە بکات، بچێت و لەبەردەمیدا دەربکەوێت و قسەی خۆی بکات. من بە وەک خۆم هیچ کێشەیەکم لەگەڵ ئەم بابەتەدا نییە.
ڕادیۆ ئینتەرناشناڵ: دەوترێت ئازادی ڕادەربڕینتان، شێوازی قسەکردنتان، پیرۆزییەکانی هەندێک کەس پێشێل دەکات. پێویستە ڕێز لەو پیرۆزیانە بگیرێت، جا نەتەوەیی بێت، ئاینی بێت یان ئەخلاقی. باوەڕت بە شتێکی وا هەیە؟ بەڵام پێش ئەوەی وەڵام بدەیتەوە، گرنگی بە پرسیاری گوێگرێکی تر بدە:
گوێگر: … ئایا مەیلە دژبەیەکەکان هەمیشە لە بوونی کەسانی وەک لاجوریدیدا خۆدەنوێنێت؟ ئێوە گرنگی بە پرسەکانی دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەر و سەرکوتکردنی مەیلە جۆراوجۆرەکان لەلایەن بەلشەفییەکانەوە دەدەن؛ ئایا هەموو ئەوانە لاجوردیەکان بوون؟ گەرەنتی چییە کە من وەک مەیلێکی بۆرژوازی لەسەر هەموو بۆچوونێکم لەلایەن ئێوەوە سەرکوت نەکرێم؟
مەنسوور حیکمەت: سەبارەت بە پرسیارەکەت و باسکردنی پیرۆزییەکان، من هیچ شتێکی پیرۆز بە هۆکارێکی کافی نازانم بۆ ئەوەی ڕێگری لە قسەکردنی کەسێک بکات. بۆ ئەوەی کەسێک قسە و بۆچوونەکانی لەگەڵ کۆمەڵگادا نەخاتەڕوو. ئەمەش بە هیچ شێوەیەک ڕێگەپێدراو نییە، پێناسەی پیرۆزییەکان بۆ کۆمەڵگا ئامرازێکە بۆ کۆنترۆڵکردن و سەرکوتکردنی کۆمەڵگا. . بەڕای من قسەکردن و ڕەخنەگرتن لە هیچ شتێک ناتوانێ ببێتە بەربەست، هەرچەندە بۆ هەندێک کەس پیرۆز بێت، ئەگینا کۆمەڵگا بەرەو پێش ناچێت. لە بەرنامەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریدا، گوتوومانە ئازادی ڕەخنە بەبێ مەرج، ئازادی ڕەخنە و سنووردارنەبوون بە مەیل و ئەخلاقی لایەنی بەرامبەر. ئەم ئامرازانە هەمیشە لە سەرەوە بۆ خوارەوە بەکاردەهێنرێن. بۆ نموونە کەسێک کە دەڵێت حەیا و حورمەتی گشتی بریندار بووە، لە چوارچێوەی باسی ئابڕوی گشتیدا بەرژەوەندییە کۆمەڵایەتی و ئابورییەکانی دادەپۆشێت و کاتێک پێت دەڵێت کە ئابڕویی گشتی بریندار بووە، ئەوا ڕووبەڕووی ڕەوتێکی گۆڕانی کۆمەڵگا دەبێتەوە . ئەمە گۆشەیەکی کۆنترۆڵی مرۆڤەکان و کۆنترۆڵی کۆمەڵگایە.
سەبارەت بە قسەی گوێگر، ئایا هەموو نەیارەکانمان لاجوردی بن، ئێمە ئەمەمان نەگوتووە، نە پێموایە. سەبارەت بەوەی کە ئەوان گەرەنتییەکیان دەوێت کە ستەمیان لێ نەکرێت، دەڵێم پێویستە ئەو گەرەنتییە لەو کەسانە بکرێ کە ستەمکارن. ئەگەر بیبینم لە هێڵی پێشەوەی شەڕی دژی کۆماری ئیسلامی کە سیمبولی چەوساندنەوەی خەڵکە، ئەگەر بیبینم ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە سەرکوتکردنی کۆمۆنیستەکان، دژی سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییە کرێکارییەکان، دژی سەرکوتکردنی ژنان لەو کۆمەڵگایەدا، نەک لە ماڵەکەی خۆیدا، بەڵکو وەک حزبێکی سیاسی، بێگومان مافی ئەوەی پێدەدەم هەزار و یەک ئیراد بگرێت. بەڵام ئێوە شاهیدی جەمسەرگیرییەکن لە دەرەوەی وڵات کە تیایدا لایەنگرانی حکومەتێک، حکومەتی کۆماری ئیسلامی، کە کاک موهاجرانی وەزیری کابینە و ئەندامی دەسەڵاتی جێبەجێکردنەکەیە و تێیدا من و تۆ، و ئێمە گوێگری دۆست، بێ مافین، دەسەڵاتێک کە لە ترسی تیرۆرکردنی، ئێمە هێشتا لێرە ئاگاداری خۆمان بین، لایەنگرانی دەسەڵاتی جێبەجێکردنی ئەو حکومەتە پرسی ئازادی قسەکردن دەهێننە بەردەم ئۆپۆزسیۆنی کۆماری ئیسلامی. وەک ئەوەی هەندێک ئازادی ڕادەربڕین قەرزاری ئێمە بن! ئەمەش دیماگۆگییەکی دیکەیە. هاوڕێکەم هیچم نییە بیڵێم، با دابنیشین و باسی ئەزموونی سۆڤیەت بکەین، من هەرگیز پرۆسۆڤیەت نەبووم. ڕەنگە زۆربەی ئەو کەسانەی کە دەبێ دابنیشن و باس لەوە بکەن کە لە سۆڤیەتدا چی ڕوویداوە، دۆستی ئەم هاوڕێیەمان بن. من نەچوومەتە پیرۆ، بەڵام با دابنیشین و باسی چین بکەین. من بۆچوونی خۆمم هەیە. ئارگومێنتی من ئەو گەرەنتییەیە کە ئێوە لە کۆمۆنیستەکان دەتانەوێت بۆ ئەوەی ئایا ئازادی لە دوای شۆڕشێکی کۆمۆنیستی سنوور و بۆشایی دەبێت یان نا، ئەوە لە بیرکردنەوەی کۆمۆنیستەکاندایە سەبارەت بە کۆمەڵگا و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ پەیوەندییە موڵکییەکان و نەهێشتنی هۆکارەکانی ژێردەستەیی و خنکاندن و بوونی دەوڵەت.لەناوبردنی چینی ستەمکار و ستەملێکراودا، ئەمانە گەرەنتی کۆمۆنیزمن بۆ ئازادی نەک ئەخلاقی شەخسی من. لەوانەیە پێت وابێت فڵان کەس دەبێت کەسێکی خۆپەرست بێت یان ڕەنگە سبەی هاوڕێکەی ناچار بکات. بڕیار نییە لە کۆمەڵگادا متمانەمان بەم پێوەرانە هەبێت. ئایا ئێوە لە کۆمۆنیستەکان باشتر خاتەمی دەناسن؟ یان ئامادەی سوێند بە ویژدانی موهاجەرانی باشتر سوێند بخویت لە بەرپرسی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران لە دەرەوەی وڵات؟ نەخێر. ئێوە دەبێت کۆمەڵگایەک لە خەیاڵدا وێنا بکەن کە هێز تیایدا مانایەک نادۆزێتەوە، کە بە ژێرەوە ڕزگاری بووەو دەتوانێت بەرگری لە خۆی بکات و شتێک بە ناوی سەرە وە وخوارە نادۆزێتەوە. کۆمۆنیستەکان پرسی ئازادی “بە شەرتی چەقۆ” و “وەرە متمانەم پێ بکە” و “بزانە چەند کەسێکی بەڕێزم” ناوروژێنن. ئێمە لە هەڵبژاردندا بەدوای دەنگدا ناگەڕێین. ئێمە دەڵێین با بناغەی کۆمەڵگا کە لەسەر ئیستغلال و چەوساندنەوە دامەزراوە، هەرچەند خراپ بین من و تۆ، بەڵام لە کۆمەڵگایەکدا کە چیتر چین و توێژ نەماوە و پێویست ناکات کار بۆ ئێوە بکەم تا نانی شەوانەم بەدەست بهێنم.و لە ئەنجامدا ناچارم گوێ لە قسەکانت بگرم و ئەگەر ناڕەزایی دەرببڕم، سەرباز دەهێنیت و ستەمم لێ دەکەیت، ئەوا لە کۆمەڵگەیەکی وادا کەهەموو مرۆڤەکان ئازادییان هەیە و گەرەنتی ئەوەش سیستەمی کۆمەڵایەتی و ڕزگارییەکە دەوڵەت تێیدا بێ بنەما و سوپا هەڵوەشاوەیە. ڕژیمێک بە سەرکوتی مەزهەبی، لەگەڵ سپای پاسداران، بە ئەشکەنجە و بەردبارانکردن و کوشتار لەسەر کاردایە ، لایەنگرانی ئەو دەسەڵاتە هاتوونەتە دەرەوە بۆ داوای ئازادی ڕادەربڕین لە بزووتنەوەیەکی سیاسی بە ناوی کۆمۆنیزمی کرێکاری، کە لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی سوپا، هەڵوەشاندنەوەی ڕێکخراوە نهێنیەکان، ئازادی سیاسی بێ کۆت ومەرج، یەکسانی تەواوەتی ژن و پیاو، ئازادی کۆبونەوە و مانگرتنە! پێت وانییە لێرە شتێکی خەمناک ڕوویداوە؟ پێت وانییە شتێکی سەیر ڕوودەدات؟ وەک ئەوە وایە بۆ نموونە یەکێک لە وەزیرە میانڕەوەکانی پینۆشێ بڵێت ئازادی ڕادەربڕینمان لەلایەن نەیارانی ڕژیمەوە پێشێل کراوە! یان وەزیری پیشەسازی و بازرگانی هیتلەر کە کەمێک لە خۆی میانڕەوتر بوو، ناڕەزایەتی دەربڕی بەرامبەر بە بزووتنەوەی دژە فاشیست، چ گەرەنتییەکم هەیە کە ئێوە بێنە سەر کار و ڕەچاوی ئازادی بکەن؟! ئاخر ئەوان لە سەرکوتگەرترین دەسەڵاتەکانی مێژوودا دانیشتوون و دەستیان تا ئەژنۆیان لە خوێندایە. پێوەرەکانی ئەخلاق و شەرەف کە خاتەمی و موهاجەرانی بەڕێوە دەبەن هیچ جیاوازییەکیان لەگەڵ من و تۆ نییە. ئەگەر ڕۆژێک من و تۆ لەو حکومەتەدا بووینایە، ئێستا هاوارمان دەکرد، دەمانگوت ئێمە لەگەڵ ئەوان نین، من شەریک نیم لەم تاوانە، با بیانڕوخێنین. ئێمە ئەوەی هەمانە دەیڵێین. ئێستا وەزیری ئیرشادی ئیسلامی، واتە وەزیری سانسۆری کۆماری ئیسلامی،داوای ئازادی دەربڕین لە منی کۆمۆنیستی دەرەوەی وڵات دەکات؟ پێم وایە پێویستە ڕەهەندەکانی پێوانەکردنی کێشەکە بهێڵرێتەوە. ئەم جوڵەیە ناشیرینە.

ڕادیۆ ئینتەرناسیۆناڵ: لە پێوەندی لەگەڵ هەمان ئەو وتووێژەی کە ئێوە کردتان، ئاگادارییەک لە “کار”ی ژمارە ١٨١ ئۆرگانی ئەکسەریەتدا هەیە، کە بە واژۆی ئەکسەریەت، پارتی دیموکراتی گەلانی ئێران و کۆماریخوازە نیشتمانییەکانی ئێران، کە لەقاودانەکەی ئێمەیان لە دژی موهاجەرانی و سروش بەکردەوەیەکی توندوتیژ و هێرشکردنی کەسی زانیوە و مەحکومیان کردووە. بیر له‌ چی ده‌كه‌یته‌وه‌؟
مەنسوور حیکمەت: پێموایە دۆسیەکە نزیک بووەتەوە لە سوریالیزم. خەباتکارێکی دژە ئاپارتاید بهێنن، ئەم دیمەنەی پیشان بدەن، بڵێن: ئەم ڕۆژنامەیە “ئەکسەریە”تە، ئەوەش کۆماری ئیسلامییە و ئەوانەش چەپ و کۆمۆنیستەکانن. ڕژیم سەدان هەزار کەسی کوشتووە، لەو وڵاتەدا ژنان مافی قسەکردنیان نییە و لەم دواییانەشدا ڕوون بووەتەوە کە تەنانەت نایەکسانی ژنانیش نابێ قسەی لەسەر بکرێت. لەو وڵاتەدا ژنان لەسەر تاوانی خۆشەویستی، لەسەر پشتکردن لە هاوبەشە سێکسییەکانیان بەردباران دەکرێن. لەو وڵاتەدا نازانرێت گۆڕی زۆر کەس لە کوێیە، زۆر کەس نازانن ئازیزترین کەسەکانیان لە کوێ نێژراون. ئەم “ئەکسەریەتە”کە بۆ ماوەیەک هاوکاری ڕژێمی کرد و هەر ئەم دەسەڵاتە بوو کە نەیویست و دەریان کرد، ئێستا دەرگایەکی تریان لە باخچەی سەوز بینیوە، ڕێکخراوێکی لەو شێوەیە بڕیارنامەی دەرکردووە و ڕوونترین قوربانی توندوتیژی، لە توندوتیژی دژی دەسەڵات لە دەرەوە هۆشداری داوە! پێم وایە ئەوان پێدەکەنن. پێدەکەنن ئێمە دەتوانین لەم جیهانە خەمناکەدا بژین تەنیا لەبەر ئەوەی بە زمانی فارسی بەجێهێڵراو قسە دەکەین و ئەدەبیاتمان بە ڕێنووسی فارسی جێهێڵراو نووسراوە و جیهان کاریگەریی لەسەر نییە و لەبارەیەوە نازانێت. ئەگینا هەمووان بەم شتە پێدەکەنن. ئەوە خەڵکە کە لە ژێر توندوتیژیی کۆماری ئیسلامیدان، ئەوە ئۆپۆزیسیۆنە کە لە ژێر توندوتیژیی کۆماری ئیسلامیدایە. باشترین هاوڕێیانی ئێمەیان کوشتووە، سەرکردە کرێکارییەکانی ئەو وڵاتەیان کوشتووە، باشترین کەسانی بزووتنەوەی خوێندکارییان کوشتووە، ئازیزترین تێکۆشەرانی ئازادی سەردەمی شایان لە لیستی شا و لەوەش زیاتر کوشتووە. با هەموو خۆتان بکەنە قازی، ناشیرین نییە ڕێکخراوێکی سیاسی ئاگادارییەک دەربکات و حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لە توندوتیژی دژی کۆماری ئیسلامی ئاگادار بکاتەوە؟ من لەم بیرخراپیە تێناگەم، نەخێر، بە جۆرێک تێدەگەم. واتە دەتوانم بیر لە ژمارەیەکی زۆر کەم و بە زەلیلکردنێکی زۆرەوە بکەمەوە، بەڵام ناتوانم تێبگەم مرۆڤی ڕاستەقینە چۆن تا ڕادەیەک و بەو ڕەهەندە بچووکانە کورت دەبێتەوە.

گوێگرێکی تر: پرسیاری من بۆ کاک مەنسور حیکمەت ئەوەیە کە لە حکومەتێکی کرێکاری داهاتوودا دەبێت کەسانی وەک فرۆخ نگهدار دادگایی بکرێن؟ واتە تەواوی باندەکەی زۆرینە؟
مەنسوور حیکمەت: سەبارەت بە دادگاییکردنی خەڵک، بە بۆچوونی من هەر کەسێک لە جیهاندا دادگایی بکرێت، ئەگەر دۆسیەیەکی دیاریکراو هەبێت کە بەڵگەی پێویست لەسەری هەبێت. هیچ کەسێک ناتوانرێت بە گروپێک تۆمەتبار بکرێت. خەڵکی ڕێکخراوە سیاسییەکان بە پشتبەستن بە تاکتیکی سیاسی ئەو ڕێکخراوانە دادگایی ناکرێن. ئەگەر تۆ سکاڵات لە کەسێکی دیاریکراو کرد و بەڵگەی پێویست بدەیتە لایەنی پەیوەندیدار، پێویستە ئەوان بەدواداچوون بکەن و دادگا بزانێت تۆمەتەکانت پشتڕاستکراونەتەوە یان نا. من وەک مرۆڤێک دەبێ لە زۆر کەس ناڕازی بم و بە دڵنیاییەوە دەیخەمە بەردەم لایەنی پەیوەندیدار. لە حکومەتێکی کرێکاریدا خەڵک دەبێت بەرپرسیارێتی کارەکانیان لە ئەستۆ بگرن. بەڵام لە تۆنی گفتوگۆی هاوڕێکەماندا وروژاندن هەبوو، کە بەڕێگەدا ئەگەر باسی دادپەروەری بکەین، پێموایە چیتر نابێت ئەم وروژاندنەمان هەبێت. دادپەروەری واتە هەموو کەسێک بەرپرسیارە لەوەی کردوویەتی.
ڕادیۆ ئینتەرناسیۆناڵ: پرسیارێکی دیکە کراوە، ئایا هێرشکردنە سەربەکرێگیراوەکانی کۆماری ئیسلامی لە دەرەوەی وڵات، پێشێلکردنی ئازادی ڕادەربڕینیان نییە؟
مەنسور حیکمەت: بێگومان هێرش وشەیەکی فراوانە. لەوانەیە هێرشەکە پێچەوانەی یاساکانی ئەو وڵاتە بێت. مرۆڤ ناتوانێت لێی بدات و بریندار بکات، لەوانەیە دژی ئازادی قسەکردن نەبێت، بەڵام نایاساییە، پێچەوانەی تەندروستی جەستەیی هاووڵاتیانی ئەو وڵاتەیە. بەڵام ناڕەزایەتی دەربڕین لە لاوە، ناڕەزایەتی دەربڕین لە خوارەوە بۆ خوارەوە، ناڕەزایەتی دەربڕین لە هاووڵاتییەکەوە بۆ هاووڵاتییەکی تر، ناڕەزایەتی دەربڕین لە کەرتی تایبەتەوە بۆ کەرتی تایبەت، پێشێلکردنی ئازادی ڕادەربڕین نییە. ئەگەر کەسێک هات و چوارپاییەکی لە بەردەم ماڵەکەمان دانا و دەستی کرد بە سوکایەتیکردن، بۆ نمونە ژن کەم عەقڵە و ڕەشپێست پیسەو، ئێرانی فڵان و فڵانە و زنجیرەیەک قسەی جیاکاری و ئیستفزازی بڵێت، ڕەنگە من شمشاڵێک هەڵبگرم و بەشێوەیەک لێبدەم و شتێکی لەو جۆرە بڵێم بە دەنگێکی بەرز تا کەس گوێی لە دەنگی ئەو نەبێت. ئازادی ڕادەربڕینی لایەنی بەرانبەرم پێشێل نەکردووە، ڕێگریم لێکردوە لەو ڕۆژ و کاتە دیاریکراوەدا ئەو وشە تایبەتانە لەو بڕگە تایبەتەدا بڵێت. ئەمە مافی منە. ئەمە ئازادی ڕادەربڕینی منە، بە مانای expression ، نەک بە مانای قسەکردن. ئازادی ئەوەیە هەست و سۆزەکانم پیشانی کۆمەڵگا بدەم و ئەگەر ئەمە ببێتە هۆی ئەوەی نەتوانێت قسەکانی خۆی بڵێت، ئەوە بەڕای من شەرمەزارییە. ئازادی قسەکردن و بەرگری لە دەستدرێژی بەرزە. ئەمە هەمووی باسێکی یاساییە لەسەر ئازادی قسەکردن. ئازادی قسەکردن فۆرمولێکی تر نییە بۆ سەعات سەدر و “با ئێستا قسە بکات” و “بۆچوونی هەمووان ڕێزیان لێدەگیرێت”. ئازادی ڕادەربڕین مشتومڕێکی یاساییە سەبارەت بە پارێزبەندی هاووڵاتی لە هێرشەکانی دەسەڵات و دامەزراوە و ناوەندە سیاسییەکان کە دەسەڵاتیان بەدەستەوەیە یان دەتوانن لە ڕێگەی کەناڵی یاساییەوە کاریگەرییان لەسەر ژیانی خەڵک هەبێت. سەلامەت بوون لە شەڕانگێزیەکانیان. ئەگەر حکومەتی پەیوەندیدار هات دەستی ئەم کەسە بگرێت و بیبات، لەوانەیە ئازادی ڕادەربڕینی پێشێل بکات و دادگا لە بەرژەوەندی ئەو بڕیار بدات. بەڵام ئەگەر شمشاڵ لێبدەم و هاوار بکەم و جەماوەر کۆبکەمەوە بۆ ئەوەی بو بو، ئازادی ڕادەربڕینم دەربڕیوە نەک بە پێچەوانەوە. ئازادی ڕادەربڕینی ئەو کاتێک گەرەنتی دەکرێت کە مۆڵەتی لە پۆلیس وەربگرێت.
ڕادیۆ ئینتەرنایۆناڵ: پرسیارێکی هاوشێوە لە لایەن کاک مستەفا مەدەنییەوە کرا، بە تایبەتی سەبارەت بە مهاجەرانی، ئەوان پێیان وابوو هەر ئاکسیۆنێک لە دژی ڕەوتێک کە ئێستالە ئێران خەریکە بە زۆر، پاشەکشە پێکردن، پابەندبوون یان هەر شتێک، کە بەڕادەیەک مل بە داواکاری و ئازادییەکانی خەڵک دەدات.بەڕای ئەو هەڵەیە. بەڵام دوا پرسیاری من بۆ ئێوە ئەوەیە، ئایا حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری درێژە بەو جۆرە کارانە دەدات، وەک کردەوەی ئەڵمانیا دژی سروش یان کردەوەی ستۆکهۆڵم دژی مهاجەرانین و چۆن؟
مەنسوور حیکمەت: با شتێک لەسەر وتارەکەی بەڕێز مەدەنی بڵێم؛ ئەگەر من لە جێگای موهاجەرانی یان خاتەمی بومایە بە دڵنیاییەوە سوپاسی ئەوانم دەکرد، چونکە چ بەرگرییەکی باشتر هەیە لەوەی کەسێک بێت و بڵێت هێرشکردنە سەریان دروست نییە. ئەگەر مهاجەرانی بە ئەدەب بێت، پێویستە بڵێت زۆر سوپاس کاک مەدەنی.
سەبارەت بەو ڕاستییەی کە پرسیارت کرد کە ئایا ئەم جۆرە ئاکسیۆنانەی حیزبی کۆمۆنیست پەرەی بێدەدرێت، هەندێک کەس پێیان وایە کە لە بەرامبەر بزووتنەوە سیاسی و ناڕەزایەتییەکانمان وەک توخمە ئازادیخوازەکانی ئەو کۆمەڵگایە بەرامبەر بە نیزامی کۆنەپەرستانەی ئێران، بە واژۆ کۆکردنەوە و دەرکردنی بەیاننامە ، بۆ نموونە دۆخی دەرەوەی وڵات ئەبێتە دۆخێک، ئەگەری ئەوە هەیە بچین لە پەناگە دابنیشین و کۆماری ئیسلامی بتوانێت لە دەرەوە کۆبوونەوەکانی خۆی ئەنجام بدات. ئێمە پێشوازی لەم واژۆ کۆکردنەوانە دەکەین. من ئەمە دەڵێم بۆ ئەوەی توشی سەر سوڕمان نەبن کە دەبینن سەرەڕای ئەم “فشارانە”، ئێمە هەست بە هیچ فشارێک لەسەر خۆمان ناکەین. چونکە خەڵکی ئێران چاویان لێیە. ئەوەی لە ئێرانە هەمان کارە کە ئێمە دەیکەین، واتە گوشار دەخاتە سەر ڕێژیم، هاوپەیمانی خۆی لە ئێمەدا دەدۆزێتەوە و دەڵێت بژی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران کە مەیدانەکەی بەرتەسک کردووەتەوە بۆ ئەوان لە دەرەوەی وڵات. ئەگەر بیرۆکەی چەقبەستووی کەسێک، بەناو بیرۆکەی خۆڕازیکەر سەبارەت بە ئازادی ڕادەربڕین، کە هیچ پەیوەندییەکیان بە توێژی ئازادی ڕادەربڕینەوە نییە، ئازار بدرێ، کێشەکە لە فێرکارییە فەلسەفیەکانی حیزبدایە. دەتوانێ لە ڕوانگەیەکی واقیعیتر و سیاسیتر و ئینسانی ڕاستەقینەترەوە سەیری ئازادی ڕادەربڕین بکات، نەک لە گۆشەنیگای تاکتیکییەوە کە شتێک لە بەرژەوەندی خاتەمی کۆتایی پێبێت یان نا. لە دەرەوە، ئەگەر بتوانین بە ڕێگەی سیاسی (ئێمە ڕێکخراوێکی توندوتیژ نین، ڕێکخراوێکی سیاسیین، خۆپیشاندان دەکەین، بانگەشەی هەڵبژاردن دەکەین، پیکێت دەکەین، دروشم دەدەین) بەم شێوازە تایبەتانە، ئەگەر بتوانین لە دەرەوەی وڵات ڕێگری لە کۆبوونەوەی بەکرێگیراوێکی کۆماری ئیسلامی بکەین. بۆ ئەوەی تا کۆتایی ڕایبگرین، ئێمە شانازی بەمەوە دەکەین و بەردەوام دەبین.
ئەوەی بەڕای من زۆر ڕونە ئەوەیە کە لایەنگرانی خاتەمی لە ئۆپۆزسیۆن هیچ جیاوازییەک لە نێوان خۆیان و ئەم فراکسیۆنەدا نابینن. بۆ نمونە ئەگەر بچین بە کاک موهاجەرانی بڵێین هۆو! ئاغای مەعروفی ئەمە دەباتە سەر خۆی و دەڵێت من ستەمم لێکرا. یان بۆ نمونە ئەگەر ئێمە ناڕەزایەتی دەرببڕین لە دژی سروش، کەسێک لە ڕێکخراوی بەناو چەپدا ناڕەحەت دەبێت. واتە ئامادە نین جیاوازی بکەن لە نێوان خۆیان و سروش، لە نێوان خۆیان و مهاجەرانیدا. ئیتر ئەمە کێشەی من نییە. ئێمە دژی سرۆش خۆپیشاندانمان کرد، نەک دژی هاوکارەکانی سروش لە ئۆپۆزسیۆن. تا ئێستا هیچمان لەسەر ئەمانە نەکردووە. ئەگەر ئێمەش وامان کرد، مافی خۆمان هەبوو، بەڵام نەمانکرد. هێڵی سیاسی ئێمە ئەوە نییە پێش بە چالاکیی نەیارانی ڕێژیم بگرین، تەنانەت ئەگەر دروشمی ئەم نەیارانەی ڕێژیم بنیاتنانی لەگەڵ ڕێژیمیش بێت. ئێمە سیاسەتی پیکێتکردن و ڕێگریکردنمان لە ڕێکخستنی کۆبوونەوەیان نییە. ئەو بەشەی کە بەتەواوی بابەتی چالاکیی ئێمەیە و ئەوەی پێی دەوترێت پیکێت و ڕێگریکردن، خودی ڕژێمەکانن. ئێستا چ دەسەڵاتێکە، چ دەسەڵاتێکە تازە خانەنشین بووە و چاوەڕێی خزمەتە. ئێمە بە دوربین پەیوەندییەکانی ناو فراکسیۆنەکان پەیڕەو ناکەین، بۆ ئەوەی هەر لەو ساتەوەختەی کە کەسێک توڕە دەبێت، لە باوەش بگرین و پێی بڵێین کە پەیوەندی بە ئۆردوگای شۆڕشگێڕییەوە کردووە. پێم وایە کاک سروش بووەتە ئۆپۆزیسیۆنی ناوخۆی نیزام و لایەنگری جۆرێکی تری حکوومەتی ئیسلامی. ئەمە کێشەی ئاغای سروشە لەگەڵ هاوڕێ کۆنەکانی. پێکەوە ئەم حکومەتەیان هێناوەتە سەر کار. بەڵام ئەگەر وا گریمانە بکەیت کە زۆرینە دەچێتە شوێنی کۆبوونەوەیەک، هەرچەندە هەڵوێستی ئەو جیاواز نییە لە هەڵوێستی سروش، بەڵام ڕێکخستنەکانی ئێستامان لە ڕێکخراوەکەماندا بۆ ئەوە نییە زۆرینە لە ڕێکخستنی کۆبوونەوەکەیدا تێکبدات. بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە نەچینە هۆڵ، دەست بەرز نەکەینەوە، قسە ناکەین. ئێمە هەموو ئەم کارانە دەکەین. بەڵام دەتوانن دڵنیابن لەوەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بە نیازی ڕێگری لە ڕێکخستنی ڕێکخراوە ئۆپۆزسیۆنەکان نییە. هەرگيز شايانى نييە.
ڕادیۆ ئینتەرناسیۆناڵ: مەنسور حیکمەت، سوپاس بۆ پەیوەندیەکەت، ئەگەر هەر تێبینییەکی کۆتاییت هەبوو، تکایە بفەرموون.
مەنسوور حیکمەت: تەنیا دەمەوێت داوا لە هەموو هاوڕێکانم بکەم کە نیگەرانن لە بارودۆخی ئێران و لە هەڵوێستێکی ئازادیخوازانەی ڕاستەقینەوە، بچنە ناو حزبی کۆمۆنیستی کرێکارییەوە. ئەم دۆخەی ئەم دواییە دەریدەخات کە لە کوێ وەستاوە. دوای ئەو هەموو باسە سەبارەت بە “سەردەم”، یەکێتی سۆڤیەت و چین، سەردەمی نوێ و نەزمی نوێی جیهانی، شێوازی بەرهەمهێنان، پۆست مۆدێرنیزم و مۆدێرنیزم و هەموو شتێک، دواجار ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە چ کەسانێک لە دژی کۆنەپەرستی ئیسلامی سەردەمی ئێمە وەستاون ، کە چ کەسانێک لەبەردەم ناسیۆنالیزمی کۆنەپەرستی سەردەمی ئێمەدا وەستاون و لە کۆتاییدا، کە لە بەردەم ڕژێمی کۆنەپەرستی ئیسلامی ئێستا وەستاون. جێگای هەموو ئەو کەسانەی حەز دەکەن لە کۆمەڵگەیەکی ئازاددا بژین و بە مافی مرۆڤی دەزانن لە حیزبی ئێمەدایە. ناوی ئێمە حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریە، بەڵام دەرگاکە کراوەیە بۆ هەموو ئەوانەی دەیانەوێت لە ڕیزەکانی ئەم حیزبەدا خەبات بۆ ئەو ئامانجانە بکەن و هەرکەسێک بچێتە ناو ئەم حیزبەوە وەک ئەوە وایە سی ساڵە ئەندامی ئەم حیزبە بێت ساڵانێک لە یەکەم ڕۆژەوە، هەموو مافەکانی بەشدار بوونی لە چارەنووسی ئەم حزبەدا هەیە. بانگەوازی من بۆ هەرکەسێک کە لەم ڕۆژانەدا دەیبینم یان ئامادەیە بۆ ماوەی پێنج خولەک گوێچکەیم بداتێ بەقەرز ، ئەوەیە کە پەیوەست ببە بەحیزبەکەمانەوە.

لە گۆڤاری ئیسکرا ژمارە ٧ وەرگیراوە
٢٢ی خوردادی ١٣٧٧ – ١٢ی حوزەیرانی ١٩٩٨
hekmat.public-archive.net #1360fa.html




کورتە چیڕۆک/ 126 چرکەی ترافیک.. رەسوڵ بەختیار

چایخانەکەی سەر شەقامەی نزیک ئەو جادەیەی بەسەر قەڵادا سەر دەکەوێ، زۆر چەنجاڵ بوو، هەبوو تەنیا دانیشتبوو، هەبوو لەگەڵ هاوڕێیەکانیدا لەگفتوگۆدا بوو، کەس سەیری کەسی نەدەکرد، هەر کەس بەخۆیەوە خەریک بوو، لەناکاو کوڕێکی باڵا بەرز و پۆشتە بەدووری دوو مەتر وەستا، بەدەنگێکی بەرز دەستی بەقسان کرد وەک ئەوەی لەنێو پۆلدا بێ وانەیەک پێشکەش بەقوتابییانی بکات، دەیگوت: هەموو ئاسمانەکان پاشایەکیان هەیە، ئەو پاشایە بڕیار دەدات ئاسمان چی بکات، ببارێنێ یان بگرمێنێ و هەورە تریشقە و بروسکەکانی کوێ بسووتێنێ، گوێ بگرن دەبێ بەراز و نیازی ئەو پاشایە بجوولێینەوە، دەنا هەمووان لەسێدارە دەدرێن، دەزانم لەژێر لێوەکانتانەوە بزەتان دێ و گاڵتە بەقسەکانم دەکەن، بەڵام رۆژێ دێ بەقسەکانم باوەڕ دەکەن، دەبێ لەگومڕایی رزگارتان بێ، هەتا هەتا نابێ گومڕا بن.
جولەکانی وەک مامۆستایەکی لێهاتوو وابوو، چەند هەنگاوێکی نا و راوەستایەوە، دووبارە دەستی بەقسان کرد، بەڵام کەس وەڵامی نەدایەوە، وەک ئەوەی پێی بڵێن تۆ مامۆستایەکی لێهاتووی، هەندێکی دیکە قسەی کرد، بەڵام چۆن رۆیی نەگەڕایەوە، دیارە پێیوابوو پەیامەکەی گەیشت.
کاتێ رۆیشتم و نزیک ترافیکەکە بوومەوە گڵۆپی سوور داگیرسا واتە دوای 126 چرکە دەتوانیت بڕۆیت، بیرم لەو دیمەنە دەکردەوە دەکردەوە، ئەو گەنجە وەک مامۆستایەکی بەویقار وانەکەی خۆی گوتەوە، ئەوەی لام گرنگ بوو لەو دیمەنە کەس وەڵامی نەدایەوە، چونکە پێشتر شار لەمجۆرانەی تیادا بوو و خەڵک بەبینینی ئەو جۆرە دیمەنانە یەکسەر هۆهایان لەو کەسە دەکرد، بەڵام ئەو جارەیان وەک ئەوەی هیچ نەبوو بێ، کۆتایی بەوانەکەی هێنا و رێگەی خۆی بڕی، لەو لێکدانەوە و خەیاڵانە دابووم، لەنێو ئۆتۆمبێلە وەستاوەکان ژنێک هاواری کرد، دیار بوو بەپڕتاو لەئۆتۆمبیلێک هاتۆتە خوارەوە، هەزار جوێنی بەشوفێرەکە دا، شوفێریش لەئۆتۆمبیلەکەی هاتەخوارەوە تکای لێدەکرد بێتەوە ناو ئۆتۆمبیلەکە، بەهەڵسوکەوتیان دیار ئەوان ژن و مێرد بوون، لەیەک تێنەگەیشتنێک کردوویانەتە هەرا، ئەمجارەیان جیا لەدیمەنی پێشتر هەر یەکەو کامیرای مۆبایلەکەیان روو لەو ژن و مێردە کرد.
ئێستا لە چرکەی 87 داین، کاتێ ژن و مێردەکە مۆبایلەکانیان بینی هەر یەکەو بەبێ دەنگی چوونەوە نێو ئۆتۆمبیلەکە.
لەچرکەی 86 سواڵکەرەکان بەخێرایی بەرۆکی شوفێرەکانیان دەگرت، چ بەدەست پانکردنەوە یان کلێنس فرۆشتن بەسەر ئۆتۆمبیلەکاندا دابەش بوو بوون، لەنێو ئەم دیمەنەشدا لەنێوان سواڵکەرەکان بوو بەشەڕ، بەشێک لەو سواڵکەرانە سووری بوون، کلێنس فرۆشەکانیش بەنگلادیشی بوون، سواڵکەرە سوورییەکان بەعەرەبییەکی سووری بە بەنگلادیشییەکانیان دەگوت: پێمان نەگوتی لێرە مەمێنە، ئێرە شوێنی ئێمەیە بۆ کەسی دیکە نییە لێرە بێ.
بەنگلادیشیەکەش بەسەرسوڕمانەوە بەکوردییەکی رەوان گوتی: خۆ من سواڵ ناکەم، کاسبی دەکەم، کلێنس و گوڵ دەفرۆشم.
لەو دەنگە دەنگە چرکەکانی ترافیکەکە خۆی لە 10چرکە نزیک دەکردەوە، تا دەهات کێشەی نێوانیان زیاتر دەبوو، ئەوەی سەیرە پۆلیسی هاتووچۆش لەدوورەوە پێدەکەنی.
لەچرکەی 3دا هەموو ئۆتۆمبیلەکان خۆیان ئامادەکرد تا بەتیژڕەوی ترافیکەکە ببڕن.
کاتێک گڵۆپی سەوز داگیرسا لەئاوێنە بەرزەکە سەیری بەنگلادیشی و سووری و ئۆتۆمبێلی ژن و مێردەکەم کرد، تا دەهات لەبەر چاوان ون دەبوون.




گەشبینی و ڕەشبینی/ زانا ڕزاق

سەرەتا پێش هەموو شتێک دوو جۆرە قسە کردن و کردار کردن هەیە ،هەیە لەسەر بەرژەوەندی گشتیە هەشە لەسەر بەرژەوەندی تایبەتە ،جا چەمکی گەشبینی لەسەر بنەمای بەرژەوەندی گشتییە بەڵام ڕەشبینی لەسەر بنەمای بەرژەوەندی تایبەتە ،یانی ڕەشبینی بۆ گروپێکی تایبەتە بەڵام گەشبینی بۆ هەمووانە، یان بە شێوەیەکی ڕوونتر گەشبینی واتە ووردە ووردە دروستکردنی خانوویەک بەڵام ڕەشبینی واتە ڕاوەستان لە دروستکردنی خانوویەک ،هەروەها گەشبینی واتە بەسەرکەوتنی پایەکانی خانوویەک بەڵام ڕەشبینی واتە لە سەرەوەی پایەکان هاتنە خوارەوەی، گەشبینی واتە دروستکردن و بنیاتنانەکان ڕەشبینی واتە نە دروست کردن نە بنیاتنان بەڵکو ڕاوەستان .

گەشبینی جگە لەوەی وەکو ئیرادەیەکی پۆڵاین وایە هەروەها سودیشی زۆرە یەکێک لەو سودانەی گەشبینی واتە پەرە پێدان و ڕاهێنان و بەردەوامی بێگومان ئەمەش تواناکان و لێهاتوویی مرۆڤەکان زیاتر دەکات بەڵام ڕەشبینی ڕاهێنان و بەردەوامی تێدانیە ئەمەش زیانی هەیە واتە مراندنی تواناکان و پوکانەوەی لێهاتوویی و شارەزاییەکان ، هەروەها گەشبینی و ڕەشبینەکان پێویستە سەرەتا نەبینن بەڵکو دوورمەودا لە هەموو شتەکان بڕوانن یانی وەک بەسەرکەوتنی چیایەک سەری بکەن کاتێک دەگەیە سەری چیاکە ئەوجا ڕێگاکەت ئاسانتر دەبێ یان دەگەی بە ئامانجەکانت و خەونەکانت

نموونەش وەکو دروستکردنی کۆمەڵگایەک لە هەموو بوارەکانەوە و پێگەیاندنی سەدان کەس بۆ هەموو بوارەکان
ڕاستە سەرەتای قورسە بەڵام ووردە ووردە ئاسان دەبێ و شارەزایی لە دروستکردن و پێگەیاندن پەیدا دەکەی

4 11 2022




چـیرۆک بۆ منـداڵان/ خـۆزگـەی باپـیرەم هـێـنـایـەدی.. نووسینی: رەزا شـوان

باوکـم تـا پـۆلی سێ و دایکـیـشـم تـا یـەکی نـاوەنـدیـیان خـوێـنـدبـوو. بـەڵام باپـیرەم و داپـیرەم نەخوێنـدەوار بوون. لە سەردەمی ئەواندا، لە گونـدەکەیاندا قـوتابخانە نەبـوو.
لە پـۆلی پـێـنجی بنـەڕەتی بـووم. کە لە ماڵـەوە دادەنیـشـتم و ئەرەکەکانی قـوتـابخـانەم جـێبەجێ دەکرد. زۆر جار باپیرەم لە نزیکمەوە لەسەر کورسییەک دادەنیشت و سەیری دەستـمی دەکـرد. رۆژێـکـیان باپـیرەم هـەناسـەیەکی قـووڵی هـەڵـكـێـشا و تی: خـۆزگـە.
ـ باپـیرە گیـان، بـۆچی ئەو هـەنـاسەیـەت هـەڵکـێـشا؟ چـی خـۆزگـەیەک دەخـوازیـت؟!
باپـیرە: خـونچـە گیـان، خـۆزگـەی ئـەوە دەخـوازم، کە منـیش خـوێـنـدەوار بـوومـایە و فـێری نووسین و خوێنـدنەوە بوومایە. بمتوانیایە ئەو پەرتووکەی تۆم بخوێنـدایەتەوە.
ئەو شەوە خەیاڵم لە لای هەناسە و خۆزگەکەی باپـیرەم بوو. لە دڵی خۆمدا وتم: جا بۆ باپـیرەم فێری نووسین و خوێندنەوە نەکەم.. باپیرەم پیاوێکی زیرەکە و زوو فێردەبێت.
بۆ بەیـانی ئەو شەوە کە لە قـوتابخـانە گەڕامـەوە، پێـنووسێک و دوو تیانـووسی سەد پەڕەیی و لاستـیکێکی کوژانـدنـەوە و پێنووستاشێکـم کڕی و خـستیانمە ناو کیسەیەکی نایـلـۆنی جـوانـەوە.
باپـیرەم وەکـو هـەمـوو رۆژەکـانی کە، بە زەردەخـەنـەوە بەخـێرهـاتـنەوەی لـێکـردم و ماچـمیکـرد. کـیـسەکـەم دایی.
ـ باپـیرە گـیان ئـەم دیـارییـە جـوانـانـەم بـۆ تـۆ کـڕیـوە.
باپـیرە: دیـاری.. ئەمانە چـین خـونچـە گیـان؟ چی لەم پێـنـووس و تیـانووسانە بکەم؟!
ـ باپـیرە ئەی تـۆ هـەناسەت هـەڵـنەکێشا و نەتـوت خۆزگە فـێری نووسین و خوێندنەوە بـوومـایە. مـن فـێری نـووسـین و خـوێنـدنەوەت دەکـەم.
باپـیرە ـ قـاقـا پێکەنی: خۆنچـە گیان، تازە من چـۆن فـێری نووسین و خوێندنەوە دەبم؟
ـ باپـیرە گیـان، دەزانـم زۆر حـەزت لە نـووسـین و خـوێنـدنەوە هـەیە، تـۆ زیـرەکـیـت. لـەو بـڕوایـەدام کـە زوو فـێردەبیـت.
تـوانیـم باپـیرەم رازی بـکەم. رۆژی وانـەیـەکی خوێنـدنـەوە و وانـەیـەکی بیـرکـاریـم پێدەوتەوە. هەستم بەوە کرد، کە رۆژ لە دوای رۆژ باپیرەم حەزی بۆ فـێربوون زیاتر دەبێـت. وای لـێهـات خـۆی بانگمی دەکـرد و دەیـوت خـونچـە گیـان کـاتی وانەکانـمە.
لە مـاوەی نـۆ مانگـدا، باپـیرەم فـێری نووسینی هـەموو پیـتە کوردییـەکان و چـۆنیـیەتی نووسینی وشـە و داڕشـتنی رسـتە کرد. فـێری نووسینی هەموو ژمارەکان و هـەر چوار کـردارەکانی بیـرکاریشـم کـرد. باپـیرەم زۆر بە ئاسانی فـێری خوێـنـدنەوەی بابەتـەکـانی خوێندنەوەی کوردی تا پـۆلی شەشی بنەڕەتی بـوو. من گەیشتمە پـۆلی حـەوتی بنەڕەتی و باپـیرەشم بە تەواوی فـێری نووسین و خوێنـدنەوە بوو. کۆمەڵێک پەرتـووکی کوردی بۆ خـۆی کـڕی. بە زۆریش حـەزی لە خـوێنـدنەوەی چـیرۆک و شـیعـرە.
رۆژێـکـیان کە لە قـوتـابخـانە گـەڕامـەوە.. باپـیرەم وەکـو جـاران مـاچـمی کــرد.
باپـیرە: خـونچـە گیـان، مامـۆسـتا جـوان و شـیریـن و زیـرەکـەکەم. ئـەم کـاتـژمـێرە جـوانـەم بـۆ تـۆ کـڕی و بە دیـاری پـێـشکەش بـێـت.. ئـەگـەر لـە زێـڕێـشـت بـگـرم هـێـشـتا هـەر کـەمـە. تـۆ منت کرد بە خوێنـدەوار. ئیتر هـەناسە هـەڵناکـێـشم و زۆر دڵخـۆشـم. وا هەسـت دەکـەم کـە مـرۆڤـێکی تـرم.
ـ زۆر سوپاس باپـیرە گیان بۆ ئـەم دیـارییـە جـوانەت. مـن دوو هـێـندەی تـۆ دڵخـۆشم کە توانـیم فـێرتـبکەم و خـۆزگەکەت بهـێنمەدی. بـڕیـارم داوە کە داپـیرەشـم فـێربکەم.

نەرویـج: ٢٠٢٢




کاریگەریـیەکانی ڕاپەڕینی شۆڕشگێڕانە لە ئێران، بەزێنەری سنووری وڵاتان و نەتەوەکانە.. موئەیەد ئەحمەد

ڕاپەڕینی شۆڕشگێڕانەی جەماوەری ئێستا لەدژی سەرکوتی ژنان و حیجابی زۆرەملێ و ڕژێمی ئیسلامی سیاسی لە ئێراندا، پاڵنەرێکی بەهێزە بۆ خەباتی ژنان، چینی کرێکار، کۆمۆنیستەکان و ڕزگاریخوازان لە عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
لە شۆڕشەکانی میسر و تونسەوە و لە ساڵی (٢٠١١)وە، سەرەڕای هەموو ئەو پاشەکشە و سەرکوتە دڕندانەیەی کە ڕووبەڕووی هەوڵ و تێکۆشانی ملیۆنان کرێکار و زەحمەتکێش و خەڵکی نەدار بۆتەوە، بۆ ڕزگاربوون لە چنگی ڕژێمە سەرکوتکەرەکانی ئیسلامی و ناسیۆنالیستی بۆرژوازی؛ پارێزەران و نوێنەرانی سیستەمی سەرمایەداری و بەربەریی سەرمایە، نەک هەر ئەم خەبات و هەوڵانە نەوەستا، بەڵکو دووپاتیان کردەوە کە سیمایان شۆڕشگێڕ و چینایەتییە و سنووری وڵاتان و نەتەوە و مەزهەب و ئایین و ڕەنگ و ڕەگەز و جەندەر تێدەپەڕێنێنن.
هه‌روه‌ها ڕاپه‌ڕینی ئۆكتۆبه‌ری (٢٠١٩) لە عێراق و هاوكات له‌گه‌ڵیدا بەردەوامی خۆپیشاندانه‌كانی لوبنان و خۆپیشاندانی جه‌ماوه‌ر له‌ ئێران دژ به‌ گرانبوونی نرخی به‌نزین، وێستگە بەیه‌كتر به‌ستراوەکانی خه‌باتی جه‌ماوه‌ری خه‌ڵكی كرێكار و زه‌حمه‌تكێش و چه‌وساوەی ئەم وڵاتانە بوون. ئەوەی ئێستاش لە ئێراندا دەگوزەرێت، قۆناغێکی دیکەی پێشکەوتووی ئەم خەباتەیە، بەو پێیەی کە ڕاپەڕینێکی شۆڕشگێڕانەیە لەدژی بەکۆیلەکردن و ستەمی ژنان، و بەم مانایەش پرۆسەی شۆڕشگێڕانەی لە هەموو ناوچەکەدا بە ناوەڕۆکێکی کۆمەڵایەتی فراوان و قووڵ دەوڵەمەند کردووە.
بۆ یەکەمجارە دوای ساڵانێکی دوورودریژ لە کۆنترۆڵی ئیسلامی سیاسی بەسەر ژیان و گوزەرانی جەماوەر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، خرۆشانێکی لەم چەشنە و بەرپەرچدانەوەیەکی بەهێزی ئاوا دێتەمەیدان بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتی ئیسلامی سیاسی بەسەر ژیان و چارەنووسی ژناندا. ئەمە جگە لەوەی کە یەکەمجاریشە چالاکی سیاسی شۆڕشگێڕانەی جەماوەری کرێکار، چ ژن و چ پیاو، لە ناوچەکەدا بەجۆرێک سەرهەڵدەدات کە چەقی ئەم چالاکیـیە لەسەر ڕووبەڕوبوونەوە دژی سەرکوتی ژنان و حجابی زۆرە ملێ ڕاوەستابێ، و هیز و تواناش لە پرسی ڕزگاربوونی ژنان و یەکسانیان وەربگرێت.
وەک هەموو پرسێکی گەورەی کۆمەڵایەتی دیکەی مێژوو، ئەوەی چارەنووسی ژنان و ڕزگاری کۆتایییان لە ڕەوەندی پێشهاتەکانی ئەم ڕاپەڕینە شۆڕشگێڕانەدا دیاری دەکات، بە تایبەت لە ئەگەری سەرکەوتنیدا، پێشڕەویی شۆڕشە بۆ گەیشتن بە ئامانجە کۆتاییەکەی، کە لە شۆڕشی ئێستادا، لەناوبردنی ئەو كۆڵەکە بنەڕەتیانەیە کە کۆیلەکردنی ژنانی لەسەر وەستاوە، کە ئەویش سەرمایە و سیستەمی سەرمایەدارین، بەڵام ئەم پێشکەوتنە لە ڕەوتی شۆڕشدا، بێگومان پێویستی بە پەرەسەندنی خەباتی یەکگرتووی چینی کرێکار و ژنی چەوساوە و هەموو هەژاران هەیە. کەواتە ڕوونە کە کاریگەرییەکانی ئەوەی ئێستا لە ئێراندا ڕوودەدات، لە چوارچێوەی ئەم وڵاتەدا قەتیس نامێنێتەوە، نەک تەنیا لەبەر فراوانی و گەورەیی ئەو گورزەی کە هەتا ئیستا ڕاپەڕین لە ڕژیمی ئیسلامی ئیرانی داوە، بەڵکو لەبەرئەوەی ئەم ڕاپەڕینە جەماوەرییە شۆڕشگێڕانەیە لەسەر بنەمای خەبات دژی بە کۆیلەبوونێکە، کە نەک هەر کۆماری ئیسلامی لەسەر ڕاوەستاوە، بەڵکو سەرمایە و سیستەمی سەرمایەداری لە ئێران و وڵاتانی تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خۆی پێ بەرقەرار کردووە.
کاریگەرییەکانی شۆڕش لە دژی حیجابی زۆرەملێ و ڕژیمی ئیسلامی ئێران، لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا، لە ویژدان و هۆشیاری ملیۆنان ژن و ئازادیخوازانی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕەنگی داوەتەوە. ڕووبەرووبونەوەی ژنان و ئازادیخوازان دژ بە دەسەڵات و چەپۆکی ئیسلامی سیاسی و ڕژێمەکەی بەسەر ژنان لە ئیران، و ڕاپەڕین بەسەر سیمبولی ئەم دەسەڵاتەدا؛ حیجابی زۆرەملێ، واقیعێکی نوێ و قۆناغێکی پێشکەوتووی لە خەباتی ڕزگاریخوازانەی ژنان و جەماوەری کریکاران و خەڵکی زەحمەتکێشی ئەم وڵاتەدا دروست کردوە و بەمەش توخمێکی چۆنایەتی بۆ توخمەکانی پرۆسەی شۆڕشگێڕی لە تەواوی ناوچەکەدا، بە عێراقیشەوە، زیاد کردووە.
ئەم واقیعە نوێیە خۆی دەسەپێنێت بەسەر کارنامەی هەر هەڵچوونێکی جەماوەری داهاتوودا کە شایەنی ئەوە بێت بە شۆڕشگێڕانە وەسف بکرێت. ئەگەر لە ڕوانگەیەکی ماددی مێژووییەوە ئەم ڕووداوانەی ئێران هەڵسەنگێنین، دەبینین ئەگەرەکانی سەرکوتکردنی ڕاپەڕینی ئێستا، یان گۆڕینی هاوسەنگیی ئێستای هێزی نێوان جەماوەری شۆڕشگێڕ و هێزەکانی دژە شۆڕش بە قازانجی ئەمەی دووەمیان، هیچ له‌و ڕاستیه‌ ناگۆڕێت که‌ ئەم ڕووداوانە پرسی ئازادی و یه‌کسانی ژنانی، وە بە شێوه‌ی کردارێکی جەماوەری، کردە به‌شێکی سه‌ره‌کی‌ پڕۆسه‌ی شۆڕشگێڕانه‌ لە ناوچه‌که‌دا.
ئەمەش، بە سادەیی، بەو مانایەیە کە ناتوانرێت نە ڤێرژنێکی سەرکەوتووی نوێی شۆڕشەکانی میسر و تونس لە ناوچەکەدا دووبارە بکرێتەوە، وە نە ڤێرژنێکی نوێی سەرکەوتووانەی ڕاپەڕینی ئۆکتۆبەری عێراق، بەبێ تێپەڕین و زاڵبوون بەسەر یەکێک لە خاڵە لاوازە سەرەکییەکانیاندا، کە ئەویش جێگیرکردنی ڕزگاری و یەکسانی ژنانە لە تەوەرەی ئەولەویەتەکانی ئەم شۆرش و ڕاپەرینانەدا.
ڕژێمی خوێنڕێژی ئیسلامی لە ئێران ڕۆژانە تاوان لە دژی ڕاپەڕین ئەنجام دەدات و تا ئێستا دەیان کەسی کوشتووە و بەردەوامیش دەبێت. هه‌روه‌ها هێزه‌ دژه‌ شۆڕشه‌ بۆرژوازییه‌كان؛ دەوڵەتان و حزبەکان و ڕه‌وت و جه‌مسه‌ره‌ ئیمپریالیستی و ناوچه‌ییه‌كان، یه‌كگرتوو ده‌بن بۆ سه‌ركوتكردنی ئەو ڕاپەڕینە شۆڕشگێڕ و جەماوەریانە له‌ ناوچه‌كه‌دا و به‌ هه‌موو ڕێگه‌یه‌ك لە هەوڵدا دەبن بۆ لەباربردنیان، وە له‌گه‌ڵ پەرەسەندنی دۆخی شۆڕشگێڕانەدا، به‌ ڕێگه‌ و شێوازی جۆراوجۆر، هه‌وڵ ده‌ده‌ن کە وڵاتانی ئەم ناوچەیە نوقم بکەن لەنێو شەڕ و میلیتاریزم و شەڕی بەوەکالەت و تاوانەکانی دیکەدا، بەڵام کرێکاران، خەڵکی زەحمەتکێش، بێبەشان، ژنانی چەوساوە، لاوانی کرێکار و ئازادیخواز، هێزێکی گەورەی کۆمەڵایەتی و سیاسی و فەرهەنگی پێکدەهێنن کە دەتوانن سەربکەون.
یەکێک لە فاکتۆرە هەرە گرنگەکانی سەرکەوتنی ئەم ‌هێزە چیانیەتیەی کرێکاران و زەحمەتکێشان ئەوەیە کە هەمان ئەو سیستەمەی کە زوڵمیان لێدەکات و ئازادی و ژیانێکی ئاسوودە و خۆشگوزەرانی لێی زەوت کردوون، لەسەر شیلەی گیانی هەمان ئەم هێزە بنیات نراوە و لە سەر بەرهەمی کار و زەحمەتی ئەو بەرێوە ئەچێ. ئەم واقعیەتەش بۆ خۆی سەرچاوەی سەرهەڵدانی خەباتی چینایەتی کریکاران و زەحمەتکێشانە بە بەردەوامی، نەک تەنها لەناو وڵاتێکی دیاریکراودا، بەڵکو لەناو سیستەمێکی جیهانی پێکەوەگرێداروی سەرمایە و پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا.
ئەنجامدانی خەبات لە دژی ڕەهەندە جۆراوجۆرەکانی ستەم و هەڵاواردن و پەراوێزخستنی چینی کرێکار و ژنان و هەموو تۆێژە هەژار و بێبەشەکان، و یەکخستنیان لە یەک خەباتی چینایەتیدا، لەناو وڵاتێکی دیاریکراودا و لەسەر ئاستی وڵاتانی جیاواز، و بەرزکردنەوەی ئاڵای شۆڕشگێڕ و سۆسیالیستی وئینترناسێۆنالیستی لە لایەن حیزبەکانی کرێکاران، گەرەنتی سەرکەوتنی خەباتی ئەم چین و گروپە کۆمەڵایەتییانەیە.
خەبات لەدژی بەکۆیلەکردنی ئێستای ژنان لە ئێران و عێراق و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، و لەدژی فۆرمی ئیسلامی و ناسیۆنالیستی پیاوسالاری ئەم بەکۆیلەکردنە و دژی ئەو ڕژێمە سیاسییەی کە بەرجەستەی دەکاتەوە، هەنگاوێکی گەورەی شۆڕشگێڕانەیە لەسەر ڕێگای خەباتی شۆڕشگێڕانە لە دژی تەواوی ئەو سیستەمە ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسی و کولتووریەی کە ئەم بێبەشکردنە بەرهەم دەهێنێتەوە.
با بەهەموو هێزوتواناوە پشتیوانی لەو خەباتە شۆڕشگێڕانەیە بکەین کە لە ئێراندا دەگوزەرێت لە دژی زوڵم و چەوساندنەوەی ژنان و حیجابی زۆرە ملێ و لەدژی ڕژێمی ئیسلامی سیاسیی دەسەڵاتدار، با بوەستینەوە بە ڕووی هەموو ئەو ڕەوت و حیزبە بۆرژوا ناوخۆیی و دەوڵەتە ئیمپریالیست و ناوچەییانەی کە دەیانەوێت ئەم ڕاپەڕینە شۆڕشگێڕانەیە بۆ ئامانجە سیاسیەکانی خۆیان و بۆ بەرژەوەندیەکانیان لە ململانێی جیۆ سیاسی و جیۆ ئابوری بقۆزنەوە.
٢٣ی ئەیلولی ( سبتێمبەری) ٢٠٢٢




دەنگی کرێکار\ ژمارە ٣٩

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٣٩ی رۆژنامەی دەنگی کرێکار کلیکی ئێرە بکەن..




تەوارەکانی ڕۆژهەڵات.. فازیل شەوڕۆ

دوو پشکۆی ئەبەدین
ئەو دوو چاوانە
لە تەندووری خۆر گەش کراونەتەوە
شاپەڕی ئاگرینت
دیاریی خوداوەندی فڕینە
تا بەرزتر
بۆ تۆقەڵەی ئاسمان بچێت
جوانتر دەبینیت
باشتر دەبیستیت
چرنووکی پەنجەت
زریانە و
سیڕڕەت سەدای گەردوون
تا پتر لە قووبەی ئەفلاکا
بە دەووری بازنەی
مەرگی خۆتدا بسوڕێتەوە
گەشتر دادەگیرسێت و
نەمرتر زیندوو دەبیتەوە
تەبعی تەوارە
سووتان لە پێناو ئاگر و
خنکان بۆ خاتری ئاو و
ڕۆحبەخشین بۆ ئازادکردنی ئازادی
سەمای تەوارە
لەسەر عەمامەی ژێر پێی ژیناکان
بانگی تەوارە
لەبن گوێی جیهانی کاس و وڕ
تۆڵەی تەوارە
لە ژنکوژ و ژیانکوژ و ئازادیکوژانی
ڕۆژهەڵات
تەوار
کە باڵە ئاگرینەکانی کردەوە و
بوو بە برووسکە
تەخت و تاراجی تاریکپەرستان
گڕ دەدات و
باڵای بەرزی شەهیدان
دەکاتە بەیداخی سوور.
تەوار
لە قەندیل تەوارە و
لە شار ژینایە و
لە شەقام
بڵێسە.

٢/١١/٢٠٢٢ دوبلن




کورتەنامەی شیعریی..16.. فەتاح حەسەن

( بەشی شازدەم )

ئەو ڕۆژەی

قاوە بێ تۆ بخۆمەوە

چەند شەکری تێبکەم،

هێشتا هەر تاڵە.

ئەو شەوەی

بێ تۆ سەر بخەمە سەر، سەرین

بەیانییەکەی پشتییەکە

لچم لێهەڵدەقورچێنێ.

ئەو ڕۆژەی

باران بەخوڕ دەبارێ

چەتری خۆم نا..

چەترەکەی تۆ، هەڵدەدەم.

ئەو شەوەی

ئەستێرە دەژمێرم

دەنگی تۆ دێتە گوێم..

دەڵێیت

ژماردنی کاکێشان، زۆر گرانە.

ئەو ڕۆژەی

گوڵی لالۆ عەباس

دەم دەکاتەو

تۆی دەم خونچەم

دێنێتەوە یاد.

ئەو شەوەی

ئەستێرە لەگەڵ مانگ

شەڕ دەکات..

شەڕەکانی خۆمانم

دێنێتەوە یاد.

ئەو ڕۆژەی

بەفر دەبارێ

کلوەکانی بەناخی تۆ،

بەراورد دەکەم..

لەبەرخۆمەوە دەڵێم

ئای کە، ڕەشە.

ئەو شەوەی

کە، پێی دەڵێن یەڵدا

چاوەڕوانیی خۆم

بیردەخاتەوە..

بۆ یەکەم دەمی ژوان

ئەو ڕۆژەی

کە، تۆ دییت

خونچە وەرزی لێتێکدەچێ و

بەزستان دەپشکوێ.

ئەو شەوەی

تاریك و نوتەکە

مانگ بەدەر دەکەوێ

ئەستێرە دەجریوێنێ

کە، تۆ دێی.

فەتاح حەسەن

دانیمارك / ڤالبی




زنجيرە وتاری نووسين بەرەو نووسين\ دونيای شيعر.. سەردار جاف

( 2 )

نامانەوێ ژانر و باسەکانمان درێژدادڕی تێدا بکەين تاوەکو تۆ تووشاری وەڕسبوون نەبيت، بە چێژ و خرۆش و پشووی ئاوەزتەوە دەست بە خوێندنەوە بکەی، ناکرێ لە ئێستاوە بە نووسينی دوور و درێژ تاقەت پروکێنت بکەين، شيعر بۆ خۆی کارێکی هێندە سانا نييە بە چەند دێڕێک کۆتایی پێ بهێنين، ديقەت بدە لەوەتەی شيعر بوونی هەيە بەردەوام لە سەری دەنووسرێت و گۆڕانی بە سەردا دێت و گەشە دەکات و خودی مرۆڤيش بۆ زاخاوی هزر و پشوودان بە بيری ئاڵۆسکاوی ناو بە ناو پەنا دەباتە بەر خوێندنەوەی شيعر، بۆيە لە باس و دواندنی بەکورتی زەحمەتە بگەينە چەمکی تەواوی بە دەستەوەدراوی شيعر، ئەوانەی تازە دەست دەدەنە نووسين تێر نابن و پێويستە بە نەرمی و ئارامی بەرەو مەنزڵی تەواوەتی بگەيەنرێن.
تۆ لە چەند وشەيەک بيرۆکەيەک دەخەيتە بەر دەستی خوێنەر، خوێنەريش بە بێ ئەوەی تەواوی واتاکە لە دەست بدات وێنای نووسينەکەی تۆی پێدەگات، هەرچەندە ئێمە لە پاش شرۆڤەکردنێکی ئەم چەمکە دێينە سەر شرۆڤەی شيعری غەزەل تا بەرچاو روونييەکت لەلا گەڵاڵە بێت، ئەم چەمکە نمونەی فلاوەری پێدەگوترێت، چەند هەنگاوێک لە خۆ دەگرێت، ئەو هەنگاوانە دەری دەخەن چۆن گەشە بە پرۆسەی نووسينی خود بدەی، بە قۆناغ و ستراتيژێکدا تێدەپەڕيت کە پلان دابڕێژيت بۆ باشترين بيرکرنەوە لە نووسيندا، ئەوی لە هزرتدا دەخولێتەوە دەتەوێ بيگەيەنيتە خوێنەر، لە رێی دەقێکەوە هەوڵی گەياندنی دەدەيت لە سەر خوێنەريش پێويستە بەوردی کنەی تێدا بکات، سەرەتا باسمان لەوە کرد کە ئەمڕۆ هۆکارەکانی گەياندن فرە بوون هەم لە رووی بڵاوکراوە ئەلکترۆنييەکان هەميش دەزگا ميدياکانی بينين و بيستن، تۆ لێرەدا کە دەقێک دەنووسی بە پێی نمونەی فلاوەر هەم بێژەری هەميش نووسەر، دەکرێ دەقەکەت کورت يان درێژ بێت، گرينگ تۆ کاری خۆ دەکەيت.
دەکارێ ئەم دەقەت لە گەڵ هاورێکانت دەمودووی لەسەر بکەی و لێی بە ئاگا بيت تا چەند توانيووتە کرۆکی دەقەکەت بۆ هاوڕیکەت روون بکەيتەوە، و تاچەند ئەو بڕوای بە لۆژيکی دەقەکەت هەيە، ئاخۆ رێکوپێکی بەژانرەکەوە ديار بوو يان پەرت و بڵاو بوو و هيچ رێکخستنێک لە ئارادا نەبووە، هەروەها توانيووتە بيرکردنەوەکان بگەيەنێت و ئامانجت بپێکيت يان نا .

غەزەل بۆ خۆی پياهەڵدان و گۆرانی گوتنە بە باڵا و جوانی ياردا، دوو جۆر غەزەل هەيە، يەکەميان غەزەلی؛ پاک و بێگەرد يان غەزەلی کۆچەری، دووەم غەزەلی؛ روون و راشکاو، هەروەها غەزەلی شارستانیشی پێدەگوترێت، پێشتر باسمان لە بەهرەی خۆرسکيانەی شا‌عير و ئەندێشە و هەست و سۆزی بێگەرد و پاکی شاعير کرد بۆ گەزەليش هەمان ئەم خاڵانە باسی سەرەکی و پێويستن سەرباری بنەما و خەسڵەتە سەرەکييەکانی بونيادی شيعری، لە غەزەلدا شێوازی دەمودوو بە جۆرێک بەکار دێت سەرنج راکيش بێت وەک وتی و وتم. ناسکی و نەرمی و سانایی نواندن لە دەربڕين لە بەکارهێنانی ئەو وشە شيعريانەدا، پابەند بوون بە بڕگە يان بحوری شيعری کورت کورت، شاعيڕ ستايشی خۆی بکات و بەم ستايشانە دنەی يارەکەی بدات بۆ ئاوێتەبوونی ئەوين و ئيشق.
ئێمە ئەمڕۆ لە بەردەم غەزەلی نوێ و غەزەلی کلاسيکداين، بە کورتی دەتوانين بلێين غەزەلی ئەمڕۆ غەزەلی شارە واتا بەشی دووەمی کە ئاماژەمان بە دوو جۆرەکەدا، هەروەها لە گەزەلی نوێدا دەبێ يەکەی ژانر وابەستەی يەک بن ناکرێ دێرەکان پاش و پێشی پێبکرێت، حاڵەتێکی دی لە غەزەلی نوێ يان غەزەلی شار ئەوەيە کە پێويستە زمان زمانێکی سەردەميانە بێت ناکرێ هەر بە زمانی کۆن تێبکەويت، تائێستايش کەسانێک هەن لە مانای غەزەل ناگەن کەچی دەنووسن و پێدەچێ هەر لە غەزەل و شيعری شاعيرانی کلاسيکەوە وشەکان وەربگرن و ريزی بکەن و لە قاڵبی شيعر و غەزەلی خۆيان دابنێن، نمونەيش زۆرن و باسی کەسيش ناکەين، ئەوەی دەمێنێتەوە خاڵی جياوازی ئەوەيە، چەمک و پەيام لە غەزەلی نوێ، هەروەک کەمێک پێش ئێستا باسمان لە نمونەی فلاوەر کرد، ئێستا پێويستە بزانين ئەمە چييە، نمونەيەکی زۆر سانايە، ” کۆمەڵە هەنگاوێکە دەريدەخات چۆن گەشە بە پرۆسەی نووسين بدەی، ئەو قۆناغ و ستراتيژيانەی پێيدا تێپەڕ دەبێت، وا لە نووسەر دەکات بە جۆرێکی کاريگەرتر پلان دابنێت بۆ ئەوەی باشترين بيرۆکە بەرهەم بهێنێت، ئەمانە هەمووی لە خەسڵەتە باشەکانی نووسەری چاکن” ، لە بەشەکانی رابردوودا ئاماژەمان بە ئەو بيرۆکەدا کە پێويستە نووسەر يان شآعير لە دەقەکانيان بيگەيەنن بە خوێنەر لەم نمونەيەدا زياتر ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت کە نووسەر رۆڵی کەسێکی گەيەنەر دەبينێت لە نێوان بيرکردنەوەکانی و خوێنەردا، رێک وەک ناوی مرۆڤە کە هەموو شتێکی تاکە و دەربڕی خۆيەتی، لێرەيش هەمان حاڵەت دووبارە دەبێتەوە، کە نووسەر بۆ خۆی کارمەندێکی گەيەنەرە، هەم خۆيەتی و هەميش خۆی نييە، (( نووسەر بيرۆکەکانی لە چەندين وشەدا دەخاتەڕوو، خوێنەر وێنايەکی بە بێ لەدەستدانی واتا پێدەگات)).
بۆ شيعر بە گشتی و غەزەل بە تايبەتی هەمان نمونە پەيڕەو دەکرێ، نەمازە بۆ غەزەل کە باس لە ميتۆدی کۆن و نوێ دەکرێ، لە کۆندا رەنگە لای زۆر لە شاعيرەکان پاشوپێشکردنی دێڕەکان کێشەيەک نە بووبێت و گرفت دروست نەکات، وەلێ لە غەزەلی ئەمڕؤدا شاعير پێويستە پابەندی يەکەی ژانری بەدوای يەک پەيوەست بوونی دێڕەکان بە دوای يەکەوە بێت، دەنا لە قاڵبی غەزەلی شار دەردەچێ، ئەمەيە غەزەلی نوێ، بە هيواين بتوانن گەنج و لاوان لە سەر ميتۆدی نوێ بڕۆن و بەرگی نوێ بە شيعرەکانيان بکەن. ئەمەيش نمونەی فلاوەر؛

ئەو سەرچاوانەی سوودم لێ وەرگرتوون ؛
• مهارة الکتابة و نماذج تعليمها // أبراهيم علی ربابعة . ألوکە نێت.




درۆی منداڵان.. محەمەد بەرزی

منداڵ کاتێک گەورە دەبێت فێری درۆ دەبێت . جا هەرچەندە درۆکردن لە نێو منداڵاندا کارێکی ئاساییە ، بەڵام دایک و باوک بە درۆ زۆر بێزار و دڵگران دەبن . ئەم دۆخەش ڕووبەڕووی زوربەی هەرە زۆری دایکان و باوکان دەبێتەوە . بێگومان پێویستە دایک و باوک هۆکارە باوەکانی درۆی منداڵ بزانن ، دوای ئەوە دەتوانن چارەسەری گونجاوی بۆ بدۆزنەوە . نابێت درۆی منداڵ پشتگویێ بخرێت ، تا نەبێت بە بەشێک لە کەسایەتییان ، زۆریش ئەستەم و دژوارە لە گەورەییدا بتوانرێت چارەسەری بۆ بکرێت . بە گشتی منداڵان بە چەندین هۆکاری جیاواز درۆ دەکەن ، وەک :
١ – دەربازبوون لە سزا . ئەو منداڵانەی لە سزا دەترسن ، پەنا بۆ درۆ دەبەن ، چونکە منداڵ نایەوێت دان بە شتێکدا بنێت ، کە تووشی ئازاریی جەستەیی ، یان زارەکی دەکات .
٢ – درۆدەکەن تا شتێک بە دەستبهێنن ، یان تووشی کێشە نەبن ، یان خۆیان لە شتێک ڕزگار بکەن.
٣ – داپۆشینی هەڵە بۆ دروستنەبوونی کێشە .
٤ – هەڵخەڵەتاندنی کەسانی گەورەتر لە خۆیان، کە حەزیان لە چارەیان نییە .
٥ – پێیان وایە ئەگەر ڕاستی بڵێن ، باوەڕیان پێناکرێت .
٦ – ترسان لە کاردانەوەی گەورەکان .
٧ – بێ بیرکردنەوە قسەکانیان دەکەن
٨ – پێیان وایە درۆی دایک و باوک کارێکی چاکە و چاو لەوان دەکەن .
٩ – درۆ دەکەن تا سەرنجی دەورووبەر بە لای خۆیاندا ڕابکێشن .
١٠ – لەوانەیە بزانن درۆکردن هەڵەیە ، بەڵام پاڵنەری بەهێزتریان هەیە بۆ گەیشتن بە ئامانجێکی تر .
ئەوەی شایانی باسە ئەرکی دایک و باوکانە منداڵەکانییان فێری ڕاستگۆیی بکەن . توێژینەوەکان پێمان دەڵێن : ( تووڕەبوون و چاوسورکردنەوە و هەڕەشە و هاتوهاوار بەسەر منداڵدا ، ئارەزووی شاردنەوەی ڕاستییەکانی لا زیاتر دەکات ، چونکە هۆکاری سەرەکی درۆ ترسە ، هەر بۆیە زۆر گرنگە لەو هەڵسوکەوتانە دووربکەوینەوە و بە هێمنی و ئارامی لە منداڵان نزیک ببینەوە و کەشێکی هێمن و ئارامیان بۆ دروستبکەین ، تا بتوانن ڕاستییەکان ئاشکرا بکەن ، چونکە تا ترس هەبێت درۆکانیش تەواو نابن . بێگومان هەنگاوەکانی چارەسەرکردنی درۆ و هاندانی منداڵیش بۆ ڕاستگۆیی بریتیین لە :
١ – لە هۆکاری درۆکردنی منداڵەکەت تێبگە :
یەکەم شت پێویستە دایک و باوک ئەوە بزانن ، کە درۆکردن بەشێکە لە گەشەکردنێکی ئاسایی لە منداڵاندا . کاتێکیش منداڵ درۆدەکات ، ئەوا پێویستە بیربکەیتەوە ، تا بزانی ئامانجی منداڵەکەت چییە . پاشان درۆکانی پۆڵێن بکە ، ئەمەش ئاسانکاریت بۆ دەکات چۆن بەرامبەر هەر درۆیەک هەلسوکەوت بکەیت . بۆ نموونە مامەڵەکردن لەگەڵ درۆی منداڵدا بە هۆی خەیاڵ ، یان تێنەگەیشتنێکی هەڵەوە ، جیاوازە لە مامەڵەکردنی منداڵێک ، کە درۆ بۆ گەیشتن بە ئامانجێک ، یان بۆ گزیی و تۆڵە سەندنەوەوە دەیکات .
٢ – تەمەنی منداڵەکەت لەبەرچاو بگرە :
لە ڕاستیدا منداڵی بچووک لەو ڕاستییە ناگەن ، کە درۆکردن کارێکی خراپە ، چونکە تا گەورە نەبن ، بەشی پێشەوەی مێشکیان بە تەواوی گەشە ناکات و ناتوانن لەو خووە زۆر خراپەی درۆ بگەن . هەر بۆیە پێش ئەوەی کاردانەوەی خراپت هەبێت . ، پێویستە تەمەنی منداڵەکەت لەبەر چاو بگریت .
٣ – کێشەکانی منداڵەکەت چارەسەر بکە :
بزانە منداڵەکەت چی بەسەردا هاتووە ، تووشی کێشەی جەستەیی ، دەروونی ، یان سۆزداری بووە و لە چ بارودۆخێکدایە ، تا بە پێی توانا یارمەتی بدەیت و کێشەکانی بۆ چارەسەر بکەیت .
٤ – لەگەڵ منداڵەکەتدا سنگفراوان و بەخشندە و لێبوردە بە :
ئەرکی تۆی گەورەیە پەیوەندییەکی توند و تۆڵی دۆستانە لەگەڵ منداڵەکەتدا دروست بکەیت . گفتوگۆی لەگەڵدا بکە و بۆی دربخە ، کە باوەڕی زۆرت پێیەتی ، تا هەست بە ئارامی و ئاسایش بکات و ڕێزت لێبگرێت و گویێ لە ئامۆژگارییەکانت بگرێت و بە دڵییەوە بنووسێت . توێژینەوەکان ئەوەیان دەرخستووە ، ئەو منداڵە گەورانەی ئەو جۆرە پەیوەندییە باشانەیان لەگەڵ دایک و باوکیاندا هەیە ، پەنا بۆ درۆ نابەن ، یان زۆر کەم درۆ دەکەن ، چونکە نایانەوێت متمانە و پەیوەندییە باشەکانی ئەوان لە دەست بدەن . بێگومان لە ناو ئەو خێزانانەی شەڕ و ئاژاوە و هاتوهاوار و دایک و باوکی توند و تووڕە هەیە ، هەمیشە منداڵەکانیان بێزار و بێ تاقەتن و لە ترساندا پەنا بۆ درۆ دەبەن .
٥ – لە سزادانی منداڵەکەت خۆت بە دوور بگرە :
کاتێک منداڵەکەت درۆیەک دەکات و پاشان ڕاستییەکان دەڵێت ، ئەوا لێی خۆشبە ، یان سزاکەی کەمبکەرەوە ، تا لەسەر وتنی ڕاستییەکان ڕابێت . ئەگەر منداڵەکەت ڕاستی وت و هێشتا سزا درا ، ئەوا هیچ سودێک لە ڕاستگۆیی نابینێت و بەردەوام پەنا بۆ درۆ دەبات ، تا لە سزادان ڕزگاری بێت . پاشان پێویستە دایک و باوک لە کاتی لێپرسینەوەدا پارێزگاری لە ئارامی خۆیان بکەن و نەرم و نیان و لەسەرخۆبن و هانی منداڵەکەیان بدەن سەرلەنوێ چیرۆکەکەیان بە ڕاستگۆیی بۆ بگێڕێتەوە .
٦ – بۆ منداڵەکەت نموونەیەکی باش بە :
لەبەردەمی منداڵەکەتدا خۆت بە دووربگرە لە فێڵ و درۆکردن ، ئەوان لە تۆوە فێری فێڵ و درۆ دەبن . پاشان بەهیچ جۆرێک داوایان لێ مەکە درۆت بۆ بکەن . نابێت دایک و باوک هەتا درۆی بچووکی سپیش لەگەڵ منداڵەکانیاندا بکەن ، نابێت هەرگیزیش منداڵەکانیان بـە درۆزن ناوبەرن.
٧ – بەڵێنەکانت بۆ منداڵەکەت بەرەسەر :
منداڵ لە پاکانە و بیانوی دایک و باوک ناگات . کاتێک بەڵێنەکانییان بۆ نابەنەسەر ، لەم کاتەدا منداڵ دایک و باوکی بە درۆزن دەزانێ .
٨ – بە یەکسانی هەڵسوکەوت لەگەڵ منداڵەکانتاندا بکەن :
بە یەک چاو سەیری منداڵەکانت بکە و جیاوازییان لە نێوانیاندا مەکە ، ئەگەر چیش یەکێکیان لەوی تریان تەمەڵ و سەرکێش و بزێو تربێت . چونکە منداڵی پشتگویێ خراو ، هەست بە کەمی و ناڕەزایی دەکات و پەنا بۆ درۆ دەبات ، تا ئەو جیاوازییانە نەهێڵێت و پێویستییەکانی بە دەستبهێنێت ، هەر بۆیە گرنگە یەکسانی نێوان منداڵەکانتان بپارێزن .
٩ – منداڵەکەت فێری بەرپرسیارێتی بکە :
پێویستە منداڵ لە پاداشت و لێپرسراوێتی ئاگاداربکرێتەوە . کاتێک منداڵێک درۆ ، یان کارێکی خراپ دەکات ، پێویستە پاداشت و لێپرسراوێتی بۆ ماوەیەکی دیاریکراو ڕابگیرێت . ئەم سزایەش منداڵی گەورە دەگرێتەوە ، کە بەردەوام درۆ دەکات . بەمەش منداڵەکە تووشی خەم و ئازار دەبێت ، بەڵام دەبێت بزانیت ئەوە ئەنجامی درۆکردنە و تەنها بە وتنی ڕاستییەکان دەتوانێت پاداشت و لێپرسراوێتی دایک و باوکی سەرلەنوێ وەربگرێتەوە .
١٠ – بیرکردنەوە لە هۆکارەکانی دەرەوە : لەوانەیە کەسێک منداڵەکەتی فێری درۆی کردبێت ، یان چاوی لە هەڵسوکەوتی کەسێکی تر کردبێت . یان لە خزمەکانییەوە فێری درۆ بووبێت ، زۆر گرنگە منداڵەکەت لەگەڵ منداڵی ڕاستگۆدا تێکەڵ و هاوڕیێ بێ ، چونکە هاوڕیێ کاریگەریی گەورەیان لەسەر منداڵەکانمان هەیە ، هەر بۆیە گرنگە هاوڕێکانییان بە چاکی بناسین و لە هاوڕێی خراپ و درۆزن دووریان بخەینەوە .
١١ – بە گشتی ئەو منداڵانەی ڕاستگۆن ، زوو ڕاستییەکان ئاشکرا دەکەن . هەست بە نیگەرانی ناکەن و لە ڕوخساریاندا ئارامی هەیە ، بەڵام کاتێک منداڵ درۆ دەکات ، چەند نیشانەیەکی لێ دەردەکەوێت وەک : ماوەی نێوان پرسیار و وەڵامەکەی درێژە ، تۆنی دەنگی بەرزترە لە دەنگی ئاسایی ، بابەتەکە دەگۆڕێت بۆ بابەتێکی تر ، بێ دەنگ نابێت و وتەکانی تێکەڵ دەکات ، جووڵەی چاوەکانی بە ئاشکرا دیارن و شێواوی و دڵەڕاوکێ بە ڕوخسارییەوە دیارە . لێرەدا پێویستە دایک و باوک هەڵویست وەربگرن . چونکە لەوانەیە کێشەی نەفسی هەبێت ، جا یان بە شێوەیەکی سروشتی گەشەی نەکردووە ، یان تووشی کارەساتێک بووە ، یان هاوڕیی نییە و هەست بە تەنهایی دەکات . بۆیە پێویستە بۆ چارەسەرکردنی پەنا ببرێتە بەر پزیشکی پسپۆڕ .
١٢ – منداڵانی ساوای پێش خوێندنگا ( ٢ بۆ ٤ ) ساڵ ، تازە زمانییان گرتووە ، هێشتا نازانن ڕاستییەکان لە کوێوە دەستپێدەکات و لە کوێشدا کۆتایییان دێت . لە مانای درۆ ناگەن و نازانن بۆچی خراپە . جا چونکە منداڵی ساوا زۆر بچووکن ، ناکرێت سزا بدرێن. باشتر وایە دایک و باوک لە ڕێگای ئامۆژگاری و خوێندنەوەی گۆڤار و کتێبی بە سودی منداڵانەوە فێری ڕاستگۆیییان بکەن . بۆ منداڵی سەروو ٤ ساڵیش ، پێویستە هەموو دەرفەتێک بەکاربێت و بۆیان ڕوونبکرێتەوە ، کە درۆ چییە و بۆچی ڕەفتارێکی زۆر خراپە .


تێبینی : بۆ ئەم بابەتە سود لە چەند سەرچاوەیەکی ئینگلیزی وەرگیراوە .




پڕۆسەی پڕۆسەکانی ئەتک کردنی زمانی کوردی.. فازیل شەوڕۆ

وشەی (پڕۆسە process( بە ڕەچەڵەک لاتینی کۆنە، فەرەنسییەکان لەوانیان خواستووەتەوە و ئینگلیزەکانیش لە فەڕەنسییەکانیان قەرزکردوە.
لە فەرهەنگی زمانی ئینگلیزیدا، ئەو وشەیە، لە بابەتەکانی بازرگانی و بازاڕ، دارایی و ئابووری، پیشەسازی و کشتوکاڵ، دادگا و ئاسایش، تەکنەلۆژیای سەردەم و داهێنانە تازەکان، ڕیزمان و نووسین، بواری سەربازی و جەنگ، وە لە بواری هەموو زانستەکاندا بەکار دێ. واتای ئەو زاراوەیە بە دیاری کراوی، ئەمانەن:(پێشکەوتن / شتێک ڕوودەدات / چالاکی یان ئەرکێکی سروشتی یان بایۆلۆژی بەردەوام / تەواوی ڕێڕەوی ڕێوشوێنەکان لە ڕێوشوێنێکی یاساییدا / پشکنین یان شیکاری / هەنگاوەکانی… تاد.)
ئیمڕۆ، بە ناوی شارستانییەتیی پێشکەوتوو و خۆ ڕەپێشکردن بۆ گەیشتن بە ئاستیی ئەو کۆمەڵانەی (گۆیا پێشکەوتوون(، لە میدیای کوردیدا، چەندان وشەی بیانیی بێ سەروبەر، بە پێلەقان، دەخزێننە ناو فەرهەنگی زمانی شیریینی کوردی. جا یەکێک لەو وشە ڕەزا قورس و ئێسکگرانانە وشەی (پڕۆسە)یە، کە، بەداخەوە، گەیشتۆتە سەر زاری وتاربێژ و مامۆستایانی مزگەوتانیش.
جا سەیرەکەی لەوەدایە، لە فەرهەنگی زمانی خۆیدا، بۆ نموونە زمانی ئینگلیزی یان زمانی فەڕەنسی، قەت قەت بۆ سۆدرەی سەران، بەو شێواز و دەستوور و ڕیزمانە بەکار نایەت، کە هێندێ لە ئاخێوەرانی کورد بەکاری دەهێنن. قەت نەبووە ئینگلیزێک بڵێ:”پڕۆسەی زەواج!”
خوێنەری بەڕێز، ئەوانەی لە خوارەوە دەیخوێنیتەوە، دەقەکانم وەکو خۆیان، لە زاری میدیای کوردی، لە لای خۆم تۆمارکردووە:

(پڕۆسەی زەواجتان کردووە؟)
نەنکم دەیگوت: “حەمەدم ژنی هێناوە و وەنەوشەم لەسەر شوو کردنە. لە خێران بوهارێ مێردی دەکا. دوو ڕۆژی دیش خانەگوڵێی پلکە پەریی دراوسێمان بە بووک دەبەن..”

(لە پڕۆسەی ڕاوکردنیدا ون بووە. )
باوکم دەیگوت:”کە چووینە ڕاوێ، سمایلمان لێ بزر بوو.”!

(پڕۆسەی هێڕشەکەی داعش لە دیالە…. )
پەکی ئێرانێ دەیگوت:”لە ئاکامی پەلاماری چەکدارەکان لە نزیک گوندی ماوەت… .”

(پڕۆسەی خوێندن کەی دەست پێدەکات؟)
مامۆستایەک گوتی:”جاران، سەرەتای ئەیلول ساڵی خوێندن دەستی پێدەکرد و لە کۆتایی مانگی پێنج خوێندن کۆتایی پێدەهات.”.

(پڕۆسەی ئەزموونەکان حەفتەیەک دواخرا. )
بەڕێوەبەرەکەم گوتی:”ئەزموونەکانمان بۆ حەوت ڕۆژ دواخران..”

(پڕۆسەی چاندنی داری سێو لە گوندی . … )
کاکە سواری ڕەزەوان دەیگوت:” لەسەرخێران، ئەمساڵ شەش نەمام سێوی کانی ئومەراغەم ڕواندووە.”.

(پڕۆسەی گواستنەوەی مامۆستایان ڕاگیرا. )
هاوڕێیەکم گوتی:”وادەی گواستنەوەی مامۆستایان ڕاگیراوە، نیگەرانم!.”

(کاتی پڕۆسەی دادگایکردنەکە دیاری نەکراوە. )
دادنووسەکە پێیگوت:”جارێ، کاتی دادگایکردنەکە دیار نییە..”

(پڕۆسەی چنینەوەی گەنمەکان دەستی پێکردوە. )
سەید عەوڵای مام دەروێشی دەیگوت:”دەمێکە ئێمە دەستمان بە دووروێنەی گەنم کردوە..”

(پڕۆسەی پشکنینی ڕووداوەکەی شەوی ڕابردوو هەر بەردەوامە. )
مفەوەز عەزە گورگە گوتی:”بەردەوامین لە پشکنین و لێپێچینەوە لە ڕووداوەکەی دوێنێ شەو.”.

(پڕۆسەی ڕێنووسی کوردی زۆر گۆڕانی بەسەر داهاتووە. )
مەمحموود زامدار گوتی:'”هەیهوو! ڕێنووسی ئێمڕۆی زمانی کوردی زۆر گۆڕاوە لە چاو ئەوەی شەستەکان..”

خوێنەر و نووسەری بەڕێز، زمانی کوردی زۆر شیریین و خۆش و ڕەوان و هاسانە. هیچ دەمخوارکردنەوەی ناوێ، تەنها لاسایی داپیرە و باپیرە و پیاو و ژنە بە تەمەنەکان بکەنەوە. هەر ئەوەندە.
هەر زمانەکەمان ماوە دوژمن زەفەری پێبەرێ، پاراستنی ئەمانەتە لە ئەستۆی ئێوەدا.
ئێوە و خوای خۆتان!

فازیل شەوڕۆ ــ دوبلن




ژینا ئەمینی سونبولی گەلـێكی ماف و نیشـتمان داگیرکراوە.. رەزا شـوان

دڕنـدەتـرین و خوێنڕێـژتـرین و رەگـەزپەرستریـن و نامەردتـرین دەوڵـەت لە جـیهـادا، دەوڵەتـانی داگیرکەری کوردسـتانن. کە لە دروستبوونیانەوە تا ئەمڕۆ، بە دڕنـدەتـرین شێوە و بە کوشندەتـرین چەکی مودێرزمی قەدەغـەکراو، بێ دەست پاراست لە منـداڵی ناو لانکیشمان، زۆر نامەردانە و بێ بەزەییانە بە ئاگر و ئاسن رەفتاریان لەگەڵ کوردی بێتاوانی ماف زەوتکراو و نیشـتمان داگـیرکراودا کردوون و دەکەن. بە کوشتن و بـڕین و تـۆقـین و بە رەشـەکـوژی و بە کـۆمـەڵکـوژی، بە بەنـدکـردن و ئەشـکەنجـەدان و لە سـێدارەدان وەڵامی مافـەکان و داخـوازییەکانی گەلی کوردمانیان داوەتـەوە و دەدەنـەوە. سیاسەتی زەویی سـووتـماک لە کوردسـتانـدا جێبەجێ دەکـەن. مـاڵـیان لـە خـاوەن مـاڵ داگـیرکـردووە، بـە هـەزاران کوردیـان بە زۆرەمـلێ لە زێـدی هەزاران ه ساڵەی باب و باپیرانیان دەرکـردوون و ئاوارە کردوون. ماڵ و سامانیان داگیر کردوون، بە زۆرداری بـۆ دوور لە زێـدی خۆیـان گواسـتیانـنەوە. دیمـۆگـرافـیای ناوچـە کوردسـتانییەکـانیان گـۆڕیـون و سیاسەتی رەگەزپەرستی بە فـارسکـردن و بە تـورک کردن و بە عـەرەب کـردنیان جێبەجێکردوون و دەکـەن. ئەم رژیمە رەگەزپەرستانە هـیچ مافـێک بە گەلی کوردمـان رەوا نابیـنن. خۆیـان بە ئاغـا و کورد بە نوکەریاـن دەزانـن.
ئـەم دەوڵـەتە داگیرکەرانەی کوردسـتان، بە گـەلـەکـۆمـەیی و بە پیـلانێکی قـیزەوەن و نەگریز، لەژێر عەبای ئیسلامی و ئاڵای (اللـە اکبر) و جیهادا کەوتنە کورد قڕانکردن و وێـرانکـردنی کوردسـتان. بەڵکو تا ئەمـڕۆش نیـازی گڵاویـان قـەدەغـەکـردنی زمـانی کوردی و سـڕینەوەی ناسنامەی نەتـەوەیی کوردمـانە. ئەو تاوانـانەی کە داگیرکەرانی کوردستان، دەرهـەق بە گەلی کوردمان ئەنجـامیان داون و دەدەن، لە هـیچ شـوێـنێکی دونیـادا نەکـراون. رژێمی ئاخووندەکان لەسەر چەنـد تاڵە قـژێک کچێکی لاوی بێتاوانی کوردیان شەهـید کرد.. بەڵام تەواوی پاشەڵی خوێناوی و گـواویی خۆیان بەدەرەوەیـە!
ئـەوە ئەستەمـە کە داگـیرکەرانی کوردستان، بتوانـن هـێڵی راست و چەپ بەسەر زیاتر لە (٥٠) ملیـون کـورد دا بهـێةنن. یا بتـوانن چوکمان پێـدادەن و هەستی نەتـەوەیی لە رۆحـمان دەربکەن.. ئیمـەی کـورد نە تـورکین و نە فـارسین و نە عـەرەبین، گەلـێکی جیاوازین، وەکو ئەوان مافی ژیـان و ئازادی و بڕیاردان لە چارەنووسی خۆمان هـەیە. ئێمەی کورد دژی هـیچ گەلێک نین، بەڵام ئێمەش دەمانەوێت مافەکانی خۆمان بەدەست بهـێنـین. تا کورد نەگات بە مافە رەواکانی خـۆی، نە تورک و نە فارس و نە عەرەبیش ناتوانن بە ئاشتی و ئاسوودەیی بـژیـن. تا رۆژی زووتـر دان بە بـوونی گەلی کوردمان و بە مافـەکانمانـدا بنێن. زووتـر ئاشـتی و ئاسوودەیی لە ناوچـەکەدا بەرقـرار دەبێـت.
لەو رۆژەوە، کە ئاخونـدە کۆنەپەرستەکان، شەمشەمەکوێرەکانی رژێمی کوماری پەت و سـێدارەی ئیسلامی ئـێران، کە بەزۆر خۆیـان سەپـانـد و دەسەڵاتیان قـورخکـرد و پەتی سـێدارەیان بۆ ئـازادی و دیمـوکراتی و دادپـەروەری و بۆ مافـەکانی مرۆڤ هەڵـواسی، نە کورد و نە گـەڵانی ئازادیخـوازی ئیـران و نە گەلانی ناوچـکـەکەش حەساونـەتـەوە، نە ئاشـتی و ئاسوودەیی و ئارامیـش لـە رۆژهـەڵاتـی کوردسـتان و لـە ئـێرانـدا هـەیە. رۆژهـەڵاتی کوردستان و ئێـرانیـان کـردووە بە دۆزەخـێک بـۆ گـەلی کـورد و گـەلانی ئـێران. رژێـمی کۆماری سـێدارە، بە ئاگر و ئاسن، بە سەرکوتکـردن و دەمکوتکـردن وەڵامی داخوازییـە رەواکانی گەلی کـورد و گـەلانی ئیـرانیان داوەنەتـەوە و دەدەنـەوە. ئـەم ئاخـووندانە لە ڤـایـرۆسی کورۆنـا پیسترن. خۆیان بە خودای سەر زەوی دەزانن.
شەهـیدکردنی کچە کوردی بێتاوان (ژینـا ئەمـینی) تاوانـێکی ترە لە دەریـایەکی تـاوانە قـێزەوەنەکانی رژێمی تیرۆریستی کۆماری پەت و سـێدارە بەرانبەر بە گـەلی کوردمان لە رۆژهەڵاتی کوردستان. ئەم تاوانە هـێندەی تر رق و تووڕەیی گەلەکەمانی وروژانـد، چونکە تاوانێکە بەرانبەر بە هەموو کوردێک، بەرانبەر بە هەموو کچان و ژنانی کورد. شەهـید (ژینـا ئەمـینی) بـوو بە (سـونـبولی راپـەڕیـن) لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتان و لە سەرجەم ئێراندا. بوو بە مەشخەڵی شۆڕشێکی ژنان لەژێر ناوی (ژن، ژیـان، ئـازادی). لە ئەمڕۆدا هەموو کچێکی کورد ژینا ئەمینییە. دەمێکە کاسەی سـتەم و رەگەزپەرستی و نامـەردی لە ئێرانـدا پـڕبـووە و لـێی دەڕژێـت. کەچی رژێـمی خـوێـنڕێـژی ئێـران، لە جیاتی ئەوەی کە وەڵامی داخـوازییەکانی گەلی کورد و گەلانی راپەڕیوی ئیران بداتەوە، کە بە شــێوەیەکی شارسـتانی و ئاشـتییانە ناڕەزایی خۆیـان بەرانبـەر بە شەهــیدکردنی ژینا ئەمـینی و نەبـوونی ئازادی و مافەکانی مـرۆڤ دەربـڕی. کەچی رژێمی دیکتاتۆر و نامەردی ئـێران، بە ئاژاوەچی ناویان دەبات. بە کوشتن و گرتن وەڵامی داخوازییەکانیان دەداتـەوە. تا ئێستا زیاتر لە (٢٨٠) کەس لە خۆپێشاندەران لە رۆژهەڵاتی کوردستان و لە ئێران، بە دەستڕێژی گوللـەی ئەمنییەتی پاسداران شەهیدکران، بە سەدان برینداریش هـەیە. بە هـەزاران خۆپێشاندەریشیان بەنـد کـردوون، پیسترین ئەشکەنجـە جەستەیی و دەروونـییان دەدەن. بە تـوومـەتی (ئاژاوەچـی) و (دژی خـودا) تاوانبـاریان کـردوون.
بەڵام کورد وتەنی: هەمـوو شتێک لە باریکیدا دەبچـڕێـت، تەنها سـتەم لە ئەستووریـدا دەپسێـت. ئەو رۆژە نـزیکە بۆتەوە، کە رژێمی کوماری پەت و سێدارە، کـونە مشکـیان لێببێـت بە قەیسەری و تـۆڵەی ئەو هەمـوو خەڵکە بێتـاوانەیان لێبکـرێتەوە و بە سزای خۆیانیان بگەیـەنن و گـۆڕبەگـۆڕیـان بـکەن.
شەهـیدکردنی ژینا ئەمینی، لەسەر ئاستی ناوخۆیی و جیهانی، کاردانەوە و ناڕەزاییەکی زۆری لێکەوتـەوە، لە زۆر لە شارەکانی وڵاتـانی جـیهـان لەژێـر دروشـمی (ژن، ژیـان، ئـازادی) خۆپێشانی ناڕەزایی و تووڕەییان سازکرد و پاڵـپشتـیی خۆیان بۆ گەلی کورد و بۆ گـەلانی راپـەڕیـوی ئێـران دەربـڕی. بە تـونـدیش پـرۆتـیسـتۆی تـاوانـەکانی رژێـمی ئـێرانیان کـرد. هـاواریشـیان دەکـرد مـردن بـۆ رژێـمی دیکـتاتـۆرریی ئێـران.
کەچی ئەمنیەت و پاسدارانی داردەستی رژێـمی سەرکوتکەری ئـێرانی، هـەڕەشەی بە کارهێنانی هـێزی زیاتر و چەکی قـورستر و تونـدوتیژیی زیاتریان لە خەڵکی راپەڕیوی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێـران کـرد و دەکـەن بۆ تۆقـانـدن و وازهـێنانیان. بەڵام گەلی کوردمـان بە تایبەتی و گـەلانی ئێـران بەگشتی. قاڵەوەبـووی تێکۆشان و خـۆڕاگـری و کۆڵنـەدانـن، لە هـەڕەشەکانی رژێـمی دیکتـاتـۆری کۆمـاری سـێـدارە ناتـرسـن.
پێویستە گەلی کوردمان لە رۆژهـەڵاتی کوردستاندا، ژیـرانە و زیـرەکانە، مامەڵە لەگەڵ ئەم بارودۆخـەدا بکات. لەگەڵ گەلانی تری ئـێراندا هاوکار و هەماهەنگبن، یەکـدەنگ و هـاوپـلانبـن بۆ تەنگهـەڵچـنـین بە رژێـمی دیکـتاتـۆری و رەگـەزپەرستی ئـێران.
هـەلێکی باش هـاتـۆتە ئـاراوە بۆ لاوازکـردن و راماڵین و رووخانـدنی رژێمی ئێـرانی و رزگارکردنی گەلی کورد و گەلانی ئـێران و ناوچـەکەش، لە زۆرداری و لەسـتەمی ئـەم دەعـبا قـێزەوەنـانە. بـۆ هـێـنانەدیی ئـەم خـواسـت و ئامـانجـەش، پێویستی بە راپـەڕیـن و بە شـۆڕشـێکی سـەرتـاسەری کـورد لە رۆژهـەڵاتی کوردسـتان لـە ئێـرانـدا هـەیە. بە تـێکـۆشـان و بە قـوربـانیـدان و خـۆڕاگـری و کـۆڵـنـەدان، هـەمـوو مـافـێکی زەوتکـراو وەردەگـیرێـت.
هـیچ رژێـمێکی ستەمکار و زۆردار و دیکتاتـۆری، هەرچەنـد بەهـێزیش بێت، ناتـوانێت لە بەردەم شەپۆلەکانی تسۆنـامی راپەڕیـن و و شۆڕشی تووڕەیی گەلانی سـتەمـلێکـراو و مـاف زەوتکـراو و نیشـتمان داگـیرکراودا، بتـوانێت خۆی بگـرێت. زووبێت یا درەنگ بێـت، رژێـمی ئاخـوونـدەکانی ئیرانیـش بە رۆژی رەشـیان دەگەیـەنـن و هـەواڵـەی سـەر زبـڵخـانی مێـژوویـان دەکـەن.

رەزا شـوان
٣١/ ئـوکتـۆبـەر/٢٠٢٢




خەنجەری خێڵ..(10).. شەماڵ بارەوانی

جەنابی گوو..!

بەشی دەیەم/

من هاتووم تا کش لە خێڵم بکەم، کش لەهەرچی ناوی سمێڵە بکەم، کش لەو هەموو بت و قاڵب و بڤە و سنوور و هێله بکەم .

من هاتووم تا جاڕی مەرگی مێژوو و ئیدەلۆژیا و هەرچی بت و قاڵب و پێوەر و خێڵ و گوو خواردنتانە دەم.

بەهار: گەر تائێستا، مێژوو گێیەکان، قۆناغەکانی مێژوویان بەسەر دەرەوەی مێژوو و مێژووی پێش زایین و سەردەمەکانی ناوەڕاست و چاخی ڕێنسانس و چاکسازی دینی و ڕۆشنگەری و پۆست مۆدێڕنە و چی و دابەشکردبێت، ئەوە لەمڕۆ بەدواوە مێژوویەکی تازە لە دایک دەبێت، کۆتاقۆناغی مێژوو، مێژووی قۆناغی پۆست گووخواردن.

ئیتر تەواو لە سەروینەوە، لە ١ی ١ی ١٩٧٠، مێژووی حەقیقی بەشەریەت لە دایک دەبێت و ئەوە کۆتا قۆناغی مێژووی مرۆڤایەتی دەبێت و مرۆڤ دوای سەروین بە چەکی کۆکوژ و خۆتڕێن و یەکترگێ و ژیان گێ دەکەونە ویزەی یەکتری و هەرچی گەردوون و بوون و بنیادەمە هەمووی خەڵتانی جەنگ و بۆمب و بارووت و خوێن دەکەن و جنسی خەبیس و گڵاوی ئەو بوونەوەقێزەونەی کە خوای گەورە بە هەڵە ناوی ناوە بەشەر، کۆتایی دێت و تۆی نەگریسی دەبڕێتەوە.

بەهار من باسی تیورە گوواویەکەی (فرانسیس فۆکۆیامای تیۆریسیه‌نی لیبڕاڵی ئه‌مریکایی‌) ناکەم، کە لەو کتێبەی کۆتایی گوو و دوایین گوو هاهاها.

مەبەستم کتێبی “کۆتایی مێژوو و دوایین مرۆڤ” باسی ئەوە دەکات، کە دوای ئەوەی یەکێتی سۆڤێتی ١٩٨٩ دەڕووخێت و سیستەمە بەناو سۆسیالیستەکە گووی تێوەر دەبێت و دەڕمێت. خاڵە فۆکۆ دێت و قسە لەسەر ئەوەدەکات کە مێژوو له‌ خۆرئاوا کۆتایی پێدێت و‌ لیبڕاڵیەت تڕۆپکی مێژوو و کۆتایی مێژوو و دوایین قۆناغی گۆڕان و پرۆسەی پەرەسەندی مێژوو و ژیار و بەشەریەت و گۆڕان و ته‌واوبوونی مرۆڤایه‌تییه‌ و ئەو ڕۆحە جیهانیەی کە هێگڵ لە جەستەی ناپلیۆن دا بەرجەستەی کردبوو گووی دەخوات و کۆتایی پێ دێت و هەرگیز، ئەو تیورە قۆڕ و خەونە گوواوی و پێشبینیه حیزەی حاجی هێگڵ نایەتە دی و لیبڕالیەت دوایین شێواز و ستایلی حوکومڕانی و دەوڵەتداری و بەڕێوەبەردنە و ئیتر جەنگە سارد و گەرم و شلەتێن و گووتێنەکان کۆتاییان دێت و ئەوەی کە لە ساڵی ١٩٨٩دەیبینن، کۆتایی شەڕی ساردی نێوان بلۆکی ئشتراکیەت و کاپیتاڵیزم و هەردووک جەمسەری ڕاست و چەپ دوو ئیدەلۆژیای جیاواز نابێت، بەڵکو گەیشتنی مرۆڤە، بە کۆتا ستایل و فۆرمی ئیدەلۆجی خۆی، ئاشنابوون و بە جیهانی بوونی هەموو جیهانە، بە لیبڕالیزمی خۆرئاوایی و ئەمریکایی .

کامڵ بوون و تەواو بوون و قفڵ بوونی ئیدەلۆژیای بەشەریەت و قوناغەکانی مێژوو و پەرەسەندنە و ئیتر دەبێت دنیای هەمووی بە خۆشی بێت، یان به ترشی، باوەشی خۆی بۆ لیبڕاڵیەتە حیزەکەی کاکە فۆکۆیامە بکاتە، چونکە ئەوە لوتکەی مێژووە و هیچ قۆناغ و ڕێگایەکیتر لەبەردەم مرۆڤ نەماوە.

بەهار:من باسی کۆتایی هەموو ئایدیۆلۆژیاکان و حەکایەتە گەورەکان و چیرۆکە خورافیەکان دەکەم.

بە لیبڕالیەتە گوواویەکەی خۆرئاوایشەوە، ئەو لیبڕالیەتەی وەکو خێر و خێرات و زەکات و سەدەقەی ئایینەکان بە دڵی خۆیان و بە هەزار منەت و ڕوو شکاندنەوە و مەرج و پێوەری ڕەش و سپی و گوواوی بە کۆمەڵە خەڵکێکی دیاری کراوی دەدەن و هەزاران چینیتر و خەڵک و وڵاتی تری لێ بێ بەش دەکەن.

ئامۆزاى شیرین و ئازیزەکەم، بەهاری گوڵ، کچە نازدارەکەی مامە ئاکۆی میهرەبان، لە دەفتەری بیرەوەریەکانت بنووسە: مێژووی بەشەریەت لەگەڵ سەروینەوە لە دایک بوو و دەبێت لەگەڵ سەروینیشەوە کۆتایی پێ بێت. بنووسە سەروینە سۆپەرمان، سەروینە باتمان، سەروینە سپایدەرمان، سەروینە گریندایزەر.

بەهار من چەکوشەکەی نیچەم. ئەو سنوورەم کە نەوال سەعداوی شکاندنی، من ڕەگەزەکەی سیمۆن دیبۆڤوارم، ڕۆحی هەموو ژنە کارەکتەرە یاخیەکانی ناو ڕۆمانەکانی فەزیلە فاروقم. من هیچ پێوەر و بتێک ناناسم و زۆر بێ منەتانە دەکەومە ویزەی تابووکانتان.

دیارە ئێوە هێشتا منتان نەناسیوە ! من، سەروینی هێڵ نەناس و بڤە تڕێنم. من سەروینی یاخی و سنووربەزێنم. من سەورینی پێوەرگێ و بت شکێنم.

هاتووم تا لە هەرچی دیسپڵینی گوواوی و میتۆدی حیزتانە بەم. هاتووم تا بە هەرچی قاڵب و قوتابخانەتانە دابڕیم.بۆ من کەری کەریمۆکە سمێڵاویم، تا بێن و بە دڵی خۆتان سوارم بن و لێم بارکەن و هەوسارم لە مڵ کەن؟

من سەروینم، سەروین، لە دار و بەرد و عەرد و عاسمانتان یاخیم. نەک هەر فلان خێڵ و فیسار ئاغا و ئەم بت و ئەو قەفەس ناتوانن کۆنتڕۆڵم بکەن، تەنانەت خودای گەورەیش.

ئینجا نۆرەی ئەو گووگرانی ئەدەبی و ڕۆمانگێ و ئەدەب تڕێنانەیە، تا بێن و دنیایەک قسەی حیز و بۆن فس، بەناوی ڕەگەز و تەکنیک و تەڕەماش و نازانم چی و چییەوە فڕێ بدەن و خەیاڵ و فانتازیا و هزر و قەڵەم و ئازادی نووسەر و بنووسی چیرۆکەکانی سەروین و کارەکتەری سەورین لەناو ئەو ڕۆمانەی کە سەروین دەبێت بە پاڵەوان و کەسایەتی سەرەکی، لغاو دەست و پێ بەسترا و کۆنتڕۆڵ کەن.

بەهار:یەکێ دەڵێ گووۆ فسکی وا دەڵێت و یەکێتر دەڵێت تڕۆ فسکی وای گوتووە و دانەیەتر دەڵێ کیرۆفسکی وای گوت و یەکێتر دەڵێت فسۆفسکی وادەڵێت و یەکێ دەڵێ لەسەردەمی ڕەحمەتی خاڵە دۆستۆیڤسکیەوە، تا ئێستا، تەنها دوو جۆر لە ڕۆمانمان هەن، ڕۆمانی تاکدەنگ و ڕۆمانی فرەدەنگ.

یەکێتر دەڵێت تا کاتی دەرکەوتنی چەمکی ڕۆمانی فرەدەنگ لەلایەن حاجی میکایل باختینـەوە، ئێمە وەکو جەماوەری خێڵی کەریمۆکی شتێکمان نەبووە بە ناوی تاک دەنگی و ڕۆمانی تاکدەنگەوە و یەکێتر دەڵێ ڕۆمان ناوێکی گشتییە و جەنابی هەر دەقێک مادام، لە شێوەی گێڕانەوەدا نووسراوبێتەوە و سنووری چیرۆکی درێژی تێپەڕاندبێت، دەتوانین خاتری ئەکبەر واحید نەگرین و زۆر بێ منەتانە پێی بڵێین ڕۆمان.

فشەفشچییەکیتر دەڵێ لە ڕۆمانا دەبێت دەنگی نووسەر زاڵبێت و یەکێک دەڵێت نەخێر کارەکتەرەکە و یەکێ دەڵێ دەبێ ڕۆمانی مێژوویی وابێ و ڕۆمانی خەیاڵی- زانستی وابێت و ڕۆمانی ڕۆمانتیک وا و هی پۆلیسی و چی و چیش وا. یەکێ دەڵێ ئەوە ڕۆمانی ژیاننامەیە و ئەویتر دەڵێ نەوەڵا بیرەوەرییه.

یەکێ دەڵێ لە ڕۆمانی سیاسی دەنگی سیاسەت دەبێت زاڵ و تڕی سیاسیش زڵ بێت. یەکێتر دەڵێ لە ڕۆمانی مێژوویی دەبێ ڕۆماننووس بەو شێوەیه گووی بخوات و ئاوا ڕووداوە مێژووییەکان لە قاڵبێکی ئەدەبی و ستایلێکی گوواوی دابڕێژتەوە. یەکێ دەڵێت فلان تەکنیکە و فیسار توخمەی ڕۆمانەکە نەئەبوو وابێت !

یەکێکیتر دەڵێت دەبێت ڕۆمان ڕەگەزی کات و دانەکیتر دەڵێت ڕەگەزی شوێن و ئەویتر دەڵێت ڕەگەزی ژەهر و نازانم چی ی چی تێدابێت.

یەکێتر دەڵێت لە فیسار جۆری ڕۆماندا کارەکتەری جیاواز و سەرەکی و ناسەرەکی و دووم و سێیەم و چوارەم و پێنجەم هەن و کاکە کارەکتەری شەشەم دەبێت وابێت و خاڵە کارەکتەری حەوتەم واڕێبکات و دەروێش کارەکتەری نۆیەم وا بخەوێت و بتڕێت و بزڕێت و کۆیلە کارەکتەری نۆیەمیش وا بدوێت !

یەکێ دەڵێ ڕۆمان دەبێ باڵای ئەوەندە مەترە درێژ و دانەیەتر دەڵێت دەبێ هەیکەڵی ڕۆمان هێندە قەڵە و خرپن بێت.

یەکێتر دەڵێ ڕۆمان دەبێ بنەماکانی قەوی و ئەستوور بێت و زمانی گوو و هونەر و فۆرمی ڕۆمانێتی ئاوا و ئاوا بێ. یەکێک دەڵێت لە ڕۆمانی تاک دەنگدا، نووسەر دەبێت دیکتاتۆرێکی ڕەها بێت و دەسەڵاتێکی بێ سنووری هەبێت و دەنگ هەردەنگی خۆی بێت و هەموو شت هەربەخۆی بێت و تاک دەنگی جەنابی نووسەری ڕەهای گوو نووس و ڕۆمان گێ و کارەکتەر تڕێن، بەسەر تێکڕای کارەکتەرەکان و جەمیعی ڕووداوەکاندا زاڵ بێت و هەر خۆی خودا و خوڵقێنەر و هەڵسوڕێنەری کارەکتەرەکان و شەترەنچی ڕووداوەکان بێت و چۆنی ئارەزوو و میزاج کرد ئاوا پاڵەوانە کارتۆنیەکەی وەک بووکەڵەیەکی بێ ئیرادە بێنێت و ببات و نووسەری خوێڕی ڕۆمانەکە بە دڵی خۆی هاوشێوی کۆیلە و کەرێک و کەسێکی بێ ئیرادەکراو، ئایدیۆلۆژیا و بار و پەیام و کێری خۆی لێ باربکات بە میزاجی خۆی، ڕاست و چەپ و بۆ پێشەوە بڕۆ و بۆ دواوە بسووڕێوەیان پێ بکات و بڕیار و بکە و نەکەکانی خۆیانی بەسەردابسەپێنێت و لە ژێر ناوی تاک دەنگیدا گووی خۆی دەرخواردی کارەکتەرەکانی بدات.

بەو شێوەیە بەهار لە تاک گووخۆریدا نووسەری ئازادیگێ و کارەکتەرگێ و هەموو شت گێ، خۆی هەڕەم و سەید و خودایە و توخمە گەواد و حیز و ترسنۆکەکان هەڵدەسووڕێنێت. نووسەر خۆی یاساداڕێژەرە و تەنها خۆی بڕیاردەدات و ڕووداوەکان بەو ئاڕاستەیەدا دەبات کە میزاجە گوواویەکەی دەیخوازێت.

بەهار:یەکێتر دەڵێت لای فولان جاگیشان نووسەری ڕۆمانی فرەدەنگ پشت بە گووکردن و گۆکردن دەبەسترێت و لای فسار نووسەری ڕامبۆ کارەکتەرەکان کۆیلەن و هیچ دەسەڵاتێک و ئازادیەکیان نییە.

ڤاندام لە ڕۆمانی مۆنۆلۆگیک وا دەکات و بڕۆسلی لە ڕۆمانی کارەکتەر تڕێن دەڵێت دەبێت نووسەری گووخۆر سێنتراڵ و کابە و بت و خودا و هەموو شتێک بێت و تەواوی کارەکتەرەکان و پاڵەوانە ساختە و کارتۆنیەکەیش بە دەوری مەیل و میزاج و ئیدەلۆژیا و فرمانەکانی جەنابی گووسەری ڕۆماننووس دا بخولێنەوە.

یەکێکیتر دەڵێت ڕۆمانی فرەگوو و فرەگۆ و فرەدەنگ دەبێت لە چیرۆکگەلی زۆر و ورد و جیاواز پێک بێت و هیچ چیرۆکێکیشیان بەسەر ئەوەکەیتردا زاڵنەبێت.

یەکێک دەڵێ خۆزیە سەراماگوای گووتی، کەواتا کارەکتەر گوتی. یەکێتر دەڵێت کوێخا واڵت ویتمان ئەوهای گوتووە. یەکێ دەڵێ دادە ڤێرجینا وۆلف وای پێباشە و خاڵە کافکا دەڵێت سەروین لە ناو ڕۆمانەکان دەبێت هاوشێوەی کارەکتەرەکانی من ڕەشبین و ترسنۆک و لاواز بێت و وەک گریگۆر سامسا ببێت بە قاڵۆنچە و گاڵتەجاڕی دەستی دێوەزمەی سیستەمی خێڵ و کاپیتاڵیزم. یەکێتر دەڵێت مامە مێلان کۆندێرا بۆ کارەکتەر گایین ئەو مەرجەی داناوە، کە دەبێت کچەکەی کەریمۆکی وەک خۆی ترسنۆک بێت و چۆن ئەو لە چیک لە ترسان و بۆ سەلامەتی قنی خۆی، سەری هەڵگرت و خێرا ڕایکرد بۆ فەرەنسا و لەوێ دەستی کرد بە گوو خواردن و خۆفشکردنەوە و قسەی قەڵە و زل و ڕەخنەگرتن لە حکومەتە کۆمۆنیستەکەی چیک، منیش ئاوا لە دەست خەنجەر و خێڵ و سمێڵ ڕابکەم بۆ فەرەنسا و لە دوورەوە و لە دەرەوەی وڵات، له دژی سیستەمی خێڵ و خەنجەری کەریمۆکە خوێڕی و تائیفەی سمێڵ زڵان گووی بخۆم !

یەکێک دەڵێت ئەزبەنی جەیمس جۆیس دەڵێت بەهیچ شێوەیەک ئەوە نابێت و کوێخا ولیام فۆکنەر و خەلیفە مارسێل پرۆستیش لەگەڵ ئەوەدا نین کە سەروینی کارەکتەر، ئازاد و دەم درێژ و بێ سنوور و بت گێ و گووخۆربێت. یەکێتر دەڵێ جەنابی سارتەر دەڵێ دەبێت کارەکتەر تەنها هێڵنج بیگرێت و بڕشێتەوە و هۆگۆی سەرک ئەستووریش بە ئەژدیها و لیڤیتانەکەی ئازادی هەموو کارەکتەرەکانی لۆش دەدات و مامە بەلزاکیش بۆچوونی وایە کە کارەکتەرەکان سێ ژەمەتەنها نیسک و کولێرە بخۆن و حاجی ڕۆڵان بارتیش پێی باش نییە کارەکتەرەکان ئەو دەسەڵاتەیان هەبێت تف بکەن لە ڕووی نووسەری تاک دەنگ و تاک عەقیدە و دیکتاتۆر و ڕەها.

ئاغای تۆلستۆیش بە مەرج ژنێکی وەک ئاناکارنیناکەی کردووە بە پاڵەوانی ڕۆمانەکانەی. یەکێتردەڵێت هاوڕێ گابرێل گارسیا مارکیز دژی ئەوەیە عەسای ڕیالیزمی جادوویی بدرێتە دەست هیچ کارەکتەرێک، نەوەک یاخی بێت و لە دەست دەربچێت و هاوشێوەی سەروینی کچی کەریمۆکە ژنکوژی دوایی دۆ ودۆشا و زەمەنەکان تێکەڵ بکات و سەر لە هەرچی خوێنەر و گووگری ئەدەبی و ڕۆمان خوێنە بشێوێنێت و شتگەڵێک هێشتا ڕویان نەداوە و ساڵی دوو هەزار و بیست و پێنج ڕودەدەن و هێشتا لە هیچ کون و قوژبنێک و شوێنێک دیار نیینە، ئەو بێت و لە ڕێگای دەفتەری بیرەوەریەکانی خاتوو بەهاری کچی حاجی ئاکۆی ماڵی خێڵانی و لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو باسیان لێوە بکات و تۆماریان بکات ! یەکێتر دەڵێت حاجی جۆرج ئۆروێڵ پێی باش نییە کارەکتەرەکان ئەو دەسەڵاتەیان هەبێت بە دڵی خۆیان چییان ویست بیپۆشن و چییان ویست بیخۆن و چشیان ویست بیڵێن و وەکو ئاژەڵەکانی مەزرای ئاژەڵان بژین.

کۆڕە لە تڕی هەرچی حاجی جۆرجی ئازادی گێ و ڤێرجینا وۆڵفی تڕزل و کافکای لاواز و تۆلستۆی سمێڵ حیز و سارتەری حەسود و هەمینگوای دەروون نەخۆش واڵت ویتمانی ئیرەیی چی و مارکیزی ڕیالیزم گێ جادوو گوواوی و جەیمس جویسیی شەپقە میزاوی و میلان کۆندێرای ترسنۆک و کافکای خوێڕیتانە بەم باشە.

کوڕە تەرەس بابینە، دیسان دەستان پێکردەوە ! دیارە ئێوە هێشتا عارتان دانەناوە و تەمێ نەبوون. هەی لە هەرچی تەکنیک و توخم و کات و شوێن و دیالۆگ و دیکتاتۆریەت و خۆفشکردنەوە و لوت بەرزی و مەرج و تاک گووییی و فرەگوویی و تەڕەماش و قسەی قۆڕتانە بەم.

سەرسەری و بوودەڵەینە،دیارە ئێوە کێشەی تێگەیشتان هەیە، بۆیە تێناگەن ! من بە ئێوەی قاڵب پەرست و بتاوی و هێڵاوی وخەیاڵ گواوی دەڵێم.

بەو داعشە ئەدەب گێیانە، کە دێن و هەمان شێوەی ڕادیکاڵە ئەقڵ گوواویەکان دنیایەک بت و هێڵ و بڤە و تابوو و سنوور لەبەردەم ئازادی و ئێنەرژی و هێزی سەروین دا قووت دەکەنەوە، تەنها ئەوە جیاوازیتانە، داعش لە بەرگی ئاییندا و ئێوە لە بەرگی ئەدەب گاییندا. باش گوێبگرن هەی ئەدەب گێینە، لای من، هەرچی هەوسار و قفڵ و قاڵب و بت و هێڵ و پێوەر و مەزهەب و قەفەس و قسەی گوواوی و تەڵبەندی خوێڕی و شتی قۆڕی ناوگیرفانی خۆتانە کە لەبەردەم ژیان و خەیاڵ و بیری ئازاد و ئینجا دنیای بەرین و فراوان و ئازادی ئەدەب و داهێنانی ئەدەبدا ڕۆتان ناوە، یەک تاکە نەعلە و فلسێکی سوتا ناهێنێت. بۆ دیارە ئێوە بە ڕۆبۆت لە ئێمە حاڵی بوون، تا بێن و بە ناوی ڕەگەز و تەکنیک و گوو و نازانم چی و چی، دەست و پێ و ئەقڵ و ئازادی و هۆش و هۆشیاریمان ببەستنەوە؟! دیارە نەتانزانیوە کە من چەندە لەمێژە فەلسەفەی مەڕێتی و سیستەمی کۆیلێتیم کردووە به پێڵاو و من نە سێبەر و پاشکۆ و کۆپی هیچ کەسێکم و نەکەسیش دەکەم به پێوەر و قاڵب و بت.

دیارە ئێوە ڕۆمان و ئەدەب بە ڕاپۆڕت و ئینشا تێگەشتوون و نەتانزانیوە کە ئێمە کاتێک “ڕاپۆرتێک دەخوێنینەوە کەسەکانمان وەک ڕۆبۆت دێنە پێش چاو، بەڵام لە ڕۆماندا، کەسەکان لە گۆشت و خوێن و هەست پێک هاتوون و ئازادانە هەڵسوکەوت دەکەن، نووسەری ڕۆمانەکەیش ناچێت بە ئارەزووی خۆی بیانجووڵێنێت.

بەهار: ئەمڕۆ مامە نووسەرێک نووسیبووی: یه‌كه‌مین لاپه‌ڕه‌ی ڕۆمانێكم هه‌ڵدایه‌وه‌ پاڵه‌وانی سه‌ره‌كی به‌گریانه‌وه‌ ڕووی تێ كردم ڕۆماننووس درۆم به‌ زمانه‌وه‌هه‌ڵده‌به‌ستێت”

کوڕە ئەو ڕۆمان نووسەی ژیانی سەروین دەکات بە ڕۆمان، گووی خواردووە، درۆم بە دەمەوە هەڵدەبەستێت و قسەیەک بە ناونی منەوە بکات، لەگەڵ من و کەسایەتی من، من و بیرکردنەوە و یاخی بوون و بێ منەتیەکانی من یەکناگرێتەوە. کچێ نووسەری چیرۆکەکانی من گووی خواردووە بە پاساوی تاک گوویی و تاک تەڕەماش و تاک ژەهری و تاک دیکتاتۆری و تاک دەنگیدا دێت و ئاوا مامەڵەم دەکات. بەخوا لە ناو گۆڕی ڕۆمانەکە دێمە دەرەوە و دەیقەشمەرێنم.

بەهار لە ڕۆمانی سەروینی کەریمۆکی، واتا ڕۆمانی فرە گوو خواردن و پۆست گوو خواردن و پۆست مۆدێرن دا، لە سەر دەستی سەروینی پاڵەوان تەپکە قوڕ دەکرێتە دەمی نووسەری تڕ زل و دەنگ زاڵ و هەناسە ڕەها و میزاجە گوواویەکەی کاکی ڕۆماننووس دەخنکێنم و ئیتر دەنگی نیرۆنیانەی ڕۆماننووس لەسەر دەستی سەروینی کەریمۆکە سمێڵاوی کپ دەکرێت و حیسابی سەلکە توورێکی قوڕاوی بۆ ناکرێت و ڕەهایەتی و گوو و دەسەڵاتی موتڵەق لە جەنابی دیکتاتۆری عەزیزم و حەفیزەهواڵڵاهو وەرەعاهو لە ئەلنووسەری تاگ گوو دەسەندرێتەوە و دەگەڕێندرێتەوە بۆ سەروینی پاڵەوان و کارکتەرە مافحوراو بە مەڕ کراوەکان. لێدە بەهار، لۆوەناکەی ئەوجە دەسەڵاتی تەواو بە بەتۆ و بێخاڵ و بەناز و هەموو کچە کارەکتەرە یاخی بووەکانی تر دەدەم، تا بە دڵی خۆتان و زۆر بێ منەتانە و ئازادانە، تف بکەنە ئەقڵیەتی خێڵ و نەفرەت بەسەر حوکمی سمێڵدا ببارێن و ڕوبەڕوی کەریموکە خوێڕیەکان ببنەوە. بەهارگیان: ئینجا باشتێکیتر بەو فشەکەر و گووگرانە بڵێم: ئەو نووسەرەی دێت و چیرۆکی سەروینی یاخی دەنووسێت، یەک کیلۆ گووی خەستی خواردووە، سەروین دەکات بە دەنگی خۆی و کۆپیەک لە خۆی. من سێبەری هیچ کەسێک نیم و هەرگیز، قبوڵ ناکەم جگە لەخۆم، لە هیچ کەسێکیتر بچم.

بۆ من کۆیلەی نووسەرم، تا بێت و وەک ئەمیر و خەلیفە و والیەکان بە دڵی خۆی لە رۆمانەکەیدا، کەی ویستی سوارم بێت، لێم بدات، یاسا و شەریعەت و عەقیدەی خۆییم بەسەردا بسەپێنێت و ڕۆژی سەدجار بە پێی سستەمی کەنیزە وکۆیلایەتی و چەشنی کاڵایەکی مادی و بێ گیان، لە بازاڕی تاگ گوویی و بێ مروەتی و بێ مۆڕاڵیدا، کڕین و فرۆشتنم پێوە بکات. بمکات بە کەنیزە و بوونەوەرێکی بێ ئیرادە و ئازادی ئەتکرا و دەستبەسەرداگیرا و ڕۆبۆت ئاسا، بە کۆنتڕۆڵی ئەقڵ و کێری خۆی و بە پێی میزاجی خۆی کەی ویستی بمخاتە سەماو و جووڵە و گۆکردن و گووکردن. کەیش ویستی بمدۆڕێنێت، شکستم پێ بدات، لەناوم بەرێت و لە بەرامبەر خەنجەر و خێڵ و سمێڵ و ئەو هەموو گووەی کۆمەڵ، دوای ئەو هەموو یاخی بوون و ڕوبەڕوبوونەوە و بوێرییەم بێت بوێری و گووخۆری و ناماقووڵی وا بکات و گووی وا بخوات و لە کۆتا بەشی ڕۆمانەکەیدا، ئاڵای ڕادەست بوونم پێ بەرزبکاتەوە ! حەدی چییە. ئەژدا و ئابای دێنمەبەرچاوەکانی و عەرشی دەهەژێنم.

بەهار:نووسەری چیرۆکی ژیانی من، با باش ئەوە بزانێت، من نەک دەنگە حیز و موجامەلە چییەکەی ئەو نیم، من هەرگیز، دەنگی هیچ کەسێکی دیاری کراویش نابم.

من دەنگی هەموان و هی هیچیان نیم. من دەنگی هەموو بێ دەنگکراوەکانم. من تەنها دەنگی گەوادەکان نیم ! بەهار دەزانی گەوادەکان کێن؟

من هەرچەندە بڕوام بە پێناسەکردن نییە، پێناسە واتا بە بتکردن و لە قاڵبدان، بەڵام گەر لە هەموو ژیانمدا پێناسە تەنها بۆ تاقەشتێک بکەم، ئەوە بۆ چەمکی گەوادیم دەکرد و ژن کوژم بە گەواد پێناسە دەکرد.

بەهار:من لێرە دەنگی خۆمم، تۆزەک لەولاتر دەنگی پورە فاتم و دوێنی دەنگە خنکاوەکەی دایکم و بەیانی دەنگی تۆم و دوو بەیانی دەنگی کپکراوی ژنێکی ئەتکراو سێ بەیانی دەنگی قەحپەیەکی ستەم لێکراو ناو کەسایەتی و سومعە ورووشێندراوم.

بەهار: ئەگەر هات و من بەر لەتۆ مردم، لە دەفتەری بیرەوەرەکانتدا تۆماریکە، کە من وەکو سەروینی یاخی ئامۆژگاریم بۆ ئەو نووسەرەی دێت و چیرۆکی ژیانی من دەکات بە ڕۆمان، ئەوەیە کە تەنها ڕەچاوی ڕەگەزی گوو بکات. بۆ ئەوەی هەموو ئەو گووگر و ئەدەب گێیانەی هاتوون و باسی ڕەگەز و تەکنیک و نازانم چی و چی دەکەن، تا ئەوە بزانن کە من هاتووم تا ئەو هەموو گووخۆریەیان سەبارەت بە ڕەگەزەکانی ڕۆمان بەتاڵ و پووچکەمەوە. با دەنگی زاڵ لەو ڕۆمانەی منی تێدا دەکرێت به پاڵەوان، تەنها توخمی گوو بێت.

نەدیالۆگی گوو، نە کات و شوێنی گوو، نە کارەکتەر و دەنگی گوواوی گووسەر و ڕۆمانگێ و ڕۆماننووس هیچیان ڕەچاو نەکرێن و هەرچی ئەو تەکنیک و مەرج و پێوەری حیز و دەستکرد و گووایەی کە لە شێوەی بت لە بەردەم ڕۆماندا قووتیان کردووەتەوە، باشاپێک بدات لە قنیان و ژێرپێیان بخات.

بەهار:دەزانی ئێمە لە گووەوە هاتووین و لەناو گوو دەژین و دەڕۆینەوە بۆ گوو؟ کۆجیتۆی گووت بیستووە؟ من گووم، کەواتە من هەم. بەهار ئێره گووستانە !

گوو گوتی، گوو دەڵێت، گوو بڕیاریدا، گوو کوشتی، گوو جەنگی جیهانی هەڵگیرساند، گوو پەلاماریدا، گوو وێرانی کرد، گوو لە هاوسەرەکەیدا، گوو هەڕەشە دەکات.، گوو چەکی کیمیاوی بەکارهێنا، گوو خاکی کوردانیان دابەش و داگیرکرد، گووی بەعس بەبەرچاوەکانی گووی و نێودەوڵەتی و گووەیەکگرتووەکان و ئەنجومەنی گووی نێودەوڵەتی، کوردیان کیمیاباران و ئەنفال و کۆکوژ کرد، ئەو هەموو گووەی نێودەوڵەتی و گووە یەکگرتووە ئەنجومەنی گووەکان هیچ کاردانەوە و هەڵوێستێکیان نەبوو !

گوو سنووری دانا، گوو بڤەی دروست کرد، گوو بتی داتاشی، گوو هێڵی دیاری کرد، گوو چی قێزەونی و گووە دایهێنا، ئیزا قال ئەلگوو، قال ئەلگووەکانی تر.

بژی گوو، بەڵێ بۆ گوو، گەورەم ئەلگوو، بتی گوو، قاڵبی گوو، پێوەری گوو، سنووری گوو، یاساکانی گوو، نەریتی گوو، ئایدیۆلۆژیای گوو، سیستەمی گوو، مینتاڵێتی گوو، تیوری گوو، ستراتیجیەتی گوو، فیقهی گوو، مێژووی گوو، مەزهەبی گوو، دەستووری گوو، وانەی گوو، ڕێبازی گوو، خەنجەری گوو، عەیبەکانی گوو، شەهامەتی گوو، ستایلی گوو، ئەفەندی گوو، بەڕێز گوو و جەنابی گوو، ئەتەکێتی گوو، دیالیکتیکی گوو، ئیدیۆمی گوو، گۆرانی گوو، سنوورەکانی گوو، هێڵ و بت و بڤە و تابووکانی گوو، ڕێککەوتنی نێوان گووەکان، فەلسەفەی گوو، فەیلەسوف گوو، ڕەخنەگرگوو، نووسەر گوو، داهێنەر گوو، ئەکتەر و شانۆکار گوو، ڕاگەیانکار و پێکەشکار گوو، ئەفەندی گوو، شاعیرگوو، هەست ناسک گیان گوو، جیقڵدان تەنگ گوو، ژن کوژ گوو، ئەقڵیەتی گوو، خاڵە گوو، مامە گوو، حاجی گوو و شێخ گوو، گوو، گوو، گوو.

بەهار هیوادارم ئەوەی دوای نەمانم ژیانم دەکات به چیرۆک و ڕۆمان، لە ڕەگەزی ژن بێت، یان گەر نێریش بوو بە هەست و ڕۆحیەتێکی ژنانە بیانووسێتەوە و دایان بڕێژێتەوە.

وەک ئەو هەموو پیاوە ڕۆماننووس و چیرۆک نووسە سمێڵ زلانە نەبێت، کە تائێستا کارەکتەری ژنیان لە دوو توێی چیرۆک و ڕۆمانەکانیان وەکو کەسێکی پاسیف و لاواز و پاشکۆ و قوربانی و شکست خواردوو بەرجەستەکردووە.

کوڕە ئەو نووسەرەی من دەکات بە پاڵەوان کەرەسەی ڕۆمان و چیرۆکەکانی، گووی خواردوو و دێت و بوێری و کەرایەتی وا دەکات و دەڵێت:سەروینیان بە زۆر بەمێرد دا، سەروین پیاوەکەی بیست ساڵ لەخۆی گەورەتربوو. سەوین سەر بە هەوێ شووی کرد، سەروین خۆی کوشت، سەروینان کوشت (سەروینیان کوشت) ، کوڕە بەخوای تا هەموو سمێڵە حیزەکانتان دانە دانە نەبڕم و هەمووتان نەکوژم، خۆم لێرە ناڕۆم هاهاها

بەهار لە بیرت نەچێت ئەوەش تۆمارکە، بەو نووسەرە بڵێ:من کارەکتەرێکم، وەک چۆن زەمەنەکان بە میزاج و حەزی خۆم تێکەڵ دەکەم، مێژووی سەردەمە جیاوازیەکانیش ئاوا، بە دڵی خۆم و هەر بە هەوەس و عەنتەری دەستکاری پاش و پێش دەکەم.

من سەروینی پوچگەرا و نهلیست، سەروینی یاخی و ئانارشیستم و حیساب بۆ هیچ هێڵ و بت و قاڵب و پێوەر و گووێک ناکەم

. بەهار پێیان بڵێ واز لەو قسە قۆڕ و بێ مانایانەتان بێن و بەسە بۆ خۆتان ئاقڵ ئاقڵ لێی دانیشن، باشە ئۆخەی گیان؟

دەنا بە هەردووک چیای هەڵگورد و ئاگری قەسەم، هێشتا هیچم نەگوتووە و ئەوەی تا ئێستا لە بارەی ئەو گووگر و گونگرەی ئەدەبی و شیعرگێیانە گوتوومە، کورد وتەنی هێشتا لێ لێیه و لۆلۆ ماوە.

دڵنیابن، من ئەو کەسە بە ڕۆبۆت کراو کەسایەتی تیرۆرکراو ترسێندراوە نابم کە ئەدەب گێیان و گووگرانی ئەدەبی و خێڵ و خەنجەر و ئاغا و سمێڵ دەیانەوێت.

هەرگیز، چاوەڕێی وەها کارەکتەرێکی دۆڕا و بە جەبانکرا و لە من نەکەن.

گرنگ من تا لە ژیاندا بم و بووم، وەک خۆم و بۆخۆم دەژیم و ژیام و بۆ ئەویتر و بە میزاجی ئەویتر نەژیام.

بنەماکانی خێڵ و یاساکانی سمێڵ و مەزهەبی کۆیلایەتی و سیستەمی فۆتۆکۆپیکردن و یاسای بە سێبەرکردنم سەرلەبەری هەڵوەشاندەوە و ڕەتکردەوە.

ئینجا ئێوەش ئازاد بن لە گوو خواردن و بە دڵی خۆتان و تا ملتان دەشکێت و چاوتان دەردێت، وەک سەگێک پێم بوەڕن و بڵێن:سەروینە سەرسەری، سەروینە بەڕەڵا، سەروینە بێ ئەدەب، سەروینە بێ مۆڕاڵ، سەروینە بێ حەیا، سەروینە سۆزانی. سەروینە بت گێ و سنوورگێ و پێوەرگێ.

بەهار: هیواداریشم وەک دایکم، دوای مردنم، یان با بڵێم نەمانم، ئەگەر بێ گۆڕ و ناونیشان نەبم، هەر سمێڵ حیزێک و ئەدەب گێ و گووگرێک، هاتە سەر گۆڕەکەم، درێخی نەکات لە جوێن پێدان و نەفرەت کردن و تفبارانکردنم. ئاخر ئێوە هەر جوێندان و دەمشڕی و دڵ ڕەقی و کەرایەتی و ژن کوژیتان لێدێت.

نەک میهرەبانی و هەست ناسکی و بەزەیی و یژدان و نزا و چاکە. بۆیە هەرگیز، نەکەن گووی وا بخۆن و بوێری و هەڵەی وا بکەن و دوای کوشتنم لە لایان کەریمۆکەوە، هەمان شێوەی ژنانی تر کاتێک باوک و برا و مێرد و کەس و کاریان دەیان کوژن. (کوڕە کەریمۆک و هەرکەسێک حەدیان چییە من دەکوژن. هاهاها.)

ئینجا دێن و لەسەر گلکۆکەشیان لەجیاتی ئەوەی بە زاراوە نێرگەراکەیان و بە پێی مەزهەبی زمان و تای تەئیسی گوواوی و تای موزەککەر و کێراوی خۆیان بڵێن:المەقتولە و لمەزلومە، دەنووسن :ئەلمەرحومە فولانە بینتو ئەلسەگباب ژن کوژ ئەلعەلان و من عەشیرەت ئەلتەلان، ئینجا بێنە سەر گۆڕەکەم و دەست بکەن به گریان فاتیحا و نزان و قسەی قۆڕ و نازانم چی !

وەیش چەند میهرەبان و فرمێسکاوین. ئەها چەند باشن، دەمان کوژن و پاشان لەبەردەم چاوەکانی زۆر بەڕێز کاکە یاسای بێدەنگکرا و لە سوڵحێکی گوواوی و نێراوی و عەشایەریدا و بێ ئاگاداری خودا و ڕوخسەتی خۆمان، کۆمەڵێک سمێڵ حیز، ئەو سمێڵ حیزانەی ژن کوشتن و ئاو خواردنەوەیان لا وەک یەک وایە.

زۆر بێ شەڕەفانە و بێ شەرمانە و بێ مۆڕاڵانە و ڕوو قاییمانە، دێن و لە دیوەخانی سمێڵ زلاندا مامەڵە و سەودا بە خوێنمانەوە دەکەن و لەسەر بێشەڕەفی ڕێکدەکەون کە هەرکاتێک ژنێکیان لەسەر شەڕەف کوشت، زۆر بێ منەتانە و بە ڕۆژی ڕووناک و لەبەرچاوی هەموان و بێ دەنگی خەڵک و خوادا، داکی هەرچی یاسا و ئەخلاق و شەڕەفە بگێن هاهاها.

-دەفتەری بیرەوەریەکانم-

“بەهاری حاجی ئاکۆ”

٨ی گوڵانی ١٩٧٣، دێی: ماڵی خێڵان-ڕێگای کانی ژن کوژان.


٭ حەمەسەعید حەسەن، ئاگری بێ دووکەڵ، ڕۆژنامەی:هەولێر.

٭موکەڕەم تاڵەبانی.




رۆمانی بازنە ئاوێکان.. ئەدیب نادر

ناوی کتێب : بازنە ئاوییەكان
بابەت : ڕۆمان
نووسەر : ئەدیب نادر

ئەم هەوڵە خاكییەم بە نەوەكەی خۆم، نەوەی هەشتاكانی
سەدەی ڕابردوو پێشكەشە..

بۆ خوێندنەوەی ئەم رۆمانە کلیکی ئێرەبکەن..




لە تارکی دا خەتی سپی.. جەلال عەبدوڵا ساڵح

تەم بم لەسەر پشتی هەڵۆ
لە ئاو دا گریانی هەڵم بم
هێشتا خەتێکی سپیم
لەناو سێبەری بەرپێی تۆ

دەخولێتەوە بە چواردەورم دا دەنگێک
هاواری دابڕانی عەسرە لەگەڵ ئێوارە و لەگەڵ من لە تۆ
باز ئەدات بەسەر گۆشتی دڵم دا کرمێک
نە دەمرێت و نە دەکوژرێت و نە دەزێت

قرچە قرچ دەسووتێت داری تەمەن
دەڵێن لەبەر مەرگی گیتارە بۆ مۆسیقا
بەم کەوتن و هەستان و نامۆبونەی ژیانمەوە
هێشتا خۆڵم لەسەر گۆڕی سێبەری تۆ

بەشی دەکەم لەگەڵ تیشکی خودا ڕووناکی تۆ
لەگەڵ مانگی ژیان ڕێک دەکەوم نەبمە دوژمنی شەو
بارانی ئاسمان دەناسێنم بە باخی سووتاو
هێشتا خۆڵەمێشی سووتاوی عەرسم
لەسەر ڕێگای سێبەری تۆ

تا نامۆیی دەگەینمە ئەو دیوی شار دەستی دەگرم
تا خشتی قەڵای کۆنی باپیرم هەبێت دەیلاوێنم
بە چاوی دووریت سوێند دەخۆم
گیرفانم پڕە لە قالۆنچەی خەیاڵ
سوێندم بە گۆڕ سوێندم گوڵ
هێشتا خۆڵم لە ژێر سێبەری ڕێی هەتاوی تۆ

مەگری لە شەوی خەیاڵ دا
پێبکەنە کە دەیکوژن ئومێدم
لەبەرچاوت، لەسەر ڕێگات، لەبەر تۆ
سوێند بەو تیشکەی لەناو چاوتا نامبینێ
هێشتا گەڵام، هەتیوێکم لەسەر ڕێگای کۆچی تۆ

خودا با بۆ ئیماندار و ئاسمان بێ
باران با هەمیشە مناڵی دانسقەی ئاو بێ
چیم داوە لە گوێزان دڵی بە بڕین خۆش بێ
لێ دەگەڕێم نامۆیی بە هەتیوی بمرێ
تەنها ڕەنگی گەڵام هەبێ
چەند چرکەیەک سیحری دەنگی ئاوم هەبێ
هیچم ناوێ
جار بە جارێ
گوێم لە دەنگی چۆنی تۆ بێ
هیچم ناوێت با هەر خۆڵ بم
لە ژێر سێبەری پێت دا بم
کرێکارم لە کارگەی گوڵی سپی و سووری تۆ
جەلادە دڕک ڕێنادات تێر هەڵمژم بۆنی تۆ
سێبەرێکم هەتا دەمرم لەگەڵ تۆم




دیالۆگی نێوان من و ئەهریمەن لە دۆزەخدا-(7).. شەماڵ بارەوانی

بەشی حەوتەم

داعــش ژنــی پـاپـایــە..!

باپیرە چەند ساڵێک بەر لە ئێستا، لە کاتی هاتنی تیرۆرستانی داعش بۆ دەشتی نەینەوا، ئەو کاتەی ئێزدی و مەسیحیەکانی ئەو شوێنە کەوتنە بەر شاڵای تەعریب و تیرۆر و فەرمانێکی تر و ئەوەی گیرا و گیرا، ئەوەی فریاش کەوت ڕایکرد.

جا ماڵێکی ئێزدی لەگەڵ ماڵێکی مەسیحی هاتبوونە گەڕەک و کۆڵانەکەی ئێمە.

مناڵی براکەم و هی گەڕەک هەمووی ببوون بە هاوڕێی مناڵانی دوو ماڵە ئێزدی و مەسیحیەکە و بەردەوام یارییان پێکەوە ئەنجام دەدا.

ڕۆژێک شتێکی زۆر سەیرم بینی !

چیت بینی ڕۆڵە داسنیەکەم؟

باپیرە: مناڵێکی برازام تەمەنی کەمتر لە شەش ساڵ بوو، ڕۆژێک لە قوتابخانە دەگەڕامەوە، بینیم لەگەڵ منداڵانی ترى گەڕەک کە هەمووی هاوتەمەنی خۆی بوون، بە مناڵە ئێزیدیەکەیان دەگووت:شەیتان، شەیتان، شەیتان.

لەو کاتە، ڕێک دەهری بووم و ئەو ئیمانەی هەشم بوو لەکەلەم نەم

گووتم پێدەنگ بن هەی زمان هەراشینە، چۆن قسە بە هاوڕێکەتان دەڵێن؟

بۆ شۆخی و بە پێکەنینەوە، گوتم:ئاوەرن مەڕۆن، هەی دەم زلینە، هەموان ڕایانکرد.

ڕۆشتمەوە ماڵەوە و گوتم:ئەوە کێ ئەو منداڵە بچووکەی فێری ئەو جوێن و بێ ڕێزیەکردووە؟!

ئەو منداڵەی کە هێشتا به تەواوی زمانی نەگرتووە و دێت و سوکایەتی دەکات و جوێن بەو مناڵە کوردە ئێزدیە بێ تاوان و بەستەزمان و لێقەوماوە دەدات؟!

گوتیان وەڵاهی ئێمە عیلم و ئاگاداری ئەوەمان نییە.

باپیرە تابڵێیت پەست و نیگەران بووم بەوە.

چونکە زانیم ئەوە کاری گەورەکان و ڕاسیزمیەت و نەخۆشی و دەمارگیری ئایینیانەی خۆیانە بۆ ئەو مناڵە پەپوولە و بێ تاوانانە دەگوازنەوە و دەروون و مێشک و ئەقڵیان وێران و ڤایرۆساوی دەکەن!

باپیره لەو قوتابخانەیەیش کەمن تێیدا وانەم دەگوتەوە، یەک دوو مامۆستای کوردی ئێزدی باشووری تیابوو، زۆر منیان خۆش دەویست و دەیانگوت تۆ حاشا لە مێژووی باب و باپیرانی خۆت ناکەیت و کوڕێکی هۆشیاریت و دەزانی حەقیقەتەکە چییە.

دوو مرۆڤی زۆر بەڕێز و بێ زیان بوون.

ڕۆژێک دانەیەکیان هاتوو پێی گوتم:دەمەوێ شتێکت پێ بڵێم، بەڵام نێوانی خۆمان بێت.

گوتی:قوتابیەکی پۆلی سێی بنەڕەتی، هەرکاتێک دەچمە پۆل، بەمەبەستی بێ ڕێزی کردن و وەکو گۆرانی دەڵێت:شەیتان، شەیتان، شەیتان !

گوتی لەبەر ئەوەی دەزانێت من ئێزدیم، بۆیه وادەڵێت !

گوتی شەیتان چییە؟ من علاقەم بەوە چییە؟

ئێمە نە شەیتان دەپەرستین و نەهیچ.

گوتم:ئەو مناڵە توزانی ئێزدیاتی و ئیسلام و خودا و ئایین چییە !

بە دڵنیاییەوە، ئەوە کاری گەورەکانە، گەورەکان، وایان فێرکردووە و پێیان گووتووەکە وا بڵێت !

من و مامۆستایەکی تر هەوڵمان دا بزانین ئاخۆ کێ ئەو مناڵەی فێری ئەو هەستە قێزەون و قسە بێ مانایە کردووە، بەداخەوە بۆمان ئاشکرا نەبوو و ئەو مامۆستایەیکە لەگەڵ من هەوڵیدا، موسڵمانە و باوەڕی به پێکەوە ژیان هەیه و زۆر ڕێزی فرەیی و جیاوازیەکان دەگرێت، بەو مناڵەی گوت:جارێکیتر ئەوە بەو مامۆستایە بڵێیت، دەتبەم بۆ لای بەڕێوەبەر.

باپیرە، هەر لەهەمان قوتابخانە، دیقەتم دا، دوو قوتابی لە کاتی ڕێزبوون و لە دوو ڕۆژی جیاوازدا، هاتن و سروودێکیان دەگوتەوە.

سرودەکە بۆ پێشمەرگە و نەتەوە و خاک بوو، بەڵام کۆتاییەکەی قسەیەکی تێدابوو دژی پێکەوە ژیان بوو و جوێنێک بوو بۆ پاپای مەسیحیەکان و دەیگوت:داعش ژنی پاپایە.

بە دوو مامۆستام گوت، ئاگاتان لەو سروودەیه؟ دیاربوو ئەو دوو مامۆستایە هەستیان بەوە نەکردبوو.

نازانم مامۆستاکانی تر هەستیان پێکردبوو، یان نا؟

بەڕێوەبەریش لۆ خوای بڵێم:لەوێ نەبوو هەردووک ڕۆژ، گەرنا ئەو، مرۆڤێکی زۆر نەتەوەیی و موسڵمانێکی تا بڵێیت خواپەرستە و باوەڕی تەواوی بە پێکەوە ژیانی ئایینی هەیە و دڵنیام لەوێ بوایە، هەرگیز، لەوە بێدەنگ نەدەبوو.

باپیرە: گوتم: لە ڕۆژنامە لەسەر ئەوە دەنووسم و دەبێ وەزیری پەروەردە بێنمە سەر خەت، بەڵام باجارێ سەرچاوەی ئەو سروودە ئاشکرا بکەم.

من و دوو مامۆستاکەی هاوڕێم، بۆ دڵنیابوون لەوەی کە فیعلەن ئەو سروودە کۆتاییەکەی دەڵێت:داعش ژنی پاپایە، ڕۆشتین و ئەو سروودەمان بە یەکێک لەو دوو قوتابیە کچە لەناو پۆل دووبارە کردەوە، ڕێک وەکوو من بیستبووم وابوو کۆتاییەکەی سوکایەتی بە پاپا دەکات.

ڕۆڵەکەم: لەسەرت نووسی لە ڕۆژنامە؟

نا باپیره، گوتم، دەبێ سەرچاوەی ئەو سروودە ئاشکرا بکەم و بزانم لە کوێ هاتووە، ئینجا.

باپیرە زۆر جار دەگەمە ئەو بڕوایەی دەڵێم ئەگەر من، پرۆسەی هاوسەرگیری پێک بێنم، دەزانی چی دەکەم؟

چی دەکەیت دڵ و مێلاکی باپیرەی؟

باپیره منیش وەکو موحەمەد ماغوت دەکەم:”منداڵێک دەخەمەوە و ناوی دەنێم ئادەم.. چونکە لەو سەردەمەی ئێمەدا ناوەکان دەکرێن بە تۆمەت.. بۆیە ناوی مناڵەکەم ناکەم بە محەمەد و عیسا.. نایکەم بە عەلی و عومەر.. نایکەم بە سەدام و حوسێن.. ناشیکەم بە زەکریاو ئیبراهیم.. نایکەم به دێڤد و جۆرج.. دەترسم کاتێک گەورە دەبێت ببێت بە کەسێکی ڕاسیزم و ڕەگەزپەرست .. و ناوەکەی ببێتە هۆکاری ئەوەی.. لەلای بێگانەکان ببێت تیرۆرست.. و لای توندئاژۆکانیش سۆزانی.. و لای شیعەکان سونی .. و لای سونەکانیش عەلەوی و شیعە.. دەترسم ناوەکەی ببێتە پاسەپۆرتی گەشتکردنی.. دەمەوێ ئادەم موسڵمان و مەسیحی بێت .. دەمەوێت ھیچ لە ئایین نەزانێت تەنھا ئەوەندە كە بۆ خودایە .. و دەمەوێ بزانێت نیشتمان بۆ هەمووانە .. فێری دەکەم ئایین ئەوەیە کە دڵ بڕیاردەدات و کرداریش دەیسەلمێنێت .. فێری دەکەم عروبەت خەیاڵە.. و مرۆڤایەتی لە هەموو شتێک گرنگترە.. فێری دەکەم برسیەتی کافرە و نەزانین کافرە و ستەم کافرە…. فێری دەکەم خوداوەند لە دڵەکاندایە بەرلەوەی لە مزگەوتەکان و کلێساکاندا بێت… فێری دەکەم خودامان خۆش بوێت نەک لێی بترسێین ..

فێری هەموو ئەوشتانەی دەکەم کە کەسوکارەکانمان لەبیریان چوو فێرمان بکەن.. فێری دەکەم ئەوەی لێمان کەمە.. ئەوەیە کەهەمانە.. و ئەوەی هەشمانە لێمان کەمە.. فێری دەکەم کە من بە نیازم تەنھا نێرینە بھێنمە دونیاوە …

لە كۆمەڵگای عەرەبیدا ھەتاھەتایە ئەو كەم و كوڕییە، دەمێنێتەوە.




شیعر\ دوای تەواو بوون.. نەوزاد بەندی

هێشتا کلیلی ئەو دەرگایانەم لا ماوە ،
بوار نەبوو بیانکەمەوە و ..
جێم هێشتن ..
ئەو هەڵماتانەی یەک جاریش ،
کاتم نەبوو ڕیزیان کەم و ..
ئەو پەرداخە کریستاڵانەی
قومێ ئاوم پێ نەخواردنەوە ،
هەر ماون …

ژوورێکم هەیە ،ناوێرم
بیکەمەوە ..
ئەویش تەواو عاجزە لێم ..
ئێ دەرەقەتی یادگاری و
ئەو شتانە نایەم کە هێشتا ،
بەکارم نەهێناون و ..
کات کەم کەم ئەیانڕزێنێ ..
هیچ دەسەڵاتیشم نیە ،
ڕێ نەدەم ئەو هەموو دەسکەوتە
خەمگینەم هەڵوەرێنێ ..!

ناخم پڕە لەو کەسانەی
هیوادار بووم یەک قسەیان لەگەڵ بکەم ،
بوار نەبوو ..
هیواداربووم یەک پیاسەیان لەگەڵ بکەم ..
یەک چا ..
یەک قاوەیان لەگەڵ بخۆمەوە و ..
کاتم نەبوو ..
کاتیان نەبوو ..
وەک پەڕی باڵندەیەکی نەناسراو ،
زریانی ڕۆژگار بردنی ..
زریانی ڕۆژگار بردمی ..

دڵم پڕە لە بۆیاخی
ئەو تابلۆ بێ هاوتایانەی
کە ویستم بیانکێشم و ..
پێم نەکێشران ..
پڕە لەو ووشە و پیتانەی
بە تەما بووم ،
ڕۆمانێکیان پێ بنوسم و
شەڕی براکوژی نەیهێشت ..
ئابڵوقەی ئابووری نەیهێشت ..
ژنێک و کۆمەڵێ مناڵ ..
کۆمەڵگایەکی بێ کتێب ..
پاشەکەوتی موچە نەیهێشت …

ئێستا ئیتر
بە دیار پەڕەیەکی ساردی
فەیسبوکەوە ..
بە بیجامە و
یەک دنیا نەخۆشییەوە ..
فریای هیچ شتێ ناکەوم ..
هەموو شتێکیش بێ بەهایە .
تەنها چاوەڕێی زریانێ ئەکەم بمبا ..
ڕزگارم کا لەم دنیایە …

ـــنەوزاد بەندی ـــــــــــــــــ




نەژادپەرستیی ناتوانێت کەس ئازاد بکات:.. سەڵاحەدین ئەحمەد

نەژادپەرستیی ناتوانێت کەس ئازاد بکات: سپاردنی پێشمەرگە بە رابووردوو، کۆتاییهێنان بە شۆڤێنیزم، و رێگرتن لە بەرهەمهێنانەوەی فاشیزم.

سەڵاحەدین ئەحمەد
پرۆفیسۆر لە بەشی زمان و ئەدەبە هاوچەرخەکان – بە سەردانیی-
یونیەن کۆلێج
سکەنەکتیدی، نیویۆرک

کاتێک کوردپەروەریی دەبێت بە بەڵا بۆ کوردە پەراوێزخراوەکان

کاردانەوەیەک کە لە دژی شۆڤێنیزمی گرووپێکی سەردەست شۆڤێنیزمی گرووپێکی دیکە دروست بکات رەوشی نائازادی بۆ زۆرینەی پەراوێزخراو خراپتر دەکات. هەر هێزێک کە نەژادپەرستییەک بکات بە بەهانە بۆ هاندانی نەژادپەرستییەکی دیکە هێزێکە هەم خزمەت بە جیهانبینیی گرووپە سەردەستەکان دەکات هەم رەوشی ژیان بۆ پەراوێزخراوان خراپتر دەکات. گشتگیرکردنی دوالیزمی تاوان و قوربانی لە سەر بنەمای خوێن (وەکو نەتەوەپەرستیی) یان لە سەر بنەمای مەزهەب نیشانەی تەماهیکردنە ، نەک دژایەتیکردن، لەگەڵ پڕۆژەیەکی ئیمپریالیستدا. نوخبە خۆبەزلزانەکان بە ناوی ناسنامەی قوربانییەوە توندوتیژیی دەشیعرێنن بەڵام لە پشت ئەو دەمامکە زمانەوانییەوە بوونەوەرێک هەیە کە خاڵییە لە هەموو خەمێکی گشتیی و لە هەموو توانایەک بۆ هەستکردن بە کێشەی راستەقینەی ئینسانی راستەقینە لە ژیانی راستەقینەی رۆژانەدا. جیهانبینیی شۆڤێنیزم گیرۆدەی وێنەیەکی بونیادنراوی ئینسانە نەک ئینسانێک کە لە راستییدا هەیە و هەناسە دەدات و رۆژانە رووبەڕووە لەگەڵ رەوشی دیارییکراودا لە پەیوەند بە هەموو شتێک، هەر لە پەیداکردنی ژەمێکی خواردنەوە بۆ هەموو ئەو شتانەی دیکە کە پێویستن بۆ ئەوەی وەکو زیندەوەرێک و هۆشمەدێک ماڵێکی لە جیهاندا هەبێت. بە ناوی رزگارکردنی نەتەوەی بندەستەوە زۆر جار نوخبەکان ئیجازەیەکی ئەخلاقیی وەها بە خۆیان دەبەخشن کە بە بێ یەک و دوو بە ناوی هەموانێکی بەتاککراوەوە بدوێن. لە گوتارە هەرە ئەخلاقیی و ئەمەکدارەکانیاندا ئەو شتانەی کە دیفاعیان لێت دەکرێت بوونیان نییە لە دەرەوەی خەیاڵی شۆڤێنیزمدا، هەر شتێکیش کە بوونی هەیە لە جیهاندا نەک هەر دیفاعی لێ ناکرێت بەڵکوو هەمیشە بەخت دەکرێت. لە دەرئەنجامدا مۆڵەتێک کە کەس بە نوخبەکانی نەداوە پەراوێزخراوەکان لە رەوشی دژواری ناعەدالەتیی کۆمەڵایەتییەوە دەبات بۆ رەوشی قوربانیی رووت، لە شەڕێکی نابەرابەری رەوشێکەوە بۆ رەوشی شەڕێکی خۆکوژانە، لە جیهانێکەوە کە تێیدا بەرگریی لە ژیان دەکرێت لە دژی دامەزراوەی توندوتیژیی بۆ جیهانێک کە تێیدا کوشتن دەبێت بە یاسای کۆمەڵایەتیی و پیشەسازی مەرگ بە شانازییەکی ئەخلاقیی. بە کورتیی، نوخبە شۆڤێنیستەکان شەڕ لە دژی یەکتری ناکەن بەڵکوو پرۆژەی یەکتری تەواو دەکەن، و هەر بەو پێیەش پەراوێزخراوان لە قوربانیی رێژەیی ژیانەوە دەکەن بە قوربانیی موتڵەقی مەرگ.

ئەمڕۆ بەڵای هەرە گەورەی خەڵکی کوردستان ئەو نوخبانەن کە بە زمانی هەموانێکی بەتاککراوەوە خەریکن کۆمەڵگەیەکی ریشەداری مێژوویی و جیهانێکی شارستانیی فرە ناسنامە لەبەریەک هەڵبوەشێننەوە و لە جێگایدا جیهانێک دروست بکەن کە پانتاییەک دەبێت بۆ ناسنامەی پاراوی خوێن و جەنگی بەربەرییانەی هەموان دژی هەموان. لە دوای کوشتنی مەهسا ژینا ئەمینی بە دەستی پۆلیسی ئەخلاقیی رژێمی جمهوریی ئیسلامیی ئێران، رۆژانە جگە لە ئازادیخوازانی کوردستان، ئازادیخوازان لە تاران، ئەسفەهان، عەبادان، کرمان، زاهیدان، یەزد، مەشهەد، ئەردەبیل، کەرەج، و دەیان شاری دیکە لە سەرانسەری ئێراندا رووبەڕووی دامەزراوە سەرکوتگەرەکانی رژێمی مەزهەبیی و رەگەزپەرستی خامەنائی دەبنەوە. تاکو ئێستا سەدان قوربانیی هەن و رۆژانە ژینای دیکە لە نێو دەچێ، بەڵام ئەو نەژادپەرستانەی کە کوردبوون لە لایان تالێهاتنێکی گرێئامێز و وڕێنەیەکی پڕ لە کینەیە دەیانەوێت وای پیشان بدەن کە فارسان یەک قەبیلەن و هەمویان دژەکوردن و کوردانیش یەک خانەوادەی سەرگەردانی پێکهاتوو لە منداڵ و ژنی بێدەسڵاتی حەوجەت بە فیگەری باوکێک-پیاوێک کە ناموسیان بپارێزێت و رێگای رزگارییان پیشان بدات. لە هەمووی خراپتر ئەوەیە کە ئەم نەژادپەرستانە، وەکو نەژادپەرستەکانی هەر شوێنێکی تر، ئەوەیان بۆ کێشە نییە چی بەسەر هاونیشتمانییەکانیاندا دێت لە دەرئەنجامی دروستکردنی دوژمنایەتیی رەگەزپەرستییدا لەگەڵ دەیان میللەتی خاوەن ناسنامە و زمانی دیکە کە لە کوردستان و دەوروبەری کوردستان دەژین. تەنانەت بۆیان گرنگ نییە چی بەسەر هەر تاکەکەس و ماڵ و جڤاتێکدا دێت جا ناسنامەی زمانیی و فەرهەنگیی یان باوەڕی ئاینییان هەر چییەک بێت. ئامادەن بە ناوی کوردبوونەوە بچڕانی فەرهەنگیی و کۆمەڵایەتیی و سیاسیی دروست بکەن لەگەڵ لوڕەکان و بەختیارییەکان و دەیان قووڵایی دیمۆگرافیکی دیکە کە ئاوێتەی یەکترییبن و بەیەکەوە سەرچاوەی هەمەڕەنگیی شارستانیی و فەرهەنگیی بێوێنەن. نەژادپەرستەکان دەیانەوێت ئاشوبێکی ڕەچەڵەکگەر بەرپا بکەن و ئەوەیان بۆ گرنگ نییە کە خەڵکی بەناو-دیفاع-لێکراو چییان بەسەر دێت لە ئاوەها سیناریۆیەکدا. بەبەلقاکردن یان بەعێراقکردنی ئێران دەبێتە هۆی ئەوەی کە لە جێی دۆستایەتی هەموان بۆ هەموان شەڕی هەموان دژی هەموان بەرپا ببێت و هەموانیش تێیدا دۆڕاو بن. دروستکردنی هەڵدێری لەو جەشنە ئاسانە، بەڵام ئەگەر روویدا ئەوا وێرانەیی بە دوای وێرانییدا دەهێنێت و کارەساتەکان ئەسەریان بۆ ئەبەد دەمێنێ.

هەندێک لە نەژادپەرستەکانی باشووریش، بێخەم لە سەدان ژینای هەرێمی بندەستی قەبیلە و مافیا، دیسان دەماری کوردایەتییان بزوواوە، ئەمجارەیان لە بەدبەختیی رۆژهەڵاتدایە. ئەمە لە کاتێکدایە کە جگە لە ژیناکانی هەرێمیش، بە هەزاران پەنابەری خەڵکی رۆئاڤا و رۆژهەڵات لەسەر شەقام و لە ناو بازاڕ و لە کەمپە تەلبەندکراوەکاندان و نەک هەر کۆمەک ناکرێن بەڵکوو رۆژانە غەدریشیان لێ دەکرێت لە لایەن خودی ئەم رەگەزپەرستانەوە. زۆربەی شەنگالییەکان ئێستاش لە رەوشی نائینسانییدا دەژیین لە کاتێکدا هەر ئەوانەی کە سەر و دڵییان دەگیردرێت ئەگەر شەنگالییەک خۆی بە کورد نەزانێت دەیانتوانی لانی کەم ئەوەندە بکەن بۆ شەنگالییەکان کە پۆلۆنییەکان بۆ ئۆکرانییەکانی دەکەن. بە جیابوونەوەی رەگەزیی کەمتر رازی نیین، بەڵام بۆ گەشت کە دەچن بۆ ئێران یان تورکیا، ئاستەمە رۆژێک لە پاوا یان سەرپێڵی زەهاو، لە مێردین یان دێرسیم، بەسەر ببەن یان خۆیان فێری یەک رستەی هەورامی، کرمانجی، یان زازاکی بکەن. گوایە ویژدانییان بۆ شۆڕشی ژن-ژیان-ئازادی جووڵاوە، بەڵام ئەمڕۆ، لە سایەی پڕۆژە کێوییەکەی پاڵەوانانی نەتەوەپەرستییەوە، ژنان و کچان لە باشور رۆژانە لە مەترسیی تیرۆری کۆمەڵایەتیی و هەڕەشەی کوشتندا دەژین.

گەورەتریین مەترسیی سیاسیی لەسەر دانیشتووانی هەر ناوچەیەک نەژادپەرستانی ئەو ناوچەیەن. ئەگەر بێتوو راستڕەوە فاشیلەکانی نەژادپەرستیی بۆیان بلوێت شەڕی رەگەزیی بەرپا بکەن، لە جێی ئەوەی کە خەڵکی رۆژهەڵاتی کوردستان هاوخاوەنی هەموو شارێکی ئێران بن و هاوپشتیوانی ئازادیخوازانی هەموو شوێنێکی ئێران بن، لە باشتریین حاڵەتدا دیسان دەبێت پەنا بۆ ئەشکەوتەکان ببەنەوە لە کاتێکدا لەو دیوی سنوورەکانەوە نوخبە خۆبەباوکزانەکان بەردەوام دەبن لە شیعراندنی کوردستانێک کە خودی خۆیان و هاوشێوە شۆڤێنیستەکانیان کردوویانە بە جەهەنەم. وەکو ئەوەی خۆڕسکانە و لە یەک کاتدا لە خزمەتی جمهوریی ئیسلامیی و فاشیستە ئارییستەکان و کەمالیستەکاندا بن، شۆڤێنیستە نەژادپەرستەکان بەناوی کوردایەتییەوە خەریکن ئەم شۆڕشەی ئێستای ئێران بە زۆر بکەن بە شەڕی رەگەزیی، شەڕێک کە ئەگەر بقەومێ، جگە لە چەند قەشمەرێکی هەلپەرست، هەموو لایەک تێیدا دۆڕاو دەبێت و لە هەمووانیش خراپتر بەسەر خەڵکە هەرە چەوساوە و بێدیفاعەکانی کوردستاندا دێت.

ستەملێکراوانی کوردستان و لوڕستان و بەلوچستان و عەرەبستان و خوراسان و ئازەربایجانی غەربیی و ناوچەکانی ناوەڕاستی ئێران بە بێ هاوسۆزیی و هاوپشتیی یەکتریی ئاسۆیەکی رزگارییان نییە. شۆڤینیستە کوردەکان زۆرتریین خزمەت بە هێزە نەژادپەرست و مەزهەبییە سەردەستەکان دەکەن و زۆرتریین زیان بە خەڵکی ناوچە پەراوێزخراوەکان دەگەینن. هیچ شتێک نییە ئەو راستییە بگۆڕێت کە دەبێت کورد و فارس و تورک و عەرەب و ئازەریی و تورکمەن و ئەرمەن و بەلوچ و چەرکەس و جوو و دانیشتووانی دیکەی ناوچەکە بەیەکەوە بژیین. کوردستان بەشێک نییە لە مەریخ و هیچ نوشتە و دوعایەکیش نایکات بە بەشێک لە سەرزەمینێکی دیکە. باشتریین شت کە نوخبەکانی تاراوگە و ناوخۆ بیکەن ئەوەیە ئیرادە و توانای فەرهەنگیی و هزریی خەڵکی چەوساوە بەکەم وەرنەگرن و دەست لەو تەسەورە هەڵبگرن کە گوایە خەڵکی کوردستان پێویستییان بە شوانێتی جەنابییانە. دونیای سەرکوتگەریی سیاسیی، کولتوری تیرۆر، و نامۆرڤکرند لە سەرەتادا لەوەوە دەست پێدەکات کە نوخبەکان بە ناوی ملیۆنان ئینسانەوە قسە دەکەن، وەکو ئەوەی ماندەیتێکی ئەخلاقیی یان میتافیزیکییان هەبێت، وەکو ئەوەی میللەتەکەیان تەنیا هەندێ منداڵی نوقسان یان مەڕوماڵات یان کەرەستەی خاوی بەرهەمهێنانی مەرگ بن.

پێشمەرگە هیچ وەزیفەیەکی مێژوویی نەماوە و پێویستە خانەنشین بکرێت

ئەو بوونەوەرەی کە پێی دەگوترێت پێشمەرگە هیچ وەزیفەیەکی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی و ئەخلاقیی نەماوە. پێشمەرگایەتیی نە بەهرەیە، نە پیشەیە، نە زەروورەت. پڕۆژەیەکە کە زۆر جار لە رابووردووشدا بووەتە هۆی توندووتیژیی زیاتر دژی پەراوێزخراوانی بێدیفاع. بەرگریی راستەقینە لە دانیشگە و بیمارستان و کارگە و کێڵگەکاندا روودەدات لەسەر دەستی ئەوانەی کە بەرخودان دەکەن لە دژی رەوایەتیی چەک و لە دژی گوتارێک کە تێیدا هەمیشە ئەو شتانەی کە هەن و دەبێت ببن بەخت دەکرێن لە پێناو ئەو شتانەی کە نیین و نابن و نابێت ببن. شۆڕشێک کە بۆ ژیان و بۆ ئازادی بێت شۆڕشێکە دژی ئەو جیهان و سیستەمە کۆمەڵایەتیی و ئەخلاقییەی کە تێیدا هەموو شتێک کە پەیوەندی بە ئینسان و ژیانی ئینسانەوە هەیە بەخت دەکرێت لە پێناو شتانێکدا کە تەنیا لە چوارچێوەی وەهم یان ناعەقڵانییەت یان وەحشیگەرییدا دەتوانن هەبن. شۆڕشێک کە ژیان تێیدا بەهایەکە لەسەر و هەموو بەهاکانەوە شۆڕشێکە دژی عەقڵییەت و دەسەڵات و ئەخلاقی چەکداریی و هەروەها دژی ئەو رەوشانەی کە توندووتیژیی بەرهەمدەهێنن و ئەو پڕۆژانەی کە وێنەی چەکدار دەکەن بە وێنەی قارەمان و ئەو هێزانەی کە دەسەڵاتی چەک دەسەپێنن بەسەر ئەوانەدا کە مەفروزە هەموو دەسەڵاتێک هی خۆیان بێت و بۆ خۆیان بێت.

دروشمی خاک و خوێن یەکێ لە دروشمە مێژووییەکانی فاشیزمە و هەمیشە ئینسان وەکو مەڕ دەکات بە قوربانیی هەندێ دەستەواژەی پوچی نێو جیهانبینییەکی پوچگەرا. پێشمەرگە کارەکتەرێکە کە لە بنەڕەتدا لە سەر بنەمای خاک و خوێن بونادنراوە. وەکو پڕۆژەش رەوایەتییەکی رەوایەتیی فەلسەفەیەکی دیاریکراوی ئازادی نییە، بەڵکوو بە تەواوی و بەتەنیا پەیوەستە بە ناڕەوایەتیی پڕۆژەیەکی دیکەی توندوتیژییەوە کە توندوتیژیی دەوڵەت-نەتەوەکانی ناوچەکەیە. وەکو بزووتنەوە، پێشمەرگایەتیی پەرە بە هیچ جۆرە دیدگایەک نادات کە لە جێگای توندوتیژیی فەلسەفەیەکی دیکەی کۆمەڵایەتیی بەرهەمبهێنێت یان لە جێگای شۆڤێنیزم کرانەوە بە رووی هەمەڕەنگییدا بەرپا بکات یان ئامانجێکی هەبێت لە دەرەوەی بەرهەمهێنانەوەی سەپاندنی پەیوەندییەکان و پەیوەندییەکانی سەپاندن.

پێشمەرگە، ئەگەر بەزوویی تەقاوت نەکرێت، دەبێت بە یەک دانە دەعبای وەها کە لە جێی فەرهەنگی کوردەواریی کەوتن و مافیاگەرێتیی و کولتوری ئابڕوتکاندن دروست دەکات لە رۆژهەڵات. ئەو حیزبانەش کە شەرعییەتیان لە پێشمەرگایەتییەوە وەرگرتووە جۆرە بەڵایەکی وەهان کە دەتوانن لە ئایندەدا وێنەی دەوڵەتی سەرکوتگەری بەسەرچوو لە یادەوەریی گشتییدا بکەن بە بابەتی شیعری نوستالجیک. ئەمڕۆ خۆشبەختانە لوڕبوون و بەختیارییبوون و لەکبوون و کوردبوون و دەیان دەنگ و ڕەنگی دیکە لە یەک سەمفۆنیادا ئاوێتەی یەکتریین و لە تەونی یەک نەخشی بێسنوور سەرسووڕهێندا بەڵێنێکی بێهاوتای ژیانن لەسەر ئەم هەسارەیە. رووخاندنی رژێمی جمهوریی ئیسلامیی گرنگە لەبەر خاتری پاراستنی، نەک بۆ لەناوبردنی، ئەو پانۆراما بێئەندازە دەوڵەمەندە کە هەموو دەرکەوتەیەکی لە دەرەوەی پەوەندییەکانی چەوساندنەوە شەبەنگێکی کەماڵە نەک تەنیا بۆ هاونیشتمانییەکان و هاوسێکانیان لە ناوچەکەدا بەڵکوو بۆ شارستانییەت بە گشتیی. چ غەدرێکە ئەو فەزای فرەدەنگیی و هەمەڕەنگییە بە دەستی چەند خۆ بەزلزانێکی لە راستییدا خۆبەکەمزانی شۆڤێنیست بۆ ئەبەد وێران بکرێت و لە جێگایدا بە ناوی نەتەوەی پاراو و خاکی پیرۆزی خوێن لە سەر رژاودا جەنگەڵێک لە چەکداریی دروستبکرێت؟

کێ بۆی دەکرێت کوردبوون لە لوڕبوون جیابکاتەوە بەبێ ئەوەی کوردبوون کورت بکاتەوە بۆ تایفەگەریی و تایفەگەرییش بۆ وەحشیگەریی؟ بۆ دەبێت کرمانشانییەک ناچار بکرێت یان کورد بێت یان ئێرانیی؟ نەژادپەرستەکان پێیان وایە کە خەڵکی ئیلام تەنیا بۆ ئەوەی لە فەزایەکی زیهنیی تەسککراوی کوردبوون بێبەش نەبن دەبێت دەست لە هەموو میللەتانی دیکەی ئێران هەڵگرن. بۆ دەبێت بەختییارییەکان بکرێن بە دوژنمی کوردەکان لە سنە و ئازەرییەکان بکرێن بە دوژمنی کوردەکان لە ورمێ لە پێناو پڕۆژەیەکی خێڵگەردا کە نە توانیوێتی نە دەتوانێت بنەمایەکی زانستیی، ستراتیجیی، و تەنانەت عەسکەرییشی هەبێت؟ ئەگەر کوردبوون لەو هەموو قووڵاییە دیمۆگرافیی و جوگرافیی و فەرهەنگیی و مێژووییە بکرێت، کوا شایستەی ئەوەیە کە جێگای شانازیی ئینسانی هۆشیار بێت؟ تەنیا بەلاهەتێکی بێسنوور دەتوانێت بێشەرمانە ناسنامەی کوردبوون بە ناوی دژایەتییکردنی نەژادپەرستیی فارسییەوە بسپرێت بە عەقیدەی نەژادپەرستیی کوردیی.

ئەوانەی کە بە ناوی کوردبوونەوە نەژادپەرستیی هەڵدێننەوە گرێی هەرە قووڵییان گرێی رق-لە-خۆبوونە. هەر ئەو کەسایەتییانە ئامادەن لەگەڵ هێزە هەرە فاشیستە نەتەوەییەکانی دیکەدا سازش بکەن بۆ لەنێوبردنی هەر هێزێکی دیکەی کوردستانەکەی خۆیان بە راست و چەپەوە. نەژادپەرستیی بەچواردەوردا فاشیزم بونیاد دەنێ، و فاشیزمیش حەماقەت دەکات بە دیکتاتۆری ژینگەی کۆمەڵایەتیی.

هیوایەک ئەگەر هەبێت لەو ئاسۆیەدایە کە فێربین داکۆکیی لە مافی دەنگدەربڕینی ئەوانە بکەین کە بێدەنگکراون و راستگۆیانە بەرگریی لەوانە بکەین کە لە زمان و فەرهەنگدا جیاوازن جا هەرچەندێک نزیک یان دوور، کەم یان زۆر بن. لە جیاتی ئەوەی بە زمانی کوردی دوژمنایەتی لەگەڵ دەرەوەدا و بە زمانی بێگانەش سازش لە گەڵ فاشیزمی نەتەوەپەرستی دیکەدا بکرێت، دەبێت بە هەموو زمانێک لە هەموو فاشیزمێک بدرێت. دواجار فاشیزمێک کە بە ناوی میللەتی ستەمدیدەوە کینە دژی میللەتێکی دیکە بڵاو دەکاتەوە لە فاشیزمێک باشتر نییە کە بە ناوی باڵایی ڕەگەزییەوە میللەتانی دیکە سەرکوت دەکات. فاشیزم ئەگەر لە تافی گەراییدا رێگەی لێنەگیردرێ، سەری هەرە زولملێکراوەکان دەخوات و جیهانیش بۆ رزگاربوانی جینۆساید بەرتەسکتر دەکات.

ئەوانەی کە گوایە بەس مافی کوردیان لەلا گرنگە لە راستییدا بەس کورد بە بەشەر نازانن، چونکە لە قووڵاییدا خودی خۆیان بە بەشەر نازانن. ئەمە لە ئەتواری رۆژانەیاندا بە روونی دەردەکەوێ. بڕوانە لەتەک هاونیشتمانییەکی کورددا چەندە بێحورمەتیی دەنوێنن و بە پێچەوانەشەوە لە گەڵ بییانییەکدا چۆن خەجاڵەتیی لە نێوچاوانیان دەتکێ.

هەر بۆیەش سەیر نییە ئەو نەژادپەرستانەی کە خۆیان وەها تێگەیاندووە کە بۆ کوردبوون دەژین و دەمرن لە راستییدا رقێکی بێوێنەیان لە هەموو شتێکە کە پەیوەندیی بە چەپەوە هەبێت و دڵییان هەمیشە بۆ راستڕەوە هەرە فاشیستەکان لێدەدات بە فاشیستە سپییەکانەوە. لەسەر ئاستی کەسایەتیی، فاشیزم لە ناو دەرونێکدا گەشە دەکات کە لە قووڵاییدا خۆی بە بێدەسەڵات و بێفەڕ دەزانێت و لەهەمان کاتیشدا هۆگری دەسەڵاتداران و سەردەستانە. هەموو بێدەسەڵاتێک وەکو ئاوێنەیەک وایە بۆی کە تێیدا وێنەی خودی خەفێنراو خویا دەبێت. لەبەر ئەوە، ئەم کەسایەتییە کاردانەوەیەکی توندوتیژی نەستیی هەیە لە بەرانبەر هەموو بێدەسەڵات و پەراوێزخراوێکدا، و لە هەمان کاتیشدا ماسۆشییانە هۆگری سەردەست و زۆردار و دڕندەیە.

فاشیزم حەماقەتێکی نوخبەوییە و بەڵایەکی رووت بۆ پەراوێزخراوان

بابەتی رقی هەموو فاشیستێک پەراوزخراوانه. کەسایەتی فاشیست رقی لە پەراوێزخراوانی هەموو کۆمەڵگەیەکە و لەهەمووشیان زیاتر لەو پەراوێزخراوانەی کە بە زمانی خۆی دەدوێن.

فاشیزم جۆرە زەهرێکی زیندەوەرییە کە لە حەماقەتدا گەشە دەکات، بۆیە فاشیزم کە دەبێت بە بزووتنەوەی سیاسیی، بە پلەی یەکەم سەرقاڵی بڵاوکردنەوە حەماقەت دەبێت. فاشیزم هەموو دەرفەتێک بەکار دەهێنێت بۆ ئەوەی رووداووە مێژوویی و رۆژانەییەکان وەکو بەڵگە نمایش بکات بۆ سەلماندنی ئەوەی کە جیهان جیهانی رەگەز و مەزهەب و مومارەسەکردنی هێزە و هیچ تر. غەریب نییە کە لە ناو نەژادپەرست و راستڕەوەکاندا بیریارە فاشیستەکان بە عیشقەوە سەیر دەکرێن. کورتکردنەوەی جیهان بۆ ”ئێمە و ئەوان” رێگایەکی کورت و ئاسانە بۆ خەفەکردنی بووچگەرایی و بێبەهایی و گۆڕینەوەیان بە ناسنامەیەکی زۆر زەلامی گشتیی. ئەوەی کە ئەندامانی بزووتنەوەیەکی فاشیست بەیەکەوە کۆدەکاتەوە خۆشەویستیی نییە بۆ یەکتری یان بۆ هاونیشتمانییەکانییان، بەڵکوو ڕقی هاوبەشە لە دژی پەراوێزخراوان، واتا دژی هەموو بکەرێکی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی کە خودی راستەقینە و خەفێنراو بوورووژێنێت. فاشیزم، بۆیە، بزووتنەوەیەکە لە دژی حەقیقەت هەم بە دیوی ناوەوەی تاکەکەسییدا، هەم بە دیوی ناوەوەیی جڤاکییدا، و هەم بە دیوی دەرەوەی کۆمەڵگەییشدا.

بۆ دژایەتیکردنێکی ئاوەها توندی حەقیقەت، بەرهەمهێنانەوەی حەماقەت وەکو پەتا مەرجی هەرە جەوهەرییە. حەماقەتی ئاوهاش، کە ووڕێنەکردنی سیاسیی وەکو پەتا بڵاودەکاتەوە، کەشێکە بۆ تەشەنەکردنی فاشیزم لە فەزای گشییدا. فاشیزم، بۆیە، لە بەدوژمنکردنی هاوسێی بێگانەوە دەست پێ دەکات، بە لەنێوبردنی چەپەکاندا تێدەپەڕێ، و بە خاینکردنی یەک لە دوای یەکی ”خوشک و براکانی نەتەوە” تەواو دەبێت. ئەگەر سەرکەوتوو بێت، لە جێگای نیشتمانێکی ئازاد بۆ هەموان، جەهەنەمێک بۆ هەموان بونیاد دەنێ.

شتێک نییە ناوی نیشتمانی ئازاد بێت بە بێ هاونیشتمانیی ئازاد. ئەوە بوونی زۆرینەیەکە لە ئینسانی ئازاد کە دەتوانێت نیشتمانی ئازاد دروست بکات، نیشتمانێک نەک تەنیا بۆ خۆجێییەکان بەڵکوو بۆ ئەو پەنابەر و کۆچەبەرانەش کە نیشتمانەکانیان کراوە بە جەهەنەم لە ژێر سایەی نەژادپەرستیی و مەزەهەبگەرایی و شێوازی جۆرا و جۆری فاشیزمدا.

با دروست نەبێت کوردستانێک کە تێیدا چەک جێگای عەقڵ بگرێتەوە و دیسانەوە ئەشکەوت ببێت بە پەناگە. سەلامەت نەبن ئەوانەی کە کوردە بێدیفاعەکان دەکەن بە سووتەمەنی، و هاوزۆیی نێوان قوربانییان دەکەن بە دوژمنایەتیی، و کوردستان دەکەن بە گۆڕەپانی قەڵەمبازیی چەندیین هێزو دەوڵەتی فاشیست تەنیا بۆ ئەوەی جیابوونەوە فاشیلەکەیان بپارێزن. ئەوانەی کە هەزاران ژینا لە پەنا دەستی خۆیاندا نابینن و قەڵسیش دەبن بە هەموو هاوسۆزییەک لەنێوان قوربانییەکاندا هەرگا دەرفەتییان بۆ هەڵکەوت بۆ سەرکوتکردنی قوربانییە کوردەکان لە بەربەرییەتدا دەبن بە بوونەوەری بەسیجیی.

لە رزگارکەرەکان کوردەکان پێویستە رزگارییان بێت. ئەو رزگارکەرانەش کە خێریان تێدا بێت دەست هەڵدەگرن لە نووخبەگەرایی و بگرە رزگاربوونی خۆیان لە بندەستیی لە پێشەوایی هاونیشتمانییە ئازادیخوازەکاندا دەبینن نەک بە پێچەوانەوە. لە یەکە کۆمەڵگەییەکاندا، وەکو خێزان و تایفە و عەشیرەت و تیرە و هتد، خودی پارێزەری ئابڕوو گەورەتریین مەترسییە لەسەر کەرامەت و سەلامەتیی بێدەنگکراوەکان. لەسەر ئاستی سیاسیی، خودی دامەزراوە سیاسییەکان گەورەتریین مەترسیین لەسەر ئەمنییەت و ژیانی زۆرینەی هاونیشتمانییە پەراوێزخراوەکان. وەکو فیگەری باوک، نوخبەی نەتەوەپەرست نە توانای قەدرگرتنی ژیانی کەسەکانی هەیە نە متمانەی بە توانا هزرییەکانیان هەیە. لە هەر کوێکیشدا پەرواێزخراوێک ببێت بە قوربانیی لە پای سیاسەتی یان عەقڵییەتی نوخبەویی، نوخبەکان نەک هەر تووشی شەرمەزاریی نابن بەڵکوو مەرگی ئەو پەراوێزخراوەش دەکەن بە سەرمایەی ئەخلاقیی بۆ زیاتر رەوایەتییدان بە خۆیان وەکو ویژدان و هۆش و زمانحاڵی کۆمەڵگە. ئەو نوخبانە لە دەرئەنجامدا تا بێت زیاتر مافی سەربەخۆیی و ئازادی لە هەموو ئەندامانی کۆمەڵگەکەی خۆیان زەوت دەکەن و تا بێت زیاتر فرەیی کۆمەڵایەتیی و تاکەکەسیی ناو کۆ لە یەک بوونەوەری خەیاڵییدا کورت دەکەنەوە، بوونەوەرێک کە زیاتر وێنەی مێینەیەکی بێتوانا و نوقسان و جێبەزییە لە خەیاڵی باوکسالاری نوخبەوییدا. رزگارکەرەکان، بۆیە، نوێنەری دەسەڵاتێکی ئەخلاقیی سەرکوتگەری ناوخۆیین کە دەبێت بڕوخێندرێت بۆ ئەوەی رزگاربوونی ئینسانەکان مومکین بێت.

ژیناکوژان زۆرن؛ هەندێکیان فارسن، کوردن، تورکن، عەرەبن، هتد. ژیناکان زۆترن؛ تیایاندایە فارسە، کوردە، تورکە، عەرەبە، هتد. رزگارکەرەکان زۆر نیین بەڵام دەنگیان زۆر بەرزە. ئەم فەریادڕەسانە چونکە خۆیان بە ویژدانی گشتیی دەزانن، بەڵان بۆ سەربەخۆیی تاکەکەس و ئازادی سیاسیی و یەکسانی کۆمەڵایەتیی. تا رژێمە ئەخلاقییەکەیان مابێت، تاکەکەس لە ناوچەکەدا ناتوانێت لە دایک ببێت وەکو خاوەن ماف. تاکو تاکەکەسیش وەکو خاوەن ماف لە دایک نەبێت، ئیرادەی کەس و گرووپ و جڤات و میللەت و چینە زۆرلێکراوەکان لە هیچ قەبارەیەکی سیاسییدا بواری خۆدەربڕینیان پێ نادرێت.

شۆڕشی ژن-ژیان-ئازادی شتێک نییە کە پێویستی بە فیگەری باوکی نەتەوە و برای نەتەوەیی هەبێت، بەڵکوو شۆڕشێکە لە دژی هەموو باوکە نەتەوەییەکان و هەموو برایەتییە نەژادپەرستەکان. ئەمەش کە ئێستا روودەدات سەرەتایە نەک کۆتایی. بۆ ئەوەی سەرکوتگەریی جارێکی دیکە سەرکەوتوو نەبێت وەکو چل و سێ ساڵی رابووردوو لە ئێراندا، رزگارکەرەکان دەبێت پەرناوەردە بکرێن بۆ ئەوەی فێربکرێن کە رێز لە ویژدان و عەقڵ و ئیرادەی سیاسیی ستەمدیدەکان بگرن و ئەوندەش بە ناوی ژنی کوردەوە نەدوێن چونکە خودی پرسەکە پرسی لابردنی دەسەڵاتی وەلی ئەمرە. شۆڕشی ئەمڕۆی هەموو ناوچەکە شۆڕشێکە لە دژی ئەوانەی کە بە ناوی ئابڕووی گشتییەوە خۆیان کردووە بە پۆلیسی ئەخلاقیی و شکاندن و کوشتنی ئینسانیان کردووە بە پیشەی پیرۆزیان.




سیمینارێک لەسەر فەلسەفەی ڕەوشت و ڕەهەندەکانی لە هەولێر سازدەکرێت

ڕۆژی سێشەمە ڕێکەوتی ٣٠\١٠\٢٠٢٢ ڕێکخراوی خەیال بە هەماهەنگی نووسینگەی تەفسیر سیمینارێک بۆ نووسەر و ڕووناکبیری کورد (دڵشاد کاوانی) لە ژێر ناوی (فەلسەفەی رەوشت و ڕەهەندەکانی) لە هۆڵی کتێبخانەی نووسینگەی تەفسیر سازدەکات. هاتن بۆ هەمووانە.
کات:کاتژمێر ٣-٣٠
شوێن: نووسینگەی تەفسیر شەقامی. (٣٠) مەتری. تەنیشت منارەی چۆلی.




گەردانە.. ستار ئەحمەد

لە بادەی شەوا ئەستێرە
نیگای روویەکی گەشبینە
خۆر دەسرازەی ورشەی گوڵە
لە دەروونی ئەم زەمینە
تۆ تاریکی لە خۆت وەردە
بەدوای بادا هەڵبێ و بڕۆ
عەشق پێگەی بوونی رۆژە
چی داوە لەم گریەو شینە
بەنووزەی خەو دێمە سەر جێ
بۆ بینینی خەونێکی ئاڵ
لە تۆدا گوڵزارم دەڕوێ
هەور مەودای راچەنینە
ئاو بۆ ماچی ئەستێرەیەک
لە گەرووی دەریادا دەمرێ
چ پێویستە رق و کینە
کە دروشمی ماتەمینە
چۆنە کە گەردانەی شەم بین
لەم ئافاتی بێ ئەوینە
بزانین پەروانە سووتان
چەندە خۆزگەی گڕ و تینە
لەبارە لەنجەی لالەزار
بەسەر سنگی خاکا بڕوێ
چەند قەشەنگە تریفەی شەو
کە مانگێک لە سنگیا بنوێ
لە دووت هێندە ئالوودە بووم
بەتاسەی پشکۆی ژوانەوە
نەمدی هێزێ بتبزوێنێ
بۆ شەو باسی ژیانەوە
وەرە جەفای دڵ بەبا کەین
بە نسرمی سۆزێکی نوێ
کۆرپەی هەستم خرۆشاوە
حەزی وایە بۆ تۆ بدوێ
مەبە دڕکی دوودڵی وێڵ
بە خەمی یەکەوە دەمرن
هەتاکو کەی چرۆی زوڵفت
رەنگی تابلۆی ئەشکم نەگرن

ستار ئەحمەد
•




بنەچەی دروشمی “ژن، ژیان، ئازادی”.. و/ گۆران هەڵەبجەیی بە دەستکاریەوە

هێڤار حەسەن / بی بی سی نیوز عەرەبی

درووشمی {ژن،ژیان،ئازادی} لەپاش کووشتنی کیژە گەنجی کورد{ ژینا ئەمینی} بووەتە درووشمی سەرەکی خۆپیشاندەرانی ئێران و زۆرێک لە باژێڕەکانی جیهان.
زۆری نەبرد ئەم درووشمە ڕووپەری زۆر لە ڕۆژنامەو گۆڤارەکانی جیهانی داگیر کرد. هاوکات وەک هاوسۆزیەک بۆ ژنانی ئێران هەمان درووشم بە فارسی لەسەر تیشێرتی زۆرێک لە خانمانی جیهان بینرا ،لە نێویاندا{میگان مارکل} هاوژینی شازادە هاری.
جێگەی خۆیەتی بپرسین سەرچاوەی ئەم درووشمە چیەو کێ بۆیەکەم جار بەکاری هێناوە؟
ژنانی کورد نزیکەی ٢٠ ساڵ لەمەوبەر لە تورکیا کاتێک بۆ خۆپیشاندان و ناڕەزایەتی دەربڕین دەچوونە دەرەوە، ، بەمەبەستی داواکردنی مافە نەتەوەییەکانیان لەو وڵاتە ، وەک پەروەردە بە زمانی کوردی و یەکسانی و ئازادکردنی زیندانیانی سیاسیی کورد، ئەم دروشمەیان بەکارهێناوە

بەڵام ئەو دروشمە ئەوکاتە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە سەرانسەری جیهاندا دەنگی دایەوە، دەمێک شەڕ لە نێوان بەناو دەوڵەتی ئیسلامی و هێزە کوردییەکان لە شاری کۆبانی لە باکووری سووریا لە ساڵی ٢٠١٤دا هەڵگیرسا.

لە ڕێکەوتی ١١.١.٢٠٢٠ دەمێک خۆپیشانده‌رانی کورد لە با ژێڕی [بۆڵۆنیا] لە ئیتالیا بەبۆنەی یادکردنەوەی ‌ کوژرانی سێ ژنە چالاکوانە کورده‌کە، سه‌کینه‌ جانسز، له‌یلا سۆیلمێس، فیدان دۆغان ، خۆپیشانداندەران لافیتەیەکیان بەدەستەوەبوو لەسەری نووسرابوو (ژن، ژیان، ئازادی) .
كاتێك رێكخراوی داعش زۆرێک لە خاكی سوریای داگیركرد و ناوچەیەكی فراوانی لە باكووری سوریا كۆنترۆڵكرد، بەتایبەت ئەو دەڤەرەی كە زۆرینەی كوردەكانی سوریای تێدا دەژین، ژنان دوو شەڕیان دەكرد، یەكێكیان بەمەبەستی بەرگریكردن لە خاك، ئەوی دیكەشیان بۆ پاراستنی ڕەگەزی مێ و رێگریكردن لە كەوتنیان ژێر ڕەحمەتی ڕێکخراوە توندڕەوەکە، کە قوربانی یەکەمی ئەو تەرۆریستانە ژنانن.

دڵشاد عوسمان، چالاكوانی سیاسی كوردی سووری و ئەندامی رێكخەری كۆنفرانسی ژنان لە ئەوروپا بە [بی بی سی عەرەبی ]راگەیاند: لەسەرەتادا پیاوان ئەو دروشمەیان قبوڵ نەدەكرد، بەڵام ژنان پێیان چەسپاند و هەوڵێكی زۆریان دا تا ئەو دروشمە پەسەندكرا و لە ساڵی 2017دا جێبەجێكرا .

دڵشاد ئاماژەی بەوەشکردووە، ئەمڕۆ دروشمەکەمان لەڕێگەی ژنە کوردەوە، لەگەڵ ژنانی جیهان، و ژنانی ئێران دەنگی داوەتەوە ، بە زمانە جیاوازەکان و لەلایەن ڕەگەز و ئایین و پاشخانی کۆمەڵایەتی جیاوازەوە وتراوەتەوەو دەوترێتەوە.

ئەو لە درێژەی قسەکانیدا دەڵێت: ئێستا بەرخۆدانی ژنان لە ئێران بەرەو پێشەوە دەچێت، ژیان و ئازادی ژنان بۆتە شوناسێک بۆ خەبات، تەنانەت یاخیبوون لە دژی زوڵم و ستەم و نایەکسانی هەست پێدەکرێت.

چۆن ئەم درووشمە گەیشتە ئێران؟
ژنە چەكدارانی كورد لە باكووری سوریا لە كاتی وەڵامدانەوەیان بەرامبەر بە هێرشەكانی دەوڵەتی ئیسلامی بۆ سەر ناوچە كوردییەكان ،بەرخۆدانێكی بەهێزیان نیشان دا و لە كاتی ڕۆشتن بەرەو بەرەكانی جەنگ وشەی “ژن،ژیان ، ئازادی”یان دەوتەوە ،ئەمەش پەیامێک بوو بەوەی كە هیچ ئازادیەک و ژیانێکی شکۆمەندانە بۆ پیاو نیە تا ژن ئازاد نەبێت و کۆمەڵگەیەکی ئازاد بەبێ ڕزگاری ژنان بوونی نابێت.

شەڕڤانانی ژن لە نێوان ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠١٩ شەڕی خوێناوی و بەرخوردانی مەزنیان لە دژی ڕێکخراوەکە کرد ،تا شکستیان بەو ڕێکخراوە هێنا. بۆ ئەوان ئەو سەرکەوتنە شکستێک بوو بۆ ئەو هێزە تاریکانەی کە هەوڵی بەکۆیلەکردن و چەوساندنەوەی ژنان دەدەن، هەروەها پەیامێک بوو بۆ هەموو ژنانی جیهان کە ژنان توانای ئەوەیان هەیە هەموو ئەو شتانە بەدەست بهێنن کە ئاواتەخوازین ،ئەگەر ئیرادەی ئازادیان هەبێت.

ئەو دروشمە لە گرتە ڤیدیۆییە بەرفراوانەکاندا دەرکەوتووە کە شەڕڤانانی ژنی کورد لە دژی داعش دەجەنگن، نەک تەنیا لە هێڵەکانی پێشەوە، بەڵکو لە توندترین شەڕەکانیشدا، وەک شەڕی رزگارکردنی ڕەققە ئەو درووشمەیان دەگووتەوە.

شەڕڤانانی ژن بوونەتە جێگەی سەرنجی سینەماکاران و هونەرمەندان لە سەرانسەری جیهاندا و چەندین فیلم و فیلمی دیکۆمێنتاری لەسەر ئەم ئەزموونە بەرهەم هێنراون.

هەروەها دروشمی “ژن، ژیان ئازادی” بە زمانی کوردی گۆڕدرا بۆ ناونیشانی کتێبێک کە بە هەردوو زمانی کوردی و ئیتاڵی چاپکرابوو، دروشمەکە لە میانی ڕێپێوانە ناڕەزایەتییەکانی کورد لە ڕۆما لە ساڵی ٢٠١٧، و ئاهەنگی ڕۆژی جیهانی ژنان بەرزکرایەوە، و بوو بە ناونیشانی چەندین بابەت و گۆرانی و شیعر.

خانمە ئەکتەری ناسراوەی ئێرانی [ گۆڵشیفتا فەرەحانی]، لە فیلمێکدا کە لە ساڵی ٢٠١٨ بەرهەم هێنراوە، بە ناوی “کچانی خۆر” رۆڵی فەرماندەیەکی ژنی یەکینەکانی پاراستنی ژنان گێڕاوە ،کە بە ئیلهام وەرگرتن لە ئەزموونی شەڕڤانانی کورد لە باکووری سووریا بەرهەم هێنراوە.
چۆن ئەم درووشمە گەیشتە ئێران؟
لە میانی ڕێوڕەسمی بەخاکسپاردنی کچە کوردی ئێرانی ژینا ئەمینی، لە زێدی خۆی لە شاری سەقەز لە پارێزگای کوردستان، ئامادەبووان بەکۆمەڵ هەمان دروشمیان وتەوە . دواتر خۆپیشاندانی ناڕەزایی بۆ هەمان مەبەست زۆربەی باژێڕەکانی ئێرانی گرتەوە ،ئەوە بوو ئەو دروشمە بەخێرایی لە نێو خۆپیشاندەراندا بە چڕی و بڵندی دەگووترایەوە. وێرای ناوخۆی ئێران لە جیهاندا دەنگی دایەوە ، بە فارسی و کوردی وهەندێک زمانی دیکە بەرزدەکرایەوە..




کورتە چیرۆک/ ژن، ژیان، ئازادی.. گۆران سەباح

ژن

هەموو جار بە ئازادی و ژیانی خوشکم دەڵێم: لە گیاندارێکی دوو پێوە بوومەتە زیندەوەرێکی هەزار پێ. پێیەکم لە مەتبەخە و پێیەکیشم لەناو جێ: ئەوە جاران بوو. ئێستە پێیەکم لە مەتبەخە، پێیەکم لەناو جێیە، یەکێکم لە ئیشەکەمە لە دەرەوە، یەکێکم لە ڕێی قوتابخانەی منداڵانە بۆ هێنان و بردنیان، یەکێکم لە مۆڵەکانە بۆ کڕینی ئاتاجی ڕۆژ، یەکێکم لە دائیرەی کارەبایە بۆ سافکردنی قەرز، پێیەکم لە نۆرینگەی دکتۆرانە، سەتان پێی تر. جا کە پیاوەکەشم دێتەوە، دەبێ پێی بشێلم.

ژیان

هەموو جار بە ژنی خوشکم دەڵێم: دەمرم و دەژیمەوە کاتێ داوای پارەی ماکسییەک لە پیاوەکەم دەکەم. چا نییە تۆ ئیش و مەعاشی خۆت هەیە و چیت بوێ دەیکڕی. چاوی دەرێ، بۆ بۆی دەشێلی؟ هیچ ماقول نییە ئەو پرچە خاو و پڕەت هەیە و پێی پیاوەکەت بشێلی. دیقەتت داوەتە ڕەنگی؟ شتێک لە پرچتدا بەدی دەکەم. نازانم چییە. ئەوەندە دەزانم دەبێ هەزاران پیاو خزمەتی تاڵێکی پرچت بکەن. توخوا گوناه نییە بەو پرچە سیحراوییەت پێی پیاوەکەت بشێلی؟

ئازادی

هەموو جار ڕێ بە ژن و ژیانی خوشکم دەدەم قسە بکەن. دوای ئەوەی کیسەی دەردەدڵیان بەتاڵ دەبێ و ئیسراحەت دەکەن، وەک دوو بولبول دێنە پێش چاوم قەفەسیان بۆ کرابێتەوە و بفڕن و نەگەڕێنەوە. بە ژن دەڵێم ئەگەر پیاوەکەت سووتاوە بۆت، تۆی خۆش دەوێت و خاترتی دەوێ، ئەوا هەرچی بۆ بکەی هەر کەمە، نەک پێی، هەموو گیانی مەساج بکە. بە ژیان دەڵێم مێردی خۆتە و هیچ شەرمی ناوێ داوای لێ بکەی، مادام ئیش ناکەی، دەبێ ئەوەشت قەبول بێت. هەندێک جاریش بە هەردووکیان دەڵێم: خەتای خۆتانە خۆتان بە پیاودا شۆڕ کردووەتەوە.

ژن

سەت خۆزگەم بە ئازادی، بۆ خۆی بێ پیاو تێیدا دەسووڕێتەوە. حەسوودیم بە ئیش و ماڵ و سەیارەی بنی دێت. لەوسەری دەچێتەو ئەوسەری، پیاوی هەبا، ئەوها دەبوو؟ کە وای پێ دەڵێم، هەناسەیەکی قووڵ هەڵدەمژێت، دێ لە پشتم دەوەستێ و دەست بە پرچمدا دێنێت و دەڵێت: من ئەو پرچەی تۆم پێوە بێت، هەموو دنیا ڕادەماڵم، تەواوی مرۆڤەکان ئازاد دەکەم. هێشتا قەدری پرچی خۆت نازانی. حەیفە ئەو پرچەت پێوە بێت و حەسوودی بە من ببەی.

ژیان

لاشەی ژن لەسەر تاتەشۆر بوو. پرچیی درێژ درێژ بووبوو. درێژییەکی نائاسایی. ڕۆیی. تەواوی وڵاتی تەنی. پرچی بووە قیڕ، هەرچی شەقام هەیە قیڕتاوی کرد. بووە ئاو، وشکەساڵی نەهێشت. پرچی بووە کارەبا، تەواوی وڵات لەبەری حەسانەوە. بووە قوتابخانە، سەنتەری پزیشکی، بووە دادگە و گەندەڵەکانی قڕ کرد. وامزانی لەبەر چاوی من وایە و خەیاڵ دەکەم، دەستم بە چاوەکانم داهێنا و لێم خشاندن، پاشان کردمنەوە، خەیاڵ نەبوو. دیتم وا پرچی بوویتە وڵات.   

ئازادی

 ژیانی خوشکم ڕاستی دەڵێ، خەون ناگێڕێتەوە. پێم گوت: توخوا حەیف نییە ئێستە هەزاران پیاو لە ژێر سایەی پرچی ژندا دەحەسێنەوە. پرچی ئەو، مانای بە من و هەموو مرۆڤی سەر زەوی بەخشی. دەبێ پرچی ئەو ببێتە ئاڵای ئازادیی هەموومان.




لە ناونیشانەوە بۆ فرەکولتووری.. دیار لەتیف

شرۆڤەی کتێبی شیعریی (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)ی پێشەوا کاکەیی

ناونیشان وەک هاودەق:

سەختترین بەشی نووسینی دەق، ناونیشانە. وریایەکی زۆری پێویستە بۆ ئەوەی لەویتر نەچێت، نوێخوازی تێدابێت و نەچێتە دەرەوەی سنووری دەقەوە. مۆدێک لە ناونیشانی کوردیدا پەیدا بووە، لەبری ئەوەی کۆشش بکات خۆی بێت، هەوڵی پاتەکردنەوەی ئەویتر دەدات.
ئەم شەپۆلە زۆر سەرەتایە، ئەگەر ڕەخنەی نەکرێت، لە ئاییندەدا زیانەکانی دەر دەکەون و دەبنە دیاردە، پێدەچێت بە پاساوی لەرزۆکانە ڕەوایەتی پێ بدرێت و بە کارێکی جێ ڕەزامەندی دابنرێت.
پێشەوا کاکەیی لەو شاعیرانەیە، کە بەشێک لە ناونیشانی بەرهەمە شیعرییەکانی کەوتوونەتە بەر بەکارهێنانەوەوە لە ڕووی ناوبەندی ڕێزمانی- ڕستەسازی- وشەییەوە. یەک نموونە لەو ناونیشانەی کە زۆر لەبەرگیراوانە بەرهەمهێنراوەتەوە، ئەم دوو ناونیشانەیە: (ئەفریقانامە بە تامی شیعر) و (ئەمریکانامە بە تامی شیعر)ە. بە جۆرێک هەم بردراوەتە ناو سەردێڕی گوتارەوە، هەم خواستراوە بۆ ناونیشانی کتێبیش.
ئەم بردنانە نەیانتوانیوە ناونیشانە بنچینەیەکەی نووسەری یەکەم تێبپەڕێنن. ئەم بردنانە وەک زیان بەسەر نووسەرانی وەرگر شکاوەتەوە. دەتوانرا لەو قاڵبە خوازراوەشدا گۆڕانکاری درووست بکەن و کاریگەرییەکە کاڵ و لاواز دەر بکەوتایە و دەکرا و دەشبووە تێپەڕاندن و نەگوتراوە.
ئەو ناونیشانانەی ناوبراو، دوو کتێبە شیعری (ئەفریقانامە بە تامی شیعر‌) و (ئەمریکانامە بە تامی شیعر) کاریگەری خستووەتە سەر دەیان ناونیشان، چ لە بواری وەرزشی‌- ڕامیاری- زانستی‌- وێژەیی- ڕۆژنامەگەری. هەر یەک لەو بەڵگانەی دەیخەمە ڕوو، گەواهی ئەوە دەدەن کە بە هەمان بەستێنی ئەو دوو ناونیشانەی ئاماژەم پێدا، خۆیان سازاندووەتەوە.
ناونیشانی کتێبی ((خەرمانێک بیرەوەری ڕۆژنامەنووسێک بە تامی چیرۆک)‌ هەڤپەیڤین) مستەفا ساڵەح کەریم، دیدارێکە لە لایەن ئازاد عەبدولواحیدەوە لەگەڵی کراوە. ناونیشانێکی تری کتێبێکی شیعریی (پێکەنین بە تامی گریان)ـی نەسرین تەنیا. (جوانییەک لە تووڕەبووندا‌ (دیدارێک بە تامی ژیاننامە))ی هیوا قادر لەگەڵ شێرزاد حەسەن ئەنجامی داوە و ناونیشانە لاوەکییەکەی نەیتوانیوە وەرگرایەتی تێپەڕێنێت. (ڤیدۆکلیپ بە تامی هەڵوێست) ناونیشانێکی لاوەکی ناو گوتاری: (خەونەکەی خۆتم پیشان بدە، ئێران و کێشەی گۆڕانکاری لە خۆرهەڵات)ـی بەختیار عەلییە، کە دەکاتە ناونیشانی پاژە گوتارێکی گوتارە گشتییەکەی، هەمان ئەو قاڵبە ڕێزمانییە ناونیشانییەیە کە لای نووسەری دەستی یەک هەیە. هاوکات دەیان گوتاری ناو ماڵپەڕەکان، هەمان کاریگەری ڕاستەوخۆیان بەرکەوتووە و نەیانتوانیوە تێپەڕاندن بخوڵقێنن. هەڵبەت ڕیزکردنی ئەو هەموو ناونیشانە لەبەرگیراوانە بە پێویست نازانم، چونکە ڕوونە هەر بە گەڕانێک لە تۆڕدا دێنە بەر دەستمان.
ناونیشان بەستەری دەقە، چەند خۆمان لەم هاوکێشە پەڕگیر بکەین، هێندە لە ڕاستی و خوێنەر دوور دەکەوینەوە و بنەماکانی جوانی و سازاندنی ناونیشان دەکەوێتە ژێر پرسیارەوە. ئەم تێگەییشتنەمان بە نموونەیەک گەڵاڵە دەکەین: کاتێک بە بازاڕێکدا تێدەپەڕیت و لە تابلۆی سەر فرۆشگایەک دەڕوانیت، دەبینیت تابلۆی سەرتاشخانەیەک لێی نووسراوە دەرمانخانە، دەستبەجێ پرسیار و گومان درووست دەبێت و ئەو پرۆسەیە دەبێتە جێی سەرزەنشت. ئەمە جگە لەوەی حاڵەتەکەش بە ناشیرین پەسن دەکرێت؛ بۆ ناونیشان و دەقیش بە هەمان شێوەیە. ئەوە بۆ خۆی فریودانە، هەر فریوێک کە ساختەییە، ڕەت دەکرێتەوە.

ناولێنراوی کتێبی یەکەمی کۆکتێبە ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)ـی پێشەوا کاکەیی، (لەنێو ماساییەکاندا). (کە ئەم کۆکتێبە، بەرگی یەکەمی پڕۆژەکەیەتی، بە ناوی گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا). گەشتێکی شیعرییانەی کولتوورخوێنە و لەو ڕێگەوە زەمەنێک بەر باس دەدرێت کیشوەربڕ، دەستبردن بۆ ڕیشەکانی نەریت و سازاندنەوەی مێژوو. قووڵبوونەوەیە بەناو ژینگە و ژیان و خووڕەوشتە میللییەکاندا. دەقێکی کوردی ئەفریقینووس، زمانێکی ڕەوان، پەیڤیوە لە فەرهەنگێکی دێرین، لە میللەتێکی سادە ژیانکردووی سرووشتخوازدا. (لەنێو ماساییەکاندا)؛ ئەو گەڕانە شیعرییە بان‌نەتەوەییەیە، کە خۆی دەکاتە هەناوی ڕۆحانییەتدا، پەیڕەو لە شێوازێکی نالاسایکەرەوەیە. جۆرێک لە شێواز خۆی بەیان دەکات لە چەشنی پەراوێزی شیعریی، کە ئەمە هاوکات نوێکارییەکی سەربار خراوە. ئەم دەقە بزێوە درامییە؛ لە تەنیشت ڕۆچوون بە ناوکی ماساییەکانەوە، ڕەخنەیەکی توندە لە سەرمایەداری و شێوە ژیانی هەنووکەیی و هاوکات هەندێک جار بەشداری پێکردنی زمانێکی گەپ، توانجدەر و قامچی وەشێنە!
دووزەنەی ناونیشان لەم دەقی واڵایەدا، (لەنێو ماساییەکان)دا، کە ناونیشانی لاوەکییە بۆ ناونیشانی سەرەکی کە: (گەرانەوەم بۆ ئەفریقا)یە؛ ئەم ناونیشانە لاوەکییە، ڕووداوچن و گێڕانەوەخوازە، ئەمەش تەرزە مانشێتێکی نوێیە بەو پێیەی لە ڕووبەری شیعری کوردیدا کەمتر کاری تێدا کراوە (لێرەدا بە ناونیشان کردنی کولتووری گەلانم مەبەستە). ماسایی؛ کۆمەڵە خەڵکێکن لە سنوری نێوان کینیا و تانزانیا نیشتەجێن، ئەم گەلە لە خاکی هەردوو وڵاتەکەدا دەژین، گەشتە شیعرییەکە لە خاکی ماساییەکانی کینیاوە دەست پێ دەکات. بەڵام پانتایی زیاتر نەدراوە بە هونەری جوانکاریی ناونیشان. هاوکات بە تەواوی ناونیشانەکە ڕایەڵی دەقە، ڕێبەرییەکە بۆ پارێزگاری لە شوناسی دەقەکە. ناونیشانێکی نادیارییە، کە دەڵێم لە ڕووی هونەری ناونیشانەوە جوانیناسی بەم ناونیشانە نەدراوە، بەو واتا دێتەوە کە ئاخۆ چی لەدوای لەنێو ماساییەکانەوە دێت! ناونیشانەکە ئاماژەیەکمان پێدەدات، ئەویش شوێنە. بەڵام بۆ ئەوەی وێژەیتربا، دەبوو ناونیشانەکە سەربارخراویتری وەک پاشناوێک لەگەڵ هاتبا و لە ناونیشانی ئاماژەیی دووری دەخستەوە و دەیکردە ناونیشانێکی هونەری‌- وێژەیی.

ناونیشانی لاوەکی کتێبی دووەم، (گیکویوو و تیرەی کچانی مۆمبی)ـیە. خودی ئەم ناونیشانە، ڕەگەکەی لە ئەفسانە و مێژوودایە. گیکویوو و مۆمبی ئەفسانەیەکن لە (میتۆلۆژیا/ ئەفسانەناسی)ـی ئەفریقا، کە هاوشێوەی دیدی ئادەم و حەوایە، بەڵام جوداتر.
بە باوەڕی خۆیان خودا لەسەر زەوی خوڵقاندوونی، گیکویووی نێر چووەتە کێو و نزای کردووە، دواتر لە کێوەکە هاتووەتە خوار و مۆمبی مێی بینیوە و ئیتر بوونەتە ژن و مێردی یەکتر. ناوی گیکویووی بە مانای (درەختی هەنجیری گەورە) دێت و مۆمبییش بە واتای (درووستکەر) دێت.
شاعیر زۆر کارامەیانە هاتووە و چیرۆکی ئەفسانەکەی گەرداندووە و (دووزەنەی/ سیستم)ـی ناونیشانی (دەقەکەی/ دەقەکان)ـی لەسەر بونیاد ناوە. هەر یەک لە ناونیشانەکان بە واژەی هەنجیر و ژمارە دەست پێ دەکەن، ئەمەیش ئاوێزانی تەواوەتی ناونیشان و دەقە، دوا جار ئاوڕێکی زۆر پێویستی لەو بڕە ئیستاتیکەی کە ناونیشان دەیخوازێت، داوەتەوە. ئەم ناونیشانە بە هەموو مانایەک یەکانگیری دەقە و پڕ واتایە و بە جوانکارییەوە هاتووەتە بەرهەم.

(ئێمبوو و ئێمبێرێییەکان وەک درەختێکی لێکئاڵاو)، ناونیشانی کتێبی سێیەمە لە کۆکتێبە ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)یە.
لە بنچینەدا، ئێمبوو و ئێمبێرێییەکان یەک گەل بوون، بەڵام دواتر جیا دەبنەوە و لە ئێستادا دوو گەلن، زمانیان تا ئاستێکی زۆر لێکەوە نزیک و هاوبەشن.
ئاماژەی شاعیر ئەوەیە کە چەندە لێک جودا بن وەک دەسەڵاتی خۆسەری و ناسنامەی گەلایەتییان، بەڵام دوا جار هەر یەکن و وەک ڕەگی درەختێکن لێکئاڵاو، هاوشان ئەمە جۆرێکە لە ساخکردنەوەی مێژوویی. ناونیشانەکە زۆر شاعیرانەیە و تایبەتمەندییەکانی ناونیشانی سەرکەوتووی لە خۆدا کۆ کردووەتەوە.

(وەک مێروویەک باڵم گرت بۆ لای مێرووەکان). چوارەم ناونیشانە لە کۆکتێبە ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا). ناونیشان زۆر شاعیرانەیە، شاعیر مێرووی هەوەڵینی وەک زیندەوەرێک بە کار بردووە و مێرووی دووەم، ناوی گەلێکی سەربەخۆیە و ناوی ناوچەشە. ناونیشانەکە لە هەموو ڕوویەکەوە مافی پێدراوە.

(بە حەیرانی ساراکا و چووکایی بم)، پێنجەیەمین ناونیشانە لە کۆکتێبە ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا). ساراکا و چووکا، هەردووکیان دوو ئێڵن لە نۆ هۆزەکەی گەلی مێرووییەکان. شاعیر چونکە لە گەشتەکەی لەناو کتێبی (وەک مێروویەک باڵم گرت بۆ لای مێرووەکان)ـدا، ڕۆسێتتا لە دەست دەدات، ئیتر ئۆقرەی مانەوەی لەنێو (مێرووەکان) لێ هەڵدەگیرێت و بڕیار دەدات بڕواتە ناو ساراکاییەکان و چووکاییەکان، بۆ ئەوەی کەمێک باری خەفەت لەسەر شانی کەم ببێتەوە. بە ئەگەری زۆرەوە کە وشەی حەیرانبوون لەوێدا ئاماژەیە بۆ فریاگوزاری ئەو خەڵکەی کە ڕووی لێ کردوون و بە دەمەوەی هاتوون. گەشتەکانی ئەم کتێبانە، پێکداچوون، بە تاک سەربەخۆن و بە گشت پێکبەستراون. کۆی گشتییان ڕۆمانەشیعرن. ناونیشان شیعرییە و خوێنەر تاسەی کنە و پشکنینی دەقی بۆ دەکات.

(غەڕغەڕەم بە وشەی یاکووەکان کرد)، شەشەم ناونیشانی پۆلەکتێبی ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)یە. یاکووەکان کە بە مانای تەنیایی دێت، گەلێکن لە وڵاتی کینیا. شاعیر لەسەر پرسی زمان دەوەستێتەوە، بەم ناولێنراوە شاعیر دەیەوێت پێمان ڕابگەیەنێت کە تێرە لە کنە و پشکنین و لەناو گەلناسیدا تواوەتەوە و گەڕیدەیەکی چوستە. ناونیشانەکە بە تەواوی پێوەری هونەریبوونی تۆمار کردووە.

(ئیلچامووس و خەونی ڕاوە ماسی)، حەوتەم ناونیشانی پۆلەکتێبی ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)ـیە. ئیلچامووسەکان کۆمەڵە خەڵکانێکی کینیایین و پیشەیان ڕاوەماسییە، وەک ڕەگ دەچنەوە سەر ماساییەکان، شاعیر بە تێکەڵاویەتی لەگەڵ کولتوور و نەریتە میللییەکان توانیویەتی سوودی باش لەو سەرچاوە وەربگرێت بۆ دەوڵەمەندکردنی ناونیشانەکانی. گەڕانەوە بۆ فەرهەنگ و هەڵبژاردنی ناونیشانی دەق، جوانی و قورساییەک بە بەرهەمەکە دەدات.

(ڕۆشنایی و تاریکاییی تووگێن و پۆکۆتەکان)، هەشتەم ناونیشانە لە دەستەکتێبی ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)دا. تووگێنەکان کۆمەڵە خەڵکانێکن لەو یازدە پۆلەی نەتەوەی (کالێنجین) لە وڵاتی کینیا. پۆکۆتەکانیش بە هەمان جۆر کۆمەڵە خەڵکانێکن لەو یازدە پۆلەی نەتەوەی (کالێنجین). ناونیشانی ئەم کتێبە بە دوو واتا هاتووە، یەکەمیان ڕۆشنایی وەک ئاماژەیەک بۆ ڕۆحی تووگێنەکان کە خەڵکانێکی نەرم و نیانترن، ئاشتیپەروەرن و دوورن لە شەڕانگێزیی، تاریکاییش لە بەرانبەری پۆکۆتەکان هاتووە کە خەڵکانێکی ڕەق و شەڕخوازن. واتای دووەمی ناونیشانەکە (ڕۆشنایی/ تاریکایی) وەک یەکەیەکی سەربەخۆ و دوور لە ناوی ئەو دوو گەلە وەربگرین، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پاژە شیعرەی کە لەسەر کۆرۆنایە و لەوێدا شاعیر ئاماژەی بەو دۆخە داوە، دەڵێت:
(ئەم پەتایە، کەرتەشییەکی ڕۆحسمە
چۆن لە ماڵۆچکەی زەویندا
ڕۆشنایی و تاریکایی دەسمێ؟ .)

ئەم ناونیشانە دوو ڕەهەندە و دوو واتا لە خۆدا کۆ دەکاتەوە.

(ناندی و تێریک و کیپسیگیس وەک سیانەیەک لە چاوی مندا)، دەکاتە نۆیەم ناونیشانی پۆلەکتێبی ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا). هەر یەک لە ناندی و تێریک و کیپسیگیس سێ گەلن و سەر بە نەتەوەی (کالێنجین)ـی کینیان. ئەم ناونیشانە جەختکردنەوەیەکە لە یەکانە ڕوانینێکی شاعیر بۆ ئەم سێ گەلە. ناونیشانێکی درێژە، ئەوەی دژواری کردووە لە ڕووی دەربڕینەوە تاقە واژەی (کیپسیگیس)ـە. ئەم وشەیە بۆ خوێنەر دەبێتە لەمپەر لە بەردەم گۆکردنی ناونیشانەکەدا. هەڵبەت هاتنی (وەک)ـی ئامڕازی پەیوەندی هاوتای پیتی (ش)ـە، کە ڕۆڵی جەختکردنەوە و دڵنیایی کردنەوەیە. دەکرا ئامڕازی پەیوەندییەکە نەهاتبا لە پێناوی هەوڵدانی کورتبڕی ناونیشانەکەدا.

(شەش کێڵگەی کالێنجین)، دەیەم ناونیشانی دەستەکتێبی ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)ـیە. لێرەدا دەبێت بزانین کالێنجین نەتەوەیەکە و لە چەندین دەستەگەل درووست بووە و خاوەن شوناسی کینیایین. ئەم ناونیشانە لاوەکییە لە سێ وشە پێک دێت، ناونیشانێکی ژمارەییە، کە لە ناونیشانی کتێبەکەوە دەپەڕینەوە بۆ پاژە ناونیشانەکانی دەقەکان، ئەو تەونکارییە کارامەییەی شاعیرمان بۆ ڕوون دەبێتەوە لە چۆنییەتی کارکردنی تانوپۆی بژاردەی ناونیشانەکان. ئەم ناونیشانە دەکرێت بە یەکێکیتر لە ناونیشانە وردە کارلەسەرکراوەکانی ئەم کۆمەڵە کتێبە وێژەییە هەژمار بکرێت.

(لە هەر گەلێکدا شیعرم کاژی خۆی فڕێ دەدا)، ناونیشانی یازدەیەمین کتێبی ڕۆمانەشیعری (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)ـیە. سرووشتی ناونیشانی دوایین کتێب وا دەخوازێت درێژ بێت، چونکە وەک لە ناونیشانەکەوە ڕوون دەبێتەوە کە ئاماژە بە فرەگەلێک دەکات، لە ڕاستیدا چەندین گەل بەسەر دەکاتەوە، بۆیە ناونیشانەکە پڕ بە پێستی ناوەرۆک هاتووە.
ناونیشانەکە کە درێژە، بەڵام لە ڕووی ئاوازەوە خۆشزارییە و وا لە خوێنەر دەکات بە دوای ئاماژە شاراوەکەی پشتەوەی ناونیشانەکەدا بگەڕێت. هەندێک جار ناونیشانی درێژ هەن چونکە خۆشئاواز و شیعرییەت و بە وێنە و هزرین بارگاوین، کێشەیەک بۆ خوێنەر چێ ناکات و درێژی ناونیشانەکە ئاسایی دەبێتەوە.
کۆی پڕۆسەی ناونیشانەکان بە ئاگاییەوە کاریان تێدا کراوە و پاراتێکستی ئەم ئەزموونە شیعرییە کە بۆکسێکە لە یازدە کتێبدا، بە وردی و لێزانینەوە دەستی بۆ براوە. لەبارەی ناساندنی پاراتێکستەوە کە دەکرێت وەک دەقی دووەمی دەق بیناسێنین. بۆ زیاتر ڕوونکردنەوەی گوزارشتی دەقی دووەمی دەق، ڕوونتر ئاماژەی پێ بدەم ئەوەیە کە ڕووبەرگ و ناونیشانی دەرەکی و ناوەکی دەقەکان و پێناسی کتێب و تابلۆی بەرگ و پێشکەشە و دەروازە و ڕەگەزی دەق و پاشکۆ و هێڵکاری ناوخۆی لاپەڕەکان و هەر هەموو ڕێنیشاندەری پەڕلەکانی ناو دەقن کە بە هەموو پێی دەگوترێت پاراتێکست.

(گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)ـی پێشەوا کاکەیی، بە بایەخەوە ئاوڕی لە پاراتێکست داوەتەوە و ئەزموونێکی سەرکەوتووانەیە.

فرەکولتووری لە بەرانبەر توندوتیژیدا:

هەر نەتەوەیەک لە مێژوودا قۆناغێکی بەرگری هەبووە. مێژوو دڵنەرمانە تێنەپەڕیوە، ڕۆحی نەتەوەکان لە ڕۆحی مرۆڤەکان دەچێت، کە بە سرووشتێکی دڵڕەقانە تەنراوە. نەتەوەی سەردەستە، نەتەوەی ژێردەستەی قووت داوە. لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، کەمترین تێگەییشتن لە نێوان نەتەوەکان ئامادەیی هەبووە. لەگەڵ سەرهەڵدانی شارستانیی تازەدا، هێشتا مرۆڤەکان کولتوور و شوناس و زمان و مێژوو و سەروەری و تەنانەت هەبوونی یەکتر ڕەت دەکەنەوە.

لە بەرانبەردا کاری ئەدەبیاتە ئەو تێگەییشتنە مرۆییە دەستکاری بکات و بیگۆڕێتە سەر پێکەوەژیان و یەکتر پەسەندی. بەڵام بە هۆی ململانێ و جەنگەوە، سیاسەت و سۆزی جەماوەری ڕۆڵیان لەسەر ئەدەبیات هەبووە، بەمەیش جۆرێک ئەدەب سەر هەڵدەدات پێی دەگوترێت: ئەدەبی بەرگری.
دەکرێت لەم ئەدەبەدا بەر زۆرترین ڕێژەی بە ئاژەڵاندن و سووک ڕوانین لەویتر و هەڕەشە و بێ بەهاکردنی مرۆڤ ببینەوە. ئەم ئەدەبە هەرگیز ناچێتە خانەی ئەدەبی مرۆڤایەتی و ڕاستەقینەوە. ئەمە باسکردن نییە لەو ئەدەبەی بەرگرییەکی مرۆڤانە لە نەتەوەیەکی داگیرکراوی بندەستە دەکات، بەڵکوو مەبەست لەو ئەدەبەیە کە بەرگرییە لە چوارچێوەی دەمارگیریی نەتەوەییدا! ئەدەبێک کە کار لەسەر سڕینەوەی ئەویتر دەکات، دژە پێکەوەسازانی ئاشتیانەیە.
ئەدەبێک کە دەرفەتی وتووێژ نادات و تاکە هەوڵی خۆسەپاندنە. لەو سەردەمەی ئەدەبی کوردی کە دەیەوێت خۆی لە قۆناغی ڕۆمانتیک جیا بکاتەوە، ڕوانگە و کفرییەکان کە سەر هەڵدەدەن لە قۆناغی هەفتاکانی دەیەی ڕابردووەوە کە باس لە دیارترینیانە، ڕەنگە هیچ شاعیرێک هێندەی شێرکۆ بێکەس دەستی نەبووبێت لە بەرهەمهێنانی ئەدەبێکدا کە خۆی لە جیهان دادەبڕێت و دەکەوێتە سەنگەری ململانێی حیزبی و باڵەکانی ناو حیزب و ناکۆکییە زۆرەکانی لەگەڵ ڕووبەری تێگەییشتن لە پەیامی بانگەشەی ئەدەبی مرۆڤانە، ئەدەبێک کە بیەوێت لە ڕوانگەیەکی بەرینەوە بۆ جیهان و لە جیهان بڕوانێت و کێشەی شوناسی بخاتە بەردەم ئەوانیتر و جیهان، نەک لە سۆنگەیەکی باریکی نەتەوەیی و حیزبییەوە!
هەرگیز کێشەکە ئەوە نییە ئەدەبیات لەکاتی تەنگانەدا ئاوڕ لە پرسە نەتەوەییەکەی بداتەوە، بەڵام چۆن ڕوانین و دیدێک، ئەوە جێی باسەکەیە. ئەمە شێرکۆ دەخاتە بەردەم هەڵەیەکی گەورەی ئەدەبییەوە، کە تا تەمەنێکی زۆر لەگەڵیدا هەڵدەکشێت. هەرچەندە لە کۆتاییەکانی تەمەنیدا لێی هەڵدەگەڕێتەوە، بەڵام بە مانا مرۆڤانەکە نییە، بەڵکوو ئەوەی ئاگاداری قۆناغە باوەڕمەندییەکانی شیعری شێرکۆ بێت، دەزانێت کە بە مانای مرۆڤانە نا، بەڵکوو پشتکردنە دەسەڵات بە مانای باڵێکی نوێی حیزبی و ئۆپۆزسیۆنانەیە بەرانبەر کێشەکان و تاکی کوردی و کۆمەڵگەی سیاسییە دەرەبەگە کوردییەکان. باوەڕە شیعرییە بەرهەڵستکارییەکەی شێرکۆ لە دەقی واڵای (ئێستا کچێک نیشتمانمە) کە ئەم دەقە بەیاننامەی ڕوو هەڵگەڕانی شێرکۆ لە دەسەڵات پێشان دەدات، لە ڕاستیدا بە هۆکاری بەسەرچوونی مۆدی حوکمڕانی دەسەڵات بوو، لەوێوە دەچێتە پاڵ وێستگەی دەسەڵاتێکی ئۆپۆزیسیۆنانە لەپێناو لە دەستنەدانی جەماوەرەکەی، چونکە هیچ شاعیرێک هێندەی شێرکۆ جەماوەرویست نەبووە، چونکە ئەم شاعیرە شاعیری شۆڕش بووە، شۆڕشیش هەمیشە پێویستی بە جەماوەر و دەنگی ئەویترە. بۆیە بڕێکی زۆری ئەدەبیاتی شێرکۆ بێکەس، بەرهەمهێنەرەوەی ئەدەبێکی توندوتیژە بەرانبەر ئاژەڵان و مرۆڤ. ئەدەبیاتێکە لەبری نەرمونیانت بکات، وا دەکات تۆڵەسێن، زبر و نالێبووردە بیت، ئەمەش کاریگەرییەکی تەواو نەرێنیانە دەگوازێتەوە سەر دەروونی بەردەنگ. بەم پێیە بێت ئەدەبیاتی شێرکۆ بێکەس ئیشی لەسەر فرەکولتووری نەکردووە و توندوتیژی مرۆیانە و ئاژەڵیانەی خستووەتەوە، بەوەی لە ڕێگەی بە دەعەجانکردنی مرۆڤەوە، پێشناوێکی نەگریسانەی سەرباری جۆری ڕەگەزیی ئاژەڵەکان کردووە.

گەر بۆ فرەکولتووری بگەڕێینەوە، گرنگترین شاعیرێک کە پێویستە بە بایەخەوە لێی بڕوانین پێشەوا کاکەییە. ئەدەبیاتی پێشەوا ئەزموونێکی گەنجە، بەڵام ئەزموونێکی تولانی و بارگاوییە بە مەعریفەی شیعریی. ڕوانین لە شیعر بە تێگەییشتنەوە، ڕۆچوونە بەناو خاڵە بنەڕەتییەکانی بیرکردنەوەی شیعریانە. هەر دەستبردنێکی بۆ پڕۆسەی شیعریی، ئاگامەندانەیە، بە ئاگاییەوە کار لەسەر ئەندازەسازیی شیعرییەتی خۆی دەکات.
لە دوایین کتێبی ڕۆمانەشیعریدا (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا)، کە بۆکسێکە لە یازدە کتێبدا، گەلانێکی ڕەشکەڵە تەوەرەییە و دەچێتە ناو ڕەگی نەریتە میللییەکانەوە و زمانی کۆن و ئەفسانەسازی و فرەکولتووری و فەرهەنگ و کەلەپووریانەوە. بەم سەرگەرمییەوە دەست بە گێڕانەوەکانی دەکات، گێڕانەوەیەک کە چۆن دانتی (کۆمیدیای ئیلاهی) پێ نووسییەتەوە.
سەرجەم ئەم کتێبانە جەخت لەسەر بیرۆکەی فرەکولتووری و فرەشوناسیی گەردوونی دەکەنەوە، ((دەبێ بە جۆرێکی دی، گەلان پێکەوە ببەستینەوە ))، ئەم دێڕە و دەیانی تر لە کتێبی (گیکویوو و تیرەی کچانی مۆمبی)ـدا، تەواو پاڵپشتی بۆچوونەکەمانە. کڕۆکی ئەم پڕۆسە شیعرییە، دڵداری کردنە لەگەڵ سرووشت و نیانی و ژینگە و ڕووەک و درەخت و هەوا و ئاو و ئاسمان. تۆ ئەگەر ڕەشکەڵەیت، زەردەڵەیت، سپیکەڵەیت، سوورکەڵەیت و هەر شێوەیەکیت. هەر زمانێکت هەیە و هەر پاشناوێک، هەر کولتوورێک و هەر باوەڕێک، هەر ئایینێک و هەر ڕەگەزێک، چونکە تۆ مرۆڤیت، لەم ئەزموونەی پێشەوادا جێگەی بۆ کراوەتەوە. بەڵکوو بە یەکسانی و دوور لە هەر کردەیەکی ڕەگەزپەرستانە. بەرزنرخاندنی ئەم ئەزموونەی شاعیر لەوێدایە کە ڕەگەزپەرستانە لە دەوروبەر وەک دۆست و نادۆست ناڕوانێت، بەڵکوو دەرفەت دەداتە دوواندن. شاعیر دەڵێت؛
((نەمدەویست وەک گۆستاڤ یۆنگ
بڵێم لە ژوورێکدا خەوتم، بۆنى تەپاڵەی لێ دەهات
خۆم بکەمە دەروونشیکارێک و
هەموو شتێک بە کولتووری سپی بخوێنمەوە .))

لەم ڕووبەرە شیعرییەی کاکەییدا، جیاوازی چینایەتی گەیشتووەتە پلەی سفر، جیاوازی ڕەگەزی و جیاوازییە زۆرەکان ڕێگەیان پێ نەدراوە، خۆیان نماییش بکەن، مامەڵەکە تەواو مرۆیانەیە. شاعیر لەم کتێبەیدا، خاوەن گوتارێکی دژە سەرمایەدارییە و دژە بەو بیرکردنەوە سپییەی بە عەقڵێکی سپیپێستانەوە کە دەخوازێت پلەبەندی درووست بکات و جیهان دابەش بکاتە سەر بەرز و نزم و کۆیلە و سەردار. هاوڕێ لەگەڵیدا دژە ئەقڵیەتی ڕەگەزپەرستانەیە بۆ شوێن. شوێن ئازاد دەکات و دژە بە سنوورە درووستکراوەکانی مرۆڤ. هاوسات ئەم کتێبە شۆڕشێکە بەسەر ئەقڵی دەمارگیرانەدا، ئەم بیرە جوداخوازییە بە تەواوی لە فیلمی (خزمەتکارەکان)ـدا کە ئەمریکییە، جەختی لێ کراوەتەوە. باس لە کۆمەڵێک ژنە خزمەتکاری ڕەشکەڵە دەکات کە چۆن سیستەمی دەرەبەگانەی سپیکەڵەکان دەیانچەوسێننەوە. فیلمەکە ئەو واقیعەمان بۆ دەخاتە ڕوو کە مرۆڤ داگیرکەر و ستەمکاری مرۆڤە، دوا جار شۆڕشی ڕەشکەڵەکان بەسەر یاسا زۆرەملێکاندا سەر هەڵدەدات و دەگەنە جۆرێک لە ڕزگاری و ئازادی. بۆیە (گەڕانەوەم بۆ ئەفریقا) دابڕانە لە زەوقی ڕاهێنراوی چەندین ساڵەی شیعری کوردی، بە جۆرێک لە خەیاڵەوە بۆ کەرەستە و چێژ و مانا و بیرکرنەوەی زمانییانە.




سەرۆک کۆماری سەردەمی قەیران و چاوەروانی!.. عوسمانی حاجی مارف

بەدوای ساڵێک لەهەڵبژاردنەکانی عێراق و چەندین گفتوگۆو دانوسان و کێشمەکێش و بارگرژی نێوان پارتی و یەکێتی، دەرئەنجام لەژێرناوی پەیامی پوچ و بێناوەرۆکی “یەکڕیزی کوردە”وە لەسەر پۆستی سەرۆک کۆمار ڕێکەوتنێكی ناچاری و شەرمنۆکانەیان واژۆکردو ڕاگەیاند. بەهەمانشێوەی ملکەچیەکانی پێشوویان، پابەندبوون و پاشکۆبوونیان بەئایندەی حکومەتێکی تەوافقی بێپایەی بەغداوە دووپات کردەوە. چەندینبارە ئایندەی سیاسی کوردستانیان خستەوە ژێر ڕەحمەتی چارەنووسی خۆسازدان لەگەڵ هێزە کۆنەپەرست و تائفیە میلیشیاکانی عێراقدا. گەر ملکەچی پارتی و یەکێتی بۆ بەشداریان لەدەسەڵاتی سیاسی لەرزۆکی بەغدا لەو ناچاریەوە هاتبێت پێگەی سیاسیان لە ناوچەکەدا داشکاوە و لە قەیرانێکی قوڵی ئابوری و سیاسی تێوەگلاون، ئەم خۆسازدانەو ڕێکەوتنەیان نەک ناتوانێ بۆ دانیشتوانی عێراق و بۆ دانیشتوانی کورسستان نیشاندانی ئایندەیەکی گەش بێت بۆ کۆتاییهێنان بە نائارامی و ناسەقامگیری سیاسی و گێژاوی سیاسی لەکوردستان و ناوچەکەدا، بەڵکو ناشتوانێ ئاڵۆگۆرێک بێت لەبردنەپێشەوەی پێگەی سیاسی خۆشیاندا. لەهەمانکاتدا ڕیگای دەربازبوونشیان نابێت لە قەیرانەکان.هەربۆیە دەبینین ئەو قەیرانەی یەخەی سیاسەتەکانی پارتی و یەکێتی گرتووە، زیاتر لە ڕامان و چاوەڕوانیدا ماوەتەوە، کە لەئێستادا بە ئاشکرا دەبینین ناتوانن هیچ جۆرێک بوێری ئەوە بکەن تا ئامادەسازی بۆ هەڵبژاردنی کوردستان بە ئەنجام بگەیەنن، لەناچاریدا بڕیاریان لەسەر درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمان جێبەجێ کرد.
قوڵبوونەوەی بەردەوامی قەیرانی سیاسی و ئابوری و مانەوەی بۆرژوازی کورد و حزبەکانی بە دەسەڵاتدارو ئۆپۆزیسیۆنەوە لە چارەسەرنەکردنی کێشە ئابوری و سیاسیەکانی ئەم سیستەمەی کە سی ساڵە خۆی بەسەر ژیانی خەڵکی کوردستاندا داسەپاندووە، قەیران و سیستەمێکە لە حوکمرانیدا، کە بەدیار بازاڕی جیهانی و یەکلابوونەوەی کێشمەکێشی ‌هێزە ئیمپریالیستیەکان و دەوڵەتانی ناوچەکە و بارودۆخی عێراق و ململانێی ڕەوتە بۆرژوازیەکان ڕاوەستاوە. لەئاکامیشدا کۆمەڵگەی کوردستانیان لە گێژاوێکی سیاسی و بێدەرەتانییەکی ئابوری و چاوەروانیدا ڕاگرتووە. بۆیە ڕێکەوتنی یەکێتی و پارتی لەسەر سەرۆک کۆمار جگە لە سەوداو مامەڵەی بازاڕی نێوان خۆیان، شتێکی تر نادات بەدەستەوە. ئێستا بازرگانیکردن بە پۆستی سەرۆک کۆمارو هەڵگرتنی هەڵبژاردنی کوردستانیش بۆ ناو گەنجینەیە، لەلایەک بۆئەوەیە بەڵکو نرخی هەڵبژاردنەکەیان زیاد بکات، لە لایەکی ترەوە دانانی سەرۆک کۆمارە، کە لەوێستگەیەکی چاوەڕوانیدا بۆئەوەیە بزانن ئایندەی نادیاری ئاکامی کێشمەکێشەکانی نێوان خۆیان و بەغدا و ئەو ئاڵوگۆڕ و پێشهاتانەی لەدەرەوەی ویست و ئیرادەی پارتی و یەکێتی بەسەر کوردستان و ناوچەکەدا دەسەپێنرێت، بەچی ئەگات.
ئێستاش لەگەڵ ئەوەی بە هەر بێنەوبەرەیەک لەسەر کێشەی مامەڵەی سەرۆک کۆمارو پێکهێنانی حکومەت لە بەغدا یەکلایی بوونەوە، بەڵام درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمانی کوردستان، پەیوەندە بەو هەلومەرجە سیاسیەوە، کە لەلایەک لەڕاستای ئەو پێشهات و ئاڵوگۆرانەدایە، کەئەگەری ئەوە پێشبینی دەکرێت دەورانێکی تازە لە ئەمنیەت بۆ سەرمایەگوزاری لە ناوچەکەدا بە دەخالەتی وڵاتانی زلهیزی دنیاوە بەڕێ بخرێت و دابمەزرێنرێت. لە لایەکی تریشەوە نیشاندانی مەترسی و بێئاسۆیی و دۆشداماوبونی حزبە ناسیۆنالست-میلیشیا دەسەڵاتدارەکانە، کە لە بەرانبەر ئەو ڕاپەرینە جەماوەریە بەرفراوانەی ئێران، کە بە ئاراستەی ڕوخانی کۆماری ئیسلامی هەنگاو دەنێت، حزبەکانی کوردایەتی لە کوردستانی عێراق سەرسام و سەرگەردانتر کردووە. چونکە ئەم ئاڵوگۆڕانە تەواوی پێگەو جێگەوڕێگەیی پارتی و یەکیتی بە قەیرانێکی قوڵتر گەیاندووە و لە حاڵەتێکی چاوەڕوانیدا گەمەی سیاسی دەکەن و لە بەردەم ئایندەیەکی سیاسی نادیارو مەترسیداردا خۆیان دەبیننەوە.
ئەم دەسەڵاتە کوردیە داسەپاوە ژیان و گوزەران و سەرەتاییترین پێداویستیەکانی ڕۆژانەی هاوڵاتیانی هەواڵەی بازاڕ کردووە و سپاردویەتی بە چاوچنۆکی سەرمایەداران. ئەم دەسەڵاتە، کە ٣٠ ساڵە کۆمەڵگه‌ی کوردستانی لە گێژاوی سیاسی و بێدەرەتانیەکی گەورەی ئابوری و نەداریدا ڕاگرتووە، ئەمڕۆش دووچاری بێئاسۆیی و سەرگەردانی زیاتر بوون. جارێکی تر بە ناوی دانانی سەرۆك کۆمار ئایندەی کوردستان ئاوێزان بە ئایندەی پر قەیراناوی وساتوسەوداو سازدانی نێوان هێزە میلیشیا تائفەکانی عێراق دەکەنەوە.
بەئاشکرا ئەوە دەبینرێت، کە لە هەر پێشهات و ئاڵوگۆڕێکدا چینی دەسەڵاتداری کوردستان ناکام و بێوەڵام و بێچارەیە لەبەڕێوەبردنی کۆمەڵگەدا. بێوەڵامە بە سەرەتاییترین داخوازیەکانی جەماوەری ناڕازی، بێوەڵامە لەسەر هەر نەخشەو دەخالەت و پلانێک، کە وڵاتانی ناوچەکە بەسەر کوردستاندا دەیسەپێنن، بێوەڵامە لەبەرانبەر پەرەگرتنی تیرۆر و نائارامیدا. هاوکات گوشارەکانی حکومەتی عێراق لەسەر هەرێم و کێشەو گێژاوی پەیوەندیەکانی نێوانیان پەتایەکە هەموو ڕۆژێک پلەکەی بەرزتر دەبێتەوە. بەرینبوونەوەی بێکاری و هەژاری و ڕوتاندنەوەی خەڵک و زۆربوونی تاوان و کەمی خزمەتگوزارییەکان، هەروەها بەردەوامی و درێژەکێشانی ناڕەزایەتی جەماوەری بۆ خواستەکانیان بە گشتی و بۆ خواستی کۆتاییهێنان بەدەسەڵات بەتایبەتی، دیاردەیەکی دیارو تایبەتی دۆخی نەوەستاوی ئێستای کوردستانە. ئەگەری سەرهەڵدانی گۆڕانکاریەکی جددیە کە پێشبینی ئەوە دەکرێت لە ڕاستای هاتنەمەیدانی جەماوەری، توڕەیی بەرفراوانی ناڕازی بە ئاراستەی خواستی ڕوخانی دەسەڵاتی پارتی و یەکێتی خۆی دەنوێنێت و هەنگاو دەنێت.
ئەم دەسەڵات و سیستەمە خوێنمژەی بۆرژوازی کورد و حزبەکانی سەپاندویانە، نە بە ئەنجامدانی دیاریکرنی سەرۆك کۆماری عێراق، نە بەپێکهێنانەوەی حکومەتی تەوافقی لە عێراقدا و نە بە چاکسازی، نە بە درێژکردنەوەی تەمەنی پەرلەمانە کارتۆنیەکەیان چارەسەری برسێتی و بێدەرەتانی و کێشە کەڵەکەبووەکانی خەڵکی کوردستان ناکەن، بەڵکو ئامانجیان فەراهەمکردنی هەلومەرجی لەبارترە بۆ قازانجی کۆمپانیاکان و سەرمایەداران و دەستڕاگەیشتنیانە بە داهاتی زیاتر لەسەر بناغەی چەوسانەوەی جەماوەری کرێکار و زەحمەتکێش، دەستراگەیشتنە بە دزی و تاڵانی و گەندەڵی زیاتر، گرێدانەوەی نان و گوزەرانی خەڵک بەڕاپێچکردنیان بۆ ژێر سایەی حکومەتێکی قەومی و مەزهەبی کۆنەپەرست و غەرقی گەندەڵی کە جەماوەری ملیۆنی عێراقی نوقمی بێدەرەتانی کردووە. ئەمەش ئایندەو ڕێگاچارەیەک نییە تا خەڵکی کوردستان ئومێدی ژیان و گوزەرانێکی باشتری پێوە گرێبدەن. ڕێگاچارەی سەرڕاست و کارساز، وەلانانی ئەم دەسەڵاتە و بەرپاکردنی دەسەڵاتێکە، کە بە ئیرادەی شۆڕشگێرانەی خۆمان تا سەرجەم داخوازیەکان و ژیانێکی شایستەی ئەم سەردەمە مسۆگەر بکات. لەم پێناوەشدا ڕێگایەکی ترمان نییە جگە لە هێنانەمەیدانی ڕیزی ڕێکخراو و یەکگرتوی خۆمان. تەنانەت هەر لەمڕێگایەشەوە دەتوانین بەتوندکردنەوەی فشار لەسەر دەسەڵات خواستە دەستبەجێکان بسەپێنین، چاوەروانی کوشندەیە، حزبەکانی کوردایەتی لەسەر بنەمای ئەو پێگە نزمەی لەناو هاوکێشە سیاسیەکانی ناوچەکەدا هەیانە، ناچارن چاوەرێ بن، بەڵام چاوەڕوانی بۆ ئێمە زیانبەخشە، چونکە هەلومەرجی نالەباری کوردستان پێویستی بەڕێکخستن و یەکگرتن و سەراسەریکردنەوەی ناڕەزایەتیەکانە.
پێویستە ڕابەرانی ناڕەزایەتیەکان تەواوی هەوڵ و توانای خۆیان بۆ ڕێکخستن و یەکگرتوکردن و دابینکردنی ڕابەرایەتیەکی کارا بۆ ئەم بزووتنه‌وه‌یە بەگەڕبخەن. بزووتنه‌وه‌یەکی بەهێزی ئەوتۆ بهێنینە مەیدان، کە هەم توانای سەپاندنی داخوازیەکانمانی هەبێت بەسەر دەسەڵاتدا و هەم سەرئەنجامیش بتوانێ ئەم دەسەڵاتە وەلابنێ و دەسەڵاتدارێتی جەماوەری ڕێکخراو لە شوراکاندا بەرپا بکات. دەسەڵاتێک کە سەرجەم ئامانج و خواستەکانمان بەدیبهێنێ و ئازادی و خۆشگوزەرانی دەستەبەر بکات.




ئایا دەکرێت کۆمۆنیزم لە ئێران سەربکەوێت؟.. مەنسور حکمەت

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر
وتارێک لە ئەنجومەنی مارکس لەندەن
دەقەکە کاسێتی قسەباسەکەوە وەرگیراوە

“گۆڕانکارییەکان لە ئێران: ئایا کۆمۆنیزم دەتوانێت سەربکەوێت؟”، ناونیشانی باسەکەی ئەمڕۆیە.
با بڵێین ئەم باسە لەسەر چی نییە! لانی کەم، ئەوە ڕاستەوخۆ لەسەر ئەم شتانە نییە کە ئێمە دەیڵێین؛ بەڵام دەکرێت تاوتوێ بکرێت و کۆمێنتی لەسەر بکرێت. سەرەتا با بڵێین ڕوونە ئەو وەڵامەی بۆ ئەم پرسیارە دەیدەمەوە ئەرێنییە. واتە دەڵێین کۆمۆنیزم دەتوانێت سەربکەوێت. چونکە ئەگەر وا نەبوایە بە هیچ شێوەیەک سیمینارێکم نەدەدا. من خۆشیم بەو کەسانە نایەت کە کتێبی ورد دەنووسن بۆ ئەوەی بڵێن هیچ ناکرێ. ئەگەر نەتوانرا هیچ بکرێ، تۆ ئەمەت نەدەکرد و دەچوویتەوە ماڵەوە! لە ئەنجامدا ئەگەر کەسێک پێی وایە هیچ ناکرێت، پێموایە ڕوونە کە سیمینارێک ئەنجام نادات. وەڵامی من هەر لەسەرەتاوە ڕوونە. بە بڕوای من کۆمۆنیزم دەتوانێت لە ئێران سەربکەوێت. باسەکە لەسەر کێشەکانی ئەم چیرۆکە و ستراتیجی گەیشتن بە ئامانجێکی لەو شێوەیەیە. پێویستە باسەکە بتوانێت ئەم خاڵانە ڕوون بکاتەوە. سنوورەکانی ئەم دۆخە ڕوون بکەنەوە و لە ڕاستیدا باسی ئەو بارودۆخانە بکەن کە دەتوانرێت ئەم سەرکەوتنەی تێیدا بەدی بهێنرێت و تەرکیزیان لەسەر بکەن.

ئەمە باسێک نییە لەسەر ڕوانگە و ئاسۆی کۆمۆنیزمی جیهانی. باسی من باسی “تیۆری سەردەم” نییە، بەڵام ئایا ئەمە سەردەمی شۆڕشی پرۆلیتاریایە؟ پێگەی کۆمۆنیزم لە سەردەمی ئێمەدا چییە؟ ئایا دەتوانێت سەربکەوێت؟ ئەو باسانەی کە ئەوانەی پێڕەوی تیۆری سۆسیالیزم دەکەن ئاشنان، بۆ نموونە لینین ئەم سەردەمە بە سەردەمی شۆڕشە پرۆلیتاریاکان دەزانێت. ئایا گەیشتوینەتە کۆمەڵگایەکی پۆست ئیمپریالیزم؟ ئایا سۆسیالیستەکان دەتوانن لە کۆمەڵگایەکی وادا دەسەڵات بگرنە دەست؟ باسی من لەم ئاستەدا ئەبستراکت نییە. هیچ باسێک لەبارەی “تیۆری سەردەم”ەوە نییە.

ئەم باسە لەسەر مۆدێلی ئابووری سۆسیالیزم نییە. واتە لێرەدا نامەوێت باس لەوە بکەم کە ئایا دەتوانین کۆمەڵگەیەکی سۆسیالیستی دابمەزرێنین، یان لەسەر کێشە ئابوورییەکانی دروستکردنی پێکهاتەیەکی سۆسیالیستی لە کۆمەڵگادا (گوتم کە ئەمانە دەتوانن پەیوەندییان بەو باسەوە هەبێت کە من دەیکەم، بەڵکو فۆکۆسی باسی من لەم کۆبوونەوەیە تایبەت نییە بە مۆدێلی ئابووری سۆسیالیزم و ئایا دەتوانرێت جێبەجێ بکرێت یان نا؟
ئەمە باسێکە لە بارەی دۆخی سیاسی ئێران و هێزە سیاسییەکانی ئێران. کۆمۆنیزم کە لێرەدا باسی سەرکەوتنی دەکەم، وەک هێزێکی سیاسی لە کۆمەڵگای ئەمڕۆی ئێراندا باسی دەکەم. ئایا ئەم هێزە سیاسییە دەتوانێت سەربکەوێت؟ لە ئەنجامدا ئەم سەرکەوتنە بەزۆری سەرکەوتنێکی سیاسییە. لەوێشەوە پرسیارەکانی داهاتوو دەوروژێنرێن. ئایا دەتوانێت ڕیزبەندی بردنەوەکانی بپارێزێت؟ چۆن دەتوانێت کۆمەڵگا بگۆڕێت؟ هتد; کە دەتوانین پارەیان پێ بدەین. بەڵام ئەو پرسیارەی من لەم سیمینارەدا هەیەتی و دەمەوێت باسی بکەم ئەوەیە کە ئایا کۆمۆنیزم وەک هێزێکی سیاسی چانسی بەدەستهێنانی دەسەڵاتی هەیە لە پێشهاتەکانی ئێستای ئێراندا؟ باسی من لەم چوارچێوەیەدا سنووردارە. تا ئەو جێگایەی کە پەیوەندییان بەم باسەوە هەیە، زیاتر باس لە باسە تیۆری و ئەبستراکتەکان دەکەم.

ڕوونە کە پرسیاری ئەوەی کە ئایا دەتوانرێت کۆمۆنیزم بپارێزرێت لایەنێکی گرنگی ئابووری و پێکهاتەیی هەیە، هیچ گومانێکی تێدا نییە و من تا ئەو ڕادەیە ئاڕاستەی دەکەم و ئەگەر دوای دوو ساڵ دەسەڵاتی سیاسی بگریت، ئایا هێشتا لە دەسەڵاتدایت؟ تا ئەم ڕادەیە پەیوەندی بە باسەکەی منەوە هەیە، بەڵام پانتاییەکەی وەک یەکە.

وە سەرئەنجام لەم باسەدا هەوڵ دەدەم وەڵامی زنجیرەیەک پرسیار بدەمەوە کە فڕێ دەدرێنە سەرمان. من هەوڵ دەدەم پرسیارەکان بوروژێنم و وەڵامیان بدەمەوە، بەڵام ئەگەر پرسیارێک لەدەست بچێت، پێشبینی دەکەم ئەوانەی گومانیان هەیە یان کێشەیەک دەبینن لە کۆبوونەوەکەدا بیروژێنن. بۆ نموونە: بەم تایبەتمەندیانەی کۆمەڵگا، یان ئەم تایبەتمەندیانەی بزووتنەوەکە، یان ئەم دۆخە نێودەوڵەتییە، چۆن کۆمۆنیزم دەتوانێت بەسەر ئەم ئاستەنگە تایبەتانەدا زاڵ بێت؟ لە بەربەستی قبوڵکردنی لەلایەن ڕۆژئاواوە، لە پرسی تیرۆریزمی ئیسلامییەوە، لە چۆنیەتی دروستکردنی پێکهاتەیەکی ئابووری سۆسیالیستییەوە، ئەمانە ئەو پرسیارانەن کە لە ئێمە دەکرێن و هەوڵ دەدەم وەڵامیان بدەمەوە.

سەبارەت بە تەواوی باسەکە بە پشەکیەک سەبارەت بە دۆخی سیاسی ئێستای ئێران باسەکەم دەست پێدەکەم.

ئەم پێشهاتانە چین کە ئێمە لە ئێران باسی دەکەین؟ هەمووان هاوڕان لەسەر ئەوەی لە ئێران شتێک ڕوودەدات. ڕای ئێمە چییە؟ چی ڕوودەدات؟ بە بڕوای من دوو بۆچوون لە کۆمەڵگای ئێراندا لە روونکردنەوەیان بۆ ئەوەی لە ئێران روودەدات رووبەڕووی یەکتر دەبنەوە. یەکێک لە ڕوونکردنەوەکان ئەوەیە کە تەواوی بناغەی بزووتنەوەی دووی خورداد و لایەنگرانی لەسەری بنیات نراوە؛ و ئەوەش ئەوەیە کە دوای بیست ساڵ، کۆماری ئیسلامی خۆی لەگەڵ ژیانی ئابووری، سیاسی و فەرهەنگی کۆمەڵگادا دەگونجێنێت و حکوومەتێکی ئاسایی و کۆمەڵگایەکی مەدەنی لە ئێران پێکدەهێنێت و ئەم پێشهاتانە پرۆسەی بوون بە حکوومەتی کۆماری ئیسلامین لە ئێران، بە واتای ئاسایی و ڕۆتین و ڕۆژانە دێت. ئەمە تێزی دووی خوردادە. تێزی حەجەریانە. تێزی ئەسەریەتەکان و تێزی تودەییەکان و تێزی هەموو ئەوانەیە کە بە مانایەک ڕووخاندن ڕەتدەکەنەوە. ئه‌وان پۆتانسێلی پێشهاته‌ شۆڕشگێڕانه‌کانی ئێران ڕه‌ت ده‌که‌نه‌وه‌ و ده‌ڵێن ده‌بێ به‌ بێ توندوتیژی ئه‌نجام بدرێ. “نا توندوتیژی” یان ڕیفۆرمخوازی ئیسلامی یان نائیسلامی هەمووی لە چوارچێوەی ئەم تێزە گشتییەدایە کە: باسەکە لەسەر گۆڕینی سیستەم نییە، ئەگەر وابێت، کۆتایی ئەو پرۆسەیەیە کە حکومەتی ئاسایی تێیدا دەکرێت پێکهاتووە، و خودی کۆماری ئیسلامی بۆتە ئاڵاهەڵگری چاکسازیی خۆی.وە ئەمە ئەو پرۆسەیەیە کە ڕوودەدات و بەم شێوەیە کۆماری ئیسلامی جێگەی خۆی لە ئێران، لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، لە ئابووریی جیهان و هتد دەدۆزێتەوە. واته‌ ئه‌وانه‌ی ده‌یانه‌وێت رووخاندنه‌كه‌ ره‌ت بكه‌نه‌وه‌، له‌سه‌ر ئه‌و چوارچێوه‌یه‌ دامه‌زراون كه‌ كۆماری ئیسلامی ده‌یگۆڕێت بۆ حكومه‌تی بۆرژوازی ئێران. سەرخانی سیاسی و ڕژێمی سیاسی سەرپەرشتی پەرەسەندنی سەرمایەداری لە ئێران و مۆدێلی ئابوورییەکەی وەک خۆی دەمێنێتەوە. لە ئاکامدا جەمسەری یەکەمی قەیرانی کۆماری ئیسلامی بە قەیرانی فراکسیۆنی ئەو دەزانێت. کێشەکەی بە بەشێک لە کێشەی حکومەت دەزانێت. له‌م سیسته‌مه‌ی بیركردنه‌وه‌دا ته‌واوی كۆماری ئیسلامی له‌ ژێر پرسیاردا نییه‌، به‌ڵكو به‌شێكی له‌گه‌ڵ ئه‌م گه‌شه‌كردنه‌وه‌ ناگونجێت له‌ ژێر پرسیاره‌ و ده‌بێ دانیشتن. لە ئەنجامدا “قۆرخکاری” و “تۆتالیتاریزم” ئەو وشانەن کە بۆ وەسفکردنی بەشە نەشیاو و دواکەوتووەکەی حکومەت بەکاردەهێنرێن. ئەم وەسفانە بۆ ئەو بەشە بەکاردەهێنرێت کە ڕێگری لە سەرهەڵدانی کۆمەڵگەیەکی مەدەنی لە ژێر چەتری ڕیفۆرمخوازی ئیسلامی کردووە و جەمسەری یەکەمی ئەم کێشەیە. بەڵام باقی ڕێژیم و تەنانەت دەستووریش شتگەلێکن کە دەکرێ دواتر هەموار بکرێنەوە. ئەم جەمسەرە حکومەتی کۆماری ئیسلامی لە قەیراندا نابینێت، ڕاست لە قەیراندا دەبینێت. ئەو ماف بە هۆکاری بەدبەختی ئەم حکومەتە دەزانێت و پێی وایە ئەگەر مافی دانیشتن بێت ئەوا دۆخەکە دەکەوێتە سەر ڕۆلەرکۆستەرێک.
بە بڕوای من ئەم دیدگایە جەمسەرێکی گشتییە کە تیایدا ریفۆرمخوازە ناسیۆنالیستەکانی ئیسلامی و حکومەتەکان و خوردادیەکان و ئۆپۆزیسیۆنی لایەنگری رژێم هەموویان نزیکەی یەک رادە جێیان دەبێتەوە و لە ئەنجامدا هەستی خزمایەتی دروست دەبێت لە نێوان ئۆپۆزسیۆنی ناوەوە و دەرەوەی حکومەت لەم جەمسەرەدا. ئەم قوتبە ڕەئیس دانا بۆ نموونە بە بەشێک لە بزووتنەوەی گشتیی خۆی بۆ چاکسازی لە کۆماری ئیسلامی دەزانێت و دەڵێت هەریەکێک لە ئێمە بەشێکین لە بزووتنەوەیەکی سیاسی فراوان. یاخود ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌م قۆناغه‌ مێژووییه‌ به‌ یارمه‌تی ئه‌م خه‌ڵکه‌وه‌ ده‌چێته‌ قۆناغێکی دیکه‌ی نوێوه‌، که‌ کۆماری ئیسلامی ده‌ستکاری کراوه‌ و دۆخی ئابووری ئێران باشتر بووه‌ و هتد.

لە لایەکی دیکەوە بۆچوونێک هەیە کە دەڵێت ئەم قەیرانە تەواوی کۆماری ئیسلامییە و کۆماری ئیسلامی بە گشتی لەگەڵ پرۆسەی مێژوویی ئێران ناتەبایە و دەڕوخێنرێت. ئەم قەیرانە قەیرانی ڕووخاندنە؛ قەیرانەکە تەواوی کۆماری ئیسلامیە. کۆماری ئیسلامی بڕیارە بڕوات. هەروەها ئەم سیستەمە بناغە و پێشمەرجەکانی خۆی هەیە. بڕیار نییە کۆماری ئیسلامی لە ئێراندا ببێتە حکومەتی بۆرژوازی ئاسایی و لەم هەلومەرجانەدا قۆناغێکی کەڵەکەبوونی سەرمایە لە ئارادا دەبێت. ڕەوتی دۆخەکە ئەوەیە کە هەندێک هێز ئەمانە فڕێ دەدەن. لەم ڕوانگەیەوە ئارگومێنتەکە ئەوەیە کە ڕەوتی بارودۆخی سیاسی بەرەو ڕووخانی ڕێژیمی ئیسلامی دەبات. “کۆماری ئیسلامی” نەک هەر دژایەتییە، بەڵکو پرۆسەی چارەسەرکردنی لە ڕوانگەیەکی مێژووییەوە دەستی پێکردووە. ڕەوتی دۆخەکە ئەوەیە کە هەندێک هێز ئەمانە فڕێ دەدەن. ئەمە ئەو چوارچێوەیەیە کە باسەکەمی تێیدا دانراوە. من سەر بەم ئۆردوگایە و پێم وایە زۆربەیان، یان ڕەنگە هەموو ئەوانەی لێرە دانیشتوون، هەروەها سەر بەم ئۆردوگایە بن، کە ئەم قەیرانە هەموو کۆماری ئیسلامییە. کۆماری ئیسلامی لەگەڵ واقیعێکی مێژوویی دژ بەیەکدایە و دەبێ بڕوات و هەر ئێستاش پرۆسەی رۆیشتنی دەستی پێکردووە.

لەم چوارچێوەیەدا دەگەینە ئەوەی کە کۆمۆنیزم لەم پرۆسەیەدا چ چانسێکی هەیە و چۆن لەم کەیسەدا دێتە دەرەوە؟ چەند وشەیەک دەڵێم لەسەر بنەمای قەیرانی کۆماری ئیسلامی و هێزەکانی پێوەندیدار. پاشان هەوڵ دەدەم لە چوارچێوەی ئەم دۆخە گرینگەدا، لە چوارچێوەی هاوکێشە سیاسی و ئابووری و کولتوورییەکاندا، لە پێوەندی لەگەڵ ئەو هێزانەی دیکە کە لە مەیداندان و خەبات دەکەن بۆ گەیشتن بە دەسەڵات، چانسی کۆمۆنیزم بکۆڵمەوە و پێداویستییەکانی بژمێرم .
ڕیشەی یەکەمی قەیران لە کۆماری ئیسلامیدا ئابوورییە. کێشەی ئابووری ئێران سیاسەتی خراپی ڕەفسەنجانی نییە یان هەندێک کردار و سیاسەتی هەڵەی حکوومەت یان هەندێک هەڵە لە پێوەندی لەگەڵ پیشەسازی و بەڕێوەبردندا نییە. ئابوری ئێران ئابوری وڵاتێکی ٧٠ ملیۆن کەسە کە لە دونیای سەرمایەداری ئەمڕۆدا لە کایەی گشتی کەڵەکەبوونی سەرمایە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دەرچووە. هەر وڵاتێک بخەیتە ئەم دۆخە، لەڕووی ئابوورییەوە نەهامەتی دەبێت. وەک ئەوە نییە کەسێک سیاسەتێکی هەڵەی گرتۆتەبەر و ئابووری ئێران تێکچووبێت. هەژاری زیادی کردووە یان دەبێت سەروەت و سامان ڕێکبخرێت. سەرمایەداری دەبێت سەرمایەداری بێت و گەشە بکات تا بتوانێت کەمترین خۆشگوزەرانی دابین بکات کە مەرجە بۆ مانەوەی. پێویستە بتوانێت پێداویستییە سەرمایەییەکان و پێداویستییە تەکنەلۆژییەکانی کۆمەڵگا چارەسەر بکات و بتوانێت قازانج بۆ خاوەن ئامرازەکانی بەرهەمهێنان بگەڕێنێتەوە و بژێوی ژیانێک بۆ بەشە بەرهەمهێنەکەی کۆمەڵگا بگێڕێتەوە، بۆ ئەوەی ئەم سیستەمە بەردەوام بێت. سه‌رمایه‌داری و سه‌رمایه‌داری ئێران له‌ هه‌موو شوێنێكدا، ئه‌گه‌ر بیه‌وێت ئه‌م كاره‌ بكات، ده‌بێت له‌ بازاڕی جیهانیدا كار بكات و له‌ ئاستی نێوده‌وڵه‌تیدا جێگه‌ی خۆی بدۆزێته‌وه‌. بە ڕوونی دەبینین کە کۆماری ئیسلامی و ئەو ئابوورییەی کە کۆماری ئیسلامی لە لوتکەیدایە لە دەرەوەی بازنەی کەڵەکەبوونی سەرمایەی جیهانییە. نەک بەو مانایەی کە کەڵەکە نابێت و تەنانەت گەشە ناکات، بەشێکی گەشە دەکات، بەڵکو بەو مانایە نییە کە سەرمایە بە خێراییەکی تەواو بێت لە روانگەی گەشەی دانیشتووان، بە لەبەرچاوگرتنی چاوەڕوانییەکانی خەڵکی ئەوێ ، بە لەبەرچاوگرتنی پێداویستییەکانی کۆمەڵگەی ئابووری و سیاسی و کولتووری، بۆ دابینکردنی پێداویستییەکانی کۆمەڵگا بە زەبری پێویست. چونكه‌ ئه‌و بڕه‌ سه‌رمایه‌ی كه‌ ده‌بێت لێره‌ بڕێژرێت و ئه‌و كاره‌ی كه‌ ده‌بێت دروست بكرێت و ئه‌و ته‌كنه‌لۆژیایه‌ی كه‌ ده‌بێت بۆ ئاوه‌دانییه‌كی ئابوری وا یان ده‌ستپێكردنی ئابوری ئێران به‌كاربهێنرێت، تا راده‌یه‌ك سه‌رمایه‌داری لۆكاڵی ناتوانێت له‌ رێگه‌ی ئه‌كتره‌وه‌ دابینی بكات بەرهەمێک کە بەدەستی دەهێنێت. ئەو بەها زیادەیەی کە دەبێ بڕێژرێتە ناو ئێرانەوە دەبێ بەشێک بێت لە دابەشکردنی کاری جیهانی. “ئێران” دەبێ سەرچاوە و شوێنی هەناردەی سەرمایە بێت. دەتوانرێت لەوێ بەرهەم بهێنرێت، ئەمەش لەلایەن ئەو وڵاتانەوە ئەنجام دەدرێت کە قۆناغێکی ئاوەدانی ئابوورییان هەیە. کۆماری ئیسلامی هیچ چانسی گەشەی ئابووری نییە. چونکە ئابوورییەکی سەرمایەداری گۆشەگیر کە بە تەنیا بە سەرچاوەی خۆی ماوەتەوە، ناتوانێت گەشە بکات، بە تایبەت لە هەلومەرجی جیهانی ئەمڕۆدا کە تەکنەلۆژیا زۆر چارەنووسسازە. تەکنەلۆژیا پارەیەکی زۆری دەوێت. گەشەی ئابووری، لەبری ئەوەی لە جیهانی سەرمایەداریدا بوەستێت، پێویستی بە ڕۆژئاوا هەیە. کۆماری ئیسلامی وەڵامی کێشە ئابوورییەکانی ئەو وڵاتە ناداتەوە. ئەوەی کە لەم هەفتەیەدا ڕۆن بەرز بووەتەوە یان لە دە ڕۆژ یان زیاتردا دابەزیوە، ئازارەکە چارەسەر ناکات. تەنانەت ئەگەر بەرمیلێک نەوت بە ٣٥ دۆلار بفرۆشن و لەمەودوا تا پێنج ساڵ کۆمەڵگەیەکی حەفتا ملیۆن کەسی بەم داهاتە نەوتە ئیدارە ناکرێت. لە ئەنجامدا کۆماری ئیسلامی کێشەیەکی هەیە. ریشەی سەرەکیی کێشەکانی کۆماری ئیسلامی ئەم ئابوورییەیە قەیرانی ئابووریە و نەتوانینی وەڵامدانەوەی پرسە ئابوورییەکانە. دەکرێت وا گریمانە بکرێت کە ئەگەر ئابوورییەکی ئاوەدانیان هەبووایە، ئەگەر بارودۆخی داراییان زۆر باش بووایە، دەیانتوانی لایەنگرەکانیان کۆبکەنەوە و نەیارەکانیان لە ڕووی سیاسییەوە بێدەنگ بکەن و تا ڕادەیەک لە خنکاندنی کولتووری بپارێزن. بەڵام ئەم ئابوورییە رێگەیان پێنادات بە پاڵپشتی ئابووری زوڵم و سەرکوتکردنی کولتووری بەسەر کۆمەڵگادا بسەپێنن. لەوانەیە سعودیە چینی ناوەڕاست و تەنانەت کرێکارە کۆچبەرەکانی بەم شێوەیە ڕازی بکات. وە بۆ نموونە دەبێ بڵێت: باشە ئاخر بارودۆخی موچە بەمشێوەیە و دەرمان بەخۆڕاییە، ئێستا کە شێخ بەمشێوەیە چی دەکەیت؟ تۆ چی دەکەیت ئەگەر مافی دەنگدانت نییە، بڕۆ ژیانت بژی. بەڵام ئێران کۆمەڵگایەکی داخراو نییە کە ٦٠ ملیۆن کەس لە برسێتیدا دەژین و کۆمەڵگایەکە دەزانێت جیهان چۆنە، ناتوانێت لە ژێر ئەم بارودۆخانەدا درێژە بە مانەوەبدات.

خاڵی دووەم و سەرچاوەی دووەمی قەیرانەکە سیاسییە. بە بڕوای من پرسی سیاسی لە ئێران پرسێکی نەوەییە. پرسێکی ڕێکخراوەیی و تاکەکەسی نییە. بەو مانایە نییە کە ئەمە ناڕازیبوونی خەڵکە لە حکومەت. یان مەسەلەکە تایبەتە بە مافە مەدەنییەکانی تاکەکان یاخود مەسەلەکە ئەوەیە کە ڕێکخراوی ئۆپۆزسیۆن هەن کە گوێڕایەڵی حکومەت نین. پرسێکی نەوەییە. نەوەیەکی نوێ کە ئەم چوارچێوە سیاسیەی ناوێت. هیچ هۆکارێکی سیاسی نییە بۆ ئەوەی نەیەوێت، تەنها ئەوە نەبێت کە دەزانێت جیهان جیاوازە. گەنجێکی بیست ساڵان لە ئێران هیچ هۆکارێک نابینێت کە بە پێناسە، نەگبەتتر و بێبەشتر و دواکەوتووتر بێت لە کەسێک کە لە یۆنان، تورکیا، فەرەنسا یان ئینگلتەرا دەژی. ئەمە نەوەی ئینتەرنێتە. ئەمە نەوەی سەدەی بیست و یەکەمە. ئەم نەوەیە قبوڵی ناکات. مەسەلەکە لەوەدا نییە کە زۆرینە قبوڵ ناکات، حیزبی توودە قبوڵی ناکات، کۆمەڵە قبوڵ ناکات، حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری قبوڵ ناکات، پاشا خوازەکان قبوڵی ناکەن، دیموکراسییان دەوێت؛ کێشەکە لەوەدایە ئەم نەوەیە قبوڵی ناکات. ناعەدالەتی سیاسی لە کۆماری ئیسلامی قبوڵ ناکات. ئەمە کێشەی ئەوانە.
هەر لەم چوارچێوەیەدا تاکتیکی ڕێکخراوە سیاسییەکان بۆ ئازادیخوازی مانا و مەودایەکی بەرفراوان دەدۆزێتەوە. بەڕای من ئەگەر حکومەت مەسەلەی مافی دەنگدان و عەلمانیەت (عەلمانی سیاسی، واتە هەموو کەسێک بەپێی پێناسە مافی دەنگدانی هەیە، ئازادی چالاکی سیاسی، ئازادی ڕۆژنامەگەری، ئازادی قسەکردنی هەیە)، خەڵک سەریان دەبڕن. گرنگ نییە بە چ ئایدۆلۆژیایەکەوە. یان دەبێت ئەم نەوەیە بشکێنن یان شکستیان پێدەهێنێت. بۆ شکستپێهێنانی ئەم نەوەیە دەبێت ڕەهەندەکانی ئەو خنکاندنەی کە فەرمانڕەوایی دەکەن زۆر فراوان بێت. ئەوەی کە: بینیتان ئێمە نەوەی پێشووتانمان سەرکوت کرد، وەڵامی نەوەی نوێ نییە. دەڵێ ئەوەی کردت کردت، هەست بە هیچ ناکەم.

ئەگەر مامەڵەت لەگەڵ ئێران کردبێت و ئەو جۆرە تێڕوانینەت ئەزموون کردبێت کە ئەم نەوەی نوێیە لە سیاسەت هەیەتی، ئەمە دەبینیت: دەڵێن ئەمە ماڵی منە، ئەمە ناونیشانی منە، ئەمە ناوی منە، من فڵان کەسم – فەرمانبەری فڵان یان بەرپرسی بەشی فڵان زانکۆم تکایە بە فڵان کەس لە ڕابەرایەتی حزبی کۆمۆنیستی کرێکارای بڵێ با پەیوەندیم پێوە بکات. یان من دەمەوێت لەگەڵ ئێکس وا ی قسە بکەم و بە تەلەفۆن دەڵێت کاکە ئەمە چ وڵاتێکە، یان دەڵێت ئەم خامنەییە دەبەنگە واو وا دەکات. ئەم کەسە هیچ بیرۆکەیەکی نییە کە پێش ٢٠ ساڵ، یان ١٢-١٠ ساڵ پێش ئێستا ملیۆنان کەسیان لە سێدارە داوە. دەزانێت لە سێدارەیان داوە، بەڵام دەڵێت دەبێ ئەمە پرۆسەیەک بووبێت. چۆن دەکرێت کەسێکی ئاسایی وەک من لە زانکۆ وەربگریت و شتێکم لەگەڵ بکەیت؟ یان بۆ نموونە چۆن دەتوانن لە کارگەیەکدا بەم پێوەرە کارێکی وا بکەن. دەزانێت چۆن لە پێناو خۆیدا قسە بکات. تا ڕادەیەک جیاوازە لە سەردەمی شا. زەمانی شا بە هاوڵاتی هەژمار نەدەکرا. واتە گریمانەتان کرد کە لەژێر دەست و پێی سوڵتانی و ساواکدایت. تۆ دەتزانی نابێت قسە بکەیت، نابێت دەستوەردان لەم پرسانەدا بکەیت. هاووڵاتیی ئەمڕۆی ئێرانی وا نییە. پێی وایە حکومەت بەبێ ئەو ناتوانێت بژی. پێی وایە لەگەڵ عێراقدا شەڕی کردووە. قوربانییان داوە. پێی وایە بڕیاری سیاسی لای خۆیەتی و دواجاریش دەبێت حکومەت خۆی کار لەسەر جوڵاندنی خەڵک بکات. هاونیشتمانیی ئەمڕۆی ئێران ئەو کەسە نییە کە بە دزییەوە چووە ناو سەردەمی شاوە. دەسەڵات چەندە پاوانخواز و دواکەوتوو بێت، بەڵام کەسایەتیەکی بۆ خۆی هەیە. ئەمەش فەزایەکی ترە. ئەم نەوەیە بەم شێوەیەیە. نەوەی پێشوو هێشتا بە دزییەو نامیلکە تێدەپەڕێنێت، نەوەی ئێمە هێشتا بە هێواشی دەڕوات و بە هێواشی دێت و بە دزییەوە لە کونێکەوە بۆ کونێکی تر دەڕوات. گەنجانی ئەم قۆناغە ئاشکرا دروشم دژی حکومەت دەڵێنەوە و نەفرەت دەکەن و قسە دەکەن و وا بیردەکەنەوە کە لە ناوەڕاستی فەرەنسادا دەژین. پێیان وایە ئەگەر لەوێ بارودۆخ تێکچوو، کۆفی عەنان دەچێت بە هانایانەوە. بەڕاستی بەم شێوەیە بیر دەکەنەوە. ئەو هیچ بیرۆکەیەکی لەبارەی خەفەکردنەوە نییە، چونکە هیچ بیرۆکەیەکی لەبارەی شکستی سیاسی نییە. دەبێت شکستی پێبهێنن. بە بڕوای من حکومەتێک دەتوانێت بچێتە شەڕی ئەم نەوەیە و شکستی پێبهێنێت ئەگەر یەکگرتوو بێت و لە ناخی بزووتنەوەیەکەوە بێت، وەک ئەوەی ٢٠ ساڵ پێش ئێستا بوون. حکومەتێکی دابەشکراو کە شەرعیەتی بۆ خۆی جێی پرسیارە، بە یەکەم هێرش کە دەیکاتە سەر خەڵک و یەکەم بەرگری کە خەڵک دەیکات، لە ناوەوە هەڵدەوەشێتەوە. زۆربەیان ئەگەر بیانەوێت هێرش بکەنە سەر خەڵک ئەوا حکومەت جێدەهێڵن و داوای لێبوردن دەکەن و دەڵێن ئێمە نین. چونکە دەزانن ئەم مشتومڕەیان دۆڕاندووە. لە وڵاتێکی ٧٠ ملیۆن کەسیدا، ناتوانرێت لەگەڵ سوپای پاسداران و بەسیجدا ناتوانیت ڕووبەڕووی کۆمەڵگایەکی بەئاگا و پڕچاوەڕوانی ببێتەوە. ئەوان لەوە تێگەیشتوون. لە ئەنجامدا دەبێت وەڵامی ئەم پرسە سیاسییە بدرێتەوە.

پرسیار: ئایا كۆماری ئیسلامی ده‌توانێت وه‌ڵامێكی سیاسی گونجاو بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ بداته‌وه‌؟ ئایا دەتوانین كۆمارێكی ئیسلامیمان هەبێت كە ئەو ڕێز و دەسەڵات و مافە مەدەنییە سیاسیەی پێ ببەخشێت كە هاووڵاتییەكی ئێرانی پێی وایە دەبێ ئەمڕۆ هەیبێ و هەر وەك كۆماری ئیسلامی بمێنێتەوە؟ وەڵامی من بۆ ئەم پرسیارە نەخێرە! ئەگەر کۆماری ئیسلامی بە فەرمی دان بە مافە مەدەنییەکاندا بنێت، یەکەم بڕیاری هاووڵاتییانی تاڕادەیەک ئازاد، هەڵوەشاندنەوەی کۆماری ئیسلامییە. دەڵێن وەرە دەنگ بدە. دەڵێن ئێمە دەنگ بەو کەسانە دەدەین کە پاڵپشتی ڕووخاندن دەکەن، ئێوە ئێستا چی دەڵێن؟ لە ئاکامدا کۆماری ئیسلامی هیچ وەڵامێکی سیاسی نییە.
ئەوانەی پێیان وایە خاتەمی ئاخوند دێت و بە زەردەخەنە و لێبوردەیی و هتد پرسەکە بێدەنگ دەکات، ئەم بۆشاییەی نەوەیە نابینن. لایەنەکەی تەمەنی ٥٥-٥٦ ساڵە، لەژێر دەستی ساواک و پاشان کۆماری ئیسلامیدا چەندین جار قامچی لێدرا و سەرکوت کرا و لە سێدارە درا. پێی وایە ئەم بڕە چاکسازییە ڕێگای ڕزگارییە. تاکتیکی ئەو ئەوەیە کە بە هێواشی بڕوات. خۆی و حیزبەکەی و رێکخراوەکەی و گروپەکەی دەبینێت، کە تا ماوەیەک لەمەوبەر لە زینداندا بوون، یان تا ماوەیەک لەمەوبەر لەژێر دەست و قاچی حکومەتدا بوون. بەڵام کێ وتی نەوەی ئەمڕۆ ڕەزامەندی بدات بەم زانایە کە ئێستا دێت و دەیەوێت بیری خۆی بگۆڕێت؟ بۆچی و لە کوێ فێربووین کە ئایدیاڵەکانی نەوەیەکی تەمەن ١٨ بۆ ٣٥ ساڵ لە ئێرانی ئەمڕۆدا لەلایەن مەلاکانەوە وەڵامیان دەدرێتەوە؟ ئەو ئەمەی ناوێت. تەلەفزیۆنەکە دەکاتەوە و دەبینێت لە ئەمریکا چی ڕوودەدات. ئەو دەبینێت لە ژاپۆن چی دەگوزەرێت و لە فەرەنسا چی دەگوزەرێت و من پێموانییە هیچ بەنی بەشەرێک لەمە کەمتری بوێت. رەنگە خەڵک ئەمە وەک پرۆسەیەک ببینێت و بڵێت مەلاکان هەزار و یەک تاوانیان لەدەست دێت ، پێویستە بڕۆین بۆ ئەوەی لێمان نەدرێت و بە هێواشی بڕۆین. بەڵام ئەگەر کەسێک لێیان بپرسێت تۆ چیت دەوێت؟ جێگای سەرنجە کە رۆژنامەنووسانی رۆژئاوایی جدیتر دەچن بۆئەوەی بپرسن چیتان دەوێت؟ وەڵامیان دەدەنەوە: با بڕۆن. ئێمە لەمانە بێزارین. ئێمە ژیانێکی وەک ژیانی تۆمان دەوێت. هەموو ئەو ڕاپۆرتە واقیعیانەی لە ماڵ و حاڵی خەڵکی ئێرانەوە هاتوون، نیشان دەدەن کە ئەوان بە هیچ شێوەیەک ئیسلام قبوڵ ناکەن. ئەوان بە هیچ شێوەیەک ئەم حکومەتە وەک ئێپسیلۆنیش* قبوڵ ناکەن. کەس نابینی بڵێت، وەک ١٥ ساڵ لەمەوبەر، بەڵێ من بەڕاستی لەگەڵ ئیمام خومەینیم، ئێمەش شۆڕشێکمان کرد بۆ ئەوەی ئیمام خومەینی بێتە سەر کار. کەس ئەمە ناڵێت. دەڵێن ئێمە سەرپێچی دەکەین، ئێمە ڕازی نین بەڕێز پینک فلۆید، پێویستە گوێ لە پینک فلۆید بگرین. نازانم ئایا ڕاپۆرتی بی بی سیتان بینیوە؟ کابرا دەڵێت کاکە ئێمە گوێ لە پینک فلۆید دەگرین. کاکە لەگەڵ ئەم کابرایە پیاسە مەکە. بۆ چاوپێکەوتن لەگەڵ ئەم کەسە دەکەیت، ئەو لایەنگری حکومەتە؟ خەڵک بەم شێوەیەن و بە ئاشکرا بەم شێوەیەن. لە ئەنجامدا پرسی دیموکراسی پرسێکی نەوەییە. ڕێکخراوی ئۆپۆزسیۆنی شەش لە چوار دوو نەوە پێش ئێستا، نەوەیەک لەمەوبەر، کە خەریکی دروستکردنی تاکتیک بوون بۆ چاکسازی لە حکومەتدا، بەجۆرێک کە ئێستا دەستووری خۆیان جێبەجێ بکەن، لەبیریان دێت کە ئەم نەوەیە هیچ پابەندبوونێکی بەو پرۆسەیەوە نییە. ئەوەی دەیەوێت، نەک کەمێک باشتربوونی دۆخەکەی. کێشەکە لە ئۆپۆزسیۆنەوە دەستی پێنەکرد. کێشەکە لە خەڵکەوە دژی حکومەت دەستی پێکردووە و ئۆپۆزسیۆن جارێکی دیکە چالاک بووەتەوە. لە ئەنجامدا ستراتیجی ئەکسەریەت یان حیزبی توودە یان سازمانی زەحمەتکێشان هیچ نییە، بێمانایە، دەتوانن هەرچییان بوێت داوای بکەن. رێک هەر لەبەر ئەم هۆکارەیە کە لە چوارچێوەی سیستەمێکی لەو جۆرەدا، ئەوانەی سەرەڕای ئەوەی کە چاکسازییان دەوێت و دەیانەوێت حکومەت هەموار بکەنەوە، دەخرێنە ئۆردوگای کۆنەپەرستانەوە. چونکە خەڵک شتێکی دیکەی دەوێت، و لە ڕاستیدا بەرگری لە چاکسازیی کۆماری ئیسلامی، بەرگری لە دەستکاریکردنی کۆماری ئیسلامی، لایەنی پاراستنی کۆماری ئیسلامی زیاتر دیارە، کە دەیانەوێت دەستکاری بکەن و بیهێڵنەوە، ئێمەش نامەوێت، و ئەم نائامادەییە زۆر فراوانترە لەمە.لە ڕەهەندی کولتووریەدا، ئەو بەهایانەی کە کۆمەڵگا لەگەڵیدا دەژی و ئەو وێنەیەی کە لە خۆی هەیەتی و ئەو وێنەیەی کە لە ڕەفتار و شێوازەکانیدا هەیەتی، لەگەڵ ئەم حکومەتەدا ناکۆکە. سیستمی بەهای دانیشتووان لەگەڵ ئەم حکومەتە ناکۆکە. کابرا خۆی بە بوونەوەرێکی تر دەزانێت، ئەو وێنەیەی لە ژیاندا هەیە جیاوازە لەوەی کە ئەم حکومەتە دەیەوێت کاری پێبکات. لە ئەنجامدا خەڵک گیانی خۆیان، لە پشت پەردەوە، لە دەستی حکومەت دەرهێناوە بۆ ژینگە خێزانییەکان. لەدەرەوەی دەستی حکومەت درێژە بەو ژیانە دەدەن. ئەمەش وەک پێگەی ژن وایە لە کۆمەڵگادا. لە یاساکانی کۆماری ئیسلامیدا پێگەی ژن لەگەڵ پێگەی ژن لە کۆمەڵگای ئێراندا ناگونجێت. ژنێک لە کۆمەڵگای ئێراندا ئەوەندەی لە یاسای کۆماری ئیسلامیدا وەک بێ دەسەڵاتێک وێنا کراوە، بێ دەسەڵات نییە. ئەوەندەی لە ناوخێزاندا بێ مافیان نییە، ئەوەندەی کە لە یاسای کۆماری ئیسلامیدا بێ ماف دەبینرێت.لەمەیدانی سیاسیدا ژنان ئەوەندە بێ ماف نین ئەوەندەی کەلە یاساکانی کۆماری ئیسلامیدا لە ئاستی فۆرماڵدا بێ مافن. کۆمەڵگا ژن لەو پێگە بەرزدا دادەبینێت: و کۆماری ئیسلامی لەم نزمەیدا. مرۆڤەکان ژیانی خۆیان دەژین. دەڵێن ئێمە دەزانین کەلێنەکە لەوێیە. ئەم وێنەیەی ئەوان و پیرۆزییان و بەها و شێوازی فەرهەنگی ژیانیان، ئەم وێنەیە لەگەڵ کۆماری ئیسلامیدا ناکۆکە. ئەمە ناگۆڕێت. بە بڕوای من دەکرێ پێکهاتەکانی بژمێردرێن: حکوومەتی عەلمانی و کۆمەڵگەی مۆدێرنی ڕۆژئاوا نموونەی ئەمەن. بەڕای من ئەگەر بچیت داوا لەخەڵک بکەیت وەسفی ئەو بارودۆخانە بکەن کە دەیانەوێت تێیدا بژین ٩٠%یان دەڵێن: ئێمە بۆ پشوو چووینە یۆنان یان وڵاتێکی تر یان تورکیا، دەمانەوێت وەک ئەوان بژین. لەبەر جل و بەرگەکانیان کەس بێزار ناکەن، دەتوانیت گوێ لە مۆسیقا بگریت، دەتوانیت بچیتە سینەما، هاوشێوەی ئەوروپا و ئەمریکا. کەس ناڵێت بەڕاستی من دەمەوێت ئێران وەک سعودیە بێت، باشە کە تۆ پرسیارت کرد! کەس ئەم وێنەیە نادات. هەمووان دەڵێن ئێمە پێمان خۆشە لێرە جیاواز بێت. ئەمە دژایەتییەکی ڕاستەقینەیە. ئەم ناکۆکی نیە لە زەینی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریدا. ئەم ناکۆکی لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵک و ململانێی بیست ساڵەی کۆماری ئیسلامی لەگەڵ خەڵکدایە.
ئه‌گه‌ر هه‌موو ئه‌مانه‌ پێکه‌وه‌ دابنێن، ئه‌و وێنه‌یه‌ی که‌ له‌م پرۆسه‌یه‌وه‌ ده‌رده‌که‌وێت ئه‌وه‌یه‌ که‌ چاره‌سه‌رکردنی ئه‌م قه‌یرانه‌ی کۆماری ئیسلامی دژایه‌تی پاراستن و مانه‌وه‌ی کۆماری ئیسلامی ده‌کات. هەتا کۆماری ئیسلامی هەبێت ئەم قەیرانە چارەسەر نابێت. تا کۆماری ئیسلامی لە شوێنی خۆیدا بێت، ئەم قەیرانە لە شوێنی خۆیدا دەبێت. بەم مانایە باسمان لە دوا قەیران کرد. زۆرێک دەڵێن ماوەیەکی زۆرە باسی دوا قەیران دەکەیت، کەواتە کەی؟ بە بڕوای من کۆمەڵگا لەسەر دوا هەنگاوە و دواجار دەبێ ئەم هەنگاوە تێپەڕێنێت. دوای ئەم هەنگاوە هیچ هەنگاوێکی تر نییە. هەنگاوی داهاتوو نەبوونی کۆماری ئیسلامییە، ئەگەرنا ئێمە لەسەر هەمان هەنگاوین. باسی دوا قەیران مانای ئەمەیە. واتە ئەمە دۆخێکی سیاسیە، چارەسەری سیاسی هەیە، ناتوانن پاشەکشەی کولتووری بەسەر خەڵکدا بسەپێنن. ئەوان ناتوانن چارەسەرێکی ئابوورییان هەبێت و لە ئاکامدا هەلومەرجی گەڕانەوەی کۆماری ئیسلامی بۆ سەقامگیرییەکی ئابووری لەگەڵ ئەو خەڵکەی کە ڕەزامەندی خۆیان لەسەر داوە، بەبێ گۆڕانکارییەکی سیاسی مومکین نییە. یان ئەم گۆڕانکارییە سیاسییە هێرشێکی کۆنەپەرستانە بهێنێتە سەر خەڵک و شکست بەم نەوەیەش بهێنێت هەروەک نەوەی ئێمە، کە پێویستی بە بزووتنەوەیەکی گەورەیە لە کۆمەڵگادا و حکومەت ئەو توانایەی نییە، یان بڕۆن. بەم مانایە ئەمە دوا قەیرانە. ئەگەر ٥ ساڵی تری پێ بچێت، ئەوە دوا قەیرانی کۆماری ئیسلامییە. خاتەمی دەڵێت ٩ ڕۆژ جارێک قەیرانیان بۆ دروست کردووە. ئێمەش هەمان شتمان وتووە. کابرا هەر ٩ ڕۆژ جارێک هەستی بە قەیران دەکرد.

ئەمە دۆخی کۆماری ئیسلامییە و بە بڕوای من ئەم پرۆسەیە ناتوانرێت درێژەی پێبدرێت. ئەو چوارچێوەی کە دەتوانین باسی بکەین، پرۆسەی رۆیشتنی کۆماری ئیسلامییە. وە لێرەدا دەمەوێت سەرنجتان بۆ دوو مەقولە ڕابکێشم: یەکێکیان ڕووخاندن و یەکێکیان شۆڕش. ئایا شۆڕش لەدژی كۆماری ئیسلامی دەكرێت؟ وە ئەگەر شۆڕش لە دژی کۆماری ئیسلامی نەکرێت، ئایا ئەوە مانای ئەوە دێت کە کۆماری ئیسلامی ناڕوخێت؟ بە بڕوای من ئەگەری ئەوە هەیە کە ڕاپەڕینی خەڵک لە دژی کۆماری ئیسلامی هێندە بەرفراوان بێت کە دەکرێ بە شۆڕش ناوزەد بکرێ. بەڵام تەنانەت بەبێ ئەویش بە بڕوای من کۆماری ئیسلامی دەکەوێت. پێدەچێت ڕووخانی کۆماری ئیسلامی بۆ ناڕەزایی گشتی بێت؛ چونکە بۆرژوازی دەڵێ بۆ ئێمە ئەم قورسایەمان بە پێ و ملمانەوە هێشتوەتەوە! با وازی لێ بێنین، ڕزگارمان بێت و ئەم حکومەتە بگۆڕین پێش ئەوەی خەڵک شۆڕش بکات. ئەمە پراکتیکییە. واتە خەباتی خەڵک دەتوانێت ببێتە هۆی دۆخێک کە بەشە جیاجیاکانی ئۆرگانی دەسەڵات دەڵێن لەم حکومەتە رزگاری بکەن، ئەگینا ٥٧ی تریش دەبێت و ئەمجارە چەپەکان دێنە سەر کار. لە ئەنجامدا ئەگەر بمانەوێت حکومەت لە دەستی بۆرژوازیدا بمێنێتەوە، دەبێت کودەتا ئەنجام بدەین. پێویستە بخرێتە لایەکەوە، خۆمان بخەینە لایەکەوە، دەستی کەسێک بدەین، بنکە فراوانتر بکەین. دوای سێ ئەڵقەی حکوومەتی کۆماری ئیسلامی کە زیاتر بووەتە هاوپەیمانی، لەوانەیە جێگای خۆی بداتە شتێکی ڕەبی. بەپێچەوانەوە لەوانەیە کودەتا ئەنجام بدەن و دژە کودەتا لە دژی ئەو کەسانە ڕووبدات کە بەتەواوی لە دەرەوەی کۆماری ئیسلامین. ئەگەر کودەتا ئەنجام بدەن، ڕەنگە سوپا راست دوای ٦ مانگ کودەتا لە بەرژەوەندی ڕۆژئاوا ئەنجام بدات. هیچ ئاماژەیەک نییە کە ئەگەر لە سوپادا بیت لایەنگری کۆماری ئیسلامییت. هەزار و یەک پرۆسەی ئەگەری هەیە کە ئەم شتانە تێیدا دەڕۆن، بەبێ ئەوەی خەڵک شۆڕشێکی کردبێت. لە ئەنجامدا ئەم دوو ئەگەرە هەردووکیان کراوەن. ئارگومێنتی من ئەوە نییە کە خەڵک شۆڕش بکەن و ئەمانە بڕوخێنن. مەسەلەکە ئەوەیە خەڵک بیانڕوخێنن. باشترە شۆڕشمان هەبێت، چونکە ئەو پرۆسەیەی کە پێیدا تێدەپەڕێت زۆر رادیکاڵترە و ریشەی قووڵی لە کۆمەڵگادا هەیە، بەڵام بەهەر حاڵ خەڵک دەیانڕوخێنن.

لە دیدگاکاندا ئەم دوو جەمسەرە هەن. ڕوانگەی حەجەریانم بەجێهێشت تا دواتر خۆی بکاتەوە (پێکەنین). دیدگای ئێمەم ڕوون کردەوە. هەروەها دیدگای دووی خوردادی لە بڵاوکراوە جۆراوجۆرەکاندایە (کتێبەکە چاپ کراوە، ٥ بەشی کتێبەکە چاپ کراوە و باسی تایبەتی خۆی هەیە). وە ڕوانگەی پێچەوانەش باسی خۆی هەیە و دەیەوێت من و تۆ و زۆرێک لە خەڵکی ئێران قبووڵی بکەین کە بەڵێ تۆ مل بە کۆماری ئیسلامیی چاکسای تێتداکراودا دەدەیت و چالاکی سیاسی لە ڕادەگریت و کۆمەڵگا ئاسایی دەبێتەوە. وەڵامی ئێمە نەخێرە! زۆر سوپاست دەکەم! ئێمە قبوڵی ناکەین. لانی کەم قسەی ئێمە بە باشی وەربگرن کە زۆر کەس ئەم چارەسەرە قبوڵ ناکەن. ئەمانە دوو جەمسەرن، ئەمانە دوو دیدگان.

لەو گفتوگۆیانەی کە هەمانبوو، ئەو هێزانە چین کە دەتوانن سوود لەم بەناو قەیرانە وەربگرن و بڕووخێنن؟ زۆر بەسادەیی: لە ژێر چ هەلومەرمەرجێکدا و کێ دێتە سەر کار؟
ئێستا بە ڕای من بە ڕوونی سێ هێز لە کۆمەڵگای ئێراندا هەن. یەکێکیان بزووتنەوەی چاکسازی ئایینییە. ئەم ریفۆرمخوازییەی دوو خوردادی، هەندێجار نیوبیرمەندی ئایینی، وەک خۆیان ناوی دەبەن، بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئایینی و لەم دواییانەشدا چالاکوانانی گرتوویانەتە بەر. هەرکەسێک لە ئێراندا ڕێگەی پێبدرێت دژایەتی بکات، پێی دەوترێت بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئایینی. وە هەرکەسێک بیەوێت ناڕەزایەتیمان لە دەرەوەی وڵات ڕابگرێت، بەڕای منیش بەشێکە لە بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئایینی. دەڵێن ناڕەزایەتیەکە ڕەوایە، ناڕەزایی ناوخۆیی لەلایەن خودی حکومەت و بەشە ڕێگەپێدراوەکانی حکومەتەوە ڕەوایە، ئەوانەی لە دەرەوەی ئەم پرۆسەیە قەرەباڵغن، وڵات بەرەو دواوە دەبەن. ئەو پرۆسەیەی کە لە ناوەوە دەستی پێکرد و سەرکردەکەی خاتەمییە و ئەوانی تر دەبێ کۆتایی بێن و ئەم بزووتنەوەیە نەتەوەیی-ئیسلامییە ئێستا جەمسەرێکی راستەقینەیە لە کۆمەڵگادا. ته‌نها سه‌یری ئه‌و ڕاستیه‌ مه‌كه‌ن كه‌ خاته‌می چوو و په‌رله‌مانی وێران كرد، هێزه‌كانی بڵاوه‌یان پێ كرد و بای پاس كرا و هتد. بیر لە سەرەوە و خوارەوەی ئەم بزووتنەوەیە بکەرەوە، ئەوان کێن؟ بە بڕوای من هەرکەسێک بڵێت: “بەڕێز دکتۆر فەریبۆرز ڕەئیس دانا”، سەر بەم بزووتنەوەیەیە. ئەوەی چاوەڕێ دەکات، ئومێدی بۆ ئەم پرۆسەی گۆڕانکارییە هەیە، سەر بەم بزووتنەوەیەیە. زۆربەی نووسەران و شاعیران و ئەدیبەکانی وڵات سەر بەم بزووتنەوەیەن. بەڕای من هەموو ڕێکخراوە چەپە نەریتییەکان سەر بەم بزووتنەوەیەن. ئێستا پێم وایە تەنیا یەکێتی کۆمۆنیستەکان و ڕەنگە کەمینە فیداییە کان، لە چەپی نەریتییەوە، توانیویانە خۆیان لەم بازنەیە دوور بخەنەوە. ئەوەی تریش سەر بەم نەریتەن. من گرنگی بە درێژی و فراوانی ڕێکخراوەکانی دیکەی وەک ڕاهی کارگەر ، ئەکسەریەت و ئەو ڕیزەجۆراوجۆرانەی کە هەن، ئەمانە هەمووی بەشە جیاوازەکانی نەریتی نەتەوەیی-ئیسلامی، ئۆپۆزیسیۆنی دژە شاهانە و دژە ڕۆژئاوان دژایەتی ئێران. ئەمانە ماوەیەکی زۆرە چالاکن و ئێستاش چالاکن. پەیوەندییان بەیەکەوە هەیە. لە ڕووی سیاسییەوە لە یەکتر نزیک نەبێت. نان بە قەرز دەدەن بە یەکتر. ئەوان حەزیان لە یەکترە و هتد.

ئەم بزووتنەوەیە فراوانە. فراوانی و یەکپارچەیی خۆی قەرزاری یەک فاکتەری دیاریکەرە، ئەویش ئەو ڕاستییەیە کە هاوبەشە لە حکومەتدا. بەشێک لە بەشەکانی ئەم بزووتنەوەیە شەریکن لە حکومەتدا. لە ئەنجامدا پلاتفۆرم و ئیمکاناتی هەیە کە بزووتنەوەکانی تر نیانە. وە بە هەمان شێوە لە ڕوانگەی هەموو کۆمەڵگاوە، تا ئەو جێگایەی کە بزووتنەوەیەک هەیە بۆ چاکسازی و ڕێکخستنی کۆمەڵگا لە هەر ساتێکدا بێت، ئەمانە ئاڵاکانین. ئەمانە ئەو کەسانەن کە دەتوانن بەڵێن بدەن کە شتێک دەگۆڕین. بۆ نموونە سبەی یاسای کار دەگۆڕین، یان پرۆژە یاسای چاپەمەنی دەگۆڕین، یان مۆڵەتی سەفەری ژنان وەردەگرین بۆ دەرەوەی وڵات. ئەمانەن دەتوانن بەڵێن بە خەڵک بدەن دەربارەی سبەینێ و ڕۆژی دوای سبەینێ. ئەمانەن لە کۆمەڵگادا وەک “پلەداری دەوڵەتی” دەردەکەون. لە ئەنجامدا بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی هێزێکی تاڕادەیەک بەهێزە تا کۆماری ئیسلامی لە کاردا بێت. کێشێکی جدییە. جگە لەوەش سیستمی هزری دیپلۆماسی رۆژئاوا لەسەر ئەوە دامەزراوە كە ئۆپۆزسیۆنی ناودەسەڵاتی هەر حكومەتێك كە ئەوان نەیانەوێت بەهێزتر دەكەن. سەرەتا با ئۆپۆزسیۆنی ناو دەسەڵات بەهێز بکەین. مەچن بۆ لای ئۆپۆزسیۆنەکانی دەرەوەی حکومەت. ئەوان لە یەکێتی سۆڤیەت ئەمەیان کرد، لە لیبیا ئەم کارە دەکەن، لە عێراقیش ئەگەر سبەی دەرکەوت کوڕی دووەمی سەدام حسێن ڕەخنە لە باوکی دەگرێت، هەمووان لە پشت کوڕی دووەمی سەدامەوە دەچنە ڕۆژئاوا. بەم شێوەیەیە. لە چینیش هەر هەمان شتە، لە ڕووسیاش هەمان شتە، لە شوێنەکانی دیکەشدا، لە ئەنجامدا لە ئێرانیش هەر هەمان شتە. لە ئێران لە ئێستادا رۆژئاوا لە پشتیانەوەیە. سیستەمی ڕۆژئاوا پراگماتیکە. ئەو چاوی لەوەیە سبەی کێ دۆخەکە بە قازانجی ڕۆژئاوا دەگۆڕێت. ئەوان دەزانن، بۆیە هەرچەند ئۆپۆزسیۆنێکی سەربازی و مەدەنی لەدەرەوەی ئەم حکومەتە بەهێز بێت، لە ئێستادا گرەو لەسەر ئۆپۆزیسیۆنی ناوخۆی حکومەت دەکەن و هیوایان بۆ دەخوازن. لە ئەنجامدا ئەم بارودۆخانە یارمەتیان دەدەن کە دیار بن. دواتر کە باسم لە سێ بزووتنەوەکە کرد، خاڵە بەهێز و لاوازەکانیان کەمێک وردتر و زیاتر دەخەمەڕوو.

بزووتنەوەی داهاتوو بە بڕوای من بزووتنەوەی کۆنەپەرستی لایەنگری ڕۆژئاوایە. ئەوانەی پێیان دەگوت ” ستەمکار”، شاهانە، لایەنگرانی ڕژێمی پێشوو. و ئەم بزووتنەوەیە لەم وشانە فراوانترە. زیاترە لە لایەنگرانی ڕژێمی پێشوو. لە راستیدا بە جۆرێک شاهی و موسەدەق لە یەک رەهەنددا یەکیان گرتووە. بەشێک لە بزووتنەوەی موسەدیق لەگەڵ ئەم حکومەتەدا ڕۆیشت، بەڵام بەشێکی لەگەڵ شاهیەکانیشدا ڕۆیشت. بەختیار نموونەیەک بوو. بەختیار نموونەی بەرەیەکی نەتەوەیی بوو کە لە پاڵ دەسەڵاتی پاشایەتی وەستابوو. لەبری ئەوەی لەپاڵ ئۆپۆزیسیۆنی نەتەوەیی-ئیسلامی بوەستێت، لەپاڵ دەسەڵاتی پاشایەتیدا وەستا. وە جۆری فراوانتریان هەیە. ئەمانە خاڵی بەهێز و لاوازی زۆریان هەیە، کە جارێکی دیکە لیستیان دەکەمەوە. بەڵام ئەمانە هێزگەلێکن کە سەر بە ئایندەی دوای کۆماری ئیسلامین یان تەنانەت لە پرۆسەی ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامیدان. ئەمانە هێزێک نین کە لە ناخی کۆماری ئیسلامیدا لە دەسەڵات نزیک ببنەوە. ئەمانە ئەو هێزانەن کە چانسی ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامییان هەیە. وە لە کۆتاییدا کۆمۆنیزم. ئەمە تەوەری باسەکەمانە، دواتر کەمێک زیاتر لەسەر کۆمۆنیزم ڕادەوەستم.
من دەمەوێت ئاماژە بە چەند خاڵێک بکەم سەبارەت بە خاڵە بەهێز و لاوازەکانی ئەمانە: بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی تا ئەو کاتەی کۆماری ئیسلامی هەبێت جێگەی بایەخە. هەرچەند هەڵە بکەن توێکڵی کاڵەک لە ژێر پێی خۆیان دابنێن و هەلومەرجەکان لەدەست بدەن و دەرفەتەکان لەدەست بدەن، هێشتا هەر لە گۆڕێدان. چونکە ئەوان لە حکومەتدان، و حکومەت لە قەیراندایە، و دەتوانن لە هەر ساتێکدا ماکیاژێکی نوێ بکەن و لەم کونە بێنە دەرەوە. ئەگەر کۆماری ئیسلامی بکەوێت، ئەمانەش دەڕوخێن. ئیتر پێویست ناکات پێکەوە بمێننەوە. لە ڕووی مێژووییەوە پێکەوە نەبوون، خاتەمی و مەقولەی دووی خوردادی ئەم بزووتنەوەیەیان یەکخست، پێش ئەمە چەند مەزهەبێک هەبوون، بەڵام پێکەوە نەبوون، ئەم بزووتنەوەیە کە ئێستا لە دەوری خاتەمی و دیاردەی ریفۆرمخوازی یەکگرتوون، ئەگەر کۆماری ئیسلامی دەڕوخێنرێت، سفر ئەوان ناشکێن بۆ سفر، دەتوانین بڵێین، کە وەک ئەتۆم نامێنن، بەڵکو هەڵدەوەشێنەوە و دەگۆڕدرێن بۆ ڕێکخراوی جیاواز کە ناچارن خۆیان پێناسە بکەنەوە، وەک ئەوە نییە کە لەگەڵدا بچنە پێشهاتەکانی داهاتوو کەسێک کە ئەمڕۆ عەلمانی نییە، هەروەها پێداگری دەکات کە پێویستە ڕێز لە ڕێوڕەسمی ئایینی خەڵک بگیرێت، لەو دۆخەدا دەبێتە عەلمانی. هیچ پەیوەندییەکی بەوەوە نییە، مەبەستم ئەوەیە، دەمەوێت بڵێم کە دەبێت ئەوە گریمانە بکەیت کاتێک ئەم بزووتنەوەیە دابەش دەبێت، بۆچوونەکانیشیان دەگۆڕێت و ڕێکخراوی جیاوازیان لێ دەردەچێت، بەڵام بە ڕای من چانسی خۆیان دەبێت، دەسەڵاتیان لەدەست دەدەن، واتە هاوپەیمانیەکەیان گرنگە، بە تاک هیچیان گرنگ نین. ڕێکخراوی ئەکسەریەت بڕیار نییە تەنیا ڕۆڵێکی لە مێژووی ئەو وڵاتەدا هەبێت، بەڵێ وەک بەشێک لەو بزووتنەوەی ڕیفۆرمخوازی ئاینی، بەڵکو وەک ڕێکخراوی فیداییەکانی ئەکسەریەت ، ئەوە بوون و نەبوونی لە ڕوانگەی سیاسییەوە دوای ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامیی هەروەک یەکە. پێم وایە لە وەها دۆخێکدا زۆربەیان لای کۆنەپەرستانی لایەنگری ڕۆژئاوا ڕادەکێشن. ئاخر پێویستە بەرەو بۆرژوازی بڕۆن، ئەگەر هێزی سەرەکی بۆرژوازیش بن، بەرەو ڕۆژئاواییەکانیش دەڕۆن. بەهێزی ئەم بزووتنەوەیە لەوەدایە کە لە پێکهاتەی دەسەڵاتدا بەشدارن. ئەوان یاسایین. دەستیان بە خەڵک و توخمە کۆنەپەرست و پاسیفیستەکانی ناو کۆمەڵگا دەگات. وە ئەوانەی لە گۆڕانکاری لەناکاو دەترسن دواجار ڕوو لەمانە دەکەن. ئەمانە ئەو کەسانەن کە ترسی خەڵک بۆ دەسەڵاتی خۆیان بەکاردەهێنن. دەڵێن ئەگەر ئێمە لەوێ نەبین، گۆڕانکارییەکان وردە وردە و ناتوندوتیژی نابن، توندوتیژیی سەیر لە وڵاتدا ڕوودەدات، پاشاگەردانی ڕوئەدات و شەڕی ناوخۆ ڕوودەدات و نامانەوێت ئەمانە دووبارە ببنەوە. ئەمە یەکێکە لە هێڵە سەرەکییەکانی ئارگیومێنتەکەیانە. بنەمای ئەم بەشە لەلایەن ئەو کەسانەی کە کۆنەپەرستترن و ئەوانەی کە لە گۆڕانکاری تونددا نین، پێکدێت. لە لایەکی دیکەوە لە چاوی خەڵکدا ئەمانە بەشێکن لە دەسەڵاتی خۆسەپێن. واتە لەو هەلومەرجانەدا کە جووڵەکە بەرزە ناتوانن بە ئاسانی ڕەنگ بگۆڕن. پێویستە بڵێت ڕاستە من نوێنەری پێنج و شەش و حەوت و هتد بووم و بەشداریم لە شورای دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیەکاندا کردووە یان بۆ نموونە لە فڵان ڕۆژنامە و سوپای پاسداراندا بەشداریم کردوە، بەڵام ئێستا میللەتەکەم پەیوەندی بە ئێوەوە کردووە. هەر لەو جیگەیەدا دەیگرن و دەیبڕن. لە ئەنجامدا ئەو کێشەیەی کە هەیانە ئەوەیە کە سنووری مێژوویی خۆیان دادەنێن. ئه‌گه‌ر بزوتنه‌وه‌كه‌ هه‌ڵكشێت، ئه‌و كه‌سانه‌ له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ گرنگییان پێده‌ده‌ن، ده‌گۆڕدرێن بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی کە نەفرەتیان لێ دەکەن، ئه‌وانه‌ش ده‌بن كه‌ ڕاده‌كه‌ن و ڕیشەکێش دەکرێن و ده‌ڕۆن. دەبنە پرۆ ڕژێمە ڕۆژئاواییەکان لە دەرەوەی وڵات هێشتا چانسی ئەوەیان هەیە خۆیان پێناسە بکەنەوە، بەڵام سەرکردە سەرەکییەکانی ئەم کەیسە، لەگەڵ هێرشکردنە سەر حکومەت، هەموویان لە ڕووی سیاسییەوە گیریان خواردووە و بێ ماڵ و حاڵ دەبن.
بەڵام خاڵی بە هێز لایەنگرانی ڕۆژئاوا چییە؟ سەرەتا لە ئاستێکی مێژوویی فراوانتردا، ئەوان ڕەوتێکی سەرەکین لە چوارچێوەی سیاسەتدا. ئەوان ڕەوتێکی پەراوێز نین. ئەوان نوێنەرایەتی جۆرێک لە ناسیۆنالیزم دەکەن لە ئێراندا. ئەوان نوێنەرایەتی جۆرێک لە بیرۆکراسی و عەلمانیەتیان لە ئێراندا دەکرد. ئەمانە ئەو کەسانەن کە قوتابخانەکانیان هێنا، زانکۆکانیان دروست کرد، ڕێگاکانیان دروست کرد، قیرتاویان کرد. ئه‌مانه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ كۆمه‌ڵگایان له‌ سیسته‌می فیۆداڵییه‌وه‌ بۆ سیسته‌می سه‌رمایه‌داری گواسته‌وه‌. خەڵک ئەمەی لەبیرە. جگە لەوەش ئەمانە لە ڕوانگەی ڕۆژئاواوە بنەمای سەرەکی سیاسەتن. هیچ شتێکی پەراوێز و تائیفی لەوان نییە. ڕێکخراوە سەرمایەدارەکان لایەنگری بازرگانی و لایەنگری بانکەکانن، لایەنگری ڕۆژئاوا و لایەنگری ئەمریکان. ئەوانەن کە هەموو ڕۆژێک حوکمڕانی وڵاتانی دیکە دەکەن. ئەمانە هاوسۆزی ڕاستەقینەی کەسانی وەک تۆنی بلێر و سەرۆکی حکومەتەکانی ڕۆژئاوان. ئەمانە هاوڕێیانی ئێرانن. لە ئەنجامدا خاڵی بەهێزیان هەیە کە پێشتر جۆری دۆخی جێنیشینیان لەسەر ناچەوانیان نووسیوە. وە پێیان وایە ئەگەر دەسەڵات لە دەستی کۆماری ئیسلامیدا نەبێت، لە دەستی ئەواندایە. هەر وەک چۆن پێشتریش ڕوویداوە. بەڕای ئەوان سیاسەتمەدارن. ئەوان دەوڵەتمەدارن. بە وتەی خۆیان لە جیهانی سیاسەتدا تازە جونیورنین، سینیورن. هیچ لایەنێکی پەراوێز و بچووک و خراپ لە خۆیاندا نابینن. ئەوان بزووتنەوەیەکن کە پێیان وایە پێویستە کۆمەڵگا بەڕێوەببەن. باقی بۆرژوازی ڕۆژئاوا و بۆرژوازی ئێرانیش بە هەمان شێوە سەیری ئەوان دەکەن. ئه‌وان ده‌ستیان به‌ سه‌رچاوه‌ی بێکۆتایی پشتیوانی له‌ ڕۆژئاوا هه‌یه‌ و به‌ بڕوای ڕۆژاواییه‌کان ئه‌وان حیزبی سروشتین بۆ به‌ده‌ست هێنانی ده‌سه‌ڵات له‌ ئێراندا. ئەمانە حیزبە سروشتییەکانن بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات لە ئێران. موجاهید سه‌ره‌ڕای هه‌موو هه‌وڵه‌کانی،نەیتوانیوە ببێتە جێگای سەرنجی ڕۆژئاوا وەک ‌ حکومه‌تی سروشتی داهاتووی ئێران له‌ چاوی حکومه‌ته‌کانی ڕۆژاوادا. ئەگەر ئەمانەش بن لە کاتێکدا ئەمانە هەن،بەشێوەیەکی سروشتی ئەمانە کەسانێکن کە ئەگەر حکوومەتی کۆماری ئیسلامی شکست بێنێ دەبێ بچن “وڵاتەکە”یانی لێ وەربگرنەوە. سەرچاوەی زۆر لەبەردەستیاندایە. لە رووی ئەو پاڵپشتییە ماددییەی کە رۆژئاوا پێیان دەبەخشێت، سەرچاوەی بێسنووریان هەیە. ئاسانکاری تایبەت بە خۆیان هەیە. پارەی وڵاتیان لەگەڵ خۆیان برد و ڕۆیشتن. و وەک کەسانیش ئیمکانیاتی بەرفراوانیان هەیە. چینێکی دەوڵەمەندی بۆرژوازی ئێرانی لە ناوەوە و دەرەوەی وڵات لەگەڵیاندایە. هەروەها ئەمانە دەستیان بە خەڵک دەگات. ئەگەر گرنگی بە شێوازی چوونیان بۆ میدیاکان بدەیت، ڕادیۆیان دروستکرد، تەلەفزیۆنیان دروستکرد، ڕۆژنامەیەکیان دەستپێکرد و لە میدیاکاندا دەرکەوتن، لە سی ئێن ئێن باوەڕی خۆیان وەک هەواڵ باس دەکەن . بۆچوونە ئایدیۆلۆژییەکانیان دەبنە هەواڵی بابەتیی و دەچنە سەر کەناڵی بی بی سی. ئەمانە ئەوانەن کە دەستڕاگەیشتنێکی بەرفراوانیان بە خەڵکەوە هەیە. بی بی سی و ڕادیۆی ئیسرائیل بە ئاسانی دەتوانن لە یەک ئێوارەدا ببنە سەنگەری ئەوانە. بە سادەیی و لە ساتێکدا سی ئێن ئێن دەچێتە پشتیانەوە. لە ئەنجامدا دەستیان بە گوێ و بیری مرۆڤەکان بە شێوەی رفراوان دەگات. کەمینەیەکی بچووک بەڵام ڕاستەقینە لە کۆمەڵگادا لەگەڵ ئەمانەن. واتە لە نێوخۆی وڵاتدا بنکەیەکی کۆمەڵایەتییان هەیە و بەشێک لە بۆرژوازی ئێرانیش لەگەڵیاندایە. لەگەڵ ئەمانەدا چالاکە و حکومەتەکەی ئەمانە دەزانێت. ئەمانە سەرخانی کولتووری بەرفراوانی قۆناغی پێش شۆڕشیان هەیە. کاتێک گۆگوش دێتە دەرەوە و گۆرانی دەڵێت، وا دیارە پەیوەندی بەو پرسانەوە هەیە. ئەو تیپە تۆپی پێیەی کە گۆڵێک بەرامبەر ئەمریکا تۆمار دەکات بابەتێکی پەیوەندیدارە بەمانەوە. شێرو خۆر و ئاڵای ، وێنەی پشیلە و هتد، وەک ئەوەی هەموویان بەپێی پێناسەی ئەمانە بن. ئەم هەموو کولتوور و پەروەردە و ئێران، و وشەی ئێرانیش پێدەچێت هی ئەوان بێت. لە ئەنجامدا ئەوان ڕێگایەکی دوور و درێژیان بڕیوە و لە گۆڕەپانی سیاسیدا زۆر لە پێشمانەوە بوون و پێشتریش بەمەیان گەیاندووە.

بەڵام خاڵە نەرێنیەکانیان چین؟ خەڵک جارێک ئەمانەیان فڕێداوە. لە یادەوەری زیندووی گەلی ئێراندایە کە ڕۆژێک ئەمانەمان فڕێدا. قۆناغێک کە کەس نەیدەتوانی لە قوتابخانە لەگەڵ هاوڕێکەی قسە بکات، ڕێگە بە کرێکارەکە نەدەدرا سەندیکا پێکبهێنێت، شوێنی ئەشکەنجەدان لەسەر پێی لاوانی وڵات هەبوو، دوا ڕۆژیش تەقەیان لە خەڵک کرد. پاشان پیاوێک تاجێکی دەخستە سەر سەری و لەم کۆڵانەوە دەچوو بۆ ئەو کۆڵان و لەو کۆڵانەوە بۆ ئەم کۆڵانە و دەبوو لە لای کۆڵانەکە تەوقەی بۆ بکەین (پێکەنین). خەڵک لە ژێر باری ئەم دۆخەدا نەماوە. بەڕای من زۆر گەمژانەیە ئەگەر پێمان وابێت کە ڕەنگە خەڵک تەسلیم بە سیستەمی شاهانە بدەن – “ستەمکاری” پێشوو (من ستەمکاری لە وەرگێڕانەکان بەکاردەهێنم). ئەم خەڵکە چیتر ئەو دۆخەیان ناوێت. ئەو دیاردەیەیان تێپەڕاندووە. بە مێژوودا تێپەڕیون، خەباتیان بۆ کردووە. با بڵێین دواتر ئه‌نجامه‌كه‌ كۆماری ئیسلامی بوو، به‌ڵام خه‌ڵك له‌ كاتی فڕێدانی پاشا و پاشایه‌تی، بیریان له‌ كۆماری ئیسلامی نه‌كرده‌وه‌. پاشایان فڕێ دەدا و فڕێیان دەدا و بیریان دێتەوە کە فڕێیان داوە.
ڕەنگە هەندێک کەس بیانەوێت زیندوی بکەنەوە، کێشەکەیان دەرئەنجامی هاتنە سەر کار نییە، کێشەکەیان گێڕانەوەی دەسەڵاتی کەوتووە، کاتێک ئەم دەسەڵاتە بە شێوەیەکی جەماوەری کەوتووە، ئەرکێکی زۆر قورسە. شۆڕشێک دیاردەیەکی ڕووخاند و دەیانەوێت بیگێڕنەوە. ڕێبازی ئەوان زۆر پێچاوپێچترە لە حیزبێک کە تەنانەت لەو مێژووەشدا هیچ ڕابردویەکی نییە و پلاتفۆرمێکی نوێ دەهێنێت و خەریکە مشتومڕەکەی بەرز دەکاتەوە یان نوێنەرایەتی توێژێکی کۆمەڵگا دەکات. بۆ ئەوان گێڕانەوەی پاشایەتی و نەک هەر پاشایەتی بەڵکو گێڕانەوەی دەسەڵاتی ئەم چینە کارێکی قورسە. ئەوان هیچ ڕێکخراوێکیان نییە. لە ڕاستیدا ڕێکخراو نین. هەندێک کەس هەن بە چەسپی گشتی کۆمەڵگا بەیەکەوە گرێدراون. هیچ ڕێکخراوێکی بەناو خەباتکارانی حیزبی پیشەیی نییە کە نوێنەرایەتی بناغەی سیاسی-پراکتیکی ئەم هێڵە بکات. ئەوان هەوڵیان دا دروستی بکەن، بەڵام تا ئێستا هیچ شتێکیان بەدەست نەهێناوە و جگە لەوەی ڕێکخراویان نییە، سەرکردەیەکیشیان نییە. هیچ سەرکردەیەکیان نییە. نەیاندەتوانی لە پشت ئاڵای حیزب و ئاڵای کەسێکەوە بوەستن. تکایان لە ڕەزا پەهلەوی کرد کە بێت و بەناو سەرکردایەتی خۆیان بگرنە ئەستۆ، ئەویش دوای هەندێک ناز و هتد هات.

بۆیە بە بڕوای من ئەگەر سەرکردە سیاسیەکەیان بانگەشەی حوکمڕانی هەبێت، ئەوا پێشتر دۆڕاون. ئەوان بە بەستنەوەی بزووتنەوەی لایەنگری ڕۆژئاوای کۆنەپەرستی بە فۆڕمی شاهانە، گەورەترین خزمەت بە چەپەکان دەکەن. چونکە ئەگەر بڵێت من دەستبەرداری دەسەڵاتی پاشایەتی بووم و نامەوێت حوکم بکەم، من ڕەزا پەهلەویم، تۆ باوکم دەناسیت، بەڵام من کەسێکی ترم، ئەو سیستەمەم قبوڵ نییە، نامەوێت ببم پاشایەک، من سەرۆکی حیزبی دێموکراتی ئێرانم، کە لە واشنتۆن دروست بوو و دەستی پێکرد، سەبارەت بە ئەندامێتی، پێموانییە دوای ماوەیەک خراپتر بێت. بەڵام ئەگەر بڵێت من ڕەزا پەهلەویم، هیچ ڕەخنەیەکم لەو سیستەمە نییە و دەمەوێت ببمە پاشا، ئەمە بارێکی قورسە لەسەر دەست و پێی بزوتنەوەی کۆنەپەرستی ڕۆژئاوا و ئەمەش یەکێکە لە خاڵە لاوازەکانیان. ڕەزا پەهلەوی وەک کوڕی پاشایەکی پێشوو کە دەیەوێت خۆی ببێتە پاشا، لاوازی ئەوانە نەک هێزی ئەوان. ئەگەر کەسێکیان هەبوایە پێشینەیەکی کۆماریخوازی هەبوایە و بەقەد ڕەزا پەهلەوی ناسراو بووبێت، ئەوا چانسی زیاتریان بۆ دەبوو. ئەگەر تەنانەت بەختیاریش لە ژیاندا بووایە، چانسی ئەوان زۆر باشتر دەبوو لە چاو ڕەزا پەهلەوی.

ئەم حاڵەتانە کۆی کێشەکانیانن کە کارەکانیان قورس دەکەن. وەک وتم شێوازی هاتنی ئەوان بۆ کار جیاوازە لە شێوازی هاتنی ئێمە بۆ کار. ئەگەر بۆشایییەک هەبێت، ڕۆژئاوا بە هەموو هێزی خۆیەوە دەچێتە پشت ئەم ڕەوتە و دەیەوێت بیانخاتە سەر کار. ئەمانە دیاردەیەکی وەهان. لە هەڵبژاردنێکی دیموکراسیدا دەنگ ناهێنن. لە هەڵبژاردنێکی ئازاد لە ئێران دەنگ ناهێنن. لە دۆخێکدا دەنگ دەهێنن کە هەڵبژاردن نییە، کودەتا دوای کودەتا و ئاژاوە و ئاژاوە، کاتێک یەکێک لە ئەفسەرەکانی خۆیان کودەتا ئەنجام دەدەن و ڕۆژئاوا بە هەموو هێزی خۆیەوە دەچێتە پشتیەوە و کارنامەیەک بۆ مەجلیسی دامەزرێنەر دادەنێت. سەرکوتکردنی چین و توێژە ناڕازیەکانی کۆمەڵگەبکەن ا. لەگەڵ هەندێک پێک بێن و، لەگەڵ هەندێک نەسازێن، و هێواش هێواش دەست بەسەر وڵاتتداا بگرن. ئەمە چارەسەرەی ئەوانە.

وەک وتم، ناسیۆنال-ئیسلامییەکان بەبێ کۆماری ئیسلامی دەسەڵات وەرناگرن، وە بە پرۆسەی دیموکراسیدەسەڵات وەرناگرن،لەگەڵ پرۆسەی دیموکراسیشدا هەر دەسەڵات وەرناگرن. ئەمانە بە شۆڕش و دیموکراسی کار ناکەن. بە سیستمی کودەتا ئەگەر بەشداری خەڵک سنووردار بێت و کۆماری ئیسلامی بڕوات، چانسی ئەوان باشترینە. كاتێك بۆشایی ده‌سه‌ڵات هه‌یه‌ و خه‌ڵك ناتوانێت، سه‌ركرده‌ی نییه‌، بۆ ئه‌وه‌ی چه‌پ بێته‌ سەركار له‌ وڵاتدا، ڕاستەکان دێنە دەسەڵات وەردەگرن. بەهەر حاڵ ویستم بڵێم ئەگەرێکی بەهێز هەیە کە ئەم دوو ڕەوتە بۆرژوازییە لە یەک کاتدا لە بەردەمماندا نەدۆزینەوە، تەنیا لەو قۆناغە کۆتاییانەدا نەبێت. لە ئێستادا کێشەی بەردەممان (ناڵێم ئێمە وەک حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری)، کێشەی بەردەم خەڵکی ئێران، کۆماری ئیسلامییە بە هەوڵەکانی بۆ مانەوە و ئەو بزوتنەوە سەرەکییەی کە بەڵێنی پێدەدات، چاوەڕوان بن، فڕێ مەدەن ، دەتوانین بیگۆڕین. لە غیابی ئەم دۆخەدا، بە بڕوای من دیاردەی داهاتووی بۆرژوازی، ئەو دیاردەیەی کە دەردەکەوێت، لە بنەڕەتدا لە بزووتنەوەی ڕاستی کۆنەپەرستی لایەنگری ڕۆژئاوادایە. بێگومان ڕوونە کە لە ئێستادا باس لە دیموکراسی و مافی مرۆڤ دەکەن. ئێستا کە ناتوانن بڵێن ئێمە دەمانەوێت دیکتاتۆرییەک لە ئێران دابمەزرێنین. بەڵام لانی زۆر، ئەوان بەقەد پێوەرە دیموکراسیەکان دڵسۆز دەبن، ئەوەندەش بۆ نموونە حکومەتەکانی وەک فلیپین، تورکیا، یان میسر ڕەنگە دڵسۆز بن بۆ پێوەرە دیموکراسیەکان. ئەگەر ئەم دیاردەیە خۆی ڕاست بکاتەوە، وەک ئەوان دەبێت. ئەگینا ئەزموونی ئەوان ئەوەیە کە ئێمە لێی دەدەین، وەریدەگرین و بە یارمەتی خاوەن سەرمایە، هێزی کار ملکەچ دەکەین.
ئەی کەسانی وەک موجاهیدین؟ بە بڕوای من موجاهیدین بەشێکە لە منداڵی ناپەسەندی بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی. ئەو کارێکی کردووە کە ئامۆزاکانی و خێزانەکەی قبوڵی ناکەن. زۆر خۆپەرستە. ئامادە نییە لەگەڵیاندا هاوبەشی بکات. دەیەوێت خۆی ببێتە سەرۆک. هەروەها پێناسەی سەرۆکەکەی کردووە. کیش دەستی پێکردووە. شێوازی تایبەتی خۆی هەیە. جەژنی ئەوان ناکاتە جەژن و جەژنی خۆی دروست کردووە. تەنها خۆی دەوێت و دەیبینێت. لە ئەنجامدا ڕێگای کرێکاران و ئەکسەریەت و حیزبی توودە و نەهزەتی ئازادی کە بە بڕوای من هیچ کێشەیەکیان لەگەڵ دیاردەیەکی وەک موجاهیدین نییە، لە بنەڕەتدا بەهۆی سکتاریزمەکەی موجاهیدەوە قبوڵی ناکەن و نیگەرانن لەوەی ئەگەر موجاهید ده‌سه‌ڵات بەدەستەوەبگرێت، شه‌ریکایەتیان له‌گه‌ڵ نەکا‌ن. موجاهید یەکێکی ترە وەک خامنەیی، ئەگەر بێتە سەر کار، دەمانخاتە لاوە. دەسەڵات لەگەڵ ئێمەدا هاوبەش ناکات. ئەوانی دیکە لە بزووتنەوەی نەتەوەیی ئیسلامی دەڵێن ئێمە هاوبەشی دەسەڵات دەکەین. نەهزەتی ئازادی دەڵێت دەکرێتەوە و هەمووان دێن. خاتەمی دەڵێت پێویستە دوژمنەکانمان بکەینە دۆست و دۆستەکانمان بکەینە فڵان. بەڵام پێناچێت ئەگەر موجاهیدین بێتە سەر کار سبەی کەس هەڵبژاردن ئەنجام بدات. ئەوان سەرۆکی خۆیان هەیە، حیزبی خۆیان هەیە، ئایدۆلۆژیای خۆیان هەیە. وە قسەیەک لەبارەی بەشداری کەسی ترەوە نییە. بە بڕوای من ئەمە بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی زۆر دەترسێنێت. جگە لەوەش، ئەوەی کە موجاهید لە چوارچێوەی شەڕی ئێران و عێراقدا چووە عێراق و لە تەنیشت سەدام حسێن دانیشتووە، خۆی لەم بنەماڵەیە جیا کردووەتەوە. بەڕای من مەسعوود ڕەجەوی ستراتیژێکی گرتۆتەبەر کە بە دڵنیاییەوە شکست دەهێنێت. کاتێک موجاهیدەکان لەگەڵ بەنی سەدر وڵاتیان بەجێهێشت، هەموو ئەم کەسانە کە ئەمڕۆ کوژراون ڕیزیان کرد بۆ ئەوەی بچنە ناو ئەنجومەنی نیشتمانیی بەرخۆدان، لەوانە کاک بەهمەن نیرۆمەند و خانبابە تارانی و هەموویان. موجاهید زوو بە فالانژیسمەکەی ئەمانەی لەدەست دا و ئێستا بۆتە شتێک کە ئەگەر کەسێک ناوی “موجاهید” بێت بە سووکایەتی هەژمار دەکرێت. ئێستا کەش و هەوا بەم شێوەیەیە. بە بڕوای من موجاهدین وەک بزووتنەوەیەکی خاوەن دیسپلین دەتوانێت هەزار و یەک شت بکات، بەڵام بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی نییە و چانسی دەسەڵاتی نییە.
من باسی دوو ڕەوتی ترم کرد، واتە ڕەوتی ئیسلامی نەتەوەیی و ڕەوتی ڕۆژئاوایی، واتە ناسیۆنالیستە کۆنەپەرستەکان. هێزێکی دیکە کە لە گۆڕەپانەکەدایە، بە بڕوای من کۆمۆنیزمی کرێکارییە. ئێستا پێتان دەڵێم بۆچی بە هیچ شێوەیەک شوێنەواری وروژاندن و خۆبەزلزانین لەم حاڵەتەدا نییە. بۆچی کۆمۆنیزمی کرێکاری و کۆمۆنیزم نا؟ بۆچی لە باسەکەماندا وشەی کۆمۆنیزمی کرێکاری بەکاردەهێنین؟ بۆچی پێداگری دەکەم کە هێزی داهاتووی کۆمۆنیزمی کرێکاریە نەک کۆمۆنیزم؟ یان بۆچی چەپ نا؟ لەبەر چەند هۆکارێک! بۆ نموونە ناڵێین بەدیلی داهاتوو چەپە؟ یان کۆمۆنیزمە؟ وە بۆچی پێداگری دەکەم کە بڵێم بەدیلەکەی داهاتوو کۆمۆنیزمی کرێکارییە. ئەمەش لەبەرئەوەی، پێش هەموو شتێک، وەک وتم، چەپ، واتە چەپ لە ئێراندا، ئێستا لە ئۆردوگای نەتەوەیی-ئیسلامیدایە. ئەوەی پێیان دەگوت چەپ لە ئۆردوگای ئۆپۆزیسیۆنی نیشتمانی (ئیسلامی)دایە. تۆ لیست دەکەیت و دەبینیت بانگی کێت کردووە چەپ، سەیر بکە، بزانە لە کوێن و بەرگری لە چی دەکەن. دەبینن لە ئۆردوگای بزوتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامین. ئاسۆکانیان تا ڕادەیەکی زۆر وەک یەکن. و دووەم: دەمەوێت ئەوەش زیاد بکەم کە ئەم چەپە بە ڕوونی کێشەی لەگەڵ ئێمەدا هەیە وەک کۆمۆنیستی میلیتانت. بێگومان ئەوەمان پێ ناڵێن: “تۆ کۆمۆنیستێکی میلیتانیتیت، ئێمە دژی تۆین”! دەڵێن ،خۆسەپێن،پۆلپۆتی و هەزار و یەک شتی تر، بێ ئەوەی کێشەکە بڵێن، کە ئەویش ئەوەیە کە ئەم کۆمۆنیستانە دەیانەوێت بڕووخێنن. ئەوان ملیان بە سیناریۆی “هێواش گۆڕانی کۆماری ئیسلامی” نەداوە و کاری خۆیان دەکەن. لە ئەنجامدا تەنانەت ئەم چەپەش کە باسی دەکەم پێچەوانەی کۆمۆنیزمە کە لێرەدا وەک بەدیل و هێزی سێیەم لە کۆمەڵگادا پێشنیاری دەکەم. خاڵی دواتر ئەوەیە کە هەرچەندە کۆمۆنیزم وەک بزووتنەوەیەک لە ئاستێکی مێژووییدا پێناسە دەکرێت، بەڵام لە هەموو قۆناغێکدا بە ڕژێمێکی کۆمۆنیست لە وڵاتێکدا گرێدراوە. وەک ئەوە نییە، بۆ نموونە لە شۆڕشی ڕووسیادا، هەمان شت بە بەلشەفی و مەنشەڤیک بڵێت کە کۆمۆنیستەکان هاتوون. لە شوێنێکدا، دواجار بەلشەفیەکان دەبنە نوێنەری ئاڵوگۆڕی کۆمۆنیستی و مەنشەفیەکان دەبنە نوێنەری حکومەتی شۆڕشگێڕی کاتی، ئەوانەی دەیانەوێت دۆخی ئێستا بپارێزن. کۆمۆنیزم لە هەموو سەردەمێکدا بە شتێکەوە گرێدراوە. له‌ مێژووی ئێراندا په‌یوه‌ندی به‌ حیزبی تووده‌ و چریکەا فیداییەکانی گه‌ل و ڕێبازی چریکی‌ هه‌بووه‌ و هه‌ندێک جار و دواتر له‌ ماوه‌یه‌کی کورتدا په‌یوه‌ندی به‌ ڕێکخراوه‌ سیاسییه‌کان – ڕێکخراوه‌کانی وه‌ک پیکار و ڕەزمەندگان و هتد کۆمۆنیزم لە هەر وڵاتێکدا هەمیشە یەکێک بووە لە جێگا سەرەکی و هێڵێکی سەرەکی هەیە، و ڕێکخراوێکە کە ئەگەر بڵێین بووەتە ئاڵاهەڵگر و هێزی سەرەکی ئۆپۆزیسیۆنی “کۆمۆنیست”. کۆمۆنیزم بەگشتی لە وڵاتێکدا نییە. ئەو ڕەوتەیە کە کۆمەڵگای گشتی نەک پسپۆڕی زانکۆکان یان مێژوونووسەکان بە کۆمۆنیزم دەزانن. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش پێم وایە یەکسانکردنی کۆمۆنیزم لەگەڵ کۆمۆنیزمی کرێکاری ڕەوایە. چونكه‌ ئێستا له‌ چوارچێوه‌ی كۆمه‌ڵگای ئێراندا، كۆمۆنیزم ئاماژه‌ به‌ حیزبی كۆمۆنیستی كرێكاری و كۆمۆنیزمی كرێكاری ده‌كات. کاتێک دەڵێن کۆمۆنیست مەبەستیان ڕێگای کرێکاران نییە، مەبەستیان جەماعەتی ڕەزمەندەگانی پێشوو نییە، مەبەستیان ئەوانە نییە کە لە ڕۆژنامەیەکی دیاریکراودا خۆیان بە چەپی پێشوو ناودەبەن. مەبەستیان حیزبی کۆمۆنیستی کرێکارییە و ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر ئاوا دەبێت. کۆمۆنیستەکان لەلایەن خەڵکەوە وەک دەستەواژەیەکی دیاریکراو لە هەموو قۆناغێکدا بەکاردەهێنرێن، بۆرژوازی لە هەموو قۆناغێکدا بەکاردەهێنرێت. ئێستا كاتێك شاهانه‌كان ده‌ڵێن كۆمۆنیست، جگه‌ له‌ ئێمه‌ ئاماژه‌ به‌ كه‌س ناكه‌ن. مەبەستیان جگە لە ئێمە کەس نییە. ئەوانی تر پێیان دەوترێت چەپەکان. پێمان دەڵێن کۆمۆنیست. لە ئەنجامدا کۆمۆنیزم وەک ئەلتەرناتیڤێک دەڕوات، کە لەوەش زیاتر بە چەپێک بە گشتی دەڵێن، بە دیاردەی کۆمۆنیزمی کرێکاری و حیزبی کۆمۆنیستی کرێکارییەوە بەستراوەتەوە. جگە لەوەش لە شۆڕشی ٥٧ حیزبی توودە چیتر بە کۆمۆنیست ناوزەد نەدەکرا. چونکە وەک چریکی فەدایی پێناسە کران و دواتر تا ڕادەیەک پێکەوەگرتنی پەیکار-فیدایی کۆمۆنیزم. ئەگەر کەسێکیان بگرتایە، دەیانبردە زیندان، دەیانگوت تۆ تودەیەکانیت یان کۆمۆنیست؟ کامیان کۆمۆنیست بوون لە ڕوانگەی سیاسییەوە دەبێتە مەقولەیەکی دیاریکراو. وەک وتم مێژوونووسێکی بزوتنەوەی چەپ دەتوانێت بڵێت ئەمانە لقە جیاوازەکانی ترۆتسکیزم و حزبی کۆمۆنیستی لایەنگری مۆسکۆ و یۆرۆکۆمۆنیست و هتد و ئەمانە بزووتنەوەی کۆمۆنیستن. بەڵام لە خاڵێکی دیاریکراودا ڕەنگە کۆمۆنیزمی فەرەنسی پەیوەست بێت بە حزبی شیوعی فەرەنسی. وە هەرکەسێک بڵێ کۆمۆنیستەکان دێنە سەر کار، دەبێ بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی مەبەستی ئەوە بێت کە حیزبی کۆمۆنیستی فەرەنسی دێتە سەر کار، چاوەڕێی ئەوە ناکات هەندێک گروپی ترۆتسکییش بێنە سەر کار.
پێم وایە ئەم دۆخە تا ڕادەیەک سەرهەڵدەدات، بە تایبەت لەم ساڵانەی دواییدا لە ئێران. ئەوان کۆمۆنیزم بە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریەوە دەبەستنەوە. بە جۆرێک لە ڕوانگەیەکی تیۆریەوە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بۆتە ئاڵاهەڵگری کۆمۆنیزم. وەک بیرۆکەیەک، وەک بەدیلێک و وەک جۆرێک لە کۆمەڵگا. کەس لەدەرەوەی ئێمە باوەڕی بەوە نییە کە کۆمەڵگایەکی کۆمۆنیست بهێنرێت. لە پڕوپاگەندەی ئێستادا ئەوە نییە کە کۆمەڵگایەکی کۆمۆنیستی یان سۆسیالیستی بهێنرێت و هێڵی کۆمۆنیزم ئەو کرێکارەیە کە پێوەندیی پێوە هەیە. بەڵام ئایا ئەو کۆمۆنیزمی کرێکاریەی کە من باسی دەکەم هاوواتای حیزبی کۆمۆنیستی کرێکارییە؟ من پێم وانییە. کۆمۆنیزمی کرێکاری، کە من وەک بزووتنەوەیەک دژی ناسیۆنال-ئیسلامییەکان، دژی ڕاستی ڕۆژئاوا بەکاری دەهێنم، دیاردەیەکی فراوانترە لە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری. هەمان دێڕە، بەڵام دیاردەیەکی فراوانترە. لەم بزووتنەوەیەدا هەموو بزووتنەوەکانی شورای کرێکاری و بزووتنەوەکانی کۆبونەوەی گشتی کرێکاری و بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکانی کرێکاری کە ناچنە ژێر چەتری ئۆپۆزیسیۆنی ریفۆرمخوازەوە دەگرمەوە. تەنانەت لەوانەیە حیزب خۆی بە ئەنارکیست بزانێت. ئەمە زۆر گرنگ نییە. گرنگە لە گۆڕەپانی سیاسی کۆمەڵگادا ئەو دروشمانەی کە ئەم دوو ئۆردوگایە، بزوتنەوەی کرێکاری، بزووتنەوەی شورا، بزووتنەوەی کۆبونەوەی گشتی، ڕابەرە عەمەلیەکان، و ئەو سیاسەتەی کە لە کۆمەڵگادا پەیڕەوی دەکەن، لەگەڵ کامیاندا دەگونجێن، گونجاوی خۆیان بدۆزنەوە لە لایەنە سیاسییەکانی ئۆپۆزسیۆن. ئەگەر بۆ نموونە لە بزووتنەوەی کرێکاریدا لایەنگرانی سەندیکا و حیزبی توودە و ئەکسەریەت لانی زۆر بن، دەتوانی ئەم بزووتنەوەیە بخەیتە لای ئەوان تەنانەت ئەگەر نەشی گووت توودەیستە. هەرچەندە ناتوانیت پەیوەندییەکی فیزیکی-حیزبی لە نێوانیاندا نیشان بدەیت، بەڵام هێشتا دەتوانیت بڵێیت ئەمانە بزووتنەوەی سەندیکایی و سەر بە ئەوانن. بۆیە بە بڕوای من بزووتنەوەی شورایی و ناڕەزایەتی کرێکاری جەماوەری کە ناکەوێتە ژێر چەتری ڕابەراایەتی نەتەوەیی-ئیسلامی، بەشێکە لەم بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاریە. جگە لەوەش دەكرێت چەندین دەستە و رێكخراو و گروپی بچوك پێكبهێنرێن كە سەرەڕای قبوڵكردنی جەمسەر و مەركەزی حزبی كۆمۆنیستی كرێكاری، بەڵام بە هۆكاری جۆراوجۆر ناچنە ناو ئەم حیزبەوە. هەندێک جار پەیوەندییان نییە، لە شارە جیاوازەکاندا پێکدێن، بوارێکی دیاریکراوی چالاکییان هەیە، هەست بە جیاوازی دەکەن، لە سەدا سەد بۆچوونی حیزب قبوڵ ناکەن، لە ئەنجامدا دەشێت کۆمەڵێک دەستە و تۆڕی چەپ کە پێیان وایە دەبێ لە دەوری حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بن، وەک گروپێکی فشار لەسەر حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کار بکەن و بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی بە گشتی لەلایەن ئەم حزبە کۆمۆنیستی کرێکارییەوە ڕابەرایەتی بکرێت. ئەمانە دەتوانن بەشێکی گشتی بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری بن.

من دەمەوێت خاڵە بەهێز و لاوازەکانی ئەم بزووتنەوەیە هەژمار بکەم. ئەوەی ترم ژماردوە، دەمەوێت چەند فاکتەرێک بخەمە ڕوو کە پێیان دەوترێت خاڵە بەهێز و لاوازەکانی بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری. بەڕای من گرنگترین خاڵی بەهێزی ئەم بزووتنەوەیە ئەوەیە کە نوێنەرایەتی خواست و ئاواتەکانی ئەو نەوەیە دەکات کە بەبێ هیچ کاستێک قسەم لەسەر کرد. تۆ بۆ ساتێک پشتگوێ دەخەیت کە کۆمۆنیستەکان کۆمۆنیستن و ئەمریکا بۆیان خراپە و ڕێگە نادات بێنە سەر کار. گریمان ئێمە ناومان پارتی پرتەقاڵ بێت. یان بۆ نموونە هەرشتێکی وەک حیزبی سەوزی ئێران، حیزبی سووری ئێران، حیزبی سووری ئێران، حیزبی ئازادی ئێران و هتد. پاشان ئەم حیزبە بەراورد بکە لەگەڵ بانگەشەکانی، لەگەڵ ئەو کۆمەڵگایەی کە دەیەوێت، ئەو کارانەی کە بۆ ئەو کۆمەڵگایە دەیکات، دەبینیت خەڵک کام لەم حیزبانە دەخوێنێتەوە. دەبینیت عەلمانیەتەکەیان لای ئەم حیزبەیە. ئەمانە عەلمانیترن، ئەوان نین. تاکە بزووتنەوەیەک کە دەیەوێت ئایین لەو وڵاتە هەڵبکێشێت، ئەمانەن و ئەمەش یەکێکە لە ئایدیاڵە سەرەکییەکانی ئەم نەوەیەیە. یەکسانی ژن و پیاو. هەڵوەشاندنەوەی کاری کرێ و کۆمەڵگایەک کە مرۆڤەکان لە ڕووی ئابوورییەوە یەکسان بن. کێ یەکێکە لەو چینە کرێکارانەی کە ئەگەر مایکرۆفۆنێک بخەیتە بەر دەمی و بڵێیت حیزبێک هەیە دەڵێت بیمەی بێکاری بدرێت، حەقدەست و پرسی نان پەیداکردن لە بازاڕ ببرێتە دەرەوە، و پێویستە هەموو کەسێک بچێتە سەر کارەکەی و هەرچی بیەوێت بەکاری بهێنێت، ڕێگاکە ئەوەیە، ئێمە گرنگ نییە ئەگەر جێبەجێ بکرێت یان نا) ڕای ئێوە چییە؟ ئەڵێ: ئاواتی منە.
ئەم ئارگیومێنتە کە تۆ قسەی خۆش دەڵێیت بەڵام جێگای داخە کە هیچ کردارێک نییە، ئەوە دەڵێ کە ئێمە بە دڵی خەڵک دەدوێین، بەڵام هێشتا هیچ باوەڕێک نییە بە دەسەڵاتی جێبەجێکردنی. ئەگینا پێیان دەڵێین چییان دەوێت. مۆدێرنیزم، عەلمانیەت، یەکسانی ژن و پیاو، بەرەنگاربوونەوەی هەڵاواردن، ئازادی سیاسی بێ مەرج، هەڵوەشاندنەوەی کاری کرێ، یەکسانی ئابووری و خۆشگوزەرانی کۆمەڵایەتی، کاتێک ئەمانەلای یەک دادەنێین، خواستەکانی ئەم نەوەیەمان هەیە و لە بنەڕەتدا لە سەدا ٩٠ی ئەو خەڵکەمان هەیە کە ئێمە نوێنەرایەتی ئەوە دەکەین کە پێویستە کار بکەن و بە زەحمەت کار بکەن بۆ ژیان. ئەمە خاڵی ئەرێنی ئێمەیە. هەموو کەسێکی تر شتێکی دژ بە خواستی خەڵکی هەیە کە ئەو دەیەوێت پێیان بفرۆشێت. پاشایەتییەکان دەیانەوێت پاشایەتییان پێ بفرۆشن و دواتر بازاڕی ئازادیان پێ بفرۆشن. وە پێویستە ڕوونی بکاتەوە و بڵێت سبەی لە بازاڕی دابینکردن و داواکاری کاردا بەجێتان دەهێڵم. با بێمە سەر کار، لە سبەینێوە دەبێت بچیتە بازاڕی کار و کارێک بۆ خۆت بەدەست بهێنیت. لەم نێوەندەدا ئەم پیاوە دەبینیت، بڕیارە ببێتە پاشا. ئه‌و شتانه‌ی كه‌ خه‌ڵك ده‌بێت پێداگری له‌سه‌ر قه‌بووڵ بكه‌ن، به‌شێك نین له‌ ئایدیالی خه‌ڵك. کەس لەو وڵاتە بەیانیان لە خەو هەڵناستێت و دەڵێت، چ ڕۆژێکی خۆشە، خۆزگە پاشایەکمان هەبوایە و خۆزگە لە شاردا بەدوای کاردا دەگەڕام! (پێکەنینی بینەر). ئەمە بەشێک نییە لە خواستی خەڵک. ئه‌م كۆكردنه‌وه‌یه‌ وه‌ك مه‌رج و پێداویستی و ئه‌وه‌ی پێی ده‌وترێت تاڵی ئه‌و میوه‌ باشه‌ی پێ بدرێت. دەڵێن کاکە وەرە ئەم پاشایە قبوڵ بکە، لەبری ئەوە ئەمریکا دەهێنێت و وەبەرهێنان دەکرێت. ئێوە بازاڕی ئازاد قبوڵ دەکەن، لەبری ئەوە هەوڵ دەدەین بەشێک لە بیمەی بێکاریتان بۆ بگەڕێنینەوە بۆ ئەوەی برسی نەبن. بەڵام ئەم حیزبە بەو شێوەیە نییە. ئەم حیزبە نوێنەرایەتی خواستی ڕاستەقینەی خەڵک دەکات کاتێک گفوتوگۆ لەگەڵ دڵیان دەکرێت. ئەوەی ئێستا حیساباتی خەڵک ناچاریان دەکات، شتێکی دیکەیە، بەڵام نابێت گومانی لێ بکرێت کە ئەوان ئەم شتانەیان لە دڵیاندا دەوێت. من دەگەمە ئەو خاڵەی کە ناوی کۆمۆنیزم ئەم پرۆسەیە تێکدەدات و چەندە تێکدەدات و دەبێت چی لێ بکەین. ئەگینا ئەگەر ناومان حیزبی ئێران بووایە، حیزبێک بوو بە تایبەتمەندی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، بەڵام ناوەکەی حیزبی ئێران بوو، ئێستا دەستی بەسەر جیهانیدا دەگرت. لەو ڕوانگەیەوە کە هەمووان دەیانگوت بەڵێ کاکە هەموومان دەمانەوێت یەک قسە بکەین، حیزبی ئێرانیش ڕاستی دەڵێ. کەس نەیگوت نایە سەر کار. ئێستا کۆمۆنیزم وەک شتێک ناسراوە کە کۆمۆنیستییە و ناتوانێت لەم وڵاتەدا کار بکات. لە سەردەمی ڕووسیا و ئینگلتەراشەوە ڕێگە نادەن کۆمۆنیستەکان بێنە سەر کار، ئەمریکاش قبوڵ ناکات، یان لە کوێ دانراوە و هتد. ئەمانە ئەو وشانەن کە پێمان دەڵێن کاتێک بۆیان دەردەکەوێت کە ئێمە کۆمۆنیستین. ئەگەر بڵێین ئێمە لیبراڵین هەموو ئەم پرسیارانە نامێنن و دواتر ناچار دەبن دابنیشن و حوکم بدەن و بزانن ئێمە دەمانەوێت چی بکەین.

ئەم بزووتنەوەیە نە بۆ چاکسازییە و نە بۆ نۆژەنکردنەوە ئەمە خاڵی سەرنجڕاکێشە. ئەو نەهاتووەتە مەیدان بۆ ئەوەی شتێک ڕاست بکاتەوە کە بێزراو بێت و دەیەوێت شتێک بهێڵێتەوە، هەروەها لەوێ نییە بۆ ئەوەی شتێک بگەڕێنێتەوە کە خەڵک پێشتر فڕێیانداوە. شتێکی نوێیە و پێموایە ئەمە بە تەواوی بۆ خەڵک هەستی پێدەکرێت. ئەم بزووتنەوەیە پۆتانسێلە، بەهۆی نەریتە دێرینەکانیەوە، هەم ڕێکخستنی هەیە و هەم دەتوانێت سەرکردایەتی دابین بکات. ئەمە خاڵی بەهێزی ئێمەیە بە بەراورد لەگەڵ پاشایەتییەکان، بە بەراورد بە ڕاستی ڕۆژئاوا و تەنانەت خودی ناسیۆنال-ئیسلامییەکان. میللی – ئیسلامیەکان خاتەمییان هەیە. بەڵام وەک خۆی وتی ئەگەر لەدەستی بدەن هەمووان ماتەمینی دەگرن. بەبێ خاتەمی، پانزە پۆل نزمتر دەگەڕێننەوە. بە بڕوای من حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کە لە ناوەڕاستی ئەم پرسەدایە، چانسی ئەوەی هەیە کە ئەم بزووتنەوەیە ڕێکبخات و سەرکردایەتی بۆ ئەم بزووتنەوەیە دابین بکات. بوونی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کە دواتر دێمە سەری، یەکێکە لە سەرمایەکانی ئەم بزووتنەوەیە. وە ڕەنگە کۆمۆنیزمی کرێکاری لە لقە سەرەکییەکان و ململانێی سیاسی سەرەکی کە لە ئێراندا بەشدار بووە، ڕێکخراوترین و ڕێنماییترین بێت. بە خەت و حیسابکراوترین و پلان بۆ داڕێژراوترینە، ئەمە خاڵی بەهێزی بزووتنەوەی کۆمۆنیستییە لەم قۆناغەدا. خاڵی داهاتوو ئەوەیە کە تا ئەم پرۆسەیە شۆڕشگێڕانەتر بێت و رەوتی گۆڕانکارییەکان خێراتر بێت، چانسی ئێمە باشتر دەبێت. تا خەڵک زیاتر بەشداری چالاکی سیاسی بکات، بە بەراورد لەگەڵ باقی ئەم هێزانە بەهێزتر دەبین، بەختمان باشتر دەبێت. تا ئەم پرۆسەیە سنووردارتر بێت و خەڵک زیاتر لە گۆڕەپانەکە دەربچن، چانسی ئەوانی دیکە باشترە (دواتر لەو چوارچێوەیەدا باسی شانسی خۆمان دەکەم). بەڵام ئەگەر پرۆسەکە ببێتە شۆڕشگێڕانە، ببێتە میلیتانت، یەکگرتوویی فراوانتر بێت و خەڵک قبووڵی نەکات، بە هەمان ڕادەی ژینگەی سیاسی ڕادیکاڵ بێت، چانسی چوونە چونە سەرکارمان باشتر دەبێت لە چاو ئەوانەی پشت بە ئامادەبوون دەبەستن لە خەڵک لە گۆڕەپانەکەدا و سوود لە ڕادیکاڵکردنی داواکاری و دروشمەکانی خەڵک نابینێت. ئەمە خاڵی ئەرێنی ئێمەیە. چونکە گریمانەکەی من ئەوەیە کە ئەم پرۆسەیە رادیکاڵ دەبێت، خەڵک دەچێتە گۆڕەپانەکەوە و بزووتنەوەیەکی فراوانتر دێتە ئاراوە.
خاڵی داهاتوو ئەوەیە کە بە بڕوای من ئەم پرۆسەیە شۆڕشگێڕییە ئاسۆی ئێمە گشتگیرتر دەکات. تا دۆخەکە ڕادیکاڵ بێت، تیۆرەکە ڕادیکاڵتر دەستکەوت، بەرنامەکە ڕادیکاڵتر دەبێت. ڕابەرە ڕادیکاڵەکان زیاتر لە دڵی خەڵکدان. لە ئەنجامدا گیرمان خواردووە لە تەشەنەسەندنی ناڕەزایەتیەکان. وە ئەگەر ڕەوتەکە بەو شێوەیە ببینین کە بەرەو فراوانبوونی ناڕەزایەتییەکان دەڕوات، دەتوانین وا دابنێین کە هاوسەنگی هێز لە بەرژەوەندی کۆمۆنیزمی کرێکارییە. بە بڕوای من چانسی هەڵبژاردنمان لە دوو دۆخدا باشترە: یەکێکیان لە هەلومەرجی دیموکراسی و هەڵبژاردندا، ئەوی دیکەیان لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەدا. لە هەردوو مەرجەکەدا دێینە سەر کار. لە هەردوو ئەمانەشدا کۆمۆنیزمی کرێکاری بەکاردەهێنرێت. باسی ئەو گریمانەیە دەکەم کە دەبێت سەرەتا ئامادە بین بۆ ئەوەی دواتر بێینە سەر کار. با گریمانە بکەین کە ئەم هێزە توانیویەتی بگاتە قۆناغی هەڵبژاردنی ئازاد لە وڵاتێکدا کە کۆماری ئیسلامی نییە. لە پرۆسەی هەڵبژاردنی دیموکراسیدا، ئەگەر بڕیارە پرۆسەیەکی لەو شێوەیە لە ئێراندا ڕووبدات، دێینە سەر کار. بەڕای من حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری زۆرترین دەنگ بەدەست دەهێنێت لەنێو ئەو خەڵکەی کە ئازادانە چوونەتە سەر سندوقەکانی دەنگدان. من پێم وانییە پاشایەتی ئەم چانسەی هەبێت. هەڵەیە ئەگەر پێمان وایە هەڵبژاردن لە بەرژەوەندی ئەواندایە و تەنها شۆڕش لە بەرژەوەندی ئێمە کۆتایی دێت. هەڵبژاردن لە بەرژەوەندی ئێمە کۆتایی دێت. وە رێک هەر بۆیە پێم وایە ناچنە هەڵبژاردن مەگەر بە زۆریان نەکەین. لە پرۆسەی بەستنی پەرلەمانی ئازادی و ناساندنی کاندید لە بوارە جیاجیاکان و ژماردنەوەی دەنگی خەڵکدا، حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری وەک گەورەترین حزبی وڵات دەچێتە پەرلەمانەوە. رەنگە زۆرینە نەبێت، بەڵام ئەگەر رێگە بدەن لە هەڵبژاردنێكی ئازاددا كار بكات كە ماوەی بانگەشە بۆ سێ مانگ بێت، ئەوا دەبێتە گەورەترین حزبی سیاسی لە وڵاتدا. دەتوانین لەم بارەیەوە تاوتوێ بکەین. هەرچۆنێک بێت بەڕای من پرۆسەی هەڵبژاردن وامان لێدەکات کار بکەین. بەهۆی ئەوەی ئەو کۆمەڵگایە بە پرۆسەی هەڵبژاردندا تێدەپەڕێت، ڕەخنەگرەکە ڕەخنە لەو دۆخە دەگرێت. دواتر باسی جۆری کۆمۆنیزمی ئێمە دەکەم، ئەم جۆرە کۆمۆنیزمە چۆن جیاوازە لە کۆمۆنیزمەکانی تر. جگە لەوەی ئەو پەیوەندییەی ئێمە لەگەڵ خەڵکدا هەیە، بەپێچەوانەی نەریتی چەپەکان، زۆر ڕوون و شیاوی تێگەیشتنە. ئێمە باسی جۆرێکی نوێی کۆمۆنیزم دەکەین. پێم وایە شۆڕشیش دەمانباتە سەر کار. واتە هەم پرۆسەی دیموکراسی و هەم پرۆسەی شۆڕشگێڕی بەخت و دەسەڵاتمان زیاد دەکات. بەڵام چانسی ئێمە لە پرۆسەی پیلانگێڕی، دەستێوەردان و ڕەوتی ژێرزەمینی، کودەتا و کودەتا و ڕەوتی دژە کودەتا کەمترینە. ئەگەر بڕیار بێت حكوومەتی كۆماری ئیسلامی بە زنجیرەیەك كودەتا و دژە كودەتا جێگەی بگرێتەوە، ئێمە هەر لە ئۆپۆزیسیۆندا خۆمان دەبینینەوە. بەڵام ئەگەر خەڵک بیەوێت بچێتە ناو گۆڕەپانەکەوە و شۆڕشێک بکات چانسی ئێمە زۆرە. ئەگەر هەڵبژاردن هەبێت چانسی ئێمە زۆرە. هەروەها دێمە سەر ئەمە کە ڕۆژی دوای هەڵبژاردن جارێکی تر کودەتا دەست پێدەکاتەوە. واتە ئەگەر بە هەڵبژاردن بێینە سەر کار، دەبێ بیر لەوە بکەینەوە کە سبەی کودەتا دەکەن. ئێستا ناچمە ناویەوە، بەڵام لە خودی پرۆسەی هەڵبژاردندا، چانسی هێنانی کۆمۆنیستەکان بۆ سەر کار زۆرترینە.

لایەنە نەرێنییەکانی چالاکی ئێمە چین، واتە لایەنە نەرێنییەکانی چالاکی ئەم خەتی سێیەمە، واتە بزوتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری؟

  • پێم وایە نەبوونی سەرچاوە یەکێکە لە کێشە سەرەکییەکانی. ئەو دوو ڕەوتەی تر کە باسم کرد، یەکێکیان سەرچاوەی حکوومەتی هەیە و کار دەکات، ئەوی دیکەیان سەرچاوەی باقی حکومەتەکانی هەیە و کار دەکات. لە ئەنجامدا ئێمە دەمێنینەوە و ئەو سەرچاوانەی کە ئەم بزووتنەوەیە هەیەتی بۆ بنیاتنانی. نەبوونی سەرچاوە یەکێکە لە ئاستەنگە هەرە گرنگەکان.
  • نەبوونی پاڵپشتی نێودەوڵەتی. ئێستا هەردوو ئەو ڕەوتە هەوادارێکی بەهێزیان لە جیهاندا هەیە. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری و کۆمۆنیزم لە ئێران، لەم خاڵەدا و تا ئەو کاتەی لە دەسەڵاتی سیاسی نزیک بین، بە بڕوای من، ئەو پشتیوانییە نێودەوڵەتییەیان لە هیچ ئاستێکدا نابێت کە ئەوان هەیانە.
    دوژمنایەتی ڕۆژئاوا بەرامبەر ئێمە. دوژمنایەتی ڕۆژئاوا لەگەڵ کۆمۆنیزمی کرێکاری یەکێکە لە گرنگترین هۆکارەکان کە دەتوانێت زەریاکە بگۆڕێت. نەک هەر بەو مانایەی کە رۆژئاوا بەڕاستی دەستوەردانمان لەگەڵ دەکات، بەو مانایەی کە رۆژئاوا ئەو وێنەیە دەدات کە حکومەتی کۆمۆنیستی لەو وڵاتە قبوڵ ناکات و خەڵک لە ماڵەکانی خۆیان دادەنیشن و ئامرازی ژماردن دادەنێن و بڵێن کە خۆرئاوا قبوڵی ناکات، ئایا ئێمە شێتین کە بچینە پشت حیزبێکەوە کە هەر بگاتە دەسەڵات، سەرەتا مووشەکێکی کروز لە ناوەڕاستی پارکی ساعی دەدرێت؟! بۆچی ئەم کارە دەکەین؟ بۆچی دەبێت ئەو وڵاتە لەگەڵ ئەمریکادا بکەینە دوژمنایەتی؟ با دەنگ بە ئەمریکییەکان بدەین و با ئەوان بڕیار لەسەر کەیسەکە بدەن. لە ئەنجامدا دوژمنایەتی ڕۆژئاوا بەرامبەر ئێمە، و نەک هەر خودی دوژمنایەتییەکە، بەڵکو پێدانی وێنەی دوژمنایەتی ڕۆژئاوا بەرامبەر بە ئێمە و گۆڕینی ئەو ڕاستییەی کە ڕۆژئاوا ئەمە قبوڵ ناکات بۆ بەشێک لە خودی خەڵک- هۆشیاری و حیساباتی خەڵک، بەربەستێکی بنەڕەتییە لەسەر ڕێگای کۆمۆنیزمی کرێکاری. کەس بە پێی خۆی خۆی ناخاتە دۆخێکی وا گەورەوە. ئەو دەڵێت: “بەڕێزان، ببورە، بەڵام من دەنگ بەو بەڕێزە دەدەم کە لەلایەن ڕۆژئاواوە پێی وتراوە. پێم وایە یەکێتی سۆڤیەت ئەمەی بە ئێمە نیشان دا، پێشهاتەکانی ڕووسیا نیشانی دا. ئێمە دەکەوینە بەرهێرشی میدیایی ڕۆژئاواوە.” و بە سەختی ئاوەژوو دەکرێین، واتە دەبێت وا دابنێین کە بزووتنەوەی کۆمۆنیستی لە ئێران ڕووبەڕووی هێرشێکی دڕندانە و پیس دەبێتەوە لەلایەن میدیای بۆرژوازی ڕۆژئاواوە، سی ئێن ئێن، بی بی سی، بەو درۆشاخدارانەی کە دەیکەن.دوێنێ ڕۆژنامەی گاردیان بابەتێکی نووسی لەسەر ئەوەی کە ئایا لینین دواجار ستەمکار بوو یان دیکتاتۆر؟هیچ جیاوازییەکی تر لە نێوان ئەم دووانەدا نییە!یان ترسنۆک بوو یان ستەمکار!یان چەتە بوو یان ستەمکار!ئەوە لەم دوو دۆخە دەرنەچووە!ئەو ڕاستییەی کە ئەو… ڕێبەری شۆڕشێکی کرێکاری بوو کە ئازادی هێنا و بە دەستی خۆیان سەربەخۆیی بە بە فینلاندایەی پەنا دەستی خۆیان بەخشی، کەسێک کە لە کۆلۆنیەکانی ڕووسیا خۆش بوو، مافی ژنانی لەو وڵاتە بەرز کردەوە، جۆرێک لە ئاسایشی ئابووریی بۆ کرێکار بەدەست هێنا، کێشەی ئەوان نییە. کە ئەم پیاوە، کە بە وتەی ئەوان ستەمکار بووە، بە وتەی ئەوان ئەم پیاوە شێتە، تەنها کتێبەکانی لە هەموو کتێبەکانی سەرکردە بۆرژوازیەکانی ڕۆژئاوایی زیاتر بوو و خۆیان دەیانگوت کۆمیساریای ئەو بەلشەفیکانەی کە لە دەسەڵاتدان هێندەی کتێبخانەی زانکۆیەک لە نێوان خۆیاندا. نوسینیان هەیە، ئەوە کێشەی ئەوان نییە. ئێستا دەڵێن لینین یان شێت بوو، یان ستەمکار بوو! لینینی هەژار دیکتاتۆریش نەبوو. تا ئەو کاتەی لینین لە کاردا بوو، ڕێگەی پێنەدەدرا هیچ بڕیارێک بە تەنیا بدات. پێنج ساڵ، دە ساڵ دوای مردنی لینین، یەکێتی سۆڤیەت دەستی کرد بە پاوانخوازی. ئەمە ئەو وێنەیەیە کە میدیاکانی ڕۆژئاوا دەیدەن. لەگەڵ ئێمە خراپتر دەکەن. سەیرکە چی دەکەن لەگەڵ کوبا! کاسترۆ لە وێنەی میدیای رۆژئاوا ببینە: “دیکتاتۆری کوبا، کاسترۆ ئەمڕۆ زیادی کرد…”! دیکتاتۆری کوبا چ پەیوەندییەکی بە کاسترۆوە هەیە؟ وەک هەموو شوێنێکی تری جیهان، هەڵبژێردرا و خەریکە کاری خۆی دەکات. بۆچی ڕاپۆرتەکەت بە دروستی ئامادە ناکەیت؟ ئەمەیە کە دەتوانن بەسەرماندا بکەن. لەوانەیە کاریگەری بەهێزی میدیای ڕۆژئاوا کاریگەری لەسەر ئەم بزووتنەوەیە هەبێت و ئەمەش بۆ ئێمە ئاستەنگێکی گرنگە. مەسەلەی پڕوپاگەندەی جەنگی سارد دژی کۆمۆنیزم بەگشتی، واتە دانانی ئەزموونی یەکێتی سۆڤیەت و چین لەپێی کۆمۆنیستەکان و نەرێنی لەمەڕ سۆسیالیزم، یەکێکە لە ئاستەنگەکانی بەردەم کاری ئەم هێڵە.
  • یەکێک لە کێشە گرنگەکانی کاری کۆمۆنیزمی کرێکاری ئەو عەقڵیەتەیە کە من پێی دەڵێم “جونیۆریزم”. ئه‌وانه‌ی خۆیان وه‌ک شه‌ریکی بچوکتری کۆمه‌ڵگا قبووڵ کردووه‌ و هیچ بیرۆکه‌یه‌کیان نییه‌ سەبارەت بەوەی کە‌ کۆمه‌ڵگا دواتوانیت به‌ده‌ستی ئەمانەوە بەڕێوە بچێت. بە بڕوای من کۆمۆنیزم بە تایبەت لە وڵاتێکی وەک ئێراندا کە هەرگیز هێڵی سەرەکی ئۆپۆزسیۆن نەبووە و هەرگیز لە دەسەڵاتدا نەبووە، ڕاهاتووە کە خۆی وەک گروپێکی فشار ببینێت. گروپی فشار بۆ ئەوەی ئاڵای حەقیقەت و ڕاستی بە دەستەوە بگریت و بچیتە پێشەوە بۆ ئەوەی تەقەت لێ بکرێت و بکەویتە سەر زەوی. چەپ ئەو ڕانینەی نیە سەبارەت بەخۆی کە ئەمان هەندێک سیاسەتمەداری ئاست بەرزی کۆمەڵگەن، کە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی زیندووە کە دەیەوێت دەسەڵات بگرێتە دەست و کۆمەڵگا بەڕێوە ببات و پەروەردە ڕێکبخات و ئابووری ڕێکبخات. پێی وایە چەپەکان ناچارن فشار بخەنە سەر کەسانی دیکە بۆ ئەوەی ئەم کارە بکەن. وە ئەم بیرکردنەوە لە خۆی و خۆ بە کەم زانینە، بە ڕای من، ڕەنگە گرنگترین فاکتەر بێت کە دەکرێت ببێتە ڕێگر لەبەردەم بەدەستهێنانی دەسەڵاتدا. بە بڕوای من چ بۆ بانگەواز بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات یان بۆ پاراستنی دەسەڵات، کێشەی یەکەم لە ناو خودی ئەم هێڵەوە دێت. دەڵێن نابێت ئەمە بکەین، بۆچی سەرهەڵدانمان بۆ دەسەڵات گرتووە؟ ئایا دەتوانین دەسەڵات بگرین؟ ئایا دەتوانین بیپارێزین ؟ ئایا بڕیار نییە “چین” ئەم کارە بکات و هتد بکات؟ هەموو ئەمانە بیانوویەکە. مەلە نازانێ هەزار و یەک هۆکار ئەدات کە من نامەوێ ئەمڕۆ بچمە ناو ئاوەوە (پێکەنین). جلی مەلەی نەهێناوە، سەرمای بووە ، کاتی نییە، نایەوێت پێشی کەسانی تر بکەوێت و ئابڕوی هەمووان ببات! هتد. بە هەر هۆکارێک بێت ناچێتە ناو ئەم بابەتەوە.
    کاتێک لە مەسەلەکە دەکۆڵیتەوە، بۆت دەردەکەوێت کە لە پشتیەوە ئەو تیۆرییە هەیە کە دەبێ “شوراکان” دەسەڵات بگرنە دەست، کە لە ڕووسیا نەیانکرد، بەڵکو بەلشەفیەکان دەسەڵاتیان گرتە دەست، کە دەبێ “چین” شۆڕش بکات نەک حیزب (فۆرمولاسیۆنی ئێمەش ناڵێت حیزب شۆڕش بکات). بەڵام ئەو فۆرمولەکردنەی کە دەڵێت مەچۆ بەرەو لای دەسەڵات نیشاندەری ترسی ئەم بزوتنەوە بچوکەیە لە گۆمی سیاسی لە کۆمەڵگادا. ئەمە وا نییە. ئەگینا ئەگەر سێ بەڕێوەبەری گشتی وەزارەتی رۆشنبیری بەیەکەوە دابنێیت و لەگەڵیان حزبێک دروست بکەیت، یەکسەر هەست بە بەدەستهێنانی دەسەڵات دەکەن. پێیان وایە پێویستە یەکسەر ببنە وەزیر. یەکسەر بەرنامەی خۆیان دەدەنە کۆمەڵگا. ئەم حیکمەتە لە خۆبینین و سەر بە پەراوێزی کۆمەڵگا، “پەراوێزی” مێژوویی چەپ لە ئێران، ئەو عەقڵیەت و سایکۆلۆژیایەی لەگەڵ خۆیدا هێنا، یەکێکە لە بەربەستە گەورەکان بە بڕوای من. پێم وایە ئەگەر چەپ شکست بهێنێت، لەسەر ئەم بابەتە شکست دەهێنێت نەک لەسەر هیچ کام لەوانەی تر کە باسم کرد. لەسەر ئەوەی کە بڕیار نییە ڕۆڵی خۆی بەجێ بهێنێت و ئەمە گرنگترین کێشەی ئەم ڕیزەیە .دووی خوردادیەکان ئەم کێشەیەی نییە، دەیەوێت جیهان ڕزگار بکات! کابرا ناتوانێت ڕێگای ماڵی خۆیان بدۆزێتەوە، دەیەوێت دیالۆگ لە نێوان شارستانیەتەکاندا بکات. (پێکەنینی ئامادەبوان). بەجدیمە! پێیان وت چیتر دەربارەی چاپەمەنی لێدوان نەدەی! ئێستا پێنج مانگە نازانێت چی دەکات؟ بڕیار بوو لەگەڵ دیالۆگی شارستانییەتەکاندا بڕوات بۆ ئەوەی جۆرج سۆئارێس بە هۆشی خۆی بهێنێتەوە. ڕێنمایی بیل گەیتس بکات و بە ئەمریکا بڵێ کە سیستەمەکەت باش نییە! لە بانگەشەا کردن ناوەستێت و کەسیش بە سمێڵەکەی پێناکەنێت. بەڵام من و تۆ کە دەڵێین کۆمۆنیستەکان دەبێ دەسەڵات بگرنە دەست، لە هەزار کونەوە دێنە دەرەوە، سەیرکە: بلانکیستەکان، چ خەیاڵێکە، چ خۆ بەگەورە زانینێکە، هەموویان خەرکی من من کردنن. لە کاتێکدا کەس کێشەی لەگەڵ دیالۆگی شارستانیەتەکانی خاتەمی نییە کە تا دوێنێ بەرپرسی کتێبخانەیەکی ئایینی بوو. کاک خاتەمی دەتوانێت دیالۆگێک لە نێوان شارستانیەتەکاندا بکات، بەڵام ناتوانیت کۆنترۆڵی ئەو وڵاتە بکەیت کە تێیدا گەورە بوویت و ڕەنگە لەو کاتەدا سەد هەزار نوخبەی ئەو کۆمەڵگایەت ڕێکخستبێت. ئەوان پێیان وانییە هەر ئەم کەسانە کە لە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری و لە بزووتنەوەی کۆمۆنیستیدان، ئەگەر لە هەلومەرجێکی ئازاددا بەشداری لە ڕیکلامێکی کاردا بکەن، توانای بەڕێوەبردنی کۆمەڵگایان لەو وەزیر و پارێزەرانە زیاتر دەبێت. یەکەم: سەرکوتیان کردوون تا بتوانن حوکم بکەن. وە ئەم بزووتنەوەیە خۆی ئامادە نییە ئەمە قبوڵ بکات. بەڕای من ئەمە فشاری تاوانەکانی دوای ستالینە. ستالین کارێکی کردووە، بە یارمەتی ئەمریکا و چەپ هەست بە تاوانباریان لا دروست کردووە کە هەژار بە هۆی ترسەوە ناتوانێت بە پێ بڕوات. باشە ستالین بە ئێمە چی؟ ئایا من هیتلەرم لەسەر کاک بەنی سەدر حساب کردوە، لە کاتێکدا تۆ ستالین لەسەر من حساب دەکەیت؟ (بەراوردکردنیان بە تەواوی بێ بایەخە.) تۆ هیتلەرت هەبوو، ئەمیش ستالینی هەیە. کەسێک کە لە ٨٠ وڵاتی جیهاندا کودەتای کردووە، نابێت جارێکی دیکە ئەم قسانە بڵێتەوە. کەسێک کە بۆمبی ئەتۆمی بەسەر خەڵکدا هەڵدەدات و منداڵانی قوتابخانە لە هێرۆشیما و ناگازاکی دەکوژێت، نابێت باسی ستالین بکات. جگە لەوەش منیش وەک تۆم. بەڵام تا ئێستا کەس بەرۆکی حیزبێکی ناسیۆنالیستی نەگرتووە و نەیگوتووە ئێوە دیکتاتۆریەت دادەمەزرێنن یان چۆن دەزانن پلۆرالیزم قبوڵ دەکەن. بەرانبەر چەپ ئەم کارە دەکەن و چەپیش بە دەوری خۆیدا دەڕوانێت. ئێمە وەک یەکەمین حیزبی سیاسی چەپ لە ئێراندا کە ئیدیعای دەسەڵاتمان کردووە، ئێمە بووینەتە ئامانجی هێرش و زۆرترین سووکایەتی و گوشارمان بەسەردا هاتووە. ئێمە ئازارمان چەشتووە چونکە بوێری ئەوەمان هەبوو لەسەر حکومەت قسە بکەین. له په یوه ندی نێوان حكوومه ت و حیزب و هتد. هەموو ئەمانە بە بڕوای من هەستی ئابووری مێنشێڤی و ئەو تاوانبارییەی دوای ستالینن کە هەوێنەکەی پێکهێناوە و ئەگەر کۆمۆنیزمی کرێکاری بیەوێت بێتە سەر دەسەڵات، دەبێت پێش هەموو شتێک بیەوێت بێتە سەر دەسەڵات. پێم وایە ئەمە گرنگترین بەربەستە.
  • خاڵێکی دیکە، خاڵێکی دیکەی لاوازی، بزووتنەوەی کرێکاری تاڕادەیەک کەم گەشەسەندووە. ئەمە لاوازییەکی زۆر گەورەیە. کۆمۆنیزم دەیەوێت لە وڵاتێکدا بێتە سەر دەسەڵات کە بزووتنەوەی کرێکاری تەنانەت فۆرمەکانی سەرەتایی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و ناڕەزایەتیشی بەدەست نەهێناوە. ئەگەر بچیتە ئەمریکای لاتین دەبینیت کە ڕابەرە کرێکاریەکان ڕابەری دانپێدانراون لەسەر ئاستی سەرۆکی شارەوانی شارەکان و پەرلەمانتاران. سەرۆکی سەندیکایەکی دیاریکراوی کرێکاران کەسێکی ناسراوە لە کۆمەڵگادا. لە ئێران کرێکارەکە هەمان وێنەی “کرێکارێکمان هێنا بۆ ئەوەی نێوانێک لە دیوارەکەمان دروست بکات”. ئەو کرێکارەی هێناویانە کارێکی پێدەدرێت و ئەویش دەیکات و مووچە وەردەگرێت. کارگەر تا ئێستا نەیتوانیوە وەک یەکێک لە قاچەکانی مشتومڕی ئابووری، قاچی مشتومڕی سیاسی، قاچی دیبەیتی دیموکراسی و مافی مەدەنی، لەگەڵ نوێنەرانی خۆی و کەسایەتییەکانی و ڕێکخراوەکانیدا لە کۆمەڵگای ئێراندا ئامادە بێت. ئەمریکای لاتین هەمیشە بەم شێوەیە بووە. حیزبی چەپ لە سەندیکاکانی کرێکاران نزیک دەبێتەوە، سەرکردەکانیان لەگەڵ یەکتر قسە دەکەن و ڕازی دەبن دەنگ بە حیزبی چەپ بدەن و یارمەتیان بدەن بێنە سەر کار. لە ئێران کرێکار گۆشەگیر و بە تاک دەکرێت. پێکهاتەکانی خەباتی سەندیکایی نەبوو و نەیدەتوانی خەباتی بەرگریکاری ڕێکبخات. لە ئەنجامدا کونێکی گەورە لە دوای کۆمۆنیستەکان بەجێدەهێڵێت. تۆ دەچیتە پێشەوە بۆ ئەوەی جوڵەیەکی بنەڕەتی ئەنجام بدەیت، دەبینیت جێنێک کە بەناوی ئەوەوە دەجووڵێت یان لانیکەم لەلایەن ئەوەوە پێکدێت، ڕوون نییە لە دیمەنەکەدا چەندە بەهێزە. بۆ ماوەیەکی کورت دێنە سەر شانۆ. مامۆستا، خوێندکار، ژنان بەگشتی لەوانەیە بزووتنەوەیەکی ناڕەزایی سیاسی درێژخایەنیان هەبێت، یان ڕۆشنبیران و نووسەران بەتایبەتی. بەڵام کرێکار شانس و ئازادی کارکردنیان نییە کە دوو سێ ساڵ لە کایەی سیاسیدا سەرگەردان بکات. ئاخر ئەم پرۆسەیە دەبێت لە سێ مانگدا تەواو بێت. لەدەرەوەی ئەم سێ مانگە کرێکارانمان لە شێوەی هێزی زیندووی چالاکدا نییە بۆ پشتیوانی لەم هێڵە. ئێمە ئەو سێ مانگەمان هەیە، هەموومان ئەو سێ مانگەی ڕاپەڕین و پشێوی و شورا و سەندیکا و کۆبونەوە گشتیەکانی کرێکارانمان بینیوە کە کرێکاران مشتیان دەگرن و وتار دەدەن و هەروایە، بەڵام تا ئەو سێ مانگە دەمێنێتەوە بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات، و لە غیابیدا بزووتنەوەیەکی ناڕەزایەتی کرێکاری بۆ بەرگریکردن لەم چەپانە بە ئاگادارییەوە دروست بووە، ئەم هێڵە دەتوانێت چی بکات؟ بزووتنەوەی سەندیکایی لە ئینگلتەرا هیچ کێشەیەکی نییە کە بڵێت پشتگیری لە کام پارت دەکات. دەڵێت. دەشڵێت پێویستە خەڵک لێرە بچن دەنگ بە حزبی کۆمۆنیست یان پارتی کرێکاران بدەن. یەکەم تایبەتمەندی کە بزووتنەوەی کرێکاری لەلایەن چەپی پەراوێزیی و ژێر کپکرانەوە وەریگرتووە، ئەم بە ناسیاسی خۆنمایشکردنەیەتی. لە ئەنجامدا ئەگەر بێتە گۆڕەپانەکەش ناگۆڕێت بۆ هێزێکی یەدەگ و دەتوانین بڵێین یەکێک لە پایەکانی ئەم بزووتنەوەیە کە دەیەوێت دەسەڵات بگرێتە دەست.

بەڕای من ئەو خاڵە ئەرێنیانەی کە پێویستە بە تایبەتی ئێستا جەختیان لەسەر بکرێتەوە، دوو پایەی سەرەکی کۆمەڵگان.

  • یەکێکیان سکۆلاریزمە. بە بڕوای من هەر ڕەوتێک کە جێگەی کۆماری ئیسلامی بگرێتەوە، دەبێ ڕەوتێکی عەلمانی بێت. دەبێت دژی ئایین بێت. وە تەنانەت بە ڕای من عەلمانیەت بەس نییە، دەبێ دژە ئایین بێت. ئێمە ڕووبەڕووی شەپۆلێکی هەڵگەڕانەوەی دژی ئایین دەبینەوە ، کە تا زیاتر بڕوات فراوانتر دەبێت. چونکە سبەی مەلا دەگرن و دەڵێن ئەم پیاوە دەبینی، بە دەستی خۆی ١٨ کەسی کوشتووە. لەو کاتەدا پێویستە بزانیت چەند کەس لەو گروپە نوێژ دەکەن لە لادێ نوێژەکانیان بەجێدەهێڵن. ئەم پرۆسەیە سوودی بۆ ئیسلام نییە. ئەم پرۆسەیە بە زیانی ئیسلام دەڕوات. بزووتنەوەیەک کە دژە ئایینە، پێیەکی خستۆتە ناو دەسەڵاتی سیاسییەوە و ئێستا کە سەیری دەکەیت دەبینیت تەنها کۆمۆنیزمی کرێکارییە، کۆمۆنیزمی کرێکاری ڕادیکاڵە کە بە ئاشکرا و بە ڕوونی خۆی لە دژی ئایین پێناسە کردووە.
  • پرسی داهاتوو بریتییە لە ژنان. نیوەی کۆمەڵگایە و تەنیا ژنان نیوەی کۆمەڵگا نین، بەڵکو لە نیوەکەی تری کۆمەڵگاوە زۆربەیان لەگەڵ یەکسانیدان. لە ئەنجامدا پلاتفۆرمێکی گرنگی کۆمۆنیستەکان کە ڕەنگە خەڵک بێنە پێشەوە، پرسی ژنانە. چونکە ئەو شۆڕشەی کە ڕوودەدات دەتوانێت زۆر ژنانە بێت. زۆرینەی رەها دەتوانن بەم مانایە دەنگتان پێ بدەن و لەگەڵتان بن. زۆرینەی ڕەها لەگەڵ ئێوەدا وەک یەکن. چونکە ئەوان ژنن، لەگەڵ تۆدان. لە ئەنجامدا بە بڕوای من کۆمۆنیزمی کرێکاری لەو کۆمەڵگایەدا دوو پاڵپشتی هەیە، لەسەر پرسی ئایین و پرسی ژن، کە هیچ کام لە بزووتنەوەکانی دیکەشیان نییە. دژە دینداری و داکۆکی کردن لە مافی ژنان. مۆدێرنیزم و عەلمانیەت و هتد دەرئەنجامی ئەمانەن. ئەگەر بتوانرێت مۆدێرنیزمی حیزبی بۆ شتێک وەربگێڕدرێت، ئەوە دژە ئیسلامییەتی، دژە ئاییندارییەتی، بەرگریکردنە لە مافی ژنان، ڕزگاری ئەخلاقییە بۆ گەنجان. بزووتنەوەیەکە کە بۆ نموونە لەگەڵ ئەو کولتوورەدا دەگونجێت کە گەنجێکی ئێرانی دەبێ تێیدا بژی، لەگەڵ خواستی ملیۆنان کەس کە دەیانەوێت بێنە سەر شانۆی کۆمەڵگا ژیانی خۆیان ئەزموون بکەن.
    بە بڕوای من ئەمانە خاڵە ئەرێنی و نەرێنییەکانی بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە وەها دۆخێکدا. هەڵەیە ئەگەر پێمان وایە ئەم بزووتنەوەیانە دێن و خاڵی ئەرێنی و نەرێنی لە خشتەیەكدا دادەنێن و خەڵك هەڵیبژێرن. بێگومان وا نییە. پێویستە هەلو مەرجەکان بگۆڕدرێن بۆ ئەو هەلومەرجانەی کە دەسەڵات لە دەستێکەوە بۆ دەستێکی تر دەگوازرێتەوە. کاتێک دۆخەکە بەم شێوەیە دەبێت، خەڵک لە نێوان تایبەتمەندییە گشتییەکاندا هەڵدەبژێرن. بەڕای من مرۆڤەکان لە بنەڕەتدا لەنێوان چەپ و ڕاستدا هەڵدەبژێرن لە وەها پەرەسەندنێکدا، نەک تەنها ئەو کەسانەی کە دەبێت یەکێک لەمانە قبوڵ بکەن، بەڵکو ئەو کەسانەی کە دەبێت بچنە گۆڕەپانەکە دەبێت لەنێوان چەپ و ڕاستدا هەڵبژێرن . یان لە ڕیزی ڕاستدا دەڕۆیت یان لە ڕیزی چەپدا دەوەستیت.

لە هەلومەرجێکی هەستیاری سیاسی وەک شۆڕشێک یان ئەو جۆرە پێشهاتانەدا وەک ئەوە نییە ٨٢ حیزبمان هەبێت کە نازانین کامیان هەڵدەبژێرین. وەها دۆخێک ڕوونادات. تۆ بڕیار بدە کە: من چەپم، کۆماریم دەوێت، لایەنگری دادپەروەری کۆمەڵایەتیم، بەم ڕێگایە دەڕۆم. من لایەنگری ئەمریکا و ڕۆژئاوام، بژی دۆخی پێشوو، دەچمە ئەولا. بێگومان لە وردەکارییەکاندا هەڵبژاردەی دیکەش هەیە، بەڵام بەگشتی کۆمەڵگا بڕیار دەدات کە ئایا ئەم سەرکەوتنە بەناوی چەپەوە ڕوودەدات یان بەناوی ڕاستەوە.

ئەمەش لە شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩دا ڕوویدا. پێش خۆپێشاندانەکانی تاسوعا و عاشورا وا دیار بوو خەڵک لە ئێران هەڵبژاردەیەکی چەپ دەکەن. وا دیار بوو خەڵک چەپەکان دەکێشنە گۆڕەپانەکە و بە دروشمی چەپەکان خۆپیشاندان دەکەن. بە دروشمی چەپەکان ناڕەزایەتی دەردەبڕن. و پاشان لەگەڵ شەڕی بەندوبەستی ئیسلامییەکان و ئەمریکا و سەرۆکی حکومەتەکان، سیستەمی گواستنەوە پێناسە دەکرێت. لە ڕۆژی عاشورا ئەوانەی لەسەر شەقام بوون دەزانن چی ڕوویداوە. دروشمی “مەرگ بۆ پاشا!” ناوبراو ڕووبەڕووی سووکایەتیی سەرانی خۆپیشاندانەکە بووەوە. تۆ دەتگوت “مەرگ بۆ پاشا!”، دەیانگوت ئەو ساڤاکییە ببە. دژی دروشمی “مەرگ بۆ پاشا!” لە ڕۆژی عاشورادا وەک دروشمی ساواک ژەهراویان پژاند. ڕوون بوو کە ئەوان بڕیاری خۆیان داوە. هه‌ژموونی راست له‌ سه‌رده‌می عاشوره‌وه‌ بۆ بزووتنه‌وه‌ی ناڕه‌زایه‌تی به‌كارده‌هێنرا، كه‌ خومه‌ینی په‌یامێكی به‌ موسڵمانان دا بۆ جیاكردنه‌وه‌ی سیفه‌ته‌كانیان له‌ چه‌پ. لە ئەنجامدا چەپەکان بەجێدەهێڵن بۆ ئەوەی تەقەیان لێ بکرێت و چیتر چەپ ناوێرێت بە دروشمی تایبەتی خۆیەوە بێتە سەر شەقامەکان. پێویستە بە دروشمی “الله ئەکبەر” بێیتە سەر شەقام. کاتێک دەرکەوت کە ئەوان ئەو دەسەڵاتە دەڕوخێنن و مافی ئایینی تاکە بژاردەیە کە خەڵک لەبەردەستیدایە، خەڵکیش لە پشتیانەوە ڕۆیشتن. ئەمجارەش هەر هەمان شتە. کێشەکە لەوەدایە ئەگەر چەپ خۆی وەک هەڵبژاردەیەک بخاتەڕوو، خەڵک لەنێوان چەپ و ڕاستدا یەکێکیان هەڵدەبژێرێت. چەپ بەگشتی و ڕاست بەگشتی. وە ئەگەر وەک وتم ئاڵاهەڵگر و کەسایەتی پێشەنگی چەپ کۆمۆنیزمی کرێکاری بێت نەک تودە و سۆشیال دیموکراسی و ڕەوتەکانی تر، ئەوا ئەمە هەڵبژاردنێکە لە نێوان کۆمۆنیزمی کرێکاری و ڕەوتەکانی تر. بەڕای من بەقەد ئەوە سادەیە.

مەسەلەکە ئەوە نییە کە ئێمە بچینە ماڵەکان و خەڵک بە ئایدۆلۆژیای ئەڵمانی و ١٨هەمی برۆمیری مارکس و مانیفێستی کۆمۆنیست ئاشنا بکەین. بڕیار نییە خەڵک بەم شێوەیە کۆمۆنیزمی کرێکاری هەڵبژێرن. خەڵک بەدوای سەرکردەی گۆڕانکارییەکی سیاسی-کۆمەڵایەتیدا دەگەڕێن، سەیری هێزەکانی سەر گۆڕەپانەکە دەکەن و بڕیار دەدەن کە لەگەڵ ڕاستدا بڕۆن یان لەگەڵ چەپدا. وە ئەگەر لەگەڵ چەپ بڕۆن، لەگەڵ چەپدا دەڕۆن کە هەژموونی سیاسی و هەژموونی فیکری و هەژموونی ڕێکخراوەیی هەیە و ئەو کەسەی لەو کاتەدا چەپی کرد بە ناوی خۆی. ئیتر ناوەکە گرنگ نییە، لەگەڵیدا دەڕۆن. جرێکی فیدایی سیانۆر دەیخستە ژێر زمانی و قسەی تێنەگەیشتووی دەکرد و لەگەڵ ڕژێمی شادا چووبووە نێو شەڕەوە. کاتێک خەڵکەکە رۆیشتن، ئەرکێکی سیاسییان رێکخست کە هیچ پەیوەندییەکی بە چریکەکانەوە نەبوو و پاشایان فڕێدایە خوارەوەو، چوون گەریلایان هێنا، لەوێ بەجێیان هێشت و لە دەوری کۆدەبوونەوە. وتیان: بژی چیریک فەدای، سڵاو لە فیدایی! خۆبەختکردن نەیدەتوانی باوەڕی بەوە نەکرد کە ئەمە بەسەریدا دێت. هیچ کام لەو کەسانە کتێبی جزنی و پووان و ئەحمەد زادەیان نەخوێندبووەوە. بەڵام فیدایی ببوو بە سیمبولی “ئێمە موسڵمان نین”: کاکە ئەم کەسانەی لێرە کۆبوونەتەوە موسوڵمان نین، نە مەلاکانیش دەیانەوێت و پێیان خۆش نییە دەنگ بە کۆماری ئیسلامی بدەن. لە ئەنجامدا، لە ژینگەیەکی هەڵبژاردە و لە دووڕیانێکی وەک ئەمدا، دەتوانرێت پرسی دەسەڵات بۆ حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری و بزوتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری تاوتوێ بکرێت. نەک لە پرۆسەیەکی ڕێنماییدا کە تیایدا خەڵک دڵنیابن کە بەڵێ ئێمە ئەم بەرنامانەمان خوێندووەتەوە و باشترینە لە هەموویان.
وەک وتم لە پرۆسەیەکی بەناو وردە وردەدا کە هەڵبژاردن تێیدا ئەنجام ئەدرێت، یان لە پرۆسەیەکی شۆڕشگێڕانەدا، یان لە شەڕێکی سەربازی درێژخایەندا، دەتوانێت حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری یان کۆمۆنیزمی کرێکاری بێتە سەر دەسەڵات. ئەم سێ ڕێگایەن کە کۆمەڵگا ڕێگری لە کۆمۆنیزم دەکات. لەدەرەوەی ئەمانە، واتە لێدانی سەربازی کورتخایەن و بەناو گواستنەوەی دەسەڵاتی سیاسی لە سەرەوە دەتوانێت حکوومەتی ئیسلامی بگۆڕێت و بیدات بە فراکسیۆنەکانی دیکەی لای ڕاست و دواتر بە بڕوای من دەتوانرێت ئەم قەیرانە کەم بکرێتەوە. ئەم قەیرانەی حکومەتی بۆرژوازی تەنانەت دە ساڵ چارەسەر دەکرێت. لەو حاڵەتەدا کۆمۆنیزمی کرێکاری دەبێتە هێزێکی ئۆپۆزیسیۆنی بەهێز لە کۆمەڵگادا. بەڵام دەکرێ دەسەڵاتی سیاسی بە شێوازی دیموکراسی و هەڵبژاردن و شۆڕشگێڕانە دەست بەسەردا بگیرێت. ئه گه ر پرۆسه كه به كوده تا به بێ به شداری خه ڵك به ڕێوه بچێت، به ڕای من كۆمۆنیزمی كرێكاری هیچ چانسێكی نییه بۆ به ده ستهێنانی ده سه ڵات.

*
ئێستا، با گریمانە بکەین کە دەرئەنجامی ئەم پێشهاتانە و ڕووخاندن و هتد، هەڵبژاردەی چەپ بووە لە کۆمەڵگادا، وە با گریمانە بکەین کە ئەم چەپە لە کۆمۆنیزمی کرێکاریدا هێما بووە و گریمانە بکەین کە کۆمۆنیزمی کرێکاری دەسەڵاتی پێکهێناوە و دەسەڵاتی بەدەستەوەگرتووە، ئەو پرسیارەی کە دێتە پێش ئەوەیە ئایا دەتوانێت لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە؟ پێم وایە ئەمە ئاڵۆزترین پرسە. ئایا دەکرێت لە دەسەڵات بمێنێتەوە؟ چونکە هێشتا پرۆسەی وەرگرتنی دەسەڵات ئاسانترە لە مانەوە لە دەسەڵاتدا. مانەوە لە دەسەڵات، باسی بیست ساڵ ناکەم، باسی پێنج ساڵ دەکەم. ئایا دەکرێت ئەم حیزبە کۆمۆنیستە کرێکارییە کە لەسەر شانی خەڵک هاتە سەر دەسەڵات، لە دەسەڵاتدا بمێنێتەوە یان نا؟ یەکەم: لە هەڵبژاردندا فێڵ دەکەن، بەڵام با گریمانە بکەین کە ئەو حیزبە سەرەڕای ئەمە دێتە سەر دەسەڵات. دووەم: لەوانەیە بیانەوێت کودەتا ئەنجام بدەن و لەوانەیە هەوڵی ڕاکێشانی وڵات بدەن بۆ شەڕێکی دەرەکی. لەوانەیە بە تیرۆر هەوڵی ناسەقامگیری وڵات بدەن. لەوانەیە بیانەوێت بە سزای ئابووری و گەمارۆی ئابووری وڵات ناسەقامگیر بکەن. لەوانەیە بیانەوێت لە ڕێگەی هەمان باسی فیدرالیزمەوە کە باسمان کرد، وڵات تێکوپێک بدەن. ئایا دەتوانین بەسەر ئەم کێشانەدا زاڵ بین؟ ئایا کۆمۆنیزمی کرێکاری سەرەڕای هەموو ئەم پرسانە دەتوانێت ئەو دەسەڵاتەی بەدەستی هێناوە لە دۆخێکی سیاسی گونجاودا بهێڵێتەوە؟ ئەو وەڵامەی دەیدەم لەسەر بنەمای مەرجە ئەرێنییەکانە. واتە پێم وایە دەتوانێ بە پێی بارودۆخی نێودەوڵەتی و بەپێی تایبەتمەندییە ناوخۆییەکان دەسەڵات بهێڵێتەوە. پرۆسەی بەدەستهێنانی دەسەڵاتەکەی بەس سەختە و من گریمانەم کرد کە ئاڵۆزیی خۆی هەیە کە دواتر دەگەم بەو شتە. بەڵام پاراستنی دەسەڵات و بوون لە دۆخێکدا بۆ پێکهێنانی حکومەتێک کە بیەوێت کێشەکانی کۆمەڵگا چارەسەر بکات، پێکهاتەی سیاسی و فەرهەنگی کۆمەڵگا بگۆڕێت، بە بڕوای من لەم قۆناغە تایبەتەی ئێراندا، لە چوارچێوەی دەسەڵاتی کۆمۆنیزمی کرێکاریدایە . هەر بۆیە لە یەکەم باسدا وتم ئەم ڤێرژنە بۆ کۆریا دروست ناکەم. نازانم کۆمۆنیزمی کۆری چانسی ئەوەی هەیە کارێک بکات یان نا؟ من باسی دۆخێکی تایبەتی مێژوویی و تاکی ناوازەی مێژوویی ئێران دەکەم کە کۆمۆنیزمی کرێکاری دەتوانێت دەسەڵات بگرێتە دەست و دەتوانێت بیهێڵێتەوە، بە مەرجێک بە زنجیرەیەک پرۆسەیدا تێپەڕێت.

  • یەکەم بابەت کە بەلای منەوە گرنگە ئەوەیە کە ئەم کۆمۆنیزمە جۆری کۆن نییە. بە بڕوای من جۆری کۆنی کۆمۆنیزم لەم پرۆسەیەدا، ئەگەر بتوانێت دەسەڵات بەدەست بهێنێت، یەکسەر لێی وەردەگیرا. خەسڵەتەکانی کۆمۆنیزمی کرێکاری هاوچەرخ لە ئێراندا بە جۆرێکە کە دەتوانێت ئەم کارە بکات. یەکەم: نەریتێکی ئەوروپای ڕۆژئاوایە. گرنگترین سەرمایەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئەوەیە کە حیزبێکی رۆژئاواییە. با ئەمە ڕوون بکەمەوە. حیزبێکە ڕەگ و ڕیشەی لە هزر و فەرهەنگ و شارستانیەتی ئەوروپای ڕۆژئاوادایە. ئەم حیزبە نەتەوەیی-ئیسلامییە کۆمەڵێک کۆمەڵگای رۆژهەڵاتی نین کە لەدژی ئیمپریالیزم ڕاوەستاون و بیانەوێت حکوومەتی خۆیان دروست بکەن. ئەمە ناسیۆنالیزمی چینی نییە. ئەم کولتوورە ڕەسەنە شوێنێکی نییە. ئەمە پارتی کرێکاری پیشەسازی ئەڵمانی و ئینگلیز کە سەرکردەکانی دەرکردووە و ئەو کولتوورە سەرمایەدارییەی هەرس کردووە و دانی بە خاڵە ئەرێنییەکانیدا ناوە و لە دوژمنایەتی کولتووری و مەدەنی و ڕەگەزیدا نییە لەگەڵ ڕۆژئاوادا. ئەمە یەکەم سەرمایەی ئەم ڕەوتەیە. واته له ئێران به سه ركه وتنی حیزبی كۆمۆنیستی كرێكاری شارستانێتی رۆژئاوا سه ردەكه وێت. تا ئێستا نامەوێت هیچ وەهمێک لە شارستانیەتی ڕۆژئاوا بەدەست بهێنم، بەڵام هەرکەسێک دادوەر بێت دەزانێت مۆڵەتی قسەکردن باشترە لە مۆڵەتدان بە قسە نەکردن. باشترە کڵێسا خۆی بچێت و نوێژ بکات و نەچێتە ناو کاروباری خەڵکەوە. یان ئەگەر ژن و پیاو ئازاد بن هەر پەیوەندییەک بیانەوێت لەگەڵ یەکتر دابمەزرێنن، یان پیاوان بە پیاو و ژن لەگەڵ ژن و هەرچییەکمان لە کۆمەڵگادا هەیە ئێستا دەبینین، باشترە لەوەی بە دار لە سەری مرۆڤەکان بدەین. ئێمە دەبینین باشترە ئەگەر ڕێگە بدەن هەمووان ڕەخنەکانیان بۆ کۆمەڵگا دەرببڕن و ئەمانە هەموو دەسکەوتەکانی شارستانیەتی ڕۆژئاوایە. کۆمەڵگای ڕۆژهەڵات ئەم شتانەی لە خۆی نەداوەتە دەرەوە. حەیف! خۆزگە بیدایەتەدەرەوە! بەڵام نەیبەخشی. پەیوەندی بە ئێمەوە نییە. لە کۆتاییدا نەیدا، ئێستاش ئەو حیزبەی کە دەیەوێت ئەو فریلانسە سیاسییە بهێنێت، پێی خۆی خستۆتە سەر شارستانیەتی ڕۆژئاوا. وە ئەم خزمایەتییە لەگەڵ رۆژئاوا، بە بڕوای من، پەیوەندیی ئێمە لەگەڵ جیهانی ئەو قۆناغە لە قووڵترین ئاستدا دیاری دەکات. وە شتگەلێک دەخاتە نێو دەسەڵاتەکانی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کە چین و وڵاتە جۆراوجۆرەکان کە چەپەکان تیایدا هاتنە سەر دەسەڵات نەیانتوانی بیکەن و ئەویش کردنەوەی وڵات بەڕووی رۆژئاوا و خۆیدا لەپاڵ شارستانیەتی رۆژئاوا و رەخنەی رۆژئاوا بەڕووی جیهاندا .، بە جیهانبینییەکی ڕۆژئاوایی و لە ئەنجامدا بە کەمکردنەوەی جیاوازییە سیاسییەکانی ڕۆژانە لەگەڵ حکومەتەکانی ڕۆژئاوا کە ڕەنگە ڕوو بدەن یان نەبن، دەگەنە ئاشتییەکی قووڵتر لەگەڵ خەڵکی ئەوروپای ڕۆژئاوا و ئەمریکا. هەل و مەرجێک کە لە هیچ وڵاتێک لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نییە و ناتوانێت هەیبێ. ئەگەری ئەوە هەیە کە سەرکەوتنی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە ئێران تەنانەت لە شێوەی سەرکەوتنی شارستانیەتی رۆژئاوادا بێت. بۆ ئەوەی لە ڕۆژئاوا وێنا بکرێت. بۆ چی؟ چونکە حیزبێک دێتە سەر کار کە، لە یەکەم ڕۆژدا یەکسانی نێوان ژن و پیاو، هەڵوەشاندنەوەی سزای لە سێدارەدان، ئازادی سیاسی بێ مەرج، ئازادی میدیای گشتی، ئازادی ڕۆژنامەگەری، ئازادی هەڵبژاردن و ئازادی پێکهێنانی حیزب و ڕاگەیاندنی… مافی مرۆڤ کە ئاسانە لەودیو ئەو ڕایدەگەیەنێت. پاشان دەڵێت تەشریف بهێنە. وە بۆ هەرکەسێک کە بەلایدا تێدەپەڕێت پێیان دەڵێت وەرن دەنگ بدەن بە هەرچییەک بیانەوێت. ئه‌فغانییه‌كان به‌ به‌شێك له‌ خه‌ڵكی ئه‌و وڵاته‌ ده‌زانێت و به‌ كه‌سانی تر ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر هێرشیان كرده‌ سه‌ر تۆ هه‌سته‌ و بێنه‌ ئێره‌. وڵاتێک دروست دەبێت کە پێدەچێت باس لە زنجیرەیەک بەها بکات کە مرۆڤێکی ڕۆژئاوایی و ئازادیخواز دەتوانێت پەیوەندی پێوە بکات. پێی وایە ئەمانە ڕۆشتوون و فەلسەفەی عیرفانیی ڕۆژهەڵاتیان زیندوو کردۆتەوە. یان چوون و جارێکی تر شوێنەواریان کرد و بۆیان دەرکەوت کە مەزدەک و مانی ئەم قسانەیان وتووە. یان دەیانەوێت لەمەودوا وێنەی ئەنوشیروان دادگەر لەسەر پارەکانیان چاپ بکەن (پێکەنین). ئەوان دەڵێن ڕێز لە نیوتن و داروین و لیبرالیزمی ڕۆژئاوا و مارکس و ئەنگڵز و بزووتنەوەی کرێکاری ئەم وڵاتە و هونەری ئاڤانگارد و بەها ئەخلاقییە پێشکەوتنخوازەکان دەگرن. دەبێتە تاکە وڵاتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە کەس ئازادی سێکسی کەسێکی دیکە تێک نادات. یەکەم کەس کە ڕەنگە کۆببێتەوە و بەرگری لەم حکومەتە بکات ژنن. لەم وڵاتانەدا ڕێکخراوێک هەیە بەرگری لە بەشە کەمینەکان دەکات. وڵاتێکە بە هیچ شێوەیەک ڕەگەزپەرست نییە و هیچ پەیوەندییەکی بە مەیلی سێکسی خەڵکەوە نییە و هەموو کەسێک ئازادە لە قسەکردن لەسەر بیری خۆی. ئه‌گه‌ر ئه‌م وێنه‌یه‌ بگوازرێته‌وه‌ باشترین ئامرازه‌ بۆ پێشگرتن له‌ پیلانگێڕی له‌ دژی حكومه‌تێكی وا. نەک هەر ئەمە، بەڵکو خودی ئەم شارستانیەتە هێندە شکۆمەندە کە لە سبەینێوە خەڵک دەڵێن کە کراوە. ئەگەر بێیت بۆ ڕاگەیاندنی ئەم میساقە، لەڕادەبەدەر زەحمەت دەبێت پیلانگێڕی لە دژی حکومەت لە ناوەوە و هاندانی خەڵک لە دژی. دەڵێن، دەبێت بەشداری لە خۆپیشاندانی دژ بە چ جۆرە حکومەتێک بکەین؟ تەنها دوێنێ هەموو زیندانیان ئازاد کرد. سزای لە سێدارەدانیان هەڵوەشاندەوە. ئازادی ڕۆژنامەگەرییان ڕاگەیاند. ژن و پیاو بە یەکسان ناسێنران. مافە مەدەنییەکانی منداڵانیان ڕاگەیاند وە ڕایانگەیاند، هەموو کەسێک دەتوانێت هەر جۆرە مۆسیقایەک دروست بکات و گوێی لێبگرێت. بۆچی ناڕەزایی دەرببڕم بەرامبەر ئەمانە؟ چی دەڵێی کاکە؟ بەڕای من ئەگەر بتوانین، ئەگەر ئەم بزووتنەوەیە بتوانێت وەک سەرکەوتنی کولتوورێکی باڵاتر بێتە سەر دەسەڵات، ئەوا ئەستەمە پیلانگێڕی لەدژی بکەن، ئەستەمە گۆشەگیری بکەن، ئەستەمە گەمارۆ بدەن. ڕەنگە ژەنەراڵێکی دیاریکراوی ئەمریکی هەرچی بیەوێت بیکات بە شوێنکەوتنی هێڵی جەنگی ساردی خۆی، بەڵام جەماوەری خەڵکی ئەو وڵاتە دەڵێن ئەمە کۆمەڵگایەکی کراوەیە و دەتوانیت بچیت بزانیت چی ڕوودەدات. سەیر نییە لەپشت دیوارەکە خۆیان دەشارنەوە و پەردەیەکی بەسەردا دەکێشن و دەڵێن پیلان دادەنێین. ئەوان یاسایەکیان نییە زانیاری حکومەت لەوێ بشارنەوە، ئێمە هەمانە. لێرەدا ناتوانیت نهێنییەکانی حکومەت بگێڕیتەوە، بەڵام لەوێ دەیگێڕنەوە. دەتوانن بەشداری کۆبوونەوەی پەرلەمان بکەن و کۆبوونەوەی ئەنجوومەنی وەزیران لە تەلەفزیۆن نمایش دەکرێت. تۆ چیت ووت؟ هەموو ئەم میدیایە هەواڵیانە لەوێ ئۆفیسیان هەیە و قسەی خۆیان دەکەن. دەستڕاگەیشتن بەم حکومەتە هەیە. ئەمە یەکەم گەرەنتی ئەوەی پێی دەوترێت ڕۆژئاواییکردن و بیرکردنەوەی ئازادانەی حکومەتە، و ئەو ڕاستییەی کە ئەمە سەرکەوتنی باڵی چەپی ئەوروپایە، سەرکەوتنی چەپی ئەوروپییە کە لە ئێراندا بەدی دێت، سەرکەوتنی… شۆڕشگێڕی چەپی ئەوروپی و ئەوروپی کە لە ئێراندا بەدی دێت. بە بڕوای من لێرەدایە کە دەبینین ئەو دوو دەیەی مشتومڕ لەسەر ئەوەی کۆمۆنیزم چییە، دەتوانێت ئەنجامێکی سیاسی کۆنکرێتی هەبێت. ناکرێ بە هێڵی “ڕێڕەوی درەوشاوە” شۆڕش لە ئێران بکرێت. بە بابەتی کومە ڵە، “پێشمەرگەی کومەڵە وەک پۆلان”یش مومکین نییە. بە باسکردنی سەرمایەداری سەربەخۆ و سەرمایەداری وابەستەش نابێت. بە باسکردنی بۆرژوازی نەتەوەیی سەربەخۆ نابێت. بە باسکردنی بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی روونادات. ئەگەر وڵاتێک دروست بکەیت کە بڵێیت ئەگەر تیرۆریستێک بێتە ئێرە ڕادەستی دادگای نێودەوڵەتی دەکەم یان ڕێگری دەکەم لە هەموو دادگاییکردنێک، خەیاڵی ڕۆژئاوا ئارام دەبێتەوە. لە ئەنجامدا هێرشکردنە سەر ئەو وڵاتە زۆر قورسترە.
  • ڕەنگە ناوی “کۆمۆنیزم” یادەوەرییەکانی جەنگی سارد لە دڵی هەندێک کەسدا بگەڕێنێتەوە، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە، کۆمەڵگای ڕۆژئاوا تا چەند هەست بە هەڕەشە دەکات لەلایەن ئەم حکومەتە ڕاستەقینەوە؟ بە بڕوای من چینی دەسەڵاتدارەکەی هەست بە مەترسی دەکات، بەڵام مەترسییەکی ناڕوون و درێژخایەن. بەڵام جەماوەری خەڵک پێی خۆشە و ڕەنگە ئەمە وەک بزووتنەوەیەکی پێشکەوتنخواز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە باوەش بگرن کە دەتوانێت سەرەتای ئاشتی لە جیهان و ئاشتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بێت.
  • خاڵی دواتر، بە بڕوای من، هێزی جوڵاندنی خەڵکە. گەرەنتی ئەم بزووتنەوەیە ئەوەیە کە خەڵک لە گۆڕەپانەکەدا بمێنێتەوە. نابێت زیاتر لەم بارەیەوە بگوترێ. هێزی سەرەکی وەها وڵاتێک لە ڕووی سیاسی و ئابووری و سەربازییەوە خەڵکە.
  • خاڵێکی تر ئەوەیە کە بە بڕوای من خەڵک خۆی لە حکومەتدا دەبینێت. شوراکان پێکدەهێنرێن. دەتەوێت لۆمەی کێ بکەیت؟ ئەمانە خەڵکی ئێرانن کە لە شوراکانیاندا بڕیار و حوکم دەدەن. قەوارەی حکومی وەها سیستەمێک لەسەر بوونی ڕاستەوخۆی هەمووان لە پرۆسەی بڕیاردان لە هەموو دۆخ و ساتەکانی کۆمەڵگادا دامەزراوە. وەک وتم ئەمە کۆمەڵگایەکی کراوە و کۆمەڵگایەکی پێشکەوتنخوازە.

پێویستە چەند خاڵێک بۆ ئەمانە زیاد بکرێت، لانیکەم دوو خاڵ.

  • یەکێکیان ئەوەیە کە حکومەتێکی لەو جۆرە دەبێت دیپلۆماسییەکی لەڕادەبەدەر نەرم و ژیرانەی هەبێت. بەڕای من نابێ بەنیاز بێت بچێتە شەڕەوە و ئەو جۆرە شتانە هەناردە بکات بۆ هیچ شوێنێک. دەبێت دڵنیامان بکاتەوە کە لەگەڵ کەسدا شەڕ ناکەین. پێویستە وڵاتێک بێت کە بتوانێت لەگەڵ تۆدا ڕێک بکەوێت. ئایا تۆ فاشیستی؟ خوا بتپارێزێت! ئێمە لێرەدا دەمانەوێت شتێکی تر بکەین. بەڕای من نابێت بانگهێشتی ململانێ بکات. نابێ دوژمنایه‌تی له‌گه‌ڵ رۆژئاوا و وڵاتانی ناوچه‌كه‌دا هه‌بێت. ڕێگای ئەو ئەوەیە کە دیپلۆماسییەکی نەرم و نیان هەبێت بۆ ئەوەی بتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر خۆی لە ناوچەکەدا بپارێزێت تا ئەو کاتەی متمانە بەخۆبوون و هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لە بەرگریکردندا دروست دەبێت. ئەگەر ڕاستگۆ بم، ئەگەر هەلومەرجێک هەبێ کە ئەزموونی کۆمۆنیستی لە ئێران خوێن بپرژێت، هێرش بکرێتە سەر، سێ مانگ شەڕ بکرێت و پێنج شار وێران بکرێت، بۆمب هەڵبدرێت، سزای ئابووری بسەپێندرێت، پێموایە ئەم شۆڕشە شکست دەهێنێت. شکست دەهێنێت بەو مانایەی کە ڕەنگە دواجار سەربکەوێت، بەڵام لە بیست ساڵی یەکەمدا ئەو نەوەیەی شۆڕشی کردبوو تووشی زنجیرەیەک سەختی و بەدبەختی دەبێت و ئەم سەختییانە دەبنە بنەمای سەرهەڵدانی هەزار و یەک جۆری ناسیۆنالیزم و بۆرژوازی لە قۆناغی داهاتووی ئەم بزووتنەوەیەدا. لە ئەنجامدا پێویستە هەوڵ بدرێت خوێن نەڕژێتە ناو ئەم بزووتنەوەیە، هەژاری نەڕژێتە ناو ئەم بزووتنەوەیە و بەڕاستی هاتنە سەر دەسەڵاتی کۆمۆنیزمی کرێکاری یەکسانە بە ئازادی دەستبەجێ، ئاوەدانی دەستبەجێ. “ئازادی خێرا” زۆر قورس نییە. دەڵێی هەمووان ئازادن. ئێوە گومان لە خۆتان ناکەن و پێتان وایە شوراکان بەرگری لەم حکومەتە دەکەن. بەڵام “خۆشگوزەرانی دەستبەجێ” دەبێت باس لە هەندێک بکەین. چۆن ئاوەدانی دەستەبجێ؟
  • خاڵی دووه‌م به‌ بڕوای من ده‌بێ ئه‌وه‌ بێت که‌ له‌ ئێستا به‌دواوه‌ کۆمه‌ڵگای ئێران له‌ دوو بواردا پێناسه‌ بکه‌ین. دەبێت وا دابنێین کە خەڵکی ئێران لە دوو ناوچەی جوگرافی جیاوازدا دەژین. هەندێکیان لە ناوخۆی ئێران و هەندێکیان لە دەرەوەی ئێران. وە دەبێت هەردوو بوارەکە سەربکەوین. ئەم شۆڕشە دەبێت لە هەردوو بوارەکەدا سەربکەوێت. ئێمە نەک هەر نامانەوێت هەندێک کۆنتڕای ئێرانی لە فلۆریدا دابنیشن و بەردەوام هەراسانیان بکەن، بە بەردەوامی پارە خەرج بکەن بۆ ڕووخاندنی کۆماری سۆسیالیستی، بەڵکو دەمانەوێت هێڵی دوو سێ ملیۆن کەسیشمان هەبێت کە ناچار نەبن بگەڕێنەوە ئێران. وا نییە ئەگەر دیموکراسی هەبێت هەمووان دەگەڕێنەوە. دەڵێ بۆتە دیموکراسی، باشە، بەڵام ئیشی من لێرە باشترە لە لەوێ. ناگەڕێنەوە. لە ئەنجامدا ناوچەیەکی بەهێزی کۆمەڵگەی بە ڕەچەڵەک ئێرانی هەیە، کە پێموایە بزووتنەوەی کۆمۆنیستی کرێکاری دەبێ بیکاتە بەرەیەکی گەورە لە ئەوروپای ڕۆژئاوا کە بەرگری لێدەکات. ئەوان پێیان وایە ناتوانرێت خراپ مامەڵە لەگەڵ ئەو وڵاتەدا بکرێت، چونکە لەو وڵاتانەدا سێ ملیۆن هەواداری هەیە و لە هەموو دەرگا و پەیکەرێک دەدەن بۆ ئەوەی وڵاتی سۆسیالیستی خۆیان لەوێ بمێننەوە. وە ئەو وڵاتەش شانازییان پێدەکات. بە بڕوای من بیر لە نەخشەی جیهان و ئەو ملیۆنان و سەدان هەزار کەسە بکەنەوە کە لەوێدان و دەبێت ئەمانە لاببرێن. من پێم وایە هەڵەیە، ئەمانە بیرۆکەی نەوەی کۆنی ناوەوەی وڵاتن کە ئێران لەوێیە، تەنیا لەوێوە دەتوانی قسە بکەیت، لەوێ دەتوانی کار بکەیت. بەڕای من پێویستە لە هەموو شوێنێک کار بکرێت و بەڕای من کەسێک ئێرانی داگیر کردبێت و لە دەرەوەی وڵات فەتحی نەکردبێت لە دۆخێکی سەختدایە. پێویستە بتوانیت وا دابنێیت کە کارکردن لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا کارێکە لە مافی خۆیدا. چالاکییەکە قۆناغی دەربەدەری نییە. لە ئەنجامدا بزووتنەوەیەک کە دەیەوێت لە ئێراندا سەرکەوتن بەدەست بهێنێت، دەبێ لە ئێستادا فەزای ئێرانی لە دەرەوەی ئێران داگیر کردبێت. گۆڕاوە بۆ پشتی بەرەی خۆی.
  • خاڵی داهاتوو بریتییە لە پەیوەندی نێودەوڵەتی و ڕای گشتی. کارکردن لەگەڵ بزووتنەوە کرێکارییەکان، کارکردن لەگەڵ بزووتنەوە سۆسیالیستیەکان و کارکردن لەگەڵ ڕای گشتی. ئەمانە پێویستیان بە هێز هەیە. وە هەر بۆیە پشتم بەو هێزە یەکەم بەستووە. دەنگی بزووتنەوە کرێکاری و سۆسیالیستیەکان زۆر دوور ناڕۆن. بۆ ئازادکردنی زیندانی و هتد باشن، بەڵام لە دۆخێکدا نین تەنانەت حەقدەستی خۆیان بەدەست بهێنن. واقیعە لە جیهانی ڕۆژئاوادا بزووتنەوەی کرێکاری لە دۆخێکی پشێودایە. وە پێم وایە لە داهاتوودا باسی ساڵێک یان دوو ساڵ دەکەین. بیرۆکەی ئەوەی کە بزووتنەوەی کرێکاری دێتە ڕۆژئاوا و بە توندی بەرگری لە حکومەتێکی لەو جۆرە دەکات، زۆر لۆژیکی نییە. دەبێت هەوڵ بدەین ئەم بەرگرییە بهێنینە مەیدان. کۆمۆنیزمی کرێکاری دەبێ بتوانێ ئەم هێزە بۆ لای خۆی ڕابکێشێ. بەڵام بە بۆچوونی من دەبێ وا دابنێت کە ئەم کارە هەوڵێکی زۆری دەوێت. ئۆتۆماتیکی نییە. سۆسیالیزم هەیە، بۆیە لێرەدا کرێکار بەرگری دەکات. ئەوە بەو شێوەیە نییە. با لەبیرمان بێت کە ئەمە بزووتنەوەیەکی سەندیکاییە و حەزی لە هەناردەکردنی بێکارییە و دامەزراندن بۆ خۆی دەهێڵێتەوە، وەک ئەڵمانیا و هتد. بزووتنەوەیەکی سەندیکاییە کە ئاسۆ و ئایدیالی تایبەت بە خۆی هەیە. لە دوا شیکاریدا دەچێتە پشت حکومەتەکەی خۆیەوە. بەڵام بەڕای من ڕای گشتی بە مانا فراوانەکەی وشەکە دەتوانرێت فەتح بکرێت. دەکرێت ڕای گشتی بەدەست بهێنرێت.

کۆی ئەم باسانە ئەمەیە: بۆ ئەوەی ئێمە کۆمۆنیزمی کرێکاری خۆی وەک پێشەنگی ناڕەزایەتییەکانی خەڵک جێگیر بکات، بەجۆرێک کە سەرکەوتنی ناڕەزایەتییەکانی خەڵک پێکهێنانی حکومەت بێت لە لایەن کۆمۆنیزمی کرێکارییەوە، دەبێت ئەو پرۆسەیە کەباسم کرد تێپەڕێنێت.

من دەمەوێت ئاماژە بە باسێکی کۆن بکەم، کۆن بەو مانایەی کە ماوەی شەش حەوت مانگە لە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریدا وروژێنراوە، باسێک لە ژێر ناوی بزووتنەوەی سەلبی یان بزووتنەوەی ئیسپاتی. دەردەکەوێت کە دوو لایەنی هەیە کە من هاندەری نەرێنیم. دێڕە گشتییەکانی باسەکە بریتین لە: سەیرکە مرۆڤەکان بە خوێندنەوەی ژیاننامەکەی سەرکردەی سیاسی خۆیان هەڵنابژێرن. با پێکەوە دابنیشن، بزانن گروپە جیاوازەکان چی دەڵێن و یەکێکیان هەڵبژێرن بۆ ئەوەی سەرکردە بێت. خەڵک هەڵبژاردەی سیاسی گرنگ دەکەن. شۆڕش بزووتنەوەیەکی نەرێنییە. لە ئەنجومەنی مارکسدا، لە باسی سەرمایە، تەنانەت لە مارکسەوە لەبارەی سۆسیالیزمەوە خوێندمەوه کە کۆمۆنیزم بزووتنەوەیەکە بۆ نکۆڵیکردن لە دۆخی ئێستا. لە ئێستادا هیچ مۆدێلێکی سەلماندنی نییە. چونکە دۆخی ئێستا لەسەر بنەمای خاوەندارێتی تایبەت دامەزراوە، بە پێناسە کۆمۆنیزم لەسەر بنەمای هەڵوەشاندنەوەی خاوەندارێتی تایبەت دامەزراوە. بەم مانایە ئەوە داتاکانی ئەمڕۆیە کە پێت دەڵێت سبەی چی دەکەیت نەک پلانی سەلماندنەکەت سەبارەت بە سبەینێ. ئەمەش بە مانای ڕۆژانەی بزووتنەوەی سیاسیش دەگرێتەوە. خەڵک دەیانەوێت لە کۆماری ئیسلامی ڕزگاریان بێت، بەدوای سەرکردەیەکدا دەگەڕێن کە خاوەنی ئیعتباری و شایستەیی و لێهاتوویی مێژوویی بێت و هێندە دڵخۆشکەر بێت کە پرۆسەی ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی لە ژێر ئەو ئاڵایە ئەنجام بدەن. ئەمە پرۆسەیەکە. شۆڕش نێگەتیڤە. ڕابەرایەتی بەڵگەیە. بەڵام سەرکردایەتییەکی ئەرێنی لە بزووتنەوەیەکی نەرێنیدا. دەبێت دان بە لێهاتوویی بزووتنەوەیەکدا بنێیت و ئەویش ئەوەیە کە دەتوانێت بیبات، باشە وەریبگرێت و دەتوانێت بیهێڵێتەوە. ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ له‌ ئامۆژگاریی بزوتنه‌وه‌یه‌كی سیاسی-كۆمه‌ڵایه‌تیدا ببینن خه‌ڵك وه‌ك سه‌ركرده‌یه‌ك قبووڵی ده‌كه‌ن. وە لەوێشەوە بەو پێیەی لەگەڵ ئەم ڕەوتەدا دەیانگوت “نا”، لەگەڵیدا دەڵێن “بەڵێ”. واتە ئەگەر بڵێی ئێمە ئەو بزووتنەوەیەین کە یەکسانیمان لە نێوان ژن و پیاودا هێنا، ئەو مۆدێلەی کە دواتر بۆ یەکسانی ژن و پیاو پێشنیاری دەکەن، بەگشتی لای ئەوان قبوڵکراوە. ڕابەرەکەی دەهێنێتە سەر کارەکەی، دەچێت بزانێت پلانەکە چییە و دەچێت جێبەجێی بکات. لە ئەنجامدا مۆدێلی ئیسپاتی چەمک دەگەڕێتەوە بۆ “نەخێر”، کە دەبێ هەموو کەسێک هەیبێ. بەڵام مەسەلەی هەڵبژاردنی حیزبێک وەک ڕابەری بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی و ڕابەری بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی، بۆ سەلماندنی ئەوەیە کە ئەو حیزبە ڕابەرابەرێکی شایستەیە بۆ خواستی جەماوەر. ڕابەرێکی شایستەی ئەوەیە کە ئەو پرۆسەیە جێبەجێ بکات و بەدی بهێنێت کە دەستی پێکردووە.

بێ گوێدانە بەرنامەی ئێمە، بەبێ پڕوپاگەندەی ئێمە، خەڵک و ئەم نەوەیە کۆماری ئیسلامییان ناوێت، بەدوای ڕابەرێکدا دەگەڕێن لەناو پەیکەری سیاسی کۆمەڵگادا کە خاوەنی ئەو سیاسەت، ئەخلاق، دیدە، ڕێکخراوەیی، و بەرنامە بێت کە ڕابەرایەتی بکات ئەم بزووتنەوەیە بۆ بردنەوە ئەم لێهاتووییە تەنیا زنجیرەیەک مۆدێل نییە بۆ جێبەجێکردن لە کۆمەڵگادا. ئەم لێهاتووییە بە واتای ئامادەبوون دێت. واتە دەستڕاگەیشتنی خەڵک بەم حیزبە. واتە بینینی ئەم حیزبە لە لایەنە جیاوازەکانی کۆمەڵگادا. واتا سەیرکردنی وەک حیزبێک کە بتوانێت بڕیاری پرەنسیپی بدات و بڕیاری ژیرانە بدات. وە بینینی وەک دیاردەیەکی گەورە. ئەمانە مەرجەکانی بوون بە سەرکردەی کۆمەڵایەتین. سیاسەتی ئەوەی پێی دەوترێت پێشبڕکێی زیرەکی یان شاژنی جوانی شایستەی کچێک نییە کە دەوری کەمەرەکەی ئەوەندە بێت، خوێندەوارییەکەی ئەوەندە بێت، ئەو تاجەش لەگەڵ ڕوخساریدا بگونجێت، بۆیە ئێمە ئەمە هەڵدەبژێرین. ئەوە بەو شێوەیە نییە. ئەمەش هەڵبژاردنێکە لەسەر بنەمای ئەوەی کە ئایا حیزب دەتوانێت گۆڵی لێبکات یان نا. پێم وایە هەلپەرستان کاتێک ئەگەر دەخەنە ناوەڕاستەوە، رێک ئەم تایبەتمەندییە بەکاردەهێنن. مرۆڤەکان دەیانەوێت کەسێک کارێک ئەنجام بدات.

ئەمانە بەو فۆرمولەیە دێن کە هەموو پێکەوە ناتوانرێت دەبێت بەشەکی بێت و دەتوانین ڕێکخستنی بەشەکی بۆ چاکسازییەکان بدەین. دەتوانین گۆڕانکاری لە ژیانتدا دروست بکەین. خەڵک لەگەڵ خۆیان دەبەن. سەرەتا بەو گریمانەیەی کە هەموو شتەکە مومکین نییە، پاشان بەو ڕاستییەی کە من حیزبێکم لە حکومەتەکەمدا هەیە، من باڵام و لە حکومەتەکەمەوە دەبینیت و دەتوانم چاکسازی بکەم، خەڵک بە دوای خۆیاندا ڕادەکێشن. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ئێمە دەمانەوێت لەسەر دیوەکەی تر بنیات بنێن و ئەویش ئەوەیە کە مرۆڤەکان دەیانەوێت لێهاتوویی و شایستەیی و توانای ڕابەرایەتی بزووتنەوەکەیان لە ڕوداوێکدا ببینن. ئەمەش تەنها بە خوێندنەوەی بەرنامەکەی و بینینی ڕۆژنامەکەی ناتوانرێت بەدەست بهێنرێت. پێویستە ئامادەیی و دەستڕاگەیشتنێکی قوڵی سیاسی و کردەیی بۆ ئەو بەشەی خەڵک لە کۆمەڵگادا هەبێت.
بەم شێوەیە وەڵامی من بۆ ئەو مشتومڕەی کە ئایا کۆمۆنیزم دەتوانێت لەم پێشهاتانەدا دەسەڵات بگرێتە دەست یان نا، بەڵێیەکی مەرجدارە. بە مەرجێک کۆمەڵێک مەرجی بەرفراوان دابین بکرێن و پێشمەرجی فەراهەم بکرێن، کۆمۆنیزمی ئێران چانسی ئەوەی هەیە کە دەسەڵات بگرێتە دەست و ئەوەی پێی دەوترێت مۆدێلی کۆمەڵگا دیاری بکات و لە قاڵب بدات. بەڕای من دەتوانێ دەسەڵات بگرێتە ئەستۆ و ئەو مەرجانەش بەندە بە هێزی زانایی حیزبەوە. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری کە زۆرێک لە ئێمە ئەندامین، بۆ ئەم هۆکارە دروست بووە و بۆ ئەم هۆکارە کاردەکات. ئەگەر بیری مارکسیستی یەک وشە بخاتە بەردەمت، دەڵێ پراکتیزە بکە! دەزانی دەبێت بچیتە ئەوێ، بڕۆ بۆ ئەوێ. بە هەر دوو ڕێگاکە، دەیکەیت یان نا. تا ئێستا کەس وازی لە ڕۆشتن نەهێناوە چونکە لەوانەیە نەگەن. لە ئەنجامدا دەبێت ئەم ڕێگایە پەیڕەو بکرێت و بە بڕوای من یەکێک لە سەرمایەکانی ئەم پرۆسەیە حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریە. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری دیاردەیەک کە لە ڕێگای ڕەخنەی سیاسی، ڕەخنەی تیۆری، بە قۆناغی پراکتیکی زۆر هەمەچەشن و ئاڵۆز و پەڕینەوە زۆر بە ئازاردا تێدەپەڕێت، گۆڕاوە بۆ ڕەوتێک کە دەتوانێت ئەو تایبەتمەندیانە دەربخات کە باسم کرد. لە کۆمەڵگایەکی ئیسلامیدا کە تەنانەت ڕێکخراوە ئازادیخوازەکەی ئامادەی ئەوە نییە کە ئاوا بە ئاسانی قسە بکات، ئاسان نییە بەرگری لە ژنان بکرێت بێ مەرج. ئاسان نییە باس لە هەڵوەشاندنەوەی موڵکی تایبەت بکەین وەک ئامانجێکی دەستبەجێی کۆمەڵگا. قسەکردن لەسەر بەدەستهێنانی دەسەڵات ئاسان نییە. ئەمانە ئەو باسانەن کە ڕوویان داوە.

ئەگەر کەسێک ئارەزووی زانینی مێژووی ئەو شتانەیە کە وا دەکات لێرەدا ئەم قسانە بڵێم، پێویستە شاخێک لە ئەدەب بخوێنێتەوە. لە باسی “حكومەت لە قۆناغە شۆڕشگێڕییەكاندا” تا دەگاتە باسی “ئەفسانەی بۆرژوازی نەتەوەیی” تا باسی رێكخراوی كرێكاری، تا دەگاتە باسی سۆڤیەت ئەم حیزبە. وە هەموو ئەمانە و هەموو ئەو خەباتانەی کە لە کایەی سیاسی جیاوازدا کردوویەتی، گەیشتوونەتە ئەو ئاستەی کە هێڵێکی چەند هەزار کەسی تێدایە. پێدەچێت ئەم ڕیزە لە خۆیدا ببینێت بۆ ئەوەی ئەم ڕۆڵە بگێڕێت. بەڕای من ئەمە گەورەترین سەرمایەی ئەم پرۆسەیەیە. ئەگەرنا بەهیچ شێوەیەک دەمنووسیەوە. کاتێک چەپ نییە بیەوێت بێتە سەر کار، چەپ نییە بتوانێت بێتە سەر کاریش. لە ئەنجامدا ئەو چەپەی کە دەیەوێت بێتە سەر کار، بە بڕوای من لانیکەم یەکێک لە پێداویستییەکانی بەدی هێناوە، ئێستا بوونی هەیە. ئەرکێکی هێرکولیی دەوێت، کە لە دەرەوەی باسی ئەمڕۆمانە. تەنها ویستم بڵێم ئەمە مومکینە و کۆمۆنیزم دەتوانێت کار بکات.

با ئاماژە بە یەک دوو خاڵی لاوەکی بکەم: ١.

  • پرسی مانەوەی ئێمە لە دەسەڵات و پرسی ئابووری. بەڕای من دەتوانین دواتر لەسەر دەرفەتی تر تاوتوێ بکەین، بەڵام ئەگەر وا گریمانە بکەین کە ئەوان بۆمبی کروز بەسەرماندا هەڵنادەن و ئامادەبن بازرگانیمان لەگەڵ بکەن و گەمارۆی ئابووری نەسەپێنن، ئەوا ئامادەن ڕێگەمان پێبدەن تەکنەلۆجیای لێ بکڕین بازاڕ، ئەوان ئامادەن ڕێگەمان پێبدەن کۆمەڵگا و ئابووری خۆمان ڕێکبخەین.بەبێ ئەوەی ئەوان پیلانێکی سەربازی دژی ئێمە بکەن، ئەگەر گریمانە بکەین کە سەقامگیری ئەم حکومەتە لە ژێر پرسیاردا نییە، بەڕای من، ڕێکخستنی کۆمەڵگەیەکی ئاوەدانتر لەگەڵ… هەمان ئاسانکارییەکانی ئێستا دەستبەجێ ئەگەری هەیە. یەکسەر دەکرێت لەبەر دوو هۆکار: ١.

یەکێکیان ئەوەیە کە هێزی مرۆیی ئازاد دەکرێت؛ بەڕای من مرۆڤێکی ئازاد و بەختەوەر بەهەمان ڕێژەی جاران باشتر دروست دەکات و بەرهەمی دەهێنێت. دەستپێشخەری دەکات، دڵ دەدات، تەرکیز بەسەر دەبات، دڵ دەسوتێنێت. واتە بە بڕوای من گەشەی ئابووری کۆمەڵگایەکی ئازاد و بەختەوەر، لە چرکەیەکدا بەختەوەر، کۆمەڵگایەک کە ڕێز لە خۆی بگرێت، بە پلەی یەکەم لەبەر خەڵکەکەیە، نەک لەبەر ئەوەی پارە هەیە یان نا. ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک خانوو دروست دەکەن، قوتابخانەکان نۆژەن دەکەنەوە، کارگە دروست دەکەنەوە، ڕێکخراوی نوێ دروست دەکەن، وزە و دڵیان دەڕێژن بۆ کار، کۆمەڵگا هێزێکی گەورەی ئینسانی بەدەست دەهێنێت کە ئێستا نییە. هەندێک کەسی خەمۆک، خەمگین، بێبەش کە دەزانن کار بۆ هێزێکی بیانی دەکەن و دەیانەوێت بە زووترین کات لێی ڕزگاریان بێت و کەمتر کار بکەن، پێمان دەڵێن چی خراپە لەم پرۆسەیەدا. ئێستا زۆربەی خەڵک بێکارن. بێکارن و هیچ کارێکیان نییە. لەو حاڵەتەدا ئێمە کۆمەڵگایەکمان هەیە کە پێکەوە دادەنیشین و پلان دادەڕێژن بۆ ئەوەی پێکەوە شتێک بنیات بنێن. سەیرکە لە کۆتاییدا بە بڕوای من مرۆڤی زیندوو گەورەترین سەرمایەی سۆسیالیزمە و ئەم مرۆڤە پێش هەموو شتێک ئازاد دەبێت.
دووەم: بەڕای من تەماح و تەماحێکی زۆر لەم وڵاتانەدا هەیە. واتە ئەو سەرمایەیەی کە لە وڵاتی ئێراندا بۆ بەردەوامی خنکاندن و قاچاندنی چینە دەسەڵاتدارەکان خەرج دەکرێت، بێ سنوورە. سەرەتا دەتوانین بە سادەیی گرەنتی ئەوە بکەین کە شتەکانی وەک تەندروستی، پەروەردە، گواستنەوە، هونەر، خانووبەرە و خۆراک لە بازاڕەوە دێنە دەرەوە. هەموو کەسێک خانووی هەیە، هەموو کەسێک خواردنی هەیە، هەموو کەسێک دەتوانێت سواری شەمەندەفەرەکە بێت و لە هەر شوێنێک بیەوێت بە پێ بڕوات، بلیتێکی لێ وەرناگرن. هەرکەسێک دەتوانێت بچێتە زانکۆ بۆ ناو تۆمارکردن و هەرکەسێک دەتوانێت بچێتە لای پزیشک بۆ پشکنین. ئێران سەرچاوەی لە سبەینێوە بۆ دابین کردنی ئەو پێداویستیانە لەبەردەستدایە. وەک ئەوە نییە پارەمان نەبێت بیدەین بە هەموو کەسێک. ئێمە پارەمان نییە چونکە نامانەوێت پارەمان هەبێت. چونکە ئەم سیستەمە سیستەمێکی ئیستغلالکەرە. ئەو سیستەمەی من پێشنیاری دەکەم ئەوەیە کە ئێمە یەک بە یەک پێداویستی خەڵک لە دەستی بازاڕی ئازاد وەربگرین و لە دەرەوەی سیستەمی بازاڕ بیدەین. وە بەپێی پێناسەکە مافی هاوڵاتیبوون مافی هەموو کەسێکە. گواستنەوە وەک نموونە وەردەگرم، هیچ شتێک نییە ڕێگریت لێبکات لە ڕاگەیاندنی شەمەندەفەر و پاس بەخۆڕایی. تۆ دەتەوێت دوو هەزار لەوێ فڕێ بدەیت، فڕێی مەدە، دواتر لە شوێنێکی ترەوە وەریدەگرم. چی پێویستە دوو هەزار خەرج بکەیت و سواری پاس ببیت؟ بڕۆ سوار بە و لە هەر شوێنێک بتەوێت دابەزە. ڕێکخستنی ئاسانترە. تەواوی هێزی کار ئازاد دەکرێت. تەواوی پرۆسەکە زیاتر دەستڕاگەیشتنە. زنجیرەیەک شەمەندەفەر لە کاتێکی دیاریکراودا دەڕۆن و دەگەن. بڕۆ سوار بە و لە شوێنێکدا بە پێ بڕۆ. لە کۆتاییدا کەسێک پارەی بۆ دەدات. لەوانەیە باجم لە هەندێک کەس کۆکردبێتەوە و داوەتەوە. وەک ئەوە نییە هەندێک شتە بێ بەرامبەرەکان ئاڵۆز بن. ئێستا بیر لەوە بکەرەوە کە خێزانی کرێکارێک چەند لە بواری خانووبەرە و تەندروستی و پەروەردە و خۆراک و گواستنەوە خەرج دەکات. لەسەدا ٨٠؟ ئیتر ٨٠%ی مووچە گرنگ نییە. چونكه‌ ئه‌مانه‌ی هه‌یه‌ و كۆمه‌ڵگا به‌شێكی زۆری له‌ كاری بەکر‌ی نه‌هێشتووه‌. ئەوەی دەیکات لە ڕاستیدا ٨٠٪ بۆ ئەو نییە. ئەوانی هەیە و بەهۆیەوە جیاوازییەکەی ٢٠%یە کە هاتۆتە کارگەکە. دواتر لە پرۆسەیەکی حیسابکراودا تەنانەت ٢٠%ی بەرهەمە لوکس و لوکسەکانی کۆمەڵگا لە دۆمەینی سەرمایەداری دەردەهێنیت و ڕێکی دەخەیت بۆ ئەوەی بەکاری بهێنیت. پرۆسەی بەرهەمهێنان چییە؟ بەڕێوەبردن چییە؟ هتد، کە بەڕای من بەپێی تەکنەلۆژیای کۆمپیوتەری ئەمڕۆ، بەپێی هێزی ئاڵوگۆڕی زانیاری لە جیهاندا، دەتوانرێت وەڵامی ڕوون بۆ هەموو ئەمانە بدۆزرێتەوە. بەڵام ئەگەر ببینە گەمارۆیەکی ئابووری، ئیتر ئەمە خاڵی من نییە. واتە پێم وانییە وڵاتێک کە ئابوورییەکەی لە ژێر گەمارۆدا بێت و بۆردومان دەکرێت، لە سبەینێوە بتوانێت بیمەی بێکاری بۆ هەمووان دابین بکات. لە ئەنجامدا خاڵی سەرەکی ئەوەیە کە کۆمۆنیزمی سەرکەوتوو دەبێت بتوانێت لەگەڵ جیهانی سەردەمی خۆیدا هاوژیانییەک بەدەستبهێنێت. لانی کەم دە ساڵ، بۆ ئەوەی بارگرانییەکەی دابخات و دواتر بزانێت ئێستا خەڵک باسی چی دەکات. کێ وتویەتی چی، کێ ناچاری کردووە، و وتویەتی چیتر ناچارم مەکە، دەتوانم بەرگری لە خۆم بکەم.

خاڵێکی تر ئەزموونی سۆڤیەت. ئایا دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت، خەڵک بەهیچ شێوەیەک دەرفەت بە کۆمۆنیزم دەدەن؟ ئایا قبوڵی دەکەن کە کۆمۆنیزم لەسەر مێزەکە بێت و بەدوایدا بێت؟ پێم وایە کە ڕەنگە زۆر شوێن ئەم کارە نەکەن. لە ئەوروپا نایکەن. بەڵام لە ئێران ئەو کارە دەکەن. واتە هەڵسەنگاندنی ڕوونی من ئەوەیە کە خەڵکی ئێران بە هۆی ڕووخانی بلۆکی ڕۆژهەڵاتەوە لە کۆمۆنیزم ڕزگاریان نەبووە. کۆمۆنیزم وەک وتم دەتوانێت ڕێکخراوێکی باوەڕپێکراو و ڕەوا بێت لە چاوی خەڵکدا. من پێم وانییە ئەگەر بچیتە ئێران جگە لە هەندێك پرۆفیسۆری زانكۆی دووهەمی خوردادی كەس نایەت بڵێ کۆمۆنیزم شکستی هێنا. ئێمە دەڵێین بڕۆ بەلای کاری خۆتەوە، جەماوەری سەرەکی خەڵک هیچ کێشەیەکی لەگەڵ ئەم وشەدا نییە. هیچ کێشەیەک لەم ئاسۆیەدا نییە. بە تایبەت کە پەیوەستە بەو شتانەی کە لەبارەی کۆمۆنیزمەوە دەیبیستێت. بە جۆرێک ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت ڕێگەی داوە لە گێڕانەوەی خۆماندا گوێیان لە کۆمۆنیزمی ئێمە بێت. کێ بڕیارە مۆدێلی ڕووسی بهێنێت و بیخاتە بەردەممان، کێ ئەو توێژینەوەی کردووە. خەڵکی ئاسایی دەبیستن کۆمۆنیستەکان هاتوون و ئەم قسانە دەڵێن. لە ئەنجامدا تەنانەت ئەمەش تا ڕادەیەک شەفافتر دەبێت.

هەرچۆنێک بێت پوختەی باسەکەم ئەوەیە کە پێشهاتەکانی ئێران بەرەو ڕووخانی کۆماری ئیسلامی دەبات. شەڕ لەسەر جێگرەوەی جدییە. کۆمۆنیزمی ئێران بە بەراورد لەگەڵ ئەکتەرە سەرەکییەکان بزووتنەوەیەکی پەراوێز و بچووک نییە. دەتوانێت ئەکتەری سەرەکی ئەم دیمەنە بێت. چانسی هاتنە سەر دەسەڵاتی هەیە، بە گریمانەیەک کە کۆمەڵێک مەرج کە لێرەدا بە شێوازی جۆراوجۆر باسم کردووە، جێبەجێ دەکرێن.

بنەمای ئەم بابەتە زارەکییە. ئەم دەقە لەسەر بنەمای شریتی کۆڕەکە ئامادەکراوە.
لە “بەرهەمە هەڵبژێردراوەکانی مەنسوور حکمەت، پاشکۆی یەکەم”، بڵاوکراوەکانی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری – حیکمەتیست، تەمموزی ٢٠٠٦ – لاپەڕە ٥٠٧ تا ٥٤٠ بڵاوکراوەتەوە
ڕوونکردنەوەی بڵاوکەرەوە: ئەم دەقە لەلایەن کورەش مەدرەسیەوە دەستکاری کراوە و لەلایەن ئیرەج فەرزاد و فاتح شێخەوە دەستکاری کراوە.
٢٦\١٠\٢٠٢٢ کراوەتە کوردی

hekmat.public-archive.net #3210fa.html




گرنگـییەکانی شـیعـر بۆ منـداڵان.. رەزا شـوان

له‌ زمانی کوردیدا، ئه‌م چوار وشه‌یه‌ (شیعـر، هـۆنـراوە، هه‌ڵبه‌ست، هـۆازان) هاومانانن و بۆ یـه‌ک مه‌به‌ست به‌کـاردەهـێـنرێـن. به‌ڵام وشـه‌ی (شـیعـر) له‌ ئـه‌دەبی کوردیـدا زیاتر دەقی گـرتـووە و لە وتـن و نووسـیـندا زیاتر بەکـاری دەهـێنـین. مـن پێمـوایه‌ که‌ وشـه‌ی (هـۆنراوە) که‌ هـونه‌ری هـۆنینه‌وە دەگه‌یه‌نـێت، چـێـژی له‌ وشه‌ی (شیعـر) که‌مـتر نییه‌.

شیعـر، جـوانترین و ناسکترین شێوەیه‌ له‌ شێوەکانی هـونه‌ر. که‌ زۆر له‌ کۆنه‌وە سه‌ری هه‌ڵـداوە. رەخـنه‌گران و مێژوونووسانی کۆن، جه‌ختیان له‌سه‌ر ئه‌وە کردووە، که‌ شیعـر تایبەتمەنـدیی خـۆی هـەیە و له‌گـه‌ڵ په‌خـشانـدا جیـاوازی هـه‌یه‌. شـیعـر گـوزارشـتـێکی پـڕ لـه‌ هـه‌سـت و ســۆز و خـۆشـه‌ویستـیـیه‌، که‌ له‌ نـاخـی دەروونـی شـاعـیرەوە دێـت. شیعـر هۆیه‌کی گرنگه‌ بۆ گوزارشتکردن له‌ هـیوا و خه‌ون و خه‌یاڵ و نیاز و سۆزداری و بـاوەڕ و رازەکـانمـان. شـیعـر زمـانی رۆحـمـانه‌. دەوتـرێـت (شـيعـر زمـانـێکە له‌نـاو زمـان دایـه‌) مه‌بەستـیش لـه‌م قـسه‌یه‌، ئه‌وەیـه‌ کـە شــیعـر زمـان و شـێـوازی تایبـه‌تی خـۆی هـه‌یه‌.
شیعـر گرنگـترین لقه‌ له‌ لقه‌کانی ئه‌دەب، فـۆرمێکی نایاب و سەرنجـڕاکێشە. هـه‌ست و چـێـژ و خـۆشـییەکی تایبـه‌تی به‌ دڵ و دەروونمـان دەبـه‌خـشـێـت. له‌ کـۆنـه‌وە شــیعـر تـێکه‌ڵاوی خوێنمان بـووە و بـووە به‌ به‌شــێک له‌ ژیـانـمان، هـه‌سـتمان دەبـزوێـنێ و بووە به‌ وێردی سه‌ر زمانمـان و به‌ خـۆراکی دەروونمان. بووە به‌ چـه‌کی به‌رگریمان. کاریـگه‌رییـه‌کی زۆری لـه‌ رۆحـی رەوانمـانـدا هـه‌یه‌. به‌ شـیعـریش گـۆزارشــتمان له‌ خـۆشییه‌کـان و ناخـۆشییه‌کـانی ژیـانمان کـردووە.
(هـیمۆت) دەڵـێـت:”ئـیمـپراتـۆرییـه‌کـان له‌نـاودەچـن، به‌ڵام شـیعـری باش هـیچ کـاتـێک له‌نـاو ناچـێـت”.

شیعـری منداڵان، سه‌رەڕای ئه‌وەی که‌ چـێژ و خۆشییه‌کی زۆر به‌ منـداڵان دەبه‌خـشێـت. جـۆگایەکی خـوڕیـشە‌ له‌ رووبـاری رۆشـنبـیریی منـداڵان. گه‌ورەتـرین کـاریگه‌ریشی له‌ پـه‌روەردە و فـێرکـردنی منـداڵاندا هـه‌یه‌. بـۆیە‌ شـیعـر بـووە به‌ بەشــێک له‌ کـتـێـبەکانی خـوێنـدنه‌وەی کـوردی.
شـیعـری منـداڵان، نـزیکـترین هـونـه‌رە له‌ دەروونیانه‌وە. گرنگـترین کاریگەریی له‌‌سه‌ر که‌سایه‌تی و ژیانی ئه‌مڕۆ و داهـاتووی منـداڵان هـه‌یه‌. له‌ کۆنـه‌وە دایکانی به‌سـۆز و مـیهـرەبـانی کوردمـان، بـه‌ لایـلایـه‌ و لـۆریـن و گـورگـانه‌ شـه‌وێ و لاوانـدنـه‌وە، به‌ دەنگـێکی ناسک و بـه‌ ئـاوازێکی پـڕ به‌سـۆز و شـیریـن، له‌گه‌ڵ راژەنـدنی بـێـشکه‌ و لانـکه‌کـانی کـۆرپه‌ شـیریـنه‌کـانیـان، به‌ ســۆزەوە کـورپـه‌کـانیـان لاوانـدوونـه‌تـه‌وە و ژیـریـان کـردوونـه‌تـه‌وە و کـردوویـانـنـه‌ خـه‌وێـکی خـۆش.
(لامـارتین) دەڵـێت:”جـوانترین شـیعـر له‌ سه‌رانسه‌ری جـیهـانـدا، لایـلایـه‌ی دایکانه‌”.

هـه‌مـوو مـنداڵان، هـۆگـری گـۆرانی و شـیعـر و سـروودن. به‌ تایبـه‌تیـش ئـه‌و شـیعـر و سروودانه‌ی که‌ خۆشی و شادییان پێ دەبخه‌شن. ئه‌و شیعـر و سروودانه‌ی که‌ باسیان له‌ ژیـان و ژینگه‌ و باڵـندە و ئـاژەڵ و گـوڵ و په‌پـووله‌ و له‌ خۆشی و لە یـاری و شـادی و ئـازادی و لە جـوانی کوردستانی قـەشـەنگ و شـیریـنمان و له‌ سه‌رچـڵـیـیه‌کانی منـداڵان کـردوون. یا باسیان له‌ هـیوا و خواست و له‌ خـه‌ون و خه‌یـاڵ و له‌ راز و نیـازی پاکیـان و لە ئارەزووەکانیان کردوون. که‌ به‌ ئاسانی لـێـیان تێـدەگه‌ن و ژیـان و خـه‌یـاڵی خۆیـان تێـیانـدا دەبینـنه‌وە. چـێـژ و خۆشـیان لێـوەردەگـرن.
نـووسین و پێـشکه‌شکـردنی شـیعـری جـوان، به‌ شـێوازێکی هـونـه‌ریی دیـاریکـراو، تا رادەیه‌کی زۆر دەگه‌ڕێته‌وە بۆ به‌هـرە و رۆشنبیری و ئه‌زموونی سه‌رکه‌وتووی شاعـیر.

                  خه‌سڵه‌تە گونجـاوەکانی شـیعـری منـداڵان 

به‌ کورتی و به‌ چـڕی له‌م خاڵانـه‌دا، باس له‌ تـایبه‌تـمەنـدی و لـه‌ گرنگـترین خـه‌سـڵه‌ته‌ گـونجـاوەکـانی شـیعـر بـۆ منـداڵان دەکـه‌یـن.

١ـ پێویسته‌ شاعـیری شیعـرنـووس بۆ منـداڵان، بـه‌ر له‌ هـه‌مـوو شـتـێک و مه‌رجـێک، ئه‌وە بـزانێـت که‌ شـیعـرەکانی بۆ منـداڵان دەنـووسێـت نـه‌ک بۆ گه‌ورەکـان. نـووسیـنی شیعـریش بـۆ منـداڵان، کارێکی هـه‌ڕەمەکی و ئاسـان نییه‌. چـونکه‌ نـووسینی شیعـر بۆ منداڵان، هه‌ر ئه‌وە نییه‌ که‌ شاعـیر چه‌نـد دێـڕێکی کـێش و سه‌روادار رێکبخات و ناوی لێبنێت (شیعـر بۆ منداڵان). شیعـری منداڵان بنه‌ما و تایبه‌تمه‌نـدی و مه‌رجی خۆی هه‌یه‌. که‌ پێویسته‌ شاعـیر له‌ کـاتی شـیعـر نووسـین بۆ منـداڵان رەچـاوی ئه‌و مه‌رجـانه‌ بکات. پێویستە شارەزایی لە قـوناغـەکانی گەشەکـردنی منـداڵان هەبێت و خـواسـت و ئارەزوو و هـیوا و خەونەکانیان لەبەرچاوبگـرێت. چونکە شاعـیری منداڵان کاتێک دەتوانێت کە شـیعـری جـوان و دروسـت و گرنـگ و بەسوود و کاریـگەر بـۆ منـداڵان بنووسێـت، کە شـارەزایی تـەواوی لە قـۆنـاغـەکانی گەشـەکـردنی منـداڵان هـەبێـت، لە رووی تـوانـای دەروونی و جەسـتەیی و پەروەردەیی و کۆمەڵایەتی و سـۆزداری و هـزری و خەیـاڵ و حەز و ئارەزووەکانی منـداڵان. پێویستە شاعـیرانی شـیعـرنـووسی منـداڵان دەروونناس و پـەروەردەکـار و مامـۆســتا و هـونـەرمـەنـدبن . ناشـبـێت لەژێـر کـاریـگەریی هـیچ ئایـدۆلـۆژیـایەکی دیاریکراودابـن و رەنگـدانـەوەی لە شـیعـرەکانی بۆ منـداڵان هـەبێـت و بەرەو لایـەنێکی دیـاریکـراو ئاراسـتەیـان بـکات.

٢ـ جه‌خـتکـردن له‌سـه‌ر شـیرینی و ناسکی و ئاسانی زمـانی شیعـر بۆ منـداڵان، بەپـێی قـۆناغـه‌کـانی ته‌مه‌نیـان و به‌پـێی وشـه‌ و رسـته‌ گـونجـاوەکـانی فـه‌رهـه‌نگی زمـانیـان.
پێویسته‌ وشه‌کـانی شیعـری منداڵان ئاسان و ناسک و رەوان بن، ته‌ڕ و پاراوبن. به‌بی گرێ و گۆڵـبن. وەکو گـوڵ جـوان و گه‌ش و بۆنخۆشبن، وەکو په‌پـوولە نه‌رم و نیـان و نه‌خـشینبن. وەک په‌لکه‌زێـڕینه‌ رەنگاوڕەنگـبن. به‌ ته‌واوی وەک دڵپـاکی و بێـتاوانی و راسـتگـۆیـی و جـوانی و سادەیی منـداڵان بـن، کە پـاک و جـوان و بێـتاوان و راستـن. ئـەم مەرجـانەش وا پێویست دەکات، کە شاعـیرانی منـداڵانی کوردمـان، شـارەزاییـەکی باشـیان لە زمـان و لە رێـزمـانی کـوردی لە داڕشـتـنی رسـتەدا هـەبێـت.

٣ـ وا باشه‌ کێشی نیوە دێڕەکانی شیعـر بۆ منداڵان، ژمارەی بـڕگه‌کانیـان له‌ (٦، ٧، ٨ ، ١٠) بڕگه‌ زیاتر نه‌بن. کێشی بـڕگه‌یی “په‌نجـەیی” ئاسانترین کـێشی شیعـری منـداڵانه‌.
باشتریش وایه‌، ژمارەی وشه‌کانی هه‌ر شیعـرێک بۆ منداڵان له‌ (٥٠) وشه‌ زیاتر نه‌بن.
(کێش) و (ترپه‌) و (میوزیک) سێ بنه‌مای سه‌رەکین له‌ شیعـردا. په‌یوەندییان به‌یه‌که‌وە هـه‌یه‌ و ته‌واوکـه‌ری یه‌کـترین. یا گیـانێکـن له‌ سێ جه‌سـته‌دان.
ریتـم و ته‌کـنـیکـیش پێـویسـته‌ به‌پـێی پێـوەرەکـانی شـیعـری منـداڵان رێکـبخـرێـن.

٤ـ دوورکه‌وتنه‌وە له‌ به‌کـارهـێنانی رەوانبـێژی و تـێز و ئاڵـۆزی له‌ شـیعـر بۆ منـداڵان.

٥ـ هه‌ڵـبژاردنی ئه‌و بابه‌تانه‌ی، که‌ له‌گه‌ڵ ژیـان و گرنگی پێـدانی منـداڵانـدا گونجاون و لە ژینگەیـانەوە نـزیکـن و بـۆ ئـەم سـەردەمە بگـونجـین.

٦ـ پێویسته‌ شیعـری منـداڵان، بابه‌تی رەوشتی و په‌روەردەیی و دەروونی و نیشتمانی و کۆمـەڵایه‌تی و ژینگه‌پـارێـزی و مـرۆڤـایه‌تی له‌ خـۆ بگـرێـت، تا له‌ منـداڵـییه‌وە به‌ ئـه‌م بەهـا و پـرەنسـیـپە بـەرز و جـوانـانە رابهـێـنرێـن.

٧ـ پێویسته‌ ئه‌و سروود و شیعـرانه‌ی که‌ ئاوازیان بۆ دادەنێن و دەکرێن به‌ گۆرانی و بە سروود بۆ منداڵان و له‌‌ ته‌‌له‌‌فـزیۆنەکاندا تۆماردەکرێن. له‌ژێر چاودێریی که‌سانی پسپۆر و شارەزای بواری ئه‌دەبی منداڵان و دەروونناسی و په‌روەردە و هـونه‌ری منداڵانـدابن. چونکه‌ منـداڵان ئه‌م هـۆنـراوانه‌ له‌به‌ردەکه‌ن. کاریـگه‌رییان له‌ ژیانی منـداڵانـدا دەبێـت.

٨ـ پێـویسته‌ شاعـیرانی شیعـرنـووس بۆ منـداڵان له‌‌ بـواری پـه‌روەردە و دەروونناسی و ئـارەزووەکـانی منـداڵان نابـەڵـەد نەبـن.

٩ـ پێویسته‌ شاعـیرانی شیعـرنووسی منـداڵان ئه‌وە بـزانن، که‌ شیعـری منـداڵان، وەک هه‌ر بابـەتـێکی تری ئـه‌دەبی، پێـویستی به‌ داهـێنان و گه‌شەکـردن هـه‌یه‌. پێـویستی به‌ ته‌کنیک و ستایـل و به‌ شێوازی گوزارشـتکـردنی تـازە هـه‌یه‌. چونکە منداڵانی ئەمـڕۆ منداڵانی سەدەی رابردوو نین. خواست و هـیوا و خەون و ئارەزوەکانیشیان جیاوازن.

١٠ـ پێویسته‌ شـاعـیرانی شـیعـرنووس بـۆ منـداڵان، نـاونیشـانی کـورت و گـونجـاو بۆ شـیعـرەکانیان دابنێـن. ناونیشانه‌کانیش گوزارشـت له‌ ناوەڕۆکی شـیعـرەکانیـان بکه‌ن.

١١ـ مانگی ئه‌پـریـلی هه‌مـوو ساڵێک، به‌ مانگی شیعـری نیشتمانی دانراوە. ئه‌م مانگه‌ بقـۆزنـه‌وە و هـه‌وڵـبـدن که‌ زۆرتـرین شـیعـری نیشـتمانی بـۆ منـداڵه‌کانتان بخـوێننه‌وە.
١٢ـ شیعـری ئازاد بۆ منداڵان، له‌ لای منداڵان چێژێکی ئەوتۆی نییە، وەک ئەو چێژەی کە له‌ شیعـری کـێشدار و سه‌روادار و مـیوزیکـدار و ئـاوازداردا وەری دەگرن. دەڵـێن: شـیعـری ئـازاد بـۆ منـداڵان، وەک مێـزی بێ تـۆڕی یـاریی تـێـنسی سـه‌ر مێـز وایـه‌.
(ئـازار پـاد) دەڵێـت:”کاتێک کە شـیعـر لە ئـاواز دووربکەوێتـەوە، وشک دەبێـتـەوە”.

ناڵـێین، شیعـری ئازادی جـوانـمان بـۆ منـداڵان نییـە، بەڵام زۆر کـەمـن. لە ئەزمـوونی دوو سێ شاعـیر زیاتـر نییـە، ئەوانیـش جاروبـار شـیعـری ئـازاد بۆ منـداڵان دەنووسن. هـەندێ شیعـریـش کە لەژێـر ناوی شیعـری ئـازاد دایـە بۆ منـداڵان، لە راسـتیـدا، هـیچ چـیژێکی شیعـرییان تێـدا نییە. بریتین لە پەخشانی نیوچە هـونەریی سادە، نەک شیعـر.
با ئـەم بابـەتە بـۆ رەخنـەگـرانی شـارەزای بـواری شـیعـری ئـازاد بەجـێـبهـێـلیـن.

                         گـرنگـییه‌کـانی شـیعـر بـۆ منـداڵان

له‌و بـڕوایـه‌دام، به‌ زانـیـنی گـرنگـییه‌ سه‌یـرەکـانی شـیعـر بـۆ منـداڵان سه‌رسـام دەبـن. زۆر به‌ کورتی باس له‌ چه‌نـد گـرنگییه‌ک له‌ گـرنگـییه‌کانی شـیعـر بـۆ منـداڵان دەکه‌ین:

١ـ شـیعـر گه‌شه‌ به‌ زمـانی منـداڵان دەکات و شارەزایی زمـانی داهـێنانیان زیاتر دەکات. توانـایـه‌کی زیـاتریشیان دەبێت بۆ گوزارشـتکردن لە سـۆز و خەیاڵ و لە هەسـتەکانیان. بۆ گەشەکردنی به‌هـرەی نووسینیان لە شـیعـردا. فه‌رهـه‌نگی وشه‌کانیشیان دەوڵه‌مه‌نتر دەکات، له‌ رێی خوێندنەوە و بیستنی شیعـرەوە کۆمه‌ڵێک وشه‌ و رسته‌ی تازە فێردەبن.

٢ـ شـیعـر هـۆیـه‌کی گـرنـگه‌ بـۆ منـداڵان، بـۆ گـوزارشتکـردن له‌ بیـر و نـاخ و سـۆز و دەروونیان، بۆ گه‌شه‌کردنی خه‌یـاڵ و به‌هـرەی ئه‌دەبی و هـیوا و خولیا و خه‌ونەکانیان.

٣ـ زۆر گـرنگه‌ هه‌‌ر له‌ منـداڵـییه‌وە منـداڵه‌کـانتـان به‌ چـێژ و حـه‌ز و خۆشــه‌ویستی بۆ شـیعـر رابهـێنـن. نـه‌ک ته‌نیـا هـه‌ر له‌ قـوتـابخـانه‌دا، به‌ڵکـو له‌ ژیـانی رۆژانه‌یـان و له‌ په‌یـوەنـدییه‌کانیشیانـدا سـوودیـان پێ دەبـه‌خـشـێـت.

٤ـ شـیعـر گه‌ڵی دەرگـای بەسوود و گرنگ بـۆ منـداڵه‌کـانتان دەکاتەوە، کە به‌ درێـژایی ژیـانیان سـوودیـان پێـدەبـەخـشـن. که‌واتـا نـابـێـت گـرنـگی و سـوودەکـانی شـیعـر بـۆ منـداڵان فەرامـۆش و پـشـتگـوێ بـخـه‌ن.
٥ـ شـیعـر رۆڵـێکی گرنـگ و کاریـگەرییـەکی زۆری لە پەروەردەکـردنی دروسـت و لە ئاراستەکردنی راستی منداڵاندا هەیە. لە ئامادەکردنیان بۆ ژیان و داهـاتوویەکی گەشتر.
٦ـ شـیعـری شـیرین و جـوان ناسک، پێداویستییە دەروونییەکانی منداڵان مەست دەکات. زاخـاوی بیـرۆ و هـۆش و هـزریـان دەدات. چـێژی جـوانـیـان پێ دەبـەخـشـێـت.

٧ـ به‌ دەنگـێکی بـه‌رز و خـۆش و شـیرین شـیعـر بۆ منـداڵـه‌کـانتـان بخـوێننه‌وە. دەشێ هـێشتا منـداڵـن و له‌ واتاکـانی وشـه‌کان تێـنه‌گـه‌ن، به‌ڵام هـه‌سـت به‌ چـێژی مـوزیکی و تـرپـه‌ی سه‌روای شـیعـرەکـان دەکه‌ن. به‌ مه‌رجـێک شـیعـرەکان سـووک و ئاسـان بـن.

٨ـ شـیعـری شـیرین، بـوارێـکی باشه‌ بۆ فـێرکردنی منـداڵه‌کانتان به‌ زمـانی کوردیمـان.

٩ـ شـیعـر هـانی منـداڵان دەدات بۆ خوێنـدنـه‌وە و بۆ دەرخستـنی بەهـرەی ئه‌دەبیـیان.

١٠ـ شـیعـر ئاسـۆی بیـر و ئه‌نـدێـشـه‌ و خه‌یـاڵی منـداڵان فـراونـتر و گه‌شـتر دەکـات و یارمه‌تییان دەدات بۆ بیرکـردنه‌وە له‌ داهـێنان و پێشکه‌وتن.

١١ـ شـیعـر، منـداڵان به‌ گـه‌لێ بابـه‌تی هـه‌مه‌جـۆرە و به‌ هـه‌ستی جیـاواز دەناسێنـێت.

١٢ـ سه‌روای ناسکی شـیعـر، رێگه‌یه‌کی نایابه‌ بۆ منـداڵانی بچـووک، بۆ گه‌شه‌کـردنی هـۆشـیارییـان و ئاشـنابـوونیـان به‌ زمـانی دایـک و به‌ جـۆری دەنگه‌کـان و تـرپـه‌کان.

١٣ـ ئـه‌و منـداڵه‌ به‌هـرەمه‌نـدانه‌ی که‌ هـۆگـری خوێنـدنـه‌وەی شـیعـر دەبـن و له‌ لایـه‌ن دایکـان و باوکـان و دادەکـانیان و مامۆستاکـانیانه‌وە هـانـدەدرێن و په‌روەردە دەکـرێن، هـه‌ر لـە منـداڵـییه‌وە ئالـوودەی چـێژی شـیعـر دەبـن و له‌ ژینـگه‌یـه‌کی شـیعـر دوسـتـدا په‌روەردە دەبن. شه‌یـدای خوێنـدنه‌وەی شیعـر دەبـن. ناتوانن به‌ درێـژی ژیانیان واز له‌ خـوێنـدنـه‌وەی شـیعـر بهـێـنن. شـیعـر دەبـێـت بـه‌ به‌شـێک لـه‌ ژیـانیـان. بـه‌ دووریـشی مه‌زانـن، که‌ هـه‌نـدێک له‌م منـداڵانه‌ ببـن به‌ شاعـیر و به‌ نـووسه‌ری بـواری ئـه‌دەبیاتی منـداڵان. منـداڵان هـه‌ر بە خـۆڕسکـی ئـارەزووی گـۆرانی و ئـاوازی شـیرینیان تێـدایه‌.
گه‌لـێک له‌ که‌ڵـه‌ شاعـیرانی کورد و جیهـانی، له‌ منـداڵیـیه‌وە هـۆگـری شـیعـر نـووسین بوون، له‌گەڵ شیعـردا ژیـان و گه‌ورەبـوون، تا بوون به‌و شاعـیرە مـه‌زن و ناسراوانه‌.

١٤ـ له‌ میـانه‌ی شـیعـرەوە، به‌هـرە و گـه‌لی له‌ تـوانـاکـانی منـداڵان دەردەکـه‌ون، وەک دەنـگـڕەوانی و به‌ جـوانی پێشکه‌ش کـردنی شیعـر و دەرخـستنی ئازایـه‌تی ئه‌دەبیـیان.

١٥ـ شـیعـر و سروود، رۆحـی کوردایه‌تی و هـاوبه‌‌سته‌بـوون و کوردستان په‌رروەری له‌ دڵـی منـداڵاکانتـان شـیرینـتر دەکات. په‌رۆشـێکی زیاتـری نیشـتمانییان دەبـزوێنێـت.
زیاتـریش پابـه‌نـدی نه‌ریـت و به‌هـا نیشـتمانییه‌کـان دەبـن.

١٦ـ شیعـری شیریـن و گونجـاو بۆ منـداڵان، گه‌شه‌ به‌ چـێژی ئه‌دەبی منداڵان دەکات و هه‌سـت دەوڵه‌مه‌نتـریـان دەکـات و هـانیان دەدات بۆ دەرخـستنی توانـا و بەهـرەکانیان.

١٧ـ شـیعـر، هـۆکـارێکه‌ بۆ بنیاتـنانی که‌سایه‌تییه‌کی دروسـت و بۆ رووانـدنی رەوشتی به‌رز و خـوو و نه‌ریـت و بەهـای جـوان. بـۆ زاخـاودانی هـۆش و هـه‌ست و دەروونی منـداڵان. کە کاریگەرییان لە ژیـانی ئەمـڕۆ و داهـاتـوویان دەبێـت.

١٨ـ په‌روەردەکردنی منـداڵان به‌ ئاشنابـوون و خۆشـه‌ویستی بۆ شـیعـر، نه‌ک هـه‌ر له‌ قـوتابخانه‌دا به‌ڵکو له‌ ژیانی رۆژانه‌یان و په‌یوەندییه‌کانیشیاندا سوودیان پێ دەبخشێت.
١٩ـ شاعـیرانی منداڵان، لە میانەی شیعـرەکانیانەوە، هـانی منداڵانی کوردستان دەدەن، بـۆ ژینگەپـارێـزی، بۆ پاکڕاگرتـن و پاراستنی سـروشتی جـوان و رەنگینی کوردستان.
٢٠ـ شـیعـر رۆڵـێکی گـرنـگی لە چـارەسەرکـردنی هـەنـدێ گـرفـتی دەروونی منـداڵان هـەیە وەکو: تـرس، شـەرم، گـۆشـەگـیری، دڵـتـەنگی هـەیە.
٢١ـ شیعری منداڵان، یەکێکە لە گرنگترین رەگەزەکانی رۆشنبیریی منداڵان، کە گەلێک ناوەڕۆکی گـرنـگـیان بـۆ کـورت دەکـاتەوە.
٢٢ـ زۆریـش پێـویستیمان بە لێکـۆڵـینەوە و بە رەخـنەی زانستی بنیاتنەر هـەیە، بۆ لە بێژنگـدانی شیعـرەکانی منداڵان. بۆ دیاریکردنی لایەنی جوانییان و بۆ دیاریکردنی هەڵە و نادروستییەکانیان، لە هەمـوو روویـەکەوە. چونکە شیعـر بەبێ رەخنـە پێشناکەوێت.
داوا له‌ شاعـیرانی شـیعـرنـووس بـۆ منـداڵان و له‌ دادەکـانی باخـچـه‌کانی منـداڵان و له‌ مامۆستایانی قوتابخانه‌ بنەڕەتییه‌کان و له‌ دایکـان و باوکان دەکه‌ین، که‌ منداڵه‌کانیان و قـوتابییه‌کـانیان ئاشـنا و هـۆگـری شـیعـری جـوان و به‌سوود بکـه‌ن، چونکه‌ شیعـر له‌ زۆر رووەوە سوودێکی زۆر نایاب به‌ منـداڵه‌کـانتان و به‌ قـوتابییه‌کـانتان دەبه‌خـشێت.

کەواتا شـیعـر دەتوانێـت ئه‌‌رکـێکی زۆر گرنـگ ببـینـێـت، له‌ چەنـد رەهـه‌نـدێکی وەک: په‌روەردەیی و نه‌ته‌وەیی و نیشتمانی و کۆمه‌ڵایه‌تی و رەوشتی و جوانی و سروشتی و ویـژدانی و ســۆزداری و هـزری مـرۆڤـایـه‌تی. ئـه‌وە شـیعـری منـداڵانـە، کـه‌ منـداڵـه‌ چـاوگـه‌شـه‌کـانتـان به‌ کوردایـه‌تی و کوردسـتان په‌روەری گـۆش و پـه‌روەردە دەکات. فـێری وانه‌ی نیشـتمان په‌روەری و دڵسـۆزی و خـه‌بات و تـێکـۆشان و خـۆڕاگـری و ئازایـه‌تی و دلـێری و به‌رگـری و کۆڵـنه‌دانیـان دەکـات. ئـه‌وە شـیعـرە که‌ رۆڵـه‌کانتان فـێری رەوشت به‌رزی و رەفتار دروستی و گه‌شبینی و هـیواخوازی و چاکه‌خوازی و هـاوکـاری و یـارمـه‌تی و لـێـبـووردن و رێـزگـرتـن و بـرایـه‌تـی و ژیـنگـەپـارێـزی و هـاوڕێـتی و مـرۆڤـایـەتی و زۆر شـتی جـوانی تـر دەکـات.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٨/ ئـوکتۆبـەر/٢٠٢٢




کتێبی (دیداری ئەدەبی منداڵان)چاپ و بڵاوکرایەوە

کتێبی (دیداری ئەدەبی منداڵان)چەند توێژینەوەیەکی ئەدەبیی و ڕەخنەیی، کەوتە بەرچاوی خوێنەرانی ئازیز و کتێبخانەی کوردیی ڕۆشنکردەوە.
کتێبی (دیداری ئەدەبی منداڵان)، لە بڵاو کراوەکانی یەکێتیی نووسەرانی کورد – لقی سلێمانییە، کە بەرهەمێکی هاوبەشی (١٠) نووسەری بواری ئەدەبی منداڵانە و بە تیراژی (٥٠٠)دانە لە دوو توێی (١٦٢) لاپەڕەدا چاپ و بڵاوکرایەوە.
لە ناوەڕۆکی کتێبەکەدا هاتووە، کە ناوی توێژینەوە و نووسەرەکان، بەم شێوەیە دانراون.

١- چەند سەرنج و وردبوونەوەیەک لە مێژووی ئەدەبی منداڵانی کورد، ئەمین محەمەد.
٢- گرنگیی و بایەخی ئەدەبیاتی منداڵان و کاریگەری لەسەر پێشکەوتنی گەلان، پەیام ئیبراهیم.
٣- گرنگیی نووسینی تەمەن لەسەر بەرگی کتێبی منداڵان، د. هاوژین سڵیوە.
٤- شیعر بۆ منداڵان نووسراو و شیعر دەرخکردن، محەمەد فەریق حەسەن.
٥- ڕۆڵ و بایەخی ڕەخنە لە ئەدەبی منداڵاندا، زیاد ڕەشاد قادر.
٦- بەراوردی ئاستی ئەدەبیاتی منداڵان و کاریگەریی لەسەر کەلتووری کۆمەڵایەتی پێکەوەژیانی ئاشتیانەی نەتەوەکان، د. ماجید خەلیل.
٧- ڕۆڵی ئەدەبی منداڵ لە کارامەییە کۆمەڵایەتیەکاندا، مەحمود عەبدولکەریم باجەڵان.
٨- ڕۆڵی نووسەری ژن لە ئەدەبیاتی منداڵانی کورددا، زارا ئەحمەد جاف.
٩- ڕۆڵی ڕاگەیاندن، لە ئەدەبیات و ڕۆشنبیریی منداڵاندا، ڕۆستەم خامۆش.
١٠- چۆن منداڵ هۆگری خوێندنەوە بکەین؟ فەوزیە مەنمی.




بیرەوەریەکانی فەقێیەکی گوومڕا-(33).. شەماڵ بارەوانی

بەشی سی و سێ

هــەی لەوەی ســەرت بـەم..!

لە هەولێرێ دووساڵان لە گەڕەکی ئیسکان و لە قوتابخانەی(موحەمەد)یە، لەناو مزگەوتی حاجی قەرۆکی قوتابی خوێندنی ئیسلامی و فەقێی حوجرە بووم.

جا عادەتەن بەهۆی نزیکی ئیسکان لە بازاڕەوە، ئێمەی فەقێیەکان هەرکاتێک پێویستیمان بە بازاڕی کردن و شتێك بوایە، زۆربەی جار هەر بەپێ دەڕۆشتینە ناو بازاڕ.

بەو بۆنەیەوە، ئەوە ڕۆژەکی لە ئیسکان بە پێیان دەڕۆیشتمه بازاڕێ، قاتێکی کوردیم لەبەربوو و کڵاو جامانەیەکیشم لەسەر بوو.

جامانەکەم هێندە گەورەبوو دەتگووت هی پیاوە هیندیەکانە. زۆر بە پۆزەوە ڕێم دەکرد و جۆرێک لە خۆبایی بوون و وەک بادینیەکان دەڵێن: تڕ مەزنیم پێوە دیاربوو.

بەکۆڵانەکی دادەڕۆیشتم، لەیەکێک لە گەڕەکەکانی نێوان ئیسکان-بازاڕ، یەک کۆمەڵە ژن لەبەر دەرگای حەوشەی یەکێک لە ماڵەکانی ئەو گەڕەکە و لەقانچەی دانیشتبوون.

دیقەتم دا هەموویان کورد وتەنی بە چوار چاوان و لەبنی پێم، تا تەپڵی سەرم، تەماشایان دەکردم و لەبن لێوانیشەوە، پستە پستیان بوو و پێم پێدەکەنین.

لە دڵی خۆمدا گووتم: لەوەدەچێت ئێستا پێم بڵێن: های لەوە ! تۆ سەیری، ئەو فەقێیە بنچکە فسە جامانە گەورەیەتان دیتییە چەند لەخۆباییە و چەندە بە ئەتەکێت و لووت بەرزییەوە ڕێدەکات! دووسێ منداڵیش تۆزەک واوەتر و لە نزیک ژنەکان خەریکی یاریکردن بوون. منداڵەکان هەموویان تێم ڕامان و ئەو تەمەنەی من و ئەو جامانەو ستایلەی جل وبە رگەی منیان لا سەیربوو، وەک بڵێیت شتێکی سەیر و عەنتیکەیان دیتبێت.

یەکێک لە منداڵەکان بانگی کردم: هێی هێی! کو ئاوڕم دایەوە و تەماشام کرد، گووتی: هەی لەوەی سەرت بەم.(نەیزانی ناوی ئەوەی سەرم چییە) وای باوکەڕۆ، کاتێک وای پێ گووتم، هەر خوا دەزانێت کە چەندە تەریق بوومەوە و لە شەرمان چەند ڕەنگم هێنا و برد. تێبینیم کرد ژنەکان هەموویان دەمی خۆیان بە لایەکی سەرپۆشەکانیان گرتووە و لەژێر لێوەوە پێدەکەنن. منیش لەشەرمان حەوت ڕەنگم گۆڕی و زەوی شەقی ببردبووایە دەڕۆشتمە ژێریەوە. ئاخریەکەی ژنەکیان غاریدا منداڵەکە، تا لێی بدات و منداڵەکە هەڵات و ژنەکە پێی گووت: بووەستە، بەس بتگرم هەی سەر گەورەی قوون ئەستوور. منیش سەری خۆم شۆڕکرد و هەنگاوەکانم خێراکردن و بە شەرمەوە و بە پەلە ئەو ناوەم جێ هێشت.




ئێران: لە ڕاپەڕینێك زیاتر!.. عدنان کریم

هێزە ئیسلامیەکانی ئێران بەڕابەریی ئایەتوڵڵا خومەینی لەخۆوە نەیانتوانی بەئاسانی سواری شەپۆلی شۆڕشی ساڵی ١٩٥٧ ی ئێران ببن. نەفرەتی گشتیی خەڵك لە ڕژیمی شای ئەو سەردەمە، پایگای تاڕادەیەك بەهێزی ئایەتوڵڵاکانی ئەوکاتە لە کۆمەڵگای ئێران، ڕەخنەنەکردنی ئەو ڕەوتە دینیە لەلایەن هێزە دیموکرات و چەپەکانەوە لە دوو ساڵی ڕاپەڕینی گەلانی ئێران ٧٧-٧٩ و ستراتیجیەتی هەموو پێکەوە و دەس لەناو دەست بۆ ڕووخاندنی شا وزۆر هۆکاری تری هاوچەشن توانیان ژینگەیەکی سیاسیی گونجاو بەرهەم بهێنن کە لەئاکامدا لە مناڵدانی شۆڕشی ئەو کاتەوە، کۆماری ئیسلامیی ئێران لەدایك بوو. هەربۆیە لە ڕیفراندۆمی ساڵی ١٩٨٠ دا %98 ی بەشداربووانی ڕیفراندۆمێك کە بۆ هەڵبژاردنی جۆری سیستمی سیاسی ڕێکخرا، دەنگیان دا بە بژاردەی کۆماری ئیسلامی.
ڕاپەڕینی سەراسەریی ئێستای گەلانی، بەمانایەك لە ماناکان، لەناوەڕۆکی خۆیدا بۆ ڕاستکردنەوەیەکی درەنگ وەختی ئەو هەڵە مێژووییەیە. خومەینی بەهاوکاریی هێزەکانی وەکوو بەرەی میللی و نەهزەتی ئازادی و تەیفێك کەسایەتیی نیمچە لیبرالی وەکوو کەریم سنجابی و حەسەنی بەنی سەدرو مەهدی بازرگان و سادقی قوتب زادە، کە سەرانی ڕەوتی نیشتیمانی – لیبرالی ئەو سەردەمەبوون، توانی پایەکانی نیزامێکی فاشیی دینی لە ئێراندا دابمەزرێنێ. بەڵام ئەوە هەڵەیەکی مێژوویی گەورەیە گەر پێمان وابێ تەنها دیماگۆجیەتی ئایەتوڵڵاکان و دەستگرۆیی لیبرالەکان و دەستەپاچەیی و گومڕایی چەپەکان و دەستسووککردنی ڕۆژئاوا بوو کە بواری گونجاویان ڕەخساند بۆ ئەو وەرچەرخانە مێژووییە و تێپەڕاندنی ئەو تراجیدیە سیاسیە تالە کە ئاکامەکەی دامەزراندنی ( جمهوریی ئیسلامیی ئێران ) ی لێکەوتەوە وەکوو نیزامێکی سیاسی کە لەسەر بناغەی دەستووریی ( ویلایەتی فەقیه ) و هەژموونیی ئایەتوڵڵاکانی ئەو وڵاتە و جێبەجێکردنی حوکمی شەریعەتی ئیسلامی ڕاوەستاوە.
کاریگەریە قووڵەکانی ٤٣ ساڵ دەسەڵاتی ئەم (جمهوری)ە نەك تەنها گێڕانەوەی ئێران بوو وەکوو وڵاتێکی خاوەن ڕابوردووی شارستانی و پایگایەکی ڕۆشنبیری بۆ دواوە، بەڵکوو پریشکی ئەم ( غەفڵەتە مێژوویی ) یەی بەسەر گەلانی ئێراندا تێپەڕی هەر زوو سنوورەکانی ئەو وڵاتەی بەزاند و ئاخوندەکانی جمهوری ئیسلامی زۆربەی وڵاتانی ناوچەکە و قەیرانە سیاسی و ئابووریەکانی ناوچەکەیان کرد بە شانۆی ناردنە دەرەوەی ئەو ( فاشیزمە ئیسلامی ) یەی کە هەموو توانا ئابووری و جیۆپۆلیتیکی و شارستانی و بەها مێژوویەکانی ئێرانی لەو کارزارە دا خستەگەڕ و زۆریش سەرکەوتوو بوو تیایدا.
پێئەچێ ٤٣ ساڵ لە حوکمڕانیی ئیسلامیەکان لە ئێراندا نەیانتوانیبێ میزاج و عەقڵیەت و فەرهەنگی ژیاندۆستی و ئازادیخوازی و پێشکەوتنپەروەری و ئاواتی دەسگەیشتن بە جیهانێکی شکۆفا و سەردەمیانە لەناو خەڵکی ئێراندا بچەپێنن وخەفەی بکەن. کوشتن و زیندان، سەپاندنی زۆرەملێی جیاوازیی جێندەری و حوکمی شەریعەت، دەسەڵاتی دەیان دامودەزگای سەرکوت و خەفەقان و …. تاد، شکستیان هێنا لە وەرچەرخاندنی ئاراستەی خواست و ڕەوڕەوەی شارستانی و فەرهەنگیی گەلانی ئێران. ڕاستە لەسەرەوە و بەڕواڵەت دەسەڵاتێکی ئیسلامیی خاوەن ئەجیندای سەدەکانی ناوەڕاست لەو ٤٣ ساڵەدا لەسەرکار بووە بەڵام لەولاشەوە تەفاعولاتی شۆڕشگێڕانە و ئازادیخوازانە و یەکسانیخوازیی ملیۆنەها مرۆڤی ئێرانی لەناو ئەو مەنجەڵی ئیستیبداد و ستەمە هەمەلایەنەیەدا لە کوڵان و تەفاعول و ئامادەسازیەکی بێوێنەدا بووە وبۆ ڕۆژێك گەڕاوە کە تای تەرازوو بە قازانجی ئەوان بگۆڕێت.
خەڵکی شۆڕشگێڕی ئێران لەم ڕاپەڕینەدا دژایەتیی خۆیان لەگەڵ جەوهەریترین بونیادەکانی ئەم ڕژیمە ئاینیە فاشیەدا ڕاگەیاندووە. ئەوان نەخوازیاری ئیسلاحی ڕژیمی ئێستان نە لایەنگری ئەم باڵ و ئەو باڵی دەسەڵات. ئەوە جیاوازیی چۆنایەتیی سەرەکیی ئەم ڕاپەڕینە شۆڕشگێڕانەیەی ئێستایە لەگەڵ بزووتنەوەکانی سەوزەکان یا بزووتنەوەی داخوازیی خەڵکی لەسالی ٢٠١٩دا. بەومانایە بە جیاواز لە هەموو قۆناغەکانی پێشووتر، ئەم ڕاپەڕینە بەرهەمی گەشەی کەڵەکەبووی خودجۆشی هۆشیاریی فەرهەنگی و سیاسیی زۆربەی کۆمەڵگای ئێران و بەتایبەتی ئیلیتی لاوانی وڵاتە بە تایبەتیش بەو ڕۆڵە مێژوویی و دەگمەنەی کە ژنانی ئێران ئەیگێڕن.
جۆر و ناوەڕۆکی ئەو خودئاگاهیە سنووری نەتەوە و ئاین و مەزهەبەکان و ناوچە جوگرافیەکانی وڵاتەکە تێئەپەڕێنێت.هەر بۆ نموونە کوردی ئێرانی خواستەکانی لە بواری ستەمی نەتەوەیی و دژایەتیی شۆفینیزمدا ناخاتە بەرانبەر هیچ پێکهاتە و گەلێکی تری ئێران بەڵکوو سۆراغی ئەو ئامانجانەی لەڕێگەی ڕووخاندنی ڕژیمی ئێستا و خەباتی هاوبەش ویەکگرتووی خۆی لەگەڵ گەلانی تری ئێراندا ئەکات بۆ بەدیهێنانی ئازادی و دیموکراسی و فرەیی و یەکسانی لەهەموو ئێراندا.
سروشتی خودجۆشی بزووتنەوەی گەورەی جەماوەریی ئێستای ئێران بەو مانایە نیە کە ڕەوت و باوەڕی فکری و سیاسی و مەیل و ئاراستەی کۆمەڵایەتی و چینایەتی تیایدا نیە بەڵکوو بوونی ئەو ئاراستە و بیروباوەڕانە دیاردەیەکی زیندوو و پۆزەتیف و بەدیهیە. خودجۆشی و سروشتی بوونی ئەم بزووتنەوە سەرتاسەریە بەو مانایەیە کە دروستکراوی هیچ هێز و حیزب و ڕێکخراوێکی ناوخۆ یا ئۆپۆزیسیۆنی ئێرانی دەرەوە نیە بە چەپ و ناوەڕاست و سەنتەرەوە. دروشم و بانگەواز و سیمای سیاسی و فکریی ئەم بزووتنەوە شۆڕشگێڕە ئەسیلە لە کتێبەکان و بەرنامەی حیزبەکان و وەڵامدانەوە بە داواکاریی هێزە سیاسیە تەقلیدیەکانەوە دەرنەکێشراوە بەڵکوو ڕەنگدانەوەی خودهۆشیاریی خەڵك بەگشتی و چالاکوانانی ناو شار و وڵاتەکە و تەفاعولی زیندووی ئەوان و تاقیکردنەوەی ساڵەهای ساڵ خەبات و بەرەنگاریی ئەوانە لە ناوەوە. هیچ یەك لە شێوازەکانی خەبات و داخوازی و تەکتیکەکان و هونەری خەباتگێڕی لەجەرگەی ئەم بزووتنەوەیەدا لە دونیای کتیب و بەرنامەکانەوە سەری دەرنەهێناوە و بگرە ئەساڵەتەکەی لەوەوەیە کە ڕەنگدانەوە و بەرهەمی دەستوپەنجە نەرمکردنی ڕابەرانی فیعلیی ناودڵی ڕاپەڕینەکەیە بە سابیقەی سیاسی و عەمەلیانەوە. ئەو قسەیە بەومانایە نیە کە بەرنامە و هۆشیاری و فکر و تیۆری کەم بایەخە یاخود لای ئەو چالاکوانانە جێگەیەکی نیە بەرڵکوو بەو مانایەیە کە گشت ئەو پێویستیانە بە پەیوەندیەکی ڕاستەوخۆ بە ئیمکانات و تواناییەکانی خودی بزووتنەوە شۆڕشگێڕەکەوە گرێدراوە و ڕاستی و دروستی هەریەکەیان بە پێوانەی پێویستیەکانی ئەو بزووتنەوەیە پێوانە ئەکرێت.
جگە لەوانەش گرێ و پرسیاری وەکوو ڕابەری و ڕێکخستن وهەروەها چاوەڕوانی و سۆراغکردنی ئەو جۆرە مەسەلانە بە عەینەکی میتۆدی سواوی کلاسیکی و ئایدیۆلۆجی ڕەنگبێ تووشی جۆرێك لەگومڕاییمان بکات. بزووتنەوەیەك بەو تایبەتمەندیانەوە، خۆی بەستەری دەرکەوتن و خەمڵاندن و بەهێزبوون و دەرکەوتنی چەندین شێوازە لە ڕێکخستی سروشتیی وا کە لە تەفاعولاتی ئەم کردە شۆڕشگێڕە گەورە و کەم وێنەیەوە سەردەردێنێت کە سەرچاوەی سەرەکی بەڵام نەك تەنهای هۆشیاریەکەی، خودی بۆتەی ئەم ڕاپەڕینەی ئێستایە.
لەلایەکی ترەوە کۆسەرنجی تێکۆشەرانی شۆڕشگێڕی ئێستای ناوخۆی ئێران چەقبەستووە لەسەر دروشمێکی سەنتراڵ کە بریتیە لە ڕووخانی ڕژیم بەهەموو بونیاد و ڕیشە و دام و دەزگاکانیەوە. ڕاستەر کە ڕووخانی ڕژیمی ئێستا دەرگا ئەخاتە سەرپشت لەسەر ململانێیەکی دوورودرێژ سەبارەت بە کێشە قووڵەکان و مەسەلە ستراتیجیەکانی کۆمەڵگای ئێران، بەڵام ئەو بەستەرە دیموکراتیکەی کە ڕووخانی ڕژیم بەدەسەتی خودی خەڵك و بەشێوەی شۆڕشگێڕانە فەراهەمی دێنێت، و مانەوە و درێژەی حوزوری خەڵك لەدوای ڕووخانی خەڵکیش زامن ئەکات و بەوجۆرەش ڕێئەگرێ لە دووبارەبوونەوەی ئەو سیستمە حیزبۆکراتیەی کە لەسەر بنەمای نەتەوەیی و ئاینی و مەزهەبی وتایفی لە عێراقی دوای ٢٠٠٣ دا ( بۆ نموونە ) ، سەریان دەرهێنا.
ڕەوتی تا ئێستای ڕاپەڕینی ئێران پاکژی و خاوێنیی خۆی پاراستووە لە زۆرێك لە خەوش ودەردەکانی بزووتنەوە سیاسیە کلاسیکیە جەماوەریەکانی ناوچەکە بەتایبەتی ئەوانەی ناسراون بەبەهاری عەرەبی. یەکگرتوویی ئەوان، یەك ئامانجیان، گیانی هاوخەباتی و هاوچارەنووسیی هاوبەشیان، یەکسانی و برایەتیەك کە لەناو پێکهاتە ئەسنی و ناوچەییە جۆراوجۆرەکاندا سەری دەرهێناوە، بەتەنگەوەهاتنی یەکتری و هاوپشتیی نێوانیان، بەشداریی فراوان و کەم وێنەی ژنانی هۆشیاری ئێران لە ڕیزی پێشەوەدا، ئازایەتی و جەسووریان لەبەرانبەر ڕژیمی هار و دیکتاتۆری ئیسلامیدا و خۆدوورگرتن لەهەموو جۆرە دەمارگرژی و ناتەباییەکی نەتەوەیی و ناوچەیی، یا پێداگریی بێمانای فکری یا سیاسی، خۆدوورگرتن لە پاڵەوانبازیی ئایدیۆلۆجی و بەرزەفڕیی بێناوەڕۆکی سیاسی و دەیان دیاردەی پرشنگداری تر، ئومێدی سەرکەوتن لەم قۆناغی یەکەمەدا، کە شتێک نیە جگە لەڕووخانی ڕژیم، بەهێزتر و ئاسۆدارتر ئەکەن.
گرەوکردن لەسەر سەرکەوتنی ئەم ڕاپەڕینە لە ئێراندا لەوێدایە کە چۆن پان و بەرینتر ئەبێتەوە لە جوغرافیای هەموو ئێراندا. لەگرەوی ئەوەدایە کە چەند بەشەجۆراوجۆرەکانی تری کۆمەڵگای ئێران پێوەی پەیوەست ئەبن و ئەبن بە مایەی هێز و وزەیەکی فراوانتر. سەرکەوتن لەئاسۆی قووڵکردنەوەی زیاتری گیانی خەبات و تێکۆشانی هاوبەش و یەکپارچەی گەلانی ئێراندایە. لە ڕێزگرتنی جیاوازیەکان و چەسپاندنی مافی هەموو گەلانی وڵاتەکە و یەکسانیی نێوانیان وبنەبڕکردنی ئاکامەکانی سیاسەتی شۆفینیی ڕژیم و ڕەوتە دژی خەڵکیەکان و جێخستنی شوناسی دەوڵەتی هاوڵاتی و بنیاتنانانەوەی پەیوەندیی نێوان هەموو هاوڵاتیانی ئێران و دەسەڵات لەسەر بناغەی ئەرك و ماف وەکوو کۆنتراکتی نێوان دەوڵەت و خەڵکدایە. یەکسانیی جێبدەری و مافی تەواوی ژنان بەشێکی دانەبڕاو و پێوەرێکی گرنگیشە بۆ بەرجەستەکردنەوەی ڕەوت و ماناکانی سەرکەوتن و ماهیەتی دەسەڵاتی داهاتووش. جێگیرکردنی خواستی دادی کۆمەڵایەتی و چاری هەژاری و نادادیی جینایەتی وەکوو نەخشەی ئاڵای ڕاپەڕینی ئێستا، زامنی ئەوەیە هەنگاوێکی باش لەسەرکەوتن نزیك ببنەوە. خەڵکی شۆڕشگێڕی ئێران بەم ڕاپەڕینەیان دەنگی خۆیان بەرزکردەوە لەدژی هەر جۆرە سیستمێکی سیاسی کەلەسەر بناغەی نەتەوەیی یا ئاینی دامەزرابێت.
لەکۆتاییدا نابێ ئەوەش لەیاد ببەینەوە کە هەرچۆن دامەزراندنی کۆماری ئیسلامی لە ئێراندا سەرەتای وەرچەرخانێکی نێگەتیف و کارەساتباربوو لە ئاستی ناوچەکە و جیهاندا و بەتایبەتیش ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوینی تووشی دەیان کێشەی دینی و مەزهەبی و ململانێی تەسك و کۆنەپەرست کرد و ئاراستەی دەیان مەسەلەی وەکوو فەلەستین و بەرگریی لەلوبناندا ئاوەژووکردەوە و ناوەڕۆکیانی لێخن کرد و بەگشتی دەستێوەردانەکان و درێژکردنەوەی کلکی لەناوچەکەدا گەورەترین کارەساتی بەدواداهات، بەهەمان شێوە ڕووخاندنی لەپرۆسەیەکی سالمی شۆڕشگێرانە و لەخوارەوە و بەدەستی خودی خەڵکی شۆڕشگێڕ و هۆشیاری خەڵك، ئەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە گۆڕینی ئاراستەی سیاسەت و خەبات وبەو جۆرەش تیكۆشانی خەڵکی ناوچەکەش بەرەو ڕەوتێکی ئازادیخواز و مەدەنی ئاراستەبکات.
بە ڕووخانی شۆڕشگێڕانەی ( جمهوریی ئیسلامی ) یەکێك لەکۆڵەکەکانی ئیسلامی سیاسی وەکوو بزووتنەوەیەکی فاشی لە جیهان و ناوچەکەدا هەرەس دێنێت و پایگای ئیسلامی سیاسیش بەگشتی لاوازتر و ناپایەدارتر دەبێت.هەر بۆیە ئەمڕۆ ئێران بەوەرچەرخانێکی گەورەی جارەنووسسازدا تێئەپەڕێ. سروشتی ئەو جووڵانەوە شۆڕشگێڕە، بووە بە ئەڵقەی مەرکەزیی لە پرۆسەی شۆڕشگێری و خەباتی ئازادیخوازانەی ناوچەکە. لەم ڕووەوە، تەرخانکردنی هەموو تواناکان بۆ سەرخستنی ئەو بزووتنەوەیە و پاڵپێوەنانی بەرەو ترۆپکی شۆڕشێکی سەرتاسەری کە ئێران لە سەنگەری دەستێوەردانی کۆنەپەرستانە و قەڵای فاشیزمی ئیسلامیەوە بگۆڕێت بۆ چرای شۆڕش و پەناگای مەدەنیەت و ئازادیخوازی لەناوچەکە و جیهاندا، ئەرکی لەپێشەوەی هەموو کەس و بزووتنەوەیەکی ئازادیخواز و شۆڕشگێڕە.

ئۆکتۆبەری ٢٠٢٢




بنەچە و کێشی چوارین، لە هۆنراوەی کوردیدا. ﴿توێژینەوەیەکی پەسنی ــ مێژووییە﴾.. ئامادەسازی:عومەر عادل عەبدوڵا

سنووری توێژینەوەکە:
سنووری تۆێژینەوەکە،لە دەوربەری چوارینەکان دەخوڵێتەوە لە هۆنراوەی کوردییدا،لە سەرەتادا هەوڵمداوە چەمکی چوارینەکان لە چوارچێوەی ئەدەب و هۆنراوەدا ڕوونبکەینەوە و پاشان دەچینە سەر ناوەڕۆک و ڕووخساری چوارینەکان له ئەدەبیاتی کوردییدا و هەندێ بابەتی تر…

گرفتی تۆێژینەوەکە:
گرفتێکی ئەوتۆمان نەهاتە پێشەوە کە شایەنی باسکردن بێت.تەنها ئەوە نەبێت،کە بە وۆردی مۆبایل نووسیمانەتەوە.کە هەندێک درەنگی خستیین.ئەوەی ڕاستی بێت،قەسەکردن و لێدوان لە بارەی مێژووەوە،خۆی لە خۆیدا گرفتێکە،چونکە پێویستی بە بەڵگاندن و خستنەڕووی هەندێک سەرچاوەی مێژووی ڕاست و دروست هەیە.

ڕێبازی توێژینەوەکە:
ڕێبازی تۆێژینەوەکە،ڕێبازێکی پەسنی ـ مێژووییه،کە لە ڕێگەی پەسنکردنی چوارینەکانەوەتەقەلامان داوە بگەین بە ڕاستییەکی مێژووی بۆ ئەم بابەتە و هەندێک بۆچوونی مێژووی کۆبکەینەوە و بیدەین لە بێژەنگی ڕاستی.چونکە لەو سەرچاوانەی کە لە ڕابردوودا باسی لێوە کراوە،هەندێک هەڵە تێگەیشتن و لاربوونەوەیەکەی تێدایه.

پێشەکی:
ئەمەی ئێمە خستوومانەتە ڕوو و داوامانەتە بەر تیغی توێژینەوە،بابەتێکی کورت و پوخته.لە ڕاستییدا،ئەمەش پێش ئەوەی توێژینەوە بێت،کۆکردنەوەیەکە بۆ خۆی،چونکە هەستاوین بە کۆکردنەوە هەموو ئەوە بۆچونانەی لەلایەن چەند نووسەرێکی کورد و ناکوردەوە بۆ چوارین و مێژووی چوارین کراوە.چونکە مێژووی چوارین زۆر لەوە دوو درێژتره هەندێک بۆچوونی لە بارەوە خراوەتە نێو باسەکان.هەروەها بە پێی تێگەیشتی خۆمان،هەوڵمان داوە،تیشک بخەینە سەر چەند هەڵەیەک.

پێناسەی چوارین:
ئەمە،یەکێکە لە کۆنترین ئەو هونەرە شیعریانەی،کە هۆنراوەکانی پێی نووسراوەتەوە.لە ئەدەبی(وێژەیی) عەرەبی و فارسی پێیدەوترێت(رباعی).هەروەها لە پاڵ ئەم ناوەشدا،(دوبیتی)بۆ بەکاردەهێنن.لە ئەدەبیاتی ئینگلیزیشدا بە(quaitran)دەناسرێتەوە.
بەڵام دکتۆر مارف خەزنەدار بەراوردەی نێوان(چوارین و دووبەیت)کردووە بەوەی دەڵێت:((زاراوەی دووبەیت و چوارین لە ئەدەبیاتی کوردی‌ دا هاوسەرن.لەباتی یەکتری بەکاردهێنرێن،چونکە لە زۆر ڕووەوە لە یەکتری دەکەن.دووبەیت بەو واتای دوو دێرە شیعرە،…))۱بەڵام لە خوارووی پەڕەکەوە،جیاوازییەک دەخاتەڕوو:((بەڵام ئێمە لێرەدا مەبەستمان ئەوەیە دووبەیت بۆ هونەرێکی شیعری تر لە کوردییدا بەکاردەهێنرێ ، ئەم هونەر لە ئەدەبیاتی دیاڵێکتی گۆرانی دا ئاشکرا و دیارە.بە تایبەتی لە شیعری ئاینی یارسان.دووبەیت لەسەر کێشی دە سیلابی و وەستان لە ناوەڕاست دەبێ و هەر چوار دێڕە شیعرەکە لەسەر یەک قافیە دەبێ.شیعری بابە سەرهەنگ دەودانی و پیر شالیار و شا خۆشێن و بابا ناوس و هی تر بەم شێوەیە خۆیان دەنوێنن.))۲وەکو نموونیەیەکەیش،بۆ بۆ ڕوونکردنەوەی دووبەیت لە ئەدەبیاتی یارسانی و زیاتر ڕوونکردنەوەی مەبەستەکەی(د.مارف)ئەم هۆنراوەی سەرهەنگ دەودانی٭ دادەنێنین:

((ها یاگەم چۆڵەن،ها یاگەم چۆڵەن
وە وێنەی فەرهاد ها یاگەم چۆڵەن
ڵاڵم نەباڵەن پۆستم نە کۆڵەن
هامدەمم کۆفەن،یاران نەهۆڵەن

واتە:ئەوا جێگە و شوێنم بۆتە چۆڵی و بە وێنەی کەوتومەتە دەشت و بیاو‌ان و‌ ئاوارە بووم، وە ڵاڵ و بازیوەنی خواناسی لە باڵمە و پێست و کەڵپۆسم له کۆڵە و هاودەم و هاوڕازم کێوە یارانم هان لە تێکۆشانی پەیداکرنمدا و هەمووین ئاوارەبوون.)).۳
کەواتە بە پێی بۆچوونی د.مارف بێت،لە ئەدەبیاتی کوردییدا،دووبەیت جیاوازە لە چوارین.چیاوازیەکەش لە ڕووی ناوەڕۆکییەوە،بەڵام ئێمە لەو باوەڕەداین،کە چوارین و دووبەیت هەمان هونەریی شیعرین.دووبەیت و چوارین تەنها جیاوازییان لەوەدایە:کە
بەم هونەر شیعرە،لە کوردییدا دەوترێت چوارین،وەڵێ لە فارسییدا پێدەوترێت(دووبەیت)واتا جیاوازییەکەی جیاوازی زمانییە،نەک واتایی و مەبەستی.
چونکە هەروەکو خۆی لە پێناسەی چواریندا پێی وایە کە ناوەڕۆکی چوارینەکان خۆشەویستی و سۆفێگەری و ئاینی و…،جا ئەگەر لە دووبەیتەکانی بابە سەرهەنگ دەودانی و ئەو شاعیرانی تر بڕوانین کە ئاماژەی پێداون،ئەو هیچ بەدەر لەو خەسڵەتانەی کە خۆی باسی کردوون.
سەبارەت بە بە پێناسەی چوارین گەلێک پێناسەی لە بارەوە کراوە.ئێمەش،هەوڵ دەدەین ئەو پێناسانە کۆبکەینەوە،کە کەڵەبیرمەندان و هەندێک لە لێکوڵەرانی تر،بۆ چوارینییان کردووە.
(جواد مصطفی)،لە پەرتووکی(في تراث العربي ـ جزء الاول) دەڵێت:((چوارین(واتا:رباعی)بەلای هەڵبەستوانانەوە، گوزارشتە لە دوودێر(الدوبیت).
کە دوو دێری شیعرین هاوسەروا و هاوکێشن و مەرجیش نیە نێوەدێری سێیەم هاوسەروا بێت.))٤
هەروەها(ئەحمەد هاشمی)لە پەرتووکی(میزان ذهب في صناع شعر العرب)بەم چەشنە پێناسەی دەکات:((ئەم کێشە هونەرە،لە فارسییەوە گواستراوەتەوە و به(دوبیت)گۆکراوە و لە دوو وشە پێکدێت.وشەی یەکەم بە مانایی دووان دێت وشەکەی دووەم ماناییەکی عەرەبی هەیه.))٥مەبەستی لێکۆلەر کە وا دەڵێ((ماناییەکی عەرەبی هەیە))،واتایی(بیت)ە بە مانایی(دێر)دەدات لە زمانی کوردییدا.
(د.سیروس شمسیا)لە بارەی (چوارین)ەوە دەڵێت((چوارین(رباعی) لە زماندا بە مانای چوار دانە دێت‌ و لە چوار بەش پێکدێت…)).هەروەها لە فارسییدا چەند ناوێکی تر بۆ دانراوە،وەکو((دوبیتی،ترانە،(چهاردانە)چواردانە،(چهارخانە)چوارخانە)).٦
(حەبیب یغمالی)،کە مامۆستای ئەدەبیاتی فارسییە، بەم چەشنە دێتە پێناسەی چوارین و دەڵێت:((چوارین چوار نێوەدێرە،کە لەسەر کێشی(لاحول و لا قوة الا بالله)هۆنراوەتەوە و سەروایەکەی سنوورداری هەیە.))۷لەم پێناسەیشدا،بۆ ڕوون دەبێتەوە،کە لە کلاسیکدا چوارین کێشی تایبەتی خۆی هەیە و بە شێوازی تایبەتی خۆی دەهۆنرێتەوە.
لە نێو لێکوڵەرانی کورددا،لە بارەی ناساندنی)چوارین)ەوە هەندێک بۆچوون خراوەتەڕوو.بۆ نموونە (د.مارف خەزنەدار)دەڵێت:((چوارین پارچه شیعرێک یان کارێکی ئەدەبی سەربەخۆ و تەواوە بۆ مەبەستی سۆفیزم و دڵداری و فەلسەفە و شەراب و مەیخانە و پەند و قسەی نەستەق و دانایی و شتی تر بەکاردەهێنرێ.))٨
(عەزیز گەردی)لە بارەی پێناسەی ئەم جۆره شیعرەدا ئێژیت:((بریتییە له چوار لەتی سەربەخۆ مانایەکی ورد وقوڵ دەردەبڕێ،دەڵێن چوارین وەکو ئەوە وایە شاعیر بیەوێ یەک دەریای ئاو لە پەرداخێک بکا))بەو واتایەی چوارین:دەربڕینێکە، هەرچەندە لە چوار لەتە شیعر پێکدێت،وەڵی ماناکەیەکی گەورە و فراوان دەدات بە دەستەوە.هەبۆیە بە(چوارینەکانی خەیام)یش زۆرجار دەوترێت چوارینە فەلسەفیەکانی خەیام.هەروەها،(عەزیز گەردی)لە کتێبی(فەرهەنگی کێشناسی)،دەڵێت:((بریتییە له چوار لەت بە یەکەوە یەکەیەکی شیعری پێك دێنن.بە هەر چوار لەت دەگوترێ(بەیت).))۹
شێوە جیاوازەکانی چوارین لە ئەدەبییاتی کوردییدا:
چوارینەکانەکان،بە شێوەیەکی گشتی بە چەند شێوەیەک دەردەکەون و هەر جارەوە بەرگێکی ئەدەبیاتە دەپۆشن،بەڵام بەشێوەیەکی گشتی دەتوانین دابەشییان بکەین بەسەر ئەم شێوانەی لای خوارەوە:

ٲ.چوارینی بالوولی:
لە ئەدەبیاتی عەرەبییدا بەم شێوە چوارینەیە دەوترێت (مخالص)،كە بە مانای(تەواو)دێت.ئەمە کۆنترین و دێرینترین قاڵبی بەکارهێنراوی (چوارین)ە،لە ئەدەبیاتی کوردییدا.چونکە لە سەرەتاکانی هۆنراوەی کوردییدا یەکەمجار(بالوولی ماهی)بەکارهێنراوە،بە پێی ئەو ڕێزبەندی کە(سەدیق بۆرەکەیی)بۆ مێژووی وێژەی کوردی کردوویەتی.لەم جۆرە چوارینەیەدا،((مەرجە هەردوو دێرەکە بە دوو وشە کۆتاییان پێهاتبێت،هاوچەشن بن.))[ئەحمەد هاشمی:٢٠١٢:١٤٢].ئێمە لە ناونانی ئەمجۆره قاڵبەدا،تەنها ڕەچاوی مێژووی هۆنراوەمان کردووە و لە سۆنگەی ئەو مێژووەوە،ئەم ناوەمان بۆ دیاری کردووە و ڕەچاوی ئەدەبیاتی فارسییمان نەکردووە.

بەڵام لە ئەدەبیاتی فارسییدا، ئەو شاعیرانەی ئەم قاڵبەی پەیڕەویان کردووە(شێخ بەهائی و ئەبو سەعید ئەبو خێر و…)بەڵام هەموو ئەمانە،دوای بالوولی ماهی ژیاون.ئەم چوارینە،هەر چوارلەتەکەی پابەندی یەک سەروان،بەم شێوەیە(AAAA).هەر بۆیە ناونراوە چوارینەی تەواو چونکە هەموو لەتەکانی هەڵگری یەک سەروان.نموونەی ئەم شیعره لە ئەدەبیاتی کوردیدا لە پارچه شیعری(نیشتمان۱۰ی(ئەسیری)دا دەردەکەوێت:

خۆشەویستی نیشتمانت باعیسی ئیمانتەA
چوڵ و وێرانی وڵاتت مووجەبی فەوتانتەA
تۆزێ ئەم خاکە عەزیزە مەرهەم و دەرمانتەA
کەڵبەز و ئەشکەوتی کێوی قەسرتە ئەیوانتەA

ب.چوارینی تاهیری:
لە ئەدەبیاتی عەرەبییدا.تەنها پێیوتراوە(رباعی).ئەم جۆرەیان بە ناوبانگترین قاڵبی چوارییانە،چونکە لە هەموو قاڵبەکانی تر،زیاتر بەکارهێنراوە.چوارینەکانی(عومەری خەیام)و(بابا تاهیری هەمەدانی)باشترین گەواهیدەری ئەم لێدوانەن.ئەم چوارینە((لە ناوی بابا تاهیری هەمەدانییەوە هاتووە کە یەکەم جا ئەو ئەم داشبوونە سەروایەی لە چوارین بەکارهێناوە))۱۱ئەم جۆرە قاڵبە،د.مارف خەزنەدار به چوارینەی(بێ گونك)٭ناوی بردووە.چوارینی تاهیری دابەشبوونی سەروایی بەم شێوەییە:لەتی یەکەم و دووەم و چوارەم هاوسەروان،بەڵام لەتی سێییەم ناسەرواییە((چوارین دابەشبوونی سەروای جیاجیای هەیە،هەرە باوەکەیان ئەمەیە:(ا ا ب ا).چوارین زۆر جۆری هەیە)).کەواتە،دوای چوارینی بالوولی ئەم شێوە چوارینە کۆنترین و دێڕینترین شێوەی بەکارهێنراوی چوارینە لە ئەدەبیاتی فارسی و کوردییدا.نموونەی ئەم چوارینە هەموو ئەو شاعیراندا کورددا له چوارینێکی(عەبدوڵا گۆران)دا دەردەکەوێت:
نووستبووم،ژێریك لە خوما فەرمووی:
کێ بە خەو پشکووت غونچەی ئارەزووی؟
خەو برا مەرگە،تا زیندووی مەمرە،
کە مردی لە ژێر خاکا تێر ئەنووی! ۱۳

ج.چوارینی شکسپیری:
ئەم جۆرەیان،هەر لە ناوەکەیدا ڕا دیاره، قاڵبێکی ناڕەسەنە و لە ئەدەبیاتی جیهانییەوە به شێنێ خۆی خزادۆتە نێو ئەدەبیاتەکەمانەوە.چەند ناوێکی تریش هەیە،وەکو:سەروای موتەناویب و دەوری و پاڵەوانێتی..)(عەزیز گەردی)لەم بارەیەوە دەڵێت:((ئەم سەروایەیە بە شێوەی دەوری یەک لەدوای یەک دووبارە دەبنەوە…))۱٤.ئەم چوارینە،لەبەر ئەوەی ناونراوە چوارینەی شکسپیری،چونکە شکسپیر یەکەمجار بەکاری هێناوە.لەم جۆرەدا لەتی یەکەم و سێیەم هاوسەروان و لەتی دووەم و چوارەم هاوسەروان،واتا،ڕێزبوونی قاڵبەکەی بەمشێوەیە (ا ب ا ب).نموونەی ئەم قاڵبه لای گەلێک شاعیرانی کوردی بەدی دەکرێت،وەکو(شێخ نووری شێخ ساڵح)لە هۆنراوەی(دەردی دڵ خۆم)۱٥دا پەیڕەوی کردووه:

دەردی دڵی خۆم،جوملەیەکی بێنمە تەقدیرA
ئنس و مەلەک و جن و پەری دێنمە گریانB
بێ شک موتەحەیر دەبێ،دێوانە لە زنجیرA
سەد ئاقڵ و هۆشیار ئەخەمە کێو و بیابانB

ح.چوارینی پترارکی:
ئەم جۆرەیان،بە ناوی(فرانچسکۆ پترارک)ی شاعیر و نووسەر و مێژوونووس دەروونناسی ئیتاڵییەوە ناونراوە.چونکە پێیان وایە ئەو یەکەمین کەسە،لە هۆنینەوەی هۆنراوەکانیدا پەیڕەوی ئەم قاڵبەی کردووە.بێجگە لەم ناوەش چەند ناوێکی تری لێنراوە، وەکو(موتەعانیق،لە ناو یەک،لەباوەش یەک)بەڵام((زیاتر هەر بە چوارینەی پترارکی ناو دەبرێت،چونکە پترارک لەو چوارینانەی کە ل سۆنێتەکانیدا بەکاری دەهێنا،ئەم قاڵبەی داناوە))۱٦،ئەم جۆرەیان سەروای یەکەم و چوارەم هاوسەروان و سەروا دووەم و سێیەم هاوسەروان واتا بەم شێوەییە(ABBA)،نموونەی ئەم جۆرەیان بە ڕوونی لە شیعرەکانی(گۆران و شێخ نووی شێخ ساڵح)دا بوونی هەیە،بۆ نموونە(عەبدوڵا گۆران)لەم شیعری(مەدەنییەت)۱۷دا دەردەکەوێت:

قەومی کوردی هەژاری بێچارەA
وێڵی تەیهی جەهالەتە،هاوار!B
ماندوو،مردووە غەرقی تۆز و غوبارB
تەی ئەکا ئەم موحیتی ئەسرارە!A

شایەنی باسە،چەندین قاڵبی تری چوارین هەن،لە هۆنراوەی کوردییدا.بەڵام ئەو چواردانەی سەرەوە بەناوبانگترین قاڵبی بەکارهێنراو و دیارن.

شوێنی لە دایکبوونی چوارین و ڕا جیاوازەکان:
لە بارەی شوێنی لە دایکبوونی چوارینەکان،ڕاوبۆچوونی جیاواز هەیە و هەریەکەوە داکۆکی لە ئەدەبیاتەکەی خۆی دەکات.ڕاوبۆچوونەکان لە نێوان کورد و فارسدا چەقییان بەستووە.ئێمە هەوڵ دەدەین دادوەرێکی بە ویژدان بین لە یەکلایی کردنەوە ئەم بابەتەدا و هەندێک لە بۆچوونە جیاوازەکان بخەینەسەر مێزی لێکوڵێنەوە.
فارسەکان،ئەم هونەره شیعره بە موڵکی نەتەوەی خۆیان دەزانن و دەیگەڕێنەوە بۆ شاعیره دێرینەکانییان.هەر لەم بارەیەوە،چەند بەڵگەیەکییان کۆکردۆتەوە،بەڵام نازانین ئەم بەڵگانە تا چەند لەڕاستییەوە نزیک و دوورن.ئەوەتا(د.سیروس شمسیا)له پەرتووکی(سیر رباعی)دەڵێت:((لە بارەی داهێنانی شێوەی هۆنراوەیی و کێشی تایبەتی چوارین،دوو بەسەرهاتی هاوشێوەی لە پەرتووکی پێشیناندا هاتووە.بە گوێرەی گێڕانەوەی یەکەم بێت،لە کتێبی(در المجم فی معابیر اشعار العجم)ئاماژەی پێکراوە:
ڕۆژێک(رودکی)٭لە یەکێک لەو سەیرانگایانەی(غزنین)گەڕاوە.لەوێدا دەڕوانێت،کە کۆمەڵێک به گوێزەوە سەرقاڵی یاری منداڵان.منداڵێکی ڕووجوانی بینی لە سەروبەندی یاریکردندا،زمانی شیرینی دەکرد و لە کاتی قسەکردن لەگەڵ خۆیدا کۆمەڵە سەرواییەکی ڕێک و هاوکێشی بەکاردەهێنا،یەکجار لە کاتی کەوتنی گوێزەکەدا،بەرەوە کەندەڵانەکە،خڵۆر دەبوویەوە.
بەهۆی بەرکەوتنی لەگەڵ گوێزیکی تردا.بەڵام پشاوپاش بەڕووی کەندەڵانەکە وەرگەڕا و منداڵەکە وتی:((خڵۆر خڵۆر هەمووی ڕۆشت تا بنی گۆم))هەڵبەستوان ئەم وشانەی بەلاوە دڵگیر بوو،چونکە بە یاساکانی عەرووز پێداچوونەوەی پێداکرد و لەگەڵ یەک لەو کێشەکانی بەحرەی هەزەج هاوکێشن بوون.
پاشان ئەم جۆرە کێشە به شیعرانێک دەوترا لە چواریندا(دوبیت)،دێری یەکەم بڵاو و دێری دووەم وەستاو بوو.چونکە ئەم کێشەم لە بنەڕەتدا لەلایەن کودکی هۆنراوەتەوە و تازە بوو.ئەم شێوە شیعرە،بە (ترانە) ناوی دەکرد.))۱٨
هەر لە هەمان سەرچاوەدا،نووسەر بۆچونێکی نزیک لە یەک دەخاتە ڕوو:((لە گێڕانەوەیەکی تردا،لە پەرتووکی(ٚتذكرة الشعرا دولتشاه سمرقندی)لە ساڵی(٨۹۲)واتا به نزیکراوەیی دوو سەد و نیو دوای کتێبەکەی تر چاپکراوە،لەو گێڕانەوەدا شرۆڤەی کردووە و ڕایگەیاند بوو،کە هاوشێوەی گێڕانەوەکەی(دولتشاە)ٚیە

((دەیگرێنەوە کە(یەعقوب بن لیس سفار)…کوڕێکی بچووکی هەبوو،ئەوپەڕی خۆشەویستی پێدابو ڕۆژی چەژن ئەو منداڵە لەگەڵ منداڵەکانی تردا،گوێزی هەڵدەقرچاند.فەرمانڕەوا بەسەر کێوەکەوە ڕۆشتە سەرەوە،بە دیار منداڵەکەیەوە،نزیکەی کاتژمێرێک وەستا.منداڵەکەیشی گوێزی فرێ دەدا و حەوت گوێز بە ڕووبارەکەدا کەوتنە خراوە و یەکێکی هاتە دەرەوە.کوڕەمیر نائومێد بوو،پاش ئەوەی گوێزەکە بەو شێوەی پاشەوپاش تەنیشت گۆمەکە گلۆرەوە بوو.کوڕەمیرەکەش،بەوپەڕی خۆشحاڵییەوە تێپەڕی وتی:((خڵۆر خڵۆر هەمووی ڕۆشت تا بنی گۆم)).۱۹ەمانە،ئەو دوو بەڵگە زەقەن کە(د.سیروس شمسیا)لە پەرتووکی(سر رباعی)داکۆکی لە مافی خاوەندارێتی چوارینەکان کردووە و گەڕاندوویەتی بۆ گەنجینەی دێرینی ئەدەبیاتی فارسی.
جا ئێمە ئەگەر بمانەوێت لە شیعری کوردییدا بگەین بە سەرەتاکانی هۆنراوەی چوارین،ئەوە دەبێت پاشەوپاش بگەڕێنەوە بۆ بنەڕەتەکانی دروستبوونی وێژەیی کوردیی.چونکە سەرەتایی ئەدەبیاتی کوردی تۆمارکراو،ئەدەبیاتی ئاینی یارسانی وشوێنکەوتووانی
(ئەهلی حەق)ە.هەروەها ئەوان قاڵبی چوارینییان پەیڕەو کردووە،لە هۆنینەوەی خەیاڵ و دەروونییان.ڕەنگە ئەمەش بۆ کورتی و کەمی ئەم قاڵبە بگەڕێتەوە لە نووسینەوەدا،چونکە شاعیر دەتوانیت لە چواریندا بە کەمتری وشە زۆرترین دەربڕین لە خۆبگرێت.
هەروەها((هەموو هۆنراوەکانی باڵووڵ و هاورێیانی،بە چوارینەی بڕگەیی هۆنراوەنەتەوە))[ڕەحیم فەتووحی:۲٦:۱۳۹٤].ئێمە ناتوانین،به تەواوەتی و دڵنیایی پەنجەی خاوەندارێتی یەکەم کەس،چونکە تەنها بە پێی ئەو ڕیزبەندی لەسەری ڕۆشتووە بۆ مێژووی کوردی دیاریکراوه.لە نێو وێژەی کوردانیشدا،چەند سەرچاوەیەک هەن،کە باس لە مێژووی ڕەنگدانەوەی چوارین دەکەن،لە ئەدەبیاتی کوردییدا.بۆ نموونە،(د.مارف خەزنەدار)
دەڵێت:((کۆنترین شاعیری کورد بابا تاهیر،بەم جۆرە شیعرە زۆربەی هەرە زۆری هونەری خۆی نواندووە)).۲۰
یان (عەزیز گەردی)لە چوارینەی باباتاهیرییدا ئەوە دەخاتەڕوو:((ئەوروپییەکان لەبەر نەشارەزایی داویانەتە پاڵ خەیام چونکە بابا تاهیر نزیکەی دوو سەد ساڵ پێش خەیام هاتووە.))۲۱)ڕەحیم فەتووحی)،دەڵێت:((هۆنراوەی چوارینەی بڕگەیی پیرشالیار و باڵووڵ تا سەدەی هەشتەم و هەڵمەتی گۆڕانی سەنسهاک.فۆرمی زاڵە بەسەر وێژەی یاری دا.))۲۲ئەمەش گەورەترین بەڵگەیە،کە هونەری شیعری چوارین دەگەرێتەوە بۆ ئەدەبیاتی یارسانی.بەڵام توێژەر لێرەدا بە هەڵەدا چووە،نازانم ئایا هەڵەی ڕێنووسی بووە یاخود هزری.چونکە نووسەر لێرەدا:(چوارین)و(چوارینە)بە یەک شت داوە لە پێنووس.واتا لە خۆی وایه(چوارینە)ش هەر بە مانای زنجیرە چوارینێک دێ.کەچی(چوارینە) لە بەرامبەر وشەی(رباعیات)دێ،کە مانای کۆمەڵە(چوارین)ێک دەگەینێی پێکەوە و(چواربەند)ی پێدەوترێت.چونکە((ئەوەیە کە شاعیرێک هۆنراوەیەکی دوور و درێژ بهۆنێتەوە لەسەر یەک بابەت بەڵام دابەشی پارچەی چوار لەتی بکا))۲۳
(بالوولی ماهی)یەکێکە لە دێرینترین ئەو شاعیرانەی، کە چوارینی پەیڕەو کردووە،(سدیق بۆرەکەیی)بەم شێوەیە باسی لە ژیاننامەی بالوول کردووە،((هۆنەرێکی کوردی سەدەی دووەم و سێیەمی کۆچییە.ناوی ‌ئەم هۆنەرە خواناسه عەمر کوڕی لەهەب و نازناو بەهلوول یان بالوولە.بە پێی پەرتووکی دەستنووسی سەرئەنجام،لە ساڵی ۱٤٦ کۆچی لە دینەوەر لوڕستان پێی ناوەتە مەیدانی ژیانەوە.وە لە ساڵی۲۱۹ی کۆچیدا لە دەوربەری تەنگوڵ کۆچی دوایی
کردووە و لەوێدا نێژراوە.))هەر لە پەڕەی دواتر نووسەر بەڵگەیەکەی باشتر بۆ دەخاتەڕوو لەمەڕ بابەتەکەی ئێوەمەوە پێشکەش دەکات و دەڵێت:
((ئەوەش دەبێت بزانین کە هۆنراوەی کوردی لە سەرەتای داهاتنی ئیسلامدا زۆرتر به چەشنی دوو بەیتی بووە،وە هۆنراوەکانی بەهلوولیش هەمووی دووبەیتییە و زۆربەی ئەو دوو بەیتاییە ڕاز و نیازی ئاینییە)).
عەزیز گەردی و د.مارف خەزنەدار تەنها له قاڵبی(ب ب ا ب)ەوە بڕیاری لەسەر بنەچەی چوارین داوە،لە هۆنراوەی کوردییدا.بەڵام قاڵبی(ب ب ب ب)دێرینترین قاڵبی چوارینە لە ئەدەبیاتی کوردییدا.چونکە یەکەمین شاعیر کوردی یارسانی کە بە قاڵبی(ب ب ب ب) هۆنراوەی چنوەتەوە،(بالوولی ماهی)بوو.ڕەنگە هۆکارەکەشی ئەوەبێت،ئەوان نەگڕاونەتەوە بۆ مێژووی وێژەی کوردی و لەسەر بنەمای بوون و نەبوونێتی دیوانی شیعری بڕیارییان لەم بارەیەوە داوە.
لە ئەدەبیاتی فارسییدا،رودکی ڕۆڵ و بارستاییەکی زۆری هەبوو له چەسپاندنی هونەری چواریندا،چونکە((رودکی چوارینی تەواوکرد و هەڵچنی و جێگیر و ناسراوی کرد))[سیروس شمسیا:۳۱:۱۳۲٤].ئەمەش بە پێچەوانەی ئەو پێشبینی کردنەیە،کە خۆمان کردوومانە، کە هەر کە باسی چوارین دەکرێ لە ئەدەبیاتی فارسییدا ڕاستەوخۆ عومەری خەیامان
دێتەوە هزر.هەر وەکو چۆن ئیمەش لە بارەی چوارینەکان دەکرێت ڕاستەوخۆ(بابەتاهیر)مان بیر دەکەوێتەوە.
لەسەرچاوەی عەرەبییدا،لە بارەی دزەکردنی چوارین بۆ نێو شیعر و ئەدەبیاتی عەرەبی،توێژەرێک بە ناوی(علی زین عابدین)وتوویەتی:((چوارین یەکێکە لەو هونەرێکی شیعری فارسییه.لەسەردەمی جاهلییدا عەرەب ئاشنایی نەبووە.هەروەها عەرەبەکان کاریگەر نەبوون بەم جۆرە شیعرە تا سەردەمی(صدری الاسلام)
و(ئەمەوییەکان).یەکەم کە ئەم هونەر شیعریی هێناوە نێو ئەدەبیاتی عەرەبی،سوڵتانی ئەوینداران (عومەر کوڕی فارز)بوو.))۲٥یان((چوارینەکان جۆرێکن پێڕەوی چوارین شاعیرانی عەرەب لە فارسەوە وەریانگرتووە.لەلای ئەوان پێی دەوترێ(الدوبیت).))
[سميرة صادق شعلان:۲۰۰۷:۷۹].ئەمەش دوو بەڵگە داکۆکی لەوە دەکەن کە چوارینەکان لە فارسییەوە گوازراوەتەوە نێو ئەدەبیاتی عەرەبیی.
بە هۆی ئەو ڕا جیاوازانەوە،دەتوانین بڵێین:دەشێ هەر جۆرە(قاڵبێک)لە نێو نەتەوەیەکدا سەرهەڵدابێت و پاشان گوازرابێتەوە بۆ نێو نەتەوەکانی تر،بەهۆی بازرگانی و هاتوچۆدا لەسەردەمە کۆنەکاندا.بۆ نموونە وەک قاڵبی (پترارکی)عبدوڵا گۆڕان و شێخ نووری شێخ ساڵ لە ڕێگەوە ئەدەبیاتی توورکییەوە گوازستوویانەوە بۆنێو ئەدەبیاتی کوردی،ڕەنگ ئەدەبیانی توورکیش،له ڕێگەی ئاشنایەتی بە گەلانی ئەروروپا ئەم قاڵبەیانوەرگرتبێت و بەم شێوەیە لە نێو ئەدەبیاتی کوردی و فارسیدا بڵاوبۆتەوە.
چونکە لەو سەردەمانەدا،دونیا تەلنکۆڵوژیا ئەوەنده بەرفراوان نەبووه،کە مرۆڤ بتوانێت زۆر به سانایی هەموو شتەکانی چنگ کەوێت،بەڵکو پرۆسەکە بەشێوەیەکی لەسەرخۆ ڕۆشتووە بە ڕێوە.

کێشی چوارینەکان،لە هۆنراوەی کوردییدا:
پێش ئەوەی دەرگا لەسەر پشتی بابەتەکەدا بکەینەوە،وا باشتره،لەسەرەتادا باسێکی کێشی شیعری بکەین و ئاخۆ کێشی شیعریی چیه؟و لێکوڵەران و توێژەرانی پێش خۆمان چ لە نێو کورد و چ نێو بێگانەدا چۆن باسییان لێوە کردووە؟لە درێژەی بابەتەکەماندا،هەوڵدەدین چەند پێناسەیەکی کێشی شیعری بخەینە بەر هەتاوی توێژینەوە.
(د.هیوا نوورەدین عەزیز)،دەڵیت:((کێش ڕەگەزی یەکەم و سەرەکی شیعرە لە هەموو زمانانی جیهاندا، لەوەتەی شیعر سەریهەڵداوە کێشی هەبووە))۲٦کەواتە،کێش لە شیعرەدا یەکێکە لە گرنگترین پایەکانی هۆنراوە و هەر گەل و میللەت کێشی تایبەتی خۆی هەیە و تایبەتە بە زمانەکەی خۆی،ئەگەر چ هەندێک کێش هەن لە نێو مللیەتدا هاوبەشن.چونکە((گەر لە هەریەکێک بپرسین:هۆنراوە چییە؟ئەو ڕاستەوخۆ وەڵامت دەداتەوەئەو پەخشانەیە،کە کێش و سەروا لە خۆبگرێت)).۲۷
(د.مەحەمەد بەکر)له دەرئەنجامەکانی کتێبی(کێش و ڕیتمی فۆڵکلۆری کوردی)،ئاوا پێناسەی:((کێش لە شیعری کێشراوی جیهاندا،بریتییە لە هاوژمارەیی بڕگەکان لە هەردوو نیوەدێری شیعردا.))۲٨
(مصطفی الحركات)یش،بە چەشنە پێناسەی دەکات:((کێشی دێر کۆمەڵە زەنجیرەیەکی وەستاو و جوڵاوی بەرهەمهاتووە.))۲۹ئەم توێژەرە،به پێی کێشی عەرووز ناساندنی بۆ کێش کردووە،واتا بە شێوەیەکی تایبەتی پێناسەی بۆ کێش کردووه،نەک لە ڕووی گشتەوە.
(پەرویز نال خانلری)،لە کتێبی(حول اوزان شعر)بەمشێوەییە دێتە سەر ناساندنی کێشی شیعریی:((‌هۆنراوەکارییەکە دەکەوێتە نێو دەنگەکانی قەسەکردنەوە.بە دڵنیایەوە،ئەم ناساندێکی گشتی و ناڕوونە،بەڵام لە بەرامبەردا،هەموو جۆرەکانی کێشی هۆنراوە دەگرێتەوە.))۳۰
كەواتە بە پێی ئەو پێناسانە بێت، گەیشتن بەو ڕاستیەی،کێش کلکێکی نەبڕاوەی شیعرە و بەبێ کێش شیعر پێی شیعریەتی خۆی لە دەست دەدات و بە لەنگی دەمێنتەوە.واتا ئەگەر کێش لە شیعر دەربهێنین،ئەوەی لە شیعر دەمێنتەوە پەخشانە.

مەبەست لە کێشی چوارینەکان کێشی ئەو شیعریانەیه،کە چوارینووسەکان لە بەکاریانهێناوە،
لە سەروبەندی نووسینەوەی چوارینەکانیاندا.عەزیز گەردی لەم بارەیەوە دەڵێت:((لە کوردییدا،
چوارین به هەر کێشێکی عەرووزی و هەرکێشێکی ژمارەیی دەنووسرێت))۳۱.عەزیز گەردی زۆر بەکورتی باسی لێوە کردووە.بەڵام ئێمە خوارەوە درێژه دەدەین به مەبەستەکەی:
دەمانەوێت سەرەتا لە بارەی کێشەکانەوە بدوێین.لە چوارین ئەو کێشانەی پەیڕەو کراوە،هەردوو کێشی بڕگەیی و عەرووزیین.واتا ئەو شاعیرانەی کلاسیک بوون،لە ئەدەبیات و شیعری کوردییدا،کێشی عەرووزییان بەکارهێنراوە.کێشی عەرووزیش،
کێشی هۆنراوەیی عەرەبییه و شاعیران به هۆی کاریگەر بوونییان لەو ئەدەبیاتەوە وەریانگرتووە.
بۆ زیاتر شارەزا بوون لە کێشی عەرزووی دەتوانین بگەڕێنەوە بۆ ئەو لێکوڵێنەوانەی،کە لە بارەی کێشی عەرووز و ڕووخساری چوارینەکان کراون لە ئەدەبیاتی کلاسیکی کوردییماندا.
هەرچی شاعیران نوێخوازیشە،واتا ئەو شاعیرانی کە کۆتوبەندەکانی کلاسیکییان تێکشاند،کێشی بڕگەییان پەیڕەو کردووە،ئەم کێشەش،کێشیکی ڕەسەنی نەتەوەی کوردە،له سەردەمەی زەردەشتەوە بوونی هەیە و ئەو گاتاکانی پێهۆنیوەتەوە.پاشانیش ئەدەبیاتی یارسان و ئەو شاعیرانەی سەربەم ڕێبازەن،کێشی بڕگەییان پەیڕەو کردووە.ئێستاش وەکو بەرچاو ڕوونییەک هەوڵ دەدەین،چوارینەکان بەسەر دوو تەوەردا دابەشبکەین:

چوارینی کێشی بڕگەیی:
کێشی ژمارەیی و سیلابی و پەنجەیشی پێدەوترێت، چونکە ئەوەندە کێشێکی لەسەر زمان سووک و ساناییە،دەتوانرێت هەر بە پەنجەکانی دەست بژمێردرێت.لە بارەی کێشی بڕگەیەوە،لەلایەن توێژەران و ڕەخنەگران و شاعیرانی کوردەوە،زۆر شتی لە بارەوە خراوەتەڕوو.(ئومێد ئاشنا)دەڵێت:((بریتییە لە ڕیکخستنی ئەوەندەی یەکتری ژمارەی بڕگە لە هەر پێیەکەی هەڵبەستا))۳۲یان(د.هیوا نورەدین)دەڵێت:((ئەم جۆرە کێشە لە دووبارەبونەوەی ژمارەیەکی دیاری کراوی بڕگە دروست دەبێت بەبێ گوێدانە کورتی و درێژی یان هێزدار و بیهێزی بڕگەکان…))۳۳.کەواتە کێشی بڕگەیی یەکێکە لەو کێشانەی کە خاسیەت و تایبمەندی لەگەڵ زمانی کوردی و وشەکانی زمانی کوردییدا دەگونجێت.چونکە کێشی بڕگەیی جیاواز لە کێشی عەرووزی گوێ نادات بە کورتی و درێژی یان جوڵاو و وەستاوی بڕگەکان.
ئەحمەد هەردی لەم بارەیەوە دەڵێت:((لە کێشی پەنجەدا پێویستە بڕگەکانی بە ژمارە ئەوەندەی یەکبن واتە ئەگەر هەنگاوێکی(تەفیعلەیەکی)بەیتەکە پێنچ بڕگە بێ،پێویستە هەنگاوەکانی تریش هەر ئەوەندە بن،ئیتر پێویست ناکات پیتی بزواو و نەبزواو بەرامبەر یەک بێ وەکۆ کێشی عەرووز)).۳٤

کێشی بڕگەیی مێژووییەکی دێرینی هەیە،لە نێو ئەدەبیاتی کوردیدا،به جۆرێک کە کۆنترین دەقە شیعرەکان بە کێشی بڕگەی هۆنراوەتەوە.(عەزیز گەردی)دەڵێت:((ئەمە کێشی ڕەسەنی کوردییە.هەموو شیعری میللی کوردی بەم جۆرە کێشە گوتراوە.هەروەها نزیکەی هەموو شیعری گۆران بەم کێشە نووسراوە.)).۳٥

هەروەها بۆ باشتر سەلماندنی ئەم کێشە لە هۆنراوە کوردیدا،(ئومێد ئاشنا)بۆچونێکی دەبڕیەوە: ((بۆ ئەوە ڕادەی پەیوەندی کێشی بڕگەیی بە هەڵبەستی کوردیەوە تێبگەین،پێویستە سەرنجی پشکنین بگرینە دوو ئاراستەی جیاواز.یەکەم:ئەو بەرهەمانەی لە وێژەی شێوەی گۆرانی و لە فۆڵکلوری نەتەوەیدا ئێستا بە دەستەوەیە.دووەم:ئاوڕدانەوەی بەرەو پاش بە مێژوودا ئەوەندەی وزە بێت بۆ ئەو سەرچاوانەی،کە زمان و وێژەی کوردیی ئێستایان لێ پەیدا بووە،…))۳٦ئێمەش گەر پشتاوپشت به خێرای پیاسەیەکە بە نێو بە کوڵانەکانی وێژەی کوردییدا بکەین،ئەوە بە تەواوەتی بۆمان ڕاست دەبێتەوە،کە ئەم کێشە ڕەگی کۆنی داکوتییەوە و ئەمەش یەکێکە لەو بەڵگە بەهێزانەی،کە دەسەلێمنن، هونەری شیعری چوارین لە زووەوە لە ئەدەبیات و وێژەیی کوردیدا بوونی هەیە و ڕەگەکەی دەگرێتەوە بۆ زیادە لە سەدان ساڵ.لەم بارەشەوە چەندەها نموونەی چوارینی کێشی بڕگەیی بوونییان هەیە.وەکو(بابە حاتەمی لوڕستانی)۳۷دەڵێت:

ڕەمز دێوانە،ڕەمز دێوانە
حاتەمەنانێ ڕەمز دێوانە
دانای عامەنان وە بێ بەهانە
ئەز وێڵم چەنی ئی رەوو و رانە

وەکو دەبینین،ئەم چوارینەیەکی بالوولییە و بە کێشی دە بڕگەیی نووسراوەتەوە
چوارینی کێشی عەرووزی:
ئەم جۆرەییان لەبەر ئەوە کێشێکی ناڕەسەنی کوردییە و شاعیرانی کلاسیکی کوردی سەپاندوویانە بەسەر هۆنراوە و وێژەی کوردییدا،کەمترە لە کێشی بڕگەی باسی لێوە کراوە.(د.هیوا نوردەین عەزیز)لە ناساندنی کێشی عەرووزدا دەڵێت:((زانستی عەرووز لە بنەڕەتدا تایبەت بە کێشی شیعری عەرەبی و لەگەڵ تایبەتمەندییەکانی زمانی عەرەبی دەگونجێت))۳٨

مەبەست لە تایبەتمەندی زمانی عەرەبی جوڵەیی سەر پیتەکانن وەکو(ضمة،فتحة،كسرة…)،کە یەکێکن لە تایبەتمەندەکانی زمانی عەرەبی.هەروەها(حاجی خلیفة)
لەم بارەیەوەدەڵێت:((زانستێکە، لە دەوربەری کێشە بایەخپێدراوەکان دەکۆڵێتەوە))دیارە مەبەست لەکێشە بایەخپێکراوەکان کێشەکانی زانستی عەرووز،وەکو(هەزەج و ڕەمەل و…)۳۹یان(فارس حەمەخان)دەڵێت:((عەرووز زانستێکی تایبەتییە،کێشی ڕاست و دروستی شیعری،لە کێشی لەنگ و چەوتی شیعر،لە هەموو زمانێکدا پێ جیا دەکرێتەوە،هەروا شیعر جیادەکاتەوە لە پەخشان.))٤۰هەروەها(قاسم بن اسماعيل عباد)پێناسەی عەرووز دەکات و دەڵێت:((بریتییە لە کێشێکی شیعریی،پارچەکراوەکەی بە کێشدارەکەی دەناسرێتەوە.هەروەکو چۆن نەحو پێوانەی قسەکردنە عەرەبێنراوە بە ئاوازدانەراوەکە دەناسرێتەوە.))٤۱ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە کێشی عەرووز ناسنامەی هۆنراوەیی عەرەبییە.
هەروەها((وەکو زانراوە،زانستی عەرووز لەسەر دەستی زانای عەرەبی خەلیلی کوڕی ئەحمەدی ‌ فەراهیدییەوە دانراوە))٤۲پاشان بە هەر یەک لەو گەلانەی کە ئیسلام و ئاینی ئیسلام کاریگەری کردبووە سەریان پەیڕەویان دەکرد ئەم کێشەییان بەکارهێناوە.
بەڵام((شاعیرانی نەتەوەکانی غەیرە عەرەب وەکو کورد و فارس و تورک کاتێک شیعرییان نووسیوە ئەم کێشە عەرووزییە لەگەڵ تایبەتمەندییەکانی زمانەکەیان نەگونجا بۆیە کۆمەڵێک زیحاف و عیللەیان بۆ دروست دەکرد بۆ ئەوەی لەگەڵ زمانەکەیان بگونجێنن.))واتا ئەم کێشە تایبەتە بە ڕێنووسی و دەنگه زمانییەکانی زمانی عەرەبی،گەر بەسەر ڕێنووسی زمانێکی تردا بیسەپێنین ئەوە لەنگی تێدەکەوێت و چارەسەرکردنی ئەم لەنگەیەش، دەکەوێت سەر توانا و درککردنی شاعیر.نموونەی ئەم چەشنە هۆنراوەیەکەی لە نێو شاعیرانی کلاسیک و پاشان کلاسیکدا زۆرە،وەکو(شێخ نووری شێخ ساڵح)
دەڵێت:
برا من حەز لە شیرینی جەماڵی ئاشکرا ناکەم
پڕووپووچە لە لام من بۆ مەزاهیر قەت ڕیا ناکەم
جەمالی نەفسە مەحبووبی حەقیقی گەر تەماشاکەی
بەغەیری ئەو،تەمەننای وەسڵی مەحبووبێ لە خوا ناکەم
وەک دیارە،ئەم چوارینە بە کێشی عەرووری بەحرەی هەزەجی هەشتی تەواو نووسراوەتەوە و لەسەر کێشی(مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن)دانراوە.۱۲

سەرئەنجام:
۱.له لێکدانەوەی پێناسەکاندا گەیشتین بەو دەرئەنجامی که چوارین(رباعی) و دووبەیت هەر یەک شتن،گەرچی لە هەندێک شوێندا جیاکراونەتەوە. بۆنموونە وەکو:(د.مارف خەزنەدار)لە مێژووی ئەدەبی کوردی بەرگی یەکەمدا جیایی کردۆتەوە. .چونکە دوبەیت بە واتای دوودێر دێت فارسەکان ئەم ناوەیان لێناوە.
۲.بە پێی مێژووی وێژە و ئەدەبی کوردی،هۆنراوەی کوردی نوسراوە،هەر بە چوارین دەستپێکردووە و دەگرێتەوە بۆ بالوولی ماهی و هاوڕێبازەکانی.واتا گەر فارسەکان پێی رودکی بە یەکەم چوارینووس دابێنن،ئێمە لە بەرامبەر رودکی(بالوولی ماهی)مان هەیە.
۳.هەروەها لە بابەتەکانی دوایدا،بۆمان ڕاستەوە بوو کە لە ئەدەبیاتی کوردیدا،چوارین بە هەردوو کێشی بڕگەیی و عەرووزی دەنووسرێتەوە،عەزیز گەردیش ئەمەس ڕاستکردۆتەوە.کە هەندێک کەس پێیان وایە کە چوارین لە ئەدەبیاتی کوردیدا تەنها بە کێشی عەرووزی نووسراوەتەوە.

——————————–

پەراوێزەکان:
.۱مارف خەزنەداری،مێژووی ئەدەبی کوردی.لا۱٦۲

۲.هەمان سەرچاوە،لا۱٦۲

۳.سدیق بۆرەکەیی،مێژووی وێژەی کوردی.لا٦۳

. جواد مصطفی،ي تراث العربي ـ جزء الاول،لا۲ ٨٤

٥.احمد هاشمی،میزان ذهب في صناعة شعر العرب.لا۱٤۱

٦.د.سیروس شمسیا،سیر الرباعی،لا ۱۳

۷.حبیب یغمالی،علم قاافیە،لا۲٨

٨.د.مارف خەزنەدار،مێژووی ئەدەبی کوردی لا،۱٦۲

۹.عەزیز گەردی،فەرهەنگی کێشناسی،لا۷۳

۱۰.دیوانی ئەسیری،کۆکردنەوەی مستەفا عەسکەری،لا٦٥

۱۱.عەزیز گەردی فەرهەنگی کێشناسی،لا۱۰٨

۱۲.فەرهەنگی کێشناسی،لا۷۳

.دیوانی عەبدوڵا گۆران،کۆکردنەوە و پێشەکی محەمەدی مەلا کەریم،لا۳۷۲

۱٤.عەزیز گەردی،فەرهەنگی کێشناسی،لا۱۰۹

۱٥.دیوانی شێخ نووری شێخ ساڵح،ئازاد عەبدولواحید،لا ۳۹۱

۱٦.عەزیز گەردی فەرهەنگی کێشناسی،،لا۱۱۱

۱۷.دیوانی عەبدوڵا گۆڕان،کۆکردنەوە و پێشەکی مەحەمەدی مەڵا کەریم،لا٨۳

۱٨.سیروس شمسیا،سیر رباعی.لا ۲۷

19..هەمان سەرچاوەی پێشوو،۲٨

۲۰.مارف خەزنەدار،لا۱٦۲

٢١..عەزیز گەردی فەرهەنگی کێشناسی،لا۱۰٨

۲۲.ڕەحیم فەتووحی،ڕێباز و شێوازەکانی لە وێژەی کورد دا،لا۲۹

۲۳..عەزیز گەردی کێشناسی کوردی،لا ۲٨٦

۲٤سیدیق بۆرەکەیی،مێژووی وێژەی کوردی،لا٤۷

۲٥فن رباعی،لینک….

۲٦.د.هیوا نوردەین عەزیز،عەرووزناسیی شیعری کلاسیکی کوردی،لا٦

۲۷.برویز ناتل خانلری،احول اوزان الشعر،لا٥٥

۲٨.د.مەحەمەد بەکر،کێش و ڕیتمی فۆڵکڵۆری کوردی،لا۱٦۹

۲۹.مصطفی الحركات،اوزان االشعر،لا۷

۳۰.برویز ناتل خانلری،حول اوزان شعر،لا٨۱

۱.عەزیز گەردی،فەرهەنگی کێشناسی،۷٥

۳۲.ئومێد ئاشنا،گۆران نوسین و پەخشان وەرگێڕاوهکانی.لا۱٥٨

۳۳.عەرووزناسی شیعری کلاسیکی کوردی،لا۷

۳٤..بابەتی کێش و سەروای م.زانیار،ئەویش لە(کێش لە شیعری کوردیدا،ئەحمەد هەردی،گۆڤاری برایەتی،لا۱۰)وەریگرتووه.

۳٥.لەگەڵ عەزیز گەردی،کێشناسی کوردی،لا۲۳۹

۳٦.ئومێد ئاشنا،گۆران نوسین و پەخشان و وەرگێڕاوەکانی،لا۱٥٨

۳۷.سدیق بۆرەکەیی،مێژووی وێژەی کوردی،لا٥۷

۳٨.د،هیوا نورەدین عەزیز،عەرووزناسیی شیعری کلاسیکی کوردی،لا٤

۳۹.عبدالعزیز عتیق،علم عروض و قافية،لا ۷ ئەویش لە(حاجی خەلیفە،کتاب کشف ظنون ج ۲ ص ۱۱۳۲)وەریگرتووە

٤۰فارس حەمەخان،عەرووزی کوردی،،لا۷۳

٤۲..د.اسیل بدیع یعقوب،معجم االمفصل في العروض و قافية و فنون شعر.لا٥

٤۱.قاسم اسماعيل بن عباد،،الاقناع في العروض و تخريج القوافي،لا ۳

٤۳.د.هیوا نوردین عەزیز،عەرووز ناسی شیعری کلاسیکی کوردی،لا٤

٤٤.دیوانی شێخ نووری شێخ ساڵح،کۆکردنەوە ئازاد عەبدولواحید،لا٥۹۰

سەرچاوە کوردییەکان:

۱.سدیق بۆرەکەیی،مێژووی وێژەی کوردی،بەرگی یەکەم

۲.د.مارف خەزنەدار،مێژووی ئەدەبی کوردی،بەرگی یەکەم

۳.ڕەحیم فەتووحی،ڕێباز و شێوازەکانی لە زمانی کورددا.

٤.عەزیز گەردی،فەرهەنگی کێشناسی.

٥.عەزیز گەردی،کێشناسی کوردی

٦.م.زانیار بابەتی کێش و سەروا

۷.ئومێد ئاشنا،گۆران نوسین و پەخشان و وەرگێڕانەکانی

٨.کێش لە شیعری کوردییدا،ئەحمەد هەردی ،گۆڤاری برایەتی

۹.عەزیز گەردی،ڕابەری کێشی شیعری کلاسیکی کوردی.

۱۰.د.مەحەمەد بەکر،کێش و ڕیتمی شیعری فۆڵکلۆری کوردی.

۱۱.نووری فارس حەمەخان،عەرووزی کوردی

۱۲.د.هیوا نوورەدین عەزیز،عەرووز ناسی کلاسیکی کوردی.

دیوانی شاعیرانی کورد:

۱۳.دیوانی ئەسیری،کۆکردنەوەی عەلی عەسکەری

۱٤.دیوانی گۆران،کۆکردنەوەی و پێشەکی مەحەمەدی مەلا کەریم.

۱٥.دیوانی شێخ نووی شێخ ساڵح،کۆکردنەوە ئازاد عبدالواحید

سەرچاوە فارسییەکان:

۱٦سیروس شمسیا،سیر رباعی

۱۷.دکتر پرویز ناتلی خانلری،وز شعر فارسی

۱٨.حبیب یغمالی،علم قافیە.

۱۹.سدیق سفی زادە،مشاهیر اهل حق

۲۰.سدیق سفی زادە،نوشتهای پراکندە دربارە یارسان

سەرچاوە عەرەبییەکان:

۲۱.‌باقر جواد الزجاجی و جعفر علی عاشور،قوالب
(الدوبیت)الشعریة منشاة ـ تطورـشكلـ المضمون

۲۲.احمد هاشمی،میزان الذهب في صناعة شعر العرب

۲۳.سميرة صادق شعلان،معجم مصطلاحات الادب

۲٤.جواد مصطفی،ي تراث العربي ـجزء الاول

۲٥.حول وزن الشعر،د.پرویز ناتل خانلری،ترجمە محمد محمد یونس.

۲٦.محمد علي،موسوعة كشاف اصطلحات الفنون و علوم،الجزء الاول.

۲۷.مصاحب بن عياد،کتاب الاقناع في العروض و تخريج القوافي. ۱٤

۲٨.ابي اسماعيل بن القاسم بن عباد،کتاب الاقناع في العروض و تخريج القوافي.

۲۹.د.اسيل بديع يعقوب،معجم مفصل في علم العروض و قافية و فنون شعر.

۳۰.د.عبدالعزيز عتيق،علم عروض و قافية.

۳۱.سعيد محمود عقيل،الدلیل في العروض.

۳۲.عبدالصاحب المختار،دائرة الوحدة في اوزان شعر العربي




بەشێک لە قەسيدەی سێوە.. سەردار جاف

کچی دونيا، بای نيشتيمان
لە يەکەم شەپۆلی گۆمی خۆرئاوای شار و کوچە و بەر داڵانەکەت بڕوانە تۆ
بە دەم نەرمە سەمای ئاوا،
حەرفەکانی شيعرم لە سەر گەڵا زەردێکی کەنارا،
شەونمی داباريوە و خۆ دەلەنگێنێ
پاييز شەکەت و ماندوو
بێنەوە يادت
ئەو دەمانەی سەربووردەی تاڵی رابردووم
بووە کراس ئاڵی خۆری دەمکەلی مزگەوتە سوورە و
تاريکی لەوديو رۆحيانەتەوە بە لێزمە رووەو فەنابوون شۆڕ بوو
رێبوارێکی هەميشە رێبواری هيلاک و ماندووی رێ
نازانم لە کوێ دەتبينم، لێم دەبييەوە بە قەقنەس
ئەم پاييزە گۆرانيم لە ژمارە تاکەکانی گوشييەکەتەوە دەست پێکرد
سێوەی سێوان
کيژی شنە و کچی سەما و بووکی دار
چرپەکانت هێزی دامێ، رۆحی تۆی بە بەرما کرد
ژوانەکان چەکەرەی کرد
کە لە دوور را دەڕوانمە هەنگاوە بە پەلەکانت
تا حەرفە سەر شێتەکانی سەر گەڵا زەرد ببينييەوە
شەنگەبێرييەکی بە دووی هەستەکانما
وێڵ و لە سۆراغ و چاوگێڕ
لەم پاييزە لە جێی گيژەڵوکە بوويە باران و با
ئاااای سێوەچ بارانێکی چ تۆفانێکی رووت لێمناوە
لە بەر تەوژم و خووڕەی شەستەبارانت خۆ ناگرم
خودا بۆ خۆی دەزانێ چ بەختەبارانێکی بە خووڕی و هەڵدەکەی
گوژم دەدەی بە نێو لق و پۆپەکانی رۆخی زرێی خۆرئاوادا
دەمخنکێنی … دەمتاسێنی … دەمتەزێنی
چ سەرما و تۆفێکی دێی
پێت راناگەم
کەنگێ دێمەوە لە غوربەت
سەفەر دەکەم
بۆ باوەشی ئەبەدييەت
ئەو دەمانەی گەڵا بە سەر کوڵمەکانتەوە نيشتووە
سێبەرن بە سەر رووی مانگت
لەم ساتەدا، ئەوين دەرکەوت، لە ياساغی قورتاری بوو
بە دەم نەسيمی زرێبار، رووەو شار و ئاوەدانی ئۆغرت کرد
نها بە تەنێ نيت و دەستت لە مل حەرفەکانمە
نازانم تۆم لە ئامێزە، يا تۆ حەرفەکانی منت لە باوەشدا هەڵگرتووە
ئەو دڵە نەرمەی دەيناسم، بەرە بەيان لە سپێدە
بە چۆمی وڵات ناسکتر و نيانتر خۆی دەنوان
من دەچمەوە بۆ داهاتوو
ئەمێستاکە کە پاييز دێ، رۆژانی زوو، نازانم لە دايکبوونتە يان يەکناسين؟
هاوتەريبێکە لە ڤالانتاين بريسکەی ئاگردانەکەی گەرم گەرم داهات
دێتە يادم ئەو پاييزە پڕ خەرمانە، ئەو رۆژانەی کە تۆفانە
ئەو شەوگارە پڕ رۆژگارە
ئەو وشانەی لە دەفتەری دوێنێ بوونە شيعری من و
بوون بە قاپ قورئانی ئاڵتون، گەردانە لە گەردن ئاڵا
بوو بە مەيدانی چوارچرا، ئاڵای منی تيا هەڵکرا
ئەو پارچە سپييە بێگەردەی، يەخسيربوونی تيا جاڕدرا
ساتمەی ژين و رۆحی مرۆی پاکيزەیی تيا گڕ درا
تۆ هەر ئالوودەی بە تەوژمی سەرماکەت
هەتا زووتر بمتەزێنی، بمخەيتە نێو زستانێکی پڕ ئاگر و بمسوتێنی و جێمبهێڵی
بگەڕێوە
بە دەفتەری يادەکانما بچۆرەوە
بزانە لە کەنگێ ڕا ئەو دڵەم بۆ ژوان بۆتە خەرمان
بۆتە جێی گاسنی کێڵان
بۆتە جێ گێرە و جەنجەڕی بێ بەزەييان




له‌ ده‌قه‌كانی محه‌مه‌د ماغووت.. و: عه‌بدولڕه‌حمان فه‌رهادی

        ▪️كالانێكی كوردی▪️ 

دەنگێكی نووساو، وەك دەنگی كەشتییەكی خنكاو 

 دەریا دەبڕێ‌

بە دەنگێكی قەبە لەبارەی ئەوشتانە دەدوێ‌ كە خۆشم دەوێن

لە شیعر و

شانۆ و

ئازادی ‌و

منداڵی ‌و

بەهار و

منیش لە نیشتمان یان لە تاراوگەدا

هیچم لە هیچدا نییە.

***

ئەی گوڵە دوورەكانی هەنار

ئەی جۆلانەكانی منداڵی

لەوەی تێیكەوتووم ڕزگارمكەن

لە ژینێمدا كولێرەیەكم نەدزیوە و

مێروولەیەكم ئازار نەداوە و

دراوسێیەكم بێزار نەكردووە و

لە ئەركێكمدا درێخیم نەكردووە و

بەدرۆ سوێندێكم نەخواردووە و

قسەشم بەكەس نەبڕیوە

لەگەڵ هەندێش

تا ئێستایش لە هەر شوێنێكدابێ،‌ تاوانباری یەكەمم

ئەو تارماییەم كە دایكان منداڵەكانیان پێ‌ دەترسێنن

وەختێ‌ ناخۆن یان ناخەون.

▪️دەشتەكییەك لە دەرگا▪️

ڕێوبان و ئاراستە تەواوەكانتانم پێدان

پێڵاوەكانم بۆ جێ‌ بێڵن

دوا شیوی نهێنی و

قاپ و كەوچكەكانم بۆ جێ‌ بێڵن

زەنگی كلێسا و زوڕنای سەركەوتن

دەنگدانەوەكەم بۆ جێ‌ بێڵن

دوا بلێسە

خۆڵەمێشیەكەم بۆ جێ‌ بێڵن

ڕابردوو و ئێستا و داهاتوو

ڕابردوو و ئێستا و داهاتوو

هەلی خۆپارێزێم بە هەرشتێ‌ بێ‌ بدەنێ‌

***

خودایە

بڵێسە نیم تا دواتكەوم

قسەم بۆ ناكەی.. گوێت بۆ بگرم

نزیك ناكەویەوە.. دەستت بگەینمێ‌

ناپشكوێی تا بۆنتكەم

ناگریێی   

بۆ ئەوەی دەست بخەمە سەر شانت

تەنانەت هێڵە تەریبەكانیش لە بێزاری ‌و تەنیایی دەگەنەوە یەك

▪️لانە▪️

سڵاو ئەی خۆرهەڵات

سڵاو ئەی خۆراوا

سڵاو ئەی بیابان

ئەی دەریا

ئەی زەریاكان

بۆ چی گوێڕایەڵی سەركردە بم؟

بۆ شیعر؟ یاسا هەیە

بۆ گەل؟ گێرەشێوێنی هەیە

بۆ ڕاست؟ ئازادی هەیە

بۆ چەپ؟ توندڕۆیی هەیە

بۆ دادگاكان؟ پشووی دادوەری هەیە

بۆ پەرلەمان؟ یاسا فریاگوزاریەكان هەن

بۆ هاوین؟ تۆزوبا هەیە

بۆ زستان؟ قوڕەلیتە و چڵپاو هەیە

بۆ پاییز؟ خەمێكی كوشندە هەیە

بۆ بەهار؟ سووكە خۆشیەك هەیە

نا..

تەنانەت نایەمە سەر جادەش

هەرچەندە هەراسان و تەنیاش بم

بۆ چایخانەش، هەرچەندە لەوێ‌ داواكان زوو بێنەدی

بۆ چێشتخانەش چەندی ژەمەكان بەتام بن

بۆ پێشانگاكانیش چەندی تابلۆی تازە و هونەرمەندانی بەهرەداربن

بۆ سینەماش چەندی وێنەكان روون‌ و وەرگێڕانیان وردبن

بۆ بەرگدروو

بۆ سەرتاش

بۆ دارتاش

بۆ ئاسنگەر

تەنانەت بۆ ئامبولانسیش ناچم

چەندی لە مەترسیدا بم و خزمەتگوزارییەكان دەمودەست بن

چونكی من لە دەرەوەی دەفتەرەكانم.. ون دەبم!!

▪️شتێ‌ مەدڕێنە▪️

سەكردە: ئەرێ‌ هەموویان تەسلیم بوون؟

عەریف: جگە لە یەكێك

سەركردە: بەچی بەرگری دەكات؟

عەریف: بە گۆرانی

سەركردە: گۆرانیبێژێكی ناسراوە؟

عەریف: ناسراوە و لە ڕەوتە تازەكانیشە

سەركردە: زۆری پێكاوین؟

عەریف: زۆۆر

سەركردە: تا كات بەسەرنەچووە هەر دەبێ‌ تەسلیم بین

***

كە لە رازیكردنی یەكێك فەشەل دێنم

بە بۆچوونی خۆم:

بە ئەزموونی بەرچاو و

پەندی پێشینان و

بیانوو بە بیانوو و

بە شیعرو

بە شانۆ و

بە ڕۆژنامەگەری و

بە دروشم و

بە گۆرانی

پەنا دەبەمە بەر گاڵتەجاڕی!

***

مەرگ وروژاندمی و من خەوتووم

بەڵام ئێستا..

بە ئاگام!

***

زۆرم لەبارەی مردنەوە نووسی بێ‌ ئەوەی لێی بترسم

بەڵام ئێستا

تەواو لەبارم و لێی دەترسم و

خوێن دەبەخشمە نەخۆش و گەدایان .

▪️تاوانبار▪️

تاوانبارم دەكەن بە پەنهانی

ئەرێ‌

ئەم ئاسمانە ڕوونە؟

دادپەرورەی ڕوونە

سیاسەت ڕوونە

ئەڤین ڕوونە

ویژدان ڕوونە

خودا ڕوونە؟

بۆ زیاد لە وزەی خۆم

چەشنی سیزیف لە گەنجێتیدا

لێم بار دەكەن؟

***

من وەك نەخۆشییەكی كوشندە

بەهێواشی گەشە دەكەم و

هیچ چارەسەریم نییە

***

ئادەی منداڵان

ڕۆژێكی پڕ لە كڕوزانەوە و دەرۆزەمان

لەبەردەمدایە

***

متووی هەڵە بەسەرچووەكانمم

وەك چۆن متووم بە دەنگی فەیروز و قاوەی بەیانیان

▪️ستالین▪️

دەمەوێ‌ بەهار، پاییز، هێڵەكانی دڕێژی و پانی و هەموو وەرزەكان

بێنە ئۆفیسەكەم هەر ئێستا

دەریا و بیابان

ئاسۆ و باڵندە

ڕەژوو و ئاڵتوون

بەندە و میر

پاپا و لینین

یەهودا و مەسیح

خەرجییەكانی تەندروستی و كاری خۆبەخشی

ناڵەی برسێتی و نیشاندانەكانی جلوبەرگ

فرمێسكەكانی ئیلزا و سەمای شمشێران

كتێبەكانی ماركس و ئەنگلس و هونەری چێشت لێنان

شەبقەكەی  گیڤارا و جگەرەكەی كاسترۆ و ئاسوودەیی شۆپان

دژە ژار و مەرگەمووش

بۆ ئەوەی خەندە نەمرەكەی تۆقین

لەسەر هەردوو لێوی ستالین نەخشە بكێشم

كە لە جەژنەكانی شۆڕش و یەكی ئایار

بە دەستەكانی ئاماژە دەكات و

قوربانی و نەیارەكانیشی لە هەموو لایەكی ئاوەدانیدا

دیارن .

بەڵام نازانم چۆن خیانەت بكەم

چونكی كاتم نییە و

گێلێكی گەورەم

▪️خۆشەویستییەكی ئەفلاتوونی▪️

هەموو ئەو ڕۆژانەی بەسەرم بردن بێ‌ خۆراك بوون

شەوانیش بێ‌ نووین و

هەموو گاڵتە جاڕییەكانی شڕو وڕیم لە جەژنان

هەموو شەوانم بە ئاوارەیی لەسەر جادان بەسەربرد

یان لە شینایی و باخچان نووستم

هەر ئەسپێیەكی ئەو سەرتاشە یان ئەو پشكنەرە لەسەرمدا

دیتیەوە و

هەر قونكە جگەرەیەكی لە دەممەوە فڕێ‌ درایە سەرجادە و

هەر جارەكی ئاو بڕابێ‌ و لە خۆشتندا بووبم و

خەریكی ڕیش تاشین بووبم

یان بە تەلەفۆن لە قسەكردندا بووم و كارەبا كوژاوەتەوە و

هەموو جارێ‌ خوێندنەوەی ناوم لەبەرنامەی گۆرانیی داواكراو

ڕەت كراوەتەوە

یان لە پۆستەی خوێنەرانیش ناوم نەهاتووە و

لە هیچ حزبێ‌ وەرنەگیراوم و

لە هیچ گەمانێك یان خۆپیشاندانێك پێك نەكراوم

یان نەیانهێشتووە وەك ناوبژیوان یان فیكەلێدەر بچمە سینەما یان شانۆ

یان دەرگا یاخود پەنجەرەم بەڕوودا داخراوە

لە چایخانان یان لە مەیخانان یان لە كارێك یان لە قوتابخانە دەكراوم

نرخەكەی بە شیعرێك دەدەم

یان وێنەیەكی شیعرێی نوێ‌

هەرچی بوو.. ڕۆیی

—————————

◾️محمد الماغوط- البدوي الاحمر




خەنجەری خێڵ..(9).. شەماڵ بارەوانی

بەشی نۆیەم

سەروینی ئانارشیست..!

بەهار با تۆزێکیتر قسە لەسەر ئەو شیعرگێ و گووسەر و گووگرانی ئەدەبی بکەین، ئینجا دێینەوە سەر باسی خەونە سوریالیستەکەم.

بەهار ئاگات لێیەتی فشەکەرێکیتریش پەیابووە، هەرچەندە زۆرم خۆشدەوێ و لە شیعر و نووسینەکانی ڕا دیاره کە کوڕێکی یاخی بوێر و یەکسانی خوازە. بەڵام ئەو ڕۆژە لە دیدارێکی ڕۆژنامەی “ڕێگای کوردستان” و لە چاوپێکەوتنێکیتریش بینیم لە یەکێک لە ڕادیۆکان، گووی دەخوارد و لەبارەی شیعرێکی خۆی و وەکو تەنزیش بۆ هەندێک شیعری خەڵکیتر، وشەی میعری بەکاردێنا.

هیوادارم ئاگای لەدەمی خۆی بێت ئیتر، ئەگەرنا سەروینی لەو یاخیتر، بەزەیی بە هیچ کەسێکدا نایەتەوە و بەخوا کورد وتەنی دوایی دەیکەم بە پەڕۆی بێ نوێژ .

کچێ دەزانی ئەو ڕۆژە گووسەرێک، هاتبوو چی نووسی بوو؟

وەرن با فێرتان بکەم، چۆن گووبگرن و گووی بخۆن و چۆن هێڵکەی شیعر بکەن و شیعر بنووسن و قسەی قۆڕ بهۆننەوە !

نووسیبووی بۆ ئەوانەی شیعری ئازاد، یان کلاسیک دەنووسن، بەهار یەک دنیا قسەی بێ مانای ڕێزکرد بوو و فەردەیەک شەتەحات و سەتڵێک قۆڕیاتی فڕێدابوو ئەو گۆڕەیی و لە وێنەی کاهینێک ئامۆژگاری سەروینی یاخی و شاعیرانی کردبوو کاتێک کە شیعردەنووسیت، دەبێت بە پێی کۆمەڵێک ڕێسا و یاسا و بوت و پێوەری گوواوی بینووسیت ! نووسیبووی بۆ ئەوانەی شیعری ئازاد دەنووسن، با برگەکانی سێ و چوار و پێنج وا بێت و هی دووەم و یەکەمیش وابێت.

خشتە دانان و وانەی بیرکاری و بابەت دابەشکردنی میرات و زەرب و تەقسیماتە. نانا، سەربازییە، ڕاست، چەپ، ڕاست، چەپ. پشوودە، وریابە. هاهاها

بەپەلە:کۆمپانیای شیعرگێیان، بۆ شیعر دانان! ئۆڤەرێکی شیعرگاین ڕادەگەیەنێت و پێویستی بە چوار کارمەند هەیه بۆ شیعر نووسین، بە مەرجێک، هەمووی لەڕەگەزی مێ، یان پیاوی موو نەرم بێت و باش لە زمانی شیعرگاین بزانێت و دووساڵ ئەزموونی گووگرتنی هەبێت لە بواری ئیلهام تڕاندن و گووگری ئەدەبی و پاشان دەبێت هەموو ئەو بت و پێوەر و میتۆد و گووەی کە بۆ شیعرکردنمان داناوە، پێیەوە پاپەند بێت هاهاها.

بەهار وابزانم شێرکۆی نەمر بوو، کابرایەک پێی گوت:شیعرێکم بۆ بنووسە ! گوتی:بۆ کاکە من خەیاتم؟!

بەهار دانەیەکیتر لە یەکێک لە ماڵپەڕەکان نووسیبووی لە جیهانی ئەدەبدا دنیایەک قوتابخانە و ڕێبازی شیعری جیهانی هەن، هەر یەک لەو ڕێباز و قوتابخانە و شتە پشت بە میتۆد و ڕێبازێک دەبەستن و ڕێچکەی تایبەت بە خۆیان هەیە و پشت بە جۆرێک لەبیروڕا و جیاوازی دەبەستن.

بەهار: گوتم سەروین تەعریفی خۆی هەیە بۆ شیعر، تەعریفی من جیاوازە، تەعریفەکەی سەروین نە بت و نە قسەی قۆڕ و بێ مانا و نەیش تەعریفێکی گوواوییە.

بەهار گاڵتەم کرد، خۆی هەر شتێک تەعریفت بۆی دانا، ئیتر دەبێت بە بت و لە قاڵب دان.

بەهار هەر شتێک تەعریفی بۆ داندرا، چوارچێوە و قاڵب دروست دەبێت، چوارچێوە و قاڵب درووست بوو، بت دێتە گۆڕی، بت هاتە گۆڕ، پەرستن لە دایک دەبێت، پەرستن لە دایک بوو، ئازادی بە گایین دەچێت، ئازادی بە گایین چوو، کۆیلایەتی و عبوودیەت دەبێت بە سیستەم.

تۆ سەیرکە، ئەو تەعریف گەرا و بتگەرا و پێوەرگەرایانە، خودایان تەعریف کرد، چییان بەسەر هێنا !

ئایینیان بۆ دروست کرد، سەربڕین و دەست بڕین و ژن کوشتن و داگیرکردن و سەبایە و هەرچی کاری قێزەون و قۆڕییات و وەحشیگەرێتییکە، بەناوی خوداوە هێنایە وجودەوە.

تای چەوساندنەوەی ئافرەت، تائێک دەبێ ئیتر بکرێت بەتای شورەیی و خەجاڵەتی و لە تەوێڵی پیاوساڵاری بدرێت.

پیتی شەرم، یان تائێکی گوواوی، تائێک پیرۆزی نەفتەوەیهی و سیبەوەیهی و جورجانی و ئیبنولعەقیل و ئیبنولعەزرائیلەکانتان بێت.

تائی تەئنیس، تای تف کردن لە ڕووی ئەقڵیەتی نێرسالاری و تێک و پێکشکاندنی جیاوازی زمان.

تای شەرمەزاری. تای خەساندنی ئەقڵی پیاو و تیرۆرکردنی ژنبوون و مرۆڤ بوونی ژن.

کوڕە هەی لە هەرچی تا و پیتی نێر و مێتانە بەم باشە هاهاها

بەهار:ئێستا ئەو کاهینە شیعرگێیانەی کە ناوی گووگری ئەدەبییان لە خۆیان ناوە، دەیانەوێت دووبارە هەمان هەڵەی پیاوانی ئایینی و ئایینەکان و ئەخلاقچیەکان دووبارەکەنەوە و، بێن و دەرزنێک گوو و تەعریف و قاڵب و بت و پێوەر و تەلبەند بۆ شیعر داتاشن و کۆیلەی شیعری دابهێنن !

کوڕە هەی لە خۆتان و هەرچی قوتابخانە و مەزهەب و ڕێباز و پێوەر و میتۆد و قاڵب و فۆرم و بتی شیعریتانە بەم.

دەبەنگینە ئەوجە با پێتان بڵێم تەعریفی سەروینە ئەنارشیست چییە؟

بەڵام نەکەن دوای من، بێن و وەک چۆن هەرچی دادایزم و ئانارشییەت و نهلیست و چی و چییە لە دوای خاوەنەکانیان کە هەموویان دژی لە قاڵب دان و بت و چوارچێوە و بەستەنەوە بوون، هاتن و کردتان بە ئایین و مەزهەب و بت و قاڵب و قوتابخانە.

ئەوە دیاره شیعر بە تیوری ڕێژەیی خاڵە ئەنیشتاین و بیگ بانگی کاکە ستیڤن هۆکینگ و بیردۆزەکانی حاجی نیوتن و زانست و فیزیا حاڵی بووە هاهاها

بەهار نووسینێکی زۆر جوانی نووسەر و لێکۆلەرەوەیێکم بینی سەبارەت بە شیعر، هەرچەندە ئەویش یەک قیچ هەستت دەکرد تاڕادەک تەعریفاندن و لە قاڵباندنی تێدا بوو. بەڵام، بە گشتی سەرنجێکی جوان بوو لە بارەی شیعرەوە.

گوتبووی” بێگومان هه‌ر یه‌كێكمان ناساندنێكی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌ بۆ شیعر، به‌ڵام به‌و په‌ڕی ساده‌یی، كۆمه‌ڵێك وشه‌ی ریزكراو هاوشێوه‌ی ملوانكه‌یه‌ك، به‌مه‌رجی كاردانه‌وه‌ی هه‌ست و بیری به‌رامبه‌ر، ئه‌وه‌ خۆی شیعره‌.

هه‌ر كه‌سێك توانای جیا كردنه‌وه‌ی ره‌نگه‌كانی هه‌بێ و راست و چه‌پی خۆی بناسێ و بتوانێ بڕواو بگه‌ڕێته‌وه‌ … دیاره‌ ئه‌و كه‌سه‌ خاوه‌نی هه‌ست و نه‌سته‌ …! واته‌ كه‌سێك شعوری به‌گشت له‌وازمه‌كانی حه‌یات بشكێ، ئه‌وه‌ ئه‌و كه‌سه‌ شاااااااااعییییییره‌.”٭

بەهار: ئەو دەربڕینە، وەکو گوتم ئەگەرچی تەعریفاندن و بتاندنی پێوەدیارە، بەڵام جوانیشە.

دیسان ئەو نووسەرە گوتبووی” به‌جۆرێكیتر … هه‌ر كه‌سێك قه‌ڵه‌م بگرێته‌ ده‌ست و ئه‌لف و بێ لێك جیا بكاته‌وه‌، بێگومان توانای ئه‌وه‌ی هه‌یه‌، له‌هه‌ر وه‌زع و مه‌وزوعێك كه‌بیه‌وێ ته‌عبیرێك ده‌رببڕێ، به‌و شه‌رته‌ی پێشینه‌یه‌كی باشی بۆی هه‌بێ … مادامێك هه‌ست و نه‌ستی به‌رامبه‌ر ده‌ربڕێ، ئه‌وه‌ بۆ خۆی شیعره‌و شعوری مرۆڤێكه‌ كه‌ پێی ده‌ڵێن: شاااااااااعییییییر.”٭

فەوزەوی و ئەنارشیست و بت گێ و پێوەرگێ، بگێن هاهاها !.

بتەکانی مامۆستا و بەڕێوەبەر و قوتابخانە، بتەکانی خێزان و باوک برا و مام و ئامۆزا، بتەکانی کۆمەڵ، بتەکانی فەرمانگە، بتەکانی حاجی جادر و مامە باندڕ و خاڵە خدر، بتەکانی فلان سیاسەت و فیسار قانوون، بتەکانی سمێڵ، بتەکانی خێڵ، بتەکانی نەریت، بتەکانی مەزهەب و ئایین، بتەکانی ئەخلاق، بتەکانی ڕەخنەگر، بتەکانی شیعرگێ، بتەکانی عەیبه، بت، بت بت..

کوڕە دەبڕۆن هەی بڕیم بەسەر هەرچی بتتانە. ئێوە دیاره هێشتا هێزی سەروین و توانای سەروین و یاخی بوونی سەروینتان نەناسیوە؟

هەی بت پەرستنیە، باش ئەوەبزانن کە خەیاڵتان خاوە و سەروینی ئەنارشیست هەرگیز، بە هیچ بتێک لەو هەموو بتە گواویەتان ، زیندانی و لە قەفەس و دیل و بە کەنیزه ناکرێت.

-دەفتەری بیرەوەریەکانم-
“بەهاری حاجی ئاکۆ”
٨ی گوڵانی ١٩٧٣، دێی: ماڵی خێڵان-ڕێگای کانی ژن کوژان.


٭په‌ڵه‌یه‌ك هه‌وری ئه‌وین،

له‌ ئاسمانی هێڤار ‌ته‌نیاوه‌ ده‌بارێ، قه‌ڵه‌می:ئامانج شارباژێڕی.




شیعر\ خوێن بەرامبەر پارە.. نەوزاد بەندی

بۆچی خوێنتان ڕشت ؟
بتانووتایە : پارەمان ئەوێ ..
70ساڵ کوردتان بۆچی دا بە کوشت ؟

٭ ٭ ٭

32 ساڵی ڕێک ،
پاسێکی سوورت پێ دابین نەکرا ،
بیکەیتە قۆڵی جادەی شارەکان ..
هەمووی بۆ خۆت بوو ..
هەموو پارەکان ..

٭ ٭ ٭
خەوتن باشترە هەتا بینینی ،
ئەو وێرانەیەی
ناوت ناوە شار ..
مردن باشترە ، لەو گاڵتەجاڕەی
ژیانی تیا بووە
بە دوپشک و مار ..

٭ ٭ ٭

هەزار شەقام و کۆشکی تایبەتیت،
بۆ خۆت بنیات نا ،
باخچەی شاهانە ..
مۆڵ ..
باڵەخانە ..
خەڵکیش : وێرانە ..
شار : عەرەبانە ..
دەرچووی زانکۆکان : تەنها خۆبەخشیی ..
شەرمەزار نابی ؟
ناچی بە عەرزا ؟
ناڕەسەن .. وەحشی ..!

ـــنەوزاد بەندی ـــــــــ




سەرەتای فەلسەفەی سیستەماتیکی لە ئیسلامدا.. وەرگێڕانی: کاوە جەلال

3- سەرەتای فەلسەفەی سیستەماتیکی لە ئیسلامدا
ئەلکندی و ئەلڕازی

گێرت ‌‌هێندریش

فەلسەفاندنی سیستەماتیکی سەرەتا ئەو واتایەی دەگەیاند کە هزرڤانان دەگەڕانەوە بۆ سیستەمە فەلسەفەییە هەبووەکان، واتا بۆ فەلسەفەی مەزنی ئەنتیکە و ئەنتیکەی دەمەو کۆتایی (درەنگ): بۆ پلاتۆن، ئەڕیستۆتێلیس و نوێپلاتۆنییەکان. وەلێ فەلسەفاندنی سیستەماتیکی ئەو واتایەش دەگەیەنێت کە فەیلەسوفە ئیسلامییەکان لە لایەنی خۆیانەوە دەستیاندایە هەڵبەستنی “سیستەم”ی فەلسەفەیی لە پێناوی ڕوونکردنەوەی جیهاندا، سیستەمەکانیش تا ڕادەی شیان کاریان لە هەموو بوارەکانی هزرینی فەلسەفەییدا کرد (لایەنی کەم ئەو زانستانەش کە ئەمڕۆ ناو دەنرێن زانستە سروشتییەکان، لە بنەڕەتەوە سەر بەو بوارانە بوون). لەم ڕەوتەدا توخمگەلی جیاوازی نموونە پێشەنگەکانی ئەنتیکە ڕژانە نێو سیستەمەکانەوە و بوون بە پاڵهێز بۆ سەرهەڵدانی تێڕوانینێکی ئۆتۆنۆمی جیهان. بەڵێ فەلسەفەی ئەرەبی-ئیسلامی لە قۆناغە “کلاسیکی”یەکەیدا بە هیچ شێوەیەک لاساییگەرا نییە. بێگومان فەلسەفەی کریستیانیی ئەوروپاش هەمان ڕەوتی لە نموونە پێشەنگەکانەوە ڕووەو سیستەمی فەلسەفەیی خۆی گرتە بەر. سەرەڕای ئەوە گەرەکە هەردوو فەلسەفەی ناوبراو سۆسیۆلۆگییانە تەواو جیاواز دیاری بکرێن. لە ئەوروپا نزیکی لە توێژی پیاوانی ئایین شەقڵی بە فەلسەفاندن دابوو. فەلسەفە بەشێکی تیۆلۆگی بوو، فەیلەسوفانیش رۆحانییەکانی ئایین بوون، سەرەتاش بەتایبەتی کەشیش بوون. بۆیە لە کۆنتێکستی ئەوروپیدا بۆ یەکەم جار لە چەرخی ناڤینی دەمەو کۆتایی و ڕێنیسانسدا “فەیلەسوف” وەک مامۆستا و زانای سەربەخۆ دیاردەدات. بە پێچەوانەشەوە زانایان لە کۆنتێکستی ئیسلامیدا سەر بە مەدرەسەی جیاواز بوون و بواری کارکردنیان بەتایبەتی “پراکتیکی” بوو. بەڵێ زۆرینەی فەیلەسوفە “مەزنەکان”ی ئیسلام لە فێرگە پزیشکییەکاندا پێگەیەنران، ناوبانگیشیان تا ڕادەیەک دەگەڕێتەوە بۆ زانینی پزیشکییان. فێرگە پزیشکییەکان نەک تەنیا نێوەندی فێرکردنی مەئریفەی پزیشکی بوون، بەڵکو زۆرتر لەوەش سەرجەم کانۆنی زانینی ناسراوی ئەو دەمەیان بە فێرخوازان دەگەیاند و بواری تەواو جیاوازی لە خۆ گرتبوو: “زانستە سروشتییەکان”، ئەستێرەناسی، ماتماتیک، فەلسەفە و لۆگیک، قورئانناسی و یاسای (شەریئەی) ئیسلامی. هەر بەگوێرەی ئەم بوارانەش گرنگیدانی زانستیانەی زانا ئەرەبی-ئیسلامییەکان گشتگیر بوو. بەدەگمەن زانایەکیان تێدا بوو کە تەنیا لە یەک بواری زانیندا دەرکەوتبێت. بێگومان هاوکات گەرەکە ئاماژە بۆ فێرگەی دیکەش بدەین کە هەمان زانینی گشتگیریان دەگەیاند، بۆ نموونە بەیت ئەلحیکمە، فێرگەکانی وەرگێڕان، هەروەها سەرەتا فێرگەکانی قورئان و شەریئە.

3-1 ئەلکندی و هزری نوێپلاتۆنی
شارەزایی گشتگیر لە سەرجەم زانستەکاندا هەروەها ئەدگاری یەکەم فەیلەسوفی مەزنی ئەرەبی-ئیسلامی بوو. ئەبو یوسف یەئقوب ئیبن ئیسحاق ئەلکندی نزیکەی ساڵی 800 لە کوفەی باشوری ئێراق هاتە جیهانەوە. باوکی لەوێ پارێزگاری دەوڵەتی ئەباسی بوو. ئەلکندی بە ڕەچەڵەک سەر بە حەزرەمۆتی باشووری ئەرەبستان و هۆزی کیندە بوو، هەر بۆیە ناونراوە “ئەلکندی”. ئەو تەنانەت لە سەردەمی ژیانیدا وەک “فەیلەسوفی ئەرەبەکان” ناوبانگی دەرکردبوو، لە ڕاستیشدا بۆ ماوەیەکی درێژخایەن هەر تاکە فەیلەسوفی بەواتای ڕەچەڵەک ئەرەب مایەوە. ئێمە هیچ شتێک لەبارەی پێگەیاندنی فێرگەیی ئەو نازانین، وەلێ زانیاریمان لەبارەی سەرئەنجامی پێگەیاندنەکەی هەیە: “فەهرەست”ی ئەلنەدیم کە لە سەدەی دەیەمدا نووسراوە و کۆکراوەیەکی هەموو نووسینەکانە لەکاتی محەمەدەوە، ناوی 240 بەرهەمی کندی دەبات. بێگومان ئەم لیستە گۆتاری بچووک و نامەش لە خۆ دەگرێت، وەلێ فرەجۆریی ئەو بابەتانە کە کندی کاری تێدا کردوون، بەتایبەتی سەرنجڕاکێشە: فەلسەفە، تیۆلۆگی، لۆگیک، ئەستێرەناسی، ئەلخێمی، ژمێرە، ئەندازە و موزیک.
بەرهەمێکی بەواتا کە لەنێو ئەم بڕەی بابەتەکانی کندیدا ماوەتەوە، نووسینێکە بە ناونیشانی “لەبارەی یەکەم فەلسەفە” کە پێشکەشی خەلیفە ئەلمەئمونی (842 مردووە) کردووە. کندی پەیوەندییەکی تایبەتیی بەو خەلیفەیەوە هەبوو: بوو بە ڕاوێژکاری متمانەپێکراوی ئەو و مامۆستای کوڕەکەی بە ناوی ئەحمەد. ئەو هەروەها بوو بە ڕاوێژکاری ئەلواتیق (847 مردووە) کە وەک خەلیفە جێی مەئمونی گرتەوە. وەلێ لە سەردەمی دەسەڵاتداریی خەلیفە ئەلموتەوەکیلدا (861 مردووە) دووچاری دەسیسەیەکی نێو کۆشک بوو و دوای ئەوەی بەو هۆیەوە بەر غەزەبی خەلیفە کەوت، ئیدی بەغدادی بەجێهێشت. کندی ساڵی 873، پێدەچێت هەژارکەوتوو و بێزار، کۆچی دوایی کرد. ئێمە بێگومان دەتوانین ئەم ڕوداوانە پەیوەند بکەین بە کەشی هۆشەکیی گۆڕراوی ئەو سەردەمەوە: خەلیفە ئەلموتەوەکیل “میحنە”ی خەلیفە ئەلمەئمونی هەڵوەشاندەوە و بیروباوەڕی موئتەزیلەیی ڕەتکردەوە، هەروەها تێزی ئەزەلییەتی قورئانی کرد بە دۆگمی فەرمی. ئەوە بوو ئیدی بەو ڕێیەوە ئۆرتۆدۆکسیی سوننی خۆی بەسەر موئتەزیلەدا سەپاند، کە هەروەها کندیش بە یەکێک لە لایەنگرانی دادەنرا. لە کۆتاییدا تەنیا ئەو ناوبانگە بۆ کندی مایەوە کە وەک زانا و بەتایبەتی وەک فەیلەسوف پێی گەیشتبوو. بە هەر حاڵ، ئێمە لای کندی بۆ یەکەم جار بەو پێکەوەگرێدانەی هزری ئەڕیستۆتێلیس و نوێپلاتۆنی دەگەین کە بۆ فەلسەفەی ئەرەبی-ئیسلامی زۆر بەواتا بوو، یان بە شێوەیەکی دی ببێژین: دەگەین بە ئەڕیستۆتێلیسی نوێپلاتۆنیانە ڕاڤەکراو. لەم جێیەدا گرنگە کەمێک بەرەو پاش بگەڕێینەوە تاکو واتای ئەم هزرە پێشان بدەین. ئاخر فەلسەفاندنی نوێپلاتۆنی نامۆ دەنوێنێت بە ئاگایی “مۆدێرن”ی ئێمە، جا گەر تەنانەت نەبێژین وەک بێواتا دیار دەدات: لەو فەلسەفاندنەدا ئاخافتن هەیە لەبارەی “کایەکانی مانگ”، لەبارەی “ڕژان” (ئێماناسیۆن)ی زەین لە کایەیەکەوە بۆ یەکێکی دی، ئەمەش پتر لە ڕێبازی غەیبانییەت دەچێت نەک لە فەلسەفە.

هزری نوێپلاتۆنی

نوێپلاتۆنیزم یەکێکە لە دوایەمینی ئەو بەرنامە مەزنە فەلسەفەییانەی ئەنتیکە کە دەیانەوێت جیهان وەک سەرجەم ڕوونبکەنەوە و دیاریبکەن. ئەوجا فەلسەفەکان لە ڕووی پێکهاتەیانەوە چەند جیاوازیش بن لە یەکدی، هێشتا هەر هەموویان لەژێر ڕکێفی پارادیگمای ئۆنتۆلۆگیدان، واتا ئەو ئاڕاستەیەی فەلسەفاندن کە لەبارەی بوون دەپرسێت، کەواتە دەپرسێت، داخۆ چی ئەوەکەیەک، شتێک، ڕەوشێک، بە ئەوەکەیی خۆی بکات. پەیوەند بەم پرسیارەوە هەموو فەیلەسوفانی ئەنتیکە لەوەدا هاوڕا بوون کە ئەم “بوون”ە (بە گریکی “ئۆن / Ón”)، کە کرۆکی (ئێسێنسی) شتەکانە، دەبێت چۆنێتییەکی جیاوازی لە لێرەبوونی (وجودی) ماتەرییانەی خۆی هەبێت. بەم شێوەیە هزرینی ئۆنتۆلۆگییانە لە لێرەبوونی کۆنکرێتی شت دوورمان دەخاتەوە و دەمانبات بەرەو هەوڵدان بۆ تێگەیشتن لە “کرۆک”ی شتەکان، لە “بوون”یان. بەمەش ئیدی فەلسەفە “مەئریفەی زانستیانەی ڕاستی”یە، واتا مەئریفەی پێکهاتەی ڕاستینەی بوونە – وەک چۆن ئەڕیستۆتێلیس دەبێژێت (مێتافیزیک، 933b، 20). ئەمە بێگومان نەک تەنیا سەرجەمێتیی جیهان و گەردوون لە خۆ دەگرێت و بەو ڕێیەوەشەوە دەبێت بە ڕوونکردنەوەی گەردوونناسییانەی جیهان، بەڵکو هەروەها پرسیاریش لەبارەی کرۆکی ڕێکخراوی جیهان، لەبارەی ئامانج (بە گریکی: تێلۆس) و مەغزاکەی لە خۆ دەگرێت. بۆیە فەلسەفاندنی ئۆنتۆلۆگییانە هەمیشە لە سەرئەنجامدا دەگات بە پرسیار لەبارەی پێکهاتەی ڕاستی و بوونی “پەتی”، بەمەش هەروەها دەگات بە پرسیار لەبارەی “هەرە یەکەمین بنەڕەت” (Urgrund) ی سەرجەم بوون. هەر بەگوێرەی ئەمەش وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارە کە لەبارەی بوون کراوە، چەند پلەیەکی یان چەند مەرتەبەیەکی پێکهاتەی شتێک وەک سەرئەنجام لەتەک خۆیدا دەهێنێت: لە ئێکزیستێنسیا (existentia)ی پەتییەوە، واتا لە ئەوەکە-بوونەوە ڕووەو ئێسێنسیا (essentia)ی یان ڕووەو چی-بوون ی ئەوەکەیەک / شتێک.

پلاتۆن بوونی پەتیی وەک ئیدێ (ئایدۆس / eidos) دیاری کرد. بە تێروانینی ئەو ئەرکی فەلسەفە هەڵچوون بوو لە ئاستی بۆچوونی (دۆکسای / doxa) پەتی و دیاردەی سێنسییەوە ڕووەو ئاستی مەئریفەی (ئێپیستێمەی / episteme) فۆرمەکانی بوونی ڕاستینە: ڕووەو خودی ڕاستینە و چاکە و جوانێتیی پەتی، کە دوایەمین ترۆپکی ئەنجامییانەی بریتییە لە “یەک” (ئەلئەحەد). وەلێ مایەی سەرنجە کە مەئریفەی بوون لەم ڕێبازەی ئیدێکانی پلاتۆندا یادهێنانەوەیە (ئانامنێزیس / anamnesis)، واتا: کاتێک دەروونی ئاوارەکراو بۆ نێو لەش خۆی سیستەماتیکییانە یان “زانستییانە” بە کرۆکی بوونەوە خەریک دەکات، لەم ڕەوتەدا دەگەڕێتەوە بۆ ئێکزیستێنسی پێشینەیی خۆی بەر لە ئاوارەکردنی بۆ نێو لەش، واتا بۆ ئەو ڕەوشە دەگەڕێتەوە کە دەیتوانی “بە چاوی هۆش” ڕاستەوخۆ لە ئیدێکان بڕوانێت. کەواتە کاتێک سێنسەکانمان شتێکمان لەبارەی جیهانی دەرەوە پێدەگەیەنن بەبێ ئەوەی هەرگیز پێمان ببێژن کە داخۆ کرۆکی، ئێسێنسی، بوونی جیهان چی بێت، ئیدی لێرەوە ئەو دەرئەنجامە دەکەوێتەوە کە دەبێت مەئریفەی بوون سەرەتا لەنێو ئێمەدا وەنەوزی دابێت. لەم ڕوانگەیەوە ڕەوتی مەئریفەی فەلسەفە لە جیهانی بەرجەستەیی دوورمان دەخاتەوە و دەمانبات ڕووەو “ڕوانین”ی (نەزەری) هۆشەکییانەی پەتی لە جیهان. بێگومان ئەم ڕوانینە هۆشەکییە پەتییە تایبەتە تەنیا بە کەمینەیەکی دانایان.
شاگردە مەزنەکەی پلاتۆن، ئەڕیستۆتێلیس، بە پێچەوانەوە وای دادەنێت کە ئاگایی مرۆڤ بەجەختی دەتوانێت ڕێگەی ڕووەو مەئریفەی بوون، ڕووەو ڕاستی، بگرێتە بەر. گەر فەلسەفە زانستی گشتێتی یان هینی بنەڕەت و هۆکارەکان بێت، بەمەش لە کۆتاییدا زانستی کرۆکی شتەکان و بوون بێت، ئەوا دەبێت سیستەماتیکی بێت، لێرەشەوە دەبێت شیاوی فێرکردن بێت و هەموو یەکێک لێی تێبگات. بۆیە ئەڕیستۆتێلیس لۆگیکییانە ڕێگەی مەئریفە لە دەرککردنی سێنسییانەی شتەکانەوە دەگرێتە بەر، لێرەشەوە ئیدی زانست وەک لای پلاتۆن “یادهێنانەوە” نییە، بەڵکو ئەزموونە. ئەڕیستۆتێلیس هەر بەگوێرەی ئەم تێڕوانینە بایەخێکی زۆر دەدات بە مێتۆدناسیی ڕێگەکردنەوە ڕووەو گۆزارە ئەزموونییەکان و هەروەها بە بناغەڕشتنی دەرئەنجاماندن (سیلۆگیزم / زانستی قیاس – و). فەلسەفە وەک زانستی بنەڕەت و هۆکاری بوونەوەر هەروەها دەمانبات ڕووەو پرسیار لەبارەی “یەکەمین” بنەڕەت و هۆکارەکان. ئەمە ئەڕیستۆتێلیس ناچار دەکات کایەی زانستەکانی ئەزموون جێبهێڵێت، کە ئیدی ئەویش هاوشێوەی پلاتۆن دەگات بە کایەی کرۆکە “ناماتەریەلەکان”ی (هۆشەکییەکانی – و) بوون. لێرەدا ئاوەزمەندانە دەبێت کە مرۆڤ ‘پاش’ مەئریفەی جیهانی فیزیکی یان جیهانی شیاوی دەرککردنی سێنسی، کار لەم پرسیارەدا بکات. لەبەر ئەم هۆیە بوو کە ئالێکساندەری ئافرۆدیسیاسی، کە لە سەدەی دوومی پێش زایینیدا خەریکی توێژینەوە بوو لە ئەڕیستۆتێلیس، پرسیارەکەی ناو نا “مێتا تا فیزیکا”: “پاش فیزیک” (لێرەوە وشەی “مێتافیزیک” سەریهەڵدا). کێشەکە لێرەدا خەریکبوونە بە یەکەمین پرنسیپی بوونەوە کە مرۆڤ لۆگیکییانە بەنێو زنجیرەیەکی هۆ و ئەنجامدا پێی دەگات. ئەڕیستۆتێلیس ئەم یەکەمین پرنسیپەی ناو نا “بزوێنەر نەبزواو” (لە: Metaphysik, 1012) و چوونیەک داینا بە پرنسیپی خودایەتی. پرنسیپەکە لە هزری تایستیی سەردەمانی درەنگتردا بوو بە “بزوێنەری نەبزۆک” کە چوونیەک بوو بە خودای کەسەکییانەی ئافرێنەر.

لێرەوە ڕووندەبێتەوە کە بۆچی پلاتۆنیزم و فەلسەفەی ئەڕیستۆتێلی توانییان بچنە پەیوەندییەکی چڕەوە لەتەک ئایینە مۆنۆتایستییە جیهانییەکاندا: تیۆلۆگەکانی جوویەتی و کریستیانەتی و ئیسلام لەوەدا یەکدەگرنەوە کە پێکڕا دەگەڕێنەوە بۆ ڕوونکردنەوە فەلسەفەییەکانی جیهان لە ئەنتیکەدا. ڕێبازی ئیدێکانی پلاتۆن ڕاستێتیی پەتی، واتا بوون، دەباتە نێو کایەیەکی ناماتەرییەوە کە مرۆڤ تەنیا بە “لێڕوانینی / نەزەری” دەروون پێی دەگات. ئەم ڕێبازە شوێنێک بۆ ئیمان دەسازێنێت. هەروەها ئەڕیستۆتێلیس دەرفەت دەڕەخسێنێت بۆ ئەوەی “یەکەم بزوێنەر”ی خودایی هاوکات وەک کەرتی ڕێکخراوێکی سەرجەم بوونەوەران دیاربدات، ڕێکخراوێک کە دەشێت سیستەماتیکییانە ئاوەڵا بکرێت و بەمەش ئاوەز پەی پێببات. هەر بەم شێوەیە دەتوانین وای دابنێین کە خودا جیهانی مەغزامەندانە ڕێکخستووە و مرۆڤیش دەتوانێت بە ئاوەز لێی تێبگات، ئەویش چونکە خودا خۆی ئاوەزی پەتییە. لێرە ئێستا شوێنێک بۆ مرۆڤ وەک بوونەوەری ئاوەزمەند دەهێنرێتە گۆڕێ. ئەوجا کاتێک فەلسەفەی چەرخی ناڤین کەوتە دەمەقاڵەی بەتینەوە لەبارەی کرۆکی ئاوەز پەیوەند بە کرۆکی خودا و ئیمانەوە، لێرەدا درزی سەرهەڵداوی نێوان فەیلەسوفان بەزۆریی لەوەدا بوو کە هەر لایەنەیان جەختی لە میراتەکەی پلاتۆن یان ئەڕیستۆتێلیس دەکرد. لە کۆنتێکستی ئیسلامییانە و کریستیانییانەی چەرڤی ناڤیندا تەنیا ژمارەیەکی کەمی فەیلەسوفان بە پرسیارە ڕادیکال و تێزەکانیان چوونە دەرەوەی هزرینی ئۆنتۆلۆگییانە، لێرەشەوە ڕێیان خۆش کرد بۆ شوێنگرتنەوەی ئەو جۆرە هزرینە ناوبراوە. سەرەتا لە فەلسەفەی ئەرەبی-ئیسلامیدا بەڕوونی جەخت دەکرا لە میراتی نوێپلاتۆنی.
نوێپلاتۆنیزم لە ئەنتیکەى دەمەو کۆتاییدا (درەنگدا) دوایەمین هەوڵێک بوو بۆ ئەوەی هزرى پلاتۆنى و ئەڕیستۆتێلى بە شێوەیەکى سیستەماتیکى و لەسەر پرنسیپى یەکانە پێکەوە بگونجێنرێن. لێرەدا هەروەها فەلسەفەی دیکەش کە لەژێر کاریگەریی هزرڤانانی مەزنی گریگیدا بوون، وەک ستۆئایکی و گنۆستیکییەکان کە پاڵهێزی خۆیان نارد، ڕژانە نێو نوێپلاتۆنیزمەوە. ئەوجا گەرچى پلۆتین (205-270) دامەزرێنەرى نوێپلاتۆنیزم نییە، وەلێ بە یەکەمین و گرنگترین نوێنەرى دادەنرێت. پلۆتین، خۆگرێداو بە پلاتۆنەوە، ئەم تێڕوانینە ڕادەگەیەنێت: بوونى “پەتى” تەواو هۆشەکییە، بوونێکی بەدەرە لە ماتەری، ئەوجا گەرچی مرۆڤ لە دەروونی خۆیدا پەیوەندیی بەو بوونەوە هەیە، سەرەڕای ئەوە تەنیا بەناڕۆشنی هەستی پێدەکات، تەنیا “هەناسە”یەکى ئەو بوونە ئاگامەندانە دەناسێتەوە. پلۆتین لە خۆى دەپرسێت کە داخۆ چۆن ئەم کێماسەی مەئریفەی پەتى ڕوون بکرێتەوە، لێرەشدا سەرەتا بۆی خویا دەبێت کە جیهانى ماتەریانەی ئەزموونکردنمان لەژێر ڕکێفى سەرهەڵدان و لەناوچووندایە (فانییە)، بە پێچەوانەشەوە گەردوون و ڕێکخراوییەکەى (گریکەکان لە کۆسمۆس دەدوان) هەمیشەیین. گەردوون لێرەبوون و ڕێکخراویى خۆى وەک سەرجەم دەپارێزێت، جا گەرچى کەرتەکانى تایبەتن بە لەناوچوون. لەم تێڕوانینەوە دوو دەرئەنجام بۆ پلۆتین دەکەونەوە: یەکەم، ئەوە کە نافانی و ئەزەلییە، دەبێت هاوشێوەى ئەوە کە فانی و کاتەکییە، شوێنێکى چەسپى لەنێو ئەم ڕێکخراوەدا هەبێت؛ دووەم، دەبێت نافانی چۆنێتییەکى دیکەی، واتا باڵاترى لە ئەوە هەبێت کە فانییە. بەم شێوەیە دوو ئەدگاری نوێپلاتۆنیزم کە سەرەتا بە لێڕوانینێکى رواڵەتی وەک “نافەلسەفەیى” و ئێسۆتێریکییانەی پەرۆشمەند بۆمان دەردەکەون، چە وەک زانستى جددى و چە وەک بەشێکى دابی فەلسەفاندنى پلاتۆنى-ئەڕیستۆتێلى ڕووندەبنەوە.

ڕێکخراوی “جیهان” کۆسمۆلۆگیانەیە، گشتگیرە، هەروەها “پلە”ییە لە بوونی نافانی و پەتییەوە بەرەو ژێر ڕووەو لێرەبوونی فانی کە تەنیا ماتەریانەیە. بەم ڕێیەوە لە فەلسەفەی نوێپلاتۆنیدا ئاخافتن لەبارەی “کایە” کۆسمۆلۆگییەکان واتای فەلسەفەیی وەردەگرێت. ڕێکخراوی ماکرۆکۆسمۆس پێکەوە لەتەک ڕێکخراوە نافانییەکانی ئەستێرەکانیدا، بەرەو ژێر ڕووەو جیهانی بگۆڕ کە ئێمە لەسەری دەبزوێین، لەو ڕێکخراوەدا وێنەدەدرێتەوە کە ئێمە خۆمان وەک بوونەوەری هزرڤان لەژێر ڕکێفیداین. لێرەبوونی ماتەریانەی جەستەییمان بریتییە لە پلە فانییە نزمترینەکەی بوون، بە پێچەوانەشەوە ئاوەزمان یان هۆش ئاڕاستەیەکی ڕووەو بوونی نافانیی پەتی وەرگرتووە.

تێڕوانینی ڕێکخراوی گەردوون کە کایەى جیاواز لە خۆ دەگرێت، دەگەڕێتەوە بۆ فەلسەفەى سروشت ی گریکى لە قۆناغی کلاسیکییدا، وەلێ بەتایبەتى بۆ ئەڕیستۆتێلیس، کە هێڵی سووڕانەوەی بۆ پلانێتەکان دانا، واتا کایەى (سفێری) تایبەتی دانا کە پلانێتەکان لەسەریان دەبزوێن. ئەڕیستۆتێلیس بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم بزووتنە وای گریمانە کرد کە “سفێرگەلى هاوکێش” هەن و کاریگەری لەسەر یەکدى دەنوێنن. وەلێ بەگوێرەی ئەم گریمانەیە دەبوو سەرجەم بزووتنەکانى پلانێتەکان لە کۆتاییدا بگەڕێنەوە بۆ دەرەکیترین کایە کە خۆیشى لە لایەن “بزوێنەرى نەبزۆکەوە” بزوێنرابوو، هێندە نەبێت کە نەدەشیا ئەم بزواندنە میکانیکییانە بەربخرێت، چونکە دەبوو “یەکەم بزوێنەر” فۆرمێکى ناماتەریانەی (هۆشەکییانەى – و) هەبێت کە ئیدی لە لایەنى خۆیەوە نەبێتەوە بە کەرتى پەیوەندییەکى هۆ-ئەنجام. کەواتە ئایا بە چە ڕێیەکەوە بزووتنەکە هێنرایە گۆڕێ؟ نوێپلاتۆنیزم وەڵامێکى سەرنجڕاکێشى ئەم پرسیارەی دایەوە: ئەوە بەڕێى خودى “ژیان”ـەوە، بە گریکى بەڕێی پسیهێ-وە (psyché) ڕووی دا، واتا بەرێی ئەوەوە کە ئێمە بۆ دەروون وەریدەگێڕین. کەواتە “زیندە” یان “دەروون” لە باڵاترین کایەوە پلە بە پلە دەڕژێتە خوارەوە. ئەم ڕژانە ناودەنرێت “ئێماناسیۆن” (Emanation). لەم ڕوانگەیەوە یەکەم بنەڕەتی سەرجەم بوون خۆى لەسەر باڵاترین پلەکەى ڕێکخراوى گەردوون دەبینێتەوە. ئەم یەکەم بنەڕەتە دەبێت لە ڕووى چۆنێتییەوە ئەوەکەیەکی تەواو جیاواز بێت لە پلە نزمترەکانى بوون، بۆیە ئێمە کە وەک مرۆڤ بە پلەى ماتەرییانەی بوونەوە گرێدراوین و پلەیەکى نزمترە، تەنیا بە شیفرە (Chiffre) دەتوانین ئەو یەکەم بنەڕەتەی بوون دیارى بکەین: وەک “یەک-ى هەرە سەرەتایى”، ئەویش چونکە شیاوی دابەشاندن نییە بەسەر کەرتگەلی دیکەدا و هەروەها لەژێر ڕکێفى هیچ دۆخگۆڕییەکدا نییە؛ یان ئێمە ئەو وەک “ئەبسولوت” (لێجیابۆوە) دیاری دەکەین، چونکە ئەو گشتگیرە و بەمەش لە توانستى سنووردارى هزرمان جیابۆتەوە. “یەک-ى هەرە سەرەتایى” خۆی لە خۆیدا شتێکى سەرجیهانییە، ترانسسێندێنتە، بۆیە لەخۆڕا نییە کە نوێپلاتۆنیزم خوازەی “تیشک”ی بۆ بەکاردەهێنێت: یەک-ى هەرە سەرەتایى بریتییە لە تیشکى پەتى کە ئێمەى مرۆڤ کوێر دەکات. وەلێ پلۆتین هەروەها یەک-ى هەرە سەرەتایى ناو دەنا “بابە”، بەمەش نزیک دەبینەوە لە ڕاڤەکردنی تایستییانەى هەرە یەکی سەرەتایی وەک خودایەکى کەسەکى.

بەدووى یەکەم بناغەى بووندا بینایەکى پلەیى شۆڕدەبێتەوە تا دەگات بە لێرەبوونى “تاریک”: لێرەبوونى ماتەرییانەی پەتی.
کایەى یەکەمی “خودایانە”ى تیشک لە کایەکەی دیکەدا وەک هۆشى پەتى (نووس / nus)، یان وەک هزری ڕەها، دیاردەدات. هۆشى پەتی، هزرى ئیدێ پەتییەکانی سەرجەم بوون بەرجەستە دەکات. ئیدێ پەتییەکان لە پێناوی بەماتەریکردنى خۆیاندا دەڕژێنە نێو زیندەوە، واتا نێو دەروونى جیهانەوە. بەم شێوەیە یەک-ى هەرە سەرەتایى، بە نێوەندیاریی هۆش، خۆی بەزیندوویى لەنێو دەروونى جیهاندا پێشان دەدات. کەواتە خودا، یان یەک-ى هەرە سەرەتایى، سێبارە لەنێو جیهاندایە: وەک تیشکی پەتى و ڕەها (ئەبسولوت)؛ وەک هۆش کە ئیدێ پەتییەکان بەرجەستە دەکات؛ هەروەها وەک دەروونى ژیانخەرەوەی جیهان. ئەم بنەڕەتە دەرفەتی بۆ تیۆلۆگیى کریستیانەتى ڕەخساند کە بە بڕوا بنەماییەکەی خۆی لەمەڕ سێ-یەکانە زۆر بەچاکی لەتەک نوێپلاتۆنیزمدا یەکبگرێتەوە. بە هەر حاڵ، پاشان ڕەوتى پلەکان بەرەو خوارتر شۆڕ دەبێتەوە تا دەگات بە ماتەریى نەفۆرمێنراو. پلۆتین ئەم ماتەرییە نەفۆرمێنراوە هاوچوو دادەنێت بە تاریکیى ڕەها و خراپە. ئا لێرەدا مۆدێلێکی هزرینی گنۆسیس تێکەڵ بە فەلسەفەی نوێپلاتۆنی دەبێت. “گنۆسیس” (کە بە گریکی واژەیەک بوو بۆ “مەئریفە”) بە دیدی کلێمێنس ی ئالێکساندریایی (150 تا نزیکەی 215) مەئریفەی خودا بوو بەپاڵ کرداری پابەندی ئیمانی کریستیانییەوە. وەلێ گنۆسیس هەروەها واتای هەڵوێستێکی ئایینی-فەلسەفەیی دەگەیەنێت کە لە ئەنتیکەی ڕۆمیدا هاتە ئاراوە و دەیویست بەڕێی “ڕوانینی / نەزەر”ی میستیکییەوە بە خودا بگات نەک بەڕێی مەئریفەی ئاوەزمەندانەوە. بەمەش گنۆسیس دەبێت بە شێوەیەکی “زانینی نهێنی” کە تەنیا موختاران دەتوانن پێی بگەن. لایەنی هاوبەشی سەرجەم ڕێبازە گنۆستیکییەکان بریتی بوو لە دوالیزمی چاکە و خراپە کە تێیدا چاکە وەک خودایەتی و هۆشەکێتیى پەتى، وەلێ خراپە وەک ماتەری و ئارەزووەکان کە خودی ماتەری وروژێنیان بوو، دیاری دەکران. بێگومان مرۆڤ پابەندی هەردووکیانە، سەرەڕای ئەوە دەبێت بۆ خەڵاس (ڕزگاربوون) لە لەشى ماتەریانەی گوناهبار تێبکۆشێت. ئەوجا نوێپلاتۆنیزمیش تێڕوانینێکى هاوشێوەى هەیە: ئامانجى مرۆڤ جیابوونەوەیە لە لەشەکێتیی خۆی – لەشەکێتی کە “تاریکی” و “خراپەى” ڕێکخراوى بوون بەرجەستە دەکات. وەلێ ئێستا کۆسمۆلۆگیى نوێپلاتۆنى ڕەوتى پلەکان هەڵدەگێڕێتەوە، ئەمەش جێی سەرنجە، چونکە لێرەدا دەتوانین کۆسمۆلۆگییەکە بە تێلیۆلۆگى (هۆئەنجامناسی) دابنێین، ئەویش چونکە ئامانجێک (تێلۆس-ێک) بۆ مرۆڤ و جیهان دادەنێت. ئاخر چۆن هەر کایەیەک دەڕژێتە نێو هەر فۆرمێکی نزمترى بوونەوە، مرۆڤیش بە هەمان شێوە دەتوانێت ڕێگەى بەرەڤاژ بگرێتە بەر: بەهێزى ئاوەزى بۆی دەلوێت خۆى لە لەشەکێتییەکەى و بەمەش لە خراپەی نێو لەشی ئازاد بکات و بگات بە ڕوانین لە یەک (ئەلئەحەد): لە خودایەتى. وەلێ ئەم تێپەڕکردنە لە جیهانی ماتەری بە هیچ شێوەیەک لاى نوێپلاتۆنییەکان هەڵپەچێتییەکى جەمبوو (ئیسۆتێرى) نییە، بەڵکو زۆرانێکە لە پێناوی زانیندا، بێگومان زۆرانێک کە بە ئەڕیستۆتێلیس مەشقی پێکراوە: بریتییە لە فەلسەفە وەک زانستى تەواوەتی، هێندە نەبێت کە لە کۆتاییدا (جیاواز لە ئەڕیستۆتێلیس) ئاماژەیەکى هێور ڕووەو لێرەبوونی “بزوێنەرێکى نەبزۆک” خۆی نابینێتەوە، بەڵکو ئەزموونێکی میستیکی (تەسەوفی) لەو کۆتاییەیدایە، یان ڕوانین لە خودا هەیە کە مرۆڤ تەنیا بە پشتکردنە جیهان و بە زوهد پێیدەگات.
نوێپلاتۆنیزم وەک بەرنامەیەکی سیستەماتیکییانەى مەزنى ڕوونکردنەوەى جیهان دەردەکەوێت کە خۆی بە فەلسەفاندنى پلاتۆنی و ئەڕیستۆتێلییەوە گرێ دەدات، وەلێ هاوکات توخمگەلى دوالیزمێکى مێتافیزیکى و مۆرالى لە خۆ دەگرێت، دوالیزمێک کە دەبێت بە دوژمنکاریى لەش و وەرگرتنی شێوازی ژیانى زاهید (ئاسکێزى) و ئەزموونى میستیکی. بەتەواوەتی ئا لێرەدا بوو گرنگیدانە تایبەتییەکەى فەیلەسوفانی ئەرەبی-ئیسلامى بە نوێپلاتۆنیزم. ئاخر نوێپلاتۆنیزم شیاوی وەرگرتن بوو چە وەک بەردەوامیپێدان و چە وەک دەرخستەی چارەسەر بۆ ئەو دانوستاندنانەی تیۆلۆگیى سەرەتای ئیسلامی و موتەکەللیمونەکان کە سەبارەت بە کرۆکى خودا و ئافرێنراوەکەى، هەروەها سەبارەت بە پەیوەندیى مرۆڤ و زەینى مرۆڤ بە کرۆکى خوداوە، بەردەخران. وەلێ جێی سەرنجە کە “ترۆپک”ى ڕێکخراوە کۆسمۆلۆگییە نوێپلاتۆنیزمییەکەى جیهان لە دیدى ئیسلامییەوە پڕکێشە بوو، چونکە زۆر دەشیا ئەو ترۆپکە چە وەک هێمای سێ-یەکانەى کریستیانەتی و چە پانتایستییانە راڤە بکرێت، بەمەش خودا قادیرە ئافرێنەرەکەى قورئان بهیچێنرێت (نەفی بکرێت). لێرەوە چەند پرسیارێک سەریانهەڵدا و هیچ نەبێت یەکەمین هزرڤانە سیستەماتیکییە مەزنەکانى فەلسەفەى ئەرەبى-ئیسلامى کاریان تێدا کردن: ئایا چۆن ڕژانى یەک-ى هەرە سەرەتایى، واتا خودایەتى، بۆ پلەکەى دی ڕوودەدات و ئەوجا بە پێچەوانەشەوە ئایا چۆن ئێمە لە هەنگاوی هۆشى مرۆڤ ڕووەو “نەزەر / ڕوانین” لە ڕەهایەتی (ئەلموتڵەق) تێبگەین؟

مێتافیزیک و تیۆریى زەین لاى ئەلکندى

کندى بەهێزتر لە فەیلەسوفانى پاش خۆى هەوڵ بۆ بەیەکگەیاندنی پەیامى قورئانى و فەلسەفەى گریکی دەدات. ئەو لەنێو فەیلەسوفانی بەواتای ئیسلامیدا تاکە فەیلەسوفێکە کە تێڕوانینى ئەڕیستۆتێلیس سەبارەت بە ئەزەلییەتى جیهان ڕەتدەکاتەوە و ئافراندنێک لە هیچەوە (ئێکس نیهیلۆ / ex nihilo) وەردەگرێت، چونکە تەنیا ئەم تێڕوانینە بە خودا ئافرێنەرەکەى قورئان دەگونجێت. بێگومان ئەم خۆزگەیەی کندی بۆ یەکێتیى نێوان ئیمان و ڕوونکردنەوەى فەلسەفەییانەى جیهان ناگەڕێتەوە بۆ ناچارییەک بەرانبەر زانا ئۆرتۆدۆکسەکانى ئایین، هەروەها هەڵوێستێکى هەلبازانە نییە بەرانبەر ئەوان، بەڵکو نیشانەى ئیماندارییەکى قووڵە. جگە لەوە کندی زۆر بەبایەخەوە دەیویست سیستەماتیکییانە ئیدێگەلی فەلسەفەیی دیاری بکات، ئەمەش تەنیا بەوەدا نابینرێت کە هەوڵی دا ژمارەیەکی زۆر فەیلەسوفی گریکی بۆ ئەرەبی وەربگێڕرێن، بەڵکو هەروەها ڕێبەرییەکەشی بۆ نووسینی “لەبارەی یەکەم فەلسەفە” هەواڵێکمان لەو بارەوەیە پێڕادەگەیەنێت. ئاخر ئەو لەم نووسینەیدا گەڤی خوێنەر دەکات کە “لە هەر سەرچاوەیەکی خوازراوەوە، جا گەر تەنانەت هینی نەوەکانی ڕابوردوو و گەلانی دیکە بێت”، تێڕوانین هەڵبهێنجێت. بە دیدی ئەو فەلسەفە بریتییە لە “ناسینى سروشتى ڕاستینەى شتەکان تا ڕادەی بڕکردنی توانای مرۆڤ بۆ ئەو ناسینە”، هەروەها نابێت هیچ ئاستەنگێک لە بەردەم ئەو مەبەستەدا هەبێت(1). باوەجو، وەک کندی دەبێژێت، فەلسەفە لە سەرئەنجامدا هەر بەو تێڕوانینە دەگات کە پێشتر پەیامەکەى قورئان گەیاندوویەتى، ئەمەش هەروەها یەک-ى هەرە سەرەتایى، واتا خودایەتى، دەگرێتەوە. بێگومان کندى لێرەدا تەنیا پێی دەکرێت ئاماژە بۆ ئەوە بدات کە ئاوەزى مرۆڤ لە توانایدا نییە هیچ لەبارەى کرۆکى خودا ببێژێت، لەم تێڕوانینەشدا پەیڕەوی هزرڤانە نوێپلاتۆنییەکانى کریستیانەتیى سەرەتا دەکات کە گۆتبوویان، ئاخافتن لەبارەى خودا کارێکی نەشیاوە. ئەم شێوازەی ڕاڤەکردن کە لە مێژووى فەلسەفەدا ناونراوە “تیۆلۆگیى نێگەتیڤ”، فەیلەسوفانى ئایندە ڕەتیان کردەوە، چونکە بە دیدی ئەوان دەرفەت بە وەڵامدانەوەی پرسیارە فەلسەفەییەکان نادات.
کندى زۆرتر بە تیۆرییەکەی خۆی لەمەڕ زەین کاریگەریى لەسەر فەلسەفەى ئیسلامى نواند. ئەو لێرەدا هەرەمى پلەییانەى بوون کە لە نوێپلاتۆنیزمدا گۆڕان پێدراوە، هەڵدەگێڕێتەوە، واتا لەژێرەوە بەرەو ژوور دەڕوات. دەرچەی پرسیارەکەى کندى لەم پەیوەندییەدا ئەمەیە: ئایا چۆن زەینى مرۆڤ کە پابەندی ماتەرییە، دەتوانێت بە هۆشى پەتى (نووس) بگات؟ کاتى خۆى ئەڕیستۆتێلیس جیاوازیى کردبوو لە نێوان دوو فۆرمى زەیندا (De anima III, 430a): زەینى چالاک (intellectus agens / activus) و زەینى ناچالاک یان موئاناتاوی (intellectus passivus). زەینى چالاک بریتییە لە چالاکیى کرۆکى و مەئریفە دەخاتەوە، بە پێچەوانەشەوە زەینى ناچالاک تەنیا وەرگرە (rezeptiv)، واتا تۆمارکەرە و بە جیهانى ماتەرییەوە گرێدراوە. وەلێ، وەک کورت فلاش دەبێژێت، ئەم کۆنسێپتە پەیوەند بە ئەڕیستۆتێلیسی زاناى ئەزموونەوە نەک تەنیا “گوزارشتێکى سووڕهێنەرە”، بەڵکو هەروەها پرسیاریش سەبارەت بە کرۆکى زەینى چالاک دەخاتەوە: ئایا زەینى چالاک نزیکەى زەینێکى خوداییە، ئەویش چونکە تەنیا بەهۆى چالاک-بوون-ییەوە “خودى خۆیەتى”؟ کندى ئەم جیاوازیکردنەى ئەڕیستۆتێلیس لە نێوان زەینى چالاک و زەینى ناچالاکدا دەهێنێتە نێو فەلسەفەى ئیسلامییەوە، هاوکات دەیەوێت خۆى لە کێشەى کۆنسێپتەکەی ئەڕیستۆتێلس لابدات، ئەویش بەوە، کە تێگەى زەین پتر ورد دەکاتەوە و پلەی دیکە وەک نێوەندیار لە نێوان زەینى چالاک و ناچالاکدا دادەنێت: “یەکەمیان زەینی چالاکە؛ دووەمیان زەینێکە کە شیمانەییە / هێزەکییە (پۆتێنسیەلە) و لەنێو دەرووندایە؛ سێیەمیان وەرگۆڕینى ڕەوشە شیمانەییەکەى نێو دەروونە بۆ ڕەوشی کردەکی (ئەکتوالێتى)؛ چوارەمیان زەینێکە کە دەتوانین لەبارەى ببێژین: ئەو خۆی بەیان کردووە” (al-Kindi, 1950, 353).
کەواتە زەینى چالاک لاى کندى هەمیشە وەک باڵاترین پرنسیپ لەنێو شتەکاندا ئامادەیە، هەروەک ببێژین، ئەم زەینە ئاوەزی پەتییە، ئاوەزی تیۆرییانەیە، یان بریتییە لە نووس. زەینى چالاک ئاڕاستەیەک ڕووەو جیهانى هۆشەکى (ئینتەلیگیبل) وەردەگرێت، واتا ڕووەو ئەو جیهانە کە دەبێت بەگوێرەی پارادیگماى ئۆنتۆلۆگیانە وەک کرۆکى گشتى، وەک فۆرمى پەتیى بوونەوەر (2)، لێی تێبگەین. بە شێوەیەکی دی ببێژین: زەینى چالاک “لە دەرەوە” دێت و کاریگەری لەسەر زەینى مرۆڤ دەنوێنێت، واتا سەرەتا کار دەکاتە سەر پلەى دووەم. ئەم پلەیە دەرووندارە، دەروونیش (psyché) بۆ فەیلەسوفە ئەرەبییەکان هەروەها واتاى “ژیان”ى دەگەیاند. دەروون “وەک کرۆک یەک-ە؛ گەوهەرى دەروون هاوشێوەی گەوهەرى خودایە، هەر وەک چۆن تیشکى خۆر هاوشێوەی خۆرە” (, 2731950al-Kindi ). کەواتە لەنێو دەرووندا بەشیمانەیى / هێزەکییانە زەینى پەتى، چالاک، دانراوە. ئەوجا سێیەم پلەى هزر پەیوەندییەک لە نێوان هەردووکیاندا دەهێنێتە گۆڕێ، واتا لە نێوان کایەى زەینى چالاکى دانراوی نێو دەروون و کایەى زیندەدا، واتا کایەى بزواو و پابەندی سروشتدا. ئەوجا کندى فۆرمێکى دیکەى زەین دەداتە پاڵ سەرئەنجامى ئەم پەیوەندییەى نێوان زەینى پەتى و کایەى زیندە، کە بریتییە لە بەیانبوونی پەیوەندییەکە. ئێمە بەڕێی بەیانبوونی پەیوەندییەکەوە دەتوانین ئەو زانینە هۆشەکییە بناسینەوە کە خۆى لەنێو جیهانى بەرجەستەیی شیاوی دەرککردندا دەبینێتەوە. کندی لەسەر ئەم پلەیەی زەین زانستەکان و فەلسەفە یان پەیامهێنی دادەنێت. بێگومان کندی بەم مۆدێلە هێشتا هەر وەڵامى ئەو پرسیارە ناداتەوە کە داخۆ چۆن دوایی پەڕینەوەکە لە مەئریفەی سێنسییەوە ڕووەو مەئریفەی هۆشەکى ڕووبدات. ئەو پەرە بە پلەکانى زەین دەدات، وەلێ کارێکی بەم چەشنە هیچ لە پاڵیەکیی زەینەکان ناگۆڕێت گەر هاتوو ڕووننەکرێتەوە کە داخۆ چۆن خودی پلەکان بتوانن لە یەکدییەوە بێنەگۆڕێ. ئێمە دەتوانین هۆی دەلاقەکان کە لەنێو فەلسەفە سیستەماتیکییەکەى کندیدان، بۆ ئەوە بگەڕێنینەوە کە بەرهەمەکەی ناتەواو بە ئێمە گەیەنراوە. وەلێ هەروەها دەتوانین ڕەوایانە گومانی ئەوە لەو هزرڤانە مەزنە بکەین، کە ئەو ئاگامەندانە وەڵامدانەوەى فەلسەفەییانەى هەندێک پرسیارى بۆ خاترى وەڵامدانەوەیەکى ئایینى پشتگوێ خستووە.

3-2 ئەلڕازی و گومانگەرایی فەلسەفەیی
(بڕوانە هەمان ماڵپەڕ – و)

پەراوێز

(1) سیتاتەکە وەرگیراوە لە وەرگێڕانەکەی:
Watt/Marmura 1985, 331, Vgl. al-Kindi 1950, 82 ff.
(2) بەم تێگەیەدا جیاوازیی نێوان پارادیگمای ئۆنتۆلۆگیانە و پارادیگمای نوێسەردەم-مۆدێرنی مێنتالیستی ڕوودەبێتەوە: کانت تەنیا ئەو بابەتانە ناودەنێت “ئینتەلیگیبل” (هۆشەکی، دەرسێنسی) کە “تەنیا بە زەین شیاوی پێشبینیکردنن و هیچ کامێکی لێڕوانینەکانمان ناتوانێت ڕوویان تێبکات” (Prolegomena zu einer jeden künftigen Metaphysik, § 34 Anm.). کەواتە بابەتەکان “کرۆکی هۆشەکین” (Gedankendinge) کە ئاوەزمان بنیاتیان دەنێت بۆ ئەوەی بتوانین گۆزارە لەبارەی دەرککردنە سێنسییەکان دەرببڕین (وەک: پرنسیپی کاوساڵێتی، یان زەروورەی کردار (die Imperative) لە مۆرالدا). بە پێچەوانەشەوە فەلسەفاندنی ئۆنتۆلۆگیانە ئا لێرەدا شوێنی مەئریفەی “ڕەها” و ڕاستییەکان بەسەر کرۆکی جیهانەوە دەبینێت.

سەرچاوە
Geert Hendrich, Arabisch-Islamische Philosophie, Frankfurt / M 2005

تێبینیی وەرگێڕ
ئەم وەرگێڕانانە کە بەدووی یەکدا بڵاودەکرێنەوە، دەگەڕێنەوە بۆ نزیکەی پازدە ساڵ لەمەوبەر بۆ “فێرخوازان”ی بەشی فەلسەفەی زانکۆی ڕاپەڕین.

فەرهەنگۆک

بۆچوون: لای پلاتۆن نزمترین پلەی مەئریفەیە و تەنانەت دەکەوێتە ژێر مەئریفەی دەرککردنی ڕاستەوخۆی بابەتەوە. کە من دەبێژم “بە بۆچوونی من ئەمە ئەوهایە”، لێرەدا من تەنیا وای بۆ دەچم کە ڕەوشەکە ئەوهابێت، وەلێ من هیچ لەبارەی نازانم.
پارادیگما: نموزەج، نمونەیی، مۆدێلی ڕوونکردنەوە، شێوازێکی مەئریفەیی.
ترانسسێندێنت: دەرجیهان، لەوبەر توانستی مەئریفەی مرۆڤەوە.
ترانسسێندێنتکردن: تێپەڕاندن لە کایەی سێنسی، کایەی شیاوی دەرککردن و ناسین؛ هەڵزنان ڕووەو کایەی هۆشەکێتی.
تیۆلۆگی: زانستی توێژەرەوە لە خودا / خودایەتی و کرۆکی ئەو.
تێلیۆلۆگی: زانستی هۆئەنجامی، واتا گریمانە دەکات کە جیهان لە پەیوەندیی هۆئەنجامیدایە؛ هەردووکیان پابەندی یەکدین: هۆ وەک کاریگەری، ئەنجام وەک سەرهەڵداو لەو کاریگەرییەوە.
ڕوانین (نەزەر)ی میستیکی: ئەزموونی نهێنیئامێزی دیتەنییانەی خودا (بۆ نموونە لە تەسەوفی ئیسلامیدا).
ستۆئایک: ستۆئا مەدرەسەیەکی فەلسەفەیی گریکی بوو دوای ئەڕیستۆتێلیس (بەگشتی دوای قۆناغی کلاسیکی). مەدرەسەکە بەتایبەتی ئێتیکی (ئەخلاقناسی) بوو و ڕوونی دەکردەوە کە چۆن مرۆڤ یەکگرتۆوە لەتەک “خۆی” و “سروشت”دا بژی، هاوکات لەدژی سۆزەکانی کارا بێت تاکو بەو مەئریفەیە بگات. ستۆئایکییەکان خۆیان هەروەها لە سیاسەت بەدوور دەگرت.
سیلۆگیزم: زانستی قیاس، دەرئەنجاماندن. لە دوو پێشدانراوەوە (پرێمیسەوە) کە تێگەیەکی نێوانییان هەبێت، بەزەرووری دەرئەنجامێک دەکەوێتەوە: “سۆکرات مرۆڤە”، “مرۆڤ بمرە”، کەواتە: “سۆکرات بمرە”. سۆکرات لە پێشدانراوی یەکەمدا بکەرە (سەبژێکتە)، مرۆڤ پرێدیکاتە (مەحمولە)؛ مرۆڤ لە پێشدانراوی دووەمدا بکەرە، بمر پرێدیکاتە؛ مرۆڤ لە هەردوو پێشدانراوەکەدا تێگەی نێوانییە.
سێنسی: مەحسوس، ئەوە کە بەڕێی سێنسەکانەوە (چاو، گوێ، لووت، هتد) چێدەبێت.
سێ-یەکانە: تیۆلۆگیی کریستیانەتی جەخت لە سێ یەکانە، یان لە سێ-یەکانەیەک دەکات کە بریتین لە: خودا جارێک وەک “بابە”ی ئاسمان کە مرۆڤان دەپارێزێت، جارێک وەک “کوڕ” (ئیسا)، واتا خودا هاتۆتە نێو مرۆڤەوە، ئەوجا خودا جارێکی دی وەک “هۆشی / گیانی پیرۆز” کە هەمیشە لەنێو کریستیانییەکاندا ئامادەگیی هەیە.
کرۆکی هۆشەکی، یان شتی هۆشەکی / بیرۆکەیی لای کانت بریتین لە “ئیدێکان” کە ئاوەز خۆی بەناچاری دەیانهێنێتە ئاراوە، هەروەها “شت لە خۆدا”.
کلاسیکی: سەر بە کلاس (پۆل)ی یەکەم، هەمیشە چواندوو، هەمیشە هەنووکەیی. کە دەگۆترێت سۆفۆکلێس کلاسیکە، یان بووە بە کلاسیک، مەبەست لەوەیە کە دراماکانی ئەو هەرگیز کۆن نابن. کلاسیک جیاوازە لە “تەقلیدی”، بۆ نموونە مرۆڤ ناتوانێت ببێژێت: “فڵان کلاسیکییە”، “ئەو پارتانە کلاسیکین”.
گنۆستیک: واتا مەئریفە، کۆناوێک بوو بۆ ئەو ئاڕاستانەی کریستیانەتیی سەرەتا لە سەدەی دووەم تا سێیەم کە ئیمانی کریستیانییان بە هەندێک هزری ئەنتیکەوە گرێ دەدا؛ ئەوان دەیانویست بە مەئریفەی خودی خۆ (خودناسین) و جیهانبینیەکی دوالیستی (هۆش و ماتەری) بەهای لەشەکێتی بەرانبەر هۆشەکێتی تا بشێت کەمبکەنەوە، تاکو ئیدی مرۆڤ بەو ڕێیەوە خەڵاسی خۆیی بەدیبهێنێت.
ماکرۆکۆسمۆس: “مەزنە گەردوون”، واتا گەردوونی دەرەکی بە پێچەوانەی میکرۆکۆسکۆس، واتا گچکە گەردوون کە لە ناخی مرۆڤدا شیاوی سەرهەڵدانە.
مۆنۆتایزم: ناساندنی خودایەکی “تاک” و “گشتگیر”، وەک لە ئایینەکانی جوویەتی و کریستیانەتی و ئیسلامدا.
میحنە: بریتی بوو لە “ئینکڤیزیسیۆن”ی ئەباسییەکان کە خەلیفە ئەلمەئمون ساڵی 833 داینا و هەموو کەسێکی ناچار دەکرد پابەندی ڕێبازی دەوڵەت بێت. دەوڵەت دەیسەپاند کە “قورئان دانراوی مرۆڤە” (“خەلق ئەلقورئان”)، بە پێچەوانەی پیاوانی ئایین کە قورئانیان بە پەیڤی ئەڵلا دادەنا. بەتایبەتی موئتەزیلەییەکان جەختیان لە قورئان دەکرد وەک مەخلوق.
مێنتالیزم: مێنتال بەواتای “کایەی هۆش”. مێنتالیزم لە فەلسەفەدا (هەروەها پسیکۆلۆگیدا) گریمانەی سروشتێکی هۆشەکییانەی مرۆڤ دەکات بەپاڵ سروشتی بیۆلۆگییانەی ئەوەوە. سروشتی هۆشەکی خۆی لە زمانێکی گشتگیری هزریندا دەخەمڵێنێت، ئەوە سەربەخۆ لە سروشتە ماتەریالیستییەکەی مرۆڤ (لە نیۆرۆلۆگی).
نووس: ئاوەزی پەتی، یان هۆشی پەتی ی تێکەڵنەبوو بە هەر ڕەوشێکی سێنسی، هەستەکی و ئەندێشەیی.
ئۆڕتۆدۆکسی: پابەندی بە بنەما چواندن پێدراوەکانی ئیدیۆلۆگییەک یان ئایینێکەوە.
ئەزەلی: نەئافرێنراو، هەمیشە هەبوو. بۆ نموونە گەردوونێکی نەئافرێنراو لە لایەن خودایەکەوە. ئەمە تێڕوانینی ئەڕیستۆتێلیس بوو و لەتەکیدا فارابی، ئیبن سینا و ئیبن ڕوشد هاوڕا بوون.
ئیدێ: وێنەی هۆشەکی.
ئێسۆتێریک: هەموو ڕێبازە میستیکییەکان (نهێنیئامێزەکان) دەگرێتەوە، وەک تەسەوف، کە دەیانەوێت بەنهێنی، مێتافیزکییانە، بە مەئریفەی خودی خۆ بگەن. ئامانجیان لێرەدا بریتییە لە “ڕیالیزەکردنی خودی خۆ” (تەحقیق ئەلزات).




ئەدیبی کوردو مۆڕاڵ.. جەمال عەزيز قادر

لای زۆربەمان ئەو پێناسەیە لە مێشکماندا چەسپیوە کە ئەدیب و هونەتمەند کەسانی هەستەوەرو هوشیاری کۆمەڵگان و جێی متمانەی گەلن، ئەوان بەشێوەیەکی ناراستەوخۆ کار لە بەرەوپێشبردنی رەورەوەی پێشکەوتن دەکەن و گەل لە فەرهەنگی ئەوانەوە بەهرەمەند دەبێت.
ئەم دەستەواژانەو نموونەی ئەمانە لە بواری تیۆریداو بە تێگەشتنە کلاسیکییەکەی چوارچێوەیەکی جوانن کە دەکرێت لە ناواخندا زۆر پێچەوانە بێت و بگرە شوێنی مێشومەگەزو بۆگەنیی بێت، بۆ نا؟ گەر ئەدیبان لە پێشەوەی شۆڕشی فەرانسادا سیمبوڵی بەرخۆدان و گۆڕان بووبن ئەوا زەمەنەکە لای ئێمە زۆر پێچەوانە بووەتەوەو باڵی رەشی گەندەڵی سەرەتا لە ناواخنی زۆربەی ئەدیباندا رەنگی داوەتەوە(بە تایبەتی ئەوانەی پێگەیەکی وێژەیی بچوك یان گەورەیان هەبێت). ئەم گوتانە رەنگە کەسانێكی لەخۆبایی و تیۆریست توڕە بکات، بەڵام لە هەمان کاتدا راستییەکن تاکو نەدرکێنرێن ئەوەی ژێر بەڕە نایەتە سەر بەڕەو راست و چەوتی بۆ خەڵك و خوێنەران ئاشکرا نابێت. ئەو کاتە گۆڕانی بنەرەتی لە سیستەمی ژیاندا روو دەدات کە ئەدیبان راستگۆیانەو مرۆڤدۆستانە مامەڵەیان کرد، ئەو کاتە دەتوانن ببنە نموونەیەکی جوانی پێشەنگ بوون. ئەو کاتە وتەکانیش کاریگەرییان دەبێت کە لە دژی دۆخە باوە چەقبەستووەکە باهۆزێك هەڵبکات هەموو ناوە قەبە و قۆرخکاران و لافوگەزافی ئەدیب بوون و هونەرمەند بوونی ئەوانە داماڵێت کە بوونەتە بارێکی قورس بەسەر شانی وشەو فەرهەنگ و سەلیقەی ئەدەب دۆستانەوە.

دوو حیزب لە دوو زۆنی جیاوازدا هەموو خوێنڕشتن و ستەم و چاوبەست و خیانەتێکیان بەسەر گەلی داماودا تاقیکردەوە ئەنجا بەریان بۆ سێبەر-قەڵەمەکان و پاشکۆکانیان چۆڵکرد کە لە پاشماوەی دزی و گەندەڵییەکان بخۆنن و ببنە چاو ساغ و پاکانەکارانیان، قەڵەم بەسەدتە پوچەکانیش شانازی ئەوەیان بۆ دەمێنێتەوە سێڵفی لەگەڵ ئەو تاوانبارانەدا بگرن کە لە قۆناغەکانی داهاتووی مێژوودا دەردەکەوێت چ دەعباو جانەوەرێك بوون. بەڵام کۆلکە ئەدیب و ئەوانەی لە بەخشین پوکاونەتەوە ئامادەن نەك ویژدان بەڵکو هەڵوێست و خۆشیان بفرۆشن لە پێناوی بەرژەوەندی گیرفان و پلەی خۆیاندا و هەمیشە لەو گێژاوی نیفاقەدا بتلێنەوە کە نووسینەکانیان لێوەی دەدوێت.

دەزگای سەردەم و ئەوانەی بزنسەکەی بەڕێوە دەبەن پشكێكە لەو پانتاییە بەرفراوان و قێزەونەی لە قوڕی گەندەڵییەکی خەستەوە لکاون و بڕوایان بەوە هەیە کە دەڵێت: ئەوەی خۆم بۆخۆم، ئەوەی تۆش دەخۆم. تەنانەت لای زۆرێك نابێت ئەو شاعیرەی ئەو ئاوی گەندەڵی و خۆخۆییەی تیایدا چاند ناکرێت لە گەندەڵییەوە بگلێت ولەکاتێکدا دوای خۆشی کۆمەڵێك مشەخۆری جیهێشتبێت لەسەر رێبازی خۆی، هەموو داهاتەکان لوش دەدەن و تەنانەت جگە لە کتێبی خۆیان هیچی تر بۆ نەنیاس چاپ ناکەن، جا خەمەکە ئەوەیە بە شاعیری نەتەوە ناوبهێنرێت و ببێتە ویردی سەر زاری توتیەکان، ئەمەیە نەگبەتی میللەتی شەوکوێر! ئەمەیە جەهلی توان دوو! لە زۆنەکەی تریش دەزگای رۆشنبیرو چاپەمەنیی زۆرو زەبەندەی وا هەیە دەکرێت ببێتە دەزگایەکی سیخوڕیی بەسەر نووسەرانەوەو زۆر بەلاشیانەوە ئاسایی بێت، چونکە هەمووان دەقیان بەو دۆخە بۆگەنەوە گرتووەو ئەم دیاردانە بووەتە رۆتینێکی رۆژانە لای هاوڵاتییان و کەس تاقەتی خوێندنەوەی گۆڤارە تاقانە تەمەن درێژەکەشیانی نەماوە، کاتێك شتێك نەما لای ئەدیبان ناوی ویژدان و مۆڕاڵ بێت، ئەو کاتە دەستپاکی و راستگۆیی و مەبدەئو هەڵوێست دەبێتە حاڵەتێکی نامۆ. بەڵام جێی خۆیەتی لێرەدا ستایشی ئەو کەمە ئەدیب و نووسەرو هونەرمەندانە بکەین کە هێشتا خۆیان نەدۆڕاندووە پێیان خۆشترە لە پەراوێزدا گۆڕ بزر بن نەك ببنە خامەیەکی بێ ئەرزشی خوانی ستەمکاران، ئەوانەی لەو ئۆرگانە حیزبیانەدا گۆشەیان نییە و لافی ئازادی و بێلایەنی و داهێنانیش لێنادەن!




كچی سوور.. شیعر\ سه‌لاح جه‌لال

پێنج گوڵی سور(…)
گڕكانێك كاكێشانی سوور كرد
پێنج گوڵی سووری هه‌ڵگرتبوو
به‌موزیكی ره‌وی هه‌ساره‌یی هاتن
له‌په‌لكه‌ زێڕینه‌ی رۆح جیابوونه‌وه‌
به‌گۆگڵی وشه‌ی تواوه‌ی مه‌رگه‌سات
شه‌واره‌یان خسته‌ فه‌زا
پێنج هه‌ساره‌ی عیشقیان ناونا
به‌ئه‌تۆمی زمانه‌وه‌ سنووری مه‌رگ تێكه‌ڵ بوو(…)


پێنج گوڵی سوور(…)
به‌ گێژه‌نگی رۆح و زمان
تونێلی مه‌رگ بوو به‌فۆتۆ
بوون و نه‌بوون به‌هۆمیرۆسی گرێدرا
فه‌زای سێداره‌ی پاكیزه‌یی بوو به‌ زمان:
بوو به‌ فه‌زای ته‌كنولۆژیای رۆحی زه‌مان
لێره‌ له‌م فه‌زایه‌ لێره‌بوونی من و تۆو ئه‌وانه‌
دره‌خت و كۆشكی وێنه‌ وێنه‌ی هه‌ناسه‌یه‌(..)
له‌ئاماژه‌و وشه‌و گریه‌و لایه‌ لایه‌
شاری موزیكی مه‌رگه‌ساتیان پێكهێناوه‌(…)


پێنج گوڵی سوور، رۆیشتن(..)هاتن(…)
له‌ئه‌ستێره‌ ره‌شه‌ی نه‌بوونه‌وه‌ كه‌وتنه‌ خوار
رۆح به‌چرا گۆڕایه‌وه‌
خوێن به‌ ئاگر
به‌سێداره‌ گڕوگاڵ بۆ كۆرپه‌ ده‌كه‌ن(…)


پێنج گوڵی سوور په‌لكه‌ زێڕینه‌ی تاریكین(…)
شانۆیه‌كی ناوه‌خته‌یان نمایشت كرد:
سه‌فی محه‌مه‌دی رچه‌ی سیبریایی بڕی
به‌فه‌لسه‌فه‌ی سیزیف و چرای دانتی
تۆوی كچانی سێداره‌ی هێنایه‌وه‌
فه‌لسه‌فه‌ی مه‌رگ له‌مه‌رگ داده‌هێنێت:
(ئێمه‌ دابڕاوی ره‌وی بیابانی خۆرین
گڕكانی شه‌واره‌یی مه‌رگی مه‌رگ
بۆ ئه‌تۆمێكی گڕوگاڵ)(…)


تابلۆی پاش مه‌رگه‌ی ئه‌نجیلۆ فه‌زایه‌كی هێنایه‌وه‌:
ملوانكه‌و موورو ستیان و ژێركراس و جلی خوێناو(…)
رۆمانی بوركانی كچانی سووریان چاپ ده‌كرد
مستیله‌ی نه‌رمینی كه‌ریمی له‌ كاكێشان هێنایه‌وه‌:
(شارا رۆحمان به‌هه‌تاوی زه‌مه‌ن به‌خشی
بلوێنان چرا داگیرسا)(…)


بازنه‌ی مه‌عسومی سه‌رهه‌نگی بوو به‌ تابلۆ(…)
له‌هه‌ساره‌ی تیژ ڕه‌وییه‌وه‌ گزنگی دا
بانگه‌شه‌ی بۆ كاروانی سیبریا كرد:
(په‌تی سێداره‌ فیلمێكی دازاینی فه‌لسه‌فی بوو
هه‌ڵماقۆی زه‌مه‌ن و بوون و مێژووی ده‌كرد
چه‌نده‌ خۆش بوو په‌تی سێداره‌م خرایه‌ مل
وام ده‌زانی شه‌وی عاشقی بوكێنیه‌)(…)


ملوانكه‌ی نه‌سرینی پاك نییه‌ بوو به‌موورووی ئاودار(…)
له‌ملی دره‌ختی قه‌ده‌ردا په‌خش ده‌كرا
ناخی پاش مه‌رگه‌ی كچانی سێداره‌ی ده‌ڵێته‌وه‌:
ئه‌و وشانه‌ی ده‌بنه‌ هه‌ڵم و
به‌بارانی شۆڕشی سوور داده‌بارێن(…)


كاتژمێری مریه‌می سادقی چركه‌ی هه‌ساره‌ی مه‌رگی كرد(…)
ساتی سفری ره‌وی ئازادی مۆر ده‌كات
به‌ مۆزیكی ره‌وی قه‌ره‌جی ئیتالی
سه‌مفۆنیای بیتهۆڤن و ئاوازی مه‌رگ
سروودی په‌تی سێداره‌ی كچانی سوور ده‌ڵێنه‌وه‌(…)


لێره‌ فه‌زایه‌كه‌ یاخی له‌ ئۆدیبی فرۆئید(…)
سه‌ركێش له‌ سۆبرمانیه‌تی نیتشه‌و
قوڵتر له‌تاعونی كامۆ
رونتر له‌ مورغی سلێمان
بڵند تر له‌شاخی هیمالایاو
سوورتر له‌مێژووی غاندی و هه‌ربرت
ئاهه‌نگی كچانی سووری رۆژهه‌ڵاتی كوردستانه‌
قه‌ڵه‌م بریسكه‌ی گریانه‌
ده‌فته‌ر گڕی بوركانی هه‌ناسه‌یه‌(..)
ته‌كنه‌لۆژیا ئاوێنه‌كانی ناو رۆحه‌
گه‌ردوون له‌ كونی ده‌رزیه‌كا نیشان ده‌دات
به‌ گڕوگاڵی هێرۆگرۆفی
به‌رۆح پانۆرامای ده‌وڵه‌تی مێروولله‌ ده‌كه‌ن
ژینا ئه‌مینی به‌بورجی ئیڤیلی شۆڕشی سوور(..)
به‌رۆمانی كچی پاكیزه‌ی ره‌شه‌با
له‌ته‌كنه‌لۆژیای بووندا چاپیان ده‌كات(…)

27/8/2022 كاتژمێر یه‌كی پاش نیوه‌ڕۆ




چیت لە توانایە..!.. شیعر: يغما گلرویی.. وەرگێڕانی: پشکۆ ناکام

گۆرانی: داریوش اقبالی

بە تاوانی عەتر بەخشین

گوڵ گوناهبار کردن

قەترە بە قەترە.. سەر تا خوار

تاڤگە لێک هەڵوەشانن

بە تاوانی هەناسە یان

لەدارم ئەیەی !

لە نێوان چرا و چاوی من

دیوار دروست کردن

لە ترسی هاودەنگی

زنجیر کشانن

لە مل یانی چرا..و

لە ئێمە دەستڕێژ کردن

ئەستێرە داگرتن..و

ئاو‌ێنە شکانن

لە “ساردخانە”(1)ی پڕ لە توڕەیمان

چیت لە توانایە..؛

لە ڕقی پەنگ خواردووی دەنگمان

چیت لە توانایە..!

بە سێبەری داسی رق و قین

گەنم ئەشکەنجە یان

بست بە بستی

كێڵگە هەڕاج کردن

گوڵاڵە زیندانی کردن

پەپولە هەڵوەرانن

خۆر ئەدزی..و

شەو دووبارە ئەکەیتەوە

بەرامبەرمان

بەڵام چیت لە توانایە..!

“””””””””””

(1)= ساردخانە بەو بەشەی خەستەخانە ئەوترێ کە لاشەی مرددوی تیا هەڵئەگیرێ..




دونيای شيعر.. سەردار جاف

زنجيرە وتاری نووسين بەرەو نووسين

( ١ )

لە زنجيرەکانی پێشوو باسمان لەوە کرد کە لە ناو کورد دا هەموو لە رێوە پەنا بۆ شيعر دەبەن کە قورسترين ژانرە، ئێستايش گەرەکە بزانين کەرەستە پێويستييەکانی شيعر چين؟ وتمان سەرەتا و بێ هيچ ئامادەکارييەک تۆ دەبێ بەهرەيەک لە ناختدا هەبێ و گوژم بدات ئەو بەهرە هەڵقوڵاوی رۆحێکی پاکی شاعيرانە بێت، کە ئەو بەهرەت شک برد، يەکەم کار ئەوەيە کە تۆ ژانرێ دەست نيشان بکەی و لە سەری بنووسيت، ناکرێ تۆ کەشێک بی دژە رۆمانسی و شيعری رۆمانسييەت بنووسی، ياخود کەسێکی دژە فيکر بيت و شيعری فيکری بنووسيت ئەو دەمە نە دەتوانيت ئامانج و مەبەستەکەت بپێکی نە بە رۆحەوە دەينووسيت، يانی هەڵقوڵاوی ناخێکی پاک نابێت، پێويستە شيعری شاعيران و رەخنەگران بخوێنيتەوە، تا سەردەرکردوو بيت لە کون و کەلەبەرەکانی شيعر، کارامەییت لە زمانێکی جوانی شيعرييەتدا هەبێت، ئەمە رەنگڕێژێکی ئێستاتيکایی بە دەقی شيعری دەدا، ئەمڕۆ لە شيعردا زمان کۆڵەکەی سەرەکييە، کاتێکيش شيعرت نووسی و تەواو بووی هەوڵ بدە لە گەڵ هاوڕێکانت بەشدار بيت لە کۆڕ و کۆبوونەوەی خۆیی، ئەوەی بۆ شاعير گرينگە لەم رۆژگارەدا فێربوونی بنەما شيعرييەکان و داڕشتنێتی، دوو کۆپلە لە شيعری خەرمانەی مامۆستا ئەحمەد هەردی دێنينەوە بۆ ئەوەی لە سەر کێشی پەنجە بۆ ئێوەی شیبکەينەوە تا ئاشنايەتی پەيدا بکەن لە بڕگەکانی شيعری؛

چ سڕڕێکت لە ناو دڵدا، حەشارداوە بە پەنهانی
کە چاوت چەشنی ئاوێنە وەها بێ پەردە درکانی
ئەزانم دڵ هەيە، وەک مس ، کە ژەنگ دێنێ بە ئاسانی
دڵی تۆ زێڕی تێزابە لە کوێوە ژەنگی هەڵهانی ؟
جگە لەوەی ئێستا دێين برگەکان دەستنيشان دەکەين، هاوکات زانيتان کە دوو دێڕی شيعر دەبێتە بەيت، دواتر شتی ديکەيش ئاماژە پێ دەدەين با بێينە سەر بڕگەکان ؛
چ / سڕ / ڕێ / کت / لە / ناو / دڵ / دا / حە / شار / دا / وە / بە / پەن / ها / نی
کە / چا / وت / چەش / نی / ئا / وێ / نە / وە / ها / بێ / پەر / دە / در/ کا / نی
ئە / زا / نم / دڵ/ هە / يە/ وەک / مس / کە / ژەنگ / دێ / نێ / بە / ئا / سا / نئ
د / ڵی / تۆ / زێ / ڕی / تێ / زا / بە / لە / کوێ / وە / ژەن/ گی / هەڵ / ها / نی
لێرەدا ئەوەيشمان بۆ دەردەکەوێت کە ئەم شيعرە کلاسيکييە، ١٦ بڕگەييە، ئەوەی بۆ ئێوەی تازە دەست پێکردوو گرينگە ئەوەيە بزانن کە وشەی دڵ لە دێڕی يەکەم و سێيەم يەک بڕگەيە، کەچی لە دێڕی چوارەم پيتی ( ی ) بۆ زيادکرا، ( د ) بە تەنها بووە بڕگەيەک، هەروەها لە وشەی ژەنگ کە لە دێڕی سێيەمدا هاتووە يەک بڕگەيە، کەچی لە دێڕی چوارەم بە زياد بوونی ( ی ) ئەميش بوو بە دوو بڕگە( ژەن ) بڕگەيەک و ( گی ) بڕگەيەکی ديکەيە.
لە شيعر نووسيندا هەوڵ بدەن وشە دووبارە ناکەنەوە، تەنها بۆ جوان بەخشی نەبێ، چونکێ دەبێتە مايەی سواوی بێ مانایی لە دەقە شيعرييەکەتدا، کەچی لە هەندێ حاڵەتدا جوانی دەکات و پێی دەوترێ (( جيناس ))؛
(( جيناس ئەوەيە دوو وشە وەک يەک بن، ئەمەيش چوار جۆری هەيە؛
أ / ” جيناسی تەواو ” ئەوەيە پيتەکانی ئەو دوو وشەيە لە چەشن و ژمارە و ريز و سەر و ژێردا تەن بە تەن يەک بن، جا ئەگەر هەردوو وشەکە يەک وشەيی بوون، ئەوا پێی دەڵێن ” جيناسی تەواوی موماسيل ” وەک لەم بەيتەدا؛

شەبەهی زوڵفە شەه گۆنەيە روو گەردانی
بە سەری ئەو کە بە سەودا سەر و سامانم دا
لێرەدا لە نێوانی دوو وشەی ” شەبەه ” دا جيناسی تەواوی موماسيل هەيە.
خۆ ئەگەر يەکێ لە دوو وشەکان لە دوو وشە دروست کرا بێ و ئەوی تريان يەک وشەیی بێ، ئەوا پێی دەڵێن” جيناسی تەرکيب ” وەک لەم بەيتەدا ؛
موتمەئين خاتر و ئەيمەن مەبە هەرگيز لە شەڕی
نەفسی ئەممارە، کە ئەم مارە لە گەڵ تۆ شەڕيە
ب / ” جيناسی ناقيس ” ؛ ئەوەيە يەکێ لە دوو وشەکە پيتێکی لەوی تريان زياتر بێ، ئيتر ئەو زيادەيە لە سەرەتاوە بێ يا لە ناوەڕاست يا لە دوای وشەدا، وەک وشەی ” پووش” و ” پووشوو ” لەم بەيتەدا:
رەقيب و موددەعی وەک پووش و پووشوون
بسوتێنين کە وەک بەرقين، لە بەر قين
ج / ” جيناسی موحەڕڕەف ” ؛ ئەوەيە کە دوو وشە لە هەموو شتدا يەک بن، تەنها سەر و ژێريان جياواز بێ، وەک ” جەنان ” و ” جينان ” ، بە پێی شێوە نووسينی عەرەبی، لەم بەيتەدا؛
جەنانی وەک جينان کردم بە ماوا
حەبيبەی ” ماڵياوا” ماڵی ئاوا
د / ” جيناسی موزاريع ” ؛ ئەوەيە دوو وشەکە وەک يەک بن و تەنها لە يەک پيتدا جياواز بن و ئەو دوو پيتەش کە تيادا جياوازن لە يەکەوە نزيک بن، وەک وشەی ” ديبا ” و ” زيبا ” لەم بەيتەدا؛
کوڕ تازە و تەڕ مادام سادە وەکوو خوشکی بێ
ئەمما کە روا سەبزە ديبا کوڕ و زيبا کچ
ه / ” جيناسی لاحيق ” ؛ ئەوەيە دوو وشەکە وەک يەک بن و تەنها لە يەک پيتدا جياواز بن و دوو پيتەکەش بە تەواوی جياواز بن، وەک سێ وشەت ” ئاسک ” و ” ناسک ” و ” باسک ” لەم بەيتەدا؛
ئەلا ئەی ئاسکی ناسک بە باسک
شکاندت گەردنی سەد شێری شەرزە)) (١)
شيعر دونيايەکی جوانی ئەفڕاندنە، تۆ کە تازە دەست بە نووسينی شيعر دەکەی گەرەکە لە دەقی شيعريدا رەوانبێژی لە بەرچاو بگريت، بۆ ئەمەيش هەوڵ بدە کێشی شيعريت ناڕێک و لاسەنگ نەبێت، چونکی ئەم لايەنە بەوردی سەرنجی دەدرێتێ، بۆ ئەوەی ئێستاتيکا بە شيعرەکەت بدەی ناکرێ و نابێ ئەم لايەنە فەرامۆش بکەی، هاوکات لە گەڵ ئەوەيشدا تواناکانت لە دوا دێری شيعرەکەدا دەربخە واتا دوا دێڕی شيعرەکەت تەواوی ‌‌ه‌ێزی ژانر و بيرۆکەی شيعرەکەت لە خۆ بگرێت، هەم خوێنەر سەرسام دەکەی هەم چێژيشی پێدەبەخشی و وای لێ دەکەی بۆ خۆی بير بکاتەوە و بە دوای بيری تۆدا وێڵ و عەوداڵ بێت، دەکارێ لە بەراييەوە وا لە خوێنەر بکەی تێکەڵ بە شيعرەکەت ببێ و لە گەڵيدا سەما و لەنجە بکات ئاوێتەی ببێ، تا لە پەيام و مەبەستەکەت هەم ورد بێتەوە هەميش تێبگات، کاتێک کە شيعرت نووسی يەکسەر مەچۆ سەر لاپتۆپ و کۆمپيوتەرەکەت و دەست بە نووسين مەکە، ئەگەر بکرێ دەفتەرێکی بەر باخەڵت هەميشە پێبێت، ناو بە ناو چی بە هزرتدا هات ياداشتيان بکە، بە مەرجێک لە چوارچێوەی يەک ژانردا بێت، يەکەی ژانر لە دەست نەدەی، پێش تايپ کردن بە رەشنووس دەست پێبکە ئەوەی مەبەستتە بينووسيت بە يەک وشە دەريببڕە، پاشان زۆر بە وردی و سەرنجەوە ديقەتی ئەو وشەيە بدە و بيری لێبکەرەوە، زۆر شتت دێتە ياد، تۆ کە لە قۆناغی سەرەتای نووسينی شيعردايت دەشێ چەندينجار ئەو رەشنووسە بسڕيتەوە تا دەگاتە پاکنووس کە ئەوە گرينگە و ئيتر دوای پاکنووس دەست بە تايپ کردنی بکە، کێش و سەرواکانيان دەسکاری بکە، هەندێ جار دەکرێ وێنا شيعرييەکانيش دەسکاری بکەيت و وێنای جوانتر نيشان بدەی، هەوڵ بدە خۆ لە بيری ئاڵۆسکاو و جەنجاڵ و سترێسی دوور بخەوە، پشوو بدە، چارە نەکرا، بچۆ درەوە و تەواو ئارامی بە هزرت ببەخشە با وەڕس و نيگەرانت نەکا، بە ئارامی ئاسوودەیی و هزرێکی نەرمەوە وەرەوە سەر نووسينی شيعرەکەت، ئەو کات بە بيرێکی جياواز و نا ماندووەوە دەگەڕێيتەوە و رەنگە شيعرێکی زۆر جوان بنووسيت و دەستخۆشانەت لێبکرێت، ئەم حاڵەتانە لەبەر چاو بگرە تا دەکەويتە سەر پێی خۆت و دوای ئەوە دەبێتە کارێکی ئاسایی و زاڵ دەبيت بە سەريدا.

سەرچاوە ؛
١ / ديوانی نالی /لێکۆڵينەوە و لێکدانەوەی ؛ مەلا عەبدولکەريمی مودەڕڕيس و فاتيح حەبدولکەريم، پياچوونەوەی ؛ موحەممەدی مەلا کەريم. أنتشارات کوردستان ، سنە




ئێران .. دیکتاتۆر بەرە کۆتایی!.. نووسینی: عەبدولڕەحمان گەورکی

چاوخشانێک بەسەر مەترسییەکان و تایبەتمەندییەکانی راپەڕین و وریایی!
نووسینی عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی

هاوکات لەگەڵ بەرەوپێشەوەچوونەکانی ڕاپەڕینی سەرتاسەری خەڵکی ئێران بۆ ڕووخاندنی دیکتاتۆرییەتی مەزهەبیی دەسەڵاتدار، حکوومەتی ئێران لە بازنەشێوازی دیکتاتۆرەکان و لایەنگرانی، دەیەوێت رێڕەوی ڕاستەقینەی ڕاپەڕینی خەڵک بە لاڕێدا بەرێت و ڕێگری بکات لەوەی گەل بە ئاوات و ئارەزووەکانی خۆی بگات.
پێناسەی ڕاستەقینەی ڕاپەڕین لە ئامانج و دروشمی سەرەکی ڕاپەڕیندایە. هەروەها (کلیل)ی سەرکەوتنی ڕاپەڕینیش لە بەدیهێنانی دروشم و خواستی سەرەکیدایە. لە ئێران خەڵک دەیانەوێت ئەم دەسەڵاتە بە تەواوی بڕوخێنن. ئەم داواکارییە هەڵقوڵاو و بەرهەمی هەلومەرجی پڕ لە ئازاری سیاسی، کۆمەڵایەتی، فەرهەنگی و ئابووریی ئێرانی ژێر دەسەڵاتی حکومەتی مەزهەبیە لە ماوەی ٤٣ ساڵی ڕابردوودا و بە “هەڵکەوت” پێنەگەیشتووە بۆ ئەم دروشم و داخوازییە سەرەکییە.
بۆردی ڕاپەڕین!
هاوکات لەگەڵ بەردەوامیی ڕاپەڕینی خەڵک و ئاسۆی رووداوەکان و هەروەها بۆ نیشاندانی تەواوەتی تابلۆی ڕاپەڕین، پرسیار لێرەوە دەست پێدەکات کە دوای ڕووخاندنی ئەم دەسەڵاتە چی ڕوودەدات؟ بە واتایەکی تر کێ دەڕوات و کێ دێت؟ وەڵامێکی ڕوون بۆ ئەم دوو پرسیارە، تۆشە و دینەمۆی سەرخستنی ڕاپەڕینی گەلە بەرەو شۆڕش و دوورکەوتنەوە لە باریکەڕێ و بە لاڕێداچوونی.
دیکتاتۆری ئایینیی دەسەڵاتدار لە ئێران، سامناکترین و ترسناکترین جۆری ڕژێمە دیکتاتۆرەکانە لە مێژووی ئێراندا. هەربۆیە زیانی ماڵی و مرۆیی ئەم حکومەتە لە کۆی هەموو حکومەتە دیکتاتۆرەکانی ئەم سەرزەمینە زیاترە و تا ڕۆژی ڕووخاندنیشی، دەست لە تاوان و تاڵانکاری هەڵناگرێت.
ئێستا ڕووبەڕووبوونەوەی خەڵکی ئێران بەرانبەر بە دیکتاتۆری دەسەڵاتدار پێی ناوەتە دواقۆناغی خۆی و دەنگی تێکشکانی ئێسک و پروسکی دیکتاتۆر لە هەموو شوێنێکی ئێران بەر گوێ کەوتووە. دەبێ چ بکرێت و مەترسییەکان چین و ئاسۆی چییە؟
هەنگاوەکانی دژ بە راپەڕینی گەل!
بە درێژایی مێژوو، کۆنەپەرەستی و ئیستعمار (کۆلۆنیالیزم ) هەمیشە دژی بەرژەوەندییەکانی خەڵکی ئێران بووە. ئەگەر بتوانن، بە میتۆدی سەربازی و مەیدانی ڕاپەڕین سەرکوت و بێدەنگ دەکەن. ئەگەر نەتوانن، پەنا دەبەن بۆ لادان لە ڕێڕەوی ڕاستەقینەی ڕاپەڕین و دابەزاندن و کاڵکردنەوەی دروشم و داواکارییەکانی خەڵک. ئەوان توقاون لەوەی “راپەڕین” بگاتە ئاستی”شۆڕش” و “دیکتاتۆر ڕووخان”. هەر لەبەر ئەم هۆکارەشە هەوڵ دەدەن بە شێوازی جیاواز ئاڕاستەی ڕاپەڕینی جەماوەر بۆ ڕووخاندنی دیکتاتۆر بگۆڕن بەرەو “ئیسڵاحات و چاکسازی و مانەوە”ی ئەم ڕژێمە.
ئەگەرچی راپەڕینی خەڵکی ئیران لە ساڵی ١٣٥٧ (1979) زۆر جیاوازە لە راپەڕینی ئەمڕۆی خەڵکی ئێران، بەڵام یەکێک لە تایبەتمەندییە دیارەکانی ئەوەیە کە ناحەزانی خەڵکی ئێران، توانیان لە پیلانێکی گەورەدا “خومەینی” وەک “سەرۆکی شۆڕش” بناسێنن و ئەم لایەنە خوێنڕێژ و کۆنەپەرستە بخەنە سەرە کورسیی دەسەڵات و مەسێری ڕاپەڕینی دژە پاشایەتیی خەڵکی ئێران بە تەواوی بە لاڕێدا بەرن و دیکتاتۆرییەتێکی زۆر خراپتر لە دیکتاتۆری پێشوو لە ئێران بسەپێنن بەسەر خەڵکی ئێراندا. لە هەلومەرجی ئەوسادا، خەڵک بە دروستی هەڵیانبژاردبوو کە دەسەڵاتی پاشایەتییان ناوێت! بەڵام سەرکردە راستەقینەکانی خەڵکی ئێران یان لە لایەن رێژیمی شاوە لە سێدارە درابوون، یان لە ناو زیندان لە ژێر ئەشکەنجەدا بوون. ئەوەش وایکرد کە رەوتی کۆنەپەرستان و کۆلۆنیالیزم بە قۆستنەوە هەلەکە، “بۆشایی سەرکردایەتی” بە “خومەینی” پڕ بکەنەوە. ئەنجام، ئەوەی نەدەبوو ڕووبدات، رووی دا!
پێویستیی درێژەدان بە ڕاپەڕین!
شوبهاندنی ئەم راپەڕینەی ئێستای خەڵكی ئێران بە ڕاپەڕینەکەی ساڵی ١٣٥٧ (1979) هەڵەیەکی گەورەی سیاسی و کۆمەڵایەتییە. چونکە دەسەڵاتی دیکتاتۆری ئێستاکە، جیاوازە لە دیکتاتۆرییەتی وابەستەی پاشایەتی لەو سەردەمەدا. خەڵکی ئێرانیش خەڵکی ئەو سەردەمە نین. بە وتەی بەڕێز مەسعوود رەجەوی، تەنیا خودای ئەم دوو هەل و مەرجە دەکرێت “یەک” بێت. بەو دەرهاویشتەیە کە کۆتایی هه‌موو دیکتاتۆریه‌تییه‌ک، کەوتنی حه‌تمییه‌ له‌ سەر ده‌ستی خه‌ڵکی ڕاپه‌ڕینکار له‌ ئێراندا.
هەموومان دەزانین کە ڕاپەڕینی ئێستای خەڵکی ئێڕان، ڕاپەڕینێکی خۆڕسک و بێ رێبەڕی نییە کە بێ ئەزموون و بێ ڕێکخستن و بێ ئامانج بێت. بە لای خەڵکی ئێرانەوە ئەوە بە ئەزموون کراوە کە ئەم دەسەڵاتە، هەڵقوڵاوی ناو خەڵک و لە بەرژەندیی خەڵکدا نیە. هەر بۆیە دەبێ کۆتایی پێ بهێندرێت. ڕەنگە جیاوازی بەرچاوی نێوان ڕاپەڕینی ئێستاکە و ڕاپەڕینی خەڵک لە ساڵی ١٣٥٧ (1979)، بەم شێوەیە فۆرمولە بکرێت کە: “ئێستا خەڵکی ئێران دەزانن بۆچی شۆڕشیان کردووە و دەیانەوێت بە چی جێگەی پڕ بکەنەوە”. خەڵکی ئێران زۆر بە جیدی بەدوای حکومەتێکی کۆماری و دیموکراتی و جەماوەری و نیشتمانیدا دەگەڕێن و تێگەیشتنیکی ڕێژەیییان هەیە بەرامبەر بەوەی “چی دەبێ بڕوات” و “چی دەبێ بێت”. چونكه‌ ئه‌م راپه‌ڕینه‌ خاوەن رەگ و ریشه‌یەکی دێرینە لە به‌رخودان و خۆڕاگری به‌رامبه‌ر بە دیكتاتۆری ئایینی لە ماوەی (43) ساڵی رابردوودا و به‌ هەڵکەوت و خۆڕسک رووی نه‌داوه‌، کە شه‌هیدبوونی كچێكی كورد بە ناوەی مەهسا ئەمینی (ژینا) راپه‌ڕینه‌كانی پێشووی گه‌یانده‌ لوتكه‌ و رژێمی دیکتاتۆریی ئێرانی وەلەرزە خستووە!
بۆیە یەکەم وانەی ڕاپەڕینی ئێستا لەوەدایە کە دەبێ بەوپەڕی چڕی ڕاپەڕین درێژەی پێبدرێت بۆ بەدیهێنانی ڕووخاندنی ئەم دەسەڵاتە دیکتاتۆرە و بە هیچ شتێکی کەمتر ڕازی نەبین!
وریابوونێکی پێویست!
ڕۆژانی لوتکەی ڕاپەڕینی جەماوەری تایبەتمەندی خۆی هەیە. بەرەوپێشچوونی راست و دروستی ڕاپەڕین و پاراستنی، پێویستی بە وریایی و جووڵەی رێک و پێک هەیە بە پێوەرێکی دیار و روون. ئاساییە کە دەسەڵاتی دیکتاتۆری و لایەنگرانی بێدەنگ دانانیشن و لە پێناو مانەوەی ڕژێمەکەیان پەنا بۆ هەر تاوانێک دەبەن. ئەوان هەوڵ دەدەن بە چالاککردنی ناکۆکییە لاوەکییەکان یان دروشمی دابەشکەر و دووبەرەکینانەوە(!)، ڕاپەڕینی گەل لە ئامانج و دروشمی سەرەکی لابدەن و بەم شێوەیەش ڕاپەڕینی جەماوەری نەزۆک بکەن. هەربۆیە لەو ڕۆژانەدا زۆر شت دەبینرێن و دەبیسترێن کە پێشتر نەبینراون و نەبیستراون. کەاویە نابێ ڕێگە بدرێت داواکارییەکانی پێشووی خەڵک، جێگەی دروشمی سەرەکی ڕاپەڕین، واتا(ڕووخاندنی ئەم دەسەڵاتە) بگرنەوە!
بەڕێز مەسعود ڕەجەوی لە کاتی ڕاپەڕینی ساڵی ١٣٥٧ (1979)دا وتی “ئێمە نەهاتوین بۆ ئەوەی هەموو شتێک لە ڕاپەڕینەکەدا پشتڕاست بکەینەوە”. ئەمە ئەزموونێکی پراکتیکی نایابە بۆ پێداگری لەسەر پرەنسیپەکان و بە دروستی پێشخستنی ڕاپەڕینی جەماوەری بەرەو سەرکەوتن و گەیشتن بە شۆڕش و ڕووخاندنی دەسەڵات. هەروەک چۆن موجاهێدینی خەلق نەک هەرگیز دەستوور و پلان و سیاسەتی خومەینی و ڕژێمەکەیان پەسەند نەکرد، بەڵکو لە بەرانبەریدا وەستان و باجێکی گەورەیان دا. موجاهیدین هەر لەو ڕۆژەوە کە خومەینی توندوتیژی و توڕەیی بەرانبەر بە خەڵک نیشان دا، لەدژی خومەینی و سیاسەت و بەرنامە و ڕژێمەکەی وەستان و بەرەنگاری بوونەوە و بوونە ئاڵاهەڵگری ڕووخاندنی ئەم ڕژێمە!
دروشمی سەرەکیی ڕاپەڕینی جەماوەری لە ئێران!
پاراستنی ڕاپەڕینی جەماوەری و دەستکەوتەکانی و رزگارکردنی سەرکەوتوانەی لە بۆسەگەلی گەورەی دیکتاتۆر، تەنها کاتێک مەیسەر دەبێت کە پێداگری لەسەر پرەنسیبی بنەڕەتی “ڕوخاندنی ڕژێم” و “پرەنسیبەکانی خەبات و تێکۆشان” بکرێت و وەک هێڵی سوور دابنرێن و بە کەمتر لە ڕووخاندنی دیکتاتۆر ڕازی نەبین.
ئەزموونەکان دەریانخستووە کە دروشمگەلی وەک “حیجابی ئیجباری” و “ئازادی زیندانیانی سیاسی” و “ژن، ژیان، ئازادی” … هتد، هەرچەندە پێشکەوتنخوازن و پێویستە پشتیوانیان لێبکرێت، بەڵام ئەوانە ئەو داواکاریانەن کە ئەگەر جێگەی دروشمی “ڕووخاندنی دەسەڵات” بگرنەوە، ئەوە یەکەم سوودمەند تیایدا، دیکتاتۆری دەسەڵاتدارە.





منـداڵانی بەهـرەمەنـد.. رەزا شـوان

لە روی زانستییەوە، چەندین زاراوە هەن کە گوزارشت لە چەمکی (منداڵی بەهـرەمەند) دەکەن و هەمان مەبەست دەگەیەنن. وەک (منداڵی بەتوانـا)، (منداڵی داهـێنەر)، (منداڵی بـلـیمەت)، (منـداڵی هـەڵـکەوتـوو)، (منـداڵی لـێهـاتـوو)، (منـداڵی بـاڵادەسـت)، (منـداڵی زۆرزان) ، … هـتـد.
ئـەم زاراوانە هـەرچـییەکـبن، گوزارشـت لە پـۆلـێک لە منـداڵانی نائـاسـایی دەکـەن، کە دەکەونە ژێر چەتری پەروەردەی تایبەتییەوە و لە رووی زیـرەکی ئەقـڵییەوە جیاوازیان لەگەڵ منداڵانی ئاسایی هاوتەمەنیاندا هەیە، لەوان بە جۆش و خرۆشتر و هـۆشیارترن.
بێگومـان هـەمـوو خـێزانەکان حـەزدەکـەن کە منـداڵـەکانیـان بەهـرەمەنـد و داهـێنەر و جیـاواز و ناوازەبـن، تا شانـازی بە خۆیـان و بە داهـێنانەکانیـانەوە بـکەن. بەڵام حـەز شتێکە و توانـا و بەهـرە شـتـێکی تـرن.
دەشێ منداڵانی بەهـرەمەنـد، لە بوارێک یا زیاتر لە بوارێکـدا هەڵکەوتووبن، وەکو لە رووی هـزری و داهـێنان و کۆمەڵایەتی و جەستەیی و هـونەریی (موزیک، هەڵپەڕکێ، سەما، گـۆرانی، شـانۆ) و لە بواری ئاکـادیمی و وەرزشی و تەکنەلـۆژی و بـوارەکانی کەدا. ئەم منداڵە بەهـرەمەنـدانە پێویستییان بە ستراتـیژی و میکانیـزمی جیاواز هـەیە. پێویستییان بە بەرنامە و پـرۆگرامی پەروەردەیی پێشکەوتوو هـەیە، کە لە ناوەڕۆکـدا جیـاوازبێـت لەگەڵ بەرنـامە و پـرۆگـرامەکانی منـداڵانی ئاسـاییـدا، چـونکە بەرنـامە و پـرۆگـرامە گشتییەکان، حـەز و ئارەزوو و هـیوا و خەونەکانیـان مەسـت ناکـەن.

منداڵانی بەهـرەمەند لە هەموو توێژەکانی کۆمەڵایەتی و ئابووری و ئاینیدا هەڵدەکەون.
لە توێـژینەوەکانی پسپۆرانـدا، ئەو راستییە دەرکەوتـووە، کە زۆربەی بەهـرەمەنـدان و بـلیمەتـان و داهـێنەران و سەرکـردە هـەڵکەوتـووەکـان، لە خـێـزانە کـەم دەرامـەت و هـەژارەکانـدا پێگەیـشـتوون و هـەڵکەوتـوون.
تا ئێستا گەلێ پێناسەی جیاواز بۆ دیاریکردنی چەمکی (بەهـرەمەنـد) کراوە. بە کورتی و بە چـڕی باس لە هـەنـدێ لەو پێناسـانە دەکـەین:
پێناسە کلاسیکـییەکان، سەرنج وردیان لەسەر ئەوەیە کە توانای ئەقـڵی، کە گوزارشـت لە بەهـرەمەنـدی و زیـرەکی دەکات، تەنیا پێـوەرە بـۆ پێناسەکردنی منـداڵی بەهـرەمەنـد.
ئەم پێناسەیەش، بۆ بـۆچـوونی (هـۆلـینگ ۆرس) و(تیـرمـان) دەگەڕێتەوە. سەرنجـیان لەسەر توانای گشتیی ئەقـڵی بووە. کە لەڕێی تاقیکردنەوەکانی زیرەکییەوە دەردەکەوێت.
کەمترین رێـژەی زیـرەکـیشیان بە (١٤٠) نمرە دیاریکردووە. کە سنووری نێوان منداڵی بەهـرەمەنـد و منـداڵی ئاساییە.
(رینـزولی) بەم شێوەیە پێناسەی بەهەرمەندی دەکات:”منداڵی بەهـرەمەند، ئەو کەسەیە کە تـوانایەکی ئەقـڵیی باڵای لە داهـێنانـدا هـەیە”.
سەبارەت بە پێناسەی (ویـتی) ش، کە ئەو پێناسەیەیە کە کۆمەڵەی ئەمريکی پەسەندی کـردووە و پشـتی پێـدەبەسـتن، ویـتی دەڵێـت:”منـداڵانی بەهـرەمەنـد ئـەو کەسـانەن کە هـەمیشە لە بـوارەکانی مـوزیـک و هـونەر یان سەرکـردایەتیکردنی کـۆمەڵایـەتیـدا، بە پلەیـەکی سەرنجـڕاکێـش نمـایشکاری بـەرزن”.
هەریەکەش لەم زانا پسپۆرانەش (وڵاس، کوچان، کۆکس، دکتۆر ماکینون، ماریا شیڤـل) و زایانی کەش، هەریەکەیان کۆمەڵێک سیما و تایبەتمەندییەکانی منداڵانی بەهرەمەندیان دیاری کردوون.
کـۆمەڵـەی نیشـتمانی منـداڵانی بەهـرەمەنـد (دی سی) لە واشـنتۆن لە ئەمریکا. جەخـت لەوە دەکـاتەوە کە هـەرچەنـدە پێناسەی زۆر بۆ بەهـرەمـەنـدی هـەیە، بەڵام هـەمـوویان تـوخـمێکی هـاوبـەش لەخـۆدەگـرن، واتـە:”بەهـرەمەنـد، کەسـێکە کە ئاستـێکی نـاوازە نیشان دەدات. یا لە ئـەدای کارکردن لە یەکێک یا لە چەنـد بوارێکی دەربـڕیندا، توانـای نیشـانـدانی هـەیە”.
بە کورتی، بەهـرە توانـایەکی جیـاوازە و ئامادەییـەکی رەمـەکی نائاساییە لە لای کەسی بەهـرەمەنـد. دەشێـت توانـایەکی بـۆمـاوە بێت یا وەرگـیراو بێت. توانایەکی ئەقـڵی بێـت یا تـوانـایەکی جەسـتەیی بێـت.
نیشانەکانی منـداڵانی بەهـرەمەنـد
لەوانەیە بپرسن کە چـۆن منداڵانی بەهـرەمەند بناسن. نیشانەکانی منداڵانی بەهـرەمەنـد زۆرن، ئەمانەی خـوارەوە بە کـورتی بەشـێکـن لە نیشانـەکانی بەهـرەمەنـدی:
١ـ منداڵانی بەهـرەمەنـد وەکو مامۆستا دەردەکەون. لە منـداڵانی مامناوەنـد، خـێراتر و ئاسانتر فێردەبن و زانستی وەردەگرن، بە تایبەتیـش لە فـێربوونی زمانـدا بەهـرەیەکی باشیان هـەیە، خـاوەنی وشـە و زاراوەیەکی زۆرن و دەتـوانن لە پێکهـێـنانی رسـتەدا سوودیان لێوەربگرن و بەکاریان بهـێنن. بە ئازادی و ئاسانی و جـوانی و بوێـریشەوە گوزارشت لە هـزر و بیـرۆکە و راکانیـان دەکـەن.
٢ـ منـداڵانی بەهـرەمەنـد، کـراوەن، خـۆدەرخـەرن و خۆیـان دەبنـە پێـشـەوە.
٣ـ خـوێنەری خووگرتـوون، هەمیشە خولیا و شەیـدای خوێنـدنەوەی گۆڤـار و کتێبی بابەت هەمەچەشـنەن. لە خـوێنـدنەوە مەسـت نابـن و حـەز بە زانینی زیـاتر دەکـەن.
٤ـ ئەرکەکـانی قـوتابخـانەیان، لە ماڵەوەدا بە خـێرایی و بە ئاسانی جـێبەجـێـدەکەن و پشـت بە تواناکانی خۆیـان دەبەسـتن.
٥ـ کۆمەڵایـەتین و بە هـۆی زیرەکییانەوە، هـاوڕێتی و ئاشنایەتی لەگەڵ کەسانی تەمەن گـەورەتـر لە خۆیـان دەکـەن. رۆحـی یارمـەتی و هـاوکـاری و دادپـەروەرییـان هـەیە.
٦ـ بـڕوا و متمانەیەکی زۆریان بە خۆیان هەیە. هەردەم هـیوادار و گەشبینن، بوێرن و دودڵنین. هەڵوێستی ئەرێنیان هەیە. خاوەنی ئیرادەیەکی بەهـێزن و ئەستەم بوونی نییە لە لایان. نوێخواز و داهـێنەر و ئەزموونخوازن. لە گفتوگۆ و قـسەکردندا شەرم ناکەن.
٧ـ زۆر دەپـرسـن و زوو تێـدەگـەن و هـەردەمیش وێـڵی دوای زانـین و راسـتییەکـانن.
٨ـ بە شێـوازێکی نـوێ و نـاوازە، توانای چارەسەرکردنی گرفـت و کـێشەکانیان هـەیە.
٩ـ خاوەنی خەیاڵـێکی بەرز و فـراوانی نائاسایین. چـیرۆکی خەیاڵـئامـێز دەگێڕنەوە. بە وردەکارییەکی زۆرەوە، باس لە داهـێنان و لە جیهـانە خەیـاڵییەکان دەکەن.
١٠ـ دڵیان بە کـارە رۆتینیـیە دووبـارەکانی رۆژانە دانـاکەوێـت. وێـڵی دوای داهـێنان و ئافرانـدن و پـێشکەوتـنن.
١١ـ جـوانخوازن و حەزیان لە چـێژی جوانییە. لە رووە جـوانەکانی شتەکان دەڕوانـن.
١٢ـ منداڵانی بەهـرەمەند توندڕەو و دەمارگیر نین، میانـڕەون. ئامادەییەکی زیاتریشیان بۆ داننـان بە هـەڵەکانیانـدا هـەیە. رێـزیـش لە دایـکان و باوکـان و لە مامۆسـتاکانیان و لە هـاوڕێکانیان و لە کەسانی تر دەگـرن. رای جیـاواز قـبووڵ دەکـەن و هەسـتی کەس بـرینـدار ناکـەن.
١٣ـ خاوەنی هەست و سـۆزن، هـەردەمیش گەشبین و هـیواخـواز و کۆڵنـەدەرن بۆ گەیشـتن بە هـیوا و بە ئامانجـەکانیان. لە لایان ناکرێ و ئەستەمیش بـوونیان نییە.
١٤ـ سەرنـج وردن و زوو تێدەگەن و دانامێنن و خێرا وەڵامی پرسیارەکان دەدەنەوە.
١٥ـ بە هـۆی زیـرەکی و باڵادەستی و بەهـرەمەندییانەوە، حەز بە رابەری و پێشەنگی و بـە سەرکـردایەتیکـردنی هـاوڕێکانیـان دەکەن.
١٦ـ لە تەمەنێکی بچـوکدا فـێری قـسەکردن دەبن و زووش پێ دەگرن، زووش فـێری خوێنـدنەوە و نووسین دەبـن. لە قوتابخانەشدا لەچاو هـاوڕێ خوێنـدکارەکانیانەوە کە بەهرەمەند نین و ئاسایین، ئەمان ئاست بەرزترن و نمرەکانیشیان لە وانەکاندا باڵاترن.
١٧ـ رووخۆشـن و حەزیـان لە گفـتوگـۆ و سـوعـبەت و لە قـسەکـردن و لێکـدانەوەیە.
١٨ـ خـاکین و زیـادەڕۆیی ناکـەن و خۆیـان هەڵناکێـشن و کەمتر شانـازی بە خۆیـان و بە کارەکانیانەوە دەکـەن.
١٩ـ حەزیـان لەو یارییـانەیە کە ئاسان نین و پێویستییان بە بیرکردنەوەی قـووڵ و بە یاسا هـەیە. وەکوو یـاریی شەتـرەنج و یاریی هەڵـوەشاندنەوە و پێکەوەنـانی شـتەکان.
٢٠ـ تەندروستییەکی باش و تەنێکی بەهـێزیـان هـەیە.
٢١ـ توانایەکی باشیان لە گوزارشتکردن لە هـزر و لە خەیاڵ و لە بیرۆکەکانیان هەیە. توانای رەخنەگرتنیشـیان لە خۆیـان هـەیە.

رۆڵی خـێزان لە گەشەکردنی بەهـرەی منداڵان

(بـلـوم) لەو باوەڕەدایە، کە خـێزان رۆڵـێکی گـرنگی لە پێکهـێنانی بەهـرەی منـداڵـدا هەیە. گەر خـێزان هـانی منـداڵەکەی نەدات و بەهـرەکانی بە هـەنـد نەزانێت و رێـز و پـێزانینی بۆ توانـاکانی منـداڵە بەهـرەمەندەکەی نەبێت و لە ماڵەوەدا کەشوهـەوایەکی گۆنجاوی گەشەکـردنی و پێـشکەوتنی بۆ نەڕەخـسێنێـت، بەهـرەکانی منـداڵەکەیـان بە کپی و پەنگخـواردوویی و شاراوەیی لە دەروونیدا دەمـێنـنەوە و دەریان نابـڕێـت.

هەریەکەش لە (گـینسبۆرگ) و (هـاریسۆن) یش، جەخـت لەسـەر ئـەوە دەکـەنەوە، کە تا ئەمـڕۆش بەشـێکی زۆری خـێزانـەکان نابـەڵـدن لە گـرنگی رۆڵیـان، لە دۆزینـەوەی منـداڵانی بەهـرەمەنـد.
یەکەم هەنگاو کە پێویستە دایک و باوکی منداڵ بینێن بۆ دیاریکردنی منداڵەکەیان، ئایا بەهـرەمەندە یا ئاساییە. ئەوەیە کە لە لایەن دەروونناسێکی پسپۆری مـۆڵـەتپێدراوەوە، منداڵەکەیان هەڵسەنگـێندرێـت، کە شارەزایی و ئەزموونی مامەڵەکردنی لەگەڵ منداڵانی بەهـرەمەنـدا هـەیە.
مامۆستاکانیش رۆڵێکی گرنگیان لە دۆزینەوەی قـوتابییە بەهـرەمەنـدەکانیان هـەیە. لە میانـەی سەرنـج و تێبینیـیەکانیـان، لە کـاتی وتـنـەوەی وانەکـانیانـدا. دەتـوانـن منـداڵە بەهـرەمەندەکانیان بناسن و ئەوەش بزانن کە توانا و بەهرەکانیان لە چی بوارێک دایە.
چۆنییەتی مامەڵەکردن لەگەڵ منـداڵانی بەهـرەمەنـدا
١ـ پێویسـتە ئێـوەی دایـکان و باوکـان، گرنگی و بایـەخی بەهـرەمەنـدی بـزانن و بـۆ گەشەکـردن و هـانـدانی منداڵەکانتـان بیـقـۆزنـەوە.
٢ـ بـوار و كەشوهـەوایەکی هـێمن و گونجاو بۆ منداڵە بەهـرەمەندەکانتان بڕەخـسێنن. کـاتێک کە دەیـانەوێـت شـتـێک دابهـێـنن یا بیـر لە بابـەتـێکی دیـاریکـراو دەکـەنەوە.
٣ـ لەو بـوارانەی کە منـداڵاکانتان بەهـرەیان تێیانـدا هـەیە، هـانیان بـدەن کە متمانەیان بە تواناکانی خۆیان هەبێت. توانای ئەنجامدانی کاری گەورەیان هەبێت. چونکە متمانە و بـڕوابەخـۆبـوون، هـۆکارێکـن بۆ دەرخـستـنی تـوانـا و بەهـرە متـبوو و شـاراوەکانیان.
٤ـ دابینکـردنی کتێب و گۆڤـاری بابـەت هەمەڕەنـگەی بەسوود، بە پێی تەمەنی منـداڵە بەهـرەمەندەکانتان. کە لە میانەی خوێنـدنەوەیانـدا، خەیاڵیان فـراونتر دەکەن و ئیلهام و مەیلێکی زیاتریان بۆ داهـێنان و ئافـراندن دەبێت. لە ماڵەوەشدا کتێبخانەیان بۆ دابنێن و بە کـتێب و گۆڤـاری هەمەڕەنـگەی گۆنجـاو لەگەڵ تەمـەنیـاندا، بیانـڕازێننـەوە.
هەروەهـا دابـین کردنی کارەستەکانی ئەو یارییـانەی ئارەزوویان لـێیان هـەیە. چونکە یاریکـردن هـۆکارێکی گرنگە بۆ گەشەکردنی بەهـرە و توانا و ئارەزووەکانی منـداڵانی بەهـرەمەنـد. بە تایبەتیـش یارییـە زەینیـیەکان کە پێـویستییان بە بیـرکـردنەوە هـەیە.
٥ـ هەرگـیز نابێـت گـاڵتـە بە تـوانـا و بە خـەیـاڵ و بیـروڕا و بە بیـرۆکەکـانی منـداڵە بەهـرەمەنـدەکانتان بکەن و پێیان پێبکەنـن یا گاڵتە بە کـار و بە پـرۆژەکانیان بکـەن. گـەر ساکاریشبن، بەهـەنـدیان بزانـن. ئەگـینا بـڕوا و متمانەیـان بە خۆیـان نامێنێـت و بەهـرەکانیشیان دەتاسـێن و لەنـاودەچـن.
٦ـ هـەنـدێ کێـشە بخـەنە بەردەم منـداڵە بەهـرەمەنـدەکانتـان، تا بـزانن چـۆن بیـریان لێـدەکەنەوە و چی چـارەسەرێـکی گـونجـاو بـۆ چـارەسەرکـردنیـان دادەنـێن.
٧ـ گێڕانـەوەی چـیرۆک بۆ منـداڵان لە پێـش نـووستـنـدا زیـاتر گەشـە بە بەهـرەکانی منداڵانی بەهـرەمەنـد دەکەن. لێکـۆڵینەوە تـازەکان ئەوەیان سەلـمانـد، کە گێـڕانەوەی چـیرۆک بۆ منـداڵان زۆر بەسوودە. ئەو منداڵانەی چـیرۆکیان بۆیان گێڕاونەتەوە، لە قـوتابخـانەدا زیـرەکترن لە ئەو منـداڵانەی کە گوێیـان لە چـیرۆک نەبـووە.
٨ـ راهـێنانی منـداڵانی بەهـرەمـەنـد، لەسـەر بە دروسـتی بەکـارهـێنانی ئامێـرەکانی کـۆمپیـوتـەر و ئینـتەرنـێـت و ئـایپـاد. کە لەمیانـەیـانەوە دەتـوانـن زیـاتر فـێربـن و وەربگرن و زیاتر گەشە بە بەهـرە و ئارەزووەکانیـان بکەن.
٩ـ پێویستە قوتابخانەکان رۆماڵێکی گشتی بۆ ناسینی قوتابییە بەهـرەمەندەکانیان بکەن.
بە جیـاوازیان بـزانن و پـۆلی تایبـەتی و پـرۆگـرام و بەرنـامەی تایبەتییـان بۆ دابـڕێـژن.
١٠ـ پێـویستـە ئـەو مامـۆسـتایـانەی کە وانـە بە پـۆلی منـداڵانی بەهـرەمەنـد دەڵـێـنەوە، کـۆرس و خـولی تایبـەتییـان بـۆ بکـرێتـەوە و بە بـاشی رابـهـێـنرێـن، تـا لـە لە بـارەی چـۆنیـیەتی مامەڵـەکـردن لەگـەڵ منـداڵانی بەهـرەمـەنـدا هـۆشیار و شارەزابـن.

رەزا شـوان
نەرویـج: ٢٣/ ئـوکتۆبـەر/ ٢٠٢٢




پارادۆکسی “شازادە”ێک کە نایەوێت ببێتە پاشا!.. حەمید تەقوایی

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

ئاغای ڕەزا پەهلەوی لە کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەیدا باسی لەو پرسانە کرد کە لە سۆشیال میدیا و میدیاکاندا گفتوگۆی گەرم و بۆچوونی جۆراوجۆری لێکەوتووەتەوە. هەروەها بە پێویستم زانی ئاماژە بە چەند خاڵێک بکەم سەبارەت بە بۆچوون و هەڵوێستەکانی.
کێشەی نازناوی “شازادە”
خاڵی یەکەم نازناوی شازادەیە. نازناوی خوێن و بنەماڵەیە کە تەنیا لە کۆمەڵگا کۆن و سەدەکانی ناوەڕاستدا ڕۆڵی ڕەنگاوڕەنگی لە سیاسەتدا هەبووە، بەڵام لە کۆمەڵگا مەدەنی و مۆدێرنەکاندا جێگەیەکی نییە. لە نێوان شتەکانی تردا، مەدەنی بە واتای کۆتاییهێنان بە ئەرستۆکراسی و پەیوەندییە بۆماوەیی و بنەماڵەییەکان لە سیاسەت و لە حکومەتدا و بە گشتی لە پێگە و ڕۆڵی کۆمەڵایەتی و سیاسی هەر کەسێکدا. کەواتە هێشتنەوەی نازناوی شازادە و دەرکەوتنی لە سیاسەتدا وەک کوڕی پاشا لە بنەڕەتدا پێش شارستانیەت و بە مانا تەواوی وشەکە کۆنەپەرستانەیە. لەم ڕوانگەیەوە دامەزراوەی پاشایەتی نەک هەر لە وڵاتێکی وەک ئێراندا کە هەمیشە دامەزراوەیەکی هاوواتای دیکتاتۆری و ستەمکاری بووە، بەڵکو لە کۆمەڵگا پیشەسازییە ڕۆژئاواییەکانی وەک ئینگلتەرا و دانیمارکدا کە هێشتا توێکڵ پاشایەتیەکەیان فڕێ نەداوە، پەیوەندییەکە کە جیایە لە ڕۆڵی ڕواڵەتی.و تەشریفاتی بە سەپاندنی تێچوون و خەرجییە گەورەکان بەسەر باجدەراندا، دامەزراوەی ئەرستۆکراتی فەرمی کە لەلایەن بەشی پێشەنگ و پێشکەوتنخوازی هەمان کۆمەڵگاکانەوە ناڕەزایەتیی بەرامبەر دەکرێت، هیچ تایبەتمەندییەکی نییە.
بەڵام سەبارەت بە هەلومەرجی سیاسی ئێران و هەڵوێستی شازادە رەزا پەهلەوی، مەسەلەکە لەمەوە تاڵترە. ئەو بانگەشەی بەرگری لە ئازادی دەکات، بەڵام لە سەردەمی باوک و باپیریدا هیچ هەواڵێک لە ئازادی نەبووە. ئەگەرچی کۆماری ئیسلامی دیکتاتۆری تا ئاستی ژیانی تایبەتی خەڵک درێژ کردووەتەوە، بەڵام لە ڕوانگەی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە، ستەمکاری سەردەمی پەهلەوی لە دۆخی ئەمڕۆ کەمتر نەبووە. لە تیرۆری میرزادە عێشقی تا دەگاتە بڕینی زمانی فەرخی یەزدی تا قەدەغەکردنی هەموو حیزبەکان و چاپەمەنی ئازاد و دروست کردنی خنکاندنێک کە بە گۆڕستانی ئارایامیهری ناسرابوو، لە دۆسیەی بنەماڵەی پەهلەویدا تۆمار کراوە. کۆماری ئیسلامی تاوانی بێشوماری ئەنجام داوە، بەڵام تاوانێک بە هەر ڕادەیەک بێت تاوانە. تەنانەت لە ڕووی دووڕوویی و دڵ ڕەشییەوە، لێکچوونێکی گەورە لە نێوان نمایشی محەممەد ڕەزا شا و خامنەییدا هەیە. سووتاندن و تیرۆرکردنی زیندانیانی ئەوین لە شەستەکانی سەدەی ڕابردوودا، تیرۆری زیندانیانی سیاسی لە سەردەمی شا لە گردەکانی (ئەوین)مان بیردەخاتەوە. شەوی ٢٩ی فروردین ١٣٩٣ی هەتاوی(١٨ ئەپریل ١٩٧٥وەرگێڕ)، ٩ بەندکراوی سیاسی بەناوبانگ: بیژەن جەزنی، حەسەن زیا زەریفی، ئەحمەد جەلیلی ئەفشار، سەعید کەلانتاری، عەزیز سەرمەدی، محەممەد چۆپانزادە، عەباس سۆرکی، مستەفا جەوان خۆشدێل، سەید کازم زوڵانواری بە بیانوی گواستنەوەیان بۆ زیندانەکانی تر شەو لە گردەکانی ئەویندا تیرباران دەکران. تەنانەت تیرۆری زیندانیانی سیاسیش تەنیا تابەت نیە بە کۆماری ئیسلامی.
تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە ئازادییە سیاسییەکانەوە هەیە، رەزا پەهلەوی نەیتوانی تەنانەت ئەو دوو حیزبە دڵسۆزەی دەسەڵاتی پاشایەتی، حیزبی خەڵک و حیزبی ئێرانی نوێ تەحەمول بکات، هەڵیانوەشاندەوە و حیزبی دەستکردی رەستاخیزی خستە شوێنی ئەوان و ڕایگەیاند کە هەرکەسێک بێت ناڕازین لە ئێران جێبهێڵن! پێویستە نەوەی گەنج و نەوەی هەشتاکان کە ئەمڕۆ لە پێناو ئازادیدا چەقۆ لە ئاسمان دەدەن، لەم ڕاستیانە ئاگادار بکرێنەوە بۆ ئەوەی ئەم سووڕەی سەرکوتکردن و کوشتن دووبارە نەبێتەوە. بێگومان لەئاغا ڕەزا پەهلەوی چاوەڕوان ناکرێت ئەم ڕاستیانە لەگەڵ خەڵکدا بەشی بکات- ئەمە کاری هێزە چەپ و پێشکەوتنخواز و مۆدێرنەکانە- بەڵام لانی کەم چاوەڕوانی ئەوەیە کە لە نازناوی شازادە سەرمایەی سیاسی دروست نەکات . ناتوانیت بانگەشەی لایەنگری ئازادی بکەیت و لە دیکتاتۆری پێشوو کریدت بەدەست بهێنیت. نابێ گوناهی باوك له‌سه‌ر پێی كوڕه‌ بنووسرێت، به‌ڵكو ئه‌و كوڕه‌ی كه‌ شانازی له‌ باوكی ستەمكاره‌كه‌ی ده‌كات بۆته‌ به‌شداربووی ئه‌م مێژووه‌.
بێگومان کێشەی کاک پەهلەوی و لایەنگرانی ئەوەیە کە ئەگەر دەستبەرداری نازناوی شازادە بن، هەموو پەیوەندییەکی سیاسییان لەدەست دەچێت. هەموو شوناس و مێژوو و تۆماری سیاسی کاک ڕەزا پەهلەوی لێرەوە سەرچاوە دەگرێت، کە کوڕی باوکیەتی. ئەگەر ئەمە بەلایەکدا بهێڵیتەوە، چیتر ڕوون نییە کە جێگەی ئەو لە سیاسەتی ئێراندا چییە! کاک پەهلەوی ڕایگەیاندووە کە نایەوێت پاشا بێت و هیچ پۆستێکی حکومی هەبێت – ئەمە شتێکی ئەرێنییە کە ڕیالیزمی ئەو دەهێنێت. ئەو تێدەگات کە لە سەدەی بیست و یەکدا تەنانەت لە کۆمەڵگایەکدا کە بە دروشمی ژن ژیان ئازادی دامەزرابوو، بە ئیدیعاکردنی پاشا، مەحاڵە لە سیاسەتدا جێگەیەکی هەبێت. هەر بۆیە لە پاشای داهاتووەوە بۆ باوکی میللەت و هێمای یەکڕیزی نەتەوەیی ڕۆیشتووە. بەڵام هێشتا هەڵگری نازناوی شازادەیە، چونکە دەست شۆردن لە نازناوی شازادە و مێژووی شاهانە کێشەیەکی جددیترە. بە وازهێنان لەم ناونیشانە، پێویستە واز لە تەواوی سیاسەتەکە بهێنرێت. تەنانەت پێگەی مەعنەویی باوکی میللەت و هێمای یەکڕیزی نەتەوەیی و ئەو مەدالیای هاوشێوەیانەی کە کاک پەهلەوی لەسەر سنگی دایناوە، پێویستی بە ئەزموون و چالاکی و تێکۆشان هەیە لەودیو پەیوەندی خوێنی لەگەڵ دیکتاتۆری پێشوودا، کە لە پێشینە تۆمارکراوەکانیدا نادۆزرێتەوە. کاک پەهلەوی، ئەگەر لە واقیع بینیەکەیدا قوڵ و پەیگییر بێت، پێویستەدەست بەرداری ڕۆڵی باوکی میللەتیش ببێت و هەموو سیاسەت ماچ بکات و دەستبەرداری بێت. پارادۆکسی شازادە ئەوەیە کە ئەم نازناوە تێکەڵ بە مێژووی سیاسیی ئەو بووە. ناتوانی درێژە بە یەکێکیان بدات و ئەوی تریان لەبیر بکات.
ئایا “شازادە” لەسەروی حیزبەکانە؟
بانگەشەی کاک پەهلەوی کە لەگەڵ هیچ جۆرە سیستمێکی حکومەتی نییە و تەنیا دەیەوێت ڕۆڵی یەکخستنەوە بگێڕێت، تەنیا خۆدەرخستةێکی سیاسییە. جگە لە نازناوی شازادە، کە بە ئارەزووی خۆی بە دامەزراوەی دەسەڵاتی پاشایەتیخوازەکانەوە دەبەستێتەوە، کە وەک ڕوون کراوەتەوە لە خۆیدا دامەزراوەیەکی کۆنەپەرستانەیە، شوێنکەوتووی سیستەمێکی بەها و فەلسەفە و جیهانبینی سیاسییە کە تەنیا بۆ ئیدیعاکردن نییە بێلایەنی سیاسی و هیچ بوارێک ناهێڵێتەوە بۆ ئەوەی گشتگیر بێت و لە دەرەوەی حیزبەکان بێت، بەڵام بە تەواوی پێچەوانەی ڕۆح و دروشمی ناوەندی و یەکگرتووی شۆڕشی ئێستایە، “ژن، ژیان ئازادی”. کاک پەهلەوی لە کۆنگرە رۆژنامەوانییەکەیدا دەڵێت کە لایەنگری “ژن،ژیان،ئازادی “ە بەڵام ناوەندی فەلسەفە و جیهانبینی سیاسی ئەو “کۆڕەش کەبیر و سنوری پرگە وهەرو یەکپارچەیی خاک”ە. ئەم بەها و هێمایانە نەک هەر پەیوەندییان بە “ژن، ژیان، ئازادییەوە” نییە بەڵکو بە تەواوی دژین. مێژووی “شانازی” دوو هەزار و پێنج سەد ساڵی ئێران پڕە لە پیاوسالاری و “شێری نێر”. تەنانەت پاشایەکی ژنیش لەم مێژووە شکۆمەندەدا نادۆزرێتەوە. تەنانەت لە مێژووی هاوچەرخدا باوکی ژنی بە ناقس عەقڵ دەزانی. ئەو خۆی زۆر چاک دەزانێت ئەگەر کچ بووایە ئەمڕۆ لەو شوێنەدا نەدەبوو!
ژیانی سەردەمیشاهەنشای باوکیشیان ئەوەندە بێ حورمەت بوو کە وێرانکردنی کوخەکاکانی دانیشتوانی قەراخ شارەکان کلیلی شۆڕشی ١٩٧٩ بوو. هەروەها ئەرکی ئازادی لە سیستەمی پاشایەتیدا ڕوونە هەر وەک لە سەرەوە ڕوون کراوەتەوە.
خاڵی سەرەکی ئەوەیە کە بە درێژایی مێژووی پیاوسالاری شانشینی، مرۆڤایەتی و ئازادی بە پیرۆزی و تابۆی دژە ئینسانی خاک و سنووری پڕگەوهەر و ئیمپراتۆریەتی باوباپیران و ڕەگەزی ئاری لەژێر پێیاندا پلیشاوەتەوە و ئەمڕۆش هەمان ئەمانە پیرۆزییە دژە مرۆییەکان و تابۆکان پایەکانی سیستەمی فیکری و جیهانبینی شازادە و شوێنکەوتووانین. شۆڕشی ئێستای ژنان ئه‌ركی مێژوویی هه‌یه‌ كه‌ نه‌ك ته‌نها له‌گه‌ڵ دیكتاتۆری ئیسلامی، به‌ڵكو له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و خاک پەرست و دۆگما و پیرۆزی و تابۆیە نه‌ته‌وه‌یی-ئاینیانە یه‌كلایی بكاته‌وه‌ كه‌ له‌ ماوه‌ی سه‌د ساڵی ڕابردوودا دیكتاتۆری دوای دیكتاتۆرییان به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگای ئێراندا سه‌پاندووه‌. بەڵام ئەمجارە هاواری ئازادی نەوەی هەشتاکان کە زیاتر لە مانگێکە شەقامەکانی داگیرکردووە، بە هیچ سیستەمێکی بەهای نەتەوەیی و ئایینی و نەتەوەیی و نیشتمانپەروەرانە وەڵام نادرێتەوە.
وەڵامی ڕوون و راستەوخۆ ئینسانیەت و بەها گشتگیرە ئینسانیەکانە. کەبناغەی یەکڕیزیی خەڵکە لە ئێران، و هاوسۆزی خەڵکی جیهانی لەگەڵ شۆڕشی ژنانە لە ئێران، بەهای ئینسانی گشتگیرە و هەر ئەوە!
لێرەشدا شازادە پەیوەندی بە بارودۆخی سیاسی ئێران و شۆڕشی ئێستاوە نییە. جیهانبینی و سیستەمی حکومی ئەو، بە نازناوی شازادە یان بەبێ ئیدیعای شازادە و بە ئیدیعای پاشایەتی یان بەبێ ئیدعای پاشایەتی، تەواو پێچەوانەی ئەو بەها و ئایدیاڵانەیە کە شۆڕشی ئێستای ئێران ئاڵاکەی بەرز کردووەتەوە.
حکومەتی ئینتقالی و دەستوور
کاک پەهلەوی باس لە قۆناغی ئینتقالی و حکومەتی کاتی و دەستوور دەکات. دەشڵێت، دەبێت ئەو هێزانەی حکومەتی کاتی پێکدەهێنن قبوڵ بکرێن و خەڵک جۆری حکومەتی داهاتوو هەڵبژێرێت. بێ گومان وایە، بەڵام جەختکردنەوە لەسەر ئەم پرسە هیچ شتێک ڕوون ناکاتەوە.
یه‌که‌م ئه‌و خه‌ڵکه‌ی که‌ به‌ ده‌سه‌ڵاتی خۆیان کۆماری ئیسلامییان هێناوەتە خوارەوە، رێگا ناده‌ن هیچ کام له‌ هێزه‌ نه‌خوازراوه‌کانیان ته‌نانه‌ت به‌ شێوه‌یه‌کی کاتیش ده‌سه‌ڵات به‌ده‌ست بهێنن. هێزە متمانەپێکراوەکانی خەڵک ئەو حیزب و ڕێکخراو و دامەزراوەی خەبات و کەسایەتیانە دەبن کە مێژووی چالاکی و خەباتی درەوشاوەیان هەیە لە بزووتنەوەی کرێکاری، لە بزووتنەوەی ئازادیخوازی ژنان، لە بزووتنەوەی خوێندکاری، لە بزووتنەوەی دادگاییکردن و بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکانی دیکەدا کە بەردەوام لە دژی کۆماری ئیسلامی بەردەوام بوون ئەو هێزانەی کە لە پێناو ئەو داخوازی و ئامانج و دروشمانەدا تێدەکۆشن کە شۆڕش باسی لێوە دەکات، لە کارنامەی خۆیاندا دانابێت. هه‌روه‌ها پێگه‌کان و شێوازی کارکردنی هێز و که‌سایه‌تیه‌کان له‌ پێشهاته‌کانی ئه‌م شۆڕشه‌ی ئێستادا پێوه‌رێکی باش ده‌بێت بۆ جیاکردنه‌وه‌ی خراپ له‌ چاک. لە لایەکی دیکەوە شۆڕش هێڵێک لە چالاکوان و کەسایەتییە شۆڕشگێڕەکان دەهێنێتە مەیدان. هەموو ئەمانەش هێزی متمانەپێکراوی جەماوەری شۆڕشگێڕ دەبن. پێکهاتەی حکومەتی کاتی تا ڕادەیەکی زۆر لە ناخی ئەو شۆڕشەدا دیاری دەکرێت کە بووە هۆی ڕووخانی کۆماری ئیسلامی.
دووەم: مەسەلەکە لەسەر دەستنیشانکردنی دەسەڵاتی خەڵک نییە لە دیاریکردنی حکومەتی کاتیدا، بابەتی گرنگتر و چارەنوسسازتر جۆری حکومەت و پێکهاتە و ناوەڕۆکی ئەو حکومەتەیە کە بڕیارە دوای حکومەتی کاتی دەسەڵات بگرێتە دەست. بێگومان مرۆڤەکان دەبێ هەڵیبژێرن، بەڵام پرسیاری سەرەکی ئەوەیە چ لەڕووی ناوەڕۆکەوە و چ لەڕووی فۆرمەوە، دەبێ چ جۆرە حکومەتێک هەڵبژێرن کە بتوانێت ئایدیاڵ و ئامانجە مرۆییەکانی شۆڕش دابین بکات؟ وەک لە سەرەوە بینیمان جیهانبینی و سیستەمی بەهای شازادە لەم حاڵەتەشدا ڕوانگەیەکی ڕوون ناخاتە بەردەم خەڵک. ناکرێ بەڵێنی ڕابردوو وەک داهاتوو بدرێت بە کۆمەڵگایەک کە پەنجە لە ئاسمان دەدات. نەوەی هەشتاکان بە کۆماری ئیسلامیدا تێنەپەڕیوە بۆ گەڕانەوە بۆ “شانازیە”بووەکانی ٥٠ ساڵ لەمەوبەر و ٢٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر.
لە رووی شێوەی حکومەتەوە وەک پرەنسیب “دەبێت خەڵک هەڵیبژێرێت” واتە بەشداری راستەوخۆ و مومارەسەی ئیرادەی خەڵک لە هەڵبژاردنی حکومەتی کاتی و داڕشتنی دەستووردا. هەروەها کەسانێک کە بە هێزی شۆڕشەکەیان توانیویانە کۆماری ئیسلامی بخەنە خوارەوە، دەسەڵات و ئەگەری بەشداریکردنی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆیان لە بنیاتنانی داهاتوویاندا دەبێت. جەختکردنەوەم لەسەر بەشداریکردنی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆیە. نابێت هیچ حیزب و هێزێک لە سەرەوە ئەرک بە خەڵک بسپێرن. کۆماری ئیسلامی کە بە پێچەوانەی بیروباوەڕ و پڕوپاگەندەی هێزە شاهانەیەکان، هۆکاری شێواندن و سەرکوتکردنی شۆڕشی ١٣٥٧ بوو نەک نوێنەری ئەو، بە هێرشکردنە سەر ئەو ڕێکخراوانەی کە لە ئەنجامی شۆڕشەوە هاتوون، واتە شوراکان و ڕاگەیاندنی “شوراکان بەتەواوی بسڕنەوە” و دواجار بە چەقۆ بەرزکردنەوە بەڕویی ئەو خەڵکەی کە ئارەزووی ئایدیالی ئازادی و هێنانەدی یەکسانی شۆڕشی ١٣٥٧یان دەکرد، توانی دەسەڵاتی دۆزەخی خۆی جێگیر بکات. نابێت ڕێگە بدرێت ئەم کارەساتە دووبارە بێتەوە. خەڵک حکومەتی سەرووی خۆیان و ئاغایان ناوێت بەسەریانەوە بێت. ئه‌مجاره‌ ئه‌و خه‌ڵکه‌ ڕێکخراوانه‌ی له‌ دژی کۆماری ئیسلامی ڕاپه‌ڕینان کرد، ده‌بێ ڕاسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ له‌ دیاری کردنی حکومه‌تی کاتی و داڕشتنی ده‌ستوور و به‌ڕێوه‌بردنی کاروباره‌کانیان به‌شدار بن. ئەمە مانای ڕاستەقینەی ئازادییە کە کۆمەڵگا بەدوایدا دەگەڕێت. ناردنی خەڵکی چالاک و ڕێکخراو لە ناخی شۆڕشدا بۆ ماڵەوە دوای سەرکەوتن نوسخەی شکستی شۆڕشە. ئەم کارەساتە نابێت دووبارە بێتەوە. شۆڕشی ئێستا ئەركێكی لەسەر شانە، بۆ ئەوەی بەڕاستی كۆمەڵگا ئازاد بكات، دەبێت كۆتایی بە مێژووی هەر جۆرە حكومەتێك لە سەرووی خەڵكەوە بهێنێت و لە جێگەیدا حكومەت و سیستمێكی سیاسی بگۆڕێت كە لەسەر بنەمای ئۆرگانەكانی خەڵك پێكهاتووە لە ناخی شۆڕشدا.
لە ڕووی ناوەڕۆکەوە پێویستە جەماوەری خەڵک لە ئێستاوە ئاشنا بن بە سیاسەت و بۆچوون و ئامانج و بەرنامەی ئەو حیزب و هێزانەی کە دەیانەوێت لە حکوومەتی کاتی و داهاتووی ئێراندا ڕۆڵیان هەبێت. تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە ناوەڕۆکی سیاسەتەکانەوە هەیە، پێداگری لەسەر ئەوەی کە خەڵک هەڵیبژێرن، وەڵامی هیچ شتێک نییە. هەر دەمێنێتەوە لە هەڵبژاردنی پەرلەماندا، بۆ نموونە لە فەرەنسا، حیزب تەنیا ڕایدەگەیەنێت کە دەبێت خەڵک هەڵیبژێرن! ڕوونە کە مرۆڤەکان لەسەر بنەمای ئەو زانیارییانەی کە هەیانە لەسەر بەرنامە و ئامانج و مێژووی پارتە سیاسییەکان و چالاکانی سیاسی و کەسایەتی و دامەزراوە خەباتکارەکانی ناو بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان هەڵیدەبژێرن و ئەرکی هەموو ئەو هێزانە و بەتایبەت حیزبەکانە، بۆ ئەوەی بە شەفافی و بە ڕوونی بەرنامە و ئامانجەکانیان ڕابگەیەنن.
ئامانج و سیاسەتی حیزبەکەمان لە بەرنامەی دنیایەکی باشتردا بە ڕوونی ڕوون کراوەتەوە. بەڵام پلان و ئامانجی شازادە و حزبە نزیکەکانی چین؟ سنووری پڕگەوهەر و مافی مرۆڤی کورش و یەکپارچەیی خاکی زیاتر لە سیستەمێک لە شتە پیرۆزەکان و تابۆ و سنووردارکردنە بەرامبەر هەموو ئەو کەسانەی کە باوەڕیان بەم شتە پیرۆزانە نییە نەک بەرنامەیەک بۆ ئازادی و یەکسانی و رزگاری. تەنانەت حکومەتی عەلمانی دیموکرات کە لەسەر ئەم جۆرە پیرۆزی و بەهایانە دامەزراوە، توانای بەدیهێنانی ئامانجەکانی شۆڕشی ئێستای نییە.
کەمترین چاوەڕوانی لە حکومەتی کاتی و لەوەش گرنگتر دەستوور کە بڕیارە داهاتووی ئێران لە قاڵب بدات، ئەوەیە کە دژی هەموو هەڵاواردنێک بێت و گەرەنتی ئازادی و یەکسانی و خۆشگوزەرانی هەموو هاووڵاتیان بکات، بە مانا هەمەلایەنە ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتووریەکەی ئەمانە ئامانجەکانن. بنەمای دەستووری حیزبەکەمان بەرنامەی دنیایەکی باشترە. حیزبی ئێمە بە هەموو هێزی خۆیەوە خەبات دەکات بۆ حکومەتێک و سیستەمێک کە هەر جۆرە هەڵاواردنێکی ڕەگەزی، نەتەوەیی، میللی، ئایینی، ئابووری و چینایەتی هەڵبوەشێنێتەوە و دوای کۆماری ئیسلامی کۆمەڵگایەکی ئینسانی و یەکسان و ئاوەدان لە ئێران دابمەزرێنێت.
ئێمە و پێم وایە هەموو خەڵکی ئێران چاوەڕێی ئەوە دەکەین کە هەموو پارتەکانی ئۆپۆزسیۆن لە حیزبە چەپەکانەوە تا هێزە کۆماریخواز و شاهانە و هتد بە ڕوونی پلان و ئامانجەکانیان ڕابگەیەنن تا خەڵک بتوانێت بە ئاگایانە و ئازادانە داهاتووی خۆی هەڵبژێرێت. باشترە شازادە نازناوی شازادە و مەدالیای یەکێتی نەتەوەیی وەلا بنێت و وەک هاوڵاتییەکی ئاسایی و چالاکی سیاسی بچێتە ناو چاڵەکەوە.

٢٩ی مانگی میهر ١٤٠١، ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢




ساتیرەچیرۆک: ئه‌زمه‌ و به‌دیل.. هێرش رەسوڵ

حه‌ماسه‌ت گرتبوی. ده‌ماری ملی له‌راده‌به‌ده‌ر به‌رزببوه‌وه‌. چاوه‌کانی بز کردبونه‌وه‌. په‌نجه‌ی دۆشاومژه‌ی ده‌ستی راستی راده‌وه‌شاند و به‌ ده‌نگێکی قرخن هاواری ده‌کرد:

  • ئاخر پێم ناڵێن ئێوه‌ له‌ چیتان که‌مه‌؟ بیرتان چۆوه‌ ئێمه‌ ئه‌م گونده‌‌مان له‌ چییه‌وه‌ کرد به‌ چی؟ به‌خوا وێرانه‌یه‌ک بو بۆ خۆی. جاده‌مان بۆ راکێشا. مه‌کته‌ب و خه‌سته‌خانه‌مان بۆ دروستکردن. منداڵی داماوی ئێمه‌ به‌ کوێره‌وه‌ریی زۆر ده‌چن له‌ مه‌کته‌به‌کانی شار ده‌خوێنن، هی ئێوه‌ش له‌ پاڵ ماڵه‌کانی خۆتانه‌وه‌.
    خۆتان هه‌ر ده‌رد و نه‌خۆشییه‌کتان هه‌بێت، له‌ بنکه‌ی ته‌ندروستیی گوند عیلاج ده‌کرێن، بۆ ئه‌مه‌ش ئێمه‌ ده‌بێ بۆ کۆکه‌ و هه‌ڵامه‌تێکی به‌سیت به‌ ناچاری بچینه‌ شار و له‌ موسته‌شفا ده‌ولییه‌کان کۆڵێ فه‌حص و فحوصات به‌ ته‌شتێ دۆلار و یۆرۆ بکه‌ین. بیرم نایه‌ عه‌مودی کاره‌بامان بۆ داناون، چه‌ند ساڵێکیشه‌ وایه‌رمان بۆ لێ به‌ستون و کاره‌باتان هه‌یه‌.
    بۆ مه‌سه‌له‌ی ئاو-یش، کانیی گوندمان بۆ پاراستون، نه‌مانهێشتوه‌ ئه‌و میراته‌ گه‌وره‌یه‌ی باووباپیرانمان له‌وه‌ پیس و لێڵتر بێت، بۆ ئه‌مه‌ش ئێمه‌ خۆمان دڵمان نایه‌ له‌و ئاوه‌ بخۆینه‌وه‌، تاکو که‌م نه‌کات، قیروسیامان له‌ نه‌فسی خۆمان کردوه‌، ئاوی موقه‌تته‌ری که‌س نازانێ چۆنی ده‌به‌ و په‌رداخ له‌ شارانه‌وه‌ دێنین.
    ئا بیرم که‌وته‌وه‌، باسی تیجاره‌ت و هاورده‌مان کرد، ده‌زانن ئه‌م گونده‌ شیرینه‌مان کردۆته‌وه‌ مه‌رکه‌زێکی گه‌وره‌ی تیجاری. ئیتر بازاڕی ره‌ش نه‌ماوه‌، ئێمه‌ بازاڕی ئازادمان بۆ کردنه‌وه‌، چیتان ده‌وێ هه‌مانه‌، له‌ په‌نیر و که‌ره‌ی ئێرانییه‌وه‌ بۆ ماستی تورکی و یۆنانی و هه‌نگوینی کلۆره‌داره‌کانی سعودییه‌، له‌ میوه‌جاتی وڵاتانی عه‌ره‌بییه‌وه‌ بۆ سه‌وزه‌ و ته‌ماته‌ و خه‌یاری ئێران، بۆ خه‌ڵوزی چینی، جلوبه‌رگی ره‌سه‌نی گوندی خۆمان به‌ ده‌ست و په‌نجه‌ی وردیلانه‌ی خوشک و برا چینییه‌کانمان، ئه‌مه‌ش ته‌نها بۆ ئه‌وه‌ی خۆتان و ماڵ و منداڵتان له‌ ده‌ست بۆنی قشپل و ریخ و ته‌پاڵه‌‌ نه‌جاتتان بێ و چیتر له‌و گه‌رما و سه‌رماتاقه‌تپڕوکێنه‌ی گونددا شوان و گاوانی و جوتیاری و کار و کاسبی نه‌که‌ن.
    هه‌مو گوند، به‌ ژن و منداڵ، گه‌وره‌ و بچوک، ته‌نانه‌ت پیر و په‌ککه‌وته‌وه‌ ئاگادارکرابونه‌وه‌ که‌ له‌ ئانی وتاره‌ نایابه‌که‌دا له‌ گۆڕه‌پانی گوند ئاماده‌بن.
    پیاوانی کوێخا، به‌ هه‌موانیان راگه‌یاندبو، ئه‌ورۆژه‌ مه‌کته‌ب و خه‌سته‌خانه‌ و دائیره‌ و ده‌وائیر و هیچ کار و کاسبییه‌ک نیه‌، “ئه‌گه‌ر مردوشن، به‌ جه‌نازه‌که‌وه‌ له‌وێ، له‌به‌ر قرچه‌ی گه‌رما، به‌ پێوه‌ ده‌وه‌ستن و ته‌نها بۆتان هه‌یه‌ چه‌پڵه‌ لێبده‌ن و هوتافی (بژی، بژی) و ره‌زامه‌ندی بۆ جه‌نابی کوێخا بکێشن”. “که‌سمان ناوێ ده‌موچاوی بدابه‌یه‌کدا، یان له‌به‌ر خۆیه‌وه‌ ورته‌ورت بکات، یاخود چرپه‌ چرپ له‌گه‌ڵ ته‌نیشته‌که‌ی قسه‌بکات”.
    کوێخا تا چه‌پڵه‌ی بۆ لێده‌درا، زیاتر که‌یفی به‌ خۆی ده‌هات و ده‌نگی لێهه‌ڵده‌بڕی. جار جار ته‌ماشایه‌کی ئه‌ملاولای خۆی ده‌کرد و هه‌ستیده‌کرد له‌گه‌ڵ هه‌ر چه‌پڵه‌یه‌کدا بست بست باڵا ده‌کات.
    وتاره‌ مێژوییه‌ دورودرێژه‌که‌ی کوێخا له‌به‌ر سێبه‌ری سته‌یجی نێوده‌وڵه‌تیی گوندی (ئاشی نه‌زان) بو، که‌ شاره‌زایان به‌ که‌پر و دار و دره‌خت دروستیانکردبو.
    یه‌کێک له‌ پیاوه‌ هه‌ره‌ متمانه‌پێکراوه‌کانی موکه‌ببه‌ره‌که‌ی بۆ کوێخا گرتبو، ئه‌ویش به‌ قاته‌ شاڵه‌ شینکییه‌ زۆر تازه‌که‌یه‌وه‌، که‌ ئه‌وه‌نده‌ نه‌ده‌بو له‌ کوێخای گونده‌که‌ی ئه‌ولاوه‌ به‌ دیاری بۆی هاتبو، وه‌ستابو، به‌ فیزێکه‌وه‌ ده‌ستی چه‌پی خستبوه‌ به‌ر پشتێنه‌ گوڵگوڵه‌که‌ی، و ده‌ستی راستیشی کردبوه‌ هاوکاری ده‌م و زمانی، تاکو به‌ ره‌وانترین شێواز بیروڕاکانی (دامه‌زراوه‌ی کوێخایه‌تیی گوندی ئاشی نه‌زان) به‌ هاوگوندانی بگه‌یه‌نێ و تازه‌ترین ئه‌حداث و مه‌وقیفه‌کان ده‌رباره‌ی ره‌وشی ئه‌مڕۆی گوند و ناوچه‌که‌یان بۆ لێکبداته‌وه‌.
    له‌وه‌ده‌چو راوێژکاره‌کانی، کوێخایان له‌ میدیاکانی گوند پڕکردبێ و به‌ “تابوری پێنجه‌م” هه‌ژماریانکردبن. به‌ تایبه‌ت باسی هه‌ریه‌ک له‌: رۆژنامه‌‌ی (چاوی گوند)، گۆڤار‌ی (ئاشه‌وان)،‌ رادیۆی (نه‌زان ئێف ئێم)، ته‌له‌ڤزیۆنی (نه‌زان سات)، سایتی (نه‌زان ویکیلیکس) و تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی: (شه‌وچه‌ره‌)، (کانیی ژنان) و (حه‌وزه‌که‌ی به‌ر مزگه‌وت)یان بۆ کردبو، گوایه‌ دژی خۆت و دامه‌زراوه‌ و بڕیاره‌کانت هه‌واڵ و زانیاری و وتاری ناڕاست و پڕ له‌ ناوزڕاندن بڵاوده‌که‌نه‌وه‌.
    دوای دو ئحم، وه‌ک نیشایه‌ک بۆ مسه‌یته‌ری، و بۆ ئه‌وه‌ی که‌مێک توڕه‌ییه‌که‌شی بشارێته‌وه‌، کوێخا ده‌ستیکرده‌وه‌ به‌ وته‌کانی:
    بیستومه‌ له‌ملاولا و له‌ ئیعلامی ته‌قلیدی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ ره‌سم و ڤیدیۆی قۆڕ داده‌به‌زێنن و باسی نه‌بونی موچه‌ و ئاو و کاره‌با و به‌نزین و نه‌وت و غاز و ئه‌و شتانه‌ ده‌که‌ن. ئاخر تو ویژدانتان من بۆ ئه‌وه‌ حوڕڕییه‌تم بۆ فه‌راهه‌مکردون؟ له‌مانه‌ش ناخۆشتر ماوه‌یه‌که‌ سه‌ری زمان و بنی زمانتان بوه‌ته‌ باسی (ویلایه‌تی کوێخایه‌تی)، گوایه‌ مودده‌م به‌سه‌رچوه‌ و یه‌کێک ده‌خه‌نه‌ شوێنم.
    پاش ئه‌وه‌ی کوێخا که‌مێک وه‌ستا و به‌ چاو ئاماژه‌ی بۆ کوپه‌که‌ی سه‌ر مه‌نه‌صه‌که‌ کرد، یه‌کێک له‌ نۆکه‌ره‌کانی کوپه‌که‌ی برده‌ لای زاری و کوێخاش شله‌مه‌نییه‌که‌ی خوارده‌وه‌، که‌ دیارنه‌بو ئاو بو یان عه‌ره‌ق! لەوکاتەشدا، لە دڵی خۆیدا و بە بێ ئەوەی دەمی بجوڵێنێت، دەیگوت: “من ئێوه‌م له‌ پشته‌ ئێوه‌، تا ئێوه‌ بمێنن، تا ده‌نگی ئێوه‌ هه‌بێ، تا بێده‌نگیی ئێوه‌ به‌رده‌وام بێ، تا چه‌پڵه‌ی نه‌زانانه‌ی ئێوه‌ ببیستم، تا چه‌مانه‌وه‌ی به‌رده‌وامی ئێوه‌ ببینم، من هه‌ر کوێخایه‌که‌ی جارانم، دڵنیابن”.
    ئینجا ده‌ستی به‌ سمێڵه‌ ره‌شکراوه‌که‌یدا هێنا و درێژه‌یدایه‌وه‌:
  • ئاخر بیرتان چۆوه‌، جاران چۆن بون و ئێستا چۆنن؟ جاران چییتان هه‌بو و ئێستا خاوه‌نی چیین؟ ئااای چ قه‌ومێکی زاکیره‌ زه‌عیفن!
    من هه‌مو قیتاعه‌کانی گوندم پێشخست، که‌رتی کشتوکاڵ، بازرگانی، پیشه‌سازی… ته‌ناته‌ت نه‌مهێشت له‌ ده‌رهێنانی سامانی ژێر زه‌ویش ئێوه‌ ئه‌زێت بکێشن، خۆم له‌گه‌ڵ کۆمپانیای شاری پێشکه‌وتو رێککه‌وتوم، رێککه‌وتنی ماوه‌درێژ، خۆیان بۆمان ده‌رده‌که‌ن و بۆشمان به‌ڕێده‌که‌ن و بۆشمان ده‌فرۆشن، ئیتر کێشه‌تان چییه‌؟
    من هه‌موتانم حه‌سانده‌وه‌، له‌ کۆڵ و جوتکردن و شه‌نه‌ و ده‌غڵ و دان و توتن و گوڵه‌به‌ڕۆژه‌ و مه‌ره‌زه‌ و فه‌لاحه‌تی و ره‌نجکێشانم کردنه‌وه‌. زۆربه‌تانمان کرد به‌ پۆلیس و ئاسایش و حه‌ره‌س قه‌ریه‌ و گوندپارێز. هه‌ندێکتانم کرده‌ خانه‌نشین بێ ئه‌وه‌ی رۆژێ له‌ رۆژان بۆ یه‌ک ده‌قیقه‌ ئه‌م گونده‌تان پاراستبێت. به‌شێکیشتان بندیوار و به‌رسێبه‌ر و موفته‌خۆر.
    دوای ئه‌وه‌ش، ئاراسته‌ی وتاره‌که‌ی به‌ لای لاواندا گۆڕی:
  • گه‌نجان، لاوان پێم ناڵێن بۆ کوێ ده‌ڕۆن؟ سه‌ری خۆتان بۆ کام گوند و شار و مه‌مله‌که‌ت هه‌ڵده‌گرن.
    ئینجا به‌ دڵی پڕ و چاوی به‌ گریانه‌وه‌، به‌ نه‌غمه‌یه‌کی ناخۆشه‌وه‌ ده‌ڵێت: ئاخر چۆن دڵتان دێ ئه‌م گونده‌ جوان و قه‌شه‌نگه‌ جێبێڵن.
    یه‌کێک له‌ حیمایه‌ تایبه‌ته‌کانی به‌ پارچه‌یه‌ک کلێنس فرمێسکه‌کانی کوێخا ده‌سڕێت. کوێخا به‌رده‌وامده‌بێت:
  • قه‌سه‌م به‌ گیانبه‌ختکردوانی رێگای رزگاریی گونده‌که‌مان.. سوێند به‌ خاک و ئاو و دار و دره‌ختی ئه‌م به‌هه‌شته‌، هیچ گوند و شاره‌دێ و شار و مه‌مله‌که‌تێک به‌ قه‌د ئێره‌ خۆش نیه‌، بڕواتان هه‌بێت. من هه‌مویم دیوه‌، هه‌موی گه‌ڕاوم، کاتێ به‌ دوای دۆزی ره‌وای ئێوه‌ی چه‌وساوه‌وه‌ بوم، کاتێ پێ به‌ پێ به‌ دوای مافی ئێوه‌ له‌ هه‌مو ده‌رگاکانم ده‌دا، زۆر مه‌کانی عه‌جیب و غه‌ریبم بینین، به‌ڵام هیچیان ناگه‌ن به‌ تۆز و خۆڵی ئه‌م جه‌ننه‌ته‌.
    کوێخا به‌ حه‌ماسه‌ته‌وه‌ ده‌یگوت: گه‌نجی هیچ شوێنێک بارته‌قای گه‌نجی ئه‌م دێیه‌ خۆشبه‌خت و ئاسوده‌ نیه‌. ئه‌وه‌تا منداڵ و جحێڵه‌ نه‌گبه‌ته‌کانی خێزانه‌کانی ئێمه‌، که‌ به‌ ناچاری و له‌ ترسی دوژمنی به‌دکار ئاواره‌ی ئه‌و شار و سه‌ڵته‌نه‌تانه‌ بون، ئێستا له‌ خراپترین دۆخی رۆحی و ده‌رونی و جه‌سته‌یی و ته‌ندروستییدان، به‌رده‌وام فرمێسک بۆ مه‌وتنی باب و باپیرانیان ده‌ڕێژن. قه‌ناعه‌تتان هه‌بێت، کاتێ له‌گه‌ڵ گێل فرێند و بۆی فرێنده‌کانیشیان ده‌چنه‌ مه‌سبه‌ح و دیسکۆ و پۆپ و نایتکله‌په‌کانیش هه‌ر بیریان لێره‌یه‌ و تۆزقاڵێک چێژ وه‌رناگرن.
  • لاوانی عه‌زیزی (ئاشی نه‌زان)!
    ئێوه‌ نه‌وه‌ی نوێی ئه‌م گونده‌ن، ئاینده‌ بۆ ئێوه‌ی خوێنگه‌رمه، ئیتر چۆن دڵتان دێت ئه‌م باوه‌شه‌ گه‌رمه‌ جێبێڵن، رێی هات و نه‌هات بۆ ده‌گرنه‌به‌ر؟ دڵنیام دوایی په‌نجه‌ی په‌شیمانی ده‌گه‌زن، به‌ڵام دادتان نادات. بیریشتان نه‌چێت مادام خۆتان بڕیارتان داوه‌ و خۆتان ئه‌م رێگه‌یه‌ هه‌ڵده‌بژێرن، ئێمه‌ ته‌حه‌ممولی هیچ مه‌سئولیه‌تێک ناکه‌ین.
    کوێخا هه‌ناسه‌یه‌کی قوڵی هه‌ڵکێشا و به‌ توڕه‌ییه‌کی زۆره‌وه‌ ده‌ستی به‌ فه‌رمایشته‌کانی کرده‌وه‌:
  • ئێستا له‌ هه‌مولایه‌که‌وه‌ خه‌ته‌ری گه‌وره‌ له‌سه‌ر گونده‌که‌مان هه‌یه‌، هه‌ڕه‌شه‌ی کوشت و بڕمان له‌سه‌ره‌. چیتر له‌ ناحیه‌وه‌ بودجه‌ و موچه‌مان بۆ نایه‌ت، که‌چی ئێوه‌ی ناشکور تۆزێ ته‌حه‌ممولتان نیه‌. چه‌ند رۆژێکی که‌مه‌ ئه‌زمه‌ی بودجه‌ و موچه‌ و نه‌وت و به‌نزین و غاز و ئاو و کاره‌با و …تاد په‌یدا بوه‌ به‌رگه‌ناگردن. ئای چ میلله‌تێکی سه‌یرن.
    له‌ پڕ ژاوه‌ژاوێک له‌ پشت گونده‌وه‌ بیسترا، ورده‌ ورده‌ له‌ شوێنی خوتبه‌ مێژوییه‌ دورودێژه‌که‌ی کوێخا نزیکده‌که‌وته‌وه‌. سه‌ره‌تا کوێخا سورهه‌ڵگه‌ڕا و زۆر شڵه‌ژا، وه‌ستان و پچڕان که‌وته‌ نێو قسه‌کانی، به‌ڵام کاتێ یه‌کێک له‌ پاسه‌وانه‌ تایبه‌ته‌کانی له‌سه‌ر دره‌ختێکی به‌رامبه‌رییه‌وه‌ به‌ ده‌ست و په‌نجه‌ ئاماژه‌ی (ئۆکه‌ی) بۆ کرد، ئاهێکی به‌به‌ردا هاته‌وه‌ و له‌ ژێر لێوه‌وه‌ بزه‌یه‌کی کرد.
    مه‌جموعه‌یه‌ک به‌ جلی ئاڵوواڵاوه‌، به‌ چه‌ند گوێدرێژێکه‌وه‌، که‌ پێده‌چو له‌ گونده‌که‌ی ئه‌وبه‌ره‌وه‌ ته‌شریفیان هێنابێت، خۆیان به‌ ئاپۆڕاکه‌دا کرد و که‌وتنه‌ هاوارکردن: “کوێخا به‌دیلی نیه‌، کوێخا نمونه‌ی نیه‌.. ئه‌گه‌ر نه‌مێنێ کوێخا، کێ جێگامان بۆ راخا؟.. کێ پێی خۆشه‌ با وس بێ، هیتر بمرێ له‌ داخا”.
    کوێخاش وا خۆی پیشاندا گوایه‌ گرنگی به‌ هوتافی ئه‌و گروپه‌ نادات. ده‌ستیکرده‌وه‌ به‌ وتاره‌که‌ی:
  • هاوگوندانی به‌ شه‌ره‌فم.. جه‌ماوه‌ری خۆشه‌ویست و شیرینی گوندی (ئاشی نه‌زان)!
    هه‌مو ئه‌و شتانه‌ی ئێوه‌ ناوتان ناون کێشه‌ و ئه‌زمه‌ و قه‌یران به‌د‌یلیان هه‌یه‌. موچه‌ دواده‌که‌وێت، صه‌بر و ته‌حه‌ممولتان هه‌بێت، مه‌صره‌ف که‌م بکه‌نه‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ مه‌چنه‌ گه‌شت و گه‌ڕان و سه‌یران و صه‌فا، هه‌مو هه‌فته‌یه‌ک گۆشت و پڵاو مه‌خۆن، هه‌مو جه‌ژنێک جل و پێڵاوی تازه‌ مه‌کڕن، واز له‌ کڕینی ڤێللا و خانو و شوققه‌ی سیتی و گونده‌کانی ئه‌ڵمانی و ئینگلیزی و ئیتاڵی و فره‌نسی و خه‌ون و خه‌یاڵ و باخ و شاخ و چیا بهێنن، خانوه‌ قوڕه‌کانتان بیرچۆته‌وه‌؟ چیتر منداڵه‌کانتان مه‌نێرنه‌ مه‌دره‌سه‌ گرانبه‌ها سیستم ئه‌وروپی و ئه‌مه‌ریکییه‌کان، ئه‌ی (سوید)یش ئه‌وروپا نیه‌؟ (سیستمی ئاشی نه‌زان) عه‌یبی چییه‌؟
    کاره‌با نیه‌، به‌دیل هه‌یه‌، ده‌چینه‌وه‌ سه‌ر چراڕه‌شکه‌کانی سه‌رده‌می باب و باپیرانی نه‌مرمان. ئاو نیه، به‌دیل هه‌یه‌، زۆر به‌ که‌می ئاو ده‌خۆینه‌وه‌، جه‌ژناوجه‌ژن خۆمان ده‌شۆین،ده‌ست به‌ ئاوه‌وه‌ ده‌گرین.‌ نه‌وت و غاز نیه‌، به‌دیل هه‌یه‌، ته‌پاڵه‌ بۆ چێشتلێنان به‌کاردێنین. به‌نزین نیه‌، سه‌یاره‌کانمان ده‌سوتێنین، به‌ سواری گوێدرێژ هاتوچۆ ده‌که‌ین، یان هه‌ر به‌ پێ، بۆ صیحه‌تیشمان باشه‌.
    بۆیه‌ چه‌ندباره‌ی ده‌که‌مه‌وه‌: هه‌مو ئه‌و شتانه‌ی ئێوه‌ ناوتان ناون کێشه‌ و قه‌یران به‌د‌یلیان هه‌یه‌، به‌ڵام باش باش بیزانن و وه‌کو ئه‌ڵقه‌ بیکه‌نه‌ گوێچکه‌ گرانه‌کانتانه‌وه‌: ته‌نها من به‌ دیلم نیه‌، من!

28/09/2015 رانیه‌




کۆتایی لە سەرەتاوە.. نەوزاد بەندی

بۆ / ژ …………………ا

بڕۆ ، خۆریشم ناوێ ،
گەر بە تۆ ڕۆژ بێتەوە ..
بڕۆ ..ئەوەندە وون بە ،
هیچ کەس نەتدۆزێتەوە ..

دڵێ به تۆ خۆش ببێ ،
من خۆم ڕایئەوەستێنم ..
بزەیەک تۆ وێنەی کەی ،
من هەڵیئەوەرێنم …

شیعرێ تۆ ئیلهامی بی ،
یەک پیتی لێ نانوسم ..
تۆ قەڵەمی عەشق بی ،
یەک پیتی پێ نانوسم ..

من قەت لە خۆم نابوورم ،
کە چی جوان بوو بۆم نوسیت ..
کە دەربارەی هیچ شتێ ..
شتێکم لێ نەپرسیت ..

وامزانی هەرچی گوڵە ،
بە سپۆنسەری تۆیە ..
نەمزانی بنچینەکەت ،
چنگێ فێڵ و درۆیە ..

بڕۆ ، کێ پارەی هەبوو ،
کێ قۆڵبڕ بوو ، لەوێ بە ..
بە ڕۆژ گوڵە بەڕۆژە و ..
شەو ، شەوچەرەی شەوێ بە ..

نەوزاد بەندی




خوێندنەوە بۆ سێ بەرگی ئنیسکلۆپیدیای کوردو کوردستان.. سەلاح جەلال

ئنیسكلۆپیدیای كوردو كوردستان لەسێ بەرگدا بەهەوڵ و تەقەلای كۆمەڵێك دڵسۆز بڵاوبوەوە، بۆشاییەكی گەورەی لەمێژووی كەلتورو خوێندراوەی كوریدا پڕكردەوە. گرنگی ئەم بابەتە بەوتارو كاری سەرپێیی تەواو نابێت بەڵكو بۆتە پرۆژەیەكی گرنگی مەعریفی، پێویستە لەهەموو بوارەكانەوە كاریان لەسەر بكرێت. لەكاتێكدا بەرەو ئەوە دەچێت مێژووی كوردو كوردستان بەهەموو بوارو گۆڕانكارییەكانییەوە لە میمۆریەكدا كۆبكاتەوە، واتای فەرهەنگی وشەكەیش بوارەكانی مەعریفە دەگرێتەوە.
ئنیسكلۆپیدیا لەبنەڕەتدا وشەیەكی یۆنانییە، واتای بازنەكان یان سیستەمێكی تەواو بۆ مەعریفە بۆ چەند بابەتێكی سەرەكی، یان واتای كۆمەڵێك زانست و هونەر، لەزمانی عەرەبیشدا بە واتای فەرهەنگ یان دائیرەتولمەعاریف دێت، دوایی پەرەی سەند بۆ فەرهەنگێكی گشتی بۆ زانست و رەوانبێژی و پیتەكان.
بەر لەپرۆژەی ئنیسكلۆپیدیا مەعریفە گشتییەكان بەناوی ئەدەبی و فەرهەنگەوە دەردەچوون. لەبەر ئەوەی بازنەكانی مەعریفە جیاوازە لە فەرهەنگ، ئەم پێناسەیەكی كورتی وشەو مادەیەو ئەو فراوان دەبێتەوە بۆ بەیان كردن و واتا ئیستلاحییەكان لەم زانستەو لەوی تردا، لەگەڵ مێژووی فیكرەكەو بەشەكانی و ئەو بابەتانەی بە فیكرەكە دەگەن لەشیكردنەوەو داواكارییەكانیاندا.
بەم شێوەیەیش گرنگی و بایەخی ئەم پرۆژەیە دەردەكەوێت بۆ هەموو میللەتێك و بیر و داهێنانی ئەم زاراوەیە زۆر كۆنە و مێژووی دەگەڕێتەوە بۆ(سیوسبیوس)ی یۆنانی قوتابی (ئیفلاتون) ئنیسكلۆبیدیایەكی كۆكردۆتەوەو فەوتاوە، دوای ئەو (ستوبینۆس) و (سیوداس) و (كابلا) گرنگترین فەرهەنگیان لەمێژوودا بەرهەمهێناوە. دوای ئەوەیش میللەتانی تر هەوڵیان بۆ داوە، ئێمەیش وەك نەتەوەیەك لێی بێ بەش بووین، كاتێكیش ئەم سێ بەرگەی ئنیسكلۆپیدیام بەكوردی بینی و خوێندمەوە بەراستی وەك خەوێكە كۆمەڵێك نوسەری دڵسۆز بەخۆبەخشی بۆ میللەتی كورد كردویانە. لەبەر ئەوەی ئەم پرۆژەیە نەك بۆ ئێمە بۆ گەلانی تریش زۆر ئەستەمە، ئەوان لەسەر ئاستی زانكۆكان هەوڵیان بۆ داوە بە توانای مادی بێ سنوورەوە، لەسەدەی دوانزەدا ئەوروبییەكان لە زانكۆی ئۆكسفۆر ساڵانی 1200. هەوڵیان بۆ داوەو دوایی زانكۆی كمردج دوایی دائیرەی مەعاریفی بەریتانی1768 تەنها بەرگی یەكەمی دەركرد، كاتێك زانكۆی فەرەنسی ساڵی 1959 مجەلەدی یەكەمی بەسەرپەرشتی(دنیس دیدرۆ)دەركردو دوایی بەهاوبەشی كۆمەڵە فەیلەسوفێكی وەك(ڤۆلتێر)و (رۆسۆ)و (دالمبرت)و چەندانی تر پێشكەوت، ئەمەیش ئەوە دەردەخات دوو سەدەو چەند دەیەیەكی خایاندووە، لەكاتێكدا بەكارتێكەری سەرەكی لەسەر رۆشنبیری گشتی و هەڵگیرساندن و سەركەوتنی شۆڕشی فەرەنسا دادەندرێت.
ئەوەی جێگەی سەرسوڕمان و سەرنجە ئەوەیە زانكۆكانی جیهان لەو كاتەوە بەو هەموو پێشكەوتنەی خۆیانەوە چەند سەدەیان پێچووە هەتا ئەم پرۆژەیەیان بەرهەمهێناوە.
هەروەها فەرهەنگی چینیش(كوكین سی فون لوی تسی). لەدانانی(شوهوفر) وە مێژووی سروشتی یۆنانی بەگرنگترین كتیبی ئنیسكلۆپیدیا دادەنرێت لە مێژوودا لە نوسینی (غایۆس بلینوسش)لە 23-79م.
دوای ئەویش فەرهەنگی ئەڵمانی(ارش غرویر) لەشەش بەرگدا دەرچوو، لە1796 و 1810 بەسەرپەرشتی (وختر) دوایی فەرهەنگی ئیتالی بیفاتی لە ساڵی 1884. جگە لەمانەیش هەموو گەلانی جیهان هەوڵیان بۆ ئەم پرۆژە گرنگ داوە، تەنانەت لەئیسلامیشدا مەزهەبی شیعە ئنیسكلۆپیدیای تایبەت بەخۆیان داناوە.
ئەم ئنیسكلۆپیدیایەی بەردەستمانە بەكوردی سێ بەرگەو هەر بەرگەی سێ بەشی تایبەتە بە هەموو كاركەرو بوارەكانی مەعریفە لەشاعیرو نوسەرو رۆژنامەنوس و هونەرمەندو زاناو كەسایەتی ئیرشاد و تەریقەت و شۆڕشگێران و شوێنە گرنگە گشتییەكان و پیشەو پیشەییەكان و تاد.. لێردا هەن. بەپێی ریزبەندی پیتی ئەبجەدی ریزكراون .
بەرگی یەكەم 523 لاپەڕەی قەبارە گەورەی شێوە دیزاینی گۆڤارە. لەسێ بەش پێكهاتووە.
بەشی یەكەم ژیاننامەی حەفتا كەسێتی گرنگ و كاركەرن لەبوارەكانی مەعریفەدا، هەر لە ئەحمەد ئیبراهیم و ئیبن خەلەكان و ئەحمەد ئیسماعیل رامیز ئەحمەد دینەوەری مەلا ئەحمەدی رەش و ئەحمەد گۆرانی و مەلا ئەحمەدی ئەحمەد ئاواو ئەحمەدی موفتی زادە و ئەحمەد نۆتشی و ئەحمەد عەلی فەوزی و ئەحمەد زەهاوی و ئەمین شێخ عەلائەددین و ئیبراهیم حەسەن شارەزووری و ئیدریس بەتلیسی و سمكۆی شكاك و بابا عەلی تەكیەو بابە شێخی ئەڵمانەو مەلا باقری بالك هەتا بنەماڵەی بەدرخانییەكان، دەیەها كەسایەتی پایە بەرزو رۆشنبیرو رۆژنامەنوس و دیپلۆماتكارو میرو رابەریان تیادا هەڵكەوتووەو هەمیشە هەوڵیانداوە لە كوردستان و دەوڵەتانی عەرەبی و جیهانیداو بەسەدەها كەسایەتی مەزنیان هەبووە لەهەموو سەردەمەكانداو رۆژنامەیەك یا ریكخراوێكیان داخرابێت كتوپڕ لە شارو وڵاتێكی تر دروستیان كردۆتەوە.
دوای ئەمانیش لەمەلا بەهای بیارەوە دەست پێدەكاتەوە، مەڵبەندی زانین و پێگەیاندنی لاوانی كورد بووە بەزانست و زانیاری و ئیرشادی تەریقەتێكی دروست هەتا پیرەمێردی شاعیرو جابانی كوردی و جوەیرییەی هەكاری و جەلالەدین عەلی خورماڵی و حەسەنی ئامێدی و شێخ حەسەنی گڵەزەردەی بەرزنجی و حەمزەی ئیمام موسا و حەمزە موكسی و حەمەئەمینی غەفاری و حەمەمین مەحمودی دەرەی مەڕو حوسەینی مەجدی و مەولانا خالید و نالی شاعیر و خەلیل خەیاڵی موتكی و شێخ رەزای تاڵەبانی و سەعیدی پیران و سەعید نەورۆسی و شەریف پاشای خەندان و عادیلە خانم و عەبدوڕڕەحمانی زەبیحی و مەلا عەبدوڕڕەحمانی دار بەڕولەیی و ناسری سوبحانی و كەسایەتی تری دڵسۆز و زانا و سەركردەن ئەوانەی توانیویانە لە پانتاییەكانی زانست و زانیندا كاربكەن.
بەشی دووەم: چەند شوێن و ناوچەیەكی گرنگی كوردستانە، ئەوانەی فەزای گرنگی زانست و مەعریفە بوون. وەك مزگەوت و خانەقاو تەكیە و حوجرەی مزگەوتەكان و شاخ و شارو گوندە گرنگەكانی تر.
بەشی سێیەم: چەند لایەنێك لە زمان و كەلتورو ئەدەب و ئاین و ئاینزاو سیاسەت و كاری رێكخراوەیی كوردییە. لە ئەلف و بێی كوردیەوە دەست پێدەكات. (د عومەر عەبدولعەزیز)زۆر وردو ژیرانە لە دەوڵەتی مادەوە باسی دەكات، دوو سەدەو نیو كورد خاوەنی نوسین و ئەلف و بێی تایبەت بەخۆی بووە، كۆنترین بەڵگەی نوسراو دەباتەوە بۆ كتێبی ئاڤێستا، باسی هەوڵەكانی (ئەبوبەكر النبتی) دەكات و هەتا كتێبی ئەلفبای كرمانجی لەساڵی 1926 ی نوسەر(خەلیل خەیاڵی) و كتێبەكەی (تۆفیق وەهبی بەگ) و كتێبی سەرف و نەحوی كوردی نوسەر (سەعید سدقی) و كتێبی رابەرێ بۆ ئیملای كوردی نوسینی (نوری عەلی ئەمین). كتێبی زمانی یەكگرتووی كوردی نوسەر(جەمال نەبەز) و كتێبی رەوتی رێنوسی كوردی نوسەر (مستەفا نەریمان). دەربارەی گرامەری كوردیش لە رەخنەو پێشنازی (مێجەرسۆن)ەوە دەست پێدەكات هەتا هەموو هەوڵەكانی تر لەتوركیا و سوریاو عێراق بۆ بەكارهێنانی پیتی لاتینی یان عەرەبی و شیكردنەوەی تەواو بۆ هەموو ئەو لایەنانە دەكات و شتە نادیارەكان دەردەخات بە هەموو بیرو باوەڕە ناكۆكەكانەوە.
بەرگی دووەم508 لاپەڕەی قەبارە گەورەی دیزاینی گۆڤارە، لەسێ بەش پێكهاتووە.
بەشی یەكەم هەمان شێوە لە كەسایەتیەكانەوە دەست پێدەكات و لە(ئەحمەد موختار جاف) و (ئەحمەدی خانێ)وە هەتا (شاكیر فەتاح) و (عەلی مەردان) سی و شەش كەسایەتی دەگرێتەوە.
بەشی دووەم: چەند شوێن و ناوچەیەكی گرنگی كوردستانە.
بەشی سێیەم؛ چەند لایەنێك لە زمان و كەلتورو ئاین و ئاینزاو شوێنەواری كوردستانە.
بەرگی سێیەم: 520 لاپەڕەی قەبارە گەورەی دیزاینی گۆڤارەو لەسێ بەش پێكهاتووە.
بەشی یەكەم: ژیاننامەی چل و دوو كەسایەتییە، لە(ئەبوبەكری موسەنییف)ەوە دەست پێدەكات هەتا (یەحیا سەعید ئەفەندی) وێنەگر.
بەشی دووەم: چەند شوێن و ناوچەیەكی گرنگی كوردستانە.
بەشی سێەم: زمان و كەلتورو ئەدەب و ئاین و ئاینزاو شوێنەواری كوردستانە.
ئەوەی لەئەنجامی خوێندنەوەی ئەم سێ بەرگەی ئنیسكلۆپیدیایەدا دەردەكەوێت، چەند قۆناغێكی جیا جیایە، سەرەتا لە مزگەوت و خانەقا و تەكییەكانەوە لەلایەن زانا گەورەكانی ئاینی ئیسلام و شێخی ئیرشاد زانستیان بڵاو كردۆتەوەو دواییش هەر هەرەس و توانەوەی ئەم كەسایەتیانە بووە بۆ ناو شارەكان و گۆڤارو رۆژنامەو بڵاوكراوەیان بەزمانەكانی كوردی و عەرەبی و فارسی و توركی و زۆریشیان گەیشتونەتە هەندەران و بەزمانەكانی روسی و فەرەنسی و ئەڵمانی و ئینگلیزی و سیودی و زمانی تر هەوڵی نەبڕاوەیان داوە بۆ دەركردنی رۆژنامەو گۆڤارو بڵاوكراوەی تر و هەوڵی ناساندنی كوردو كوردستان و زمان و كەلتورەكەیان داوە. هەروەها سەركردەی هەموو راپەڕین و شۆڕشەكانیان كردووە. نمونەیش ئاشكرایە لە شێخ عوبەیدولای نەهری و شێخ سەعیدی پیران و سمكۆخانی شكاك و قازی محەمەد و بەدرخانییەكان و شێخ سەلامی بارزانی و مەلامستەفای بارزانی و سەعیدی نەوڕۆسی و ئەحمەدی موفتی زادەو ناسری سوبحانی و دەیەهای تر زۆریان پەتی سێدارەیان خراوەتە مل و بەشەهادەتیان زانیووەو هەمویشیان چەندین جار خراونەتە زیندانەوە.
جگە لەوەیش بەردەوام هەوڵی جوڵانەوەی سیاسی و شۆڕشگێڕیان داوەو بۆ مافەكانی كورد خەباتیان كردووە، نمونەیش حكومەتی زەندی و ئەردەڵان و شێخ مەحمود و كۆماری مەهاباد و بابانی و شۆڕشی ئیبراهیم خانی دەلۆو میرنشینی سۆران و ئەو پارت و رێكخراوە سیاسیانەیش، دروست بوون وەك (كۆمەڵەی هیڤی) و (تەعالی و تەرەقی كوردستان) و (ژێ كاف) و (حیزبی هیواو)و( كۆمەڵی برایەتی) و (كۆمەڵەی قوتابیانی كورد لە ئەستەنبوڵ) و (كۆمەڵەی پێشكەوتنی كوردستان) و (كۆمەڵەی سەربەخۆیی كورد) و (كۆمەڵەی خوێ بوون) و(ئیتیحادی محەمەدی)و(تەشكیلاتی ئیجتیماعیە)و(تەعالی ژنانی كورد/جەمعییەت) و(تەعالی كوردستان/جەمعییەت)و(تەعاون و تەرەقی كورد)و(یەكێتی زانایانی ئلینی ئازادیخواز)و (كۆمەڵەی هاریكاری و پێشكەوتنی كورد)و(بزووتنەوەی حەقە)و (حیزبی ئیسلامی كورد)و(پارتی دیموكراتی كورد)و (پارتی دیموكراتی كوردستان)و(حیزبی دیموكراتی كوردستان)و (سازمانی خەبات) لەهەڵەبجەو دەیەها حیزب و رێكخراوو راپەڕین و شۆڕشیان بەرپا كردووە دژی داگیر كەران بۆ رزگاری كوردو كوردستان.
هەروەها ئەم پرۆژەیە دەوڵەمەندە بەئاینەكانیش زەردەشتی و یەزیدی و كاكەیی و ئیسلام و جولەكەو مەسیحی، هەمویان وەك زانستی بەراوردكاری ئاینەكان وەك سروشتی ئاینی خۆیان باسكراون.
بەم شێوەیەش دوای گەڕان و وردبوونەوە دەبینین رووبەڕوی تەكنەلۆژیایەكی مەعریفە بووینەتەوە، دەبێت چی بكەین و لە كوێوە دەست پێبكەین؟! چۆن بتوانین ئەم شاكارە لە كایەكانی مەعریفەدا كارپێ بكەین؟ ئەمەیش كاری ئەوانەیە دەیانەوێت كار لەبوارەكانی مەعریفەدا بكەن و كێشەیان لەگەڵ خودی خۆیان و عەقڵی خۆیاندا هەیە و ئەو كەسانەن بەبیرەكانیان ئێمەو جیهان دەگۆڕن، نەك كەسانی وڕێنەكەر، بەڵكو دەبێت شیكردنەوەی مەعریفیانە بكەن هەتا ئایندەیەكی گەشمان بۆ دروست ببێت. چونكە ئەوانەی دەیانەوێت مێژوو بسڕنەوە یان راستییەكانی ون بكەن ئەوا دەرگای مێژوو لەسەر خۆیان و نەتەوە دادەخەن.
ئەوەیشی گرنگە لە دوای هەموو ئەو پێشكەوتنانەی، لە دەیەكانی رابردودا هاتن ئێمەیان شۆك كرد، ماركسیەتمان هێنا هۆشی مێژووییمان نەبوو، بونیەویەتمان هێنا هۆشی زانستیمان نەبوو، زۆر بیری فەلسەفی و ئایدۆلۆژی و ئاینی هێنرانە كوردستان.
دیارە تائێستا ئەوەی لە مێژووی خوێندراوەی ئێمەدا زیاتر رووداوو بابەت و دەق و مرۆڤەكانمان لەمردن رزگار كردووە، نەكو راڤەو توێژینەوە، هەتا چەندە هەڵگری پرسیارە مەعریفییەكانمان؟ تاچەندە بتوانین بۆشاییەكانمان پڕ بكەینەوە؟، لە ئێستایشدا دەكەوینە بەردەم دەیەها پرسیاری سەرسوڕهێنەرەوە، چۆن بە ئەلیكترۆنی بیر بكەینەوە؟ چۆن بە ئەلیكترۆنی بنوسین؟ چۆن پێدراوو نوسینەكانمان بەئەلیكترۆنی بكەین؟ چی بكەین بۆ ئەوەی لەم پرۆژە مەزنەدا بۆشاییە بەتاڵەكانمان پڕ بكەینەوە، ئەمەیش كاری كەسەكانی فیكرو توێژەران و كەسەكانی ئەكادیمیاو كۆلیژەكانە، بتوانن بناغەیەكی مەعریفی دابنێن و بۆشاییەكانمان پڕبكەینەوە، هەموو بەشەكانی زانكۆ دەتوانن ئەم خەرمانەیەی مێژووی كورد بكەنە بناغە بۆ زمان و ئیدیۆم و رێزمان و پیت و مێژوو جوگرافیا و كۆمەڵناسی و ئاین و شارستانی و بوارەكانی ترو بەهاوكاری بەشی ئایتی هەوڵی بە ژمارەیی كردنی ئەم ئنیسكلۆپیدیایە بدرێت لەگەڵ بڵاو بوونەوەی كتێب و نوسراوی نوسەركان و زۆر لەو بەڵگەنامانەی گرنگن هەتا ژوورێكی ئەلیكترۆنی بۆ مێژووی كوردو كوردستان دروست ببێت. جگە لەوەیش هەوڵی لەئەستۆگرتنی پرۆژەكە بخرێتە سەر خوێندنی باڵا. چونكە پێویستی بەهەماهەنگی زۆر هەیە.
لەبەر ئەوەی ئەم پرۆژەیە تا ئێستا وەك دەستكەوتێك گرنگە لەسەر زۆربەی تێبینی و كەم و كوڕی لەم سێ بەرگەدا چاك بكرێن و لەچاپی دووەمدا بەژمارەیی بكرێت، كە ئەوانەیش سانان و كار ناكەنە سەر پرۆژەكە، ئەوەیشی جێی ئاماژەیە دەستكاری نوسینی ئەو نوسەرانە بكرێت كەوەك خۆیان ئاماژەیان پێدا زیادەڕەویان تیادا كردووە، چونكە ئەم پرۆژەیە دەبێتە سامانی نەتەوەیی، فەرهەنگی (ینغ لوتاتین)ی یابانی، لەساڵی 1407 م دوو هەزارو دووسەد نوسەر بەشدار بوون لە نوسینیدا 892 مجەلەدە. لەبەر ئەوە ئەم پرۆژەیەیش پێویستی بەبەردەوامی و هاوكاری زۆر هەیە هەتا بەردەوام بێت، دیارە ئەم لیژنەی سەرپەرشتیكارە دڵسۆزن و توانیویانە ئەمانەتەكانی نوسین بپارێزێت بەبێ لەبەرچاو گرتنی هیچ ئایدیاو بیرێكی رێگر. ئەوەیشی جێگەی تێبینیە، پێویست ناكات دووبارەو چەند بارە ناوی كەسێتیەك بهێنرێتەوە، ناسێنراوەو بابەتێكی لەسەر دەنوسرێت، بۆ نمونە ( ئەحمەدی موفتی زادە) یەك جار گرنگە، ئەوانی تر لەڕێی ئامرازو راناوو شێوازە هونەریەكانەوە دەكرێت. هەلەی رێزمانی و چاپ و نارێكی رستەیش دەبینرێت.
هیوای سەركەوتن و بەردەوامی بۆ ئازیزانی لیژنەی ئنیسكلۆپیدیا دەخوازم و دەستیان دەگوشم و لام وایە ئەم كارە تەكنەلۆژیای مەعریفەیە بۆ كورد.

سەڵاح جەلال

سەرچاوە: ئنیسكلۆپیدیای كوردو كوردستان، ئامادەكردنی لیژنەیەك/بەرگی یەكەم/رێكخراوی زانست بۆ باس و لێكۆڵینەوە/ چاپی یەكەم 2018.
بەرگی دووەم/ رێكخراوی زانست بۆ باس و لێكۆڵینەوە/ چاپی دووەم/2021
بەرگی سێیەم/ رێكخراوی زانست بۆ باس و لێكۆڵینەوە/ چاپی یەكەم/2022
لەگۆڤاری بانە رۆژ لەژمارە(130)هاوینی 2024 دا بڵاوبۆتەوە.




هیچ لەشیعرەکانی ئێستا ناگەم!.. کاروان حەسەن سلێمان

ئەم ناونیشانەی سەرەوە دەمانباتە بەردەم دەیان پرسیاری جددی و ڕاشکاوانە، ئەمە قسە و بۆچوونی دەیان خوێنەری شیعرە.
ڕەنگە و دەشێ بۆچوونەکەیان لەشوێنی خۆی بێت و ڕاستبێت، بەو مانایەی شیعر زۆر بووە و ئاستی شیعریش لەم سەردەمەدا دابەزیوە بەهۆی بوونی کەم و کوڕی و بێ مانابوونی دەق و ئاست نزمی هەندێ بەناو شیعر، بەڵام مانای ئەوە نییە کە شاعیری باشمان نییە و دەقی باش کەمبێ، ڕۆژانە دەیان و سەدان دەقی جوان و پڕ مانا و پڕ ئێستاتیکا و ڕەوانبێژی و پڕ چێژمان بەرچاو دەکەوێ و دەیانخوێنینەوە، لەبەرانبەریشدا پێچەوانەکەی هەر ڕاستە، کۆمەڵێ دەقی بێ چێژ و بێ جوانیناسی و بێ هونەرەکانی ڕەوانبێژی دەبینین و هیچ چێژێکیان لێ نابینین و بەڵکو کاتیشمان دەکوژن، لە دنیای ئەدەبدا دەیان قوتابخانە و ڕێبازی شیعری جیهانی هەن، هەر یەکەیان پشت بە میتۆد و ڕێبازێک دەبەستن و هەریەکەی ڕێچکەی تایبەت بە خۆی هەیە. هەر ڕێبازێکی شیعری پشت بە جۆرێک لەبیر و ڕا و جیاوازی دەبەستێت، لەنێو ئەو جۆرە ڕێباز و قوتابخانە شیعریانەدا دەیان کۆد و ڕەمز و نهێنی لەپشت وشەکانەوە خۆیان حەشار داوە، ئەو پەیامەی شیعر هەڵی گرتووە زۆر جار فەلسەفە توانای دەربڕینی ئەو پەیامەی نەبووە، بۆیە خوێنەری شیعر ئەبێ وردتر و باشتر لە شیعر وردبێتەوە و جوانتر پەیامەکان وەرگرێ، لەگەڵ ئەوەشدا ناتوانین بڵێین شیعری بێمانا نییە، بەڵکو دەتوانین بڵێین زۆریشە و ڕۆژانە بە دەیان دەق دێنە بوون و هیچ مانایەکی شیعری هەڵناگرن و خاڵین لەمانا و جوانیدا.
یەکێک لەخاڵە بنەڕەتی و تەکنیکییەکانی شیعری ئێستا لادان و تێکشکانی زمان و کارکردن لەناو زمان و کورتکردنەوەی زمانە لەناو مانادا، لادانی زمانی و بەکار نەهێنانی ئامرازەکانی پەیوەندی ڕێزمانی و چڕکردنەوەی زمانە لە دەقدا کە لە شیعرەکانی زۆرێک لەشاعیرانی ئێستادا هەیە.
کلینت بڕوکس دەڵێ: زمانی شاعیر زمانێکە کە تێیدا ڕۆڵی مانا شاراوەکان بە ئەندازەی مانا ئاشکراکان گرینگە. (١)
ئەمانە و دەیان نهێنی تر لە شیعردا بوونیان هەیە، کۆمەڵێک تایبەتمەندی هەن کە وادەکەن شیعرەکە جوان و چێژبەخش و پڕ مانا بێت، لەوانە هونەرەکانی ڕەوانبێژی و وێنەی شیعری و ڕیتم و ئاوازی ناوەوە و دەرەوە و هەندێکجاریش سەروا و کێشی شیعرەکە ڕۆڵیان هەیە لە جوانی ئەو دەقە شیعرییە، هەندێکجاریش وشە و واتا و پێک بەستنەوەی وشەکان جوانییەکی تر دەبەخشنە دەقەکە.
تەیب قادر پێی وایە زۆر جار گرفت لەشیعر نییە کاتێک تێنەگەیشتن ڕوودەدات، گرفت لەڕۆشنبیری شیعرییە، بۆ ئەوەی دەقێکی شیعری بخوێنینەوە دەبێت باکگراوندێکی شیعریت هەبێت. (٢) ئەمەش خاڵێکی گرنگە بۆ ئەوەی لەشیعر تێبگەین، بەڵام خوێنەرێکی ئاسایی بەزەحمەتتر و ئاستەمتر لە بەشێک لە شیعرەکانی ئێستا تێدەگات، گرفتەکەش هەموو ئەو خاڵانەی سەرەوەبوون کە باسییان لێوەکرا.
کەواتا هەر دەقێک خاڵی بوو لەو تایبەتمەندییانەی سەرەوە خاڵییە لە شیعر و ئەشێ دەقێک بێت، بەڵام شیعر نا.
ماهییەتی شیعر (تەکنیک، خەیاڵ، زمانی شیعری) هاوتەریبی یەکن و بەدوای یەکدا مانا دەبەخشنە دەقەکە و خوێنەر چێژی زیاتری لێدەبینێت.
شیعر کەهەستی ڕاستەقینەی شاعیر بوو جوانی دروست دەکات.
لەلایەکی تر (شیعر دەمووچاوی ئەو وێنانەیە کە نابینرێن، ناتوانرێت بە زمان بخرێن، شیعر دەتوانێت لە ڕۆحی شیعر زمانی وێنە نەبیندراوەکان دروست بکات).(٣)
شیعر ئەو شتانە دەردەخات کە لەنێو زمانی ئاساییدا شاردراونەتەوە.(٤)
لۆران پیرین دەڵێ: شیعر گوشراوترین و چڕترین شێوەی ئەدەبە کە زۆرترین شت لە کەمترین وشەدا دەردەبڕێت.(٥)

(١)شیعر و نائومێدی، شاخەوان سدیق ، لاپەڕە (٧)
(٢) تەیب قادر ، بیرکردنەوە لە شیعر ، لاپەڕە (٤٤)
(٣)تەیب قادر، بیرکردنەوە لە شیعر، پڕۆژەی سەد نامیلکەی فکری و ڕەخنەیی، چاپی یەکەم -٢٠٢١
(٤)لادان لەشیعری لەتیف هەڵمەت ، ناز ئەحمەد سەعید ، لاپەڕە(٢٣)
(٥)شیعر و ئازادی، شاخەوان سدیق، لاپەڕە (٣٤)

✍کاروان حەسەن سلێمان
٢٠٢٢/١٠/٢٢




ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران، شۆڕشێکی گەورە و مێژوویی.. جەعفەر عەزیم زادە

‎

‎

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

‎ جیهان شاهیدی پێکهاتنی گەورەترین شۆڕشی سەدەی بیست و یەکە لە ئێراندا. ئه‌م شۆڕشه‌ له‌ ڕێڕەوی داهاتووی خۆی و پێشكه‌وتنه‌كانیدا لە رووی ئه‌و كاریگه‌رییه‌ گه‌وره‌یەی كه‌ له‌سه‌ر ئێران و ته‌واوی ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و جیهانی ده‌بێت، ته‌نها له‌گه‌ڵ شۆڕشی مه‌زنی فه‌ڕه‌نسا و شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ردا به‌راورد ده‌كرێت.

‎ کۆتایی هاتنی دونیای دوو جەمسەری و شۆڕش و بزووتنەوە رزگاریخوازەکان و گۆڕینی بزووتنەوە تیرۆریستییە تاریکپەرستەکان و تیرۆریزمی دەوڵەتی بۆ ئەکتەر و پێشەنگی ململانێ ناوچەیی و جیهانییەکان لە سێ دەیەی ڕابردوودا، کۆتایی مێژوو نییە وەک هەندێک لە بیرمەندانی جیهانی سەرمایەداری ڕایانگەیاندووە، بەڵام سەرەتای قۆناغێکی نوێ بوو لە ململانێکانی مرۆڤایەتی لە سەردەمی سەرمایەداریدا .

‎شەڕەکان و وێرانکاریەکان و ڕووخانی پێنج وڵاتی گرنگ لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و حوکمڕانی گەندەڵی و تاوان لەم ناوچەیە، جینۆساید لە ئەفریقا و ئەوروپای ڕۆژهەڵات و درێژبوونەوەی مەیدانی جەنگ و تیرۆر و تۆقاندن بۆ ناو دڵی ئەمریکا و وڵاتانی ڕۆژئاوا تا کێبڕکێی ئابووری و سیاسی توند و وێرانکەری، جەمسەرە جیاوازەکانی سەرمایە بۆ دەستەبەرکردنی هەژموونی و کۆنترۆڵیان بەسەر جیهانی دوای جەنگی سارددا لە لایەکەوە، و لە لایەکی دیکەوە، سەرهەڵدانی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییە گرنگەکان لە بزووتنەوەی داگیرکردنی وۆڵ ستریتەوە بۆ ڕاپەڕینی ١٣٨٨ لە ئێران، بەهاری عەرەبی و سەرهەڵدانی بزووتنەوە عەلمانی و یەکسانیخوازەکان لە ئەفغانستانەوە بۆ لوبنان و دڵی کۆمەڵگاکانی ڕۆژئاوا، پریشکی گەورەترین و چارەنووسسازترین ململانێکان لە مێژووی مرۆڤایەتی لە سەردەمی دوای
جەنگی سارددابوون.

‎ئەگەر ڕاپەڕین و پێکهاتنی شۆڕش لە ئێران کەمترین پشتیوانی کرێکاران و هونەرمەندان و وەرزشوانانی دیاری جیهان، بزوتنەوەی جیهانی ژنان و مافی مرۆڤ، بیرمەندان و سیاسەتمەداران و فەیلەسوفەکان و ڕای گشتی جیهانی بۆ لای خۆی ڕاکێشابێت، ئەوە تەنیا هۆکاری خۆی نییە بەهۆی بوونی حکومەتێکی بێزراو و دژە ژن لە ئێراندا دروست دەبێت، بەڵام لەوەش زیاتر بە هۆی پێویستی جیهانی مرۆڤایەتی و هیوا و خەونەکانی بۆ دۆزینەوەی جیهانێکی باشتر لە چوارچێوەی قۆناغێکی پاشەکشەی خوێناوی و دژە مرۆڤی زیاتر لەسێ دەیەی ڕابردووە.

‎ شۆڕش و ئازادی و جۆش و خرۆشی بۆ گۆڕانکاری دوای ئاوابوونی ئازادی و یەکسانی و زاڵبوونی تیرۆر و تۆقاندن و وێرانکاری لە جیهاندا دوای جەنگی سارد، لە ناخی یەکێک لە تاریکترین حکومەتەکانی جیهانی ئەمڕۆدا سەرهەڵدەدات.

ئەو دروشمانە و هەموو ئەو شتانەی کە لە ماوەی مانگی ڕابردوودا بە پێشەنگی ژنانی چەوساوەی ئێران لە ناوەڕاستی ئاگر و خوێن لە شەقامەکانی شارەکانی ئێراندا دەرکەوتن، تەنیا نوکی شاخی سەهۆڵینی شۆڕشێکی مەزن و مێژووییە.

‎ بۆ یه‌كه‌م جار له‌ مێژووی شۆڕشه‌ هاوچه‌رخه‌كاندا، ژنان ئاگری شۆڕشێكی گه‌وره‌یان هه‌ڵیانگرساندوە و خۆیان به‌ ئاستی ملیۆنان له‌پێشەوەیدا بوون. ئەم دیاردەیە دیاردەیەکە لە قووڵایی و پانتایی خەباتی چینایەتی لە ئێران و جیهانی ئەمڕۆدا سەرهەڵدەدات.

‎ئەم شۆڕشە شۆڕشی ژنان و گەنجان و هەرزەکاران و کرێکاران و مامۆستایان و خوێندکارانی سەردەمی ئینفورماتیک و ئاڵوگۆڕی خێرای زانیاری و جیهانگیرییە. پاڵپشتی سەرسوڕهێنەری جیهانی بۆ ڕاپەڕین و شۆڕشی ئێستای ئێران ڕەگ و ڕیشەی لە چارەنووسی هاوبەشی مرۆڤایەتی لەگەڵ خەڵکی ئێراندا هەیە، کە لە ماوەی سی ساڵی ڕابردوودا، لە دابڕانی بزووتنەوە ئازادیخوازە گەورە و مێژووسازەکان و نەبوونی ئاسۆیەکی جیهانی و کاریگەر بۆ پێشخستنی لایەنە مرۆییەکانی شارستانیەتی مرۆڤایەتی، لە ژێر زاڵبوونی ڕەشترین ڕەوتی دەستکرد و نافەرمانڕەوا لە هەموو بەشەکانی جیهان بەیانی گەیاندوەتە شەو.

‎لەسەر بنەمای وەها پشتیوانیەکی ئازادیخوازانە و یەکسانیخوازانە لە شۆڕشی ئێستای ئێران کەبێوچان شەپۆل ئەدات و ئەو ڕۆڵە مێژوویی و چارەنووسسازەی کە چینی کرێکاری ئێران لە داڕشتنی ئاراستەی ئەم شۆڕشەدا دەیگێڕێت، سەرەڕای ئەو وێستگەیانەی کە لە هەلومەرجی ئێستای كۆماری ئیسلامی و لە پێشهاتەكانی دوای كۆماری ئیسلامیدا، کۆنەپەرستی ناوچەیی و تاوانبارانی نێودەوڵەتی، لەبەرانبەر پێشڕەویەکانیدا.سازش ولێبوردن لە نێوان وڵاتانی رۆژئاوا و رۆژهەڵات و ناوچەكە دروستی دەكات بۆ پاراستنی نامرۆڤانەترین پەیوەندییە سیاسییە كۆمەڵایەتی و ئابوورییە زاڵەکان بەسەر ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. وە هیوا و ئاواتە سنووردارەکانی زۆرێک لە هێزە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان کە هاوتای قۆناغی شۆڕشی ١٩٧٩ن و بە تایبەتی ئەوانەی کە بەهۆی ئەو شۆڕشەوە بێدەسەڵات بوون، کاریگەرییەکی مێژوویی و چارەنووسساز لەسەر داهاتووی ئێران و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهان بەجێدەهێڵێت .

وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوەعومەر




گەر زەریامان لەدەستدا.. شیعر/ کاوە عوسمان عومەر

هەزاران خەو، لە ڕۆحی منایە ئەسوتێ،،
دڵی منە، زۆرجار وەک دارسنەوبەرێ،،
خوێنی ڕژاوی وەک گەوهەر ئەبێ،،
کە قەدێکی ناسکی لێ ئەبڕێ..
(ئارسەر ڕامبۆ)

گەر زەریامان لەدەستدا
شیعر/ کاوە عوسمان عومەر

حەسرەتی لەدەستدانی زەریا، وەرینی…
قژی سپی هەورو، خەڵوزی…
ناو چاوی کچی پایز، ڕەشپۆش…
بە دەروازەکانی وشە و…
کانە مەرگ و..
دوکەڵی تەنیایی..و..
و خوێنی ڕەشی غوربەت

کەواتە شەو، ئێمەی ناوێ،
کەواتە زەمین بە ئێمە نامۆ!
چەندە گڕێکی پڕوکێنەرە،
بیرکردنی شکۆفە سپیەکانی ڕابردوو،
ئەوانەی کە ئەیانووت، مەرگ،،
چەند بەرزەخێک دوورە،
ئەوانەی ئەیانووت،
گۆرانی فریشتەکان،
لە بەیانیە ئاڵتونیەکانا چەند خەمگینە،،
ئەوانەی لەسەربانەکانا…
چاویان بۆ نەورەسە خۆکوژەکان ئەگێڕا

هیچ پاساوێک نیە بۆ ئازاری ڕۆح..و هیچ قفڵێک…
باخچەکانی دڵ کۆت ناکا،
هیچ پاساوێک نیە،،
بۆ تێکشکانی ئێسک و پروسکی تاوسەکانی…
ئاوێنەی خۆڵەمێشی عەدەم،
هیچیش لە ئەشکەنجەی ئەمساتەوەختەمان کەم ناکاتەوە..
سروودی ئیبلیسانەی…
منداڵیەکی لەدەستچوو،
چی کڵپەیەکم، لەبەردەم خۆری سپی..
عیشقتا کە نییت…
چی زیندانێکم بۆ چرپەی نەوتراوت.. و ..
چی زیندانێکی…
بۆ شەوە مۆرە شیعریەکانی من

دەروێشی نێو گوڵزاری نەفرەتین!
ئەو پیاوەدڵشکاوانەی…
لە فەنای ڕۆحیانا، سوتان،،،،
هیچ سودێکی نیە،،،
مۆمی کەمتەمەنی ڕۆح…
هیچ سودێکی نیە، گەڕانەوە…
بۆ خاڵە سەرەتاییەکانی بوون، با بخەوین…
لە مێرگی ڕابردویەکی خۆشا،،
تۆش ئازیز بەدەردی بوونەوە ،،
لەنێو قامیشەلانی زەمەنی ئەفسوونا تێپەڕە، ،،
پرچە زیویەکانت…
بهۆنەوە بۆ سوارچاكێکی ڕەشپۆشی عاشق ،
کە هەرگیز ناگاتە جێ..

زستانێکی سەختە گەر بڕیاربێ …
شەختە جەستەکانی ڕۆژەکانمان بهێنەوە !
مراویە شەیتانیەکانی پەرتوکی جەنگیش،،،
با تێپەڕی بەسەرمانا،،
چی باکمان بە کوشتنە زۆرەکانی ڕۆحمانە.
چەرخ لێئەدەم،تابڵێسەیەک…
پەڕەی قاوەیی یاداشتەکانت بسوتێنێ،،
چی کارم بە گەنجێتیەکە،،
لە گەڕان..
بە کەنارە ئاڵتونیە ساردە تەنیاکانا..
بەسەرمبرد،،
هەموو لیرە ئاڵتونیەکانی خۆشبەختی…
لە چرکە خەوێکی کورتا،،
ڕشتمانە کەلەسەری بۆشی زەمەن،،
چی سودێکی هەیە…
کلێسای مانگ،،
گەر قەشەکان، لە دێرەکانا،،،،
لە بێزاری نەهاتنی خواوەندا،،
خۆیان هەڵواسی،
مزگەوتی وێرانە، چی ئەبەخشێ،،
بە پەریە منداڵە باڵکراوەکان..
جگە لە خەونی تاڵی سوتان و ڕۆحکێشان؟

چەند سەمەرەم دێ..
بەو شەهیدەی ،،،
لە شەڕی ئەستێرەو سپێدەدا،،،
گیانی سپارد،،
چەند ڕوناکە دڵی تۆ،،،
ئەی ماسسی گری پیری خۆشبەخت،،
چەند مەستن، بێستانەوانە سپیپۆشەکانی..
دوای خوێنپژانی پەمەیی کازیوە!

لە سپێتی هەور،،
دروستبوە، دڵی شیعر، نیگا ڵێڵ ئەکا..
هەڵمی سووری گڕکانی نیازی گەڕانەوە،،
بۆ نیشتمانێ لە حەسرەت،،
خەڵوزە، دەرگا داخراوەکانی تەمەن،،
لەوانەیە، شمشاڵژەنی دوێنێشمان بیرکردبێت..
کە گەیشتینە…
دوا ویستگەکانی جوانی،
سارد و نشیو و ئاڵۆزیش بوو..
ننیوەشەوێک،،،
چاوی لەسەر هەنگاوە کانی کۆڕەوەی …
خێڵەکانی مێژووی سڕاوە بوو،
پێستی رزیوی…
نوێژکەرەکانی ئێوارەی گیاندەرچوون، ،،
کە پەیامبەر هەرنەهات،،
من سەرم، لێ وونە،،
لە تونێلە زۆرەکانی هەزاران هەسارە،،،
سەرم لێشێواوە،
لە حەسرەتی مرۆڤە بێ لانەکانی دنیا.

بزانە ئەی پیاوکوژ، ئێرەش
وەک ئەوێیە، دۆزەخە، دۆزەخ،،،
هیچ شتێک ناگۆڕێ،،
گەر تۆ ڕۆحێ بکێشیت یان نا،،
بزانە دز، چنگی پڕ گەوهەری مریەم،،
بەهای نیە، گەر دڵ ببێتە چنگێ لمی پیر،،،
بزانە ئەی قەشە، پەتای هەستیریای…
ڕۆحە ئەشکەنجەدراوەکان،،
بە تەرتیلە ی کۆن و بۆشەکانت چارە ناکرێ،
ئاینزادەیەکی نزرگەی پیرۆز، کوا…
لە پاکژبوونی ڕۆح تێئەکا،
لەنێو ڕاموسانی…
مانگ و زەریا !




هەموو نەگبەتیەکان لە پشتی بوونیی دەوڵەتەوەن کە ئامرازی سەرەکی سیستەمەکەیە.. زاهیر باهیر

22/10/2022

کەمن ئەوانەمان کە لە ڕۆڵی سەرەکی دەوڵەت هەر لە دروستبوونییەوە، بەردەوامبوون و پاراستنی خۆی تا دەگاتە لابرددن و هەڵوەشاندنەوەی، تێدەگەین.
دەوڵەت لە هەر جۆرێکدا بێت بە هەر ناوێكەوە بێت ئەو ئامرازە هەرە سەرەکییەی سیستەمەکەیە کە ڕاگریی و بەردەوامدان و بەرقەراربوونی خودی سیستەمەکە دەپارێزێت. ئەو دامەزراوەیە کە تەواوی وەزیفەکانی سیستەمەکەی لە خۆیدا گردکردۆتەوە، ئەو دەزگەیەیە کە بێ ئەو نەك کارگەیەکی بچوك تەنانەت کۆمپانیایەکی زەبەلاحیش لە بەرانبەر بەگژاچوونەوەی کرێکارەکانیدا ناتوانێت بۆ هەفتەیەك خۆی بگرێت، ئەو ئیدارەیە کە تەواوی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و ئابورییەکانی بە خۆوە و بە یەکدیشەوە گرێداوەتەوە. ئەو هەیکەلە قوچکەییە کە لە سەروی مرۆڤەکانەوە خۆی ڕاگرتووە و بۆ ناو هەموو بەشەکانی کۆمەڵ و کار شۆڕبووەتەوە لەسەر بەرهەمی کار و خوێنی میللەت دەژی . ئەو قەڵایەیە کە پەنای سامانداران و خاوەنداران و زۆرداران و چەوسێنەران و …تد دەدات . دەوڵەت ئەو کەلە زلەیە کە دەیەوێت پارسەنگی هەموو چین و توێژاڵە کۆمەلایەتییەکان بە جۆرێك لە جۆرەکان ڕاگرێت، گوایە دەیەوێت ئارامیی و ئاسایش و دادوەری کۆمەڵایاتیی و هەلی یەکسانی و ئازادیی هەموان بپارێزێت. ئەو دامەزراوەیە کە پۆلیس و سوپا و تۆڕی سیخوڕیی لە خۆیدا کۆکردۆتەوە، ئەو دەزگەیەیە کە دەتوانێت کارئاسایی بۆ مامەڵەی ئابووریانە و سیاسیانە و بازرگانیانە لەڕێگای دیپلۆماسییەت و دانانی یاسا و ڕێسا و ڕۆڵەکانەوە لە سەر ئاستی نیشتمانی و جیهانیی بۆ تەواوی خاوەنداران و سامانداران و بازرگانان بکات. دەوڵەت ئەو برا گەورەیەیە کە دوژمنی میللەتەکەیەتی و دۆست و هاوپەیمانی هاودەسەڵاتان و دەوڵەتانی دیکەیە، دوژمنی ژیان و ژینگەیە.
دەوڵەت، زەبەلاحیی و ڕۆڵە مێژووییەکەیەتی کە وای کردووە کە لە پشت هەموو کارەساتەکانی بەشەرییەتەوە بێت و سەرچاوەیان بێت.
من لێرەدا نامەوێت لە ڕۆلی دەوڵەت بدوێم ئەوەی سەرەوەم هەر وەکو کورتە ناسینێکی دەوڵەت نوسیوە تاکو لەوێوە گەر بە کورتیش بێت بچمە سەر ئەوەی کە دەمەوێت بیڵێم .
ئەوانەمان کە تۆزێك لە ڕۆڵی دەوڵەت بزانن ئەوانەی سەرەوە بە باشی دەزانن بۆیە دەزانن گەر خەبات دژ بە دەوڵەت نەبێت هەرگیز نە دەتوانرێت و نە لۆژکیشی تێدایە کە دژایەتی سیستەمەکە بکرێت. ئەوانەشمان کە ئەو ڕۆڵە گەورەی دەوڵەت نازانین یاخود نایبینن با هەر تەماشای دەسەلاتی هەرێم پایە و مەوقیعەکەی بکەین. بۆ نموونە لە هەر تێگیرانێکماندا لە لایەن ئێرانەوە، تورکیاوە یاخود هەر وڵات و دەوڵەتێکی دیکەوە بێت یەکسەر پرسیار دەکەین و توڕە دەبین و دەڵێین بۆچی دەوڵۆتکەکەی هەرێم هیچ هەڵوێستێکی نییە؟ بۆچی ڕێگا بە تورکیا، بە ئێران، بە حکومەتی مەرکەزی دەدات کە ئەوە بکات؟ بۆچی پەیوەندی نابڕێت لەگەڵ تورکیا و ئێراندا؟ بۆچی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردی بە بێ ڕەزامەندی هیچ دەوڵەت و دەرو دراوسێیەك و ئەوروپا ڕاناگەیەنێت؟ زۆری تر لەم پرسیار و تەگبیرانە بۆ دەسەڵاتی کوردی دەکرێت.
کردنی ئەم پرسیار و تەگبیرانە لە دەسەڵاتداران مایەی بێ ئاگایی وەزیفەکانی دەوڵەتە کە لە سەرەتای ئەم نوسینەدا پەنجەم بۆ ڕاکێشان. دەوڵەت بە بێ ئەرك و فرمانەکانی کە دەستنیشانم کردون بێ گومان کە بێ پرسی ئێمەیە، ناتوانێت ئیدارەی میللەتەکەی بدات یا ڕاستتر کۆنترۆڵیان بکات. گەر بێت و ئەو وەزیفانە بە جێنەهێنێت، ئەو ئەرکانە نەگرێتە ئەستۆی ئەوە بوونی وەکو هەیکەلێکی مردوو دەبێت و دەمێنیتەوە.
بوونی دەوڵەت و مانەوەی مەحاڵە گەر لە پەیوەندیدا نەبێت لەگەڵ دەوڵەتانی دەر و دراوسێی و وڵاتانی دیکەی ناوچەکە و ئەوروپا و هەتا جیهانیشدا. ئەمڕۆ وڵاتێك لەم دونیایەدا نییە بە ئەمریکا و وڵاتانی گەشەکردووی ئابووری دیکەشەوە سەربەخۆبێت. هیچ وڵاتێك نییە ئابوورییەکی سەربەخۆی هەبێت. ئەمەریکا بەو گەورەیەی خۆی وابەستەیەکی گەورەی وڵاتانی دیکەیە زۆر زیاتر لە عێراق و ئێران بەوەوە . ئەو وڵاتانەی کە پێشتر تا ڕادەیەك ڕەنگە لە ڕوی ئابوورییەوە سەربەخۆ بووبێتن کەمبوون و ڕەنگە لە ئەفەریقادا بووبێتن بە دانیشتوانێکی زۆر کەمەوە کە بنەڕەتی ژیانی کۆمەڵایەتیان مانەوەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە کۆنەکە و تا ڕادەیەك ژیانی کۆمەڵایەتی و هەرەوەزیانەیان بووە.
گەر تەماشای داهات و بەرهەمی هەندێك وڵاتان بکەیت، بۆ نموونە بریتانیا لەساڵانی 50 کانی چەرخی ڕابووردوودا زۆر زیاتر سەربەخۆیی پێوە دیاربووە لە زۆرێك لەبەروبوومی کشتوکاڵی لە سەرجەمی چەشنی دانەوێڵەکان تا دەگاتە جۆری گۆشتەکان تاکو ئێستای. ئەردەن، میسر 70 ساڵ لەمەوبەر پێویستیان بە هێنانی نەك گەنم نەبوو بەڵکو هەناردەیان دەکرد کەچی ئێستا بە بێ هاوردەی گەنمی دەرەوە برسێتی تێیدا بڵاودەبێتەوە.
بە کورتی خەسڵەتی سەرمایەداریی ئاوای کردووە کە دونیای لە لایەکەوە کردووە بە یەك و بێ یەك نەتوانن بژین هاوکاتیش چەوساندنەوە و برسێتی و نەبوونی و جەنگ بە هەموو جۆرەکانی و هەڵکەندنی بەشەرەکانیشی بۆ بەررژوەندی خۆی خولقاندووە تاکو بە بەردەوامی لە دژایەتی یەکدیدا بن و بمێننەوە .
هەرێمی کوردستانیش بەدەر نییە لە وڵاتانی وابەستەی دیکە، ڕەنگە لە زۆر رووەوە بەهۆی ئەو هۆکارانەی کە هەمومان دەیزانین زۆر وابەستەتر بێت لە وڵاتان یاخود دەوڵەتانی دیکە، بێ گومان شوێن و جوگرافیای کوردستان و بەستنەوەی میللەتەکەی بە دەوڵەتانی ترەوە، ئەمانەش بۆخۆیان ڕۆڵی وابەستەبوونی زیاتری هەرێمی خولقاندووە.
وڵاتێك کە لەسەر دەریا نەبێت وڵاتێك لە ناوەوە بەستراوەتەوە بە عێراق و دەوڵەتی عێراقییەوە ، لە دەرەوەی خۆشی بە سنوری تورکیا و سوریا و ئێڕانەوە، ئەمەش یانی هەناردە و هاوردەی هەموو شتێك تەنانەت فڕینی فرۆکە بۆ فڕۆکەخانەکانی دەبێت بە ڕێکەوتن و ڕەزامەندی ئەو دەوڵەتانە بیت، ئەمە جگە لە بوون و وەرگرتنی هەڵوێستی سیاسی جیاواز لە وڵاتانی دیکە، ئەگەر هەیبێت، بۆ خۆی کێشەیەکە. لە وەها حاڵەتێکدا حکومەتی هەرێم باری زۆر خوارەو دەستی لە ژێر باری دەوڵەتانی دیکەدایە. بە واتایەکی دیکە دەبێت قوربانی بە زۆر شت بدات تا دەگاتە قوربانیدانی خاك و هاووڵاتیانی خۆشی بۆ حکومەتانی دراوسێ تاکو بوون و بەرژەوەندی خۆی کە بوون و بەرژەوەندی حیزب و دۆستەکانێتی بپارێزێت. گەر ئەمە تێڕوانینمان بێت نابێت لامان سەیر بێت کە دەستی دەوڵەتی ئێران و تورکیا و هەتا دەسەڵاتی مەرکەزیش ئاواڵابێت بۆ لەناوبردنمان، بەڵکو حکومەتی هەرێم خۆشی بەرگری لە هاووڵاتیانی ناکات.
لەگەڵ وتنی ئەوانەشدا جیاوازییەکی کەم لە هەندێك ڕووەوە لە نێوانی دەوڵۆتکەکەی کوردستان و دەوڵەتانی دیکەدا دەبینین. بەهێزیی وابەستەیی حکومەتی هەرێـم بەو دەوڵەتانەوە و بە قوربانیکردنی میللەتەکەی و قەبوڵکردنی هەموو سازش و خراپییەك جگە لەوەی کە لە بڕگەکانی پێشوودا ناوم هێنان ڕەنگە پەیوەندی بەو گرێبەستە سیاسی و ئابوورییە نهێنانەوەش بێت کە لای ئێمە تا ئێستا شاراوەن کە بوونی هەڵوێستێك لەلایەن دەسەڵاتی کوردییەوە بەرانبەریان ئیمتیازی ئێکجار گەوەرە و دەسەڵاتیشیان لە دەست بچێت.
ئەنجامگیریی:
جیاوازی هەیە لە نیوانی دەوڵۆتکەی کوردستان و عێراقدا، هەر ئاواش جیاوازی لە نیوانی دەوڵەتی عێراقی و ئێرانی و تورکی و ئەورپاوە لەڕوی گەشەی ئابوورییەوە ، لە ڕوی پێشەوجوونی پیشەسازییەوە هەیە، کە ئەم گەشەیەش بە خەستی لەسەر سیاسەتی دەوڵەت هەر دەوڵەتێك بێت ڕەنگ دەداتەوە. واتە هێزی سیاسەت و دیپلۆماسییەتی دەوڵەت لە هێزە ئابوورییەکەیدا خۆی چڕکردۆتەوە، چەندێك لە ڕووی ئابوورییەوە بەهێز بێت ئەوەندەش لە ڕوی سیاسییەوە بەهێز و دامەزراو دەبێت . لەگەڵ بوونی ئەو بەهێزی و گەشەی ئابوورییەیدا و بەرژەوەندییەکانی بەڵام پرسیارێك لەسەرە ڕێیەتی : قازانجی ئەو گەشە ئابووریە و بەرژەوەندییەکەی بۆ کێ و بۆ چ چینێكە؟*
لەگەڵ وتنی ئەوەشدا هێشتا ئەو دەوڵەتانە ناتوانن لە وابەستەیی دەرچن. لەم شەڕەی ڕوسیا و ئۆکرانیادا بە باشی گرێدراوییان بە یەکەوە و بەڵگەی وابەستەیی هەموویان بەوی تریانەوە دەردەکەوێت. ئابلوقەی ئابووری لەسەر یەکدی و بایکۆتی کاڵای یەکدی گومانێكی سەبارەت بەو ڕاستییە نەهێڵاوەتەوە . ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت هەتا دەوڵەت و دەوڵەتداریی بمێنێت وابەستەیی دەمێنێت هەرگیز خودکیفایەت [ئیکتیفای زاتیی ] وجودی نابێت، نەك لەبەر ئەوەی کە ناتوانرێت ئەوە ڕووبدات یاخود ڕوودانی مەحاڵە، بەڵکو لەبەر ئەوەی کە دەوڵەت و کۆمەڵەکان لە چوارچێوەی سیستەمێکدان کە مەبەستی سەرەکی دابینکردنی پێداویستییەکانی ژیانی خەڵکەکەی نییە بەڵکو قازانج و سەرمایەیە. ئەوەشی کە ئەمە دەستەبەر دەکات ڕووت و ڕەجاڵی کۆمەڵ و بەردەوامبونێتی، ڕوودانی جەنگ و گرانی و بێ کاری و لیستێك لە نەگبەتییەکانی ترن.
بۆ ڕزگاربوون لە وابەستەیی، ڕزگاری تەواوە لە دەسەڵات و دەوڵەت و دەوڵەتمەداریی و کۆمەڵی قوچکەیی. واتە ڕزگاربوونە لە پایە هەرە سەرەکییەکەی سیستەمەکە و پایەکانی دیکە و هێزە تاریکەکان کە لە خزمەتی مانەوەی سیستەمەکەدان.
ڕزگاربوونە نەك هەر لە دەوڵەت بەڵکو لە کۆمەڵی مەدەنی هەنووکە و ڕێکخستنەوەی، کە زۆرێك لە چەپەکان و خەڵکانی دەرەوی ئەوانیش ئاواتەخوازی کۆمەڵی مەدەنی و دەوڵەتی لیبراڵن. کۆمەڵی مەدەنی یانی کۆمەڵێك کە یاسا سەرەوەر و باڵادەست بێت بۆ چەوساندنەوەی کرێکاران و هەژاران، بۆ زیادکردنی سەرمایە و سەرمایەداران، بۆ هەموو ئەوانەی کە پێشتر باسم کردن. کۆمەڵی مەدەنی یانی کۆمەڵێك کە تاکەکانی دەست بە كڵاوەکەی خۆیەوە بگرێت و هەقی کەسی نەبێت، کۆمەڵی مرۆڤی دابڕاو لە یەکدی و مشتە لە گوێی خاوەنکار و دەوڵەت. کۆمەڵی مەدەنی یانی کۆمەڵی پێشکەوتوی تەکنەلۆجیای پیشەسازیی و کردنی فەردەکانی بە ڕۆبۆت، بوونی یاسای خراپتر لە دانانی باجی زۆر لەسەر خەڵکانی ئاسایی و زەحەمەتدانی زیاتریان لەسەر کار و ناڕەحەتکردنی زیاتری ژیانیان، کە زۆر بە چڕی پاشکۆ و وابەستەیە و دوورە لە سەربەخۆییەوە ، دوورە لەبەیەکەوە ژیانی کۆمەڵایەتی و هاودەردی و هاوخۆشی یەکدییەوە.
ڕزگاربوون لە وابەستەیی سەربەخۆییە لە دەستەبەرکردنی بەیەکەوە ژیانی کۆمەڵایەتیی و بە کۆمەڵیکردنەوەی ئابوورییە، بە خولقاندنی یەکسانی و ئازادیی بۆ هەموان و دادوەری کۆمەڵایەتیی و دۆستایەتی ژیان و ژینگە، بە هەڵوەشاندنەوەی کاری کرێگرتە بە دابینکردنی تەواوی پێویستییەکانی تاک، بە دروستکردنەوەی مرۆڤ و ڕێکخستنەوەی کۆمەڵ ، بە دابڕانی مرۆڤ و کۆمەڵ لە هەموو خەسڵەتێکی نەگریسی مرۆڤ و کۆمەڵی هەنووکەی ژێر سایەی دەسەڵات و سیستەمەکە.

……………..
*لە 9/04/2014 وتارێکم لەژێر ناونیشانی ” ئایا پەرەسەندن و پێنانە کۆمەڵگەی مەدەنی بە واتای ئاسوودەیی و خۆشگوزەرانیی ھاوڵاتییەکانێتی؟ لەو وتارەدا پەنجەم بۆ ئەوە ڕاکێشاوە ، بۆیە بە پێویستی نازانم کە چی تر لەسەر ئەوە بنوسم . گەر دەتەوێت وتارەکە ببینیت ، تکایە کرتە لەسەر ئەم لینکەی خوارەوە بکە :
http://www.zaherbaher.com

•




شۆڕشی ئێستا و بایكۆتی جیهانی كۆماری ئیسلامی.. وەرگێرانی بۆ کوردی کاوە عومەر

دیمانەی خەلیل کەیوان لەگەڵ حەمید تەقوایی

بە پشت بەستن بە دەقی چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵ جەدید ئامادەکراوە

خەلیل کیوان: ڕۆژ لە دوای ڕۆژ خەڵکێکی زۆرتر دەیانەوێت حکومەتەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان گوشار بخەنە سەر کۆماری ئیسلامی و باڵوێزخانەکانی دابخەن. حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، ماوەیەکە باس لە زەروورەت و ئەگەری بایکۆتی کۆماری ئیسلامی و ڕەتکردنەوە و گۆشەگیرکردنی لە جیهاندا دەکات. لە خۆپیشاندانەکانی ئەم دواییەدا کە ماوەی مانگێک لە دەرەوەی وڵات بەڕێوەچوو، لە نزیکەی دە شاردا بڕیارنامەیەک سەبارەت بە بایکۆتی کۆماری ئیسلامی خوێندرایەوە و لەلایەن خەڵکەوە پێشوازی لێکرا. ئایا دەکرێت پێوەندی لەگەڵ کۆماری ئیسلامی بپچڕێنرێت و باڵوێزخانەکانی دابخرێت؟ بۆ خێراترکردنی رەتکردنەوە و گۆشەگیری و بایکۆتی کۆماری ئیسلامی چ رێوشوێنێکی دیکە دەگیرێتەبەر؟
حەمید تەقوایی، ساڵانێک لەمەوبەر کە باست لە گۆشەگیری جیهانیی کۆماری ئیسلامی و بایکۆتی کۆماری ئیسلامی دەکرد، وەک بابەتێکی سەیر دەهاتە بەرچاو. بەڵام ئێستا زۆر کەس دەیانەوێت باڵوێزخانەکان دابخەن و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ کۆماری ئیسلامی بپچڕێنن. هه‌روه‌ها هه‌ڵمه‌تی داخستنی باڵوێزخانه‌كانی كۆماری ئیسلامیش هه‌یه‌. رەتكردنەوە و گۆشەگیركردن و بایكۆتی كۆماری ئیسلامی یان داخستنی باڵیۆزخانەكان؟ ئایا ئەم دوو سیاسەتە تەنیا دوو جۆر دەربڕینن؟

حەمید تەقوایی: بێگومان دەرکردنی باڵوێزەکان یان داخستنی باڵیۆزخانەکان پایەیەکی بایکۆتی کۆماری ئیسلامییە و ئەم جموجۆڵ و کەمپینانەی کە ئێوە وتتان دەستیان پێکردووە هەموویان هەنگاوی باشن، هەنگاوی ئەرێنین بە بڕوای من، بۆ ئەوەی بەرەو تەواوبوونێک هەنگاو بنێن و بایکۆتی هەمەلایەنەی ئەم حکومەتە. بایکۆتکردنی تەواوەتی ئەم حکومەتە بە مانای داخستنی باڵیۆزخانەکانی و دەرکردنی باڵیۆز و بەرپرسەکانی لە وڵاتان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان نییە، بەڵکو داوای ئەوە دەکات کە ئەم حکومەتە لە فێستیڤاڵ و بۆنە و پێشبڕکێ و فێستیڤاڵە نێودەوڵەتییەکان نوێنەرایەتی هەبێت ئەمە رێک ئەو جۆرە بایکۆتەیە کە جیهان رووی لێکرد و دژی رژێمی رەگەزپەرستی ئەفریقای باشوور جێبەجێی کرد. لە دۆسیەی کۆماری ئیسلامیشدا دەبێ بەو ئاراستەیە بڕۆین. بەرەو بایکۆتێکی تەواو و هەمەلایەنەی کۆماری ئیسلامی لە هەموو ئاستە سیاسی و دیپلۆماسی و وەرزشی و فەرهەنگییەکان. بێگومان داخستنی باڵیۆزخانەکان و دەرکردنی باڵیۆزەکان کە ئەمڕۆ پێشنیاز کرا و سەرکەوتنی بەسەردا هات، هەنگاوێکی گرنگە لەو ئاراستەیەدا.

خەلیل کیوان: حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری پشتیوانی لەو داواکاریی و هەڵمەتە ئینتەرنێتییە کردووە کە ئاراستەی وڵاتانی جی ٧ کراوە، کە تیایدا داوای دەرکردنی باڵوێزەکانی کۆماری ئیسلامی و داخستنی باڵوێزخانەکانی کۆماری ئیسلامی و دەرکردنی لە کۆڕ و کۆڕبەندە نێودەوڵەتییەکان کردووە. بۆچی پشتگیریتان کردووە؟ گرنگی ئەم هەڵمەتە چییە؟

حەمید تەقوایی: دەمەوێت ئەوەش زیاد بکەم کە داواکارییەکی دیکەی ئەم هەڵمەتە ئازادکردنی زیندانیانی سیاسییە. ئەمە دوای کارەساتی زیندانی ئەوین بڵاوکرایەوە و ئەم داواکاریەش زۆر گونجاوە.
بەڵێ وەک وتتان ئەم هەڵمەتە داوای دەرکردنی باڵوێزەکانی کۆماری ئیسلامی لە وڵاتان و کاربەدەستانی لە دامەزراوە و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان دەکات. بێگومان ئەمە خواستی ئێمەیە و خواستی هەموو خەڵکی ئێرانە، ئەوە ئاواتی شۆڕشە کە خەریکە شێوەی خۆی دەگرێتەوە. هەروەها دەمەوێت ئەوە بڵێم کە ئەم بابەتە لە وڵاتیشدا قسەی لەسەر دەکرێت. کێشەکە تەنها لە دەرەوە نییە. هەمان کەمپین کە باست کرد زۆر کەس لە ناوخۆی وڵاتەوە واژۆی لەسەر کراوە. ئەمە هەنگاوێکی گشتییە. هەروەها حیزبی ئێمەش پشتیوانی خۆی بۆ ئەم بزووتنەوەیە ڕاگەیاند و بانگهێشتی خەڵک کرد کە بەشداری ئەم هەڵمەتە بکەن. بە بڕوای من ئەمە هەنگاوێکی گرنگە بۆ دوورخستنەوە و دابڕاینی کۆماری ئیسلامی لە کۆمەڵگای جیهانی لە هەموو ئەو ئاستانەی کە باسم کرد.

خەلیل کیوان: کەمپینێک لەلایەن ژمارەیەک سینەماکار لە سوید بۆ داخستنی باڵیۆزخانەی کۆماری ئیسلامی لەم وڵاتە دەستیپێکردووە. چۆن بیر ئەکەیتەوە دەربارەی ئەمە؟

حەمید تەقوایی: بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی ئێستای ئێران ئەم تایبەتمەندییە ئەرێنی و زۆر ئومێدبەخشەی هەیە کە سەرنجی هەموو لایەکی جیهانی بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە. بۆیە سروشتییە هەموو جۆرە مەجلیسێک، هونەرمەندان، سینەماکاران، حیزبەکان یان سەندیکاکانی کرێکاری و هتد، بۆ پشتیوانی لە خۆپیشاندان و مانگرتنی شارەکانی ئێران بێنە مەیدان. ئەمە سیمایەکی شۆڕشگێڕانەیە، وەک شۆڕشی ئێستای ئێران، کە سەرنجی هەموو مرۆڤە ئازادیخوازەکان و هەموو ڕێکخراو و کۆمیتە پێشکەوتنخوازەکان و ئەوانەی ئیدیعای مافی مرۆڤ و هاوشێوەکانی دەکەن، بۆ لای خۆی ڕاکێشاوە و هەمووان دەیانەوێت کارێک بکەن. ئەم کارەی سینەماکاران بە داخستنی باڵوێزخانەی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە سوید یەکێکە لەو کردارانە. لە هەموو وڵاتان چاوەڕێ بکەین و هەوڵ بدەین ئەم جۆرە گروپانە، ئەو جۆرە ناوەندانە، ئەو جۆرە دامەزراوەیانە بێنە گۆڕەپانەکە و ناڕەزایی دەرببڕن. پرسی بانگەشەکردن، داواکردن یان کۆکردنەوەی واژۆ تەنیا لایەنێکی بابەتە. خەبات شکڵ و شێوازی جیاوازی هەیە، یەکێک لە گرنگترینیان ئەوەیە کە نەک تەنیا ئێرانیەکانی دانیشتووی دەرەوەی وڵات، بەڵکو خەڵکی ئەو وڵاتانەش کە خەڵکی ئازادیخواز و پێشکەوتنخوازن، لە وڵاتانی دیکەشدا کە ڕێکخراون و دەنگیان هەیە ، ئۆرگانێکی هەبێت، و سەکۆیەکی هەبێت، چالاک بێت و پێویستە بە دەنگی بەرز ڕایبگەیەنن کە ئەبێت کۆماری ئیسلامی لە جیهاندا ڕەت بکرێتەوە و باڵیۆزخانەکانی دابخرێت و هتد. بۆیە پێشوازی لەم کردارەی سینەماکارانی سوید دەکەم و هیوادارم لە وڵاتانی دیکەش کردەی هاوشێوە ببینین.

خەلیل کەیوان: بڕیارە ڕۆژی شەممە ٢٢ی ئۆکتۆبەر، لەسەر بانگهێشتی کۆمەڵەی خێزانی قوربانیانی فڕۆکە ئۆکرانیەکە، گردبوونەوەیەکی گەورە لە بەرلین بەڕێوەبچێت. ئەم گردبوونەوە چ کاریگەرییەکی لەسەر بایکۆتی کۆماری ئیسلامی دەبێت؟

حەمید تەقوایی: هەروەها حیزبی ئێمەش پشتیوانی خۆی بۆ ئەم گردبوونەوە ڕاگەیاندوە. ئەم گردبوونەوەیە لە بنەڕەتدا بە دەستپێشخەری بنەماڵەی قوربانیانی فڕۆکە ئۆکرانیەکە پێک هات و حامید ئیسماعیلیون وەک وتەبێژی ئەم کۆمەڵەیە ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لە بانگهێشتکردنی ئەم بزووتنەوەیەدا. هەروەها بەشدارییەکی بەرفراوان لەم گردبوونەوەدا دەکەین. بەڕای من لەلایەکەوە ئەمە درێژەی ئەو خۆپێشاندانانەیە کە لەماوەی مانگی ڕابردوودا لە دەرەوە هەمانە، بە چەند دەیان هەزار کەسی، و بە گشتی چەند سەد هەزار کەسیمان هەیە. ئەم ڕەهەندە بەرفراوان و گشتگیرە یەکێکە لە خاڵە گرنگەکانی ئەم خۆپیشاندانەیە، کە هیوادارم دوای ئەمە بە ڕەهەندێکی فراوانتر بەردەوام بێت. لە لایەکی دیکەوە ئەو تاوانبارانەی کە حوکمڕانی دەکەن، پرسەکەیان کردووە بە پرسێکی بەپەلە و زۆرگرنگ. بۆ رزگارکردنی ژیانی خوێندکاران، منداڵان، زیندانیان، کەسانێک کە لە شەقامدا هاوار دەکەن و داوای مافەکانیان دەکەن، پێویستە هەنگاوێکی خێرا بگیرێتەبەر بۆ رزگارکردنی گیانیان، هەروەها ئەو ئێرانیانەی لە دەرەوەی وڵات دەژین، هەست دەکەن کە پێویستە بەشدارییەکی کاریگەریان هەبێت لەم خەباتەدا. ناتوانن تەنها سەیری بکەن، یان زۆرترین پشتگیری لە سۆشیال میدیا بکەن، یان تویت بکەن و هتد. ئەمە بە هیچ شێوەیەک بەس نییە. ئەم جۆرە رێوشوێنانە وەک ئەم بانگەوازە لە بەرلین یان هەمان کەیسی بایکۆت ئامانجێک، دەربڕینێک لە خود و توانای خۆنیشاندان دەداتە ئێرانییەکانی دانیشتووی دەرەوەی وڵات و خەڵکی وڵاتانی دیکە کە هاوسۆزی و یاوەرین و دەیانەوێت هاوسۆزی رابگەیەنن. گردبوونەوەی چڕ لە بەرلین یەکێکە لەو هەنگاوانە کە دەتوانێت ژمارەیەکی زۆر لە ئێرانییەکانی دانیشتووی دەرەوەی وڵات و خەڵکی وڵاتانی دەرەوە بەشدار و چالاکیان بکات بۆ ئەوەی دەنگیان لە جیهان و لە گوێی خەڵکی ئێراندا ببیسترێت. لە بەرامبەردا پێموایە ئەمە کاریگەری ئەرێنی دەبێت لەسەر درێژەی خۆپیشاندان و مانگرتنەکان لە ئێران، چونکە خەڵکی ئێران درک بەوە دەکەن کە جیهان لەگەڵیاندایە و بە خۆپیشاندانی چەند دەیان هەزار کەس، سەدان هەزار کەس خەڵک پشتگیریان دەکەن، ئەمەش کاریگەرییەکی زۆر گرنگی دەبێت لەسەر بەردەوامبوونی ئەم شۆڕشە کە پێکهاتووە و بەرەو پێشەوە دەڕوات.

خەلیل کیوان: بۆ خێراکردنی رەتکردنەوە و گۆشەگیری و بایکۆتی کۆماری ئیسلامی چ رێوشوێنێکی دیکە دەگیرێتەبەر؟ ئێوە لەم دواییانەدا لە بانگەوازێکدا بۆ خەڵکی دەرەوەی وڵات جەختتان لە هەوڵەکان بەرەو بایکۆتی جیهانیی کۆماری ئیسلامی کردەوە. ئێوە وتتان کە خۆپیشاندانەکان ئەگەرچی کاریگەرن بەڵام بەس نین بۆ جێبەجێکردنی بایکۆتی کۆماری ئیسلامی و جەختتان لەسەر پێویستیی رێوشوێنی زیاتر کردەوە، لەوانە دانیشتن و ئامادەبوونی بەردەوام لەبەردەم پەرلەمان و ناوەندە حکومییەکان لە شار و وڵاتە جیاوازەکان. ئایا دەکرێت هەموو ڕۆژێک بزووتنەوەیەکی بەردەوام ڕێکبخرێت؟ وە لەوەش گرنگتر ئایا ئەم کردارە لە ئامانجی بایکۆتی کۆماری ئیسلامی نزیکمان دەکاتەوە؟

حەمید تەقوایی: ڕێگەم بدەن خاڵی یەکەم ڕوون بکەمەوە کە تا ئەو شوێنەی پەیوەندی بە داواکاریی وەها بانگەوازێکەوە هەیە، داوای بایکۆت بکرێت بە دانیشتن و گردبوونەوە لەبەردەم ناوەندەکانی حکومەت، پێش ئەوەی بچینە ناو گونجاو بوونەکەیەوە، بەبڕوای من گرنگ ئەوەیە کە کەش و هەوای ناڕەزایەتی لە دەرەوەی وڵات بەتەواوەتی داوای ئەمە دەکات. پێم وایە بەپەلەیی و زەروورەتی ئەمە سەرقاڵبوونی زۆرێک لە ئێرانییەکانە کە لە دەرەوەی وڵات دەژین. لە پەیامەکەمدا وتوومە کە ئەمە پێش هەموو شتێک هەستێکە، ئەو هەستەیە کە دەبێت لە دەرەوەی وڵات هەنگاوی کاریگەر بگرینە بەر و تەنیا خۆپێشاندان و هاوارکردنی دروشم بەس نییە. هەموو ئەمانە باشن و تەنانەت لەسەر خەباتی ناوخۆی ئێرانیش کاریگەری ئەرێنی هەیە، بەڵام پێویستە لەگەڵ ڕێوشوێنی دیکەدا تێکەڵ بکرێت. ئێمە دەبێ ڕێگەچارەیەک بە ئێرانی ناڕازی لە تاراوگە و هەروەها خەڵکی دانیشتووی وڵاتانی دیکە نیشان بدەین کە دەیانەوێت پشکێکیان لەم شۆڕشە ڕزگارکەرەدا هەبێت کە ئێستا فراوان بووتەوە، داخوازی و ئامانجێکی دیاریکراو دابنێین کە دەتوانرێت بەدیبهێنرێت و کاریگەر بێت. خەڵکی ئێران لە نێوخۆی وڵاتدا سەرقاڵی ئەرکی ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامین، پرسیار ئەوەیە چۆن ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی لە دەرەوەی وڵات بەرەوپێش ببەن. بە واتایەكی تر چۆن دەكرێت كۆماری ئیسلامی لە دەرەوەی ئێران بە شێوەی ڕەمزی ڕووخێنرێت؟ پێم وایە دەتوانرێت ئەمە بکرێت. دەتوانین وا بکەین کۆماری ئیسلامی کە ڕەت بکرێتەوە و گۆشەگیر بێت. ئه‌گه‌ر كۆماری ئیسلامی وه‌ك حكومه‌تی ئێران نه‌ناسێنرێت، مانای ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه‌ كۆماری ئیسلامی ته‌نها له‌ جوگرافیای ئێراندا سنووردار كراوه‌ و كه‌سێكی دیكه‌ دانی پێدا نانێت. لانی کەم لە وڵاتانی رۆژئاوا کە دەزانین خەڵک لەو ئاراستەیەدا چالاکترن، دەتوانین ئەم کارە بکەین. ئێمه‌ی خه‌ڵکی دانیشتوو له‌ ده‌ره‌وەی وڵات‌، به‌ هاوکاری خه‌ڵکی وڵاتانی دیکه‌ که‌ ئەوانیش هه‌ر دەیانەوێت پشتیوانی له‌ شۆڕشی ئێرانیش بکه‌ن، ده‌توانین کردارێکی دیاریکراو بخه‌ینه‌ سه‌ر مێز، کارنامه‌یه‌کی دیاریکراو بخه‌ینه‌ سه‌ر مێز، بڵێین ده‌توانین و ده‌ڕۆین بۆ بایکۆتی کۆماری ئیسلامی. وەک ئەو نموونەیەی کە باست کرد دەربارەی سینەماکاران لە سوید. دەکرێت لە ئەڵمانیا و وڵاتانی دیکەش ئەم کارە بکرێت. هەوڵی ئێمە ئەوەیە کە ئەو دروشم و داخوازی و بانگەوازانەی کە لە بەرلین دەدرێن بایکۆتی کۆماری ئیسلامی تێدا بووروژێنرێن بیکەینەجێگەی سەرنج. و ئەمەش لە هەموو خۆپیشاندانەکان و لە هەموو شارەکان دەکرێت. وەک لە پێشەکیدا وتت، ئێستا بڕیارنامەی بایکۆتی کۆماری ئیسلامی لە نزیکەی دە شار خوێندراوەتەوە – ئەگەر هەڵە نەبم- و لەلایەن خۆپیشاندەرانەوە پێشوازی لێکراوە. ئەمە یەکێکە لە ڕێگاکان. ڕێگەیەکی پراکتیکیتر و کاریگەرتر کە زۆر کەس دەتوانن تێیدا بەشداربن، کۆبوونەوەی ڕۆژانەیە لەبەردەم ناوەندەکانی حکومەت، لەبەردەم پەرلەمانەکان، کە دەتوانێت شێوەی پەناگرتن بێت. ئەگەر هەموو ڕۆژێک کۆمەڵێک ئێرانی لە بەردەم پەڕلەمان کۆببنەوە، بۆ نموونە لە ستۆکهۆڵم، لە بەرلین، لە لەندەن و لە شارەکانی دیکە، هەروەها لەو شارانەی کە پایتەخت نین، لەبەردەم ناوەندەکانی حکومەتدا، دەبێ دەقێک بدەن بە زمانی ئەو وڵاتە بۆ دەسەڵات و داواكاری تەنانەت ئەگەر باڵوێزخانەی كۆماری ئیسلامی دابخرێت و لەلایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە رەتبكرێتەوە، ئەمە دەتوانێت رێوشوێنێكی كاریگەر بێت كە لە لایەكەوە ئامانجێكی دیاریكراوی هەڵمەتی بە ئێمەی ئێرانیەكانی دەرەوەی وڵات دەبەخشێت، و لە لایەکی دیکەوە دەتوانێت تەواو کاریگەر بێت. لە ڕاستیدا چەندە لە ئەم ئامانجە نزیک دەبینەوە، هێزی دیاریکەری شۆڕشە لە ئێراندا. ئێستا زیاتر لە مانگێکە کۆمەڵگا لە گێژاودایە. درێژەدان و فراوانبوونی ئەم بزووتنەوەیە گوشار دەخاتە سەر حکومەتەکان بۆ بایکۆتی کۆماری ئیسلامی و تا ڕادەیەکی زۆریش ئەمە پێشتر ڕوویداوە. ئێستا ئۆباماش ناچارە داوای لێبوردن بکات کە لە ساڵی ١٣٨٨دا هەڵوێستی دروستی نەگرتۆتەوە و بایدنیش بۆ پشتیوانی لە خەباتەکانی گەلی ئێران قسە دەکات. پەرلەمانەکانی ئەوروپا وەک یەکن، سەرۆک وەزیران و سەرۆکەکان وەک یەکن. بە وشە، ئەوان بەو ئاراستەیەدا دەڕۆن، چونکە بارودۆخ و کەشی گشتی لە جیهاندا داوای ئەمە دەکات.

لە لایەکی دیکەوە ئێرانییەکانی دانیشتووی دەرەوەی وڵات هەست بە بەپەلەیی دەکەن کە دەبێ کارێکی کاریگەر بکەین. ئەم دووانە پێکەوە دابنێ ئەوا تێدەگەیت کە ئەمە دەکرێت. دەکرێت بکرێت و بە هەموو هێزێکەوە هەوڵ دەدەین کە ئەمە ڕووبدات و گردبوونەوە و دانیشتنی ڕۆژانەمان لەبەردەم پەرلەمان و ناوەندە جۆربەجۆرەکانی حکومەت لە وڵاتە جیاوازەکان دەبینین و با بەخێرایی بچینە ئەو دیوە کە کۆمار ئیسلامی لێ دەڕوخێنێت لە دەرەوەی وڵات.

خەلیل کەیوان: زۆربەی جەختکردنەوەکانی ئێوە لەسەر ئەو کارانەیە کە دەتوانرێت لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و دەرەوەی وڵات بخڕێتە دەستوری کارەوە. چالاکوانان و دامودەزگا ناوخۆییەکان دەتوانن لەم ڕووەوە چی بکەن؟

حەمید تەقوایی: ئێستا سنوورێکی وا لە نێوان ناوەوە و دەرەوەدا نییە. پێشتر باسێک هەبوو کە دەبێ لە ناوەوە بین بۆ ئەوەی کارێک بکەین، لە ناوەوەش دەیانگوت ئێوە لە دەرەوە دادەنیشتوون جێگاکەتان خۆشەو مێشولەی نیە، ئێمە بە گروپ و دەستە ئەم باسانەمان دەبینی. ئەمڕۆ هەموو ئەمانە کۆکراونەتەوە. ئێستا یەکڕیزی و یەکگرتن لە نێوان ئێرانییەکان کە لە دەرەوەی وڵات دەژین، بە هەر ئاراستەیەکی سیاسی، لەگەڵ ئەوانەی لە ناوخۆی وڵات دەبینن. ئەم سنوورە لابراوە. هەمان ئەو داواکارییەی کە تازە باست کرد، کە نزیکەی ٥٠٠ هەزار کەس واژۆی لەسەر کردووە، لە ناوەوە و دەرەوە ئەم واژۆیانە کۆکراوەتەوە. ئەمە بزووتنەوەیەکی جیهانییە، جیهانییە بە ئێرانیشەوە. بایکۆتەکەش هەر هەمان شتە، ڕەنگە بایکۆتی کۆماری ئیسلامی لەلایەن ئەم یان ئەو گرووپ یان کۆمەڵەوە لە دەرەوەی وڵات دەستپێبکرێت، بەڵام بزووتنەوەیەکی جیهانییە. تا ئێستا لە لایەنی ئێرانیەكانی ناوخۆی وڵاتەوە دەبینین كە پرسی بایكۆتی حكومەت وروژێنراوە و دەكرێت بەربڵاو بێت. ئەمە دەتوانێت ببێتە دروشمی خوێندکارە مانگرتووەکان و کرێکارانی مانگرتوو و خۆپیشاندانی سەر شەقامەکان لە شارەکانی ئێران بۆ ئەوەی بە یەک دەنگ بە جیهان ڕابگەیەنن کە ئەمە حکومەتی ئێمە نییە و دانپێدانانی پێ ناکەین.

کۆماری ئیسلامی حکوومەتی گەلی ئێران نییە! ئەگەر کەسێک تا سێ مانگ لەمەوبەر، کە ئەمڕۆ کە هەموو ڕۆژێک لە سۆشیال میدیا و میدیاکاندا تاوانەکانی حکومەت دەبینین، گومانی لەم بارەیەوە هەبووبێت، ئەوە ڕوونە کە ئەم حکومەتە بکوژی گەلی ئێرانە نەک نوێنەری گەلی ئێران . بۆیە هیچ داواكارییەكی سروشتی و دادپەروەرانە و گشتی و مومكینتر لە ئارادا نییە كە داوای دانپێدانان و ڕەتكردنەوەی باڵوێزخانەكانی و دەركردنی بەرپرسەكانی لە وڵاتان بكرێت. هیوادارم ئەمە ببێتە دروشم و داخوازی گرووپەکانی ئێران،شورای کرێکاری لە ئێران، مانگرتنی کرێکاری، خوێندکارە مانگرتووەکان و هەموو چین و توێژە ناڕازییەکانی ئێران و دروشمی بایکۆتی کۆماری ئیسلامی لە خۆپێشاندانەکانی شەقامدا هاوار بکرێت. ئه‌مه‌ش هه‌نگاوێكی گرنگ ده‌بێت به‌ ئاڕاسته‌ی ڕووخانی كۆماری ئیسلامی.

٢٧ی مانگی میهری ١٤٠١، ١٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢




من و تۆ دوو خەیاڵی تەواو نەکراوین.. دڵكەش قادر

تۆ،
جوانترین ماچی بەسەر لێومەوە
درێژتیرین قەسیدەی به سەر زمانمەوه
جوانترین نیگای له نێو دیەمەوه
ئەی میلی کاتژمێری تەمەنم
تۆ ئەو خۆرەی که ئاوا نابیت
له نێو خەیاڵـما جوانرین کۆشکی
که لێتەوه دەڕووانم بۆ شەپۆلەکانی دەریا و
من ئاوێزانی ئەو گریانه دەکەی
که له ماچێك کەوتنه خوارەوه
دوو گوڵ له نێو یەک گوڵداندا
دیلی دوو خەیاڵن
که ئازادیش ناتوانێ دیلیان بکا
دوو باڵێن لەسەر فڕێنی پشتی نەوڕەسێکا
دوو دێڕین له قەسیدەیەکی نەنووسراو
من خەون بەو ڕۆژانەوه دەبینم
که له ماڵی تۆ سەرخەوێ بشکێنم
تۆ خەون بەو رۆژانەوه دەبین
که له ژیر ساباتێكا
یەکتری بنووسینەوه
تۆ خەیاڵ دەکەی لەسەر زمانت دیل بم
من خەیاڵ دەکەم
لەنێوچاوتا ماڵێك به زمانی عیشق
بینا بکەین.
من و تۆ
دوو خەیاڵی تەواو نەکراوین

سلێمانیی 21/11/2019

دڵكەش قادر




بیرەوەریەکانی فەقێیەکی گوومڕا-(32).. شەماڵ بارەوانی

بەشی سی و دوو

خودایه، ئەو هاوسەرگیرییە مانگەكی نەخایەنێت و كیژەكە تەڵاق بدرێت.

کاتی خوێندنی فەقێیاتی زۆر جار دەچووین ئەوەی بە زمانە عەشایریەکە دەڵێن: ژنمان لە خەڵکێک مارە دەکرد.

جا ئێمەی فەقێکان ئەو دەمەی مەلاكان لە جێی خۆیان دەیان ناردین لۆ ژن مارەكردنێ، پێیان دەگوتین:مەعامەلەی نەكەن لۆ كرێی ژن ماركردنەكەی(چونكە مەلای تر هەبوون دەیانكرد. عەیب نەبێت)، ئەو مەلایانەی ئێمەیان دەنارد، دەیانگوت: نا کاکە عەیبە، مامەڵە نەکەن. بەڵام بڵێن: ئەگەر وەكو خەڵات و دیاریەک شتەكمان بدەنێ ئەوە خوا نەیبرێ. بە کورتیەکەی گۆشتی دەخۆم، بەڵام گۆشتاو نا. جا هەموو جار کە دەڕۆیشتم بۆ پرۆسەی هاوسەرگیری، بەینی خۆمان بیت، پەنجا هەزارێكم وەردەگرت.

جا بەو بۆنەیەوە، ئەوە رۆژەكی چومە”مەسیف سەلاحەدین” کچێکم لە کوڕێک مارەبڕی، لەسەرەتای چوونەکەم، تا مارەبڕینەکە تەواو بوو، هەر بیر و خەیاڵم لای پەنجاهەزار دینارەکەی بوو. لە دڵی خۆم دەمگوت:وەڵاهی ئەو ماڵە چەور و دەوڵەمەند دیارن و پێدەچێت زیاتریشم بدەنێ. بەداخەوە وەکو کورد دەڵێت:ئاش لە خەیاڵێک و ئاشەوان لە خەیاڵێکیتر ! ئاخریەکەی ئەو بێ ویژدانانە، نەک هەر پەنجا هەزارەکە، بگرە یەك دیناریان نەدامێ. بڕوا ڕۆ کە پێی تێک چووم و خەفەتم خوارد، لە تووڕەییان خۆم دەخواردەوە و خەنجەرت لێدابام خین لە لەشم نەدەهات.لە دڵی خۆم و بەنهێنی یەك دنیا دووعام لە كوڕە و كچەكەی كرد و گوتم: خودایە ئەوە من كەراتیەكم كردوو مارەم كرد، بەڵام رەبی ئەو هاوسەرگیرییە مانگەكیتر نەخایەنێت و كیژەكە تەڵاق بدرێت.




بەیەک گەیشتنی کەلتورەکان.. سەلاح جەلال

لێرەوە لەو پرسیارانەوە دەست پێدەکەین لەسەر کەلتور دروست دەبن؟! چۆن بتوانین لەو داخراوی و یەک دەنگییەوە بپەڕینەوە، چۆن هاوبەشی کەلتوری جیهانی بکەین؟! چۆن بیر بکەینەوە؟ چۆن لەبەیەک گەیشتنی کەلتورەکاندا گەشە بکەین؟ چۆن بتوانین خۆمان دروست بکەین؟!ئەو پردە رۆشنبیرییە مەعریفییە دروست بکەین لە نێوان مرۆڤەکان و کەلتورو داب و نەریتدا؟!چۆن بتوانین بەژمارە بیر بکەینەوە؟! چۆن کەلتورمان بەژمارە بکەین؟!
لەم پرسیارانەوە دەبێت هەوڵی دەرچوون بدەین لە بازنە تەقلیدییە باوەکان و عەقڵییەتی سواو، زۆر جار لە رۆشنبیری کوردیدا بەهەڵە قسەی لەسەر دەکرێت، بەبێ ئەوەی پێناسەیەکی زانستی بۆ کەلتور بکرێت. بزانین کەلتور چییە؟ هەروەها پۆڵینکاری کەلتور، ئەوەی پابەندی نەتەوەیەو ئەوەی هاوبەشە بەکەلتوری جیهانییەوە، لێرەشدا دەبێت کەلتور جیا بکەینەوە، لەفەرهەنگی جیهانیدا دوو جۆر کەلتور هەیە، یەکەمیان ئەو کەلتورەیە زیهنی کۆی نەتەوە دروستی دەکات، ئەمەیش پەیوەندی بەداب و نەریت و مامەڵەی شارستانی و کۆمەڵایەتی و ئابوری و سیاسی نەتەوەوە هەیە، مۆرکی تایبەتی خەسڵەتی نەتەوایەتی پێوەیە.
کەلتورەکەی تریش ئەوەیە ئەهلی مەعریفە و کەسەکانی داهێنان لەبوارەکانی ئەدەب و هونەرو زانستەکاندا بە گشتی بەرهەمی دەهێنن. ئەمەیش موڵکی هەموو کەسەکانی فیکرو داهێنانە، تیئوری مارکسیزمی مارکس تەنها بۆ ئەورووپییەک نەبوو، لەسەرتاسەری جیهاندا مارکسییەت کرایە رێباز و بیروباوەڕی شۆڕشگێڕانە، زۆربەی وڵاتانی ئەوروپی و ئەمریکی و ئاسیاو ئەفریقا بەو تیئوورییە شۆڕشیان کردو رزگاریان بوو، یان کاتێک دیکارت گوتی: (من بیر دەکەمەوە کەواتە من هەم) ئەمەی بۆ ئەوروپییەک نەگووت بەتەنها، بەڵکو بۆ هەموو کەسێکی بیرکەرەوە بوو. یان ئەوەی فۆکۆ و هایدجەرو فەیلەسوفەکانی تر نوسییان هەمان شت بوون.
هەروەها لەبوارەکانی ئەدەبی و هونەری دەقەکان مۆرکی جیهانیان هەڵگرتووەو جوگرافیاکانیان بڕیوە، ئێستایش لەزەمەنێکداین جیهان بۆتە گوندێکی گەردونی و لەمیمۆرییەکدا کۆبۆتەوە، دەبێت بزانین چۆن ئامادەکاری و ئامادەییمان هەبێت؟ ئەوەیشی زیاتر لەهەموو بوارەکان دەبێتە زمانی جیهانی بۆ هەموو کەسێکە بەجیاوازی زمان و بیرەوە مۆزیک و تەشکیلیە، هیچ وەرگێڕانێکیان ناوێت. سینەماو شانۆیش تەنها بەوەرگێڕانی دایەلۆژە کورتەکانەوە بە بینەر دەگەن، بەڵام تابلۆکان هیچ وەرگێڕانێکیان ناوێت و زمانی گەردوونین.
پرۆژەی بەیەک گەیشتنی کەلتورەکان لەم پرسیارەوە دەست پێدەکات:
( چۆن بتوانین تێگەیشتنێکی هاوبەشی باشتر دروست بکەین؟!
چۆن بتوانین پردی نێوان مرۆڤ و کەلتورو داب و نەریت دروست بکەین؟!
لەم روویەیشەوە هونەر بە ئامرازێکی باشتر دەزانن بۆ پشتگیری کردن لە ئاڵوگۆڕی بۆچوونە هاوبەشەکان. لە ڕێی وۆرکشۆپەوە هەوڵی دایەلۆگی کەلتوری بدرێت، لە رێگەی شتەکان و دروست کردنی چیرۆکی مێژوویی، بە گێڕانەوەی تایبەتمەندیەکانی ژیان، بیرەوەری و یادگارییەکان.
ئەوەی خاڵی وەرچەرخان و روانینی نوێیە لەم پێشانگایەی بەیەک گەیشتنی کەلتورەکان، ئەو چیرۆکە مێژووییانەن، پیاوانی جەنگ وێنەی هونەرییان جێهێشتووە، بەمەیش شێوازی هونەری گۆڕانکاری بەسەردا هات، لەشکۆدارکردنی جەنگەوە بۆ ئیدانە کردنی، هەموو ئەو داستان و وێنە وەحشی گەراییانەی بەرامبەر بە مرۆڤ کراوان لە سەرتاسەری جیهاندا، هونەرمەندانی کوردیش راستەوخۆ خۆبەخشانە بەشداری ئەو کارەسات و جەنگ و کوشتارە بەکۆمەڵیەیان کردووە، دوژمنان بێ بەزەییانە پرۆسەی ئەنفال و کیمیا باران و چاڵی بەکۆمەڵ کوژیان دروست کردووە، هەزارەها لە کەسانی بێ تاوان و هاوڵاتی مەدەنی لە ژن و منداڵ و پیرو گەنج بەچەندەها شێوازی دڕندەیی لە کیمیایی و سێدارە و زیندە بەچاڵ و شێوازی تر کوژراون. ئەمەیش بە شێوازی جۆراو جۆر، هەندێک واقیعی و ئەبستراکت و سوریالی و دژایەتی و بەرەنگاری و چیرۆکەکانی جەنگ دەکەن. ئەم ئەزموونە وێرانکەرانەیش بە دۆکیومێنت دەکرێن و لە مۆزەخانەو گەلەرییەکاندا دەمێننەوەو دەبنە کارتێکەری لەسەر نەوەکان هەتا روانینی خۆیان لەسەر تاوان و جینۆسایدو جەنگ هەبێت.
پرۆسەی دیکۆمێنت کردنی وێنەیی شایەتحاڵان و رزگاربووانی کورد لەجینۆسایدی کوردا لەساڵی 1988 و هەروەها کارلێکردنەکانی بینەران لە ئەڵمان و ئەرمەنی و جوولەکە و کورد. ئەم وێنەو دیمەنانە بۆ بیرهێنانەوەو مانەوەی ئەو تاوانانەیە لەبیرەوەری مرۆڤایەتیدا بمێننەوە.
بەم مەبەستەیشەوە هونەرمەندانی دانیشتوی ئەوروپا هاوکاری خوێندکارانی هونەری سلێمانی بکەن، هەموویان ئەزموون و بیرەوەری و داب و نەریتی خۆیان هاوبەش دەکەن ، پێکەوە رێگا نوێیەکانی فێرکردن و تێگەیشتن نزیک بکەنەوە. لە رێگەی وانەو وۆرکشۆپ و کۆنسرێت و پێشانگا و گفتوگۆوە ئەنجام بدرێت. ئەمەیش وەک دەست پێکێک بۆ هاوکاری زیاتر لە نێوانیان هونەرمەندانی نێو دەوڵەتی و دامەزراوەکان و قوتابیاندا.
وۆرکشۆپ: ئەوەی لەم وۆرکشۆپەدا جەختی لەسەر کرایەوە شێوەو ناوەرۆک بوو، شێوە بەهەموو خەسڵەتەکانیەوە شیکردنەوەی لەسەر کرا، بە رەنگ و ماددەکان و رووبەرووبوونەوەکانییەوە، لەناوو ناوەرۆک لەگەڵ بۆشاییدا، تایبەت (زەخرەفە) لە روانین و واتا جیاوازەکانەوە لەبواری پەرەدان بەهونەری پەیکەرسازی یان نەخشەسازی بۆ ماددەی بینراو و زیاتر کاری میتافۆری قوتابیان. بەپیادە کردنی رێبازی نوێ لەشێوازی بینراو بۆ دەربڕینی لەبەرجەستە کردنی لەکارە هونەرییەکەدا. هێماکان، شێوەکان، دەنگەکان، رەفتارەکان، ئەوشتانەی لەژیانی رۆژانەدا رووبەڕوویان دەبینەوە. لەرێگای روانینی نوێوە کاریان لەسەر بکرێت نەک دووبارەبوونەوەی باو. هەر تاکێک بە پشت بەستن بە کولتورو رۆشنبیری خۆی تێڕوانینی جیاوازی بۆ بکرێت.
ئەم پرۆژە گرنگە لەلایەن کۆمەڵێک پسپۆڕی جیهانییەوە پێشکەش کرا، فریشتەکانی بوون بوون لە جوانی رۆح و داهێناندا، بڕوانامەی نێو دەوڵەتیان هەیەو لەسەر ئاستی جیهان ناسراون، دەکرێت ناساندنێکی کورتیان بۆ بکەین:

یەکەم: هونەرمەند (عوسمان ئەحمەد)
بەڕێوەبەری سەنتەری کوردۆلۆژییە لەسلێمانی و دکتۆرای لە کۆلیژی هونەرەکانی چێڵسی هەیە لەزانکۆی هونەرەکانی لەندەنی بەریتانیا بۆ ساڵی(2013). دۆکۆمێنت کردنی پرۆسەی جینۆساید کردنی کورد لەساڵی(1988) لە رێگەی وێنە کێشان و تۆمارکردنی گەواهی پانزە کەس لەنێو خێزانە ئەنفالکراوەکان و توێژینەوەو لێکۆڵینەوە لەسەر کۆمەڵکوژی کورد. توانی لە رێی هونەرەکەیەوە تاوانی ئەنفال و جینۆسایدی کورد بەجیهان بناسێنێت و لەچەندین وڵاتی جیهاندا پێشانگا بکاتەوەو سێیەم کەس بێت، تابلۆکانی لە مۆزەخانەی جەنگی بەریتانی (ئیمپریاڵ ۆار موزئێوم) لەندەندا دابنرێت تایبەت بە جینۆسایدی مرۆیی.

دووەم: هونەرمەند( وریا ئاریا)
هونەرمەندێکی کوردی ئێرانی و نەمساییەو لە ڤیەننا دەژی، پەیکەرسازی لە لە زانکۆی هونەرە کارپێکراوەکانی ڤیەننا تەواو کردووە، لەکارەکانیدا مامەڵە لەگەڵ دیاردە کۆمەڵایەتییەکان و پرسیارەکانی پەیوەندی دار بەو بابەتانەوە دەکات ئاکارەکانی پەیکەرتاشی وەکو نەخشەسازی و هاوتەریبەکان و هاوشێوەکانی بەکار دەهێنێت و رەهەندی نوێی بۆ زیاد دەکات و تێکهەڵکێشی دەکات بە نەریت و گۆڕانکارییەکانی ژیانی.
سێیەم: (گۆدرون والنبۆک) دامەزرێنەرو بەڕێوەبەری هونەری هینتەرلاندە لە ڤییەنا/ نەمسا، پلاتفۆرمێکی هونەری سەربەخۆیە تایبەتە بە بایەخدان بەپرۆژەی کەلتورە فرە چەشن و پسپۆڕەکانە. هەر لەسەرەتای دامەزراندنییەوە خاتوو (هینتەرلاند) پشتگیری و بایەخێکی زۆر بەکارە هونەرییەکانی هونەرمەندە گەورەو تازەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەدات، بەتایبەتی ئەو هونەرمەندانەی لە ئێران کار دەکەن.
چوارەم (پەرستۆ فرۆهەر) لەتارانی ئێران لەدایک بووەو لەساڵی 1991 وە لەئەڵمانیا دەژی، هونەرمەندێکی نێو دەوڵەتییەو پڕۆڤیسۆری (هونەرە لیبڕاڵەکان)ە لەگەڵ جەختکردن لەسەر فرە کەلتور لە کونسێچشۆڵ ماینز/ ئەڵمانیا.
بەم شێوەیەیش دووای دوو هەفتەی تەواو ئەم پرۆژە گرنگە بەسەرپەرشتی مەڵبەندی کوردۆلۆژی، زانکۆی سلێمانی، لەکارگەی کەلتووری سلێمانی- گەلەری ئێستا لە 3/10/2022 هەتا 13/10/2022 بەردەوام بوو، دوا رۆژ پێشانگایەکی تایبەت لەلایەن خوێندارانی بەشدار بوەوە کرایەوەو هەریەکە بە ئەزموونێکی جیاواز بەشدار بوون، کۆتایی بەو کەرنەڤاڵە ئاوێتەییە جوانە هات بەکاتی، لەبەر ئەوەی ئەم بەیەک گەیشتنی کەلتورە لەگەڵ هونەرمەندانی سلێمانی بەردەوام دەبێت لە رێی پەیوەندی ئەلیکترۆنییەوە.

لەپاشکۆی ئەدەب و هونەری رۆژنامەی کوردستانی نوێ ژمارە(8778) لە20/10/2022 رۆژی پێنج شەممە بڵاو بۆتەوە.




دنیایەکی باشتر.. دیمانەی مستەفا سابیر لەگەڵ مەنسور حکمەت

چاوپێکەوتن لەگەڵ ڕادیۆی ئینتەرناسیۆناڵ
دیمانەی مستەفا سابیر لەگەڵ مەنسور حکمەت سەبارەت بە دنیایەکی باشتر بەرنامەی کۆمۆنیزمی کارگەری
وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر
دەقەکە لە کاسێتەکەوە وەرگیراوە
بەشی یەکەم ١٦:٥٢ خولەکە

سابر: له‌ میانی چه‌ند به‌رنامه‌یه‌كدا، له‌گه‌ڵ مه‌نسوور حكمه‌تدا، باس له‌ لایه‌نه‌ جۆراوجۆره‌كانی به‌رنامه‌ی “جیهانێكی باشتر”ی حیزبی كۆمۆنیستی كرێكاری ئێران ده‌كه‌ین. مەنسوور حکمەت سکرتێری کۆمیتەی ناوەندی حیزبە و نووسەری ئەم بەرنامەی “دنیایەکی باشترەیە”. بەڕێز حیکمەت زۆر سوپاس بۆ ئەوەی کاتت پێداین. پێش ئەوەی پرسیارەکانم بکەم، گوێگران ئاگادار دەکەمەوە کە دەتوانن دەقی بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری “دنیایەکی باشتر” لە ماڵپەڕە جیاوازەکانی حیزبەوە دابەزێنن، ڕەنگە ماڵپەڕی “هەفتانە” ئاسانتر بێت لە ماڵپەڕەکانی دیکە، و ئێمە دڵخۆش دەبین کە ئێوەش پرسیارەکانتان بۆ ئێمە بەجێبهێڵن لە ڕێگەی مەسنجەری ڕادیۆیی، ئیمەیڵ یان فاکس.

پێش ئەوەی مەنسوور حکمەت باس لە پرسیارەکانی بەشە جیاوازەکانی بەرنامەکە بکات، حەز دەکەم زنجیرەیەک پرسیاری گشتی دەربارەی خودی بەرنامەکە بکەم. یەکێکیان ئەوەیە کە بۆ یەکەمجار بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاریم بینی، یەکەم شت کە سەرنجی ڕاکێشام ناوی بەرنامەی “دنیایەکی باشتر” بوو، کە هەرگیز لە چەپ و حیزبەکانی دیکەدا نەمدیبوو، أ ناوێک بە سۆز و هەستەوە “دنیایەکی باشتر”، ناوی بەرنامەکە دەبێ حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران بێت. ئەم ناوە چۆن هاتە لای تۆ؟

حیکمەت: ڕاستگۆیانە ئەمە پێشنیاری من نەبوو وەک ناوێک. ئەگەر گرنگی بدەیت لە بڕگەی یەکەمی بەرنامەکەدا هاتووە کە ئامانجی مرۆڤەکان بە درێژایی تەمەنیاان دروستکردنی دنیایەکی باشتر بووە. کاتێک ئەم بەڵگەنامەیەمان لە یەکەمین کۆنگرەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری پێشکەش کرد، لەبیرم نییە کێ بوو، یەکێک لە نوێنەران وتی کە پێویستە “دنیایەکی باشتر” دروست بکەین. ئەمە پێشنیاری من نەبوو، بەڵکو پێشنیارێک بوو کە لەوێ پێشکەش کرا، و پێم وایە زۆر باش بوو، ئێمەش هەمان پێشنیارمان هەڵبژارد. کاتێک دەقی کۆتاییمان پێشنیار کرد، ئەم ناوەمان وەک ناوی بەرنامە پێشنیار کرد. بەهەر حاڵ پێشنیاری ئەو هاوڕێیە بوو کە لەو کۆنگرەیەدا بوو. ئێستا بە تەواوی نایەتە بیرم کام هاوڕێمان بوو. ناوێکی باش بوو. بەگشتی چەپەکان ناوی خەباتکار لەسەر بەڵگەنامە و ناسنامەکانیان دادەنێن. بینیمان کە ئەمە زیاتر لە هەموو شتێک ڕەنگدانەوەی ئامانجی بەرنامەیەکی کۆمۆنیستییە.

سابر: وەک وتت ئەمە تا چەند ڕەنگدانەوەی ئەوەیە کە تۆ ویستت بەرنامەیەکی حزبی یان بەرنامەیەکی سیاسی لە بینەرەکانی نزیک بکەیتەوە؟
حیکمەت: رێک بەو جۆرەیە. سەیرکە، ئەگەر بەڵگەنامەیەکی کۆمۆنیستی بەڵگەنامەیەکی جەماوەری و گشتی نەبێت، هیچ تایبەتمەندییەکی نییە. بەرنامەیەکی کۆمەڵایەتی-سیاسی هەیە کە دەیەوێت بەڵێن بە خەڵک بدات کە دەتوانرێت دنیایەکی تر بنیات بنرێت، کۆمەڵگایەکی سۆسیالیستی بنیات بنرێت و لە ئەنجامدا ناوەکەی دەبێت ناوێک بێت کە رێبوارێک کە ئەم مانشێتە دەبینێت دەتوانێت پێشبینی چی بکات تێیدایە پێشبینی بکە کە باس لە جۆرێکی جیاوازی کۆمەڵگا دەکەن، باس لە دنیایەکی نوێ دەکەن. ئەگەر ناوی تایبەتمەندی پلانی کارکردنی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لەسەر دابنێین، بۆ نموونە، ڕوونە کە ئەمە بەڵگەنامەیەکی تایبەتمەندە کە دەڵێن لە نێو بەڵگەنامەکانی گروپی چەپدایە، باشە، دواتر دەیخوێنینەوە. بەڵام “دنیایی باشتر” دەیباتە دەستی خەڵک و دەتوانرێت ببرێتە ماڵی خەڵک، ناوێکی زۆر گونجاوترە بۆ ئەم جۆرە بەڵگەنامە سیاسییە.

سابر: گریمان چەند خولەکێکتان لەبەردەستە، چۆن خاڵە سەرەکییەکانی ئەم بەرنامەیە ڕوون دەکەنەوە؟
حیکمەت: ئەم بەرنامەیە دوو بەشی سەرەکی هەیە. بەشێك كە پرەنسیپ و بناغەكانی كۆمۆنیزمەكەمان و چوارچێوەی ئەو كۆمەڵگەیەی كە دەمانەوێت هەبێت، ئەو ناڕەزایەتییەی كە هەمانە بەرامبەر بە كۆمەڵگەی کە هەیە، ئەو روونكردنەوەیەی كە هەمانە بۆ كۆمەڵگەی هەبوو، بۆچی بەم جۆرەیە، بۆچی ئیستغلالكردن، زوڵم و چەوساندنەوە هەیە، روون دەكاتەوە ، هەڵاواردن و نایەکسانی و چەوساندنەوەی، تیایە، بۆچی هەژاری تیایە، بۆچی گەندەڵی تێدایە، هتد. وە وێنەیەک دەدات بەو کۆمەڵگایەی کە ئێمە دەمانەوێت هەمانبێت و بناغەکانی ئەم کۆمەڵگایەی تر چین کە کۆمەڵگەی کۆمۆنیستییە.

بەشی دووەم باس لە ڕێوشوێنی تایبەت و دەستبەجێ دەکات کە حکوومەتێکی کرێکاری، حکوومەتێکی کۆمۆنیستی کرێکاری، دەستبەجێ جێبەجێی دەکات، کە لە کاتێکدا ئەم ڕێوشوێنانە بە تەواوەتی هەمان شت نین، بە تەواوی و 100% وەک ئەوەی ئێمە لە کۆمەڵگایەکی ئایدیاڵدا باسی دەکەین، ڕێوشوێنی خۆی دەگرێت مەرجێکی پێویستە بۆ بەدواداچوونی ئەو ئامانجە درێژخایەنەتر یان بنەڕەتیانە. بۆ نموونه ئه و كۆمه ڵگایه ی كه ئێمه خوازیارین كۆمه ڵگایه ك نییه كه كه سێك زه حمه تی خۆی به كه سێكی تر بفرۆشێت و مووچه وه ربگرێت. فۆڕمی کرێ نامێنێت. هه‌ر كه‌سێك هاوڵاتی كۆمه‌ڵگه‌یه‌ و هێنده‌ی به‌هره‌ و توانا و به‌رژه‌وه‌ندی هه‌یه‌، به‌شداری له‌ پرۆسه‌ی به‌رهه‌مهێناندا ده‌كات، پاشان وه‌ك هاووڵاتییه‌كی كۆمه‌ڵگا مافی خۆیەتی هه‌ر به‌رهه‌مێك دروست ببێت به‌كاربهێنێت. سیستەمی مووچە نامێنێت. بەڵام وەک حکومەتێک کە دێتە سەر کار لە کۆمەڵگایەکی سەرمایەداریدا و یەکەم واقیع کە ڕووبەڕووی دەبێتەوە سەرمایەدارییە، لەسەر بنەمای حەقدەستە، پێویستە تەکلیفی لانی کەمی کرێ ڕوون بکاتەوە، تەکلیفی کرێی زیاد ڕوون بکاتەوە، هەروەها تەکلیفی زیادە کاری ڕوون بکاتەوەو تەکلیفی قوتابخانەکان، ڕوونکردنکاتەوە پزیشکیش ڕون بکاتەوە. لە بەشی دووەمدا زنجیرەیەک لە بەپەلەترین ڕێوشوێنەکانمان هێنا کە پێویستە حکومەتی کرێکاری لە یەکەم ڕۆژدا کە دێتە سەر کار بیگرێتەبەر و ئەمانە تەواوکەری یەکترن. وە هەریەکەیان ناونیشانیان هەیە. لە بەشی یەکەمدا مامەڵە لەگەڵ بناغەکانی سۆسیالیزم دەکەین و سەرمایەداری و پێناسەی کۆمۆنیزم و حکومەت لە کۆمەڵگەی سەرمایەداری و ئابووری سەرمایەداری و ئەنتەرناسیۆنالی کۆمۆنیستی چینی کرێکار و کۆمۆنیزمی کرێکاری و کۆمۆنیزمی بۆرژوازی و شۆڕش و پەیوەندی نێوان شۆڕش دەناسێنین و چاکسازییەکان. چۆن بزووتنەوەیەکی شۆڕشگێڕ لە هەمان کاتدا چاکسازی دەوێت و چۆن لە خەباتی خۆیدا بۆ چاکسازییەکان، تا ئێستاش گۆڕانی شۆڕشگێڕانەی کۆمەڵگا لەبەرچاو دەگرێت و هتد.

لە بەشی دووەمدا خاڵی زۆرە. بنەمای حکومەتێکە کە دەتوانرێت دەستبەجێ پێکبهێنرێت، پێکهاتەکانی دەسەڵات، شوراکان، هەڵوەشاندنەوەی سوپایەکی پیشەیی، بۆ نموونە هەڵوەشاندنەوەی بیرۆکراسی، دەسەڵاتێکی دادوەری سەربەخۆ و بناغەکانی مافی دادوەرییە لە وڵات، ئازادییە تاکەکەسی و مەدەنییەکان ، کە لیستێکی درێژە لە ئازادییەکان، لەوانە ئازادی حیزبەکان، کۆمەلایەتی، ئازادی دەربڕین، یەکسانی، نەهێشتنی هەڵاواردن، کە بەشێکی زۆری بۆ یەکسانی ژن و پیاو تەرخان کراوە. پرسی عەلمانیەت و جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت لە کۆمەڵگادا، پرسی نەتەوەیی و نەهێشتنی زوڵمی نەتەوەیی، ئەو پێوەرە کولتوورییانەی کە لە کۆمەڵگادا هەن، وەک پێوەرەکانی بەرەنگاربوونەوەی ئەخلاق و نەریت، مافی منداڵان. کێشەیەکی وەک لەباربردن، لەشفرۆشی، ئالوودەبوون. پرسی دادگاییکردن، مافی تاوانباران. بە هەمان شێوە یاسای کار، بنەما گشتییەکانی یاسایەکی کار کە دەتوانرێت دەستبەجێ جێگیر بکرێت بۆ دەستەبەرکردنی مافی خەڵک. خاڵی هەمەجۆری تریشی تێدایە. پێویستە خوێنەرانتان بیبینن بۆ ئەوەی لەوە تێبگەن کە ئێمە لێرەدا باسی چی دەکەین.
سابر: ئەمانە هەموو ئەو خاڵانەن کە ئێوە باستان کرد، هیوادارم لە بەرنامەکانی داهاتوودا دەرفەتمان بۆ ڕەخسێت کە هەموو ئەمانە چارەسەر بکەین، مەرج نییە ئەمشەو بێت، و بچینە ناو وردەکارییەکان. بەڵام هێشتا دەمەوێت لەسەر زنجیرەیەک پرسیاری گشتیتر بمێنمەوە. باشە بەم وەسفە گشتیەی کە ئێوە لە بەرنامەی “دنیایەکی باشتر”، بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، داتان بەدەستەوە، پرسیارێک کە دێتە پێشەوە ئەوەیە کە ئەو بەرنامەیە لە چالاکی حیزبە مۆدێرنەکاندا چییە؟ ئایا وەک بەڵێنێکە کە حیزبەکان دەیدەن بە کۆمەڵگا، تاچەند دەزانیت بنەمای ڕاگەیاندنی شوناس یان دروستکردنی یەکێتی و یەکڕیزیەلە ڕیزەکانی خودی حیزبدا یان کۆکردنەوەی هێزەکانە؟ چی دەزانن دەربارەی شوێنی بەرنامەکە و پرسیاری دواتر ئەوەیە، ئەم بەرنامەیە چ پێگە و ڕۆڵێکی بۆ حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران گێڕا؟

حیکمەت: پێم وایە کە ئێمە لە پێوەندی لەگەڵ پمەقولەی بەرنامەدا حیزبی ناوەوە و حیزبی دەرەوەمان نییە. واتە بەرنامەکە بەڵگەنامەیەکە هەم بۆ حیزب و ئەندامان و چالاکوانەکانی، هەم بۆ کۆمەڵگا بەگشتی. جۆرێکە لە ناساندنی حیزب لە دەرەوەی خودی خۆی، ناساندنی حیزبە بە ریزەکانی و ئەم حیزبە دەیەوێت چی بکات. بەپێچەوانەی ئەحزابی پەرلەمانی و هەڵبژاردنەکان لە کۆمەڵگاکانی رۆژئاوا یان ئەو وڵاتانەی کە هەر چوار ساڵ جارێک هەڵبژاردن ئەنجام دەدرێت و پەرلەمانێک هەیە و ئەم حکومەتە دەڕوات و حکومەتی داهاتوو دێت، حزبی کۆمۆنیست باس لە گۆڕین و روخاندنی کۆمەڵگا دەکات. لە ئەنجامدا پرسی بەڵێندان نییە، پرسی خۆناساندنە. پێویست ناکات بەڵێن بە کەس بدەین. کاتێک دەڵێین یەکسانی نێوان ژن و پیاو ئێمە خۆمانین، یەکسانی ژن و پیاومان دەوێت، بەڵێن بە کەس نادەین کە یەکسانی لە نێوان ژن و پیاودا بهێنین، دەڵێین جگە لەمە ناتوانین شتێکی تر بین. بۆ نموونە ئەگەر حیزبێکی بۆرژوازی هەر بەڵێنێک بدات، کاتێک باس لە کارەکەت دەکرێت، دەزانیت دەیەوێت بناغەکانی دەسەڵاتی سەرمایە بەهێز بکات، قازانج زیاد بکات، ئەگەری هەیە لە ململانێ لەگەڵ کرێکاردا ئیمتیازات بەدەست بهێنێت بۆ بەرژەوەندی خاوەنکار ، هتد، حیزبێکی وەک حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بەپێی پێناسەکە، کاتێک دەیەوێت بێتە سەر کار، دەیەوێت یەکسانی دروست بکات، بۆیە ئەمە دەرئەنجامی ئەم بەڵێنە نییە. بەرنامەی “دنیایەکی باشتر” بەتایبەت بەشی دووەمی کە پێناسەی کردارە تایبەتەکان دەکات، بەڵێنی ئێمە نییە بۆ کۆمەڵگا، چونکە هەڵبژاردن نییە، ناچین دڵی هەرکەسێک بەدەست بهێنین کە ئەم بەڵگەنامانە بەدڵ بێت و بێت دەنگ بدات ئێمە. ئێمە دەڵێین ئەم بزووتنەوەیە ئەم ئامانجانەی هەیە و ەمانەوێت هەرکەسێک بیەوێت بێت و بەشداری تێدا بکات. لە ئەنجامدا بەرنامەکە زیاتر لە هەموو شتێک ئاڵای ناسنامەیە. کە ئێمە ئەمەین، ئێمە ئەمەمان دەوێت، ئێمە ئەمە دەڵێین، ئێمە ئەمە دەکەین و لە ئەنجامدا کۆمەڵگا دەزانێت و چینی کرێکار بە تایبەت ئەم ئاڵایە دەتوانێت لەژێریدا یەکبگرێتەوە. بە جۆرێک ناساندنێکە بۆ خۆمان و بە خۆمان و بە کۆمەڵگا و بە ڕوونی پلانی کارکردنە. واتە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لە هەر شوێنێک بێتە دەسەڵات ئەم بەرنامەیە جێبەجێ دەکات. ئەمە ئەو پلانەیە کە ئێمە بۆ داهاتوومان هەیە، ئەمە ئەو پلانەیە کە بۆ کۆمەڵگا هەمانە، هەموو کەسێک دەتوانێت لە دەرەوە بزانێت لە شوێنی کاردا چی ڕوودەدات. لە پراکتیکدا بەهۆی هاوسەنگی هێزەکانەوە، بەهۆی هێزی دوژمنەوە، ڕەنگە کەسێک ناچار بێت ئەم بڕگەیە یان ئەو بڕگەیە ئەرشیف بکات، یان نەتوانێت جێبەجێی بکات، چونکە دوژمن بەرەنگاری دەبێتەوە. به‌ڵام ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ده‌ست بگات به‌ وەسیلەی گۆڕینی کۆمه‌ڵگا، به‌م ئاراسته‌یه‌ی ده‌گۆڕێت و ئه‌م کاره‌شی پێ ده‌کات. ڕوونە کە ئەمە یەکگرتوویی بە ڕیزەکانی حیزب دەبەخشێت و هەروەها ئەرکی خەڵک لەگەڵ حیزب ڕوون دەکاتەوە. تا باشتر و وردتر ئامانجەکەت بخەیتەڕوو، زیاتر یەکگرتوو و لەسەر هێڵ دەبیت، جگە لەوەی خەڵک زیاتر ئەرکی خۆیان بەرامبەرت دەزانن.

سابر: پرسیاری داهاتوو بۆ من ئەوەیە کە باست کرد چۆن بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری “دنیایەکی باشتر” نوێنەرایەتی بزووتنەوەیەک دەکات. پێم خۆشە زیاتر باسی مێژووی و بزووتنەوەی پشت ئەم بەرنامەیە بکەن.

حیکمەت: دەتوانین لە چەند دێڕێکدا باسی ئەم بابەتە بکەین. یەکێک لە ئاستێکی نێودەوڵەتیدا، ئەو بزووتنەوەیەی کە لە پشت ئەم بەرنامەیەوەیە، بزووتنەوەیەکە کە ڕەگ و ڕیشەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەکانی پێشوو، لەگەڵ دۆزینەوەی کرێکاری پیشەسازی، دۆزینەوەی جۆرێکی نوێی مرۆڤ لە کۆمەڵگادا، کە ئێستا کۆیلەکانی سەردەمی نوێ، ئەوانەی ئەرکی بنیاتنانی جیهانیان لەسەر شانی خۆیانە.بەڵام ئەوان کۆیلەی کۆن نین، هەروەها کۆیلە نین، بەڵکو جۆرێکی نوێی کرێکار سەریهەڵداوە لەگەڵ پیشەسازیبوون و سەرهەڵدانی کۆمەڵگەیەکی سەرمایەداری کە تێیداکرێکارێک مووچەخۆرە، حەقدەستەکەی وەردەگرێت و دەچێتەوە ماڵەوە. ئەو نە کۆیلەی کەسە، نە ژێردەستەی کەس. بە بزمار بە زەویدا نادرێ. ئاغا و فیوداڵی نییە. مرۆڤ خاوەنی خۆیەتی، بەڵام لە هەمان کاتدا، دەبێت هەموو بەیانیەک بچێت و کاری خۆی بفرۆشێت بە کەسێک کە خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان بێت، بۆ ئەوەی بتوانێت، بە جۆرێک، ئەو شتانە بکڕێت و بەکاریبهێنێت کە لەوەوە بەرهەمی هێناوە و بتوانێت جارێکی دیکە هێزی کاری خۆی بفرۆشێتەوە. دۆزینەوەی کرێکاری مووچەخۆر و کۆمەڵگەی پیشەسازی سەرەتای بزووتنەوەیەکە بۆ گۆڕینی جیهان. چونکە ئێستا ئەمانە بنەما و ستانداردەکانن.

سابر: ئەمە زیاتر ڕوون بکەرەوە – دەربارەی گۆڕینی جیهان.
حیکمەت: بێگومان گۆڕینی جیهان بە ئاراستەیەکی دیاریکراو. ڕوونە کە کۆمەڵگای مرۆڤایەتی بەردەوام لە گۆڕاندایە. بەڵام سەرهەڵدانی کرێکاری پیشەسازی دیمەنێکی نوێ دەهێنێتە جیهانێک کە خۆی تازەیە. ئەم جیهانە لەسەر بنەمای حەقدەستە، لەسەر بنەمای بەرهەمهێنانی پیشەسازییە، لەسەر بنەمای شارنشینی دامەزراوە، لەسەر بنەمای دابەشکردنی مرۆڤەکانە بۆ خاوەن ئامرازی بەرهەمهێنان یان کەسانێکی بێ ئامرازی بەرهەمهێنان کە دەبێت هێزی کاری خۆیان بفرۆشن. ئێستا ئەم جیهانە نوێیە ڕەخنەگرێکی نوێی هەیە و ئەویش کەسێکە کە هێزی کاری خۆی دەفرۆشێت و لە هەژاریدا تێدەکۆشێت، ئەو بێ ئامرازە و بەدوای هۆکاردا دەگەڕێت، بۆ وایە؟ وە تەنها هەژاری نییە. هەڵاواردن دەبینێت، نەبوونی ژیانێکی دەوڵەمەندی کولتووری دەبینێت کە کۆمەڵگا بۆ خۆی دەیھێنێت، تاوان دەبینێت، زوڵم دەبینێت، ئیستغلالکردن دەبینێت، ناعەدالەتی مرۆڤەکان دەبینێت. وە ئەم بۆچوونە نوێیە لە پێگەی کرێکارێکەوەیە کە جگە لە هێزی کاری خۆی هیچی نییە بیفرۆشێت، خاوەن هیچ سەرمایەیەک نییە بیەوێت بە چوار چنگاڵ بیپارێزێت، ئەم بۆچوونە نوێیە ڕەخنەیەکی نوێیە. کاتێک کۆیلەیەک ڕەخنە لە کۆمەڵگەی کۆیلایەتی دەگرێت، لەوانەیە وا بیر بکاتەوە کە ئەگەر زنجیرەکانی لێ بسەندرێتەوە و چیتر کۆیلە نەبێت، دۆخەکە باش دەبێت، دۆخەکە باشتر دەبێت، یان بۆ نموونە ئەگەر کۆیلەکە پێی وایە کە زەوی دابەش دەبێت و دەبێت خاوەن زەوی خۆی، لێکدانەوەی ئەو لە دنیایەکی باشترەوەیە، وایە. بەڵام کاتێک ئەم مووچەخۆرە وێنەیەکی دنیایەکی باشتر دەکێشێت، ڕەخنە لە مەقولەی سەرمایە دەگرێت. بۆ دەبێت ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لەلایەن چەند کەسێکی جیهانەوە قۆرخ بکرێن و دواتر ئێمەی ئەوانی تر بچین هێزی جەستەیی و توانای کارکردنمان هەموو ڕۆژێک بەوان بفرۆشین، بۆ ئەوەی ئەوان بەناوی پارە، بەناوی کرێوە شتێک بدەن، و دەچینە بازاڕی ئەو شتەی کە دوێنێ وەک بەرهەمی کار بە دەستی کەسانی وەک ئێمە هاتوەتە دەرەوە، تازە بێین بەشێکی بچووکی ئەم بەرهەمەی لێ بکڕین، با زۆرینەی لە دەستی چینی سەرمایەداری کەڵەکە بێت. بۆ دەبێت وابێت؟ کاتێک سەیری دەکەین دەبینین ئەمە ڕەخنەیەکی نوێیە لە دۆخێکی نوێ و لە ئەنجامدا ئەو نوسخەیەی کە ئەم چینە بۆ کۆمەڵگا دروستی دەکات، بە هەمان شێوە جیاوازە.

ئەبێت سەرمایە و ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لە دەستی کۆمەڵگادا بێت. بۆ دەبێ لەدەستی تاک و چینێکدا بێت کە کەمینەیەک پێکدەهێنن؟ ده‌سه‌ڵاتی داهێنه‌ری كار له‌ خزمه‌تی كۆمه‌ڵگادا بێت، به‌رهه‌مه‌كانیش سه‌ر به‌ كۆمه‌ڵگا بێت، ئامرازه‌كانی به‌رهه‌مهێنانیش سه‌ر به‌ كۆمه‌ڵگا بێت و مرۆڤ وه‌ك ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵگا بتوانێت به‌ یه‌كسانی له‌ به‌كارهێنانی ئه‌مانه‌دا به‌شدار بێت و بە مافی یەکسان. ئەمە ڕەخنەیەکی نوێیە، ئەمە سۆسیالیزمێکی ترە. لە ئاکامدا ریشەی دونیایی یان ریشەی جیهانیی ئەم بەرنامەیە کە هەمانە، رەخنەی کۆنی مارکسیستی و رەخنەی سۆسیالیستییە لە کۆمەڵگەی سەرمایەداری، کە داوای شۆڕشێکی کرێکاری دەکات بۆ لەناوبردنی بناغەکانی ئیستغلالکردن، بناغەکانی ستەمکاری، بناغەکان لە نادادپەروەری، بە لەناوبردنی دیاردەیەک کە پێی دەوترێت خاوەندارێتی بۆرژوازی لەسەر ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و مەقولەیسەرمایە. شۆڕشێکە بۆ ئازادکردنی مرۆڤەکان و ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لە چنگی کەمینەیەک کە تەنیا بۆ قازانج بەکاری دەهێنن. ئەمە ڕوانگەیەکی نوێیە.

بەشی دووەم 14:49 خولەکە

سابر: ئێوە ڕوونتان کردۆتەوە کە چۆن سەرچاوەی ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ ناڕەزایەتییەکی نوێ، ڕەخنەیەکی نوێ، کە بە بوونی چینی کرێکار و لەگەڵ بوونی سەرمایەداری و ناڕەزایەتی کرێکاران لە کۆمەڵگادا سەری هەڵدا. بەڵام وتت ئێمە دەمانەوێت ڕەگ و سەرچاوەی ئەم بەرنامەیە بدۆزینەوە، دەتوانرێت لە ئاستە جیاوازەکاندا چارەسەر بکرێت. حەز دەکەیت ئاماژە بە ئاستەکانی تر بکەیت؟
حیکمەت: بەڵێ وتم لە ئاستی جیهانی و مێژووییدا ریشەی لە شۆڕشی پیشەسازی و سەرهەڵدانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری لە ئەوروپای رۆژئاوادایە، هەروەها سەرهەڵدانی موچەخۆری پیشەسازی و ئەو رەخنانەی کە ئەم چینە کرێکارە لە سیستەمی نوێ و ڕەخنەگرتن لە ئیگۆی خاوەندارێتی بۆرژوازی و ئیگۆی بوونی سەرمایە و خاوەندارێتی تایبەتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان لە کۆمەڵگادا لەلایەن کەمینەیەکەوە و پێویستی باقی خەڵک بۆ ئەوەی بچن کاریان بۆ بکەن و مووچە وەربگرن و لە ئەنجامدا هەموو بەدبەختییەکانی دواتری مرۆڤایەتیش بەهۆی ئەم پەیوەندییە نایەکسانە و ئەم چەوسانەوەیەوە دروست دەبن، کە لە جەوهەر و لە مۆخی ئێسکی ئەم سیستەمەدا هەیە.

ئەمە پێناسەی کۆمۆنیزمە، هەرچەندە لە ماوەی سەدەی بیستەمدا، لە بیستەکانی سەدەی ڕابردووەوە، ئێمە بە شێوازی جۆراوجۆر شاهیدی بەتاڵبوونەوەی مانای کۆمۆنیزم دەبین. و ئەم ڕەخنەیە کە تازە وتم، وەک ڕەخنەیەکی کۆمۆنیستی لە سەرمایەداری، وردە وردە پاڵ دەنرێتە پشت پەردەوە. کۆمۆنیزم کە لە ڕاستیدا لە یەکێتی سۆڤیەت و چین بۆ نموونە بوونی هەبووە و لە زۆرێک لەو لقانەی کە لێیان جیابونەتەوە ، چیتر ئەوەندە دڵسۆزی ئەم ڕەخنەیە نییە. بەرژەوەندی نەتەوەیی تێیدا هەیە، ئیتر تەنانەت ڕەخنەی کرێکارێکیش نییە، لە ڕاستیدا ئەم ئایدۆلۆژیایە خەریکە دەگۆڕێت بۆ ئایدیۆلۆژیای نەتەوەیی بۆرژوازی ئەم وڵاتانە و ئەمەش باسێکی جیایە کە لە خودی بەرنامەکەدا باسمان کردووە. دەمەوێت بڵێم بە جۆرێک ئەم ڕەخنە کۆنە لە ژێر کەڵەکەیەک تۆزی سەدەی بیستەمدا نێژراوە.

لە ئێران ئەم بەرنامەیە بە خەباتێک بۆ وەرگرتنەوەی ئەم ڕیشە نێودەوڵەتیانەی کۆمۆنیزم دەست پێدەکات. لە سەردەمی شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩ و ئەو هەوڵانەی کە دەستە بچووکە مارکسیستەکاندا، سەرەتا ئەو بدەستە بچووکە مارکسیانەی کە دەستیان کرد بە زیندووکردنەوەی ڕەخنەی مارکسی لە دژی سۆسیالیزمی باو، سۆسیالیزمە بۆرژوازییە جۆراوجۆرەکان، کۆمۆنیزمی چینی و ڕووسی و ئەلبانی و هتد، جارێکی دیکە لە پێگەی کۆمۆنیزمێکی کرێکاری بڵێین، لە پێگەی کۆمۆنیزمێکی مارکسیستەوە قسە بکەین. لە ئاکامدا، لە لایەکی دیکەوە ئەم بەرنامەیە بەرهەمی بیست و هەندێ ساڵ ژیانی هەندێک کەسە لە وڵاتێکی دیاریکراو بە ناوی ئێران و تێکەڵ بە شۆڕشی ١٩٧٩ بوو، کە کرێکارانی هێنایە مەیدانی خەباتی سیاسی ، و دووبارە مارکسیزمی ناساندەوە. ئەو رێگەی دا لە ئێراندا مشتومڕێکی گەرم رووبدات لەسەر ئەوەی کە مارکس بەڕاستی چی دەڵێت و مارکسیزم بەڕاستی چییە و کۆمۆنیزم چییە و بەرهەمی فیکریی ئەو باسانە کە ئێمە بەشدارییەکی بەرفراوانمان تێدا کرد، سەرهەڵدانی هێڵی کۆمۆنیزمی کرێکاری بوو لە لای چەپی ئێران، کە بە جۆرێک بە پێچەوانەی چەپی ئێران، بە پێچەوانەی چەپی ئێران دەیخاتە ڕوو. تا ئێستا چەپەکان کۆمۆنیزم، بە مانای کلاسیکی وشەکە، بە مانای مارکسیستی وشەکە هەڵناسەنگێنن. پێناسەی کۆمۆنیزم دەکات کە ئەمڕۆ هەوڵماندا لەم بەرنامەیەدا نیشانی بدەین. بەم مانایە ریشەی دیکەی ئەم بەرنامەیە، تا ئەو جێگایەی کە پەیوەندیمان پێوە هەیە، گەڕانەوەی بنەما سەرەکییەکانی کۆمۆنیزمە لەلایەن چەپی مارکسیستی ئێرانەوە، لەلایەن بزوتنەوەی کرێکاری کۆمۆنیستی ئێرانەوە، کە بیست ساڵی خایاند. واتە لانیکەم ١٠-١٥ ساڵی خایاند تا گەیشتینە ئەو پلانانە و ئەم باسانە و توانیمان ڕیزێک جیا بکەینەوە کە هێڵەکەیەتی و جیاوازیی خۆی لە باقیەکەی دەزانێت. بە جۆرێک شۆرشی ئێران و خەباتە مارکسییەکانی و بوونی بزووتنەوەی چینی کرێکاری ئێران لە شۆڕشی ١٩٧٩دا ڕۆڵی هەبووە لە سەرهەڵدانی ئەو هێڵەدا کە ئەمڕۆ پێی دەڵێین هێڵی کۆمۆنیزمی کرێکاری. وە ئەم بەرنامەیە بەڵگەنامەی ئەم پرۆسەیەیە.

سابر: پێشتر تۆش بەرنامەیەکی ترت نووسیوە، ئەوەندەی من بزانم بەشی سەرەکی بەرنامەی یەکێتیی خەباتکارانی کۆمۆنیستت نووسیوە، هەروەها بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانت نووسیوە و باسی ئەم بیست ساڵەت کردووە لە گۆڕانکاری و ئاڵوگۆڕ. دەتوانن زۆر بە کورتی ئەم هەنگاوانە بژمێرن تا ئەو شوێنەی کە باسی بەرنامەکە دەکرێت، چ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی ڕوویداوە؟ واته له سه ره تای كاره كه وه بوونی شورای كرێكاری، بزووتنه وه ی كرێكاریی ئێران له شۆڕشی ١٩٧٩دا، وه ك ئێوه ڕوونتان كرده وه و پاشان هاتنی چه پ یان ماركسیسته نوێیه كان، كه خۆتان له ناوه ندی ئه م بزووتنەوە دا بوون ، لەوێوە بۆ ئێرە بە چ قۆناغێکدا تێپەڕی؟
حیکمەت: مەبەستت لەڕووی تێگەیشتنی بەرنامەوە؟ چونکە ئێمە باسی ئەم بەڵگەنامەیە دەکەین، چونکە زۆر شت ڕوویداوە، بەڵام تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە بۆچوونەکانەوە هەیە، پێموایە مەبەستت ئەوە.

سابر: بەڵێ، رێک ئەوە وایە.

حیکمەت: بیست ساڵ لەمەوبەر، کاتێک لە سەرەتای شۆڕشی ١٩٧٩دا بزووتنەوەی مارکسیزمی شۆڕشگێڕیمان دروستکرد و گروپی یەکێتیی خەباتکارانی کۆمۆنیستمان دروستکرد، کە هێرشێکی فیکریی جددی بۆ سەر چەپی خەڵکی لەو سەردەمەدا لەگەڵ خۆیدا دەستپێکرد گفتوگۆکان، و لە کۆتاییدا، بە بۆچوونی من، ئەو مشتومڕانە سەرکەوتنیان بەدەستهێنا، چونکە توانیان چەپەکان لە دەوری ئاڵایەکی جیاواز لە حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا یەکبخەن. لەو سەردەمەدا باسەکە دژی چەمکەکانی مارکسیزم بوو کە پێمان دەگوت سۆسیالیزمی نەتەوەیی و نەتەوەگەرایی و پۆپۆلیزم. وە ئەمە چەپێک بوو کە لە مەقولەی خەڵکەوە دەجووڵایەوە نەک لە مەقولەی دابەشکردنی چینایەتی و ململانێی چینایەتییەوە، بە جۆرێک جۆرێک لە چەپی نەتەوەیی بوو. توێژە ناڕازییەکانی لاوانی چەپی وڵاتێکی باڵادەست زیاتر بوون لە ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە سەرمایەداری و ئەو بناغانەی کە پێشتر بە “پەیوەندی کرێکاری کرێ” ئاماژەم پێکرد، لە بنەڕەتدا باوەڕیان بە دواکەوتوویی ئەم سەرمایەدارییە لە ژێر کاریگەری ئیمپریالیزمدا هەبوو. ڕەخنەکان لە بنەڕەتدا دژی ئیمپریالیزم بوو نەک سەرمایەداری. وە لەبەردەم ئەو ئیمپریالیزمەدا گەلێکی دژە ئیمپریالیزم هەبوو کە بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگای لەخۆگرتبوو و ئەم گەلە بڕیار بوو سەرمایەدارییەکی سەربەخۆ بهێنێت یان بۆ هەندێک کەس سیستەمێکی ناسەرمایەداری-ناسۆسیالیستی. ئەم تێڕوانینانە لەو سەردەمەدا بوونیان هەبووە، جگە لەو ئەنجامە سیاسیانەی کە بەدەستیان هێناوە. بۆ نموونە لە شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ کۆماری ئیسلامی، فراکسیۆنە جیاوازەکانی. ئێمە ڕەخنەمان لەو چەپە کۆمەڵایەتییە دەگرت و تا ئەو جێگایەی کە ڕەخنەی ئەو چەپە کۆمەڵایەتییە پێویست بوو، بە جۆرێک ئەو بنەما مارکسییانەمان دەهێنایە دەرەوە و هەوڵمان دەدا بنەمایەک بۆ باسکردن دابین بکەین. بەرنامەی یەکیەتیی خەباتکارانی کۆمۆنیست ڕەنگی ئەم خەباتەی دژ بە سۆسیالیزمی نەتەوەیی هەیە و لە بنەڕەتدا نوێنەرایەتی بەڵگەنامەیەک دەکات کە خەباتێکی فیکریی دژ بە چەپی خەڵک کورت دەکاتەوە، ئەگەر بمانەوێت ئێستا سەیری بکەین. راستە باس لە داخوازی سیاسی و ئابووری و ئازادی بێ مەرج و یاسای كار دەكات، بەڵام لە چوارچێوەی ململانێیەكی فیكری لەگەڵ پۆپۆلیستە چەپەكاندا ئەم كارە دەكات و ئەوەندەش ئەو پرسە نییە كە ئەم بەڵگەنامەیە لە بەردەوامیدایە ململانێی نێوان چینی کرێکار و بۆرژوازی یان بەگشتی، لە پێوەندی لەگەڵ پێگەی کۆمۆنیزم لە تەواوی کۆمەڵگای چەند دەیان ملیۆن کەسدا، لە کوێ دەدۆزێتەوە؟ ئەم بەڵگەنامەیە بەڵگەنامەیەکی تاڕادەیەک تایبەتمەندە لە دیبەیت لەگەڵ سۆسیالیزمی نەتەوەیی و زیاتر لە هەموو شتێک، خەریکی داڕشتنی کۆمۆنیستەکانی جۆری خۆیەتی. ئێمە ئەو بەو قۆناغەدا تێپەڕین. بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی ئێران شتێک نیە جگەلە نوسخەی دووەمی بەرنامەی یەکیەتیی خەباتکارانی کۆمۆنیست . ئەگەر لاپەڕەکان لەگەڵ خۆت بهێنیت، نزیکەی لەسەدا نەوەدیان وەک یەکن. لە ئەنجامدا حیزبی کۆمۆنیستی ئێران لەسەر هەمان بەرنامە دامەزرا، لەسەر ڕێبازی سیاسی-فکری مارکسیزمی شۆڕشگێڕی ئێران لە ململانێ لەگەڵ سۆسیالیزمی خەڵکیدا، لەگەڵ زنجیرەیەک داواکاری بنەڕەتی کۆمەڵایەتی-سیاسی و فەرهەنگی دامەزرا.

کۆمۆنیزمی کرێکاری بە جۆرێک باسێکی جیاوازە. مەسەلەی کۆمۆنیزمی کرێکاری کە لە ناخی خودی حیزبی کۆمۆنیستی ئێرانەوە دەستی پێکرد و ئێمەش وروژاندمان و هەندێجاریش بڕیارماندا لەسەر بنەمای ئەو حیزبێکی جیاواز دووبارە دروست بکەینەوە، تێڕوانینێکی جیاوازی بۆ ئەو پرسە هەبوو. زیاتر لە جاران مەسەلەی گۆڕانی بابەتیی کۆمەڵگا و ئەوەی کە ڕۆڵی کۆمۆنیزم دەبێ لەرزاندنی کۆمەڵگا بێت و نەک دەربڕینی سەنج وڕا لەبارەیەوە. وە بۆ ئەوەی کۆمەڵگا بهەژێنرێت، پرسی جوڵاندنی چین و بەئاگا کردنەوەی چین و دواجار بوون بە هێزێک لە کۆمەڵگادا دەوروژێنرێت و ئەو ڕاستییەش کە ئەم بزووتنەوەیە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتییە، بزووتنەوەیەکی دەرەوەی چەپە. پێویستە کۆمەڵگا بجوڵێنێت و بۆ ئەوەی کۆمەڵگا بهەژێنێت، بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان لە بەژنی خۆیاندا ببینێت و لایەنگری بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان بن نەک قوتابخانەی بیرکردنەوە یان ئایدیاکانی مارکسیزم. ئێمە بەگشتی ڕووبەڕووی هەڵە تێگەیشتنی فیکری نین، بەڵکو ڕووبەڕووی بزووتنەوەیەک دەبینەوە کە بیرکردنەوەیەکی کۆمۆنیستی بۆ پێداویستییەکانی خۆیان دەبەن، دەستکاری دەکەن بە پێوەرەکانی خۆیان و بەکاریدەهێنن. لە ئەنجامی ئەوەی لە قۆناغی پێشوودا هەڵە تێگەیشتن بوو لە مارکسیزم یان تێڕوانینێکی جەماوەری بۆ مارکسیزم یان پێداچوونەوە بە مارکسیزم لە پێگەیەکی جەماوەرییەوە، ئەمجارەمان بینی کە ئەم ئاڵایە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی جیاواز بوو، نەک ئەوەی کە هەندێک کەس زۆر کەم بوون پەروەردە بوون یان بۆ نموونە لە پۆپۆلیزم، ئەوان بەم شێوەیە لە مارکس تێگەیشتن. نەخێر، بە پێچەوانەی بزووتنەوەی “پۆپۆلیستی”، بزووتنەوەی “چەپی نەتەوەیی” بزووتنەوەیەکی دیکەی کۆمەڵایەتییە، جەمسەرێکی دیکەی کۆمەڵگایە و جیاوازە لە بزووتنەوەی کرێکاری کۆمۆنیستی و لە ئەنجامدا ڕوانگەی کۆمەڵایەتی بینینی کێشەکە جیاوازی سەرەکییە بیست ساڵ لەمەوبەری نێوان ئیـە بوو و ئێمە دە ساڵ پێش ئێستا کەئەم باسانە پێگەیشتن و حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری دروست بوو.
لەو دە دوانزە ساڵەدا ئەم خولە تێپەڕی، کاتێک تێگەیشتین کە خەباتی فیکریمان لە بنەڕەتدا ڕێکارێکە لە خەباتێکی کۆمەڵایەتی قووڵتردا، و پێویستە بچین بنکە کۆمەڵایەتییەکەی ببینین و بیر لە بزووتنەوەکان بکەینەوە و لەوێش بەرنامەی کە دەبێتە بەڵگەنامەیەکی حزبی، کە لە بنەڕەتدا ئەو خۆی وەک نوکی تیژی بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی دەبینێت کە دێتە گۆڕەپانەکە و جیاوازییەکەی لە بزووتنەوەکانی تر دەزانێت.ئەم بەرنامەیە جیاوازی بەقەدەر جیوازی نیوان زەوی وئاسمانی لەگەڵ بەرنامەی پێشوودا هەبوو، کە خۆی وەک نوکی بزووتنەوەیەکی فیکری کە پێویستە ڕەخنە لە بیرکردنەوەکان بگرێت و چەپەکان بهێنێتە سەر عەقڵ ئەمە ئاڵای بزووتنەوەیەکی بابەتییە، لایەنی بەرامبەر وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی دەیناسێت و هەوڵ دەدات وشەیەک بڵێت کە یارمەتی چینە کۆمەڵایەتییەکەی بدات بۆ ئەوەی لە مەیدانەکەدا ئامادە بێت و بە جۆرێک باسکردنی دەسەڵات باسەکەیە لە دەسەڵات بۆ گۆڕینی کۆمەڵگا لێرەدایە کە بەرنامەی “دنایەکی باشتر” لە سنووری کورتی تێدەپەڕێت لە بزووتنەوەیەکی هزری تایبەتمەنددا کە ئەگەر بڵێیت “ف” هەمووان تێدەگەن کە مەبەستت “فەرەهزاد”ە. هەوڵ دەدات بنەماکانی خۆی ڕوون بکاتەوە بۆ ئەوەی زۆر کەس تێبگات. هەوڵ دەدات جارێکی دیکە لە ڕوانگەی ئەو بزووتنەوە کۆمەڵایەتییانەی کە ئەم کۆمۆنیزمەیان کردۆتە ئاڵای خۆیانەوە سەیری مێژووی کۆمۆنیزم بکات. هەوڵ دەدات لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵایەتییەوە سەیری پێداچوونەوەی مارکسیزم بکات نەک لە ڕوانگەیەکی ڕۆشنبیری-ئایینییەوە. چونکە پێش ئەم مشتومڕانە، کەسێک کە پێداچوونەوەی بە بیری مارکسدا دەکرد، پێی دەگوترا پێداچوونەوەخواز. وەک ئەوە وایە کەسێک ئایین بەجێبهێڵێت و بیەوێت لێکدانەوەیەکی نوێ لەسەر بنەما ئاینییەکان دابنێت. ئەوان پێیان دەگوت ڕیڤیزیۆنیزم و بە لادەر ناویان دەبرد تەنانەت لە چوارچێوەی فیکری کۆنیشدا.

بینیمان کە ڕیڤیزیۆنیزم، بۆ نموونە کۆمۆنیزمی ڕووسی، کۆمۆنیزمی چینی، ئەمانە ئاڵای بزووتنەوە بۆرژوازییە بابەتی و کۆمەڵایەتییەکانن کە دەتوانرێت بەرژەوەندییەکانیان پیشان بدرێت، ئابووری پشتی خۆی نیشان داوە، بەرژەوەندییە سیاسییەکانیشی نیشان دراوە. ئەمە پێداچوونەوە نییە بە بۆچوونەکانمان. ئەمە بزووتنەوەیەکە لەبەردەمماندا بەو هەموو سوودە ماددییانەی کە پێویستی بە پێداچوونەوە بە بیرکردنەوەکانیدا هەبوو. وە لە ئەنجامدا بینینی ڕووبەڕووبوونەوەی فیکری وەک ڕەهەندێکی ڕووبەڕووبوونەوەی کۆمەڵایەتی جیاوازی سەرەکی بوو. ئەمەش لەم بەرنامەیەدا ڕەنگ دەداتەوە. واتە ئەمجارەیان کە بەرنامەی “دنایەکی باشتر” دەخوێنیتەوە، بۆت دەردەکەوێت کە ئەمە بەرنامەیەکە کە تیایدا یەکێک لەو بزووتنەوانە، بزووتنەوەی کۆمۆنیستی کرێکاری ، بۆچوونی خۆی لەبارەی جیهانەوە دەردەبڕێت. ئێمە باسی ڕووبەڕووبوونەوەی فیکری ناکەین. ڕەخنەیەکی تیۆری نییە. قسە لەسەر خستنەڕووی زنجیرەیەک بیروباوەڕی جیاواز نییە. باسکردن لە ناساندنی بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی جیاوازە.

ئێستا دەتوانرێت لە چ وردەکارییەکدا باسی بکرێت کە خۆی نیشان دەدات. بەڵام هەم لە شێوازی نووسینی بەرنامەکەدا، هەم لەو پرسانەی کە دەیگرێتەوە و هەم لە شێوازی پۆلێنکردنی ناوەڕۆکەکەدا، وا دادەنرێت کە ئەمە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی کرێکاری-کۆمۆنیستییە بە پێچەوانەی بزووتنەوە بۆرژوازییەکانی دیکە، لەوانە ئەو بۆرژوازییەی کە لەژێر ناوی خۆیدا قسە دەکات تا ئەو بۆرژوازییەی کە لەژێر ناوی سۆسیالیست قسە دەکات و دەیەوێت ئەم ململانێ کۆمەڵایەتییە بەرەوپێش ببات. جێگای سەرنجە کە ئەم بەرنامەیە سەرەتای پرۆسەیەک بوو بۆ ئێمە کە بە بۆچوونی من بۆ یەکەمجار لە زۆرێک لە وڵاتانی جیهاندا کۆمۆنیزمێکی دەخالەتگەری کۆمەڵایەتی سەرهەڵدەدات کەئیشی بە دەسەڵاتە و دەیەوێت مامەڵە لەگەڵ پرسی دەسەڵاتدا بکات. نایەوێت تەنها ڕەخنەگرێکی ناڕازی کۆمەڵگا بێت، گروپێکی فشار بێت کە لە دەرەوە قسە دەکات. ئەم بەرنامەیە بەڵگەنامەی کۆمۆنیستێکی دەخالەتکەرە، بەم مانایە و حز بەرەو لۆژیکی ئەمە خەریکە چەقۆکێشە و لە ڕاستیدا خەریکە دەگۆڕێت بۆ ڕێکخراوێکی دەخالەتکەری جددی.

سابر: خاڵێکی زۆر سەرنجڕاکێشت هێنایە ئاراوە، و بە تەواوی دەگەڕێتەوە بۆ ئەو پرسیارەی کە دواتر ویستم بیوروژێنم، و ئەویش قسەکردنە لەسەر کۆمۆنیزم لەم دۆخەی ئێستادا، دەیەی دوایی، و ئەوەی کە کاتێک کەسێک ئەم بەرنامەیە دەخوێنێتەوە، یەکەم پرسیار ێک کە دەیپرسن و بەزۆری زیاتر لەم پرسیارەیە یەکێتی سۆڤیەت چییە؟ چۆن دەزانرێت کە کۆمۆنیزمی کرێکاریش دوچاری هەمان شێوە نابێتەوە ؟ بەڵام پێش ئەوەی وەڵام بدەیتەوە، دەبێت داوای لێبوردن بکەم و جارێکی تر وەک یەکەم پرسیار ئەم پرسیارە دەکەین لە ڕادیۆی ئینتەرناسیۆناڵەوە

بەشی سێیەم 23:36 خولەکە
سابر: پێش ئەوەی پرسیارەکان بوروژێنم، گوێگران ئاگادار دەکەمەوە کە دەتوانن دەقی بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لە سایتە جیاوازەکانەوە وەربگرن، رەنگە سایتی “هەفتانە” ئاسانتر بێت لە سایتەکانی تر. باشە بەرنامەکەتان خوێندووەتەوە و پێشوازی لە سەرنج و پرسیارەکانتان دەکەین.

حیکمەت: دەتوانم خاڵێک بۆ وقسەکەتان زیاد بکەم؟

سابر: فەرموون

حیکمەت: ئەم سایتەی تۆ باسی دەکەیت، نازانم لە سەدا چەندی ئەم دەیان ملیۆن کەسە کە سیاسەتیان کێشەی ئەوانە بەڕاستی دەتوانن دەستیان بە ئینتەرنێت بگات. لە ئەنجامدا یەکەم داواکاریم ئەوەیە کە ئەوانەی دەستیان بە ئینتەرنێتەوە هەیە و دەتوانن بچنە سەر ئەو سایتانە، لە ئینتەرنێتەوە ئەم بەرنامەیە دابمەزرێنن و دووبارەی بکەنەوە و بیدەن بە هەمووان. خاڵی دووەم ئەوەیە کە ئەم بەرنامەیە تەنیا لە ئینتەرنێتدا نییە، ئەم بەرنامەیە لەسەر زەمینە و بە نووسراو لە زۆر بازنەی ئێراندا بەردەستە و بە تایبەت ئەگەر لە پەیوەندیدا بیت لەگەڵ بازنە چالاکەکانی کرێکاری یان بازنەی رۆشنبیری چالاک، بە دڵنیاییەوە دەیدۆزیتەوە ئەم بەرنامەیە. وە ئەگەر کەسێک بیەوێت بە تایبەتی بە نووسراو وەریبگرێت، ڕێگەی جیاواز هەیە. دەتوانن بۆمان بنووسن و نامەمان بۆ بنێرن تا بتوانین ڕێکبخەین بۆ ئەوەی ئەم بەرنامەیە بگاتە دەستیان.

سابر: زۆر سوپاس بۆ ڕوونکردنەوەکەت.

حیکمەت: تکایە.

سابر: گفتوگۆکەمان گەیشتبووە ئەم ئاستە کاتێک وتت چۆن “دنایەکی باشتر” لە هەمان کاتدا بەڵگەنامەی بزووتنەوەیەکی کۆمۆنیستی دەخالەتکەرە. لە ئەزموونەکانی خۆمدا بینیومە کە زۆر کەس ئەو پرسیارە دەکەن کە ئەم “دونیای باشترە” قسەی باش دەکات، چەندین ئایدیالی باش دەخاتە پێشەوە، زۆر باشە بۆ جیهان ببێت دونیا بەو شێوەی لێ بێت کە ئەم بەرنامەیە دەڵێت، بەڵام ئەوان دێننە باسی شکستی یەکێتی سۆڤیەت و ئەزموونی یەکێتی سۆڤیەت و ئەڵێن باشە چۆن دەزانرێت کە ئەمە کردەییە و دەکرێت؟ لەبەردەم ئەم پرسیارە گشتییەدا چی دەڵێی؟

حیکمەت: لەلایەکی ترەوە چۆن دەزانرێت ئەو قسانەی دروست کردووە؟

سابر: بەڵێ.

حیکمەت: بە بڕوای من ئەمە پرسیارێکی دروست نییە، چونکە، پێش هەموو شتێک، جیهان بە پێی پێشبینیی کەس نەچووە تەپێشەوە. ئەگەر لە ساڵی ١٣٥٠ لە کەسێکیان بپرسیایە ئایا ڕۆژێک مەلاکان دێنە سەر کار، دەتگوت مەحاڵە، چۆن ئەم مەلایانە هاتنە سەر کار؟ ئەم کەسانە کە دەچنە سەر گۆڕەکان نوێژ دەکەن و دواتر پارەیەک دەخەنە ناو دەستیانەوە و توێژێکی وەلانراو و شوێنی گاڵتەجاڕی خەڵکن، چۆن ئەمڕۆ بێنە سەر کار؟ پاشان بینیمان کاتێک مەلاکان بە کەڵکی ئەمریکا هاتن هێنانیە سەرکار ، بۆ نموونە کێ بیری لەوە دەکردەوە کە خەڵکی پێی ڕووتی ڤێتنام دەتوانن ئەمریکا لە وڵاتەکەیان دەربکەن؟ ئەوان کردیان کێ بیری لەوە دەکردەوە کە ئێستا دەتوانین لە گۆشە دوورەکانی جیهان دابنیشین و بچینە پشت کۆمپیوتەرێکەوە و لە هەمان ساتدا بە چوار ڕستە بتوانین بانگی هەموو جیهان بکەین یان هەریەکەمان بتوانین کەناڵێکی تەلەفزیۆنی یان ڕادیۆ لەسەر ئینتەرناشناڵ دابنێین تۆڕی ئینتەرنێت و یەکتر ئاگادار بکەنەوە؟ کێ بیری لەوە دەکردەوە کە بزووتنەوەی ناڕەزایەتی دژی سەرمایەداری دەتوانێت لە هەمان کاتدا لە ئەمریکا و ئەوروپا لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە خۆی ڕێکبخات کە ئەمەش نموونەیەکی دیکە بوو تەنها چەند هەفتەیەک لەمەوبەر. بەهەر حاڵ جیهان بە پێچەوانەی چاوەڕوانییەکانەوە دەجووڵێت و زۆر شت کە بەلامانەوە مەحاڵن، دوای حەوت هەشت ساڵ بە تەواوی دەبنە مومکین. لە ئەنجامدا پێم وانییە زۆر شت لەسەر ئەو لایەنە حساب بکرێت کە هەرگیز ڕووی نەداوە یان ئەزموونی نەرێنی لە ڕابردوودا. پێم وایە پێویستە کەسێکی دادپەروەر و ژیر دابنیشێت و بیر لەوە بکاتەوە کە ئایا شتێکی وا، ئاسۆیەکی وا، هێزی ماددی هەیە بۆ درککردن و خەبات بۆی، ئایا چانسی سەرکەوتنی هەیە؟ ئایا بە تەواوی لە هەوادایە یان یەکێکە لەو ئەگەرانەی کە کۆمەڵگا دەتوانێت بەرەو ڕووی بڕوات؟
بەڕای من ئەگەر کەسێک گەیشتبێتە ئەو بڕوایەی کە ئەمە بەتەواوی لە پێی لە هەوادایە، واتە ئەم باسانە بەتەواوی مەحاڵن، ئەو هێزانەی کە باسی دەکەین لە دیمەنەکەدا نین، بابەتی نین، باشە، بە سروشتی ، ناتوانرێت لەگەڵ ئەم هێڵەدا هاوتەریب بکرێن. بەڵام بە بڕوای من زۆرینەی ئەوانەی کە خۆبەخشن و بەیانی تا شەو دەڕۆن و کڕیارێک بۆ کارەکەیان دەدۆزنەوە و پێیان وایە چیترتاکۆتایی جیهان ناتوانێت بەم شێوەیە بمێنێتەوە، دەتوانن ئەم هێزە گەورەیەی لە چینی کرێکار و ئەم هێزە گەورەیەی ئازادیخوازان کە زۆرێکیان کرێکار نین، ئەو هێزە گەورەیەی یەکسانی کە پێموایە لە سەدا پەنجای دانیشتوانی جیهانی تێیدایە چونکە ژنن و جیاکارییان بەرامبەر دەکرێت، دەتوانن پێکەوە جیهانێک بنیات بنێن کە نەک لەسەر بنەمای ئەوەی کەمینەیەک چۆن سوودمەند دەبن، بەڵکو لەسەر بنەمای ئەوەی هەموو کەسێک بتوانێت بە جۆرێک بە کۆمەڵگا بڵێت کەموکوڕییەکانیان چین، پێداویستییەکانیان چین، و کۆمەڵگاش دادەنیشێت و پلانێک دادەنێت لەسەر چۆنیەتی چارەسەرکردنی ئەم کێشانە و وەڵامدانەوەی ئەم پێداویستیانە و بەرهەمهێنان بەو شێوەیە ڕێکبخەن ئایا ئەمە پراکتیکییە؟ ئەگەر شەست ساڵ لەمەوبەر گوتیان پراکتیکی نییە، ئێستا دەبێت پراکتیکی بێت. ئێستا من و تۆ دەتوانین دابنیشین، هەر دەسەڵاتێکی پلاندانان دەزانێت تەنانەت بە شێوەیەکی شەخسی چیمان دەوێت، ژمارەی پێمان چەندە، قەبارەی جلوبەرگەکەمان چەندە، دەتوانین چ کتێبێک بخوێنینەوە، چی سەرقاڵمان دەکات، چەند دەتوانین کار بکەین، چ ڕۆژێک دەتوانین ئێمە دێین.ئەفسەر. هەموومان دەتوانین بە ئاسانی بە تۆڕەکانی ئێستا ئەم بابەتە ئاگادار بکەینەوە، هەروەها بە ئاسانترین مۆدێلی بیرکاری و پلاندانان ئاسانە تێبگەین کە پێویستە هەموو کەسێک لە بەیانییەوە تا شەو چی بکات بۆ ئەوەی ئەم سیستەمە کار بکات.

لە ئەنجامدا سۆسیالیزم هەرگیز لە ڕووی فیکری و تەکنیکییەوە وەک ئێستا پراکتیکی نەبووە. هەرگیز ئەوەندە سادە نییە کە ئێستا مرۆڤ بتوانێت لە ماوەی شەش مانگدا هەموو منداڵانی ئەفریقا بکوتێت. هیچ کات چارەسەرکردنی کێشەی خانووبەرە لە ئێستا زۆرتر پراکتیکی نەبووە. ئێستا بەدڵنیاییەوە دەتوانرێت بە چارەسەر بکرێت. سەدەیەک لەمەوبەر، هەشتا ساڵ لەمەوبەر، کە شۆڕشی بەلشەفی ڕوویدا، دەکرا بڵێین سەردەمی چرای فتیلە بووە و زۆر شوێن هێشتا کارەبایان نەبووە. بەڵام ئێستا، ئەگەر کەسێک پێی وایە جیهان ناتوانێت سیستەمێکی عەقڵانی دابنێت بۆ ئەوەی بڵێت کاکە لەبری ئەوەی بیر لە قازانجی مایکرۆسۆفت و ئای بی ئێم و کۆمپانیای بەرهەمهێنانی چەک بکاتەوە، لەبری ئەوەی بیر لە قازانجی سیستەمی بانکی بکاتەوە، وەرن بیر لەم کەسانە بکەنەوە کە دەیانەوێت بژین با بزانین چییان دەوێت، چ شتێکیان کەمە، چییان پێویستە، لە کوێ پزیشک کەمن، لە کوێ پزیشک زۆرن، کێ دەبێت ڕاهێنانیان پێ بکرێت، کۆمەڵگا دەتوانێت بە چ ئاراستەیەک ئاگاداری بێت ئاسانکاری دارایی هەیە پێداویستیەکانی هەموو کەسێک، ئاسانکاری ماددی هەیە. یەکێک لە بۆردومانەکانی یوگۆسلاڤیا بەقەد تەواوی خەرجییە تەندروستییەکانی ئەفریقا بۆمبی “بەفیڕۆدا”. واتە ئەو پارەیەی کە لە بۆردومانکردنی یوگسلاڤیا خەرجیان دەکرد، ئەفریقای لە نەخۆشی ئایدز ڕزگار دەکرد، بەو پارەیە. لە ئەنجامدا ئەگەری هەیە. لە ئێستادا یەکێک لە مشتومڕە سەرەکییەکان لە هەڵبژاردنەکانی ئەمریکادا ئەوەیە کە چۆن ئەو چەند سەدان ملیار پارەیە خەرج بکەن کە وەک زیادەیەک لە بودجەی خۆیان لەبەردەستیاندایە بەهۆی دە ساڵ ئاوەدانی ئابووری و پشتیوانی خەڵکەوە، کەی خەرجی بکەن، بیدەن بە دەوڵەمەندەکان، یان بیهێڵنەوە یان بۆ نموونەلە شتێکی تر خەرجی بکەن.

سەرچاوەی دارایی، ئەگەر، تەکنەلۆژیا، زیرەکی، پێویستی، زانیاری هەیە بۆ ئەوەی سۆسیالیزم بە پراکتیکی بکات. پرسیار ئەوەیە ئایا ئیرادەی سیاسی هەیە؟ ئایا هێزێك هەیە بتوانێت بەرگری ئەم بۆرژوازییە زەبەلاحە و ئەم چینە سەرمایەدارییە بشكێنێت، كە ئێستا تا ددان پڕچەكن و كۆنتڕۆڵەكەی بەسەر هەموو پارچەكانی جیهاندا بڵاوبووەتەوە؟ کۆمۆنیزم سەبارەت بە ئەمەیە، سەبارەت بە ئەمەیەکە بەڵێ، ئەمە دەسەڵاتە. ئەم دەسەڵاتە هێزی جیهانی چینی کرێکارە. هێزی سەرمایە، هێزی سەرمایە، گەورەیی سەرمایە لە ئەڵقەیەکی پێشووی ئەم خولەدا، گەورەیی و دەسەڵات و هێزی ئەم چینەیە. کەسانێک کە دەچنە سەر کار. کاتێک دەڵێین چینی کرێکار مەبەستم تەنها ئەوانە نییە کە بە کلیل کار دەکەن. ئەوانەی لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا دەچنە سەر کار و کارەکانیان دەفرۆشن بەشێکن لە دابەشکردنی کار لە جیهاندا بۆ دروستکردنی شتەکان، بۆ دروستکردنی خزمەتگوزاری، بۆ دروستکردنی ئاسانکاری. وە هەر لە دەسەڵاتی گەورەی ئەم خەڵکەوەیە کە بە لایەکی کەم چەند هێندە دەکرێت و خۆی وەک هێزی گەورەی سەرمایە نیشان دەدات، دەسەڵاتی ئەم سوپایانە دەسەڵاتی کرێکارانە، دەسەڵاتی ئەم حکومەتانە دەسەڵاتی ئەم کرێکارانە ، کە بەم شێوەیە لە سیستەمی سەرمایەداریدا خۆی لە دەستی ئەو کەمینەدا نیشان دەدات. دەکرێت ئەمەیان لێ وەربگیرێتەوە. پراکتیکییە.
بە جۆرێک زۆر شتی تر پراکتیکی نین. ئەگەر بڵێیت لە ئێراندا دەکرێت بۆ نموونە کۆمەڵگایەک بنیات بنرێت کە تیایدا ئەم هەموو لێکۆڵەرەوە، هەموو ئەشکەنجەدەرەکان، هەموو ئەم لومپانە کە لە کاردان دەبنە دێموکرات و دێن، ڕێز لە بیروڕای یەکتر بگرن، دەنگ بدەن و بۆچوون وەربگرن، و ڕێز بگرن ئازادی ڕادەربڕینی یەکتر.ئەوان دەیکەن، من دەڵێم ئەمە خەیاڵییە. زۆر خەیاڵییە کە لە ئێراندا سەرمایەدارێکتان هەیە کە ڕێز لە خەڵک دەگرێت. چونكه‌ ئه‌گه‌ر رێز له‌ سووده‌كانی شه‌ڕ نه‌گرێت، ئه‌وا كولتوور و ئاینه‌كه‌ی هه‌روه‌ها ده‌بێت سه‌ری خه‌ڵك ببڕێت. بەڵام بەتەواوی پراکتیکی چینی کرێکاری ئێران هەستن و بێنە مەیدان و دەسەڵات بگرنە دەست و کۆمەڵگایەکی شارستانی بنیات بنێن. ئەمەش زۆر پراکتیکی ترە. ئەو چاوەڕوانییەی کە لە ئێراندا بۆرژوازییەکی دێموکراتیک و کۆمەڵگەیەکی هاوشێوەی فەرەنسامان دەبێت لەلایەن بۆرژوازی ستەمکار و بەدبەختی ئێرانەوە، خەیاڵێکە. ئەو چاوەڕوانییەی کە چینی کرێکار کە هیچ بەرژەوەندییەکی لە هیچ ستەمکارییەکدا نییە، بێتە دەست دەسەڵات و کۆمەڵگەیەکی شارستانی دروست بکات، تەواو پراکتیکییە.

من دەمەوێت بڵێم دەبێ لەسەر ئەم بنەمایە حوکمی سۆسیالیزم بدرێت. ئایا ئەو هێزەی کە دەڵێین دەتوانێت پۆتانسێل بێت بوونی هەیە؟ ئایا ئەمە سیستەمێکی عەقڵانییە؟ ئایا ئەم پێداویستیانە بوونیان هەیە کە دەڵێن؟ ئایا ئەم دژایەتیانە بوونیان هەیە و ئایا ئەمە چارەسەری بابەتیانە یان نا؟ ئەگەر بابەتی بێت، ئەوا دەگەڕێتەوە بۆ پرسیارکەر، بەشداری بکەیت یان نا؟ چونکە ڕوونە، پێویستە بە وردی بگوترێ ئەگەر بەشداری بکەیت. دروشمی ئێمە ئەوەیە “ئەگەر بێیت ئەوە ڕوودەدات”. ئەگەر کەسێک لە تەنیشت چاڵەکە دابنیشێت، ئەوە ڕوونە کە ناتوانرێت. بەڵام ئەگەر ئێمە قبوڵ بکەین کە ئەمە ڕێگای ڕزگارکردنی مرۆڤایەتییە، ئەوا پێویستە پەیوەست بکرێت، ئەگەر ئەوانیش بەشداری بکەن، بە دڵنیاییەوە ڕوودەدات. زەحمەت نییە مرۆڤەکان بە تایبەت مرۆڤە ماندووەکان، کەسانی شەرەفمەند، کەسانێک کە بە فریودانی ئەوانی تر ناژین، قەناعەت پێبکەین کە سۆسیالیزم ڕێگایەکە بۆ ڕزگاربوون و دەتوانرێت پەیوەندی پێوە بکرێت و کاردەکات. میدیا و قسەکەرانی چینی دەسەڵاتدار و مامۆستایانی زانکۆکانیان و ئەوانەی کە پارەیان پێدراوە بۆ ئەوەی ئینکاری ئەمە بکەن، ئەوانەن زۆرترین ئەو ئارگیومێنتانە فڕێدەدەن. ئەگینا ئێمە هیچ کێشەیەکمان نەبووە لە قەناعەت پێکردنی کەسێکی ئاسایی شایستە کە دەبێ بچێتە ناو ئەم بزووتنەوەی کۆمۆنیستیەوە و ئەم شتانەی بۆ تاقی بکاتەوە. کێشەکە هەمیشە کاتێک دروست دەبێت کە مامۆستایەکی دیاریکراوی زانکۆ دێت و دەڵێت ئەم شتانە خەیاڵین، یان کاتێک ڕۆژنامەنووسێکی دیاریکراو کە کۆرسێکی لە جەنگی سارددا بینیوە دێت و دەڵێت مومکین نییە. یان کەسێک کە بەرژەوەندیەکانی داوای ئەوە دەکەن کە بەم شێوەیە ڕوونەدات، بەرژەوەندییەکانی داوا دەکەن کۆمۆنیزم گەشە نەکات، دێت و دەڵێت بەڵێ ناکرێت، پراکتیکی نییە! بەڕای ئێمە تەواو پراکتیکییە. قورسە بەڵام پراکتیکییە.

سابر: پرسیارێکی تر کە من لانی کەم خۆم هەمە، ئێستا ڕەنگە بگەڕێتەوە بۆ لایەنە تایبەتمەندەکانی خۆت، چەند کارت کرد بۆ نووسینی ئەم بەرنامەیە؟ چونکە هەندێک لە پارچەکانی لە وردەکاریدا زۆر وردن؛ تۆ چوویتە بۆ نموونە داواکاری سەبارەت بە تەندروستی گشتی یان زۆر شوێنی تر. ویستم بزانم چەند کاتت پێچوو تا بەرنامەکەت نووسی.

حیکمەت: ئاخ، ئاخ، ئاخ. لەو ڕۆژەوەی کە بڕیار بوو ئەم بەرنامەیە بنووسرێت تا ئەو ڕۆژەی کە نووسرا، پێم وایە دوو ساڵی خایاند، ئەگەر زیاتریش نەبوو. بەڵام بەو مانایە نییە کە لەم دوو ساڵەدا بەردەوام لە پشت مێزەکەوە دەنووسم. هەندێک جار کارەکە بەفیڕۆ دەچوو و ئەم بەرنامەیە لە ماوەیەکی کورتدا بە ماوەیەکی درێژ دەنووسرا. بەڕێزان بەشە سەختەکە ئەوە نەبوو کە تۆ وتت. چونکە کاتێک مرۆڤێک دەگاتە تەمەنێک و دە یان پانزە ساڵ سەرقاڵی داواکردن بوو، بە دەوری خۆیدا دەڕوانی و دەینووسی، بۆ نموونە مافی تاوانباران، تۆمەتبار، یان تەرازووی دادگای دادپەروەرانە، چی بکرێت، ئەوە وایە نەک ئەرکێکی قورس، یان مافی منداڵان. بەڕای من زەحمەت نییە بۆ کەسێک کە ماوەی شەش مانگە بە وردی سەیری ئەم بابەتە بکات یان گرنگی بە دۆخی منداڵانی کۆمەڵگادا داوە، بەڵگەنامەیەک بنووسێت، زنجیرەیەک داواکاری کە گوزارشت لە بنەماکانی خواستەکانمان بکات سەبارەت بە مافی منداڵان لەم کۆمەڵگایەدا. بەشی دووەمی بەرنامەکە نوسینی قورس نەبوو. ڕەنگە کاتێکی زۆری دەوێت بەو مانایەی کە مرۆڤ دەبێت دڵنیابێت لەوەی کە ئایا ئارەزووی جددی هەیە کە بەدی نەهێناوە یان نا. باشە ئەوە ڕوونە کە ئەم بەرنامەیە چەند جارێک هاتووە و رۆیشتووە و هەندێک کەس کۆمێنتیان لەسەر کردووە و ئاماژەیان بەوە کردووە کە هاوکار بووە.
زەحمەتییەکە بەشی یەکەم بوو، واتە بەشی بنەڕەتی و ئەو بەشەی کە تێیدا ڕەخنە و ڕوونکردنەوەی خۆمان لە کۆمەڵگەی سەرمایەداری و بنەماکانی ڕەخنەی سۆسیالیستی دەخەینەڕوو. بەم مانایە، بۆ هەڵبژاردنی زمانی گونجاو، بۆ هەڵبژاردنی شێوازی نووسینی گونجاو بۆ ئەو جۆرە کارانە، بۆ ئەوەی بزانێت دەبێت چ بابەتی هەبێت، بۆ نموونە هەڵبژێرێت کە ئایا شەش پەرەگرافی هەیە یان هەشت پەرەگراف و ناونیشانی ئەمانە چین . وە کام ڕستە لەم باسەدا زۆرە، کام ڕستە زۆر نییە، کام خاڵ لەدەست درا. بەڕای من سەختییەکە لە بەشی یەکەمدا بوو. لە بەشی دووەمدا مرۆڤ بە خێرایی تێدەگات کە بەڵێ، ئێمە لەبیرمان چوو باسی کاتەکانی زیادە بکەین و دەبێت یاسای کاتەکانی زیادە زیاد بکەین. بەڵام کاتێک دەرفەتێکی یەک لاپەڕەیی و یەک لاپەڕەیی و نیوت بۆ ڕەخنەکانت بە کورتی لە سەرمایەداری دەرببڕیت، بە هۆی ئەو قەبارە بچووکەی کە بۆ کارەکەت هەیەتی، کاتت دەوێت. لە ئەنجامدا بەشی یەکەم زیاتری خایاند. بەڵام رەنگە ئەو بڕە دیاریكراوە كارە كرابێت، چونكە كاری نووسین وەكو ئەو كاتە نییە كە لەسەر مێزەكە دادەنیشیت ئەو كاتە نییە كە بەسەرت بردووە. هەموو ئەو ساتانە لەگەڵ تۆدان تا دواجار دەنووسرێت. لە ئەنجامدا ناتوانم پێتان بڵێم چەندی خایاند. بەڵام تەواوی پرۆسەکە، ئەو ڕەزامەندییە بۆ ئێمە بۆ نووسینی بەرنامەیەک تا نووسرا و درا بە کۆنگرە و کۆنگرە پەسەندی کرد، پێم وایە نزیکەی دوو ساڵی خایاند. ئێستا بە تەواوی لەبیرم نییە.

سابر: پێت وانییە ئەوەندە كاتی خایاند، چونكە ناچار بوویت لە رووی فیكری و شیكارییەوە لەگەڵ شتێكدا رازی بیت؟ یان دەبێ جۆرێکی تری ئەم پرسیارە بکەم؛ ئایا نووسینی بەرنامەکە خۆی خاڵی وەرچەرخان بوو بۆ تۆ لەڕووی سیاسییەوە؟

حیکمەت: بۆ من خاڵی وەرچەرخان نەبوو لە ڕووی چەمکییەوە، نەخێر. بەو مانایەی کە بڵێم لە پرۆسەی نووسینی ئەم بەرنامەیە یان بە نووسینی ئەم بەرنامەیە، مەقولەیەکم دیاری کرد کە پێشتر بۆم دیاری نەکردبوو. ڕەنگە ئەوەی مەبەستتە ئەوەیە، بۆ نموونە باسکردنی پرسی نەتەوەیی، شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ پرسی نەتەوەیی یان پرسی دیموکراسی یان ئایین تەنانەت بە مانایەک، ئەمانە ئەو خاڵانەن کە ئێمە لە بڵاوکراوەکانی حیزبدا بابەتیان لەسەر دەنووسین لە کاتێکدا خەریکی نووسینی ئەم بەرنامەیەین. ئەمە راستە. بەڵام تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە تێڕوانینی ناوخۆیی منەوە هەبوو بۆ ئەو پرسە، هیچ گومانێکم نەبوو کە دەبێ چی لەبارەی پرسی نەتەوەییەوە بگوترێ. لەم ساتەدا کە دەستم بەم بەرنامەیە گرت، دەمزانی کە خواستی ئێمە سەبارەت بە پرسەکە دەبێ ئەمە بێت نەک کلیشە ئاساییەکە. یان بۆ نموونە لێرەدا چۆن دیموکراسی بهێنرێتە پێشەوە، یان پرسی چاکسازی و شۆڕش چۆن بێتە پێشەوە، یان چۆن پرسی چاکسازی و شۆڕش بهێنرێتە پێشەوە؟ زۆرێک لە تەوەرەکانی ئەم بەرنامەیە لە ماوەی سێ چوار ساڵدا لە خەباتی فیکریی ناو حیزبی کۆمۆنیستی ئێران و لە چوارچێوەی حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا وروژێنران. چونکە هێڵی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری تا ڕادەیەک لە ڕەخنەگرتن – تەنانەت چەمکەکانی مارکسیزمی شۆڕشگێڕانە – ئەو چەمکانە داڕێژرا کە پێش ئەوە لە حیزبی کۆمۆنیستی ئێراندا هەمانبوو و ئەم سێبەرەی ڕووناکی دەربڕدرا. بەم شێوەیە خودی چەمکەکە قورس نەبوو. کارێکی نوێ بوو. واتا نووسینی ئەمانە وەک بەڵگەنامەیەکی کورت لە چەند دەیان لاپەڕە. نووسینی بابەتێکی چل لاپەڕەیی لەسەر کێشەیەک زۆر ئاسانترە لە بابەتێکی پێنج لاپەڕەیی کە بیەوێت هەمان شت بڵێت و بە شێوەیەکی کاریگەر بیڵێت. لە ئەنجامدا ئەستەم بوو لە هەموو ئەو ڕێگایانەی کە دەتوانیت ئەم باسە بخەیتەڕوو، کامیان گونجاوە، کام زنجیرە ڕستە لە کۆتاییدا قسەت بۆ دەکات، هەڵیبژێریت. ئەم لایەنە بۆ من قورس بوو. مەبەستم ئەوەیە زۆر بیرم لێکردەوە تا دواجار بڕیارم لەسەر ئەم فۆرمات و شێوە تایبەتە دا. بەڵام ئەو هەناسەی کە دەبوو هێنرایە پێشەوە، ئەو هەناسەی ڕوونکردنەوە کە دەبوو بێتە پێشەوە، پێموایە لەم خاڵەدا کە دەستمان بە نووسین کرد، ئەمانەمان هەبوو. منیش بڕوام وایە.

سابر: پێت وایە ئەم بەرنامەیە تا ئێستا چ رۆڵێکی هەبووە؟
حیکمەت: پێموایە بە شێوەیەکی بێگەڕانەوە ناسنامەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری و هێڵی ئێمەی پێناسە کردووە. واتە ئەم بەرنامەیە، من وەک خۆم پێم وایە ئەگەر هەموو ئەو نووسینانەی لەم بیست وچەند ساڵەدا نووسراون پێکەوە بکرێن، ئەم نووسراوە دیارترینیان دێتە دەرەوە. لەبەر گشتگیربوونی و لەبەر پوختی و لەبەر ئەوەی پرسەکان دەگرێتەوە، بە جۆرێک هەموو وشەی دیدگایەکی وتووە. دەتوانن لە خودی ئەم بەرنامەیەدا سەرەداوی بەشی زۆری هەر ڕوونکردنەوەیەک بدۆزنەوە. ئێستا، با ئەو خاڵە نوێیانە بەجێبهێڵین کە دواتر پێشکەشمان کران. گرنگییەکەی بە بڕوای من ئەوەیە کە شوناسی مارکسیزمی شۆڕشگێڕی بە شێوەیەکی نەگەڕاوە و بە مانایەکی ڕوون نەکراوە جێگیر کرد و لە یەک شوێن داینا. ئێستا لەو حەوت هەشت ساڵەدا کە بەسەر بڵاوبوونەوەی ئەم بەرنامەیەدا تێپەڕیوە و لەو کاتەوەی بۆچوونەکانی ناو بەرنامەکە خراونەتەڕوو و داڕێژراون، چیتر کێشەمان لەگەڵ ئەو پرسانەدا نییە. وە بە ڕوونی نیشان دەدات کە ئەم چەپە کە قسەکانی لە بنەماڵەی چەپی نەریتی نییە. چ لە ئێران و چ لە ئەوروپای رۆژئاوا. دەریدەخات ئەمانە ماوئیست نین، ستالین نین، ئەمانە ترۆتسکیست نین، ئەمانە خەڵکی نین، ئەمانە چەپی دژە ئیمپریالیستی ئەمریکای لاتین نین، ئەمانە جۆرێکی دیاریکراوی کۆمۆنیزمن.
لە ئەنجامدا ئەو پێشەکییەی کە لە سەرەتای باسەکەدا ئاماژەم پێکرد، ئەنجامدرا. ئەم شوناسە پێناسە کرا. چەندە توانی لە دەوری خۆی هێزکۆبکاتەوە، ئێستا ئێمە شاهیدی گەشەی بەرچاوی ئەو کەسانە دەبین کە تەنانەت بەشداری ئەم بەرنامەیە دەکەن، ئەم هێڵە. پەیوەستبوون یان نزیکبوونەوە لە حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ڕەوتێکی خێراتری بەرزبوونەوەی هەبووە. بە تایبەت لەم دوو ساڵەی دواییدا لە خودی ئێران. لە ئەنجامدا، بە جۆرێک ئەم بەرنامەیە تازە دەستی کردووە بە ڕۆڵی خۆی، بۆ ئەوەی ببێتە ئاڵایەک بۆ یەکخستنی ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک کە دەیانەوێت بۆ یەک ڕیزخەبات بکەن. بەڵام بە بۆچوونی من ئەمە دەلاقەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێرانە. دەلاقەی هێڵی کۆمۆنیستی کرێکارییە لە ئێراندا. ئەو شتەی کە هەموومان لە دەوری ئاڵایەک دەهێڵێتەوە. بەڕاستی ئاڵایە، جیاواز لە زۆر بەڵگەنامە کە دێن و دەڕۆن، ئەمە ئاڵایە و دەمێنێتەوە. جێگای سەرنجە کەس ناڵێت با ئێستا چاکسازی تێدا بکەین یان بڕگەیەکی بۆ زیاد بکەین. تەنانەت کەس هەست بە پێویستی بەپەلە ناکات کە ئەم بەرنامەیە کەمێک وردتر بکرێت. بەڕای من ئەوەندە شوێنی خۆی قایم کردوە.

سابر: وه‌ک دوا پرسیاری ئه‌م به‌شه‌ی گفتوگۆکه‌مان که‌ دوو سێ خوله‌کمان هه‌یه‌، ئێستا دوای شه‌ش ساڵ، پێت وا نییه‌ که‌ پێویستی به‌ گۆڕانکاری و ده‌ستکاری بکرێت؟

حیکمەت: ئەوەندەی من پێم وابوو، لە بەشی دووەمدا پێویستە هەندێک خواست و داواکاریی بۆ زیاد بکرێت، کە ئێمە وردتر بووین لەسەری. بۆ نموونە حیجابی ئیسلامی لەسەر سەری گەنجێکی خوار هەژدە ساڵ قەدەغە بکرێت. هەرکەسێک بیەوێت حیجاب بپۆشێت با دوای تەمەنی هەژدە ساڵی خۆی بڕیار بدات و حکومەتی ئازاد لە ئێرانیش ڕێگە نەدات هیچ مەزهەبێک بێت و هەرچی بیەوێت لەگەڵ منداڵەکەیدا بکات وەک کەروێشک یان بەرازی تاقیگە، هەر کارێکی ویست لێی بکات ،یەکێ لەچکی بدات بەسەرداو یەکێک فڵانە جێگەی لەشی ببڕێت وای لێبکات کە وا دەربکەوێت ئەمە و بێ بەش کردنی لە شتێک! پێویستە حکومەت ئەبێت بڵێت مافی منداڵەکە زانراوە،نوسراوەو ڕەوایە، وە ناتوانیت منداڵەکە بکەیت بێ بەش بکەیت لە مەلەکردن، پیاسەکردن، خۆشی و یاریکردن، یان لە پێکەنین، ڕاکردن، یاریکردن لەگەڵ هاوتەمەنەکانیدا، وە ئەم حیجابە نموونەیەکە لە سەپاندن.بە سەر منداڵەکەدا هیچ منداڵێکی نۆ ساڵان ناتوانێت بوەستێت و بڵێت “دەچم مەترێک قوماش دەکڕم و فڕێی دەدەم بەسەر سەرمدا”. لە ئەنجامدا دوای ساڵێک لە گفتوگۆکردن لەسەر قەدەغەکردنی حیجابی ئیسلامی بۆ منداڵان، پێویستە لە شوێنەکانی دیکەشدا وەک مادەیەکی مافی منداڵان بخرێتە ڕوو. خاڵەکان بە جۆرێکن کە دەتوانرێت لە بەشی دووەمدا بە وردی و وردتر باسیان لێ بکرێت. سەبارەت بەو ڕووداوانەی کە لەم حەوت هەشت ساڵەدا ڕوویانداوە. من پێم وایە ڕەنگە ئەگەر ئێستا ئەم بەرنامەیە بنووسین، پێویستە بگەڕێینەوە دواوە و دووبارە سەیری ئەو ڕێگایە بکەینەوە کە دوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت گرتەبەر. با بڕگەیەکمان هەبێت کە نیشان بدات ئێستا گەیشتووەتە کوێ. نەزمی نوێی جیهانی چی بەسەر هات؟ جیهانی تاک جەمسەری لە چ دۆخێکدا کۆتایی هات؟ ڕوانگە و ئاسۆی شۆڕشی کۆمۆنیستی و ڕزگاری کۆمۆنیستی لە جیهاندا چەند ئاسانتر و چەند سەختتر بووە. ئێستا هێزی چینایەتی چۆنە؟ بە جۆرێک دیسان سەیرکردنی جیهانی سەرمایەداری وەک ئێستا و هەروەها لە ئۆردوگای کۆمۆنیزم، لە ئۆردوگای چینی کرێکار وەک ئێستا. ئەمەش کراوەیە. بێگومان ئەوە ڕوونە کە هەرکاتێک دوای پێنج شەش ساڵ سەیری بەڵگەنامەیەک بکەین دەتوانین زۆر بەش لەو بەڵگەنامەیە ڕاست بکەینەوە. ئەگەر دەست بکەین بە بەکارهێنانی، لەوانەیە لە زۆربەی شوێنەکاندا بگۆڕێت، بەڵام ئەمانە ئەو بڕگە سەرەکیانەن کە پێموایە دەتوانن بگۆڕدرێن.

بەشی چوارەم ١٤:١٤ خولەکە
سابر: شەوتان باش و سوپاس بۆ ئامادەبوونت مەنسوور حکمەت.

حیکمەت: تکایە.

سابر: لە چەند بەرنامەی پێشوودا پرسیاری گشتیترمان لەسەر بەرنامەکە هەبوو. ئێستا دەمانەوێت سەرنج بخەینە سەر خاڵە تایبەتترەکانی ناو بەرنامەکە. له سه ره تای به رنامه ی حیزبی شیوعی کرێکاری، باس له “جیهانێکی باشتر” ده کرێت و ئه وه ی مومکینه ، مرۆڤه کان ده توانن ئه م دنایی باشتر بکه ن، و حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری پێش هه موو شتێک سه ر به ئێره یه . پرسیارەکە ئەوەیە کە ئەمڕۆ باسکردن لە بنیاتنانی دنیایەکی باشتر بووەتە تایبەتمەندییەکی جیاکەرەوەی ڕەوتێک. ئایا هیچ ڕەوتێکی سیاسی هەیە کە بەڵێنی دنیایەکی خراپتر بە خەڵک بدات؟

حیکمەت: بێگومان ئەمە وا نییە، نەخێر، ڕەنگە پێویست بێت زیاتر ڕوونی بکەیتەوە. ڕوونە کە وا نییە.

سابر: مەبەستم ئەوەیە بۆچی لێرەوە دەست پێبکەین؟ بۆچی بەرنامەی حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری لە “دنیایەکی باشتر”ەوە ڕاستە و دەتوانرێت ئەم جیهانە بنیات بنرێت…

حیکمەت: خاڵی دەستپێکی بەرنامەی “جیهانێکی باشتر” ئەوەیە کە کۆمۆنیزم شتێکی جیا نییە لە هەوڵە مێژووییەکانی مرۆڤ بۆ باشترکردنی ژیانی. ئەمە خاڵی دەستپێکی شیکاری ئەم بەرنامەیە. چونکە ڕەنگە مۆد بێت کۆمۆنیزم بە زنجیرەیەک ئایدیاڵ و ئایدیاڵ و بەرنامە بۆ کۆمەڵگا کە ئاشکرا بوون و ئێستا ئێمە ئەمەمان دەوێت. ئەوەی ئێمە لە بەرنامەکەماندا هەیە ئەوەیە کە خواستی دادپەروەری کۆمەڵایەتی، ئارەزووی خۆشگوزەرانی، خواستی یەکسانی، خواستی ئازادی، ئەو ئارەزووانەن کە لە سەردەمی بوونی مرۆڤەوە لە مێژوودا بوونیان هەبووە و لەوەتەی جیاکاری هەبووە، یەکسانی خواستێک بووە، ئازادیش لە سەردەمی کۆیلایەتییەوە ئامانجی مرۆڤایەتیە، خۆشگوزەرانی هەمیشە ئایدیاڵێکی مرۆڤایەتیە. وە کۆمۆنیزم بەم مانایە فراوانترە بەشێکە لەو هەوڵە مێژووییە مرۆییە بۆ ئەوەی باشتر بژی، ئازادتر بژی، دادپەروەرانەتر بژی. دەڵێت ئەمە یەکەم بەرنامەی خۆی هەیە.

سابر: ئەو پرسیارەی کە دەمەوێت هەر لە سەرەتای بەرنامەکەدا بیکەم کاتێک باسی دەکرێت، لە هەمان کاتدا لەسەر خاڵێک کە جەختی لەسەر دەکرێتەوە ئەوەیە کە لەگەڵ بیروباوەڕی خورافاتییەکان کە دەیانەوێت دۆخی ئێستا وا دەربکەوێت کە هەمیشەیی. واتە دەوترێت کە کۆمۆنیزمی کرێکاری دژی ئەم بیرۆکەیەی دۆخی ئێستا و جیهانە.

حیکمەت: نەخێر ئەوەی لە بەرنامەکەدا هاتووە ئەوەیە کە خەڵک دژی ئەمەن. ئەو دەڵێ لە قووڵایی بوونی هەر مرۆڤێک و هەموو نەوەیەکی مرۆڤایەتیدا دەمارێک هەیە کە ئارەزووی ژیانێکی باشتر دەکات و پێی وایە دەتوانرێت بە دەستی خۆی ئەم ژیانە باشتر بکرێت، ئەمەش بە پێچەوانەی بیرکردنەوە زاڵەکانە، بۆچوونە باڵادەستەکان کە تەنانەت لە جیهانی مۆدێرنی ئەمڕۆشدا ژمارەیەکی زۆر لە مرۆڤەکان بە قوربانی هۆکارگەلێک دادەنرێت کە لە دەرەوەی کۆنترۆڵی ئەواندایە. هەژاری و نایەکسانی و هەڵاواردن و بێبەشی و سەختی بە شتێک دەزانن کە مرۆڤ ناتوانێت لێی رزگاری بێت. بەرنامەکە بەو باسە دەست پێدەکات کە لە قووڵایی بوونی مرۆڤدا هەموو مرۆڤێک دەزانێت یان لانیکەم هیوای باشترکردنی ژیانی خۆی بە هەوڵی خۆی هەیە و ئەم گریمانەیە بوونی مرۆڤایەتییە، جا چ وەک تاکێک بێت، وەک دیاردەیەکی بەکۆمەڵ، یان وەک نەوەیەک. وە کۆمۆنیزم بە وردی لەم گۆشە هاوبەشەی هەموو مرۆڤەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، پێش هەموو شتێک. پێش ئەوەی بگەینە کرێکاران، پێش ئەوەی بگەینە ئیستغلالکردنەکە، کۆمۆنیزم لێرەوە دێت کە مرۆڤەکان دەیانەوێت باشتر بژین. ئەمە بابەتی بەرنامەیە. یەکەم: دەیانەوێت باشتر بژین و دووەمیش دەزانن کە بە هەوڵی خۆیان دەتوانن باشتر بژین. لێرەدایە کە ئەمە بە پێچەوانەی قەدەرزانی و بێدەسەڵاتی مرۆڤەکان دادەنێت کە لە بیرکردنەوەکاندا زاڵە و بە تایبەتی لە ئاییندا بانگەشەی بۆ دەکرێت. دەشڵێت مرۆڤەکان چەندە پڕوپاگەندەی بیری خورافاتی لە دەوروبەریان بکەن، سەرەڕای حوکمی ئایین، سەرەڕای حوکمڕانی ئایدۆلۆژیا فەرمییەکانی کۆمەڵگەی سەرمایەداری، کە وا لە مرۆڤ دەکات لەبەردەم ئەو پرسانەدا کە ڕووبەڕووی دەبێتەوە، زۆر بێ بایەخ دەربکەوێت و وا دەکات دەربکەوێت بێدەسەڵات بۆ گۆڕینی دۆخی خۆی، خەڵک هەمیشە هەیانە لە ژیانیاندا، هەوڵدەدەن باشتر بژین و ئەم هەوڵە جەوهەری هاوبەشی کۆمۆنیزمە لەگەڵ هەموو مرۆڤایەتیدا.

سابر: ئایا ئەمە باسێکی فەلسەفییە سەبارەت بە ڕۆڵی مرۆڤ لە ژیانی خۆیدا، یان جۆرێکە لە ڕاگەیاندن کە کۆمۆنیزمێکی کرێکاری سەر بە خواستی هەموو مرۆڤەکانە بۆ باشترکردنی ژیانیان؟

حیکمەت: ڕوونە کە باسێکی فەلسەفی لە پشتەوەیە و ئەمە باسێکی فەلسەفی زۆر ناسراو و بەرفراوانە. لە هەموو قوتابخانەکاندا جارێک باس لە قەدەری پێشوەختە و ئیرادەی ئازاد دەکەن، لەسەر ئەوەی کە ئایا چارەنووسی مرۆڤەکان لە دەستی خۆیاندایە یان دیاری کراوە، لەسەر ئەوەی کە ئایا پشکی ئێمە لە ژیاندا شتێکە کە ئێمە خۆمان دیاری دەکەین یان پێشوەختە دیاری کراوە. هەموو قوتابخانەکان تا ڕادەیەک لێرەوە دەست بەم کارە دەکەن تا بزانن مرۆڤ چەندە دەسەڵاتی لە ژیانیدا هەیە، چەند توانای هەیە. بەم مانایە کۆمۆنیزم، لانیکەم کۆمۆنیزمی ئێمە، دەڵێت چارەنووسی مرۆڤایەتی لەڕووی دادپەروەرییەوە، لەڕووی ئازادییەوە، لەڕووی خۆشگوزەرانییەوە بەتەواوی لەدەستی خۆیەتی و ئەوە هەوڵی تاک و بەکۆمەڵی کەسانێک کە چۆنێتی ژیانیان دیاری دەکەن. بەم مانایە بارگرانییەکی فەلسەفی لە پشتەوەیە و ئەویش ڕەسەنایەتی پراکتیک و ڕەسەنایەتی کردارە، گومانی تێدا نییە. بەڵام بەرنامەکەمان ئەمە دەخاتە بەردەم ئەو بیرۆکانەی کۆمۆنیزم، وەک ئەوەی کۆمۆنیزم فۆرمولێک بێت و ڕەچەتەیەک بێت بۆ باشتربوونی جیهان کە ئاشکرا بووە و هەم حەتمییە و هەم تازەیە. بەم مانایە تازەیە، وەک ئەوەی یۆتۆپیایەک بێت کە گەیشتبێتە مێشکی کەسێک و بیەوێت بیخاتە ڕوو. ئێمە دەڵێین ئەم هەوڵە کۆمۆنیستییە درێژکراوەی هەوڵی بەردەوامی مرۆڤایەتییە بۆ باشترکردنی دۆخەکەی، کە ئەگەر دواتر گرنگی بدەیت كاتێك دێینە سەر وەرزی شۆڕش و چاكسازی لەم بەرنامەیەدا، دیسانەوە لە چوارچێوەیەكی هاوچەرخدا لەگەڵ ئەم بیرۆكەیەدا گیر دەخۆین. لێرەدا دەڵێین لە ڕووی مێژووییەوە مرۆڤایەتی دادپەروەری و ئازادی و خۆشگوزەرانی ویستووە و کۆمۆنیزمیش لەم هەوڵ و خواستە دێرینە و سروشتیەی مرۆڤەوە سەرچاوە دەگرێت. لە بەشی شۆڕش و چاکسازیدا دەڵێین کۆمۆنیزم ئێستا لە هەموو سەنگەرێکی خەبات بۆ ئاوەدانی و ئازادی و چاکسازی لەپەنای خەڵکەدایە، تەنانەت ئەگەر ئەو هەوڵەش بۆ خۆی کۆمۆنیستی نەبێت. دەمەوێت بڵێم پەیوەندیەکی هەیە لەگەڵ ئەم لایەنەی هەوڵی مرۆڤ بۆ باشترکردنی دۆخی خۆی.
سابر: حەز دەکەم ئەم خاڵە ڕوون بکەیتەوە کە وتت کۆمۆنیزمی کرێکاری سەر بە کۆمۆنیزمێکی پراکتیکی و دەخالەتکەرە.

حیکمەت: هەمان ئەومەقولەی حەتمییەی کە تۆزێک باست کرد، کە مێژووی مرۆڤایەتی پێشوەختە نووسراوە، تەنانەت هەندێک جاریش ئەوانەی لە نەریتی کۆمۆنیستیدا کاریان کردووە، تا ڕادەیەک ئەم بیرۆکەیەیان پەرەپێداوە کە کۆمۆنیزم ئایدۆلۆژیایە لەسەر بنەمای خۆدزینەوە، ئەو قبوڵنەکردنە لە قۆناغە مێژووییەکان و ئەوەی کە داهاتوو پێشوەختە دیاری کراوە. ئێستا لە بۆچوونە ئایینییەکاندا، داهاتوو بەهۆی پەروەردگاری خودایی یان دەستی چارەنووسەوە، پێشوەختە دیاری کراوە، لە تیۆری کۆمۆنیزمی ناکرێکار و سۆسیالیزمی نامارکسیزمدا، بە جۆرێک پێشوەختە دیاری کراوە کە جیهان، سروشت، هێزە بەرهەمهێنەرەکان، پێکهاتەکان و پەیوەندییە بەرهەمدارەکانی مرۆڤ بەرەو ئاراستەیەکی حەتمی دەبەن. ئێمە وا بیر ناکەینەوە. لە هەمان کاتدا ڕوونە کە ئاراستەی گشتی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بریتییە لە مامەڵەکردن لەگەڵ ئەو دژایەتی و گرژیانەی کە ئێستا هەن، چارەسەرکردنی ئەو گرژیانەی کە ئێستا هەن و چارەسەرکردنی ئەم دژایەتیانە، لە هەمان کاتدا، ئایندەی مرۆڤایەتی بۆ ئەوەی بەرهەمی پراکتیکی مرۆڤ بێت و ئەگەر مرۆڤەکان ناچاربن بیکەن هەڵبژێرن و هەندێک نەوەی مرۆڤ ڕێگایەکی دیاریکراو بگرنەبەر، ئەوا داهاتوو بە شێوەیەکی جیاواز دیاری دەکرێت. بەم مانایە کۆمۆنیزمی ئێمە کۆمۆنیزمێکە لەسەر بنەمای ڕەسەنایەتی کردار و ڕەسەنایەتی هۆشیاری دامەزراوە. بەو مانایەی کە سەرکەوتنی سۆسیالیستی، سەرکەوتنی دادپەروەری مرۆڤایەتی، دەرئەنجامی گەشەی بزووتنەوەیەکە کە ئەم دادپەروەرییە، ئەم ئازادی و خۆشگوزەرانییە دەوێت و ئەم بزووتنەوەیە دەبێت زیندوو و ئامادە بێت و کاری بۆ بکرێت، و ئەم بزووتنەوەیەش دەبێت چالاک بێت و ڕابەرەکانی بڕیاری دروست بدەن بۆ سەرکەوتن. لەناوچەوانی هیچ مرۆڤێکدا نەنووسراوە کە سەرمایەداری بە ناچاری دەچێتە ناو سۆسیالیزمەوە و هەمووان ئازاد دەبن. لەوانەیە بچێتە بەربەریزم، لەوانەیە بچێتە ناو فاشیزمەوە، یان لانی کەم سی ساڵ، پەنجا ساڵ، سەد ساڵ لە پشت ئەم پرۆسە مێژووییانە بێت. باشە، لە سەد ساڵدا، سێ نەوە دێن و دەڕۆن، و بە دیدی ئەوان، ئایندەیەکی حەتمی نەبوو، لە ئەنجامدا. من دەمەوێت بڵێم ئەم جۆرە کۆمۆنیزمە کە ئێمە پێشنیاری دەکەین و “دنیایەکی باشتر” هەڵبژاردەی ڕوانگەیەکە بە قووڵی پراکتیکییە و بڕوای بە ڕۆڵی خودی مرۆڤەکان هەیە لە بنیاتنانی ژیانیاندا.

سابر: پرسیارێک کە دەکرێت لێرەدا بوروژێنرێت، وەک وتت، نزیکەی زۆرێک لە ئایدۆلۆژیاکان، یان ڕەنگە هەموویان، دەڵێن بەڵێ، شتێک حەتمییە یان ئەمە دۆخی ئێستایە، ئەمەیە کە هەیە. یان کەسانی ئایینی وا دەڵێن ڕۆژێک دێت مەسیح دێت یان ئیمامی زەمان دێت یان ئەوەندە و بەم شێوەیە دێت و جیهان ڕزگار دەکات. بەڵام پرسی کۆمۆنیزم و کۆمۆنیزمی کرێکاری ئەوەیە کە مرۆڤەکان خۆیان مێژوو دروست بکەن، وەک ئێوە وتتان. بەڵام پێت وانییە ئەمە دۆخەکە لاواز بکات لەڕووی ئەوەی کە پێویستە هەمووان لەخۆیان بپرسن ئایا کۆمۆنیزم مومکینە یان نا؟ ئایا تێدەگەیت مەبەستم چییە؟

حیکمەت: بەڵێ بە تەواوی تێدەگەم.سەیرکەن، ئەم بۆچوونە بەنرخە و ئەو بۆچوونانەی کە بە جۆرێک بەڵێنی دۆخێکی باش دەدەن و مرۆڤەکان بەرەو بەهەشتێکی بەڵێندراو دەبەن و تەنانەت پێشوەختە فریادڕەسەکان دەناسێنن، ئەوانە یان بەشەکانی کۆمەڵگا کە دێن و ڕزگار دەکەن، ئەمانە لەسەر هەست و سۆزیان هەیە.وە هەست و سۆزەکانی جەماوەری بەرفراوانی خەڵک کار دەکەن. بەو مانایەی کە گەشبینیەکان دەهێڵنەوە بۆ ئەوەی سەرەڕای سەختییەکان لە دیمەنەکەدا بمێننەوە، بۆ نموونە هێڵی شەڕ بەم شێوەیە زیندوو بهێڵنەوە. بزووتنەوە ئاینییەکان بە بەڵێندان بە بەهەشت و بەڵێندان کە ئەگەر شکستیان هێنابێت، بەڵام لە ڕاستیدا سەرکەوتنیان بەدەستهێناوە، هەوڵدەدەن ڕیزەکانیان لە هەڵوەشانەوە ڕابگرن و ئۆردوگاکەیان بە ڕێکخراوی بهێڵنەوە. ئەم بەكارهێنانە لە خورافات و بەكارهێنانی خورمای خەیاڵی بۆ كێشان و جوڵاندنی مرۆڤەكان هەمیشە تا ئێستا بەشێك بووە لە مێژووی مرۆڤایەتی و دەكرێت بگوترێ ئەمە بەكارهێنانی نەزانی و وەبەرهێنانە لە نەزانی مرۆڤەكان و وەبەرهێنان لە ترسی مرۆڤەكان، وەبەرهێنان لە هیوای تێنەگەیشتوویی و کەسانی ناڕوون ئەگەر کۆمۆنیزم لەم بارەیەوە نەبێت. کۆمۆنیزم بزووتنەوەیەکی سیاسی چینێکی کۆمەڵایەتی زۆر بابەتییانەیە کە لە کارگەکاندا کاردەکات، هیچ بەرژەوەندییەکی لە ئیستغلالکردن و ستەمکاریدا نییە، هیچ بەرژەوەندییەکی لە جیاکاریدا نییە، هیچ بەرژەوەندییەکی لە خاوەندارێتی تایبەتدا نییە، هەربۆیە ئەنجامێکی زۆر بابەتیانەی هەیە، هەوڵی گۆڕانکاری دەدات ئەمە و شتێکی تر لە شوێنی خۆی دابنێت لەسەر خاوەندارێتی هاوبەش و یەکسانی خەڵک. وە زۆر ڕوونە کە ئەم بزووتنەوەیە سیاسیە ئەگەر بڕیاری هەڵە بدات لە ئامانجەکەی دوور دەکەوێتەوە. ئێمە بەم سادەییە گفتوگۆ دەکەین. ئێمە دەڵێین کۆمۆنیزمی کرێکاری واتە بزووتنەوەی سیاسی چینی کرێکار و بزووتنەوەی سۆسیالیستی چینی کرێکار بزووتنەوەیەکە کە لە راستیدا سەردەکەوێت بەسەرلایەنی بەرامبەری خۆیدا، دەبێت لە راستیدا هێزەکانی فراوانتر بکات، لە راستیدا دەبێت لە بارودۆخە مێژووییەکاندا بڕیاری دروست بدات لە فەرمانی بردنەوە بکە. لەناوچەوانی نەنووسراوەکە سەردەکەوێت.
سەیرکە ئەمە لە ڕوونکردنەوە جۆراوجۆرەکانی کۆمۆنیزمدا هەیە تا ئێستا، کە چینی کرێکاری خستۆتە شوێنی مەسیح و ئیمامی زەمان. لە ڕاستیدا چینی کرێکار ڕزگارکەری کۆمەڵگایە و ڕێک هەمان سیناریۆ و شانۆگەری ئایینییان گرتووە و هەوڵیان داوە ئەمجارەیان لەگەڵیدا پڕوپاگەندەی سۆسیالیزم بکەن. ئەمە هێڵی ئێمە نییە. ئەمە کۆمۆنیزم نییە. ئەگەر مرۆڤ بە وردی سەیری مارکس بکات، بۆی دەردەکەوێت کە مارکس بە هیچ شێوەیەک بەڵێنی فریادڕەسێکی نوێ بە بەهەشتێکی نوێ و شاری خەونەکان نییە. جۆرێکی دیکەش لە نوسخەی دووەم و سێیەمی ئایینی مەسیحی نییە. کۆمۆنیزم بزووتنەوەیەکی ماتریالی و سیاسی و پراکتیکی هاوچەرخە و باسەکەی لەسەر دەسەڵاتی سیاسییە، باسی دەوڵەتە، نەک ڕزگاری بە مانا کۆنەکەی وشەکە. دابڕانێکە لە بیرکردنەوەی ئایینی کە وا لە مرۆڤەکان دەکات بەدوای فریادڕەسدا بگەڕێن. ئیختیار دەدات بە دەستی مرۆڤەکان خۆیان،ئیرادەیان پێدەبەخشێت کەدەخالەت لە چارەنووسی خۆیاندا بکەن، لە ئەنجامی مەقولەکانی وەک هۆشیاری، یەکڕیزی، ڕێکخستن، خەبات، یاخیبوون، مانگرتن، ئەمانە دەبنە یەکلاکەرەوە لەم بیرکردنەوەدا، لە بەراوردکردندا بە متمانە، پشت بەستن(توکل)، نوێژ، هیوا، باوەڕ، کە لە بۆچوونە خورافات-ئایینییەکاندا دیارە، لەم هەوڵەی ڕێکخستن، یەکڕیزی، خەبات، هۆشیاری و هتددا یەکلاکەرەوەیە. لە ئەنجامدا بە زانینی ئەوەی کە کۆمۆنیزمیش بۆتە گێڕانەوەیەکی ئایینی، کۆمۆنیزمی ئێمە گێڕانەوەیەکی تەواو نائایینی و دژە ئایینی سۆسیالیزمە. پشت بە بابەتییەتی کۆمەڵگا و ماتریالیتی کۆمەڵگا و پراکتیکی مرۆڤایەتی و دیاریکردنی ئەم پراکتیکە دەبەستێت.

ئەڵقەی پێنجەم ١٣:٣٧ خولەکە

سابر: چەندین چەمکی سەرەکی لە “دنیایەکی باشتر”دا چەندین جار دووبارە دەبنەوە، یەکێک لەوانە ئازادی و یەکسانییە. ئێستا ڕەنگە بڵێین دوو چەمک. ئەمشەو ویستم کەمێک باسی ئەمانە بکەم. ئێوە خۆتان ئاماژە بەوە دەکەن کە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری تاکە بزووتنەوەیەک نییە کە باسی ئازادی و یەکسانی دەکات چ لە ڕووی مێژووییەوە و چ لە ئەمڕۆدا. ویستم بپرسم، ئەگەر بمانەوێت بنەچە و ڕیشەی ئەم ئازادی و یەکسانییە بدۆزینەوە، تا چەند دەگەڕێیتەوە دواوە؟

حیکمەت: پێم وایە تا سەرەتای یەکەم کاریگەرییەکانی دیلبوون. لە کۆیلایەتییەوە تا یەکەم کەس کە دیل کران و بە کۆیلە کران تا ئەمڕۆ، مەقولەی ئازادی تاوتوێ کراوە. لە یەکەم جیاکارییەوە، لە پلەی یەکەمەوە کە کۆمەڵگا دابەش دەبێت بەسەر چینەکان و چین و توێژو بەشی خوارەوە و سەرەوەدابەش دەبێت. لە یەکەم شوێنەوە کە حکومەت دروست دەبێت و لە یەکەم شوێنەوە کە زوڵم و خنکاندن دەست پێدەکات، هەژموون دەست پێدەکات، لە خاڵی پێچەوانەی خۆیدا بەرگری لە دژی دەست پێدەکات، بێگومان لە ماوەی چەند هەزار ساڵێکی مێژوودا مرۆڤایەتی چەمکی ئەمەی پێناسە کردووە ئازادی و یەکسانی بەپێی ئەو جیهانەی کە لە هەر ساتێکدا تێیدا دەڕۆیشت، بۆ کۆیلە ئازادی مانای ئەوەیە کە چیتر کۆیلە نییە. بەڵام ئەو ڕاستییەی کە ئێستا کە کۆیلە نییە، بەڵکو مەقولەی مافی دەنگدان هێشتا دروست نەکراوە، یان هیچ سیستەمێک و هیچ حکومەتێک پشتی پێ نابەستێت و لە خەڵکەوە سەرچاوە ناگرێت، و پشت بە دەنگی خەڵک نابەستێت، ئەوکاتە بە هیچ شێوەیەک نایەتە مێشکی کەس و پەیوەندی بەوەوە نییە. ئەوەی کە کۆیلە نییە و ئەشکەنجە نادرێت و جەستەی هی کەس نییە، پیاوێکی ئازادە و دەتوانێت لە بیاباندا بڕوات و کەس ناتوانێت بیگرێت و بە زنجیر بیبەستێت، لانی کەم لەبەر ئەوەی کۆیلەیە ، ئەمەش مەقولە ئازادی بۆ ئەو یان بۆ ڕەعیەتەکان ڕوون دەکاتەوە، ئازادی یەک مانای هەیە. بۆ دونیای ئەمڕۆ ئازادی مانایەکی هەیە کە پەیوەندی بە دونیای ئەمڕۆوە هەیە. هیچ گومانێک لەم بابەتەدا نییە کە بێبەشترین کەسی ئەمڕۆ مافی زیاتری هەیە لە کۆیلەی هەزارو پێنج سەد ساڵ لەمەوبەر.. بەڵام ئازادی لە هەر قۆناغێکدا مانایەکی هەیە لە پێوەندی لەگەڵ کۆیلایەتی لەو قۆناغەدا. بەڕای من ئازادی لە بنەڕەتدا چەمکێکە…

سابر: ببورن با بچینە لای ئازادی. ویستم بزانم ئەو ئازادی و یەکسانییەی کە لە دونیای مۆدێرن باسی دەکەیت لە کوێوە دێت؟ وەک ڕوونتان کردۆتەوە جیاوازە لەو ئازادیەی کە مەبەست لێی کۆیلە یان وەرزێرێک بووە. ئێستا زۆر کەس باسی ئازادی و یەکسانی دەکەن، ئەمە لە کوێوە دێت؟

حیکمەت: با ئەم دووانە لەیەک جیا بکەینەوە، چونکە ئازادی و یەکسانی دوو مەقولەی تەواو جیاوازن، دەتوانین ڕاستەوخۆ باسی هەریەکەیان بکەین.

سابر: من بە تەواوی لەگەڵ ئەوەدام، سەرەتا باسی ئازادی بكەم، دواتر باسی یەكسانی بكەم.
حیکمەت: ئازادی لە بنەڕەتدا دوو لایەنی هەیە، یەکێکیان نێگەتیڤە. واتە نابێت هیچ سنوورێک بۆ مرۆڤێک هەبێت. شتێک کە دژی کۆیلایەتی بەرز دەکرێتەوە. ئەوەی نابێت بێت. ئازادی بەو مانایەی کە کەس ناتوانێت مرۆڤ سنووردار بکات. ئازادی بەو مانایەی کە هیچ ناچارییەک لەسەر تۆ نییە، دەتوانیت ڕاست بکەیت، ڕێگەت پێدراوە گوزارشت لە خۆت بکەیت. ئەم ئازادییە لە ڕووی سیاسییەوە مانادارە. مانای یاسایی و کولتووری هەیە. ئازادی لە پەیوەندییە کەسی و کۆمەڵایەتییەکاندا مانای هەیە. دەکرێت سەرنجی بدرێتێ. لایەنێکی دیکەی ئازادی لایەنی ئیجابی خۆیەتی. ئەگەر وا گریمانە بکەن کە من ئازادم لە دەربڕینی بۆچوونی خۆم، بەڵام ئەگەر میدیا پێویست بێت بۆ دەربڕینی بۆچوونی خۆم لەم سەدەی ئێمەدا و من بەقەدەر سەرە دەرزیەک توانای داراییم نییە بۆ کۆنترۆڵکردنی میدیایەک و بەشداریی تێدا بکەم و بەکاری بهێنم، ئەوا بێگومان ئەو ئازادییەی من تەنها مەرەکەبی سەرکاغەزە ئازادی قسەکردنم کاتێک هیچ سنوورێک نییە بۆ ئەوەی قسەکانم بکەم، لە ڕاستیدا لە ڕوانگەیەکی نەرێنیەوە لە شوێنی خۆیدایە. کەس نەهاتووە دەمم بوەستێنێت، بەڵام هیچ بەڵگەیەک نییە بۆ ئەوەی من ئەمە پراکتیزە بکەم. بۆ نموونە لە حاڵەتی ئەبستراکتەکەیدا، بۆ نموونە کەس بێزارت ناکات، تۆ ئازادیت لە فڕین، بەڵام لە ڕووی تەکنیکییەوە، لە ڕووی فیزیکییەوە، بۆ تۆ مومکین نییە. لە ئەنجامدا شێوازی پراکتیزەکردنی ئەم ئازادییە لەسەر بنەمای فڕین مرۆڤەکان ئەوەیە کە هەوڵ دەدەن ئامراز و ئاسانکاری دروست بکەن کە ڕێگەیان پێدەدات لە ڕاستیدا بفڕن. فڕینی مرۆڤ قەدەغە نییە، بەڵام بەهۆی نەبوونی ئیمکاناتەوە ناتوانرێت.

ئەو لایەنە نەرێنییە، کە زۆر گرنگە، یەکسەر پێشنیاری مەقولەی حکومەت و چینی دەسەڵاتدار دەکات، هەروەها ئەو نەریت و ئایدۆلۆژیا و دامەزراوە سیاسی و دامەزراوە فەرهەنگیانەی کە خەڵک ناچار دەکەن خۆیان دەرنەبڕن. بۆ نموونە رێگەی پێنادرێت هەندێک شت بڵێت، رێگەی پێنادرێت بە شێوازێکی دیاریکراو رەفتار بکات، رێگەی پێنادرێت هەندێک شت ئەنجام بدات، ئەمەش تەیفێکی فراوانی هەیە. لە نەبوونی مافی دەنگدان و نەبوونی مافی چالاکی سیاسی و پێکهێنانی ڕێکخراو و سەندیکا، تا ڕێگە نەدان بە گەشتکردن، تا ڕێگە نەدان بە جیابوونەوە، تا نەبوونی مافی خوێندن، تا ڕێگە نەدان بە دەربڕینی دژە -بۆچوونی ئایینی، بۆ ئەوەی ڕێگە نەدرێت بۆچوونی کۆماری لە وڵاتێکی شاهانەدا دەرببڕێت لە جیهانی هاوچەرخی ئێمەدا ئەوەی ئێوە داوای دەکەن هەموو جۆرە. من و تۆ ئەو مافانەمان نییە کە ئەمریکییەک لە ئێراندا هەیەتی. دەتوانێ بە ئاسانی بە باڵاترین دامەزراوەی وڵاتەکەی بڵێ من باوەڕم نییە، ڕازی نیم و بڵێم ئازادی بیرم هەیە و هەرچیم بوێت دەیڵێین. لە ئێران تەنانەت ناتوانیت کۆمێنت لەسەر حیجاب بکەیت. دەڵێن تۆ باوەڕت وایە حیجاب شتێکی باش نییە؟ بڕۆ بۆ زیندان! تەنانەت تا ئەم ڕادەیە من هیچ پەیوەندییەکم بەوەوە نییە کە ئەو وڵاتە فاشیست و دواکەوتووە و حکومەتەکەی چەندە کەنەپەرستەە. من دەمەوێت بڵێم تەنانەت بە دەربڕینی بۆچوونی خۆت لەسەر پرسێک، رەنگە هەڵوێستی سێیەم بە لەسێدارەدان لە وڵاتێک لەم دونیای ئەمڕۆدا بەرەوڕوو بێتەوە، لە وڵاتێکی تردا رێگەپێدراوە. بەڵام ئەو مەودایەی ئازادی سیاسی لایەنی نەرێنی پرسەکەیە. پەیوەندی مرۆڤ لەگەڵ بەرهەمهێنان، پەیوەندی مرۆڤ لەگەڵ… لایەنە ئەرێنییەتیەکەیەتی.


سابر: وتت ئازادی دوو لایەنی ئەرێنی و نەرێنی هەیە. لێرەدا دەتوانم پرسیارێک بکەم؟ ئایا دەکرێ بڵێین لایەنی نەرێنی زیاتر لایەنی یاسایی ئازادییە و لایەنی ئەرێنی زیاتر لایەنی پراکتیکی و ڕاستەقینەیە یان هەرچۆنێک بێت دەگاتە کوێی جیهانی ڕاستەقینە؟

حیکمەت: بە پلەیەک لە خۆبەزلزانین دەتوانرێت ئەم لێکدانەوەیە بکرێت، بەڵام لایەنی نەرێنی تەنها یاسایی نییە. دەبینیت، گەرەنتی ئەدا کارکردنی چیتر یاسایی نییە. گریمان تۆ بڵێی من ئازاد بم هەرچی بیر لە خودا و ئایین و بێ ئایین بکەمەوە بیڵێم وایە؟ لەوانەیە تۆ لە ڕووی یاساییەوە ئازاد بیت، بەڵام کۆمەڵەی تیرۆریستی ئیسلامی ئەگەر ئەم کارە بکەیت، لە شەقامدا تەقەت لێدەکات. تەنانەت ئەگەر بۆ نموونە سەلمان ڕوشدی قسە بکات، ڕێگەیان پێدەدەن تەقەی لێبکات، یان من و تۆ سزای لە سێدارەدانمان بەسەردا سەپێندرا، ڕەنگە لەبەر بۆچوونەکانمان بێت. لە ئەنجامی ئەوەی کە کەسێک رێگەی پێدراوە بۆچوونی خۆی دەرببڕێت، ئایا وتنی ئەمە گەرەنتی جێبەجێکاری هەیە یان نا و وتنی ئەوە ژیانی مرۆڤ دەخاتە مەترسییەوە، ئایا پێویستە خۆ سانسۆر بکات یان نا، دوو مشتومڕن. واتە یاساییش نییە. هه‌روه‌ها ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌ چ دامه‌زراوێک له‌ کۆمه‌ڵگادا هه‌یه‌ که‌ ئه‌م ئازادییه‌ ده‌پارێزێت. چەندە ئەمە پرەنسیپە و سەرکوتکردنی ئازادی ئیستسنایە. چه‌ند سه‌ركوتكردنی ئازادی له‌ناو كۆمه‌ڵگادا به‌ سوك چاوی لێ ده‌كرێت و چۆن ڕێگری لێ ده‌كرێت. تەنها یاسایی نییە. ئەگەر هەزار و یەک یاسا دابنێیت کە ماف بە مرۆڤەکان ببەخشێت بەبێ ئەوەی لەگەڵ هێزە سیاسییە ڕاستەقینەکان و پێکهاتەی مەدەنی کۆمەڵگادا بگونجێت بە شێوەیەک کە ئەم مافانە بپارێزێت، ئەوە بێ سوودە – بێگومان سوودی هەیە، باشترە لە هیچ – بەڵام هێشتا وەڵام نییە. من و تۆ ئازادین بۆچوونی خۆمان دەرببڕین، بەڵام ئیخوان موسلمین بڕیاری تیرۆرکردنمان دەدات، یاخود ڕەنگە سکوادەکانی مەرگی فراکسیۆنە ڕاستڕەوەکانی لایەنگری ئەمریکا فڵان بە فڵان ڕەخنەگر بکەن. ئەمەش سنووردارکردنی ئازادییە. بەم مانایە یاساییە دەرکەوتنی کەیسەکەیە، بەڵام هاوسەنگی هێزە مەدەنی و سیاسییەکان نیشان دەدات.
بەڵام ئەو لایەنەی سەلماندن. ئەو ڕاستییەی کە ئازادی بەڕاستی مافی خۆی پاراستووە، کەسەکە مافی هەیە، بەڵام چەندە لە ڕووی ماددی و کۆمەڵایەتییەوە دەکرێت گوزارشت لەو ئازادییە بکرێت و ئەو ئازادییە بەکاربهێنرێت و بەدی بهێنرێت، تا ڕادەیەکی زۆر ئابوورییە، تا ڕادەیەکی زۆر کراوەیە بەڕوویدا .هەروەها یاساییە. گریمان وەک وتم نموونەی میدیاکان وەردەگرم. ئەگەر لە کۆمەڵگایەکدا میدیا کەرتی تایبەت بێت و لەسەر بنەمای قازانج بەڕێوەبچێت، ئەوا کەس مایکرۆفۆنێکی لەبەردەم کەسێکدا نەدەگرت کە لەسەر شەقام دەڕوات تا بزانێت بۆچوونەکەی چییە لەسەر پرسێکی دیاریکراو. بەڵام ئەگەر ئەو سیستەمەی میدیای تیایدا بوونی هەیە كراوە بێت بەڕووی مرۆڤەكاندا، رێگەی جیاواز هەیە كە مرۆڤەكان دەتوانن پێكەوە كۆببنەوە، رۆژنامەی هەبێت، كەناڵی تەلەفزیۆنی هەبێت، كەناڵی رادیۆیی هەبێت، لەسەر ئینتەرنێت بێت، ئەوا دەبینین خەڵك زیاتری هەیە مۆڵەت بدەن، ئەگەری قسەکردنیان زیاترە. ئەگەر هەمان مەقولەی ئینتەرنێت و ئەو ڕاستییە لەبەرچاو بگرین کە ئێستا نزیکەی هەر کەسێک دەتوانێت ژوورێکی لەسەر دابنێت و تەنانەت بە تێچووی کەم تەلەفزیۆن یان کەناڵی ڕادیۆیی خۆی بخاتە سەر ئینتەرنێت، نەیانتوانی ڕایبگرن و زۆرێک لە وڵاتە تاکڕەوەکانیش دەیانتوانی ، ئەوە بەهێزکردنی خەڵکە تا ڕادەیەک، بەهێزکردنی خەڵکە بۆ ئەوەی بتوانن قسە بکەن. لایەنی ئیجابی ئازادی دەبێتە ئەرکی سۆسیالیزم، ئەرکی شۆڕشی سۆسیالیستی ئەوەیە کە ئاسانکارییەکانی کۆمەڵگا لە نێوان خەڵکدا دابەش بکات و بە یەکسانی و ئازادانە لەبەردەستی خەڵکدا جێیان بهێڵێت بۆ ئەوەی هەمووان بتوانن گەشە بکەن و ئەوەی لە دڵی خۆیاندا هەیە دەری ببڕن و قسە بکەن ئازادی ڕادەربڕین و خۆدەربڕین کە هەموو مرۆڤێک هەیەتی، تەنها بە هاتنەدونیایەوە. مرۆڤەکان دەتوانن بچن دەنگیان لەلای یەکتر ببیستن، دەتوانن هەستی دڵی خۆیان بهێننە دەرەوە. بۆ ئەوەی بتوانن پلانی خۆیان بۆ کۆمەڵگا لەگەڵ باقیدا بخەنەڕوو. دەتوانن بەدیلەکانیان بخەنەڕوو. بۆ ئەوەی بتوانێت بڵێت دەبێت بە کام ئاراستەدا بڕوات و بە کام ئاراستەدا نەڕوات. دەتوانن داهێنەری هونەری خۆیان پیشانی یەکتر بدەن. ئەمەش پرسێکی دیکەی ئەگەرەکانە، پرسی پابەندبوونی کۆمەڵگا بەو ڕاستییەوە کە ئەرکی کۆمەڵگایە ڕێگە بە هاوڵاتیانی بدات کە توانای داهێنەری خۆیان گەشە بکەن. ئەمە ماچکردنی دەستی سۆسیالیزمە. واتە ئەگەر لایەنی نەرێنی ئازادی لە مێژوودا لەسەر شانی لیبرالیزم و ڕووبەڕووبوونەوەی لیبرالیزم لەگەڵ بیرکردنەوەی ئۆتۆکراتیک و ڕەهاخوازدا بووبێت، ئەوا لایەنی ئەرێنی ئازادی و بەدیهێنانی دەرئەنجامی سەرکەوتنی سۆسیالیزم و کۆمۆنیزم دەبێت.

سابر: زۆر سوپاس. کاتمان زۆر کەمە، بەڵام ئەگەر بکرێ، تکایە کەمێک زیاتر لەسەر ئەم لایەنەی ئەرێنیە ڕوون بکەنەوە کە لەسەر شانی کۆمۆنیزم دەبێت. واتە ئایا مەبەستت ئەوەیە بە گۆڕینی پەیوەندییە ئابوورییەکان و نەهێشتنی ئیستغلالکردن و هەڵاواردن و دروستکردنی یەکسانی ئابووری، ئازادیی ڕاستەقینە بەدی بهێنرێت؟

حیکمەت: بە مانایەک جۆرێکە لە ئازادی کە مەرجی دروستکردنی یەکسانییە. زیاتر لە هەموو شتێک مەرجی دروستکردنی کۆنتڕۆڵێکی هاوبەش و خاوەندارێتی هاوبەشە بەسەر سامانی مرۆڤایەتیدا. ئەگەر ئاسانکارییەکانی جیهان لە دەستی ئەم و ئەودا قفڵ بکرێن و قۆرخکاری ئەم یان ئەو کەسە یان کۆمپانیا بێت، ئەوا باقی خەڵکی جیهان لە بازنەکەی دەکەونە دەرەوە و ناتوانن هەر سوودێکی لێ وەربگرن بۆ دەربڕینی خۆیان یان کاریگەری لەسەر چارەنووسی جیهانەکەیان. ئەگەر مەرجی ئەوەی مرۆڤەکان بەڕاستی هەست بکەن کە ئازادن و ئەگەر شتێک پێیان وابێت کە بتوانن کاتەکانیان لەگەڵ مرۆڤایەتیدا هاوبەش بکەن و کاریگەرییان لەسەر چارەنووسی تاکەکەسی و دەستەجەمعییان هەبێت ئەوەیە کە ئەم ئاسانکاریانە پێویستە بەکاربهێنرێن و لەبەردەستیاندا بن. بەم مانایە هیچ قوتابخانەیەک جگە لە کۆمۆنیستەکە هەوڵی نەداوە کۆمەڵگا بخاتە بەردەستی کۆمەڵگا، کۆمەڵگا بخاتە بەردەستی مرۆڤایەتی. باقی قوتابخانەکان باس لەوە دەکەن کێ خاوەنی ئەم قۆرخکارییە. کۆمۆنیزم تاکە قوتابخانەیە کە دەڵێت ئێمە قۆرخکاریمان ناوێت، خاوەندارێتی تایبەتمان ناوێت، کۆمەڵگا بەرهەمێکی بەکۆمەڵی مرۆڤایەتیە و دەبێت وەک گروپێک لەدەستی مرۆڤایەتیدا بێت و نابێت قۆرخکاری تاک یان گروپی بەسەرەوە بێت.

بەشی شەشەم ١٧:٤٨ خولەکە

سابر: ئەمە شەشەمین زنجیرەی بەرنامەی ئێمەیە لەو زنجیرە وتووێژانەی کە لەگەڵ مەنسوور حکمەت، نووسەری بەرنامەی “دنیایەکی باشتر”ی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێران کردوومانە. وە هەروەک بەڵێنمان دابوو، هەروەک لە بەرنامەی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری ئێراندا هاتووە، درێژە بە گفتوگۆی ئازادی دەدەین. بەڕیز حیکمەت، وێڕای سوپاسکردن، ویستم ئەمە بڵێم: سەیرکە، ئێستا کەسانی دیکەش لە کۆمەڵگا مرۆییەکاندا باس لە ئازادی دەکەن.

حیکمەت: هەمووان قسە دەکەن.

سابر: بەڵێ هەمووان قسە دەکەن. جاری ڕابردوو تۆزێک لە ڕۆڵی لیبرالیزم لە مێژوودا ڕوون کردەوە. بەگشتی ئازادی لە دەزگای هزری لیبراڵیدا چییە؟

حیکمەت: لیبرالیزم ئایدۆلۆژیایەک و قوتابخانەیەکە هەوڵ دەدات مرۆڤەکان لە فیودالیزم ڕزگار بکات. کەسەکە تاکەکەسی بکەن بۆ یەکەم جار نابێت مرۆڤ ببێتە ڕەعیەتی کەس، مرۆڤ نابێت بەشێک بێت لە موڵکی هیچ چین و توێژێکی فیۆداڵی یان هەر پاشایەتی و کەنیسەیەک. مرۆڤ دەبێت تاک بێت و بتوانێت بە ئازادی شوێنی نیشتەجێبوونی خۆی بەجێبهێڵێت و بچێتە شوێنێکی ترەوە، بتوانێت کار بۆ هەرکەسێک بکات کە بیەوێت، بتوانێت خاوەنی شتێک بێت، بتوانێت بیفرۆشێت، توانای کڕینی هەبێت. بە جۆرێک تاک ئەتۆمیزە بکرێت، دابەش بکرێت بەسەر یەکە سەرەتاییەکەی خۆیدا، ببێتە تاک لە کۆمەڵگادا، بۆ ئەوەی بتوانێت بە بازاڕی سەرمایەدارییەوە ببەسترێتەوە، کە هەروەها لەسەر بنەمای کاڵا و یەکەی کاڵاکان دامەزراوە. ئەگەر ڕای ئێوە بێت، ناتوانرێت بازرگانی لەگەڵ خەڵکی عەشیرەت بکرێت کە هەموویان گوێ لە سەرۆکی عەشیرەتەکەیان بگرن. سەرمایەداری واتە هەموو کەسێک دێت بۆ فرۆشتنی کارەکانی لە بازاڕی کاردا، هەرکەسێک بیەوێت بچێت پارەکەی بەدەوریدا فڕێبدات، ئەگەر کەسێک خاوەنی شتێک بێت، پێویستە وەبەرهێنان بکات و کۆمپانیایەک دابمەزرێنێت و کێبڕکێ بکات. ئەم نەرمییە و ئەم شکاندنی دامەزراوە و پێکهاتەکانی کۆمەڵگەی کۆن بە شێوەیەک کە تاک ئازاد بکات، مەرجی پێویستی سەرمایەدارییە. لە ئەنجامدا لیبرالیزم ئایدۆلۆژیای سەرهەڵدانی سەرمایەدارییە و ئایدیۆلۆژیای سەدەی ١٧ و ١٨ و نۆزدە رزگارکردنی مرۆڤە لە دەسەڵاتی پاشایەتی فیوداڵی، لە کەنیسە، لە سیستەمی ئاغا و کۆیلەکان و لە… سیستەمی زەمینداری ئەوروپای ڕۆژئاوا. ئەمە ڕۆڵی لیبرالیزمە. وە ڕوونە کە هیچ قوتابخانەیەک نایەت بڵێت ئێمە دەمانەوێت ئەمە بکەین. هەمووان باسی ئایدیاڵەکان دەکەن. لە ئەنجامدا لیبرالیزم ئایدیاڵەکانی خۆی پێناسە دەکات، مافی مرۆڤ پێناسە دەکات، وێنەیەک لە مرۆڤێکی ئازاد دەدات. وە کاتێک ئەمانە کۆ دەکەیتەوە دەبینیت کە ئەم پیاوە ئازادەی لیبرالیزم زۆر لە بۆرژوازی دەچێت. کەسێک کە بتوانێت موڵکی خۆی بفرۆشێت، بیکڕێت، کرێکار بەکرێ بگرێت، خاوەنی ماڵی خۆی بێت، خاوەنی ڕەگەزی خۆی بێت، موڵکەکەی پیرۆزە، حکومەت ناتوانێت دەستوەردان لە کارەکانی بکات، فیوداڵ ناتوانێت دەستوەردان لە کارەکانی بکات، سوپاکان ناتوانن شمشێرێکی بەسەردا بکێشە، ئەم کەسە ڕێزی لێ بگیرێت

سابر: ببورن، لەم ڕووەوە ئایا بەیاننامەی مافی مرۆڤ، کە ئێستا لە جیهاندا زۆر کاریگەرە، هەر لە ئەم چوارچێوەدایە؟

حیکمەت: بەڕای من بەیاننامەی مرۆڤ نیشانەی لیبرالیزمە، بە دڵنیاییەوە. بەڵام بەیاننامەی مافی مرۆڤ دەرئەنجامی قۆناغێکی خەباتی خەڵکە بۆ بەدەستهێنانی مافێکی بنەڕەتی. بۆ نموونە لە قوتابخانەی لیبرالیزمدا هیچ شتێک لەبارەی جیاکاری ڕەگەزییەوە نییە کە سپی پێستەکان یان ڕەشپێستەکان هەیانبێت. چونکە لیبراڵ دەتوانێت بە پێناسە – و ئەویش بوو – لایەنێکی لیبراڵ بێت، بەڵام ژنی وەک مرۆڤ پێناسە نەکرد و مافی دەنگدانی پێ نەدا، بەڵام بە بۆچوونی ئەو، لە قوتابخانەی لیبراڵ لانەدا. خەڵک کەسێکی ڕەشپێستیان بەمرۆڤ قبوڵ نەدەکرد، خۆی بە کۆماریخواز و لیبراڵ دەزانی، بەڵام کەسێکی ڕەشپێستی لینچ کرد* و دەنگی پێ نەدا. تا ناوەڕاستی ئەو سەدەیەی کە ئێمە تێپەڕین، لە شەستەکاندا لە ئەمریکا مافی دەنگدانیان نەبوو. کەسێکی ڕەشپێست مافی ئەوەی نەبووە بچێتە ناو هەمان کافێیەکەوە کە کەسێکی سپی پێست تێیدا نان دەخوات، یان منداڵەکەی نەیدەتوانی لەگەڵ سپی پێستەکان بچێتە هەمان قوتابخانە. من دەمەوێت بڵێم لە ڕوانگەی خۆیانەوە ئەمە دژایەتییەک نەبووە لەگەڵ لیبرالیزمدا. ڕاگەیاندنی مافی مرۆڤ پلەیەکە لە ئەنجامی هەوڵەکانی کەسانی دیکە بۆ سەپاندنی ئەم ڕاستیانە لە هەمان کاتدا – بەڵێ کردیان. واته لیبرالیزمی ڕووت ته نها له چوارچێوه ی لیبراڵی خۆیدا وه ك قوتابخانه یه ك كه ئازادی به شێوه یه كی نه رێنی پێناسه ده كات و ڕێگری له ده ستێوه ردانی ئه وانی تر له ژیانی خه ڵك ده كات، مه رج نییه له خۆیه وه بگاته هیچ كام له و ئایدیا مرۆڤانه . هەروەها دەتوانێت تاچەریزم لێی دەربچێت، چالاکوانێکی یاسای دارستانەکانیش دەتوانێت لێی دەربچێت. تا چەند مافە مەدەنییەکانی خەڵک و مافە مەدەنییەکانی خەڵک، نەک تەنیا مەدەنی، مافی مرۆڤی خەڵک، مافی مرۆڤ دەچێتە گۆڕەپانەکەوە، تەنانەت لەم چوارچێوەیەشدا، قەرزاری بزووتنەوە چەپەکان، سۆسیالیستەکان یان سۆسیال دیموکراتەکانە، کە تا ڕادەیەک ئەوانی هێنایە ناو قوتابخانەی ئایدۆلۆژیا بڵا دەست لە ئەوروپای ڕۆژئاوا، کە لە پشت ڕاگەیاندنی مافی مرۆڤەوەیە. پایەیەک لە ئایدۆلۆژیای ئەوروپای رۆژئاوا لیبرالیزمە، بەڵام پایەیەکی دیکە هەوڵی سۆسیال دیموکراسییە، کە هەرچی بوێت بیکاتی لیبرالیزم و کاراکتەری بەتەواوەتی نەرێنی و نکۆڵیکارانەکەی چاک کرد و لایەنێکی ئەرێنی بە هەندێک لە داواکارییەکانی داوە.

سابر: ئێستا کە باسمان لە مافی مرۆڤ کردووە، با لێرەدا یەک شت بڵێین، دواتر بەگشتیتر درێژە بە باسی ئازادی دەدەین. لەوێدا جەخت لەوە دەکرێتەوە کە مافی خاوەندارێتی مافێکی پیرۆزە بۆ مرۆڤ. باشە ئەمە شتێکە لە لیبرالیزمەوە هاتووە. مەسەلەکە ئەوەیە کە ئەم مافانەی مرۆڤ، بە داننان بە مافی خاوەندارێتی، بە کردەوە بوار دەدەن بە هەمان بارو دۆخ کە وەک خۆی بمێنێتەوە. پاشان پرسیار ئەوەیە، ئایا تا چەند دەتوانێت ڕاگەیاندنی مافی مرۆڤ ئاڵای خەباتێکی ڕاستەقینە بێت بۆ ئازادی؟

حیکمەت: بە بڕوای من، خەڵک تەنیا کاتێک دەگەنە بەردەم ئەم لێدوانە، بۆ نموونە دژی حکوومەتی مارکۆس لە فلیپین یان خومەینی لە ئێران، خامنەیی، خاتەمی، دژی تاڵیبان، دژی ڕژێمی ئاپارتاید لە باشووری ئەفریقا. بەم پێیە ئەم لێدوانە ئاسانە، داواکارییەکی سادە “ئاغا ئەم خەفەکردنە هەڵوەشێنەرەوە” دەتوانێت ئاڵای خەبات بێت. من دەمەوێت بڵێم کۆمەڵگا ناهاوسەنگە، کۆمەڵگای سەدەی بیستەم کە تێیدا دەژین، توندوتیژترین خنکاندن لەخۆدەگرێت بۆ حکومەتەکانی وەک فەرەنسا و سوید و ئەمریکا. راگەیاندنی مافی مرۆڤ چیتر شایەنی شەڕی فەرەنسا نییە. کە دەتەوێت ئەمە بکەیتە ئاڵای خەباتێکی رزگاریخوازی لە فەرەنسا، لانیکەم وەک بارودۆخەکە. یان هەندێک جار دەتوانیت بە ئاماژەکردن پێی ڕێگری لە دڕندەیی بکەیت. بەڵام ئەگەر کەسێک بەیاننامەی مافی مرۆڤ بخاتە بەردەم خامنەیی، ڕەفسەنجانی، حکومەتی خاتەمی، لە وڵاتەدا وەک مانیفێستێکی کۆمۆنیستی ددێتە بەرچاو. چونکە هەموو ئەوشتانەی کە لەناوئەمەدایە لە ئێران پێشێل دەکرێت. سەبارەت بە پیرۆزی خاوەندارێتی، ئەگەر خاوەندارێتی پیرۆز بێت و ڕێگە بە هەمووان بدرێت هەرچی بیەوێت بە موڵک و سەرمایەکەی بیکات، بیمەی بێکاری بونی دەرەکی نابێت و چاودێری تەندروستی بەخۆڕایی و تەنانەت کوتانیش بونی دەرەکی نابێت. ئه‌گه‌ر ئه‌م شتانه‌ له‌ كۆمه‌ڵگای سه‌رمایه‌داریدا هه‌بن، ئه‌وه‌ لەبەر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ بنه‌وه‌ هاتوون، ئه‌مانه‌یان له‌ خاوه‌ن موڵك وه‌رگرتووه‌، ناچاریان كردوون به‌م بڕه‌یه‌ ڕازی بن. لە ئەنجامدا پیرۆزی خاوەندارێتی پێچەوانەی مافەکانی مرۆڤە. ناکرێ پیرۆزی موڵک و ماڵی خۆتت هەبێت و بانگەشەی بەرگریکردن لە مافی مرۆڤ بکەیت. چونكه‌ مافی مرۆڤ ده‌بێت له‌ خاوه‌ن ئامرازه‌كانی به‌رهه‌مهێنان وه‌ربگیرێت، هه‌روه‌ها ئه‌وان بەقسەیخۆش ئەم کارە ناکەن، بۆیه‌ پێویسته‌ لێیان وه‌ربگیرێت. لە خاوەندارێتییان کەم بکرێتەوە بۆ ئەوەی پشکێک بۆ خەڵک تەرخان بکرێت. لە ئەنجامدا لێپرسینەوە نییە، بۆ ئەوروپای ڕۆژئاوا و بۆ ئەمریکاش ڕاگەیاندنی مافی مرۆڤ بەڵگەنامەیەکی بەسوود نییە بۆ خەبات. بۆ لیبراڵێک یان نووسەرێک یان خێرخوازێک لە ئەفغانستان ئەم ئاڵایە بەرز بکاتەوە و بڵێت “بابە ئەمە بکە بە بنەما”، ئەوە ڕوونە کە هەموو خەڵک دێنە ئەوێ و دەستی ماچ دەکەن و دەڵێن چ پێغەمبەرێکە، چ ڕزگارکەرێکی گەورەیە هاتووە بزانە چی دەڵێت! دەڵێت نابێت مرۆڤ لێرە و لەوێ فڕێ بدرێت و بکوژرێت، گرنگ نییە چی بکەیت یان نا، مرۆڤ مافی هەیە. دەمەوێت بڵێم ئەوە ناهاوسەنگی دۆخەکەیە کە پەیوەندی بەم لێدوانە بەخشیوە. ئەگینا سەردەمی ئێمە لەم لێدوانە تێپەڕیوە.

سابر: باسی ئازادی و لیبرالیزمت دەکرد. بە هەمان شێوە لە وتارەکەتدا ئاماژەت بەوە کرد کە چۆن تا ئێستا لە ئەوروپای ڕۆژئاوا چەمکی ئازادی یان ڕاگەیاندنی مافی مرۆڤ کە ڕەنگە بەرزترین ئاستی ئازادی ڕوون کردبێتەوە، تا ڕادەیەک لە ژێر کاریگەری خەباتی سۆسیال دیموکراتەکاندایە. من دەمەوێت زیاتر لەسەر ئەم بەشەی “خەباتی سۆسیال دیموکراتە کان ” ڕوون بکەیتەوە، چۆن کاریگەری هەیە و سنوورەکانی ئەم داواکارییە بۆ ئازادی چین؟

حیکمەت: سەیرکە، بەڕای من بناغەی بناغەی بیرۆکەی سۆسیال دیموکراسی، بابەتی دابەشکردنی سامانە. لە هەمان کاتدا کە کۆمەڵگا لە چوارچێوەی کلیشەی سەرمایەداریدایە و لیبرالیزم ئایدیۆلۆژیای فەرمییە و هەموو موڵکێک پیرۆزە و چینی سەرمایەداریش دەبێت ئامادە بێت بەشێک لە سامانەکەی و بەرهەمی سامانە کەڵەکەبووەکەی بۆ سەقامگیری دابەش بکات لە کۆمەڵگا یاخود بۆ دروستکردنی کۆمەڵگایەک بە ڕووخساری مرۆڤەوە، بۆ نموونە کە هەژاری تیادا نییە یان پەروەردەی تێدا نییە، دەرمان دەتوانێت تێیدا بوونی هەبێت و هاوڵاتیانی کۆمەڵگا بەگشتی خۆشگوزەرانییەکی باڵاتریان هەبێت ئاستێک، کە کۆمەڵگایەکی شیاوی بەرگەگرتن بێت. باشە ئەوە ڕوونە کە ئەمە بەشێکی ئاماژەیە بۆ ئەو بەشانەی چینی دەسەڵاتدار کە ئاواتیان بۆ کۆمەڵگایەکی شارستانیترە. بەتەنها بۆخۆی کەڵەکەبوون و کەڵەکەبوون هەموو کێشەکە نییە بۆ ئەو، پێی وایە دەبێت بەشێک لەم کەڵەکەبوونە ئامانجی ئاوەدانی کۆمەڵگا بێت تا ڕادەیەکی قبوڵکراو تا لانیکەم بتوانن چێژ لە بەرهەمەکانی وەبەرهێنانەکەیان وەربگرن لەگەڵ ئا ویژدانێکی ڕوون. ئه‌گه‌ر کۆمه‌ڵگایه‌ک که‌ منداڵێکی شه‌ش ساڵان له‌ کانگای خه‌ڵوزدا هه‌بێت، بڕووخێت، بۆرژوازی کۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م و سه‌ده‌ی بیسته‌م که‌ ڕاست ده‌ڕوات، هه‌ست به‌ شه‌ره‌ف و ڕێز له‌خۆیدا ناکات، هه‌وڵ ده‌دات، که‌ هه‌ندێک جار وا هه‌یه‌ . بە تایبەت کە کێبڕکێیەکە وەک یەکە، کانێک یان یەکەیەک کە ناچار دەبێت لە ژێر فشاردا کارەکانی منداڵەکە لە خۆیدا هەڵبوەشێنێتەوە، دەبێتە توخمێکی فشار لەسەر یەکەکانی تری بەرهەمهێنانی ڕکابەرەکان کە ئەوانیش دەبێت هەڵیبوەشێننەوە. بە جۆرێک میکانیزمێکە کە تیایدا ئەم مافانە تیشکیان دەخرێتە سەر. بەڵام لە پشت ئەم هەموو ڕەزامەندییەی چینی دەسەڵاتدار بۆ ئەم چاکسازییانە، فشاری چینی کرێکار دەبینین. ئێمە فشاری چینی کرێکار دەبینین کە هەموو ئەم دیاردەیەیان ناوێت. لە ئەنجامدا، سۆشیال دیموکراسی هەمیشە دەگۆڕێت بۆ ئامرازێکی بۆرژوازی، ئامرازێکی چینە سەرمایەدارەکان بۆ گەیاندنی فشاری کرێکاری بۆ ڕیفۆرمیزمێک لە چوارچێوەی کۆمەڵگەی هەبوودا. سۆسیال دیموکراسی بە کردەوە لە هەموو شوێنێک هەیە، ئەو فراکسیۆنانەی چینی دەسەڵاتدار چین کە لە چوارچێوەی یاسایی بوونی دۆخی ئێستا و لە چوارچێوەی پیرۆزی خاوەندارێتی و پیرۆزی سەرمایەداریدا ئامرازێک ئامادە دەکەن، بە جۆرێک کە ڕیفۆرمخواز و گۆڕانکاری- بەدوای فشاری کرێکاردا دەگوازرێتەوە بۆ بزووتنەوە یاساییەکان و ڕێکخستنەکان بۆ هەنگاونان لە کۆمەڵگادا. بزووتنەوەیەکی چاکسازییە لە کۆمەڵگادا. لە پشتیەوە فشاری چینی کرێکارو بێبەشانی ناو کۆمەڵگایە. لە لایەکی دیکەوە بەشێک لە چینە دەسەڵاتدارەکان پێیان وایە هەندێک جار پێویستە ئەم ڕێکخستنە بۆ سەقامگیری کۆمەڵگا یان بۆ بژاردەی سەرمایەداری ئەنجام بدرێت. هەروەها ئایدۆلۆژیای تایبەت بە خۆیان هەبوو.
سابر: کەواتە دەتەوێت بڵێیت سۆشیال دیموکراسی جۆرێکی باشترە لە سەرمایەداری؟

حیکمەت: سەرمایەداری بە ڕووخسارێکی ئینسانیەوە، سەرمایەداریەکی باشتر. بەڵام لە ڕووی مێژووییەوە بەم شێوەیە دروست نەبووە. لە ڕووی مێژووییەوە هەمیشە یەکەم بزووتنەوەکانی لە چینی کرێکاردا دەبینیت. واتە چ ئایدۆلۆژیایەک دێنە پێشەوە و سۆشیال دیموکراسی دابڕێژن و بزووتنەوەی کرێکاری بە خۆیانەوە ببەستنەوە و هەژموون بەسەریدا بپارێزن، بابەتێکی دیکەیە. لەوانەیە لە یەکێک لە دەرگاکانی سۆشیال دیموکراسیدا بزانن کە کرێکاران لێرە لەم سەرتا ئەوسەر دانیشتوون، سەندیکاکانی کرێکاران پەیوەندییەکی بەرفراوانیان لەگەڵدا هەیە، زۆرێک لە سەرکردەکانی سۆسیال دیموکراسی کرێکارانن کە لە پێگەیەکی ڕاستڕەوەوە هاتوون و هەوڵیان داوە بزووتنەوەی چینایەتی خۆیان ڕزگار بکەن، با لەم دۆخە دەربچن. بەڵام ئەو ڕاستییە ناگۆڕێت کە تەواوی چوارچێوەی ئایدیۆلۆژی سیاسی گشتی سۆسیال دیموکراسی و “لیبریالیزم” – هەمان ئەو ڕەوتانەی کە ساڵانێک لە ئینگلتەرا لە کاردا بوون یان لە سوید لە کاردا بوون و لە فەرەنسا لە کاردا بوون – باڵی چەپن چینی دەسەڵاتدار کە هەوڵدەدات سەرمایەدارییەکی دەستکاریکراو دروست بکات بە ڕووخسارێکی مرۆیی کە لە ڕوانگەی ئەوانەوە بەردەوام بێت.

سابر: کاتێکی زۆرمان نییە، بەڵام دەمەوێت لێرەدا یەک دوو پرسیار بخەمە ڕوو، هەرچەندە کورتە. یەکێکیان ئەوەیە کە ئێستا لە سۆشیال دیموکراسیدا گەیشتینە پێناسەی ئازادی، بەڵام ئەی چەپەکانی تر؟ کۆمۆنیزمی ڕووسیا؟ یان ئەوانەی ساڵانێکە وەک کۆمۆنیست دەناسرێنەوە، جیاوازی نێوان ئەوان و لێکدانەوەی لیبراڵ یان سۆسیال دیموکراتی لە ئازادی چییە؟

حیکمەت: ئەمە باسێکی زۆر وردە، نازانم چەندە، لانیکەم ئەمڕۆ چەندە دەتەوێت باسی بکەیت. بەڵام ئەوەی لە ماوەی سەدەی بیستەمدا بە ناوی کۆمۆنیزمەوە لەدایک بوو، بە تایبەت لە دوو جەمسەری یەکێتی سۆڤیەت و چین، دەرئەنجامی پرۆسەیەکی مێژوویی دیاریکراو بوو. وەک بیرکردنەوە لە ئاسمانەوە نەهاتە خوارەوە. بەرهەمی ڕووداوە مێژووییەکانی پێش خۆی بوو. بە تایبەت ئەزموونی سۆڤیەت لەو ڕوانگەیەوە گرنگە کە ئەوەی دواتر بوو بە یەکێتی گەلانی سۆڤیەت یان بلۆکی ڕۆژهەڵات سەرەتای شۆڕشێکی کرێکاری بوو، کەم تا زۆر لەسەر ئەو هێڵانەی ئێستا باسی دەکەین. لە ساڵی ١٩١٧دا شۆڕشێکی کرێکاری لە ڕووسیا ڕوودەدات و لە پێگەیەکی تەواو ئینتەرناسیۆنالیستەوەیە. ئەو کرێکارانەی دەیانەوێت بە شەڕ بڵێن “نا” و ئاوەدانی لە کۆمەڵگادا جێگیر بکەن. هەمان ئەو بیرکردنەوانە کە لە “دنیایەکی باشتر”دا دەیبینین، تا ڕادەیەکی زۆر بنەمای بزووتنەوەی بەلشەفیزمە. بەڵام دوای ٥٠ ساڵ، ٦٠ ساڵ، ٧٠ ساڵ سەیری دەکەیت، ئەو قۆناغەی کە لە دابەزیندایە، هیچ نیشانەیەکی ئەو جوڵە سەرەتاییەی نییە. بۆیە باس لە ئەزموونی یەکێتی سۆڤیەت و چین و ئەم جۆرە کۆمۆنیزمە لەسەر ئەوەیە کە چی بەسەر ئەو ڕووداوە مێژووییەدا هات و سەرهەڵدانی بزووتنەوەی کرێکاری. تەنانەت لە چینیشدا ئەمە وانییە. چین لە سەرەتاوە بزووتنەوەیەکی نەتەوەییە، بزووتنەوەیەکی دژە کۆلۆنیالیزمە، بزووتنەوەیەکی نەتەوەیی دژە ئیمپریالیزمە لەناو کۆمەڵگادا بەهۆی ئەو سەنگ و قورساییەی کە ناوی کۆمۆنیزم لەو سەردەمەدا هەیەتی و بە تایبەتی بەهۆی ئەو ئیعتیبارەوە کە ناوی کۆمۆنیزم لە نێو خەڵکی بێبەشی جیهان و هەموو کەسێکدا دۆزیویەتیەوە ئەو دەیەوێت لە کۆلۆنیالیزم ڕزگاری بێت، خۆی بە سۆسیالیست ناودەبات، چینیش بزووتنەوەیەکی سۆسیالیستی دەستپێکرد. ئه‌گه‌ر ئه‌مڕۆ ئه‌وه‌ رویبدایه‌، ئه‌و پارته‌ی بوو به‌ حزبی کۆمۆنیستی چینی ناوی‌ خۆی نه‌ده‌نا حیزبی کۆمۆنیستی چینی، به‌ خۆی ناوده‌نا پارتی دیموكراتی چینی، هه‌روه‌ها خۆی ناو نه‌ده‌نا چینی سوور یان چینی شیوعی، ئه‌ویش ده‌بوو خۆیان ناویان دەنا چینی دیموکراتیک یان چینی دیموکرات یان چینی پەرلەمانی. ئەمڕۆ مەقولەی دیموکراسی و دیموکراسی ڕۆژئاوا ئەو ئیعتبارەی هەیە. بەڵام کاتێک لە ناوەراستی سەدەی بیستەمدا شۆڕشی گەل لە چین ڕوودەدات، شۆڕشێکی جەماوەری دەبێت بۆ ئەوەی لەو دۆخە دەربچێت و شۆڕشێکی نەتەوەیی بێت، لەو هەموو شۆڕشە نەتەوەیی و سەربەخۆخوازانە و نیشتمانسازی کە لەو ماوەیەدا لە زۆرێک لە وڵاتە دواکەوتووەکانی جیهان ڕوویدا، ڕوودەدات، خۆی بە “چینی کۆمۆنیست” ناودەبات و ماو تسیتۆنگ کە لە ڕاستیدا سەرکردەیەکی نیشتمانییە، بەدوای گەورەیی وڵاتەکەی و باشترکردنی بازاڕی ناوخۆیی چیندا دەگەڕێت، دەبێتە یەکێک لە جەمسەرەکانی “کۆمۆنیزم”ی نێودەوڵەتی. لە ئاکامی ئەم باسەدا ئاڵۆزە کە بۆ نموونە ستالین، ماو، ترۆتسکی، پێگەی ئەوان لە بیری کۆمۆنیستی کرێکاراندا چییە، یەک باسە، ئەوەی ئەم جەمسەرانە پەیوەندییان بە کۆمۆنیزمەوە هەبووە، باسێکی دیکەیە. لەڕووی بیروباوەڕی ئەم جەمسەرانە (با چین بەلایەکدا جێبهێڵین چونکە پێموایە بەگشتی ئەزموونێکی دواکەوتووە)، لەڕووی مەقولەیەکەوە وەک ئەزموونی سۆڤیەت یان کۆمۆنیزمی ئەوروپی یان “چەپی نوێ” لەڕووی بیروباوەڕەوە، ئەمانە خاڵی لاوازن بە بەراورد بە لیبرالیزمی ڕۆژئاوا و سۆسیال دیموکراسی.وە هەندێک خاڵی بەهێزیان هەیە و لە هەندێک ڕووەوە تەنانەت لە ڕووی ئازادی و ئایدیالیزمی مرۆڤەوە لە دواوەن و لە هەندێک ڕووەوەلە پێشیانەوەن، کە پێویستە لە باسێکی وردتردا بەڕای من ڕەخنەیە.

بنەمای ئەم چاوپێکەوتنە زارەکییە. ئەمە ئەو دەقەیە کە دێنیس ئازاد لە شریتی ئەم چاوپێکەوتنە دەستکاری کردووە.

hekmat.public-archive.net #3390fa.html

*لینج کردن:بێ دادگا سزادانی ڕەشپێستەکان لە ئەمریکا لەسەردەمی گەزپەرستیدا.وەرگێڕ




لە ئێران دۆخەکە ناگەڕێتەوە دواوە و سەرکەوتن نزیکە!.. عەبدولڕەحمان گەورکی

چاوخشانێک بەسەر رەوتی ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان لە ئێران و ئاسۆکان!

رەمزی پێشکەوتنی ڕاپەڕینە جەماوەرییەکەی خەڵکی ئێران بۆ گەیشتن بە سەرکەوتن، لەوەدایە کە هەرگیز دۆخەکە ناگەڕێتەوە بۆ دواوە و دوای ڕووخاندنی دیکتاتۆری ئایینی، حکوومەتێکی نیشتمانی و جەماوەری و دێموکراتیک جێگەی ئەم دەسەڵاتە دەگرێتەوە.
بەم پێوەرە کاتێک سەیری ڕاپەڕینە سەرانسەرییەکەی ئێران دەکەین، دەبینین ڕاپەڕینی خەڵکی ئێران ئەمجارە چۆتە دۆخێکی نوێوە. پانتایی جوگرافیای راپەڕین و چەند هێندەبوونی توڕەیی و ڕق و قینی شۆڕشگێڕانەی خەڵک بەرامبەر بە دەسەڵات، پێی ناوەتە دواقۆناغی کۆتایی ئەم ڕژێمە دیکتاتۆرە و ئاسۆی رووخاندنی حکومەتی زۆر نزیک کردۆتەوە. ئەوەش وەک ڕاستییەک لە کۆدەنگی ڕای گشتی لە ئێران و جیهاندا.
وێنە و گرتە ڤیدیۆییە بڵاوکراوەکانی ئەم ڕاپەڕینە سەلمێنەرە بۆ بینەر، کە ئەمە گۆڕانکارییەکی گەورەیە کە نەک تەنیا ئێران، بەڵکو ناوچەکە و جیهانیش دەهەژێنێت. چونکە لە ماوەی چوار دەیەی ڕابردوودا، دەسەڵاتی دیکتاتۆری ئێران ناوەندی هەڕەشەی سەرەکی بووە بۆ سەرە ئاشتی و ئاسایشی ئەم ناوچەیە لە جیهان و، مانەوەی ئەم دەسەڵاتە تیرۆریستی و ناشارستانییەتە چارەنووسی گەلانی خستووەتە بەر هەڕەشەیەکی جددییەوە. ئێستا دۆخەکە لەبار و ئامادەیە بۆ بەرپارکردنی شۆڕشێکی نوێ و پێویستە دواهەنگاو بخرێتە سەر قوڕگی گەورە دیکتاتۆری ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئێستا پرسیارەکە لەوەدایە کە ئایا ئەم ڕاپەڕینە، ڕێکخراوە؟ ئایا سەرکردایەتییەکی لێهاتوو و ئامانجێکی دیاریکراوی هەیە؟!
تایبەتمەندی ڕاپەڕینی هەنۆکەیی!
خەڵکی ئێران لە ڕاپەڕینی جەماوەری ساڵی 2017 دا سیناریۆی ئاخوندپەسند و باڵباڵێنی “پارێزگاران” و “ڕیفۆرمخوازان”یان بۆ هەتاهەتایە پووچەڵ کردەوە. لە هەنگاوی دواتردا و لە مانگی خەزەڵوەری 2019، ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان بەشێک لە توڕەیی خەڵکیان بەرامبەر بە دەسەڵات نیشان دا و (ئەڕتەشی هەژاران) لە ژێر رێنوێنیی (شانەکانی شۆڕش)ی سەر بە موقاومەتی ئێران توانی ئەم پیلانەی دەسەڵات، (کە ویستبووی بە هێنانەکایەی درووشمی لادەرانە و بە تایبەتی سیناریۆی “ڕەزا شا رۆحت شاد” ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکان بە لاڕێدا بەرێت و بەم شێوەیە دەنگی خەڵک کە راپەڕین کپ بکات و وا دەربخات کە گوایا نەیارانی حکومەتی ئێران، پاشماوەکانی رێژیمی پێشوون)، پووچەڵ بکەنەوە.
راپەڕینکاران و لاوانی ئێرانی لە سەرتاسەری وڵات ئەم پیلانگێڕییەیان پووچەڵ کردەوە و بە دروشمی “نا بۆ رژێمی پاشایەتی و نا بە رژێمی ئاخوندی (واتا خامنەئی)” و “مەرگ و نەمان بۆ دیکتاتۆر” رچەشکێنیی ئایندەیان کرد. کە هەڵبەت خامنەئی لەوە زیاتری بۆ نەمایەوە هێڵی ئینتەرنێت ببڕێت و فەرمانی “ئاگر بە ئیختیار” بۆ هێزەکانی دەربکات و زیاتر لە (1500) کەس لە لاوانی ئێرانی کوشتار بکرێت و دەیان هەزار کەسیتریش بێ سەر و شوێن بکرێن.
بەڵام ئەو خەڵکەی بڕیاری داوە بۆ گەیشتن بە ئازادی، بە کوشتن و هەڕەشەکران نەوەستێت و بە دروشمی “دەکرێت و دەبێ” لە هەموو ئێراندا درێژە بە ناڕەزایەتییەکانیان بدەن، نەکشانەوە و هەر وەک لە راپەڕێنە جەماوەرییەکەی ئێستادا دەبینین، خەڵک لە دهۆلی “ڕوخاندنی دەسەڵاتی ئایینی” دەکوتن و رایانگەیاندووە بە کەمتر لە روخاندنی ئەم دەسەڵاتە رازی نابن!
هەرچەند دەبێ هەموو ئەمرازێک بۆ رووخاندنی دیکتاتۆرییەتی مەزهەبی بەکار بهێنرێت، بەڵام دروشمی “چالاکی مەدەنی بۆ رووخاندنی دیکتاتۆر لە ئێران” کردارێک نییە خەڵک بەدڵی بێت و گونجاوی دۆخەکە بیت. لایەنگرانی درووشمی چالاکی مەدەنی یان تێگەیشتنێکی راست و دروستیان لە سەر کۆمەڵگای ئێرانی نییە و بەلاڕێدا چوون، یان هێشتا چاویان بڕیوەتە دەسەڵات شتێکیان بداتێ!. درووشمی “چالاکی مەدەنی” لە ئێران، وەک یاریکردنی تۆپی پێیە لە سەر گۆڕەپانی لایەنی بەرانبەر واتا دەسەڵات و، ئەنجامەکەی ڕاستەوخۆ دەچێتە گیرفانی دیکتاتۆری دەسەڵاتدارەوە. بە تایبەت کە سەرچاوەی توندوتیژی هەر لە سەرەتاوە، خودی دەسەڵاتی دیکتاتۆر بووە!
دەرئەنجامی ئەم تێفکرین و روانینە ئەوەیە کە لایەنگرانی درووشمی چالاکیی مەدەنی، بە پێچەوانەی لۆژیکی پێشکەوتن و شکاندنی بنبەست و بەرخۆدان، کە مەرجی پێشکەوتنە بە ئاراستەیەکی دروستدا، هەنگاونانە بە دوای رووداوەکاندا. نەک ئەوەی لە دژی دیکتاتۆر ڕاپەڕی و “مێژوو” دروست بکەیت و باجی ئازادی بە تەواوی بدەیت!
ئەوەی لە ڕاپەڕینی ئەم دواییەدا سەرنجی هەمووانی بۆ لای خۆی راکێشا، ڕێکخستن و بەربڵاوبوون و پەرەسەندنی ڕاپەڕین و بەرەنگاربوونەوەکانی خەڵکە بەرانبەر بە دەسەڵاتی ئێران. خەڵک لە سەرانسەری ئێران، بە کەڵک وەرگرتن لە ئەزمون و دەسکەوتەکانی قۆناغەکانی پێشووی ڕاپەڕین، تیۆری چالاکی مەدەنییان رەت کردۆتەوە وەک هەنگاوێکی ئێکسپایر و لە هەر شوێنێک بە دەرفەتیان زانیبێت، دەستیان وەشاندووە لە هێزەکانی حکوومەت. هەربۆیە کاتی رووخاندنی ئەم رژێمە نزیک بۆتەوە و راپەڕین بەرەو پێشەوە ملی ناوە. ئەمیلیانا زاپاتا، پێشەنگی شۆڕشی مەکزیک جوانی وتبوو کە: (گەر داد نەبێت بۆ گەل، رێگە مەدە ئارامی بۆ دەسەڵات بێت).
بڵاوبوونەوەی ئەو وێنانەی کە تەنیا بەشێک لە ڕاپەڕینی سەرتاسەری خەڵکی ئێران نیشان دەدەن، شوێندانەر بووە لە سەر ئێران و جیهان. ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز لە ٢ی رەزبەری ١٤٠١ نووسی: “ئەمە بەرفراوانترین و چڕترین و سەرسەختترین و بوێرانەترین خۆپیشاندانە کە تا ئێستا لە ئێران رووی داوە”.
دیمەنگەلێک کە تیایدا خەڵک و لاوانی شۆڕشگێڕ، بە تایبەتی ژنانی ئازا کە هێزە سەرکوتکەرە چەکدارەکانی ڕژیم راو دەنێن. کەناڵی سی ئێن ئێن لە رۆژی ٣٠ی خەرمانانی ١٤٠١ وتی: “سەرەڕای سەرکوتکردن، ژنانمان لە شەقامەکانی تاراندا بینیوە کە هاتنە دەرەوە و بەرەنگاری هێزەکانی حکومەت بوونەوە”. هەروەها ئەو ژنانەی کە دروشمی “مەرگ و نەمان بۆ دیکتاتۆر”یان دەوتەوە. واشنتۆن تایمز لە رۆژی 31ی خەرمانانی 1401 نووسی: “خۆپیشاندانەکان ئەوە نیشان دەدەن کە خەڵکی ئێران چیتر ترسیان نەماوە”. ئاژانسی هەواڵی ئاسۆشێتدپرێس نووسی: دوایین خۆپێشاندانەکان دەریدەخەن کە خەڵک ترسیان نەماوە. ئاژانسی فەرەنسپرێس لە رۆژی ٦ی رەزبەری ١٤٠١ بڵاوی کردەوە: “بۆ دوانزەهەمین شەو لەسەر یەک، خەڵکی ئێران بە سەرکردایەتی ژنان خۆپیشاندانەکانیان ئەنجامدا”.
هاوکات لەگەڵ پەرەسەندنی راپەڕین و پەلاماردان بۆ سەر هێزە سەرکوتکەر و دۆڕاوەکانی حکومەت، دەسەڵاتدارانی حکومەت و میدیاکانیان، پەنجەی تۆمەت بەرەو دوژمنی سەرەکیی دەسەڵات، واتە موجاهیدینی خەلق ڕادەکێشن و بە شێوازی جیاواز تووڕەیی خۆیان نیشان دەدەن. ئاخوند ئەحمەد خاتەمی لە نوێژی هەینی تاران باسی لە “ڕووداوە گرینگەکان” کرد کە “لەم ڕۆژانەدا دژ بە حکومەت ڕوویانداوە” و هۆشداریدا لەوەی “هێڵی سووری پاراستنی دەسەڵات” لە ژێر مەترسیدایە.
شاره‌زایانی حكوومه‌تیش تۆقاون و ده‌ڵێن ئه‌م “راپەڕینانە بێوێنه‌ن و له‌ هیچ قۆناغێكدا به‌م شێوه‌ نه‌بووه‌” و نایشارنه‌وه‌ كه‌ ئامانجی راپه‌ڕینەکان، رووخاندنی حکومەتە!

کۆتایی

عەبدولڕەحمان گەورکی، نووسەر و شرۆڤەکاری سیاسی




خەنجەری خێڵ.. بەشی(٨).. شەماڵ بارەوانی

سەروینە بێ هەوسار..!
بەهار:
بەر لەوەی باسی پاشماوەی خەونە سوریالستەکەمت بۆ بکەم.
دەمەوێ ئەوەت پێ بڵێم:
کە دڵنیام ڕۆژێک دادێت هەندێک جۆرە گووگر کە ناو لە خۆیان دەنێن ڕەخنەگر!
دێن و ڕەخنە و گوو لەو نووسەرە دەگرن کە ژیانی من، خەون و ئاوات و خۆزگە تیرۆرکراوەکانی من دەکات بە چیرۆک و ڕۆمان و گووی دەخۆن و دەڵێن:پاڵەوانی ئەو چیرۆک و ڕۆمانە بۆ هێندە دەم پیسە !
گوتم:خەونە تیرۆرکراوەکانی من؟ گاڵتەم کرد بەهار.

کوڕە چ گەوادێک حەدی هەیه خەونەکانی سەروین تیرۆر بکات و خۆزگەکانی سەروین بخنکێنێت و سوارچاکی خەونەکانم لێ بدزێت و ژن بوونم قەدەغەبکات؟
من ئەو ژنە بێ ئیرادە و ئەتکراوانە نیم و بێم بڵێم”
من ژنم بۆیە ئازارەکان ڕوو لە من دەکەن..
من ژنم بۆیە پەردەی ژیانم هەمیشە کون تێکراو و دڕێندراوە
من ژنم بۆیە ڕەنگی جلەکانم گەڵای پاییزیان بەخۆیانەوە کردووە
شانۆکارێکی بەستزمانی شانۆی ژیانم..
من ژنم هەر بۆیە قەدەغەکراوم
..”٭
هەرگیز، من نابم بەو ژنەی کە بێت و ئاوا لاوازانە لە بەردەم کەڵبەی نەریت و خەنجەری خێڵ و قانوونەکانی سمێڵ، جاڕی شکست بدەم و ئەو جۆرە قسە قۆڕانە بکەم.

ئینجا،
بەو جۆرە گووگرەی کەنموونەکیان لەو مەملەکەت پەیابوون دەڵێم:
کوڕە بڕۆن هەی گووگرینە. بۆ دەتانەوێت ئەو نووسەرەی ژیانی من دەکات بە چیرۆک و ڕۆمان، هاوشێوەی نووسەرە گوونووسەکانیتر بێت و کچێکی لاواز و بێ ئیرادە و ترسێندراو، یان کارەکتەرێکی خەیاڵی، یاخود بوونەوەرێکی ئاسمانی بهێنێت و بیکات بە پاڵەوانێکی شکستخواردووی نێو ڕوومانەکەی؟
گووی خواردووە، بە خوا لە حەوت قەڕن دوای ئێستا ئەو کەسەی من دەنووسێتەوە و چیرۆکی ژیانم دەکات بە ڕۆمان، هەڵەی وا بکات و لە شێوەی کچێکی لاواز و بوونەرێکی ئاسمانی و کارەکتەرێکی سەرەنجام شکستخواردوو لە چیرۆک و ڕۆمانەکەی دام بڕێژێتەوە، لە ناو بەرگی کچێکیتر یان تارماییەک دێمەوە بۆ گیانی و دەیکەم بە حەوت قەشمەر.
وانەزانن سەروین ئیتر بوو بە فیعی مازی و بەشێک لە ڕابردوو و کۆتایی پێهات. نەخێر، سەروین هەرگیز، بە شکست و دۆڕان ڕازی نابێت و چیرۆکی سەروین و سەروینەکانیش کۆتایی نایەت.

نیچەی ڕەحمەتی لە مێژە گوتوویەتی: “هەندێک کەس هەن، دوای مردنیان لە دایک دەبن.”
بەهار دەزانیت
یەکێک لەو کەسانە منم من؟ هاهاها
بەهار:
من کارەکتەرێکم هەڵقوڵاوی ناخی ئەو کۆمەڵە بۆگەن و هەناوی ئەو بوونەوەرە جوێندەر و قێزەونانەی نێو کۆمەڵی کوردەواریم، نەک بوونەوەری فەزایەکیتر و کەسێکی خەیاڵی.
ئینجا با ئەو گووگر و ڕەخنەگر و گونگرانە باش ئەوەبزانن کەمن سەروینم سەروین، من کچە بێ زنجیر و بێ هەوسارەکەم، وەکو ئەوەی داپیرەم و کەریمۆکی خوێڕی زۆر جار وام پێ دەڵێن.

بەهار دەزانیت بۆ پۆپۆلیسەر یانی چی؟
پۆپۆلیسەر، لێکدراوی هەردووک وشەی(پۆپۆلیست+نووسەر)ـە.

بەهار گوتم:
گووگرێک لە ناو کورد پەیابووە و ناوی لە خۆی ناوە ڕەخنەگر!
زۆر بێ ئەدەبانە و بێ مۆڕاڵانە و هەر ڕۆژەی وەکو سەگێکی هار، پەلاماری ئەم شاعیر و ئەو نووسەر و فلان ناوەندی ڕۆشنگەری و فیسار کتێب و لێکۆلەر دەدات و هێڵێکی گوواوی و ڕەش و چەوت و پۆپۆلیستانە بەسەر هەمووی دادێنێت و تەواوی ئەو کەسانەی گوایە ڕەخنەیان لێدەگرێت، زەربی هیچ دەکات !
کـاکـی پۆپۆلیسەر، تۆ ڕەخنەگــری، یان گووگــر؟!
بەهار:
سەرەتا بەر لەهەر ژەمە گوو دەرخواردنێکی شایستەی ئەو گووگرە، هەندەک کاتی خۆی پێوە دەکوژم و تۆزەک ئامۆژگاری دەکەم بەوەی کە ئاگای لەخۆی بێت و چیتر سنووری خۆی بزانێت و لەوە زیاتر زمان درێژی و بێ ئەدەبی نەکات و ئیتر دەست بەرداری ئەو شێوازه ناشارستانی و ئەو هەموو هەڵچون و گرێ و ئیرەییەی ناخی بێت و ئەو نازناوی ڕەخنە گر و گووگریەش لەخۆی بکاتەوە و پاشان پێی دەڵێم: گیانەی گووگر بڕۆ دوو سێ کۆرس لە سەر ڕێز و ئەتەکێت ببینە، ئەتەکێتی نان خواردن ناڵێم، شێوازی نووسین و ڕەخنەگرتن دەڵێم، بڕۆ هەر هیچ نەبێت بزانە جارێ (گ+و) بە واوێک(گو) یان دوو واو(گوو)دەنووسرێت و ئینجا لە نووسەر و ڕەخنەگری بە توانا: مامۆستا حەمە سەعید حەسەن، ئیمپڕاتۆڕی زمانی کوردی هەندەک فێری شێوازی ڕەخنەگرتن بە و چیتر وەکوو سەگێکی هار و گووگرێکی بێ مۆڕاڵ پەلاماری ئەم و ئەو نەدە و نووسەر و شاعیرەکان نەشکێنەوە و ناویشی نەنێیت گووگرتنی ئەدەبی(ڕەخنەی ئەدەبی).
دەنا قەسەم بەو خوایەی کە تەنها ئەو گیانی سەروینی کەریمۆکی بە دەستەوەیە، سەنگەری ڕوبەڕو بوونەوەی خێڵ و سمێڵ و نەریت بگوازمەوە بۆ سەنگەر گرتن لەو گووگرانەی هاوشێوەی خۆت، ئەبێت دەردێکتان پێ بکەم با بە دەواری نەکردبێت و بۆ حەوت پشتیتری گووگر و ڕەخنەگرەکان تەمێتان کەم و هەرگیز، جارێکیتر بوێری و بێ ئەدەبی وانەکەیت و بێیت و بەسەر نووسەر و شاعیر و ڕۆشنبیر و ڕخنەدا بڕشێتەوە.
جارێکیتریش نەڵێیت:من هەموو شەو کتێبێک دەبێت لە پاڵ سەرینم بێت کاتێک دەخەوم(یانی خەڵکینە: من زۆر خوێنەوار و موهیمم!) هاهاها کوڕە پیرەمێردی خەرەفاو، گەر تۆ بە خوێندنەوە و گووگریتەوە بنازیت، من بە سەروینی کتێب خۆر ناسراوم.

ئینجا گووگر گیان باپێت بڵێم:
مرۆڤ کاتێک ناو لەخۆی دەنێت ڕەخنەگر، دەبێت ئەگەر هیچیش لە ئەتەکێتی ڕەخنەگرتن نەزانێت، دەبێت هەر ئەوە بزانێت کە یەکێک لە بنەماکانی ڕەخنەگرتن: ڕەخنەگرتن لە شتەکانە وەکوو خۆی، یانی هێڵێکی پۆپۆلیستانە بەسەر هیچ نووسین و نووسەرێک دانەهێنیت کاتێک ڕەخنەیان دەکەیت و بە ئینساف و بێ لایەنانە و دوور لە ئیرەیی پێ بردن و گرێی دەروونی و هەڵچوون و کوێرانە و پێشداوەری کردنێک ڕەخنەبگریت.
بەڵام تۆی گووگری کورد و فس فس ڕەخنەگر، بێ ئەوەی کتێبێکی شیعری شاعیرێک و تەواوی بەرهەم و شیعرەکانی ئەو نووسەر و شاعیرەت هەمووی خوێندبێتەوە، دێیت و زەربی هیچی ئەکەیت.
لە دوو سێ نووسینت، ئەو قسه گواوی و قۆڕەشت بە دەمەوە گرتووە(نا شاعیر، شیعر دەنووسن، هیچ مۆسیقا و وێنە و فورمی شیعری تێدایە)
وای خوایه گیان لەو هەموو جەهل و مەهزەلەیە !
ئاخر هەی ڕەخنەگری گووگر، پێم ناڵێیت ئەمە لە کوێی ئەکادیمیەت و ئینساف و ڕەخنە جێگای دەبێتەوە؟

مەگەر لەناو تێڕوانینە پۆپۆلیستیەکەی تۆ نەبێت !

بەهار:
تۆ بێ ئەوەی نووسەرێک، کە سێ کتێبی شیعری نووسیبێت و سێ قەڵەمی بە توانا و سێ مرۆڤی خاوەن پاکگراوەندێکی مەعریفی و فیکری و ڕۆشنبیری قووڵ، سێ نووسەر و لێکۆلەرەوە و شاعیر و ڕەخنەگری ئەدەبی دیاری کورد لە سەریان نووسیبێت و کتێبێک لەو سێ دانە کتێبەیش بیرمەند و ڕۆشنگەرێکی دیاری کورد و ناوەندێکی ڕۆشنگەری و مەعریفی و زەبەلاحیش ئەرکی لە چاپدانیان گرتبێتە ئەستۆ و تۆ بێ ئەوەی هیچ یەکێک لەو سێ کتێبانەی ئەو شاعیرەت دوای چاپکردنیان بە دەست گەیشتبێت، بێیت و گووگری بکەیت و ڕەخنە بگریت و دەماری ئیرەییت پێی هەڵسێت و کێرڤی خەرەفانت زیاتر بەرز بێتەوە و پێی قەڵس بیت و بڵێیت: بۆ لەسەر شیعری ئەو کوڕە دەنووسن کاکە؟ دوایی لەخۆبایی دەبێت و خۆی لێدەبێت بە شاعیر و شت و ئینجا دنیایەک گووی لەوجۆره بخۆیت و تەنز لەو سێ لێکۆلەرەو و شاعیر و نووسەرەی کوردیش بدەیت!

کوڕە پیرە پیاو، تۆ جارێ هەر سێ بەرهەمی ئەو گەنجە شاعیر و نووسەرەت حوێندووەتە؟
ئینجا تۆ بە چ ماف و پێوەرێک دێیت و پێوەری شاعیر بوون بۆ خەڵک دادەنێیت و نازناوی شاعیر بوون بە خەڵک دەفرۆشیتەوە؟!
گووگر گیان:
بۆ نەتزانیوە؟
سەروینی کەریمۆکی هاتووە تا هەموو ئەو پێوەرە گوواوی و یاساکانی سمێڵ و کەڵبەی نەریت و هەرچی بت و شتە کە تۆ و هاوشێوەکانت لەبەردەم ئازادی تاکتان قووت کردووەتەوە، تێک و پێکی بشکێنێت و هەڵوەشێنێتەوە و پێیاندا بڕیت !

هەی گووگری بە توانای کورد، دەزانی پێوەر یانی چی؟
پێوەر یانی لە قاڵب دان و سنوور دانان، پێوەر یانی هێڵکێشان و قووتکردنەوەی بت.
پێوەی یانی گایینی وزەی نووسین و خنکاندنی هێزی قەڵەمی یاخی و زیندانی کردنی شیعری ئازاد و تیرۆرکردنی بەهرە و داهێنان.

پاشان گووگری ڕێزدار:
تۆ دێیت بە سەروینی ماڵی خێڵانی دەڵێیت: چی شیعر و چیش میعره؟
جاهیلی نەزان، هەموو کەسێک شاعیرە، بەڵام دیارە تەنها تۆی نەزان نەبیت !
ئەگەر تۆزەک شارەزایی و زانیاریت هەبوایە، ڕاستە کە
” نووسینی شیعر تازه‌ و نوێیه‌ له‌ چاو درووست بوونه‌كه‌یه‌وه‌”
بەڵام” ده‌كرێ بوترێت هه‌موو مرۆڤێك مادامێك هه‌ست و نه‌ستی هه‌یه‌، بۆ خۆی شاعیرێكه‌، به‌ڵام شاعیرێك ده‌گاته‌ لوتكه‌ كه‌ له‌ گشت ته‌كنیك و وێنه‌ و ڕوخسار و خولیا و خه‌یاڵ و چڕ و پڕی وشه‌ و وته‌ی ناسك و نادر، وا بكات كه‌سانی تر به‌خوێندنه‌وه‌ یان گوێگرتن هه‌ستیان بجوڵێ، عاشق به‌ دیمه‌ن و ئامڕازه‌كانی نێو خه‌ون و خولیایان بكات.

زۆرن ئه‌وانه‌ی شیعر ده‌نووسن، به‌ڵام زۆر نین ئه‌وانه‌ی خۆیان و شیعره‌كانیان به‌ نه‌مری ده‌مێنێته‌وه‌ له‌ هزرو زیهنی گه‌ل و میلله‌تدا.”٭.
بڕۆ سەرەتا هەندەک خۆت شارەزا بکە و ئینجا دواتر وەرەوە سەبارەت بە شیعر و شاعیروون ئیتر ئەو جۆرە گووە بخۆ، نەک بە چاویلکەیەکی ڕەشەوە سەری دنیا بکەیت و بە نەفەسێکی تۆتالیتارانە و ڕوانگەیەکی پۆپۆلیستانە و بەو خەرەفاوی و نەزانیەت بێ ئەدەبی و بوێری وا بکەیت و شیعر و شاعیریەت و مۆسیقای شیعری و وێنە شیعری و فۆرمی شیعری و ئستاتیکای شیعری و گووی شیعری و نازانم چی شیعری بە خەڵک بفرۆشیتەەوە !
جارێ تۆ نازانی شیعرێک بنووسیت، چۆن بوێری ئەوە دەکەیت بێیت و بڵێیت: ئەمە شیعرە و ئەوەیش میعر !
کوڕە نەکەیت جارێکیتر بوێری ئەوە بکەیت و بڵێیت فولانی کوڕی عەلان دەڵێت: مەرج نییە شاعیر بیت، ئەوجە قسە لەسەر شیعر بکەیت.
دەی منیش وەکو سەروینی کچی فولانی کوڕی عەلانێکیتر، دەڵێم خۆت و ئەو فلانەت گووتان خوارد و نابێت کەسێک لە کاتێکا هیچ لە شیعر نەزانێت و گەیشتبێتە سنووری پیری و هێشتا نەزانێت دێڕه شیعرێک بنووسێت و لەبەر کەلەپووچی خۆی و گرێی دەروون و ئیرەیی ناخەوەی ئیلهامی شیعر ئەو مێشکە خەرافاوەی بەسەر نەکاتەوە، حەدی نییە بێت و وشەی قۆڕ فڕێ بدات و قسە لەسەر شیعر و شاعیران بکات.

نەزان، تەواو ئێستا زانیت کە هەموو مرۆڤێک شاعیرە؟ بەڵام هەیە بە زمانی گوڵ و هەیە بە گریان و هەیه بە جڕت لێدان، هەستی شاعیرانەی دەردەبڕێت و هەشە نازانێت دەری ببڕێت، بۆ نموونە: خۆت و، هەشمانە بە زمانی گوو دەری دەبڕێت.
ئیجا باش بزانە هەی گووگری ناوداری کورد، مادام گووگرێکی وەک تۆباسی پێوەری شاعیر بوون دەکات و زمان لە بابەتێکی وەکوو شیعر دەکوتێت، تا تۆی ئیرەیی چی شەق بەریت، من هەرچەند وەکوو سەروین تائێستا بە خۆمم نەدەگوت شاعیر، دەی ئەوە لێرەوە هەرکەسێک پێم نەڵێت: سەروینی شاعیر، یەک بە قەبارەی سێ کتێبی شیعری گووی دەخەمە دەم هاهاها

دواتر خەتا و تاوانی سەروین چییە کە تۆ خۆت لە نووسینێکت گوو دەخۆیت و دان بەوە دادنێیت و دەڵێیت نازانم شیعر بنووسم.
ئیتر خەتای ئێمەی گەنج چیە پیرە مێردی خەرەفاو، کە بەو هەموو تەمەنەتەوە نازانی پارچە شیعرێک بنووسیت و لە داخان دێیت و ئیرەیی بە نووسەر وشاعیرە گەنجەگەکان دەبەیت و گووی دەخۆیت و گوایە جگە لەخۆشت کەسیتر گووی وای نەخواردووە و لە غیابی گوو خواردن و ڕەخنەی ئەدەبیدا هەرچی هەڵدەستێت شیعر دەنووسێت و لە فەوزای سۆشیال میدیا، هەموو خەڵک شت بڵاو دەکاتەوە.

تۆ نەخۆشی ئیرەیی پێ بردن و گرێی ئیرەییت هەیه، ئیرەیی.
بەهار:
دەزانیت”ڤێرجینا وۆڵف ئیرەیی بە جەیمس جویس دەبرد و بە نووسەرێکی خراپی دادەنا، واڵت ویتمان ئیرەیی بە شاعیرێکی بە ناو بانگ دەبرد و تۆلۆستۆی بەشداری لە هیچ کۆڕ و کۆبوونەوەیەکی وێژەیی نەدەکرد ئەگەر دۆستۆیفسکی ئامادەی بوایە.
دەشڵێن ئەوەی پاڵی بە جان پۆڵ سارتەوە نا خەڵاتی(نۆبڵ) ڕەت بکاتەوە ئەوەبوو کە بەر لەو ئەو خەڵاتە بە ئەلبێر کامۆ بەخشرابوو.
لە ناو ناوەندی ڕۆشنبیری کوردیشدا ئەو جۆرە ئیرەییە هەیه و زۆر لە نووسەران و شاعیران هەن خۆشیان بە چارەی یەکتریدا نایەتەوە لەگەڵ یەکدیش دادەنیشن٭

بەهار لەوەندە دەیبڕمە و کورد وتەنی زۆر گوتن بۆ قورئان خۆشە و جارێ هەر تەنها هێندە بەو گووگرە دەڵێم:
لە سەروینەوە فێربە و ئەوە بزانە کە ئەوە لەناو کورد زۆر دەگمەنە، تۆ کەسێک ببینیتەوە لە ڕەخنەگرتندا، ڕەچاوی هاوڕێیەتی و کۆمەڵێک حیسابات و ئیعتیبارات نەکات!
ئینجا ئەدەب و ئەدەتەکێت و ڕێزگرتن زۆر پێویست و گرنگە مرۆڤ لەکاتی ڕەخنە گرتن ڕەچاوی بکات، بگرە ئەخلاق و ئەرکە.
ئاخر ئەوە لە کوێی ڕەخنە و ڕێز و ئەکادیمیەت جێگای دەبێتەوە تۆ ڕەخنە لە نووسەرێک بگریت و پێی بڵێیت:فلان ناوێک و زمانت نەگرێت و گرێی ئیرەیی ناخەوەت ڕێگەت نەدات ناوی ئەو نووسەرە بێنیت !
هەی فلان گووگرێک هاهاها ئاخر ئەو مەهزلەیە لە کوێی شێوازی ئەکادیمیەت و خانەی ڕەخنەدا جێگای دەبێتەوە، نووسەرێک لە دەیان ڕۆژنامەو گۆڤار و ماڵپەڕ، شیعر و وتار و نووسینی :فیکری، ڕەخنەیی، ئەدەبی، ڕۆشنبیری، سیاسی ..تاد. بڵاو بووبێتەوە و تۆبێ ئاگایانە و نەزانە بێیت و بڵێیت:ئەو سۆشیال میدیایە فەزای بۆ هەموان خوڵقاندووە تا بێن و شتن بڵێن!
نەزان تۆ لاپەڕەی فەیسبووک و پەیجت لەگەڵ ڕۆژنامە و گۆڤار و ماڵپەڕە ئەلیکترۆنیەکان لێ تێکەڵ بووە هاهاها

ئاخر تاوانی من چییە و من چی بکەم، کە تۆ سنووری ڕۆشنبیریت و خوێندنەوەت تەنهادوو ماڵپەڕ و یەک ڕۆژنامەیه و ئاگات لەو هەموو ڕۆژنامە و گۆڤار و ماڵپەڕانەی تر نییە کە شیعر و وتار و نووسینی ئەو نووسەرەی تیا بڵاو دەبێتەوە و نایان بینیت.

من هەرگیز، تکام نەکردوە و تکاش لە کەس ناکەم، بەڵام تەنها بۆ تۆ دەڵێم:تکایە چیتر ئەو نازناوی ڕەخنەگرە لە خۆت بکەرەوە.
تۆ ڕەخنەگر نیت، تۆ گووگریت و وەکوو سەگێکی هار وایت و دێیت و پەلاماری خەڵک دەدەیت و نووسەر و شاعیرەکان دەشکێنیتەوە و شعووریان زامدار دەکەیت و ناویشت ناوە:ڕەخنەی گوودەبی.
هەرچەندە کارێکی باشت کردبوو و خۆت تووشی شەڕی سەروینی کەریمۆکی نەکردو نەوێرابووی ناوی ئەو نووسەره گەنجە بێنیت، کە بە چەند وشەیەکێ کورت و گواوی تەنها گوتبووت: بیرەوەری خۆیان دەکەن بە کەرەستەی گاڵتە جاڕانە، کە بۆ ئێمە هیچ مانای نییە!
ئێ مامەگیان من چی بکەم خەرەفاوێکی وەکوو تۆ کێشەی تێگەیشتنی هەیه و دڵنیام دوو بەشی بیرەوەریەکانیشت نەخوێندبوویەوە نەک ئەو هەموو بەشەی، گەرنا هەرگیز، وا پۆپۆلیستانە ئەو گووەت نەدەخوارد.

بەهار:
بەڵام باش بوو، بەر لەمن، نووسەر و شاعیرێکیتر، لە جیاتی ئەو گەنجە، وڵامێکی پڕ بە پێستی بە نووسینێکی ناڕاستەوخۆی ئەو پیاوەی دایەوە و باسی لە گرنگی ئەو بیرەوەریانە کرد و لە چەند ڕۆژنامە و ماڵپەڕێکیش وتارەکە بڵاو بووەوە.

ئەو گەنجەی کەمن بیرەوەری و شیعر و نووسینەکانی بەردەوام دەخوێنمەوە.
لە کۆتاییدا هەی گووگری بە توانای کورد، پێت دەڵێم من تاوانم چییە کە تۆ جارێ نازانی بیرەوەری یانی چی !
“ئەوەی بیرەوەری دەنووسێتەوە، چیڕۆکی ژیانی خۆی دەگێڕێتەوە، بەڵام لە ڕێگەی ژیانی خۆیەوە ڕووداوە جۆراوجۆرەکانی سەردەمی خۆیشی باس دەکات. بە پێی کار و پێگەی ئەو کەسە، کەشی بیرەوەرییەکە دەگۆڕێ بۆ کەشێکی ئەدەبی، یان سیاسی و یاخود کۆمەڵایەتی. خاڵێکی دیکە کە گرنگی پێدراوە لە نووسینی بیرەوەریدا، ئاشکراکردنی کردەی سێکسی و چیرۆکی عەشق و ناوهێنانی بکوژ و ناپاکە. زۆرجار ئەمە لەڕووی سایکۆلوژییەوە جۆرێکە لە خۆخواردنەوە. کەسایەتی نووسەری بیرەوەری شتێک لە دڵیدایه و ساڵانێکی زۆر خۆی دەخواتەوە تا لە دوانووسینیدا دەری دەبڕێ. ئەمە، هەندێکجار بۆ تۆڵەسەندنەوە و هەندێکجاریش بۆ نیشاندانی واقیعە. هەندێک جاریش بۆ خۆ پاککردنەوەیە لە ڕووداوە نەشیاوەکان.”٭
بە تایبەتی ئەو بیرەوەرییانەی مۆرکێکی سیاسییان بەسەردا زاڵە و باسی شۆڕش و شاخ و شەڕی نێوخۆیی دەکەن و زۆر چێرۆکی کوشتن و ناپاکی و ستەم و شتی تێدایه.

بۆیه چیتر واز لە ڕوانگە پۆپۆلستانەت بێنە و نەکەیت جارێکیتر بوێری وا بکەیت و بێیت و هێمای چەوت بەسەر نووسەران و شاعیران و نووسین و شیعرەکانیان دابهێنیت، بێ ئەوەی چارەگی بەرهەمی ئەو نووسەر و شاعیرانەت خوێندبێتەوە
ڕەخنەبگرە، ڕەخنە، نەک گوو، بێگوومان ڕەخنە پیرۆزە و ژیان بێ ڕەخنە یەک پارچە مەنگ و گوواوی دەبێت.

-دەفتەری بیرەوەریەکانم-
“بەهار حاجی ئاکۆ”

٩ی گوڵانی ١٩٧٣، دێی: ماڵی خێڵان-ڕێگای کانی ژن کوژان.

٭پارچە نووسینێکی خاتوو:(سازان ئەبوبەکر)ـە و لە پەیجی ڕوانگە و ڕەخنەم وەرگرت.
٭ئامانج شارباژێڕی/ ئه‌وه‌ی شیعر خواستویه‌تی لێره‌ جێی بۆته‌وه‌: 6ی ئەیلولی2022، ڕۆژنامەی”ڕێگای کوردستان.
٭موکڕەم تاڵەبانی، ئیرەیی نێوان نووسەران.
٭ مەحمود نەجمەدین، گۆڤاری (ڕۆڤار)، ژمارە85، ل ٥٤.




چۆن تاقیکردنەوە بکرێت؟ ڕێگایەک بۆ ڕێگری کردن لە قۆپییەکردن.. زانا ڕزاق

تاقیکردنەوەی قوتابخانە و زانکۆکان یەکێکە لەو ڕێگایانەی کە فێرخواز لە قۆناغێک دەچێته قۆناغی داهاتوو تری یان بڵێین ئەنجامی ماندووبوونەکەی وەردەگرێتەوە .

خۆی هەر ووڵاتێک جۆرە تاقیکردنەوەیە و شێوازێکی هەیە هەروەها شێوەیەک بەکاردەهێنێت بۆ ڕێگری کردن لە قۆپیەکردن و گزی کردن، هەیە کاتژمێرێک پێش تاقیکردنەوە دەیانباتە هۆڵەکانی تاقی کردنەوە هەشە بە شێوازی تر ، بەلام من لەگەڵ ئەو شێوازانە نیم، بەڵکو دوو تاقی کردنەوە بکرێت یەکێکیان لەسەر کاغەز ئەوەی تریان ڕووبەڕوو یانی ڕووبەڕوو و لەبەردەمی مامۆستاکە بە پرسیار و وەڵام توانای بۆ ئەنجامەکە هەلسەنگێنرێت، پاشان کە ئەو دوو تاقی کردنەوەیە کرا ،
هەردوو تاقی کردنەوەی کاغەز و ڕووبەڕوو کۆ بکرێتەوە دابەشی دوو بکرێت ئەنجامی دابەش کردنەکەش نمرەی تاقی کردنەوەکەی بێت، هەرچەندیشە تاقی کردنەوەی کاغەزی ئەگەر سەد پرسیار بێتەوە کەسێک هەشتای هێنا مانای وانییە هەمووی خوێندۆتەوە هەمووی دەزانێت بەڵکو وەکو ئەوە وایە کە بڵێی لەو تاقی کردنەوەیە ئەوەندە دەزانێ نەک هەموو کتێبەکە بزانێت بە پێچەوانەشەوە و بەهەمان شێوە بۆ نمرە خراپیەکەش، کاتێکیش تۆ دوو تاقی کردنەوەی پێدەکەی هەم لەسەر کاغەز هەمیش ڕووبەڕوو ئەوا ئەگەر خۆی ماندوو کردبێت لە تاقی کردنەوەکان دەردەکەوێت ، ئەگەر نەیخوێندبێت و قۆپیەی کردبێت بەهەمان شێوە جیاوازی لەو دوو تاقی کردنەوەیە دەزانرێت و قۆپیەی دەردەکەوێت چونکە لەو دوو تاقی کردنەوەیە ناهاوسەنگی زۆری تێدا دەبێت.

20 10 2022




شۆڕشی “ژن، ژیان، ئازادی” لەنێوان رەوتە شۆڕشگێڕییەکان و دژەشۆڕشییەکاندا.. دیار سیروان بیلال

-١-
دوای بەرپابوونی شۆڕشی ئازادیی گەلی کورد و گەلان لە رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا، لەناوەخۆ و دەرەوەدا، تەنانەت لەئاستی کوردستان، خۆرهەڵاتی ناوین و جیهانیشدا، هەڵوێست و کاردانەوە، گفتوگۆ و رەخنەی زۆری لەگەڵ خۆیدا هێناوە، چ بە لایەنگیری و پشتیوانی لە شۆڕشەکە و چ بە دژایەتیکردن و رەشکردنی ئەم شۆڕشە. لەهەردوو باردا ئەمە سەرچاوەی خۆی لە راستینەی ئەم شۆڕشەدا وەردەگرێت، کە شۆڕشێکی نوێیە و بە درووشم و پارادایم(جیهانبینی)ێکی نوێ و بە بەرنامە و ئامانجێکی نوێوە سەریهەڵداوە. بۆیە دەبێت ئەم هەڵوێست و کاردانەوە دژ بەیەکانە لەسەرەتای ئەم شۆڕشەوە بە ئاسایی و “دیالیکتیکی شۆڕش” ببینرێت. چونکە گفتوگۆ سەبارەت بە راستینەی ئەم شۆڕشە بەشێکە لە خودی ئەرکی شۆڕشگێڕییانەی شۆڕشەکە خۆی. ئەگەر شۆڕشێک پانتاییەک بۆ هەڵوێست و کاردانەوەی دژبەیەک، گفتوگۆ و رەخنەی هەمەلایەنە پێشنەخات، ئەوا دیارە خودی شۆڕشەکە نە نوێیە و نە خاوەن کاریگەرییشە و نە شۆڕشیشە.
لەم ماوەیەدا؛ لەدەرەوەی خودی شۆڕشگێڕان و رەوتە شۆڕشگێڕییەکەدا، هەڵوێست و کاردانەوە و گفتوگۆ و رەخنەگەلێک سەبارەت بە خودی درووشمە بنچینەییەکەی شۆڕشەکە “ژن، ژیان، ئازادی” لەئارا دایە. هەم سەبارەت بە سەرچاوەی ئەم درووشمە و هەمیش ناواخن و ناوەڕۆکی درووشمەکە بۆتە رۆژەڤی سەرەکییان. هەندێک دژ بەو درووشمەن و خوازیارن بێناوەڕۆکی بکەن یان بیگۆڕن یاخود چەواشەی بکەن، هەندێکیش پەسندی دەکەن و بە درووشمی هەرەگونجاوی شۆڕشگێڕیی دەبینن. هەندێکی تریش بەهی خۆیانی دەزانن – وەک لەم ماوەیەدا خالید عەزیزی لە لێدوانێکدا رایگەیاند کە ئەم درووشمە هی حزبەکەیانە- و بێ ئەوەی پێشتر ئەم درووشمەیان گووتبێتەوە و بەرزکردبێتەوە، تەنانەت یەک دێڕیشیان لەسەر ئەم درووشمە نووسیبێت یان گووتبێت، یاخود بە کرداریی کاریان بۆ کردبێت. بێگومان، ئەمە لەکاتێکدا بەڕێوەدەچێت کە سەرچاوەی ئیلهام وەرگرتن و داڕێژەری ئەم درووشمە دیارە و لە ساڵانێکی زۆردا کاری بۆ کراوە تا فۆرمیلی کۆتایی خۆی لە سێ دەستەواژەی “ژن، ژیان، ئازادی”دا وەرگرتووە و بۆتە پارادایم و بەرنامە و ئامانجی رەوتێکی شۆڕشگێڕیی کوردستانی و جیهانی. هەروەها بەر لەوەی لە رۆژهەڵات و ئێراندا ببێتە درووشم و پارادایم و بەرنامە و ئامانجی شۆڕش، پێشتر لە نێو ئەدەبیاتی فیکری رێبەر عەبدوڵڵا ئۆجەلان و تەڤگەری ئازادی پەکەکەدا بووە بە درووشم و پارادایم و بەرنامە و ئامانجی تێکۆشان. زۆر بە ڕوونیش وەک درووشمێک لە باکوور و رۆژئاوای کوردستاندا، زیاتر لە سی ساڵە لە ئەدەبیاتی ئەم تەڤگەرە و لە بۆنە و چالاکییەکانی گەلدا بەرزکراوەتەوە و کاری لەسەر کراوە. بۆیە سەرچاوەکەی و مێژووی سەرهەڵدانی ئەم درووشمە زۆر روونە. بەڵام ئەوەی روون نییە و دەبێت رەخنە و گفتوگۆی لەبارەیەوە بکرێت، ئەوەیە کە؛ هەڵوێست و کاردانەوە و گفتوگۆ و رەخنەکانی دژ بەم درووشمە، بۆچی و چۆن و لەکوێوە سەرچاوە دەگرن؟ بۆچی دەخوازرێت نکۆڵی لە سەرچاوەی لەدایکبوونی درووشمەکە بکرێت؟ کێن ئەوانەی ئەم نکۆڵیکارییە دەکەن؟ بە چ مەبەستێک دەیکەن؟
لەم وتارەدا؛ هەوڵدەدەین سەبارەت بەم پرسیارانە و خودی شۆڕشەکە بۆچوون و شرۆڤەکارییەک بکەین.

-٢-
هەر شۆڕشێک کە لەبەرامبەر بە هەر سیستەم و رژێمێک بەرپا دەبێت، لەگەڵ خۆیدا دژەشۆڕشی خۆیشی دەردەخات. رەنگبێ زۆر جار دژەشۆڕش وەک رەوتێک یان چەند رەوتێک خۆی نمایش بکات. ئەمە دیالیکتیکی شۆڕشە. هەر شۆڕشێک پارادیمێکی خۆی هەیە و بەو پارادایمە بەرنامەی کاری شۆڕشگێڕیی خۆی دادەڕێژێت و بەرەو ئامانجەکانی دەڕوات. رەوتەکانی دژەشۆڕشیش رێک بەپێچەوانەی رەوتی شۆڕشگێڕییەوە خاوەن پارادایمێک و بەرنامە و ئامانجگەلێکی جیاوازی خۆیانن دژ بەو شۆڕشە. زۆر جار ئەو سیستەمەی شۆڕشی لەبەرامبەردا بەرپاکراوە، رەوتەکانی دژەشۆڕش بەشێوەیەک لە شێوەکان دەچنەوە سەنگەری ئەو سیستەمە شۆڕش لەسەرکراوەدا و لە بەرژەوەندییەکانی ئەو سیستەمەدا سەنگەر لە رەوتە شۆڕشگێڕییەکە دەگرن. ئەمەش بەچەند قۆناخێکی بەناویەکداچوودا ئەنجام دەدرێت؛ سەرەتا، کە بەرپابوونی شۆڕشەکە لە قۆناخی سەرەتایی دایە، رەوتە دژەشۆڕشییەکان خۆیان وەک نوێنەری رەوتە شۆڕشگێڕییەکە نیشان دەدەن و بۆ نمایشکردنی ئەمەش یەکسەر دەست بۆ ئامرازە قەباکانی توندوتیژییەکان و زەبروزەنگ دەبەن، ئەمە لەکاتێکدا شۆڕشی بەرپابوو، زەبروزەنگ و توندوتیژیی نەخستۆتە بەرنامەی کاری خۆیەوە و لەپارادایمەکەیشدا شوێنی پێنەداوە. بەڵام رەوتە دژەشۆڕشییەکان لەپێناو زوو گرتنەدەستی دەسەڵات و باڵادەستبوون بەسەر رەوتە شۆڕشگێڕییەکەدا، پەنا وەبەر ئاسانترین و بەردەستترین ئامراز دەبەن، کە زەبروزەنگ و توندوتیژییە، بەم شێوەیە دەیانەوێت سواری شەپۆڵە شۆڕشگێڕییەکەی گەل و کۆمەڵگەکان ببن و پێشەنگایەتی رەوتە شۆڕشگێڕییەکە بخەنە ژێر رکێفی خۆیانەوە و خۆیان بەخاوەنی شۆڕشەکە و درووشم و پارادایم و بەرنامەی شۆڕشەکە دەبینن.
بەڵام کاتێک ئەمەیان بۆ نەچووە سەر، هەوڵدەدەن، لە رێگای جۆرێک لە “شەڕی تایبەت”ەوە پڕوپاگەندە دژ بە رەوتە شۆڕشگێڕییەکە بکەن، هەوڵدەدەن درووشمەکانی شۆڕشەکە بگۆڕن، یان چەواشەی بکەن و بیشێوێنن، سوکایەتی و تەشهیر بە پێشەنگەکان و هێزەکانی نێو رەوتە شۆڕشگێڕییەکە بکەن. دواجار کە ئەمەیشیان بۆ نەچووەسەر، ئەوا بە ئاشکرایی سەنگەر لە شۆڕشە بەرپابووەکە دەگرن و لەهەوڵی شکستپێهێنانی شۆڕشەکەدا، یان بەلاڕێدابردنیدا دەبن.
ئەوەی جێی تێڕامانە؛ کاتێک کە شۆڕشەکە بەرەو سەرکەوتن دەڕوات و سیستەمە باڵادەستەکەی رووخاندووە، بەڵام هێشتا سیستەمی خۆیشی ئاوانەکردووە، واتا لە دۆخی بێ سیستەمیدا کە دۆخێکی گێژاودارە، ئەو رەوتە دژەشۆڕشیانە هەوڵدەدەن شۆڕشەکە بدزن و دەستەکەوتەکانی قۆرخ بکەن. واتا لەهەوڵی زەوتکردنی بەرهەمەکانی شۆڕشدا دەبن. یەکەم هەنگاویشیان دژ بە هەموو پێشەنگان و هێزە شۆڕشگێڕییەکان رادەوەستن و هەوڵدەدەن، بێکاریگەریان بکەن، بیانکڕن، بیانکوژن، دەربەدەر و وڵاتبەدەریان بکەن و بە دووژمنی شۆڕشە بەرپابووەکە ناوزەدیان بکەن.
ئەمەی لەسەرەوە باسم کرد، لە زۆربەی شۆڕشە مەزنەکانی مێژووی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا روویداوە، جا لەم ململانێیەدا؛ یان رەوتە شۆڕشگێرییەکان سەردەکەون، یاخود رەوتە دژە شۆڕشییەکان، سەردەکەون. لە شۆڕشە ئایینییەکاندا، لە شۆڕشە چینایەتی و رزگاریخوازییەکاندا، لە شۆڕشە کۆمەڵایەتییەکاندا، گەلێک نموونەمان لەم رووەوە هەیە، بەمەش یان شۆڕشەکان ئەنجامی ئەرێنی زۆر مەزن بەدەستدەهێنن و دونیایەکی نوێ و باشتر، سیستەمێکی نوێ بونیاد دەنێن، یاخود رەوتە دژە شۆڕشییەکان مەرگەسات و کارەساتی زۆر خوێناوی و جەرگبڕ بەسەر شۆڕشگێڕان و گەل و کۆمەڵگە راپەڕیوەکەدا دێنن. رەنگبێ لە نموونەی ئەمەدا؛ لە زۆربەی شۆڕشە ئایینییەکاندا ببینین. هەروەها لە شۆڕشی فەڕەنسای ساڵانی 1789-1799 ، لە شۆڕشی ئۆکتۆبەری رووسیای ١٩١٧دا و لە سەرجەم شۆڕشە سۆسیالیستییە چینایەتییەکان و رزگاریخوازەکانی گەلاندا، ببینین. بەرچاوترین نموونەش لە خۆرهەڵاتی ناویندا؛ شۆڕشی گەلانی ئێرانی ساڵی ١٩٧٩ بوو، کە لەلایەن رەوتی کۆنسەرڤاتیڤی مەزهەبگەرای شیعەگەرای نەتەوەپەرستەوە خۆی بەسەر رەوتە شۆڕشگێڕییەکانی گەلانی ئێراندا زاڵ کرد و شۆڕشەکەی دزی و زەوتی کرد و هەموو رەوتە شۆڕشگێڕییەکانی ئەوکاتەی لەناوبرد و وڵاتبەدەر و پەرشوبڵاوەی پێکردن و کۆمارێکی ستەمکاری تیۆکراتی توندوتیژکاری دامەزراند. هەروەها دەکرێ نموونەی تریش بێنینەوە، راپەڕینی گەلانی باکوور و خۆرهەڵاتی ناوین لە ساڵانی ٢٠١٠-٢٠١٢ی ئەو وڵاتانە ببینین کە بەناوی “بەهاری عەرەبی”یەوە بوو و هەر زوو بەرهەمی ئەو راپەڕینانەیان لە گەلان دزی و هەمان سیستەم بە دەموچاوی جیاوازترەوە هاتنەوە سەر دەسەڵات…

-٣-
ئێستا کە شۆڕشێکی ئازادی تری گەلانی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا، بەپێشەنگایەتی ژنان و گەنجان، بەرپا بووە، بە پارادایم و بەرنامەیەکی پووختی شۆڕشگێڕیی و بە ئامانجی گۆڕینی ریشەییانەی ئەقڵییەت و سیستەمی سیاسی و کۆمەڵایەتی کولتووری و رەهەندەکانی تری ژیانی ئەو گەلانە، لەسەرپێیە و رۆژ بە رۆژ و هەنگاو بە هەنگاو فراوانتر و قووڵتر دەبێتەوە و تەنگی بە سیستەمە دەسەڵاتدارەکەی ئێران هەڵچنیوە، رێک لە دۆخێکی وەهادا؛ رەوتەکانی دژە شۆڕشیش، چ لەناو ئێران و رۆژهەڵاتی کوردستاندا، چ لەدەرەوەیدا، خەریکن بەو هەنگاوانەی باسمان لێیانەوە کرد، هەوڵدەدەن، خۆ بەخاوەنی ئەو شۆڕشە بزانن، لەهەمانکاتدا هەوڵدەدەن ئاراستە راستەقینەکەی شۆڕشەکە بگۆڕن و بەلاڕێیدا ببەن، دەستیان بە تەشهیرکردن و ناوزڕاندنی پێشەنگان و هێزە شۆڕشگێڕییەکانی کردووە. لەهەمووی سەرنجڕاکێشتر؛ هەوڵدەدەن درووشمی بنچینەیی شۆڕشەکە کە “ژن، ژیان، ئازادی”یە، بێواتای بکەن و لەناوەڕۆکی خۆی بەتاڵبکەنەوە، بیگۆڕن و درووشمگەلێکی دیکەی بخەنە شوێنی، یان چەواشەی بکەن و واتای دیکەی لێباربکەن. هەروەها هەوڵدەدەن لەسەر بنەمای دەمارگیری ئایینی، ئایینزایی، نەتەوەپەرستی، شۆڕشەکە پارچە بکەن و وای نیشان بدەن کە ئەم شۆڕشە تەنیا هی یەک گەلە، دژ بە گەلانی تر..!!
بێگومان؛ ئەم درووشمە “ژن، ژیان، ئازادی” درووشمێکی رووت و رووکەشی و بێ ناوەڕۆک و بێ بنەما و بێ سەرچاوە نییە، بەڵکو لە بنچینەدا درووشمێکی فەلسەفی، فیکری، کولتووری، کۆمەڵایەتی، ئیکۆلۆژیی و سیاسییە. لە ناواخنی فەلسەفەی پارادایمێکدا لەدایکبووە، گوزارشتێکی پووخت و جەوهەریانەی ئەو پارادایمەیە کە لێیەوە دەرهاتووە. ئەم درووشمە دژەتێز(ئانتی تێز)ی سەرجەم ئەو درووشمانەیە کە پێشتر لە شۆڕشەکانی پێشخۆی هاتوون و بەرزکراونەتەوە.
با سەرەتا بزانین پارادایمی ئەم شۆڕشە چییە و چ بەرنامەیەکی هەیە و بە چ ئامانجێک بەرپا بووە:
لە درووشمە بنچینەییەکەیەوە “ژن، ژیان، ئازادی” تێدەگەین کە ئەم شۆڕشە بەرپابووەی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران، بە پارادایمێکی نوێوە دەستی بۆ دێرینیترین، قورستترین و بنچینەییترین کێشە بردووە کە کێشەی ماف و ئازادیی ژنە و سەرچاوەی بنەڕەتی کۆی کێشەکانی تری مرۆڤایەتییە. ژن لەم درووشمەدا، ئۆبژەیەک نییە، بەڵکو سۆبژەیە، هەم لەدۆخی ئۆبژەییکراویدا رزگارکراوە، کارەکتەرێکی کارا و چالاکە و کاڵا و ئامڕازێک نییە، هەمیش وەک سۆبژەیەک گەوهەری شۆڕشەکەی پێکهێناوە، کە ئەگەر “ژن” وەک سۆبژەیەک نەبێت، واتا بە ناسنامە، ئیرادە، کەسێتی، سەرچاوەی ئافراندن و داهێنان و بوونی کۆمەڵگە نەبێت، ئەوا نە “ژیان” واتای هەیە و نە “ئازادی”یش. بۆیە ژن لەم درووشمەدا هەم سۆبژەی بنچینەیی پارادایمەکەیە و هەمیش پێشەنگی بەجێهێنانی ئەو پارادایمەی شۆڕشە، کە لەگەڵ خۆیدا بەرنامە و ئامانجەکانی ئەو پارادایمە شۆڕشگێڕییەش دادەڕێژرێت.
کێشەی ماف و ئازادیی ژن کێشەی بنچینەیی و هەرەدێرینی خودی کۆمەڵگەیە، بۆیە تا ژن ئازاد نەبێت و بە مافەکانی نەگات، کۆمەڵگەش بە ماف و ئازادییەکانی ناگات. بەهۆی دەرکەوتن و باڵادەستبوونی ئەقڵییەتی پیاوسالارییەوە، کە لەگەڵ خۆیدا سیستەمی پلەداریی، بەدوایشیدا سیستەمی دەسەڵاتخوازیی و دەوڵەتگەرایی لێیەوە پەیدا بووە، زیاتر لە پێنج تا حەوت هەزار ساڵە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی خستۆتە ناو کێشە و قەیران و گێژاوەوە. بۆیە تا کێشەی ماف و ئازادییەکانی ژن چارەسەر نەبێت، هیچ کێشە و قەیران و گێژاوێکی کۆمەڵگەش چارەسەر نابن، واتا کێشەکانی تری ژیان و ئازادییش چارەسەر نابن. بۆیە ژن لەم شۆڕشەدا خودی پێشەنگ و کارەکتەرە شۆڕشگێڕییەکە و رەوتە شۆڕشگێڕییەکەیە.
لەبەرئەوەی پەیوەندییەکی دیالیکتیکی ناوخۆیی لەنێوان هەر سێ پێکهاتەکەی درووشمی شۆڕشەکە “ژن، ژیان، ئازادی”دا هەیە، بەبێ یەکتر واتادار نابن و تەواوکاریی یەکترن. بۆیە لەمیانەی ئەو پەیوەندییە دیالیکتیکییە ناوخۆییەوە تێدەگەین کە؛ ژیان و ئازادی بەهەموو رەهەندەکانیانەوە، پابەندە بە خودی ماف و ئازادییەکانی ژنەوە. بەبێ هەبوونی ماف، ناسنامە، ئیرادە و ئازادییەکانی ژنان، هیچ واتایەک بۆ چەمکەکانی ژیان و ئازادییش نامێنێتەوە. بەبێ ئازادیی ژن هیچ کێشەیەکی چینایەتی، نەتەوایەتی، ئیکۆلۆژیی و کێشەکانی تری کۆمەڵگە چارەسەر نابن. دەوڵەت و هێزەکانی مۆدێرنیتەی سەرمایەداریی و دەوڵەت-نەتەوە و دەوڵەت-ئایینگەرا و مەزەهەبگەراکانی خۆرهەڵاتی ناوین لەبەر ئەوەی خاوەنی ئەقڵییەت و پارادایمی پیاوسالاریین و دەسەڵاتخوازی پاوانکار و دەوڵەتگەرای ستەمکارن، لەمیانەی بێناسنامەکردن و بێمافکردن و بێئیرادەکردنی ژنەوە، هەم ژیانیان بێ واتاکردووە و کردوویانەتە دۆزەخێکی سەر رووی زەمین بۆ مرۆڤەکان و کۆمەڵگەکان، هەمیش ئازادییان لەناواخن و جەوهەری خۆی دەرخستووە و بێ ناوەڕۆکیان کردووە. بەمەش توانیویانە بەسەر کۆمەڵگە و گەلاندا زاڵ و باڵادەست بن. کەواتە هەر شۆڕشێک کە دژ بەو سیستەمانە و پارادایمە دژەژن و دژەژیان و دژە ئازادییە بەرپاببێت، ناچارە و دەبێت بە دژەپارادایمێکی ئەو سیستەمانەوە شۆڕش بەرپا بکات، لێرەوە، تێدەگەین کە درووشمی “ژن، ژیان، ئازادی” گەوهەر و ناوەڕۆکی گوزارشتبوونی ئەو پارادایمەیە کە دژە سیستەمی باڵادەستە لە کوردستان و خۆرهەڵاتی ناوین و جیهانیشدا. ئەم پارادایمەش پارادایمی مۆدێرنیتەی دیموکراتییە، کە لەسەر بنەمای ئازادی ژن، کۆمەڵگەیەکی دیموکراتی ئیکۆلۆژی و ئابووریی هەرەوەزکاریی، خۆی بونیادناوە. بۆیە دەبینین کە ئەم درووشمە وەک تۆپەڵێکی ئاگرین، بە کوردستان و ناوچەکە و جیهاندا تا دێت فراوانتر و گەورەتر دەبێت و هەڵگرانی ئەم درووشمە بە پارادایمێکی نوێوە تێکۆشانی ئازادی بەڕێوە دەبەن. چونکە مۆدێرنیتەی دیموکراتی هەم دژ بە سیستەمی مۆدێرنیتەی سەرمایەدارییە، هەمیش دژ بە دەوڵەت-نەتەوە، دەوڵەت-ئایینگەرا و دەوڵەت-ئایینزاگەراکانە. بۆیە درووشمی “ژن، ژیان، ئازادی” درووشمێکی دژەتێزی مۆدێرنیتەی سەرمایەداریی و دەوڵەت-نەتەوە و ئایینگەرا و ئایینزاگەراکانە.
ئەم درووشمە؛ کە لەلایەکەوە بەرهەمی پەنجا ساڵ تێکۆشانی فەلسەفی، فیکری، کۆمەڵایەتی، کولتووری، سیاسی و گەریلایی و شەڕڤانانی تەڤگەری ئازادیی پەکەکە و رێبەر عەبدوڵڵا ئۆجەلانە- بەتایبەتی بەرهەمی تێکۆشانی خودی ژنانی ئازادیخواز و شۆڕشگێڕە- تا دوا فۆرمیلی خۆی وەرگرتووە، بە چەندین قۆناخی یەکتر تەواوکاردا تێپەڕیوە، دواجار لە فۆرمیلەی “ژن، ژیان، ئازادی”دا گوزارشتی لە خۆی کردووە. لەلایەکی تریشەوە رەگ و ریشەیەکی مێژوویی زۆر قووڵتر لەو پەنجا ساڵەی تێکۆشاندا هەیە و دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای بەکۆمەڵگەبوونی رەوەمرۆڤەکان لەسەردەمی چاخی بەردینی نوێ (نیۆلۆتیک)، بەدوایدا تێکۆشانی بەردەوامی هەزاران ساڵەی ژن و کۆمەڵگە سرووشتییەکان دژ بە ئەقڵییەتی پیاوسالاری-دەسەڵاتگەرا-دەوڵەتگەراکانەوە، بۆ ئەوەی جەوهەری کۆمەڵگەبوونی خۆیان لەدەست نەدەن، کە ئافرێنەرێتی و پیرۆزی ژن، ژیان و ئازادییە، خۆیان پاراستووە و بەرگرییان لە خۆیان کردووە. بەڵام لەم پەنجا ساڵەی دواییدا، بەتایبەتتر لەو سی ساڵەی رابردوودا، ئەم تێکۆشان و بەرگرییکردنە لە ژن و ژیان و ئازادی- بە پێشەنگایەتی خودی ژنان- گەیشتۆتە ئاستی پارادایمێکی ئازادیی ژن و کۆمەڵگە و گەلان، کە ژنی کورد و گەلی کورد تێیدا رۆڵی پێشەنگایەتییان بینیوە. ئەوەی ئەمڕۆ لە رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران روودەدات، گوزارشتێکی قووڵ و بەردەوامیی ئەم تێکۆشانەیە.

-٤-
ئەگەر بەراوردێکی پانۆڕامایی ئەم درووشمە شۆڕشگێڕییە “ژن، ژیان، ئازادی” بکەین لەگەڵ چەند درووشمێکی تری شۆڕشە مەزنەکانی تری مێژوو، ئەوا بەڕوونی دەبینین کە چەندە درووشمێکی هەمەلایەن و گشتگیر و جیهانییانەیە، خۆی بە هیچ ئایینێک، ئایینزایەک، چینێک، گەل و نەتەوەیەکەوە سنووردار نەکردووە، بەڵکو سەرجەم رەهەندە فراوانەکانی ژیانی مرۆڤ و کۆمەڵگەکانی لەخۆوە گرتووە. درووشمی “ژن، ژیان، ئازادی” بە بەراورد لەگەڵ درووشمی “برایەتی، یەکسانی، ئازادی”ی شۆڕشی فەڕەنسا، کە تەنیا سێ رەهەندی وەرگرتووە کە برایەتی و یەکسانی و ئازادی نێوان کۆمەڵگەی فەڕەنسی بوو، کە دواتر کاریگەری بەسەر کۆی مرۆڤایەتیش دادەنێت، بەڵام شوێن و پێگەی ژن لەم درووشمەدا بوونی نییە، رەهەندەکانی تری ژیان کە دادپەروەری و ئاشتی و بەیەکەوەژیانی ناسنامە جیاوازەکان و ئیکۆلۆژیایە پشتگوێخستووە. هەڵبەتە هەر زوو شۆڕشی فەڕەنسا لەلایەن بۆرژواکانەوە، کە خاوەن ئەقڵییەتێکی پیاوسالار و دەسەڵاتگەرا و دەوڵەتگەرا بوون، بەلاڕێدا بردرا و شۆڕشگێڕانی خەڵتانی خوێن کران و ئیمپراتۆرییەتی فەڕەنسی- ناپلیۆنی لێکەوتەوە و ئەمەش داگیرکردنی وڵاتانی تری لە ئەوروپا و ئەفریقیای بەدوادا هات.
هەرچی درووشمی “کرێکارانی جیهان یەکبگرن”ی شۆڕش و جوڵانەوە سۆسیالیستی و کۆمۆنیستییەکانی کۆتایی سەدەی نۆزدە و کۆی سەدەی بیستەمیشە، دەبینین کە تەنیا رەهەندە چینایەتییەکەی ململانێی نێوان چینی دەسەڵاتداری بۆرژوا و کۆی چینە ژێردەست و چەوساوەکانی بە بنەما وەرگرتووە. لەکاتێکدا رەگی چەوسانەوە و ژێردەستەیی چینەکان، سەرەتا بە چەوسانەوە و ژێردەستەکردنی ژن دەستیپێکردووە، وەک رێبەر ئۆجەلان دەڵێت؛ “ژن دێرینترین نەتەوەی کۆلۆنیاڵیکراوە”. هەروەها ئەم درووشمە و درووشمە پەیوەستدارەکانی تری، وەک “نان، کار، ئازادی” زیاتر درووشمگەلێکی دەستەبەرکردنی لایەنی ماددیی و ئابووریین، نەک مەعنەوی و رەهەندەکانی تری ژیان.
بێگومان لەمێژوودا؛ گەلێک درووشمی تری شۆڕشەکان هەن، کە دەکرێ درووشمی “ژن، ژیان، ئازادی” لەگەڵ ئەو درووشمانەدا بەراوردکاریی بکرێن و دەرئەنجامی گرنگی لێیەوە دەربخرێت.

-٥-
لێرەدا گرنگە کە سەبارەت بە سرووشت و راستینەی ئەم شۆڕشە شرۆڤەیەک بکەین، تا بتوانین لە سرووشت و راستینەی درووشمەکەیشی تێبگەین.
شۆڕشی ئازادیی”ژن، ژیان، ئازادی” شۆڕشێکی نوێیە، نوێیە لە درووشمەکەی، پارادایمەکەی، بەرنامە و ئامانجەکەی، هەروەها لە پێشەنگەکانی و لە شێوازی بەکرداریکردنیدا، بەمەش جیای دەکاتەوە لە سەرجەم شۆڕشەکانی تری پێشخۆی لە ئێران و خۆرهەڵاتی ناوین و جیهاندا. ئەم شۆڕشە، بلێسەکەی لە رۆژهەڵاتی کوردستانەوە بووە و سەرجەم ئێرانی گرتۆتەوە. پێش ئەوەی لە رۆژهەڵات کڵپە بسەنێت، پێشتر لە باکوور و رۆژئاوای کوردستانەوە سەریهەڵداوە و تا ئێستاش بەردەوامە. بە واتایەکی تر؛ ئەم شۆڕشە هەم درێژکراوە و هەمیش تەواوکاریی شۆڕشە فراوانەکەی کوردستانە کە لە باکوور و رۆژئاوای کوردستاندا بەرپابووە و فراوان بووە و بەکاریگەریی راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی باکوور و رۆژئاوا، رۆژهەڵاتیش شۆڕشی خۆی بەرپا کردووە و کاریگەریی بەسەر هەموو گەلانی ئێراندا کردووە. بەڵام لەهەمانکاتدا ئەم شۆڕشە خاوەن تایبەتمەندێتی خۆشیەتی و راستینە و سرووشتی خۆی هەیە. واتە کۆپیکراو نییە، بەڵکو درێژەپێدەر و تەواوکارە، لەهەمانکاتیشدا خۆی شۆڕشێکە و بەهۆی ئەوەی لە جوگرافیا و کۆمەڵگەگەلێکی جیاوازدا، سەریهەڵداوە، راستینە و سرووشتی خۆیشی هەیە و دەبێت ببینرێت.
ئەم شۆڕشە لەمیانەی درووشمەکەیەوە، هەروەها بەشداربوونی ژنان و سەرجەم گەلان لەم شۆڕشەدا، ئەوەمان پێدەڵێت کە؛ لەسەر هەمان پارادایمی ئازادیی و بەیەکەوەژیانی دیموکراتیانەی شۆڕشی ئازادیی لە باکوور و رۆژئاوی کوردستان و باکوور-رۆژهەڵاتی سوریا بەرپا بووە. بێگومان ئەم پارادایمە ئازادیخوازییە وەک جولانەوەیەکی شۆڕشگێڕییش لە باشووری کوردستاندا لەنێو تێکۆشانی سەخت و دژواردایە. واتا لەرووی زیهنی و رۆحی چالاکوانێتیدا ئیلهام بەخش بووە بۆ شۆڕشی ئازادیی رۆژهەڵات و ئێران. ئەمە بەو واتایە نایەت کە ئەم شۆڕشە راستەوخۆ و بە ئۆرگانی لەلایەن باکوور یان رۆژئاواوە بەڕێوەدەچێت، بەڵکو رەوتە شۆڕشگێڕییەکەی ئەم شۆڕشە خۆی شۆڕشەکەی خۆی بەڕێوە دەبات، ئەوانەی رۆژانە لە گۆڕەپانەکە دان و لەبەرەنگاربوونەوەی سەخت و دژواردان و سات بە سات گیان و ژیان دەبەخشن ئەوانەن کە پێشەنگی راستەقینەی خودی شۆڕشەکەن. بەڵام بەهەمان ئەقڵییەت و پارادایمی شۆڕشگێڕانەوە. بۆیە ئەم شۆڕشە چەندە لەرووی درووشم، ناوەرۆک، پارادایم، بەرنامە و ئامانجەکانی خۆی لە شۆڕشی باکوور-رۆژئاوا دەچێت، بەهەمان شێوەش خۆی تایبەتمەندێتی و راستینەی خۆی هەیە و لەڕووی تێکۆشانی کرداریی و شێوازی چالاکییەکانیەوە تەواو مۆرکی خۆی و تایبەتمەندێتی خۆی هەیە. واتە ئەگەر سەرچاوەی ئەم شۆڕشە لە “باکوور، رۆژئاوا، رۆژهەڵات” لەڕووی زیهنی و پارادایمییەوە یەکیش بن، بەڵام هەر یەکێک لەو رەوتە شۆڕشگێڕییانە بەگوێرەی جوگرافیا و مێژووی وڵاتەکەیان، کۆمەڵگەکانیان، واقیعی سیستەمی دەسەڵاتدار و سیستەمی کۆمەڵایەتی باوی سەر وڵات و کۆمەڵگەکەی خۆیاندا، بوونەتە خاوەن تایبەتمەندێتی و سرووشتی خۆیان. ئەمە راستینەیەکی بەرچاوی شۆڕشەکەی ئێستای رۆژهەڵات و ئێرانە.
لەوانەیە بۆچوونێکی وەهاش هەبێت کە چۆن و کوا کاریگەرییەکانی شۆڕشەکانی باکوور و رۆژئاوا بەسەر ئەم شۆڕشەی رۆژهەڵات و ئێرانەوە هەیە؟ لێرەدا، ئەگەر چەند نموونەیەک لە رووداوە مێژووییەکانەوە لەو بیست و چوار ساڵەی رابردوودا بێنینەوە رەنگبێ باشتر لەو بەریەککەوتن و کاریگەرییەی رۆژهەڵات لەگەڵ باکوور و رۆژئاوا ببینن. لە ١٥ی شوباتی ساڵی ١٩٩٩دا کاتێک کە پیلانگێڕییەکی نێودەوڵەتی دژ بە رێبەر عەبدوڵڵا ئۆجەلان و پەکەکە و گەلی کورد بەڕێوەچوو، دەیانهەزار لە خەڵکی شارەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و تەنانەت لە زانکۆکانی تارانیشەوە، دژ بەو پیلانگێڕییە نێودەوڵەتییە راپەڕین و خۆپیشاندانی زۆر مەزن و شکۆمەندانەیان کرد، هەر بەهۆی ئەم راپەڕین و خۆپیشاندانانەوە دەیان شەهیدیان بەخشی و سەدان و هەزارانیان بریندار بوون و دەستگیر کران، هەر بەمەش نەوەستا لەوکاتەوە تا ئێستا هەزاران کچ و کوڕی رۆژهەڵات بەشداریی ریزەکانی پەکەکە بوون، ئێستاش بوونەتە خاوەن رێکخستنی فراوانی خۆیان (پژاک و کۆدار) لە رۆژهەڵات و ئێراندا. هەروەها لە زیندانە دۆزەخییەکانی ئێران و رۆژهەڵاتدا چەندین شۆڕشگێڕی چالاکوان بەهەمان پارادایم و درووشمەوە بەرخۆدانیان کرد و تا دوا هەناسەیان بچووکترین سازشیان لە باوەڕیی و پارادایمەکەی خۆیان نەکرد.
هەروەها لەکاتی بەرپابوونی شۆڕشی رۆژئاوای کوردستان و بەدوایشیدا هێرشکردنی داعش و تورکیا بۆ سەر کۆبانێ و عەفرین و گرێسپی و سەرێکانی، خەڵکی رۆژهەڵاتی کوردستان و لە تارانیش بەدەیان هەزاریان خۆپیشاندانی زۆر بە شکۆیان بۆ پشتیوانی لە رۆژئاوا و خەڵکەکەی و شۆڕشەکەی کرد. ئەمەو دەیان و سەدان نموونەی تر پێمان دەڵێن کە؛ لە رۆژهەڵاتی کوردستان و تاڕادەیەکیش لە کۆی ئێرانیش، بەتایبەتی لەنێو خوێندکاران، گەنجان و ژناندا کاریگەرییەکی بەرچاوی شۆڕشی ئازادی کوردستان لە باکوور-رۆژئاوا هەیە و بە ئیلهام وەرگرتن لەم شۆڕشە ئەوانیش شۆڕشی خۆیان بەرپاکردووە و بەهەمان درووشم و پارادایمەوە لە شۆڕش دان. بێگومان کاریگەرییەکانی کەناڵە تیڤییە ئازادیخوازەکان، میدیای دیژیتاڵ رۆڵێکی گرنگیان لەم هۆشیاربوونەوەیەی گەلی کورد و گەلانی ئێران و تێگەیشتن و کاریگەربوون بەو پارادایم و شۆڕشەی ئازادی لە باکوور-رۆژئاوا هەیە.
یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی راستینە و سرووشتی ئەم شۆڕشە ئەوەیە کە تەنیا شۆڕشێکی سیاسی رووت نییە و تەنیا بەرامبەر خودی دەسەڵاتە ستەمکارەکەی ئێرانیش نییە، بەڵکو ئەم شۆڕشە، هەرچەندە هێشتا هەموو تایبەتمەندێتی و سرووشتەکەی بەتەواوی دەرنەکەوتووە، بەڵام لە درووشمە بنچینەییەکە و درووشمەکانی تریدا دەردەکەوێت کە ئەم شۆڕشە لەبنەمادا:
1. شۆڕشێکی زیهنی-فیکرییە، رێنیسانس و رۆشنگەرییەکی نوێیە دژ بەو زیهنییەتە باڵادەستەی لە ئێران و رۆژهەڵاتی کوردستاندا باڵادەستە و دژەژن و دژەژیان و دژەئازادییە. واتا دژ بە سیستەمی دەوڵەت-نەتەوە، دەوڵەت-ئایینگەرا-مەزهەبگەرایە.
2. شۆڕشێکی کولتوورییە، دژ بەو کولتوورە باڵادەستەیە کەوا هەزاران ساڵە بەسەر مرۆڤ و کۆمەڵگەکانی رۆژهەڵات و ئێران و خۆرهەڵاتی ناویندا داسەپێنراوە، ئەو کولتوورە باڵادەستە کولتوورێکی دژەژن، دژە ژیان، دژە ئازادییە.
3. شۆڕشێکی کۆمەڵایەتییە، دژ بەو دۆخە کۆمەڵایەتییەی کەوا تاک و کۆمەڵگەکانی رۆژهەڵات و ئێرانی تێدا چەپێندراوە و سەرکوتکراوە، کە تێیدا زەمینەی ئازادی، یەکسانی، کار، دادپەروەری، ژیانێکی بەشکۆی دادپەروەر و یەکسان و ئازاد، بەیەکەوەژیانی دیموکراتیانە و ئاشتەوایانەی تا دواڕادە نەهێشتووە.
4. شۆڕشێکی ئیکۆلۆژییە، کە دژ بەو دۆخە داسەپێنراوەیە کە ژینگەی سرووشتی و کۆمەڵایەتی وێران کردووە و زەمینەی ژیانی نەهێشتووە.
5. شۆڕشێکی سیاسییە، دژ بەو سیستەمە سیاسییەی کەوا زیاتر لە چل ساڵە، لەمیانەی دزین و زەوتکردنی شۆڕشی ئازادی گەلانی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩دا بەرپاببوو، هاتۆتە سەر دەسەڵات و بە ئاگر و ئاسن سەرکوتی ژنان و گەلی کورد و گەلانی تری ئێرانی کردووە. دژ بەو گەندەڵییەی دەسەڵاتە ستەمکارەیە کە رۆڵەکانی ئەم گەلانە، لەسەر دەرکەوتنی چەند تاڵە قژێکی ژنان، لەسەر بەرەنگاربوونەوەی ئەم دەسەڵاتە، بەناوی خوا و ویلایەتی فەقیهی خۆکردنە جێگری خواوە، دەکوژرێن، لەسێدارە دەدرێن، دەخرێنە کونجی زیندانەکانەوە. ئەم دەسەڵاتە تیۆکراتە خۆسەپێنە، گەلی کورد و گەلانی تری ئێرانی غەرقی هەژاری، بێکاری، ئاڵوودەبوون بە ماددە هۆشبەرەکان، تەشەنەپێدانی دەمارگیریی ئایینی، ئایینزایی، نەتەوەپەرستی کردووە.
بۆیە ئەم شۆڕشە کە زیاتر لە مانگێکە بەرپابووە، رۆژ بە رۆژ سرووشت و تایبەتمەندێتییەکانی دەردەکەوێتەڕوو، بەر لەهەموو شتێک شۆڕشێکی زیهنی، کولتووری، کۆمەڵایەتی، ئیکۆلۆژیی، ئینجا سیاسییە. هەرچەندە ئێستا زیاتر لایەنە سیاسییەکەی بەرچاوە، ئەمە لەبەر ئەوەیە کە سیستەمی دەسەڵاتداریی ئێران، لەخۆیدا گوزارشت و نوێنەرایەتی لە هەموو ئەو سیستەمە زیهنی، کولتووری، کۆمەڵایەتی، ئیکۆلۆژی و سیاسییە دەکات کە گەلی کورد و گەلانی ئێران لەدژیدا راپەڕیون و شۆڕشیان بەرپا کردووە. ئەمەش راستە و هەڵە نییە، چونکە رووخاندنی ئەم سیستەمە سیاسییە دەسەڵاتدارەی ئێستای ئێران، رێگە لەبەردەم رووخاندنی کۆی سیستەمە زیهنی و کولتووری و کۆمەڵایەتییە باڵادەستەکە دەکاتەوە و قۆناخێکی نوێ و زەمینەیەکی نوێ لەبەردەم ئاواکردن و بونیادنانی سیستەمێکی زیهنی، کولتووری، کۆمەڵایەتی و ئیکۆلۆژی و سیاسی نوێ و ئازاد و دیموکراتیانە دەکاتەوە و دەکرێ لەمیانەی سیستەمێکی کۆنفیدراڵی دیموکراتییدا گەلی کورد و گەلانی تری ئێران، ببنە خاوەن خۆبەڕێوەبەرێتی دیموکراتیانەی خۆیان و لەسەر بنەمای بەیەکەوەژیانی ئازاد و دیموکراتیانەدا لەسەردەمێکی نوێدا شکۆمەندانە بژین.
یەکێک لە تایبەتمەندێتییەکانی ئەم شۆڕشە ئەوەیە کە لەهیچ شۆڕشێکی تری مێژوویی گەلان ناچێت. بەڵام لەسرووشت و تایبەتمەندێتی و ئاستی کاریگەرییەکانیدا لە ناوخۆی ئێران و ناوچەکە و جیهاندا، زۆر لە شۆڕشی پاریسی ١٩٦٨ی خوێندکاران دەچێت. چونکە شۆڕشی پاریسیش ئەوەندەی شۆڕشێکی زیهنی، کولتووری، کۆمەڵایەتی بوو، ئەوەندە سیاسی نەبوو. هەرچەندە دواتر کاریگەریی سیاسیی زۆریشی بەسەر سیستەمی سیاسی ئەوروپا و جیهانیشدا هەبوو. ئەم شۆڕشەش کە تەنیا شۆڕشێکی خوێندکاران نییە، بەڵکو شۆڕشی ژنان و گەنجان و گەلان و خەڵکە هەژار و بێکارەکەیە، لەنزیک مەودا و دوورمەودادا، کاریگەرییەکی چۆنایەتی زۆر بەسەر گەلانی خۆرهەڵاتی ناوین و جیهاندا دەکات. هەر لە ئێستاوە ئاماژە گرنگەکانی ئەم کاریگەرییە دەبینین.
کەواتە ئەم شۆڕشە، شۆڕشێکی دژە دەسەڵاتی، دژە دەوڵەتگەراییە. واتە ئەم شۆڕشە لەوەدا ناوەستێت کە تەنیا سیستەمە سیاسییە دەسەڵاتدارە باڵادەستەکە بگۆڕێت، بەڵکو بەئامانجی گۆڕین و وەرچەرخاندنی کۆی سیستەمی زیهنی، کولتووری و کۆمەڵایەتیی باڵادەستی سەر رۆژهەڵات و ئێران بەرپابووە و بەڕێوە دەچێت.
لەکاتێکدا، کە ژنان و گەنجانی کورد و گەلان پێشەنگایەتی ئەم شۆڕشە دەکەن و بە درووشمی هاوبەش لە مەیدانەکان دان، ئەمە بۆخۆی بەڵگە و سەلمێنەری ئەوەیە کە ئەم شۆڕشە لەبنچینەدا بژاری بەیەکەوەژیانی ئازاد و دیموکراتیانەی گەلانی کردۆتە بژاری خۆی بۆ داهاتوو، تا ئێستا گەلانی راپەڕیو نەک هەر دژ بەیەکتر نین، بەڵکو بەیەکەوەن و خەونی بەیەکەوەژیانی ئازاد و دیموکراتیانەیان هەیە و خۆ بەدوور دەگرن لە هەموو جۆرە دەمارگیرییەکی ئایینی، ئایینزایی، ئەتنیکی و نەتەوەیی. ئەمەش یەکێکە لە خاڵە هەرە درەوشاوە جیاوازەکانی ئەم شۆڕشە.

-٦-
وەکو باسمان کرد؛ لەبەرامبەر ئەم شۆڕشەدا کۆمەڵێک رەوتی دژە شۆڕشەکەش هەر لە ئێستاوە ئاماژەکانی دەبینرێن. وەکو دەبینین؛ هاوکات لەگەڵ دژایەتیکردنی رژێمی ئێران بۆ ئەم شۆڕشە، لەدەرەوەی رژێمیش رەوتگەلێکی دژەشۆڕشیش کاران و لەهەوڵی دژایەتیکردنی ئەم شۆڕشەن، بەو رێگا و رێبازانەی کە لەسەرەوە باسمان کردن. وەکو دەبینین؛ هۆکاری دژایەتیکردنی ئەم شۆڕشە لەلایەن رژێمی ئێرانەوە دیارە کە بۆ مەرگی ئەم رژێمە بەرپابووە، بۆیە بەئاگر و ئاسن، بەهەموو شێوازێکی سەرکوتکردن لەهەوڵی سەرکوتکردنی ئەم شۆڕشە دایە. بەڵام دیارە ناتوانێت لەم سەرکوتکردنەیدا سەربکەوێت. ئیدی رژێمی ئێران، هەروەها ژنان و گەلانیش ناچنەوە دۆخی پێش ئەم شۆڕشە. لەنزیک مەودا، یان ماوەیەکی کەمخایەندا ئەو رژێمە چیتر ناتوانێت بەردەوام بێت و وەکو رابردوو پاوانی دەسەڵات، ژن و ژیان و ئازادیی گەلی کورد و گەلان بکات.
بەڵام لەدەرەوەی رژێم، ئەو رەوتانە کێن و چین کە دژەشۆڕشن و هەر لە ئێستاوە، راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، دەستیان بە دژایەتیکردنی ئەم شۆڕشی ئازادییە کردووە؟. دەکرێ ئەو رەوتانە لەچەند خاڵێکدا پۆلین بکەین:
1. سەرجەم رەوتە ئیسلامییەکان- بە رەوتی سەلەفی و ئیخوانییەوە- بە بیانووی لەچک فڕێدان و لەئایین دەرچوون، پەراوێزخستنی دەسەڵاتی پیاوسالاری بەسەر ژنەوە، دژ بەم شۆڕشی ئازادییەن. ئێستا تەنیا لە قۆناخی دژەپڕوپاگەندە دان دژ بەو شۆڕشە، فەتوا دەدەن و هەڕەشە دەکەن. بەڵام لەوانەیە لە قۆناخەکانی تردا راستەوخۆ بکەونە دژایەتیکردنی ئەم شۆڕشە و بەکردارییش لە جموجۆڵ دابن. ئەمە هەر تەنیا لە رۆژهەڵات و ئێران نا، تەنانەت لە باشووریشدا ئەو رەوتانە دژایەتی و ترسی خۆیان لەم شۆڕشە نەشاردۆتەوە.
2. سەرجەم هێز و لایەنە نەتەوەپەرستەکان و پانئێرانیستەکان و شاپەرستەکان، دژ بەو شۆڕشە لە نێو دژەپڕوپاگەندە و لێدوانی سەیر دان لەسەر درووشمی شۆڕشەکە و هەر لە ئێستاوە لەهەوڵی دزین و زەوتکردنی شۆڕشەکە دان. ئەوانە هەوڵدەدەن لەرێگەی زلدەوڵەتەکانی رۆژئاواوە، پشتیوانی بەدەستبێنن و لەدوای رووخانی رژێمی ئێستادا، ئەوان دەسەڵات بگرنە دەست. ئەمە لەکاتێکدا، ئەو هێز و لایەنانە، لەڕووی ئەقڵییەت و سیاسەتەوە، بەقەد یەک گەرد، جیاوازییان لەگەڵ رژێمی ئێستای ئێراندا نییە.
3. هێز و لایەنە میللیگەرا و نەتەوەپەرستە سەرەتایی و کلاسیکییەکانی کوردیش، هەم لە باشوور و هەمیش لە رۆژهەڵات، هەر لە ئێستاوە لەرێگەی دژایەتیکردنی درووشمە سەرەکییەکەی شۆڕشەکەوە، یان چەواشەکردن و بێواتاکردنی درووشمەکەوە، لەهەوڵی بەلاڕێدابردن و پارچەکردنی شۆڕشەکە دان. لەمەش سەرنجڕاکێشتر؛ دەیانەوێت ئەم شۆڕشە سەرتاپاگیرییەی ئێران تەنیا لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا قەتیس بهێڵنەوە و سنوورداری بکەن. هەوڵدەدەن لەرێگەی بەکارهێنانی چەک و توندوتیژییەوە دەستوەردان لە شۆڕشەکە بکەن. بێ ئەوەی بتوانن کەمترین بەرگری رەوای ئەم گەلە راپەڕیوە بکەن. ئەم هێز و لایەنە کوردیانە، هەوڵدەدەن ئامانجەکانی ئەم شۆڕشە تەنیا لە ئامانجە سیاسییە دەسەڵاتخوازییەکەی خۆیاندا بخنکێنن. ئەمە لەکاتێکدا، ئەم شۆڕشە تەنیا بە ئامانجی سیاسی و زۆر بەتایبەتیش بە ئامانجی دەسەڵاتخوازیی و دەوڵەتگەرایی بەرپا نەبووە. وەکو باسمان کرد شۆڕشێکی زیهنی، کولتووری، کۆمەڵایەتی و ئینجا سیاسیی سەرجەم ژنان و گەلانی ئێرانە. ئەگەرنا ئەوا ژنان و گەلانی تری دەرەوەی کورد بەشداریان تێدا نەدەکرد. بێگومان ئەمە بەو واتایە نایەت هێزە کوردییەکان لەم شۆڕشەدا بەشدار نین، یان خاوەن بەرنامەی تایبەتی هاوبەش و ستراتیژی هاوبەش نەبن بۆ گەلەکەی خۆیان، بەڵام دەبێت بۆ گەلانی تریش و سەرجەم ئێرانیش بەرنامە و ستراتیژیان هەبێت. چونکە نە گەلی کورد بەبێ گەلانی تر بە ماف و ئازادییە نەتەوەییەکانی دەگات، نە گەلانی تریش بەبێ کورد بە ماف و ئازادییەکانیان دەگەن. بۆیە، پێویست دەکات هێز و لایەنە کوردییەکان، بەرچاو روون بن و زەبر لە رۆح و فیکر و پارادایم و بەرنامە و ئامانجە گشتییەکانی ئەم شۆڕشە نەدەن. لەهەمانکاتدا، پێویست دەکات ببنە خاوەن ستراتیژ و بەرنامەیەکی دیموکراتیخوازیی و ئازادیخوازی روون و کۆنکرێتی ئەوتۆ کە لەگەڵ رۆح و فیکری شۆڕشەکەدا تەبا و یەکانگیر بێت. ئەگەرنا، بەم ئەقڵییەت و بۆچوونە سیاسییە بەرتەسکەی خۆیانەوە، بەر لەهەموو شتێک شۆڕشەکە پارچە پارچە دەکەن و دواجار گەلی کورد بەتەنیا لە گۆڕەپانەکەدا دەهێڵنەوە. بەمەش رژێمی ئێران بە ئاسانی دەتوانێت بەسەر گەلانی شۆڕشگێڕ و راپەڕیودا زاڵ ببێت و ئینجا بکەوێتە سەرکوتکردنی گەلی کوردیش.
4. گروپە چەپە دۆگما و کلاسیکییەکانیش هەوڵدەدەن ئەم شۆڕشە لە بۆتەی چینایەتیدا لە قاڵپ بدەن. بەمەش هەوڵ دەدەن، لەبری درووشمی “ژن، ژیان، ئازادی” درووشمگەلێکی وەک “نان، کار، ئازادی، یان حکومەتی بەرابەری” ببێتە درووشمی شۆڕشەکە. ئەمە لەکاتێکدا ژنان، گەنجان و گەلی کورد و گەلانی تری راپەڕیو، خۆیان و بە فیکر و ئیرادە و خواستی خۆیان درووشمی “ژن، ژیان، ئازادی”یان هەڵبژاردووە، نەک لایەنێکی سیاسی دیاریکراو، بە پژاکیشەوە. ئەمە لەکاتێکدا ئەم شۆڕشە زۆر لە شۆڕشێکی چینایەتی فراوانتر و گەورەترە. چونکە ژنان و گەلان، هاوکات لەگەڵ ئەوەی کێشەی نان و کار و ئازادییان هەیە، بەڵام لەم کێشانە قووڵتر کێشەی ماف و ئازادیی و ژیانی ئازاد و بەکەرامەتیان هەیە، بێبەریکراون لە هەموو دەرفەتێکی ژیانی ئازاد، لەسەرووی هەموویانەوە ژنان و گەنجان و گەلانی کورد و بەلوچ و ئازەری و عەرەب و گەلانی تری ئێران. واتە ئەم شۆڕشە تەنیا شۆڕشی چینی کرێکار نییە، بەڵکو هی هەموو چین و گەلە ژێردەستەکان و بەتایبەتیش رەگەزی چەوساوەی ژنە. بۆیە بەرلەهەموویان، ژنان راپەڕین و پێشەنگایەتی ئەم شۆڕشەیان کرد، لەنێو گەلانیشدا گەلی کورد پێشەنگایەتی ئەم شۆڕشەی کردووە، بێگومان چینە هەژار و بێکار و کرێکارەکەش لەنێو شەپۆڵەکانی ئەم شۆڕشەدا جێگە و پێگەیەکی گرنگیان گرتووە، بەڵام هەر ژنانن کە پێشەنگی ئەم شۆڕشەن. بۆیە پێویست دەکات ئەم گروپ و رەوتە چەپ و سۆسیالیست و کۆمۆنیستانە، ئەقڵییەت و بەرنامەی کاری سیاسیی خۆیان لەگەڵ راستینەی ئەم شۆڕشە، لەگەڵ رۆح و فیکری ئەم شۆڕشەدا تەبا و یەکانگیر بکەن، بەمەش دەتوانن رۆڵێکی زۆر کارا و مەزن ببینن لە سەرکەوتنی ئەم شۆڕشەدا.
5. دەوڵەتانی ناوچەکە (بەتایبەتی تورکیا و ئێراق و حکومەتی هەرێمیش) و دەوڵەتانی رۆژئاوا (ئەمریکا و ئەوروپا)ش هەر لە ئێستاوە، بە سەرسوڕمانی و شۆکەوە لە گەورەیی و رادیکاڵبوونی ئەم شۆڕشە دەڕوانن. تورکیا سەرکوتی ئەو خۆپیشاندانانەی کرد کە بۆ پشتیوانی لە شۆڕشەکە کران. هەڵبەتە، بەهۆی ئەوەی دەوڵەتانی رۆژئاوا، کێشە و ناکۆکیان لەگەڵ رژێمی ئێراندا هەیە، بۆیە رووکەشانە پشتیوانی لەم شۆڕشەی گەلان دەکەن، بەڵام لە دوور مەودادا، رەنگبێ هەوڵبدەن، هاوشێوەی دزینی بەرهەمی راپەڕینی بەهاری عەرەبی، بەرهەمی ئەم شۆڕشەش بدزن و رادەستی ئەو هێز و لایەنانەیان بکەن کە بەرژەوەندییەکانیان دەپارێزێت. بۆیە هەر لە ئێستاوە، پێویستە، ئیرادەی ئازاد و سەربەخۆی شۆڕشەکە هەر لەدەست ژنان و گەلی کورد و گەلانی تردا بمێنێتەوە و رادەستی هیچ هێز و لایەن و دەوڵەتێکی نەکات و بەرژەوەندیی خۆیان لەسەرووی هەموو بەرژەوەندییەکانی تری هێز و لایەن و دەوڵەتەکاندا دابنێن.
رەنگبێ رەوتی تریش هەبن، ئێستا یان لە داهاتوودا دژبەرێتی خۆیان بۆ ئەم شۆڕشە بخەنەڕوو. بەڵام ئەوانەی لە سەرەوە باسمان کردن، سەرەکیترین ئەو رەوتانەن کە هەر لە ئێستاوە، راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، دژ بە درووشمەکەن، کە گوزارشت لە رۆح و فیکر و پارادایم و بەرنامە و ئامانجەکانی شۆڕشەکە دەکات.

-٧-
لەکۆتاییدا؛ دەخوازم بڵێم؛ ئەم شۆڕشە لەیەککاتدا لەهەناوی خۆیدا رێنیسانس و رۆشنگەرییەکی مەزنی بۆ کوردستان، ئێران، خۆرهەڵاتی ناوین و جیهان هەڵگرتووە، کە بەهیچ شێوەیەک قۆناخی پێش ئەم شۆڕشە و قۆناخی دوای ئەم شۆڕشە هەرگیز وەک یەک نابن. ئەمە سەرەتای وەرچەرخانێکی زیهنی، کولتووری، کۆمەڵایەتی و سیاسی مەزنە لە کوردستان و ئێران و خۆرهەڵاتی ناوین و جیهاندا. کاریگەرییەکانی ئەم شۆڕشە هەر لە ئێستاوە بەدیار کەوتووە و گەلێک بیرمەند و فەیلەسوف و رۆشنبیر و چالاکوان و هونەرمەند لەئاستی کوردستان و ئێران و ناوچەکە و جیهانیشدا بەم شۆڕشە کاریگەر بوون و دەڵێن؛ “دەبێت لە ئێوەوە، واتا لە ژنانی پێشەنگ و گەلی کورد و گەلانی ئێرانەوە فێر ببین و لێتان تێبگەین”. ئەمە بۆخۆی جیهانیبوونی ئەم درووشمە و خودی شۆڕشەکە دەخاتەڕوو.
ئەم شۆڕشە هەر لە ئێستاوە سەرکەوتووە لەوەی چ درووشمێکی بنچینەیی هەڵبژێرێت بۆخۆی و بە چ پارادایم و بەرنامە و ئامانجێکەوە دەستپێبکات و فراوان ببێت. ئەوەی ماوەتەوە چۆن بتوانێت لەسەر راستەڕێی خۆی بەردەوام ببێت و بە ئامانجە نزیک مەودا و دوور مەوداکانی بگات. بۆیە پشتیوانیکردنی ئەم شۆڕشە تا سەردەکەوێت، ئەرکێکی بنچینەیی ئەخلاقی، مەبدەئی و ئینسانی هەموو ئازادیخوازێکە. بەڕادەی گرنگیی ناسین و تێگەیشتن لە رۆح و فیکری ئەم شۆڕشە، ناسین و تێگەیشتن لە رەوتە دژەشۆڕشەکانی ئەم شۆڕشەش گرنگ و پێویستە. بێگومان هەموو شۆڕشێک بە لە بەرپابوونیدا سەردەکەوێت. واتا چۆن و کەی و کێ و بەچ شێوازێک دەستپێدەکات و بەهەمان شێوە بەردەوام دەبێت و تا بە سەرکەوتن دەگات لەسەر راستەڕێی خۆی دەڕوات. شۆڕشیش وەک مانگەو سەرلەئێوارەکەیەوە دیارە، واتا هەر لە سەرەتاکەیەوە دیارە کە بەرەو کوێ دەچێت و چیدەکات و چۆنی دەکات و کێ دەیکات.




دوا پەردە.. مەنسور حکمەت.. وەگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

هەندێک یاداشت سەبارەت بە قەیرانی سیاسی ڕێژیمی ئیسلامی

١٣\١٠\٢٠٢٢

١– شێوەی کێشەکە

ئەوەی ئێرانی سێ ساڵی ڕابردوو لە بنەڕەتدا لە ئێرانی پێش ئەوە جیا دەکاتەوە، تێڕوانینی خەڵکە سەبارەت بە هەڵوێستی خۆیان لە پێوەندی لەگەڵ حکوومەتدا. ئەمە ئەوشتەیە کە لە ئێراندا گۆڕاوە. . نەک تەنیا لەسەر ئەو ڕاستییە بوەستن کە نابێت کۆماری ئیسلامی لە کاردا بێت، پێوستە بڕوات،بەڵکو ئەو باوەڕەش کە دەکرێ ڕووخێنرێت، دەبێ بڕووخێنرێت. ڕق و کینەی جەماوەری خەڵک بەرامبەر بە کۆماری ئیسلامی بەقەد خودی ئەم ڕژیمە کۆنە. کۆماری ئیسلامی هەر لە سەرەتاوە حکوومەتی کەمینەیەکی بچووک بووە کە لە بۆشایییەکی سیاسیدا، بە پاڵپشتی وڵاتانی رۆژئاوا و میدیاکان، لەسەر بنەمای سیاسەتێکی ئاشکرای مرۆڤکوژی، و پشت بەستن بە یەکێک لە خوێناوی ترین و توندوتیژ ترین سەرکوتکردنی سیاسی لە مێژووی سەدەی بیستەمدا بەپێوە ماوەتەوە. ئەگەر حکومەتە سەرەڕۆیە بیەوێت لە جیهانی ئەمڕۆدا نموونەیەکی هەبێت، ئەمەیە. لەم بیست ساڵەدا، هەموو ڕۆژێک و هەموو شەوێک، ملیۆنان کەس لەناخی دڵیانەوە نەفرەتیان لە بناغەکانی ئەم حکومەتە و بەرپرس و دامودەزگا و دەسەڵاتەکانی و ناو و سەرکردەکەی و سوپا و یاسا و زیندانەکەیان کردووە . ئه‌م هه‌ستکردنه‌ قووڵه‌ی دوژمنایه‌تی له‌گه‌ڵ حکومه‌تی ئیسلامی له‌ ماوه‌ی ئه‌م دوو ده‌یه‌دا، هەوێنی هاوبەش و به‌شێکی به‌رده‌وام بووه‌ له‌ سایکۆلۆژیای زۆرینه‌ی زۆری خه‌ڵکدا. بەڵام ئەمڕۆ توخمێکی دیکەی دیاریکەر بۆ ئەم ڕۆحە زیاد کراوە و ئەویش هیوا و باوەڕە کە هەمیشە لە زیادبووندایە بە لە ناوچوونی نزیکی ڕژێم. ئەمە بزوێنەری ماتۆڕی بارودۆخی سیاسی ئەمڕۆی ئێرانە. خەڵک کەوتوونەتە ڕێ.

هەموو قەیرانی ڕێژیمی ئیسلامی لێرەوە سەرچاوە دەگرێت. جەمسەرگیری ئەمڕۆی فراکسیۆنەکانی حکوومەتی ئیسلامی و لێکترازان لە نێوان دوو خوردادی و باڵی راستڕەودا ریشەکەی لەمەدایە. لێرەدا چیتر باس لە “قوتابخانە یان پسپۆڕی” و “ئابووری بازاڕ یان ئابووری دەوڵەت” و “شۆڕشی ئیسلامی بەڵێ یان نەخێر” ناکرێت. باسه‌كه‌ له‌باره‌ی مانه‌وه‌ی حكومه‌ته‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م ناڕازییه‌ قووڵه‌ و به‌ئاگابوون و زیادبوونی جووڵه‌ی خه‌ڵكە.

دووی خوردادیەکان دەزانن کە کۆماری ئیسلامیی ئێستا دەبێت بڕوات. ئه‌وان ده‌زانن که‌ سیاسه‌تی باڵی ڕاست خێرا خه‌ڵک ده‌باته‌ سه‌ر ئه‌رکێکی بنه‌ڕه‌تی و توندوتیژ له‌گه‌ڵ ته‌واوی ده‌سه‌ڵاتدا و لەشکستی هه‌موو سیسته‌مه‌که‌یان له‌م شه‌ڕه‌دا دڵنیایه‌. ئەوان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دەتوانن جۆری دووەمی کۆماری ئیسلامی بنیات بنێن کە بریتییە لە کۆماری ئیسلامیی دەستکاریکراو. توندوتیژی و لە سێدارەدان و سەرکوت و ئەشکەنجە و تیرۆر بۆ کۆمۆنیست و کرێکاران و ڕادیکاڵ و ژنان دەهێڵنەوە، بەڵام مەودای “کەسانی “خۆماڵی”” فراوانتر دەکەن. پێویستە ئۆپۆزیسیۆنی نەتەوەیی-ئیسلامی جارێکی تر یاری بکاتەوە. ئۆپۆزسیۆنێک کە سەردەمانێک گەمارۆی کۆماری ئیسلامیی خومەینی بازرگانیان دابوو و تەنانەت کاتێک ڕەتکرایەوە، بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ وازی لە پشتیوانیکردنی ڕژیم نەهێنا. دووی خوردادییه‌كان پێیان وایه‌ به‌م شێوه‌یه‌ و به‌ دروستكردنی هاوپه‌یمانێتییه‌كی نه‌ته‌وه‌یی-ئیسلامی بۆرژوازی خاڵی هاوسه‌نگی ئیسلامی نوێ له‌ ئێراندا دروست بكرێت و بۆ چه‌ند ساڵێكی تر له‌ شوێنی خۆیدا ده‌مێنێته‌وه‌. ئەمە ڕێگای هەڵهاتنە کەئەمانە نیشانی ئەدەن بە هاوڕێ نیگەرانەکانیان لە باڵی ڕاست.
بەڵام باڵی ڕاست ڕازی ناکرێت. ئەمانە وێنەیەکی واقیعی تریان لە دینامیزمی گۆڕانکاری سیاسی لە ئێراندا هەیە. دەزانن حکومەت و ئیسلام زۆر بێ ڕەگ و ڕیشەن بۆ ئەوەی شوێنێکیان هەبێت بۆ پاشەکشەکردن. ئەوان دەزانن کە یاری بە ئاگر دەکەن. ئەوان نیگەرانن، و بارودۆخی ساڵانی ڕابردوو وەک شایەتحاڵێک دەبینن کە “گەشەسەندنی” جیهانی سیاسی “کەسانی ناوخۆیی” دەتوانێت بە خێرایی ببێتە هۆی بەرزبوونەوەی هێزێکی گەورەی خەڵک کە بەدوای ڕووخاندا دەگەڕێن لە بواری سیاسیدا. بە پێچەوانەوە دەیانەوێت مەودای “کەسانی ناوخۆیی” سنووردار بکەن. ئەوان ناچارن بەدواداچوون بۆ دۆزینەوە و ڕەتکردنەوەی سیاسی و نەهێشتنی جەستەیی “خائین” و “دزەپێکەر” لە ڕیزەکانیاندا بکەن. ئەوان دەیانەوێت تا دەتوانن لەگەڵ توندوتیژیدا بمێننەوە. یەکدەنگی و دیسپلین و گوێڕایەڵی پێویستە.

دۆخی هەموو حکومەت و دۆخی هەردوو فراکسیۆنەکە چارەسەر ناکرێت و نائومێدانەیە. لەڕووی بابەتییەوە، بەبێ گوێدانە هەر سیاسەت و هەوڵ و ڕێوشوێنێک لە لایەن هەموو لایەکەوە، کۆماری ئیسلامی و ئیسلامی سیاسی هیچ ڕێگایەکی دەربازبوونیان لەم دۆخە سەختە نییە. بۆچی؟

١- چەقبەستوویی ئابووری:
هیچ جۆرە سەقامگیرییەکی سیاسی ڕێژەیی، چ جای هاوسەنگییەکی کۆمەڵایەتی بەردەوامتر، بەبێ کرانەوەیەکی بنەڕەتی ئابووری لە ئێراندا مومکین نییە. بەڵام ئاسۆیەکی وەها بە ڕەهایی بوونی نییە تا ئەو کاتەی ڕژێمی ئیسلامی لە کاردا بێت. کۆماری ئیسلامی ئێران بۆرژوازی لە چنگی شۆڕشی چەپی دژە پاشایەتی-دژە دەسەڵاتخوازی ساڵی ١٩٧٩ ڕزگار کرد. بەڵام هێنانەکایەی سەرمایەداریی ئێران و گەشەکردنی لە چوارچێوەی جیهانیی سەرمایەداریی ئەمڕۆدا و گۆڕینی بازاڕی ناوخۆیی لە ئێران بۆ بەشێکی دینامیکی و ئۆرگانیکی ئابووریی سەرمایەداریی جیهان، دژایەتیی تایبەتمەندییە جەوهەریەکان و دۆخی مێژوویی-سیاسیی ڕژیمی ئیسلامییە . رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تا ئەو کاتەی ئیسلامی سیاسی لێ بنەبڕ نەکرابێت، تا ئەو کاتەی پرسی عەرەب و ئیسرائیل نەگەیشتبێتە کۆتایییەکی دیاریکراو، تا ئەو کاتەی ئایندەی سیاسی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سەقامگیرییەکەی و پەیوەندییەکانی وڵاتان بێت و خەڵکی ئەم ناوچەیە لەگەڵ دونیای رۆژئاوا نادیارن و جێی متمانە نین، لە روانگەی بۆرژوازی و کۆمپانیا و وڵاتانی رۆژئاوا لە کۆتایی لیستی هەناردەکردنی سەرمایە و گواستنەوەی تەکنەلۆجیا و فراوانکردنی بازرگانی دەرەکی دایە. رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە رووی ئایدۆلۆژیا و سیاسەت و رۆشنبیرییەوە، بێبڕیارترین ناوچەیە لە جیهاندا. سەرمایە، تەنانەت سەرمایەی پیشەسازیش، گەشت ناکات بۆ ئەم ناڕوونییە و لە سەردەمێکدا کە شۆڕشێکی تەکنیکی گەورە لە ئارادایە، ڕەگ و ڕیشەی لەم ناڕوونییە دانادات. ئیسلامی سیاسی و کۆماری ئیسلامی لە خودی ئێراندا بەشێکە لە کێشەی دواکەوتوویی و چەقبەستوویی ئابووری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. نەک هەر ناتوانێت ببێتە فاکتەر و توخمێکی پێشەنگی گەشەی خێرای سەرمایەداری لە ئێراندا، بەڵکو یەکێکە لە بەربەستە یەکەمەکانی. ئەم دژایەتییە تەنیا ڕاستڕەو و ئیسلامییە توندڕەوەکانی ئێران ناگرێتەوە. فراكسیۆنی دووەمی خوردادیش لە هەمان چەقبەستووییدایە. “دیالۆگی شارستانیەتەکان” و “باشکردنی پەیوەندییەکان” لەگەڵ وڵاتانی رۆژئاوا و تەنانەت کردنەوەی باڵیۆزخانەی وڵاتانی رۆژئاوا گۆڕانکارییەکی بەرجەستە لەم وێنە گشتییەدا نادات بەدەستەوە. باسەکە لەسەر چارەسەرکردنی گرژییەکان و باشترکردنی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لەگەڵ رۆژئاوادا نییە (ئەمەش بەبێ ئەوەی دووی خوردادیەکان لە باڵی راست بدەن لەرەگەوە ، مومکین نییە). کێشەکە لەوەدایە ئەگەر بیانەوێت سەرمایەداری ئێران بە بەشداری و پشتیوانی سەرمایە و وڵاتانی رۆژئاوا پرۆسەیەکی نوێی ئاوەدانکردنەوە و کەڵەکەبوون ئەزموون بکات، ئەوا نۆرەی دەوڵەتی سەرمایەداری و تەواوی بۆرژوازی و نوخبەی سیاسی و فیکری ئێران بەرەو رۆژئاوا دەبێت دەبێ ئەوەندە ئاشکرا و گشتی و سەرنجڕاکێش بێت، بە جۆش و خرۆش و ئایدیۆلۆژیک بێت کە ئێران ببێتە بنکەیەکی جددی و بە ئاشکرا لایەنگری ڕۆژئاوا لە ناوچەکەدا. وڵاتانی وەک میسر و تورکیا، بە هەموو ڕاگەیاندنی دڵسۆزییان بۆ ڕۆژئاوا و ئەمریکا و بە هەموو پەیوەندییە سیاسی و سەربازییە نزیکەکانیان لەگەڵ ڕۆژئاوا، هێشتا لە ڕووی ئابوورییەوە ناوچەیەکی فەرامۆشکراوی جیهانن. گەشەسەندنی سەرمایەداری ئێران پێویستی بە نزیکی و یەکڕیزییەکی نێودەوڵەتی هەیە تەنانەت زۆر لەوە زیاتریش لەم وڵاتانە. دابینکردن و گەرەنتیکردنی ئەم ڕادەیە لە نزیکایەتی، تەنانەت ئەگەر دوو خوردادی خۆیان بیانەوێت، لە دەرەوەی بازنەی دەسەڵات و چارەنووسی مێژوویی ئەم بزووتنەوەیەدایە. شکستی یەکلاکەرەوەی ئیسلامی سیاسی یەکەم مەرجی ئەم پرۆسەیەیە. بەڵام ئەو بزووتنەوەیەی کە شکست بە ئیسلامی سیاسی دەدات، بە پێی پێناسەیەکی تر ناتوانێت ئیسلامی بێت یان بمێنێتەوە. ئەمەش دەمانباتە سەر ڕستەیەکی سادە. تەنانەت ئەگەر وەڵامێکی سەرمایەداریش بۆ ئابووری ئێران هەبێت، هەرچەندە کورتخایەن بێت، ئەم وەڵامە لە ناو حکومەتی ئیسلامییەوە نادرێتەوە. فراکسیۆنەکانی حکومەتی لە ڕوانگەی ئابوورییەوە لە چەقبەستوویی مێژووییدان. بە لەبەرچاوگرتنی بارودۆخی ئابووریی ئێران، بە لەبەرچاوگرتنی داخوازی و چاوەڕوانی ئابووریی گەلی ئێران، بەبێ وەڵامی ئابووری، تەنانەت ئەگەر وەڵامێکی مامناوەندیش بێت، هاوسەنگی سیاسی بۆ هیچ حکوومەتێکی بۆرژوازی لە ئێران نەماوە. نە راستڕەو، نە دووی خوردادی رێگەی دەربازبوونیان لەو قەیرانە نییە. ئەهریمەنە ئابووریی کۆماری ئیسلامی بەرەو ڕووخان پاڵ پێوەدەنێت. نە لێدان و داخستن و نە گەشەپێدانی “ناوخۆییەکان” وەڵامی ئەم کێشەیە نین.

٢- چەقبەستوویی سیاسی: .

ئەگەر دۆخی ئابووری ئێران سەرئەنجامی کۆتایی ڕژێمی ئیسلامی دیاری بکات، دۆخی سیاسی ئێستای حکوومەت ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە “هەر ئێستا گەیشتووەتە ئەم “کۆتاییە. کۆماری ئیسلامی توانای حوکمڕانی خەڵکی ئێرانی لە دەست داوە. کۆماری ئیسلامی بەرهەمی شۆڕشی ١٩٧٩ نییە. ماوەی نێوان ٢٢ بەهمەن ٥٧ بۆ ٣٠ خورداد ٦٠ قۆناغی دیاریکردنی دەسەڵاتی سیاسی دوای ڕووخانی دەسەڵاتی پاشایەتی بوو لە ئێران. هه‌رچه‌نده‌ شتێك له‌ ژێر ناوی كۆماری ئیسلامی دامه‌زرا، به‌ڵام یه‌كه‌م: ئه‌و حكومه‌ته‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا وه‌ك حكومه‌تێكی هاوپه‌یمانی كاتی له‌ تێپەڕینداا له‌ ئێراندا دروست بوو. بە ڕوانگەی هیچ کەسەوە، کێشەی دەسەڵات و حکوومەت بە تەواوی چارەسەر نەکرا بوو، دووەمیش: نەک هەر خودی حکوومەت بە توندترین گۆڕانکاری و گۆڕانکاری لە ڕێکخستنە ناوخۆییەکاندا بوو، بەڵکو مەودای دەسەڵاتەکەی لە ئێران کەم بوو، و لە ئێستادا بزووتنەوەیەکی جەماوەری دەستی کردبوو بە لابردنی. دوو خوردادی ئه‌مڕۆ پێیان خۆشه‌ ئه‌وه‌ له‌ بیر بكرێت‌ كه‌ تا ٣٠ خوردادی٦٠ سه‌رۆك وه‌زیران و سه‌رۆك كۆمار و زۆربه‌ی ئه‌ندامانی كابینه‌ی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ مه‌لا نه‌بوون، هێشتا حیجاب له‌و شاره‌دا ناچاری نه‌بوو، رۆژنامه‌ جۆراوجۆره‌كان و زۆرێك له‌ رۆژنامه‌ كۆمۆنیسته‌كان (و نه‌ك ته‌نها ئه‌و ڕۆژنامەکانی سەرپاسدارەکان) و ئەشکەنجەدەرەکانی پێشوو و ڤۆڵتێرە ساختەکانی ئەمڕۆ) سەرەڕای هەموو گاڵتەجاڕییەکانی حکومەت بە بەردەوامی بڵاودەکرانەوە. ئه‌نجومه‌ن و ڕێكخراوی سه‌ربه‌خۆی كرێكاری سه‌ره‌ڕای توندوتیژیی جه‌ماوه‌ری ئیسلامی هه‌بوون و كاریان ده‌كرد، بزووتنه‌وه‌ی خوێندكار له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌ ژێر سه‌ركردایه‌تی چه‌پدا بوو. ملهوڕ هەبوو، بەڵام ملهوڕێک سەرکەوتنی بەدەست نەهێنابوو. ئەم حکومەتە، بەم شێوەی ئێستای، بەرهەمی هێرشی خوێناوی و سەربازی-پۆلیسی لە ٣٠ی خەرمانانی ١٣٦٠ بەدواوە و کوشتاری بەرفراوانی ئۆپۆزسیۆنە لە ئێراندا. کۆماری ئیسلامی بە سەرکوت هاتە ئاراوە و بە خنکاندن لە کاردا مایەوە. سەدان هەزار کەس لە چنگی ئەم دەسەڵاتەدا گیانیان لەدەست داوە. ئەم دەسەڵاتە نوێنەرایەتی کارەساتێکی گەورەی ئینسانی دەکات، کە هۆلۆکۆستێکی ئیسلامییە. ئەمڕۆ خەڵک تەحەدای تاکە پایەی حکومەتیان کردووە، واتە سیاسەتی سەرکوتکردن. كۆمارێكی ئیسلامی كە نەتوانێت سەركوت بكات، دەڕوخێنرێت. وە ئەمڕۆش بەتەواوی گەیشتوینەتە ئەم دۆخە. خەڵکی ئێران ڕایانگەیاندووە و سەرانی حکوومەتیش تێگەیشتوون کە پرۆسەی ڕووخاندنی حکوومەت دەستی پێکردووە. ئەمە پێشهاتێکی نوێیە. ئەو کەسانەی ئەمڕۆ بۆ خستنە خوارەوەی ڕژیمی ئیسلامی هاتنە مەیدان، زۆربەیان ئەو نەوەی نوێیەن کە چاویان بەڕووی ئەم حکومەتەدا کردۆتەوە. ئەوان بە پێچەوانەی کەمترین چاوەڕوانی مرۆڤەکانی ئەمڕۆ لە ژیان، لە ئازادی و کەرامەتی مرۆڤ دەیبینن و نایانەوێت. هیچ چارەسەرێک بۆ ئەمە نییە. چارەسەرێ قبوڵ ناکات. نەبوونی تایبەتمەندیی سەرکوت، کێشەی هەلومەرجی ئەمڕۆی ئێرانە. خاڵی دەستپێکی قەیرانە. بۆیە سیاسەتی سەرکوتکردنی زیاتر وەڵام نییە.
چاوەڕوانی و ئایدیاڵەکانی ئەو بزووتنەوەیە کە ئێستا بۆ ئازادی لە ئێراندا پێکدەهێنرێت، ئەوەندە فراوان و هەمەلایەنە و ڕادیکاڵە کە چوارچێوە زەلیلەکەی بەناو کۆمەڵگەی مەدەنی دووی خوردای تەنانەت بۆ یەک ڕۆژیش ناتوانرێت لە قاڵب بدرێت. ئازادی رێكخستن و مانگرتن و حزبایەتی، ئازادی رۆژنامەگەری، جیاكردنەوەی ئایین لە دەوڵەت و نەك هەر ئەمە، بەڵكو دیاریكردنی ئەركی بنچینەیی بە تەواوەتی ئایین لە كۆمەڵگا، مسۆگەر کردنی ئازادی ژن، مۆدێرنیزم، مافی تاك و مافەمەدەنیە فراوانەکان، بەشداریکردنی ڕاستەوخۆی خەڵک لە سیاسەت و حکومەت بە ڕادیکاڵ ترین و بێ سازشترین شێوە دەخرێتە پێش ڕیزەکانی ئەم بزووتنەوەیە. ئەمە ئیتر ئەو بزووتنەوەیە کەم ئەزمون و خۆشباوەڕەی ساڵی ١٩٧٩ نییە. ئەم بزووتنەوەیە ڕەنگدانەوەی هەموو ئاڵۆزی و پێگەیشتنی جیهانی ئەمڕۆ و نەوەی ناڕازیی ئەمڕۆی ئێرانە. ئه‌و بزووتنه‌وه‌ی که‌ ئه‌مڕۆ له‌ ئێران ده‌ستی پێکرد ده‌توانێ پێشه‌نگی یه‌که‌م شۆڕشی سۆسیالیستی سه‌ده‌ی بیست و یه‌که‌م بێت.

بیرۆکەی ئەوەی کە بزوتنەوەی دووەمی خورداد دەتوانێت ببێتە بەربەستێک لەبەردەم ئەم شەپۆلەدا یان کەناڵێک بێت بۆ ئەوەی لە نەزمی هەبوودا بەرەو هەموارکردنی بەشەکی و نیوەناچڵ ببات، خەیاڵێکی منداڵانە.

٣-بنبەستی کولتووری:
ئیسلام لە لەناوچوندایە. ئیسلام لە ژیانی خەڵکی ئێراندا بەرەو نەمان دەچێت. نەک هەر لە حکومەت و پەروەردە، بەڵکو لە دیمەنی شارەکان، لە جیهانی ناوەوەی هەر مرۆڤێک، لە قووڵایی هەست و سۆز و کولتووری تاکەکەسی، لە هۆشیارییان، لە پەیوەندیی ڕۆژانەیان لەگەڵ یەکتر. ئیسلام لە داڕماندایە، هەروەک چۆن ئایین و نەزانی بەگشتی دەبێ لەناوبچن. دەبێت پشت سەر بنرێت. ئێران کاردانەوەی بەرفراوانی دژە ئیسلام بەخۆیەوە دەبینێت. دەسەڵاتی سیاسی ئایندەی ئێران چ چەپ بێت یان ڕاست، شۆڕشگێڕ بێت یان کۆنەپەرست، تەنیا دەتوانێت نائایین بێت. خەڵک بناغەکانی شوناسی ئایینییان هەژاندووە. کۆماری ئیسلامی ناتوانێ بمێنێتەوە، لەوانە و بە تایبەت لەبەرئەوەی ئایینییە. ئیسلامییە باڵی ڕاست بە لێدانی تەپڵی ئیسلامیەت تەنیا بێزاری گشتی زیاد دەکات و ئاگری یاخیبوون و ڕاپەڕین هەڵدەدات. بەڵام لە دووی خوردادیەکانیش هیچ چارەسەرێکیان پێ نییە. بیرۆکەی ئەوەی کە خەڵکی ئێران لەدژی ئیسلامی محەمەدی ڕاپەڕن و بێنە مەیدان، پاشان ئیسلامی “پرۆتستانت”ی نیوە کوڵاو بخەنە سەر تەخت و لەنێوان عەمامەکاندا هەڵدەبژێرن، بە شێوەیەکی گاڵتەجاڕانەو گەمژانەیە. ڕەوتی پێشهاتەکانی داهاتوو لە ئێراندا چوارچێوەی ئیسلامیزم دەشکێنێت و لەگەڵیدا هەموو ڕەوتە ئیسلامیەکان، لە خاتەمی و ڕاپەڕینی ئازادییەوە تا دەگاتە بەشی فراوانی ئۆپۆزسیۆنە ئیسلامییەکان و ڕۆژهەڵاتخوازەکان(شەرقیەکان،وەرگێر) کە لە ئەنجامی هەڵوەشاندنەوە و گۆڕانکارییەکانی حیزبی توودە و بەرەی میللی دروست دەبن بەرەیەک کە بە مانایەکی مێژوویی فراوانتر بەڕاستی دەبێ لەئەندێشەی ئیسلامییە ” خۆمانە”یەکانەوە هەژمار بکرێن هێندەی تر گۆشەگیرتر و دابڕاو بن. دووهه‌می: خۆردادیه‌كان هه‌رچی بچێنن، خۆیان دروێنه‌ی ناکەنەوە. ئەمە کەمپێکی ناپایەدارو تێپەڕکردنە.
کێشەکەیە ئەمەیە. ناتەبایی کۆماری ئیسلامی لەگەڵ ژیانی ئابووری ئێراندا، ئیتر چاوەڕوانی و پێداویستی سیاسی و فەرهەنگی زۆرینەی رەهای خەڵکی ئاشکرا بووە و خەباتێکی بەرفراوانی کۆمەڵایەتی بۆ چارەسەرکردنی ئەم دژایەتییە لە ئێران دەستی پێکردووە. کۆماری ئیسلامی لە لێواری هەڵدێردایە. باڵی ڕاست ناتوانێت دەسەڵات بپارێزێت. چەکی سەرکوتکردن و ترساندن بێ کەڵکە و خاو بوتەوە. گۆڕانکاری قووڵی دۆخەکە چارهەڵنەگرە. بەڵام پەرەسەندن لەو شوێنەدا ناوەستێت کە دووی خوردادیەکان دەیانەوێت. هیچ خاڵێکی هاوسەنگی لە ئیسلامی نوێدا نییە.


سێبەری ئەم ڕاستییە قورسایی لەسەر هەموو سیاسەت و کردارەکانی باڵەکنی حکومەت دادەنێت. فراکسیۆنەکانی ڕێژیمی ئیسلامی بە بێ ئەوەی بەڕاستی نیازی بردنەوەیان لە یەکتری هەبێت، شەڕی یەکتر دەکەن. لە یەکتر دەدەن بەبێ ئەوەی بەڕاستی هەوڵی لەناوبردنی بەرامبەرەکەیان بدەن. ئەوان بانگهێشتی ئارامی دەکەن بەبێ ئەوەی بیانەوێت ئارام بمێننەوە. ئەوان لە کودەتا دەترسن بۆ ئەوەی ناچار نەبن ئەو کارە بکەن. ناچارن شەڕی یەکتر بکەن، چونکە لە سەرکەوتنی تاکلایەنەی لایەنی بەرامبەردا لەناوچوونی هەموو سیستەمەکە دەبینن. ئه‌م شه‌ڕه‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ که‌ سه‌روه‌ری نیزام بگرێته‌وه‌ که‌ ته‌نیا چوارچێوه‌یە‌ بۆ پاراستنی ده‌سه‌ڵاتی هاوبه‌شی ئیسلامییه‌کان له‌ ئێراندا. ئەمەش خستنەڕووی خاڵی کۆتایی ململانێی نێوان ئەو دوو فراکسیۆنە ، هەروەها شێوازی نزیکبوونەوەی هەریەکەیان لە گەل خەڵک و بزووتنەوەی رادیکاڵ لە ئێراندادیاری دەکات.
هه‌روه‌ها واقیعه‌ ئابووری و سیاسی و فه‌رهه‌نگییه‌کانی ئه‌مڕۆی ئێران و بنبەستی هه‌مە لایه‌نه‌ی ڕێژیمی ئیسلامی و ئیسلامی سیاسی له‌ ئێراندا شێوازەکانی ژیانی دوای کۆماری ئیسلامیش ده‌خاته‌ ڕوو. چ هێزێک دەبێتە ئەکتەری سەرەکی لە گۆڕەپانی ڕووخاندن و دیاریکردنی وێنەی سیاسی داهاتووی ئێران. ڕیزبەندی ستراتیجیەکانی تر لە کۆمەڵگای ئێراندا چی دەبن؟ چ سیستمێکی سیاسی چانسی سەرکەوتنی هەیە لە ئێران؟ دەبێت لە بەشەکانی داهاتوودا ئاماژە بەم خاڵانە بکەین.

٢- ڕاکردن لە سەرکەوتن!

لە بەشی پێشوودا وتمان کە بنبەستی ئابووری، سیاسی و فەرهەنگی ڕێژیمی ئیسلامی وای کردووە کە هیچ جۆرە هاوسەنگییەک و خاڵێکی دیکەی هاوسەنگی ئیسلامی لە کۆمەڵگادا جێگیر بکرێت. بە واتایەکی تر، دۆخێک کە کۆماری ئیسلامی، بە هەر جۆرێک بێت، لە سەقامگیرییەکی سیاسی ڕێژەیی، لە هەلومەرجی متمانەی خەڵک بە حکوومەت، بتوانێت وەک چوارچێوەیەک بۆ باشتربوون و سەقامگیری دۆخی ئابووری کار بکات، مەحاڵە. ئەم قەیرانە سیاسییە لە چوارچێوەی ئیسلامدا کەم نابێتەوە. ئابوری ئێران لەچوارچێوەی ڕێژیمێکی ئیسلامیدا ڕوو لە گەشەکردن و ئاوەدانکردنەوە و کارکردێکی ئاسایی ناکات. بزووتنەوەی رزگاری فەرهەنگی و مافی تاك و مەدەنی لە ئێراندا لە چوارچێوەی رژێمێكی ئیسلامی لە توندوتیژی و میلیستاریستیدا بەدەستنایەت. ئەم ڕاستیانە بە ناچاری قاڵبی کۆماری ئیسلامی دەشکێنن. خاڵی هاوسەنگی ئابووری، سیاسی و فەرهەنگی داهاتوو لە کۆمەڵگای ئێراندا، هەرچییەک بێت، سەر بە سەردەمی دوای دەسەڵاتی ئیسلام دەبێت.

ئەم واقیعە جێپەنجەی خۆی لەسەر پەیوەندی و ململانێی نێوان فراکسیۆنەکانی حکومەت بەجێهێشتووە. مەودای کارکردنی هەریەکەیان بە توندی سنووردار کراوە. بە تایبەتی سەرەڕای ململانێی جددی و بە بڕوای من ئاشت نەکراوەی کوتلەیی، چارەنووسێکی هاوبەشی قووڵ لقە جیاوازەکانی کۆنەپەرستی ئیسلامی لە ئێراندا بەیەکەوە دەبەستێتەوە. ڕاستڕەوەکان و کۆنەپەرستەکان پێکەوە شەڕ دەکەن، بەبێ ئەوەی بەڕاستی بەدوای سەرکەوتنی تاکلایەنەی خۆیاندا بگەڕێن. لە یەکتر دەدەن، لە هەمان کاتدا، خەمی شکست و لەناوچوونی تەواوەتی کوتلەی نەیاریان هەیە. بە هەمان ئەو دەستانەی کە لە یەکتر دەدەن، چەناگەی یەکتر دەگرن بۆ ئەوەی بەرامبەرەکە نەکەوێت. ئەمە شەڕێکە لەسەر سەپاندنی ڕێککەوتن. شەڕێکە بۆ هەژموون لەناو دەسەڵاتی ئیسلامیدا. شەڕێکە نەک بۆ نەهێشتنی دوژمن، بەڵکو بۆ ئەوەیە کە خۆی تەسلیمی سیاسەتەکەی بکات. لێرەدایە کە لایەنێکی دیکەی چارەسەرنەبوونی قەیرانی حوکمڕانی ڕێژیمی ئیسلامی سەرهەڵدەدات و ئەویش ئیفلیجی سیاسی و کردەیی هەردوو فراکسیۆنە. دۆخێک کە وا دەکات پێویست بکات بە خێرایی لە دیاریکردنی ئەرکی کۆتایی لەگەڵ یەکتر بکشێنەوە، تەنانەت لە کاتێکدا کە وا دیارە مەرجەکان ئامادەن بۆ لێدانێکی یەکلاکەرەوە لە لایەنی بەرامبەر. وە بە حەتمی دوای هەر دوئێلێکی تەواونەکراو و هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەکی نیوە کاریگەر، لەبەردەم خەڵکدا لە پێگەیەکی لاوازتردا دەبن. با ئەم دژایەتییە بشکێنین.
“مەهێڵن کودەتا ئەنجام بدەین”!
لە ماوەی یەک ساڵی ڕابردوودا باڵی ڕاست دوو جار لە لەزمانی ڕێبەرانی سپای پاسدارانەوە هەڕەشەی کودەتایان کردووە. یەکەم جار دوای شەڕی کۆڵانەکانی تاران لە مانگی تیردا و ئێستاش دوای قەیرانی دوای هەڵبژاردنی شەشەمین مەجلیسی ئیسلامی و ڕواوەکەی بەرلین. دووی خوردادیەکان هەر دوو جارکە بە سووکایەتی و تەنانەت گاڵتەجاڕیەوە مامەڵەیان لەگەڵ ئەم هەڕەشانە کردووە. کودەتا خۆکوشتنێکی سیاسییە. سەرەتا خۆکوشتنی باڵی ڕاست و پاشان بێ گومان خۆکوشتنی تەواوی سیستەمی ئیسلامی دەبێت. ئەگەر کودەتای راست بیەوێت کودەتا بێت، دەبێت کودەتایەکی سەربازی بێت (دەستەواژەی گاڵتەجاڕانەی “کودەتای سیاسی و فەرهەنگی خشۆکی سوپای پاسداران”! بەتەواوی بێتوانایی ڕاستەکان وەبیر دێنێتەوە لە گرتنەبەری هەنگاوێکی زەبروزەنگ ئامێزی هەمەلایەنە و یەکلاکەرەوەی”. دژی دووخوردادیەکان). ئه‌گه‌ر کوده‌تا کوده‌تا بێت، ده‌بێت ببێته‌ هۆی ده‌ستگیرکردن و له‌کارلابردن و ده‌ستبه‌سه‌رکردن له‌ ماڵه‌وه‌ و دادگاییکردنی سه‌رکرده‌ سه‌ره‌کییه‌کانی دووخوردادیەکان. بەڵام ئەمە، یەکەم، باڵی ڕاست دەخاتە بەردەم خەڵکەوە بەبێ هیچ بەربەستێکی سیاسی و ئایدیۆلۆژی، بەبێ هیچ قەڵغانێکی پڕوپاگەندە، دووەم، کۆتایی بە هەر بیرۆکەیەکی چاوەڕوانی و سەبر دەهێنێت بە هیوای چاکسازی لە سەرەوە لەنێو خەڵک. وە سێیەم: بە فەرمی بە خەڵک ڕادەگەیەنێت کە توندوتیژی فەرمانی ڕۆژە و تەنها توندوتیژی کاردەکات. ئەگەر کودەتای ڕاستڕەو تەنانەت ئەو بەیانییە بەرەو شەویش بباتەوە، دەبێت جارێکی دیکە چاوی خۆی بکاتەوە بەڕووی کۆمەڵگایەکدا کە لە ڕاپەڕیندایە بۆ ڕۆژی دواتر. وە لێرەدایە کە هەموو چاودێرێکی سیاسی، لەوانە و بە تایبەت بزووتنەوەیەکی وەک موجاهیدینی شۆڕشی ئیسلامی لە هێڵی دووی خوردادیەکان، بە ئاسانی دەبینێت کە کودەتای ڕاستڕەو ڕووبەڕووی دژە کودەتای خەڵکە، و بەرپەرچدانەوەی -کودەتای خەڵکی خاتەمی و دووهەمی خوردادییەکان ناگەڕێتەوە، بەڵکو داواکاری تەواوی حکومەت.بەیەکەوە دەیپێچێتەوە. موجاهیدەکانی شۆڕشی ئیسلامی نموونەی کودەتای شکستخواردووی گۆرباچۆڤ یان لە ساڵی ١٩٩٢ لە بیرە. کودەتاچیەکان شکستیان هێنا، بەڵام گۆرباچۆڤیش لە ژیاندا نەما. گومانی جددی هەیە کە کۆماری ئیسلامیی ئێران دوای کودەتایەکی توندوتیژانەی ڕاستڕەوی چەند هەفتەیەک لەمەوبەر لە تاران هێشتا حکومەتێکی هەیە. کودەتای ڕاستڕەوەکان، سەرەتای قەیرانی شۆڕشگێڕانە لە ئێران دەبێت. شارە جۆربەجۆرەکان بەخێرایی لەژێر کۆنترۆڵی ڕژیمی ئیسلامی دەردەچن. ڕێکخراوە چەپ و ڕووخێنەرەکان بە ئاشکرا هەنگاو دەنێنە بەردەم شانۆ. هێزە نیزامییەکانی ڕێژیم لێک جیادەکرێنەوە و لەچەک دائەماڵرێن. ڕاپەڕین دەست پێدەکات. بە حەتمی دەبێت باڵی ڕاست وریا بێت کودەتا ئەنجام نەدات. ئاگادار بێت سەرنەکەویت. ئاگاداربن فراکسیۆنی دووی خورداد نەهێڵن. (ناعەقڵانییەتی کودەتا بۆ ڕاست، بە مانای ئەوە نییە کە ڕەت بکرێتەوە. ڕاست نەک هەر بزووتنەوەیەکی یەکگرتوو نییە کە ئاسۆیەکی ستراتیژی ڕوونی هەبێت، بەڵکو ڕەنگە لە هەلومەرجێکدا بێت کە بە هەر شێوەیەک بێت دەسەڵاتی حکومەت بە ناسک دەزانن). ، هەنگاوێکی لەم جۆرە خاڵێکی باشترە بۆ مانەوەی بزووتنەوەکە ئیسلامی وەک ئۆپۆزسیۆنێکی سەربازی و تیرۆریستی لە ناوچەکەدا ببینە – شتێک کە دەبێت خەڵکی ئێران بە زۆر ڕێگری لێبکات)
بەهەر حاڵ ئەمە دۆخێکی دژ بەیەکە ، واتە ناچاری خۆبەدوورگرتن لە سەرکەوتنی تاکلایەنە، بە تەواوی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە کۆماری ئیسلامی گەیشتووەتە کۆتایی خەتەکەی و خەڵک چاوەڕێی دەکەن. کرۆکی قەیرانی ئێستا و کرۆکی سەرهەڵدانی فراکسیۆنی دووی خورداد دەرئەنجامی ئەو ڕاستییەیە کە درێژەدان بە حوکمڕانی بیست ساڵە بەو شێوەیەی کە باڵی ڕاستی بەرامبەر تا ئێستا خواستی بووە، مەحاڵە. بوونی جەمسەری سێیەم، واتە بزووتنەوەی خەڵک بۆ ڕووخاندنی حکومەت، دەستی باڵی ڕاست دەبەستێتەوە لە ئەنجامدانی شەڕی خۆی لەگەڵ باڵی بەرامبەر تا کۆتایی. تاکە هیوای ئەم ڕەوتە ئەوەیە کە کوتلەی بەرامبەر لە ئاکامی کردارەکانی بترسێنێت و چالاکیەکانی خاو بکاتەوە و ڕایبکێشێتە ناو پرۆسەیەکی درێژخایەنی سازان و دابەشکردنی دەسەڵاتەوە، کە تێیدا دوو خوردادی بەردەوام هەژموونەکە پشتڕاست دەکەنەوە و و لە هەمان کاتدا باسی “چاکسازی” و ئەگەری گۆڕینی ئاشتیانەی حکومەت بۆ خەڵک بە زیندووی بهێڵنەوە. ئەمەش بە واتای پاراستنی دۆخی ئێستا دێت. لە ئاکامدا هەوڵی سەرەکی راست بە ئامانجی گوشار خستنە سەر “هەموار”ی دووی خوردادیەکانە. وە لەم هەوڵەدا گرنگترین و باوترین تاکتیکی ڕاستەکان ئەوەیە کە هەڕەشە و هۆشداریی بدات هێزە دووی خوردادیەکان لە دژی نزیکبونەوە و کردنەوەی رێگە بۆ هێزە “ناناوخۆییەکان” و “تێکدەرەکان”. تۆمەتبارکردنی خیانەت لە سیستەم و هاوکاری لەگەڵ دوژمن، چەکی ستراتیژی ڕاستە لەم ململانێی دەسەڵاتدا. پڕوپاگەندەی بەردەوامی راست و دەست چەقاندنەوە سەبارەت بە “سازشەکان” و “هاوپەیمانەکان”ی بزووتنەوەی دووی خۆرداد لەگەڵ “بێگانە” و دوژمنانی سیستەم، ناچارکردنی بەردەوامی بزووتنەوەی دووەمی خورداد بۆ دیاریکردنی سنوورەکان لەگەڵ هێزەکانی دەرەوەی حکوومەت و لەگەڵ داخوازییە ڕادیکاڵەکانی خەڵک، بەدەستهێنانی ڕاگەیاندنی بەیعەتی یەک لە دوای یەک، نیزام و ئیسلام و وەلایەتی فەقیە لە ڕێبەرانی بزوتنەوەی دووەمی خوردادن، هەموویان بۆ ئەوەی بزووتنەوەی دووەمی خورداد لە دەقی ڕژێمی ئیسلامی لە چوارچێوەی هەژموونی ڕاست. لە ڕووداوەکانی مانگی حوزەیران، بزووتنەوەی دووی خورداد دەنگێکی بەرزکردەوە بۆ شەرمەزارکردنی ئەو کەسانەی کە “ململانێیان هێنایە دەرەوەی زانکۆ”. لە رووداوەکانی ئەم دواییەدا هێرش بۆ سەر حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بووەتە فۆرمی سەرەکی ئەم راگەیاندنە وەفادارییە بۆ حکومەت و بەگشتی سیستەمەکە. ئەمە زۆرترین شتێکە کە پێویستە ڕاست وەک سەرکەوتن هیوای بۆ بخوازێت. هێشتنەوەی دەستی باڵا لە حکومەتێکی ئیسلامیدا کە تیایدا بزووتنەوەی دووی خورداد ڕۆڵی هەبێت لە کۆنترۆڵکردنی ناڕەزایی خەڵک لە بوارێکی دیاریکراودا. ئەم هاوسەنگییە (کە لە سێ ساڵی ڕابردوودا تایبەتمەندی بە دۆخی ڕژیمی داوە) لە بنەڕەتدا دەتوانێت تا چەند بەردەوام بێت، بێگومان بابەتێکی دیکەیە. جەوهەری ناڕەزایەتی دووهەمی خوردادیش هەر هەمان شتە، کە ئەم دۆخە ناتوانێت بەردەوام بێت.

“خەڵک ئارام بکەرەوە”
ئەگەر رادەستکردنی کەرەستە تەقلیدییەکانی سەرکوتکردن و هەوڵدان بۆ کودەتا هیچ کام لە کێشەکانی راست چارەسەر نەکات، لەم دیوی هاوکێشەکەدا بزووتنەوەی دووی خورداد کە بە ڕواڵەت بوونی خۆی قەرزاری بەشداریی خەڵکە لە قۆناغی سیاسەتی هەڵبژاردندا، بە شێوەیەکی سەیر، ئەم “بنکە سیاسییە” بە هی خۆی ناودەبات، خۆی لە مەیدان بەدوور دەگرێت. لە هەموو قەیرانێکی سیاسیدا وا دیارە کە دووی خوردادیەکان هەنگاوێک لە شکستپێهێنانی نەیار دوورن و بچوکترین بزووتنەوەی خەڵک دەتوانێت بۆ هەمیشە کاری باڵی راست تەواو بکات و دۆسیەی وەلی فەقیە و شورای سەرپەرشتی دەستورو، خامنەیی و ڕەفسەنجانی دابخات، یەکەم کەسەکانێک کە خەڵک لە بەشداری کردن دەترسێنن ئەوە دووی خوردادیەکانن. وادیارە ئەوان دەنگیان هێناوە، بەڵام خۆپیشاندانی سەر شەقامەکان تا ئێستاش لەلایەن لایەنی بەرامبەرەوە ڕێکدەخرێت. بۆچی. چونکە بزووتنەوەی دووهەمی خورداد هەروەک ڕاستڕەوەکان بەدوای سەرکەوتنی یەکلایەنەی خۆیدا ناکەوێت. هێزی سێیەم، جەمسەری سێیەم، خەڵک و ئێمە، هەمان هەڕەشەمان بەسەر سەریانەوە ڕاگرتووە کە ڕاست لە کودەتاکە دوور دەخاتەوە. لەوانەیە لە یۆتۆپیاکانی حکوومەتی ئیسلامیی مۆدێرندا، بە ناوی سەرپەرشتیی یاسایی و چاودێریی ئیختیاریی شورای سەرپەرشتیار و هاوشێوەکانی، هیچ شوێنێکی نەبێت. بەڵام دەزانن ئەو رەوتە سیاسیانەی کە لە دنیای راستەقینەدا پارێزگاریی فەقیهی راستەقینە لە ناودەبەن و شورای نیگابان هەڵدەوەشێننەوە، مەرج نییە لە خاڵی زێڕین و خەوناویی کۆماری ئیسلامیی جۆری خاتەمی بوەستن و بەرەو وەستان راناکێشرێن . بانگکردنی خەڵک بۆ مەیدانی خەباتی جەماوەری دژ بە دەسەڵاتی یاسایی یان دەسەڵاتی دادوەری دەتوانێت هەڵەیەکی کوشندە بێت. ئەمەیە کە ڕاستڕەوەکان هۆشداری دەدەن. هێنانی خەڵک بۆ مەیدانی خەبات بۆ لەناوبردنی پایەکانی حکومەتی ئیسلامی یاریکردنە بە ئاگر. لە لایەکی دیکەوە ڕۆژی دوای سەرکەوتنی خەوناوی ٢ی خورداد هێشتا ڕۆژێکی نوێیە لە ژیانی ڕێژیمی ئیسلامیدا. کێشە ئابوورییەکان و بزووتنەوە سیاسییەکان و گرژییە کولتوورییەکانی کۆمەڵگا لە شوێنی خۆیانن و هێشتا پێویستیان بە وەڵام هەیە. چۆن دەتوانی ئەو خەڵکە قەناعەت پێبکەیت کە سیستەمی فەقێیان ڕووخاندووە، شورایی وەلایەتیان داخستووە و سوپای پاسدارانیان ناردوەتە کون، کە لە هەنگاوێکدا ئازادی ڕاستەقینەی ڕۆژنامەگەری، لە هەنگاوێکدا ئازادی حیزبەکان، لە هەنگاوێکدا پێویستە حیجاب هەڵبوەشێتەوە، لە هەنگاوێکدا، ئامادەبوونی گشتی حیزبە سۆسیالیستەکان، ڕێکخراوە کرێکارییەکان، ڕێکخراوەکانی ژنان، و بزووتنەوە گەورەکانی مافی مەدەنی ڕابگرن و مەیدانەکە بۆ “منداڵانی پیری سپای پاسداران” و “ئیتلاعات”ی پەیڕەوی هێڵەکەی لە ئیمام بەجێبهێڵن. زۆر سادە نییە. بزووتنەوەی دووەمی خورداد، سەربەخۆ لە ئیرادەی خۆی، جگە لە دروستکردنی کەلێنێکی بێ مەبەست بۆ هاتنە ناوەوەی بزووتنەوە رزگاریخوازە راستەقینەکانی گەلی ئێران، هیچ رۆڵێکی دیکەی نییە. بە بڕوای خەڵک، دووهەمین “سەرکەوتن”ی خورداد بە واتای ڕاگەیاندنی شکستی هێزە زۆرەملێیەکانی ڕێژیم و دەستپێکردنی شۆڕش دێت. هەر لەبەر ئەم هۆکارەیە کە دووی خوردادیەکانی ئەم سەرکەوتنەیان ناوێت. دەزانن پێویستە خۆیان لێ بەدوور بگرن. ئەوان بانگهێشتی خەڵک دەکەن بۆ ئەوەی ئارام بن و بەشدارینەکەن. ئاسۆی ئەوانیش هاوشێوەی راستڕەوەکان، گەیشتنە بە هاوسەنگییەکی تایبەتی هێزەکانی ناو رێژیمی ئیسلامی، کە سڕێبازی سیاسی ئەوان دەکاتە هێڵی فەرمی حکوومەتی ئیسلامی، بەبێ ئەوەی هیچ کام لە پایە سیاسی و ئایدیۆلۆژی و سەربازییەکانی حکوومەت زیانیان پێ بگات و زیانیان پێگەیشتووە.بۆ خواردن بزووتنەوەی دووهەمی خورداد بە دوای هەژموون و باڵادەستیەوەیە لە حکوومەتی ئیسلامیدا. ئەو دەیەوێت سیاسەتەکانی دووی خوردادیەکان لە سەرەوە لەلایەن هەموو حکومەتەوە وەربگیرێت و ببنە بنەمای پەیمانێکی نوێ لەم دەسەڵاتەدا. دەبێت سوپا بمێنێتەوە. دەبێت دادگا مەیدانییەکان بمێننەوە، فەقێ و دەسەڵاتداران کە بە ئارەزووی خۆیان یاسا دادەڕێژن و فەتوا دەدەن، دەبێ بمێننەوە، زیندانەکان بمێننەوە، وێنەی ڕژیمی ئیسلامی وەک حکومەتێک کە لە هەر کاتێکدا دەتوانێت ترسی مەرگ لە دڵی هاووڵاتیاندا بچێنێت، دەبێ بمێنێتەوە. بەڵام هەموو ئەم ئامرازانە دەبێ خزمەت بە سیاسەتی دووی خوردادیەکان بکەن، کە ئامانجی فراوانکردنی بنکەی حکوومەتە بۆ توێژێکی فراوانتر لە هێزە نەتەوەیی-ئیسلامییەکان و گەڕاندنەوەی ڕێژیمی ئێران بۆ گۆڕەپانی بەرهەمهێنان و بازرگانی و دیپلۆماسی نێودەوڵەتی. بە بڕوای ئەوان ئەم فۆرمولەیە گەرەنتی مانەوەی ڕژیمی ئیسلامی بۆ قۆناغێکی دیکە دەکات. هیچ چەقۆکێشێک لە ئێران لەناکاو نەبووە بە ڤۆڵتێر. باسەکە تایبەتە بە نوێکردنەوەی ڕێکخستنی کۆنەپەرستی ئیسلامی لەسەر بنەمای پلاتفۆرمی پلۆرالیستتر و هاوپەیمانی بۆ ئەوەی لە هەلومەرجی لوتکەی بزووتنەوەی ڕووخاندندا بمێنێتەوە.
ئینتەرناسیۆناڵی هەفتەیی ژمارە ٢
٢٣ی آردبهیشت ١٣٧٩ – ١٢ی ئایاری ٢٠٠٠
3- سەرهەڵدانی جەمسەری سێیەم

هەڕەشەی ڕووخاندن و پەرەسەندنی فشاری خەڵکی ناڕازی و ئەوانەی گۆڕانیان دەوێت، فراکسیۆنەکانی حکومەت کۆدەکاتەوە و بۆشایی نێوانیان تا دێ قوڵتر دەکات. لە لایەکی دیکەوە ئەم ڕاستییە سەرکەوتنی لایەنێک لە فەرمانی هەردوولا بەدەر دەکات. ئەگەر ٢ی خورداد شکست بهێنێت، باڵی ڕاست لە دۆخێکی ڕەش و سپی و جەمسەریدا ڕووبەڕووی زۆرینەی ڕەهای خەڵک دەبێتەوە. لەم ڕووبەڕووبوونەوەدا، وەک خۆیان دەزانن، کۆماری ئیسلامی بەخێرایی دەڕوخێت. لەلایەکی دیکەوە شکستی راست و دووهەم سەرکەوتنی خورداد خەڵک دەهێنێتە مەیدان. بزووتنەوەی ڕووخاندن بەربەستەکان دەشکێنێت. ڕژیمی ئیسلامی کۆنترۆڵی دۆخەکە لەدەست دەدات. هەروەها حکومەتی دووی خوردادیش بەخێرایی دەکێشرێتە دەرەوە. هەردولا بەپێویستی دەزانن زۆر وریا بن کە، یەکەم، تا دەتوانن پێی خەڵک نەکێشرێتە ناو مەیدانەکەوە. پێویستە خەڵک چاویان لەسەر دۆخەکە بێت و هیوای ململانێی کوتلەیی هەبێت. دووەم: نابێت دۆخی سیاسی خێراتر بێت و خاو بێت و بتوانرێت كۆنتڕۆڵ بكرێت. ململانێی فراكسیۆنەكان بە ناچاری رێڕەوێكی چەقبەستووی رووبەڕووبوونەوە-سازش پەیڕەو دەكات. مەبەست لەم شەڕ و هەڵاتنە بەدڵنیاییەوە ئەوەیە کە دەستی باڵا لە حکومەتدا بەدەست بهێنێت و مل بەکوتلەی ڕکابەر کەچ بکات. بەڵام یەکەم یاسای ئەم یاریە ئەوەیە کە خۆت بەدوور بگرێت لە تەواوکردنی. هەموو ناکۆکییەک دەبێت ببێتە هۆی سازشێکی نوێ. وەک چۆن بڕیارە هەموو سازشێک وەک خاڵی دەستپێک بۆ هێرشێکی نوێ بەکاربهێنرێت.
بەڵام وەک وتمان دۆخی ئابووری ئێران، و بزووتنەوەی ڕووخاندن کە سەربەخۆ لە کارلێکەکانی نێوان فراکسیۆنەکانی حکومەت گەشە دەکات و فراوان دەبێت، بوارێکی ئەوتۆ بۆ ئەم سیناریۆی کات بەفیڕۆدانە ناهێڵێتەوە. دوای هەر خولێک لە فراکسیۆنە سازشکارەکانی ئۆپۆزسیۆن، ئەوە ئەم خەڵکە و بزووتنەوەی ڕووخاندنن کە هەنگاوێک بەرەو پێشەوە دەنێت. لەگەڵ هەر خولێکدا هاوسەنگی هێز لە نێوان خەڵک و حکومەتدا دەگۆڕێت بە زیانی تەواوی حکومەت. لە حاڵێکدا کە هەردوو حیزب و هەروەها ئۆپۆزیسیۆنە دووی خوردادیەکان و میدیای نێودەوڵەتی هەوڵی زۆر دەدەن بۆ وێناکردنی دیمەنی سیاسیی ئێران وەک دیمەنێکی ململانێی نێوان لایەنگران و نەیارانی ئەوەی پێی دەڵێن “چاکسازییەکانی خاتەمی”، لە ماوەی ساڵی ڕابردووی ئەوێدا ئۆردوگایەکی بەهێزە دژی هەردووکیان، دەرەوەی ئەم دوو جەمسەرە سیاسییە حاشا هەڵنەگرن. ڕووداوەکانی مانگی حوزەیران، شەپۆلی ناڕەزایەتی جەماوەری لە چەند مانگی ڕابردوودا لە شارە جۆربەجۆرەکان و ئێستاش گۆڕینی حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری بۆ بابەتی پڕوپاگەندە و ئاژاوەی ڕۆژانە لەلایەن وتاردەرانی حکومەت و میدیاکان لە ئێران، چ لە باڵی ڕاستەوە و چ لە لایەن دووی خوردادییەکان، وێنەیەکی تەواو جیاوازە لە دۆخی سیاسی ئێران بە بەراورد بە چوار ساڵ لەمەوبەر. ئێستا حکومەت خۆی بە ئاشکرا دان بە بوونی ئەم هەڕەشەی ڕووخاندن و ئەم جەمسەرە سێیەمدا دەنێت. لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆنەکانی حکومەتدا دروشمی ڕووخاندنی حکومەت پەخش کراوە. خامنەیی لە نوێژی هەینیدا دەچێتە مینبەر دژی کۆمۆنیزم و مارکسیستەکان، ئەو دوو فراکسیۆنە یەکتر تۆمەتبار دەکەن بەوەی کە ئاویان فڕێداوەتە ناو میلەی ئۆپۆزیسیۆنی دژە ئایین و بەتایبەت حزبی کۆمۆنیستی کرێکاری. لە کاتی هەڵبژاردنی خاتەمی لە چوار ساڵی پێشوودا زۆر باسی جەمسەرێک و هێزی سێهەم نەدەکرا. لە دۆسیەی مانگی ئەمساڵدا حكومەت لە زاری هەردوو فراكسیۆنەوە دانی بە بوونی مەیلێكدا ناوە كە سەرەڕای خواستی هەردوولا ناڕەزایی هێنایە سەر شەقام و لە دژی ئەو مەیلە هەڕەشە و تۆقاندنیان دەستپێكرد. لە قۆناغی دوای كۆنفرانسی بەرلین تەنانەت حكومەت ناچار بووە مامەڵە لەگەڵ ناسنامەی سیاسی و رێكخراوەیی ئەو گروپ و هێزانەی كە لەم جەمسەری سێیەمدا بەشدارن و بۆ یەكەمجار دوای ساڵانێك باس لە بوونی بزووتنەوەیەكی “ڕووخێنەر” بكات و ئۆپۆزسیۆنێکی کۆمۆنیستی لەبەردەمیدا، ململانێ لەگەڵ ئەم جەمسەرەدا بخاتە ڕێزبەندی پڕوپاگەندەی دامەزراوەکانی و قسەکەرانی.
هەروەها ئەم دۆخە بە خێرایی دەگۆڕێت. حیزبەکانی دەرەوەی حکوومەت و دژ بە هەموو ڕێژیمی ئیسلامی لە ناوەندی سەرنجی خەڵک و کۆمەڵگا و بە ناچاری خودی حکوومەتی ئیسلامی دەبن. دوو جەمسەری باڵی ڕاست – دووی خورداد بە خێرایی جێگەی خۆی دەداتە وێنەیەکی هەمەچەشنتر و فرەلایەنتری سیاسەت لە ئێراندا. ڕووداوەکانی ئەم دواییە بەم مانایە بە تایبەتی گرنگ بوون، چونکە کۆتایی بە چیرۆکی کۆنی دژایەتی “ناوخۆیی” و “دەرەکی” هێنا. دەرکەوت کە “ئۆپۆزیسیۆنی دەرەکی” کە لە ووشەی دووەمی خوردادی و میدیای رۆژئاوادا ناونیشانێکە بۆ وەسفکردنی نەیارانی هەردوو فراکسیۆن. هێزێکی “ناوخۆیی” لەڕادەبەدەر بەهێزە کە ڕاستەوخۆ لە چارەنووسی دەسەڵاتی سیاسی ئێراندا دەوری هەیە.خولی نوێی ڕووبەڕووبوونەوەی فراکسیۆنەکان کە بە پێشکەوتنی هەڵبژاردنی خوردادییەکان دەستی پێکرد و بەرپەرچدانەوەی بەرفراوانی باڵی ڕاستی لێکەوتەوە، ئێستا بۆ قۆناغێکی دیکە لە خاڵی سازان نزیک دەبێتەوە. چەند رۆژی داهاتوو و راسپاردنی پەرلەمانی شەشەم تایبەتمەندییەكانی ماوەی چەند مانگێك دیاری دەكات. بەڵام شتێک دڵنیایە. لەم خولە نوێیەدا جەمسەری سێیەممان بە زیندوویی و چالاک لە دیمەنی سیاسیی ئێراندا دەبێت. چەواشەکاریەکانی ڕۆژنامەکانی دووی خوردادیەکان دژ بە حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری و لایەنگرانی ڕووخاندن بە شێوەیەکی ڕەمزی دەسپێکی ئەم قۆناغە نوێیە ڕادەگەیەنن. سەردەمی کۆتایی هاتنی “بەڵێ یان نەخێر” لەسەر هەمان کاغەز کۆتایی هاتووە. سیاسەت لە ئێران بە ئامادەبوونی سەربەخۆی خەڵک دەست پێدەکات.
چ هێز و بزووتنەوە و حزبێکی سیاسی لەم سەردەمە نوێیەدا بەرز دەبێتەوە؟ چ ڕەوتێک کاریگەری لەسەر چارەنووسی داهاتووی ئێران دەبێت؟ ململانێکانی داهاتووی کۆمەڵگا لە نێوان کام هێزدا؟ لە دەرەوەی حکومەت و بەرگریکارەکانی، سێ ڕەوتی کۆمەڵایەتی سەرەکی دروست دەبن. پێویستە بە وردی گرنگی بە هەر سێ ئەمانە بدەین.

4- سێ بزووتنەوە، سێ ئایندە

کۆماری ئیسلامی لە داڕماندایە. دیسان گۆڕەپانی سیاسی ئێران بۆ دەربڕینی بوونی بەرفراوانی بزووتنەوە و حزبی چین و توێژە جیاوازەکان دەکرێتەوە. لەم نێوەندەدا بە پێی ئەو هەلومەرجە کۆمەڵایەتییە بابەتیانە و ئەو کۆمەڵە فاکتەرەی کە پێشتر وەک بوارەکانی قەیرانی سیاسی-حکومەتی لە ئێرانی ئەمڕۆدا ئاماژەم پێکرد، بە بۆچوونی من سێ بزووتنەوەی سەرەکی لە لوتکەی مشتومڕە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەو سەردەمە نوێیەدا ئەوەستن. لێرەدا دەبێت ڕوونی بکەمەوە کە من باسی بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی و چینایەتی دەکەم نەک حزبی سیاسی. حیزبە سیاسیەکان لە ناخی هەندێک بزووتنەوەدا دەردەکەون و هەوڵ دەدەن هێزەکانی ئەو بزووتنەوانە کۆبکەنەوە و بەپێی کۆمەڵێک سیاسەت و تاکتیکی تایبەت رێنوێنییان بکەن. بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی تایبەت حیزبی زۆر و هەمەچەشن بەرهەم دەهێنێت. بزووتنەوەکان لە وەڵامی پرسە کۆمەڵایەتی و سیاسییە بەپەلەکان و وەک بەشێک لە خەباتی چینایەتی لە قۆناغێکی کەم تا زۆر درێژدا دەردەکەون. بەڵام پارتە سیاسییەکان نوێنەرایەتی کارلێک و ململانێی ڕێکخراوەیی کۆنکرێتتر و دەورەییتر دەکەن لەناو ئەم بزووتنەوانەدا. بۆ نموونە ناسیۆنالیزم و بزووتنەوەی دژە كۆلۆنیالیزم لە وڵاتانی رۆژهەڵات، لەوانە ئێران، لە زۆربەی سەدەی بیستەمدا پلاتفۆرمی كۆمەڵایەتی سیاسیی گشتی و سەقامگیرتریان پێكهێنا. به‌ڵام ئه‌و پارت و گروپانه‌ی كه‌ له‌ ناخی ئه‌م بزووتنه‌وه‌ بۆرژوازییه‌دا دۆزرانه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی سه‌ركردایه‌تی ئه‌م بزوتنه‌وه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ بگرنه‌به‌ر، زۆر هه‌مه‌ڕه‌نگانه‌ بوون، كاراكته‌رێكی راگوزەرتریان هه‌بووه‌ و به‌رنامه‌ و سیاسه‌تی جیاواز و هه‌ندێكجار ته‌نانه‌ت ناكۆكیشیان په‌یڕه‌و كردووه‌. بە هەمان شێوە بزووتنەوەی سۆسیالیستی کە بە گەشەی چینی کرێکاری پیشەسازی و کرێ وەرگر دەست پێدەکات، بنەمایەک بۆ سەرهەڵدانی حیزبە جۆراوجۆرەکان دروست دەکات. ئەم حیزبانە دێن و دەڕۆن و ڕووخسار دەگۆڕن، بەڵام بزووتنەوەی سۆسیالیستی وەک واقیعێکی کۆمەڵایەتی جێگیرتر دەمێنێتەوە. (لە وتارى “خەباتى چینایەتی و پارتە سیاسییەکان”ى ئابى ١٩٩٠دا، بە وردی باسم لە پەیوەندی نێوان پارتە سیاسییەکان و بزووتنەوە چینایەتییەکان کردووە).

لێرەدا باس لە ڕووبەڕووبوونەوەی سێ ڕەوتی سیاسی لە قۆناغی ئێستا و داهاتووی ئێراندا دەکەم. چ پێکەوەیی حیزب و گروپێک لە هەریەکێک لەو بزووتنەوانەدا سەنگیان بۆ دەکرێت و سەرکردایەتییان دەبەن، پێشبینیکردنی ئاسان نییە، هەرچەندە ئەم حیزبانە ناتوانن لەکاتتدا دروست ببن، وە پێویستە هەر ئەمڕۆ کە
رەستە و پەیکەری حیزبەکان و پێکهاتەکەیان لە مەیدانی سیاسەتی ئێران دیار بێت
ئەم سێ بزووتنەوەیە چین:
١- کۆمۆنیزمی کرێکاری
سەدەی بیستەم کۆتایی هات. ئەم ئێرانە سەردەمی رکابەریی رووسیا و بەریتانیا نییە، سەردەمی بزووتنەوەی تووتن و شۆڕشی دەستوور، سەردەمی هێنانەکایەی پیشەسازی و مۆدێرنیزاسیۆنی ئیداری، سەردەمی بزووتنەوەی دژە کۆلۆنیالیزم و بە نیشتمانیکردنی پیشەسازی نەوت، سەردەمی چاکسازی زەوی یان گەشەی شارنشینی. لە دنیای ناوەوە و دەرەوەی ئێران، سەردەمی سەرمایەداری بێ مشتومڕ و جیهانییە. چینی کرێکار بوونی هەیە، میحوەری بەرهەمهێنانی کۆمەڵایەتی و ژیانی ئابووری کۆمەڵگایە، ناڕەزایی دەردەبڕێت، ئاسۆیەکی جیاوازی هەیە، داوای بەدیلێکی دیکە دەکات. بێ گومان کۆمۆنیزمی کرێکاری، واقیعێکی سیاسیی بەردەوام و بەرهەم هێنراو و نەسڕاوە و گەشەسەندووە لە ئێرانی ئەم قۆناغەدا. ئەکتەری سەرەکیە لە دیمەنی سیاسی ئێستای ئێراندا. ئەمڕۆ حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری دیارترین و چالاکترین ڕەوتی سیاسی ئەم بزووتنەوەیە. بەڵام بزووتنەوەی کۆمۆنیزمی کرێکاری زۆر لەم حیزبە فراوانترە. ئەم بزووتنەوەیە هێشتا تەنانەت گۆشەیەکی بچووکی لە دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی خۆی ئاشکرا نەکردووە. لە دوا بەشی ئەم زنجیرە وتارەدا باس لە ڕوانگەی کۆمۆنیزمی کرێکاری لە شەڕی دەسەڵاتدا لە ئێراندا دەکەم.
٢– ناسیۆنالیزمی بۆرژوازی لایەنگری رۆژئاوا
ناسیۆنالیزمی لایەنگری رۆژئاوایی ئێران کۆنترین و رەگدارترین نەریت و بزووتنەوەی سیاسیی ئەمڕۆی ئێرانە، کۆنەپەرستە، بەڵام کۆن نییە. چونکە سەرمایەداری و رۆژئاوای ئەمڕۆ سەرمایەداری سەد ساڵ لەمەوبەر نییە. ئەوە بزووتنەوەی بۆرژوازی ئێرانە بۆ بەشداریی تەواو لە سەرمایەداریی جیهانی و گۆڕاوی ئەمڕۆدا. ئه‌مه‌ بزوتنه‌وه‌یه‌كه‌ نه‌ك هه‌ژموونی ئابووری و سیاسی و فه‌رهه‌نگی و سه‌ربازی رۆژئاوا قبووڵ ده‌كات، به‌ڵكو وەک ناسنامه‌ی خۆیشی دهی‌ناسێت. خۆی وەک نوێنەری ئەم جەمسەرە جیهانییە لە ئێران ڕادەگەیەنێت. لە ڕوانگەی ئابوورییەوە ئەمە ڕەوتێکی قووڵی کۆنەپەرستانە و بەرگریکاری بازاڕی ئازادە. لە ڕوانگەی سیاسییەوە بچوکترین وەهمی دروستکردنی سازانی چینایەتی لەسەر بنەمای ڕێکخستنی سامان لە کۆمەڵگادا نییە و بە توندی دژە کۆمۆنیست و دژە کرێکارییە. لە ڕوانگەی فەرهەنگییەوە، بەرگریکاری مۆدێلی کۆمەڵگەی ڕۆژئاوایە، بەڵام بەپێی ئەو مۆدێلە ئایدیۆلۆژییەی ئەمڕۆ حوکمڕانی ڕۆژئاوا دەکات، بە هیچ شێوەیەک ڕۆشنگەر و مۆدێرنیست نییە. بەڵکو بەتەواوی دەیەوێت رۆڵی ئایین و بیروباوەڕ و ئەندێشە و دامەزراوە نەریتییەکان وەک هێزی یارمەتیدەر لە پاراستنی دەسەڵاتی بۆرژوازی لەدژی چینی کرێکار و سۆسیالیزم و کۆمۆنیزمی کرێکاری ئەم قۆناغە بمێنێتەوە. لە ئاستی جیهانیدا ئەم رەوتە یەکگرتووە و بەرگریکاری گشتی و فەرمی و بەسۆزە لە ئەمریکا و سیاسەتی دەرەوەی. لە ڕوانگەی حیزبییەوە، بەگشتی دەستوورخوازان و پاشایەتییەکان بە گرووپی سەرەکیی ئەم بزووتنەوەیە دادەنرێت. بەڵام بە بڕوای من، پاشایەتی ڕەوتی سەرەکی نییە لەم بزووتنەوەیەدا و تەنانەت لە شیکاری کۆتاییشدا، سیستەمی هەژموونی بیرکردنەوە و ڕێبازی سیاسی لەم ئۆردوگایەدا پێک ناهێنێت و هیچ چانسێکیشی نییە. تایبەتمەندی سەرەکی ئەم ڕەوتە لایەنگری ڕۆژئاوا و لایەنگری ئەمریکایە، بەرگریکردنە لە بازاڕی ئازاد و دژایەتیکردنی کۆمۆنیزم. پۆلی پاشایەتی بە تەواوی ژێردەستە. بە لەبەرچاوگرتنی دۆخی ئێستای ئێران و ناڕەزایی قووڵ و ڕیشەداری خەڵکی ئێران بۆ دیاردەی پاشایەتی، بیرۆکەی زیندووکردنەوەی دەسەڵاتی پاشایەتی بە خێرایی لەم بزووتنەوەیەدا گۆشەگیر دەبێت و فۆڕمی سیاسی “شیاوی فرۆشتن”ی زیاتر دێتە پێشەوەی مەیدانەکە. دەگەڕێینەوە سەر ئەم ڕەوتە.

٣- بزوتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی رۆژهەڵاتی
ئەمە بزووتنەوەیەکی ڕاستەقینەیە. سەرەڕای ئەو هێز و دەستە سیاسییە جۆراوجۆرانەی کە بە ئاڵای ئایدیۆلۆژی جیاوازەوە سەر بەم ئۆردوگایەن ، و سەرەڕای دوژمنایەتی و دژایەتی مێژوویی ڕەوتەکانی ناو ئەم ئۆردوگایە و تەنانەت ڕووبەڕووبوونەوەی خوێناوییان لەگەڵ یەکتردا، یەکگرتنی کۆمەڵایەتی-چین و کولتووری زۆرن گروپەکانی ناو ئەم بزووتنەوەیە. دەتوانرێت پێکهاتەکانی شوناسی هاوبەشی ئەم بزووتنەوەیە بە تەواوی ڕوون و شیاوی وێناکردنە. ئەگەر کەسێک پرسیاری ئەوە دەکات کە چۆن ڕیزێکی بەرفراوان لە قوربانیانی کۆماری ئیسلامی کە تا ئێستاش لە سەرەتاییترین مافە مەدەنییەکان بێبەشن، لە یەک دێڕدا لەسەر “٢ی خورداد” لە تەنیشت جەلاد و ئەشکەنجەدەرەکانی دوێنێیان و ستەمکارانی ئەمڕۆوە دەوەستن و دروشمی پێاهەڵئەدەن، دەبێ کەمێک وردتر بین دەربارەی ئەم بزووتنەوەیە و تایبەتمەندییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی. ئه‌مه‌ بزوتنه‌وه‌یه‌کی تایبه‌تی بۆرژوازییه‌ له‌ ئێراندا، که‌ به‌ پێچه‌وانه‌ی ئاسۆی رۆژئاوا و ئه‌مریکایی و ئۆردوگای دیکه‌ی ئه‌م چینه‌، نەریتیەن هیوای خواز بووە که‌ بتوانێت ده‌سه‌ڵاتی سه‌رمایه‌ و سه‌رمایه‌داری له‌ ئێراندا له‌سه‌ر بنه‌مای رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ و کێبڕکێ له‌گه‌ڵ رۆژئاوا بنیات بنێت. تێکەڵەیەک لە مەیلە دژە کۆلۆنیالیەکانی سەرەتا و ناوەڕاستی سەدەی بیستەم، کولتوری کۆنەپەرستانەی ئیسلامی و نەریتی و بێگانەپەرستی بچووک بۆرژوازی و بۆرژوازی ناوخۆیی، ترس لە ئیفلاس و دابەزینی بوارەکانی بەرهەمهێنانی تەقلیدی دژی قۆرخکارییە بیانییەکان و لقە ناوخۆییەکانیان، ناڕەزایەتی لە دژی زەوتکردنی دەسەڵات سیاسەتمەدارێک لە ژێر فشاری ستەمکاری سەربازی پۆلیسی لایەنگری ڕۆژئاوا و بە یەک وشە هەوڵێک بۆ گۆڕینی ڕۆژهەڵاتگەرایی و ئیسلامیزم و نەتەوەیی لە ئێراندا بۆ پشتیوانییەک بۆ دروستکردنی سەرمایەدارییەکی ڕەسەن کە مافی چەوسانەوەی کرێکاران و سود وەرگرتن لەسەرچاوە ئابوورییەکان لە ئێران لەخۆدەگرێت ، بەشی،سەرەکی ئەم بزووتنەوەیە کۆنەپەرست بووە. لە ڕوانگەی تەشکیلاتییەوە، گرووپ و دەستە بێشومارەکانی ئەم توێژە، دەرئەنجامی هەوڵ و پەرتەوازەیی حیزبە سەرەکییە نەریتییەکانی ئۆپۆزیسیۆنی ئێران، واتە حیزبی توودە و بەرەی نەتەوەیی و هەروەها پەرەسەندنە ناوخۆییەکانی ئیسلامی سیاسییە لە ئێران لە سەدەی بیستەمدا. بەشێک لەم بزووتنەوەیە ماوەیەکی زۆرە و تەنانەت لەمڕۆشدا لەژێر ناوی سۆسیالیستدا چالاکن. بوونی یەکێتی سۆڤیەت بۆ ماوەیەک تەنانەت دامەزراندنی سەرمایەدارییەکی ناڕۆژئاوایی و دژە ڕۆژئاوایی لە ئێراندا بە ئەگەرێکی ڕاستەقینە بۆ لقەکانی ئەم بزووتنەوەیە زانیوە. لەم بزووتنەوەیەدا رۆشنبیری “سۆسیالیست” لە عەلی و حوسێن و کەربەلا فێربووە و خومەینی لەلایەن خاڵخاڵی خوێندکارییەوە بە “لینینی ئێران” نازناوی “لینین”ی لێنراوە. تا ئێستاش پلانی ئابووری و مۆدێلی کارگێڕی خۆیان و بارودۆخی شەخسی و ئەخلاقی خۆیان بە دەست دەنووسن. سۆسیالیزمیان ئیسلامی بوو و ئیسلامەکەیان سۆسیالیستی بوو. لە کەناڵی ئەم سۆسیالیزمە درۆینەیە، هەروەها لە کەناڵی فریکاری و پەناگەی ستەملێکراوان لە بزووتنەوەی ئیسلامی یان پۆپۆلیزمی باڵی چەپی ئەم بزووتنەوەیە، بەڵێنی ڕێکخستنی سامان و بیرۆکەی دروستکردنی ئا کۆمەڵگا لەسەر بنەمای سازانی چینایەتی و ملکەچی کرێکاران بۆ بۆرژوازی لەسەر بنەمای ناسنامەی ئابووری ئەم بزووتنەوەیە دامەزراوە مەقولاتەکانی وەک سەرمایەداری و بۆرژوازی نەتەوەیی و سەربەخۆ، ڕێڕەوی گەشەی ناسەرمایەداری، ئابووری تاکی خواپەرست و هتد فۆڕمی جیاواز بوون کە بەشە جیاوازەکانی ئەم بزووتنەوەیە لە مێژوودا ئامانجە هاوشێوە و هاوبەشەکانیان وەسف کردووە. ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت و بلۆکی ڕۆژهەڵات، بناغە ئایدیۆلۆژییەکانی ئەم هێڵەی گۆڕی. بازاڕی ئازاد، بیرۆکەی نزیکایەتی و پێکەوەژیان لەگەڵ ڕۆژئاوا و بەکارهێنانی مۆدێلی ئیداری ڕۆژئاوایی لە بیری سیاسییاندا بەهێزتر بوو، بەڵام توخمە ڕۆژهەڵاتگەراییەکەی لە ڕەهەندە ئایدیۆلۆژی و سیاسی و کولتووری و ئەخلاقییەکانیدا بەهێز مایەوە. خۆ فەرهەنگی نەتەوەیی و ئیسلامی و دژە خۆرئاوایی و دژە مۆدێرنیزم، لە وشەیەکدا، ڕۆژهەڵاتگەرایی، بڕیارە پایەی خۆئاگاداریی خەڵکی ئێران لە کۆمەڵگاکەیاندا بێت و چەسپی ناوخۆیی ئەم سیستەمە بێت و بۆرژوازی ئێرانی لایەنگری ڕۆژئاوا. بە کەمێک گرنگیدان، دەبینین کە ئەمە پرۆسەیەکی ڕاستەقینە و واقیعی و زۆر چالاکە. ئەو هاوپەیمانێتییەی لە پشت خومەینیەوە ڕۆیشت، هێزەکانی ئەم بزووتنەوەیە لەخۆ گرتبوو. ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان له‌ حكومه‌تی ئیسلامیدا به‌شداری كردووه‌ و سه‌ره‌ڕای هێرشه‌كانی دواتری باڵی ڕاستی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی هیچ كاتێك به‌ ته‌واوی له‌ هاوپه‌یمانی ده‌سه‌ڵات پاك نه‌كرایه‌وه‌. ئەو ڕەوتانەی کە کۆماری ئیسلامی یان فراکسیۆنێکی ئەو لەم بیست ساڵەدا بە پێشکەوتنخوازانە هەڵسەنگاندووە، هەموویان لق و چڵ و پۆپی ئەم بزووتنەوەیە بوون. ئه‌و ئاڵایه‌ی ئه‌مڕۆ له‌ سه‌ر سه‌ری ئه‌م سوپایەوە‌ هه‌ڵده‌کا، ئاڵای دووه‌می خورداده‌. بەڵام ئەمە تەنیا قۆناغێکی تێپەڕبوونە لە ژیانی ئەم بزووتنەوەیەدا. لەم ساڵانەی دواییدا بینیمان کە چۆن لقە جیاوازەکانی ئەم بزووتنەوەیە کە لە ژێر فشاری باڵی ڕاستی حکومەت و شەپۆلی خنکاندن و کوشتن و سەرکوتکردندا پەرش و بڵاو بوون لەگەڵ سەرهەڵدانی دووی خورداد، جارێکی دیکە یەکتریان گرتەوە و زیندوو کردەوە هاوپەیمانییە کۆنەکان. تەنانەت ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت وای کرد کە لقە ڕکابەرەکانی ئەم بزووتنەوەیە لە یەکتر نزیک ببنەوە. بەرەی نەتەوەیی، زۆرینە و دەستە و گرووپەکانی دەوروبەری وەک ڕێبازی کرێکاران، حیزبی توودە، حیزبی ڕەنجبەران، و ماوییەکانی پێشوو لە نووسینگەی بەنی سەدر، بزووتنەوەی ئازادی، موجاهیدینی شۆڕشی ئیسلامی و چەندانی دیکە ، جارێکی تر لە ژێر یەک چەتردا کۆبوونەتەوە، باڵێکی خودی حکومەتی ئیسلامی. ئەمە بزووتنەوەی خۆیانە. جیاوازییەکانی ناو ئەم ئۆردوگایە راستەقینەن. بەڵام ناسنامەی هاوبەشی کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسی و کولتوورییان بە هەمان شێوە واقیعییە.
ئەمڕۆ ئەم بزووتنەوەیە ناوەندی سەرنجی چاودێرانی سیاسی ئێرانە لە میدیا و حکومەتەکانی رۆژئاوا. ئەمڕۆ سەرکردایەتی ئەم بزووتنەوەیە لە دەستی خودی باڵی دووەمی حکومەتدایە. بەڵام بزوتنەوەی دووی خورداد تا ئەو کاتەی کۆماری ئیسلامی بەپێوەماوەتەوە گرنگی هەیە. بۆ ئەم شانازییە، ڕێکخراوەکان و دەستەکانی ئەم بزووتنەوە ئیسلامیە نەتەوەییە، نەک هەر لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ڕکابەرە حکومییەکانیان لە باڵی ڕاستدا، بەڵکوو لە بنەڕەتدا لە ڕووبەڕووبوونەوەی کۆمەڵایەتییان لەگەڵ دوو ئۆردوگای دیکەدا، واتە کۆمۆنیزمی کرێکاری و لایەنگری، بەرگرییان لە دیاردەی دووی خوردادی کرد -ناسیونالیزمی رۆژئاوا لەسەر مەودایەکی مێژوویی فراوانتردا مانای خۆی پەیدادەکات ئەمە هاوپەیمانییەکی سیاسی کاتی نییە لە دژی “چاودێری وردبینی شورای چاودێری “، بەڵکو بەرەیەکی سیاسی چینایەتی ڕانەگەیەندراوە بۆ دەستوەردان لە چارەنووسی دەسەڵاتی سیاسی و داهاتووی وڵات لە چوارچێوەیەکی مێژوویی فراوانتردا دوای ڕووخانی ڕژێمی ئیسلامیە . هێڵی دووی خورداد له‌گه‌ڵ ڕووخانی ڕژێمی ئیسلامی و ڕه‌نگه‌ زووتر، په‌یوه‌ندی و ڕۆڵی ڕێبه‌ریی خۆی له‌ بزووتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی-ئیسلامیدا له‌ده‌ست بدات. بەڵام ئەم بزووتنەوەیە بە پێکهاتە و ئارایشی ناوخۆیی جیاواز و گروپ و سەرکردەکانی تر لە گۆڕەپانی دیاریکردنی ئەرکی کۆتایی دەسەڵاتدا دەمێنێتەوە.

بە بڕوای من ململانێی نێوان ئەم سێ ئۆردوگایە دەبێتە بنەمای پەرەسەندنی سیاسی ئێران لەم قۆناغەدا. ئێستا ڕەهەندەکانی ئەم ململانێیە ئاشکرا بوون. بەڵام هێشتا شەڕە سیاسییە سەرەکییەکان لە ئارادان. ڕوانگەی هەریەکێک لەم سێ بزووتنەوەیە لە خەبات بۆ دەسەڵات لە ئێراندا چییە؟ با لە بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی و هاوپەیمانی دووی خوردادەوە دەست پێبکەین.


5- ڕەگی دووی خوردادیەکان

مۆمیای سیاسی
لە نێو ئەو سێ ڕەوتەی کە من وەک جەمسەری سەرەکی سیاسی لە دیمەنی سیاسی داهاتووی ئێراندا ناوم هێناون (بڕوانە ژمارە ٧)، بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی لەمڕۆدا زۆرترین سەرنجی چاودێرانی سیاسییە. بەڵام ئەم بزووتنەوەیە هیچ ئایندە و ڕیشەی نییە. لە ڕووی چینایەتی و مێژووەوە ئەم بزووتنەوەیە سەر بە ڕابردووە. جەوهەریەن لەناوچووە. ئەگەر هێشتا لە گۆڕەپانەکەدا بێت، ئەوە لەبەر ئەوەیە کە ستەمکاریی شاهانە و ئیسلامی و کەم تا زۆر خنکاندنی بەردەوام لە ماوەی نیوەی دووەمی سەدەی بیستەم لە ئێراندا، وایکردووە کایەی سیاسەت و ژیانی سیاسی کۆمەڵگا لەگەڵیدا هاوسەنگ بێت پەرەسەندنی ئابووری سیاسی و تەنانەت بیری سیاسی.لە ئێراندا گەشە بکات و پەرەبسێنێت. دیمەنی سیاسی لە ئێران، لە حکوومەتی ئێستاوە تا بزووتنەوە ئۆپۆزسیۆنەکان، چەقی حیزب و گرووپ و ڕەوتە کە لە مێژە پەیوەندی مێژوویی و بنکەی چینایەتییان لە دەست داوە. بەستنی کایەی سیاسی لە ئێران لەژێر سێبەری خنکاندندا، ڕێگری لە نەمانی کردەیی ئەم هێزانە کردووە کە لە قۆناغەکە تێپەڕیون و سەرهەڵدانی هێزی نوێ کە لەگەڵ تایبەتمەندییە بنەڕەتیترەکانی کۆمەڵگەی هاوچەرخی ئێران و شەڕە چینایەتییە سەرەکییەکان دەگونجێن لەم کۆمەڵگایەدا. حیزب و هێزەکانی ئەم سوپایە لەکارکەوتووە هێشتا ماون بۆ ئەوەی لە چوارچێوەی ئەو ململانێ چینایەتییە نوێیەدا کە ئەمڕۆ لە ئێران و لە جیهاندا دەگوزەرێت، وەک ئامرازێکی ماددی و سیاسیی ژێر بۆرژوازی بەکاربهێنرێن.

سەرهەڵدانی ئیسلامی سیاسی و حکوومەتی ئیسلامی لە ئێران لەخۆیدا نموونەی زیندووکردنەوە و دۆزینەوەی بابەتییەتی بزووتنەوەیەکی سیاسیی مردوو لە فۆرمێکی نوێ و بۆ مەبەستی دەرەوەی چوارچێوە و ئیدیعای ڕەسەنی ئەو بزووتنەوەیە. ئیسلامی سیاسی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە چوارچێوەی جەنگی سارددا زیندوو بووەوە و لە بنەڕەتدا دژ بە گەشەسەندنی چەپگەرایی لە نێو کرێکاران و رۆشنبیرانی ئەو وڵاتانە و دژی بیرۆکەی ئازادیخوازانە و لە ناخی قەیرانی حکومەتدا دیکتاتۆریەتی سەربازی و پۆلیسی لایەنگری رۆژئاوا بوون تەنانەت هێنرایە سەر دەسەڵات. کۆماری ئیسلامیی خومەینی بەرجەستەی رێنیسانسی ئیسلامیی سەید جەمالدین نەبوو و تەنانەت شەرعیەتی شێخ فەزڵوڵڵاش نەبوو. ئەوەی لە ئێران هاتە سەر كار و تا ئێستاش كار دەكات، چەتەیەكی ئیسلامیی دژە چەپە كە بە مەبەستی رزگاركردنی سەرمایەداری لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە كۆتایی سەدەی بیستەم و ئێران لە كاتی رووخانی رژێمی پاشایەتیدا بنیات نراوە.

هەروەها ئەو ئۆپۆزیسیۆنە نەتەوەیی-ئیسلامییەی کە باسم کرد، لە بنەڕەتدا پەیوەندییەکی مێژوویی و خاڵی ئاماژەیەکی چینایەتی ڕەوای لە ئابووریی سیاسی ئەمڕۆی ئێراندا نییە. دوو لایەنی شەڕی چینایەتی لە ئێراندا بریتین لە کۆمۆنیزمی کرێکاری و سەرمایەداری بۆرژوازی جیهانی. “بزوتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی” راستەوخۆ و بەپێی ئامانج و بەرنامەی لایەنە پێکهێنەرەکانی یان تەنانەت ئەو ئاسۆ چینایەتییەی کە نوێنەرایەتی دەکات، سەر بەم ململانێ سەرەکییە نییە. ڕژانێکی لاوەکییە. نوێنەری مەقولە لاوەکییەکان و چینەکانە. بەڵام وەک هێزێکی سیاسی لەم مشتومڕە ناوەندییەدا بەشدارە. بۆرژوازی ئەمڕۆی ئێران لە خەباتی چینایەتی ئەمڕۆی ئێراندا دەورێکی دیاریکراوی هەیە. لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بەوە بکەم کە من دەستەواژەی (بەدڵنیاییەوە نادروست) “بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی” بە مانای هاوپەیمانییەکی سیاسی لە نێوان دوو توێژی نەتەوەیی و ئیسلامی لە ئۆپۆزیسیۆنی ئێراندا بەکارناهێنم. من ئاماژە بە تاکە بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی دەکەم کە لە جیهانبینیدا ئیسلام و ناسیۆنالیزم وەک پێکهاتە و پایەی ئێرانێکی “سەربەخۆ” و ناسنامەیەکی ئێرانی بە پێچەوانە و جیاکاری لەگەڵ هەژموونی ڕۆژئاوا و تەنانەت شارستانیەتی ڕۆژئاوادا سەنتەزی کراون. بزووتنەوەیەک کە بۆ پێناسەکردنی شوناسی خۆی و وێنەی هاووڵاتییەکی کۆمەڵگاکەی پێویستی بە هەردوو ئەم پێکهاتە هەبوو. به‌م شێوه‌یه‌ پانئیسلامیزم و شه‌رعییه‌تخوازی له‌ لایه‌ك و پان ئێرانیزم و گه‌وره‌یی ئێران له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ن. ئەم بزووتنەوەیە لە ڕوانگەی سیاسی و تەشکیلاتییەوە بە تەواوی پێناسە دەکرێت و لە ڕاستیدا جەستەی سەرەکی ئۆپۆزیسیۆنی دژە شاهانەیی لە ئێران پێک هێنا. مەبەستم لەم بەشەی وتارەکەدا شیکارییەک بۆ ڕۆڵی دەورەیی ئەم بزووتنەوەیە و ئاسۆی داهاتووی لە ناخی ئەو قەیرانە سیاسییەی کە لە ئێران دەستی پێکردووە، بخەمەڕوو.
بزوتنەوەی ئیسلامیی نیشتمانی: فرەچەشنی ڕێکخراوەیی
پێش ئەوەی بچینە پێشەوە، با کەمێک زیاتر وێنەی خۆمان لەم نۆرەیەدا ڕوون بکەینەوە. لە رووی گرووپی حیزبی و رێکخراوەیی، ئەم بزووتنەوەیە لەڕادەبەدەر هەمەچەشن و فراوانە. حیزبی توودە و بەرەی نەتەوەیی کە پایە سەرەکییەکانی ئەم ئۆردوگایە بوون، لە ماوەی ٢٠ ساڵی دوای ٢٨ی ئابدا ڕووخان و کۆمەڵێک گرووپی بەرفراوانیان بەجێهێشت. گرووپبەندییەکانی ئەمڕۆی بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی، پارچە و پارچەی سیاسین کە لە ئەنجامی هەوڵەکانی ئەم دوو پایەی ئۆپۆزیسیۆنی نەریتی ئێرانەوە سەرچاوە دەگرن. بەرەی نەتەوەیی (بە لقە مەزهەبیەکانیشەوە) و حیزبی توودە سەکۆی پێکهاتن و گەشەکردن و دەربڕینی سیاسیی ئەم بزووتنەوەیە بوون. فیدای و موجاهید لە ساڵانی دوای پاشەکشەی حیزبی توودە و بەرەی نەتەوەیی، بەشە ئۆرگانیکییەکانی ئەم بزووتنەوەیەیان پێکهێنا. ڕەوتە ئیسلامییە نەتەوەییەکان (وەک بزووتنەوەی ئازادی و موجاهیدین و شوێنکەوتوانی دیکەی شەریعەتی، ئیسلامییەکان لە “مۆدێرنیتە”ەوە –
بە پێچەوانەی هێڵی پان ئیسلامی و شەرعییەتی چی)، بەشێک بوون لەم بزووتنەوەیە. تەواوی بزووتنەوەی ماوییەکان لە ئێران بە ڕێکخراو و دەستە جۆراوجۆرەکانیەوە سەر بەم ئۆردوگایە بوون. کۆنفیدڕاسیۆنی خوێندکارانی سەردەمی کۆن و دابەشبوونی کۆماریخواز و سۆسیالیستەکانی پێشوو و خاتەمی چیەکتوندڕەوەکان کە لێی چونەتە دەرەوە، زۆربەی گروپەکانی نەریتی فیدای و ڕەوتە لاوەکییەکانی تری وەک ڕێگای کرێکار هەموو پارچەکانی ئەم کەمپەن. کایەی هونەری و ئەدەبی “پابەند” و ئۆپۆزسیۆن لە ئێراندا لە بنەڕەتدا زاڵ بووە بەسەر ئەم بزووتنەوەیەدا. ناوەندی نووسەران ناوەندێکی گرنگی ئەم بزووتنەوەیە. و دواجار ئاڵای دووەمی خورداد ئەو ئاڵایە کە ئەمڕۆ بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ یەکڕیزی ئەم بزووتنەوەیە بەرز دەکرێتەوە.

لە یەکەم نیگادا، ڕەنگە زاراوەی “بزووتنەوە” بۆ ئەم مەودای هێزانە ڕەوا نەبێت. چۆن دەتوانین ئەو بزووتنەوەیەی کە بانگەشەی ئەوە دەکەین بابەتییەتی چینایەتی مێژوویی خۆی لەدەست داوە و تەنانەت لە سەرمایەداریی ئەمڕۆی ئێراندا بناغەیەکی چینایەتی دیاریکراوی نییە، بە بزووتنەوە ناو ببەین؟ چۆن دەتوانین بزووتنەوەیەک کە (وەک لە خوارەوە دەڵێم) ئایدیاڵ و پرسێکی ئابووری و بەرنامەیەکی کۆمەڵایەتی کە شایەنی ڕەچاوکردنی تێدا نییە ناوی ببەین،بە بزووتنەوە؟ وە لە کۆتاییدا، چۆن دەکرێت ئەم بازنە فراوانە لە پارت و گروپە سیاسیەکان، کە لە ڕووی تایبەتمەندی ئایدیۆلۆژی فەرمی و پاشخانی سیاسی و پراکتیکی و نەریتی ڕێکخراوەییەوە ئەوەندە هەمەچەشنن و زۆرجار تەنانەت بە خوێناویترین شێوازەکانیش ڕووبەڕووی یەکتر بوونەتەوە، بە بەشەکانی بزووتنەوەیەک ناوببرێن؟

بە بڕوای من سەرەڕای هەموو دووبەرەکی و ململانێی ناوخۆیی، ئەم ڕیزو هێزەکان بزووتنەوەیەکی سیاسی پێناسەکراو دروست دەکەن و پێکەوە کاردەکەن بۆ بەدیهێنانی ئاسۆیەکی سیاسی دیاریکراو لە ئێراندا. ئەم ڕیزە لەسەر باکگراوندێکی هاوبەشی ئایدیۆلۆژی و تایبەتمەندی سیاسی و فەرهەنگی دامەزراوە و لە قەیرانی سیاسی ئێستای ئێراندا کەم تا زۆر وەک بزووتنەوەیەکی یەکپارچە دەردەکەوێت و چارەنووسێکی هاوبەش چاوەڕێی دەکات.

دوو جەمسەر لە بۆرژوازی سەدەی بیستەمی ئێران
بزووتنەوەی نەتەوەیی-ئیسلامی، و مەودای بەرفراوانی حیزب و گرووپەکانی لە ئێران لە دەیەکانی ڕابردوودا، بە بڕوای من، دەرئەنجامی لێکترازانێکی بنەڕەتییە لە بزووتنەوەی بۆرژوازیدا کە چووە ناو شۆڕشی دەستوورییەوە. ئاسۆی دەسەڵاتداری شۆڕشی دەستوری ئاسۆیەکی بۆرژوازی بوو. ئه‌مه‌ بزوتنه‌وه‌یه‌ك بوو بۆ ئه‌وه‌ی ئێران بكرێت به‌ “وڵات” و دروستكردنی “ده‌وڵه‌ت”ێكی مۆدێرن و به‌هێزكردنی بناغه‌كانی خاوه‌ندارێتی و مافه‌ تاك و مه‌ده‌نییه‌كان و دامه‌زراندنی یاسا. پێشهاتگەلێک کە پێشمەرجێکی گرنگ بوون بۆ پێکهێنانی بازاڕێکی ناوخۆیی و گەشەی سەرمایەداری لە ئێراندا. ئەم شۆڕشە دەیویست کۆمەڵگایەکی دواکەوتووی فیوداڵی و خێڵەکی بهێنێتە ناو سەردەمی سەرمایەداری. شۆڕشی دەستووری بێ گوێدانە درێژی و پانی و ڕەهەندە بێ بایەخەکانی بۆرژوازی ڕەسەنی ئێران، بزووتنەوەیەک بوو کە ئاسۆیەکی بۆرژوازیی هەبوو و بۆ پێشخستنی پێوەندیی سەرمایەداری لە ئێراندا. وە سەرەڕای هەموو هەستی دژە کۆلۆنیالیزم و تەنانەت دژە بیانی لە ڕیزەکانی دەستوورخوازاندا، ڕۆژئاوا مۆدێل و کۆمپاسی ئەم بزووتنەوەیە بوو، چ لە سیستەمی ئیداری و چ لە پێوەرە سیاسی و یاساییەکان و چ لە بواری بەرهەمهێنان و ئابووریدا. مۆدێرنیزاسیۆن، پەرەسەندنی تەکنەلۆجیا و زانست، عەلمانیەت، ناسیۆنالیزم و لیبرالیزم پێکهاتە سەرەکییەکانی ئاسۆی حوکمڕانی ئەم بزووتنەوەیە بوون. ئیسلامیزم و ڕۆژهەڵاتناسی و دژە مۆدێرنیزم نەك هەر لەم بزووتنەوەیەدا جێگەیان نەبوو، بەڵكو ئاڵای ئۆردوگای بەرامبەر بوو، واتە ئۆردوگای کۆنەپەرستی ئایینی و شاهانە.

هەر زوو ئەوە ڕوون بووەوە کە دروستکردن و فراوانکردنی ژێرخانی ئابووری و ئیداری بۆ گەشەی سەرمایەداری و تەنانەت دواتریش لەناوچوونی پەیوەندییە موڵکدارییەکانی پێش سەرمایەداری، لە ئێراندا لە ڕێگەی شۆڕشێکی بۆرژوازییەوە ڕووی نەداوە، بەڵکو لە ئەنجامی پرۆسەیەکی بیرۆکراسی بووە لە سەرەوە کە نەک هەر ستەمکاری سیاسی زیندوو دەکاتەوە و دەیهێڵێتەوە، بەڵکو دەیکاتە گرنگترین ئامرازی ئەندازیاری کۆمەڵایەتی و ئابووری و کولتووری سەرمایەداری. بە کودەتاکەی ڕەزاخان ئاسۆیەکی دیکە بۆ پێکهێنانی سەرمایەداری لە ئێران کرایەوە. ئاسۆیەک کە تەنانەت بۆ هەندێک لە لایەنگرانی دەستوورخوازیش پراکتیکیتر و خواستراوتر دەرکەوت. لەم دووڕیانەدا بۆرژوازی ئێران لە ڕوانگەی سیاسییەوە بە جددی بەسەر دوو جەمسەری سەرەکیدا دابەش بوو. لە جەمسەرێکدا، نەتەوەسازیی سەرمایەداری بەرەو ڕۆژئاوا ئاراستە دەکرا، گەشەی سەرمایەداری لە هاوپەیمانی لەگەڵ ڕۆژئاوا و وەک بەشێک لە مۆدێلی ئیمپریالیستی جیهان گۆڕا بۆ هێڵی فەرمی حکومەتی پاوانخواز لە ئێراندا. مۆدێرنیزاسیۆنی ئیداری، سیکۆلاریزم، نزیکی لە زلهێزەکانی رۆژئاوا و پەیڕەوکردنی مۆدێلی رۆژئاوا لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و ستانداردە فەرهەنگییەکان و دابینکردنی ژێرخانی ئابووری و بەرهەمهێنان بۆ گەشەی سەرمایەداری لە ئێران لە چوارچێوەی دابەشکردنی کاری جیهانیی هەبوو، بوو بە ئاڵای پاوانخواز دەوڵەت و بەرگریکارەکانی. لە جەمسەری بەرامبەردا وردە وردە سوپایەک دروست بوو کە ئاڵای دژایەتی ستەمکاری شاهانە و بەرگریکردن لە لقە ڕەسەنەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و کاڵا لە دژی سەرمایەی بیانی و قۆرخکاری گرت. دژی مۆدێرنیزاسیۆن و خۆرئاواییکردنی حکومەت، لەم ئۆپۆزیسیۆنەدا توخم و ئاسۆی دژە ڕۆژئاوایی و ڕەسەن و ئایدیۆلۆژیای ڕۆژهەڵاتخواز گەشەیان کرد. تەنانەت شەرعییەتی ئیسلامگەرایی و دژەئیسلامیزم (بە هێمای خومەینی و دژایەتی ئەو بۆ دابەشکردنی زەوی و مافی دەنگدانی ژنان) بە غوسڵی “ئۆپۆزیسیۆن” و پێشکەوتنخوازی غوسڵ کرا و وەک نۆژەنکردنەوەیەک ناسێندرا. ئەم سوپایە لە تەواوی قۆناغی دەسەڵاتی پاشایەتیدا، سەکۆی سەرەکیی ئۆپۆزیسیۆنی نەتەوەیی و حیزبە دژە دەسەڵاتخوازەکانی ئێران بوو. ئەم سوپایە حیزبی جۆراوجۆری بەرهەم هێناوە. بەڵام لە پشتی هەموو ئەم گرووپەوە، مرۆڤ دەتوانێت بە ڕوونی ئەم پلاتفۆرمە سیاسییە تاکە و هاوبەشە ببینێت. تەنانەت حیزبی توودە و بەرەی نەتەوەیی کە لەسەر کاغەز و لەسەر بنەمای ئایدیالی سەرکردەکانیان لە ڕابردوودا، دەکرا پێش ٢٨ی ئاب بە حیزبی مۆدێرنیست و عەلمانی هەژمار بکرێن و دواجار چارەنووسی ئابووری ئێرانیان لە چوارچێوەیەکی جیهانیدا بینی، تەنیا بە دانانی خۆیان لە چوارچێوەی ئەم ناڕەزایەتییە ڕۆژهەڵاتیانەی سەرمایەداری ڕەسەن و بە قبوڵکردنی بنەماکانی ڕەخنە و جیهانبینی ئەم ئۆردوگایە، بوونە بزووتنەوەی جەماوەری. لە دوای ٢٨ی مرداد و بە تایبەتی دوای چاکسازییەکانی زەوی و زاری ساڵانی ١٣٤١-١٣٤٧، زاڵبوونی ئایدیۆلۆژیی ئەم ئاسۆیە بەسەر ئۆپۆزیسیۆنی دژە شاهانەدا بڕیاری لەسەر درا. و دواجار لەگەڵ ڕووخانی ڕژیمی پاشایەتی و دامەزرانی کۆماری ئیسلامی، ئەم هێڵە بۆ ماوەیەک بوو بە ئایدۆلۆژیای ڕەسمی حکوومەت لە ئێراندا.

ماوەی مانگی هەنگوینی ئەم بزووتنەوەیە وەک پشکێک لە دەسەڵاتدا زۆری نەخایاند. لابردنی ئەم بزووتنەوەیە لە حکومەت بە هێرشی خومەینی بۆ سەر حکوومەتی بازرگان و کەوتنی دەست پێدەکات، بە دوورخستنەوەی بەنی سەدر یەکلایی دەبێتەوە و بە دڵنیاییەوە بە کۆتایی هاتنی حکوومەتی موسەوی و کۆتایی هاتنی خەتی ئیمام کۆتایی دێت . لێرەدایە کە ئەم بزووتنەوەیە جارێکی تر خۆی لە ئۆپۆزسیۆندا دەبینێتەوە. یەکڕیزیی ئەو وشەیەی کە گرووپە ڕەنگاوڕەنگەکانی ئەم بزووتنەوەیە بۆ بەرگری لە ڕێژیمی ئیسلامیی سەردەمی خومەینی دۆزیبوویانەوە، جارێکی دیکە بەرەو نەمان دەچێت. تاوەکە بەرز دەبێتەوە. گۆڕانکاری جۆراوجۆری ڕێکخراوەیی ڕوودەدات. ئێستا لافیتەی دووی خورداد جارێکی دیکە ئەم ڕەوتەی یەکخستووە و گەشبینە بە گەڕاندنەوەی پشکی خۆی لە دەسەڵاتدا.
ئاسۆ هاوبەشەکان
وەک وتم سەرەڕای جۆراوجۆری ڕێکخراوەکان و مێژووی جیاواز، نابێ گومان لەوەدا هەبێت کە بلۆکی نیشتیمانی-ئیسلامی تەنانەت لەمڕۆشدا بلۆک و ئۆردوگایەکە. لە ناوەندی سیاسەتی ئێراندا خێڵێک، عەشیرەتێکی سیاسی گەورە پێکدەهێنن. ئاسۆی کۆمەڵایەتی و پلانی ئابوورییان وەک یەکن. ڕەخنەی ئەوان لە مێژووی ئێران تا ئێستا هەمان شتە. ئەفسانە و قارەمانی دێوە سیاسییەکانیان یەکن. کولتوری ئەوانیش هەر یەکە. ئەخلاقیان وەک یەکە. جەژن و ساڵڕۆژی سیاسی هاوبەشیان هەیە. یەک گەنجینەی ئەدەبییان هەیە. شاعیر و نووسەر و سینەماکارانیان یەکن. پیرۆزییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانیان وەک یەکن. سیاسەتی دەرەوەی ئەوانیش هەر یەکە. قسە لەگەڵ یەکتر دەکەن، پێکەوە لە دیالۆگ و “یەکڕیزی کردار”ی هەمیشەیی شەڕ دەکەن، هێز بە یەکتر دەدەن و هێز لە یەکتر وەردەگرن. دوژمنەکانیان هەمیشە هاوبەشن و دۆستەکانیان هەمیشە هاوبەشن. زاراوە و زمانی سیاسی ئەوان وەک یەکن. نوێژخوێنانیان “ئێران بۆ ئێرانیەكان” دەزانن و چەپەكانیان بەردەوام چاویان لەوەیە کە كەس سوكایەتی بە “ئایینی جەماوەر” و “ئیسلامی پێشكەوتنخواز” نەكات! سەرەڕای هەموو دوورییەکی ڕێکخراوەیی و گروپییان، ئەوان “کەسێکی ناوخۆیی”ن لەگەڵ یەکتر. ڕێککەوتنێکی دەستەجەمعی ڕانەگەیەندراو، نەریتێکی سیاسی هاوبەش پەیوەندییەکانیان لەگەڵ یەکتر و کاردانەوەی هیستریکی هاوبەشیان بۆ بزووتنەوە “ناناوخۆییەکان” (وەک کۆمۆنیستە کرێکارییەکان) ڕێکدەخات و ئاراستەیان دەکات.

بوونی ئەم گرووپە جۆراوجۆرانە لە ژێر ئاڵای دووی خورددا و بەرگریکردن لە خاتەمی، ڕێکەوتێکی سیاسی نییە یان وەک هەندێک کەس پێیان وایە دەرئەنجامی پەتای “پراگماتیزم” و “دوورکەوتنەوە لە توندوتیژی” لە ئۆپۆزیسیۆنی ئێراندا نییە. ئەمە یەک ڕەوتی کۆمەڵایەتییە. با ئەم یەکڕیزی و خزمایەتیە سیاسیە لە ئاسۆی سیاسی و ئابووری و فەرهەنگی ئەم ئۆردوگایەدا فراوانتر بکەین. بە تایبەت ئەم تایبەتمەندیانە چارەنووسی ئەم بزووتنەوەیە لە ململانێ چارەنووسسازەکانی داهاتووی ئێراندا دیاری دەکەن.

تێبینی ئەم نوسراوە چاپ نەکراوە و ژمارەی چاپی نیە،تەنها بۆ بڵاوکردنەوەی لە ئۆنلاین کراوەتە پی دی ئێف
کاوەعومەر

hekmat.public-archive.net #1440fa.html




چیرۆك/ میهره‌بان.. ئەژین فەهمی

ئێواره‌یه‌كی هاوین برینێکی قووڵی لە دەروونمدا درووست کرد، وای لێکردم بۆ هەمیشە لە گەمەی خۆشاردنەوە و شاردنەوەی ڕووخسارم بترسم، ترس لە تەنیاکەوتن و قەومانی کارەساتێك. ئێوارەیەك، کە تەمەنم هەشت ساڵانێك ده‌بوو و نه‌ده‌بوو، لەگەڵ هاوڕێ هاوته‌مه‌نه‌كانم له‌لای دارتووه‌ به‌رزه‌كه‌ی گەڕەکەکەمان چاوشارکێمان دەکرد. دارتووەکە لەبه‌ر ده‌رگه‌ی ماڵی سالارە باریكه‌ڵه‌ی هاوڕێماندا ڕووابوو، كه‌ ماڵیان به‌ ته‌نیشت ماڵی هیوا شەلەوە بوو. سەرم نا بە قەدی درەختەکەوە و‏ به‌ ده‌سته‌كانم ڕووخسارم شاردەوە. ده‌بووایه‌ تا ژماره ده‌م ژماردبا و به‌دوایاندا ڕۆیشتبام، تا‌كو هه‌موویان گڕ بده‌م.
ئه‌و ئێواره‌یه‌، کە وا ده‌زانم هه‌ر ئێستایه، هەرگیز بیرم نه‌چووه‌ته‌وه، به‌ لاڵه‌‌په‌تێ تا‌ “ده”م ژمارد و بێده‌نگ بووم، دووباره‌م كرده‌وه‌ و كڕ بووم، تاوێكی تر وێستام، ڕووم له‌ دره‌خته‌كه‌ وه‌رچه‌رخاند و سه‌یری چوارده‌وری خۆمم كرد، له‌‌ بێده‌نگیییه‌كه‌دا دڵنیا بوومه‌وه‌ هه‌موو هاوڕێکانم خۆیان حه‌شارداوه‌‌.
ده‌وروپشتی دارتووه‌كه‌م پشكنی، تا بزانم داخۆ ئه‌وجاره‌یش سالار له‌ پشت دره‌خته‌كه‌وه‌ خۆی مه‌ڵاس نەداوه‌‌، به‌ڵام له‌وێ نه‌مبینی. دارتووه‌كه‌م به‌جێهێشت و بۆ پشته‌وه‌ی لادیواره‌‌كه‌ی حه‌وشه‌ی ماڵی هیواشه‌ل هه‌نگاوم نا، كه هه‌میشه‌ له‌ پشت ئه‌و دیواره‌ ڕووخاو‌ه‌وه‌ خۆی حه‌شار ده‌دا؛ هیوا لەبەر قاچەکانی نه‌یده‌توانی زۆر دوور بكه‌وێته‌وه‌، ئه‌و پەنادیواره‌ گونجاوترین په‌ناگه‌یەك بوو بۆی. هیواشم نە له‌پاڵ دیواره‌كه ‌و نە له‌ناو حه‌وشه‌ بێده‌رگا‌كه‌یان نەدۆزیەوە. له‌وێ دووركه‌وتمه‌وه‌ و ڕۆیشتم به‌دوای ئازادی باڵابه‌رزدا بگه‌ڕێم، كه‌ به‌ لۆقدرێژ ناومان ده‌برد، ئه‌و ده‌بوو خۆی زۆر كووڕ كردبایه‌وه‌ تا كه‌سمان نه‌یبینین.
پاشان به‌دوای منداڵه‌كانی تردا ‌گه‌ڕام، سه‌یر بوو، نه‌ ئه‌وان له‌ شوێنه‌كانی خۆیان بوون و نه‌ ده‌نگی هیچ كامێكیشیانم له ‌دووره‌وه ده‌‌بیست. دوایین شوێن، كه‌ به‌نیاز بووم شاڵاوی لێ گڕ بده‌م، دارهه‌رمێ پیره‌كه‌ بوو، كه‌ به‌رانبه‌ر ماڵی یه‌كێك له‌ هاوڕێكانمان بوو. به‌ره‌و دره‌خته‌كه‌… بندیواری خانووه‌كه‌ی هاوڕێكه‌مانم جێنه‌هێشتبوو، دره‌خته‌‌ قه‌ده‌ئه‌ستووره‌كه‌ خۆی پێشاندام و نه‌دام، كه‌ گوێم له‌‌ هه‌ریه‌ك له‌ دایكی سالار و هیوا بوو‌، بانگیان ده‌كردن: “منداڵینه‌ دره‌نگه‌ وه‌رنه‌وه!‌ كاتی نانخواردنه” به‌ره‌و دره‌خته‌كه‌ ‌ڕۆیشتم و گوێم لێیان بوو ده‌یانگوت: “ده‌بێت ئه‌و منداڵانه‌ بگه‌ڕێنه‌وه‌، نه‌كا دیسان ئاده‌میان لێ په‌یدا ببێت”.
ئاده‌م ئیستێكی پێ كردم، خۆی نا، ناوه‌كه‌ی، ترس هانای وه‌به‌رهێنام، ویستم نه‌چمه‌ لای دره‌خته‌كه‌وە، به‌ڵام حه‌زی گڕدانی شاڵاو بەرەو ئەوێ دنه‌ی دام.‌ دڵنیا بووم، كه‌ هه‌میشه له‌ پاڵ دارهه‌رمێكه‌وه‌ قنج داده‌نیشێت، ده‌ست به‌ چاوه‌كانیه‌وه ‌ده‌گرێت و له‌‌و وایه كه‌س نایبینێت. ئاخر ئه‌و له‌ هه‌موومان بچووكتر بوو، به‌ڵام كه‌ چه‌ندجارێك به‌چوارده‌وری دره‌خته‌كه‌دا سووڕامه‌وه‌، سه‌یر بوو، شاڵاویش له‌وێ نه‌بوو!
گه‌ره‌كم بوو له‌ دره‌خته‌كه‌ دوور بكه‌ومه‌وه. له‌و ساته‌دا له‌سه‌ر لقوپۆپی دره‌خته‌كه‌وه‌ هه‌ستم به‌ خشه‌ و جووڵه‌یه‌كی نامۆ كرد. سه‌رم هه‌ڵبڕی و ئاده‌مم له‌سه‌ر دارهه‌رمێكه‌وه‌ به‌دی كرد، ئه‌وجاره‌ خۆی بوو، قاچێكی نووشتاندبووه‌وه‌ و قاچه‌كه‌ی تریشی به‌ لقێكی دره‌خته‌كه‌دا شۆڕكردبووه‌وه‌، ده‌سته‌ باریك و تووكنه‌كانیشی به‌ لقێكی به‌رزتره‌وه‌ گرتبوو، چاوه ‌شینه‌ گه‌وره‌ پڵنگاساكانیشی هه‌ڵتۆقیبوونه‌ چاوه‌كانم، وه‌ك ئه‌وه‌ی خۆی بۆ نێچیره‌كه‌ی مات دابێت، خۆی مات دابوو. له‌رز هه‌موو گیانمی داگرت، قاچه‌كانم بۆ نه‌هاتن له‌گه‌ڵ خۆمیان به‌رم و بۆی ده‌ربچم، نه‌شمده‌وێرا به‌باشی ته‌ماشای بكه‌م. قاچه ئاره‌قكردووه‌كانم له‌ ناو نه‌عله‌ ڕه‌ساسییه‌كانمدا تووندتر كرد، كه‌چی قاچه‌كانم له‌دوم نه‌ده‌هاتن. خوێن له‌ ده‌ماره‌كانیان مه‌یی بوو. بۆ ئه‌وه‌ی ده‌رفه‌تێكم بۆ بڕه‌خسێ، ڕابكه‌م و نه‌كه‌ومه‌ ژێر ده‌ستی، به‌ڵام تۆقیبووم، ترس وه‌جووڵه‌ی نه‌هێنان. زمانم هه‌ڵهێنایه‌وه‌، به‌ڵام هاوار و ڕاكردنی چی؟ خۆ هێزی ئه‌ژنۆم نه‌مابووه‌ تا ڕابكه‌م، ئاخر ئه‌و به‌ بازێك خۆی هه‌ڵداوه‌ته‌ خواره‌وه‌، وا له‌ به‌رده‌ممدایه‌. خۆ ده‌نگیشم ده‌رنایه‌ت تاكو هاوار بۆ منداڵەکان بكه‌م و بڵێم: “فریام بكه‌ون، ئاده‌م لێره‌یه‌، ئه‌و شێته‌ لێره‌یه‌” منێكی لاڵه‌په‌ته‌ تازه‌ زمانم له‌ گۆ كه‌وتبووه.
هه‌ر زوو به‌ ده‌ستوپه‌نجه‌ به‌هێز و زبره‌كانی، تووند یه‌خه‌ی كراسه شینه‌ قۆڵكورته‌كه‌می گرت و به‌ره‌و خۆی په‌لكێشی كردم. هه‌وڵی خۆڕاپسكاندنم هه‌بوو، به‌ڵام نه‌ هێزی ئه‌وه‌م هه‌بوو پاڵێكی پێوه‌بنێم، نه‌ له‌بیری ئه‌وه‌ش دابووم گاز له ‌ده‌ستوپه‌نجه‌ ناشیرین و زبره‌كانی بگرم. ئه‌و هه‌ر ڕایده‌كێشام و ڕایده‌كێشام. نینۆكه درێژه‌كانی پشته‌مل و گه‌ردنمی زامدار كردبوو. نه‌مده‌زانی به‌ ئازاری قۆڵ و باسكم ڕابگه‌م، یا‌خود له‌هه‌وڵی گرتنی بیجامه‌كه‌مدا بم، كه‌ خه‌ریكبوو له‌پێم داده‌كه‌ندرا. بۆ ئه‌وه‌ی لاستیقه‌كه‌ی له‌ كه‌مه‌رم نه‌ترازێت، هه‌ردوو ده‌ستم تووند به‌ بیجامه‌كه‌وه‌‌‌ گرتبوو، كه‌ هه‌ر سپێده‌ی ئه‌و ڕۆژه‌، پووره‌ میهره‌بانم لاستیقه‌كه‌ی به‌ دانه‌یه‌كی تووند و تۆڵتر بۆ نه‌گۆڕیبووم، به‌ڵكوو به‌ مه‌به‌ستی تووندكردنەوەی یه‌ك دوو گرێی لێدابوو.
تا ده‌هات جێگه‌ی ئازاری لاستیقه‌كه‌ له‌نێو قه‌دمدا زیاتر ده‌بوو، منیش زیاتر بڕستم لێده‌بڕا. پێڵاوه‌ ڕه‌قه چه‌رمه‌كانی، له‌سه‌ر قاچم دانا و پاڵێكی پێوه‌نام، ئیدی ده‌ستم له‌ كه‌مه‌ری بیجامه‌كه‌م پچڕا و له‌پێم داكه‌ندرا.
دیسانه‌وه‌ ویستم ڕابكه‌م، ئه‌‌وجاره‌ تووند گرتمی و ده‌ستی به‌ لاستیقه‌كه‌مه‌وه‌ گرت، شه‌رواڵه‌كه‌ی هێنایه‌ خواره‌وه‌، ڕوو له‌ دره‌خته‌كه‌ پاڵێكی پێوه‌نام و تووند خۆی پێوه‌ نووساندم. خێرا خێرا تفی له‌ ده‌ستی ده‌دا و تێنه‌ده‌گه‌یشتم و بێهووده‌ هه‌ر خۆمم ڕاده‌پسكاند، به‌ڵام هێزی منداڵێك له‌كوێ و ئی مرۆڤێكی پێگه‌یشتوو له‌كوێ، چجای ئه‌وه‌ش كه‌ ئه‌و مرۆڤه‌ ئەژدیهایه‌ك بێت بۆ خۆی.
چه‌ند خووله‌كێك ڕه‌تی دابوو ئاده‌م ‌تووند خۆی پێوه‌ نووساندبووم، كه‌ ده‌نگه‌ ده‌نگی هاوڕێكانم هاته‌ به‌ر گوێ، دیاربوو منداڵه‌كان به‌ره‌و لامان دەهاتن. هیوا به‌ ده‌م هاویشتنی به‌ردێكه‌وه‌ نزیك بووه‌وه‌ ‌و هاواری كرد: “ده‌ی با به‌ردبارانی بكه‌ین، به‌رد له‌و شێته بگرن”. ئیدی من نازانم چۆن بوو بیجامه‌كه‌مم هه‌ڵكێشایه‌وه‌ و ‌هه‌ر یه‌كێكمان به‌لایه‌كدا ڕامانكرد. ئاده‌میش تا نێزیك ماڵه‌وه‌ ‌دوامان كه‌وت، به‌ڵام ئه‌وجاره‌ هیچ كه‌سێکمانی بۆ نه‌گیرا.
ئیدی له‌و ئێواره‌یه‌وه‌ من هەرگیز توخنی چاوشاركێ نەکەوتمەوە. ماوەیەکی زۆر ترس هه‌راسانی كردبووم، ته‌نانه‌ت لەنێو پێخه‌ف ‌و له‌ خه‌ونیشدا مۆته‌كه‌ی ژێر دره‌خته‌كه‌ ده‌ستی لێهه‌ڵنه‌ده‌گرتم، زۆر جارانیش به ‌ده‌م خه‌وه‌وه‌ وڕێنه‌ و هاوارم ده‌كرد.
هه‌رچه‌نده‌ ئاده‌م توخنی هاوڕێكانیشم كه‌وتبوو، به‌ڵام هه‌ر بیرم له‌وه‌ ده‌كرده‌وه‌، كه‌ هه‌موو هاوڕێكانم به‌ گونوقوونی ڕووتەوه‌ منیان بینیبوو. له ‌دوای ئه‌و ڕۆژه‌وه‌ پووره‌ میهره‌بان قایشی بیجامه‌كه‌می به‌ دانه‌یه‌كی تووند و تۆڵتر گۆڕی، بۆ ئه‌وه‌ی هیچ ئاده‌مێك نه‌توانێت له‌ پێمی دابكه‌نێت. شه‌وانه‌ش چرای ژووره‌كه‌ی خامۆش نه‌ده‌كرد و چاودێریی زیاتری ده‌كردم.

ئه‌و ئێوارانه‌ی هاوڕێكانم له‌گه‌ڵ دایكیان بۆ یاریی تۆپێن ده‌هاتنه‌ حه‌وشه‌كه‌مان، گوێم لێبوو‌ ژنه‌كان له‌گه‌ڵ پوورم داده‌نیشتن و باسی ئاده‌میان ده‌كرد، كه‌ بۆچی ده‌ستدرێژیی ده‌كاته‌ سه‌ر منداڵان. منیش بۆ‌ گوێگرتن لێیان خۆم له هاوڕێكانم ده‌خڵافاند، بۆ ئه‌وه‌ی شتێك له‌مه‌ڕ ئاده‌مه‌وه ببیستم. وه‌ك لێیانم ده‌بیست ئاده‌م له‌ ته‌مه‌نی ئێستای مندا بووه‌، له‌ناو كێڵگه‌ی گوڵه‌به‌ڕۆژه‌كاندا كه‌سێكی نه‌ناسراو ده‌ستدرێژیی كردبووه‌ سه‌ر. ئه‌و ڕووداوه‌ ببووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی باری ده‌روونیی تێكبچێت و خوولیای ده‌ستدرێژییكردنه‌ سه‌ر منداڵانی تێدا بفراژێت. پووریشم ته‌نیا گوێی لێیان ده‌گرت، خه‌یاڵی ده‌ڕۆیشت و بێده‌نگ.

دیسان، بەم نیوه‌شه‌وە لە خەو ڕاپەڕیووم. هەرچەندە پێنج ساڵێك بەسەر ئەو ڕووداوەدا تێپەڕیووە، بەڵام وا ئەمشەویش جارێکی دی مۆتەکەکەی لە خەو ڕایپەڕاندووم. لەنێو پێخه‌فه‌كه‌م سەیری دەوروپشتی خۆم دەکەم، چاوم به‌دوای پوورمدا ده‌گێڕم و پوورم لە جێخه‌وه‌كه‌ی نییه‌. چەند ڕۆژێك لەمەوبەر پێی گوتم: “تۆ ئیدی دەنگت گڕ بووە، پێویستە ژوورێکت بۆ جیا بکەمەوە”
ماوەیەکە شەوانە وەك جاران‌‌ ئه‌و به‌رگه‌ سه‌ته‌نه‌ لووسانه‌ی نا‌پۆشێت، كه‌ هه‌ریه‌كەی جۆر و ڕه‌نگێكن، بۆ خەوتن دەیپۆشین و قۆڵه‌ سپی و ڕووته‌كانی تێیدا به‌دیار ده‌كه‌وتن. ئەو کاتانەی ده‌یخستمه‌ نێو باڵه‌كانییه‌وه خه‌تێك له‌نێوان مه‌مكه‌‌كانیدا دروست ده‌بوو. ئا، من هەست دەکەم خۆیم لێ دەپارێزێت، چونكه‌ له‌و شه‌وه‌وه‌، كه‌ خۆیم پێوه‌ نووساند و كوڵمه‌ گوڵڕه‌نگه‌كانیم ماچ كرد، ئیدی خۆیم لێ دووره‌په‌رێز ده‌گرێت و به‌ ده‌ور و پشتمدا نایه‌ت. چاوەڕوانم و بەڵکوو پەیدا ببێتەوە، بەڵام ماوەیەکی بەسەردا تێده‌په‌ڕێت و هەر دیار نییە. ترس و دڵه‌كووته‌ دامده‌گرن. له‌خۆم ده‌پرسم ئاخۆ دەبێ بەم نیوەشەوە بۆ کوێ چوو بێت، كه‌ منی وا بەتەنیا لێرە جێهێشتووە؟ تۆ بڵێیت چی بەسەر هاتبێت؟
لە کەیەوە و بۆچی من کەوتوومەتە لای پوورم؟ بۆ لای خێزانەکەم ناژیم؟ نازانم. چەندین جار ئه‌و پرسیارانه‌م لێی ‌كردووە، به‌ڵام تا ئێستا وەڵامێکیم لێی دەستگیر نەبووە و ده‌په‌ڕێته‌وه‌ لایه‌كی تر. خۆشم بەجۆرێك وابەسته‌ی بووم و سۆزم بۆی هەیە، کە زیاتر حەز دەکەم لای ئەو بژیم و بۆ لای خێزانەکەم، کە لە شار دەژین، نەگەڕێمەوە.
‌ژنێكە زۆر حه‌زی له‌‌ خوێندنه‌وه‌ی چیرۆك و ڕۆمانە. زۆربه‌ی شه‌وان دوای كاره‌كانی ماڵ، له‌ كتێبخانه بچووكه‌كه‌یه‌وه‌ كتێب ده‌رده‌هێنێ و بۆم ده‌خوێنێته‌وه‌،‌ منیش هەر لە زووەوە به‌و مێشكه‌ بچووكه‌مه‌وه‌ له‌گه‌ڵ چیرۆك و داستانه‌كانیدا گه‌شت به‌ نێو دونیادا ده‌كه‌م.
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌یش خه‌مێكی قووڵ لۆچی زاندووه‌ته‌ به‌ر چاوه‌كانی. ته‌نانه‌ت خوێندنه‌وه‌ی كتێبیش ئه‌و خه‌مه‌ی نه‌‌ڕه‌واندووه‌ته‌وه‌. ئاگام لێی بووە هه‌ندێك جار نائاگایانه‌ ئاهی هه‌ڵكێشاوە، دڵۆپ دڵۆپ‌ فرمێسكی ‌ڕژاندوون. من هەر لە زووەوە بە بێده‌نگی ته‌ماشام ده‌كرد و سه‌ره‌ده‌رییم له‌و نهێنییه‌ی نه‌ ده‌كرد. ئای چه‌ندم حه‌ز ده‌كرد نهێنی ئه‌و خه‌م و فرمێسكانه‌ی بزانم!
نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵكوو ئه‌و ده‌مانه‌ی، كه‌ له‌ ناندێنه‌كه‌ ده‌بووین، تاوێك لێم ڕاده‌ما و هیچی نه‌ده‌گوت، له‌ خۆیه‌وه هه‌ڵده‌چوو. ئه‌و ساته‌ی په‌شۆكاو و هه‌ناسه‌سوار ده‌بوو، ده‌رگه‌ی كه‌وه‌نته‌ره‌ بچووكه‌كه‌ی ده‌خسته‌ سه‌رپشت و هه‌رچی په‌رداخ و پیاڵه‌ی نه‌خشدار هه‌بوون؛ دڵی گرتبوونی و له‌ شاره‌وه‌ سه‌ندبوونی، یه‌كه‌ به‌یه‌كه‌‌ له‌ناو ڕه‌فه‌ی كه‌وه‌نته‌ره‌كه‌ی ده‌رده‌هێنان و پێكی دادەکێشان، زرینگه‌یان لێوه‌ به‌رز ده‌بووه‌وه‌ و دەشکان. ده‌ستوپه‌نجه‌كانی خوێنیان لێده‌چۆڕا. من حه‌په‌ساو به‌ چاوی منداڵانه‌مه‌وه‌ تێی ڕادەمام، ‌بێ ئه‌وه‌ی بزانم چی ده‌گوزه‌رێت. بیرم له‌وه‌ ده‌كرده‌وه‌ ئاخۆ ئه‌و چێژ له‌ شكاندن و وردوخاشكردن وه‌رده‌گرێت یا‌خود چێژ له‌بینینی خوێن؟ بەڵام من به‌وه‌ ڕاهاتبووم، كه‌ هیچ پرسیارێكی لێنه‌كه‌م. هه‌ندێك شه‌و له‌ پڕ به‌ پڕتاو ده‌ڕۆیشت و دیار نه‌ده‌ما، له‌ كاتی هاتنه‌وه‌ی تا به‌یانی خه‌وێكی قووڵ ده‌خه‌وت. منیش سه‌یر، به‌ ئاره‌زووی دڵ ته‌ماشای ڕووخسار و قژه‌ زه‌رده‌ ئاڵۆسكاوه‌كه‌ی و لێوه‌ ئاڵه‌كه‌یم ده‌كرد، ئای چه‌ند حه‌زم ده‌كرد به‌ هه‌موو هێزی خۆم گازێكی تووند له‌ لێوه‌كانی بگرم، به‌ڵام ترس ئه‌و ڕێیه‌ی‌ لێ كوێر كردبووم.
سه‌ره‌ڕای چرچولۆچیی ژێر چاوه‌كانی، هەتا ئێستاش جوانییه‌ ته‌لیسماویییه‌كه‌ی خۆی له‌ده‌ستنه‌داوە، ده‌توانم بڵێم، ئه‌و سەردەمانێك جوانترین ژنی شارۆچكه‌كه‌ بووه‌. هه‌ربۆیه‌ هه‌موو نیگاكانی پیاوان له‌سه‌ر ئه‌و بوون، پیاوی ژندار، ڕه‌به‌ن و ته‌نانه‌ت كوڕه‌ گه‌نجه‌كانیش. به‌تایبه‌ت له ‌به‌‌‌‌هاراندا ئه‌وده‌مانه‌ی، كه‌ شكۆفه‌ی گوڵه‌كان ده‌شتوده‌ریان ده‌ڕازانده‌وه و خه‌ڵكی به‌ به‌رگی ئاڵوواڵاوه بۆ سه‌یران و گه‌شت وه‌ده‌ر ده‌كه‌وتن. ئه‌ویش وه‌ك ئه‌وان خۆی ده‌ڕازانده‌وه‌، بەڵام جوانییه‌كه‌ی وی له جوانی‌ ژنانی دی جیاوازتر بوو.
ئه‌وكاتانه‌ی بای نه‌سیم گه‌مه‌ی به‌ تاڵه‌كانی زوولفی ده‌كرد و نیوه‌ی ڕووخساره‌ ساف و لووسه‌كه‌ی داده‌پۆشی، هێنده‌ی تر پیاوانی شه‌یدا ده‌كرد، هه‌موویان به‌تاسه‌ی بزه‌یه‌كی بوون. به‌ ئاواتی خه‌ونی باخه‌ڵیه‌وه‌ بوون، به‌ڵام ئه‌و خۆشیی له ‌هیچ پیاوێكی شارۆچكه‌كه‌مان نه‌ده‌هات و بزه‌ نه‌یده‌گرت. ته‌نانه‌ت ڕێكوپێكترین پیاوانیش له‌ چاوی پوورمدا هه‌ر له‌ گورگێك ده‌چوون، ده‌یزانی ئه‌وان ته‌نیا وه‌ك حه‌ز و ئاره‌زوو ده‌یبینن.

وەك بەم دووایییانە بۆم ڕوونبووه‌ته‌وه‌ ئەو تەمەنی یازدە ساڵان بووە، کە ئێوارەیەك دایبابی بۆ کارێك دەینێرن بۆ ماڵی دراوسێیەکیان. بەو بانگی شێوانە لە کۆڵانەکەدا پیاوێکی لێ پەیدا دەبێت و له‌لای دره‌ختێكی نزیك ماڵیان، وەك گورگێك دەستدرێژیی دەکاتە سەری. پێدەچێت دره‌خته‌كان لەم شارۆچکەیەدا تەنيا بۆ ڕووداوگه‌لێكی لەو جۆرە نێژرابن. هاواركردنی پوورم له‌و ده‌مه‌دا كۆمه‌ڵه‌ كه‌سێك له‌ گه‌وره ‌و بچووك له‌و ناوه كۆده‌كاته‌وه‌، بەڵام کابرا خۆی له‌به‌ر چاوی هه‌موویاندا ون ده‌كات و كه‌س نه‌یزانی کێ بووه‌ و بۆ كوێ چووه‌. چەند ساڵێك دوای ئەو ڕووداوە پوورم جارێك بە خۆدەرمانخواردکردن هەوڵی خۆکوشتن دەدات، بەڵام نەنك و باپیرەم فریای دەکەون و دەیگەیەننە نەخۆشخانە. ئەو نەمرد، بەڵام هەموو حەزێکی بۆ هاوسەرگریی تێدا مرد. من ئەو کاتانە نەمدەزانی بۆچی پوورم شوو ناکات. ئیدی له ترسی گیانی پوورم، نه‌نك و باپیرم بڕیاریاندا‌ من ‌لای ئه‌و بمێنمه‌وه‌. بڵێی ئه‌وه‌ چیرۆكی هاتنی من بێت بۆ ئه‌م ماڵه‌؟
لە ناو پێخەفەکەمدام، خەو لە چاوانم تۆراوە و پووریشم هەر دیار نییە. نەکا پووریشم خەوناسا له‌م ماڵە تۆرا بێت. بە نیگەرانیییەوە له‌ناو نوێنەکانم دێمە‌ ده‌ره‌وه‌. بێده‌نگ به ناو‌ ماڵەکەدا دەگه‌ڕێم، به‌ڵام پوورم له‌ هیچ كام له‌ ژووره‌كان دیار نییە. ده‌نگێكی نامۆ دێتە‌ به‌رگوێم، وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌سێك له‌به‌ر خۆیه‌وه‌ قسه‌ بكات یا ده‌نگی ئاهوناڵه، هه‌ناسه‌یه‌كی ماندوو یان ده‌نگێگ له‌و جۆره‌ ده‌نگانه‌ی، كه‌ مرۆڤ سه‌راسیمه‌ ده‌كه‌ن.‌ ده‌نگه‌ نامۆكه‌‌ به‌ره‌و ژێر پلیکانەکانم دەبات. لەژێر پلیکانەکاندا‌ ژوورێكی بچووك، كه كه‌لوپه‌لی زستانان یاخود هاوینانی تێدا هه‌ڵده‌گیرێت. نزیكتر دەبمه‌وه ‌و له‌به‌ردەم ده‌رگه‌كەدا ڕه‌قده‌بم، بێدەنگ دەوەستم‌ و هه‌ناسه‌م لێده‌بڕێت. دەرگه‌کە بەهۆی تێکچوونی كێلۆنەکەیەوه‌ به‌‌ ته‌واوی دانه‌خراوه‌. من لەنێو تاریکیییەکەوە تیشکی ڕووناکیی لە‌ کەلێنی ده‌رگه‌كه‌وه بەدی دەکەم. لێیه‌وه‌ پوورم ده‌بینم به‌ ژێر كراسێكه‌وه‌ له‌سه‌ر موكێتێکی گوڵگوڵییه‌وه‌ دانیشتووە.
لایه‌كی ڕووخسار و جەستەی له‌ منه‌وه‌ دیارە، لایەکەی تریشی لەو ئاوێنەیەوە دەبینم، کە بەرانبەری دانیشتووە و قاچەکانی لێ بڵاو کردوونەتەوە. چەند دانە مۆمێکی لای خۆیەوە داناوە و چەند دانەیەکیشی داگیرساندوون. ئەو لە ئاوێنەکەدا لەخۆی‌ ورد ده‌بێتە‌وه و‌‌ ده‌ست به‌ ڕووخساره‌ نه‌رمه‌‌ بێگه‌رده‌كه‌یدا ده‌خشێنێ، قژه زه‌رد و ژاکاوەکەی لەسەر ڕووی لاده‌دات. دەیبینم خۆی ڕووت و قووت كردووه‌ته‌وه. شەرمێکی تێکەڵ بە خەم دامدەگرێت. ئای خودایە چی دەبینم! من یه‌كه‌م جارمە ژنێك به‌و جه‌سته‌ سپی و سۆڵه‌وه‌ ده‌بینم. حەز دەکەم بگەڕێمەوە دواوە، بەڵام حه‌زێك ڕامده‌گرێت، به‌خۆیه‌وه‌ ده‌مگوشێت. دەبینم‌ دەستێکی بە ‌ناو گه‌ڵیدا دەخشێنێ و ده‌ستێكیشی بە‌ مه‌مكه‌كانیدا ده‌هێنێت، كه‌ چه‌شنی دوو سێو به‌ره‌و سیسبوون ده‌چن. منیش هه‌مان شت دووپات ده‌كه‌مه‌وه، ده‌ست بۆ ناو گه‌ڵم ده‌به‌م و هه‌ست به‌ ئه‌ندامی نێرینه‌م ده‌كه‌م، كه‌ ڕه‌ق ده‌بێت، وه‌ك ئاده‌م به‌ تف ته‌ڕی ده‌كه‌م و هه‌ست به‌ خۆشییه‌كی له‌ڕاده‌به‌ده‌ر ده‌كه‌م. جارجارە سه‌ری به‌رز ده‌كاته‌وه‌، لێوه‌كانی ده‌گه‌زێت و چاوه‌كانی داده‌خات. به‌ ده‌ستێکی ‌هه‌ردوو مه‌مكی به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌نووسێنێت و به‌رزیان ده‌كاته‌وه‌. دەیەوێت گۆی مه‌مكه‌‌كانی به‌ زمانی ته‌ڕ بكات، به‌ڵام بۆی ناکرێت. ئاهوناڵه‌ی تێكه‌ڵ به‌هه‌ناسه‌ی ته‌نیایی خۆی بووە و زۆر نامۆ دێته‌ به‌رچاوم، له‌وه‌ ده‌چێت زۆربه‌ی شه‌وان ئه‌و‌ها له‌گه‌ڵ خۆی تێكه‌ڵ بووبێت.
خێرا له‌ ده‌رگه‌كه‌ دوور ده‌کەو‌مه‌وه‌، به‌ پێدزكێ دەچمه‌وه‌ ناو پێخه‌فه‌كه‌م‌، به‌ڵام شتێك له‌ زه‌ینمدا به‌ره‌و خوار ده‌جووڵێت، هه‌ستده‌كه‌م له‌نێو ده‌ستمدا ده‌پووكێته‌وه‌ و خه‌ریكه‌ به‌رده‌بێته‌وه‌.

٢٠٢١




داڕمانی ئابووریی بریتانیا نەك بە گۆڕینی دەموچاوەکان بەڵکو بە گۆڕینی حیزبەکانیش زەحمەتە چارەسەر بکرێت.. زاهیر باهیر

ئەوەی کە ئەمڕۆ بە ناوی ئابوری لیبراڵ لە زۆرێك لە وڵاتاندا پیادەدەکرێت، ئابووریی نییە بەڵکو جەنگێکی سەرانسەرییە کە بەرانبەر بە دانیشتوانەکەی بەڕێدەکرێت. جەنگی ڕووتانەوە و چەوساندنەوە و برسسیکردنی زۆرینە و هەڵکەندنی زۆرێك لە زێدی خۆیان و باوباپیرانیان و دروستکردنی جەنگێکی ڕاستەوخۆی کوشتن و بڕین و وێرانکارییە.
ئابوورییەك کە لەسەر خۆێن و جەنگ و کوشتن و بڕین بژی و بەردەوام بێت ئەمە چ ئابوورییەکە؟ ئابوورییەك کە بۆ کەمایەتییەکی ئێکجار کەم خێرێکی زۆر بداتەوە نەك بۆ هەموان ، چ ئابوورییەکە؟ ئابوورییەك چەند فۆرمیلەیەکی وەکو بەرزکردنەوەی بەهای پارە و دابەزینی، زیادکردنی ڕێژەی سوو و کەمکردنەوەی، هەڵئاوسانی پارە و دابەزاندنی بیسوڕێنێ و بەڕێی بکات، چ ئابوورییەکە؟ ئابوورییەك کە بە پژمەی کەسێكی زۆر دەوڵەمەندی وەکو ڕۆبێرت مەردۆك ، جۆرج سۆرۆ، ئێلون میسك ، جێف بیزۆس و بیڵ گەیت و هەندێکی تریان بدات لە تایەك لە دارایی وڵاتان، چ ئابوورییەکە؟، ئابوورییەك کە تەنها 4 وشەی بەسە لەلایەن ئەو زاتانەی سەرەو بۆ داڕمانی: ” ئەم سیستەمە هەرەس دەهێنێت” ، دەبێت چ ئابووریەك بێت؟
بریتانیاش یەکێکە لەو وڵاتانە خاوەنی ئەو چەشنە ئابوورییە و لەم جەنگەدایە. دوای قەیرانە داراییەکەی ساڵی 2008 تا ئێستا بارودۆخی ژیانی دانیشتوانی بریتانیا لە خراپیدایە و ڕۆژ بە ڕۆژیش بەرەو خراپتر دەڕوات کە لە ئێستادا گەیشتۆتە لوتکە. هەر بەهۆی ئەو بارودۆخەوە لە شەش ساڵدا چوار سەرەك وەزیری سەر بە هەمان حیزب هاتوون و ڕۆیشتوون .
لەگەڵ ئەوەشدا باری ژیانی خەڵکی بریتانی بەرەو خراپ و خراپتر ڕۆیشتووە. کولفەی ژیان بە ڕێژەی لە سەدا 10 کە ئابووریناسەکان و حکومەت پێیدەڵێن هەڵئاوسانی پارە سەرکەوتووە ، لیستی بینینی دکتۆری پسپۆڕ و داخڵبوون بە خەستەخانەکان لە 6 ملیۆن کەسەوە لە مانگی نیسانەوە بۆ 7 ملیۆن کەس سەرکەوتووە، کولفەی منداڵ لە حەزانەدا، باخچەی منداڵاندا سێیەک و دوو لەسەرسێی داهاتی خێزان دەبات ، بەهای پاوەند لە ساڵی 1976 وە وەکو ئێستا دانەبەزیوە، بەرزبوونەوەی غاز و کارەبا بە ڕێژەی لە سەدا 84 لە سەرەتای ئەم مانگەوە سەرکەوتنی زیاتریش لە ساڵی نوێدا، ئەوانەی کە سلفەی عەقاری 200 هەزار پاوەندیان لەسەرە کە تا ڕادەیەك کەمە، وا پێشبینی دەکرێت تا کۆتایی ساڵی 2024 بڕی سلفەکەیان بە بڕی 5 هەزار و 100 پاوەند سەرکەوێت، کرێی خانووش بە ڕادەیەك لەبەرزبوونەوەدایە کە زۆرێك چی تر ناتوانن بیدەن، مەرکەزی خۆراك بەخشینەوەکان هەفتانە زیاتر قەرەباڵغ دەبن و خۆی داوە لە ملیۆنێك کە بەشێكی زۆریان کار دەکەن.
بە هاتنی سەرەك وەزیرانی نوێ ، لیز ترووس، و دەستەو تاقمەکەی ئابووری وڵاتی بەرەو داڕمان برد. سیاسەتەکانی حکومەتی نوێ لە ئابووریدا کە چەند ڕۆژێک لەمەوبەر بەیانیان کرد هەر لە دژایەتی ژینگە، هەڕەشەی زیاتری سەرکوتکردنی خەڵکی و سنوردارکردنی زیاتری ئازادییەکان لە ڕێگای یاساوە، هەڵوەشاندنەەوەی لە سەدا 45 باج لەسەر داهاتی زیاد لە 150 هەزار پاوەند کە بڕیار بوو لە مانگی نیسانی ساڵی ئایندەوە بکەوێتە کار، هێڵانەوەی باج لەسەر کۆمپانیاکان کە لە ئێستادا بە ڕێژەی لە سەدا 19 یە کە ئەمیش بڕیار بوو لە مانگی نیسانی ساڵی ئایندەدا ببێتە لەسەدا 25 ، زیادکردنی بەشدارایکردنی بیمەی نیشتمانیی، هەڕەشەی دەستگرتنەوەی سەرفکردنی پارە لە خزمەتگوزارییەکاندا، هەندێکی دیکە لەم سیاسەتانە وای کرد کە بەهای پاوەند هاڕە بکات و هاوکاتیش کارایی زۆر خراپی لەسەر تەواوی ئابووریی دانا. هەموو ئەمانە ڕۆژانە لە سەر ژیانی ئاسایی هەرە زۆرینەی خەڵك ڕەنگدەداتەوە.
بۆ چارەسەری ئەو بارەی کە خولقێندارا و بۆ ئەوەی بەهای پاوەند زیاتر نەشكێ، بانکی مەرکەزی بەدەم حکومەتەوە هات وبڕیاری دا کە بۆ ماوەی دوو هەفتە بایی 65 ملیار پاوەند ‘بۆند’ی [ لام وایە بە کوردی کۆمپیالە و سەنەدی کۆنی خۆمان دەگرێتەوە] کڕی بۆ فرۆشتنەوەی . ماوەی ئەو دوو هەفتەیەیە کە بۆی دیاریکرابوو تا ڕۆژی هەینی هەفتەی پێشوو بوو، 14/10 تەنها بایی 7 ملیار بۆند کڕڕا و نرخی پاوەندیش هیچ نەچووە سەرەوە و یارمەتی حکومەتیشی نەدا لە ئارمکردنەوەی بازاڕ و بۆرصەدا. ناچار سەرەك وەزیران وەزیری دارایی کە برادەر و هاوپەیمانێکی زۆر نزیك و دێرینی خۆی بوو دەرکرد و کەسێکی دیکەی کردە وەزیری دارایی .
ئایا دانانی وەزیری دارایی نوێ ئەم گرفتە لابەلا دەکاتەوە؟
بە بڕوای من گرفتەکە نەك هەر بە گۆڕینی دەموچاوەکان، بەڵکو بە گۆڕینی حیزبەکانیش لابەلا نابێتەوە. ڕاستە سەرەك وەزیران وەزیرێكی نوێی داناوە و بڕێك ئایدیای هەیە بۆ چارەسەری کێشەکان و هەرەها لە گەلێك لەو سیاسەتانەی پەشمیان بووەتەوە بەڵام پەشیمانبوونەوە و هەڵپەساردنی بڕیارەکانی بۆ ئایندە، نە یارمەتی بەردەوامبوونی حوکمی دەدات و نەچارەسەری گرفتەکانیش دەکات، چونکە 40 ملیار پاوەند دەبێت جێگای بۆ بکرێتەوە و پڕ بکرێتەوە کە نازانرێت لە کوێوە هاتووە.
لەم وڵاتانەدا لەبەرئەوەی حکومەت لەسەر پارەی باج دەژی ناتوانێت و ناکرێت بڕیاری هاوکاری کەرتێکی خزمەتگوزاریی وەکو پەروەردە، تەندروستیی، هاتوو چۆو ئەوانی دیکە بدات، یاخود باج لەسەر لایەنێك بهێنێتە خوارەوە یا بیمەکان زیاد بکات ئەگەر بە گوێرەی ئەو پارەیە، پارەی بۆ دیاری نەکرابێت و سەرچاوەی هاتنی ئەو پارەیە یا ئەو بڕە باجە داشکاوە بەیان نەکرابێت.
چارەسەرکردنی ئەم 40 ملیارەش کە ڕەنگە بڕێك بەهای پاوەند بەرزبکاتەوە و ئابووریش تۆزێك ببوژێنێتەوە. بەڵام نانی ئەم هەنگاوە بۆ وەزیری نوێی دارایی یاخود هاتنی حیزبی لەیبەر بۆ سەر حوکم زۆر زەحمەتە چونکە پەیداکردنی ئەم 40 ملیار پاوەندە بە ڕای من تەنها لە یەكێك لەم چوار ڕێگایەوە دەکرێت .
یەکەم: کەمکردنەوە و بڕینی بەشێك لە بیمەکان و پارەی شارەوانییەکان و خزمەگوزارییەکانی کە لە سەرەوە دەستنیشانم کردن. ئەمەش گرفتی زیاتر دروست دەکات هەر لە زیادبوونی ژمارەی بەتاڵە و بوون بە بارێکی قورس بەسەر دەوڵەتەوە و کەمبوونەوەی توانای کڕینی کاڵاکان، واتە هێواشکردنەوەی نشونمای ئابووریی ڕۆیشتن بەرەو قەیران.
دووەم: زیادکردنی باج لەسەر سامانداران و کۆمپانیاکانی بزنس و سەپاندنی باج بە سەر ئەو سەرمایانەی کە لە وڵاتانێك دانراون و باجیان لەسەر نییە. ئەمەش ناکرێت و مایەی قەبوڵ نییە لە لایەن ئەو لایەنانەوە.
سێیەم: چاپکردنی پارەی زیادە لە لایەن بانقی مەرکەزییەو هەر وەکو لە سەردەمی کۆرۆنادا کرا لەژێر ناوی quantitative easing ، ئەمەش دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی زیاتری قەرزی نەتەوەیی کە دانەوەی دەوێت .
چوارەم: بەدەوڵەتیکردنی کەرتە تایبەتییەکانی وەکو وزە و ئاو و هاتووچۆ و هەندێکی دیکەیان. کردنی ئەمەش پێویستی بە قەرەبووکردنەوە هەیە و پارەیەکی زۆری دەوێت و گرفتێکی زۆریش بۆ دەوڵەت لە ئێستادا دروست دەکات، بۆیە کردنیان زۆر زەحمەتە.
بێ گومان ئایندەیەکی نزیك وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە و داهاتوی ئابووری بریتانیامان بۆ دەردەکەوێت .

زاهیر باهیر
17/10/2022




دوا ئاوڕدانەوە.. رەسوڵ بەختیار

هەرگیز لەبیرم ناچێ، کاتێک لەسەر کورسییەکەی تەنیشتم، لەچایخانە هەڵسا و خواحافیزی کرد، هەنگاوێکی هەڵهێنا و ئاوڕێکی دایەوە، لەو کاتەدا هەستم کرد، شتێکی لەدڵدایە و نەیویستووە پێم بڵێ، منیش زۆر بەئاسایی سەیرم کرد، چونکە پێیموابووە قسەیەکم نەکردووە دڵی گەرد بگرێ، هیچمان قسەمان نەکرد، ئەویش هێدی هێدی رێگەی دەبڕی، تا لەپێش چاوانم ون بوو، کەچی نەمزانی ئەو ئاوڕدانەوەیە وەک خواحافیزی یەکجارەکی بێ وایە.
ئەو زۆر بەکەمی قسەی بۆ برادەرانی دەکرد، بەڵام کاتێک باس دەهاتە سەر ئەدەب و زمان و ئەو شۆسیال میدیایە ئەمڕۆ، یەکسەر دەیگوت:تازە کار لەکاڕ ترازاوە بەکەس چاک نابێتەوە، خۆ ماندوو مەکەن، دەسەڵات هەموو شتێکی دابەشکردووە، سەیرەکە سواڵکەرەکانیش شاریان بەسەر خۆیاندا دابەشکردووە، هەر سواڵکەرێک لەگەڕەکێک سواڵ دەکات، بۆی نییە بچێتە گەڕەکێکی دیکە.
با ئەوەشمان لەبیر نەچێ ئەو هاوڕێیەم ماستەری لەزمان و ئەدەبی کوردیدا هەبوو، بەکولەمەرگی خوێندنی تەواو کردبوو، بۆیە هەردەم بەهای بۆ بڕوانامەکەی هەبوو، چونکە بەهەوڵ و کۆششی خۆی بەدەستی هێنابوو، نەوەک کوڕی دەوڵەمەندێک بێ، یان حزبێک پشتی بوو بێ، یان لەبەر ئەوەی کوڕی باشبووە و بەڤیتامین واو بڕوانامەی بەدەستهێنابێ.
کاتێکیش باس دەهاتە سەر زمانی کوردی، هەموو لێکدانەوەکانی لەلای هەمووان پەسەندبوو.
ئەوەی زۆر سەیر لەلام، پێدەچوو کەسەرێکی گەورەی لەدڵدایە، زۆرجار دەمدواند و پێداگریشم دەکرد تا دڵی زیاتر بکاتەوە، هەرچی لەدڵیدایە بیڵێ، ئەو دەیگوت:لێگەڕێ باهەر لەدڵی خۆمدا بێ، چونکە قسە زۆرە و لەوانەیە دەربڕینەکانم فریام نەکەوێ، بەڵام زۆرجار دووبارەی دەکردەوە: زۆر تەنگەتاوم مەکە، من خەڵکی ئەو شاخانەم، وەک شاخ هەموو شتێکمان لەدڵمان هەڵگرتووە، تازە تەمەنم نزیکەی شەست ساڵە، چی بڵێم و چی بکەم، وەک ئەوەی پیرێک دەیەوێ بەئومێد بگات وایە.
چەند رۆژێک دوو رۆژ دوای ئەو ئاوڕدانەوە و خواحافیزییە، لەتۆڕە کۆمەڵایەتییەکان وێنەی هاوڕێکەم بینیووە، بەڵام لەژێر وێنەکەی نووسرابوو، مامۆستای سەرسەختی زمان ئەم بەیانییە ماڵئاوایی لێکردین.




کورتە چیرۆک/ پیتەکان چیمان پێ دەڵێن.. گۆران سەباح

١
شێت دەبم یەکێک تەماشام بکات کاتێ ددانم دەشۆم. ئەگەر بەڕێکەوت ببینم یەکێک ددانی دەشوات، هێڵنج دەدەم. چۆن ئەوە لەو کەسە بگەیەنم کەوا سبەی شەو مارەم دەکات؟
چۆنی تێبگەیەنم پاشی نوێژی عیشا دەخەوم، پێنجیش هەڵدەستم. نێرگەلە، جگەرە، کهول، درامای تیڤییەکان، میوانداری، گەشتی بە کۆمەڵ لە فەرهەنگی مندا نییە.
دەتەقم کاتێ یەکێک لەسەر تەلەفۆن دە جار دەڵێ، “چۆنی، وەزعتان، باشن، چی دەکەن، چی ناکەن، هەموو لایەک باشن ئینشاڵا، ئێ ماڵەوە چۆنن؟” یان بە ڕەتەڵ دەڵێ، “سەر چاو، سەر چاو، خواحافیز، خواحافیز، بەڕێزی، بەڕێزی، چاوی منی چاوی منی، بەساقە، لە خزمەتم.”
منێکی شەیدای منداڵ، خەون بە سەقامگیریی ماڵەوە دەبینم.
منێکی هونەردۆست، خوێنەرێکی رژد. چۆنی تێبگەیەنم من لەگەڵ کتێب گەورە بوویم، حەزم لە گفتوگۆی ئەدەبییە؟
وازم لێ بێنن مێردی هەر ناکەم. نەکردنیش بەڵایە. تازە تەمەنم سی ساڵە، خەڵکی دەڵێن هەر ساڵێکی دیکەیە منداڵیشی نابێت، کەس نایەوێت، پیر بووە. بیستوومەتەوە پێمیان گوتووە، “لێزبیەن”.
ئەوەی سبەی شەوێ مارەم دەکات باڵابەرزە، زوو هەڵدەچێت، مامۆستایە.

٢
کەر دەبم بە لەوچەلەوچی ئەدەبی و ئەو شتانە. دوژمنم کتێبە. بە نێرگەلە و بیرە نەبی، خەمم بە هیچ ناڕەوێتەوە. ئەوەی سبەی شەوێ مارەی دەکەم، کووی تێگەیەنم؟
منی ئالوودەی دڕاما بیانییەکان، مەزەی شەوانی درەنگ و خەوی سبەینان. بەخۆم مێشکم چووە لەگەر تەڵەبەی سەرەتایی. کەیفم بە مندار نایێ و نامەوێ.
لێمگەڕێن کیرم کیرم دەسووڕێمەوە. زەواجی چ. تاقەتی پرتەپرتی ژن و ئەو شتانەم نییە. داک و بابم لێمگەڕێن قەت ژنی ناینم. مەعاش بەشی خۆم ناکات، نۆبەتی ژن و مندارییە.
ئەوەی سبەی شەوێ مارەی دەکەم خین شیرینە، لەسەرخۆیە و تا سنفی دوازدەشی خیندییە.

٣
بیرەیەکی لە دەستە. لە بەرامبەری، قومێک لێ دەدات. ئەویش ددانەیلی دەشوات. بە بینینی ئەو بە بیرەوە، چاوانی زەق دەکاتەوە، بە “ئم ئم ئم” پێی دەڵێ لاچێت لەوێ.
“بچمە کێندەر؟” مامۆستا قومێکی تر هەڵدەدات. “تازە گەیشتمە ئەلقەی دووەم، ئەتوش وا دەنووی؟”
“ئم . . . ئم . . . ئم . . . “
“بەسە هەندە ئەو ددانانەت مەشۆ، چییان پێوەیە؟ ئەوشۆ زوو مەنوو، بێزار بووم بەتەنێ.”
ئاوی دەمی هێندە تووند تف کردەوە، یەک چاوی لێ نەبا، دەیگوت ئەوە یەکێکی داوەتە بەر تفان. چرت، بە تەنیشتیدا تێپەڕی، چووە ژووری نووستن، دەرگەی تووند پێوە دا و گڵۆپەکانی کوژاندەوە.
مامۆستا تەقییەوە.
٤
بیرەی هەشتەم. ئەلقەی کۆتایی. مامۆستا تەماشای سەعاتی مۆبایلەکەی دەکات. ١:٣٠ی شەو. بەلادا دێت. لە ژووری نووستن، تەماشایەکی خێزانەکەی و منداڵەکەیان دەکات. پاڵدەکەوێت. هەرکە چاوی لێک دەنێ، منداڵەکە دەست بە گریان دەکات. دایکی لە خەوی شیرین ڕادەپەڕێت و هەرچەندی دەکات پێی ژیر نابێتەوە.
مامۆستا دەبۆڵێنێت. ژوورەکە بەجێ دێڵێت.
ئەو دەتەقێتەوە.
٥
ت: تەقینەوە
ە: هەشبەسەر
ل: لێکبوونەوە
ا: ئازار
ق: قەلەندەر




ڕۆژێک کە نامەوێ بڕوا.. نەوزاد بەندی

ئەڵێم ..
ئەو ڕۆژەیشی کە من و تۆ
پێکەوە پیاسەیەک ئەکەین ،
وەک ڕۆژەکانی تر ئەڕوا ..
با ئەو پیاسەیه هەر نەکەین ،
ئەو ڕۆژە خۆشە ، با نەڕوا ..
ئەو کاتەی کە سەفەر ئەکەین ..
لە کەناری دەریایەکا
لەگەڵ ئێوارە ، نان ئەخۆین …
ئەویش ئەڕوا ..
کە ڕۆیشتیش ،
قەت ناپرسین کوا ..
دە با ئەو سەفەرە نەکەین
ئەو نان و کەنار دەریایە ..
ئەو ئێوارەیە ، با نەڕوا ؟

٭ ٭ ٭
تەنها له شیعرا دەرکەوە ..
گەر بۆت لوا …
..

ـنەوزاد بەندی




دیالۆگی نێوان من و ئەهریمەن لە دۆزەخدا..(٥)..شەماڵ بارەوانی

بەشی پێنجەم/

باپیرە لە دیالۆگی پێشووماندا وتم کە
ئەو کتێبە قێزەونە پڕی دڵ و دەروون و مێشکی
ڕق و کینە و نەفرەت کردم و
منی کرد بە کەسێکی فێندەمێنتالیست و منی گەیاندە لوتکەی دەمارگیری و ڕاسیزمیەت و ڤایرۆسی فیکری ڕادیکاڵی لە مێشکمدا چاند و سەراپای تێڕوانین و بیرکردنەوەکانی گۆڕیم و وای لێکردم پەیوەندی لەگەڵ باشترین و ئازیزترین هاوڕێم، کە کوردێکی ئێزدی(خەلەف میرزا) و خەڵکی شارۆچکەی (باعەدرێ) بوو، بپچڕێنم و ژمارە تەلەفۆنەکەی بسڕمەوە و چەندین جار تێلم بۆ بکات وڵامی نەدەمەوە، بە پاساوی ئەوەی ئێزدیەکان کافر و گڵاو پیس و ئەهریمەن پەرستن و دروست نییە هاوڕێیەتی و سەلام و چاک و چۆنی و تێکەڵاوییان بکەیت!
وای خەلەف، هاوڕێ ئازیزەکەم، مامە ڕێزدار و وەفادارەکەم تۆ لە کوێی ئێستا؟
باپیرە خەلەفە مرۆڤێکی زۆر هێژا و باش و میهرەبان بوو.
دوای ڕزگاربوونم لە دۆزەخ، نازانم چۆن ژمارەکەی منی دۆزیبووەوە و ئیتر بەردەوام تێلی بۆ دەکردم و هەواڵی من و ماڵەوەمان و دەر و دراوسێی دەپرسی و هەر پێی دەگوتم:من خوارزیەک خراپ وێ هەی، ئەو سەردانیا مامێ خوەناکت.
ڕاستیەکەی من سەردانیم دەکرد، بەڵام دەمگوت:ئێ من بڕۆم، چۆن نانی ئێزدی بخۆم و لەناو نوێنی ئێزدیەکان بخەوم؟ ئەوان خواردنەکە و نوێن و هەموو شتێکیان وەکوو خۆیان گڵاو پیسە، بۆیه ئەوە مەحاڵە مەحاڵ.
ئینجا وەک گوتم: سەرەنجام پەیوەندیم لەگەڵ خەلەف پچڕاند .
باپیرە:
بیرمە مناڵ بووم، داپیرەم یادی بەخێر، دەیگوت:کوڕم، پێشینان گوتوویانە: لە ماڵی جوڵەکە نان بخۆ و لە ماڵی مەسیحی بخەوە، دەیگووت:جولەکە خواردنەکەیان خاوێنە، بەڵام ئەوان لە جسنێکی پیلانگێڕ و ناپاکن و هەرگیز، جێگای متمانە نین و وەکوو مار وان و شەو لە پڕمەی خەو دەتگەزن. مەسیحیەکان ڕاستە خواردنەکەیان پیسە و بەراز خۆرن و گۆشتی مردارەوەبوو دەخۆن، بەڵام مرۆڤی دەسپاک و ئەمینن و هەرگیز، ناپاکی لە میوان ناکەن.
بۆ ئێزدیەکانیش هەموو جار کاتێک ئێزدیەکی دەبینی لە تیڤی دەیگووت:یەع، توخوا خێرا ئەو ئێزدیە تەڕەس باب و پیس و شەیتان پەرستانە لابەرن و قێزم دەبێتەوە. لەوێوە منیش بێزێکم بۆ درووست بوو سەبارەت بە کوردانی ئێزدی و لە دڵی خۆمدا دەمگوت:وەڵاهی بشمرم لە برسان نانی ئەو ئێزدیە پیس و گڵاو کافرانە ناخۆم!

ئینجا ئەو هەستە نامرۆڤانەیه، ڕۆژ بەڕۆژ لە ناخمدا گەورە دەبوو و زیاتر چەکەرەی دەکرد.
کاتێک لە دۆزەخ(سەربازی) بووم هەرچەندە وەک ئەو کاتە نەبووم کە کتێبەکەم خوێندەوە، هێندە ڕقاوی و کینە لە دڵ نەبووم، بەڵام وەک گوتم زۆر قێزم لە ئێزدیەکان دەبوویەوە، خەلەف(ئامر حەزیز)م بوو.
ئامر حەزیر چییه ڕۆڵەکەم؟ باشە بۆ بە کوردی ناوەکەی نابەیت!
بەخوا نازانم بە کوردی چی پێ دەڵێن باپیرە !
خەتای تۆ نییە ڕۆڵە ئێزداییەکەم،
ئێمە دووژمن وای لێکردووین دووژمن.
ئەو دووژمنەی هەزار و چوارسەت ساڵە هەوڵی تەعریبکردن و شێواندن و لەناوبردنی فەرهەنگ و کولتوور و زمانمان دەدات.
ڕۆڵەکەم:
ئەوە هەرگیز، لە بیرنەکەیت کە
ناپاکییەکی نەتەوەییە کاتێک دوو کورد زمانی دایک بزانن و دێن و بە زمانی بێگانە قسە لەگەڵ یەکتری دەکەن.

باپیرە:
زۆر ڕاستە من نزیکەی دەساڵە خەریکم زمانم لە هەر وشەیەکی بێگانە، بە تایبەتی عەرەبی پاککەمەوە، سەتا نەوەت و پێنجیم پاککردووەتەوە و پێنجی ماوە، ببم به ئێزدینەکی زمان پەتی هاهاها
پاپیرە دەزانی چی؟
ئەمڕۆ لە قوتابخانە دوو مامۆستا، لەو مامۆستایانەی کە ڤایرۆسی تەعریب داویەتی لە مێشکیان و ئەقڵی هاک و وێران کردوون چییان پێ دەگوتم؟
دەیانگوت: ناوی مەلەک خۆشە زۆر، گوتم:ئەی بۆ فریشتەی خۆمان چییەتی؟
گووتیان نا عارەبیەکە خۆشتره !
ڕۆڵەکەم: ئەوانە مازۆکین و چێژ لە بێگانە پەرستی و خۆ بەکەم زانی دەبەن !
ئەوانە بەستەزمان و مایەی بەزەیین و جاوەره چاوەڕێ بکە، نەوەیەکی نەتەوەیی لە ژێر دەستی ئەو جۆرە مامۆستایه پەروەردەبێت !
زۆر ڕاستە باپیرە، ئەوانە هی عەرەبیان پێ خۆشتر و بەتام ترە. دیارە هی عەرەب قەویتر و بەچێژتره هاهاها

ڕۆڵەکەی من:
ئەی تۆ بۆ لە وتار و نووسین و تەنانەت بەشێکی شیعرەکانیشت لە ڕۆژنامە و گۆڤار و ماڵپەڕەکان کۆمەڵێک وشەی قۆڕی وەکوو:(ڕادیکاڵ، فێمێنیست، سیکۆلاریست، فێندەمێنتالیست، تەڕەماشیست و چی و چیست) بەکار دێنیت؟
باپیره گیان:
ڕاستە، وەلێ زۆرجار من بۆ نوخبە دەنووسم و نامەوێ عەوام لێم تێبگات، دەبێ وا بکەم و چارم نییە.

باش ڕۆحی من.




کارنەڤاڵی گڕبەردانە سەرپۆشەکان.. دەقی: شێرزاد حەسەن

( هەتا چارشێو بەسەر تۆوە دەبینم نازەنینی کورد
بەسەر بیلبیلەکەی چاوی مندا دەکشێ تەمێکی تر
&
کە فرمێسکم لەسەر روخساری کیژی دڵشکاو بینی
وتم یاخوا لەسەر سوورگوڵ نەبینم شەونمێکی تر)
“هێمن موکریانی”
&
{شایی خوێن}

  • ژینا گیان.. ماڵئاوا.. چ باسە هەنووکە لە ئاسمانێ؟ یان بە رۆح و جەستە لەوە ماندووتریت کە ئەم سەرزەمینە بەجێبێڵیت، سۆز و میهر و نۆستاڵژیای تۆ لەگەڵ خاك و خۆشی و ناخۆشی خەڵکانێکە کە کەمینەیەکی ئاشنان بە تۆ و هەم پەرۆشی ئەوانەشی کە نایانناسیت، من دڵنیام تۆ ناخوازیت کەس پەنجەیەکی بریندار بێت یان مەرگەساتی خۆت ئاسا.. بچێژێت، چونکە دەزانیت کە ئەوانیش وەک تۆی خەمزەدە ستەمدیدە و زامدار و لێوبەبار و زێدە پەژموردە بوون. ژینای ماندووی ژێر دەستی زەمانە ئاخۆ هەنووکە خەوتوویت یان بێداریت؟ تۆ بڵێیت ئاگات لەو شۆرش و هەرا و زەنا و گۆڤەندە نەبێت کە خوێن و خەنە و خەندە و خەم و خۆشنوودی و خەیاڵی ئاگرین و خولیای سەرفرازی و سەربەستی.. دونیای تەنیوەتەوە؟ بە هەزارەها نەوبووک و کچانی نەباڵق و بێوەژن و دەرۆزەکەر و کەلاوەنشین و کۆشکنشین هاوسۆزی تۆن، چ مێینە بن و چ نێرینە، لە خانمان و لە پیاوان، هەم یاخی و خەونبین بە ئایندەیەکی زێڕەوشان و موژدەبەر و مژدەهێن کە هاوسۆز و هاودەردی تۆن.
    هۆ نازەنین و نازدارەکەی هەر هەموومان کەمەکێ سەر هەڵبڕە و ببینە چ شایلۆغان و جۆش و خرۆش و جونبوشێکە کە دڵی هەر هەمووانی خستۆتە سەر ریتمی سروودی “ئەی رەقیب” و “خوایە وەتەن ئاوا کەی”، هەمدیس ئەتۆ سەرقافڵەچی هەزارەهای لەوانەی کە خەونیان بە شکاندنی قەفەزەکان و داڕووخانی قەڵا سەختگیرەکان و بەندیخانەکانەوە بینیوە، کە ببوون بە زیندان و گۆڕستان و سزاخانە و دۆزەخێکی هەڵایساو بۆ هەر هەموو ئەوانەی نەترسانە خەونیان بە دونیایەکی بەهادارتر و ئارامتر و یەکسانیخواز و مرۆڤپەروەرانە بینیوە کە بێتە بوون و ببێت بە هەقیقەتێکی رەها!

{قۆچی قوربانی}
گیانی گیانان..گوتیان کە گوایە جوانەمەرگ بوویت.. وەلی حاشا.. هۆ ‘بەور’ی ئازا و سەرمەشقی رابوونێک کە هەموومان خەونمان پێوە بینیوە، بێگومان جوانەمەرگ بوویت وەک خانمە شۆرشڤانی فرەنسایی “ژان دارک: ١٤١٢/١٤٣١””ی پاکیزە کە وەک تۆ دژی ستەم و بێدادی رۆحی کەڵەگایی نێرسالاری و دزسالاری دەجەنگا، بەڵام ئەوە هەر تۆ بوویت.. هۆ ‘تەوار’ی بەرزەفڕ کە باڵەکانت دەیدا لە بنی ‘عەرشی فەلەک’، هاوکات چریکەت تاریکپەرستەکانی کاس و هوڕ و گێژ کردووە و تۆقاندوونی.. گەرچی لە چاوی ئەوانی کۆنەپەرست و کوێری رۆح و دڵ و مێشک وای مەزەندە دەکەن کە تۆی فریشتەیان رەوانەی دۆزەخ کردووە!
ئەوە تۆیت.. هۆ تاقانەترین مێینە کە وەک خانمە شۆرشڤانانی ” رۆژئاوای کوردستان” بە خوێنی پاکی خۆت دونیات بێدار کردەوە و گرەوت بردەوە، کە نەک بە تەنها “ئێران” و بەس، بەڵکو لەسەر کۆی نەخشە و جوگرافیای “ڕەشهەڵاتی ناوەراست”دا تۆ بوویت بە بەیداغ و مەشخەڵ و نموونەی گیانفیدایی بە درێژایی چەندین سەدە، دەنێو مەملەکەتێك و مێژوویەک کە زیندان و قەسابخانەیە بۆ ژمارەیەکی زۆر لە ژنان و کچان بێ چەند و چوون، بگرە بانگی خوێنی تۆ هەر چوار قوڕنەی دونیای تەنیوەتەوە. ئەتۆی خۆشەویست لای ملیۆنەها بوویت بە سیمبول و سەرمەشقی شۆرش و بەرخودان و شاـرەمزی سەر هەر هەموو رەمزەکان، بگرە لە چاوی هەر هەموو هاوخوێن و هاوتوخم و هاورەگەز و هاوسۆزەکانت جوانییەکت بەجێهێشتووە بۆ ئێمە کە بارتەقای خەون و خۆزگەی هەر هەموو مەردمگەلە ژیاندۆست و جوانناس و جوانپەرست و بەرزە دەماغەکانە کە بە چ ئەفسوونێکی سادەیی رۆحی پاک و خاکەڕای خۆت هەر هەموومانت لە دەوری خۆت کۆ کردەوە، ئێمەیەک کە بەر لە هاتنت چەندە پەرش و بڵاو بووین وەک ئاردی پەرت دەنێو دڕک و داڵ و کەند و لەندەکان، دەنێو ئەم رۆژگارەی کە سیخناخە بە پیاوانی گرگن و خەسیو لە بارەی رۆحی و دژە ژن و کۆی هاورەگەز و هاوتوخمەکەی تۆ!


{پایزنامە}
هۆ لە پایز و خەزان مەلوولتر و هەم شاعیرانەتر، هەڵوەرینی تۆ لە یەک خیاباندا پایزی راگەیاند کە گەڵارێزانێکی وەدەووی خۆیدا هێنا کە هەزارەها خیابانی دیکە مژدەی بەهارێکی بە ملیۆنەها بەخشی، ماڵئاوایی تۆ چ موعجیزە و پەرجوویەک بوو کە هەر هەموومانی لەسەر سفرە و خوانی خۆشەویستی کۆ کردەوە؟ ئەوەیان چ سەنگینی و رەنگینی و پەرجوویەک بوو کە نواندت بە ماڵئاوایی و نەمانی خۆت؟ دۆستان و دۆژمنانی دڵڕەشت لەسەر هەمان ئەو خیابانەدا کۆکردەوە و هەم لەسەر هەر هەموو جادە و کوچە و کۆڵانەکان و خیابانەکانی دیکە کە تۆ کردت بە ئاگردان و کوانووی بەرخۆدان و خۆشەویستی و جۆش و خرۆشی سەرکەشی و خەونی زیندەگییەکی شکۆمەندانە کە ئەگەر تا هەنووکە نەمانبووبێت و خەون بووبێت.. ئەوە تۆ لە پایزێکی غەمناکی نێو دڵ و رۆحی ئێمەدا وەک تەتەر و پەیکی شارەزا هێنات و دەنێو چاوانی ئێـمەدا چاندت.. هۆ خەونهێنە غەمین و بەجەرگ و خاکەڕا و زێدە سەلار و سەنگینەمان!
ئەوەیان چ گۆبەندێکە کە چەند تاڵە موویەکی سەر و پرچی تۆ، یانژی قەفێک لە کەزی یاخی و هەڵاتوو و سرک و جوانی تۆ کە بە بەر چاوی هەزارەها خۆیان لە رەفتە و سەرپۆش راپسکاند تا بەکامی دڵی خۆت هەتاو و هەوای پاک بیشواتەوە، ئاخر نەدەکرا.. ئاخر خۆ نەدەکرا جوانییەک لە ناو تۆی قەشەنگ و جواندا بە درێژایی تەمەن و زەمەن بخنکێت؟ ئەرێ بە راست ئێمە لەسەر کام ئەستێرەدا دەژین کە سەر و پرچی تۆ پیاوانی هەوەسباز و خۆگر و هەم گڕگرتوو لە شەهوەت رشتندا بەم چەشنە هار و دەیری و دەللی و دەهری بکەن؟ ئاخۆ بە راست دەکرێت بە تەنها بە بینینی سەر و پرچی کۆت و بێ سەرپۆشت دۆزەخ دەنێو رۆحی تۆدا بتەقێننەوە؟ تۆ بڵێیت ئەوان و ئێمە جێنشینی هەمان ئەستێرە بین؟ ئەمن گومانم هەیە..!
ئاخر حیکمەتی تێدا نییە ئەوانی دیکەی ئیماندار و خوداناس زەندەقیان لە پرچ و پەرچەم و زولف و ئەگریجەی کچان و ژنان بچێت و بتۆقن.. ئەوەیان چ سام و ترس و ‘فۆبیا’ێکە بەرامبەر بە جوانییەک کە یەزدان یانژی سروشت بەخشیوییەتی کە بێ پەند و حیکمەت نییە.. پەحا و ئەفسووس و جەخار و سەد حەیف و موخابن بۆ ئەو ئیماندار و بڕوادارە بەستەزمانانە!


{پەرچەمی ئاگرین}
چ شەرم و شوورەیی بوو کە پیاوانی ئامێرد و ‘رۆبۆت’ ئاسا و ئەڵقە لە گوێ زەندەقیان چوو لە پای یاخیبوونی چەند تاڵێک لە ئەگریجە و پەرچەمی نەترست، کە گوایە لە ترس و تاوی دزە کردنی زولفی تۆ لەوەدایە “عەرشی فەلەک” بلەرزێت.. گەرچی ئەوەیان مەحاڵە و مەحاڵیش نییە. بەڵام.. بەڵام.. لە چاوی پیاوانی دار بەدەست و پاسەوانانی ئاداب و ئاکار ئەتۆ بوویت بە کانگا و و سەرچاوە و کوانووی گڕکان و تۆفان و وەیشوومە و بوومەلەرزە و فیتنە و فەساد و فسق و فجور و فاحیشە، کە بە ئەندازەیەک کوشندە و بڕندە و ترسناک بوویت بۆ ئەوان کە لەوەدابێت دۆزەخت لە ئاسمانەوە گواستبێتەوە سەرزەمین و ئەم سەر بۆ ئەوسەری خیابانەکان، بە رادەیەک کە بە جوانی تۆ خرۆشان بەدەم هەنگامە و زەبر و زەنگ و خوێن هەڵچوونی ناحەزەکانت کە وەک ئەوە وابوو کە گڕکان و تۆفان و زەمین لەرزەیەکت لە ژێر پێیەکانی ئەواندا بەرپا کردبێت.. وای لە پیاوانی زێدە لەرزۆک و گرگن و گزگل و تۆقیو لە سێبەر و بۆن و بەرامە و نیگا و لەنجەی لەرزەکەمەر و ترپە و تەققەی کەوش و پێڵاو و حریتە حریت و قاقا و قریوەی لە ناکاوی خانمان.. وای.. وای.. وای!
گیانۆ.. ژیناـ ی ئازا و جەربەزە و گوڵخاتر.. خاترجەم بە کە ئەوە تۆ بوویت کە بە خوێنی رژوای خۆت ژینی ملیۆنەهات بە درۆ خستەوە، ئەوانێک کە مردوون و بە خۆیان نازانن، ئەوەتا لەسەر خیابانەکاندا مردووەکان ئەوەندە زۆرن کە مەگەر مردووەکانی دیکەی گۆڕستان رابن و بێدار ببنەوە و میهر بنوێنن کە زیندە مردووەکانی دیکەی ئەم سەردەم و رۆژگارە بنێژن. ئەتۆ بە مەرگی خۆت سەلماندت کە ئەوانی گاگەل و نێرەوز و نێرگەل و هەم كەڵەگا نەیانزانیوە بژین.. بە هەق واتکرد و وا ژنەوتیت، ئەوانی نابووت و و پەڕپووت لە تۆ پەست و تووڕەن کە سەلماندت ئێمەی نێرینەگەلی ئەم دەڤەرە زیندانین لە پای ئەوەی دڵمان بەوە خۆشکردووە کە کچەکان و خوشکەکان و ژنەکان و دەستگیرانەکانمان کۆیلە و بەندەواری ئێمەن، گوایە ئێمەی کۆیلە و ترسنۆک تا ئەندازەی مەرگ شاد دەبین گەر ئێوە دەنێو ئەشکەوت و کونجی تاریکی ماڵەکاندا وەک باڵندە و مەلی نێو قەفەز بژین و هەتاویش لێتان نەدات، وەک هوزار و بولبول بخوێنن بۆ ئێمەی کەڕ و گێڕ و لاڵ، کە تا هەنووکە نەمانزانیوە کە ئێوەی گیرخواردوو دەنێو قەفەز و بەندەواری فاقە و تەڵە و تەپکە و داوی ئێمەدا دەچریکێنن، دەخوێنن، بەڵام هەیهات کە وا نییە و خۆمان لە گێلیی دەدەین، ئاخر خۆ ئێوە ناخوێنن و بگرە چریکە و چەهچەهە و جریوەتان زادەی خۆشنوودی نییە، بەڵکو گریان و شیوەنێک و سینەکوتانە بە دیواری قەفەزەکان و دەرگا و پەجەرەی شیشەبەندی ناو خانووەکان و ماڵەکان کە بوون بە زیندانی جوانییەکان، چ کەلاوەنشین بن و چ کۆشکنشین، کە دیارە ئێمەی نێرگەل و نێرەوزی کەودەن و و نەبان و حۆل و یاغنیش دەرکی ناکەین و تێناگەین کە جریوە و چریکەتان خوێناوی جەرگ و کەفچڕینی دڵبەندی و گرینی رۆحی پەژموردە و و ژەهراویبوونی خەیاڵ و خەون و زیندەگیتانە!


{تاریکپەرستەکان}
مەگەر نەتزانیوە کە وەها وێنای ژنان دەکرێت کە چ فریودەر و جادووگەرێکن، کە گوایە ئێوە لەژێر هەر تاڵە موویەکی سەر و پرچتان شەیتانێکتان حەشارداوە، کە ئەگەری فریودانی پیاوە ئیمان تۆکمە و هەم لەرزۆکەکانتان هەیە، ئەوەیان چ بڕوا و ئیمانێکی تەنکۆڵە و عەمبارەپۆیە کە وا زوو بە دەرکەوتنی پەرچەمی خانمێکی سەلار و سەنگین کە ویقار و شکۆیەک لە چاوانی تۆدا شەوی دەیجووری رۆشن دەکردەوە، دە من دلنیام ئەتۆ دەتزانی کە ئەوان هەترەشیان لەو پڕشنگ و تین و تاو و چرایەک چووە کە لە ناو چاوانی تۆدا نێو دڵ و رۆح و مێشکی تاریکی ئەوانی رۆناک کردۆتەوە، ئەوان کە شەمشەمەکوێرە ئاسا دەگەڵ تاریکی راهاتوون، نەدەکرا رۆشنایی تۆ چاڵ و گۆڕ و خەرەند و بیری بێ بنی نێو گیان و بوونی ئەوان بخاتە بەر دیدەی هەزارەها، کە دوا جار خۆت کرد بە قوربانی وەک پەروانەی دەوری شەمع و سووتایت تا هیچ نەبێت بۆ تاوێک رۆحیان رۆشن بێتەوە، وەلی تۆ چی بکەیت کە ئەوان نەیانەوێت ئەو خەرەند و چاڵ و کونە تاریکەی ئەشکەوتی ناو مێشک و دڵ و رۆحیان رۆشن بێتەوە، خواستێکی وایان نییە کە ئەو زوڵمەتەی ناو خۆیان ببینن کە سیخناخ بووە لە مار و دوپشک و تیغ و زەمهەریر و سەڕسەڕ و پاشماوەی سەدەها جڕوجانەوەر کە ئافات و وەیشوومە و زووخاوێک لە کینەبازی و رق و ژەهری شاماری حەوت سەریان هەڵگرتووە دەرهەق بە تۆ و هاوتوخم و هاورەگەزەکانت، کە ناسرەون تا بەسەر جوانی تۆ و هاورەگەزەکانتدا یەقی نەکەنەوە و نەڕشێنەوە!


{نهێنی و تەڵزگەی گۆبەندێک}
ئەرێ بە راست ئەتۆ بە ئەنقەست ئەو گۆبەندەت نایەوە؟ یان خودی رەشەبای عەزرەتی و شەیدا بە سەر و سەکوت و قژوقاڵت بوو کە بە هەویای بینینی ئەگریجە و خەت و خاڵت بوو کە وەک شنەبا و شەماڵی سەرمەست خۆی نواند تا سەری کۆت و تاڤگەی دارژاوی کەزی و بسکی شاراوە و عەترلیت رابمووسێت و نەوازشت بکات، جواناوی بۆن و بەرامەت لەتەک خۆیدا ببات بەو مەرام و نیازەی کە هەرچی کچان و ژنانی شانشینی مەملەکەت هەن لاسایی تۆ بکەنەوە، لەولاوە چی نێرگەل و پیاوانی رۆح کەڵەگایی هەن زەندەقیان بچێت کە ئیدی تۆی سەرقافڵەچی و رابەر رێنوێنی هەمووان دەکەیت کە ناکرێت سەر و پرچیان قڕێژ و کەڕوو هەڵبێنن، بەو نیازەی کە ئیدی نەدەکرا رشک و ئەسپێ و گەنە و زەروو خوێنی پاکیان هەڵمژن!
هۆ کچی ئاسمان.. ئەوەتا بای ‘وەشت’ هات و لە هەر چوار قوڕنەی دونیاوە شنەبای خۆشنوودی و رەهاکردنی زولف و بسک و پەرچەم و کەزی راگەیاند، لەنێو ئەو زیندانەی کە تێیکەوتبوون.. رەها و سەرفراز بن بۆ هەتا هەتایە.. تۆ بڵێیت ئەو خۆزگەیە بێتە دی؟ ئەرێ بە راست تۆ بڵێیت نێرگەلێک و رۆح کەڵەگا ئاسا هەبن کە لە سەدەی بیست و دوو و هەزارەی سێیەمدا بە سیحری ئەو پەرچەم و ئەگریجەیە بکەونە سەر سمکۆڵان و حیلاندن چون ئەسپی شێت کە لە ژێر فشاری کوڵانی خوێن و جۆشدانی هەوەسی هار و گڕگرتنی شادەمار و هەم دەمارە دەزوولەییەکان تا ئەندازەی زەڕین و پەڕین کێوییانە خۆیان بەلەسە و رەها کردبێت؟ خۆ گەر وا بێت.. مەرجە ببرێنە بیمارستان و تیماری ئەو هەموو برینە زۆر و زەوەندەیان بۆ بکەین کە بۆتە کێم و زوون و تیراوە و برینی هەوکردوو.. لە سەر پێست؟ نا نا نا.. بەڵكو لەسەر پەڕەی رۆح و دڵ و مۆخ و گلێنەی چاوانیان!
وێجا.. خۆ کە ئەگەر ژیان و زیندەگی مەردمگەل ئیمتیحان و تاقیکردنەوە بێت دەنێو ئەم دونیایەی خۆماندا، پاداشتی چاکە و خراپە لە قیامەتێ بە فەرمانی یەزدان بێت، کەواتە وا رەواترە پیاوان بۆ خۆیان کە بە نیازن بە دیداری حۆرییەکان و غیلمان شاد بن لە بەهەشتێ.. مەرجە ئەوان چاوانی خۆیان دابخەن.. ئەگەر نا..ئەوەیان چ تاقیکردنەوە و ئیمتیحانێکی ساختە و فشۆڵە؟ کەواتە چ حیکمەتێکی ئیلاهی تێدایە خانمان بۆ خاتری نێرینەکان لە کونجی ژوورەوە نەیەنە دەرەوە و کە هاتنە دەرەوەش مەرجە نیقاب و بورقا و سەرپۆش و رەفتە و لەچک و مانتۆ بپۆشن، گەر وابێت کەواتە بەهەشت بێجگە لە هۆتێلێکی بەلاشخانە هیچی دیکە نییە!
بە دیدگای من ئەوەیان تەوسئامێزە و پڕە لە موفارەقە و پارادۆکس، پتریش فێڵ و تەڵەکەبازی رۆحی نێرینە و پیاوسالارییە، گەمەیەکێ چەپەڵی دەستەڵاتخوازی و ئایدیۆلۆژیایەکی سەردەستەیی نێرینەیە کە هەوڵێکی هەزارەها ساڵی بە دواوەیە لە ستەم و چەوساندنەوە و خۆ زاڵکردنی نێرینە لە رێگەی یاسا و رێسا و ئەدەبیاتی مەزهەبەزەدەیی کە کۆی میراتەکە هی نێرینەیە.. نەک مێینە کە ئەوەیان جێگای گومان و پرسیارە، لە ئاکامدا بەو نیازەش گەیشتوون کە ژنان و کچان کۆیلە و ملکەچ و ستەمدیدە بن و بە درێژایی تەمەن و زەمەن خەون بە سەربەستی و خودگەرایی و سەرخۆییبوون نەبینن، کە زادەی مێژوویەکی نایەکسان و راسیستی و نارسیستی نێرینەی تێدا پیادە دەکرێت، بەو مەرجە کۆتایی دێت کە ژنان و کچان خاوەن بەڵێ و نەخێر خۆیان نەبن، لە قۆناغی پێڕەوگەییەوە تا سەریان دەیدا لە بەردی ئەلحەد، ئەوەش وایکردووە کە ئێمەی کۆیلە چێژ لە کۆیلە بوونی ئێوەدا ببینین کە ئەوەیان مەحاڵە، چونکە دوو کۆیلە ناتوانن لە ئەلفوبای خۆشەویستی و ئەوین و ڤیان و میهر و سۆزداری تێبگەن و پێیبگەن.. ئاخر مەحاڵە کۆیلە و بەندەوار و دیلی بەندوباوی یاسا و رێسا و نەریتی کۆنەپەرستانە بتوانن کۆیلە و بەندەواری ژێر چنگ و کەڵبەی خۆیان رەها و ئازاد بکەن.. کە ئەوەیان کرۆکی بەدبەختی نێرینەکانی ئەم شانشینەیە!
یانژی بە دیدگا و قەولی ئەوان ئەوەیان فیتی شەیتان بووە کە فریوی داویت سەرپۆشەکەت دابخزێت و توندی نەکەیتەوە، یانژی ماندووی سەفەر بوویت و شەکەت و پرزە لێبڕاو، پاسدارانی کەودەن و یاساوڵەکانی ئاکار و ئاداب و پاسەوانانی ناوگەڵ دوچاری هیستیریا بووبن، ئاخر دەکرێت ئەوانی کەودەن و یاغنیش وایان مەزەندە کردبێت کە ئاسمانی شین: رەش داگەڕابێت لە تاو ئەو گوناهە کەبیرەیەی تۆ کە دۆزەخ وفیردەوس لە جێگەی خۆیاندا لەق و لۆق بووبن، چونکە ئەگەری ئەوە زۆرە کە فریشتەکان سەرەتاتکێیان کردبێت، بێباک لە ماجەرای دونیا و مەردمگەلی تلاوە بە دەست گرفتی لە بن نەهاتووی شەڕ و شۆڕی هەزارەها هابیل و قابیل، سەرباری کوشتارگا نەبڕاوەکان و ئەفسانەی ململانێی ئیبلیس بەرامبەر ملیۆنەها بە مەرجی فریودانی مەردمگەل کە ڕوو لە خراپە بن و پشت لە چاکەکاری، بە واتا ئاسمانێکی بێباک یان سەرقاڵ بەو خوێنبارانەی کە ئەم سەرزەمینەی بۆگەن و پیر و لەوتاوی کردووە، لەوەتەی “عیسای مەسیح” بەسەر خاچەوە چوارمێخەی کێشراوە خوێنبارانە، کە تا هەنووکەش نە دابەزیوە و نە ئاسمانیش بۆ بارەگای باری تەعالا هەڵیکێشاوەتەوە!

{خانمێکی تەنیا دەنێو جەنگەڵدا}
رۆحی رەوان.. ژینا.. کەواتە کێ فریای تۆ بکەوێت کە ئاسمان سەرقاڵ و پەشێوحاڵ و شپرزە بێت، نەکا کەشتییەکەی “نوح” بە خۆی و سەرنشینەکانەوە زەریا هەڵیلووشێت، سەراسیمە بەو هەموو زەمین لەرزە و گڕكان و بورکان و جۆرەها دەرد و نەخۆشی کوشندە کە مەردمگەلی گیرۆدە کردووە، کەچی.. کەچی تۆ بێباک لەوەی سەرپۆش و رەفتەکەت ‘با’ دەیبات و فریشتەکان لە خۆت تووڕە و تۆراو دەکەیت، هاوکات ئیسرافیل و جیبرائیل و عزرائیل و رەزوان چاوانی خۆیان نووقاندووە لە ترس و تاوی ئەو دیمەنەی تۆ تیایدا گیرۆدەیت و هەم ئازا و جەربەزە، کەچی ئەوە تۆ بوویت ‘ژینا’ی هێور و سەلار، لە بری ترس و تۆقین، ئەوەندە چاو قایم بوویت.. یان هەر خوو و خدەی خۆت بووە کە خەندەلێو بوویت و سەڵانە سەڵانە پیادەڕەوی هەنگاوت ناوە و رەدووی سەرپۆشەکەت نەکەوتوویت، لەولاوە ناچار و سیاچارە و لەرزە لێو بوون فریشتەکان لە حەوتەمین تەبەقەی ئاسمانێ، پاسداران و یاساوڵانی داربەدەست ناحەز بە جوانی و بوێریت بە رادەیەک شێتگیر بوون کە وەک ئەوەی تۆ ڕەشكەکا بیت و بتکوتن و بتکوتن و بتکوتن تا هەناسە لەبەربڕان!
ئیدی تەنگەتاوتر بوون یاساوڵەکانی رەوەشتمەندی عەمبارەپۆ کە بە هەق مەخلووقاتی زەندەقچوو بوون لەبەردەم ئارامی و دلێری تۆ و هەم پەرکەمدار و ‘فێ’ لێهاتوو لە تاو شەنگی و زیباییت، ناچار بە پەلەپروزێ و یەکاندەردوو وەخۆکەوتن و هەلقەیان بەست و پژدێنەیەکی بازنەیی و بڵندیان سازکرد بە قەد باڵای تۆ و بە پێچ و لوول وەک خەمی ناقۆڵات لە ساتەوەختی شکانی شکۆمەندی کچانەت لەژێر زەبر و زەنگی دڕندانەی پیاوانی مەزهەبزەدەی بێ مەزەب و مۆڕاڵ و ترسنۆک!
چما نەتدەزانی توخمی نێرینەگەلی ناوگەڵ برسی بە بینینی پێچ و لوولی قەفی کەزی و بسکی تۆ خوێنیان دەکوڵێت و ئاگرێک دەنێو شادەمار و دەمارە دەزوولەییەکانیاندا بەرپا دەبێت کە لەوەدایە کڵپە و بڵێسەی هەڵایساوی بگاتە دارستانەکانی سەرزەمین و باخەکان و لالەزار و باخی نێو فیردەوس کە تەڕ و وشك پێکڕا بسووتێنن؟
چما نەتدەزانی کە پاسەوانانی دەوری دامەن و تەشک و تیرێژ و قەد و باڵای تۆ وەک گیانداری کێوی و دڕندەکان و سمدارەکانی دیکە کە ڕەوە ئەسپی شێت ئاسا سمکۆڵان دەکەن لەتاو هەوەسی هار و شەهوەتی دەنێو خوێندا گڕگرتوو، قەستیانە خۆیان ببن بە قامچی و تیغ و شمشێری زولفەقاڕ و قەممەی دوودەم کە خوێنمژانە و سادیستانە لە سەد لاوە لەت و کوتت بکەن و.. هێشتا ئۆخەی ناکەن؟ ئەوان بە تەنها بە بینینی خوێن و فرمێسک و ئارەقەی ڕەش ئۆرگازم دەبن و بەس!
چ غەمناکە دیمەنی گەلەگورگ و کارئاسکێکی سرک و تەنیا و بێچارە دەنێو جەنگەڵدا، جەنگەڵی سەدەی بیست و دوو و هەزارەی سێیەمینی “ڕەشهەڵاتی ناوەراست” کە تیایدا رۆحەکان پەژموردە و تاریک و سام لێنیشتوو.. بگرە تاریکترە لەوەی کە چاو بتوانێت چاو ببینێت.. ئەمەیان چ گورگستانێکە.. ئیلاهی؟
چما ئەتۆ نەتدەزانی کە کچەزای ‘حەوا’یت کە گوایە ‘ئادەم’ی فریوداوە و بێباکانە لە درەختی حەرام و قەدەغەکراوی خواردووە. بەڵێ ئەوە ئەتۆی کە لاسایی دایکە ‘حەوا’ت کردۆتەوە و سەرپێچی دەکەیت و هەم پڕ بە زارت خەندەلێوانە سێوەکە دەکرمێنیت و هەم سەرپۆش دەدەیتە دەست ‘با’ و گێژەنی گەردەلوولەوە!
چما ئەتۆ نەتدەزانی دایکانی من و تۆ و هەزارەها بۆ سەدەها جار و بار بەردەوام بە ترسەوە بە کچەکانی خۆیان دەگوت. “سەرت داپۆشە.. کۆشت داپۆشە.. با دامەنی کراسەکەت تا سەر گۆزینگ بێت.. مەمکەکانت بشارەوە.. قریوە و قاقا و خەنینت نەیەت و مەرگ دێنێت، خۆت تاس و لووس مەدە و خۆ مەڕازێنەوە، بەدەم رۆیشتن و پیادەڕەوییەوە ئاوڕ مەدەرەوە، زار و دەمت بشارەوە کە نان دەخۆیت ئەو کاتەی پیاوان دیارن، ترپە و تەقەی کەوشەکانت نەیەت.. گەر نا.. نێرەوز وەک گەلەگورگ گەمارۆت دەدەن و و و…هتد.
بە راست ئەمەیان جەنگەڵە یان دونیایەکی تازە؟ چما ئەتۆ نەتزانیوە کە یاساوڵەکانی دەوری خەون و خەیاڵ و خولیاکانت تۆیان بە نێچیرێک زانیوە کە راوی بکەن و پێستەکەی بگروێنن کە بە هەق گرواندویانە، چونکە تۆ کچە ئازاکەی دایکە “حەوا” بوویت و گوێت بۆ ترپەی دڵی خۆت شل کردووە.. نەک بە تەنها شەیتان، ئەگەر نا.. وا بێباکانە سەرپۆشەکەت نەدەدایە دەست رەشەبایەک یان گەردەلوولێک.. ئەوان بە هەویای ئەو خەونەوە تۆیان راو کرد کە دەستیان سەوز دەبێت و ئەوسا بەهەشت یەک بست لێیانەوە نزیکتر دەبێتەوە و ئەتۆش کە گوایە شەریک و هاوشانی شەیتانی، گەمەی خۆت دەکەیت و سزا و باجەکەی دەدەیت.. سزا و باجێک کە لێوانلێوە لە جوانی و شکۆمەندی کە من دڵنیام حۆرییەکان لاسایی تۆ دەکەنەوە و بێز لەو داربەدەستانە دەکەنەوە کە تۆیان وەها ئەشکەنجە داوە کە بیرت بچێتەوە هەناسە بدەیت.. هەناسە و بەس!
چما نەتدەزانی بۆچی دایکانمان سەد بارەیان دەکردەوە بە چرپەوە کە ئێوە.. کچانی ‘حەوا’ لە پەراسووی چەپ و هەم خوار و خێچی ‘ئادەم’ دروست بوون و تا قیامەت راست و رێک نابنەوە.. هەر بۆیە لەسەر هەر سیلەی کۆڵان و گۆرستانێک و جادەیەک پیاوان و لاوانی داربەدەست وەک ئەرژەنگ وەستاون، کە لە شمشێر بڕندەتر قیت و قۆز وەستاون بە ناوی چاودێری خراپە و چاکەکاری خەڵکی، کە گەرەکە بۆ هەر هەڵە و پەڵە و کەتنێک و سووکە گوناهێک بە دار و مەترەق و تێڵا و قامچی و قیرپاچ و شەللاق نیوە مردووتان بکەن، بەو نیازەی رێک و راستتان بکەنەوە، ئەی دایکە نەیچرپاند بە گوێی تۆدا کە هەر هەوڵی راستکردنەوەیەک خوێنی جەرگە و شکانی شکۆمەندی و گۆبەند و رسوایی بە دواوەیە کچەکەم، کە زادەی میراتێکە کە زۆر قورسە کەسمان بیزانین کەی دەستی پێکردووە و کەی کۆتایی دێت و گۆڕ بە گۆڕ دەبێت.. خۆ گەر بشیزانین پێمان شەرمە بیدرکێنین، چونکە پیشەسازی و بەرهەمی دەست و فیکری ئێمەیە.. ئێمەی چی و چی و چی؟ خۆتان ناوی بنێن!


{ژینا.. هۆ قەقنەس ـ کەی ئێمە}
مەگەر هەر هەموومان نەمانبیستووە کە لە ناوئاخنی ئەدەبیاتی “ئیسرا و میعراج”دا هاتووە و جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە زۆرینەی ‘ئەهلی دۆزەخ’ ژنان بوون لە پای ئەوەی هاورەگەزەکانی تۆ بۆ هەمیشە نزیکن لە خراپەکاری و دوورن لە چاکەکاری، گوایە لە دۆزەخیشدا بە قژ و قاڵی خۆیانەوە هەڵواسراون.. بە راست.. دیسانەوە..؟
جا.. خۆ ئەوان بێبەخت زۆر زووتر دەنێو دۆزەخدا ژیان و هەم مردن.. من بەڵگەم هەیە و گەواهی دەدەم کە پلکە ‘زارێ’ دایکم و پێنج خوشکی خۆم و سەرباری کچان و ژنانی گەڕەک چلۆن دەسووتان.. ئاخۆ بەس من ئەو ئاگرەم بینیوە یان هەر هەموو نێرینەکانی گەڕەک و شار بینیویانە؟ نازانم.. بەڵام دایکان و خوشکان و کچان و ژنان ئەوەندە شکۆمەند بوون کە دوای هەر سووتانێك ئازایانە وەک باڵندەی ئەفسانەیی “قەقنەس” ئاسا دەنێو خۆڵەمێشی خۆیان سەر لە نوێ رادەبوون و هەڵدەستانەوە و زیندوو دەبوونەوە.. ئاخر سۆز و بەزەیی و میهری ژنانە و دایکانە و خوشکانەی خۆیان دەنواند کە هاوخەم و سۆزیاری ئێمەی نێرینە بوون و ببن، کە نەکا ئەوانی قەڕوح و غەمناک و پرسەدار و تەنیا بکەون.. ئەوەیان چ قوربانیدان و جوانی و رۆحێکی سەرکەشە کە تا ئاسمان خواهانە و ژنانە و کچانەیە کە ئێمەی نێرینە نایبینین.. نایبینین.. بۆ کێ و کەی و بۆ کوێر بووین.. ئیلاهی؟!
ژینا.. ژینای ژن و ژیان و ئازادی و شکۆمەندی و بوێری.. لەوەش قەباحەتر و ترسناکتر و گوناهێکی کەبیرەتر و رەشتر ئەوەبوو کە ئەگەر سزای تۆ نەدەن و نەتکەن بە نموونە و پەندی زەمانە، چوغل و تەمبێت نەکەن بۆ توندکردنی سەرپۆشەکەت، ئەوسا كچانی هاوتەمەنی تۆش سایلی تۆ سەرکۆت و ئاڵاو واڵا دەبن و ئیدی پیاوانی چاوچڵێس و ناوگەڵ برسی دوچاری نەزەری حەرام دەکەن، لەوەش کوشندەتر ئەوەیە کە ئێوە بپرسن و گومان بکەن کە بۆچی دەبێت ئیمانی پیاوە سمێڵ بابڕەکان ئەوەندە تەنکۆڵە و لەرزۆک و چروک بێت؟ بۆچی مەرجە لەرزۆکی ئیمانی ئەوان یان تۆکمەیی دینەکەیان لەسەر بە دیارکەوتنی پەرچەم یان داپۆشینی بسک و کەزی ئێمە پابەند و وەستابیت کە بۆ هەمیشە پێوانە بێت بۆ وەدەستهێنانی بەهەشت و دووربوون لە دۆزەخ؟
ژینای.. دەرە ژین و نیشتەجێ دەنێو رۆحی هەمووماندا کە دەزانم ئەوەیانت بەسە.. ئەتۆ چیت کرد گیانی پەژموردەی گیانان، چلۆن وا ئاسان هەوەسی پاسدارانی دار بەدەستی ئەخلاقت ئاگر داوە بە ئەندازەی دەیری و دەللی بوونی فریشتەکانی ئاسمان لە تاو ئیرەیی و بەغالەت بردن بە جوانییە ئەفسوونبار و و رۆحی ‘بەور’ ئاسات.. گەرچی مەرگهێنیش بووبێت؟ ئاخر پاسەوانانی نامووسپەرست مەزەندە و ترسی ئەوەیان هەیە کە بە هەزارەها فریشتەی دەوری عەرش و مەلەکووت پایدۆستی لێبکەن و بتەکنەوە، لە گوینە کە هەندێکیان لە تین و تاو و ترسێکی پەنهان کە تۆ بەرپات کردووە.. پەڕ و باڵیان هەڵوەرێت و ئیدی چیدیکە نەبنەوە فریشتەگەلی دەوری عەرشی یەزدان، بە هەزارەهاش لە تەک حۆرییە زێدە نازدارەکان، هەم لە تاو بێباکی تۆ و نەترسانت لە ئاگری جەهەننەم سۆمای چاوانیان بڕژێت و کوێر بن، ئاخر فەرمانە کە نەدەکرا فریشتە نێرەوزەکانی ئاسمان و هەم سەرزەمین یەکاندەردوو بە شەوارە بکەون ئەو کاتەی پێکڕا مەست و حەیرانت دەبن کە ئاوڕ لە تۆ دەدەنەوە بە جۆرێک کە کەیل و کاس ببن کە وەک گەداکان سواڵی خەندەیەک و نیگایەک و ناز و هەوایەکی تۆ بکەن، وای.. وای.. ئەوەیان چ ئابڕووچوونێک بوو کە فیز و شكۆی خۆیان لەبەردمی خانمۆڵەیەکدا دۆڕاند؟!


{ خەون و خەیاڵێکی خوێناوی}
چما ئەتۆ نەتدەزانی کە لە شانشینی بێ خەیاڵ و خەونەکاندا.. خەون بینین و خەیاڵی فڕین سزاکەی خوێنی سەرە؟ هۆ ‌نازەنینی هەر هەموومان مەراقی ئەوەمانە و بێ ئۆقرەین.. ئاخر چڵۆن ئەتۆ لە شەوی دەیجوردا وەک چرا دادەگیرسێێت کە هەر هەمووان عەیب و عەورەت و چەهرەی ئەرژەنگ ئاسای خۆیان ببینن لە مەملەکەتێک کە هەر خەونێکی سەرکەش و سەرکێش بۆ خۆی پەڕینی سەرە و خۆ سپاردنە بە دۆزەخ لەسەر دەستی ئەوانی ناحەز بە خەونی شەکرە کەنیشکێک؟
هۆ ‘شەهرەزاد’ کەی ئێمە.. چما ئەتۆ نەتدەزانی کە ئاخوندەکان نابینان و هەر خەونێکی رەنگینی کچە رەنگاڵەیەک و شەکرەژنێک زەندەقیان دەبات، دە ئاخر دەزانی یان نا کە بینینی خەون بە رۆژی رۆناک لای شەمشەمە کوێرەکان چ گوناهێکی کەبیرەیە، تۆی خۆشخوان و سەراسیمە بە داستانی “هەزار و یەک شەو”ە کە ‘شەهرەیار’ی مەست و مەیزەدە کردبێت و جوانی تۆ ئەفسوون و سیحری حیکایەت و داستانەکانی تا دوا پەندی پڕ لە تانوپۆ و گرێچن بیبات و بەدەم زرنگانەوەی زەنگوڵەی دەنگی تۆی خۆشخوان خەو بیباتەوە.. ئیدی بۆ هەمیشە و بۆ هەتاهەتایە ‘شەهریار’ شەیدا و دێوانە و گیرۆدەتە و ناتوانێت سەرت ببڕێت و بتکوژێت وەک هەزارەها لە هاورەگەزی تۆ، لە پای بیانوویەک کە تا هەنووکەش دیار نییە.. تاکە بیانوویەک خوێنخۆری پادشاکان و پیاوەکان بووە کە بۆ هەمیشە خوانی خوێناوی ‘ئۆرگازم’ و سەرمەست و شادی کردوون، ئیدی تۆی ئەفسوونگەر هاتیت و بە گێڕانەوەی داستانەکان “شەهرەیار”ت سەرسام و حەیران و هۆگری خۆت کرد و مەرگی دیکەی هاورەگەزەکەی خۆت راگرت، ‘شەهرەیار’ بە ئەندازەیەک شاد بوو کە شەوێکیان عاشقانە نەک شاهانە خواستی ئەوە بوو کە ئیدی سەرپۆشکەت فڕێ بدەیت.. ئیدی خۆت رەها و سەرفراز کرد، چونکێ جوانی و زرنگی و ئەفسوونی جادووگەرانەت بوو کە ئەو خوێنخۆرییەی ‘شەهرەیار’ی بنەبڕ بکات.
ئەتۆ نەتزانی کە ئەوەشیان پیاوە سادیست و خوێنخۆرەکانی مەملەکەتی شێت و داغان و غەمگین کرد و کۆستیان کەوت کە پادشا دەستبەرداری خوێنخۆری کچان و خانمان ببێت.. پیاوانی مەست و خۆشنوود و ئاسوودە بە خوانی خوێنای و خەیاڵکوژ لێنەگەڕان گیانۆی خۆشخوانی کەلەکەوێت ئارام بیت بەوەی کە ‘شەهرەیار’ دەستی لە خوێن پاک بکاتەوە و بیشوات.. بەڵگەش یەوەیە کە تا هەنووکەش خوێنبارانە و شانشینی پرسە و واوەیلا و مەرگەساتە.. هۆ جوانێ!
بەڵام ئەوە تۆیت کە هەزارەها داستان و سەرگوزشتە و پەند و بەیت و بالۆرە و هیکایەت و چیرۆک و رۆمانت بۆ ئێمە بەجێهێشتووە و تازە فرچکمان پێوە گرتووە و میراتگری ئەمەکداری جوانی و میهر و شکۆمەندی و ئازایەتی و زرنگی تۆین.. بە قوربان.. شەو و شەوگارت شاد و ئەرخەیان و ئارام بنوو کە ئەمشەو و تا سەدەها شەوی دیکە هەر هەموومان بێدار و ئێشگر و دەرگاوان و پاسەوانی خۆت و خولیا و خەیاڵ غایەلە و خەونە شیرینەکانی تۆین بە درێژایی زەمەن و تەمەن.. هۆ ‘قەقنەس’ە تاقانە و ئازاکەی هەر هەموومان..!

(سەرەتای پایزی/٢٠٢٢)

  • پەراوێز: ـ
    • قەقنەس: قەقنەس (بەئینگلیزی:Phoenix، گریکی دێرین: Φοῖνιξ، بەفارسی: ققنوس، عەرەبی: العنقاء)، باڵندەیەکی خەیاڵی و ئەفسانەئامێزە کە بەروارد دەکرێت بە جۆرەها باڵندەی دیکەی راستەقینە، باسی لێکراوە دەنێو داستانە کۆنەکانی عەرەب وەکو سەرچڵییەکانی سندیباد و داستانی ‘ھەزار و یەک شەوە’، بەگشتیی لەنێو داستانە فارسی و رۆمانی و گریکی و میسڕی و چینییەکاندا ھەبووە. قەقنەس، وەکو بێچووی باڵندەیەکی پیرۆز لەنێو داستانەکاندا چاوی لێکراوە. باڵندەیەکە لەسەر هێلکەکەی دەنیشێت تاوەکو دەتروکێت، لە کاتی تروکاندا ئەوەندە بە خۆشییەوە بۆ بێچوەکەی دەخوێنێت و پوش و پەڵاش لە دەوری خۆی کۆدەکاتەوە تاوەکو پوشەکان ئاگر دەگرن و خۆیشی دەسوتێت، جا ئەو بێچوەی کە لە هێلکەکە دەتروکێت، پاشانیش دەبێتەوە بە دایکانە. دیارە سەرچاوەی دیکە ئاماژە بەوە دەدەن کە خودی” قەقنەس” تاکە باڵندەیەکی ئەفسووناوییە کە پێشبینی مەرگی خۆی بکات، گوایە سەروەختی گیانەڵا پووش و پەڵاش کۆ دەکاتەوە کە ئاگر دەگریت و قەقنەسەکە دەسووتێت بە پەرجووێکی دەگمەن و ئەفسانەئامێز دەنێو خۆڵەمێشی خۆیدا کە زادەی موعجیزەیەکی ئەفسانەئامێزە زیندوو دەبێتەوە.
    • بەور: سەر بە خێزانی پڵنگە، هەندێک جاریش وەک مێچکەی پڵنگ چاوی لێدەکرێت.
    • تەوار: مێینەی باز یان بازی مێچکە. (سەرەتای پایزی/٢٠٢٢)
    “شێرۆی پلکە زارێ”



ئیمان و ئایین.. هیوا محەمەد ئەمین

ڕۆچوون و ڕامان بەنێو دوو دنیا ی ( ئیمان ) و ( ئایین ) ، بەپێویست دەگەینە بەردەم دوو شاڕێیان ی ئاراستە جیاواز و دوو ئاست ی جیاواز لە تێگەیشتن بۆ دوو چەمک و دوو جیهان ی دژبەیەک و ناتەبا لە دنیا ی وێنە ، ئامانج و ماهیەتەکان ی ئیمان و ئایین . پێویستە بگوترێت ، کە ئیمان و ئایین لە شێوە و ڕوکار ی دەرەوەیان دا وەک تەواوکەر و پێکهاتەیەک ی دانەبڕاو ی ئۆرگانیکیی ، و دیمەنێک لە یەکگرتویی دوو دنیا ی ڕۆ‌ح و جەستە خۆیان وێنا دەکەن ، بەڵام لە ڕوانگە ی ئیمان بۆ ڕەوشت و بەها ی مرۆڤ ، و لە دیدگە ی لۆژیک ( مەنتیق ) بۆ پەیوەندیی نێوان دیاردەکان ، و بە هەمان شێوەش باری ئاگایی مرۆڤ دا ، دەشێت دوو جیهان ی پێچەوانە و دژبەیەکیش بن .
لێرە دا خانەبەندیکردن و کێشان ی هێڵ ی جیاکەرەوە لە نێوان دوو دیاردە ی ئیمان و ئایین ، نابێت بمانگەێنێتە باوەڕێک کە ئەنجام و ئامانج لەم نوسینە ، هەوڵدانێک ی بێئینسافانە و ئاراستەکراوانەیە دژ بە بنەما نەریتیی و ئەخلاقییەکان ! بەڵکو لە سۆنگە ی باوەڕبوون بە ئازادیی تاکەکەسیی و دنیابینیی خۆمەوە ، ماف بەخۆم دەدەم ، کە هەم بە دنیا ی ئیمان ئاشنا ببم هەمیش لێکدانەوەیەک ی نۆژداریانە بکەم لەپێناوی جیاکردنەوە ی دوو جەستە ی پێکەوەلکێنراو ی جەستەیەک ی جمکدار ، کە هەم ئازار پێکەوە دەچێژن و هەمیش پێکەوە هەڵناکەن .
ئیمان لە پانتایی چەمک ، مانا و دنیابینیی خۆی دا بۆ بوون ، ڕەوشت ، نرخ و بەها ی مرۆڤ ، بێسنور و بێکۆتایە کە دەشێت بوعد ، شوێنپێ ، کارلێککردن و کاریگەرییەکانی ئەو لە نێو جیهانی بێکۆتا ی سروشت و دنیایەک ی گەردونیی دا پەیدۆز بکەین. دواجار بەڵام ، نە ئیمان بەبێ بوون ی مرۆڤ توانا ی ئەوەی دەبێت خۆی وەک جیهانێک ی سەربەخۆ و بەرفراوان بسەلمێنێت ، نە مرۆڤیش بەبێ ( ئیمان ) کە زادە ی سروشت ، تایبەتمەندیی و سیفاتێک ی گەردونییە دەتوانێت ئاودیو ی جیهانێک ی بەرزتر و باڵاتر لە دنیا ی ڕەوشت و فەزیڵەت ببێت ، دواجار لەکوێ دا مرۆڤ بوون و ئامادەیی هەبێت ، لەوێش دا ئیمان بوون ی هەیە . پرسیار لێرە دا ئەوەیە کە ، ئایا ئیمان خۆی چیە و هەڵگر ی چ خاسیەت یان تایبەتمەندییەکە ؟ لێرەبەدواوە هەوڵدەدەم ڕۆبچمە نێو دنیا ی ئیمان ، تاکو بەرچاوڕونیەک یان تواناییەک ببەخشم بە شێوەیەک لە پێناسەکردن ی ئیمان . لەڕاستیی دا ( ئیمان ) دیاردەیەک نیە کە لەدەرەوە یان ئەودیو ی سروشتەوە سەرچاوە ی گرتبێت ، هێزێک ی سروشیی ( وەحیی ) نیە ، کە توانایی خۆبەرجەستەکردن ی لە غەیبیات و ئاسمانەوە وەرگرتبێت، بەهەمانشێوەش نە عەقیدە و باوەڕە نە کار و پڕۆسەیەک ی داهێنان ی عەقڵانییش ، بەڵکو پێداویستیەک ی ڕۆحیی و بابەتێک ی سروشت _ مرۆڤایەتییە کە لەڕێگەیەوە وەڵامێک بە خواست ، ئارەزو ، خولیا ، پرسیار و گومانەکان ی مرۆڤ دەداتەوە . ئیمان هێزێک ی نادیار ، شاراوە و نامادییە ، کە سەرچاوە ی هێز ، توانایی و بوونی خۆی لە دنیا ی سروشت وەک کۆیەک ی گەردونیی ، بەدەستدەهێنێت . ئیمان لەڕێگە ی پابەندبوون بە ( ئایین ) ێک ی دیاریکراوەوە مەیسەر نیە ، بەڵکو پڕۆسەیەکی درێژخایان ی تاکەکەسیی و جۆرێک لە دیاردە ی هوشیاریی مرۆڤە ، کە لە ڕەوتی تێکۆشانێکی مەعنەویی دا بەدەستدێت ، دواجار ئیمان هێزێک ی ڕوناکییبەخش و توانابەخشە کە تەکانێک بە مرۆڤ دەدات بۆ ئاودیکردنی بەرەو دنیایەک ی فراوانتر و نوێتر ، دنیایەک کە وێنەیەک ی واقیعیی و ناوەڕۆکێک ی بەهادارتر بە بوون ی مرۆڤ دەبەخشێت . لەم دنیا نوێیە و لەم هەلومەرجە دا ئیمان دەبێتە ڕوگە ( قیبلە ) یەک ی شەقڵلێدراو بە ڕوناکیی و چرایەک کە لە سادەترین چەمک ، مانا و پێناسە ی خۆی دا گەیاندن ی مرۆڤە بە جۆرێک لە متمانە ، ئارامیی ئاسودەیی ، دڵنیایی ڕۆح و یەقینێک ی کرداریی ، دواجار ئامانجەکان هەرچیەک بن ، دەشێن بەڵام دیوێک ی گەش و ڕوناک بن لە جیهان و پڕۆژە بێکۆتا و نەبڕاوەکەی ئیمان . سوکرات بێ هۆ نەبوو کە لە دواساتەکانی ژیانی دا بە قوتابیەکانی دەگووت : بهێڵن با مەرگی خۆم لە ئارامیی و ئاسودەیی دا بەجێبگەێنم . لێرە دا بەڵام دوائامانج لە ئیمان دا ، تەنیا لە گەیشتن بە مەنزڵگە ی ئارامیی و ئاسودەیی ڕۆحی مرۆڤ نیە ، دوافرمان ، ئەرك و بڕیاریش لە ڕاپەڕاندن و فەرمانکردن بە چاکە و نەهیکردن لە خراپە نیە ، بەڵکو هۆکار و بزوێنەر ی هێز ی هاوسەنگکردن و گەڕاندنەوە ی سروشتی مرۆڤبوونە لە مرۆڤ دا . کەواتە لێرە دا ئیمان چیە ؟! لەڕاستیی دا ئیمان لە زات و سروشتی خۆی دا نە ئەرکە و نە ئەخلاق ، بەڵام کاتێك ئیمان مرۆڤ ئاودیوی جیهانێک ی ڕوناکتر ، کامڵتر و نوێتر دەکات ، ئەوکات مرۆڤ ڕوبەڕوی هەستی بەرپرسیاریی و لێپرسراوێتیەکی ئەخلاقیی بەرامبەر ئاکار و کردەوەکانی دەکاتەوە ، واتا کاتێک ئیمان هەست ، ئارەزو و غەریزە ی ئاژەڵیی مرۆڤ دەگەێنێتەئاستێک ی باڵاتر لە عەقڵ ، هۆش و ویژدان ، ئەوکات ئەرکی سەرشانی مرۆڤە کە کانت ئاسایی ، ئەخلاقییانە بژێت ، نیچەش لەخۆڕا نەیگوتووە ، کە مرۆڤ لە نێوان ی غەریزە ی مرۆڤایەتیی و ئاژەڵیی دا گیریخواردووە .
ئیمان بۆئەوەی کاریگەر و ڕوناکیبەخش بێت ، دەبێت خۆی لە پانتایی ژینگە و هەلومەرجێك ی ئازادتر ، فراوانتر و دوور لە تەون ی چەقبەستویی دا ببینێتەوە ، واتا پێویستە ئیمان نەک بەتەنیا وەڵامدەرەوە ی دنیا ی ڕۆحیی ، غەریزیی ، ویست ، خواست و ئارەزووە مرۆڤایەتییەکان بێت ، بەڵكو بەهەمان شێوەش و بەلایەنی کەمەوە وەڵامدەرەوەیەکی جیددی بۆ ئەو قۆرت ، بەربەست ، ئاڵۆزیی ، کێشە دەرونیی و کۆمەڵایەتییانەش بێت ، کە مرۆڤ لەگەڵیان دا دەستەویەخە دەژێت ، بەجۆرێک ی دی ، واتا ئیمان چەندێک پەیوەست و پابەند بە دنیا ی واقیع و دەوروبەرەوە هەبێت ، هێندەش وێنەکانی ئەو ، واتا ئیمان ڕونتر و گەشتر دەردەکەون . زێدەڕۆیی نابێت ئەگەر باوەڕمان بەوە هەبێت ، کە بۆئەوەی ئیمان لە ناخ ی مرۆڤ دا بە حەقیقەت ی ئەبەدیی و ڕادە و ڕێژە ی پێویست ی کامڵبوون ی خۆی بگات ، دەبێت چەشنێك نزیکیی و تێکەڵبوون ی لەگەڵ دنیاکان ی فیساگۆرس ، یەشار کەمال ، سپینۆزا ، ئاینشتاین ، کاڕل مارکس و …. تاد هەىیت ! ئەم جۆرە لە تێکەڵبوون ، نزیکیی و بەیەکداچونانە ، پرشنگیی ڕوناکایی و هێز ی ڕۆڵ و کاریگەریی ئیمان بەهێزتر و کاریگەرتر دەکات . لەم سۆنگە و تێڕوانینەوە بۆ ئیمان دەگەینە ئەو باوەڕەی کە ئیمان و جیهان ی مادە لە ئاقار ، ڕوبەڕ و پانتایی خواست و ئامانجە مرۆڤایەتییەکان دا پێچەوانە ، ناکۆك و دژبەیەك نین ، بەڵام دەریایەک لە بەربەست و کێشە هەنە . بۆ ئازادکردن ی ئیمان لەو بەربەست و تەنگەژانە و ڕزگارکردن ی ئیمان لە پێخوستکردنی فراوانترکردن ی پانتایی جموجۆڵ ، چالاکیی ، زیندوێتیی ، وزە و کاریگەریەکانی ئەو ، پێویست دەکات جۆرێک هاوسەنگیی لەنێوان مرۆڤ و ئیمان دا بێتە کایەوە ! واتا لەلایەک ئیمان ڕوناکییبەخشە و لەلایەکی تریشەوە مرۆڤ بەهۆی ئەو ڕوناکییەوە دەبێت خۆی لە شیو و دۆڵ و دیو ی تاریك ی مادە و خۆویستیی بهێنێتەدەرەوە ، تاکو سەرئەجام مرۆڤ بتوانێت ببێتە بەشێك لەو هێز ی ڕوناکیی و سیستەمە ی ، کە جیهان ی سروشت و گەردون ی لەسەربنیاتنراوە .
ئیمان هێز یان مەملەکەتێک ی دەستڕۆیشتو ی دەستەڵات و فەرمانڕەوایی پاشایی نیە ، کە بوون ، چەمك و ماناکانی خۆی لە ئەودیوی سروشتەوە حەشاردابێت ، لەقاڵبدانی دەق ، باوەڕ ، عەقیدە و مەزهەبێکیش نیە کە پیرۆزبکرێت و بپەرسترێت ، بەڵکو هێز ی ئیلهامێك ی بێکۆتایە کە پەیام و ئامانجەکە ی گەیاندن ی مرۆڤە بە پلەیەکی باڵاتر لە فەزیڵەت و باڵابردن ی ڕەوشت ، کردار و ویژدانی ئەو تاکو پلە ی ڕسکان ( کەمال ) ، کە دواجار گەیاندن ی مرۆڤە بە یەزدان ؟! ئەرستۆ : ( لە هەمووشتێك دا بزوێنەرێك ی سەیر مرۆڤ بەرەو ئاقار ی کامڵبوون دەبات ) .ئەم شێوە و شێوازە لە ئیمانداریی و خۆبارگاوییکردن بە ڕوناکایی ، سیفەت و ئیلهام ی یەزدان ، خۆبەخۆ پەیوەندیی و هاوسەنگیەك ی نوێ لە سروشت ی پەیوەندیەکانی نێوان مرۆڤ و یەزدان بەرهەمدەهێنێت . ئالێرەدایە کە چیتر نە هۆش و ئاگایی مرۆڤ لە یەزدان دادەبڕێت نە بوونی یەزدان ، تایبەتمەندیی و سیفات ی ئەویش لە مرۆڤ دا موستەحیل دەبێت ، واتا کار و پڕۆژەکە ی ئیمان بە دروستبوون ی مرۆڤ ی یەزدانیی کۆتایی دێت . لە کەش و هەلومەرجێک ی وەهادایە ، کە هەڵبەتە مرۆڤ دەگاتە دواپلە ی ڕەوشت و فەزیڵەت ی هەرەباڵا ، واتا دواپلە ی مرۆڤبوون ، بەجۆرێک ی دی : دەبێتە مرۆڤ ی ئیماندار .
لێرە دا من بۆئەوەی ئاقار ی تێگەیشتن ، لێکدانەوە و شڕۆڤەکەم بەرەو بەشی دووهەم ی باسەکەم کە (ئایین ) ە بئاژووم ، بەپێویست ئەو پرسیارەش دێتەگۆڕێ ، کە ئایا ئایین چیە و چ ڕۆڵێك لەم نێوەندە دا دەگێڕێت ؟!! ئەگەر ئیمان بریتیبێت لە پەیوەندیەک ی ناوەکیی ، نامادیی ، ناهەستپێکراو وشێوە ناڕاستەوخۆ ی نێوان مرۆڤ و یەزدان ، ئەوا ڕۆڵ ی ئایین ، پەیوەستکردن و پابەندکردنی مرۆڤ و یەزدانە لەژیر هەلومەرجێك ی دیارییکراو و جیهانێك ی سنوردارکراو بەیەکتریی . ئەم شێواز و ڕوخسارە لە پەیوەندکردن و پابەندکردنانە ، دەبنە هۆکارێك ی بۆ وەرچەرخان و گۆڕانکاریەكی نوێ لەدروستکردن ی پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و یەزدان ، تاکو ڕادە ی کردنەوە ی چەندین دەرگە و دەروازە ی کێشەدار و پڕئاڵۆزیی بەڕووی پەیوەندیەکان ی نێوان ئیمان و مرۆڤ دا ؟! ئایین چەندێك پەیوەندیەکان ی نێوان مرۆڤ و یەزدان لە دید ، تێڕوانین ، جیهان ی سنوردارێتیی ، سەپاندن ی مەرج و قەتیسکردنی لە چوارچێوە ی شوێن و کات دا پابەند بەیەکتر دەکات ، بەهەمانشێوەش مرۆڤ پابەند بەو یاسا و ڕێسایانەوە دەکات کە دەکەونە دەرەوە ی سروشت ی ڕاستەقینە ی مرۆڤ ، واتا دەرەوە ی بازنە ی ئیمان . ئایین بۆ مەیسەرکردن ، بەئیمکانکردن ، بەواقیعکردن و پاشان بە دیفاکتۆرکردن ( ئەمر ی واقیع ) ی ئەم پابەندکردن و پەیوەستکردنانە ، هەڵوەدا ی دەزگا و دامەزراوەیەك دەبێت کە لەسەربنچینە ی دەق ، نێوەنجگیر ، شەریعەت ، عەقیدە و مەزهەبێك ی دیاریکراوەوە بنیاتدەنرێت . دەق لێرە دا ڕوخسار ، تایبەتمەندیی و شێوازێک لە بەرگ ی ( پیرۆزیی ) بەخۆیەوەدەگرێت ، کە سەرچاوە ی هێز ، توانا و کاریگەرییەکانی خۆی لە دنیا ی وەهم ، خەیاڵ ، چیرۆك ، ئەفسانە و وێناکردنەکانەوە وەردەگرێت . شەریعەت بەهرە و بەشی خۆی لەشێوە ی شەبەنگێك دا لەو پیرۆزییانە بۆخۆی دادەبچڕێنێت و دواجار لە دید ، تێڕوانین ، جیهانبینیی و لێکدانەوە و ڕاڤەکردنی جیاواز ، جۆراوجۆر و تاقەتپڕوکێنەوە بۆ دەقە بەپیرۆزکراوەکان ، سیستەمێک ی تەنگەبەر و چەقبەستو لە بەڕێوەبردن ی عەقڵ ، ئیرادە و خواست ی کۆمەڵگە دەهێنێتە نێوکۆی کایە گرنگ و هەستیارەکان ی کۆمەڵگەوە . ئەم جۆرە سیستەم ی بیرکردنەوە و جیهانبینییە بۆ دنیا ی ئیمان ، پێکهاتەیەك ی بنچینەیی و سەرەکییە لە دروستکردن و سەرهەڵدان ی دنیا ی ( ئایین ) . لەم کەش و هەوایە دا ، ئایین وەک کۆیەک لە سیستەم و پرنسیپە دنیاییەکان دەخڵێك ی بە ئیمان وەک هێزێک ی سەرەکیی و ڕۆڵبگێڕ ی مەعنەویی و گرنگ نابێت ، و دوور لە چەمك و جیهان ی ئیمان ، پەیوەندیەکان ی نێوان مرۆڤ و یەزدان ڕێچکەدار و ڕێکدەخات . ( شەریعەت ) لە کەش و هەلومەرجێك ی وەها و لە دید و تێڕوانینی خۆی دا وەك تاکە جێگرەوە ( بەدیل ) و سەرچاوە ی سەرەکیی بۆ یاسا و دەستورێكی گشتگیر و موتڵەق بۆ کۆی جومگە ژیارییەکان ی کۆمەڵگە و مرۆڤایەتیی ، دەبێتە وەڵامدەرەوە ی کۆی بابەتە گشتیەکان . ئیمان لە هاوکێشەیەک ی وەها دا ، و وەك ڕایەڵەیەک لە پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و یەزدان گرنگیی ، کاریگەریی ، بایەخ و ناوەندبوون ( سەنتەربوون )ی خۆی لەدەستدەدات و مرۆڤیش وەک تاک ، بەها و نرخی خۆی لەدەستدەدات و پەراوێز دەخرێت ، سەرئەنجام کار بە مردن ی یەزدان کۆتایی دێت ، نیچەی ئەڵمانیش لە بێئاگاییەوە نەبوو کە دەیگووت : یەزدان مردووە ؟! و ئەو هۆکار ی مردنەکەیشی دەدایە پاڵ مرۆڤ خۆی ، واتا لە هەلومەرج و ڕۆژگارێک ی وەهادایە کە فرمان ی یەزدان و چرا ی ئەو هەم کۆتایی دێت و هەمیش خامۆش دەبێت . لەسۆنگە ی دید و دنیابینیی ئایین دایە ، کە چەمک و مانایەک ی نوێ لە یەزدان و مرۆڤبوون دێتەبەرهەم ، مرۆڤ لە هەڵگر ی سیفات ی یەزدانیی و دروستبوون ی مرۆڤ ی یەزدانییەوە دەکاتە نوێنەر ، جێنشین و جێگرەوەیەك بۆ یەزدان ؟! لێرە دا ئیدی یەزدان ئامانجێك ی پێکراو دەبێت نەک هۆکارێک . ئایین بۆ پاراستنی ئەم بەها و دنیا نوێیانە خۆی بە لێپرسراو و بەرپرسیار دەزانێت کە بیرۆکە ی هێز و پێکهێنان ی دەستەڵات بکاتە پێویستە و فریادڕەسێك ، مەرجێک ی سەلماو و بەڵگەنەویست بۆ درێژەدان و بەردەوامییدان بە پەیوەندیەکان ی نێوان مرۆڤ و یەزدان . بیرۆکە و ئامانجێك ی وەها ڕۆح و ئامانجی مرۆڤ لە ئاراستەکردن و گەیشتنی بە بیر ی چاک ، گوتار ی چاک ، کردار ی چاک ، ویژدانی باڵا ، فەزیڵەت و سیفاتی یەزدانییەوە دەکاتە دنیایەک ی سیخناخبوو بە سەرباز ، سەربازگە ، جەنگ ی پیرۆز ، جەنگ ی یەزدان ، تێکۆشان و خەبات لەپێناوی سەرکەوتنی یەزدان ، سوپای یەزدان ، ڕق و کینە ی تۆڵەسندن ، جیاکردنەوە ی مرۆڤایەتیی لە نێوان بێباوەڕ و باوەڕدار و …. تاد
ئاڵوگۆڕکردن و جێگۆڕکێکردن ی پایە و مەقام ی ئیمان بە ئاراستە ی ئایین و پیرۆزکردنی یاسا ، دەستور ، دنیا و دنیابینیی شەریعەتەکان ، مرۆڤایەتیی لە یەکەیەک ی یەکگرتوەوە دەکاتە دنیایەکی لێکترازاو و لێکدابڕاو ، دنیا ی قبوڵکردن ی شێوە و شێوازی ئیمان ، عەقیدە و بیروباوەڕەکان ی دی دەگۆڕدرێن بۆ ڕەتکردنەوە و سڕینەوە ی ئەوانی دی ، هەر گروپ و کۆمەڵێك ی کۆمەڵایەتیی لە دیدگە ، ڕۆژنە و دنیا ی یەزدان ی ڕاستەقینە ، عەدالەت و حەقیقەت ی ئیلاهیی خۆیەوە چەندین یەزدان ی جۆراوجۆر ، جیاواز بە دید و ئامانج ی جۆراوجۆرەوە دێنەگۆڕێ ؟! لەم تەراتێن و زۆرانبازیە دایە ،کە یەزدان لە تایبەتمەندیی و سیفات ی یەکگرتویی ، سروشتیی و گەردونییەوە دادەبەزێتە ئاستێك ی نزمتر لە بەمێژوبوون و ناوچەییبوون ( لۆکاڵییبوون ) ؟!! لە شێوازێکك ی دی دا : یەزدان دەبێتە پەیکەرێك ی داتاشراو ی شێوە نیوە ئاژەڵ و مرۆڤ ی دەستکرد ی مرۆڤ ، پەیکەرێک کە خواست ئارەزویەکی ئاژەڵیی و شەهوەت ی دنیایی مرۆڤ ی تێ دا بەرجەستە دەبێت . لە وەها دنیا ، دیمەن ، وێنە و بەرکەوتنێکدایە ، کە مرۆڤ هێز و دەستەڵاتێک ی گشتگیر لە بۆتە ی بەدەستهێنانی شەهوەتی دنیایی دا بەدەستدەهێنێت و ڕۆڵ ی یەزدان دەگێڕێت . ئەم جێگۆڕکێ و گۆڕین ی ئاراستانە لە نێوان مرۆڤ ، یەزدان و ئیمان ، ئەو ، واتا یەزدان لە سیفات ی سروشتیی ، گەردونیی ، بوونێك ی کامڵ، عەقڵ ی باڵا ، ڕەوشت ی باڵا و هێز ی داهێنەرەوە ، دەکاتە بوونێك ی نەڕسکاو ، کاڵفام ، تەمبەڵ ، بێبەرهەم ، بێڕەوشت و ناوچەیی ، مرۆڤیش لە دنیا ی گەڕان و وێڵبوون بەدوا ی حەقیقەت ی بێکۆتا ی بوون کە یەزدان و سیفات ی ڕوناکایی ئەوە ، دەگۆڕێت بۆبەدەستهێنان ی شەهوەت ی دنیایی و باوەشکردن بە دنیای ی هەبوون و تێرکردن ی غەریزە ی ئاژەڵیی ! فەزیڵەت لێرەدایە کە ئیدی پایە و شوێنی خۆی بۆ ڕەزالەت و ڕیسوایی چۆڵ دەکات ، تێکۆشان ی مەعنەویی تاکەکەسیی لەپێناو ی بەدەستهێنانی حەقیقەت ، بەختەوەریی و ڕوناکایی یەزدان ، دەبێتە هەڵپە و هانابردن بۆ جەهل و خورافات ، ڕۆڵ و کار ی یەزدان و ئیمان لە بەخشین ی ڕوناکایی و هاوسەنگکردن ی مرۆڤ لەنێوان دنیا ی فەزیڵەت و غەریزە ی ئاژەڵیی دا ، دەگۆڕێت بۆ پاشایەکی ستەمکار ی خاوەن تەخت و دامەزراوە ، کە کاری تەنیا سپاردن ی مرۆڤ و دروستکراوەکانیەتی بە بەهەشت و دۆزەخ ؟! شۆپنهاوەر لە هەلومەرجێک ی وەهادایە کە ناچار دەبێت بڵێت : ( ئەم جیهان وگەردونە ناشێت و ناکرێت دروستکراوی بوونێک ی میهرەبان بێت ، بەڵکو کاری شەیتانێکە کە لە ئازاردان و ئەشکەنجەدان ی دروستکراوەکانی خۆی چێژوەردەگرێت )) . ئایین ئا لێرەدایە کە سیفات ی سروشتیی و گەردونیی یەزدان دەگۆڕێت بۆ بەرهەمهێنانی ستەم ، زۆرداریی و نادادیی ، ئەوانەش لە هەناوی خۆیان دا تاوان پێکدەهێنن ، لە پانتایی و بازنە ی تاوانیش دایە کە ئیدی چرا ی ڕوناکایی ئیمان دەکوژێتەوە و ڕۆحی یەزدانیش دەمرێت ، لە مردن ی ڕۆحی ئەویش دایە کە ئیدی هەموو ستەم ، تاوان و نادادییەك ڕەوایەتیی و شەرعیەتی پێدەدرێت ، دواجار ئەوە مرۆڤە کە لە شیو و دۆڵی تاریک و پڕنەهامەتیی ژیان ی ئەم سەرزەویە دا دوا هەناسەی خۆی دەدات و هەموو شتێک ئیتر لە بێبەختیی و کڵۆڵیی ئەو دا کۆتایی دێت . کاتێک ئایین مرۆڤ بەرەو جارەنوسێک ی وەها دەبات ، ئیدی یەزدان ناچار دەبێت پشت لە مرۆڤ بکات و پێی بڵێت : (* ئەو هەموو قوربانییە ی کە بۆ من ی دەکەن سودی چیە؟! من لەو مەڕ و ئاژەڵە قەڵەو و گۆشتنانە ی کە دەیکەنە قوربانیی تێربووم . ڕۆحی من لە جەژن و ئاهەنگەکانتان بێزارە ، ئەوانە بوونەتە هۆی دڵتەنگیی من ، ماندو بووم لە تەحەمولکردنی ئەوانە . کاتێکیش دەست ی پاڕانەوە بۆ من درێژدەکەن ، ئەوا چاوەکانم لە ئاستتان دا دادەخەم ، کاتێک نوێژ و نزا ی زۆر بۆ من دەکەن ، ئەوا گوێکان ی خۆم دەئاخنم . دەستەکانی ئێوە خوێناوین و بڕۆن بیانشۆن و پاکیان بکەنەوە )
مەولانا جەلالەدینی ڕۆمیی زیرەکانە دەرک ی بەو دنیا تاریک ، تەنگ ، وشک و بێکەڵکە ی ئایین کردووە و لەڕێگە ی ئەم شیعرەوەی توانیویەتی ئەزمونی ئەو ڕاستیانە بکا
ڕۆژێ کوڕێ لە باوکی پرسیار ی کرد**
کامەیە بابە چاکترین ئایین ؟
ووتی من کارم هیچ نیە بە دین
دینەکان لای من جێی متمانە نین
کە هێنامانە ڕێ هەر ئاینێک ی نوێ
زیاتر ناکۆکیی هێنایە گۆڕێ
دوژمنیی و کینە زۆرتر زۆر ی کرد
جەنگ ی مەزهەبیی چەندان جارە کرد
خوێن ی مرۆڤ ی لەبان عەرد ڕژان
لەژێر ناو ی دین بۆ هەتا هەتا
نە موسڵمانم و نە جوم نە دیان
حوکم ی ئاوەزە بۆی ، کەچ ئەکەم گەردن
ژیریی ئەڵێ هەس ، جێژ ی بێکۆتا
لەهاوژینییبوون وەل کەس ی دیا
دین بەڵام ئێژێ ، خوێن ی کافران
هات و بیڕێژیت ، پێت دەدرێ پاداش
باوەڕیاران ی دیش ، لێ خۆ مرۆڤن
بۆ دین گوتوویە خوێنیان بڕێژن
من بەو هۆیەوە بێئایین و دینم
تاکو نەڕێژم خوێن ی هاوشێوەم
ڕۆڵەکەم ئەتۆش تەنیا لە ئاوەز
پەیڕەویی بکە تا بچیە بەهەشت
لەگەڵ تەواو ی خەڵکی ڕوی زەوی
دۆستێنیی بکە ، چاکترین ئایین ئەوە

  • پەڕتوکی ( چێژەکان ی فەلسەفە _ لذات فلسفە) نووسینی وێڵ دۆڕانت بە فارسی
    ** هیوادارم لە وەرگێڕانی ئەم شیعرە دا هەڵەم نەبووبێت

هیوا محەمەد ئەمین
3 . 10 . 2022




کۆمەڵە شیعری (قوژبن) بڵاوکرایەوە

براوەی خەڵاتی نووسیار بۆ کتێبی یەکەم ٢٠٢٢ – بواری شیعر: سۆران محەمەدەسوورە بۆ کۆمەڵە شیعری (قوژبن)
وەشانی نووسیار لە چوارچێوەی خەڵاتی نووسیار بۆ کتیبی یەکەم براوەی کۆمەڵە شیعری (قوژبن) لە نووسینی (سۆران محەمەدەسوورە) چاپ و بڵاوکردەوه.

له‌باره‌ی بردنەوەی ئەم خەڵاتە سۆران محەمەدەسوورە ده‌ڵێت:
ئێمه‌ تا ئێستا هۆشیاریییه‌كی باشمان له‌وه‌ی كه‌ كرده‌ی نووسین چییه‌ نییه‌‌، پێمانوایه‌ كه‌ ده‌ستمان كرد به‌ به‌سه‌ریه‌كه‌وه‌نانی وشه‌، ئیتر ئه‌مه‌ نووسینه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، نووسین سه‌خته‌؛ ژیان له‌گه‌ڵ نووسین تاقه‌تپڕووكێن و خوێنمژه‌. نووسین ده‌بێ تێیدا بژیت، ئه‌م تێداژیانه‌ش به‌و مانایه‌ نییه‌ كه‌ ڕۆژێك بمانگه‌یه‌نێته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ نووسین ده‌ستی لێهه‌ڵبگیردرێت، یان ئه‌وه‌ی نووسیومانه‌ پوخته‌ و ئیتر ته‌واو، به‌ڵكوو كرده‌یه‌كه‌ له‌گه‌ڵ ڕاهێنان ده‌ژێت. كه‌واته‌ نووسین كرده‌یه، كرده‌ ڕاهێنانه‌، به‌وپێیه‌ نووسین ڕاهێنانكردنه‌. كه‌ی ڕاهێنانكردن -به‌ مانا به‌رده‌وامه‌كه‌ی- ده‌ستی لێهه‌ڵگیردرا، ئه‌وه‌ نووسینیش پشتی له‌ باسكه‌.
هه‌ر شتێك كرده‌ بێت، واته‌ ڕاهێنانكردن بێت ملنه‌دانه‌، له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ بردنه‌وه‌ی خه‌ڵاتی نووسیار بۆ من له‌و تێگه‌یشتنه‌‌یه‌وه‌ دێت، كه‌ خودی بردنه‌وه‌ و خه‌ڵاتی نووسیار ڕاهێنانه‌، به‌ڵام ڕاهێنانێك كه‌ خه‌ڵات و بردنه‌وه‌كه‌ی، ده‌روازه‌ی جۆره‌ ڕاهێنانێكی تری كرده‌وه‌، كه‌ بردنه‌وه‌ی خه‌ڵات هه‌نگه‌شه‌یه‌ و ده‌بێت كرده‌یه‌كی ڕاپسكاوی ڕانه‌گیراو بێت‌ و كرده‌ی ڕاهێنانیش ئه‌و ده‌مه‌ له‌لای نووسه‌ر ده‌وه‌ستێت، كه‌ به‌ فیزیكیی مردبێت، دوای ئه‌مه‌ ئه‌م كرده‌ی ڕاهێنانه‌ ده‌بێته‌ كرده‌ی ڕاهێنانكردنی به‌رده‌م خوێنه‌ر و ڕه‌خنه‌گر. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ نیشانده‌دات كه‌ نووسین، خه‌ڵات و بردنه‌وه‌، هه‌نگه‌شه‌یه‌كی نه‌پچڕاوه.
بۆیه‌ ئه‌م خه‌ڵاته‌ له‌لایه‌ك گه‌شبینی كردووم، كه‌ ئه‌م هه‌نگه‌شه‌یه‌م لێناستێنێته‌وه‌، به‌ڵكوو زیاتر تێمده‌زێنێت و له‌لایه‌كه‌ی تره‌وه‌ نائومێدی كردووم، كه‌ ده‌بێت مكوڕتر ئه‌م ڕاهێنانكردنه‌ له‌گه‌ڵ ڕێی مردن به‌رم و وشكایی لێهه‌ڵنێت.
من وه‌ك ڕه‌خنه‌ بیر له‌ خه‌ڵات و بردنه‌وه‌كانی فێستیڤاڵگه‌لی تری كوردیی ده‌كه‌مه‌وه‌، كه‌ زۆر‌یان هه‌ر زوو ته‌ڕایییان لێبڕاوه‌، چونكه‌ خه‌ڵات و بردنه‌وه‌كه‌ له‌لای زۆربه‌یان بردنه‌وه‌ بووه‌ وه‌ك دیاریی، نه‌ك بردنه‌وه‌بووبێت وه‌ك ڕاهێنان، بۆیه‌ له‌لای من خه‌ڵاته‌كه‌ وه‌ك ڕاهێنانێكه‌ به‌ ته‌واوی ژیانمه‌وه‌ نووساوه‌ و وه‌ك وتم هه‌نگه‌شه‌ی كردم.
هەروەها لە بارەی کۆمەڵە شیعری قوژبن گوتی:
شیعر له‌ سه‌ختییه‌وه‌ ده‌فیشكێنێت. ئه‌م ڕسته‌یه‌ ڕه‌نگه‌ پێكه‌نیناویی بێته‌ به‌ر چاو، به‌ڵام سه‌ختیچێشتنی مار ئه‌و ده‌مه‌یه‌ كه‌ ده‌فیشكێنێت. شیعر ئازاری ئه‌و فیشكاندنه‌ی منه‌، هه‌ر بۆیه‌ش ئه‌گه‌ر نه‌ڵیم ته‌واوی ژیانم، ئه‌وه‌ به‌شی هه‌ره‌ زۆریی ژیانم ئه‌و فیشكاندن “ڕاهێنان”ـه‌ بووه‌ بۆ شیعر، تا ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ شیعره‌ی لێكه‌وتووه‌ته‌وه‌.
قوژبن دووازده‌ شیعر له‌خۆ ده‌گرێت، مادام نووسین كرده‌یه‌كی ڕاهێنانكراوه‌، هه‌ربۆیه‌ش هه‌وڵمداوه‌ له‌ ڕاهێناندا شیعرێك له‌گه‌ڵ شیعرێكی تر جیاواز بن، من نا، به‌ڵكوو ئه‌وه‌ خوێنه‌ر و ڕه‌خنه‌گریشه‌ كه‌ دكارێت وه‌ها ڕاهێنانكردنێك جیاواز بخاته‌وه‌، ئه‌وه‌ی من هه‌وڵدانێكه‌. ته‌نیا ده‌مه‌وێت خوێنه‌ر ئاگاداری ئه‌وه‌ بێت كه‌ تاكبوونی نیوه‌دێڕه‌كان به‌ مه‌به‌ست و په‌یوه‌ست به‌ تاكبوونی نیوه‌دێڕی كۆپله‌كان و كۆی شیعره‌كه‌ كراوه‌ و یان پێكه‌وه‌نووسانی چه‌ند وشه‌یه‌ك له‌نێو چه‌ند شیعرێكدا بۆ مه‌به‌ستی نهێنیی یان “پیتی ئه‌بجه‌د” لێكدراون، ئیتر كۆی ده‌قه‌كان بۆ خوێندنه‌وه‌ و جیهانبینیی خوێنه‌ر و ڕه‌خنه‌گران جێده‌هێڵم و‌ ئه‌وه‌تا‌ مه‌حوییش پێم یێژێت “ئه‌م ئه‌سڕاڕه‌ ده‌رنه‌خه‌ی”.

چەند دێڕێک لە کتێبەکە:

یەکەم پیت
مرۆڤی هێڵنجدا
دەیەویست بڵێت: فرچکدا!
سەیری کەسیرەبووی هەنیەی چارەنووسی کرد
خەنیەوە
هەموو هێزم لەوەدا کۆکردەوە خۆشم نەوێت
جگە لەتاریکایی دەستم هیچی تری نەبڕی
مرۆڤ خەرەندێکی بێداڵدەیە
قیژە قورگتە
ئەوکاتەی ڕیسی وشەکانت دەبنەوە خووریی و
زمانت قووتدەدەیت

براوەی خەڵاتی نووسیار بۆ کتێبی یەکەم (شيعر) ٢٠٢٢

سۆران محەمەدەسوورە: لە دایکبوی شارەدێی حاجیاوا لە ساڵی ١٩٩١. به‌شی زمان و ئه‌ده‌بی كوردیی زانستگه‌ی سۆرانی ته‌واو كردووه. دواتر به‌رده‌وامیی به‌ خوێندن داوه‌ و ماسته‌ری له‌ زمان و ئه‌ده‌بی فارسیی ساڵی ٢٠٢١ وه‌رگرتووه‌. وه‌ك ده‌سته‌ی سه‌رپه‌رشتیاری گۆڤاری كه‌لێن كاری كردووه. خاوەنی چەندین توێژینەوە و وتارە لە بوارە جیاوازەکانی ئەدەب و ڕۆشنبیریی.

خەڵاتی نووسیار بۆ کتێبی یەکەم ٢٠٢٢ساڵی سێیەم. ئەم خەڵاتە ساڵانە کتێبی یەکەمی سێ دەنگی نوێی ئەدەبی کوردی خەڵات دەکات لە بواری شیعر، چیرۆک و ڕۆمان. خەڵاتەکە بریتییە لە چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێبە براوەکان، پێدانی بڕوانامەی نووسیار لەگەڵ دیاری قەڵغانی نووسیار.




کورتکردنەوەی ڕۆمان.. کاروان عومەر کاکەسوور

دەکرێت بەم پرسیارە سادەیە دەست پێ بکەین: ئایا ڕۆمان کورت دەکرێتەوە؟ ئەم پرسیارە لانی کەم دوو پرسیاری دیکە بە دوای خۆیدا دەهێنێت: یەکەم، چ جۆرە ڕۆمانێک کورت دەکرێتەوە؟ دووەم، کێ ڕۆمان کورت دەکاتەوە؟ ئەو (کێ)یە ئاماژە نییە بۆ کەس، بەڵکوو ئاماژەیە بۆ جۆرێکی دیاریکراوی تێگەیشتن.

لانی کەم لە (دۆستەیەڤسکی)یەوە تا ئەمڕۆ دوو جۆر ڕۆمان هەن: ڕۆمانی تاکدەنگ (homophony) و ڕۆمانی فرەدەنگ (polyphony). تا دەرکەوتنی چەمکی ڕۆمانی فرەدەنگ لەلایەن (میکایل باختین)ـەوە، شتێکمان نییە بە ناوی ڕۆمانی تاکدەنگ، بەڵکوو ڕۆمان ناوێکی گشتییە و هەر تێکستێک دەگرێتەوە، کە لە شێوەی گێڕانەوەدا نووسراوە و سنووری چیرۆکی درێژی تێپەڕاندووە. لەم نێوەدا (دۆنکیشۆت)ی (میگێل دی سێرڤانتس)، (سێ سوارچاکەکە)ی (ئەلیکساندەر دۆماس)، (ئۆلیڤەر تویست)ی (چارڵز دیکینز)، (مۆبی دیک)ی (هێرمان مێرڤڵ)، (تۆم سۆیەر)ی (مارک توەین) نموونەی زەقی ڕۆمانن. (باختین) لە ڕێی خوێندنەوەی ڕۆمانەکانی (دۆستەیەڤسکی)یەوە چەمکی فرەدەنگی، یان پۆلیفۆنی دادەهێنێت و خەسڵەتەکانی دەردەخات، کە دواتر ئەو چەمکە لەلایەن ڕەخنەدۆزانی دیکەوە پتر بایەخی پێ دەدرێت و زیاتری لە بارەوە دەنووسرێت. واتە ڕۆمانەکانی (دۆستەیەڤسکی) لەگەڵ ئەوەیشدا فرەدەنگن، بەڵام تا (باختین) لە ڕووی تیۆرییەوە تایبەتمەندییەکانی دەرنەخستن، هەر بە ناوە گشتییەکەی ڕۆمان دەناسرانەوە.

کاتێ ئاماژە بەم دوو جۆرە دەدەین، ئەوە هاوکات لە بیریشمانە، کە نە سنووری کۆنکریتبەندیان لە نێواندایە و نە هیچ پێوەرێکی دیاریکراویش هەیە، تا بۆ ناسینەوەیان بیخەینە کار، بەڵکوو دەکرێت بێژمار جۆری ڕۆمان هەبن، بە ڕادەیەک هەر ڕۆمانێک چەندیش سادە بێت، جۆرێکی تایبەتی تاکدەنگ لە خۆی بگرێت. هەر ڕۆماننووسێکی داهێنەریش لەسەر شێوازی خۆی ڕۆمانی فرەدەنگ دەنووسێت.

*    *    *

ڕۆمانی تاکدەنگ لە پێناوی بیرۆکەیەکی دیاریکراودا دەنووسرێت، کە هەموو توخمەکانی وەک کارەکتەر، ڕووداو، گفتوگۆ، زمان، شێوازی گێڕانەوە و ئایدیۆلۆجیا بە دەوری ئەو بیرۆکەیەدا دەخولێنەوە. ڤیبێژەر (نارەتەر)ێکی هەمووشتزان تێکڕای ئەوانە هەڵدەسووڕێنێت. بە مانایەکی دی، یەک بیرۆکەی سەرەکی هەیە و ئەو بیرۆکەیش بە ڕوونی ئاماژە بە نووسەر دەدات. واتە نووسەر بابەتێکی دیاریکراو زەق دەکاتەوە و هەر لە سەرەتاوە دەزانێت بە کوێ دەگات. بەم شێوەیە نووسین نابێتە کەناڵی بیرکردنەوەی جیاواز و بە گومان بارگاوی ناکرێت، تا هۆشیاریی نووسەر بسووتێنێت و بەردەوام هیی دیکەی لێ بەرهەم بهێنێت، بەڵکوو نەخشەڕێگەی لە بەردەمدایە و دوای دەکەوێت. لەم جۆرە ڕۆمانەدا کارەکتەری سەرەکی و ناسەرەکی هەن، تەنانەت بە شێوەی هەرەمی کارەکتەرەکان ڕیز دەکرێن. کارەکتەری یەکەم، دووەم، سێیەم، چوارەم و هتد. کارەکتەری یەکەم لە دووەم و دووەم لە سێیەم و سێیەم لە چوارەم بە گرنگتر دادەنرێت و دەنگی نووسەریش بەسەر تێکڕایاندا زاڵە، بگرە هەر خۆی تاکە دەنگی ڕۆمانەکەیە. لێرەدا زۆریی دەرکەوتنی کارەکتەر لە بەرچاو دەگیرێت، نەوەک ئەو کارەکتەرە چ جیاوازییەک دەهێنێت و چۆن کاریگەریی خۆی دەردەخات.

دەکرێت بگوترێت خەسڵەتی زەقی ڕۆمانی تاکدەنگ، دەنگی نووسەرە، کە دەستەڵاتی بێسنووری هەیە، بۆیە تێکشکاندنی ئەو دەستەڵاتە زەمینە بۆ دەرکەوتنی دەنگی کارەکتەرەکان خۆش دەکات. لەم ڕووەوە (داڤید لۆج) لەو بەشەی لە ژێر ناونیشانی (نووسەری مشەخۆر: The Intrusive Author) لە کتێبی (هونەری ڕۆمان: دەرخستنی لە تێکستی کلاسیک و مۆدێرندا)دا نووسیویەتی، دەڵێت: لە سەرەتای ئەم سەدەیەوە (مەبەستی سەدەی بیستەمە) دەنگی نووسەر بووە شتێکی نەخوازراو (disfavour)، بەوەی بانگەشەی جۆرێکی دەستەڵات دەکات، کە وەک خوداوەندێکی هەمووشتزان (a God-like omniscience) وایە، لە کاتێکدا سەردەمەکەمان، کە خاوەنی خەسڵەتی گومان و ڕێژەیییە، ناهێڵێت ئەو دەستەڵاتە بە هیچ کەسێک بدرێت، بۆیە لە ڕۆمانی مۆدێرندا دەنگی نووسەر کپ دەکرێت، بگرە بە لاوە دەنرێت.

کاتێ دەستەڵاتی ڕەها لە نووسەر دەستێنرێتەوە و بە کارەکتەرەکان دەدرێت، بێ ئەوەی یەکێکیان لەوەی دیکەی پتر بەر بکەوێت، دۆخەکەیش بە سروشتی خۆی لە تاکدەنگی (homophonic)یەوە بۆ فرەدەنگی (polyphonic) دەگۆڕێت. ئەوەی (لۆج) دەیڵێت، لە بەرهەمەکانی (دۆستەیەڤسکی)دا بە ڕوونی دەرکەوتووە و لە توێژینەوەکانی (باختین)یشدا وەک تیۆرییەکی کاریگەر دامەزراوە. 

دیارە کاتێ باسی ڕۆمانی پۆلیفۆنی لە لای (دۆستەیەڤسکی) دەکەین، ناکرێت بڵێین پێشتر بە هیچ شێوەیەک ئەو شێوازە نەبووە، بەڵکوو مەبەستمانە بڵێین لەسەر دەستی ئەودا چاکتر پێ دەگات، دەنا ڕەخنەدۆزان بۆ نموونە لە بەرهەمەکانی (ژان ژاک ڕۆسۆ)دا، کە سەدەیەک پێشتر ژیاوە، فرەدەنگی دەبینن، بە تایبەتی لە ڕۆمانی (جوولی، یان هێلۆیزی نوێدا)، کە بە شێوەی نامەئامێز (ئەپیستۆلەری) باس لە دڵدارییەکی قەدەغەکراو دەکات. ئەو شێوازەی (ڕۆسۆ)، واتە ئەوەی (هێلۆیزی نوێ)، لە سەدەی هەژدەدا کاریگەرییەکەی دەردەکەوێت. وەک (داڤید لۆج) لەو بەشەی لە ژێر ناونیشانی (ڕۆمانی نامەئامێز: The Epistolary Novel) لە هەمان کتێبی ناوبراودا نووسیویەتی، دەڵێت (ساموێل ڕیچاردسەن) هەردوو ڕۆمانی (پامیلا: 1741) و (کلاریسا: 1747)ی پێ دەنووسێت.

*    *    *

لە ڕۆمانی فرەدەنگدا ئەو هەرەمە تێک دەشکێت، کە نووسەری ڕۆمانی تاکدەنگ خۆیی لە سەرەوەی داناوە لەوێوە هەموو توخمەکان هەڵدەسووڕێنێت. بەم شێوەیە کارەکتەرەکان ئازادن و بۆچوونی دژبەیەک دەردەبڕن. کات و شوێن دەچنە ئاستی ئاماژەوە. واتە بایەخی گەورە بە کرۆنۆتۆپ (Chronotope) دەدرێت، کە وەک (تۆدۆرۆڤ) لە کتێبی (میکایل باختین و پرینسیپی گفتوگۆ)دا دەڵێت لە لای (باختین) کرۆنۆتۆپ بریتییە لە شوێنکات و بە شێوەیەک لە شێوەکان بە تیۆریی ڕێژەییی (ئاینیشاتین) دەگاتەوە، بۆیە ئەو شۆڕشەی (دۆستەیەڤسکی) لە بواری ڕۆماندا کردوویەتی، بەو شۆڕشە بەراورد دەکات، کە (ئاینیشتاین) لە بواری فیزیادا هەڵیگیرساندووە. ئەو گرفتانەی (دۆستەیەڤسکی) ڕووبەڕوویان بووەتەوە، زۆر لەوانە ئاڵۆزترن، کە لە ڕۆمانی تاکدەنگ (homophonic)، یان  ڕۆمانی مۆنۆلۆگیک (monologic)دا هەن، بەو پێیەی جیهانی (ئاینیشتاین) زۆر لە جیهانی (نیوتن) ئاڵۆزترە.

لێرەدا (تۆدۆرۆڤ) لەسەر ئەم تێگەیشتنەی (باختین)دا دەوەستێت، بەوەی ڕۆمانی فرەدەنگ هیی دنیایەکی جیاوازترە لەو دنیایەی ڕۆمانی تاکدەنگ. دەکرێت بڵێین ئەو گرفتانەی ڕۆماننووسانی وەک (ڤێرجینا ولف)، (جیمس جۆیس)، (مارسێل پرۆست)، (ولیام فۆکنەر)، (فرانز کافکا) و دواتریش (ئالان ڕۆب گرێ)، (ئایرێس مەردۆک)، (گوینتەر گراس)، (ئومبێرتۆ ئیکۆ)، (مێلان کۆندێرا) و زۆری دیکە ڕووبەڕووی بوونەتەوە، ئاڵۆزترن لەوانەی (دیکینز)، (بەلزاک)، (ڤیکتۆر هیگۆ) و ئەوانەی دی مامەڵەیان لەگەڵدا کردوون، بۆیە دەبینین شێوازی دەربڕین و تەکنیکەکانی گێڕانەوە گۆڕانی گەورەیان بەسەردا هاتوون. زمانیش ئاستێکی دیکەی هەیە، چونکێ بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی دنیایەکی هەمەڕەنگ و هەمەئاڕاستە، زمان بەردەوام پێویستی بە هێزی دیکە هەیە. وەک (تۆدۆرۆڤ) لە کتێبی ناوبراودا پێی وایە ئەو بایەخی تایبەتی بە زمان داوە، کە ئەو بایەخە گۆکردن (utterance)یش دەگرێتەوە. واتە گۆکردنی مرۆڤانە لە لایەک بەرهەمی کارلێکی زمانە و لە لایەکی دی ڕایەڵی ئەو گۆکردنە (context of the utterance) بۆ مێژوو دەگەڕێتەوە. لە گۆکردندا گفتوگۆگەرایی (dialogism) دێتە کایەوە. بە مانایەکی دی، دەقئاوێزان (Intertextual) بەرهەمی ئەو گۆکردنەیە. سەرجەم شتەکان ناویان هەیە و هیچ وشەیەک نییە، بە کار نەهێنرێت. هەر چەمکێک چ بە مەبەست و چ بێمەبەست بریتییە لە گفتوگۆ لەگەڵ چەمکەکانی پێشوودا، کە بە هەمان بابەتەوە پێوەستن. هەروەها لەگەڵ ئەو چەمکانەی لە دوای دێن، یان پێشبینی کراون. وەک گوترا لایەنێکی ئەو گۆکردنە بۆ مێژوو دەگەڕێتەوە. واتە مێژوو دەردەبڕێت.

بەم پێیە هەر دەنگێک کاتێ لەلایەن خەڵکەوە گۆ دەکرێت، چ بە دەم و چ بە نووسین، لە توانایدایە ڕۆ بچێتە ناو قووڵاییی کۆمەڵگە و لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا بەر دەنگەکانی تر بکەوێت، کە لێرەدا جیاوازی و هەمەڕەنگی دێنە کایەوە. لەبەر ئەوەیشە ڕۆمان لە لای باختین دەبێتە شێوەیەک لە شێوەکانی ئەنترۆپۆلۆجیا. بوونی مرۆڤ بوونێکە لە گۆڕاندایە. واتە خەسڵەتی هەمەڕەنگی (heterogeneous)ی هەیە و ناکرێت کورت بکرێتەوە، بەڵکوو ئەو بوونە تەنیا لە دۆخی گفتوگۆدا بەرجەستەیە. لە گفتوگۆدا بوون دەردەکەوێت و لە بووندا ئەوەی تر دەدۆزرێتەوە، بەو مانایەی تا ئەو ساتەی گفتوگۆ بەردەوام ببێت، بوونی مرۆڤ پتر دەچیتە ئاستی جیاوازی و هەمەڕەنگییەوە.

ئەگەر ڕۆمانی فرەدەنگ لە لای (باختین) پشت بە گۆکردن دەبەستێت، ئەوە ئەو گۆکردنە کاتێ کاریگەریی هەیە، کە کارەکتەرەکان ئازادن و نووسەر سەرکوتیان ناکات. واتە ئەو گۆکردنە هیی کەسی سەربەخۆیە و بیرۆکەی جیاوازی لێ بار کراوە، بەو مانایەی ئەو جیاوازییانە بەر یەک دەکەون و شتی نوێ بە دەستەوە دەدەن، کە زمان توانای هەیە بە وردی ململانێی کۆمەڵایەتی دەرببڕێت و هەموو ئەو گۆڕانکارییانە دەربخات، کۆمەڵگە پێیاندا تێدەپەڕێت. وەک گوترا گفتوگۆ بەرهەمی ئەو گۆکردنەیە و تێیدا مرۆڤ نەک تەنیا جەستەی، بەڵکوو ڕۆحیشی بە کار دەهێنێت. زوبان، لێو، چاو، دەستەکان و ئەوانەی دیکەیش لەو پرۆسێسەدا بەشدار دەبن. پرسیاریش هەر لێرەدا دێتە کایەوە. مادام هەر کەسێک بۆچوونی جیاوازی هەیە، ئەوە لە ڕێی ئەو گفتوگۆیەوە دەیانخاتە ڕوو، بەو مەبەستەی لەوانەی دیکە بگات. بە مانایەکی دی، گفتوگۆ بزوێنەری پرسیارە، کە لە ڕێی پرسیارەوە هەم ئەو ئاسمان (سپەیس)ـە گەورەتر دەبێت و هەم زمانی دەربڕینی کارەکتەرەکان پتر قووڵ دەبێتەوە.

*    *    *

ڕۆمان بەوەدا خاوەنی خەسڵەتی شلکی (flexibility)یە، توانیویەتی لەگەڵ سەرجەم بوارەکانی فەلسەفە، سایکۆلۆجیا، سۆسیۆلۆجیا، ئەنترۆپۆلۆجیا و هیی دیکەدا بکەوێتە گفتوگۆوە و لەگەڵ بوارەکانی وەک شیعر، شانۆ، هونەری شێوەکاری، میوزیک، میتۆلۆژیا و ئەوانەی دیکەیشدا پێوەندی ببەستێت، بە ڕادەیەک هەم شوێنی هەموویان لە لای خۆی بکاتەوە و هەم لە لای سەرجەمیشیان شوێنی پێ بدرێت. ئەو فرەدەنگییە بەرهەمی ئەو شلکییەیەتی. بەم شێوەیە ڕەخنەدۆزان لە ڕێی چەمکەکانی وەک دەقئاوێزان (ئەنتەرتێکستواڵیتی)، کەرنەڤاڵ، کرۆنۆتۆپ، ئاسمان، پارۆدی، شێوازگەرایی (Stylisation)، لەتلەتی (Fragmentation)، فرەڕەگی (Hybridization) و هیی دیکەوە ڕۆمانی فرەدەنگی دەناسنەوە و ئاستەکانی لێک دەدەنەوە.

ئاڕاستە فیکری و فەلسەفییەکان بە تایبەت لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەمەوە ڕێگەخۆشکەر بوون بۆ لەدایکبوونی ئەدەبی فرەدەنگ، کە بەرهەمەکانی هەر یەک لە (کارل مارکس)، (فرێردریک نیتشە)، (سیگمۆند فرۆید) و دواتر (هێنری برگسۆن)، (مارتین هایدیگەر)، (گاستۆن باشولار) و ئەوانەی دیکە لەو فرەیییەدا بەشدارن. بۆ نموونە کاریگەریی فەلسەفەی (نیتشە) بەسەر ڕۆمانی فردەنگەوە بە ڕوونی دیارە، کە من خۆم لەو گفتوگۆیەی (شاخەوان سدیق) لەگەڵیدا کردووم و لە ژێر ناونیشانی (ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ)دا چاپ کراوە، فرەدەنگیم بۆ ئەوێ گەڕاندووەتەوە، بەوەی ڕەخنەی دڵڕەقانەی ئەو فیلۆسۆفە لە مێتافیزیکا، وای کردووە چەمکەکان تێک بشکێن و هەر یەکەی کۆمەڵێک ئاڕاستەی دیکەی لێ ببنەوە. بە مانایەکی دی،  چەمکی هەڵگێڕانەوەی بەها (Transvaluation) بەر لە هەرچی وەستانەوەیە لە ئاستی حەقیقەتدا. کاتێ حەقیقەت تێک دەشكێت، ژیان بە فرەوانییەکەی دەردەکەوێت. کتێبی (جینیالۆجیای ڕەوشت: On the Genealogy of Morality) سێ ساڵ بەر لە دەستپێکی سەدەی بیستەمدا چاپ کراوە و تێیدا ڕەخنە لە سیستەمی ڕەوشتی باو دەگرێت، کە نەک هەر لە وەهمدا نغرۆ بووە، بەڵکوو شێواوە و لە بنەمای ڕەسەنی خۆی دوور خراوەتەوە. لەم ڕووەوە دەنووسێت: ئێمە پێویستمان بە ڕەخنەی بەهاکانی ڕەوشت (moral values)ـە و بەر لە هەر شتێکیش پێویستە لێیان بکۆڵینەوە. ئەمەیش ئەوە دەخوازێت لەو هەلومەرج و بارودۆخانە بگەین، کە تێیاندا گەورە بوون. واتە جینیالۆجیا پرسیارە لە خودی بەها، کە لەو ڕێیەوە نەک خۆی، بەڵکوو ئەوانەیش تێک دەشکێنرێن، کە ڕایان گرتووە و هێشتوویانەتەوە. لە پارچەی (62)ی کتێبی (زانستی هۆژی) لە ژێر ناونیشانی (ئەوەیە مرۆڤ: Ecce Homo)دا دەنووسێت: (بەڵێ، من دەزانم لە کوێوە هاتووم. هەمیشە وەک بڵێسە تینووم. خۆم دەخۆمەوە و دەدرەوشێمەوە. ڕووناک دەبێتەوە، هەر شتێ دەیهێنمە بەر چاو. ئەوەی جێی دەهێڵم، خۆڵەمێشە. من هەر بە دڵنیایی بڵێسەم). واتە مرۆڤی یاخی، کە لە لای ئەو بە مرۆڤی باڵا ناسراوە، لە ڕێی ئەو بەها ساختانەوە خۆی نابینێت، بەڵکوو وەک بڵێسەی ئاگر وایە، کە خۆراکی خۆی لە خودی خۆی وەردەگرێت و هەر بەوەیش دەدرەوشێتەوە. بەردەوامە و ئامانجی دیاریکراوی نییە.

*    *    *

پێوەری بەها بەو دابەشکارییەوە پێوەستە، کە دنیا دەکاتە بەشی چاکە و بەشی خراپە، جوان و ناشیرین، بەرز و نزم… هتد. لێرەدا ڕەوشت، دابونەریت، ئایین و شتی دیکە ڕۆڵ لەو دابەشکاری و دامەزراندنی ئەو هەرەمەدا دەبینن. جینیالۆجیا، کە هەم ڕەخنەیە و هەم لێکدانەوەی ئۆنتۆلۆجی، ئەو دابەشکارییە تێک دەشکێنێت و بەهاکان بە شێوەی دیکەی جیاواز ڕێک دەخاتەوە. بە مانایەکی دی، لە ڕێی ڕەخنەوە ماسکەکان، وەهمەکان و چینە پیرۆزەکان لا دەدرێن و بنەماکانی ئەو بەهایانە دەدۆزرێنەوە، کە ئەو پرۆسێسە بە سروشتی خۆی کرانەوەیییە. لێرەوەیە ئەو زمانەی بە جینیالۆجیاوە پێوەستە، زمانێکی ترازاوە و حەقیقەتی ناسراوی شتەکان دەرنابڕێت، بەڵکوو بەو هێزەی هەیەتی، حەقیقەتەکان تێک دەشکێنێت، تا لە ڕێی ئاماژەوە بدوێت، کە ناکرێت لە شتی دیاریکراودا بەرجەستەی بکەین.

چەمکی (مەرگی خوداوەند)یش هەر لەمەوە چاو هەڵدێنێت، کە مەبەست لەو خوداوەندە نییە، لە خەیاڵی مرۆڤی باوەڕداردایە، بەڵکوو زۆر لەوە فرەوانترە، بە ڕادەیەک ئەو مەرگە لە بەردەوامیی خۆی نەکەوتووە. وەک (جیل دولووز) لە کتێبی (نیتشە و فەلسەفە)دا پێی وایە {مەرگی خواوەند، یاخود (خوداوەند مرد) بابەتێکی تیۆری نییە، بەڵکوو بابەتێکی درامیی (dramatic proposition)ـە زۆر بە چاکی، بگرە فرەیییە، بەوەی ناکرێت خوداوەند بکرێتە ئامانجی زانینێکی پێکەوەبەستراو (synthetic knowledge)، ئەگەر مەرگی تێ نەئاخنرێت. کاتێ خوداوەند دەمرێت، هەمیشە کۆمەڵێک جۆری مردنیش دەمرن}، کە ئەو گوتەیەی دوایییانی لە کتێبی (زەردەشت ئاوا دوا)وە وەرگرتووە: (When gods die, they always die many sorts of death). کۆمەڵێک مردن دەمرن و لە بەرانبەردا کۆمەڵێک ژیان لە دایک دەبن. مەرگی خوداوەند واتە مەرگی هەموو ئەو بەهایانەی پێوەی پێوەست بوون. بەکورتی مەرگی ڕەوشتی کریستیانیتییە، کە بە داخراوی و سنوورداری دەناسرێنەوە، تا لەوێوە ئەو بەهایانە لە دایک ببن، توانای بەردەوامی و نوێبوونەوەیان هەیە. ئەو بیرۆکەیە دەبێتە پرۆبلەماتیکێکی گەورەی فەلسەفی و بە مێژووی فیکردا تێدەپەڕێت، کە ئەدەب و هونەریش دەگرێتەوە. (مارتین هایدیگەر) دەیباتە ناو مێتافیزیکا و مەرگی کات ڕادەگەیەنێت. (مێشێل فۆکۆ) مەرگی مرۆڤ، (ڕۆڵان بارت) مەرگی نووسەر و (جاک دێریدا) مەرگی قسە. (واڵتەر بینیامێن)یش هەر زوو جاڕی مەرگی هونەری سەردەمی عەقڵی ئامێرگەرای دا. ڕێبازە هونەری و ئەدەبییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە، لە دادائی و سوریالییەوە تا ئەمڕۆ مەرگی ئەو شێوازە ڕاستەوخۆیەیان ڕاگەیاند، کە تێیدا زمان یەکسان دەکرا بە شت، تا ئاماژەکان لە دایک ببن و لەمەوە هیچ تێگەیشتنێک نەتوانێت ماناکان بخاتە ناو چوارچێوەوە. لە لایەکی دیکەوە (مەرگی خوداوەند) مەرگی سێنترالیزمیشە، کە لەسەر دوالیزمەکاندا خۆی جێگیر کردووە، بەو مانایەی نموونەیەکی باڵا و سەرەکی هەیە، کە تێکڕای زانین و چالاکییەکان بە دەوریدا دەخولێنەوە. ئەو نموونە باڵایە وەک هێزێکی مێتافیزیکی مەبەستیەتی زمان سنووردار بکات و ماناکان بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە. بەم شێوەیە زمان تەنیا ئەوە دەردەبڕێت، کە ئەو نموونە باڵایە دەیەوێت. لێرەدا نووسەر ڕۆڵی بانگخوازی ئایینی (preacher) دەبینێت و ئەرکی خوێنەر تەنیا وەرگرتنی ئەو پەیامانەیە، لە دەمی ئەو بانگخوازەوە دەردەچن. لێی تێدەگات، چونکێ زانراون و پێشتر بیستوونی. دەکرێت بگوترێت زمان زیندانێکە و تێیدا ماناکان بەپێی یاساکانی خۆی هەڵدەسووڕێنێت، لە کاتێکدا بە شکاندنی زیندانەکە، ماناکان ئازاد دەبن و لێکدانەوەی جیاوازجیاواز هەڵدەگرن. ئەو تێگەیشتنە هێزێکی گەورە بە ئەدەب و هونەر دەبەخشێت و تەقینەوەی گەورەیان تێدا بەرپا دەکات، وەک چۆن خودی فەلسەفە وزەیەکی لەبننەهاتوو لە ئەدەب و هونەر وەردەگرێت، بە ڕادەیەک سنووری نێوانیان کاڵ بووەتەوە. ئەمڕۆ هەر ڕۆماننووسێکی داهێنەر فیلۆسۆفێک و هەر فیلۆسۆفێکیش ڕۆماننووسێکی فرەدەنگە. (کامۆ)، (ئایرێس مەردۆک)، (ئۆمبێرتۆ ئیکۆ)، (مێلان کۆندێرا) و زۆری دیکە بەو ئەندازەیەی ڕۆماننووسن، فیلۆسۆفیشن.

بایەخی جەستەیش هەر لە تێکشکاندنی ئەو سێترالیتییەدا خۆی دەسەپێنێت، کە پێشتر بە هۆی میراتی (پلاتۆ) و (دێکارت)ـەوە بە لاوە نرابوو. لە لای ئەو بە هێزێکی گەورەوە دەردەکەوێتەوە. دواتر (مۆریس مێرلۆپۆنتی) و (فۆکۆ)یش بە شێوازی خۆیان ڕووبەڕووی ئەو چەمکە دەبنەوە، بگرە دەبێتە بابەتێکی گرنگی فەلسەفی و لە ئەدەب و هونەری ئەو چەند دەیەی ڕابردوو بە ئێستایشەوە شوێنی گرنگ دەگرێت. بایەخی (نیتشە) بە جەستە و بە هونەری سەمای ئەو جەستەیە، کردنەوەی دەنگەکانی ئەو جەستەیەیە وەک لە زمانی (زەردەشت)ـەوە دەریدەبڕێت: (جەستە بریتییە لە کۆمەڵێک ئامێری هاوبەشی عەقڵ. بۆ ئەوەی باوەڕی پێ بهێنم، پێویستە سەماکەر بێت). جەستەی سەماکەر جەستەیەکی ئازادە و توانای بەرهەمهێنانی ئاماژەی جیاوازجیاوازی هەیە، کە دەستەڵاتی هیچ تیۆرییەک ناتوانێت سنوورداری بکات و چوارچێوەی بۆ دابڕێژێت. بە مانایەکی دی، جەستەی بەهێز توانای بەرگریی هەیە و ڕێ نادات کورت بکرێتەوە.

 (نیتشە) تێکڕای ئەو تێگەیشتنانە قڵپ دەکاتەوە، کە پێشتر لەبارەی جەستەوە خرابوونە ڕوو، تا ئەو چەمکە لە ژێر دەستەڵاتی مەعریفەی زانستیدا دەربهێنێت و بە ژیانەوە گرێی بداتەوە، کە بەوەدا ژیان هەمەڕەنگ و هەمەئاڕاستەیە، جەستە دەبێتە کۆمەڵێک کەناڵی دەربڕین.

*    *    *

دەکرێت تێکڕای فەلسەفەی (نیتشە) لە کرانەوەییدا بەرجەستە بکەین، بەوەی ڕەخنەی ئەو لە مێتافیزیکا تەنیا کۆمەڵێک چەمکی وەک حەقیقەت، جەستە، مۆراڵ، بەها، زمان، کات و هیی دیکە ناگرێتەوە، بەڵکوو سەرجەم فەلسەفە لە (سۆکرات)ـەوە بۆ (دێکارت) و لەوێوە تا (کانت)، (هیگڵ) و ئەوانەی تر دەکەونە بەر زەبری ئەو ڕەخنەیە و تێک دەشکێنرێن، کە تێکشکاندن لە فەلسەفەدا هاوواتای کرانەوەیە. مێژووی فەلسەفە بریتییە لە پرۆسێسی تێکشکان و کرانەوە. لە ژێر زەبری ئەو ڕەخنەیەدا چەمکە جیاوازەکانی وەک مرۆڤی باڵا، گەڕانەوەی هەمیشەیی، نیهلیزم، ویستی هێز، ئێرەیی، هزری مێگەل (herd mentality) و زۆری دیکە ڕەوتی فەلسەفەیان گۆڕی و دەیان کەناڵی دیکەیان کردەوە، کە ئەدەب بە گشتی و ڕۆمان بە تایبەتی لەگەڵ ئەو گۆڕانکارییانەدا توانیویەتی گفتوگۆی کاریگەر دابمەزرێنێت.

ئەو ڕەخنەیەی (نیتشە) لە سەدەی بیستەمدا ئاڕاستەی جۆراوجۆری لێ دەبنەوە، کە هەر یەک لە فیلۆسۆفانی وەک (هایدیگەر)، (ئادۆرنۆ)، (فۆکۆ)، (دولووز)، (دێریدا)، (لیوتار) و زۆری تر فەلسەفەی جیاوازیی خۆیان دادەمەزرێنن. بەم شێوەیە (فەلسەفەی جیاوازی) دەبێتە ناونیشانێکی فرەوان بۆ سەرجەم ئەو فەلسەفانەی ڕەخنە لە دۆخی مۆدێرنیتی دەگرن و تا ئەمڕۆ درێژەی هەیە. دەرکەوتنی چەمکی (جیاوازی) بە هۆی ڕەخنەگرتن لە چەمکی (شوناس)ـەوە سەری هەڵدا، کە ئەوەیان ناوەرۆکی مۆدێرنیتییە. ئەدەب بە گشتی و ڕۆمانی فرەدەنگ بە تایبەتی توانیویەتی هاوئاهەنگی لەگەڵ هەموو ئەوانەدا بکات و ئەو هەرەمە تێک بشکێنێت، کە ڕۆماننووسی تاکدەنگ پەنای بۆ بردووە. بەوەدا ڕۆمانی فرەدەنگ ڕەگی لەناو هەموو کایەکاندا هەیە، بەرگەی ئەو هێزە دەرەکییانە دەگرێت، کە مەبەستیانە بیخەنە چوارچێوەوە و لە یەک گۆشەنیگاوە بیخوێننەوە. بە مانایەکی دی، لە ڕۆمانی فرەدەنگدا هەرەم ون دەبێت.

ئەو هەرەمە بەپێی پرینسیپی پێوەری بەهاکان دامەزراوە، کە دوالیزمی چاکە و خراپە نەخشاندوویەتی. چی پەسەندە و چی ناپەسەند؟ کارەکتەری چاکەخواز لایەنگری چاکە و کارەکتەری خراپەکار نوێنەری بەها ناپەسەندەکانە، کە وەک گوترا کاتێ ئەو بەهایانە جینیالۆجیایان بۆ دەکرێت، خودی هەرەمەکە هەرەس دێنێت، تا بە شێوەیەکی جیاواز ڕێک بخرێتەوە. لەمەوە چاکە چاکە و خراپە خراپە نییە. وەک گوترا ئەو کرانەوەیییەی (نیتشە) لە فیکری دوای خۆیدا کاریگەریی گەورەی دەبێت، کە ڕۆمانی فرەدەنگ تێیدا گەشەی کردووە. بۆ نموونە لە لای (فۆکۆ) چەمکی ئارکیۆلۆجیا دەردەکەوێت، کە ڕستەی (ئارکیۆلۆجیایەکی زانستە مرۆیییەکان: An archaeology of the human sciences) وەک ناونیشانێکی لۆکاڵی بۆ کتێبی (وشەکان و شتەکان) دادەنێت و لێیەوە بە شێوەیەکی دیکەی جیاواز چەمکگەلی وەک (شێتی)، (سێکسواڵیتی)، (زمان)، (مەرگ)، (ئەشکەنجە)، (زیندان) و زۆری دیکە دەخوێنێتەوە. پێی وایە لە سەدەی نۆزدەوە پێوەر لە ڕێی دەستەڵاتە وردەکانەوە خرایە گەڕ، بەو مانایەی وەک شێوەیەکی چاودێری خۆی سەپاند. واتە خرایە ناو چوارچێوەی پەروەردەی کۆمەڵایەتییەوە، تا جەستە ملکەچی دامودەستگەکان بکات، کە لێرەدا پاداشت و سزا دەرکەوتن. ئەگەر لە کۆمەڵگە کلاسیکییەکاندا یاسا ئەو پاداشت و سزایەی جێبەجێ دەکرد، ئەوە لە کۆمەڵگە مۆدێرنەکاندا پێوەری بەهاکان شوێنی ئەو یاسایە دەگرێتەوە، بەوەی چی لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا ڕێی پێ دراوە و چی قەدەغەیە. لەمەوە بەو دوالیزمی (چاکە و خراپە)یە هەموو کردار و هەڵسوکەوتێکیان لێک دەدرێتەوە. چی ئەمیانە و چی ئەویان؟ کامیان پەسەند و کامیان ناپەسەندە؟ یاسای نووسراو دەتوانێت ئەوانە سزا بدات، کە بەپێی فڵان بەند لایان داوە، بەڵام هەرچی پێوەری بەهاکانە، ڕۆ دەچێتە ناو وردەکارییەکانی تاک و مەبەستیەتی بوونی داگیر بکات. لەمەوە ئەو پێوەرە دەچێتە ناو دامودەستگەی زانین (مەعریفی)ییەوە، کە ئەرکی ئەو دامودەستگایانە بریتییە لە برەودان بەو بەهایانە و بە حەقیقەتەوە پێوەستیان دەکەن، تا لەو ڕێیەوە هەر شتێکی دیکەی لەو پێوەرە جیاوازە، بدەنە دواوە. واتە ئەو پێوەرە شوناس دروست دەکات و ئەو شوناسە بۆ سەرکوت دەخرێتە گەڕ.

*    *    *

ڕۆمانی فرەدەنگ لەناو ئەو ئەتمۆسفێرەدا ڕووبەڕووی ئەو پێوەرانە دەبێتەوە، کە بۆ بەهاکان دانراون. بەوەدا توانای داهێنانی ڕێگە و تەکنیکی نوێی هەیە، ئەوە هەڵکۆڵین بۆ ئەو بەهایانە دەکات و ئاستە شاراوەکانیان دەردەخات، بە ڕادەیەک ئەوەی دەردەخرێت ئاستی ترازاوی بەهاکانە، نەوەک ئاستە زانراوەکانیان. لەم نێوەدا دەنگی جۆراوجۆر و ئاڕاستەی جۆراوجۆر لە بونیادی ڕۆماندا دەردەکەون. بەم شێوەیە ڤیبێژەری هەمووشتزان بە سروشتی خۆی گوم دەبێت، کە کۆڵەگەی پشتی ڕۆمانی تاکدەنگە، بگرە وەک گوترا خواوەندیەتی، چونکە سەرچاوەکانی زانیاری گۆڕاون. وەک (جیل دۆلۆز)  لە هەمان کتێبی ناوبراودا دەڵێت (نیتشە) لەسەر شێوازی (فرۆید) پێی وایە {هۆشیاری ناوچەی من (ئیگۆ) دەگرێتەوە، کە دنیای دەرەوە کاریگەریی لەسەر دادەنێت}. بەم شێوەیە هەر کارەکتەرێک خاوەنی (من)ی خۆیەتی و ئەو سێنتراڵیتییە کاریگەریی نامێنێت. لەمەیشەوە نووسەری تاکدەنگ، کە شوێنی خوداوەندی گرتووەتەوە، دەمرێت و ژیان بە کارەکتەرە جیاوازەکان دەبەخشرێت. مردنی نووسەری تاکدەنگ، واتە مەرگی بەها و ڕەوشتە باوەکان، تا کارەکتەرە جیاوازەکان بە ڕەوشتی جیاواز و بەهای جیاوازەوە شوێنی بگرنەوە.  هەر لێرەوە لایەنی ڕۆحی ئەو بایەخەی نامێنێت، مادام کارەکتەر لە ڕێی جەستەیەوە پێوەندی بە واقیعەوە دەکات، بگرە جەستە دەبێتە زمانی کارەکتەر. وەک پێشتر گوترا جەستە ڕێ نادات کورتی بکەنەوە، بۆیە جەستەی ڕۆمانی فرەدەنگ بەرەو نەزانراو ئاڕاستەیە و ژیان بە فرەوانییەکەی دەردەبڕێت، نەوەک شتێکی زانراوی دیاریکراو، تا کورت بکرێتەوە.

ئاڕاستەی (نیتشە) و هیی ئەوانەی تریش وایان کرد ئەدەب بە گشتی و ڕۆمان بە تایبەتی پشت لە ڕاستەوخۆیی بکات و بەرەو نەزانراو مل بنێت، بێ ئەوەی هیچ ئامانجێکی دیاریکراوی هەبێت، کە هەر لێرەدا وێنە شوێنی وشەی گرتەوە. واتە بۆ لێکدانەوەی تێکستی ڕۆمانی فرەدەنگ، ناکرێت وشەیەک بگرین، تا جارێک لەگەڵ وشەکانی بەردەمی و جارێک لەگەڵ ئەوانەی دواوەیدا پێوەستی بکەین، بەو مەبەستەی مانایەکی دیاریکراوی لێ پێک بهێنین، بەڵکوو وێنەکان هەن، کە ناتەواو و تێکشکاون، بە ڕادەیەک هەر خوێنەرێک دەتوانێت لەسەر شێوازی خۆی پێکیان ببەستێتەوە. ڕاستییەکەی چەمکی خوێنەر بە مانا جیاوازەکانیەوە لێرەدا لە دایک بووە و پێ گەیشتووە، کە لەم شەشت حەفتا ساڵەی ڕابردوودا کۆمەڵێک تیۆریستی داهێنەر کاریان لەسەر کردووە و لە کرانەوەییی ڕۆماندا ڕۆڵی گرنگیان بینیوە. دەکرێت بگوترێت خودی ئەو تێکستە ڕێگرە لەوەی خوێنەر بە شێوەی ڕاستەوخۆ بیخوێنێتەوە و مانای ئامادەکراوی لێ وەربگرێت. ئایا بۆ نموونە بەرهەمەکانی (جیمس جۆیس) ڕێی خوێنەر دەدەن بە شێوازی وشەبەوشە بیانخوێنێتەوە و تێیاندا ئەو مانا زانراوەی بە دوایاندا دەگەڕێت، بدۆزێتەوە؟ هەمان شت بۆ ڕۆمانەکانی (ئەندرێ جید)، (ئەلبێر کامۆ)، (کامیلۆ خۆزیە تێلا)،  (خۆزیە سەراماگوای)، (تۆنی مۆریسۆن) و زۆری دیکەیش دروستە. هەموو ئەو تەکنیک و فێڵانەی ڕۆمان لە (جۆیس)ـەوە تا ئەمڕۆ دایهێناون، بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پێوەری بەها بووە، کە ئەوانە وایان کردووە زمان فرەڕەهەند، بگرە ئاڵۆز ببێت و بە ئاسانی خۆی بە دەستەوە نەدات.

 ئەگەر ڕەخنەدۆزان ڕۆمانی پۆستمۆدێرن، یان ڕۆمانی فرەدەنگ بە پەشێوی (Turbulent) ناو دەبەن، مەبەستیان ئەوەیە لە کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاواز پێک هاتووە و ناکرێت گرێچنێک پێکەوەیان گرێ بدات. ئەو پەشێوییە بەرهەمی ئەو گومان و دڵەڕاوکێیەی مرۆڤی ئەمڕۆیە، کە لە جیهانێکی هەمەئاڕاستەدا دەژی و ڕووبەڕووی گرفتە ئاڵۆزەکان دەبێتەوە، بە ڕادەیەک زیاتر لە ڕەهەندێکی هەیە. هیچ ئاڕاستەیەک، هیچ هێڵێک، هیچ بیرۆکەیەک و هیچ وێنەیەک ناتوانێت لەناو ئەو پەشێوییەدا بە زەقی دەربکەوێت و ئەوانەی دیکە بسڕێتەوە، بەڵکوو بە پێچەوانەوە هەر ئاڕاستەیەک گومان دەخاتە ئاڕاستەیەکی دیکەوە، هەر هێڵێک هێڵێکی دیکە تێک دەشکێنێت، هەر بیرۆکەیەک بیرۆکەیەکی دیکە ناتەواو پێشان دەدات و هەر وێنەیەک وێنەیەکی دیکە لەتلەت دەکات. بەم شێوەیە ڕۆمانی فرەدەنگ، فرەڕەنگ، فرەئاڕاستە، فرەوێنە و فرەڕوو کورت ناکرێتەوە. کام ئاڕاستەیە، کام هێڵە، کام بیرۆکەیە، کام وێنەیە کورت بکرێتەوە؟ وەک (داڤید لۆج) لە کتێبی ناوبراودا جەخت لەسەر هێزی ڕۆمان دەکاتەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ حوکمی مێژوودا.

*    *    *

کورتکردنەوە تایبەتە بە ڕۆمانی تاکدەنگ، کە جۆرێکی سادەیە. بە زمانی ڕاستەوخۆ نووسراوە و تێیدا هۆشیاریی نووسەر لەسەر هێڵێکی ڕاستدا بە هۆشیاریی خوێنەر دەگاتەوە. بەهاکان هەڵکۆڵینیان بۆ نەکراوە، بەڵکوو بە هەمان قاڵب داڕێژراونەتەوە، چینەکانی سەریان لا نەدراون و دەستەڵاتەکانیان پارێزراون. خوێنەر بە ئاسانی دەیانناسێتەوە، بەوەی لەگەڵیان گەورە بووە و هێندەی نووسەریان لە بارەوە دەزانێت، بۆیە هەم دەتوانێت کورتیان بکاتەوە و هەم گوتەیان لێ وەربگرێت، کە ئەگەر بە دیدی ڕەخنەیییانە هەر کام لەو گوتانە بخوێنیتەوە، وەک پێشتر گوتوومە و کردوومە، لە سادەیی و ڕووکەشی بەولاوە، هیچی دی نابینیت. هەر لەبەر ئەوەیشە ئەو جەماوەرە لێیان تێگەیشتووە و هێندە پێیان سەرسامە. ئەمڕۆ ڕۆمانەکە دەرچووەوە و سبەی کورت کراوەتەوە، دەیان گوتەی لێ وەرگیراون و بێژمار خەڵک سەرسامییان لە ئاستدا دەربڕیوە.

لە پێشەوە لە لای (نیتشە) گوترا ئەو زمانەی بە جینیالۆجیاوە پێوەستە، زمانێکی ترازاوە و حەقیقەتی ناسراوی شتەکان دەرنابڕێت، بەڵکوو بەو هێزەی هەیەتی، حەقیقەتەکان تێک دەشکێنێت، تا لە ڕێی ئاماژەوە بدوێت، کە ناکرێت لە شتی دیاریکراودا بەرجەستەی بکەین، لە کاتێکدا زمانی ڕۆمانی تاکدەنگ زمانێکی ناسراوی ڕۆژانەیە و ڕاستەوخۆ حەقیقەتی زانراوی شتەکان دەردەبڕێت، کە پێشتر جەماوەر ناسیویەتی. ڕۆمانی تاکدەنگ بابەتە زەقەکانی وەک شۆڕش، زیندان، ڕاونان، کۆچ و شتی دیکەی لەم بابەتە دەورووژێنێت و بە هەمان زمانی جەماوەر دەیانگوازێتەوە، لە کاتێکدا ڕۆمانی فرەدەنگ ئەو بابەتانە کاڵ دەکاتەوە، تا ڕووناکی بخاتە سەر وردەکارییە بەلاوەنراوەکانیان. واتە دیوە شاراوەکانیان دەردەخات و بە شێوەی ناڕاستەوخۆ لە کۆمەڵێک وێنەی جیاوازدا پێشانیان دەداتەوە، بۆیە ڕۆماننووسی تاکدەنگ ڕاستەوخۆ ڕووی لە جەماوەرە و هیی فرەدەنگ گفتوگۆ لەگەڵ خوێنەری جیاواز دادەمەزرێنێت. ئەوەی لە لە لای (فۆکۆ) بینیمان، کە پێی وایە پێوەری بەهاکان لە ڕێی دەستەڵاتە وردەکانەوە خراوەتە گەڕ و وەک شێوەیەکی چاودێری خۆی سەپاندووە، تا جەستە بخاتە ژێر ڕکێفی خۆیەوە و ڕووبەڕووی سزای بکاتەوە، ئەوە لە ڕۆمانی فرەدەنگدا دەردەکەوێت، بەوەی شتە زەقەکان بە لاوە دەنێت و شتە وردەکان لێک دەداتەوە. لەمەوە ڕۆ دەچێتە ناو کەناڵەکانی پەروەردەی کۆمەڵایەتی (socialization) لە چەشنی خێزان، فێرگە، حیزب، پەرستگە، بنکەی کەلتووری و ئەوانەی دیکە، تا نهێنییەکانیان دەربخات. ئەوە پێوەری بەهاکانە، کە دەستەڵاتەکان پاڵپشتین، ئەو بابەتانەی زەق کردوونەتەوە و ڕۆماننووسی سادەنووسیان پێ فریو دەدات، تا وێنەی دەرەوەیان بگرێت و لە ڕێی وەسفەوە چینی دیکەیان بخاتە سەر. ڕۆماننووسی فرەدەنگ پێچەوانەی ڕۆماننووسی تاکدەنگ وا لە دەستەڵات ناڕوانێت، لە شوێنی دیاریکراودا هەیە و بە زەقی دەردەکەوێت، بەڵکوو وەک (فۆکۆ) و (دولووز) لە گفتوگۆی (ڕۆشنبیر و دەستەڵات)دا پێی لەسەر دادەگرن لە هەموو شوێنێکدا بەرجەستەیە. یەکەمیان دەڵێت: (دەستەڵات تەنیا خۆی لە سانسۆرێکی ڕووندا مانیفێست ناکات، بەڵکوو بە قووڵی و لێزانانە ڕۆ دەچێتە نێو تەواوی تۆڕی کۆمەڵایەتییەوە، بگرە خودی ڕۆشنبیران دەبنە بەشێکی ئەم دەستەڵاتە). هەرچی دووەمیانە پێی وایە (ئەوە هەر زیندانییەکان نین وەک منداڵ مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت، بەڵکوو منداڵیش وەک زیندانی لێی دەڕوانرێت. منداڵ منداڵییەک بە سەر دەبات، کە هیی خۆی نییە. بەم پێیە ناکرێت نکووڵی لەوە بکەین، کە فێرگە وەک زیندان وایە. خۆ ڕاستییەکەی کارگە هەر زۆر لە زیندان دەچێت). (ڕۆڵان بارت)یش هەر لەم ڕووەوە دەنووسێت: (دەستەڵات ئەمڕۆ لە زیاتر لە میکانیزمێکدا ئامادەیە و بە ناسکی ئاڵوێری کۆمەڵایەتی لە دەوڵەت و لە لای چینە کۆمەڵایەتییەکاندا هەڵدەسووڕێنێت، بەڵام بە هەمان شێوە لە مۆدێلەکان، بۆچوونە باوەکان، فێستیڤاڵەکان، یارییەکان، یانە وەرزشییەکان، هەواڵەکان، پێوەندییە تایبەتەکانی خێزان، تەنانەت لە لای بزووتنەوە ڕزگاریخوازەکانیشدا دەردەکەوێت). لە ڕێی خوێندنەوەی ئەو سێ بیرمەندەدا دەگەینە ئەوەی بڵێین ناکرێت ڕۆماننووس بۆ ئەوەی ڕووبەڕووی دەستەڵات ببێتەوە، لە بابەتە زەقەکاندا پێشانی بدات، ئەو بابەتانەی سۆزی جەماوەر دەورووژێنن، کە لەم دۆخەدا زمان شێوەی ڕاستەوخۆ وەردەگرێت، بەڵکوو پێویستە ڕۆ بچێتە ناو شتە وردەکانەوە، کە ئەو ڕۆچوونە تەنیا گۆڕینی ئاڕاستەی ڕەخنە نییە، بەڵکوو گۆڕینی سیستەمی زمانیشە. واتە گۆڕینە لە وشەی ڕووتەوە بۆ ئاماژە. گۆڕینە لە جەختکردنەوەی مانای پێشوەختەوە بۆ بەرهەمهێنانی مانای نوێ و کراوە.

*    *    *

ڕۆماننووس لە ڕۆمانی تاکدەنگدا پشت بە چەمکێکی زەق  دەدات و دژی چەمکێکی دیکەی زەق دەوەستێتەوە. بۆ نموونە وا خۆی دەردەخات لایەنگری ئازادییە و دژی چەوسانەوەیە، لە کاتێکدا ئەو چەمکە زەقانە هەر خۆیان لە ژێر گومانی گەورەدان و دەبێت هەڵبوەشرێنەوە، تا ڕەهەندی دیکە وەربگرن و ئاڕاستەی تری نەزانراویان لێ ببنەوە. چۆن دڵنیا ببین ئەوەی ئەو بە ئازادیی دەزانێت، ئازادییە و ئەوەی بە چەوسانەوەی دادەنێت، چەوسانەوەیە؟ ڕۆماننووسی ڕۆمانی فرەدەنگ بە شێوەیەکی دیکەی جیاواز لە هەموو ئەو چەمکانە دەڕوانێت. با وای دابنێین ئەو چەمکانە کۆمەڵێک درەختن و بە شێوەی بازنەیی ڕوێنراون. منداڵێک لەناو بازنەکەدا یاری دەکات، بەڵام یاسای یارییەکە ئەوەیە، ئەگەر جەستەی بەر هەر یەکێ لەم درەختانە بکەوێت، دەدۆڕێت و یارییەکە کۆتاییی دێت. گوتمان هەموو درەختەکان وەک یەک کۆتاییی بە یارییەکە دەهێنن و نەمانگوت درەختێکی دیاریکراو. کەواتە بۆ ئەوەی یارییەکە بەردەوام ببێت، هەمیشە لەم ناوەڕاستەدا هەڵدەبەزێتەوە. ئەو بۆشایییە مەودای داهێنانی ڕۆماننووسە، کە مانای ئەوە نییە چەمکەکانیش نابینێت. دەیانبینێت، بەڵام بە گومانی زۆرەوە. ئەگەر درەختەکان نەبوونایە، منداڵەکە نەیدەتوانی یارییەکە بکات، وەک چۆن بەبێ ئەو چەمکانە ڕۆماننووس ناتوانێت بنووسێت. لەم دۆخەدا یاریی منداڵەکە تێپەڕاندنی ئاستی زانراوی درەختەکانە، وەک چۆن نووسینی ڕۆمانی فرەدەنگ تێپەڕاندنی ئاستی ناسراوی چەمکەکانە. کاتێک چەمکەکان بە زەقی لە لای ڕۆماننووسی تاکدەنگ هەن، ئەوە یاریی تێپەڕاندن لە ئارادا نییە، بەڵکوو لایەنگری پێشوەختی ئەمیانە و دژی ئەویان وەستاوەتەوە.

*    *    *

ڕۆمانی فرەدەنگ لە بێژمار چیرۆکی وردوردی جیاواز پێک دێت، کە بە دەربڕینی (دولووز) هاوڕەگن، بەڵام لە یەک جیاوازن، بە ڕادەیەک ناکرێت چیرۆکێک بەسەر ئەوەی دیکەیاندا زاڵ بکەیت، بەڵام لە ڕۆمانی تاکدەنگدا گوتەی ئامادەکراو هەن و بە زمانی ڕۆژانە دەربڕراون، کە وەک یەقین لە دەمی نووسەرەوە دەردەچن و بە خوێنەر دەگەن.  لە ڕۆمانی فرەدەنگدا کۆمەڵێک ڤیبێژەری جیاواز دەردەکەون و هیچ یەکێکیان جێگەی باوەڕی تەواو نییە، بەوەی دەکرێت بە هەڵەدا بچن، یان تەنیا دیوێکی ئەو بابەتە ببینن، کە دەیگێڕنەوە، یان نەتوانن بە دروستی بیگڕێنەوە، یاخود هەر شتێکی دیکە، ئەوە خوێنەر بە گومانەوە لە هەموویان دەڕوانێت و بە لێکدانەوەی خۆی وێنەیەکی گشتی لە سەرجەمیان پێک دەهێنێت، لە کاتێکدا ڕۆمانی تاکدەنگ، دەنگی نووسەری بەسەردا زاڵە، دروستتر تەنیا دەنگی نووسەری تێدا دەبیسترێت، کە هەمان دەنگی زانراوی جەماوەرە، بۆیە ئەو خوێنەرە بەبێ هیچ گومانێک باوەڕی پێ دەکات و لێی وەردەگرێت. بەپێی پرینسیپی (سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی) داڕێژراون و پرینسیپی (هۆکار و ئەنجام) هەڵیاندەسووڕێنێت، کە فەلسەفە لانی کەم لە (نیتشە)وە ڕووبەڕووی ئەو دوو پرینسیپە بووەتەوە و هەوڵی تێکشکاندنی داون. جەماوەر لەو ڕۆمانەدا ئەوە دەدۆزێتەوە، کە بە دوایدا گەڕاوە. شاگەشکە دەبێت و دەتوانێت لە بەری بکات، یان بە دەربڕینی (هێنری برگسۆن) ڕاستەوخۆ دەچێتە یادەوەریی عادەتی (habits memory)ی ئەو جەماوەرەوە و بە ئاسانی دەیڵێتەوە. ڕەخنەگری میلـلییش، کە خاوەنی توانایەکی سنووردارە و لەسەر هەمان هێڵدا هەم بە ڕۆماننووسی تاکدەنگ و هەم بە جەماوەری ئەو ڕۆماننووسە دەگاتەوە، بە هەمان زمانی ڕۆژانە پێیدا هەڵدەڵێت. ڕۆمانەکە کورت دەکاتەوە، بەوەی لەسەر یەک بیرۆکەی زانراو دامەزراوە و بۆ کورتکردنەوە ئامادەیە، تا لەوێوە وەک داهێنانێکی مەزن پێشانی بدات. ئایا هەمان ڕەخنەگری میلـلی دەتوانێت ڕۆمانی یەکێ لەو ڕۆماننووسە فرەدەنگانەی ئاماژەیان پێ درا، کورت بکاتەوە؟ دیارە لێرەدا بە شێوەی ڕەها ناڵێین ڕۆمانی فرەدەنگ گوتەی لێ وەرناگیرێت، بەڵکوو دەڵێین کورت ناکرێتەوە و ئەو گوتانەی ڕەخنەدۆزانیش لێی وەردەگرن، زەق و زانراو نین، بەڵکوو لە ئاستی ئاماژەدان، لە کاتێکدا جەماوەر هەم دەتوانێت ڕۆمانی تاکدەنگی ڕۆماننووسە جەماوەرییەکان کورت بکاتەوە و هەم گوتەیشیان لێ وەربگرێت. ڕەخنەگری میلـلی جاڕی مۆیبەلایزەیشن بۆ نووسەری ڕۆمانی تاکدەنگ دەدات، تا جەماوەری بۆ کۆ بکاتەوە و بەرهەمەکانی بکڕن. بۆ ئەم مەبەستە مێدیای حیزبی و ناحیزبیی لە پێناودا دەخاتە گەڕ. بەم شێوەیە ڕۆمانی مەزن ئەوەیە، ئەو جەماوەرە زیاترین ژمارەی لێ کڕیوە و زۆرترین گوتەی لێ وەرگرتووە. ئەوەی ئەمڕۆ ڕۆمان هەڵدەسەنگێنێت، جەماوەرە، کە ڕۆمانی ڕۆماننووسی تاکدەنگ خۆی ڕێی داون هەڵیبسەنگێنن. لە گوتاری (لە ڕەخنەگر کێیەوە بۆ ڕەخنە چییە)دا هەوڵم داوە ئەوە پێشان بدەم، کە هەڵسەنگاندن بریتییە لە گۆڕینی نووسەر لە سەبجەیکتەوە بۆ ئۆبجەیکت. واتە نووسەر بە هۆی بەرهەمەکەیەوە دەکرێتە بابەتێک بۆ هەڵسەنگاندن. هەموو تواناکانی لێ دەسەنرێنەوە و لەم ساتەوە خاوەنی زمان نییە. ڕۆماننووسی تاکدەنگ هیچ کێشەیەکی لەگەڵ ئەو هەڵسەنگاندنەدا نییە، بگرە هەوڵی زۆر دەدات ئەو جەماوەرە هەڵیبسەنگێنن.

————

بۆ نووسینی ئەم بابەتە، گفتوگۆ لەگەڵ ئەم کەناڵانەدا کراوە:

 _ Lodge, David, The Art of Fiction, London, Penguin, 1992.

 _ Todorov, Tzvetan, Mikhail Bakhtin The Dialogical Principle, Translated by Wlad Godish, Manchester University Press, 1984.

_   Nietzsche, Friedrich- On the Genealogy of Morals, Translated by Carol Diethe, Edited by Keith Ansell-Pearson, Cambridge Texts in the History of Political Thought, 2007.

_  Deleuze, Gilles, Nietzsche and Philosophy, Translated by Hugh Tomlinson, Continuum, LONDON – NEW YORK, 2002.

 _ Foucault, Michel, The Order of Things, An archaeology of the human sciences, A translation of Les Mots et les choses, VINTAGE BOOKS, A Division of Random House, Inc. New York, 1994.

_ Intellectuals and power: A conversation between Michel Foucault and Gilles Deleuze. Available at:

https://libcom.org/article/intellectuals-and-power-conversation-between-michel-foucault-and-gilles-deleuze

_ بارت، رولان: درس السيميولوجيا، ترجمة: عبد السلام بنعبد العالي، تقدیم: عبد الفتاح کیلیطو، دار توبقال للنشر، الدار البيضاء، الطبعة الثالثة، ١٩٩٣.

 _ ڕۆمان لە تاکدەنگەوە بۆ فرەدەنگ، گفتوگۆی شاخەوان سدیق لەگەڵ کاروان عومەر کاکەسووردا.

_ کاکەسوور، کاروان عومەر، کوشتنی فیل و پاراستنی دووکانی شووشەوات. (کتێبی ئەلیکترۆنی).

_ کاکەسوور، کاروان عومەر، ڕاگەردان، پاشکۆی بەرهەمەکانم. (پێشەکییەکەی).

_ کاکەسوور، کاروان عومەر، لە (ڕەخنەگر کێیە)وە بۆ (ڕەخنە چییە). (لە وەڵامی پرسیاری تەوەرەی ژنەفتندا).




زنجيرە وتاری نووسين بەرەو نووسي.. روو لە چی بکەم.. سەردار جاف

ماوەيەکە دەستت بە جۆرە نووسينێک کردووە، نەک خۆت ساغ نەکردۆتەوە بگرە شەرم دەکەی نيشانی کەسانی شارەزا و بە ئەزموونيشی بدەی، هەر خۆت دەخۆيتەوە، دەشێ هۆکارەکەی ئەوە بێت نەتتوانی بێت رێچکەی خۆت بدۆزيتەوە، بۆ ئەو مەبەستە و يەکلابوونەوەی خۆت دەتوانی لە بواری ئەدەبدا لە هەر رێچکەيەکدا شتیک بنووسيت، هەر لە شيعر و چيرۆک و نووسينی پەخشان و پەخشانە شيعر کە لای کورد سەرەتا هەر پەنا بۆ ئەم لايەنانە دەبرێت، وەک خۆ تاقيکردنەوەيەک بزانيت لە کاميان جوانتر دەنووسيت، ئەوەی کە لای تۆ ترۆپک و زۆر ناوازەيە هەرچييەکت نووسيوە ، دەتوانی شەرم لە خۆتدا تووڕ بدەيت و روو لە کەسێکی شارەزا بنێيت و بەرهەمەکەی نيشان بدەيت و ئاستی خۆتت پێ بڵێ و رێچکەت بدۆزيتەوە، کاتێ ئەوەی خۆت بە ترۆپکی نووسين دەزانی دوای نيشاندانی پسپۆرێ لەو بوارە بۆت دەردەکەوێت چەند هەژاری لە نووسين بەڵام کۆڵ مەدە، لای کورديش زۆرتر و زياتر پەنا بۆ شيعر دەبردرێت، تاکی نا ئاشنا بە بواری ئەدەب پێی وايە شيعر لە هەموو ساناترە، بە ديدی من پێچەوانەکەی راستە، شيعر دونيايەکی زۆر قوڵی هەيە و بە زەحمەت مرۆڤ ئاشنای دەبێ، جا لە بەر ئەوەی زۆربەی گەنجان پەنا بۆ شيعر دەبەن کە ئەوەيش هۆکاری خۆی هەيە، دێين لە شيعرەوە دەست پێ دەکەين.
بەڕای من ناکرێ بتەوێ ببی بە شاعير، هەست و گوێی مۆزيکت نەبێ، کەواتە بەر لە هەموو شتێک کە هەست بە بەهرەيەک لە ناخت دەکەی بۆ شيعر هەر خۆی لە خۆيدا هەستە مۆزيکەکەت بۆ دەخوڵقێت بەڵام بە هۆی ئەوەی هێندە هەزت لە شيعر نووسينە گوێ بە هەستە مۆزيکييەکە نادەی چونکە سەرەتا هەروا دەبيت، دواتر تێدەگەيت مۆزيک چۆن بنکۆڵی کردووی و بێئاگای لە خود، شيعر نووسين تەنها بە زۆر وشە رێزکردن و سەروا رێکخستن نييە، لە رووی بيرکردنەوەوە شيعر پابەندبوونی بەسەرەوە نييە وەک وێنەکردن و پەيکەرتاشی، وەلێ بنچينە و رەچەڵەکێکی هەيە کە داوا دەکات خەياڵە بەرفراوانەکەتی پێوە پابەند بکات، لەوانە هونەری کێش و سەروا، جا بۆ شارەزا بوون لەم هونەرە چەندين رێگە هەيە، کە پێشتر و لە کلاسيکدا شێوەی عەرووز و بەحر بووە، کە ئەمەيان دونيايەکی جەنجاڵە و بۆ تۆی سەرەتا دەستپێک نەخاسمە لەم سەردەمی پڕ تەکنۆلۆژيايەدا، وا بەسانایی ناچيتە ژێر باری و ئەگەر هانيشت بدەم يان بە مەرجی پێشوەختی دابنێم و بێ ئاشنا بوون بە عەرووز ناکرێ شيعر بنووسیت ئەوا دنيات لێدێتەوە يەک و پەشيمانت دەکەمەوە، بۆ خۆتيش ئەگەر دەتەوی بچيتە نێو ئەم دنيايەوە ئەوا دەکرێ کتێبەکەی ( رەوانشاد عەزيز گەردی بە ناونيشانی؛ رابەری کێشی شيعری کلاسيکی کورديت) دەست بکەوێت و بە وردی خوێنەرێکی سوود وەرگرتوو بيت.
بە تێپەڕينی کات گۆڕان و داهێنان لە شيعر نووسيندا کراوە و ئەم گۆڕانکارييەيش سانایی بۆ ئێمە رەخساندووە، لەوانە کێشی هەژماری بڕگە بە پەنجە، بۆ سەرەتای تۆ ئەم شێوازە زۆر لە بارە دەبێ شارەزا و ئاشنا بيت، ئەمەيش دەکرێ بڵێين تۆ لە بازاڕ سێوت دەکڕيت و دەتەوێ هەناريش بکڕيت بە کابرای دوکاندار دەڵێی؛ کيلۆکەت لابە ئەو سێوەی کێشاوتە بيکە لايەکی تەرازووەکەت بە بارتەقای ئەوە هەناريشم دەوێ، لە نووسينی شيعری کلاسيک دێڕی يەکەمت چەند بڕگە بوو پێويستە تەواوی هەموو بەيت و دێڕەکان هەمان بڕگە بن بە هەمان دابەشبوونييەوە، بۆ نمونە :
ئەگەر دە بڕگەيي بوو ، دابەشكردنەکەی وا پەيڕەو بکە ؛
٥ + ٥ = ١٠ ، دەبێ هەتا تەواو بوونی شيعرەکە بەم جۆرە بڕؤيت لە کۆتاييدا هەست بە تام و چێژی شيعرەکە دەکەيت.
يان ٣ + ٣ +٤ = ١٠ ئەمەيش بە هەمان شێوە يان ٤ ٤ + ٢ = ١٠ بڕگەیی . ئيدی بەو جۆرەی خۆت دەتەوێ بۆ هەر يەکێ لە دێڕە شيعرييەکان کە ٨ بڕگەيی ١٢ بڕگەیی ١٤ بڕگەیی ياخود ١٦ بڕگەیی هەرچۆن مەبەستت بێت،
بۆ شيعری ئازاديش، بڕگەکانی ، سێ و چوار و پێنج بۆ قۆناغی تۆ باشن و لە سەری بەردەوام بە، ئەگەر سێ بڕگەییت هەڵبژارد ئەوا گەرەکە دێڕەکانی شيعرەکەت چەنجارەی سێ بن، واتا بڕگەکانی هەر دێڕێکی شيعرەکەت دابەشی سێی بکەی هيچ نامێنێتەوە، دواتر کە بە تەواوی ئاشنای شيعر و مۆزيک بووی ئيدی مۆزيک دەبێتە پێوەری رێکخستنی دەقی شيعريت.
کارێکی ديکە کە زانستيانەو ئەکاديميانەيە نەک بە تەنها بۆ شيعر بۆ تەواوی هەر باسێک بينووسيت، پابەند بوونە بە يەکێ لەو نموونانەی لە هەر بەشێکی زنجيرە نووسينەکانمان ئاماژەی پێدەدەين ئەمجارە باس لە نموونەی سواليز دەکەين. جيهانی نووسين تايبەتمەندی خۆی هەيە: نووسين ئامانجێکی تايبەت بە خۆی هەيە، گەرەکە ميکانيزمی بەردەوامی خود لە گەڵ کۆمەڵ هەبێت، کار بۆ گەياندنی زانياری بکەيت، ئەو ئەزموونە ژيانييەی خود بە هەل بقۆزيتەوە و بيگەيەنيتە خوێنەر، نووسينی دەقەکانت هەميشە بە جوانی بخەڕوو ” ئەمەيش زمان رۆڵی تێدا دەگێڕێت” بەم جۆرە ئاشنايەتی باش لە پسپۆڕی نووسين بە دەست دێنيت. چۆن ئەم حاڵەتانە دێتە بەرهەم (( لە سواليز دەبێ باکگراونێکی باش لە ئەبستمۆلۆژيدا هەبێت تا بتوانێت مەبەستەکانت بە ئاراستەکان بگەيەنێت، دەسپێکی نووسين لە بيرۆکە پاشخانەکەوە دەست پێدەکات، ئەم پاشخانە کۆڵەکەی نووسينە، دەروازەيەکی باشە بۆ مەشقکردن لە سەر دەربڕين و تازەگەری خوڵقاندن، هەر بيرۆکەيەک بۆ کۆمەڵێ بيرۆکەمان پەلکێش دەکات کە خوێنەر بە چێژەوە پێشوازی لێ دەکات و دەبێتە بەشدارێکی کارا لە ژانرەکەت، چونکە هەست بە ئاسوودەیی دەکەی کە پێشوازيکەر لە نووسينەکەت هەيە، زنجيرە بيرۆکەی تازە و رێکخراوترت پێشکەش دەکات، واتا؛ پاشخان بەرەو دوو ئاراستەت دەبات، ئاراستەی يەکەم رووەو دەقی کۆن بە نووسراو و وتنەوە، لەوێوە بۆ کەڵەکەبوونی زانياریيەکانی وتاربێژی لە لايەک و لە لايەکی ديکە بەرەو هەنگاونانت دەبات، لەم هەنگاوەوە بۆ رێکخستنی گشتی بە هەمان شێوە لە کەڵەکە بوونيشەوە بەرەو رێکخستنی گشتی دەچيت لەوێشەوە بۆ شێواز يان ڕێچکەی خۆتت دەبات. ئاراستەی دووەم لەو پاشخانە ئەبستۆلۆژييەوە بەرەو شارەزایی کۆنت دەبات لەوێشەوە بە دوو لا يەکێکيان بۆ هەنگاونانت دەبات و لە گەڵ ئاراستەی يەکەم يەکدەگرنەوە، لەوێشەوە بۆ رێکخستنی گشتی دەچيت، لايەکەی ديکە بەرەو چەمک و راستييەکانت دەبات پاشان لەوێيشەوە بۆ رێكخستنە ناوەڕۆک و دواتر ئەم ئاراستەيە بەرەو رەوت يان رێچکە دەچێت و هەردوو ئاراستە دەبێتەوە بە يەک وەک ئەم خشتەيەی لە خوارەوەيە…….

سوودم لەم سەرچاوانە وەرگرتووە ؛
١ – سواليز ( ١٩٩٠ ) تحليل النوعی ، اللغة الأنجليزية في الجلسات الأکاديمية و البحتية ، نيويورک، صحافة جامعة کامبردج.
٢ – مدکور – علي أحمد ( ٢٠٠٧ ) طرق تدريس اللغة العربية ، عمان دار المسيرة .




بیره‌وه‌رییه‌کانی د. سالار باسیره‌م خوێنده‌وه‌.. هیوا ناسیح‌

بیره‌وه‌رییه‌کانی د. سالار باسیره‌ به‌ ناونیشانی (ژیانی من له‌ نێوان به‌ردارشی نیشتمان و تاراوگه‌دا)م خوێنده‌وه‌، که‌ ئه‌مساڵ له‌ باشوری کوردستان و به‌ قه‌باره‌ی مامناوه‌ندی و ٢٠٠ لاپه‌ڕه‌ییدا بڵاوکراوه‌ته‌وه‌.
ناوبراو له ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی پێشوودا له‌ شاری سلێمانی له‌ دایکبووه‌، قۆناغی مناڵی و هه‌رزه‌کاری و سه‌ره‌تای گه‌نجی له‌و شاره‌ به‌سه‌ر بردوه‌. ئه‌وه‌ی چیرۆکی ژیانی ئه‌‌م که‌سایه‌تییه‌ له‌ زۆری تر جیا ده‌کاته‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ که‌ خێزانی ئه‌مان چونکه‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی کوردستانه‌وه‌ هاتونه‌ته‌ باشور و وڵاتنامه‌ی عێراقییان نییه‌، هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای لاوییه‌وه‌ کێشه‌‌ی نه‌بوونی وڵاتینامه‌ی فه‌رمی عێراقی یه‌خه‌یان پێ ده‌گرێت.
له‌ سه‌ره‌تای کتێبه‌که‌دا مێژووی شاری سلێمانی باس ده‌کات، که‌ جێگای بایه‌خه‌، بۆ نمونه‌ جێگای سه‌رنجه‌ ناوبراو به‌ پشتبه‌ستن به کتێبی (سلێمانی شاره‌ گه‌شاوه‌که‌م) که‌ هی جه‌مال بابانه‌ نوسیویه‌تی( ئێبراهیم پاشای بابان که‌ له‌ ساڵی ١٧٨٤ شاری سلێمانی ته‌واوکرد دانیشتوانه‌که‌ی ئه‌و کاته‌ی ٢٠٠ ماڵێک بووه‌. له‌وه‌ ٣٠ ماڵی جوله‌که‌‌ بووه‌) ل ١٣. واته‌ ئه‌و کاته‌ رێژه‌ی باوه‌ڕدارانی جوله‌‌که‌ ١٥٪ بووه‌، به‌ڵام ئێستا ئه‌و شاره‌‌ی که‌ ده‌شێ میلیۆنێک دانیشتوانی بێت، که‌چی‌ ١٥ جوله‌که‌ی تێدا نه‌مابێت و نه‌ژی! ئه‌‌وه‌ی مابێته‌وه‌ ته‌نها ناوی گه‌ڕه‌کێکه‌ به‌ ناوی جوله‌کان!
هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای لاوییه‌وه‌ ناوبراو کاروکه‌سابه‌ت و خوێندن پێکه‌وه‌ گرێ ده‌دات، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌مان گوایا ئێرانین (ته‌به‌عییه‌ی ئێرانی) به‌م بیانوه‌وه‌ لێپرسراوانی به‌عس دێن و سه‌رانه‌یان لێ وه‌رده‌‌گرن تا به‌گرتنیان نه‌ده‌ن. ئیتر ئه‌م ترسه‌ی له‌ دواڕۆژ و دانه‌مه‌زراندن له‌ فه‌رمانگه‌ی حکومی، گه‌ر خوێندنیش ته‌واو بکات، توشی نائومێدی ده‌کات، به‌م هۆیه‌وه‌ ناچار ساڵی ١٩٧٦ و به‌ ته‌مه‌نی ٢٠ ساڵی سه‌ری خۆی هه‌ڵده‌گرێت و خۆی ده‌گه‌یه‌نێته‌ ئه‌ڵمانیا، که ئه‌وکات ژماره‌ی کوردان به‌ گشتی و هی باشور به‌تایبه‌تی له‌ ئه‌وروپا زۆر که‌م بووه‌. ئیتر وه‌ک هه‌ر که‌سێکی تر په‌ڕاگه‌نده‌ و هه‌ڵکه‌ندراو له وڵاتی خۆی، له‌ وڵاتی ئه‌ڵمانیادا له‌ نێو که‌لتورێکی زۆر جیاواز له خۆمان ده‌ست ده‌کات به‌ زمان فێربوون و کارکردن، سه‌ره‌تا کاری سه‌خت و تاقه‌تپڕوکێن ده‌کات. مردن، کوشتن و خۆکوشتنی یه‌کبه‌دوای یه‌کی پێنج که‌سوکاری پله‌یه‌کی خێزانه‌‌که‌یان له دووره‌ وڵاتیدا زه‌برگه‌لێکی توند له‌ ڕه‌وتی ژیانی ده‌ده‌ن، که‌ مه‌گه‌ر هه‌ر ئه‌و خۆی له‌به‌ردا گرتبێت. هه‌موو ئه‌مانه وا ده‌که‌ن له‌ ل١٨ دا بنوسێت: ئه‌گه‌ر بڕیار له‌ ده‌ستی خۆمدا بوایه‌ له دایکبوونم ئه‌دایه‌وه‌ دواوه‌، بێ ویستی خۆم هاتووم و بێ ویستی خۆشم ئه‌ڕۆم و دوچاری ململانێی ژیان ئه‌کرێمه‌وه‌!
دواترهه‌ر کۆڵ نادات و له خوێندن به‌رده‌وام ده‌بێت تا له‌ زانکۆی ماربورگ به‌کالوریۆس و ماسته‌ر له بواری زانستی سیاسی و کۆمه‌ڵناسی و گه‌یاندن بڕوانامه‌ وه‌رده‌گرێت. پاشتریش ساڵی ٢٠٠٣ له ‌زانکۆی قورپه‌رتاڵ بڕوانامه‌ی دکتۆرای له‌ بواری زانستی سیاسییدا وه‌رگرتوه‌. تێزی دکتۆراکه‌‌ی بریتی بوو له‌ (سیسته‌می سیاسی به‌عس له عێراق، هۆکاره‌کانی سه‌قامگیری و داڕمانی سیسته‌مه‌که‌‌).
چه‌ند ساڵێک دواتر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ باشوری کوردستان و له‌ زانکۆی سلێمانی له‌ هه‌ردوو کۆلیژی زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌کان و کۆلیژی زانسته‌ سیاسییه‌کان ده‌بێته‌ مامۆستا و پێنج ساڵیش وه‌ک جێگری ڕاگری کۆلیژی زانسته‌ سیاسییه‌کانی ئێواران کار ده‌کات. ئیتر له‌‌وێوه‌ ڕاده‌ی گه‌نده‌ڵی و بڕوانامه‌ی ساخته‌ و فڕوفێڵی نێو ئه‌و دامه‌زراوه‌ زانستییه‌ گرنگه‌دا وه‌ک نمونه‌یه‌ک بۆ ته‌واوی ده‌زگا و دامه‌زراوه‌ باڵا زانستییه‌کانی هه‌رێمی کوردستان، ده‌زانێت. به‌ڵام ئه‌م خاوه‌ن هه‌ڵوێستی خۆی ده‌بیت و دژی ئه‌و کاره‌ ناپه‌‌سه‌ند و ناشایستانه‌ ده‌وه‌ستێته‌وه‌، تا ده‌گات به‌وه‌ی پۆسته‌که‌ی لێ ده‌ستێننه‌وه‌. هه‌ر چه‌نده‌ خۆی پێشتر ساڵانێکی زۆر له هه‌نده‌ران ئه‌ندام و کادری یه‌کێتی نیشتمانی کوردستان بووه‌! له‌ رێکخستنه‌کانی کۆمه‌ڵه‌ی ڕه‌نجده‌راندا چالاک بووه‌. ئه‌م ره‌وشه‌ ناله‌باره‌ له‌ ملشکاندن و دووڕوویی و خراپی نێو ژیانی زانکۆ ته‌واو بێزاری ده‌که‌ن، ناسینی ئه‌و گه‌نده‌ڵی و واسته‌کاری و گه‌نده‌ڵانه‌ی ناو ده‌زگای فێرکردن و ئاستی زانستی زانکۆکان و به‌راوردکردنیان به‌ زانکۆکانی ئه‌وروپا، که‌ ئه‌م لێی خوێندون، ئه‌وه‌نده‌ی تر نائومێدی ده‌که‌ن. دوای چه‌ندان ساڵ خزمه‌ت و وانه‌ وتنه‌وه‌، دیسان بڕیاری گه‌ڕانه‌وه‌ به‌ره‌و ئه‌وروپا ده‌دات و نیشتمان به‌جێ ده‌هێڵێت.
ناوبراو که‌ له‌ ساڵانی هه‌شتاکاندا خۆی و برایه‌کی له‌ ئه‌ڵمانیا بوونه‌ سه‌‌ربورده‌ی خۆش و ناخۆشی ئه‌وکاتی کوردانی ئه‌وێ، به‌شداریکردنیان له‌ چه‌ندان چالاکی دژ به‌ به‌عس به‌ به‌ڵگه‌وه‌ باس کردوه‌، یه‌کێکیان که له‌ شاری بۆن و رێکه‌وتی ٢١ تا ٢٤ی نیسانی ١٩٨٢ رویداوه‌ ده‌گێڕێته‌وه، که چۆن ئه‌مان چل په‌نجا که‌سێک بوونه‌ له ‌کوردانی ئه‌ڵمانیا و خۆپیشاندانیان دژ به‌ به‌عس کردوه‌، باڵوێزی عێراقی ئه‌وکاتی سه‌ربه‌ به‌عسیش نزیکه‌ ١٢٠ که‌سی له ‌عه‌ره‌بی عێراقی و فه‌له‌ستینی لوبنانی به‌رامبه‌ریان کۆکردۆته‌وه‌ و به‌دار و چه‌قۆ و به‌رد پێکدا هه‌ڵپڕژاون و ٢٦ که‌س له‌ هه‌ردوولا بریندار بوونه‌، که‌ یه‌کێکیان دکتۆر ئه‌حمه‌دی برای ئه‌م بووه‌، زۆر به‌ سه‌ختی و بریندار بووه‌، زه‌بر به‌ر سه‌ری که‌وتوه‌ (وێنه‌که‌ی له‌سه‌ر به‌رگی کتێبه‌که‌یه‌).
له‌ به‌شێکی تردا باس له‌ داگیرکردنی که‌نیسه‌یه‌کی گه‌وره‌ و مێژوویی له‌ شاری فرانکفورت ده‌کات له‌ لایه‌ن کورده‌ چالاکوانه‌ سیاسییه‌کانه‌وه‌، ئه‌مه‌ش وه‌ک ناڕه‌زایه‌تییه‌ک دژ به‌ ڕژێمی ئێران و هێرشی سوپای خومه‌ینی بۆ رۆژهه‌ڵاتی کوردستان، تاوه‌کو له‌ ڕاگه‌یاندنه‌کاندا ده‌نگی کورد بگات، چونکه ئه‌و کات به‌ ده‌گمه‌ن ڕاگه‌یانه‌کانی ئه‌وروپا و جیهان باسی کوردیان ده‌کرد، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی قه‌شه‌که‌ کابرایه‌کی ناحاڵی و توند و که‌له‌ڕه‌ق بووه‌، هه‌واڵ به‌ پۆلیس ده‌دات، که‌ کورده‌کان کۆنترۆڵی ئێره‌یان کردوه‌ و ده‌یانه‌وێت بیته‌قێننه‌وه‌، بۆیه‌ سه‌عاتێک ناخایه‌نێت نزیکه‌ی ٢٠ تا ٣٠ ئۆتۆمبیلی پۆلیس و ئاگرکوژێنه‌وه دێنه‌ ده‌وروبه‌ری که‌نیسه‌که‌ و چوارده‌وری ده‌گرن، ده‌یان په‌یامنێر و که‌ناڵی میدیای ئاماده‌ ده‌بن له‌ شوێنه‌که‌، ناچار ئه‌مان دوای چه‌ند سه‌عاتێک دێنه‌ ده‌ره‌وه‌ و خۆیان ڕاده‌ستی پۆلیس ده‌که‌ن. ئه‌‌وه‌ی سه‌یر‌ه‌ لێره‌دا دوای گیرانی ئه‌مان، خوێندکارێکی هاورێیان که‌ له‌ کۆلیژی ئه‌ده‌بیات بووه‌ و خه‌ڵکی هیندستان بووه‌، سه‌رده‌که‌وێته‌ سه‌ر مناره‌‌ (قوله‌)ی که‌نیسه‌که‌ به‌ به‌رزی نه‌وه‌ت مه‌تر بۆ پشتگیری ئه‌مان، هه‌رچه‌ند هه‌وڵی له‌گه‌ڵدا ده‌ده‌ن، داوا ده‌کات سه‌رجه‌م کورده‌کان ئازاد بکرێن و قه‌شه‌ش داوای لێبوردنیان لێ بکات ئینجا دێته‌ خوارێ، ئه‌گه‌رنا خۆی فڕێ ده‌داته‌ خواره‌وه‌ و خۆی ده‌کوژێت! چونکه کورده‌کان له‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌یه‌کی ڕه‌وا و بۆ مافی خۆیان تێده‌کۆشن. ئیتر ئه‌م رووداوه‌ ئه‌وه‌نده‌ی تر له‌ میدیا ده‌نگ ده‌داته‌وه‌ و بابه‌ته‌که‌ گه‌وره‌ ده‌بێت!
مرۆڤ ده‌بێت به‌ ویژدانه‌وه‌ بڵێت، که‌ ئه‌وه‌ی له‌ ساڵانی هه‌شتاکاندا د. سالار و هاورێکانی چ له‌ نێو کۆمه‌ڵه‌ی خوێندکاران و چ له‌ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و رێکخراوه‌ ئه‌نجامیان داوه‌ نیشانه‌ی بوێری و جێگای شانازییه‌ بۆیان، هه‌ڵوێستێکی مه‌ردانه‌ و کوردانه‌ و نیشتمانپه‌روه‌رانه‌ بووه‌. ئه‌گینا ئه‌مان له‌ وڵاتی ئه‌وروپا و له‌ هیچیان که‌م نه‌بووه‌، هیچ پاڵنه‌رێکی تر نه‌بووه‌ غه‌یری دڵسوتان به‌ خاک و خوێن و نیشتمان و نه‌ته‌وه‌که‌یاندا.
له‌ به‌شێکی تردا لا ١٥٠ تا ١٥٤ی ته‌رخان کردوه‌ بۆ بابه‌تێک به‌ ناونیشانی (نه‌وشیروان مسته‌فا و هه‌وڵی ئازاردانم)، نوسه‌ر باس له‌وه‌ ده‌کات، که‌ نێوه‌رۆیه‌کیان ئه‌م تێل بۆ نه‌وشیروان مسته‌فا ده‌کات، رێکه‌وته‌که‌ی نه‌نوسیوه‌، به‌ڵام پێ ده‌چێت سه‌ره‌تای دوو هه‌زاره‌کان بێت. ئه‌م پێی ده‌ڵێت که‌ حه‌ز ده‌کات سه‌ردانی بکات له‌ ماڵه‌که‌ی خۆی، ئیتر له‌گه‌ڵ هاورێیه‌کیدا ده‌چێت بۆ لای، کاتێک ده‌گه‌نه‌‌ ئه‌وێ سه‌لاح ڕه‌شیدیش له‌وێ ده‌بێت، که‌ ئه‌م نێوانی سارده‌ له‌گه‌ڵیدا، نه‌وشیروان له‌گه‌ڵ ئه‌‌مدا سارد ده‌بێت، بێ ئه‌وه‌‌ی، به‌ پێی گێرانه‌وه‌که‌ی خۆی، هیچ جوێن، هه‌ڕه‌شه‌، یان قسه‌یه‌کی ناشرینی پێ بڵێت، که‌ چی ئه‌م دێت پێنج لاپه‌ڕه‌ی له‌سه‌ر نوسیوه‌ و به‌ یه‌قینه‌وه‌ ناونیشانه‌که‌ وا نوسیوه‌، که‌ گوایه‌ ناوبراو هه‌وڵی ئازاردانی داوه‌! من وه‌ک خوێنه‌رێکی کتێبه‌که‌ و وه‌ک که‌سێکیش چه‌ند جارێک له‌ نزیکه‌وه‌، کاک نه‌وشیروانم بینیوه‌ و هه‌ندێک که‌سایه‌تی ناوبراوم ناسیوه‌، هه‌ست ده‌که‌م ئه‌م لێره‌دا ناهه‌قی به‌رامبه‌ر کردوه‌، دیاره‌ مرۆڤ د‌ه‌کرێت ره‌خنه‌ له‌ هه‌‌موو که‌سێک بگرێت، به‌ڵام ناکرێت، ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی یه‌کێک له‌گه‌ڵت ساردبووه‌، که‌ هه‌ق نه‌بوو وابێت، تۆ بێیت، بێ هیچ به‌ڵگه‌یه‌ک ناوبراو تاوانبار بکه‌یت، که‌ ویستویه‌تی ئازارت بدات، پاشان خۆ ئه‌و به‌دوایدا نه‌نارد بوو، به‌ڵکو کاک دکتۆر خۆی تێلی بۆی کردوه‌ و ویستویه‌تی سه‌ردانی بکات. نه‌وشیروان گه‌ر ویستبێتی که‌سێک ئازار بدات، ده‌یان که‌سی له‌به‌رده‌ست بووه‌، پێویستی به‌وه‌ نه‌بووه‌ له‌ ماڵی خۆیدا ئه‌نجامی بدات. به‌ڵام خۆی مرۆڤێکی قسه‌ له‌ڕوو و ساردبووه‌ له‌گه‌ڵ که‌سانێکدا حه‌زی پێ نه‌کردبن. بۆیه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ ناوه‌ڕۆکه‌که‌ی لاوازه‌ و خۆزگه‌ کاک دکتۆر نه‌یده‌خسته‌ نێو کتێبه‌که‌یه‌وه‌.
به‌ گشتی ژیاننامه‌که‌ سه‌رنجراکێشه‌، شایه‌نی خوێندنه‌وه‌یه‌، خوێنه‌ر به‌ به‌شێکی مێژووی سلێمانی، کوردانی هه‌نده‌ران و به‌تایبه‌ت ئه‌ڵمانیا ساڵانی حه‌فتاکان و هه‌شتاکان ئاشنا ده‌کات، مرۆڤ دوای خوێندنه‌وه‌ی کتێبه‌که‌ به‌ چیرۆکی تاڵی ئه‌و کوردانه‌ ئاشنا ده‌بێت، که‌ ره‌گه‌زنامه‌ی عێراقییان نه‌بووه‌ و به‌زۆر کۆچیان پێکراوه‌ به‌ره‌و ئێران، که‌ ده‌یان هه‌زار که‌س بوونه‌ و زۆربه‌شیان له‌ به‌غدا ژیاون.سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ چیرۆک و رووداوه‌کان ده‌ریده‌خه‌ن، که‌ کاک دکتۆر پیاوێکی به‌ هیممه‌ت و به‌ ئیراده‌ و به‌هێز بووه‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و هه‌موو کاره‌ساته‌ جه‌رگبڕ و ناخۆشانه‌ی روویان تێکردوه‌. ئه‌‌وه‌ی جێگه‌ی داخه‌ هه‌ندێک له سه‌ربورده‌ و رووداوه‌کان مێژوویان نه‌نوسراوه‌، مرۆڤ نازانێت که‌ی روویانداوه‌، جگه‌ له‌مه‌ش له‌ کتێبه‌که‌دا ده‌یان وێنه‌ بڵاوکراونه‌ته‌وه‌، که‌ بڕێکیان بایه‌خی مێژوویی خۆیان هه‌یه‌، به‌ڵام به‌داخه‌وه هه‌ندێک له وێنه‌ ڕه‌شوسپییه‌کان ڕوون نین.




پەنجەرەیەک بە ڕووی ناسینی دید و تێڕوانینی فەقێکان و ئیسلامی سیاسیی.. ستیڤان شەمزینی

بیرەوەرییەکانی فەقێیەکی گومڕا:
پەنجەرەیەک بە ڕووی ناسینی دید و تێڕوانینی فەقێکان و ئیسلامی سیاسیی/ ستیڤان شەمزینی

بیرەوەرییەکانی فەقێیەکی گومڕا وەک تێما و مژار، شایەنی سەرنجدانێکی وردترە، دەشێ چاوێکی تێبینیکار، فرەڕەهەندتر لە خۆی سەیری ئەم بیرەوەرییانە بکات. گرنگی ئەم بیرەوەرییانە هەر ئەوەندە نییە، وردە مێژوو لە دەرەوەی حیکایەتە گەورەکانی سیاسەتمەداران دەوروژێنێت، بەڵکو نرخە مێژوویی و فیکرییەکەی لەوەدایە، ئاوڕ لەسەر جۆری ژیان و بیرکردنەوەی ئیسلامی سیاسیی دەداتەوە، کە تا ئێستا ئێمە کەمتر لە وردەکارییەکانی بە ئاگاین. پێمخۆش بوو، بەشێکی فراوان لەوانەی پێشتر کە ئەزموون و کاری ئیسلامی و باکگراوەندی ئاینییان هەبووە، ئێستاکە کەوتوونەتە مەتەرێزی دژە فێندەمێنتالیزم و سیکۆلاریزمەوە، لەبری چەمکسازیی و فرۆشتنەوەی قسەی گەورە و قەڵەو، پێشنۆرەی هەر کارێکی تر، ئیشێکی لەم جۆرەی کاک “شەماڵ”یان بە ئەنجام بگەیاندایە، پێموایە ئەمەیان سوودێکی زۆرتری دەبوو بۆ خوێنەر و کۆمەڵگە، بە تایبەت هەندێک لەو بەڕێزانە ئێستاکە پێگەیەکی ئەکادیمی بەرزیان هەیە و باشتریش بەهرەمەندبوون لە چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێبەکانیان، لەلایەکی تریشەوە، زیاتر قاڵبووەوەی شەریعەت و پێگەی سیاسییان لە حزبەکانی ئیسلامی سیاسییدا لە شوێنێکی بڵندتر بووە، بەڵام کە ئەو ئەرکەیان رانەپەڕاندووە، بێگومان جێگەی گلەییەکی زۆرن.
کاتی خۆیشی کە ئەم زنجیرە بیرەوەرییەم لە ماڵپەڕی “دەنگەکان” خوێندەوە، هەڤاڵێتیم لەگەڵ نووسەردا نەبوو، لە رێگەی هاوڕێیەکی ترەوە پەیامێکم بۆ نارد، کە ئەم پێشەکییەش هەر لەو ناوەڕۆکە پێکهاتووە و داوام کرد کە نووسەر ئەم ئوتوبیۆگرافییە، درێژە پێبدات و هیچ کات دەستبەرداری نەبێت، تا دەبێتە کتێبێک. لەبەرئەوەی ناواخنی ئەم بیرەوەرییانە، کەرەستەی خاون بۆ لێکۆڵینەوەی سیاسیی و کۆمەڵناسی، تەنانەت دەروونناسیش. چونکە ئەمە پەنجەرەیەکە بە ڕووی ناسینی دید و تێڕوانینی فەقێکان و ئیسلامی سیاسیی بەشێوەیەکی گشتگیر لە بەرامبەر دنیای دەوروبەر و کەتواری فەرهەنگی و کۆمەڵایەتی جڤاتی کوردیی. من، یان هەر کەسێکی تر، هەقیقەتی ئیسلامی سیاسیی لە رێگەی ئەم بیرەوەرییانەوە دەناسین، نەک لە زمانی میدیاکانیانەوە، کە هەمیشە شتێک لە تاریکیی دڵیاندا دەشارنەوە. گرنگی ئەم زنجیرە یادەوەرییانە، ئەوەیە چووەتە پشتی کەوالیس و پەردەی لەسەر زۆر لایەنی پەنهان و گەلێک وردەکاریی نەزانراو هەڵماڵیوە، کە تا هەنووکە کەم باسکراون یان بیستراون.
بیرەوەرییەکانی فەقێیەکی گومڕا، زۆر تێمای بەنرحی تێدایە، کە خوێنەر ڕادەکێشن. ئەوە ڕاستە ئوتوبیوگرافی شتێکی تەواو پریڤاتە و ڕووداوێکە لە رابردوودا ڕوویداوە، ئیدی بابەتەکە لەو جێگەیەدا لە پرسێکی تاکەکەسی دەردەچێت، کە دەیەوێت پێمان بڵێت، ئێمە چۆن و بە چ نیگایەک سەیری ژیان و کۆمەڵگەمان کردووە؟ تەرزێک لە بیرکردنەوەی گروپێکی سیاسیی و کۆمەڵایەتیمان پێدەناسێنێت، وەک گوتم، لەدەرەوەی ڕوانینە گشتگیرەکە، کەمترین زانیاریی لەو جۆرەمان دەستکەوتووە. کاتی خۆیشی پێشنیارم کرد ئەگەر هیچ کتێبێکی چاپ نەکردووە، پێویستە نووسەر ئەم زنجیرەیە بکاتە کتێب، ئەوەش پاش ئەوەی من لە خوێندنەوەیاندا بەر جیهانێکی تر کەوتم، هەر لە دوورەوە بینیبووم و بۆ زۆرینەی خەڵکیش هەروا. ئەو بەشی ژێرەوەی ئەو شاخە سەهۆڵینەی ناو ئۆقیانووسی نیشانداین، کە بەتەنیا لوتکەکەی دیاربوو. خۆ ئەگەر من دەزگایەکی چاپم هەبووایە، لە ڕیزبەندییەکەدا شانسی یەکەمم بەم زنجیرە بیرەوەرییانە دەدا، بۆئەوەی وەک کتێب بچێتە ژێر چاپەوە. هەڵبەتە من پێشنیارێکی تریشم کردبوو، کە ئەگەر توانای ئەدەبیی کاک شەماڵ ئەوەندەیە “شیعرەکانیم خوێندووەتەوە” بتوانێت ئەم بیرەوەرییانە لە فۆرمی ڕۆماندا بەرهەم بهێنێتەوە، ڕەنگبێ کارێکی نایاب بێت، چونکە ئەوەندە ماتریاڵی چیرۆکئاسای تێدایە، ئاگر لە خەیاڵی چیڕۆکخوێن بەردەدەن. وەک خۆم دڵخۆشم. ئەم کتێبە ئەگەرچی بە ژمارەیەکی کەمەوە چاپ دەبێت، بەڵام ئەو شتە هاتە بەرهەم، کە کۆمەڵگەی ئێمە پێویستی پێبوو. لەوانەیە هێشتا هەبن بایەخی ئەم کارە تێنەگەن، بەڵام ئەستێرەکانیش دەمودەست درەوشانەوەیان نابینرێت.




گۆڕینەوە.. نەوزاد بەندی

بریا
گۆڕینەوەی سەرۆک هەبووایە
بە ساقی باقی …
کۆمەڵێ سەرۆکمان
بە کۆمەڵێ سەرۆک ئەگۆڕییەوە ..
سەر بە سەر ..
یان بە شتێ باقی ..

تۆ بڵێی هیچ سەرۆکێ ،
ڕازی بێ
عەرشەکەیمان بۆ چۆڵ کا و
ببێ بە
پاشای عێراقی ؟

بەڵکو بە نەوتەکە هەڵخەڵەتێ ..
دووانی هەیە ،
دووانی تر قەرزکا
بۆ لاقی ..

بە ڕاستی بێزار بووین
لە سەد ڕوویی و
هەزار فاقیی ..

ـــنەوزاد بەندی ــــــــــــــ




گەر پۆلیسەکە نەیکوشتابام.. دەقی پەخشان: ڤینۆس فایەق.. وەرگێرانی لە عەرەبییەوە: ڕۆزا حەمە ساڵح

نەفرەت لەو پۆلیسە، گەر لە سەرمی نەدابایە‌، ئەمڕۆ دەمتوانی هەموو شتێکی وڵاتەم بەبیربهاتایەتەوە، کە بیست وپێنج ساڵە دڵی ڕەشی پۆشیوە‌ وبە‌ ئیرادە‌یە‌كی بە‌رزە‌وە‌ خۆی نیشان دەدات، چونکە پێی وایە ئاسۆیەکی نوێ لەچاویەوە دوور نییە، بەڵام هێندەم بیردێتەوە بە ئامۆژگاریی ناو کتێبەکەم کرد، چارشێوەکەم بە‌ سە‌رمدا دا و درزی مەمکم شاردە‌وە، لەگەڵ دایکمدا بۆ بازاركردن لە ناو تارانی پایتەخت رامکرد، کە بە تاسەی پیاسەیەک بووم تیادا لەگەڵ براکەمدا. تاوە‌كو ئەو پۆلیسە کورتەبنەیە لە‌ ناکاو دای بە‌سە‌رمدا.
ئاە‌ براکەمم بیرکەوتەوە، ئەو پۆلیسە لەعنەتیە لە‌ ئە‌ویشی داو لێمی دورخستە‌وە‌، کاتێک دەستمی گرتبوو تاوە‌كو نەمخە‌نە‌ ناو ئۆتۆمبێلی پۆلیسی ئەخلاق و لە‌ گە‌ڵ كارتێكی بە‌لاش بە‌ ڕە‌نگی خۆێن بمنێرن بۆ ئە‌و دونیا.
ئەگەر ئەو پۆلیسە نەفامە‌ ‌ زۆر بە دڕندانە پەلكێشی ناو ئۆتۆمبێلی پۆلیسی ئە‌خلاقی نەکردابام، ئێستا لە‌ ماڵە‌كە‌ی خۆمدا بە كراسە‌ مۆرە‌کەمەوە ‌ دانیشتبووم و قژە ڕەشە درێژەکەم دادە‌ھێنا و دەمکرد بە‌ كە‌زی و لێواری كراسە‌ مارۆنێكە‌مم بە‌ بۆنی گوڵە بە‌یبون و سە‌وسە‌ن وجریوەی چۆلەکە وهاژەیی ڕووبار دەچنی و گوێم لە‌ گۆرانییە‌كانی “خالقی” كە‌ عاشقی دە‌نگیم و” حە‌سە‌ن زیرە‌ك” كە‌ ڕۆژڕێك پێش كوشتنم سە‌ردانی گۆڕە‌كە‌یم كرد دەگرت. ھە‌نوكە‌ لە سپێتیی بەیانیان و قرچە قرچی ئاگری ناو ئاگردانە‌كە‌ی بەر پێم سەرپۆشێکم دە‌دوری، بەڵام نە‌فرە‌ت لە‌و پۆلیسە.
ئه‌گه‌ر ئه‌و پۆلیسه‌ گەمژە‌یه‌‌ به‌و دڕندەییە ڕاینه‌کێشامایه‌، وا بە توندی لێی نەدامایە، منی مرۆڤ وئەوی گیاندارێکی درندەی کوێر بە کەڵبەی گورگەوە پەلاماری نەدابام، ئێستا له‌ ژوره‌که‌مدا دانیشتبووم و سەرم خستبووە سەر کتێبێکی مێژوو، شکۆمه‌نده‌کانی ڕابردووی گەلەکەمم ده‌خوێندەوە‌، دەنگە خنکاوەکانی ئەمڕۆمان، ناڵەکانمان کە سنگمانی گوشیوە و چیرۆکی ئەو چڵە قژەی کە کۆتای بە ژیانم هێنا.
پۆلیسی گەمژە، ئەگەر نەتکوشتمایە، ئێستاکە لە قوماشی خۆشەویستی بۆشاکم بۆ شەش منداڵەکەم کە دمهێنانە ژیانەوە، لە کەتانی بەختەوەری شەڕواڵ بۆ کوڕەکانم و لە پەموی خۆشبەختی کراس بۆ کچەکانم دەدوری، فێرم دەکردن چۆن ژیانیان خۆش بوێت و ڕێز لە مرۆڤایەتیی خۆیان بگرن کە کوشتنی ئاسانترە لە وەستانییان لەبەردەم ئاوێنەیەکدا و ناشرینی ناخیان پێشان بدات.
بەنەفرەت بیت، ئەگەر نەتکوشتمایە، ئێستاکە لە یەکێک لە سوچەکانی ماڵەوەمان دور لە چاوی دایک و باوک و براکەم خۆم حەشاردەدا و لە وشە ئاوریشمیەکان پەیامێکم بە هەموو ڕەنگەکانی پەلکە زێرینە دەنووسی، بە گاڵتە بە خۆشەویستەکەم دەوت خۆشم ناوێت، بە پەلە دەمسڕییەوە و بۆم دەنووسی کە چەندە خۆشم دەوێت و چەندە ئاواتە خوازم لە نێو کۆڵانەکانی شارەکەمان سەقز پێکەوە ون ببین.
ئەگەر ئەو گەمژەیە نەیدەکوشتم، هەنووکە خەونەکانم بە دارتێلی گەڕەکەکەماندا هەڵدەواسی وئاواتەکانم لە ناو گوڵدانی بەختەوەریدا دەچاند و هەموو ڕۆژێک بە روونی وشێنایی ئاوی قەزوین ئاوم دەدان .
ئەگەر چارەنووس لەو ڕۆژە شومە ڕەشەدا ئەو پۆلیسەی نەدەهێنایە سەر رێگەم، ئێستاکە پزیشکێک دەبووم و تێماری نەخۆشەکانم دەکرد، یان پارێزەرێک دەبووم و بەرگریم لە ستەملێکراوەکان دەکرد، یاخود هونەرمەندێکی شێوەکار دەبووم وبە ڕەنگە بێزراوەکان تابلۆی نەفامیتانم دەکێشا، یان گۆرانیبێژێک دەبووم و تراژیدیاکانی ژیانمان دەکردە گۆرانی، یان تەنانەت سەمام دەکرد وەک ئەوەی پێتان بڵێم چەندە مرۆڤم و شایەستەی ژیان و مردنێکم کە شایستەی میهرەبانییەکەم بێت.
ئاە ئەی نەفرەت لێکراو، ئەی پێغەمبەرەکەتان وسێتی بۆ نەکردوون کە لەگەڵ شووشە عەترکان میهرەبان بن، کە ئێمەی ژنین، کە دەڵێت: ” رفقاً بالقواریر”؟
ئەگەر بە پرچم پەلکێشت نەکردابام، ئێستا نەدەبوومە هەزاران پارچە شوشەوە، کە ئەستەمە بۆتان کۆیانبکەنەوە، دەنگم بڵاو نەدەبووەوە ونەدەگەیشتە هەموو مەملەکەتەکەتان کە بە ئێسک و پروسکی شەهیدان هەڵتانچنیوە.
دەبینیت پۆلیسی گەمژە، كە‌ چۆن دەنگم چووە ناو قوڕگی ملیۆنان کەس، توڕەییم چووە‌ ناو دڵیان و ئازارەکانم بوونە شۆڕشێک کە پە‌ردە‌ی لە سە‌ر بۆگەنییە‌كانتان ھە‌ڵماڵی و بۆنی ڕزیوتانی بە هەموو نیشتماندا بڵاوکردەوە و زە‌نگی لە‌ناوچوونتانی بەم نزیکانە پێیە؟

  • لە‌ زاری ژێنا ئە‌مینی، یان “مەهسا ئەمین”ی کوردوە‌.

    وەرگێرانی لە عەرەبییەوە: ڕۆزا حەمە ساڵح




کام نووسین و کام وردەکاریی؟!.. سەدیق سەعید ڕواندزی

بە هۆی دنیای تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە و هەبوونی دەیەها مینبەری گوتن و نووسین، جۆرە فەزایەکی کراوە لە بەردەم هەموواندا هاتۆتە ئاراوە، کە بنووسن و سەرنج و ئایدیاکانیان تێدا بخەنە ڕوو. ئەم فەزا کراوەیە، جۆرە گوتارێکی بەرهەم هێناوە، کە بنەماکانی لە چی گوتن دایە، نەک چۆن گوتن، بەو مانایەی هەموومان دەنووسین و شتێک دەڵێین، بە بێ ئەوەی پێویست و گرنگ بێت، لە ڕووی مەعریفی و ڕۆشنبیرییەوە، یاخود ئیزافەیەک بخاتە سەر گوتاری ڕۆشنبیری کوردییەوە. ئەم بێ بایەخکردنەی نووسین، وەک کایەیەکی گرنگی مەعریفی، هیچ جۆرە شکۆیەک و بەهایەکی بۆ دنیای نووسین نەهێشتۆتەوە، لەو سۆنگەیەشەوە ڕۆژانە ئێمە، بەر سەدەها بە ناو نووسین و وتار دەکەوین، کە بێ قوڵایی و بێ ناوەڕۆک و هەڵگری هیچ ڕەهەندێکی ڕۆشنبیری نین. بە جۆرێک مرۆڤ زۆرجار قێز لە دنیای نووسین دەکاتەوە. لە کاتێکدا نووسین، یەکێکە لە کردە هەرە قوڕس و ئالۆز و هزریەکان. بۆیە هیچ کاتێک نابێ ئەو فەزا کراوەیە، لە پەراوێزی بە ناو هەبوونی ئازادی دەربڕینەوە دڵخۆشمان بکات بەوەی کە هەموو شتێک دەنووسرێت، بەڵکو لەوە گرنگتر هەڵوەستەکردنە لە ئاست ئەوەی دەنووسرێت، چونکە هەموو نووسینێک کە بڵاو دەبێتەوە، دەرەنجام خوێنەر لە خوێنەوە و هەڵسەنگاندنیدا دەبێتە پێوەر و ئەوە دواجار بەهایەک بەو نووسینە دەدات، بەوەی کە چەند پێویستە و ماهیەتی لە چۆن گوتن دایە یان چی گوتن. ئەگەر گوزەرێکی خێرا، بە ناو ئەو دنیا ئاڵۆز و شێواوەی نووسینی کوردی بکەین، ڕۆژانە بەر دەیەها نووسینی کرچ و کاڵ و بێ ناوەڕۆک و لەشکرێک قەڵەم بەدەست دەکەوین، کە هەر تەنها مەبەستیانە شتێک بنووسن، نەک ئەوەی چی دەنووسن. بۆ نموونە: هەیانە، چەند دەردەڵێک بە ناو شیعر بڵاو دەکاتەوە، کەچی لە شکرێک قەڵەم بەدەست، دەکەونە شانامە و ستایشی شیعرەکانی دەکەن، لە کاتێکدا نە زمان، نە وێنەی شیعری، نە شیعریەت و جوانی لە شیعرەکانی ئەو بە ناو شاعیرە نییە، جگە لە قسە ڕێزکردنێک. بڕوام وایە، ئەو خۆشی ڕەنگە پێ شاعیر نەبێت، وەلێ کاتێ دەبینێت، پەسن و ستایش دەکرێت و بەوە ناوی دەبەن، کە شیعرەکانی داهێنەرانەن و جێگای هەموو شتێکیان تێدا دەبێتەوە، ئیدی خۆی لێ دەگۆڕێت و بەردەوام دەبێت لە سەر ئەو دەردە دڵانە، هەیانە ڕابردووی خۆی کە سەردەمانێک بۆ نموونە فەقێ بووە، دەکاتە کەرستەی گاڵتەجاریانەی نووسین، بە بێ ئەوەی بۆ ئەوانیتر هیچ مانایەکی هەبێ، ئەمانە و دەیان و سەدان نموونەی تر، کە ئێمە ڕۆژانە بەریان دەکەوین. ئەم دۆخە لە غیابی ڕەخنەی جدی و شرۆڤەییەوە بەردەوام بوونی هەیە، بە تایبەتیش کە نووسەر و خوێنەری بیرکەرەوەو بە سەلیقە زۆر کەم بۆتەوە، کە حەوسەڵەی ئەوەی هەبێت ئیستێک لە ئاست ئەو هەموو بە ناو نووسینانە بکات. بێگومان هەر وشەیەک کە دەینووسین بەرپرسیاریەتیەکی گەورەی فەرهەنگی و ڕۆشنبیرییە، نووسین دەبێ پەیام و مەبەستێکی هەبێت و شوێنێک لە هزر و دیدی خوێنەران بگرێت، نەک تەنها ڕەشکردنەوەی لاپەڕەکان بێت. نووسەر کاتێ باس و بابەتێک لە نووسینەکەی دەخاتە ڕوو، دەیوروژێنێت، دەبێ لە چاوەڕوانی ئەوەش دابێت، خوێنەرانێک هەبن، لە پەراوێزی خوێنەوەی ئەو نووسینەی ئەو پرسیاریان لادروست بێت و گومان بکەن لەوەی نووسەر دەیەوێت چی بڵێت؟ لەو سۆنگەیەوە، وەک خوێنەرێک دەمانەوێت هەڵوەستە لە ئاست وتارێکی ( زانا ڕەزاق) بە ناوی ( نووسین و وردەکاری) بکەین، بە مەبەستی گفتوگۆ و پرسیار لە چیەتی نووسین. ئەم بەڕێزە، ماوەیەکە لە ڕێی هەندێک کورتە وتاری دووسێ دێڕی، هەر جارە و دەیەوێت وەک مەلای دوانزە عیلم لە بارەی شتێکەوە بنووسێت و وەعز بە هەموومان بدات و گوایە، مەعریفە و زانینمان فێردەکات. کێشەکە لەوە دانییە چی دەنووسێت، بەڵکو گرفتی گەورە لەوە دایە، ئەو بابەتانەی هەڵیان دەبژێرێت، نەک بە نووسینێکی سادە و بێ ناوەڕۆکی چەند ڕستەیی ئەو مافی تەواویان بۆ قسە لەسەر کردن پێ نادرێت، بەڵکو هەیانە پێویستیان بەوەیە، دەیان کتێبیان لە بارەوە بنووسرێت. ئیدی نازانم، ئەم چۆن بوێری ئەوەی هەیە، بەو کورتە بە ناو نووسینانە، قسە لە سەر ئەرز و ئاسمان بکات؟ ئەم بەڕێزە، لە نووسینێکی کورتی دیکەیدا، بە ناوی (نووسین و وردەکاری) کە لە ماڵپەڕی پڕ خوێنەری دەنگەکان بڵاو بۆتەوە، چەندین بۆچوونی سادە و هاودژ دەردەبڕێت وگوایا ڕێنوینی هەمووان دەکات چۆن بنووسن. سەیر و شۆخی لەوە دایە، باس لەوە دەکات، کە ئەوەی ئەم دەیڵێت، تاکو ئێستا کەس نەینوسیوە و بگرە فەیلەسوفە کۆنەکانیش باسیان نەکردووە، لێرەوە کارەساتەکانی دنیای بێ ڕەخنەیی دەردەکەوێت، کاتێ نووسەرێکی گەنج لە کورتە وتارێکدا باس لەوە دەکات کە قسەی جیاوازتر لە فەیلەسوفانی دنیا دەکات و ئەوان مەعریفەی هەموو شتێکیان نەبووە. نووسەر لە دەسپێکی ئەو کورتە وتارەیدا دەنووسێت:(سەرەتا نووسەر دەبێ بە شێوەیەک بیرۆکەکانی بنووسێت پر بێت لە ووردەکاری یانی بە پرۆسەیەکی زانستی ورد بڕوات نەک بە نووسینێک یان نووسینانێک کە خەیاڵێکی کامل بنووسێت یانی خەیاڵە کامڵەکان وورد وورد بێ هەروەها ئەو ووردە ووردەش ڕوون بێت) هەڵبەتە سەرەتای نووسینە کورتەکەی ئەوم وەکو خۆی نووسیوەتەوە، کە ڕەچاوی هێچ ڕێسایەکی خاڵبەندی نەکردووە، کە بۆ هەر نووسەرێک کە بیەوێت بنووسێت، ئەلف و بێی سەرەتای نووسینە ئەمە لەلایەک، لەلایەکی دیکەوە، گەر بە وردی لە سەر ئەو پەڕەگرافە بووەستین، جگە لە قسە ڕێزکردنێک هیچ مانای تر ناگەیەنێت، چونکە بنووسی ئەو دێڕانە، باس لە شتێک دەکات، گومان دەکەم خۆشی درکی پێ بکات. سەرەتا با ئەو پرسیارە بکەین، بیرۆکەی پڕ وردەکاری چییە؟ مەگەر لە دنیای نووسیندا، شتێک هەیە بە ناوی بیرۆکەی پڕ وردەکاری و هەمە لایەنە؟ بێگومان بیرۆکە نانووسرێت وەک ئەوەی ئەو تێی گەیشتووە، بەڵکو گەڵاڵە دەکرێت. بیرۆکەی هەر کارێک، سەرەتا لە داڕشتنی ئایدیایێکی سنووردار و بێ وردەکاری دەست پێ دەکات، پاشان لە میانەی کارکردن لەسەر بیرۆکەکە، ئەو وردەکاریە دەست پێ دەکات. ئەمەی ئەو نووسیویەتی، ڕەنگە ناشارەزایی بێت، لە دنیای نووسین، چونە بیرۆکەی کارێکی زانستی، لە کارێکی ئەدەبی و هونەری جیا ناکاتەوە، دەشێ لە کارێکی ئەندازەیی، زانستی، پزیشکی، بیرۆکەی پڕ وردەکاری هەبێت، بەو مانایەی ڕەچاوی هەموو لایەنەکان بکرێت، بەڵام لە دنیای نووسیندا، هیچ کارێکی ئەدەبی و بگرە هونەریش نییە، بیرۆکەی هەمە لایەنەی هەبێت. نووسینی پەیوەندی بە هێزێکی شاراوەی نێو ناخ و هزری مرۆڤە هەیە و زۆرجار پلانی نووسینی هیچ شتێکمان نەبووە، کەچی بە هۆی ڕووداوێک، کارەسات و دیمەنێک، لە پڕ بیرۆکەی نووسینێکمان لا گەڵاڵە بووە. نووسین، بە تایبەتیش لە دنیای ئەدەبیاتدا، کارێک نییە لە سەرەتاوە بە هەموو شتێکەوە دەست پێ بکات و کۆتایی بێت، بەڵکو سات وایە، لە بیرۆکەیەکەوە، یان ڕووداو و دیمەنێکەوە، یان خەیاڵکردنێک دروست دەبێت. هیچ شیعر و چیڕۆک و ڕۆمانێک نییە، هەر لە سەرەتاوە ناوەڕۆکەکەی بە هەموو لایەنەکانەوە داڕێژرابێت، بە دەیان و سەدان نووسەر هەن، لە میانەی ئەزموونی خۆیان لەگەڵ دنیای نووسیندا، باسیان لەوە کردووە، کە کارەکەیان سەرەتا لە بیرۆکەیەکەوە دەستی پێ کردووە، پاشان درێژ بۆتەوە، یاخود لە دەرەوەی ویستی ئەوان، ڕووداوەکان بەو شێوەیە هاتوون. لە ڕۆمان و چیڕۆکدا، گرێچن هەیە، کە لە خاڵێکەوە دەست پێ دەکات و دواتر وردەکاریەکانی کات و شوێن و ڕووداو، کارەکتەر بینا دەکرێن. نووسین پیشەی زانستی نییە، تا نووسەر بە ئارەزووی خۆی دابنیشێت و نەخشەو کڵێشەی پڕ وردەکاری نووسینەکەی دابنێت، وەک ئەوەی ئەندازیارێک نەخشەی خانووێک بە هەموو پێکهاتەکانییەوە دادەڕێژێت. گۆران ئەگەر سەردانی هەورامانی نەکردبووایە، شیعرێک نەدەبوو بە ناوی گەشتێک بۆ هەورامان، بەو مانایەی ئەو ئەستەم بوو بتوانێت بیرۆکەی پڕ وردەکاری ئەو شیعرە دابڕێژێت. ڕەنگە کەس ئەوەندەی شاعیران، سەروکاریان لەگەڵ دنیای شاراوەی نووسین نەبێت. شاعیران، زۆرجار بە بێ ئەوەی توانا و دەسەڵاتییان بە سەر نووسین هەبێت، ئەوا هێزێکی شاراوە و بزر ئاراستەیان دەکات. هەیانە، بە ساڵ شیعرێک نانووسێت، هەیانە شیعرێک دەنووسێت و تەواوی ناکات و دوای چڵ ساڵ تەواوی دەکات، هەیانە، بیرۆکەی شیعرێکی کورتی هەبووە، کەچی بۆتە قەسیدەیەکی درێژ. هەموو ئەو ئەزموونانە، ئەزموونێک نین لە پێشدا ئامادەسازیی وردیان بۆ کرابێت وەک ئەوەی زانا ڕەزاق تێی گەیشتووە، بەڵکو مامەڵەکردنە لەگەڵ دنیای شاراوەی نووسین. ئەگەر بڕیار بێت، بیرۆکەی ورد و پڕ پلان بۆ دنیای نووسین هەبێت، ئەوا نووسەران و ئەدیبان بە تایبەتی، چیان مەبەست بێت، لە پەراوێزی داڕشتنی بیرۆکەکانیانەوە ئەوە دەنووسن، لە کاتێکدا بە پێچەوانەوەیە. من ساتی وا هەبووە، کاتژمێر دووی شەو، بێدار بوومەتەوە، چونکە لە پڕ بیرۆکەی وتارێکم بە خەیاڵ داهاتووە، یەکێکیش لە سرووشتەکانی ژیانم ئەوەیە، کە مەحاڵە بنووم، قەڵەم و تێنووسم لە ژێر سەرین نەبێت. هیچ بیرۆکەی ئەوەشم نەبووە، بنووسم، چ جای ئەوەی ڕەچاوی وردەکاری بکەم، وەک ئەوەی ئەم بەڕێزە دەیڵێت.ئەم کڵێشازییە بۆ نووسینی وشک و بریشکی ئەکادیمی ڕەنگە، دروست بێت،بەڵام نووسین مامەڵە کردنە لەگەڵ دۆخێکی زۆر تایبەت، کە زۆرجار لە دەرەوەی ویست و دەسەڵاتی نووسەرە. هەر لە درێژەی ئەو نووسینە کورتەیدا، نموونەی سەیرو سەمەرە دەهێنێتەوە و دەنووسێت :( کاتێ ئێمە خەڵکی فێری بەڵێ و نەخێر دەکەین، دەبێ فێری ئەوەشیان بکەین بۆ چ شتێک بەڵێ بڵێن و بۆ چ شتێکیش نەخێر بڵێن و ئەمەش بە ووردەکارییەوە یەک شتیش ئەوەیە واقیع گۆڕینیش پرۆسەیەکە، ووردە ووردەیە) هەروەها دەنووسێت:( ئەوەی من دەیڵێم کەس نەیگوتووە نە لە پێشوو، نە لە ئێستاشدا تەنانەت فەیلە سوفەکانیش ئەمەیان نەگووتووە) بێگومان ڕاست دەکات، چونکە تا ئێستا کەس بوێری ئەوەی نەبووە، قسەی لەو شێوەیە بکات. ئاخۆ کەس تا ئێستا، قسەی سەیرو سەمەرەی لەو جۆرەی کردووە؟ ئەمە لەلایەک، لەلایەکی دیکەوە، مەگەر ئەرکی ئێمە ئەوەیە خەڵک فێری بەڵێ و نەخێر بکەین، یان خۆیان هوشیاری هزری ئەوەیان هەبێت، فێری بەڵێ و نەخێر بن؟ ئایا مرۆڤ توتییە، تا ئەوەی کەسێک چی وت هەمووان دووبارەی بکەنەوە؟ بەڵێ و نەخێر لە هیچ شتێکی ژیاندا، ڕەها نییە بەڵکو ڕێژەییە، ئەوە مرۆڤە دەبێ خۆی فێری ئەوە بێت، چۆن بڕیار دەدات و لە چ کاتێک بەڵێ و لە چ کاتێکی دیکە نەخێر دەڵێت. مەرج نییە ئەوەی لای تۆ بەڵێ بێت، لای بەرانبەرەکەشت هەمان شت بێت. دەبێ مرۆڤەکان خۆیان هوشیاری ئەوەیان هەبێت و درک بکەن، کە گوتیان نەخێر بۆچی دەبێ بڵًێن نەخێر و کە وتیشیان بەڵێ، بۆچی دەیانەوێت بڵێن بەڵێ. ئەوانەی دەیانەوێت خەڵک فێری بەڵێ و نەخێر بکەن نەک خۆیان فێری بن، ئەوانەن کە دەیانەوێت میللەتێکی مێگەل و دەسەڵاتێکی دیکتاتۆر و ستەمکار هەبێت. ئەم جۆرە لە کردەی بەڵێ و نەخێر بێگومان، ئەو دۆخە دێنێتە ئاراوە. کاتی خۆی سەددام وتەیەکی هەبوو دەیگوت:(گەر سەددام گوتی واتا گەلی عێراق گووتی ) بۆیەشە بینیمان لە هەمووهەڵبژاردنەکاندا، لە سەدا سەدی دەنگەکانی دەهێنا. نابێ مرۆڤ لە سەر ئەو بنەمایە فێر بکەین، کە من چیم ویست، ئەویش ئەوەی بووێت. بەڵکو دەبێ خۆی ئازاد بێت لە بیرکردنەوە و هەڵبژاردن. ئەم جۆرە کولتوورە کە لە ڕۆژهەڵات باوە، هەمیشە مایەی نەهامەتی بووە بۆ ئێمە، چونکە بەردەوام نەمانتوانیوە گوتارێکی جیاواز بەرهەمبێنین. مرۆڤ دەبێ خۆی فێری هەموو شتێک بێت لە ژیان، بە تایبەتیش کاتێ قۆناغی منداڵی دەبڕێت. هەڵبەتە ئەمە بەو مانایە نییە مرۆڤ پێویستی بە ئامۆژگاری نەبێت، بەڵکو بەو مانایەی دەبێ خۆی سەربەست و ئازاد بێت لە هەڵبژاردن و ڕەت کردنەوە. هەر لە نووسینێکی دیکەی کورتیدا، زانا رەزاق باسی داهێنان دەکات و دەنووسێت:_( داهێنان جاری یەکەم زەحمەتە دووەم جارو سێیەم جار ئاسان دەبێت) ئەم برادەرە، وا لە داهێنان گەیشتووە، کە کارێکی زۆر ئاسایی و ڕۆژانەیی بێت و هەموو کەسێکیش دەتوانێت داهێنەر بێت، بێ ئاگا لەوەی داهێنانەکان یەکجار لە ژیان دێنە ئاراوە و ئەوانی دواتر هیچ بەهایەکیان نییە. مەگەر لە دوای گۆران دەیان شاعیری دیکە، شیعری ئازادیان نەنووسی؟ بۆچی تەنها گۆران بە نوێکەرەوەی شیعری کوردی و داهێنەری شیعری ئازاد دەناسرێت؟ چونکە لە بنەڕەتدا داهێنانەکە هی ئەو بوو، بۆیە ئەوە نییە داهێنان هەموو کات و سەردەمێک، هەموو ڕۆژگار و قۆناغێک، لە هەموو ڕووێکە بێتە ئاراوە، یان کەینێ ویست و مەبەستمان بوو، داهێنان بکەین. ئەم شێوە تێڕوانینە بۆ داهێنان تەنها لە خەیاڵی ئەودا هەیە. دواجار دەڵێم هیوادارم وردترو بە دیقەتتر بێت، لەو وتارانەی لەمەو دوا دەیاننووسێت، بۆ ئەوەی بزانێت خوێنەرانێک هەن، دەخوێننەوە و هەڵوەستە دەکەن و پرسیاریان لادروست دەبێت، هەروەها ڕەچاوی خاڵبەندیش بکات و بەهەڵە بە کاری نەهێنێت، چونکە ڕستە هەیە، پرسیاری تێدا نییە کەچی نیشانەی پرسیاری بۆ دا ئەنێت، هەیانە سەرسوڕمان نییە، کەچی نیشانەی سەر سوڕمانی بۆ دا ئەنێت .

سەرنج: نووسین و وردەکاری، کورتە وتارێکی (زانا ڕەزاق) ە لە 16/9 لە ماڵپەڕی دەنگەکان بڵاوبۆتەوە.




ده‌سته‌چیله‌یێك شیعری ئه‌رمه‌نی.. و: نه‌ژاد عزیز سورمێ

• كه‌وانه‌ی مانگ
ئا . ئه‌سڵان(1)

بێ هه‌ست و خوست پێكگه‌یشتین
ده‌رگای سێبووریمان لێ به‌سترا
كزه‌ڕۆشنایی سه‌فه‌ر
كه‌وانه‌ی مانگی گۆشه‌ی خه‌ڵوه‌ت
له‌ ئاسمانا
تینوو بوو
یادگارییه‌كانی ده‌نووسی ..

دوو چاوی گه‌وره‌
ڕووبه‌ڕووی چاوه‌كانم
بۆچی كز بوون و
ناكاو پێكه‌نین و گڕژینه‌وه‌ ؟
دوو پیاڵه‌ی سپی
له‌سه‌رخۆ شكان
ئه‌ستێره‌ی سه‌حه‌ر
جوانه‌ئه‌سپی ، سپی خۆی تاودا ..
كه‌ گوڵی لێوی پشكووت
ئه‌ستێره‌یێ له‌ ئاسمان
به‌ سه‌رسامییه‌وه‌ داڕژا .

• ده‌نگی خوێن
ئا . ئه‌سڵان
نه‌ ئه‌ستێره‌ی به‌ربه‌یان بوو
نه‌ مانگ
چاوی تۆ بوون
به‌ چاوه‌كانم پێكه‌نین ..

نه‌ شایی بوو نه‌ ئاهه‌نگ
ده‌نگ و ئاوازی خوێنی من بوو
له‌ژێر پێی تۆدا
ئاوزنگی ده‌دا ..
نه‌ باڵدارێ بوو
نه‌ خه‌ون
سێبه‌ری تۆ بوو ڕۆیی
تا جارێكی دی دڵه‌كه‌م
هه‌لا هه‌لا كات .

• مۆتـه‌كـه‌
زۆرایر میرزاییان(2)
ئاسمان مووه‌كانم ڕاده‌كێشێ
زه‌مینیش خۆی به‌ له‌شم هه‌ڵواسیوه‌
منیش په‌نا ده‌به‌مه‌ به‌ر دڵی شه‌و
له‌ هانام بێ ..
هاواری من ،
كه‌ وه‌ك گڕیی ئاگر كڵپه‌ ده‌كا
یه‌كه‌م قرچه‌ی سووتان
له‌ هه‌نییه‌ی سڕم ده‌چه‌قێ ..
زمانی مه‌شخه‌ڵداری شه‌و
ڕێڕه‌وه‌ ڕۆشنه‌كان ده‌لێسێته‌وه‌ ..
به‌ڵام من خلۆر ده‌بمه‌وه‌
له‌ ناو پێچی گه‌رده‌لوولدا خلۆر ده‌بمه‌وه‌
ده‌سته‌ قوڕاوییه‌كانیشم
به‌ ده‌م و چاومه‌وه‌ گرتووه‌ .

• پـاسـه‌وان
ئارشاویر مه‌گه‌ردیچ(3)
دێرزه‌مانێكه‌ هه‌تاو
به‌ چه‌كووشی په‌لكه‌زێڕینه‌ی ڕه‌نگینی
ئه‌شكه‌وتێكی بۆ دروست كردووم
هه‌موو ماڵ و ده‌وڵه‌تی من
به‌ دیواری ئه‌شكه‌وته‌وه‌
چوار وێنه‌یه‌ ،
چوار وێنه‌ی پارچه‌ پارچه‌ :
خاك ، برسی و گۆشه‌گیره‌
ئاو ، به‌ لێوی وشك هه‌ڵاتوو
ئاگر ، به‌ چاوی بێ ڕوناهی
با ی بریندار ،
له‌سه‌ر پێخه‌فدا كه‌وتووه‌ ..
له‌ ده‌روازه‌ی ئه‌شكه‌وته‌كه‌م
گوڵبه‌ڕۆژێ پاسه‌وانه‌
به‌رابه‌ر
هێرشی خۆر وه‌ستاوه‌ .

• سه‌ت ساڵی تر
گالۆست خانس(4)
سه‌ت ساڵی تر
یه‌كێ دێت و ده‌ڵێت :

  • لێره‌
    له‌سه‌ر ڕووی ئه‌م كاغه‌زه‌
    له‌ هه‌ناسه‌ی ئه‌م خاكه‌دا
    له‌ خانوویه‌كی ئه‌م كۆڵانه‌ خواره‌دا
    مرۆڤێ ده‌ژیا
    به‌ دڵێكی گه‌وره‌
    به‌ هه‌ستی پاك و پیس
    به‌ عه‌شقی یه‌كڕه‌نگی و به‌ بێ وه‌فایی
    به‌ پێی ماندووی نه‌سایه‌وه‌
    به‌ ده‌ستی بۆ ئاسمان به‌رز
    به‌ چاوی بۆ تیشك شێت
    به‌ گفتوگۆ و قسه‌ی ناخۆش
    مرۆڤێ ده‌ژیا
    مرۆڤێ
    هه‌موو شتێ به‌ كه‌چ تێده‌گه‌یشت
    له‌باتی نان
    تریفه‌ی ئه‌ستێره‌ی ده‌جووی
    گردی به‌ پێیان وه‌نه‌بوو
    له‌ جیاتی جه‌سته‌
    گیانی ئافره‌تی ده‌ویست ..
    ئه‌وه‌ی خۆش ده‌ویست لێی بێزار بوو
    وه‌ك ئاده‌مزادێكی سه‌رڕاست
    ڕێی گرتبوو
    هیچ وه‌ختێ كڕنۆش بلردنی نه‌ده‌ویست ..
    ئا ئه‌و مرۆڤه‌ی
    سه‌ت ساڵ له‌مه‌وبه‌ر ژیاوه‌
    ئه‌و مرۆڤه‌ دلێرانه‌
    ئاوازی زوڵمی بیستووه‌ و
    وتوویه‌تی :
    سه‌ت ساڵی تر
    یه‌كێ دێت و ده‌ڵێ :
    لێره‌
    له‌سه‌ر ڕووی ئه‌م كاغه‌زه‌
    مرۆڤێك ده‌ژیا
    ئینسانی خۆش ده‌ویست
    هه‌موو شوێنێكی پشكنیوه‌ و
    تاڵی چه‌شتووه‌
    له‌ ته‌واوی ڕێبوارانی پرسیوه‌
    به‌ڵام لای هیچ كه‌س
    له‌ هیچ كوچه‌یێ
    ناو ونیشانی (عه‌داله‌ت)ی نه‌دۆزیوه‌ته‌وه‌ .

(1) ئا . ئه‌سڵان ، شاعیرێكی ئه‌رمه‌نییه‌ ساڵی 1907 له‌دایك بووه‌
له‌ زۆربه‌ی ڕۆژنامه‌ و گۆڤاره‌كاندا شیعری بڵاو كردووه‌ته‌وه‌
به‌ تایبه‌به‌تی له‌ گۆڤاری (واردزنونه‌د)دا
و به‌ یه‌كێك له‌ شاعیره‌ له‌پێشه‌كانی ئه‌رمه‌ن داده‌نرێ .

(2) زۆرایر میرزاییان ،1916 له‌ دایك بووه‌ ، میرزاییان جگه‌ له‌وه‌ی
شاعیر بووه‌ ، چیرۆكنووس و وه‌رگێڕیش بووه‌ . چه‌نین به‌رهه‌می ناوازه‌ی
كردووه‌ به‌ ئه‌رمه‌نی له‌وانه‌ چوارینه‌كانی بابا تایه‌ری هه‌مه‌دانی .
(3) ناوی ته‌واوی ( ئارشاویر مه‌گه‌ردیچیان)ـه‌ 1913 له‌دایك بووه‌ .
(4) گالۆست خانس ، 1910 له‌دایك بووه‌ ، یه‌كه‌مین به‌رهه‌می 1928 بڵاو كردووه‌ته‌وه‌ .

(*) كۆی شیعره‌كان له‌ ژماره‌ (11) ی ئۆردیبه‌هه‌شتی ساڵی 1349ی
هه‌تاوی گۆڤاری (سخن)ی فارسی تایبه‌ت به‌ ئه‌ده‌بیات و كولتوور
كراون به‌ كوردی .




ژیان بە جووتێ نەعلەوە.. نەوزاد بەندی

ساڵانێکە خۆم حازر ناکەم بۆ زستان ..
نە نەوت ئەکڕم ..
نە کومبار ..
نە گوێز‌ ..
نە دەستکێش و گۆرەوی خوری ..
وەک ئەوەی هیچ ڕووی نەدابێ ،
بە تەنیشتیدا ڕەت ئەبم ..
ساڵانێکە خۆم حازر ناکەم بۆ بەهار ..
نە جلی کوردی ..
نە کڵاشی پەڕۆ ..
نە سەیران …
وەک چۆن خەڵک خۆیان حازر ناکەن بۆ سەری مانگ ..
وەک چۆن سەری مانگ هیچی پێ نییە بۆ خەڵکی ..
وەک نائومێدبوونی خەڵک له پەرلەمان ..
وەک چۆن ئازادی هیچی پێ نیە بۆ خەڵکی ..
ئاوا ساڵانێکە ، خۆم حازر ناکەم بۆ سەری ساڵ ..
نە سەفەر ..
نە ئاهەنگ ..
نە پیاسە ..
وەک چۆن خەڵک نائومێد بوون لە شۆڕش ..
وەک چۆن شۆڕش کۆمەڵێ بازرگانی پشتا و پشتی خستە کۆڵی خەڵکی ..
وەک چۆن خەڵک ، خۆیان حازر نەکرد بۆ هەڵبژاردن ..
وەک چۆن هەڵبژاردن خەڵکی لە هەموو هیوایەک داڕنی ..
وەک چۆن مناڵ خۆی بۆ مەکتەب حازر ناکا ..
وەک چۆن زانکۆ ، ووڵاتی پڕ کرد لە خاوەن بڕوانامەی بێ ئیش ..
وەک چۆن شەقام بوو بە ژێر عەرەبانە و سواڵکەرەوە ..
وەک چۆن مزگەوت تەنها کوشکێکی ڕەنگا و ڕەنگ بوو ، خاڵیی لە باوەڕدار ..
وەک چۆن باران خۆی دزییەوە لە پاییز ..
وەک چۆن بەهار گیرفانەکانی پڕ بوون لە قالۆنچە ..
ئاوا ساڵانێکە خۆم حازر ناکەم بۆ نیشتمان ..
هیچ شەقامێکی بانگم ناکا بۆ پیاسە ..
خۆم بۆ هیچ ئاهەنگێکی حازر ناکەم ..
شەوان تەماشای هەواڵی ئەلجەزیرە ئەکەم ..
سەیری درامایەکی ئینگڵیزی ئەکەم ..
تەماشای شەقامەکانی ئەستەنبوڵ ئەکەم ..
وەک چۆن ئیبراهیم ئەمین باڵدار دوای ئەوەی هەموومانی فێری خوێندەواریی کرد ، لە غەریبیی مرد ..
وەک چۆن حاجی قادری کۆیی ، دوای ئەوەی هەموومانی فێری نیشتمانپەروەریی کرد ..ڕۆحی لە تورکیا کێشرا ..
وەک چۆن نالی ، لە ئەستەنبوڵ نەگەڕایەوە ..
وەک چۆن ئەمین فەیزی لە خانەی پیرانیی غەریبیی ، گیانی بەخشی ..
ئاوا خۆم بۆ هیچ هەواڵێکی بە پەلەی کورد حازر ناکەم . ..
هیچ گۆڤارێکی ناتوانێ قژی سەرنجێکم داهێنێ..
خۆم بۆ وادەی دابەشکردنی هیچ کتێبێکی حازر ناکەم ..
هیچ نوسەرێکی هەستی شانازیم تێدا ناوروژێنێ ..
خۆم بۆ بینینی هیچ کچێکی حازر ناکەم ..
ناتوانم شیعر بۆ هیچ دیمەنێکی بنوسم ..
گۆرانییەکانی تەریقم ئەکەنەوە..
ئەوەی ئەیبینم هەر تەنەکەی خۆڵە ..
بۆگەنی زبڵ دیارترین داهێنانە لێرە ..
من بۆگەنی زبڵ بوومایە خۆم کاندید ئەکرد ،
دەنگی ملیارێک مێش مسۆگەر بوو ..
ئاوا خۆم بۆ شەوچەرەی پاییز‌ حازر ناکەم ..
لە پەنایەکا بە دیار گوگڵ ترانسلەیتەرەوە ،
خۆم به زمانێکی ئەنگلۆ سەکسۆنیەوە سەرقاڵ ئەکەم ..
هیچ شەوێ خۆم بۆ خەوتن حازر ناکەم ..ئاخر لێرە خەون به چییەوە ببینم ؟
وەک چۆن دادگاکان پڕ بوون لە تەڵاق ..
وەک چۆن دەریاکان پڕ بوون لە کوردی خنکاو ..
وەک چۆن شەقامەکانی دنیا ، پڕ بوون لە کوردی بێ ئیش ..
وەک چۆن مەدفەع و فڕۆکە و درۆنەکانی دنیا ، بەیانیان دەستنوێژ هەڵئەگرن و خۆیان بۆ کورد حازر ئەکەن ..
وەک چۆن هەرچی کافر و خەلیفەی دنیایە ، چێژ لە کوشتنی کورد ئەبینن ..
وەک چۆن کورد خۆیشی ، سەگ ببینێ کورد نەبینێ ..
ئاوا لە هیچ شتێکا خۆم بۆ کورد حازر ناکەم ..
لە بیابانێکدام ، لمێکی زۆری لێ ڕژاوە ،
ئیتر خۆم بۆ چی حازر کەم ؟
لەجیاتی لە ڕۆژەکاندا بژیم ، وەک سەهۆڵفرۆشێکی بێ ئیش ، خولەک و سەعاتەکان ڕیز ئەکەم و .. بێ ئەوەی خۆمیان بۆ حازر کەم ، ئەتوێنەوە ..
چێشتەنگاو ، خۆر ڕمێ بەرز بۆتەوە و
من لەناو پێخەفدا ئەتلێمەوە …
وەک چۆن جەنڕاڵی پاییز لە خوێنی خۆیدا ئەتلایەوە ..
وەک چۆن حەسەنی قزڵجی کەس نەیزانی چی بەسەرهات ..
وەک چۆن کۆڵبەرەکان لەسەر تاوێرە بەردەکان ، زۆرانبازی لەگەڵ نانا ئەکەن ..
وەک کارەبا …
وەک جامی ڕەشی ئوتومبیل ..
وەکو تیرۆر ..
وەک ئۆپۆزیسیۆنی درۆزن ..
وەک یەکگرتنەوەی هێزەکانی 70 و 80
وەک ئیسلامیی بە خوێنی سەری یەکتری تینوو ..
شتی تریش ..

ـــنەوزاد بەندی ـــــ




یەکێتی بە بەردێک دوو پۆستی لەدەستی پارتیا کوشت.. سامانی وەستا بەکر

سەرەتای گەمەکە:
ئەگەر کەمێک بەووردی لە دیمەنی شانۆی هەڵبژرادنی سەرۆک کۆمار بڕوانی ئەتوانرێ بە ئاسانی لایەنی سەرکەوتووی شانۆکە ببینرێ و هەرئەوەشنا بەڵکو ئەتوانرێ لەوەش تێبگەی کە سیاسەت چ زەلکاوێکە.

ی.ن.ک و سەرۆکەکەیان زۆر بە سانایی ی.ن.ک گەمەیەکی زۆر زیرەکانەیان کردوو و توانیان بەجۆرێک پ.د.ک فریووبەن کە نەک بەس تەنها پۆستی سەرۆک کۆماریان لێبردنەوە و جارێکی تریش مۆری موڵکی یەکێتی پێوەنایەوە، بەڵکو بەجۆرێک گەمەیان کرد کە پارێزگاری داهاتووی کەرکوکیش ئەگەر جارێکیتر بۆ کوردبێ ئەوا هەر بۆ ی.ن.ک ئەبێ.

سەرەتا یەکێتی باش ئەوەی ئەزانی کە سەرۆکی پ.د.ک هەمیشە شەری کۆنە قین ئەکات و شکستی پێشووی فواد حسێنی بەرامبەر د.بەرهەم ساڵح لەبیرناچێ و بەهیچ جۆرێک بەئاسانی ڕێگە بە هەڵبژاردنەوەید. بەرهەم نایەن، هەربۆیە بۆیە بە مسۆگەرکردنی ئەو پۆستە د. بەرهەم ساڵحیان وەک کەپشی فیدا لەدژی خواستی سەرکۆی پارتی دیاریکرد.

کەواتە ئەمەیان بۆ کرد؟
ئەوان باش لەوە تێگەشتبوون و ئەیانزانی کە هەر کەسێک بەربژێر و دیاریبکەن بێ هیچ گومانێ ڕکابەرێکی پارتی بەرامبەر دیاری ئەکرێ، بۆیە ئەبوو ئەو کاندیدە د. بەرهەم ساڵح بێت، کە بەهیچ جۆرێ شانسی متمانە وەرگرتنی پارتی و سەرۆکەکەی نابێ، لەهەمان کاتیشا ترسێکی زۆر لەدڵی پارتی و سەرۆکەکیا دروست ئەکات، بەجۆرێک کە ئەبێتە شورەییەکی گەورە ئەگەر دووجار بەرامبەر هەمان کاندید شکست بهێنن، ئەوەش وا لە پ.د.ک و سەرۆکەکەیان ئەکات کە بۆ دەربازبوون لە شکست داوای کشانەوەی د. بەرهەم ساڵح بکەن، لەبەرامبەریشا هەر کاندیدێکیتر ی.ن.ک دیاریبکات ئەوان دەنگی پێئەیەن، ئەمەش نهێنی ئەو گەمەیە بوو کە یەکێتی کاری لەسەر ئەکرد.
بەو جۆرە ی.ن.ک پۆستی سەرۆک کۆمار هەر لای خۆیان ئەهێڵنەوەو بۆ جاری چوارەم، بەڵام ئەمجارەیان بە ڕەزامەندی پارتی و سەرۆکەکەیان مۆری مۆرکی یەکێتی بوونی ئەو پۆستە بەدەستی خودی پارتی و سەرۆکەکەی لە کۆشکی کۆماری عێراق بۆ یەکێتی ئەنەخشێنن، سەرنجامیش یەکێتی کاندیدە دڵخوازەکەی خۆیان و گەیاندنی پوری سەرۆکی یەکێتی وەک خانمی یەکەمی عێراق بە کۆشکی کۆماری بەدەستئەهێنن، بەمەش ئەوترێ زیرەکی ئەگەر وا بیریان لێکردبێتەوە.

خواستی ی.ن.ک یان بنەماڵە؟
بۆ یەکێتی و سەرۆکەکەی بێگومان کەسێک لەبنەماڵەی خۆیان باشترە تا هەر بەربژرێکیتر، بەتایبەتی ئەگەر ئەو کەسە هاوسەری کارگێڕی مەکتەبی سیاسی حیزبەکە و مێردی پوری سەرۆکی حیزبیش بێت، نابێ ئەوەش لەبیر بکرێ کە کچانی ئیبراهیم ئەحمەد هیچ کاتێ کەیفیان بە خێزانی د. بەرهەم ساڵح نەهاتووەو ناشیەت، پێشتریش ناڕەزای زۆریان هەبوو وە ڕێگری زۆریان کرد تا ڕێگەنەیەن ببێتە خانمی یەکەمی عێراق، بەڵام ئەو کاتە ناچاربوون چونکە د. بەرهەم ساڵح بەربژێری پەسەندکراوی زۆربەی لایەنە عێراقییەکان بوو.

ئەگەر لەسەرەتاوە ی.ن.ک د. لەتیف ڕەشیدی کاندید کردایە بۆ سەرۆک کۆمار هیچ گەرەنتیەک نەبوو بۆ سەرخستنی بۆ ئەو پۆستە، بەڵام زیرەکانە و وەک بەربژێری سەربەخۆ ڕێگەیان لێنەگرت، بەڵام هیچ کاتێکیش وەک کاندیدی ئەو حیزبە ڕەفزیان نەکردەوە، بەڵکو تەنها ئەیان ووت تاکە کاندیدی ئێمە د. بەرهەمە، ئەمەش بەو واتایەی کە ئەو حیزبە بەئاگری سوتاندنی شانسی د. بەرهەم ساڵح ڕێگەی بەردەمی د. لەتیف ڕەشیدی ڕووناک ئەکردەوە.

یەکێتی چی تریشی بردەوە؟
ی.ن.ک بەم کارەی تەنها پۆستی سەرۆک کۆماری بۆ خۆی قۆرخ نەکرد، بەڵکو کارێکی کرد کە بەربژێرە دڵخوازەکەیان لەلایەن پارتی و سەرۆکەکەیانەوە وەک کاندیدی ناچاری پارتی دیاری بکرێ بۆ ڕێگری کردن لە هەڵبژاردنەوەی د. بەرهەم ساڵح، بەوەش یەکێتی نەک هەر سەرۆک کۆماری بردەوە، بەڵکو یاریەکەی بەجۆرێک زیرەکانە کرد کە لەپۆستەکانی تری حکومەتی داهاتوو بێبەش نەبێ، لەهەمان کاتیشا پۆستی داهاتووی پارێزگاری کەرکوکیش هەر بۆ ئەو حیزبەبێت.
لە نەخشە ڕێگای بەرەو کۆشکی کۆماری ی.ن.کوردستانا بەجۆرێک پ.د.ک فریویرا کە بەربژێرە دڵخوازەکەی یەکێتی و سەرۆکەکەیان وەک بەربژێری دڵخوازی پارتی و سەرۆکەیان دەستنیشان بکرێ، بەجۆرەش لە داهاتووا ی.ن.ک داشی سوارئەبێ، ئەتوانێ شەڕی ئەوە بە پارتی بفرۆشێ کە پۆستی سەرۆک کۆمار بەدڵ و خواستی پارتی و سەرۆکەکەیان بووە، بۆیە لەبەرامبەرا ئەبێ پۆستی پارێزگاری کەرکوک بۆ یەکێتی بێت، واتە ی.ن.ک و سەرۆکەکەیان بە بەردێک نەک دوو چۆلەکە بەڵکو دووجار پ.د.ک و سەرکۆکەکەشیان کوشت.

سیمای سیاسەت:
لە کۆی جیهانابەشێوەیەکی گشتی نە سیاسەت کارێکی بێ نیشانەی پرسیارە، نە سیاسەتوانانیش خەڵکانێکی بێ گومانلێکراون، ئەم نێسانەی پرسیار و گومانەش لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکیتر ڕێژەکەی ئەگۆڕێ، تا لە ڕۆژهەڵات نزیک ببیتەوە ڕێژەکە زیائەکا، وە لە عێراق و هەرێمی کوردستان ڕێژەکە بەجۆرێک بەرزە تەنانەت خودی سیاسیەکان لە مێدیاکانەوە باس لە گومان و نیشانەی پرسیار لەسەر ئەو ئەزموونە ئەکەن کە خۆیان خوڵقێنەر و بەڕێوەبەرین.

یەکێک لە نەشارینیەکانی سیاسەت ئەوەیە کە شوێنێک نیە بۆ متمانە بوون و باوەڕکردن، بۆیە هەمیشە مرۆڤە ڕاستگۆو بێ فێڵ تەڵەکەکان تیایا شکست ئەهێنن.
براوەی سیاسەت ئەوانەن کە هەمیشە لەیەک کاتا دوو ڕوو، دوو زمان و دوو دیویان هەیە.
لەسیاسەتا گرنگ نیە چەن وە بەچی پێبکەنی، گرنگ ئەوەیە لەکۆتاییا پڕ بردڵی خۆت پێبکەنی، تاکە ڕێگاش بۆ ئەمە تەنها درۆ، فێڵ، تەڵەکەبازی، فریودان، فرۆشتنی نزیکترین هاوڕێکان بۆ کڕینی کورسی زیاتر.

سامانی وەستا بەکر
١٤-١٠-٢٠٢٢
سوید-ستۆکهۆڵم




سەمای پەنجەکان.. نوسینی: نەوشیروان ئازاد

بە جوڵەی سەری پەنجەکانی.. ئەو ئارامیەک دەبەخشێتە ڕۆحە ماندوەکان ، ئەو بەسەمای پەنجەکانی خشنودیەک دەبەخشێتە گوێگرەکانی .. تۆ لەکوێ بیت ئەو لەوێیە .. ئەو هونەرەکەی بەتەنیا لەماڵەکەی خوێدا قەتیس نەداوە ، دێتەسەر شەقام و بەهەموو میللەت دەڵێ …خەڵکینە جەم بن ..ئارام بن …گوێبگرن ژیان چەن بەچێژە چەند خۆشەئەگەر بەخۆشەویستیەوە لێی بڕوانن و گوێبیستی بن . ئەو جیاوازلەدەستگێڕەکانی ناوبازاڕ ..جەنجاڵی ناداتەژیان..بەسەری پەنجەبزۆزەکانی ئازارەکانی ناخی خۆی دەکات چەپکێ سەمفونیای خۆشەویستی تا ئاسودەگی بکاتەوە بەبەر گیانەماندوەکاندا…

حەمیدی جوان جەمیدی هەمیشە لەدڵاشیرین ..لەدایک بوی گوندەجوانەکەی ئاوەکورتێ و دانیشتوی ئێستای بازیان …دەرچوی پەیمانگەی هونەرەجوانەکانە ئەو پتر لەپەنجا خەڵاتی جوراو جۆر ی وەرگرتوە..ئەو دەیان شارو شارۆچکەی نیشتمان گەڕاوەو لەسەرشەقامەکانی ئەرمینیا و تورکیان و زۆرێک لەشارو شارۆچکەکانی نیشتمان..میوزیکی ژەنیوە ئەو میوزیکی لەستۆدیۆکانەوەگواستۆتەوەبۆ سەر شەقام ،تالەنزیکەوە تێکەڵ بەڕۆحی هەژارو ماندوەکانی شاربێت …ئەولەوجێگەیەیە کەتۆ لەوێیت …ئەو دەروێش عبداللەی سەردەمە…..بەڵام داخەکەم ئەوخەڵکەی کە بۆیاندەژەنێ هەمان خەڵکی سەردەمەکەی دەروێش عەبدوڵان …

ئەوەندەم بیست لەمۆسقاو خرۆشی ڕۆحی بێگانە…

میزاجی کوردەواریم تێکچوە دەروێش عبدوڵا ..

دەخیلت بم دەسا بەو ئای ئای و لاوک و حەیرانە…

سکاڵایەک لەگەڵ ڕۆحی کڵۆڵم کە…

Nawshirwan Azad




بیرەوەریەکانی فەقێیەکی گوومڕا…31.. شەماڵ بارەوانی

بەشی سی و یەک/

فەقێیەکــی چــاوچنۆک..!

کاتێک فەقێ بووم و لە حوجرە و خوێندنی ئیسلامی دەمخوێند، هەموو ساڵێک، کاتێک کە مانگی ڕەمەزان دەهات، من و هاوڕێ فەقێکانم بەسەر دێیەکان دا دابەش دەبووین.
لە یەکەم ڕۆژی مانگی ڕەمەزانەوە، تایەکەم ڕۆژی جەژن لەوێ دەماینەوە و نوێژی تەراویحمان بۆ ئەنجام دەدان و وتاری عەسرانەی ڕەمەزانمان بۆ دەدان، جا جاری وابوو هەندەک لە فەقێیاکان هەرلەناو شاری هەولێر لە یەکێک لە مزگەوتەکان ئەو مەڵایەتیەی ڕەمەزانێمان دەکرد.
ئینجا ئەو خەڵکەی دێ، یان شار، لە بەرامبەردا زەکات و سەرفیترە و خێر و خێراتیان پێدەداین.
بەینی خۆشمان بیت، هەرکاتێک مەڵایەک پێی بگووتباین وەرن بڕۆن بۆ فلان دێیە، هەندەک لە فەقێیەکان، یەکسەر بیرمان بۆ گیرفان و پاره دەڕۆیشت و خێرا و بەر لەهەر شتێک دەمان پرسی: چەورە، یان، نا؟ چەند ماڵن؟ خەڵکەکە سەخی و دەستکراوەن، یان قرچۆک و چاوچنۆکن؟

ئەوەش بەینی خۆمان بیت، منیش لە کاتی فەقێیاتیم، بە فەقێیەکی تۆزەک قرچۆک و چاوچنۆک ناسراو بووم. فەقێکان وایان پێ دەگووتم، هەرچەند ئەوەم زۆر پێ ناخۆش بوو کە وایان پێ دەگووتم. چونکو من هەرگیز خۆم وا نەدەبینی و دانم بەوە دانەدەنا.
هاوڕێ فەقێکانم زۆرجار پێیان دەگووتم: تۆ قەناعەتت نییە، قەناعەت!
ئێ کاکە فەقێیەکی برادەرم هەبوو، ساڵەکی لە مەڵایەتی ڕەمەزانێ، زیاد لە دەفتەرێک دۆلاری وەرگرت، لەناو شاری هەولێر و بە زمانە عەشایەری و بازاڕیەکەی دەڵێت:ڕێک ڕۆیشت ژنەکی بەو زیاتر لەو دەفتەرە دۆلارە ئازیزە هێنا.
منیش لە دێیەکی لای دەڤەری خۆشناوەتی و شەقڵاوەی، دێیەکی لە خۆم چاوچنۆک و قرچۆک تر، سەت دارت لێ بدابان دینارەکیان لێ بەرنەدەبوویە و مەلاکان لە پانزەی ڕەمەزان و ئەو ناوە باسی سەرفیترە و زەکات و شتیان دەکرد،
کاکە بە خوای من هەر لە یەکەم ڕۆژی ڕەمەزانێوە دەستم پێدەکرد و مێشکی ئەو خەڵکەم کاسدەکرد هێندەی باسی فەزلی دەستکراوەیی و خێرکردن و زەکات دان بکەم.
ئینجا نەک هەر ئەو هەموو ئایەت و فەرموودانەی کە لە ئیسلامدا هەن و هانی دەستکراوەیی و خێرکردن و زەکات و شت دەدەن ڕیزم دەکردن،
دەهاتم هەرچی ڕیوایەتی زەعیف و هەڵبەستراو درۆش هەبوو دەمهێناوە و لەسەر مینبەر و لە وتاری جومعە و عەسرانی ڕەمەزانێ دەمگووتنەوە و دەمگووت:ئەو خەڵکە بەستەزمان و عەرەبی نەزان و شەرع نەزانە توزانن ڕیوایەت و حەدیسی سەحیح و مەزوع و حەسەن و مەقتوع و مەرفوع و فلان لیغەیریهی و فیسار لیزاتیهی چییە و کامە قەڵە و کامەی لاواز و کامەیشی درۆیە.
جوان جوان هەموویم دەهێنان و هێندەی تر شەکر و ترش و خوێم پێدادەکردن و بۆم دەگووتن و دەمگووت:دەی مادام لۆ کاری خێرێ و هاندان لۆ چاکەکردنێ و فەزائیلی ئەعمالێیە، درووستە و بە دڵی خۆم ملی شەرعم لۆ خۆم خواردەکردەوە.
ئینجا تۆ لەوە بگەڕێ کە کێ توزانێت مەسەلە چییە و وەڵاهی قسەی بە عەربی بکە و بڵێ:وە فی ڕیوایەتین فی کیتابو”ئەلتەرەب وەلئەغانی لی جەمالول دین ئەلکەسنەزانی” ئەننە ڕەسوڵە الله( سەلەلاهۆ عەلەیهی وەسەلەم) : ڕەئا ڕەجولەن، فەوقەلشەجەرەتی یەئکولو ئەلتوفاحەتی،
هەمووی وادەیزانی ئایەت و حەدیسه هاهاها

لەو دێییە تۆ گەر بشتگووتبایه: خوا و پەیامبەر لە خەون نامەکەی ئیبنولسیرین و فلان کیتابەی فرۆیدی وا دەڵێن، کەسیان نەیدەزانی مەسەلە چییە و تەقەی سەریان دەهات !
هەرهێندە بەسە ناوی خوا و پەیامبەرت بۆ زیادکردبا و تەواو، ئیتر هەمووی سەڵاوەت و سوبحانەاللەیان بۆ دەکرد و بێ لام و جیم وەریان دەگرت.
ئێ چاوەکەم من ئەو هەمووەم کرد و لەگەڵ ئەوەشدا
هەزار دووعا و شەو نوێژ و شتم دەکرد، هەتاکو حەفسەد هەزار دیناری حیزم وەردەگرت.
فەقێی هاوڕێشم دەفتەرێک زیاتر و ئینجا پێشی دەگووتم تۆ قەناعەتت نییە براکەم قەناعەت.
ئێ کو قەناعەتم هەبێت و ئیمان لەکەلەم بمێنێت و دەهری نەبم؟
لە کاتێکدا تۆ سەرووی دەفتەرێک وەربگریت و میش کەمتری له ملیۆنێک؟

ئینجا باسەرتان نەیەشێنم و درێژەی پێ نەدەم و بابێینەوە سەر بەسەرهاتێکی تری ژیانی فەقێیاتیم لەو دێیە.
هەڵبەت، بە پێی فیقه و شەرعی ئیسلامی هەر كەسێكی ساخ و سەلامەت بێت، لە هەموو مانگی رەمەزانێ هەموو ساڵێک دەبێت پڕە پارەیەک، یان بڕێکی دیاریکراو لە یەکێک لەو جۆرە دانەوێڵانەی کە مەزهەبەکانی ئیسلام و بە تایبەتی شافیعی دیاریکردووە بدات بە هەژارەکان، ئەوەی پێی دەڵێن سەرفیترە.
جا ئەو سەرفیترەیە، یان سەر قەبڵاندن و سەرچاکردن، بۆ کەسێک پارەی بدابووایە، لێژنەی فەتوا لە یەکێتی زانایان لەو ساڵەی من تێدا مەلای ڕەمەزانێ بووم لەو دێیەی مەنتیقەی خۆشناوان و نزیک پیرە چیای سەفینێ، بڕەکەی بۆ هەر کەسێک لە تەواوی مانگەکە(٣٠٠٠) هەزار دینار بوو.

بۆ كەسێكیش کە چووە ناو تەمەنەوە و نەتوانێت بە رۆژوو بێت، ئەوا دەبێت بۆ هەر رۆژێك (٣)هەزار فیدیە بدات و لە مانگێكدا و هەرسی ڕۆژەکەی ڕەمەزان دەكات بە (٩٠)هەزار. جا لە فەقێیاتی لەو دێیەی نزیک شەقڵاوەی، کە مەلای رەمەزانێ بووم، هەر رۆژەی دەچوومە مالەكی لۆ نانخواردنێ.
رۆژەك ڕۆشتمە مالەکی، دایە حاجیەک و مامە حاجیەکی زۆر بە تەمەنیان هەبوو، هێندە بە ساڵداچووبوون لە پیریان بە گاگۆلکە دەرۆیشتن، لە دڵی خۆمدا گووتم: لێدە مەلا، وەڵا لۆتی گرت، لۆ وەناکەی، ئۆخەی ئەوجارە بە دڵی خۆت دەبێت، دوو نەفەر دەكاتە(١٨٠)هەزار دینار و نەمردم و لە کۆتاییدا فیدیەیەکی چەوری سەت و هەشتا هەزاری ئەو دووەم مسۆگەركرد.
ئینجا لە خۆشیان وەختابوو بفڕم و لەگەڵیان کەوتمە سوالفە و قسەکردنێ و گووتم: با بەبن گوێیانیان دا بچرپێنم، نەوەک لەو مەسەلەی فیدیە و شت نەزانن. وەکوو ئاماژەم دا خەڵکی دێیەکە هیچ شارەزاییەکیان لە ئایین و شت نەبوو.
پیاو دەهاتن و سەبارەت بە خۆشۆردن و غوسڵدەرکردن و جوتبوون و شت لە ڕووی شەرعەوە پرسیاریان لێدەکردم، بۆم دەردەکەوت کە تائێستا هەموویان بە هەڵەکردووە.

من چەندجار بۆ شۆخی خەڵکەکەم دەگووت: وەڵاهی ئاینی ئیسلام هێشتا نەگەیشتووەتە ئێره و وابزانم من یەکەم کەسم هاتووم تا ئەو دێیە فەتح کەم هاهاها

کە وام دەگووت دەیاندا قاقا.

ئێ سەرتان نەیەشێنم، گووتم: داپیرە گیان، دەزانن ئەو ساڵ دنیا زۆر گەرمە، ڕۆژوو گرتن هەندەک زەحمەت بووە و بە ماندوو بوون و مەشەقەتە، بە تایبەتی بۆ ئەوانەی بە تەمەنن، وەلێ شوكور دینی ئیسلام یەک پارچە ڕەحمەتە و خوا ئاسانکاری بۆ کردوون و ئێوە خۆ ڕۆژووشتان لەسەر نییە، دەتوانن لە جیاتی ئەوە فیدیە بدەن و خودا لە قورئانی پیرۆزدا دەفەروێت(یوریدوالله بیکمولیوسرە، وەلا یوریدو بیکمولعوسرە).
کەوام گووت،
دایە حاجی چیم پێ بڵێ باشە؟
: ئەیەڕۆ كوڕم ئەوە تو چ ئەرێی؟! وەڵاهی رۆحیشم دەرچێت ئەو رۆژووە جوانانەی خۆم ناشكێنم. مامە حاجیەکەش لێی وەرگرتەوە، مامۆستا ئەوە کو درت دێ وابرێیت، ئەمە هەرگیز، ڕۆژووەکانمان ناشێکین.
کە گووتیان ڕۆژەکانمان ناشکێنین، لە شوینی خۆم سارد بوومەوە و خەنجەریان لێدابام، خوێن لە لەشم نەدەهات لە داخان.
زۆرم گووت و هەوڵم لەگەڵدان و یەک دنیا ئایەت و حەدیس و قیلە و قالم بۆ هێنانەوە، کە بە رۆژوو نەبن و لەسەریان نییە، سوودی نەبوو و دەست بەتاڵ لێی هاتمە دەر و سەت و هەشتا هەزارەكە بوو بە(٦)هەزار و ماڵم بە قوڕ گیرا.




عەریزە.. پشکۆ ناکام

                                                              

…..ئەی خودای گەورەتر لە گەورە ، خالقی هەرچییەک کە هەناسە ئەیا لە ڤایرۆسەوە تا حوت و فیل ، بەرپرسی هەرچییەک هەبوە و  هەیە و ئەبێ..سڵاوێک لە ئەرزەوە بۆ خۆت و هەموو هاوکارانی عەرشە مەزنەکەت کە تا ئێستا نازانرێ لەکام تەبەقەی حەوت تەبەقەکەی ئاسمانە..

بەبۆنەی تێپەربوونی هەزار و چوارسەد بەسەر دەرکەوتنی دواپەیامبەر و دوا ئاینت هەقی خۆیەتی وەک عەبدێکی خۆت ڕاز و گلەییەکی خۆم بکەم ،بۆ دەستوەرانن نا لە کاروبارەکانت ، چونکە ئەوەی تۆ ئەتەوێ هەر ئەوەیە و گەڕانەوەی بۆ نیە ، تەنیا وەک سكاڵایەک و هیوام وایە غەزەب نەبارێنی بەسەرما…

هەزار و چوارسەد تێپەڕیوە و تۆ هەر بێدەنگیت ، نە نوتقێ نە سەنگێ نە دەرکەوتنێک ! لەو کاتەوە جگە لە شەڕەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دوو جەنگی گەورەی جیهانی ڕوویاوە و مەترسی سێهەمیش هەیە ، بە دەیان ملیۆن کەس تیا چون ، ووڵاتان وێران بوون ، کەچی تۆ لەو بەرزاییەوە بۆخۆت سەیر ئەکەیت وەک چۆن کاتی خۆی قورئانت بۆ عەرەب نارد تا ئاقڵ بن ئەم هەموو شەڕ و شۆڕە کەسێکی وەکو “محمد”ت نەنارد یان کتێبێکی وەک قورئانت نەنارد تا ئەو خەڵکە واز لە یەکتر بێنن و وەک عەرەب ئاقڵ بن ،هەرهیچ نەبێ بۆچونی خۆتت بەیان نەکردوە کەم لایەن لەسەر هەقە و کام لاش تاوانبارە ؟ هەرچەنە بۆمان هەیە پرسیار بکەین کە خۆت خالقی هەموومانی بۆ هەموومانت ئاقڵ دروست نەکردوە تا شەڕ و شۆڕ نەبێ ، خۆ ئەدەواتی دروست کردنمان هەر لای تۆ هەیە، تۆ بڵێ ی شەیتان فورسەتی هێنا بێ و چەن  ئەدەواتێکی دروست کردنی ئینسانی دزی بێ؟  بەڕاستی خۆشی چیە سەیری دونیایەک بکەیت کە پڕ بێ لە کوشتن و بڕین و کاول کردن؟ تۆیەک کە (ارحم الراحمین)یت ، ڕەحمێ بەو عالەمە بکە..

كاتێ هەزار و چوارسەد ساڵ لەمەوپێش ئاینێک و پەیامبەرێکی ترت نارد بۆ ئەوەی دونیا چاک بێ و گوایا لە کافر و مولحید و غەیرە دینیەکان پاک بێتەوە ، لە باتی ئەوە ئەوانەی بڕوایان بە ئاین و پەیامبەرەکەی هەیە هەر لە کەم بوونەوەن و کافرەکانیش سێ یەکی دونیان..! دیارە ئەشکالاتێک لە ئاین و پەیامبەرەکەت هەیە ، ئەگینا نە کارەکانی تۆ و نە خەڵکی سەرئەرز بەم ڕۆژە ئەگەیشتن…بۆیە ئێمە وای ئەبینین کە پێویستمان  بە پەیامبەررێکی تازە بە ئەفکاری تازەوە هەیە ، ئێستا دونیا گۆڕاوە، تەنانەت ئەبێ کتێبێکی ئاینە تازەکەش بنێری ، کۆنەکە بۆ هەزار و چوارسەد ساڵ لەمەوپێش نووسراوە ، لەو ماوە زۆرەیا هەزاران گۆڕانکاری ڕووی یاوە کە ئەبێ حسابی بۆ بکرێت ، دەربارەی پەیامبەر وکتێبە تازەکەت چەن سەربجێکی برایانەم هەیە لوتف بفەرموو بە نەزەری ئیعتیبار وەری بگرن :

@ ڕەچاوی ئەوە بکەیت کە پەیامبەرە تازەکەت هیچ نەبێ شەهادەی ئامادیی هەبێ چونکە ئێستا زۆربەی زۆری خەڵک خوێنەوارن و لە دونیا تێئەگەن و باک گراوندی گۆڕانکارییەکانی ژیان و دونیا ئەزانن و بۆ ئەوەی ئەو بتوانێ بەرگری لە پەیامەکەی تۆ بکا و توانای گفت و گۆی هەبێ و هەر تێکەوت پەنا بۆ شمشێرەکەی”کە رەنگە ئێستا دەمانچە بێ” نەبا ، دوا پەیامبەرت نەخوێنەوار بوو بە زۆری تۆ فێری خوێنەوە و نووسین بوو( هەرچەنە کەس دێڕێکی نەبینیوە)، پەیامبەری نەخوێنەوار بەرامبەر ئەو هەموو کافرە خوێنەوارانە هیچی پێ ناکرێ ،

@ با پەیامبەرە تازەکەت سێ چوار زمان بزانێ تا لەسەفەر و کۆنگرە و کۆنفرانسەکانی  پەکی نەکەوێ و هەر بۆ ناو و شکۆی تۆ جوان نیە پەیامبەرێکت موتەرجیمی هەبێ،،

@ زۆر قسەکردن لەسەر سێکس و ناوگەڵ و بە سوک سەیرکردنی ئافرەت لە لایەن پەیامبەرەکەتەوە بە زەرەری  پەیامەکەی تۆ  ئەگەڕێتەوە چونکە کەسی لەوجۆرە بە پێ ی عیلمی سایکۆلۆجی”کە هەزار و چوارسەد ساڵ لەمەوپێش نەبوە” بە حەشەری و نەخۆش و زیانبەخشی خێزان و کۆمەڵگا دائەنرێ

@ ئاشنایەتی لەگەڵ عیلم بە هەموو بەشەکانییەوە یارمەتی پەیامبەرەکەت ئەیا  لە نزیک بونەوە لە خەڵک بە تایبەتی پەیام و  هەڵگرەکەی  دواجارت لەگەڵ عیلما  وەک دۆ و دۆشاو وابوون…

@نوێنەرایەتی کردنی ئینسانیەت مەرجێکی سەرەکی سەرکەوتن و زوو بڵاوبوونەوەی هەموو پەیامێک ، نابێ پەیامبەرە تازەکەت ڕەگەزپەرست بێ بە ناو و بۆ یەک نەتەوە قسە بکا ،  خەڵک “هیتلەر” ی لەبیر نەچۆتەوە..

دەربارەی کتێبە تازەکەشت:

@ هەوڵ بە  بە چەن زمانێک و لە یەک کاتا چاپ و بڵاوبکرێتەوە ، تا هەرکەس و لایەک بەئارەزووی خۆی و چۆن بۆ پەرژەوەندی سیاسی خۆی گونجاو بوو وا شی نەکاتەوە وەک ئێستا چەن گروپێک خۆیان بە میراتگری نەزانن کە لە ناوەڕکا هەموویان یەک سەرچاوەیان هەیە..

@ کەمتر ئیشارەت بە کوشتن و و بڕین و  توند و تیژی و تۆڵە و ڕق و بوغز بات ، باس لە خۆشەویستی و یەکتر قبوڵ کردن و ئیحساسە ئینسانیەکان بکات، ئەکرێ ئایەتێکی بە ناوی”ڤەڵانتاین” تیابێ بۆ سەلماننی پەیامی خۆشەویستی تۆ بۆ بەشەرییەت……..

@ ترسانن و تۆقاننی خەڵک هەر لە مناڵیەوە بە ئاگر و جەهەنەم و دەیان میتودی تری دژە ئینسانی و ئیرهابی و جەللادیی  کۆمەڵگایەک ئەهێنێتەکایەوە کە خەڵک لە ترسا دوات بکەوێ و عیبادەتت بکا  کە دواجار لە ووشیاربوونەوەیا  باجەکەی زۆر گەورە ئەبێ ، بڕواش ناکەم تۆ کە عەرشێکی ئەبەدیت هەیە حەز بەو باجە بکەیت..

@ئەمڕۆ لە سەرتاسەری دونیا ئەزمەی مەسکەن و نیشتەجێبوون هەیە ، بەڵکو وەک کتێب و دوا شەریعەتەکەت ڕێگە نەیا بە حەڵاڵ کردنی نۆ جار ژن هێنان چونکە ئەو هەموو ژن و مناڵە ئەزمەی مەسکەن قوڵ و سەختر ئەکا ، ئەوەنەی من بزانم تۆش هیچ کۆمپانیایەکی مەسکەن دروست کردنت نیە تا بیبەخشیتەوە بەسەر لایەنگران و پەيڕەوانی ئایینە تازەکەت..

@ لە دونیای ئەمڕۆیا ئارایشت کردن  و خۆجوان کردن گرنگی یان بە جل و بەرگ وەک پیشەسازییەکی لێ هاتوە و بە ملیۆنەها خەڵکی لەسەر ئەژی ، جا جگە لە مەسەلە ئینسانیەکەی ، گەر ئابڵۆقە لەسەر ژنان لابەیت ومەسەلەی حیجاب و بەزۆر خۆ داپۆشین لە کتێب و ئاینە تازەکەت لابەیت ئەو هەموو خەڵکەی لەو  بوارەیا کار ئەکەن بێ کار نابن و مەترسییەکانی بێ کاریش نایەتە کایەوە ڕەنگە بەهەزاران کەس کە لەسەر مەسەلەی ئازادی ژن لە بڕیار یان لەسەر بونیەت و شێوەی خۆی لە تۆوە دوورن نزیکایەتیەک لە نێوانتانا دروست ببێ و بیر لە لایەن گیریی کردنی ئاینە تازەکەت بکەن..

@ تەنیا تۆڵە سەنن زمان و دەقەکانی کتێبە تازەکەت نەبن ، لێبوردنێکی گشتی و دیالۆگ لەگەڵ ئەوانەی لە دوا کتێبا بە مولحید ناویان ئەبەیت ، سەرئەنجامێکی سوود بەخشی ئەبێ و بۆ یەکەم جار لەگەڵ نەیارەکانتا هەست ئەکەیت پێش بڕیار یان دیالۆگ مەترسی ناکۆکی و هێز دوور ئەخاتەوە و هاتنەکایەی دیکتاتۆریەت لاواز ئەکات…

@ لایەنگرانی هەزار و چوارسەدساڵی پیش ئێستای تۆ ، بە ناوی تۆ و بۆ مەرامی خۆیان قەتڵوعامی خەڵکیان ئەکرد ، ئەو کات تەنیا حوشتر و شمشێر و ئەنفال کردنیان هەبوو ، ئەمڕۆ چەک و سیستەمی شەڕ گۆڕاوە ، چەکی نەوەوی  و زەڕە و بایۆلۆجی لە ئارایایە ، ئامۆژگاری کردنی لایەنگرانی ئاینە تازەکەت بکە کە پەنا بۆ چەک نەبەن ، ئێستا ئەوکاتەی جەزیرەی عەرەبی نیە ، شەڕی نەووەی دونیا خاپور ئەکا .  عەرشەکەی تۆش لێ ی پارێزراو نابێ ، جا بۆ ئەوەی تۆش هەر لە گەورە گەورەتر بمێنیتەوە شەڕ بە ناوی تۆوە مەقەڵێکەیە و پریشکی حەوت تەبەقەکە ئەبڕێ…

…..هەر بۆ تاقی کردنەوەی ئەوانەی ئامادەن لە پێباوی تۆیا خۆیان بە کوشت ئەیەن و لەم هەزار و چوارسەد ساڵەیا هەرچی دژە ئینسانیەت هەیە قسوریان لێ نەکردوە ، وەک خۆشیان ئەڵێن بۆ گەیشتن بە بەهەشت سڵ لە هیچ ناکانەوە ، لە یادکردنەوەی ئەم هەزار و چوارسەد ساڵە لای خۆتەوە بڕیارێک دەر بکە و بڵێ :هەر شەوێک و بۆ هەر حۆریەک   پەنجا لیرەی سعودی و بۆ هەر قاپێ شەرابی بەهەشت دە لیرە وەەئەگیرێت و  ئەچێتە قاسەی عەرشەوە ، بزانە چەن کەس لە لایەن گیریی کردنی ئاینەکەت ئەمێنێتەوە…

زۆرم حەز ئەکرد بە جۆرێکی ڕاستە و خۆ ئەم سەرنجانەم بخستایەتە ڕوو ، بەڵام لەبەر دیار نەبوونی شوێنی تۆ ، پەنام بردە بەر عەریزە.

———————————–

تێبینی : فیکرەی ئەم نووسینە ، نووسینێکی شاعیری ناوداری عەرەب”ئەدۆنیس”ە کە لە پەیجی خۆی    “”””بڵاوی کردۆتەوە..




ئاسۆی حزبەکانی کوردایەتی لە ئێراندا!.. عوسمانی حاجی مارف

“ڕوخانی کۆماری ئیسلامی” بەرجەستەترین دروشمی ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانە سەراسەریەکانی جەماوەری ژنان و پیاوانی ئازادیخوازی ئێرانە، کە بەچەندین شێوە دەنگ ئەداتەوە، نمونەی “نا بۆ دکتاتۆر، مردن بۆ دکتاتۆر”، “نا بۆ خامنەئی”..چەندین دروشمی تر کە لێدانە لەهێمای دەسەڵاتی ئیسلامی سیاسی لەئێران و ناوچەکەدا، “نا بۆ روسەری، بەڵێ بۆ ئازادی ژنان”…، هەرچەندە ئەم خرۆشانە جەماوەریە بەرفراوانە بەجیالەوەی لەئاکامی تیرۆرکردنی “مەهسا ئەمینی”ەوە دژ بە “روسەری بەزۆر” دنیای هەژاند و ڕوخسارێکی جیهانی لەخۆی نیشانداوە، بەڵام شەپۆلی ئەم خرۆشانە درێژکراوەی قەبول نەکردنی تەواوی دەسەڵات و پێکهاتەو ئایدۆلۆژیایەکە کە کۆماری ئیسلامی چلوسێ ساڵە دەسەڵاتی سیاسی خۆی پێڕاگرتووەو بە دڕندانەترین و کۆنەپەرستانەترین شێوە پارێزگاری لەسەرمایەداری و بە کۆیلەکردنی کرێکاران دەکات. ئەم بزوتنەوە جەماوەریە فراوانە دژی ڕژێمی کۆماری ئیسلامی ڕیزێکی بەرینە لەبزوتنەوەی دژی هەژاری و برسێتی، وەها مەیدان و کەنارەکانی گرتووە کە لەڕێگەی ڕاپەڕینی جەماوەریەوە درەنگ یا زوو کۆتایی کۆماری ئیسلامی دەگەیەنێتە ئەنجام. ئاراستەی ئەم خرۆشانە جەماوەریە لە هەنگاوەکانیدا، بەچونەپێشەوەو گەڕانەوەکانیدا، بە هەر کەموکوڕیەکیەوە، فراوانبونەوەی زیاترو رادیکال بونەوە و شارستانی بونمان پێنیشان ئەدات. پەیام و بانگەوازی ئایندەیەکی گەشبین بۆ کۆتاییهێنان بە ئیسلامی سیاسی لە ناوچەکەدا بڵاو دەکاتەوە، پێگەی ئازادی ژنان و یەکسانی هەمەلایەنەی ژنان و پیاوان لە ناوچەکەدا دەچەسپێنێت…هتد
مەبەستم نیە لەم وتارەدا بە شانوباڵی ئەو ناڕەزایەتیەی جەماوەری ناڕازی ئێران هەڵبدەم، چونکە واقعیەتی ناڕەزایەتیەکان سەرنج و پشتیوانی تەواوی جیهانی بەلای خۆدا ڕاکێشاوەو ناتوانێ ئاراستەکەی بگەڕێنرێتەوە دواوە، بەئاشکراو بەڕۆشنی بەرەو پێشەوە هەنگاو هەڵدەگرێت، ئەوەی مەبەستمە دەورێک کە ناسیۆنالستەکان دەیانەوێت وینایەکی کوردایەتی بەم ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانە جەماوەریە نیشانبدەن و سیمای “شۆڕشی” ڕۆژهەڵاتی کوردستانی پێببەخشن وەڵام بدەمەوە.
بزوتنەوەی کوردایەتی و حزبەکانی لە ئێران دەمێکە لە هەوڵی ئەوەدان لەڕێگای دەوری دەوڵەتی ئەمریکاوە لەنمونەی ئەزمونی دەسەڵاتی تاڵانچێتی کوردایەتی کوردستانی عێراق دوبارەکەنەوە، بەپرۆسەی دامەزراندنی دەسەلاتی میلیشیایی و تاڵانچیتی ناوچەی کوردستانی ئێران داگیرکەن و لەنێوان هێزەکانیاندا جوگرفیاو سامانەکەی دابەش بکەن. بەڵام کۆتایی باڵادەستی دەوڵەتی ئەمریکا وەک تاکجەمسەری و هاتنە مەیدانی جەمسەرە ئیمپریالیەکانی تر، کەمایەی شكستی ستراتیژی دەوڵەتی ئەمریکا بوو لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەتایبەتی لەلایەک شکستی دەوری ئەمریکا لەبەرامبەر ئێرانداو لەهەمانکاتدا بوە جێگای بێئومێدکردنی تەواوی خەونی حزبەکانی کوردایەتی بۆ داگیرکاریان لە ناوچەکانی کوردستانی ئێراندا.
حزبەکانی کوردایەتی لەم هەلومەرجی خرۆشانە جەماوەریەدا خەریکن بەو ئومێدو ئاسۆیەوە سەرقاڵ دەبن کە لەڕێگەی ناڕەزایەتیە جەماوەریەکانی شارەکانی کوردستانەوە خەونەکانیان بۆ دەسەڵاتی میلیشیایی و تاڵانچێتی بەدی بێت و بەجێگایەکی بگەیەنن، ئەم ئاراستەیە لەبانگەوازەکانیانەوە، بەدروشمەکانیان، جوڵەی هێزی چەکداریان، ناونانی شۆرشی ڕۆژهەڵات، جیاکردنەوەی کوردستان، سرودی نەتەوایەتی..هتد دەیانەوێت ئاگرەکە بەقازانجی خۆیان گەرم بکەن، با لەوە گەرێین ئەو حزبانە تاچەند لەهەوڵی ئەوەدان و دەیانەوێت ڕێڕەوی ناڕەزایەتیەکانی بەقازانجی خۆیان بگۆڕن، بەڵام پرسیار ئەوەیە ئایا دۆخی ئاواڵەیی سیاسی لەئێرانداو چۆنیەتی ئاراستەی ناڕەزایەتیەکان، ئەو هەلە دەرخسێنێ حزبە کوردیەکان بتوانن نمونەی ئەزمونی دەسەڵاتی سیاسی کوردستانی عێراق دوبارەکەنەوەو بە ئاسۆکەیان بگەن؟
ئەزمونی حزبەکانی کوردایەتی ئەزمونێکی چەکداریە بۆ بێئیرادەکردن و گۆشەگیرکردنی رۆڵی خەڵک لەدەسەڵاتی سیاسیدا، هەوڵدانە بۆ جیاکردنەوەی دەسەڵاتی سیاسیان لەئایندەی دۆخی دەسەڵاتی سیاسی ئێراندا، بەڵام واقعیەتی ژیان و گوزەرانی دانیشتوانی ئێران بە کوردستانیشەوە لە گۆڕانی هەلومەرجی سیاسی بەڕاپەرینی جەماوەری، پێشوازیان بۆ هێزی میلیشیایی نیە، چونکە پانتایی کوردستانی ئێران چەندین شاری کرێکاری و بەرهەمهێنانی کاڵاییە، ژیان شارستانیەو ناڕەزایەتیەکان زادەی خواستی کرێکاران و زەحمەتکێشانە کە لەگەڵ ئاسۆی کوردایەتیدا یەکناگرێتەوە.
بەجیا لەوەش ناڕەزایەتیەکانی ئێران سەراسەریەو تەواوی ئێرانی گرتۆتەوە کە پەیڕەوی یەک خواستە بۆ ژیانێکی باشترو هەمان ئامانج و دروشمە بۆ کۆتایی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی، کرێکاران زەحمەتکێشان و ژنان و ئازادیخوازانی شارەکانی کوردستان بەشێكن لە کرێکاران و زەحمەتکێشان و ژنان و ئازادیخوازانی ئێران، یەک چارەنوس لە ئایندەی دەورو دەخالەتی خەڵک لە دەسەڵاتی شورایدا بە یەکیان دەبەستێتەوە.
ئەتوانم بڵێم دەورو نەخشێک کە حزبەکانی کوردایەتی دەیانەوێت لە ئایندەی سیاسی کوردستاندا بیگێڕن، واقعیەتی شارستانیەتی کوردستان و سروشتی ناڕەزایەتیەکان ئەوەمان نیشان ئەدەن جێگایەک کە شایستەی حزبەکانی کوردایەتی بێت و بیانەوێت کوردستان میلیتاریزە بکەن، زەحمەتە بۆیان بەدەست بێت و بتوانن لەو ڕێگەیەوە پێگەیان بەهێز بکەن، بەڵکو فرسەت کراوە دەبێت بۆ کرێکاران و کۆمۆنیستەکان و ئازادیخوازان و بزوتنەوەی یەکسانی هەمەلایەنەی ژنان و پیاوان کە خۆیان ڕێکبخەن و ڕۆڵی خۆیان لە بەرەوپێشبردنی ئایندەی ئێراندا بگێڕن.




ڕوخانی جمهوری ئیسلامی ئێران لەبەرژەوەندی هەموو خەڵکی ناوچەکەدایە!.. نوری بەشیر

بزوتنەوەیەکی ناڕەزایەتی ئازادیخوازی سەرانسەری لە ئێراندا کە دەسەڵاتی بۆرژوازی ئیسلامی ئێرانی هێناوەتە لەرزە و داوای ڕوخانی دەکات، ڕۆژبەڕۆژ خواستەکانی بەدژی ئەم رژێمە هارەی سەرمایە دەچێتە سەرەوە و لە پێشڕەویدایە. ڕوخاندنی ئەو ڕژێمەو کۆتاییهاتنی تەنیا خەڵکی ئێران نیە کە سودمەند دەبن لێی، بەڵکو خەڵکی ناوچەکە و جیهانیش لە ڕژێمێکی ئیسلامی تاسەر ئێسقان کۆنەپەرست و دژی ژن و دژی کرێکاران رزگاریان دەبێت.
هەموو ئەو ناڕەزایەتی و هاتنەمەیدانە ملیۆنیەی خەڵک لە ئاستی دنیادا بەدژی رژێمی هارو دڕندەی ئێران ئەو راستیە دەخاتەڕوو کە جمهوری ئیسلامی ئێران تەنیا رژێمێکی دژی خەڵکی کرێکار و کەمدەرامەت، ژنان و لاوان، بەساڵاچوان و منداڵانی ئێران نیە، بەڵکو ڕژێمێکی دڕندەو دژی ئینسانی سەرمایەداریە کە بەدژی مەدەنیەت و مرۆڤایەتیەیە لەئاستی دنیادا.
ئەوە راستیەکی حاشە هەڵنەگرە لە ناڕەزایەتیەکانی ساڵی ٢٠١٩ی خەڵکی لوبنان و عێراق دا یەكێک لە دروشمەکان و داواکاریەکان وەدەرنانی دەخاڵەت و دەستدرێژیەکانی جمهوری ئیسلامی ئێران بوو لەو دوو وڵاتەدا، هەروەها جمهوری ئیسلامی ئێران لە وڵاتەکانی یەمەن و فەلستین و سوریا و کوردستان دا وەک هێزێکی کۆنەپەرستی دژی خەڵکی لەپاڵ دەسەڵاتە کۆنەپەرستەکان و هێزە میلیشیا قەومی و ئیسلامیەکان دا وەستاوە و وەک دەسەڵاتی کۆنەپەست و سەرکوت بەشدارە لە کوشتارو برسیکردنی خەڵکی ئەو وڵاتانەدا.
ئەم رژێمە هارەی سەرمایە ئاستی دەخالەتی کۆنەپەرستی بە ناوچەکەشەوە نەوەستاوە، بەڵکو لە ئاستی دنیادا خەریکی رژاندنی ژەهری کۆنەپەرستی بووە بەدژی مەدەنیەت و شارستانیەتی ئەم سەردەمە و لەپاڵ هەموو هێزێکی کۆنەپەرستدا خۆی بینیوەتەوە، دەستی هەبوو لە تیرۆردا نەک تەنیا لە ئێران و ناوچەکەدا بەڵکو لە ئاستی دنیادا ئەو کارەی ئەنجامداوە.
ڕژێمێک کە لەزیاتر لە چوار دەیەی تەمەنی نەگریسیدا جیا لەبرسیکردن و سەرکوت و ئیعدام و بێحورمەتی بەژنان و بێمافی کرێکاران و لە گۆڕنانی خەونەکانی لاوان و نەهێشتنی مەدەنیەتی کۆمەڵگا لە ئێران دا شتێکی تری نەکردووە، ئیتر جێگایەکی لەناو خەڵکی ئێراندا نەماوەتەوە. خەڵکی زەحمەتکێش و ژنان و لاوانی ئێران بە تەواوی هێزیانەوە هاتونەتە مەیدان بۆ ڕاماڵینی ئەم رژێمەو کۆتایی پێهێنانی. ئیتر هاتووهاواری سەرانی رژێم و لەسەروو هەموویانەوە خامنەئی بەوەی ناڕەزایەتی فراوانی جەماوەری ئێستای ئێران کە بە خرۆشانی ژنان لە ئاستی جیهاندا ناسراوە دەستی لە پشتەوەیە، نەك ئەم جوڵانەوە جەماوەریە شۆڕشگێڕانەیە سارد و خاو ناکاتەوە، بەڵکو گڕی توڕەیی و ناڕەزایەتیەکان دەباتەسەرەوە. حکومەتەکانی ناوچەکەش پێش ئەو دەسەڵاتە سەرکوتگەرەی ئێران ئەوەیان تاقیکردۆتەوە کە هەر ناڕەزایەتیەکی جەماوەری دەسەڵاتەکەیان بخاتە مەترسیەوە بە دەستی دەرەکی تاوانباریان دەکردن، بەڵام ئیتر ئەو قسە پوچانە نەك لای خەڵکی ئازادیخوازی ئێران، تەنانەت لای ئەندامانی سوپای پاسداران و دۆستەکانیشیان مشتەریەکیان بۆ پەیدا نابێت.
ئەم خرۆشانە جەماوەریەی ئێستای ئێران دەورەیەکی نوێیە لە درێژەی ناڕەزایەتیەکانی دەورەی پێشوو کە ڕۆژانە ڕیزەکانی فراوانتر دەبێتەوە لە ئێران و ئاستی دنیادا، بە پێچەوانەی جمهوری ئیسلامیەوە کە دەیەوێت ڕەنگی قەومی و دەستی دەرەکی بخاتە پاڵی؛ هەموو چوارچێوەیەکی قەومی و دینی تێپەڕاندووە و دروشمەکانی” نا “یە بۆ دەسەڵاتی دیکتاتۆری ئیسلامی لەئێراندا.
بەم هۆیەوە لەهەرشوێنێکی دنیادا ڕاوەستان لەپاڵ ئەو بزوتنەوە ناڕەزایەتی و ئازادیخواز و شۆڕشگێڕیەدا و بەدژی جمهوری ئیسلامی و لە گۆڕنانی رژێمێکی دڕندەی وا لەبەرژەوەندی چینی کرێکار و ژنان و لاوان و لەبەرژەوەندی بەرەی شۆڕشگێڕ دایە لە ئاستی ئێران و ناوچەکە و جیهاندا.
٨ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٢




بەکارهێنانی کوردبوون، بۆ لێدان لەوانەی دژایەتیی کوردایەتیی ئەکەن!.. کامیار سابیر

یەکێک لە گرفتە هەرە گەورەکان و کەموکوڕییەکانی مێژووی ئێمە، ئەوەیە کە زۆربەی مونەوەرەکانی رابردوومان، شاعیر و ئەدییب و بەندبێژ بوونە. لە واقیعدا، ئەوە شتێکی باش نییە کە حاجیی قادری کۆیی، بە رائید و مونەوەر و سکۆلاری ناسیۆنالیزمی کوردیی ئەژمار ئەکرێ، بەڵام لەو قوڕە هەر ئەم تۆزە هەستاوە و ئەو واقیعە سیاسییەی رابردوو، ئەوەندە تاڵە لەسەردەمی کۆییەوە تا ئێستایش، کەسانی شاعیرزادە و ئەدییبزادە و نووسەری خەیاڵئامێز، رۆماننووس و پەخشاننووس و رۆژنامەنووس، قسە لەسەر ناسیۆنالیزم و فیکر و سیاسەت ئەکەن! هەر بۆیە رەهەندییە مێنتاڵ شاعیرەکان و هەموو ئەوانەی بە نوخبەی ئەدەبیی و تەنانەت کتێبنووس( زۆربەیان کۆکراوەی گوتارە رۆژانییەکانن) ئەژمارد ئەکرێن، لە پێوەندییە ئاڵۆزەکانی عەلاقاتی دەولیی و ئیقلیمیی و جەبری سیاسیی و جەبری جیۆگرافیی کوردستانەکان بە گشتیی و کوردستانی عێراق بە تایبەتیی، خۆیان نەبان ئەکەن، تەنانەت ئەم ئەدییب و شاعیرزادانە، ناتوانن لە خودی پۆڵەتیکیش وەکو سیاسەت بە بەحتیی( البحت) تێبگەن. ئەمانە عاطیفە و فینگەفینگی نەژادیی، کردوونی بە مەعدەنێکی چەپێنراو و هەست بە نەقصی بونیادیی ئەکەن کە ناتوانن لە هاوکێشە سیاسییەکانی عێراق و ناوچەکە بگەن و هەر خەریکی رۆڕۆی کوردیین و بە طەبیعەتیش خۆشییان بە نەتەوە و نەژاد و پێکهاتەکانی تری ناوچەکە نایەت و هەر خەریکی خوزیعبەلاتی ئاشتبوونەوەی ناوماڵی کورد و یەکڕییزیی کوردیی و دامەزراندنی شاعیرانەی دەوڵەتی نەژادیی کوردیین( بە ستاندەردی خۆیان). بەم پێودانگانەیش، بەردەوام چەمکی کوردبوون بە رەهەندە نەژادییە ئەبستراکتەکەی دونیای هەواجیسی شاعیرانە و ئەدییبانەی خۆیان، دیلان دیلانی پێئەکەن و ئەیلاوێننەوە.

کوردبوون، لە قۆزاخەوە، نەژادییە، چونکە نەک هەر لە ئاستی عێراقدا، خزمەت بە هاووڵاتییبوون و پێکەوەژیانی ئاشتییانە ناکات، بەڵکو لە ئاستی هەرێمی کوردستانیشدا، هەڵاواردنی نەژادیی دژی نەتەوە و گرووپە ئێثنیکیی و ئایینییەکانی تری لە مەغزیدا هەڵگرتووە. لە عێراق و ئێرانیشدا، گرنگە بایەخ بە نیشتمانییبوون بدرێ و نەتەوەپەرستیی(رەگوڕیشەکەی نەژادپەرستییە) کە گوتاری نەتەوەیی زەق ئەکاتەوە، پێویستە بەرکەنار بخرێ. ئەمە رێک لێدانیش ئەبێت لەو گوونە قۆڕەی پەکەکە( مەبەست لە کەنەکەیە) کە بەردەوام لە رابردوودا ژیان ئەکەن و بە تەمای کۆنگرەی نەتەوەیی کوردن! کە لە واقیعدا هەمان ئەو خورافاتانەی سەردەمی ىەعثییەکان و ناصرییەکان و عوروبییەکان ئەجوونەوە کە بە خەیاڵاتی شاعیرانە، کۆنگرەی نەتەوەیی عەرەبییان ئەبەست!
ئەها، عەرەب لە باری زمانیی و کولتووریی و مێژووییەوە زۆر لە کورد یەکدەستترن، بە تایبەتیی ئێمەی کورد لە بری یەک زمانی ستاندەرد، چوار پێنج دایەلێکتمان نییە، بەڵکو چوار پێنج زمانی تەواو سەربەخۆمان هەیە( کوردیی ناوەڕاست، کرمانجیی، هەورامیی، زازایی…تاد) و بەس لە باری نەژادییەوە کوردین، ئەگینا تەواو لە رووی زمانییەوە لێک جودا بووینەتەوە و سەرەنجامیش ئەگەر نەتەوە بین، ئەوە کۆمەڵی نەتەوەی جیاوازین کە زمانەکانمان ئەوەی تەعبییری پێ لە رۆحە نەژادییەکەمان ئەکەین، تەواو جیاوازە و ئەمانە وەکو فاکت و حەقیقەتی زمانیی و سیاسیی، رەگیان داکوتاوە و نکۆڵییکردن لێیان، شیعرهەڵقوڕاندن و پییشخواردنەوەی نەژادیی نەبێت، هیچ شتێکی تری لێ سەوز نابێت؟

ئەم گوتارە سیاسییە ئایدیۆلۆژییەی کە چەمکی”کوردبوون” بۆ مایەسیریی ئەجێندا نەتەوەیی و نەژادییەکانی خۆیان تەجەلا ئەکەن و مەقامێکی عالیی ئەدەنێ، لە نەقصی سیاسیی و فیکریی خۆیانەوە ئەم هێلکەوڕۆنە سیاسییە( کورد+بوون)، تێكەڵ ئەکەن. ئەم چەمکسازییە لۆکاڵییە، رێک وەکو چەمکی “باشوور و رۆژهەڵات و باکوور…تاد”ەکەی کوردستان، شاعیرانە، خورافییانە و تەنانەت جاهیلانەیشە، بە هەموو زمانەکانی دونیا، کوردستانەکانی “عێراق و ئێران و تورکیا و سوریا”ن، بەکارئەهێنرێت کە ئەمە حوکم و جەبەروتی پێوەندییە ئیقلیمیی و نێودەوڵەتیی و نۆرمە جیهانییەکانی دونیای رییەڵپۆڵەتیکە realpolitik کە پێمان ئەڵێت سیاسەت بە هۆقە وگۆترەکاریی، بە خەیاڵاتی شیعریی و حەزیای ئایدیۆلۆژیی و ئیرادەگەریی وەهمیی بونیاد نانرێ بەڵکو لەسەر ئەرضی واقیع، بە واقیعیی و بە عەقڵانیی، چییت پێئەکرێ؟ ئەوە جەوهەری سیاسەت و داتاکانیەتی. بە پێچەوانەوە، لە ئەدەبی بێ تێکستی کوردیی و لە باوکەڕۆکانی ناسیۆنالیزمی نەژادیی کوردییدا، کوردی باشوور و باکوور و …تاد ( پەکەکەی هەشتا و نەوەدەکان ئەم چەمکە سەقەتانەیان داهێنا)، قوڕی تەعزییەباریی پێئەشێلرێ و لە ” طەوقی سەری” ی کوردبوونە نەژادییەکە! ئەدرێت.

بۆ ئەوەی لە جەهلی سیاسیی و لە جەهلی کولتووریی رزگارمان بێت، ئەبێت زمانمان لە لۆکاڵیی و شیینوشەپۆڕی کوردیی و فەتەڕۆی کوردایەتیی، پاک بکەینەوە. ئەبێ لاقەی زمانی بییرکردنەوەی هەموو شاعیرزادە و ئەدییبزادە و نوجەباکانی کوردایەتیی بکرێت! ئەم لاقەکردنە بۆ راستکردنەوەی مەغزی سیاسیی نەوەکانی ئێستا و ئاییندە، سوودی ئەبێت، بە پێچەوانەوە دەستگرتن بەو ئەدەبییات و زاراوە لۆکاڵیی و داتاشراوە نەژادییانەی هێنراونەتەوە ناو زمانی کوردییەوە، چەند عەقڵی سیاسیی و فیکری سیاسیی کۆت ئەکات، زمانی کوردییش، بەنج ئەکات و ناهێڵێت لەگەڵ گەشە کولتووریی، سیاسیی و کۆمەڵایەتییەکاندا، خۆی بگونجێنێت و لەم رێگەیشەوە، زمانە کوردییەکان( کار لە دایەلێکتدا نەماوە)، زیاتر بەسەر خۆیاندا یەق ئەکەنەوە و لە باری لینگویستییشەوە، گەشە ناکەن و قۆناغ بە قۆناغ بەرەو کزیی و دەستەپاچەیی ئەڕۆن. بە واتایەکی تر ئەم کوردبوونە نەژادییە کە هەندێجار تا رادەی راسیزمیش سەر ئەکێشێت، زیان بە ماکی زمانە کوردییەکان ئەگەیەنێت، بە دەربڕیینێکی تر، ناسیۆنالیزمی نەژادیی کوردیی کە هەندێ لە رەهەندییەکان و بەشێک لەوانەی بە خۆیان ئەڵێن نوخبەی کوردیی! لە یاپراغی کوردبووندا، زمانی کوردیی و فیکر بەرەو گرمۆڵەبوون و بچووککردنەوە ئەبەن، پێچەوانەی ئەوەی کە بە زمانی شیعریی و ئەدەبی کوردایەتیی پێیئەگوترێ( داگییرکاران! و دوژمنانی کورد)، زمانە کوردییەکان، بەرەو فەنابوون ئەبەن.

رەهەندییە نەژادییەکان کە زۆربەیان بەرەو قۆناغی خەرەفاوی نەژادیی ئەڕۆن، لەبەرئەوە چەمکی کوردبوون بەکارئەهێنن، بۆ ئەوەی لەوانە بدەن کە دژایەتیی کوردایەتیی ئەکەن. ئەم هەموو نازدانە نەژادییەی ئەوان بە کەینونەی کورد، خۆبەخۆ هەڵاواردنی نەژادیی و راسیستییە لەبەرامبەر هەموو ئەو نەتەوە و نەژاد و جڤاکە جیاوازانەی تر کە لەسەر ئەو خاکە ئەژیەن کە کوردستانی پێئەگوترێ. ئەمانە بە کردەوە و بە ئەنقەست، چەمکی جوولەکەبوونەکەی ئارێنت لەگەڵ کوردبوونە نەژادییە موقییتەکەی خۆیاندا تەجانوس پێئەکەن، بۆ ئەوەی لێرەوە فاشیزم و راسیزمێک هەڵبهێننەوە کە دیفاعکردن لە کەینونەی ئینسانی ستەملێکراوی کورد، لە بەرامبەر دەستدرێژیی نەژاد و نەتەوەکانی تردا، بە ئەرکێکی موقەدەس ببینن و حەدیثەکانی ئارێنتیش بەردەوام، دووبارە ئەکەنەوە. ئەیانەوێت ئەم کوردبوونە ببێت بە رەدعێك کە ئێمەی کوردیش، ئەبێط (العین بالعین)یان لەگەڵدا بکەین و فاشیزمی ئەوان بە فاشیزمی کوردیی جواب بدەینەوە کە ئەمە بۆ کورد وەکو نەژاد و وەکو نەتەوە و وەکو زمانیش، نەک هەر خۆکوژییە، بەڵکو رێک فاشیزمی کوردایەتییە، بەڵام لەناو مەلۆتکەی کوردبووندا، دەسرازەی ئەکادیمیی و نەرجسییەتی بونیادە فیکرییەکانی خۆیانی پێئەشارنەوە.




شۆڕشی ئێستا و ئاسۆکەی و دۆخی سیاسی ئێران.. حمید تەقوایی

دیمانەی خەلیل کەیوان لەگەڵ حمید تەقوایی لەبەرنامەی وەڵامدا
وەرگێڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر

لەسەر بنەمای چاوپێکەوتنێک لەگەڵ کەناڵە جەدید نوسراوەتەوە
خەلیل کەیوان: خەڵکی ئێران بە یەکڕیزی و ئومێد و ورەیەکی دەگمەن و جێی ستایشەوە ڕاوەستاون و لێبڕوانە بڕیاری کۆتایی هێنانیان بە کارەکانی حکوومەتی ئیسلامی بهێنن. کۆماری ئیسلامی چۆن و لە چ پرۆسەیەکدا دەڕوخێنرێت؟ چی بکرێت بۆ ئەوەی زووتر بڕوات؟ بەرنامەی وەڵامی ئەم هەفتەیە تایبەتە بەم پرسیارانە و زۆر شتی تر.
حەمید تەقوایی سەرەتا ناڕەزایی دەربڕین بەرامبەر بە کوشتنی مەهسا بوو. وردە وردە باسی ڕاپەڕینی شۆڕشگێڕانە دەکرا. شیکاران باس لە سوپەر بزووتنەوەی دەکەن(super movement). خەڵک هاوار دەکەن “مەڵێن ناڕەزایەتی، پێی دەوترێت شۆڕش”. بەڕای ئێوە ئەم دیاردەیە چییە؟ ئایا دەکرێت ئەم پێشهاتە ناوببرێت بە شۆڕش؟
حەمید تەقوایی: پێم وایە خەڵک ڕاست دەکەن. ناوی شۆڕشە. لە ڕوانگەی ئەو ڕووداو و پێشهاتانەش کە لە کۆمەڵگادا ڕوودەدەن، ئەمەش مانای ئەوەیە کە لە زۆربەی شارەکانی ئێراندا بەشە جیاوازەکانی کۆمەڵگا هاتوونەتە سەر شەقامەکان و ئێستا بیست ڕۆژە بەردەوام ناڕەزایەتی و خۆپێشاندانیان کردووە، هەروەها لەو ڕوانگەیەشەوە کە ئامانج خەڵک ڕوخاندنی حکومەتە . دەڵێن ئێمە کۆماری ئیسلامیمان ناوێت. دەڵێن بمرێت دیکتاتۆر. دەڵێن دەبێ کۆماری ئیسلامی لە ناو ببرێ. باشە بە پێی پێناسەکە و لە ڕووی تیۆری و شیکارییەوە گەشەیەکی لەو شێوەیە جگە لە شۆڕش هیچی تر نییە. شۆڕش واتە ڕاپەڕینێکی جەماوەری کە حکومەتێک دەکاتە ئامانج و دەیەوێت حکومەت بڕوخێنێت. ڕەنگە ناڕەزایەتی جەماوەری سەبارەت بە داواکاری جیاواز بێت. هەموو ناڕەزایەتییەکی جەماوەری ناونرێت شۆڕش. بۆ نموونە لە ئەمریکا لە شەستەکاندا بزووتنەوەیەکی بەرفراوان بۆ مافە مەدەنییەکانی ڕەشپێستەکان هەبوو، کە لەلایەن مارتن لوتێر کینگەوە سەرکردایەتی دەکرا. کەس پێی نەگوت شۆڕش. چونکە ویستویەتی یاساکان بگۆڕێت، پرسیاری لە حکومەت نەکرد. ئەمە لە ئێراندا نییە. ڕاپەڕینێکی جەماوەری بەربڵاوە دژی سیستەمێکی دیاریکراو. ئەم سیستەمە دەیەوێت بڕوات. پێویستە ئەم حکومەتە بڕوات. بە هەموو یاساکانییەوە، و بە هەموو ڕێکخراو و دامەزراوەکانییەوە، پێویستە لاببرێت و بەم شێوەیە کۆمەڵگا ئازاد و ڕزگار دەبێت و بە ئارەزووەکانی دەگات. بەم مانایە ئەمە رێک شۆڕشێکە و شۆڕشێکی فراوان و مەزنە.
خەلیل کەیوان: ئەم بزووتنەوە شۆڕشگێڕانەیە یان شۆڕشە لە چ پێگەیەکدایە و بە چ پرۆسەیەکدا تێدەپەڕێت؟ ئایا ڕەوتێکی بەرەو سەرەوە و بەردەوام بە ئاراستەی فراوانکردنی خۆپیشاندانەکان و پێکهێنانی مانگرتنەکان دەبێت؟
حەمید تەقوایی: وەک زۆرێک لە شۆڕشەکانی مێژوو، ئەم شۆڕشەش بە پریشکێک دەستی پێکرد. لەگەڵ کوشتنی مەهسا ئەمینی لەلایەن حکومەتەوە. بەڵام ڕوونە کە ئەمە تەنیا پرس نییە. کۆمەڵگا لە تەقینەوەدا بوو. پێش ئەوەش مانگرتنی کرێکارانمان هەبوو. خۆپیشاندانی مامۆستایانمان هەبوو. گردبوونەوەی خانەنشینانمان هەبوو. یەکشەممەی ناڕەزایەتیمان هەبوو. پێش ئەوەش ٩٦ و ٩٨مان هەبوو. ئەم توڕەیی و زوڵم و ستەم و هەڵاواردنەی کە زیاتر لە چوار دەیە کە خەڵک بەرگەی دەگرێت، بەم پریشکەوە تەقییەوە و سەری هەڵدا. ئەمە سەرەتا بوو و تا ئەمڕۆش بەردەوامە. ئەم بزووتنەوەیە بە ڕاپەڕینی شارەکان دەستی پێکرد. هەموو شۆڕشەکان بەم شێوەیەن و لە ئێرانیش بەم شێوەیەیە. بەڵام بەو مانایە نییە کە بە شێوەیەکی هێڵکاری بەردەوام بین. واتا وا نییە خۆپیشاندانی شارەکان لە ڕووی چەندایەتییەوە زیاد بکات و لە ئەنجامی ئەم هەنگاوەدا حکومەت بڕووخێنرێت. ئەمە ڕوونادات. ئەوەی کە ڕەوتی دۆخەکە نیشانی دەدات ئەوەیە، جگە لە خۆپیشاندانی شەقام و شارەکان، ناڕەزایەتییەکە بۆ پارچە و گۆڕەپانەکانی دیکەی کۆمەڵگا درێژدەکرێتەوە. وەک مانگرتنەکان. ئێمە مانگرتنی خوێندکارانمان هەیە. ئێمە مانگرتنی قوتابیانمان هەیە. مانگرتنی هۆشداری مامۆستایانمان هەبوو. لە شارەکانی کوردستان دوو مانگرتنمان هەبوو. ئێستا گوتاری مانگرتنەکان بەربڵاوە. ئەمە بەرەیەکی دیکەی شەڕی خەڵکە لەگەڵ کۆماری ئیسلامی. و جۆرەکانی تر. بۆ نموونە لەم شۆڕشەدا دەتوانرێت خەیاڵ بکرێت- لە بەرنامەی پێشوودا باسمان کرد- کە تەنانەت ژنان دەتوانن لە هەموو شوێنێک حیجاب لاببەن و نەک تەنها لە شەقامەکاندا- لە ئێستادا لە خۆپیشاندانەکانی شەقامەکاندا حیجابیان لابردووە- بەڵکو لە شوێنی کاردا .لە شوێنە گشتییەکان، لە زانکۆکان، لە قوتابخانەکان، لە فەرمانگەکان، لە کارگەکان، با هاواری دەنگدانەوەی ناڕەزایەتیەکان لە کۆمەڵگادا دەنگ بداتەوە. ئەمەش فۆرمێکە. یان گریمان دانیشتن. بەدڵنیاییەوە لە درێژەی ئەم شۆڕشەدا پەلامار بۆ سەر پادگەکان و بارەگای هێزە سەرکوتکەرەکان و ڕادیۆ و تەلەفزیۆنەکان و ناوەندەکانی دەسەڵات دەبینین کە بە ڕاپەڕین ناودەبرێت. هەروەها لە ساڵی ١٩٧٩ ئەم ڕاپەڕینەمان هەبوو. ئەمە لە زۆربەی شۆڕشەکاندا ڕوودەدات. بۆیە فۆڕمی جۆراوجۆر لەبەردەمماندایە. وا نییە شۆڕش تەنیا بە خۆپیشاندان بەردەوام بێت.
با ئەوەش بڵێم بێگومان خۆپێشاندانەکان دەبێ بەرفروان تربن و بەربڵاوتریش دەبن. خۆپێشاندان ملیۆنان کەس دەهێنێتە سەر شەقامەکان. پێم وایە ئێمە بەم ئاراستەیە دەڕۆین. بەڵام گرنگ ئەوەیە شۆڕش بەم شتە ڕازی نابێت. شەڕەکە تەنها لە یەک بەرەدا نییە. پێویستە حکومەت لە هەموو لایەکەوە لە بەرەی جیاواز گەمارۆ بدرێت. بۆ نموونە با گریمانە بکەین کە لە ١ی خەزەڵوەردا خۆپیشاندانێکمان لە لایەن ئێرانییەکانی دەرەوەی وڵات و خەڵکی بەشەرەف لە دەرەوەی وڵات هەبوو کە دەیانەوێت پاڵپشتی لە خەباتەکانی خەڵکی لە ئێران بکەن، کە زۆر بەرفراوان بوو. هەنگاوێک کە فشاری خستە سەر حکومەتەکان بۆ ئەوەی هەڵوێستیان لە دژی کۆماری ئیسلامی هەبێت. ئەمە لقێکی ترە، قۆڵێکی تری شۆڕشە. بەم مانایە دەبێ بگوترێ یەکەم: لە پرۆسەی شۆڕشدا شاهیدی فۆڕمی جۆراوجۆری ناڕەزایەتی و وەرچەرخان و گۆڕانکاری چۆنایەتی دەبین و دووەم: ئەم پرۆسەیە هەوراز و نشێوی دەبێت و بەردەوام بەرز نابێتەوە. بەڵام ئەم خولە هەرچییەک بێت، لەمەودوا شتێک ڕوونە. دۆخەکە ناگەڕێتەوە بۆ ڕابردوو. مەرجەکان بە تەواوی گۆڕاوە و بڕیارە ئەم شۆڕشە کارەکان تەواو بکات.
خەلیل کەیوان: ئێوە بەردەوام جەختتان لەسەر پێویستی مانگرتنی سەرتاسەری و مانگرتنی گشتی کردووەتەوە. لە کوردستان دوو مانگرتنی گشتی هەبوو، حیزبیش یەکێک بوو لە بانگخوازەکانی. بەڵام هێشتا مانگرتنی سەرتاسەری لەو وڵاتەدا دروست نەبووە؟ پێت وایە هۆکارەکەی چییە؟ چی بکرێت بۆ دەستپێکردنی مانگرتنی سەرتاسەری؟
حەمید تەقوایی: هەر لەسەرەتاوە کە ئێمە جەختمان لەسەر مانگرتنی سەرتاسەری و مانگرتنی گشتی دەکرد، و لە ئاستی گشتیدا، پێویستی و گرنگی و ئیمکانیاتی ئەم باسەمان بەرز دەکردەوە، بەڵام هێشتا ئەم باسە لە کۆمەڵگادا بەربڵاو نەبوو. ئەمڕۆ دوای بیست ڕۆژ لە خۆپیشاندانەکانی شارە کان ئەبینین لە هەموو شوێنێک باس لە مانگرتن دەکرێت. لە سۆشیال میدیادا، هاشتاگی مانگرتن لەسەر ئاستی وڵات نزیکەی بەقەد هاشتاگی مەهسا ئەمینی بڵاودەبێتەوە. دەبێتە ڕەوتێک. ئەم باسە لە نێو کرێکاران و لە نێو چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگادا هەیە. تەنیا باس نییە. زانکۆکان دەستیان بە مانگرتنی گشتی و سەرتاسەری کرد و ئەم بزووتنەوەیە بەردەوامە. خوێندکاران بەشداری دەکەن. هەندێک مامۆستای زانکۆ، هەندێک مامۆستا پەیوەست بوون بەمەوە. كرێكارانی هەفت تەپە و كرێكارانی نەوت، كرێكارانی نەوتی گرێبەست و فەرمی هەریەكەیان هۆشدارییان داوەتە حكومەت كە ئەگەر ئەو سەركوتانە بەردەوام بێت، مانگرتن دەكەن. هەروەها بەشێك لە بازرگانان و دوكانداران مانیان گرتووە. لە ئێستادا بەشێک لە شۆفێرانی بارهەڵگرەکان مانیان گرتووە. ئێمە لەم ئاراستەیەدا پێشکەوتن بەدەست دەهێنین. بەڵام هێشتا مانگرتن بەو مانایە فراوانەی کە ئێوە وتتان دەستی پێنەکردووە. لە هەموو ئێراندا وەک لە کوردستان ڕووی نەداوە.
ئەمە ڕەوتێکە. نابێ چاوەڕێی ئەوە بین کە یەکسەر ڕووبدات، هەروەها چاوەڕێی ئەوەمان نەدەکرد کە لە ماوەی یەک دوو هەفتەدا هەموو وڵات مانگرتن بکات. لە ئەنجامدا هەروەها دەمانزانی کە خوێندکارەکان هەنگاوی یەکەم دەگرنە بەر. هەمیشە بەو شێوەیە بووە. چونکە خوێندکار دەتوانێت ئاسانتر واز لە خوێندن بهێنێت. مەچۆ بۆ پۆل مەچنە زانکۆ. کەڵەکەبوونی خاو ناڕەزایەتی دەربڕین بەڵام کرێکاران بژێوی خێزانێکن. کاتێک بڕیارێکی دەستەجەمعی دەدەن، پێویستە بزانن کە سەردەکەون. دەبێت دڵنیابن لەوەی کە مانگرتن دەکەن. وە ئەمەش پێویستی بە ڕێکخستن هەیە. پێویستی بە پلەبەرزکردنەوە هەیە. ئەو وروژاندنی دەوێت. ڕازیکردن دەوێت. گوتارەکەی دەبێ لەگەڵیدا بگونجێت. وە خۆشبەختانە ئەم پرۆسەیە دەستی پێکردووە. زۆر گەشبینم. پێم وایە ئێمە بەرەو مانگرتنی سەرتاسەری دەڕۆین. سەرسوڕمانی ئەرێنی ئەوە بوو کە خوێندکارانی قوتابخانەکانی کچانیش پەیوەست بوون بەم بزووتنەوەیە. من پێم وایە بەشەکانی تری کۆمەڵگاش بەم ئاراستەیە دەجووڵێن و مانگرتنی سەرتاسەری لە هەموو وڵاتدا دەبینین.
خەلیل کەیوان: نزیکەی بیست ڕۆژە ڕاپەڕین دەستی پێکردووە و تا ئێستا ڕژێم نەیتوانیوە سەرکوتی بکات. هۆکارەکە چیە؟ ئایا توانای سەرکوتکردنی نییە یان سیاسەتێکی دیاریکراوی گرتۆتەبەر؟
حەمید تەقوایی: لە ڕوانگەی فیزیکییەوە، حکوومەت لە ژمارەی خەڵک و هێزی سەرکوتکەر و چەک و هتد کەم نییە، بەڵکو لە ڕوانگەی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە توانای دووبارەکردنەوەی ئەو کارەساتە نییە کە لە ساڵی ١٣٩٨دا دروستی کردووە . ئەگەر بتوانێت دەیکرد. من پێم وایە تاکتیکی ڕژیم ئەوەیە کە پچڕپچڕ لێدان بکات. وەک ئەوەی لە زاهیدان و زانکۆی شەریف و زانکۆی تەبرێز کردی. یەکێک لەو کەسانە پچڕپچڕ لێدەدات و دادەنیشێت و دەستگیرکردنی بەرفراوان ئەنجام دەدات. بەڕای من بەو هیوایەی مرۆڤەکان هەناسەی لەدەست بدەن. بەو هیوایەی شەقامەکە ماندوو بێت. بەو هیوایەی خەڵک وا بیربکەنەوە کە ناگەنە هیچ شوێنێک و واز لە ناڕەزایەتی بهێنن. ڕژیم حساب بۆ ئەمانە دەکات. ئەم حیساباتانە بە تەواوی هەڵەن. دەبینین کە هەر گورزێک کە لێی داوە شەپۆلێکی نوێی ناڕەزایی دروست کردووە. بۆ نموونە هێرشی سەر حیزبەکان لە کوردستان بە مانگرتنی گشتی بەرەوڕوو بووەوە. لە زاهیدان بە هێرشی خەڵک خۆپیشاندانی توندوتیژ و پێکدادان دەستی پێکرد. هێرشەکە بۆ سەر خوێندکارانی زانکۆی شەریف لەگەڵ کاردانەوەی کۆمەڵگادا بەرەوڕوو بووەوە. بەڵام حکومەت هیواخوازە ناڕەزایەتییەکان کەم بکاتەوە. هیچ بژاردەیەکی تری نییە.
ئەم حکومەتە بۆ پاراستنی پێگەی خۆی لە هیچ تاوانێک بسڵ ناکاتەوە. پرسیار ئەوەیە ئایا دەتوانێت ئەمە بکات و دوای دوو هەفتە نەڕوخێت؟ پێم وایە نیگەرانی ئەوان ئەمەیە. ئەو مەترسییەی هەستی پێدەکەن ئەوەیە کە ئەمجارەیان وەک ٩٨ نییە. بە لێدان ناکرێت. لەوانەیە لێبدەن و بۆ نموونە دۆخەکە بۆ ماوەی هەفتەیەک دادەبەزێت، بەڵام هەفتەی داهاتوو بە هێزێکی زیاترەوە دەست پێدەکات. تەنانەت ڕەنگە سەرکوتکردنی شەقامیش کلیلی مانگرتنەکان لێبدات و کۆمەڵگا دەست بە مانگرتنی سەرتاسەری بکات و بەم شێوەیە وەڵامی سەرکوتەکان بداتەوە. ئەمانە لە حیساباتی حکومەتدان. پێم وایە لە بنەڕەتدا حساب بۆ ئەوە دەکەن کە خەڵک بفڕێنرێت. ڕیزەکانی خۆپیشاندەران ماندوو دەبن و بەم شێوەیە پرسەکە نامێنێت. ئەوان زیاتر حساب بۆ ئەمە دەکەن. بەڵام لە هەمان کاتدا ئەگەر خۆپێشاندانەکان زیاد بکەن، پێویستە چاوەڕێی سەرکوتی زیاتر بین.
خەلیل کەیوان: لە هەموو پارێزگاکانی ئێران و لە جیهاندا هێزێکی مەزن لە دژی کۆماری ئیسلامی سەری هەڵداوە و ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بەهێزتر دەبێت. تایبەتمەندیەکانی وەک یەکڕیزی، هیوا، بوێری، دەستپێشخەری، ئامانج و دروشم، هێما و ناوی کۆدی هاوبەشی “مەهسا” دروست بووە. پێویستت بە زیاترە بۆ بردنەوە؟ هەنگاوەکانی داهاتوو چین؟
حەمید تەقوایی: هەنگاوەکانی داهاتوو بریتین لە فراوانکردنی خەبات لە ئاستە جیاوازەکاندا. پێشتر ئاماژەم بەوە کرد کە لە کۆمەڵگادا و لە کەشی ناڕەزایەتیدا بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی دروست بووە. بۆ نموونە هەلومەرجەکان تەواو جیاوازن لە شۆڕشی ١٩٧٩. لەو سەردەمەدا هیچ رێکخراو و کەسایەتی و دامەزراوە و ناوەندێک بونی نەبوو. کۆمەڵگاکە لە ساڵی ١٩٧٩ لەناکاو تەقییەوە. ئەمجارەیان دوای کوشتنی مەهسا ئەم تەقینەوەیەمان بینی، بەڵام ئەم کۆمەڵگایە خۆی دامەزراندوە. زیاتر لە چوار دەیە خەبات دژی کۆماری ئیسلامی بووەتە هۆی سەرهەڵدانی ڕێکخراوە چالاکەکان. ئەو ڕێکخراوانەی کە توانیویانە بە تایبەتی بە یارمەتی سۆشیال میدیا بوەستنەوە و کار بکەن. بۆ نموونە شورای هاوئاهەنگی سەندیکاکانی مامۆستایان کە لە ناڕەزایەتی و مانگرتنی مامۆستایاندا رۆڵی کارای هەبوو. ئێمە شورای ڕێکخستنی ناڕەزایەتی کرێکارانی گرێبەستی نەوتمان هەیە. ئێمە شورای هەفت تەپەمان هەیە. وە چەندین ناوەند و دامەزراوە و کۆمەڵەی تر. لە ئاستێکی گشتیدا، لە ئاستی مەدەنی و کۆمەڵایەتیدا، ئێمە ڕێکخراوە مەدەنی و ڕێکخراوی ناحکومیمان هەیە. ئەمانە هەموویان لە ڕاستیدا ڕێکخراوی ناڕەزایەتین. تەنانەت ئەوانەی خۆیان بە مەدەنی ناودەبەن و بۆ نموونە دامەزراوەیەک کە دەڵێت ئەرکی پاراستنی ئاژەڵە، ئەرکی پاراستنی ژینگەیە، لە ڕاستیدا دامەزراوەیەکی ناڕەزاییە. هەمووان دەزانن کە ڕەگی کێشەکان کۆماری ئیسلامییە. تەنانەت لە دۆخێکدا کە کۆمەڵگا بەم شێوەیە دانەمەزرابوو، لە ڕاستیدا ناڕەزایەتییەکی سیاسییان هەبوو، بەڵکو لە چوارچێوەی داواکارییە تایبەتەکانی بوارەکەی خۆیاندا. ئەمڕۆ دروشم و داواکاری بۆتە سیاسی و دژی حکومەت. ئارگومێنتی من ئەوەیە کە کۆمەڵگا دەبێ هەموو ئەم جۆرە ئاسانکاریانە بەکاربهێنێت. پێویستە کرێکار وەک کرێکار و مامۆستا وەک مامۆستا و فەرمانبەر وەک فەرمانبەر بەرەنگارببنەوە. نووسەر و هونەرمەند و شاعیر و سینەماکاران خاوەنی ڕێکخراو و ناوەند و کۆمەڵەی تایبەت بە خۆیانن. بزووتنەوەی دادگاییکردن بە تایبەت لە ئێستادا چەندین دامەزراوەی هەیە. لە دایکانی خاورانەوە* تا کۆمەڵەی قوربانیانی تەقەکردن لە فڕۆکە ئۆکراینی و هتد و هتد. ئەمانە دەبێ ڕۆڵیان هەبێت. مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ هه‌موویان له‌ شه‌قامه‌کان بن یان ته‌نانه‌ت مانیان له‌سه‌ر بێت. مەبەستم ئەوەیە کە بە ناو و واژۆی خۆیانەوە بێن و ناڕەزایی خۆیان بەرز بکەنەوە. بەیاننامەیەک بڵاو بکەنەوە بانگەوازێک بکەن واژۆ کۆبکەنەوە. پێویستە لەگەڵ خەڵکدا هاوار بکەن کە کۆماری ئیسلامیمان ناوێت. پێشتر دایکانی سکاڵاکار ئەم کارەیان کردووە. لە کاتی هەڵبژاردنی ڕەئیسیدا دەیانگوت دەنگمان بۆ ڕووخاندنە. ئێستا با هەمان شت هاوار بکەن. ئارەزووی ئێمە ڕووخاندنە. ئەمە بە حکومەت و هەموو خەڵکی جیهان ڕابگەیەنن. ئەم بزووتنەوەیە پێشتر دەستی پێکردووە و هیوادارم زیاتر و زیاتر فراوان ببێتەوە.
بە بڕوای من کۆمەڵگا بە هەموو ئەم ئەگەر و دەسکەوتانەی ئەو خەباتانەی کە لەم چوار دەیەیەدا کەڵەکە بوون، بێتە مەیدان. من بە تایبەتی ڕووم لە شورا و کۆمەڵە و کۆمیتە و کەسایەتییەکانی بزوتنەوەی کرێکارییە. وە هەروەها کەسایەتی و دامەزراوەکانی بزووتنەوەی دادخوازی. بزوتنەوەی هونەرمەندان و نووسەران. بزووتنەوەی داکۆکی لە مافی ژنان. بزوتنەوەی پەلکەززوتنەوەی پەلکەزینەکان. ئێمە لە ئێراندا بزووتنەوەی جیاوازمان هەیە بە کەسایەتی و چالاکوان و دامەزراوەی جیاوازەوە. پێویستە دەست بەیەکەوە بگرن و بە یەک دەنگ هاوار بکەن کە دەبێ کۆماری ئیسلامی بڕوات. ئێمە ئەم حکومەتەمان ناوێت. ئەمەش خۆی زەمینەیەکی زیاتر بە مانگرتنەکان دەدات. لێرەشدا دیسان جەختکردنەوەم دەگەڕێتەوە بۆ مانگرتن، مانگرتنی سەرتاسەری لەم خاڵەدا بەتەواوی یەکلاکەرەوەیە. وە لێرەشدا ڕۆڵی دامەزراوەکان و سەرکردەکان و چالاکوانان و کەسایەتییە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان بەتەواوی یەکلاکەرەوە دەبێت.
خەلیل کیوان: بە ملیۆنان خەڵکی ئێران لە دەرەوەی سنوورەکان دەژین. بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی خەڵکی ئێران لە هەردوو بواری ناوخۆیی و دەرەوەدا تەواوکەری یەکترن. ڕاپەڕینی ١ی خەزەڵوەری ئێرانییەکان و ئامادەبوونی سەدان هەزار کەس بۆ پشتیوانی لە گەلی ئێران لە زیاتر لە ١٥٠ شوێنی جیهان نیشانی دا کە هێزێکی کاریگەرە بۆ سەرکەوتنی شۆڕش لە دەرەوەی سنوورەکان. ئەم هێزە هاوکێشەی نوێ لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا دادەنێت. چۆن ده‌توانرێ هێزی ئێرانییه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ به‌ باشترین و كاریگه‌رترین شێوه‌ بۆ پشتیوانی له‌ شۆڕشی ئێران ڕێك بخرێت؟
حەمید تەقوایی: خاڵی یەکەم ئەوەیە کە ئەم هێزە مەزنە زۆر بەهێزە. چەند سەد هەزار کەس هەیە. ئاماری ورد لەبەردەستدا نییە، بەڵکو تەنها لە شاری تۆرۆنتۆ زیاتر لە پەنجا هەزار کەس هاتنە سەر شەقامەکان. کەواتە هێزێکی زەبەلاح هەیە. لە کۆتایی ئەم هێزە دەبێت ئامانج و ئارەزووێکی دیاریکراو بخاتە سەر مێزەکە و خەباتی بۆ بکات. پێم وایە ئەم ئامانجە بایكۆتی تەواوەتی كۆماری ئیسلامییە لەلایەن حكومەت و دامەزراوە نێودەوڵەتییەكانەوە. ئەو داوایەی کە ئەم بزووتنەوەیە دەتوانێت بەسەر حکومەتەکاندا بیسەپێنێت. چونکە ڕای گشتی لای ئێمەیە. هەموو مرۆڤە شەریفەکانی جیهان، هەموو ژنانی جیهان، هەموو پیاوانی ئازادیخوازی جیهان، هەموو سەندیکا کرێکارییەکان، حیزبە چەپ و پێشکەوتنخوازەکان و هەرکەسێک ئیدیعای مافی مرۆڤ بکات، هەموویان چاویان لەسەر ئێرانە لەم بارودۆخەدا. دروشمی ژن، ژیان، ئازادی دروشمی هەمووانە. هەمووان ناوی مەهسایان بیستووە. دۆخێکی باشە کە دەتوانین بە هێزی ناڕەزایی ئێرانی دانیشتووی دەرەوەی وڵات و خەڵکی وڵاتانی رۆژئاوا هاوشانی ئێرانییەکان بایکۆتی کۆماری ئیسلامیی ئێران بەسەر حکومەتەکاندا بسەپێنین. خۆشبەختانە لە خۆپیشاندانەکەدا کە لە ٢ی ئۆکتۆبەر لە ڤانکۆڤەر بەڕێوەچوو، ئەم داواکارییە وروژێنراوە. لە شاری تۆرۆنتۆ، حاەید ئیسماعیلیۆن، وتەبێژی کۆمەڵەی بنەماڵەی قوربانیانی فڕینی PS752، باسی لە دەرکردنی باڵوێزەکانی کۆماری ئیسلامی لە وڵاتانی جیاواز کرد و ئەم داواکارییەی وروژاند. ئەم گوتارە ئێستا زۆر فراوانە و پشتیوانییەکی زۆری هەیە. تا ئێستا کاریگەریی ئەمە دەبینین. دوێنێ لە پەرلەمانی یەکێتی ئەوروپا و لە پەرلەمانی فەرەنسا باسی مەهسا کرا. ناڕەزایی خۆیان بە حکوومەتی ئێران ڕاگەیاند. بۆ یەک خولەک بێدەنگ بوون. خۆپێشاندانەکەیان بە دروست زانی و هتد و هتد. ئێستا گوتاریان گۆڕاوە. چه ند ده یه یه به رده وام ئه و قسانه مان به شێوه ی كه مپه ین و لۆبی و نامه ی كراوه دا به گوێی حكوومه ته كان هێناوه ، به ڵام كاردانه وه ی ئه وتۆیان نیشان نه دا، به ڵام ئه مڕۆ خه بات و تێكۆشانی خه ڵكی ئێران گوێی كردۆنەته وه . لە ژێر گوشاری شۆڕشی گەلانی ئێرانە کە ئێستا هەڵوێستی خۆیان دەگۆڕن و کۆماری ئیسلامی مەحکووم دەکەن و بەرگری لەم خەڵک دەکەن. ئەمە باشە، بەڵام بە هیچ شێوەیەک بەس نییە. دەتوانین و دەبێ حکوومەتەکان بە تایبەت حکوومەتەکانی رۆژئاوا و هەروەها رێکخراوە نێودەوڵەتییەکانی وەک ڕێکخراوی کار و نەتەوە یەکگرتووەکان و بەرپرسی ڤیستیڤاڵ و پێشبڕکێ وەرزشیەکان میهرەجانە هونەریەکانداهتد ناچار بکەین و داوایان لێبکەین کە کۆماری ئیسلامی بکەنەدەرەوە. پێوه ندییه کانیان له هه موو ئه و ئاستانه دا له گه ڵ کۆماری ئیسلامی ببڕدرێن. پێویستە باڵیۆزخانەکانی دابخرێن. ئه‌مه‌ داخوازییه‌كه‌ كه‌ به‌ بڕوای من ده‌توانرێت به‌ ده‌سه‌ڵاتی شۆڕش له‌ خودی ئێراندا بسه‌پێندرێت به‌سه‌ر حكومه‌ته‌كاندا، كه‌ بۆته‌ هۆی جموجۆڵی سه‌دان هه‌زار كه‌س له‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات و ناچار بكرێن بایكۆتی كۆماری ئیسلامی بكه‌ن. وەک چۆن حکومەتی ئەفریقای باشوور لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ڕەتکرایەوە و گۆشەگیر کرا، بایکۆت هێزێکی گرنگ و یەکلاکەرەوە بوو لە ڕووخاندنی حکومەتی ئاپارتایدی ئەو وڵاتە. ئەمجارەش دەتوانێت هێزێکی گرنگ بێت لە ڕووخاندنی ڕژێمی ئاپارتایدی ڕەگەزی لە ئێراندا. بە مانایەک دەکرێ بگوترێ کە دەتوانین کۆماری ئیسلامی لە دەرەوەی وڵات بڕوخێنین و بەم کارەش دەتوانن دڵنیابن کە دەسەڵاتی شۆڕش لە ئێران دە هێندە بەهێزتر دەبێت. وە زۆر ناخایەنێت تا ئێمە حکومەت لە ئێرانیشدا بڕووخێنین. ئەمە ئەو پرۆسەیەیە کە پێموایە هێزەکانی ئێران و هێزە ناڕازییەکانی دەرەوەی وڵات دەتوانن پەیڕەوی لێ بکەن و بگەنە ئامانجی خۆیان.
خەلیل کەیوان: هەواڵ و نیشانەکانی پەرتەوازەی و سەرلێشێواوی و گومان لە ڕیزەکانی حکومەت و هێزە سەرکوتگەرەکاندا دەبیسترێت و دەبینرێت. پێدەچێت هەموو پاشەکشەیەک وەک نیشانەی کۆتایی سەیر بکەن. ئایا دەکرێت حکومەت بکشێتەوە؟ حکومەت ڕووبەڕووی چ هەڵبژاردەیەک دەبێتەوە؟ ئایا ئەگەری کودەتا هەیە؟
حەمید تەقوەیی: تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندی بە پرسی پاشەکشە هەیە، هیچ شوێنێکیان نییە بۆ پاشەکشەکردن و خۆیان دەیزانن. پاشەکشەی یەک ملیمەتر لەوانە بە مانای هێرشی چەند کیلۆمەترێک لەلایەن خەڵکەوە دەبێت. ئەمە خەسڵەتی هەموو دیکتاتۆریەتەکانە. هەموو دیکتاتۆرێک و هەر حکومەتێکی پاوانخواز و ستەمکار دەبێت تا دوا سات لە پاڵ قسەکانیدا بوەستێت و ناتوانێت پاشەکشە بکات. تەنانەت ئەگەر ناچاریش بێت، کە ڕەنگە ناچار بێت هەندێک ئیمتیازات بکات، ئەوا خەڵک هەر بەوەوە ناوەستن.
دەبینیت ئیتر کەس ئەم حکومەتەی ناوێت، خەڵک نایانەوێت تەنها یاسا بگۆڕدرێت یان ئەمە بڕوات و ئەو بێت یان ئەم فراکسیۆنە بێت و ئەو فراکسیۆنە بڕوات. ئەمە پرسەکە نییە. خەڵک دەیانەوێت و ڕایدەگەیەنن کە هەموو کۆماری ئیسلامییان ناوێت، دەڵێن پێویستە لەناوببرێت. خەڵک دەیانەوێت ئەم حکومەتە بە هەموو فراکسیۆن و یاساکانییەوە و هتد لەناوببرێت. بۆیە ئەم جۆرە مانۆڕانە بەرەو هیچ شوێنێکی نابات و وەڵامی خەڵک ناداتەوە و بەپێچەوانەوە ئاگری خەبات هەڵدەگیرسێنێت و حکومەتەکانیش ئەمە دەزانن و پێم وایە تا ئەو شوێنەی کە دەتوانن وازناهێنن.
لە لایەکی دیکەوە هەوڵ دەدەن نکۆڵی لە ناڕەزایی و توڕەیی جەماوەر بکەن. بەڵام ئەمە زیاتر لاوازیان دەکات. بۆ نموونە ئەم قسە گاڵتەجاڕییە کە دەڵێت ناڕەزایەتییەکانی ئێستا لە ژێر کۆنترۆڵی ئیسرائیل و ئەمریکا و دوژمنێکی بیانیدایە، ئەوەندە ڕوون وئشکرایە کە تەنانەت ڕیزەکانی خۆیان باوەڕیان پێی نییە. بەڵام ناچارن بەردەوام بن لە دەرکەوتنەکان. ئەمە دەبێتە پاساودانان و گوتاریان تا ڕۆژی دوایی.
لە ڕوانگەی کودەتاکەوە پێموانییە ئەم حکومەتە کودەتا هەڵگر بێت. چونکە گروپی چەکدار و سوپا و بەسیج و فەیلەق و جل و بەرگ مەدەنیەکان و هتد زۆرن. وە هەریەکەیان مافیایەکی ئابوری-حکومەتین، ژەنەڕاڵێک یان ئاخوندێک و ئایەتوڵڵایەک لە سەرییەوە وەستاوە. نوسینگەی ڕابەر بێنەو بەردەی خۆی هەیە، لەلایەکی تریشەوە ئاستان قودس رەزەوی بێنەو بەردەی خۆی هەیە و لە هەمان کاتدا هەمیشە بەریەککەوتن لەنێوان سوپا و هێزە چەکدارەکانی تردا هەبووە. ئەمە کێشەیەکە. بابەتێکی دیکە کە لە بەرنامەیەکی تردا بۆتانم ڕوون کردەوە ئەوەیە کە کودەتاکە یان دەیەوێت خامنەیی لابدات یان دەیەوێت بیهێڵێتەوە. ئەگەر بیەوێت جەخت لەوە بکاتەوە کە هیچ ناگۆڕێت، وەک کودەتایەک دەبێت کە خەڵک ڕژانە سەر شەقامەکان ئابڕویان برد. ئێستاش هەر کودەتایەک بیەوێت خامنەیی بهێڵێتەوە، ناچێتە هیچ شوێنێک. وە ئەگەر بیەوێت خامنەیی لاببات، ئەمە یەکێک دەبێت لە دەسکەوتە گرنگەکانی خەڵک، بەدڵنیاییەوە خەڵک هەر بەوەوە ناوەستێت و دەچێت بۆ ڕووخاندنی تەواوی حکومەت. جگە لەوەی کە هەر جۆرە کودەتایەک ڕەنگە ببێتە هۆی ناکۆکی نێوان هێزە چەکدارە جیاوازەکانی خودی حکومەت. وا نییە هەموو فراکسیۆنەکانی حکومەت لە ژێر چەتری فڵان ژەنەڕاڵ یان فڵان لیوا یەک بگرن. ئێستا چەسپی حکومەت خامنەییە. ئەگەر خامنەیی بڕوات، حکومەت دەبێت بەهەزار پارچەوە.
هەرچۆنێک سەیری بکەیت، من پێموانییە ئەم دەسەڵاتە بە کودەتا لانابرێت. لەوانەیە دەست بە جۆرێک لە حوکمڕانی سەربازی بکات، بەڵام بە بڕوای من خەڵک ئابڕوی دەسەڵاتی سەربازی دەبات و پشتگوێی دەخات.
خەلیل کەیوان: سیاسەتی زلهێزە جیهانی و ناوچەییەکان بە تایبەت رۆژئاوا و ئەمریکا چییە و چۆن دەتوانن کاریگەرییان لەسەر دروست بکەن؟
حەمید تەقوایی: تەنیا بە دەسەڵاتی شەقام و دەسەڵاتی خەڵک و ناوخۆی ئێران و دەرەوە دەکرێت کاریگەری لەسەر حکومەتەکان دروست بکرێت و لە ئێستادا کاریگەرییەکانی دەبینین. تەنیا بە هۆی فراوانبوونی خەبات لە ئێران و رەنگدانەوەی لە دەرەوەی وڵات، ئەگەر بینیتان ئێستا حکوومەتەکانی رۆژئاوا باس لە مەحکووم کردنی کۆماری ئیسلامی دەکەن، یاخود لە مەجلیسەکان بۆ یادی مەهسا بۆ خولەکێک بێدەنگن، یان بە ڕوونی ڕایدەگەیەنن کە مافی مرۆڤ لە ئێران پێشێل دەکرێت و خەڵک ئەم حکومەتەی ناوێت و هتد. لە دیموکراسیەکانی رۆژئاوادا دەنگی خەڵک یەکێکە لە نیشانەکانی هەڵوێستگیریە، بە تایبەت پەرلەمانتاران و بەرپرسە هەڵبژێردراوەکانە. دەسەڵاتداران دەبینن ئەگەر کەسێک لە پاڵ کۆماری ئیسلامی بوەستێت دەنگەکانی لەدەست دەدات. هەر بەم هۆیەشەوە خۆیان لە کۆماری ئیسلامی دوور دەخەنەوە و بە شێوەی زارەکی ئیدانەی دەکەن. تائێستا ئیجرائاتیان نەکردووە و پێویستە ئەمە ببینرێت، بەڵام ئەم هەڵوێستانە دەسکەوتی شۆڕشی ئێران و خەباتی خەڵک و پاڵپشتی خەباتی خەڵکە لە خودی وڵاتانی رۆژئاوادا. من پێم وایە لە قۆناغی یەکەمدا ئەم حکومەتانە هەوڵ دەدەن کەڵک لەو ڕاستییە وەربگرن کە ئێستا کۆماری ئیسلامی لە ژێر گوشاردایە بۆ ئەوەی لە دانوستان و مامەڵەکانیاندا دەستی باڵایان هەبێت و خاڵی زیاتریان دەست بکەوێت. ئەم جۆرە حیسابکردنە ئێستا لە پشت ئەم جۆرە جووڵانەوەیەوەیە. بۆ نموونە لە حالەتی (JCPOA) بەرجام بە لەبەرچاوگرتنی ئەو گوشارانەی کە ئێستا لەسەر کۆماری ئیسلامین، دەتوانن خاڵی زیاتریان دەست بکەوێت، بەڵام بەبێ گوێدانە حیساباتی ئەوان، پشتیوانی لە خەباتەکانی گەلی ئێران و ئیدانەکردنی ئاشکرای حکوومەتەکان لە کۆماری ئیسلامی دەسکەوتێکی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕانەی خەڵکە، ئێران فاکتەری گوشارە بۆ سەر کۆماری ئیسلامی. بە تایبەت کە ئەم جۆرە حیساباتی دیپلۆماسی بە خێرایی ئاڵۆز دەبێت. بەسە کە ئەم شۆڕشە بۆ چەند هەفتەیەکی دیکە بەردەوام بێت بۆ ئەوەی حکومەتەکانی ڕۆژئاوا ناچاربن هەڵوێستی بەهێزتر و ڕوونتر بگرنەبەر و فەرمانی ڕێوشوێنی کاریگەرتر لە دژی کۆماری ئیسلامی بکەن.
ئەمڕۆ هەلومەرجەکان تا ڕادەیەک لەبارن بۆ پاڵنانی حکومەتەکان و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان بۆ ڕەتکردنەوە و بایکۆتی کۆماری ئیسلامی. ئەم گوتارە دەبێ لە هەموو وڵاتاندا سووتەمەنی پێ بدرێت کە کۆماری ئیسلامی نوێنەری خەڵکی ئێران نییە، بکوژی ئەوانە و پێویستە داوا لە هەموو حکومەتەکان بکرێت بایکۆتی بکەن.
ئێمە دەمانەوێت حکومەتەکان باڵیۆزخانەکانی کۆماری ئیسلامی دابخەن و پەیوەندی سیاسی و وەرزشی و هونەری لەگەڵ ئەم حکومەتە ببڕن. واتە رێک ئەوەی لە رژێمی ئاپارتایدی باشووری ئەفریقادا روویدا. سەرەتا حکومەتەکان بە شێوەیەکی لائوبالانە هەڵسوکەوتیان دەکرد، بەڵام بزووتنەوەکە لە باشووری ئەفریقا ئەوەندە بەهێز و دینامیکی بوو کە ناچار بوون هەڵوێستێکی توند لە دژی حکومەتی ئەفریقای باشوور بگرن و بۆ داهاتوو و کورسی خۆیان بایکۆتی بکەن. لە دۆسیەی کۆماری ئیسلامیشدا دەبێ ئەمە ڕووبدات و پێم وایە دۆخەکە بەم ئاراستەیە دەڕوات.
خەلیل کەیوان: بابەتێک کە سەرنج ڕادەکێشێت و بەردەوام قسەی لەسەر دەکرێت ئەوەیە کە لەم بارودۆخەی ئێستادا ڕاپەڕینی شۆڕشگێڕانەی خەڵک سەرکردەیەکی دیاریکراوی نییە. ئایا ئەم شۆڕشە بەبێ ڕابەرایەتی دەتوانێت سەربکەوێت؟ ڕابەرایەتی چۆن دروست دەبێت؟
حەمید تەقوایی: بێگومان شۆڕش پێویستی بە هێزێكی پێشەنگ هەیە، بەڵام ئێمە هێشتا لە سەرەتای رێگاداین، لە قۆناغێكداین كە شۆڕش شكڵ دەگرێت و خەڵك رێكدەخەن و دێنە گۆڕەپانەكە. بە بڕوای من سەرکردایەتی شۆڕش لەگەڵ خودی شۆڕش لەدایک دەبێت و لە پرۆسەی شۆڕشدا بەرز دەبێتەوە. سەرکردایەتی هیچ شۆڕشێک پێشوەخت نازانرێت. لە پرۆسەی شۆڕشدا دیاری دەکرێت. بۆ نموونه‌ له‌ چه‌ند مانگی كۆتایی شۆڕشی ڕووسیادا، به‌لشه‌فییه‌كان ده‌ستی سه‌ره‌وه‌یان به‌ده‌ست هێنا و ڕابەرایەتیان گرته‌دەست. لە هەموو شۆڕشەکاندا کەم تا زۆر وەک یەک بووە، سەرکردایەتی شۆڕش لە پرۆسەی شۆڕشدا دروست دەبێت.
بێگومان ئەمە لەسەرتادا بەبێدەنگی ڕونادات. حیزب و هێزی ڕێکخراو لە کۆمەڵگادا هەن کە لە زۆر پێش شۆڕشەوە چالاکن. هه‌روه‌ها له‌ ماوه‌ی شۆڕشدا ئه‌و حیزبانه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن كاریگه‌ری له‌سه‌ر پرۆسه‌ی شۆڕش بكه‌ن و بۆ پێشەوەی بەرن به‌ره‌و ئامانجه‌كانیان. چارەنووسی شۆڕش، سەرکەوتن یان شکست و شێواندنی بە تەواوی بەستراوەتەوە بە ڕۆڵی حیزبەکانەوە لە شۆڕشدا.
هەروەها پێویستە ئەوە لەبەرچاو بگیرێت کە لە هەلومەرجی شۆڕشگێڕانەدا کۆمەڵگا زیاتر و توندڕەوتر دەبێت و حیزبەکانی ئۆپۆزسیۆن زیاتر و زیاتر ڕوو لە چەپ دەکەن. ئەمڕۆ ئێمە شاهیدی ئەمەین. ئەمڕۆ هەموو لایەنێک، هەموو ئۆپۆزسیۆنێک، بانگ کراوە بۆ ڕووخاندن. تەنانەت ئەو لایەنانەی کە تا چەند مانگێک لەمەوبەر باسیان لە ڕووخاندنەکە نەکردووە، وتیان گواستنەوە، وتیان ڕووخاندن – هێشتا هەندێک هێز هەمان شت دووبارە دەکەنەوە – زۆربەیان دەبێت هەڵوێستێکی ڕادیکاڵتر بگرنەبەر. بەم مانایە خودی شۆڕش وەک چۆن ڕووخسار و هونەرمەند و ناوداران ڕادیکاڵتر و چەپتر دەکات، حیزبەکانیش بەرەو چەپ پاڵ دەنێت.
خەلیل کەیوان: باست لە رۆڵی حیزبەکان کرد لە پرۆسەی رووخاندندا. هه‌روه‌ها له‌ هه‌ندێک شرۆڤه‌کار ده‌بیستین که‌ ئه‌و قۆناغه‌ قۆناغێکه‌ که‌ حیزبه‌کان ڕۆڵ ده‌گێڕن و به‌ره‌به‌ره‌ زیاتر ده‌بنه‌ به‌رچاو. وێنەی خۆت چییە لەسەر ئەو پرۆسەیەی کە لە پێشە و ئەو ڕۆڵەی کە حیزبەکان و بە تایبەت حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری دەتوانن بیگێڕن؟
حەمید تەقوایی: خودی شۆڕش نیشاندەرێکە بۆ ئەوەی خەڵک باش لە خراپ جیا بکەنەوە. حیزب هەن کە ماوەیەکی زۆرە چالاکن، لە دەرەوە و ناوخۆی وڵات چالاکن، بەڵام ماوەیەک لایەنی سەوزەکان بوون، لە سەردەمێکدا لایەنگری ریفۆرمخوازەکانی تر بوون یان پەیوەندییان بە بزووتنەوەی وەنەوشەییەوە کرد، ئەو پارتانەی کە لە بیرکردنەوەیاندا شۆڕش واتە پشێویی .وە ئاژاوە و ناڕێکییە ، ئەم جۆرە حیزبانە ئەمڕۆ بانگەشەی شۆڕشگێڕی دەکەن ! ئه‌مڕۆ ئه‌و حیزبانه‌ له‌ ژێر كاریگه‌ریدان، له‌ ژێر فشاری شه‌قامدان و بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ نه‌هێڵرێنه‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی نه‌بنه‌ په‌راوێز، ده‌بێت خۆیان له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی شۆڕشگێڕ نیشان بده‌ن. بەڵام پێم وایە کۆمەڵگا هەڵبژاردەی دروست دەکات.
نیشاندەری کۆمەڵگا تەنیا هەڵوێستی ئێستای حیزبەکان نییە، بەڵکو حیزبەکان تا چەند لە تۆمارەکانیاندا و لە مێژووی چالاکییەکانیاندا دژی تەواوی کۆماری ئیسلامی وەستاون و تا چەند سیاسەت و ستراتیژەکانیان بنیات نراوە لەسەر شۆڕشێکی ژێرەوژورکەری دژی تەواوی سیستەمەکە هەبووە.
ئەو هێزە ڕادیکاڵەی کە جەمسەری پێچەوانەی تەواوی کۆماری ئیسلامیە و نەک هەر ئەمڕۆ بەڵکوو لەو ڕۆژەدا کە وەهمی دووانەیی هێشتا لە کۆمەڵگادا زاڵ بوو، بە تایبەت لە ئۆپۆزیسیۆنی ڕاستدا، وەهمی سەوز و وەنەوشەیی، لە دژی ڕاوەستا بزووتنەوە و هتد دژی وەستانەوە، بەڕای من دەتوانێ لەم دۆخەدا ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕێت.
خاڵی سەرەکی ئەوەیە کە لە کاتی شۆڕشدا هەموو کۆمەڵگا زیاتر و زیاتر بەرەو چەپ دەگۆڕێت و هەر بۆیەش ئەو حیزبە ڕادیکاڵەی کە نوێنەرایەتی چەپترینەکان دەکات، واتە قووڵترین ڕەخنە و قووڵترین ناڕەزایەتی بەرامبەر بەهەموو سیستەمەکەیە، قازانج دەکات کاریگەری زیاتر لە کۆمەڵگادا دەبێت و دەبێتە خۆشەویستی جەماوەر.
لەم قۆناغەدا دەتوانین ڕاستی دروشم و سیاسەتەکانمان و بەها ڕادیکاڵ و مرۆییەکانمان و خواستراوی و جێبەجێکردنی بە کۆمەڵگا نیشان بدەین تا دەتوانین.ڕەخنەی قوڵ لە بێ مافی و نایەکسانی، ڕەخنەی قووڵ لە هەژاری، ڕەخنەی قووڵ لە سەرکوت، ڕەخنەی قووڵ گرتن لە هەر جۆرە حکومەتێکی سەروخەڵکی یەکبگرن و کۆببنەوە بۆ ئەوەی دامەزراوە و ڕێکخراوە جەماوەری و خەڵکییەکان بەم ئاڵا ڕادیکاڵە تەیار بکرێن و بتوانین گورزی کۆتایی لە حکومەت بدەین.
ئێمە هەمیشە جەختمان لەوە کردووەتەوە کە دەکرێت ئەم دەسەڵاتە بە زەبری مانگرتن و خۆپیشاندان بڕووخێنرێت. ئێمە هەمیشە وتمان ئەم حکومەتە فراکسیۆنێکی خراپتر و باشتری نییە، سەوز و وەنەوشەیی و ڕەش هەموویان وەک یەکن. ئێمە هەمیشە جەختمان لەسەر ڕووخاندنی تەواوی سیستمی کۆماری ئیسلامی کردووەتەوە، هەمیشە وتوومانە کە هەڵاواردن لە دژی ژنان، حیجاب، و ئاپارتایدی سێکسی پرسێکی گرنگی کۆمەڵگای ئێران و پاژنەی ئەکیلی کۆماری ئیسلامییە و ئێمەش مژدەدەر بووین لە شۆڕشی ژنان. ئێمە هێزمان لە دەوری ئەم ئاڵایە کۆکردۆتەوە، هەڵمەتی جۆراوجۆرمان لە دژی لە سێدارەدان، دژی بەردبارانکردن، دژی بێ مافی ژنان، بۆ ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی، بۆ بەرگریکردن لە مافی منداڵان، لە بەرگریکردن لە ئاوارەکان و هتد ڕێکخستووە، لەگەڵ دامەزراوەی چالاک و کاریگەر لە دەوروبەری وە ئێمە لە خەباتی مەیدانیدا، لە بزووتنەوەی کرێکاری، لە بزووتنەوەی مامۆستایان، لە بزووتنەوەی خانەنشینان، لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان، لە بزووتنەوەی دادگاییکردن و هتد چالاک بووین. ئەمڕۆ دەبینین کە کۆمەڵگا لەسەر پێوەرێکی ملیۆنان وەڵامێکی ئەرێنی دەداتەوە بۆ هەموو ئەم دروشم و داخوازی و ئامانجانەی کە لە سەرەتای دامەزراندنی حیزبەکەمانەوە بووەتە جێگەی سەرنجی خەبات و تێکۆشانی حیزبەکەمان.
خاڵێکی دیکە ئەوەیە کە پرۆسەی شۆڕش هاوکات و هاوتەریب لەگەڵ سەرهەڵدانی حیزبە شۆڕشگێڕ و ڕادیکاڵەکان، پێکهێنانی ڕێکخراوی خەباتی جەماوەریی لەگەڵدایە. کۆمیتە، سشوراکان، ئۆرگانی ڕێکخستنی گەڕەک، کۆمیتەی مانگرتن و هاوشێوەکانی لە ناخی شۆڕشدا پێکدێن. لە ئێستادا گەنجان سەرقاڵی پێکهێنان و بانگهێشتکردن و کۆکردنەوەی لیژنەکانن بۆ ڕێکخستنی هەڵمەت لە گەڕەکەکان. ئەم ڕێکخراوانە لە زانکۆکان و لە کارگەکان و تەنانەت لە قوتابخانەکاندا دروست دەبن. ئەم دەزگا و ڕێکخراوانەش بەرهەمی شۆڕشن. ئەم ڕێکخراوانە مەیلی بەرەو ئەو حیزب و هێزە دەبەن کە هەمیشە نوێنەرایەتی ڕادیکاڵترین و قووڵترین ڕەخنەی لە تەواوی بارودۆخی ئێستای کردووە.
ئێمە چەندین ساڵ پێش ئێستا مانیفێستی شۆڕش و ڕووخانمان بڵاوکردەوە. ئەو بەیاننامەیەدا، بڕگەکانی ئەو بەیاننامەیە، لە پێوەرە باشەکانن بۆ جیاکردنەوەی چاک لە خراپ. لە نێو هێزەکانی ئۆپۆزسیۆندا بەردەوام جەخت لەوە دەکەینەوە کە پێویستە خەڵک خۆی بە ڕێکخراوەکانی خۆی بێتە پێشەوە و بە ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی دەسەڵات بگرێتە دەست و ئەو حیزبانەی کە ئەمە دەڵێن، ئەو حیزبانەی کە ئەم ئاڵایەیان هەڵکردووە، پێموایە چانسێکی زۆریان هەیە بۆ ئەوەی ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن لەم پێشهاتانە و پرۆسەی شۆڕشەدا. کۆمەڵگا ڕادیکاڵترین لایەنەکان بانگ دەکات بۆ مەیدان و بۆ ڕابەرایەتی، ئێمەش ئامادەین ئەم ڕۆڵە بگێڕین.
خەلیل کەیوان: کۆمەڵگا پێی وایە کۆماری ئیسلامی دەڕوات. با بیخەینە بەرچاومان کە کۆماری ئیسلامی کەوتووە. دوای ڕووخاندنەکە دۆخەکە چۆن دەبێت؟ هەندێک باسی ڕیفراندۆم و دەستوور دەکەن؟ ڕای ئێوە چیە؟ حکومەتی داهاتوو چۆن دیاری دەکرێت؟
حەمید تەقوایی: لە سەردەمێکدا پارتە ئۆپۆزسیۆنە ڕاستڕەوەکان پێشنیاری ڕیفراندۆم و دەستووریان کرد وەک بەدیلێک بۆ ڕووخاندن. ئێستاش هەر هەمان شتە. بەڕای من ئەمانە نە ڕێگا بە کەس نیشان ئەدەن، نە پەیوەندییان بە شەڕی نێوان خەڵک و حکومەتەوە هەیە. خودی شۆڕشی ئێستا وەڵامێکی یەکلاکەرەوەیە بۆ پلانەکانی وەک ڕیفراندۆم بۆ “گواستنەوە” لە دۆخی ئێستاوە.
ته نانه ت له و شوێنانه ی باس له سه ر دیاریكردنی حكوومه ت له دوای رووخاندنی كۆماری ئیسلامییه ، ریفراندۆم و ده ستوور و هتد، جۆر و سیاسه ته كانی حكومه تی داهاتوو دیاری ناكه ن.
ئێمە جەخت لەسەر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی خەڵک دەکەینەوە لە داڕشتنی سیستەمی داهاتوودا. لە سەردەمی شۆڕشدا، لە پرۆسەی شۆڕشدا ئۆرگانی خەباتی خەڵک لە کۆمەڵگادا دروست دەبن. خەڵک ڕێکدەخرێن و دەسەڵات بەکاردەهێنن بۆ ڕووخاندنی حکومەت. لەم پرۆسەیەدا شورا و ڕێکخراوی وەک شورا پێکدێن و خەڵک دەبێت لەڕێگەی ئەو ڕێکخراوانەوە حکومەت و سیستەمی داهاتوو لە قاڵب بدەن. نابێ خەڵک دوای ڕووخانی حکومەت بچنەوە ماڵەوە و حیزبەکان لەسەر سەریان حکومەت پێکبهێنن.
هه‌ر جۆره‌ هه‌ڵبژاردنێك هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر ریفراندۆم پێویست بوو، یان ده‌ستوور پێویست بوو، ده‌بێت خه‌ڵكی رێكخراو رۆڵی سه‌ره‌كی هه‌بێت. نەک لە لوتکەی سەری خەڵکەوە ڕایبگەیەنین کە کۆماری ئیسلامی نەماوە، ئێستا بڕۆنەوە ماڵەوە، ئەرکتان پێ دەسپێرین، مەجلیسی دامەزرێنەرتان بۆ دروست دەکەین، دەستوورتان بۆ دەنوسین. ئەمەش نابێت قبوڵ بکرێت و نابێت ڕێگە بدرێت. لەم قۆناغەدا دەتوانین ڕاستی دروشم و سیاسەتەکانمان و بەها ڕادیکاڵ و مرۆییەکانمان و خواستراوی و جێبەجێکردنی بە کۆمەڵگا نیشان بدەین تا دەتوانین.و نایەکسانی، ڕەخنەی قووڵ لە هەژاری، ڕەخنەی قووڵ لە سەرکوت، ڕەخنەگرتنی قووڵ لە هەر جۆرە حکومەتێکی سەروخەڵکی، یەکبگرن و کۆببنەوە بۆ ئەوەی دامەزراوە و ڕێکخراوە جەماوەری و خەڵکییەکان بەم ئاڵا ڕادیکاڵە تەیار بکرێن و بتوانین گورزی کۆتایی لە حکومەت بدەین.
ئێمە هەمیشە جەختمان لەوە کردووەتەوە کە دەکرێت ئەم دەسەڵاتە بە زەبری مانگرتن و خۆپیشاندان بڕووخێنرێت. ئێمە هەمیشە وتمان ئەم حکومەتە فراکسیۆنێکی خراپتر و باشتری نییە، سەوز و وەنەوشەیی و ڕەش هەموویان وەک یەکن. ئێمە هەمیشە جەختمان لەسەر ڕووخاندنی تەواوی سیستمی کۆماری ئیسلامی کردووەتەوە، هەمیشە وتوومانە کە هەڵاواردن لە دژی ژنان، حیجاب، و ئاپارتایدی سێکسی پرسێکی گرنگی کۆمەڵگای ئێران و پاژنەی ئەکیلی کۆماری ئیسلامییە و ئێمەش مژدەدەر بووین لە شۆڕشی ژنان. ئێمە هێزمان لە دەوری ئەم ئاڵایە کۆکردۆتەوە، هەڵمەتی جۆراوجۆرمان لە دژی لە سێدارەدان، دژی بەردبارانکردن، دژی بێ مافی ژنان، بۆ ئازادکردنی زیندانیانی سیاسی، بۆ بەرگریکردن لە مافی منداڵان، لە بەرگریکردن لە ئاوارەکان و هتد ڕێکخستووە، لەگەڵ دامەزراوەی چالاک و کاریگەر لە دەوروبەری وە ئێمە لە خەباتی مەیدانیدا، لە بزووتنەوەی کرێکاری، لە بزووتنەوەی مامۆستایان، لە بزووتنەوەی خانەنشینان، لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی ژنان، لە بزووتنەوەی دادگاییکردن و هتد چالاک بووین. ئەمڕۆ دەبینین کە کۆمەڵگا لەسەر پێوەرێکی ملیۆنان وەڵامێکی ئەرێنی دەداتەوە بۆ هەموو ئەم دروشم و داخوازی و ئامانجانەی کە لە سەرەتای دامەزراندنی حیزبەکەمانەوە بووەتە جێگەی سەرنجی خەبات و تێکۆشانی حیزبەکەمان.
خاڵێکی دیکە ئەوەیە کە پرۆسەی شۆڕش هاوکات و هاوتەریب لەگەڵ سەرهەڵدانی حیزبە شۆڕشگێڕ و ڕادیکاڵەکان، پێکهێنانی ڕێکخراوی خەباتی جەماوەریی لەگەڵدایە. کۆمیتە، شورا، ئۆرگانی ڕێکخستنی گەڕەک، کۆمیتەی مانگرتن و هاوشێوەکانی لە ناخی شۆڕشدا پێکدێن. لە ئێستادا گەنجان سەرقاڵی پێکهێنان و بانگهێشتکردن و کۆکردنەوەی لیژنەکانن بۆ ڕێکخستنی هەڵمەت لە گەڕەکەکان. ئەم ڕێکخراوانە لە زانکۆکان و لە کارگەکان و تەنانەت لە قوتابخانەکاندا دروست دەبن. ئەم دەزگا و ڕێکخراوانەش بەرهەمی شۆڕشن. ئەم ڕێکخراوانە مەیلی بەرەو ئەو حیزب و هێزە دەبەن کە هەمیشە نوێنەرایەتی ڕادیکاڵترین و قووڵترین ڕەخنەی لە تەواوی بارودۆخی ئێستای کردووە.
ئێمە چەندین ساڵ پێش ئێستا مانیفێستی شۆڕش و ڕووخانمان بڵاوکردەوە. ئەو میساقە، بڕگەکانی ئەو میساقە، لە پێوەرە باشەکانن بۆ جیاکردنەوەی چاک لە خراپ. لە نێو هێزەکانی ئۆپۆزسیۆندا بەردەوام جەخت لەوە دەکەینەوە کە پێویستە خەڵک خۆی بە ڕێکخراوەکانی خۆی بێنە پێشەوە و بە ڕووخاندنی کۆماری ئیسلامی دەسەڵات بگرێتە دەست و ئەو حیزبانەی کە ئەمە دەڵێن، ئەو حیزبانەی کە ئەم ئاڵایەیان هەڵکردووە، پێموایە چانسێکی زۆریان هەیە بۆ یاریکردنی ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن لەم پێشهات و پرۆسە شۆڕشگێڕانەدا. کۆمەڵگا توندڕەوترین لایەنەکان بانگ دەکات بۆ مەیدان و بۆ ڕابەرایەتی کردن، ئێمەش ئامادەین ئەم ڕۆڵە بگێڕین.
خەلیل کیوان: کۆمەڵگا پێی وایە کۆماری ئیسلامی دەڕوات. با بیخەینە بەرچاومان کە کۆماری ئیسلامی کەوتووە. دوای ڕووخاندنەکە دۆخەکە چۆن دەبێت؟ هەندێک باسی ڕیفراندۆم و دەستوور دەکەن؟ ڕای ئێوە چیە؟ حکومەتی داهاتوو چۆن دیاری دەکرێت؟
حەمید تەقوایی: لە سەردەمێکدا پارتە ئۆپۆزسیۆنە ڕاستڕەوەکان پێشنیاری ڕیفراندۆم و دەستووریان کرد وەک بەدیلێک بۆ ڕووخاندن. ئێستاش هەر هەمان شتە. بەڕای من ئەمانە نەڕێگا بە کەس نیشان ئەدەن، نە پەیوەندییان بە شەڕی نێوان خەڵک و حکومەتەوە هەیە. خودی شۆڕشی ئێستا وەڵامێکی یەکلاکەرەوەیە بۆ پلانەکانی وەک ڕیفراندۆم بۆ “گواستنەوە” لە دۆخی ئێستاوە.
ته نانه ت له و شوێنانه ی باس له سه ر دیاریكردنی حكوومه ت له دوای رووخاندنی كۆماری ئیسلامییه ، ریفراندۆم و ده ستوور و هتد، جۆر و سیاسه ته كانی حكومه تی داهاتوو دیاری ناكه ن.
ئێمە جەخت لەسەر دەسەڵاتی ڕاستەوخۆی خەڵک دەکەینەوە لە داڕشتنی سیستەمی داهاتوودا. لە سەردەمی شۆڕشدا، لە پرۆسەی شۆڕشدا ئۆرگانی خەباتی خەڵک لە کۆمەڵگادا دروست دەبن. خەڵک ڕێکدەخرێن و دەسەڵات بەکاردەهێنن بۆ ڕووخاندنی حکومەت. لەم پرۆسەیەدا شورا و ڕێکخراوی وەک شورا پێکدێن و خەڵک دەبێت لەڕێگەی ئەو ڕێکخراوانەوە حکومەت و سیستەمی داهاتوو لە قاڵب بدەن. نابێ خەڵک دوای ڕووخانی حکومەت بچنەوە ماڵەوە و حیزبەکان لەسەر سەریان حکومەت پێکبهێنن.
هه‌ر جۆره‌ هه‌ڵبژاردنێك هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر ریفراندۆم پێویست بوو، یان ده‌ستوور پێویست بوو، ده‌بێت خه‌ڵكی رێكخراو رۆڵی سه‌ره‌كی هه‌بێت. نەک لە سەر سەری خەڵکەوە ڕایبگەیەنین کە کۆماری ئیسلامی نەماوە، ئێستا بڕۆنەوە ماڵەوە، ئەرکتان پێ دەسپێرین، مەجلیسی دامەزرێنەرتان بۆ دروست دەکەین، دەستوورتان بۆ دەنوسین. ئەمەش نابێت قبوڵ بکرێت و نابێت ڕێگەی پێ بدرێت.
لە ساڵی ١٩٧٩دا هەمان شت ڕوویدا. ئەگەر لەبیرتان بێت بەنی سەدر بەهەمان تۆنی لۆمپنی خۆی هات و وتی شورە پورە پاک کراوەتەوە و بە کرێکارەکانی وتووە بڕۆنە سەر کار هەموو شتێک چاک دەکەینەوە. بەڵام ئەمجارە کۆمەڵگا ئەمە قبوڵ ناکات و نابێت قبوڵی بکات. لە شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩دا خەڵک بە سادەیی قبوڵیان نەکرد. شۆڕش بە ڕاپەڕینی بەهمەن کۆتایی نەهات، بەڵکو نزیکەی سێ ساڵی خایاند تا ٣٠ی خەرمانان ٦٠ی خەرمانان، تا توانیان لە کۆمەڵگادا لێبدەن و شمشێرێک لە دژی دەربکێشن و لە سەرووی سەری خەڵکەوە بڕیاریان بۆ بدەن. کۆمەڵگا خەریکە دەکوڵێت. لەو ماوەیەدا لە هەموو شوێنێک شورا دروستکرا بوو، زانکۆکان بەدەست هێزە چەپەکانەوە بوون، کوردستان شانازی دەکرد و حکوومەتی خومەینی قبوڵ نەدەکرد، هەروەها کرێکارانی کەرتە جیاوازەکان دەیانویست دەست بەسەر کارگەکەدا بگرن و بەڕێوەی ببەن.
شۆڕش دەبێت حکومەتی داهاتوو لەسەر شانی ئەم خەڵکە بنیات بنێت کە لە سەردەمی شۆڕشدا ڕێکخراون. ئەمە قسەی ئێمەیە، ئەمە قسەی حیزبەکەمانە. من پێم وایە ئەمە پێویستی ئەم شۆڕشەیە، پێویستییەکی ئەم شۆڕشەیە کە خەڵک خۆی دەسەڵات بگرێتە دەست. خەڵک و ڕێکخراوە جەماوەریەکان، ئیرادەی ڕاستەوخۆی خەڵک، بناغەی سیستەم و حکوومەتی داهاتوو بن.
پێویستە جەخت لەسەر خاڵێکی دیکە بکرێتەوە. دیاریکردنی حکوومەتی داهاتوو کاتێک دەبێتە پرسێکی سەرەکی کە کۆماری ئیسلامی لە لایەن شۆڕشی خەڵکەوە ڕووخێنرابێت. وە ئەمەش مانای ئەوەیە کە شۆڕش فراوان بووە، قووڵتر بووەتەوە و لەم پرۆسەیەدا ڕابەرایەتی خۆی پێکهێناوە. ئەم هێزە ڕابەرایەتیە تەنانەت دوای ڕووخاندنیش ڕۆڵێکی جەوهەری دەگێڕێت لە داڕشتنی سیستەمی داهاتوودا. ئەو حیزبەی کە ڕێبەری ڕوخاندنی کۆماری ئیسلامی بێت لە داڕشتنی حکوومەت و سیستمی داهاتوودا پێشەنگی خەڵک دەبێت.
ئەگەری ئەوە هەیە ڕیفراندۆم پێویست بێت بۆ بە فەرمی کردنی سیستمی داهاتوو، هەروەها دەبێت دەستووریش بنووسرێت، بەڵام ئەو حیزبەی لە سەردەمی شۆڕشدا لەگەڵ بەختی باشی کۆمەڵگادا کۆبووەوە و کاریگەریی پەیدا کرد، جەماوەریی پەیدا کرد و ڕابەرایەتی شۆڕشی کرد، وتارەکە و پێگەی ئەو حیزبە لە پرۆسەی دامەزراندنی و بە فەرمی کردنی سیستەم و حکوومەتی داهاتووشدا لەگەڵ بەختی کۆمەڵگادا کۆدەبێتەوە و لەلایەن جەماوەری خەڵکەوە قبوڵ دەکرێت. ئێمە هەوڵ دەدەین ئەو حیزبە بین و خاڵی ئێمە ئەوەیە کە سیستەمی داهاتوو لەسەر بنەمای شورا و ئیرادەی ڕاستەوخۆی خەڵک لە ڕێگەی ئەم ڕێکخراوە جەماوەریانەوە بێت.
خه ڵك نه ك هه ر هه موو به رپرسه كان هه ڵبژێرن، به ڵكو هه ر كاتێك بیانه وێت بتوانن له كاریان دوور بخه نه وه و به رپرسانی تریش هه ڵبژێرن. سیستەم و حکومەتێک دەتوانێت کۆمەڵگا بەرەو ئازادی و رزگاری ببات کە پشت بە شورا و رێکخراوەکانی خەڵک دەبەستێت وەک شوراکانی خەڵک. ئەمجارەیان نابێت ڕێگە بدەین هەندێک کەسی تر بڕیار بۆ خەڵک بدەن. ئەم یارییە کە لە سەدەی ڕابردوودا دوای هەموو ڕاپەڕین و شۆڕشێکی جەماوەری دووبارە بووەتەوە، دەبێت تەواو بێت. ئەمجارەیان دەبێت خەڵک خۆی، ئەو خەڵکەی لە شوراکاندا ڕێکخراون، فەرمانڕەوایی بکەن. دروشمی حیزبەکەمان ئەوەیە: هەموو دەسەڵاتێک بۆ خەڵک. تەنها بە ڕۆڵگێڕان و مومارەسەکردنی ئیرادەی ڕاستەوخۆی خەڵکە کە دەتوانین شۆڕش بگەیەنینە سەرکەوتن و ڕزگاری و ئازادی و یەکسانی و خۆشگوزەرانی بۆ هەموو مرۆڤەکان، بۆ هەموو هاوڵاتیان دابین بکەین.
٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٢
١١\١٠\٢٠٢٢ وەرگێردراوەتە سەرزمانی کوردی




سەدر لە نێوان ئەجەلی سیاسی و ڕاماڵینی گەندەڵکاران،.. جبار عبداللە مهاجر

دوای سەرکەوتنی حزبەکەی سەدر لە گەڕی هەڵبژاردنەکانی عیراق کە بەدەنگی زۆرینە پلەی یەکەمی بەدەست هێنا، ئەم سەرکەوتنە بوە هۆی ڕاسپاردنی حزبەکەی موقتەدا سەدر بۆ دروستکردنی حکومەتێکی شیعی سوونی کوردی بۆ دەرباز بوونی عیراق لەو تەنگژە سیاسیەی کە ئیستا تێی کەوتووە، بەڵام دوای چەندین دانیشتن و گفتۆگۆ هیچ ئەنجامێکی وا نەهاتۆتە ئاراوە جێگای دڵخۆشی هاوڵاتیان بێت، هەموویان لەسەر ئەساسی مانەوە لە پۆستەکانیان لە هەوڵی بەردەوام دان، حزبە سیاسیەکانی عێراق گرێدراوی دەستی دەوڵەتانی دراوسێن بەتایبەتی ئێران و سعودیە، ئەو دوو دەوڵەتە مێژوویێکی دوورو درێژیان هەیە لە دژایەتی کردن لەگەڵ یەکتری، سعودیە نایەوێت دەوڵەتێکی شیعی ئێرانی دروست بێت لە عیراق، بەهێز بوونی ئێران لە ناوچەکە دەبێتە مەترسیێکی گەورە بۆ سەر پێگەی سعودیە، دوو حزبی شیعە مەزهەب بوونەتە هۆکاری دروست بوونی ئەو ئاڵۆزیانە، ئەویش حزبەکەی مالکی و موقتەدا سەدرن، ئەوەی لێرە دەمانەوێت ئاماژەی پێ بکەین حزبی براوەی هەڵبژاردنەکانە کە موقتەدا سەدر ڕابەرایەتی دەکات، نیەتی موقتەدا سەدر کەس سەرەدەری لێ دەرناکات، لەلایەک نایەوێت لەگەڵ هندێ کەس و لایەن کۆببێتەوە و لەلایەکی تریش خۆی دەڵێت” ئەو خۆپیشاندانانە بۆ نەهێشتنی گەندەڵکارانە، لێکدانەوە بۆ هەردوو دیوو خەتەرناکە، واتا بەو مانایە بێت هیچ حکومەتێک تەشکیل نابێت، ئەگەر هاتوو ئەو لێکدانەوە ڕاست بێت شەڕێکی ناوخۆیی هەڵدەگیرسێت و ئەوەی زەرەر مەندی یەکەم دەبێت موقتەدا سەدڕ دەبێت، بەو پێیە ئەو پێگە جەماوەریەی نامێنێت کە پێشتر هەیبووە، حزبێک خاوەنی ٨۰ کورسی پەرلەمانی بێت توانای گفتوگۆی موقنعی نەبێت چۆن دەتوانێت دەستی گەندەڵکاران ببڕێت، دواتر ئەوەی سەدر و جەماوەرەکەی دەیکەن جگە لە زەرەر گەیاندن بە موڵکی گشتی هیچ شتکی تر نیە، دەسگرتن بەسەر بینای پەرلەمان ئەو پەڕی ترسنۆکانەی سەدر پیشان دەدات، گوتارەکان و ڕەفتارەکانی موقتەدا پێمان دەڵێن” تەنها من ڕابەرایەتی عیراق دەکەم کەسی تر بۆی نیە ئەو ڕێگایە بگرێتەبەر، ٩٠٪ ئەو سیاسەتەی لە عیراق پەیڕە و دەکرێت شکستخواردووە ئەستەمە حزبێکی تر لە پڕا دروست ببێت و لەماوەیەکی کەمی تەمەنی بتوانێت ئەو سیاسەتە ڕاست بکاتەوە، هاوڵاتیانیش بێزار بوون لەو فلیمە بێ سەروبەرە نە سەرتایەکی باشی هەیە کۆتایەکەشی لە پڕێکا دەبێت، هاوڵاتیان ڕۆژانە بەدەم چارەسەریەکان سەیریان دەکەن بەڵام ئەوان ئامادەنین کۆتایی بەو دووبەرەکیە بهێنن و دەرگای حیواڕ بۆ یەکتری بکەنەوە تاکو بگەن بە چارەسەرێکی ڕیشەیی، دوا بڕیار کە موقتەدا سەدر دەری کردبێت بڕیاری وازهێنانی بوو لە سیاسەت، ئەو لەسەرەتادا بەدوای ئەجەلی خۆیدا دەگەڕا بەڵام لەکۆتیادا دەرکەوت کە موقتەدا سەدر پیاوی سیاسەت نیە، ئەگەر سەدر وازهێنانەکەی بۆ کەمبوونەوەی ئاڵۆزیەکان بوبێت ئەوە پێشتر دەیزانی کە ئەمە ڕوونادات، بەڵکو ئاڵۆزیەکان بەرەو لوتکە هەنگاوی عەمەلی وەردەگرن، ئێستا کار لەکار ترازا موقتەدا سەدر دەبێ بیر لەوە بکاتەوە چۆن خۆی بپارێزێت لە دەست تیرۆر و تیرۆرستان، تا دێت بکوژانی سەدر کەلە ماوەکانی ڕابردوو هەوڵی کوشتنیان دابوو توڕەتر دەبن و دەتوانن وەکو هاوڵاتیێکی ئاسایی تیرۆری بکەن و بەربەستەکان لادەچن و ڕێگا خۆش دەبێت بۆ ئەو کارە، لەبنەڕەت دا عیراق لەسەر بنەمای خێڵەکی و هۆزایەتی دروست بوو، چارەسەری ئەو ئاڵۆزیانە عیراق بەدوو ڕێگا دەبێت یان دابەشکردنی عیراق یان هاتنەوەی هاوپەیمانان، لە دابەشکردنی عیراق تەنها کورد و سونە لاریان نیە شیعەکان ئەو پێشبینیە ڕەت دەکەنەوە، هەرچەندە هەموو ئاڵۆزیەکانی عیراق دەستی شیعەی تێدایە ئەوجاش نایانەوێت عیراق بەرەو دۆخی دابەشکاری بڕوات




پایزێکی لەخاچدراو.. شیعر/ کاوە عوسمان عومەر

لە دەروازەی ئاڵتونیا،،
بە حەسرەتەوە ،،،
بەهانای ئەچم…
پایزێکی ووشک..و تینوو..
هەورێکی هەناو خوێنقەتران،،
سەری قرتاوی گوڵە سەوسەن،،
نێو زەلکاوی وەستاو..و..
ڕزیوی بەشەر،،
قەدی داری ووشک،،
دەورەی داوە ،،
ئاگری هاوینێکی هەتاهەتا،،
تا ترۆپکەی چرۆ،،
زەمینی بێ وەنەوشە،،
نیە ڕوخسار،،،
پایزی دڵبەحەسرەت،،،
جەستە لە خاچدراو،،
تەنیویەتی،،،
ژەهری ماشینی سەردەم،،
تەمتومانی لمە ،،
خەوی لەدەستچووی نیشتمان،،
نیگایان لێڵە ،،،
بە خۆڵ..و..تۆز،،
مردوەزیندوەکانی شار،،
ئای، چی حەسرەتە،،
پایز وونە، بێسۆراخە،،
عەترڕژێنی کا،،،
دارستانی درەوشاوی ژێر کازیوە،،
لەخاچدرا،،
خەندەی گەڵا،
کۆچیان کرد،،
گوڵەسەوسەن..و..
شۆڕەبی ڕێگا،،
ئەی ئەسرینی خاکەلێو کوژراو،،
کوا سیحری کەنار..و..
چیمەنی ئەرخەوانی جاران،
لە ئەتوونی دۆزەخا،،
ئاهی دۆڵ و شاخی قەقنەزە ،،
مەنجەنیقی نیگای خۆڵەمێشبووی هەورەکانە،،،
گیاندەرچونی پۆلە کوکوختی خۆکوژە،،،
چەقانی چەقۆی تەنیاییە،،
لە دڵی کچی ئەندێشەدا،،
ئەی مەیگێڕە سەماکەرەکانی ئاسمان ،،
کوا وەرزی جوانی باران ،
کوا پایزی جەستە ئاڵتوون،،،
کوا بەیانیانی شەرابیی زوو،،
گیانم دەرچوو ،،
بۆ سپێدەی قەشەنگی تەزیو،،
سەرم تەڕکا ،،
بە گەڵاوو نمەو مۆسیقای شیعری جاران؟
چی کێڵگەیەکی ڕەشی وێرانە ئێرە ،،
گوڵە گەنمی ڕەشە،،،
تەنیویەتی ..
جێپێی پیاسەی ئێوارانی خەمگین،،،
خاکی بەدفەڕە ئێرە ئێستا،،
تەنها مەلێکی وێڵە،،
بە کۆڵانەکانی مەرگا،،
دوا باڵەفڕەی دا..
تاسەی ساردی..
کۆچی دوا زەردەپەڕبوو،،
بە نێو چۆڵەوانی وەرزی فەنا،
گێژەنەی زەمەنی ڕۆحبردوە،،
تابلۆی سوتاوی …
زەرخەنە ئەرخەوانیەکانی گەڵآی وەریو.
نەما نمە،،،،
نەما باهۆزی فێنکی چەم،
هەر تاشە دڵەو..ئەوەرێتە..
گڕکانی وونبوو،،،
نە ڕووخساری هەوری پرچ تەڕ..
نەسۆراخی هەواری جارانی یار،،
چەند بەسۆیە،
هەموو ئێوارەیەکی پشتکۆماوی خەمگین..
کە تارماییەکانی شار،،
کفنێک دێنن،،،
جەستەی زەرد و مەلوولی پایز ، ،
بێ هەناسە ،،،
بێ تروسکەی چآو،
قژ هەڵپزرکاو،
ئیتر نە خوڕەی دێ،،
کانی کوژراو،،
نە بریقەی لێوی ڕووبار،
نە باڵەفڕێی پۆلە مەلی زەردەپەڕ..
نە تریقەی پێکەنینی…
فریشتە خەیاڵیەکانی…
نێو کۆساران،
تەنها دەنگی قیڕەی..
قەلە ڕەشيکی نەخۆش،،
پڕ چۆڵەوانی…
کۆڵانە چۆڵکراوەکانی خەڵكانی شآر،،
هاوارئەکا،،
ئەی خەوتوە کۆچەریەکان،،
پایزیش چوو ،،
لە خاچ درا..
بێئاگابوون،،
بەمەرگی خونچەکانی…
وشە ی عیشقیپرژان..
پەرتبوونی..
هەناوی سوتاوی دواهەمین دار.

وێنەکە کارێکی هونەری فۆتۆگرافەری ئەمریکی Connie Tescar
بە سوپاسەوە لە پەیجی فەرمی خۆی وەرگیراوە.




ئەم بەدڕەوشتانە پەروەدەی دەستی چ جۆرە مەلایەکن؟.. گۆران هەڵەبجەیی

[باشترین ئاین ئەوەیە کە بتکاتە مرۆڤێکی بەڕەوشت و بەسۆز و پڕبەزەیی ./ دالایی لاما ]

مرۆڤ هەڵگر و پەیڕەوکاری هەر ئایدیاو هزرو ئاین و مەزهەبێک بێت پێویستەو زۆریش پێویستە ئاکارو هەستی ئینسانی لەدەست نەدات،چونکە ئینسانیەت باڵاترین و جوانترین هەستە و گرنگتر و پیرۆزترە لە سەرجەم کایە سیاسی و ئاینیەکانی نێو کۆمەڵگاکان.
گەر زاڵبوونی ئاین بەشێوەیەکی ڕەها بەسەر هەر ئیماندارێکدا ،بەجۆرێک کە پێناسەو هەڵسەنگاندنی بۆ هەر بزاوت ، شۆڕش ،سەرهەڵدان ، ڕووداو و کردەیەکی مرۆڤ ،لە ڕوانگەو دیدی ئاینیەوە پێوانە کرد و بە فلتەری ئاینیدا تێیپەڕاند ،بەدڵنیاییەوە ئەو کەسە دابڕاوە لە هەموو بەهاو خەسڵەتێکی ئینسانی و ئەخلاقی ، لەباشترین حاڵەتدا دەبێ حسابی ئاژەڵێکی دڕندەی بۆ بکرێت نەک مرۆڤ.
لەدەستدانی خەسڵەتی ئینسانی ،مرۆڤ دەکاتە کەسێکی دڵڕەق،بێویژدان،داخراو،دژەجوانی،دژەشارستانیەت،دژەنەتەوە و لەئاکامدا کەسێکی مەترسیداری لێدەردەچێت.
ئەوەی زۆربەمان هەستی پێدەکەین و لە سۆشیال میدیاکان بەرچاومان دەکەون ڕۆچوونی زۆرێک لە گەنجە ئیماندارەکانە لە ڕووی مۆراڵەوە.
ئەمانە تەنها یەک پێناسەیان بۆژیان و مرۆڤ هەیە ئەویش پێناسەی ئاینە،ئیدی بەدەر لەوە هەرکەس تۆلەڕانس و قەبوڵکردنی یەکتر و ڕای جیاواز وجوانیەکانی ژیانی ڕەتنەکردوە ،ئەوە دەچێتە خانەی [دژە خواو ئیسلام و قورئانەوە].
ئەمانە وەک چاودێر بەسەر واڵەکانی فەیسبووکدا دەگەڕێن لەکوێ کەسێک بچوکترین ڕەخنە لە ئاین و پیاوە ئاینیەتووندڕەوەکان بگرێت ،یاخود دەربارەی ڕووداو و ژیانی خەڵک بە جۆرێکی جیاواز لەوان ڕای خۆی دەرببڕێت ،ئیدی هەرچی جنێوی ناشیرین لە فەرهەنگیاندا هەیە ،بێ شەرمانە ئاراستەی ئەوجۆرە کەسانە دەکەن ،بە جۆرێک جنێودان لەکنیان بووەتە پیشەیان و شانازی پێوەدەکەن.
بۆ پاساو هێنانەوە بۆ جنێوەکانیان چەند وشەیەکی [ئامادەکراو] هەن بەردەوام بەکاریان دەهێنن کە زۆربەیان لەبەریان کردوە وەک: بەرەڵایی، خۆڕووتکردنەوە،بڵاوکردنەوەی فەساد، تێکدانی داب و نەریتی کۆمەڵگا، مولحیدی و دژە ئاین و خودا،ڕێز نەگرتن لە٪٩٥ ی خەڵکی مسوڵمان.
چەند شتێکی سەیر لەم گەنجانەدا بوونیاب هەیە کە بەتەجرووبەی خۆم بۆم دەرکەوتووە ،ئەویش ئەوەیە ئەم گەنجە دەم پیسانە شارەزاییان لە ئیسلامدا زۆر زۆر کەمەو وەڵامی هیچ پرسیارێکیان لەبارەی ئاینەکەیانەوە پێ نیە،واتە ئیمانداری[عاتیفەن] ، خاڵێکی تر ئەوەیە ئەمانە زۆر زۆر [جەبانن] واتە زۆر ترسنۆکن،بەوەی زۆربەی هەرەزۆریان ناو و ێنەو ئەکاونتیان فەیکە، دەمێک دەچمە سەر واڵی ئەوکەسانە دیقەت دەدەم نەپۆستی هەیەو نەبرادەرو نە وێنە،کاتێک پەیوەندی بە هەندێکیانەوە دەکەم وەڵام نادەنەوە ،لە پاش بەینێک سەیردەکەم نەدەنگ نەڕەنگ نە ئەکاونت هیچی نەماوە.
بۆ هەندێکیانم نووسی چۆن دەکرێ بەنهێنی و ترسنۆکی داکۆکی لە ئاینەکەت بکەیت؟ بەڵام هیچیان وەڵام نادەنەوە چونکە پێیان نیە.
خاڵێکی تر ئەوەیە ئەم گەنجانە بەجۆرێک گۆشکراون ،تاسەر ئێسقان دژە نەتەوەو خاک و وڵاتن،هەستی نەتەوایەتیان سفرە ،ئامادەن هەموو کورد بکەنە قوربانی مسوڵمانێکی میانمار یا چین یا فەلەستین ،یاخود سومبڵێکی ناسراوی ئیسلامی دژە کورد ،بەنمونەی ئەردۆغان،قەرەضاوی،غەنووشی وخامنەئی و خالید مشعەل و سەرکردە تەرۆریستە جیهانیەکان ،بە خۆشەویستترو پیرۆزتر بزانن لە خەباتگێڕانی نەتەوەکەی خۆی.
بۆ سەلماندنی ئەم قسەیەشم مەسەلەی مەرگی [ژینا ئەمینیە] ،ئەوەی ڕوونە ئەم کیژە هیچ موخالەفەیەکی نەکردبوو ،بەڵکو تەنها کەمێک لە قژی دەرکەوتبوو ،بەو هۆیەوە کووشتیان ،کەچی ئەو گەنجە ئیماندارە مێشک ژەنگاویانە بێ ئەوەی حساب بۆ خانەوادەکەی و ملیۆنان خەڵک بکەن ،بێ شەرمانە دەنووسن[دەستیان خۆشبێت کووشتیان چونکە حەزی بە خۆڕووتکردنەوەو بەرەڵایی بوو].
ئاخر ئێوەی مێشک ژەهراوی بۆ کوێرانە حکوم دەدەن ،بۆچی دەرکەوتنی دووتاڵە قژ دەبێ حسابی بەرەڵایی بۆ بکرێت؟ گەر ئێوە وەک هاونەتەوە هاوسۆزیتان بۆی نەبوو ، دەی بەلای کەمەوە دەمتان دابخستایە ،چونکە بەو هەڵوێستە قێزەوەن و نامرۆڤانەتان هەستی چەندین ملیۆن مرۆفتان بریندار کرد.
شەرم لەخۆتان بکەن دەمێک دەبینن لە زۆربەی وڵاتانی جیهانەوە پشتگیری و هاوسۆزی بۆ ژیناو ڕاپەڕیوانی سەرجەم گەلانی ئێران هەیە، بە چەشنێک ژینا بووەتە سومبڵی خۆپیشاندان و بەرخوردانی گشت نەتەوەکانی ئێران ،کەچی ئێوەش سوکایەتی پێدەکەن.
ئاخر ئاین ئەو کاتە جوانە بڕێک میهرەبانی و ئینساندۆستی و تۆلەڕانسی تێدا بێت،گەر ئەمانەی تێدا نەبوو ، یاخود مرۆڤێکی خۆشەویست و یەکسابخوازی درووست نەکرد ،ئەوە ئاین نیە بەڵکو وێرانکەری مرۆڤە.
دەبێ ئێوە تێبگەن ژیان تەنها ئاین نیە ،ئاین بەشێکە لە کایەکانی ژیان، گەر بتواننن بەجوانی موومارەسەی بکەن کارێکی چاکە، خۆگەر نەتوانن ئەوە نەبوونی باشترە، مرۆڤ بێ ئاین دەتوانێ بژی بەڵام بێ ئینسانیەت ئەستەمە.
لە سەردەمی مێرمنداڵی و لاوێتیمدا کەسێکی ئیماندار بووم ،لەگەڵ هاوڕێیانی گەڕەک هاتووچۆی مزگەوتمان دەکرد،لە هەینی و ڕەمەزاناندا گوێمان لە مەلاو بانگخوازان دەگرت،هاوکات شارەزای ئاستی بیرکەوتنەوەیان بووین، زۆربەیان خاوەنی جیهانبینیەکی تایبەت بوون کە دووربوو لە تووندڕەوی و تەکفیرو ڕەتکردنەوەی کەسانی نائیماندار، هاوکات تاڕادەیەک سەروسەودایان لەگەڵ کایەی ئەدەبیدا هەبوو.نەمبیست و نەمدی بەهاندانی یەکێک لەومەلایانە تووندڕەوێک تەرۆریستێک بەرهەم هاتبێ.
بەڵام چەندساڵێکە بەتایبەتی لەدوای ڕاپەڕینەوە مزگەوتەکان و ناوەندی سۆشیال میدیاکان بوونەتە ژینگەیەکی گونجاو بۆ زۆرێک لەمەلا تووندڕەوەکان، لەو شوێنانەدا ئەقڵی گەنجەکان وێران دەکەن، بەجۆرێک پەروەردەیان دەکەن ڕقیان لە هەموو جوانیەک بێت ، وامێشکیان دەشۆنەوە کە ڕێکخراوە تەرۆریستەکانی وەک داعش و قاعیدە بە ئومێد و فریادڕەسی ئیسلام بزانن و پەیوەندی کردن پێیانەوە بەگەورەترین ئەرکی ئاینی بزانن، دژی خواستی نەتەوەکەی خۆیان بەکاریان دەهێنن، وا ڕایاندەهێنن کە دژی هەرکەسێک بن کە وەک ئەوان بیرناکاتەوە.

ئەم مەلایانە بەردەوام ژەهر دەڕێژن دژ بە نەتەوە،ئاڵا ،خاک ژیانی سەردەمیانە، ئازادی ئافرەت،خوێندنی ئامێتە،چوونی مێینە بۆ بازاڕو زەماوەند و سەفەر و زۆر شتی دیکە.
ئەم بانگخوازانە خۆیان نامۆن بە هەموو شتێکی نوێ و ناتوانن لەگەڵ ڕەوتی ژیانی سەردەمیانەدا بڕۆن، بۆیە هەوڵدەدەن تێکی بدەن،ئەویش لە ڕێگەی خۆیانەوە یاخود لەڕێگەی ئەم گەنجە تووندڕەو ومەترسیدارانەوە،تاڕادەیەکیش پلانەکانیان سەری گرتووە.
کێشەی گەورە لەوەدایە دەسەڵات و حیزب بەتایبەتی یەکێتی و پارتی گۆڕەپانەکەیان چۆڵکردوە بۆیان و دەستیانی ئاوەڵا کردوە، ئەوانیش بێ ڕەقیب چیان بوێت دەیکەن و دەیڵێن وهیچ یاسایەکیش بێ ڕەزامەندی ئەمانە تێناپەڕێت و دەسەڵاتیش بەتەواوەتی ملکەچیان بووە..
کەسانێکی وەک عەبدوللەتیف سەلەفی،مەلا هەڵۆ،مەلا مەزهەر،دکتۆر عەبدولواحید ، مەلا هاوڕێ و هەڤاڵ ، هەورامان گێچەنەیی و ژمارەیەکی زۆری تر لە مەلاو بانگخوازی تووندڕەوی فیکر داعش، گەر لەسەر سوکایەتیەکنیان بە نەتەوە،ئەزیدیەکان،ژن، ڕووناکبیر،کەسانی سیکۆلار ،سزابدرانایەو سنورێک بۆ کارە تووندڕەوەکانیان دابنرایە، ئەوە بەدڵنیاییەوە ئەم دۆخەی ئێستا بەم جۆرە مەترسیدار نەدەبوو . گەر ئەو مەلایانە هەروا بەرەڵابن ،ئەوە بە دڵنیاییەوە بەرهەم هێنانی ئەم جۆرە گەنجە تووندڕەو تاریک پەرستانە بەردەوام دەبێت و لەئاکامدا دۆخێکی مەترسیدارتر چاوەڕێمان دەکات ،بەجۆرێک لەوانەیە بڵێین ئەفغانستانی ئێستای تالیبان لەچاو کوردستاندا سویسرابێت.
[گەر کووشتنی مرۆڤێک بەناهەق غەمباری نەکردیت و هەستی ئینسانیتی نەبزواند و تەنها نیگەرانی و هاوسۆزی و شیوەنت بۆ هاوئاینەکەت بوو،ئەوە بەدڵنیاییەوە تۆ خواپەرست نیت ،بەڵکو تۆ کەسێکی دڵڕەق و بێ بەزەیت و بوونت لەکۆمەڵگادا مەترسیە.]




شەڕی دەنگ لێوەنەهاتووی ئەنقەرا لە دژی کوردانی سوریا.. وەرگێڕانی لە فەڕەنسییەوە : دیار عەزیز شەریف

ریپۆرتاژی تایبەت: هێلین سالۆن

لە لوتکەی پێگەیەکی سەربازیی لە قەراخ تەل تەمر، فەرماندە نەبیل وەردە بەوردی چاو لە دەشتەکە دەگێڕێت کە رووەو باکوور درێژدەبێتەوە.ئەو هێمنییەی کە باڵی بەسەرئەم بەیانییەی سێپتێمبەردا کێشاوە، هەڵخەڵەتێنەرە. لەناو ئەم گۆشە بچووکە پڕ لە کێشە و ئاڵۆزییەی باکوور-رۆژهەڵاتی سوریا، هێزەکانی تورکیا و هێزەکانی سوریای دیموکراتیک (هەسەدە، زۆرینەی کورد) بەرە رووی یەکتری وەستاونەتەوە، بە چەند سەت مەترێک لەیەکتری دوورخراونەتەوە. لەنێوانیاندا سەربازانی رژێمی سوری و روسی جێگیرکراون. فەرماندەکە، لە سەرۆکایەتی پاسەوانانی خابور، هێزێکی سەربازیی ئاشووری کە لەژێر فەرماندەیی هێزەکانی سوریای دیموکراتە، یەک لە گوندە چۆڵکراوەکان پیشان دەدات. “ماڵەکەم دوێنێ تۆپباران کرا، بە دوو رۆکێت. من دوایین کەس بووم کە گرێ جومعەم بەجێهێشت” ئەو وای وت.
دانیشتووانی ئەم شارۆچکەیە کە ژمارەیان ٥٠٠٠ کەس دەبێت – ژمارەیەک ئاشووری و ئەو خێزانە عەرەبانەی کە خەڵکی گرێ سپی و سەریکانین و بەهۆی هێرشەکەی ٢٠١٩ تورکیا ئاوارەی ئەم شارۆچکەیە بوون – ئەم هاوینە چۆڵکرا. هەرێمی تەل تەمر دەکەوێتە ناوچەی دابڕاوی ٣٢ کیلۆمەتری کە رەجەب تەیب ئەردۆگانی سەرۆکی تورکیا هەوڵدەدات کۆتایی بە ئەویش بهێنێت، لە باکووری سوریا، بە وەدەرنانی شەڕڤانە کوردەکانی یەکینەکانی پاراستنی گەل، پێکهاتە سەرەکییەکەی هەسەدە کە ئەنقەرا وەک گروپێکی “تیرۆریست” لێیاندەڕوانێت، بەوەی گرێدراوی پارتی کرێکارانی کوردستانن. هەڕەشەی هێرشکردن، کە لە مانگی مەی وروژێنراوە، لەسەر هەڵکردنی گڵۆپی سەوزی ئەمریکی و رووسی بەهەڵواسراوەیی ماوەتەوە.
“ئێمە قسە لەسەر چ جۆرە گلۆپێکی سەوز دەکەین؟” هیچ جۆرە جیاوازییەک لەنێوان داگیرکردنی هەرێمێک و هێرشکردنە سەری نییە، وێرانکردنی سەرجەم ژێرخانەکەیەتی: کڵێساکان، مزگەوتەکان، سەرچاوەکانی ئاو و کارەبا… ئەمە فۆرمێکی نوێی تیرۆریزمە دوای تیرۆریزمەکەی ڕێکخراوی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش)، هەمان هەڕەشەیە لەژێر ناوێکی تر”، ئارام حەننا، وتەبێژی هێزەکانی سوریای دیموکراتیک، نیگەران و داخ لە دڵە. ئەم شەڕڤانە ئاشوورییە کە لە تەل تەمر گەورە بووە بەسەرسوڕمانەوە دەڵێت ” لەبەرچی ئەمریکییەکان بۆ تورکەکان بەجێدەهێڵن؟ ئێمە (داعش)مان بۆ ئەوە تێکنەشکاند تاوەکو لێگەڕێین تورکەکان خاکمان داگیربکەن”
” چەکی قورس و بەکرێگیراوەکان “
بۆردومانەکان هەرگیز نەوەستاون لەو کاتەی ئاگربەست لە ٢٠١٩ جێگیرکراوە هەتا ئێستا، ئەو ئاگربەستەی دوابەدوای هێرش و ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکەی تورکیا هات. ” تورکەکان بنکەکانیان لەسەر سنوور دروستکردووە، چەکی قورس و بەکرێگیراوەکانیان لەوێدا کۆکردووەتەوە. ئێمە ناتوانین کشتوکاڵ لەسەر خاکەکەمان بکەین لەبەر ئەم بۆردومانانە”، فەرماندە وەردە ئاماژە بەوە دەدات. لەسەرەتای هاوینەوە بۆردومانەکان چڕتر بوونەتەوە، هەروەکو فڕۆکە بێ فڕۆکەوانەکان. ” ئەوان هێرشدەکەنە سەر پێگەکانمان، تەنانەت خەڵکی سڤیلی گوندەکانیش بە ئامانج دەگرن. ئێمە نزیک بە بیست کەسی سڤیلمان لێ بریندار بووە و کەسێکیش لەنێو هێزەکانمان گیانی لەدەست داوە، ئارام حەننا وا دەڵێت. تیرۆریستانی سوپای سوری ئازاد، فرۆشراو بە تورکەکان، کاری پێسپێردراوی دزەکردنە نێو خاکمان ئەنجامدەدەن”
رەوانەکردن و بڵاووەپێکردنی سەربازانی رژێم لەسەر سنوور، لەسەر بنەمای رێککەوتنەکەی ٢٠١٩، رێگرییان لێ ناکات. ” سوپای سوری ئاڵا بەرزدەکەنەوە و تەواو. ئەوان چەکی قورسیان نییە، ناتوانن هیچ شتێک بکەن. ئەو سەربازانە تەنها خەڵکانێکی مەدەنین و ناچارکراون بچنە ریزی سوپاوە ” ، وتەبێژەکەی هەسەدە بە نیگەرانییەوە وا دەڵێت. ئەو باسی ئەوە دەکات چەندین جار، سەربازانی سوپای سوری مۆڵگەکانی خۆیان چۆڵکردووە لەبەرامبەر هێرشێک، بەمەش شەڕڤانانی کورد ناچاربوونە رووە بەرەی پێشەوە بچن تاوەکو بیپارێزن. ” ئێمە هەرگیز دەسپێشخەر نەبووینە لە شەڕ و پەلاماردان، تەنها بەرسڤ دەدەینەوە ” ، ئەو دووپاتی کردەوە. وا بڕیارە یەکینەکانی هێزەکانی سوریای دیموکراتیک لەلای باشووری رێگای M4 سەرەکی بمێننەوە. ناوەرۆکی رێککەوتنەکە باس لەوە دەکات کە تەنها هێزەکانی ئاشووری و سریانی هێڵەکانی بەرگرییان لەبەردەست دایە.
” ئێمە خاوەنی هیچ جۆرە چەکێکی قورس نین لە بەرامبەر تورکیا و چەکە پێشکەوتوو و ئاڵۆزەکانی کە هی ناتۆن NATO” ، فەرماندە وەردە بەنیگەرانییەوە وا دەڵێت، کە ژمارەیەک شەڕڤانی لەنێو ١٤٥ شەڕڤانە ئاشووری و عەرەبەکانی لە دەست داوە. ئەو بەتوندی سەرزەنشتی هەڵوێستی هەلپەرستانەی رووسەکان دەکات، کە لایەنی زامنکردنی ئاگربەستن، بەوەی کە چاوەڕوانی رووداوەکان دەکەن ئینجا هەڵوێستی خۆیان بەدەردەخەن. ” رووسەکان وەک بینەرێک لەوێ دان. هەموو ئەو کارەی ئەوان دەیکەن یاوەریکردنی ئەو کرێکارانەیە کە ژێرخانە وێرانکراوەکان چاکدەکەنەوە – ئەمە لە ٤٨ جار روویداوە لە ٢٠١٩ بەدواوە – لەگەڵ دەورییە سەبازییەکانیان لەسەر رێگای M4 ” ئارام حەننا پشتڕاستی دەکاتەوە.
بەدرێژایی رووباری خابوور ٣٣ گوندی ئاشووریی لێیە، تەنها چوار گوندییان لە ئێستادا ئاوەدانی تێدا ماوە. ” لە ڕێککەوتنەکەدا گوندەکانی ئاشوورییەکان خرانە دەرەوەی ناوچەی شەڕ. کەچی پێچەوانەکەی هاتەدی : دانیشتووانەکانیان دەربەدەر و ئاوارەبوون و نیوەی ژمارەی گوندەکانیان خاپوورکران ” فەرماندە وەردە سەرزەنشتی ئەمە دەکات. ژمارەیەکی بەرچاو لەلایەن تورکیا لە ٢٠١٩ بەدواوە داگیرکراوە. چوار گوندیان، کە لەناوچەی هێزەکانی سوریای دیموکراتە، ئەم هاوینە چۆڵکران. ” تورکیا بەردەوامە لە ئەنجامدانی ئەوەی کە داعش دەستیپێکرد : لە رەگ و ریشە هەڵکێشانی ئاشوورییەکان لەسەر خاکەکەیان و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ” نەبیل وەردە تورکیا بەوە تۆمەتبار دەکات، ئەو وایدەبینێت کە ئەمە دووبارەکردنەوەی کۆمەڵکوژیی ئاشوورییە کە لەسەردەستی عوسمانییەکان لە (١٩١٥- ١٩١٨) ئەنجامدرا. ئەمڕۆ لە سوریا تەنها ١٢٠٠کەسی لە ئیتنیکی ئاشووری تێدا ماوە، لە کاتێکدا لە ساڵی ٢٠١١، بەر لە سەرەتای دەسپێکردنی شەڕی ناوەخۆی سوری، ٢٠٠٠٠ هاووڵاتی ئاشووری تێدا دەژیا.
زۆربەیان بەرەو تاراوگە رۆیشتن دوای هێرشکردنە سەر گوندەکانیان لەلایەن داعش لە ٢٠١٥. جۆرج لازار تاکە کەسە لە تەل نەسرین مابێتەوە، گوندێک کە دەکەوێتە باشووری رێگای M4 . ” کاتێکی زۆری ویست تا خانووەکەم دروست کرد، من نامەوێ دەستبەرداری بم و بچمە دەرەوەی وڵات دەستپانبکەمەوە. ئێرە، خاکی ئاشوورییە و هەر هی ئەویش دەمێنێتەوە ” ، پیاوە تەمەن ٦٠ ساڵانەکە ، کە پێشتر مامۆستا بووە و لەگەڵ دایکی لەسەر زەوییەکی بەپیت بۆ چاندنی گەنم و لۆکە دەژی، قسەکانی ئاوا بەهێز و بەتوندی دەردەبڕێت. پیاوەکە دەبێ مامەڵە لەگەڵ دراوسێیە تازەکانی بکات، ئاوارەکانی سەریکانی کە هاتوونەتە ناو خانووە بەجێهێڵدراوەکان. ” ئەوان گوندەکە وێران دەکەن. ئەوان مۆبیلیاتەکانی ناو خانووە چۆڵەکانیان برد، تەنانەت کێبڵی کارەبایی کەنیسەکەش ” ئەو زۆر بە پەستی و توڕەیییەوە ئەوە دەردەبڕێت.
پەناگەی سەرەتایی
لە نیوەڕۆدا، زەنگی ئاگادارکردنەوەکە لێدەدرێت. دڕۆنێکی تورکی بەسەر ئاسمانی تەل تەمر دەسووڕێتەوە. ” ئەوان زانیاری هەواڵگریی کۆدەکەنەوە. هەر کاتێک جوڵەیەک هەبێت، سڤیل بێت یان سەربازیی، ئەوان لێیدەدەن، بەشێوەیەکی هەڕەمەکیانە ” ، نەبیل وەردە وا دەڵێت. سیخوڕەکان یارمەتیان دەدەن لە دیاریکردنی شوێنی شەڕڤانانی هێزەکانی سوریای دیموکراتی و بنکە و بارەگاکانیان. ” ئێمە خۆمان بە دوور دەگرین لەوەی بە گروپ لە شوێنێک بچینە شوێنێکی تر. جل و بەرگ و ئوتومبێلەکانمان دەگۆڕین. بە ماتۆڕسکیل دەچینە سەنگەرەکان، فەرماندە ئاشوورییەکە لە درێژەی قسەکانی ئاوا دەڵێت. لە دەردارا هەڤاڵان دەبوو شەهیدێک بەدرێژایی رێکردنی ٣ کیلۆمەتر لەسەر ماتۆڕسکیل هەڵبگرن بەرلەوەی بتوانن لەسەری بهێننە خوارەوە. “
” ئێمە شتی وەها دەکەین بە گرتنەبەری رێگای ئەستەم تاوەکو رۆژانە خواردن بگەیەنینە سەنگەری پێشەوە. ئێمە شێوازی خۆمان هەیە بۆ دەست پێڕاگەیشتن بە ئەوێ ” ، ئارام حەننا ئەوەیشی وت. هەبوونی تونێلەکان نهێنییەکی ئاشکرایە بەبێ ئەوەی یەکتریی لێ ئاگادار بکرێتەوە. لەنێو قوتابخانەیەکی تەل تەمر کە ئاوارەکانی لەخۆگرتووە، پیاوەکان کاری هەڵکەندن دەکەن، کارێک کە وادەکات بکرێنە ئامانج. ” ئێمە لەسەرووی سەرمانەوە گوێمان لە دەنگی فڕۆکە بێ فڕۆکەوانەکانە. لە تەل جومعە، کەسێکی سڤیل و کەسێکی سەربازیی کە لەگەڵ ئێمە لە هەڵکەندنی تونێلەکان کاریان دەکرد لەلایەن دڕۆنێکەوە کوژران ” ، ئەحمەد حەمدوح وای وت، ئاوارەیەکی خەڵکی سەریکانی. ئەو کاتێک پەناگەیەکی سەرەتایی دەدۆزێتەوە، لە دووری ٣ کیلۆمەتر لە بەرەی پێشەوە، دەنگی شەڕ و پێکدادانەکان بەردەوام بەدوای کەوتووە.
” ئەمە تۆقێنەرە، بۆردومانەکان بۆ سەر گوندەکانی دەوروبەر بەردەوامن، بەتایبەتی لە شەودا. خانوو و بەرەکان دەهەژێنێت ” ، پیاوە ٤١ ساڵیەکە وای وت. ئەو چاوەڕێی شوێنێک دەکات لە کەمپێک دوور لە بەرەی شەڕ دەستی بکەوێت. لە کۆتایی مانگی ئاب، ٨٠ خێزانی عەرەبی خەڵکی سەریکانی کە بۆ گوندەکانی ئاشوورییەکان ئاوارەبووبوون ئەوا رەوانەی کەمپی سەریکانی لە حەسەکە کران کە ٤٥ کم لە شارەکە بەئاراستەی باشووری دوورە. بە ئومێدی گەڕانەوە دەژین. ” عوسمانییەکان دڵیان ڕەشە، عەبدولعەزیز محەمەد عیسا بە بۆڵە بۆڵەوە وا دەڵێت، جوتیارێکی تەمەن ٧٢ ساڵان. تورکەکان بەرە بەرە بەشێک لە خاکی سوریا بە هی خۆیان دەلکێنن. ئێمە رێگەیان پێ نادەین ئەوە بکەن : رۆژێک دێت ئێمە بەدیداری خاکەکەمان شاد دەبینەوە”.

سەرچاوە : https://www.lemonde.fr/international/article/2022/09/25/la-guerre-a-bas-bruit-de-la-turquie-contre-le-kurdistan-syrien_6143105_3210.html




زنجيرە وتاری نووسين بەرەو نووسين-٤.. سەردار جاف

چۆن دەست بە نووسين بکەم

ئێستا تۆ خاوەن کتێبخانەيەکی هەژارانەی وەلێ کتێبی پڕ بايەخن کە تا ئەندازەيەک لە ناو دۆست و هاوەڵ و يارانت ئيرەييت پێدەبردرێت، ئەو ئيرەیی پێبردنە لە خۆڕا سەرچاوەی نەگرتووە، ئەو دەمودووەی کە لە نێوان تۆ و ئەواندا لەو ماوەی پێکەوە بوونەدا خوڵقاوە، دەرئەنجام دروست بوونی پاشخانی مەعريفیت لای ئەوان ئاشکرا بووە، هەڵبەت بۆ دروست بوونی ئەو باکگراونە هەم هەزی خۆت و هەميش رێنمایی خەڵکی بە ئەزموون و هەميش لە رێی ئەو دونيا بەرفراوانەی ئینتەرنێت تەماست لە تەک ئەو کتێبخانە ئەلکترۆنيانەيش پەيدا کردووە، هەست دەکەيت زۆر زۆرت خوێندۆتەوە و بەهرەيەکی نووسينت هەيە، ديدگا و بۆچوونی تايبەت بە خۆ هەيە، لێت دەڕژێت و گەرەکتە دەریببڕيت، کەچی شێوازی دەربڕينەکە نازانيت چۆن بێت، تا ئەندازەيەک لە رێی خوێندنەوەی ئەو هەموو کتێب و نووسينە ئەدەبييانەوە، بەرکوڵێکت لە نووسين بەر ديد کەوتووە،(( نووسين پرۆسيييکی سەخت و دژوارە، خۆی لە خۆيدا توانا و بەهرەيەکە لە وێناکردنی بيرۆکەکان لە رێگەی پيت و وشەوە و رستەی رێکخراو و راستەوە وێنای تەواوی بە دەستەوە بدەيت، بە شێوازی جۆراوجۆری مەودا و قووڵایی و دەربڕين لە گەڵ خستنەڕووی ئەو بيرۆکانە بە روونی و چارەسەرکردنی بەدوای يەک پاشان پێداچوونەوەی بيرۆکەکان و رێکخستنيان بە جؤرێک زێتر بۆنی ديسپلينی و بيرکردنەوەی لێ بێت)) (١)
ئەوەمان بۆ ساغ دەبێتەوە کە نووسين پرۆسەيەکی زۆر زەحمەتە و بە سانایی مرۆ ناتوانێ خۆی لە قەرە بدات، هەميشە دەبێ پێنج لايەنی سەرەکی لە نووسينەکانت لە بەر چاو بگريت، کە ئەمانەن (( بۆ دەنووسم ، بۆ کێ دەنووسم ، چی دەنووسم ، چۆن دەنووسم، رێکستنی دەق )) ئەمانە ئەو خاڵانەن پێويستە ئەو کەسەی تازە دەست بە نووسين دەکات لەم خاڵانە بکۆڵێتەوە، پاشان بير و بەهرەکانی لە جۆری نووسينەکەی بخاتە روو.
هەر لەم روانگەيەوە دەخزێينە نێو پرۆسەکانی نووسين من نامەوێ کارەکەتان لێ قورس بکەم، وەلێ خاسترە لێرەوە بە تەواوی ئاشنا ببن نەک هەڕەمەکيانە و بە پێ پەتی بکەونە نێو لايەنێکی ئەدەبی لە دادێدا تووشی ئيفليج بوون دەبن، زۆرمان دی و بيست هاتن و خۆيان رانەگرت و وەک شێرە بەفرينە توانەوە، پرۆسەکان ئەمانەن؛ پلاندانان ئەمە سەرەتايە و نووسەر پێويستە بە جوانی بيری لێبکاتەوە، ئەم بيرکردنەوەيش وا دەکات کە ئەم پرۆسەيە بە قۆناغی بەر لە نووسين هەژمار بکرێت. پاشان پرۆسەی نووسين ياخود وەرگێڕان دێتە ئاراوە، نووسەر لێرەدا دەبێ تەواوی بيری خۆی لەو خاڵەدا کۆ بکاتەوە کە چۆن ئەو بيرۆکانەی بۆی هاتووە بۆ ژانرێکی دياریکراو ئەوا لە يەکەيەکی يەکانگيری ژانر بە کۆنکريتی لە قاڵبيان بدات و تۆکمە بێت، کە لەم نووسينە تەواو بوويت ئەوا پرۆسەی سێيەم دەست پێدەکات کە ئەويش پرۆسەی پێداچونەوەی ئەو دەقە نووسراوەيە، لێرەدا هەوڵ بدە هەمان کات پێيدا نەچيتەوە، چونکە هزرت تەنها لای ئەو جۆرە نووسينەيە هەوڵ بدە دوای يەک دوو رۆژ بە دەقەکەدا بچيتەوە ئەو دەم جوانتر بەدەر دەکەوێت کە ئێستاتيکايش بەشێکە لە جوانووسی، قۆناغی چوارەم پرۆسەی هەڵەچن و پاکتاو نووسينە کە پێشتر و لە پرۆسەی نووسين و وەرگێڕاندا چ رەشنووسێکت نووسيوە و لێرەدا پاکنووس و هەڵەبڕی تەواويان دەست پێدەکەی هەتاوەکو بۆ پرۆسەی پێنجەم ئامادە دەبێت ئەويش بڵاوکردنەوەيە، بڵاوکردنەوە لە قۆناغەکانی سەرەتای نووسيندا سەختترين و دژوارترين قۆناغ و پرۆسەيە، دەبێ ئەو نووسەرە خۆی بۆ ئەوە ئامادە بکات رووبەڕووی سەرزەنشت و سڕينەوە ببێتەوە، بۆيە پرۆسەکانی پێشوو ماهيەتی ئەم پرۆسەيە بە جوانی دەردەخات.
خاڵێکی زۆر زۆر گرينگ بۆ نووسين زمانە بايەخدان بە زمان چونکە هەر يەک لە ( شيعر، پەخشان، چيرۆک، رۆژنامە) زمانی جياواز بە خۆيان هەيە، بۆ ئاشنابوون بە زمانيش گەرەکە هەر لە سەرەتای خوێندنەوەت گرينگی بە فەرهەنگی زمان بدەيت، لە هەموو کايەکانی ژيان ئاشنايەتی پەيدا بکەيت، کە فەرهەنگ دەبێتە هاريکارێکی باشت، وەک ناو چۆن ناسنامەی کەسايەتيتە زمانيش نيشاندەری ئاستی ئاشنايەتيتە بە بواری ئەدەب، لێ ئەدەب بە هەموو لايەنەکانييەوە زمانێکی جوانی گەرەک، هەر کە نووسينت دەست پێکرد يەکەمين بيرکردنەوە لە هزرتدا ئەوەيە بير لەوە بکەوە کە تۆی نووسەر پەيام و چەمکێ دەگەيەنيت بە خوێنەر، ئەمە نموونەيەکە پێی دەوترێت (( نموونەی وارن )) ٢. کە لە رووی زمانەوە نەتوانی مەبەستەکەت وەک چەمک و جوواننووسين وەک سەرنج راکێشانی، بگەيەنيت، کەواتە هيچت نەکردووە و سەرکەوتوو نەبووی و نابيت لەوەی بە دەستی بهێنيت ئەويش گەيشتن بە ئاستێکی باڵای نووسەر، يەکەمين هەنگاويشە کە زووبەزوو دەپوکێيتەوە و ناتوانی خۆ بگريت، لەم حاڵەتەدا چی بکەين باشە بۆ ئەوەی زمانێکی جوانی نووسينمان هەبێت، بۆ زمانی ئەم ژانرەی کە هەڵمبژاردووە، زمانی ئەدەب پێويستی بە خوێندنەوەی چڕی شيعری تەواوی شآعيرەکان هەيە بە کلاسيک و نوێخوازەوە، هێمن موکريانی بە ترۆپک وەربگرين هەرگيز لە زمانەکەی تێر نابين، بەڕای بەندە بۆ شێوەزاری کرمانجە خواروو پەنا بۆ دەڤەری موکريان ببەين، زمانێکی پاک و رەوان، ئەمەيش بەو مانايە نايەت کە دەڤەرە جياوازەکانی ديکە پشتگوێ بخرێت، نەخێر زۆرجار وا رێکدەکەوێت تێهەڵکێشکردن لە گەڵ کرمانجی سەروو دەقەکان هەم جوان دەکا هەم خوێنەريش سەرقاڵ دەکا بۆ گەڕان بە دووی واتا و شرۆڤەکاری لە نووسينەکان، کەڵک وەرگرتن لە فەرهەنگەکان، نووسەر نابێ و ناکرێ فەرهەنگی هەمەچەشنی زاراوەی نەبێت، فەرهەنگی کوردی – کوردی سەرەتايەکی زۆر گرينگە، تۆ کە شارەزای تەواوی زمانی خۆت نەبيت، بەکام بيرکردنەوەوە لە دەقەکانتدا دەدوێی کەواتە لە گەڵ ئەوەی دەست بە نووسين دەکەی فەرهەنگی کوردی – کوردی لە پێشينەی کارە بەراييەکانت بێ، ئەگەر دەتەوێ جوان بنووسيت.

ئەو سەرچاوانەی سوودم لێوەرگرتوون؛
١ – عصر ، حسني عبدالباری ١٩٩٤ الأتجاهات الحديثة لتدريس اللغة العربية في المرحلتين الأعدادية والثانوية. الأسکندرية / المکتب العربي الحديث للطباعة والنشر .
٢ – بنی ياسين ، محمد فوزی( ٢٠٠٨ ) القراءة والکتابة بين النظرية و التطبيق ، عمان: دار المسيرة .




ناسیۆنالیزمی مەترسیدارو بێ مەترسی چییە؟.. حەمید تەقوایی وەڵام دەداتەوە!

دیمانەی سیاوەشی شەهابی لەگەڵ حەمید تەقوایی
وەرگیڕانی بۆ کوردی:کاوە عومەر
ئەیلوولی ٢٠١٣

ناسیۆنالیزمی مەترسیدارو بێ مەترسی چییە؟ باس لەوە کراوە کە ناسیۆنالیزم جیاوازی هەیە لەگەڵ ڕەگەز پەرستی.ئایا ئەوە وایە؟
ئایا دەکرێت ڕەگەزپەرست نەبیت بەڵکو ناسیۆنالیست بیت یان نیشتمانپەرست؟
حەمید تەقوای: ناسیۆنالیزم جیاوازە لە ڕەگەزپەرستی، بەڵام ئەم دووانە سەربەخۆ نین لە یەکتر. هەردوو ڕەگەزپەرستەکە هێڵی ناسیۆنالیستی بەهێزیان هەیە و ناسیۆنالیستەکان هێڵی ڕەگەزپەرستیان هەیە. شانازیکردن بە باوباپیران و ئەژدادو ئابادوە (کە بە بڕوای ناسیۆنالیستەکان هەمیشە شانازین و مایەی شانازین!) بناغەی هەر جۆرە ناسیۆنالیزمێکە (لە میانڕەوەوە بۆ توندڕەو) و ئەم شانازیکردنە بە نەسەبنامەش هەمان ڕەگەزپەرستییە. ناسیۆنالیستەکانی بەریتانی و ئەمریکی بە باپیرە ئەنگلۆساکسۆنەکانیان ناودەبەن، ناسیۆنالیزمی ئێرانی بە باپیرانی ئارییان ناودەبات و ئەوی دیکەشیان بە باپیرانی ئەڵمانی ناودەبات. یەکێکیان بە زەلیلکردنی ڕەگەزی عەرەب (عەرەبی بزن مژەخۆر و هتد) باڵادەستی خۆی نیشان دەدات، ئەوی دیکەیان بە زەلیلکردنی تورک و ڕەشپێستەکان، یان وەک لە وڵاتانی سکاندیناڤیا پێی دەوترێت “سەر ڕەش”. ئەم ڕەگەزپەرستیی و خۆپەرستییە بەشێکی دانەبڕاوە لە هەر جۆرە ناسیۆنالیزمێک. ڕەگەزی هاوبەش لە پاڵ زمان و خاك و مێژوو و زمان و نەریت، بەپێی پێناسەكە، بناغەی نەتەوە و نەتەوایەتین. وە ئەم ڕەگەزە هاوبەش و نەسەبنامە هاوبەشە، بێگومان ئەفسانەیەکە کە پێکەوە تواوەتەوە بۆ ئەوەی بنەمایەک بۆ ناسیۆنالیزم دابین بکات. هەر لەو چاوپێکەوتنەدا “ناسیۆنالیزمی توندڕەوەدا باسم لەوە کرد کە درەختی بنەماڵەی(شەجەرەی خێزان)ی ناسیۆنالیستێکی ئێرانی هەمیشە بۆ کوروش و داریوش دەگەڕێتەوە نەک بۆ دەیان ئیمپراتۆر و خان و پاشا و فەرمانڕەوای تری عەرەب و تورک و مەغۆل کە تێیدا بوون ئەم وڵاتە بۆ ماوەیەکی زۆر، ئەوان فەرمانڕەوای خاک بوون و لەگەڵ خەڵک و هۆز و خێڵەکانیان لەم جوگرافیا سیاسیەدا دەژیان کە ئەمڕۆ پێی دەڵێین ئێران. ئاری و فارسی بوون، یان بە زاراوەیەکی وردتر، دروستکردنی مێژوو و مێژووی خوێن-ڕەگەز بۆخۆ، پێکهاتەیەکی گرنگی ئێرانیبوونە. تەنانەت لە نێو “هاوڵاتیە” فارسەکانیاندا، خۆبەزل زانن. ئەمانە خاوەن ماڵن و ئەوانی تریش ” پاسەوانی بە پەرۆشی سنور “ن! لە نێو هەموو گەلانی تردا کەم تا زۆر هەمان ڕەگەزپەرستی خوێن-ڕەگەز هەیە.
سیاوەش شەهابی: لە چاوپێکەوتنێکی پێشوودا وتت کە ناسیۆنالیزمی ئەمڕۆ ئەو کارە دەکات کە ئایین و کەنیسە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا کردیان. مه‌به‌ستت چییه‌؟ ئەرکی ناسیۆنالیزم لە ڕابردوودا چی بووە کە ئەمڕۆ جیاواز بووە؟
حەمید تەقوایی: ماناکەی ڕوونە. مانای ئەم بەراوردکردنە ئەوەیە کە هەمان ئەو ڕۆڵەی کە ئایین لە سەدەکانی ناوەڕاستدا لە پاراستنی ستەمکاری فیوداڵیدا بینیویەتی، ئەمڕۆ ناسیۆنالیزم لە پاراستنی ستەم و تاڵانکاری سەرمایەداریدا دەیگێڕێت. باسەکە لەسەر ڕابردووی ناسیۆنالیزم نییە. ناسیۆنالیزم بە مانا مۆدێرنەکەیەوە لەگەڵ دروستبوونی دەوڵەت-نەتەوە لە چەند ساڵی ڕابردوودا (بە بەراورد لەگەڵ شۆڕشە پیشەسازییەکان و سەرهەڵدانی چینی سەرمایەداری) سەری هەڵداوە و بۆتە ئایدیۆلۆژیای باڵادەستی حکومەت و کۆمەڵگاکان. لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ناسیونالیزم بە مانا مۆدێرنەکەی بوونی نەبووە و پەیوەندیی نەتەوەیی یان وڵات و دەمارگیری ڕۆڵێکی تەواو پەراوێزی هەبووە بە بەراورد لەگەڵ ڕەخنە و پەیوەندییە ئایینی و نەتەوەیی و خێڵەکییەکان (دەستوپێوەندی ماڵە فیۆداڵییەکان). بۆیە ڕابردووی ناسیۆنالیزم لە ڕۆڵی ئەمڕۆیدا جێگەیەکی ئەوتۆی نییە. بنەمای ماددی ناسیۆنالیزم، وەک لە چاوپێکەوتنی پێشوودا ئاماژەم پێکرد، دروستبوونی وڵاتێک بە واتای قۆرخکردنی بازاڕی کار و کاڵا و چالاکی کەڵەکەبوون و سووڕانەوەی سەرمایە بۆ سەرمایەدارەکان ( چینی دەسەڵاتدار) لە هەر وڵاتێکدا لە کێبڕکێدا لەگەڵ ئەوانی دیکەدا وڵاتەکان. ئەرکی ناسیۆنالیزم بۆ چینە دەسەڵاتدارەکان لە بنەڕەتدا ئەوەیە کە بەرژەوەندییەکانی کەمینەی سەرمایەداری دەسەڵاتدار بگۆڕێت بە بەرژەوەندی نەتەوەیی و ئیرادەی هەموو خەڵک ، هەروەها داپۆشینی هەڵاواردن و نادادپەروەرییە گەورە چینایەتیەکان لە ژێر ئاڵای یەکێتی نەتەوەیی و شانازیی نەتەوەیی و نەتەوەیی ڕێزلێنان. فیودالەکان خەڵکیان بە ئایینی خەیاڵاوی و گوێڕایەڵ و ملکەچی دەهێشتەوە و سەرمایەدارەکانیش بە ناسیۆنالیزم و خاک و ناسیۆنالیزم دەهان هێڵنەوە.
بێگومان له‌ سه‌رده‌می ئێمه‌دا تا ئێستاش ئایین بۆ پاساودانه‌وه‌ی هه‌ژاری و بێ یاسایی به‌كارده‌هێنرێت (كۆماری ئیسلامی نموونه‌یه‌كی دیاره‌)، به‌ڵام ناسیۆنالیزم رۆڵی یه‌كه‌م ده‌گێڕێت. وەک نموونەیەک، جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت و عەلمانیەت لە زۆرێک لە کۆمەڵگاکاندا وەک بەهایەکی ئەرێنی و پێشکەوتنخواز ناسێنراوە، بەڵام لە هەموو وڵاتاندا، بەبێ جیاوازی، ناسیۆنالیزم و حەزکردن بە وڵات و مێژوو و زمانی خۆی بەسەر “بێگانەکان”دا ” و ” “بێگانە” بە تەواوی پەسەند و قبوڵکراوە و تەنانەت پێچەوانەکەی – واتە یەکسانکردنی میللەتی خۆت لەگەڵ باقی خەڵکی جیهان – بە سەرزەنشت ونا ئەخلاقی دادەنرێت. مارکس دەڵێت ئایدیۆلۆژیای باڵادەستی کۆمەڵگایەک ئایدیۆلۆژیای چینی دەسەڵاتداری ئەو وڵاتەیە. وە ناسیۆنالیزم نموونەیەکی ڕوونی ئەم ڕاستییەیە.
سیاوەش شەهابی: ئێوە وتتان باوەڕ بوون بە مافی مرۆڤی جۆری “کۆڕەشی کەبیر” هەوڵێکی سیاسیشە بۆ بەهێزکردن و پاڵنانی ناسیۆنالیزمی ئێرانی و ئاریانیزم و پاشایەتی لە کۆمەڵگادا. بەڵام کەسانێک هەن دەڵێن ئەمە کاری ئێمەیە تەنیا بۆ نیشاندانی کولتوری بەرزی گەلی ئێرانە و ئێمە گەلی ئاشتیخواز و خۆبەخش بووین و نە باوەڕمان بە پاشا هەیە و نە بە ناسیونالیزم. وەڵامت چییە بۆ ئەم پۆلە؟ ئایا نابێت خەڵک شانازی بەو ڕاستییەوە بکەن کە یەکێک لە پاشاکانی ڕابردوو بە پێچەوانەی پاشاکانی پێش خۆیەوە بۆ نموونە ئازادی ئایینی لە بابل دروست کردووە؟ ڕات چییە لەسەر ڕێزگرتن لە کەسایەتییە مێژووییەکان بۆ نمایشەکەیان، وەک سەعدی و حافز، یان سەتارخان و باقرخان؟ ئایا ئەم کردارانە بۆ بەهێزکردنی ناسیۆنالیزمە؟ کۆمۆنیزمی کرێکاری چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم پرسەدا دەکات؟
حەمید تەقوایی: حسابی کۆڕش جیایە لە حافز و سەعدی و سەتار خان. کوروش ئیمپراتۆرێکی فەتحکەر بوو، هیچ ئیمپراتۆریەتێک، هەرچەندە میهرەبان و دڵ ناسک بێت، بێ شەڕ و کوشتن و ستەمکاری خەڵکی وڵاتەکەی خۆی و دانیشتوانی پیشەکانی دیکە، بە تایبەت ئیستغلالکردنی دڕندانەی کۆیلەکان، کە بوون لەو قۆناغەدا بە مرۆڤ هەژمار نەکراوە، نەیتوانی بگاتە دەسەڵاتی ئێوە و نەیتوانی تەختەکەی بپارێزێت. ئەمەش هەموو ئیمپراتۆر و پاشا و فەرمانڕەواکان دەگرێتەوە بە درێژایی مێژوو. لە لایەکی دیکەوە لە مێژووی هەموو کۆمەڵگایەکدا کەسانێک هەن کە ئاڵاهەڵگری ناڕەزایەتی بەرامبەر بە سیستەمی ستەمکار و تاڵانچیی دەسەڵاتدارەکان بوون، یان ڕۆڵیان هەبووە لە گەشەکردنی شیعر، زانست، ئەدەب، و هونەر. سپارتاکۆس، سەتارخان، سوکرات، حافز، گۆتە، خەیام، پاستور، بیتهۆڤن و چێ گیڤارا لەم پۆلەن.
ئەگەر بەڕاستی کەسێک بیەوێت شانازی بە کولتوری بەرزە و شانازی بکات، ئەوا لەم پۆلەدا نمونەی خۆی هەڵدەبژێرێت نەک لە ناو فەرمانڕەوا و خانەدانی پاشا و ئیمپراتۆرەکاندا. کەسێک کە بەدوای خۆبەخشی و ئاشتیخوازی و کولتوری باڵادا دەگەڕێت لە مێژووی کۆندا بەدڵنیاییەوە دەبێ بگاتە سپارتاکۆس نەک قەیسەر!بەڵام دوای ئەم ژمارەیەی کورش پێداگری چییە بۆ نیشاندانی ئاشتی و خۆبەخشی و بەدەستهێنانی شەرەفی نەتەوەیی؟! پێداگری لەسەر مرۆڤدۆستی ناسیۆنالیزم چییە؟
ئەوان دەیانویست ئیسلام بکەنە مۆدێرن و بیری جیاواز و “پرۆتستانت” بکەن و سەرکەوتوو نەبوون، ئێستا بەڕواڵەت نۆرەی “ناسیۆنالیزمی بیری جیاواز”ە! ئەگەر کەسێک خۆڵ لەسەر پێڵاوەکانی نەبێت، لەژێر ناوی خودیئینسان وئینسانیەتدا بەرگری لە مرۆڤ و ئینسانیەتدا دەکات. پێویست بەم ئەڵقەی ناوەندە ناکات. کەسێک کە لەمرۆڤدۆستیەوە دەست پێ بکات ناگاتە هاونیشتمانی، دەگاتە هاو جۆرەکەی؛ ناگاتە ناسیۆنالیزم، بەڵکو دەگات بە ئینتەرناسیۆنالیزم. بەڕای من دامودەزگاکانی وەک دکتۆری بێ سنوور یان پارێزەری بێ سنوور زۆر لە ڕێکخراوە نەتەوەیی و نیشتمانپەروەرە ڕەنگاوڕەنگەکان نزیکترن کە بانگەشەی خزمەتکردنی هاونیشتمانییە پەرۆشەکان دەکەن!بەڵام بێگومان واقیعەکە ئەوەیە کە ئێمەلە بەرزکردنەوەی کەیسی کۆڕشدا لەگەڵ هەڵەیەکی نەزانین ڕووبەڕوو نەبوینەتەوە.
كێشەكە لەوەدا نییە كە هەندێك كەس بەهەڵە بەهۆی خۆشەویستی بۆ مرۆڤایەتی و مافی مرۆڤەوە كوێر بوون! خاڵی دەستپێک ناسیۆنالیزمە و مەبەست و ئامانج لە بنەڕەتدا ئێران و ئێرانیبوونە. ڕێزگرتن لە کۆڕەش ڕێزگرتن لە خۆبەخشی و خێرخوازی نییە، بەڵکو دروستکردنی تۆمارێکی نەتەوەیی-نیشتمانپەروەری و مێژووییە بۆ ئەو گەلەی کە چەندین سەدە لەژێر چەقۆی پاشا و ئیمپراتۆرەکاندا کێشراون. ئەمە بەشێکە لە هەوڵە ناسیۆنالیستەکان بۆ ئەوەی هەموو خەڵک، فەرمانڕەوا، مەحکوم، ستەمکار، ستەم لیکراو، سەرکوتکەرو، سەرکوتلکراو، یەکگرتو و یەکسان و بەیەک ئاراستەدا لەژێر ناونیشانی “نەتەوەی سەربەرز” دەربکەون هەر وەک وتم بەرژەوەندی کەمینەیەکی مفتەخۆری دەسەڵاتدار لە جێگەی بەرژەوەندییەکانی هەموو کۆمەڵگا دابنێن. بەکارهێنانی راستەقینەی تیۆری زانستی کۆرش وەک باوکی مافی مرۆڤ، تەنانەت ئەگەر نیەتێکی باشیش لە پشت ئەم بیرۆکەیە هەبێت، جگە لەمە هیچی تر نییە!
سیاوەش شەهابی: یەکێک لەو تاکتیکانەی کە کۆماری ئیسلامی لە وروژاندنی هەستی نەتەوەپەرستیدا بەکاری هێناوە، باس لە پێشکەوتنی پیشەسازی و تەکنەلۆژیای ناوخۆیی بووە و ئێمە وابەستەی بێگانە نین. ناسیۆنالیستەکان نزیکەی هەمان هەڵوێست دووبارە دەکەنەوە. ڕای ئێوە چییە لەسەر ئەم پیشەسازی و تەکنەلۆجیایە نیشتمانییە و وابەستەنەبوون بە وڵاتانی دیکە؟ لە بنەڕەتدا، لە جیهانێکدا کە بەرەو جیهانگیری هەنگاو دەنێت، تا چەند ئەم جۆرە لێدوانانە ڕاستن و ناتوانێت حکومەتێک وابەستەی وڵاتانی دیکە نەبێت، وەک ئەوەی دەڵێت؟
حەمید تەقوایی: لە دنیای ئەمڕۆدا تەكنەلۆجیا لە هیچ وڵاتێكدا ناوخۆیی نییە، نە پرۆسەی بەرهەمهێنان، تەنانەت پرۆسەی سووڕانەوە و كەڵەكەبوونی سەرمایە. تەنانەت کۆماری ئیسلامیش لەوە تێگەیشتووە کە بۆ شکاندنی ئەو بنبەست و قەیرانە ئابوورییەی کە مامەڵەی لەگەڵدا دەکرد و لە ئاستێکی ئاساییدا دەست بە چەرخی بەرهەمهێنان بکات، دەبێ مۆدێلی نێودەوڵەتیی بانکی نێودەوڵەتی جێبەجێ بکات. پلانی نەشتەرگەری ئابووری ئەحمەدی نژاد لەسەر ئەوە دامەزراوە. بەڵام كۆماری ئیسلامی و چینی دەسەڵاتدار بەگشتی بە هەر شێوەیەك ئابووری خۆی دەسوڕێنێتەوە، لە ڕوانگەی كرێكاران و كۆی جەماوەری بێبەشەوە پاڵیان بە خوار هێڵی هەژارییەوە ناوە (واتە بەپێی ئاماری خودی حكومەت، زیاتر . لە سەدا هەشتای خەڵکی ئێران)، گرنگ نییە کێ و بە چ جۆرە تەکنەلۆژیایەک.ومتمانەی لە کام بانک لە ئێران یان جیهان بە سەرمایەی قەرزەوە دەچەوسێنێتەوە، کرێکاران و جەماوەری خەڵکی بێبەش دەیانەوێت ئەم هەژاری و نەهامەتی و بێکاری و چەوسانەوەیان بەتەواوەتی کۆتای بێت. لە جیهانی ئەمڕۆدا بە ئابووری سەربەخۆ مومکین نییە، بەڵام ئەگەر بکرایە، جگە لە چەوساندبەوەی زیاتر و نادادپەروەرییەکی توندتر و دڕندانەتر هیچ مانایەکی دیکەی بۆ کرێکار نەدەبوو. ئەو سەرمایەیەی کە دەیەوێت لە ئێران- و لە هەموو وڵاتێکی جیهاندا- تەنیا بە پشت بەستن بە سەرچاوە ناوخۆییەکانی خۆی بەرهەم بهێنێت و کەڵەکە بکات، دەبێت لە پەت لەگەردنی کرێکاران توندتر بکات و ئەم “بەرهەمهێنانی نەتەوەیی سەربەخۆیە” ئەگەر بتوانرێت، هیچ سودێکی بۆ کرێکاران و زەحمەتکێشان نیە.
سیاوەش شەهابی: لێرەدا دەمەوێت دوو پرسیار بکەم کە لە گفتوگۆیەکدا وروژێنران. فاکتەری یەکگرتنەوەی نەتەوەیەک (کە لە نەتەوە و مەیلی جیاوازی ئایینی و سیاسی پێکهاتووە) لە چوارچێوەی سنوورە تایبەتەکانی وڵاتێکدا دەتوانێت چی بێت؟ ئەگەر نیشتیمانپەرستی و نیشتمانپەروەری نەبێت، ئەوا ئەو فاکتەرە پاڵنەرە چییە کە پاڵنەرێکە بۆ بەرگریکردن خەڵک لەخۆی لە دۆخە مەترسیدارەکانی وەک دەستدرێژی و شەڕانگێزی وڵاتێکی بیانیدا؟
حەمید تەقوایی: پێش هەموو شتێک دەبێ بگوترێ لە مەقولاتی وەک یەکڕیزی نەتەوەیی و یەکێتی نەتەوەیی، ڕاستی و واقیعێک لە ئارادا نییە. ئەمانە ئەو چەمکانەن کە چینی دەسەڵاتدار دروستیان کردوە بۆ پەردەپۆشکردنی ئەو جیاوازی و هەڵاواردنە گەورە ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتیەی کە لە هەموو کۆمەڵگاکاندا لە نێوان سەرمایەدار و کرێکاردا هەیە و لە ئاستێکی گەورەتردا لە نێوان کەمایەتی دەسەڵاتداری ئیمتیازدار و جەماوەری گەورەی خەڵکەکەدا. چ جۆرە یەکڕیزییەک لە نێوان کەسانی وەک ڕەفسەنجانی و مەحسولی و خامنەیی و ئایەتوڵڵا ملیاردێرەکانی تردا هەیە لەگەڵ کرێکارێک کە تا نان پەیدا دەکات ئاوی نیە ١/٣ی هێڵی هەژاریەکەش موچەکەی خۆی شەش مانگ شەش مانگیش نادات ئەبێت چ یەکێتیەک دەتوانێت لەم نێوەدا بونی هەبێت؟ یان لە نێوان ئەو کرێکارە ئەمریکییەی کانەکان کە هەفتەی ڕابردوو لە ژێر داروپەردوودا لە ڤێرجینیا نێژرابون لەگەڵ کەسانی وەک ڕۆکفێلەر و فۆرد و بیل گەیتسدا؟
بەپێی ئامارە فەرمییەکانی کۆمەڵگەی ئەمریکی، لە سەدا ٩٠ی سەروەت و سامانی ئەو کۆمەڵگایە لە دەستی ١%ی خەڵکدایە. ئەمەش یەک لە سەدی سەرمایەدارە فرە ملیاردێرەکانە کە پێشتر هەمان لە سەدا ٩٠ی سامانی ئەفسانەیییان کەڵەکە کردووە. خەسڵەتی کۆمەڵگای ئەمریکی ئەم دابەشکاری و جیاکارییە گەورەیە، نەک یەکڕیزی و یەکڕیزی نەتەوەیی ئەم دوو جەمسەرە کۆمەڵایەتییە دژبەیەک. لە هەموو وڵاتە سەرمایەدارەکان و لە کۆماری ئیسلامی ئێراندا ئەم دوو جەمسەرە هەژاری و سامانە ڕووبەڕووی یەک دەبنەوە. بە تایبەت لە کۆماری ئیسلامیدا ئەم جیاوازی و هەڵاواردنە گەورەیە بەربڵاوە. کەمینەیەکی کەم کە ئایەتوڵڵاکان و ئاغاکانیان سەرۆکایەتی دەکەن، بە دۆلار و یۆرۆ ملیاردێرن و زۆرینەی رەهای خەڵکیش لەگەڵ هەژاری و نەهامەتیدا خەبات دەکەن. یەکێتی نەتەوەیی درۆیەکی گەورەیە بۆ داپۆشینی ئەم ڕاستییە. بۆ ئەوەی لە سەردەمی ئاشتیدا لە ژێر ناونیشانی پیلانگێڕی لەلایەن بێگانە و دوژمنانی نەتەوەیی و دەستێوەردانی دەرەکی (ئەوەی کۆماری ئیسلامی لە دە مانگی ڕابردوودا کردی) و لە کاتی جەنگدا، کاتێک چینە دەسەڵاتدارەکانی وڵاتان بۆ مسۆگەرکردنی ئامانج بەرژەوەندییە سیاسی و ئابووریەکانی خۆیان دادەنێن، بە هاندانی میللی و نیشتمانپەروەرانە جەماوەری خەڵکی کرێکار دەکەنە گۆشتی بەردرم تۆپ (ئەوەی لە کاتی شەڕی ئێران و عێراقدا کردیان). لایەنی تەواوکەری ئەم فریوانەی “یەکڕیزی نەتەوەیی” دوژمن داتاشینی “دەرەکی” و “بێگانەکان”ە.
خەڵکی وڵاتان لەگەڵ یەکتر دوژمن نین، جەماوەری خەڵکی زەحمەتکێش لە شەڕدا نین لەگەڵ یەکتر. شەڕ و دوژمنایەتی “نەتەوەیی” لە ڕاستیدا شەڕی نێوان چینە دەسەڵاتدارەکانە (لە سەردەمی ئێمەدا سەرمایەدارەکان) بۆ دەستەبەرکردنی بەرژەوەندییەکانی خۆیان. لە سەد ساڵی ڕابردوودا دوو جەنگی جیهانی و سەدان شەڕی ناوچەیی ڕوویانداوە، کە هۆکار و زەمینەیان جگە لە بەریەککەوتنی بەرژەوەندییەکانی چینی سەرمایەداری لە وڵاتانی شەڕکەردا هیچی دیکە نەبووە. پیرۆزییەکانی “نەتەوەیی و نیشتمانپەروەری” لە کاتی شەڕدا، هەروەها لە کاتی ئاشتیدا، بەرگێکە بۆ دانانی بەرژەوەندییەکانی کەمینەیەکی مفتەخۆر لە جیاتی بەرژەوەندییەکانی هەموو خەڵک.
لە کاتی ئاشتیدا لەگەڵ هێوربوونەوەی ناسیۆنالیزمدا خەڵک بە ملکەچ و گوێڕایەڵی دەهێڵنەوە، ناڕەزایەتی و خەباتی جەماوەری دژ بە حکومەت لە ژێر ناوی پیلانگێڕی بێگانەدا سەرکوت دەکەن و لە کاتی شەڕدا بە شمشاڵی ناسیۆنالیزم جەماوەر دەنێرن بۆ بەرەکان و بەکوشتیان ئەدەن بۆ دەستەبەرکردنی بەرژەوەندییەکانی خۆیان. ئەمە تەواوی ئەرکی ناسیۆنالیزمە لە شەڕ و ئاشتیدا، سەبارەت بە پاڵنەرەکانی بەرگریکردن خەڵک لەخۆی لە “کاتە نالەبارەکانی وەک دەستدرێژیی وڵاتێکی بێگانە”، پێویستە بگوترێ کە کێشەی توند و بەردەوام و هەمیشەیی خەڵک ، بە تایبەت لە دەسەڵاتە دیکتاتۆرەکانی وەک کۆماری ئیسلامیدا، بەرگریکردنە لە خۆ لە بەرامبەر هەژاری و بێکاری.و بێ یاسایی و زوڵم وچەوسانەوە و ستەمە لەلایەن حکومەتەوە نەک هێرشی دوژمنانی بیانی. هێزی بزوێنەری مرۆڤەکان چییە؟
بەرگریکردن لە ژیان و ئازادی و خۆشگوزەرانی و ماف و کەرامەت و بژێوی ژیانی خۆیان و هاومرۆڤەکانیان. مرۆڤەکان لە بەرامبەر دەستدرێژکاردا بەرگری لە ژیان و مافی ئینسانیان دەکەن، بەڵام ئەم هێزە دەستدرێژکارە حکومەتی “نیشتمانی” یان حکومەتی دەسەڵاتداری وڵاتێکی تربێت. مرۆڤەکان پێویستیان بە ناسیۆنالیزم و ئایین و ئەم جۆرە ئایدۆلۆژیا ژەهراوی و دابەشکەرانەیە نییە بۆ بەرگریکردن لە خۆیان. بەرگریکردن لە کەرامەتی مرۆڤ و خۆشگوزەرانی و ئازادی بەهێزترین و یەکخستنەوەترین (یەکگرتن لەسەر ئاستی جیهان و نەک تەنها یەک وڵاتدا) هێزی بزوێنەری جەماوەری خەڵکە لە دژی هەر جۆرە چەوساندنەوە و شەڕانگێزی و ستەمکارییەک.
سیاوەش شەهابی: ئێمەی کۆمۆنیستە کرێکاریەکان تاوانبار دەکرێین بەوەی کە کاتێک باوەڕتان بە جیهان زێدی هەیە، بۆچی لە چوارچێوەی وڵاتی ئێراندا شەڕ دەکەن؟ بۆ لە وڵاتێکی دیاریکراودا لەسەر بنەمای بیری ئینتەرناسیۆنالیستی خۆت شەڕ ناکەیت. ئایا ئەم خەباتە لە چوارچێوەی ئێراندا هەمان مەسەلەی ناسیۆنالیزم نییە کە دەڵێت سەرەتا شتێک بۆ وڵاتی خۆت بکە؟ وەڵامت چییە؟
حەمید تەقوایی: لە ئاستێکی کۆمەڵایەتی و بنەڕەتیدا، بێمانایە و بێمانایە کە بڵێین کرێکارانی کۆمۆنیست پێیان باشترە خۆیان وڵاتی خەبات هەڵبژێرن. ئەوەندە بێمانایە کەسێک ئامۆژگاری جەماوەری کرێکارانی وڵاتێک دەکات کە بچن بۆ شوێنێکی تر شەڕ بکەن! کۆمۆنیزمی کرێکاری بزووتنەوەیەکی جیا نییە لە خەباتی ڕۆژانەی کرێکاران بۆ ڕزگارکردنی خۆیان و هەموو کۆمەڵگا لە هەژموونی سیاسی و ئابووریی چینی سەرمایەدار. ئه‌گه‌ر ئه‌م خه‌باتانه‌ شێوه‌ی نیشتمانیان هه‌بێت، ئه‌مه‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌كی به‌ ناسیۆنالیزمه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵام به‌ڕوونی له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دوژمنی كرێكاران و جه‌ماوه‌ری خه‌ڵك، واته‌ چینی سه‌رمایه‌داری، سه‌روه‌ری خۆی له‌ شێوه‌ی رێكخستووه‌ وڵاتان و لە شێوەی حکومەتە نیشتمانییەکان، و بەرەنگاربوونەوەی زاڵبوونی ئەم چینە حەتمییە لە چوارچێوەی وڵاتدا پێکدێت و بەرەو پێشەوە دەڕوات. چینی کرێکار سەرەتا دەبێت لەڕووی سیاسییەوە لە حکومەتە بۆرژوازیەکان رزگاری بێت و هەر لەبەر ئەم هۆکارەش حیزبی چینی کرێکار، حیزبی کۆمۆنیستی کرێکاری، لەسەر ئاستی نەتەوەیی دروست دەبێت. کۆمۆنیستێک لەوانەیە لە هەر وڵاتێکدا شەڕ بکات، بەڵام چینی کرێکار و حیزبە پێشەنگەکەی ئەم بژاردەیەیان نییە. بۆرژوازی حکومەتی جیهانی نییە، حکومەتی نەتەوەیی هەیە، چینی کرێکاریش دەبێت سەرەتا مامەڵە لەگەڵ ئەم حکومەتە نەتەوەییانە بکات بۆ ئەوەی خۆی و تەواوی کۆمەڵگا ڕزگار بکات. کرێکاران دەبێ حکوومەتی ئەو وڵاتە بڕوخێنن کە تێیدا کار دەکەن و تێیدا دەژین. وە ئامانجی حیزبەکەمان جگە لەمە هیچی تر نییە.
سیاوەش شەهابی: با پرسیارێكی تری دووبارە و كۆن بكەم. ڕاتان چییە لەسەر سروودی نەتەوەیی و ئاڵای ئێران؟ سروودێک و ئاڵایەک کە لە پێشبڕکێی وەرزشی جیهانیدا دەژەنرێت و بەرز دەکرێتەوە، بۆ نموونە. ئایا لەگەڵ ئەوەدایت کە بۆ نموونە سروودی نێونەتەوەیی یان سروودی ئێرانی (بە شیعری حوسێن گۆڵ گوڵەبەوە) بێ کۆماری ئیسلامی ببێتە سروودی نەتەوەیی داهاتووی ئێران؟ بۆچی دەبێت وڵاتێک ئاڵا و سروودی نەتەوەیی هەبێت و بەڕای ئێوە ئەمانە چۆن دیاری بکرێن؟
حەمید تەقوایی: ئێمە کێشەمان نییە لەگەڵ سیمبول و هێماکانی وەک ئاڵا و گۆرانی، بەڵام ئەمانە بە نیشانەی زۆرێک لە کۆمەڵگا و وڵاتە جیاوازەکانی جیهان دەزانین (لە دۆخێکدا کە زەوی بەسەر وڵاتدا دابەش دەبێت) و نەک هێمای نەتەوەیی یان نیشتمانی و ڕەگەزی. تا جیهان بەسەر وڵاتدا دابەش بێت، ئەم وڵاتانە ناو و نیشانە و هێمای تایبەت بە خۆیان دەبێت، بەڵام بە بڕوای ئێمە ئەمانە نیشانەی کۆمەڵگا مرۆییەکانن کە بەسەر وڵاتاندا دابەش بوون، نەک نەتەوەیی و نیشتیمانی و مێژوویی و هتد. بێگومان ئەمە بۆ بۆرژوازی (و کولتوری ناسیۆنالیستی کە حوکمڕانی کۆمەڵگاکان دەکات) وانییە. لە ئایدۆلۆژیای ناسیۆنالیستیدا سروود و ئاڵا زۆر زیاترە لە نیشانە تایبەتمەندەکانی کۆمەڵگەیەکی دیاریکراو. لە فەرهەنگی ناسیونالیزمدا سروود و ئاڵا، وەک ناوی نیشتمان، هێمای یەکێتی نەتەوەیی، شەرەفی نەتەوەیی، باڵادەستی نەتەوەیی، مێژووی نەتەوەیی و پوختەیەکن لە هەموو ئەو دەمارگیر و خورافە نەتەوەییەی کە چینی دەسەڵاتدار بۆ پاراستنی خۆی باڵادەستی. بۆ چینی کرێکار، و جەماوەری خەڵک کە هیچ بەرژەوەندییەکیان لە ئیستغلالکردنی سەرمایەداریدا نییە، سروود و ئاڵا و هێما و ڕەمزەکانی تر دەبێ پێچەوانەی دەرکەوتنی مرۆڤایەتی و خۆبەخشی و هەمان چارەنووسی هەموو خەڵکی جیهان بێت. لە کۆمەڵگای سۆسیالیستی کە ئێمە دەمانەوێت، خەڵک ئاڵا و سروودیوڵات دیاری دەکات، منیش بە دڵنیاییەوە دەتوانم بڵێم جەماوەری خەڵکی شەریف و بەئەمەک کە هیچ بەرژەوەندییەکیان بە شەرەف و شانازیی نەتەوەیی نییە، لەسەر بنەمای پێوەرەکانی ئینسانی سروودەکە هەڵدەبژێرن و نەک ستانداردی نەتەوەیی و نیشتیمانی، دەنگ بە ئاڵای دڵخوازی خۆیان دەدەن.
٣ئۆکتۆبەری ٢٠٢٢




ڕابەری پرچ.. سەردار جاف

پاییز کە پرچی خۆی دەڕنێ
لەچکی تۆ
بەدەم ڕەشەبای تۆزەوە
بە مەندیلی ڕەش و سپی گرێدەدا
تاڵ تاڵ پرچت
دەبنە بەردی نێو لەپم و
گەواڵە ھەوری ڕەش و پیس، رادەماڵێ و
حیجابی زوڵم و زۆرداری فڕێدەدا
……. ……. ……..
کاتێ کە گڵ
لە ئامێزی خۆیت دەنێ
دەبییە باران، دادەبارێی
دەبییە رابەر ھەڵمەت دەبەی
دەبییە،خۆر و پرشینگ دەدەی
دەبییە سەنگەرێکی تۆکمە و دانامرکێی
دەبییە کڵپەی گڕ و ئاگر
کە شاڵاوی تۆکمەت دەبەی
……. …… ……….
بانێژەی لەچکت دەرخە
پرچە پەلکە زێڕینەکەت، بوونە ھێما
بوونە شۆڕەبی وڵاتێ
بە سەر ئاو و چیمەنی سەوزی ڕێڕەوان دادێنەوە
ھەر تاڵێکیان ئاڵایەکە لە ڕابوونا
گەرووی شۆڕشی ژنانە
لە ھەڵمەتی پرچ بڕینا
بۆ سەر شەقام ، بۆ ژینا و ژین و ئازادی
سروودی دەمی ڕاپەڕین دەڵێنەوە
…….. …….. ……..
بۆ ھەموو کچی نیشتیمان
با پەتی سێدارە ھەڵدەن
دەرگای حەوشە کڵۆم بدەن
بسکی سپی لە ناندینا بھۆننەوە
جەور و ستەم بە سەریانا ببارێنن
ئەو رەقیبە زۆردارەت لە خەرەندی ھەڵدێرێکا خزاندووە
کاروانی تۆ بەڕێوەیە
شەوانە چراغی کەسکە و
رابوونی شاران ھەڵدەچێ
کچە ژیناکەی سەقزم
تاران و پایتەختی دونیای ھەژاندووە
…….. …… ……..

رابەری پرچ
لەرینەوەی پرچی پڕ بۆن
گڕکانێکە
زایەڵەی کۆرپەی ڕەیحانەی تێدا کپ بوو
دەنگی میلاد،و ھاوڕێیان، وا ڕایەڵەی پەڕینەوەن
گرمە و ڕەنگی بۆمب و دووکەڵ
نوقڵانەی شۆڕشی نوێن
فڵچەی ناسراوی جانلۆکا
درۆن و رۆکێتی شەرمن
وەک حەزیایەک لە ھەناوی ھانیای نەخشان
بانگی ئازادی ھەڵدەدا
پرشنگی ئەو ئاسۆیەمان
رەنگینە بە جەستە و بە،خوێن

..،……..

ژوان دەگرم …. ژوانی ھەقیقی و راستی
دێمە وڵات
بە بێدەنگی و بە مانگرتن
لە گەڵ رابوون و بەرخودان
شەرارەی دەنگی بوێرە
لە شەقام و توولە ڕێوە
لەوێ دەنگی خرمژنی حیلەی ئەسپە
لێرەیش شۆڕشی ژنان و لەچک ھەڵدان
……

موروی شینی ملوانکەکەت
پرژا بە ناو خوێن و پرچا
ھەموو قژی، پرچبڕاوانی نیشتیمان
بە چارۆگەی قردێلەکەت پەنگ دراون
ژنان تەنھا بوونە ھێمای راپەڕین و
سەراپا وڵات گڕ درا
ڕۆح بەخشینی خۆڕاییە، بە خوێنی تۆ بە ئازادی
تەنھا پیاوی عەمامەدار نۆکەری زێڕ و دراوم
ئەڵمانیا
٢٢⁄٩⁄بۆ ٣⁄ ١٠⁄٢٠٢٢




سەمای گەڵاکان.. هۆنراوەی:عەلی حەمەڕەشید

پایز گـــەڵای ھەندێک دار

دەوەرن دەکەونە خـــــوار

ھەردەڵێی سەمــــا دەکەن

دەچن خۆیان ڕادەخــــەن

دڵگیـرن وەکــــــــو تابلۆ

لەبـەر چــــــاوی من و تۆ

جوانیی گـــــەڵای وەریوە

دیمــــەنی وات نەدیــــوە

پێشوازی پایز دەکــــــەن

بەناز خۆیان دەردەخـــــەن

بە ڕەنگی گەڵا تـــــــەواو

سەرسام دەبن ھۆش و چاو




عەریزە.. پشکۆ ناکام

                                                           

…..ئەی خودای گەورەتر لە گەورە ، خالقی هەرچییەک کە هەناسە ئەیا لە ڤایرۆسەوە تا حوت و فیل ، بەرپرسی هەرچییەک هەبوە و هەیە و ئەبێ..سڵاوێک لە ئەرزەوە بۆ خۆت و هەموو هاوکارانی عەرشە مەزنەکەت کە تا ئێستا نازانرێ لەکام تەبەقەی حەوت تەبەقەکەی ئاسمانە..

بەبۆنەی تێپەربوونی هەزار و چوارسەد بەسەر دەرکەوتنی دواپەیامبەر و دوا ئاینت هەقی خۆیەتی وەک عەبدێکی خۆت ڕاز و گلەییەکی خۆم بکەم ،بۆ دەستوەرانن نا لە کاروبارەکانت ، چونکە ئەوەی تۆ ئەتەوێ هەر ئەوەیە و گەڕانەوەی بۆ نیە ، تەنیا وەک سكاڵایەک و هیوام وایە غەزەب نەبارێنی بەسەرما…

هەزار و چوارسەد تێپەڕیوە و تۆ هەر بێدەنگیت ، نە نوتقێ نە سەنگێ نە دەرکەوتنێک ! لەو کاتەوە جگە لە شەڕەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دوو جەنگی گەورەی جیهانی ڕوویاوە و مەترسی سێهەمیش هەیە ، بە دەیان ملیۆن کەس تیا چون ، ووڵاتان وێران بوون ، کەچی تۆ لەو بەرزاییەوە بۆخۆت سەیر ئەکەیت وەک چۆن کاتی خۆی قورئانت بۆ عەرەب نارد تا ئاقڵ بن ئەم هەموو شەڕ و شۆڕە کەسێکی وەکو “محمد”ت نەنارد یان کتێبێکی وەک قورئانت نەنارد تا ئەو خەڵکە واز لە یەکتر بێنن و وەک عەرەب ئاقڵ بن ،هەرهیچ نەبێ بۆچونی خۆتت بەیان نەکردوە کەم لایەن لەسەر هەقە و کام لاش تاوانبارە ؟ هەرچەنە بۆمان هەیە پرسیار بکەین کە خۆت خالقی هەموومانی بۆ هەموومانت ئاقڵ دروست نەکردوە تا شەڕ و شۆڕ نەبێ ، خۆ ئەدەواتی دروست کردنمان هەر لای تۆ هەیە، تۆ بڵێ ی شەیتان فورسەتی هێنا بێ و چەن ئەدەواتێکی دروست کردنی ئینسانی دزی بێ؟ بەڕاستی خۆشی چیە سەیری دونیایەک بکەیت کە پڕ بێ لە کوشتن و بڕین و کاول کردن؟ تۆیەک کە (ارحم الراحمین)یت ، ڕەحمێ بەو عالەمە بکە..

كاتێ هەزار و چوارسەد ساڵ لەمەوپێش ئاینێک و پەیامبەرێکی ترت نارد بۆ ئەوەی دونیا چاک بێ و گوایا لە کافر و مولحید و غەیرە دینیەکان پاک بێتەوە ، لە باتی ئەوە ئەوانەی بڕوایان بە ئاین و پەیامبەرەکەی هەیە هەر لە کەم بوونەوەن و کافرەکانیش سێ یەکی دونیان..! دیارە ئەشکالاتێک لە ئاین و پەیامبەرەکەت هەیە ، ئەگینا نە کارەکانی تۆ و نە خەڵکی سەرئەرز بەم ڕۆژە ئەگەیشتن…بۆیە ئێمە وای ئەبینین کە پێویستمان بە پەیامبەررێکی تازە بە ئەفکاری تازەوە هەیە ، ئێستا دونیا گۆڕاوە، تەنانەت ئەبێ کتێبێکی ئاینە تازەکەش بنێری ، کۆنەکە بۆ هەزار و چوارسەد ساڵ لەمەوپێش نووسراوە ، لەو ماوە زۆرەیا هەزاران گۆڕانکاری ڕووی یاوە کە ئەبێ حسابی بۆ بکرێت ، دەربارەی پەیامبەر وکتێبە تازەکەت چەن سەربجێکی برایانەم هەیە لوتف بفەرموو بە نەزەری ئیعتیبار وەری بگرن :

@ ڕەچاوی ئەوە بکەیت کە پەیامبەرە تازەکەت هیچ نەبێ شەهادەی ئامادیی هەبێ چونکە ئێستا زۆربەی زۆری خەڵک خوێنەوارن و لە دونیا تێئەگەن و باک گراوندی گۆڕانکارییەکانی ژیان و دونیا ئەزانن و بۆ ئەوەی ئەو بتوانێ بەرگری لە پەیامەکەی تۆ بکا و توانای گفت و گۆی هەبێ و هەر تێکەوت پەنا بۆ شمشێرەکەی”کە رەنگە ئێستا دەمانچە بێ” نەبا ، دوا پەیامبەرت نەخوێنەوار بوو بە زۆری تۆ فێری خوێنەوە و نووسین بوو( هەرچەنە کەس دێڕێکی نەبینیوە)، پەیامبەری نەخوێنەوار بەرامبەر ئەو هەموو کافرە خوێنەوارانە هیچی پێ ناکرێ ،

@ با پەیامبەرە تازەکەت سێ چوار زمان بزانێ تا لەسەفەر و کۆنگرە و کۆنفرانسەکانی پەکی نەکەوێ و هەر بۆ ناو و شکۆی تۆ جوان نیە پەیامبەرێکت موتەرجیمی هەبێ،،

@ زۆر قسەکردن لەسەر سێکس و ناوگەڵ و بە سوک سەیرکردنی ئافرەت لە لایەن پەیامبەرەکەتەوە بە زەرەری پەیامەکەی تۆ ئەگەڕێتەوە چونکە کەسی لەوجۆرە بە پێ ی عیلمی سایکۆلۆجی”کە هەزار و چوارسەد ساڵ لەمەوپێش نەبوە” بە حەشەری و نەخۆش و زیانبەخشی خێزان و کۆمەڵگا دائەنرێ

@ ئاشنایەتی لەگەڵ عیلم بە هەموو بەشەکانییەوە یارمەتی پەیامبەرەکەت ئەیا لە نزیک بونەوە لە خەڵک بە تایبەتی پەیام و هەڵگرەکەی دواجارت لەگەڵ عیلما وەک دۆ و دۆشاو وابوون…

@نوێنەرایەتی کردنی ئینسانیەت مەرجێکی سەرەکی سەرکەوتن و زوو بڵاوبوونەوەی هەموو پەیامێک ، نابێ پەیامبەرە تازەکەت ڕەگەزپەرست بێ بە ناو و بۆ یەک نەتەوە قسە بکا ، خەڵک “هیتلەر” ی لەبیر نەچۆتەوە..

دەربارەی کتێبە تازەکەشت:

@ هەوڵ بە بە چەن زمانێک و لە یەک کاتا چاپ و بڵاوبکرێتەوە ، تا هەرکەس و لایەک بەئارەزووی خۆی و چۆن بۆ پەرژەوەندی سیاسی خۆی گونجاو بوو وا شی نەکاتەوە وەک ئێستا چەن گروپێک خۆیان بە میراتگری نەزانن کە لە ناوەڕکا هەموویان یەک سەرچاوەیان هەیە..

@ کەمتر ئیشارەت بە کوشتن و و بڕین و توند و تیژی و تۆڵە و ڕق و بوغز بات ، باس لە خۆشەویستی و یەکتر قبوڵ کردن و ئیحساسە ئینسانیەکان بکات، ئەکرێ ئایەتێکی بە ناوی”ڤەڵانتاین” تیابێ بۆ سەلماننی پەیامی خۆشەویستی تۆ بۆ بەشەرییەت……..

@ ترسانن و تۆقاننی خەڵک هەر لە مناڵیەوە بە ئاگر و جەهەنەم و دەیان میتودی تری دژە ئینسانی و ئیرهابی و جەللادیی کۆمەڵگایەک ئەهێنێتەکایەوە کە خەڵک لە ترسا دوات بکەوێ و عیبادەتت بکا کە دواجار لە ووشیاربوونەوەیا باجەکەی زۆر گەورە ئەبێ ، بڕواش ناکەم تۆ کە عەرشێکی ئەبەدیت هەیە حەز بەو باجە بکەیت..

@ئەمڕۆ لە سەرتاسەری دونیا ئەزمەی مەسکەن و نیشتەجێبوون هەیە ، بەڵکو وەک کتێب و دوا شەریعەتەکەت ڕێگە نەیا بە حەڵاڵ کردنی نۆ جار ژن هێنان چونکە ئەو هەموو ژن و مناڵە ئەزمەی مەسکەن قوڵ و سەختر ئەکا ، ئەوەنەی من بزانم تۆش هیچ کۆمپانیایەکی مەسکەن دروست کردنت نیە تا بیبەخشیتەوە بەسەر لایەنگران و پەيڕەوانی ئایینە تازەکەت..

@ لە دونیای ئەمڕۆیا ئارایشت کردن و خۆجوان کردن گرنگی یان بە جل و بەرگ وەک پیشەسازییەکی لێ هاتوە و بە ملیۆنەها خەڵکی لەسەر ئەژی ، جا جگە لە مەسەلە ئینسانیەکەی ، گەر ئابڵۆقە لەسەر ژنان لابەیت ومەسەلەی حیجاب و بەزۆر خۆ داپۆشین لە کتێب و ئاینە تازەکەت لابەیت ئەو هەموو خەڵکەی لەو بوارەیا کار ئەکەن بێ کار نابن و مەترسییەکانی بێ کاریش نایەتە کایەوە ڕەنگە بەهەزاران کەس کە لەسەر مەسەلەی ئازادی ژن لە بڕیار یان لەسەر بونیەت و شێوەی خۆی لە تۆوە دوورن نزیکایەتیەک لە نێوانتانا دروست ببێ و بیر لە لایەن گیریی کردنی ئاینە تازەکەت بکەن..

@ تەنیا تۆڵە سەنن زمان و دەقەکانی کتێبە تازەکەت نەبن ، لێبوردنێکی گشتی و دیالۆگ لەگەڵ ئەوانەی لە دوا کتێبا بە مولحید ناویان ئەبەیت ، سەرئەنجامێکی سوود بەخشی ئەبێ و بۆ یەکەم جار لەگەڵ نەیارەکانتا هەست ئەکەیت پێش بڕیار یان دیالۆگ مەترسی ناکۆکی و هێز دوور ئەخاتەوە و هاتنەکایەی دیکتاتۆریەت لاواز ئەکات…

@ لایەنگرانی هەزار و چوارسەدساڵی پیش ئێستای تۆ ، بە ناوی تۆ و بۆ مەرامی خۆیان قەتڵوعامی خەڵکیان ئەکرد ، ئەو کات تەنیا حوشتر و شمشێر و ئەنفال کردنیان هەبوو ، ئەمڕۆ چەک و سیستەمی شەڕ گۆڕاوە ، چەکی نەوەوی و زەڕە و بایۆلۆجی لە ئارایایە ، ئامۆژگاری کردنی لایەنگرانی ئاینە تازەکەت بکە کە پەنا بۆ چەک نەبەن ، ئێستا ئەوکاتەی جەزیرەی عەرەبی نیە ، شەڕی نەووەی دونیا خاپور ئەکا . عەرشەکەی تۆش لێ ی پارێزراو نابێ ، جا بۆ ئەوەی تۆش هەر لە گەورە گەورەتر بمێنیتەوە شەڕ بە ناوی تۆوە مەقەڵێکەیە و پریشکی حەوت تەبەقەکە ئەبڕێ…

…..هەر بۆ تاقی کردنەوەی ئەوانەی ئامادەن لە پێباوی تۆیا خۆیان بە کوشت ئەیەن و لەم هەزار و چوارسەد ساڵەیا هەرچی دژە ئینسانیەت هەیە قسوریان لێ نەکردوە ، وەک خۆشیان ئەڵێن بۆ گەیشتن بە بەهەشت سڵ لە هیچ ناکانەوە ، لە یادکردنەوەی ئەم هەزار و چوارسەد ساڵە لای خۆتەوە بڕیارێک دەر بکە و بڵێ :هەر شەوێک و بۆ هەر حۆریەک پەنجا لیرەی سعودی و بۆ هەر قاپێ شەرابی بەهەشت دە لیرە وەەئەگیرێت و ئەچێتە قاسەی عەرشەوە ، بزانە چەن کەس لە لایەن گیریی کردنی ئاینەکەت ئەمێنێتەوە…

زۆرم حەز ئەکرد بە جۆرێکی ڕاستە و خۆ ئەم سەرنجانەم بخستایەتە ڕوو ، بەڵام لەبەر دیار نەبوونی شوێنی تۆ ، پەنام بردە بەر عەریزە.،…

تێبینی : فیکرەی ئەم نووسینە ، نووسینێکی شاعیری ناوداری عەرەب”ئەدۆنیس”ە کە لە پەیجی خۆی “”””بڵاوی کردۆتەوە..




لەپەنا دیواری ئەکادیمییەوە؛ سێرەگرتن لەتێکۆشانی ئازادیی-٢-.. دیار سیروان بیلال

بەشی دووەم…

(گرفتە زیهنی- دەروونییەکانی د.بورهان یاسین)
وەڵامنامە

نووسینی:
دیار سیروان بیلال

1. دوو وتە
2. سەبارەت بە پێشەکییەکەی د.بورهان
3. لەپەنا دیواری ئەکادیمیبوونەوە سێرەگرتن لە تێکۆشانی ئازادییدا
4. سەبارەت بە تێکۆشانی گەلی فەلەستین و ئەزموونە شکستخواردووەکەی فەتح
5. سەبارەت بە ئەزموونی تێکۆشانی گەریلایی پەکەکە
6. سەبارەت بە چەمکی لوبنانیکردن
7. دەرئەنجامەکەی د.بورهان
8. دەرئەنجام

3. لەپەنا دیواری ئەکادیمیبوون و سێرەگرتن لە تێکۆشانی ئازادییدا

د.بورهان دەیەوێت لەم (توێژینەوە)ی خۆیدا گومان بخاتە سەر هەبوونی پەکەکە لە سوریا و لوبنان و بیخاتە ژێر پرسیارەوە. لەمەش زیاتر دەیەوێت بڵێت؛ (لەگەڵ چوونی رێبەر ئۆجەلان لە تەمموزی ١٩٧٩ بۆ کۆبانێ و لەوێشەوە بۆ لوبنان و پەیوەندیی لەگەڵ رێکخراوە شۆڕشگێڕ و چەپەکانی فەلەستین و بەدوایشیدا پەیوەندی نێوان پەکەکە و دەوڵەتی سوریا بە زیان بۆ پەکەکە و رێبەر ئۆجەلان گەڕایەوە و سوریا لەمیانەی رێککەوتنی ئەدەنە لەگەڵ تورکیا رێبەر ئۆجەلانی کردە قوربانی بەرژەوەندییەکانی و لە سوریا و لوبنانی دەرکرد و دواجاریش ئۆجەلان بەهۆی ئەم رێککەوتنەوە دەسگیرکرا و زۆری نەمابوو ئاشبەتاڵ بە پەکەکەش بکات، ئەگەر کەناڵی ئاسمانی مێدتیڤی و خەباتی ئەوروپای پەکەکە و سامانە ئابوورییەکەی نەبووایە ئەوا مسۆگەر پەکەکە وەکو بزووتنەوەی ئەیلولی ساڵی ١٩٧٥ئاشبەتاڵی دەکرد). دەیەوێت وابڵێت و لەنێو رستەکانی نێو کۆی (توێژینەوە)کەیشیدا، ئەگەر هەمووی بێنینە لای یەک گوزارشت لەم بۆچوونەی خۆی دەکات. بێگومان ئەم بۆچوونەی د.بورهان سەرلەبەری پێچەوانەی راستییەکانە و لەگەڵ مێژووی ساڵانی نێوان ١٩٧٩ تا ١٩٩٨ و لەم مێژووەش زیاتر تا قۆناخی بەناو بەهاری عەرەبی و بەرپابوونی شۆڕشی رۆژئاوای کوردستان لە ساڵی ٢٠١٢ لەو کاتیشەوە تا ئێستا، ناکۆکە و یەکانگیر نابێتەوە و تەواو شێواندنی راستییەکانە و گومانەکانیشی جگە پێشداوەرییەکی دۆگماییانە و بیرکردنەوە بە لۆژیکی باو و وێكچوواندنێکی سەرپێیانەی پەکەکە بە حیزبەکانی باشوور و رۆژهەڵات هیچی تر نییە.
بابێین کورتە باسێک لەسەر قۆناخی چوونی رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە بۆ لوبنان و سوریا و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ گەلی عەرەب(فەلەستینی، سوریایی و لوبنانی) بکەین و ئینجا هەر بە میتۆدەکەی د.بورهان بەراوردکارییەک بکەین و هەندێک دەرئەنجام هەڵهێنجین و ئەو دەرئەنجامانەش لەگەڵ ئەو دەرئەنجامانەی کەوا د.بورهان بۆخۆی هەڵیهێنجاوە بەراورد بکەین، تا بزانین کامەیان راستی و حەقیقەت یان لە راستییەوە نزیکن و کامەشیان وەهمێکەوە بەناوی راستی و حەقیقەتی زانستی نیشان دەدرێت.
سەرەتا با سەبارەت بە چوونی رێبەر ئۆجەلان-پەکەکە بۆ رۆژئاوای کوردستان لە تەممووزی ساڵی ١٩٧٩ و دواتریش بۆ لوبنان و سوریا و کەمپەکانی فەلەستینییەکان، هەندێک خاڵی گرنگ باس بکەین کە بەم کۆچەیان بۆ رۆژئاوای کوردستان و سوریا و لوبنانە چیان بەدەستهێنا؟ توانرا چیبکرێت؟
1. توانرا پەیوەندی لەگەڵ رێکخراوە شۆڕشگێڕەکانی فەلەستینییەکان ببەستێت و لەرووی ماددی و مەعنەویشەوە لێیان سوودمەند ببێت. سوودەکەش ئەوەبوو؛ توانی لە لوبنان لەکەمپێکی مەشقکردنی فیداییە فەلەستینییەکاندا سەرەتا تەنیا شوێنی هۆڵێکی بە جەمەلۆن درووستکراو لەو رێکخراوە فەلەستینییانە وەربگرێت و توانستی ئەوە درووست بکات کەوا کادیرانی پەکەکە مەشق و پەروەردە بکات و سوودێکی زۆر لە ئەزموونە شۆڕشگێڕییەکانی فیدائییەکانی فەلەستینییەکان وەربگرێت. کە توانی لەماوەی نێوان ١٩٧٩تا ١٩٩٨دا زیاتر لە 18000 کادیر پەروەردە بکات.
2. پەکەکە توانی بەهۆی هەبوونی لە لوبنان و لەپاڵ ئەو رێکخراوە فەلەستینییەکانەوە پەیوەندی بە دونیای دەرەوە بکات و پەیوەندییە دیبلۆماسیی و سیاسییەکانی لەگەڵ هێز و رێکخراوە سۆسیالیست و چەپ و کۆمۆنیست و رزگاریخوازەکانی دونیا پێشبخات.
3. هەر لە لوبنان و سوریاوە، پەکەکە توانی پەیوەندی لەگەڵ حیزب و رێکخراوەکانی باشووری کوردستان ببەستێت و بەسوود و قازانجی هەردوولا پەیوەندییەکانی نێوانیان پەرەبسەنێت و فراوان ببێت.
4. هەروەها خۆی بگەیەنێتە کورد لە ئەوروپا و کورد لە لوبنان و ئوردن و لیبیا و میسر و سعودیا و بەڕێکخستنیان بکات و ببنە هێزێکی زۆر مەزنی ماددی و مەعنەوی بۆ شۆڕشی ئازادیی کوردستان.
5. لەهەمووشی گرنگتر؛ پەیوەندی لەگەڵ گەلی کورد لە رۆژئاوای کوردستان و سوریا ببەستێت و خەڵکی کورد لە رۆژئاوا و سوریا هۆشیار ببنەوە و خۆیان رێکبخەن و لەڕووی ماددی و مەعنەویشەوە ببنە هێز و وزە و توانستێکی زۆر مەزن بۆ کۆی خەباتی نەتەوەیی و نیشتمانی و دیموکراتی خودی کورد لەو بەشە و بۆ کۆی بەشەکانی تری کوردستان بەڕێی شۆڕشی پەکەکەوە. کە ئەگەر پەکەکە ئەمەی نەکردایە و گەلیش لەو بەشەدا بەوشێوەیە بەشداری شۆڕش و خەبات نەبوونایە ئەوا مسۆگەر ئەوەی ئەمڕۆ ناوی شۆڕشی رۆژئاوا و خۆبەڕێوەبەرێتی دیموکراتییە نەدەبوو.
6. هەر لە لوبنان و سوریا و رۆژئاوای کوردستانەوە، پەکەکە دوای کودەتا سەربازییەکەی ١٢ی ئەلولی ١٩٨٠ی تورکیا، کە هەزاران کادیر و لایەنگری زیندانیی کرابوون، توانی خۆی کۆبکاتەوە و لەمەش گرنگتر بڕیاری گەڕانەوە بۆ وڵات و دەستکردن بە تێکۆشانی گەریلایی بدات و سەرلەنوێ قەڵەمبازێکی مەزن لە وڵات بهاوێژێت و پەکەکە لە باکوور ببێتە هێزی شۆڕشگێڕیی یەکەم و بنچینەیی. ئەمە نەک هەر لە باکوور، بەڵکو لەکۆی کوردستان و ناوچەکەشدا ئەمڕۆ هێزی هەرە مەزن و کاریگەریی بەشەکانی کوردستان و ناوچەکەیە. ئەمە لەکاتێکدا زۆربەی رێکخراوە چەپ و شۆڕشگێڕەکانی تورکیا و حیزب و رێکخراوە کوردییەکانی باکوور بەهۆی کودەتا سەربازییەکەوە؛ یان بەتەواوی تەسفیە بوون و لەناوچوون، یان تەواو لاواز و پەرێشان و مارژیناڵ کەوت و زۆربەی هەرە زۆریشیان پەڕاگەندەی ئەوروپا بوون و پەرشوبڵاو بوون و توانەوە. بەڵام پەکەکە بە چوونی بۆ لوبنان و سوریا و ئەو پەیوەندییەی لەگەڵ رێکخراوە فەلەستینییەکان و بە نافەرمی و ناڕاستەوخۆش لەگەڵ دەوڵەتانی سوریا و لوبنان ئەم دەستکەوتانە بەدەستبهێنێت و شۆڕش و خەباتی خۆی مەزن و بەرفراوان بکات.
7. هەر لە وڵاتی لوبنان و سوریاوە پەکەکە لەوکاتەدا توانی خەباتێکی مەزنی فیکری، سیاسی، راگەیاندنی، کۆمەڵایەتی، کولتووری پێشبخات کە کۆی شۆڕشی پەکەکە لەهەر چوار لای کوردستان و کورد لەدەرەوەی وڵات لێی سوودمەند ببێت. کە مسۆگەر ئەگەر ئەم خەباتە هەمەلایەنە نەبووایە هەرگیز پەکەکە نەیدەتوانی ببێتە ئەو پەکەکەیەی کەوا ئێستا ملیۆنان ئەندام و لایەنگر و هەواداریی هەیە. کە دوای کودەتا سەربازییەکە ئەگەر پەکەکە هەر لە باکوور مابایەوە و خۆی لەوێ قەتیس بکردبایە، یان ئەوکاتە پەڕاگەندەی ئەوروپا ببایە ئەوا مسۆگەر پەکەکەی ئێستا ئەو پەکەکەیە نەبوو. لەوانەبوو پەکەکەیەکی لانەواز و مارژیناڵ و پەرشوبڵاو بمابایەوە.
8. هەموو ئەو پێشکەوتن و پەرەسەندنانە و گەلێک پێشکەوتن و پەرەسەندنی تریش هەن، کەوا رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە توانیان لەو بیست ساڵەی نێوان ١٩٧٩ -١٩٩٨ بەدەستبهێنن.
9. پێشخستنی هێڵی ئازادیی ژنیش له‌م گۆڕه‌پانەدا‌ په‌ره‌ی پێدرا و ژنان بوونه‌ خاوه‌ن رێکخستن و هێز و ئیراده‌ی راسته‌قینه‌ی خۆیان.
با لێرەدا ئەم قۆناخە زیاتر هەڵسەنگاندن بکەین و وەک د.بورهان بیخەینە ژێر گومان و پرسیارەوە و بپرسین: لەم بیست ساڵەی نێوان ١٩٧٩-١٩٩٨ پەکەکە، گەلی کورد بەگشتی لەناوەوە و دەرەوەی وڵات، گەلی کورد بەتایبەت لە رۆژئاوا و سوریا و لوبنان، حیزب و رێکخراوە کوردییەکانی باشوور و باکوور و رۆژهەڵاتی کوردستان کە زۆربەیان لەوێ نووسینگەیان لە سوریا و لوبنان هەبوو، هەروەها لەلایەکی تریشەوە دەوڵەتی سوریا، دەوڵەتی لوبنان، رێکخراوە فەلەستینییەکان هەر هەموویان چ سوود و زیانێکیان لەو هەبوونەی پەکەکە لە لوبنان و سوریا و رۆژئاوا کردووە؟ بەدیوێکی تریش با بپرسین هەر لەو قۆناخەدا؛ هەبوونی پەکەکە لەدەرەوەی تورکیا و باکووری کوردستاندا و ئەو پێشکەوتن و پەرەسەندنانەی لەوێوە بەدەستیهێناون و ئەو هەنگاوانەی هەڵیهێناوە و ئەو سیاسەتەی لەوێ بەڕێوەی بردووە، ئایا چ سوود و زیانێکی بە تورکیا و ناتۆ و سیستەمی سەرمایەداریی جیهان و دەوڵەتانی تری داگیرکاری کوردستان گەیاندووە؟
1. وەک لە خاڵەکانی پێشووشدا ئاماژەم پێیدا؛ پەکەکە و گەلی کورد بەگشتی لەناوەوە و دەرەوەی وڵات، زۆر بەتایبەتیش گەلی کورد لە رۆژئاوا و سوریا سوودێکی زۆر مەزن و مێژووییان لەهەبوونی پەکەکە لە وڵاتانی سوریا و لوبنان وەرگرتووە و مرۆڤ دەتوانێت زۆر بە فراوانی لەئاستی پێشخستنی فیکر و رۆحی نەتەوەیی و نیشتمانی و دیموکراتییەوە، هەروەها لە رەهەندە فیکری و سیاسی و دیبلۆماسی و گەریلایی و کۆمەڵایەتی و کولتووری و ئابووری و هەموو بوارەکانی تردا بەدەیان و سەدان سوودی هەبوونی پەکەکە لەماوەی نێوان ساڵانی ١٩٧٩-١٩٩٨دا بۆ خودی پەکەکە و تەواوی گەلی کورد و ئازادیخوازانی گەلانی تریش بخاتەڕوو. ئەگەر مرۆڤ بێ ویژدان نەبێت و خۆی هەڵنەخەڵەتێنێت ئەوا با خودی د.بورهان و ئەوانەی گومان دەخەنە سەر هەبوونی پەیوەندییەکانی پەکەکە لەو قۆناخەدا، با توێژینەوە بکەن کە پەکەکە لەو ماوەیەدا چ زیانێکی بە گەلی کورد بە گشتی و لە رۆژئاوای کوردستان بەتایبەت بخەنەڕوو.
2. رێبەر ئۆجەلان لە گووتەیەکیدا سەبارەت بەو قۆناخە دەڵێت:” 19 ساڵ من لەسەر پشتی شێرێکدا تێکۆشان و سیاسەتم بەڕێوەبرد، پێویستە توێژینەوە لەسەر ئەم قۆناخی تێکۆشان و سیاسەتە بکرێت” بێگومان باوەڕم وایە کە مەبەستی لەو “شێر”ە، هەم سیستەمی دەوڵەتگەرای خۆرهەڵاتی ناوین و بەدەستنیشانکراویش دەوڵەتی سوریا و باڵادەستییەکەی بەسەر لوبنان و رێکخراوە فەلەستینییەکانە لەوکاتەدا، هەمیش مەبەستی خودی حافز ئەسەدە کە نازناوەکەی بەواتای شێر دێت!!. لەهەردوو حاڵەتەکەدا چوونە سەر پشتی شێر لەهەر ئان و ساتێکدا ئەگەری ئەوە هەیە بیخوات و لەناوی ببات. بەڵام ئەو شێرە بۆ نەیتوانی ئەوی چۆتە سەرپشتییەوە بیخوات؟ ئایا نەیتوانی یان نەیکرد؟ یان لە راستیدا ئەوەی چۆتە سەر پشتی شێرەکە کە خودی رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە و گەلی کوردە، نەیانهێشت شێرەکە بیانخوات؟ ئەمە زۆر گرنگە بزانرێت کە رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە و گەلی کورد بەتایبەتیش خەڵکی رۆژئاوای کوردستان لەو 19 ساڵەدا چۆن تێکۆشانیان کردوووە و چۆن توانیویانە بێ ئەوەی ببنە قوربانی و بەکاربهێنرین و دواجار شێرەکە بیانخوات، دەستکەوتی زۆر مەزن و مێژوویی بۆ خۆیان بەدەستبهێنن؟!
3. د.بورهان دەبێت بزانێت کەوا لە تێگەیشتن و هەڵسەنگاندنمان بۆ خەبات و تێکۆشانی رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە و گەلی کورددا، ئەوە روونە کە هەروا بەئاسانی و بێ کۆسپ و تەگەرە و ململانێ و ناکۆکی و فشار و گوشار لەو قۆناخەدا و لەو سوریا و لوبنانە بەڕێوە نەچووە و ئێستاش و داهاتووش هەروا بەئاسانی و بێ کۆسپ و تەحەددیاتەکان بەڕێوە ناچێت. ناکرێ هەروا بەئاسانی گومان بخەیتە سەر تێکۆشانێک کە لە سەختترین دۆخی خۆیدا، نەک هەر لەسەر پشتی شێر، بەڵکو لەقورگی شێردا بەڕێوەچووە و بەچەند پێشداوەرییەکی بێبنەما و بە لۆژیکی باو و وێكچواندن و بەراوردکارییەکی رووکەشانەوە بڵێی بەهۆی ئەو پەیوەندییەی لەگەڵ دەوڵەتی سوریا خەباتی پەکەکە خەریکبوو بگاتە ئاشبەتاڵ، بەڵام مێدتیڤی و نازانم چی و چی نەیهێشت ئاشبەتاڵەکە رووبدا. لەمەش سەیرتر ئێستاش د.بورهان پێی وایە وا خەریکە پەکەکە دیسان بەهۆی پێداگرییەکانی لەسەر خەباتی چەکداریی و بەلوبنانیکردنی هەرێمی کوردستانەوە لە ئاشبەتاڵ نزیک دەبێتەوە و ئیدی تورکیا بەڕێککەوتن لەگەڵ حکومەتە بەهێزەکەی ئێراق کە هێشتا درووست نەبووە، چۆک بە پەکەکە دادەدات و بۆیە هەتا زووە با پەکەکە واز لە خەباتی چەکداریی و چەک بێنێت و چیدی زیان بە هەرێمی کوردستان و کۆی دۆزی کورد و تەنانەت خۆیشی نەگەیەنێت!!!

  1. ئایا لەماوەی نێوان ١٩٧٩-١٩٩٨دا بەدەسیسەی دەوڵەتی سوریا هیچ شەڕ و پێکدادانێکی چەکداریی لەنێوان پەکەکە و دژی حیزب و لایەنەکانی رۆژئاوای کوردستان کە ژمارەیان دە تا پازدە حیزب و لایەن بوو، روویدا؟ ئایا پەکەکە جاسوسی بۆ دەوڵەتی سوریا یان لوبنان دژ بە گەلی کورد لە رۆژئاوا و سوریا و لوبنان یان حیزبەکانی ئەوێ یان گەلانی تر کرد؟ ئایا گەلی کوردی لەو دوو وڵاتە هۆشیارکردەوە و بەڕێکخستنی کردن و بوون بە خاوەنی ئیرادە و ئەمڕۆش بوون بە خاوەنی قەوارە و ستاتۆیەکی خۆیان؟. بێگومان هەم پەکەکە و هەمیش حیزبە کوردییەکانی ئەوێ ناکۆکی و ململانێ، تێکۆشانی ئایدیۆلۆژیی و سیاسییان لەگەڵ یەکتر و بەرامبەر یەکتر هەبووە و ئەمەش دیاردەیەکی ئاسایی و سرووشتییە کە حیزبەکان خاوەن ئایدیۆلۆژی و سیاسەتی جیاواز بن لەگەڵ یەکتردا لەنێو ناکۆکی و ململانێدا بن و هەریەکەو تێکۆشانی ئایدیۆلۆژیی و سیاسیی خۆی بەڕێوە ببات و لەناو گەلدا خەباتی رێکخستنی خۆیان بکەن. ئەوەی ناسرووشتی و نائاساییە ئەوەیە ئەمە بە دەسیسە و پیلانی دەوڵەتی سوریا و خزمەت بە رژێمی سوریا بکەن.. کە پەکەکە بەهیچ شێوەیەک و تەنانەت بچووکترین هەڵوێست و رەفتاری وای نەکردووە و لەهیچ بەشێکی کوردستانیشدا بەهەمانشێوە نەیکردووە و نایکات.
  2. ئایا دەوڵەتانی سوریا و لوبنان و رێکخراوە فەلەستینییەکان و گەلانی تری نێو ئەم دوو وڵاتە هیچ زیانێکیان بەهەبوونی پەکەکە و پەیوەندییەکانی لەگەڵیاندا لەو دوو وڵاتە بینیوە؟ بەدیوێکی تردا ئایا هیچ سوودێکیان لەهەبوونی پەکەکە لەو دوو وڵاتە و پەیوەندییەکانی پەکەکە لەگەڵیاندا وەرگرتووە؟ هەرسێ لایەنیان(دەوڵەتانی سوریا و لوبنان و رێکخراوە فەلەستینییەکان) هەم سوودیان لە هەبوونی پەکەکە و پەیوەندییان لەگەڵیدا وەرگرتووە و هەمیش زیانیان بەرکەوتووە، بەڵام مسۆگەر گەلانی ئەو دوو وڵاتە ئەگەر پەکەکە سوودی پێنەگەیاندبن، کە سوودی زۆری پێگەیاندوون، ئەوا هیچ زیانێکی لەم رووەوە پێنەگەیشتووە. با ئەمە زیاتر روونبکەینەوە؛ دەوڵەتی سوریا سوودی لەهەبوونی پەکەکە و پەیوەندیی لەگەڵیدا، کە زیاتر پەیوەندییەکی نافەرمی و تاکتیکی بوو، وەرگرتووە. سوودەکان چی بوون؟ وەک دەزانرێت سوریا ئەوکاتە لەنێو جەمسەر(بلۆک)ی سۆسیالیستیدا بوو و لایەنگری سۆڤییەت بوو. بەمەش هەم لەگەڵ جەمسەر(بلۆک)ی سەرمایەداریی و ناتۆ و خودی تورکیا لەنێو ناکۆکی و ململانێی سەختدا بوو. هاوکات چەندین کێشەی مێژوویشی لەگەڵ خودی دەوڵەتی تورکیادا هەبوو. بەتایبەتی کێشەی ئەسکەندەروونە کە تورکیا لە ساڵانی سییەکانی سەدەی رابردوودا بەزۆر داگیری کرد و لەمیانەی ریفراندۆمێکی ساختەوە ئەسکەندەروونەی خستە سەر دەوڵەتەکەی خۆیەوە، هەروەها کێشەی پەیوەندیی ستراتیژی تورکیا لەگەڵ ئیسرائیل و کۆی جەمسەری ناتۆ، کە ئەوکاتە دەوڵەتی سوریا خۆی بە خاوەنی دۆزی فەلەستین و لوبنان دەزانی و داکۆکی لێدەکرد. لەلایەکی دیکەوە کێشەی ئاو لەنێوان هەردووکیاندا. ئەمەو چەندین کێشەی تری نێوانیان. هەموو ئەمانە وایدەکرد کەوا دەوڵەتی سوریا هەر جۆرە دژایەتیکردنێکی تورکیا بەتایبەت و کۆی جەمسەری سەرمایەداریی و ناتۆی بە قازانج و سوودی خۆی دەبینی. بۆیە کاتێک کەوا پەکەکە لەسەرەتای حەفتاکان دەستی بە تێکۆشان کرد و لە کۆتایی حەفتاکانیشدا چووە لوبنان و پەیوەندی لەگەڵ رێکخراوە شۆڕشگێڕ و چەپەکانی فەلەستینییەکان کرد ئەوا بەشێوەیەکی ئۆبژێکتیف ئەو خەباتەی پەکەکە دژ بە تورکیا و وەک بزووتنەوەیەکی چەپ و سۆسیالیستیش دژ بە جەمسەری سەرمایەداریی، لە سوود و قازانجی خۆیدا دەبینی. دەوڵەتی سوریا لەڕێی پەیوەندی و کاریگەرییەکانی بە سەر رێکخراوە فەلەستینییەکانەوە سوودی لە پەیوەندی نێوان پەکەکە و رێکخراوە فەلەستنییەکان وەردەگرت. بەواتایەکی تر هەر پێشکەوتن و پەرەسەندنێکی خەباتی پەکەکە بەشێوەیەکی ئۆبژێکتیڤ بە سوود و قازانجی دەوڵەتی سوریاش بوو. بۆیە پەیوەندی راستەوخۆی نێوان پەکەکە و ئەو رێکخراوە فەلەستینییانە، ناڕاستەوخۆ بەسوود و قازانجی دەوڵەتی سوریا بوو و هەربۆیەش لەسەرەتادا دەوڵەتی سوریا هیچ رێگریی و ناڕەزایەتی بەرامبەر بە پەیوەندی و هاوکارییەکانی ئەو رێکخراوانە بۆ پەکەکە نەکرد و دەرنەبڕی. بەڵام هەمیشەش هەوڵیدەدا ئەو پەیوەندیی و هاوکارییانە نەگاتە ئاستێک زیانی ستراتیژیی یان دوور مەودا بە خودی دەوڵەتی سوریا بگەیەنێت. ئەمە هەوڵدانەکانی دەوڵەتی سوریا بوو. بۆیە لەو 19 ساڵەدا دۆخەکە بەبەردەوامی لەنێوان پەیوەندیی-ناکۆکی بەردەوام، هەڵکشان و داکشانی بەردەوام، دەرفەتدان-رێگریکردنی بەردەوام لەنێوان پەیوەندییە راستەوخۆکانی نێوان پەکەکە و رێکخراوە فەلەستینییەکان و ناراستەوخۆش لەنێوان پەکەکە و دەوڵەتی سوریاشدا هەبوو. خەڵکی رۆژئاوای کوردستان شاهێدی ئەو دۆخە پڕ لە ناکۆکی-پەیوەندی، دەرفەت-رێگریی و هەڵکشان و داکشانەکانی ئەو 19 ساڵەن و باش دەزانن چی روویداوە و هەم پەکەکە چۆن تێکۆشان و سیاسەتی بەڕێوەبردووە و هەمیش دەوڵەتی سوریا چی بەرامبەر بە پەکەکە و خەڵکی رۆژئاوا کردووە. کە لێرەدا بە پێویستی نابینم بکەومە نێو وردەکارییەکانی دۆخی ئەو 19 ساڵەوە کە پەکەکە و خەڵکی رۆژئاوا چ زۆری و زەحمەتییەکان لە سوریا و لوبنان بینیوە. بەکورتی؛ مرۆڤ دەتوانێ لە وەڵامی ئەو پرسیارەی ئایا دەوڵەتی سوریا چ سوود یان زیانێکیان بەهەبوونی پەکەکە لەوێ بینیوە. دەتوانم بڵێم؛ هەبوونی پەکەکە و پەیوەندییەکانی پەکەکە لەگەڵ رێکخراوە فەلەستینییەکان و پەیوەندییە نافەرمی و تاکتیکییەکانی لەگەڵ دەوڵەتی سوریا، لەکورت مەودای ئەو 19 ساڵەدا، سوودی بە سیاسەتی دژە تورکیایی و دژە ئیسرائیلی و دژە جەمسەری سەرمایەداریی دەوڵەتی سوریا گەیاندووە. بەڵام لە دوور مەودادا زیانی گەورەی بە دەوڵەتی سوریا وەک دەوڵەتێکی ناوەندگەرا گەیاندووە. چونکە پەکەکە لەو 19 ساڵەدا هەموو ئەو پێشکەوتن و پەرەسەندنانەی بەخۆیەوە بینی کە باسمان کرد، لەلایەکی دیکەشەوە گەلی کوردی لە رۆژئاوا و سوریا گەیاندە ئاستێکی هەرە بەرزی هۆشیاریی و رێکخستنبوون و بەئیرادەبوون و بەمەش ئەمڕۆ بوونەتە خاوەن ستاتۆیەکی بەهێزی خۆیان و کارەکتەرێکی سەرەکی سیاسەت لە سوریا و ناوچەکەدا. هەروەها هەموو پڕۆژە و پیلان و سیاسەتەکانی دەوڵەتی سوریای لە رۆژئاوای کوردستان هەڵوەشاندەوە کە خۆی لە درووستکردنی پشتێنەی عەرەبی(حزام العربي) و بێ ناسنامەکردنی ژمارەیەکی زۆری کورد لە رۆژئاوا و قەدەخەکردنی زمان و کولتووری کوردی و بی قەوارەیی و بێ ستاتۆیی کورد لە سوریا. بێگومان هەموو ئەمانە لەماوەی ئەو 19 ساڵەدا بناخەکەی داڕێژرا کە پەکەکە لە سوریا و لوبنان بوو.
  3. بەڵام لەو 19 ساڵە دەوڵەتی لوبنان نە سوودێکی ئەوتۆ و نە زیانێکی ئەوتۆی لە هەبوونی پەکەکە بەرنەکەوت، چونکە دەوڵەتی لوبنان بۆخۆی لەوکاتەدا زیاتر لەژێر هەژموونی دەوڵەتی سوریا و رێکخراوە فەلەستینییەکاندا بوو و خاوەن ئیرادەی سەربەخۆی خۆی نەبوو.
  4. ئایا رێکخراوە فەلەستینییەکان چ سوود یان زیانێکیان لەهەبوونی پەکەکە و پەیوەندییەکانیان لەگەڵیدا بەرکەوت؟ دەتوانین بەڕوونی بڵێین؛ بەر لەهەموو شتێک تا پێش چوونی رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە بۆ لوبنان و درووستکردنی پەیوەندیی لەگەڵ ئەو رێکخراوانەدا، هەم ئەو رێکخراوانە و هەمیش بەگشتی گەلی عەرەب و بەتایبەتیش گەلی فەلەستین، بە گومان و ترس و رقێکی زۆرەوە لە بزووتنەوە کوردییەکانیان دەڕوانی. هۆکاری ئەم هەڵوێستەشیان ئەوەبوو کەوا بزووتنەوەی ئەیلول بە سەرۆکایەتی مەلا مستەفا، پەیوەندییەکی توندوتۆڵیان لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریکا و بەریتانیا و ئێرانی شاهەنشایی و تورکیادا هەبوو، کە هەر هەموویان بە دووژمنی خۆیان دەزانی. ئەمەش وایکردبوو گەلی عەرەب بەتایبەتیش فەلەستنییەکان و رێکخراوە شۆڕشگێڕەکانیان بەچاوێکی زۆر خراپ لە کورد و بزووتنەوەکانیان بڕوانن و وەک دۆست و هاوپەیمانی ئیسرائیل و ئەمریکا و هێزەکانی تری سەرمایەداریی بڕوانن. واتا پەیوەندی بزووتنەوەی ئەیلول و مەلا مستەفا بارزانی لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریکا زیانی گەورەی بە پەیوەندی کورد-عەرەب گەیاندبوو. بۆیە کاتێک کە رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە چوونە لوبنان و لە هەوڵی پەیوەندی درووستکردن بوون لەگەڵ رێکخراوە فەلەستینییەکاندا، سەرەتا زۆر بە گومان لەو دەستپێشخەرییەی رێبەر ئۆجەلان و پەکەکەیان دەڕوانی و جۆرێک کەوا تۆمەتبارکردنی گەلی کورد و کۆی بزووتنەوە و رێکخراوەکانی کوردیان بە دۆست و هاوپەیمانی ئیسرائیلی دووژمنە سەرەکی و سەرسەختەکەیان دەزانی. بێگومان هەوڵدانی زۆری ویست تا رێبەر ئۆجەلان و پەکەکە توانیان ئەو پێشداوەریی و تۆمەتبارکردنەی گەلی کورد و کۆی بزووتنەوە و رێکخراوەکانی کوردان بە دۆست و نۆکەر و هاوپەیمانی ئیسرائیل و بە دووژمنی عەرەب و بەتایبەت فەلەستینییەکان بڕەوێنێتەوە. ئەم پێشداوەریی و تۆمەتبارکردنە تا ساڵی ١٩٨٢ش بەردەوام بوو، بەڵام کاتێک کەوا ئیسرائیل باشووری لوبنانی داگیرکرد و دژی رێکخراوە فەلەستینییەکان لە لوبنان شەڕی کرد، لەوکاتەدا پەکەکە، وەک تاکە هێزی ناعەرەب و نافەلەستینیی، کە لێبڕاوانە و بەخوێنی خۆی بەرگریی لە گەلی فەلەستین و لوبنان و رێکخراوە فەلەستینییەکان کرد، ئینجا تێگەیشتن کە هەموو کورد و هەموو بزووتنەوە و رێکخراوە کوردییەکان دۆست و نۆکەر و هاوپەیمانی دەوڵەتی ئیسرائیل نیین و پشتیوانی لە ستەم و زوڵمەکانی سەر فەلەستینییەکان ناکەن، بەڵکو ئەوە تەنیا بزووتنەوەی ئەیلول و سەرکردایەتییەکەین کەوا پەیوەندییان لەگەڵ ئیسرائیل هەبووە. بۆیە ئەمە وایکرد بۆ جاری یەکەم وێنای کورد و رێکخراو و بزووتنەوە کوردییەکان لە دۆست و نۆکەر و هاوپەیمانی ئیسرائیل و دووژمنی عەرەب و فەلەستینییەکان بگۆڕێ بۆ وێنایەکی راستەقینە کەوا گەلی کورد و گەلی عەرەب و بەتایبەتیش فەلەستینییەکان نەک هەر دووژمنی یەکتر نین، بەڵکو دۆست و هاوپەیمانی یەکترن و ئەگەر بیانەوێت ئەوا دەتوانن ببنە هاوچارەنووسی یەکتریش و پشتیوانی لەیەکتریش بکەن. ئەمە وەرچەرخانێکی زۆر گرنگ و مێژوویی بوو کەوا پەکەکە و رێبەر ئۆجەلان هەر لەو قۆناخی 19 ساڵەدا لەپەیوەندی نێوان گەلانی کورد-عەرەبدا بەدیانهێنا، کە بزووتنەوەی ئەیلول بەهۆی پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەوڵەتی ئیسرائیل لە ساڵانی شەستەکان و حەفتاکانی سەدەی رابردوودا تێکیدابوو و وێنایەکی زۆر ناشیرینی بۆ گەلی کورد و بزووتنەوە و رێکخراوە کوردییەکان درووستکردبوو. باسکردنی ئەم بابەتەم بەگرنگ بینی تا لەوە تێبگەین کە لەلایەک ئەو قۆناخی 19 ساڵەیەی ١٩٧٩-١٩٩٨ چۆن تێپەڕیی و چی بۆ کورد و پەکەکە و تەنانەت گەلی فەلەستین و عەرەب بەگشتی بەدیهێنا و چیشی بەلاوەنا. لەلایەکی تریشەوە هەبوونی پەکەکە لە وڵاتی سوریا و لوبنان و پەیوەندییەکانی چی بوون و چۆن بوو. هەروا سادە و ساکار و بێگوێدانە ئەو راستیانە و بە پێشداوەرییەکی ئامادە و وێکچواندنی پەیوەندی پەکەکە بە پەیوەندی حیزبەکانی تری کوردستان ناتوانین بە راستییەکانی ئەو قۆناخە بگەین.
  5. بۆ زیاتر تێگەیشتن لەم مۆدێلەی تێکۆشان و سیاسەت و پەیوەندییانەی پەکەکە با چەند نموونەی تری حیزب و رێکخراوەکانی کوردستان لەبەشەکانی تری کوردستان هی هەمان قۆناخی شەستەکان و حەفتاکان و هەشتاکان و نەوەدەکانی سەدەی رابردوو، کە قۆناخی ١٩٧٩-١٩٩٨یش لەخۆوە دەگرێت، بە نموونە بهێنینەوە، ئینجا دەتوانین باشتر لە دۆخەکە تێبگەین، باشتریش لەو پێشداوەریی و وێکچواندن و بەراوردکارییەی د.بورهان تێبگەین بزانین لەکوێدا بەهەڵەداچووە و چۆن راستییەکانی شێواندووە؟
    نموونەی یەکەم؛ پەیوەندییەکانی پەدەکە لەگەڵ دەوڵەتی ئێران، هەم لە قۆناخی شاهەنشاهیدا و هەمیش لە قۆناخی کۆماری ئیسلامی ئێراندا چۆن بوو؟ ئایا لەو پەیوەندییە پەدەکە لەگەڵ دەوڵەتی ئێران لەو دوو قۆناخەدا چۆن بوو؟ ئایا پەدەکە، گەلی کورد بەگشتی، گەلی کورد لە رۆژهەڵاتی کوردستان، دەوڵەتی ئێران چ سوود یان زیانێکیان لەو پەیوەندییە بینی؟
    لە سەردەمی شاهەنشاهیدا؛ پەیوەندییەکی زۆر توندوتۆڵ و راستەوخۆی نێوان پەدەکە و دەوڵەتی ئێراندا هەبوو. لە ئاکامی ئەو پەیوەندییەدا، راستە بزووتنەوەی ئەیلول یارمەتی و هاوکارییەکی زۆری ماددی(هەم پارە و هەمیش چەک و داودەرمان)ی لە دەوڵەتی ئێران وەرگرت، پەدەکە توانی لە رێگەی ئەم پەیوەندییەوە پەیوەندی خۆی لەگەڵ ئیسرائیل و ئەمریکا و بەریتانیا و دەوڵەتانی تری ناتۆ بەتورکیاشەوە درووست بکات و بەهێز بکات. بەڵام لەبەرامبەر بەمەدا دەوڵەتی ئێرانی شاهەنشایی دۆزی کورد لە باشووری وەک کارتێکی دەستی خۆی و بزووتنەوەی ئەیلولیش بە بارمتە بگرێت و کەی و چۆنی بوێت وەها سەودا و مامەڵە بە دۆزی کورد و بزووتنەوەی ئەیلولەوە بکات، کە دەرئەنجام لەمیانەی رێكکەوتنی جەزائیری ١٩٧٥دا شکست بە بزووتنەوە گەورەکەی ئەیلول بهێنێت و وەک خەڵک ئەوکاتە بە ئاشبەتاڵ ناوزەدیان کرد، ئاشبەتاڵێکی زۆر گەورە بە گەورەترین بزووتنەوەی سیاسی و چەکداریی بکات و کورد بەگشتی و گەلی کورد لە باشوور لەوکاتەدا زیانێکی زۆر و زەبرێکی کوشندەی بەرکەوت، کە تا ئێستاش کورد لە باشووردا لەژێر باری ئەو شکست و ئاشبەتاڵەدا دەرنەکەوتووە و بەشێکی زۆری بێئومێدی و بێباوەڕیی و ترسی کورد لە تێکۆشان و شۆڕش بۆ ئەوکاتە دەگەڕێتەوە. لەلایەکی دیکەشەوە؛ بەهۆی ئەو پەیوەندییەی نێوان پەدەکە و دەوڵەتی شاهەنشاهی ئێرانەوە، لەسەر داوای ئەو دەوڵەتە چەندین سەرکردەی رۆژهەڵات وەک سلێمانی موعینی و مەلا ئاوارە و خەلیل شەوباش لەلایەن سەرکردایەتی پەدەکەوە بکوژرێن. هەروەها ئەو پەیوەندییەی نێوان پەدەکە و تورکیاش چەندین سەرکردەی وەک سەعید ئەڵچی و سەعید قرمزی تۆپراغ بە پیلان بکوژرێن . لەدیوێکی دیکەدا بەهۆی ئەو پەیوەندییەی نێوان پەدەکە و دەوڵەتی ئێراندا، چەندین دەرفەتی زێڕین و رەخساو لە ئێراقدا بۆ کورد و چارەسەرکردنی پرسی کورد لە باشوور و ئێراقدا لەدەستدران. بەتایبەتی لە قۆناخی دەسەڵاتی عەبدولکەریم قاسم و رێککەوتننانەمەی ١١ی ئاداری ١٩٧٠، کە دوو دەرفەتی زۆر مێژوویی و گرنگ بوون کە دەتوانرا کێشەی کورد لە باشوور و ئێراقدا چارەسەر بکرێن. هەڵبەتە لێرەدا بۆئەوەی ئەم باسە بەهەڵەدا نەبردرێت و چەواشە نەکرێت، دەبێت ئاماژە بەوە بکەین کە حکومەتی قاسم و بەعسیش بەهۆی هەڵە کوشندەکانیان و نەبوونی ئەقڵییەتێکی دیموکراتی و زاڵبوونی ناوەندگەرایی، بەتایبەتی ئەقڵییەتی شۆڤێنیستی بەعسەوە، رۆڵیان لە لەدەستدانی ئەو دوو دەرفەتەدا هەبوو، ناکرێ ئۆباڵی لەدەستدانی ئەم دوو دەرفەتە هەمووی بخەینە ئەستۆی بزووتنەوەی ئەیلول و سەرکردایەتییەکەوە. بەڵام بەکارتکردنی دۆزی کورد لەباشوور و بە بارمتەگرتنی بزووتنەوەی ئەیلول لەلایەن ئێران، ئیسرائیل و ئەمریکاوە، رۆڵێکی سەرەکیان بینی لە لەدەستدانی ئەو دوو دەرفەتە و چەندین دەرفەتی تر. تەنانەت بەشێکی ئینشیقاقەکەی ساڵانی شەستەکانی نێو بزووتنەوەی ئەیلولیش هەر بۆ ئەو پەیوەندییە و ئەو سیاسەتە وابەستییەی کەوا لەوکاتەدا بزووتنەوەی ئەیلول لە پەیوەندییەکانیدا و لە چۆنییەتی هەڵسوکەوتکردن لەگەڵ دۆزی کورد و حکومەتە یەک لەدوا یەکەکانی ئێراقدا بەڕێوەی دەبرد، دەگەڕێتەوە. لێرەدا با بپرسین؛ ئایا لەو پەیوەندییەی نێوان پەدەکە، کە داینەمۆی بزووتنەوەی ئەیلول بوو، لەگەڵ دەوڵەتی شاهەنشای ئێراندا هەیبوو، خودی پەدەکە و سەرکردایەتییەکەی، گەلی کورد بەگشتی، گەلی کورد و بزووتنەوەکەی لە رۆژهەڵاتی بندەستی دەوڵەتی ئێران، کێ سوودی لێبینی و کێ زیانی بەرکەوت؟ ئایا هەر دەوڵەتی ئەوکاتی ئێران نا، بەڵکو ئیسرائیل و ئەمریکا و بەریتانیا و تورکیا، چەندە سوودمەند یان زیانمەند بوون لە پەیوەندییان لەگەڵ خودی پەدەکە و کۆی بزووتنەوەی ئەیلول؟ لەمەش گرنگتر لێرەدا ئەوەیە با د.بورهان و کۆی خوێنەرانی ئەم بابەتە و بابەتەکەی د.بورهان بەراوردێک لەنێوان مۆدێلی پەکەکە و پەیوەندییەکانی لەگەڵ مۆدێلی پەدەکە و پەیوەندییەکان بکەن و خۆیان دەرئەنجامی پێویستی لێوە هەڵبهێنجن.
    بابچینە قۆناخێکی تری پەیوەندییەکانی پەدەکە لەگەڵ دەوڵەتی ئێران، لە قۆناخی کۆماری ئیسلامیدا. لەگەڵ شۆڕشی گەلانی ئێراندا، رەوتی شیعەگەرێتی بە رابەریی خومێنی ئەو شۆڕشەی گەلانی ئێرانیان قۆستەوە و کۆمارێکی ئیسلامیی شیعەگەراییان دامەزراند. گەلی کوردیش لە رۆژهەڵاتی کوردستان وەک بەشێک لە گەلانی سنووری دەوڵەتی ئێراندا راپەڕین و ناوچەیەکی بەرفراوانیان لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا بەڕێوەبرد. لەوکاتەدا کە گەلی کورد و حیزب و رێکخراوەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان-بەتایبەتی کۆمەڵە و حیزبی دیموکرات- لەمیانەی شەڕ و دانوستاندنەکانیان لەگەڵ دەسەڵاتی تازەپێگەیشتووی کۆماری ئیسلامی ئێراندا دەیانخواست زۆرترین مافەکانیان بەدەستبێنن و بیخەنە ژێر گەرەنتییەوە. رێک لەوکاتەدا پەدەکە- کە ئەوکاتە سەرکردایەتی کاتیی(قیادەی موەقەتە) بەڕێوەی دەبرد، پەیوەندی لەگەڵ ئەو دەسەڵاتەی کۆماری ئیسلامیدا بەست و چووە سەنگەریی کۆماری ئیسلامییەوە دژ بە کورد و کۆمەڵە و دیموکرات لە رۆهەڵاتی کوردستاندا. تەنانەت بەگوێرەی هەندێک لێکۆڵینەوە و بیرەوەریی نووسراو و چاپکراوی ئەوکاتەدا، قیادەی موەقەتە رۆڵێکی گرنگی لە سەرکوتکردنی خەڵکی راپەڕیوی رۆژهەڵاتی کوردستاندا بینی و لە شارەکانی بۆکان و شنۆشدا کوشتاری خەڵکی کردووە. هەر لەو قۆناخەدا، پەدەکە بەهۆی ئەو پەیوەندییەیەوە لەگەڵ کۆماری ئیسلامی ئێراندا، لایەنگریی ئێرانی کردووە لە کاتی شەڕی ئێران-ئێراقدا و بەشدارییشی کردووە. تەنانەت بۆچوون و رایەکیش هەیە دەڵێن هەر بەهۆی ئەم لایەنگریی و بەشدارییەی پەدەکە لە ئێران و شەڕەکەدا، رژێمی بەعسی فاشیستی ئێراق کۆمەڵکوژییەکی مەزنی بارزانییەکان لە 31.7.1983 خورشیدی، مزوری، ئەرگوشی، بەڕۆژی، دۆڵەمەڕیی کرد. هەڵبەتە نابێت ئەم لایەنگریی و بەشدارییەی پەدەکە بکرێتە پاساو یان بیانووێک بۆ رەوایەتیدان بەو تاوانە گەورە و کۆمەڵکوژییەی بارزانییەکان. بەڵام دیسانیش ئەگەر هۆکاری سەرەکیش نەبێت ئەوا تارادەیەک رۆڵی خۆی بینیوە.
    ئێستا با دیسان بپرسینەوە؛ ئایا لەو پەیوەندییەی نێوان پەدەکە، کە دوای شکستی بزووتنەوەی ئەیلول، بەناوی قیادەی موەقەت بەڕێوەدەچوو، لەگەڵ دەوڵەتی ئیسلامی ئێراندا هەیبوو، خودی پەدەکە و سەرکردایەتییەکەی، گەلی کورد بەگشتی، گەلی کورد و بزووتنەوەکەی لە رۆژهەڵاتی بندەستی کۆماری ئیسلامی ئێران، کێ سوودی لێبینی و کێ زیانی بەرکەوت؟ با دیسانەوە د.بورهان و کۆی خوێنەرانی ئەم بابەتە و بابەتەکەی د.بورهان بەراوردێک لەنێوان مۆدێلی پەیوەندییەکانی پەکەکە، لەگەڵ مۆدێلی پەیوەندییەکانی پەدەکە بکەن و خۆیان دەرئەنجامی پێویستی لێوە هەڵبهێنجن.
    هەروەها دەکرێ نموونەی دووەمی ئەو پەیوەندییانەش لە ئەزموونی یەنەکەدا، لە سەردەمی شا، سەردەمی شۆڕشی گەلانی ئێران، سەردەمی باڵادەستبوونی کۆماری ئیسلامی باس بکرێت و پەیوەندیی-ناکۆکییەکانی یەنەکە لەگەڵ دەوڵەتی ئێران لەهەر سێ سەردەمەکەدا چۆن بووە و چی بووە و کێ لێی سوودمەند یان زیانمەند بووە. کە بە بۆچوونی من لەهەردوو سەردەمی شا و سەردەمی شۆڕشی گەلانی ئێراندا هەم بە سوودی یەنەکە و هەمیش بە سوودی هێز و لایەنەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و خەڵکەکەی بووە، بەڵام لەسەردەمی باڵادەستیی رژێمی کۆماری ئیسلامیدا بە زیانی یەنەکە خۆی و هەردوو خەڵکی باشوور و رۆژهەڵاتیش بووە. دەکرێ نموونەی سێیەمیش باس بکرێ و باس لە ئەزموونەکانی پەیوەندییەکانی هەردوو لایەنی رۆژهەڵاتی کوردستان (کۆمەڵە و دیموکرات)یش لەگەڵ رژێمی ئێراق بکرێ کە بە بۆچوونی من ئەزموونێک بووە کە خەڵکی باشوور بەهۆی ئەم پەیوەندییەوە هیچ زیانێکی بەرچاوی بەرنەکەوتووە، ئەگەر نەڵێم سوودی بۆ حیزب و لایەنەکانی باشووریش هەبوو و گەلێک هاوکارییان کردوون. هەر بۆ نموونە؛‌ ئاگربه‌ست و دانوستانی ١٩٨٣ی یه‌نه‌كه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی ئێراق به‌یارمه‌تی راسته‌وخۆی د.قاسملو بووه‌.
    هەروەها دەکرێ باس لە ئەزموونی پەیوەندییەکانی یەنەکە لەگەڵ رژێمی سوریا لە حەفتاکان و هەشتاکاندا هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێ و هەمەلایەنە دەرئەنجامی لێهەڵبهێنجرێت.
    ئەگەر هەر لەسەر ئەم مەسەلەی پەیوەندیی حیزب و لایەنە کوردییەکان- بە باشوور و رۆژهەڵاتییەوە، لەگەڵ رژێمەکانی تری کوردستان بڕۆین و باسی پەیوەندییەکانیان لە ساڵانی نەوەدەکان بکەین، هەم لە باشوور و هەمیش لە رۆژهەڵات ئەوا دەکرێ زۆر بە ڕوونی باسی ئەزموونە نێگەتیڤ و زیانبارەکەی پەیوەندییەکانی حیزبەکانی باشوور لەگەڵ تورکیا و ئێران بکەین، کە چ زیانێک و ماڵوێرانییەکی بە خەڵک و حیزب و لایەنەکانی باشوور و باکوور و رۆژهەڵاتی کوردستان گەیاندووە. بەڵام حیزب و لایەنەکانی رۆژهەڵات پەیوەندییەکی ئەوتۆیان لەگەڵ تورکیا نەبوو و لەگەڵ ئێراقیش بەرادەیەک نەبوو کە زیان بە خۆیان و خەڵک و حیزب و لایەنەکانی تر بگەیەنن .
    بەڵام ئەگەر هەڵسەنگاندنێکی بابەتیانە بۆ قۆناخی سێیەمی پەیوەندییەکانی حیزب و لایەنە کوردییەکان (لەساڵانی نێوان ٢٠٠٣ تا ئێستا) لەگەڵ رژێمەکانی سەر کوردستان بکەین، ئەوا دەکرێ زۆر دەرئەنجامی گرنگ و مەترسیدار بخەینەڕوو. بەتایبەتی پەیوەندییەکانی حیزبە دەسەڵاتدارەکانی باشووری کوردستان لەگەڵ تورکیا و ئێراندا. کە دەکرێ لە توێژینەوەی تردا بە فراوانی باسی لێوەبکرێت.
  1. سەبارەت بە تێکۆشانی گەلی فەلەستین و ئەزموونە شکستخواردووەکەی فەتح

لەبەشی یەکەمی وتارەکەیدا؛ د.بورهان کڕۆنۆلۆژیایەک سەبارەت بە قۆناخەکانی شوێنگۆڕکێی خەباتی چەکداریی فەلەستینییەکان دەکات، لە غەززەوە بۆ ئوردن و لە ئوردنیشەوە بۆ لوبنان. لەمیانەی ئەو بەشەی وتارەکەیدا دەیەوێت بڵێت فەلەستینییەکان نەچوون لەناو دەوڵەتی ئیسرائیلدا خەباتی چەکداریی بکەن، بەڵکو سەرەتا لە غەززە دەستیان بە خەباتی چەکداریی کردووە، کە بەگوێرەی بۆچوونەکانی د.بورهان ئەمە رۆخی ناوەندە، دەبووایە فەلەستینییەکان لەناوەندەوە واتا لە ئیسرائیلەوە دەستیان بە خەباتی چەکداریی بکردبا نەک لە وڵاتی خۆیان کە غەززە بەشێکی وڵاتەکەیانە. هەر لەو کڕۆنۆلۆژیای جێگۆڕکێیەکەی خەباتی چەکداریی فەلەستینییەکاندا د.بورهان دەڵێت ئەمجارەیان جێگۆڕکێیان بە خەباتەکەیان کردووە و لە غەززەوە بەرەو ئوردن رۆیشتوون، لەوێش ناچار دەبن بیگوازنەوە بۆ لوبنان… د.بورهان هەموو ئەو حیکایەتە بۆ ئەوە باس دەکات کەوا فەلەستینییەکان لەبەرئەوەی لە ناوەندەوە (لەناو ئیسرائیلەوە) خەباتی چەکدارییان نەکردووە و چوونە لە غەززە(لە وڵاتی خۆیانەوە) ئەو خەباتەیان دەستپێکردووە بۆیە کاریگەری لەسەر ناوەندی بڕیاری ئیسرائیل نەکردووە و، کە تەنگیان پێهەڵچنراوە ناچار خەباتەکەیان لە رۆخەوە(واتا لە غەززەوە) گواستۆتەوە بۆ رۆخی رۆخ (واتا بۆ ئوردن و لوبنان)، هەر لەدرێژەی کڕۆلۆنۆژیاکەیدا هاتووە کەوا کە لە رۆخی رۆخیشەوە (واتا لە ئوردن و لوبنانەوە) تەنگیانپێهەڵچنراوە ئیدی دەستبەرداریی خەباتی چەکداریی دەبن. بێگومان د.بورهان زۆر ستایشی ئەو دەستبەردانە لە چەک و خەباتی چەکدارییەی فەلەستینییەکان دەکات و پێی وایە رێگە راستەکەیان دۆزیوەتەوە. لەمەشدا دەگاتە ئەو قەناعەتەی کەوا دەبێت پەکەکەش وەک فەلەستینییەکان ئەوها دەستبەرداریی لە چەک و خەباتی چەکداریی بکات و ئاو بێنەو دەستتان بشۆ!! ئەمە هەموو تیۆریی و تێز و پێشنیازەکەی د.بورهانە. هێنانەوەی ئەم هەموو شێر و رێویە بۆ ئەزموونی فەلەستینییەکان و گێڕانەوە و کۆڕنۆلۆژیایەکی هاوشێوەش بۆ خەباتی گەریلایی پەکەکە دەکات لەئاکامدا دەگاتە ئەو باوەڕییەی کە پەکەکەش نەچووە لە ناوەندەوە (واتا ناو خاکی تورکیا بێجگە لە باکووری کوردستان) دەست بە خەباتی چەکداریی بکات، بەڵکو هەڵەی کردووە و چووە لە رۆخەوە (واتا لە باکووری کوردستان)دا دەستی بە خەباتی چەکداریی کردووە و پاشان لە باکووریش تەنگی پێهەڵچنراوە و ئیدی پەکەکە ناچاربووە ئەو خەباتە چەکدارییەی خۆی لە رۆخەوە( لە باکووری کوردستان) بگوازێتەوە بۆ رۆخی رۆخ (واتا هەرێمی کوردستان) بەمەش خەباتە چەکدارییەکەی پەکەکە هاوشێوەی خەباتە چەکدارییەکەی فەلەستینییەکان تەنیا زیانی بە باکوور و هەرێمی کوردستان گەیاندووە و هیچ کاریگەری لەسەر رژێمی تورکیا نەکردووە. بۆیە دەبێت پەکەکەش چاو لە فەلەستینییەکان بکات و چەک دابنێت و ئیعلانی دەستبەردان لە چەک و خەباتی چەکداریی خۆی بکات و دەست بە خەباتی سیاسی و دیبلۆماسی بکات و چیدی هەرێمی کوردستان نەکاتە لوبنان و بەلوبنانیکردن…!! ئەمە هەموو حیکایەتەکەی نێو توێژینەوە و وتارەکەی د.بورهانە..
لێرەوە دەکرێ بەچەند خاڵێک ئەو بۆچوون و خەیاڵەی د.بورهان بەر رەخنە بدەین:
1. سەرەتا، دەبێت ئەو خاڵە بخەینەڕوو کە د.بورهان بۆ ئەم وتارەی پشتی بە تیۆری “ناوەند- رۆخ، ناوەند- رۆخی رۆخ” و میتۆدی بەراوردکاریی بەستووە. واتا هەم تیۆرییەکە و هەمیش میتۆدەکە هی خۆی نین و وەریگرتووە، ئەمەش ئاساییە، بەڵام ئەو هاتووە بەزۆری زۆردارەکی بەسەر پرۆسەی خەباتی چەکداریی فەلەستینییەکان و گەلی کورد(پەکەکە)ی داسەپاندووە. بەمەش هەم تیۆرییەکە و هەمیش میتۆدەکەی تەنگەتاو کردووە و شێواندووە و لەشوێنی خۆی و بۆ گرفتێکی شیاوی توێژینەوە کە ناوەند- رۆخ(کەنار) پەیوەستدار دەکات و رێگە بە بەراوردکردن دەدات، بەکارنەهێناوە، بەڵکو وەک قاڵبێکی ئامادە وەریگرتوون و دەیەوێت لەڕێی ئەم تیۆریی و میتۆدەوە، ئەوەی لە مێشک و خەیاڵی خۆیدایە بیسەپێنێت و راستی بۆچوون و خەیاڵەکانی خۆی وەک حەقیقەتێک دەرخواردی پەکەکە و خوێنەرانی بدات. بەم تیۆرییە بەهیچ شێوەیەک ناتوانێت بەشێک لە تێکۆشانی گەلێک- کە تێکۆشانی چەکداریی یان گەریلاییە لە بەشەکانی تری تێکۆشان کە “تێکۆشانی ئایدیۆلۆژیی، سیاسی، دیبلۆماسی، رێکخستنی و کولتووری” دایببڕیت. هەروەها لەلایەکی دیکەشەوە خەباتی هەردوو گەل بەو رادەیەی وێکچوونیان هەیە، دوو ئەوەندە جیاوازیی جەوهەرییان لەگەڵ یەکتردا هەیە و ناکرێ تەنیا خاڵە وێکچووەکان کە زیاتر رووکەشی و کرۆنۆلۆژیکن، باس بکەیت و خاڵە جیاوازە زۆر جەوهەرییەکانیش پشتگوێ بخەیت، هەر تەنیا بۆئەوەی بۆچوون و وەهمەکانت بە حەقیقەت نیشان بدەیت. مەگەر میتۆدی بەراوردکاریی بۆ خستنەڕووی هەردوولای وێکچوون و جیاوازییەکانی نێوان دوو رووداو، یان دوو دیاردە، یاخود دوو بزاوت نییە؟ ئەی بۆچی د.بورهان خۆی لە بەراوردکارییەکەیدا خۆی لە خستنەڕووی خاڵە جیاوازەکانی نێوان خەباتی چەکداریی هەردوو گەل دەدزێتەوە و خۆی لێ نەبان دەکات. مەگەر ئەمە جۆرێک نییە لە چوونە “بەرەی دژ” و راکردن لە حەقیقەتی جیاوازیی خەباتی چەکداریی هەردوو گەل؟! لەکامە رێباز و کامە قوتابخانەی میتۆدی بەراوردکارییدا رێگەت پێدەدات کەوا تەنیا بە خستنەڕووی رووکاری وێکچووی هەندێک رووداوی کرۆنۆلۆژیکی نێوان خەباتی چەکداریی هەردوو گەل بڵێی وەڵڵا من میتۆدی بەراوردکارییم کردووە و بەو ئەنجامەش گەیشتووم کە دەبێت پەکەکە و گەلی کوردیش وەک فەلەستینییەکان و فەتح بکەن و مەحکومن بەوەی یان دەبێت چەک دابنێن و تەسلیم ببن، یانیش لەناودەچن و تا هەن هەر بە تیرۆریست ناوزەد دەکرێن… ئەگەر توێژەرێک دەست بۆ تیۆرییەک و میتۆدێک ببات، جا هەر تیۆر و میتۆدێک بێت، دەبێت بەر لەهەموو شتێک هەموو بنچینە و پرەنسیپەکانی ئەو تیۆری و میتۆدە بەکاربێنێت و بەگوێرەی خۆی کەلەپاچەی نەکات. لەوەش گرنگتر ئەوەیە ئایا ئەم تیۆری و میتۆدە چەندە لەگەڵ بابەتی توێژینەوەلیکراودا دەگونجێت و چەندە دەتوانێت بمانگەیەنێتە کۆمەڵێک دەرئەنجامی راست یان نزیک لە راستی؟! بەڵام د.بورهان گوێی بەم راستیانە نەداوە و هاتووە پێشێلی بنچینە و بنەماکانی ئەو تیۆری و میتۆدەی کردووە و لەگەڵ ئەقڵ و خەیاڵی خۆیدا گونجادوویەتی و پەڕوباڵی کردوون. چونکە لەئاکامی خوێندنەوەی (توێژینەوە)کەیدا مرۆڤ دەپرسێت کوا ناوەند؟ کوا رۆخ و رۆخی رۆخ؟ لەکوێ باکوور و باشووری کوردستان بۆ خەباتی گەلی کورد دەبێتە رۆخ و رۆخی رۆخی خەبات؟ ئیسرائیل و تورکیا وەک دوو ناوەندی داگیرکاریی چەندە لەیەک دەچن و چەندەش لەیەک جیاوازن؟ دۆزەکانی هەردوو گەلی کورد و گەلی عەرەبی فەلەستینی چەندە لەیەک دەچن و چەندەش لەیەک جیاوازن؟ پەکەکە و رێکخراوی فەتح چەندە لەیەک دەچن و چەندەش لەیەک جیاوازن؟ د.بورهان ئەم پرسیارانە و دەیان پرسیاری تری هاوشێوەی تووڕهەڵداوە و خۆی لێدزیوەتەوە و تەنیا ئەوەی بەلاوە مەبەستە بیسلەمێنێت کە پەکەکە هەرێمی کوردستانی بەلوبنانیکردووە و زیانی لەباکووریش و باشووریش و کۆی دۆزی گەلەکەیشی داوە و بۆیە دەبێت ئیللا و بیللا خۆی لەچەکداماڵێت و واز لە خەباتی چەکداریی بێنێت و بچێت بەدەوری تەنیا خەباتی سیاسی و دیبلۆماسیدا بیخولێنێتەوە. ئەمە هەموو گریمانە و بۆچوون و خەیاڵەکەی د.بورهانە. باشە هەر بەڕاست د.بورهان تیۆرییەکان و میتۆدەکان بە چی تێگەیشتووە و چۆن لە تیۆرییەکان دەڕوانێت؟ ئایا بە “کلیلی جۆکەر” تێگەیشتووە تا چۆنی بوێت و کەی بیەوێت چ دەرگایەک هەبێت بیەوێت دەتوانێت بیکاتەوە؟. هەر تیۆرییەک وەک کلیلێک وایە هەموو دەرگایەکی پێناکرێتەوە و توێژینەوەی بۆ هەموو بابەتێک پێناکرێت، هەر دەرگایەک بە کلیلێک دەکرێتەوە و هەر کلیلێکیش بۆ دەرگایەک درووست کراوە. مەگەر ئەو کلیلە “جۆکەرکلیل” بێت کە ئێستا بەهۆی پێشکەوتنی تەکنۆلۆژیاوە لەدەستی دەزگا هەواڵگریی و پۆلیسەکان و تەنانەت دزەکانیش دایە و چ دەرگایەک بیانەوێت و کەی بیانەوێت دەتوانن بچن بیکەنەوە و کامیرای شاراوە یان ئامێری تۆمار لە ماڵەکە بەشاراوەیی دابنێن یان دزەکان کە جۆکەرکلیلیان هەیە و دەچن دەرگای ماڵەکە دەکەنەوە و چییان بوێت دەیدزن. ئێ خۆ تیۆریی و میتۆدەکان جۆکەرکلیل نین تا بەهەوەسی خۆت چۆنت بوێت و کەی بتەوێت لەدەرگای هەر بابەتێک بدەیت و بەگوێرەی خۆت تیۆرییە دڵخوازەکەی خۆتی لەسەر جێبەجێ بکەیت. مرۆڤی پسپۆڕ و ئەهلی زانست بە ئەقڵییەتی “جۆکەرکلیل” کار ناکات، بەڵکو بە کلیلی گونجاو دەرگای گونجاو لەسەر بابەتێک یان گرفتێک دەکاتەوە و توێژینەوەی خۆی پێدەکات و بە دەرئەنجامی گرنگیش دەگات. ئەگەر وانەکات ئەوا ئەو توێژەرە مسۆگەر گرفتی میتۆدی و تیۆریی هەیە، کە لەهەمانکاتدا دەبێت بە گرفتی زیهنییش…
2. هەر بۆ نموونە هێناوەی ئەم گرفتە میتۆدی و تیۆریی و زیهنییە، با بپرسین؛ ئایا د.بورهان دەتوانێت لەمێژوو و ئێستای تەواوی خەباتی رزگاریخوازی هەموو گەلانی جیهاندا؛ هەر لە چین و ڤێتنام و ئەنگۆلا و نیکاراگوا و ئەریتریا و جەزائیر و کوبا و تەیموری خۆرهەڵات و تامیلەوە بیگرە تا دەگاتە وڵاتانی تری ئاسیا و بەڵکان و ئەوروپا و ئەمریکای لاتین و ئەفریقیادا، تەنیا یەک نموونە، دووبارەی دەکەمەوە تەنیا یەک نموونە، بێنێتەوە کە بزووتنەوە رزگاریخوازەکانی یەکێک لەو گەلانە نەک لە وڵاتی خۆیان-کە د.بورهان بەهەڵە بە رۆخ و رۆخی رۆخ ناوزەدی دەکات- بەڵکو لەناوەندی دەوڵەتی داگیرکەردا دەستیان بە خەباتی چەکداریی کردبێت و بەئامانجەکانیشی گەیشتبێت. کوا با یەک نموونە بێنێتەوە ئەوکاتە دەتوانین بە د.بورهان بڵێین ئافەرین بۆ کەشفە نوێیەکەت و ئیدی قەیچیەکات با گەلی کوردیش ئەزموون بکات و ببێتە گەلی دووەم لە جیهاندا کە نەک لە وڵاتی خۆی بەڵکو سەرەتا دەچێت لە وڵاتی داگیرکاردا دەست بەخەباتی چەکداریی بکات و لەوێوە وڵات و گەلەکەی رزگار دەکات.. بەڵام مسۆگەر ناتوانێت یەک نموونە لە بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلێک لەم جیهانەدا بێنێتەوە کەوا سەرەتا خەباتە چەکدارییەکەی نەک لەنێو وڵات و گەلەکەی خۆیدا، بەڵکو چووە لەنێو وڵاتی داگیرکار و گەلە سەردەستەکەدا دەستی بەخەباتی چەکداریی کردبێت. هەڵبەتە لێرەدا مەبەستی د.بورهان خەباتی چەکدارییە نەک شێوازەکانی تری خەبات، ئەگەرنا پەکەکە سەرەتای خەباتی شۆڕشگێرانەی خۆی لە ناوەندی داگیرکارییدا و لە زانکۆکانی ئەنقەرەدا دەستپێکردووە و تا ئێستاش لەئەنقەرە و شارە گەورە و بچووکەکانی تورکیادا شێوازە جیاوازەکانی تری خەباتی بەردەوامی پێداوە و کاریگەریی گرنگیشی نەک هەر لە باکوور و بەشەکانی تری کوردستان، بەڵکو کاریگەرییەکەی لەسەر کۆی تورکیا و تارادەیەکی بەرچاویش لەسەر دەوڵەتانی تری داگیرکەریشدا هەیە و زیاتریش دەبێت. ئیدی کە دەڵێین د.بورهان بە زۆری زۆردارەکی دۆزی هەردوو گەلی فەلەستین و گەلی کورد و خەباتە چەکداریی و گەریلاییەکانیانی پەستاوەتە نێو تیۆرییەک و میتۆدێکەوە کە لە نە لەدوور و نە لە نزیکەوە ناتوانرێت لەڕێگەیەوە خەباتی چەکداریی گەلان و دۆزە رەواکەیان پێ هەڵسەنگێنێت و شیبکاتەوە و بەراوردی پێبکات، ئەمە نموونە بەرچاوەکەیەتی. ئەگەر بەکارهێنانی تیۆریی و میتۆدێک-جا هەر تیۆریی و میتۆدێک بێت- بۆ هەڵسەنگاندن و شیکردنەوە و رەخنە و بەراوردکاریی و دواجار لێوەهەڵهێنجانی دەرئەنجامێکی راست یان نزیک لە راستی بێت و کەچی پێچەوانەکەی دەربچێت، ئەوا یان تیۆرییەکە و میتۆدەکە هەر لەبنچینەوە هەڵەن، یان ئەوەی بەکاریانیهێناوە بەهەڵە و شێوێنراوی و بۆ مەبەستی تایبەتی خۆی بەکاریانیهێناوە. لەوەی د.بورهاندا ئەگەری دووەم راستە. چونکە بۆ نموونە ئەم تیۆریی(ناوەند-رۆخ، ناوەند- رۆخی رۆخ)ە سەرەڕای لایەنی کەموکوڕیشی، بەڵام دیسان دەکرێ توێژەرێک لێی سوودمەند ببێت و وەک ئامرازێک بۆ توێژینەوەی زانستی بەهەندێک دەرئەنجامی گرنگ بگات، بەتایبەتی توێژینەوە لە ناوەندەکانی شارستانییەت و کەنار و رۆخەکانی شارستانییەتدا، یان سیستەم و رۆخ و کەنارەکانی دەکرێ زۆر سوودمەند بێت. ئەی کەواتە د.بورهان خۆی هەڵدەخەڵەتێنێت یان دەیەوێت پەکەکە و خوێنەران هەڵبخەڵەتێنێت و دێت تیۆرییەک و میتۆدێک کە بەهیچ شێوەیەک نابێت و ناگونجێن بۆ هەڵسەنگاندن و شیکردنەوە و دەرئەنجام وەرگرتن لە خەباتی چەکداریی گەلان لەبەرامبەر بە داگیرکارییدا، کەچی بێ گوێدانە ئەم پرەنسیپە هەر بەکاریاندێنێت.
مسۆگەر هەر گەلێک کە چەوسابێتەوە و وڵاتەکەی داگیرکرابێت، ئەوا سەرەتا هەر لە وڵاتەکەی خۆیدا دەستی بە خەباتی چەکداریی کردووە نەک لە وڵاتی داگیرکاردا، ئەگەر دواتر بۆی رەخاسبیت ئەوا خەباتە چەکدارییەکەی بەشێوازی جیاواز گەیاندۆتە ناو خودی وڵاتی داگیرکاریش، بەڵام مسۆگەر ناوەندی خەباتە چەکدارییەکەی وڵات و گەلەکەی خۆیەتی. ئەگەر وابێت دەبووایە ڤێتنامییەکان بەگوێی د.بورهانیان بکردایە و بچووبانەیە سەرەتا لە فەڕەنسا و دواتریش لە ئەمریکا دەست بە خەباتی چەکداریی بکەن، نەک لە وڵاتەکەی خۆیان، بۆئەوەی وڵاتەکەیان زیانی پێنەگات و گوندەکانی وێران نەبن. گەلی جەزائیریش دەبووایە بچن لە فەڕەنسا دەست بەخەباتی چەکداریی بکەن نە لە وڵاتەکەی خۆیان. ئیدی گەلانی تریش دەبووایە بەگوێی د.بورهانیان بکردایە و زیانیان بە وڵاتەکەی خۆیان نەگەیاندبایە و چووبان لە وڵاتی داگیرکاردا دەستیان بە خەباتی چەکداریی بکردبا. حەیف، هەرچەندە ئەو گەلانە لەدەست داگیرکارییش رزگاریان بوو، بەڵام دیسان حەیف و سەد حەیف و مخابن کە بەگوێی دەرئەنجامە گرنگەکانی د.بورهانیان نەکردووە، د.بورهانیش درەنگکەوتووە دەبووایە هەر لەسەرەتای سەدەی بیستەمدا ئەم توێژینەوەیەی بکردبا تا گەلی کورد و گەلانی تر کە زۆربەیان ئێستا رزگاریان بووە لە داگیرکاریی سەربازیی، سوودیان لەم کەشفەی وەربگرتبا. ئەگەر ئەمە بۆ بەشێکی تێۆرییەکە کە ناوەند- رۆخە راست دەرنەچێت چۆن بەشەکەی تری کە رۆخی رۆخە راست دەردەچێت؟! ئاخر چۆن دەکرێ وڵاتی خۆت بۆ خەباتی خۆت بە رۆخ و رۆخی رۆخ دابنێیت؟! ئەمە چ لۆژیک و ئەقڵێک دەتوانێت باوەڕیی بەم بۆچوونەی د.بورهان بکات؟ هەڵبەتە تیۆرییەکە و بۆچوونەکەی د.بورهان سەبارەت بە بابەتی خەباتی چەکداریی لەهیچ کات و شوێنێکدا یەکانگیر نابنەوە و هەر یەکەو لە دۆڵێکدان. چونکە تۆرییەکە و پڕەنسیپ و بنەماکانی، هەروەها میتۆدە بەراوردکارییەکەیشی، لەم بابەتە توێژینەوەلێکراوەدا تەواو لەگەڵ شیکردنەوە و هەڵسەنگاندن و دەرئەنجام و بەراوردکارییەکانی د.بورهاندا ناکۆکن. ئەمەش جۆرێکە لە دەستدرێژیکردنە سەر تیۆریی و میتۆدێک و دەچێتە خانەی شێواندنی تیۆریی و خراپ بەکارهێنانی تیۆریی و میتۆدییەوە. ئەمەش بۆخۆی گرفتێکی زیهنییە.
3. لەم دۆخەی ئێستادا؛ کە لەجیهاندا “لۆژیکی هێز” بەهەموو واتا و رەهەندەکانییەوە- بەتایبەتیش هێزی چەک و چەکداریی- باڵادەستە و رێک لەناو جەنگێکی جیهانیی باڵادەستبوون و پاوانخوازیی داین بەزەبری هێز، لەدۆخێکی وەهادا کامە دەوڵەت؟ کامە هێز؟ کامە گروپ و کامە کۆمەڵگە خۆیان لە چەک داماڵیوە و خۆیان بێ پاراستن و بێ بەرگری هێشتۆتەوە، تا پەکەکە و گەلی کورد خۆیان بێچەک بکەن و خۆ بێ پاراستن و بێ بەرگری بهێڵێنەوە؟ کامەیان ئەمەی کردووە و دەرفەت و شانسی مانەوەی هەبووە و هەیە؟ دەستەیەک لە کەس و لایەنەکان دەڵێن؛ باوی چەک و خەباتی چەکداریی نەماوە. بێگومان ئەوانەی وادەڵێن خۆیان لەهەموو کەس و لایەنێک زیاتر خۆیان پڕچەک کردووە. تەنانەت هەندێک هێز و لایەن لە باشووری کوردستان ئەمە دەڵێن لەکاتێکدا تەنیا ژمارەی پاسەوانە شەخسی و بنەماڵەییەکەیان ئەگەر زیاتر نەبێت لە ژمارەی هێزەکانی هەپەگە ئەوا مسۆگەر کەمتر نییە. کەچی رۆژانە و بەردەوام لە لێدوان و لە کەناڵە راستەوخۆ و ناراستەوخۆکانی راگەندنییەکانی خۆیاندا دەڵێن؛ باوی چەک نەماوە و دەبێت پەکەکە چەک لەخۆی داماڵێت و واز لەخەباتی چەکداریی بێنێت!! دەستەیەکی تریش زۆر لەوەش زیاتر دەڕۆن و دەڵێن نەک هەر باوی چەک و خەباتی چەکداریی نەماوە، بەڵکو باوی ئایدیۆلۆژیا و تێکۆشانی فیکرییش نەماوە. کەچی خۆیان بە ئایدیۆلۆژیای لیبرالیزم دەهزرن و دەنووسن و خیتاب دەدەن و بانگەشە و پڕوپاگەندە بۆ لیبرالیزم دەکەن. د.بورهانیش هەم داوای چەکداماڵین و وازهێنان لە خەباتی چەکداریی لەپەکەکە دەکات و هەمیش دەڵێت پێویست ناکات ئایدیۆلۆژیانە لە مەسەلەی خەباتی چەکداریی بڕوانین. بە واتایەکی دیکە نە پەکەکە نەکەسیش پێویستیی بە ئایدیۆلۆژیاش نییە تا لەمەسەلەیەکی چارەنووسسازی وەک خۆلەچەکداماڵین و وازهێنان لە خەباتی گەریلایی بێنێت. سیستەمی باڵادەستی جیهانی و تورکیا و داگیرکارانی کوردستان و هێزە دەسەڵاتدارەکانی باشوور راستەوخۆ و ناراستەوخۆ پێداگیریی لەسەر ئەمە دەکەن کە دەبێت پەکەکە خۆی لەچەکداماڵێت و واز لەخەباتی چەکداریی بهێنێت. د.بورهانیش لەکۆی توێژینەوەکەیدا زۆر بە ڕوونی و کۆنکریتی هەمان پێشنیاز و هەمان داوا دووبارە دەکاتەوە و تەنانەت دەڵێت ئەگەر پەکەکە ئەمە نەکات ئەوا نزیکە لە لەناوچوون و چۆکپێدادان و هەر بە سیفەتی تیرۆریزم ناوزەد دەکرێت. مرۆڤ دەتوانێت لەوە تێبگات کە ئەو سیستەمە باڵادەستەی جیهان و تورکیا و دەوڵەتانیتر و هێزەکانی تر کە بۆچی بەپێداگرییەوە ئەم داوایە لە پەکەکە دەکەن و لەچوارچێوەی شەڕێکی تایبەتیدا فشار و گوشار بۆ سەر پەکەکە و گەلی کورد دەهێنن. زۆر بەسادەیی دەتوانین بڵێین چونکە بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانیان لەوە دایە کە پەکەکە و گەلی کورد بێهێز بن و نەتوانن خۆیان بپارێزن و بەرگری لەخۆیان بکەن و تاچۆنیان بوێت وەها نکۆڵی و کۆمەڵکوژ و بێ ناسنامە و بێ ئیرادەیان بکەن و بیکەنە قۆچی قوربانی خۆیان و بەرژەوەندەییەکانیان. مرۆڤ لەمە تێدەگات. بەڵام چ بەرژەوەندییەکی د.بورهان و ئەو ڕۆشنبیر و نووسەرانەی تری کورد کە بەهەمان ئەقڵییەت بیردەکەنەوە، لەپشت ئەم داوا و پێشنیازە بەردەوامەیان هەیە؟ ئایا لەبەر ئەوەی بەهەمان ئەقڵییەتی لیبرالیستی سیستەمی سەرمایەداریی بیردەکەنەوە بۆیە بەهەمان ئەقڵییەتەوە هەر دەبێت وابیربکەنەوە و پێشنیاز و داوای وەها بکەن؟ یان لەدۆخەکە تێناگەن و سەریان لەوە دەرناچێت کە دونیا بە چ لۆژیکێکی هێزگەرایی و هێزسەپێنەرییدا بەڕێوە دەچێت و چۆن لۆژیکی”مانەوە و سەرکەوتن بۆ بەهێزەکانە” بۆتە لۆژیکی هەرەباڵادەست لەم دونیایەدا. یاخود ئەمە رقوکینەیەکی تایبەتی خۆیانە بەرامبەر بە پەکەکە هەڵدەڕژن و دەیانەوێت لەڕێگەی داماڵینی چەکەوە پەکەکەش کەمپنشین بکەن، یان بیکەن بەهێزێکی پەنابەر و ئاوارە و بێکاریگەری و بێڕۆڵ و مارژیناڵ؟ یان لەدڵسۆزی و هاوسۆزیانە بۆ تێکۆشانی گەلەکەیان و هیچ رق و کینەیەکیشیان لە پەکەکە نییە و بەس لەبەرئەوەی خۆ بە ئاشتیخواز دەبینن و ئەزموونی چەکداریی شکستخواردووی باشوور و رۆژهەڵاتی کوردستانیشیان بینیوە بۆیە حەزناکەن پەکەکەش بەم دەردە بچێت. بۆیە پێیان باشە کە پەکەکە خۆ لەچەک داماڵێت و چیدی خەباتی چەکداریی نەکات. لەم چوار ئەگەرانە د.بورهان و ئەوانەی وەک ئەو بیردەکەنەوە، لەکامە ئەگەردا پۆلینبەندیان بکەین؟ لێرەدا من د.بورهان پۆلیبەندی ناکەم و هیچ تۆمەت و پێشداوەرییەکیش لەم بارەیەوە ناکەم، با د.بورهان خۆی وەڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە و خۆی خۆی پۆلینبەند بکات. ئەگەر پۆلێنیکیتر لەدەوەرەی ئەم ئەگەر و شیمانانەی تر هەیە دیسان د.بورهان دەتوانێت بڵێت لە چ روانگەیەکەوە ئەم داوایە و ئەم پێشنیازە نالۆژیکی و ناواقیعییە و پڕ مەترسیدارە لە گەلەکەی خۆی و لە پەکەکە دەکات.
4. ئەگەر هەر بە لۆژیکەکەی ناوەند-رۆخی د.بورهان ئەو پرسیارە بکەین: ئایا بۆ گەلی کورد لەهەر بەشێکی وڵاتەکەیدا قووڵایی ستراتیژیان کوێیە؟ ئەنقەرە و تاران و شام و بەغدادە یان قووڵایی ستراتیژی هەر بەشێکی کوردستان بەشەکانی تری کوردستانە؟ بێگومان تێکۆشانی هەر بەشێکی کوردستان قووڵاییە ستراتیژییەکەی بەشەکانی تری کوردستانە نەک ناوەندی وڵاتە داگیرکارەکان. واتە ئەگەر تێکۆشانی گەلی کورد لە باکووری کوردستان بەڕێوەدەچێت، ئەوا دەبێت قووڵایی ستراتیژی تێکۆشانەکەی خۆی لە بەشەکانی تری کوردستاندا بێت، کە د.بورهان بە رۆخی رۆخ لەقەڵەمیان دەدات!!. کە ئەمە تێنەگەیشتنە لە راستینەی دۆزی کورد لە کۆی کوردستاندا. بەواتایەکی دیکە دۆزی کورد یەک دۆزە، بەڵام بە ئەقڵییەتی لۆزانی کراوەتە چوار بەشە دۆز. بۆیە هەر بەشێکی کوردستان کاتێک کە تێکۆشان بەڕێوە دەبات، دەبێت چاوی لە قووڵایی ستراتیژیی خۆی لە بەشەکانی تری وڵاتەکەی بێت، نەک لە ناوەندەکانی دەوڵەتە داگیرکارەکان. بەڵام د.بورهان بەشەکانی کوردستان بە رۆخی رۆخ بۆیەکتری لەقەڵەم دەدات و ناوەندەکانی داگیرکارانیش بە ناوەندی تێکۆشانی گەلی کورد دەبینێت. ئەمە دەبێت چ ئەقڵییەتێکی لۆزانی لە پشت ئەم جۆرە تێگەیشتنەوە هەبێت؟!.

—————————————–

[12]  بۆ زانیاریی زیاتر سەبارەت بە رووداوەکانی تیرۆرکردنی هەردوو سەرکردەی باکووری کوردستان(سەعید ئەڵچی و سەعید قرمزی تۆپراغ) بڕوانە ئەم دیکۆمێنتارییە گرنگ و چڕوپڕە:

13- حیزبە دەسەڵاتدارەکانی باشوور لە ساڵانی نەوەدەکانی سەدەی رابردوودا، نەک هەر لەگەڵ رژێمەکانی ئێران و تورکیا، تەنانەت لەگەڵ خودی رژێمی بەعسی ئێراقیش پەیوەندییان هەبوو، کە بە حیساب دووژمنی سەرەکیانە، وەک لە ٣١ی ئابی ١٩٩٦دا بینیمان کە پەدەکە چۆن سوپای ئێراقی هێنایەوە سەر هەرێمی کوردستان و یەنەکەی راونا و یەنەکەش رژێمی ئێرانی هێنا و پەدەکەی راونایەوە- ئەوا زۆر بە ڕوونی دەردەکەوێت کەوا پەیوەندییەکان بۆ چ مەبەستێک بووە و چ دەرئەنجامێکیان لێکەوتۆتەوە، کە تاکو ئێستاش ئاسەوارە خراپەکانی ئەو پەیوەندییە ناڕەوا و نانەتەوەییانەی ئەو حیزبانەی باشوور لەگەڵ تورکیا و ئێران و تەنانەت رژێمی بەعسی ئێراقیش ببینن. هەر بۆ نموونە؛ سەدان کادیر و سەرکردە و پێشمەرگەی حیزبەکانی رۆژهەڵات لە باشوور تیرۆر کران، چەندین جار ئێران هێرشی کردە سەر کەمپەکانی حیزبەکانی رۆژهەڵات لەباشووردا. چەندین جەولەی شەڕفرۆشتن بە پەکەکەیان هەڵگیرساند. هەر ئێستا کە ئەم پەراوێزە دەنووسم؛ هەردوو رژێمی ئێران و تورکیا لە قووڵایی خاکی باشووری کوردستاندا تۆپباران و بۆردومانی کامپ و بارەگا و سەنگەرەکانی حیزبەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و گەریلاکانی ئازادیی کوردستان و گوندەکانی سەر سنوور دەکەن.!!

درێژەی هەیە….

بۆ خوێندنەوەی بەشەکانی تر..

بەشی یەکەم…

بەشی دووەم…




لەبارەی باردۆخی ئێرانەوە.. ئاراس سەعید

“دۆڵۆز” پێی وایە هەموو رووداوێک دوو ڕەهەند لەخۆدەگرێت: ڕەهەندی پێش ڕووداو- Virtualو ڕەهەندی دوای ڕووداو-Actual. بۆ شرۆڤەکردنی باردۆخی ئێران لەسەر دوو ڕەهەند دەوەستین.

یەکەم: ڕەنگە بۆچونەکانی “ماکس ڤێبەر” لە بارەی دەوڵەتەوە لە هەموو بۆچونەکانی دی زیاتر، یارمەتیمان بدات، تا لە باردۆخی سیاسی ئێران تێبگەین.
بە بۆچونی “ڤێبەر” :(دەوڵەت خاوەنی مۆنپۆڵکردنی شەرعیانەی هێزە-power.) دەوڵەتێکی ئایینی وەکو ئێران، لە ڕێگەی جومگەکانی دەسەڵات دوونیای سیمبولەکان و پڕۆسەی وەک یەکلێکردنەوە پەیکەربەندی جڤاک دادەڕێژێتەوەو مافی خۆ نمیاشکردنی تاکگەرایی و ئازادییەکانی لێ دەسێنێتەوە. بەجۆرێکی تر، پڕۆسەی بەو ئەویترکردنی سەبجێکت لە ڕێگەی دوونیای سیمبولەکان و دیسپلینی جەستەوە.
” مێشڵ فۆكۆ” سەبارەت بە دیسپلینی جەستەی ڕای وایە كە جەستەی مرۆڤ لەم كاتەدادەخزێنرێتە ناو دەزگایەكی دەسەڵاتەوە، كە هەڵدەلوشێ، تێكدەشكێنێ‌‌و سەر لە نوێ بونیادی دەنێتەوە، دیسپلین جەستەیی ملكەچو گوێڕایەڵو ئامادەی قبوڵ كردنی دیسپلینی زیاترو دەسەڵاتی زیاتر دروست دەكات، بەر لە سەردەمی مۆدێرن سزادان تەنیا ڕووی لە كەسی تاوانبار بوو، تەنیا تاكە كەسی تاوانبار ڕووبەڕووی سزا دەبووەوە، بەڵام تەكنیكەكانی دیسپلین ڕوویان لە كۆی دانیشتوانە. واتە: دەسەڵانی دیسپلینی تەنیا كەسێك دیاری ناكات تاكو بیخاتە ژێر چاودێرییەوە. یاخود سزای بدات، بەڵكو هەوڵی كۆنترۆڵی كۆی كۆمەڵگە دەداتو هەموو دانیشتوان دەخاتە ژێر چاودێرییەوە، بۆ گەیشتن بە ئامانجی ملكەچ كردنو لارەملێی تاكەكانو فراوان بوونی دەسەڵاتەكەی، پێویستبوو گشت ڕەهەندێكی فەزا، زەمەنو جوڵە ڕێساو یاسایان بۆ دروست بكرێ‌‌و کۆی گۆمەڵگە مۆنۆپۆڵ بکات.
ئێران دەوڵەتێکی پۆلیسی ئایینیە. لە ڕێگەی شەرعیەت و بنەما ئایینییەکانەوە، بنەمای پەیکەربەندی جڤات دادەڕێژێتەوە، ئەویش بە داتاشینی سیمبول و مومارەسەکردنی دەسەڵاتی ئایینی لە ڕێگەی دیسپلینەوە.
لە دەوڵەتێکی وەکو ئێران دا، تەواوی کایەکانی دەوڵەت وەکو؛ یاسا، سوپا، ڕۆشنبیری، پەروەدە، ئایین …هتد خالین لە سەربەخۆی و بەتەواوی کایەی سیاسین.
دەوڵەت خاوەنی مۆنۆپڵکردنی هێزە. تەواوی دامەزراوەکانی بەشێکی دانەبڕاون لە جومگەکانی دەسەڵات وەکو “فۆکۆ” دەڵێت: لەم كاتەدا مرۆڤ دەخزێنرێتە ناو دەزگایەكی دەسەڵاتەوە، كە هەڵدەلوشێ، تێكدەشكێنێ‌‌و سەر لە نوێ بونیادی دەنێتەوە. دەوڵەتی ئێران؛ لە ڕێگەی دوونیای سیمبولەکانەوە کۆمەڵگە بوونیاد دەنێتەوە، وەکو (ڕووسەر، ڕیش، حیجاب و یەکپۆشی). لەم ڕێگەیەشەوە، مافی خۆنمایشکردنی تاکگەرایی، مافی ئازادی کەسێتی و ئایینی و ئەتنی و تەواوی سیمبولە جیاوازەکان دەسڕێتەوە و لەڕێگەی یاساوە شەرعیەت بەو پڕۆسیسە دەدات.
یاسا لەبنەڕەتدا ماسكی دەسەڵاتە، ئامرازی داڕشتنی فۆرمەكانیەتی، داپۆشینی شكڵە ڕاستینەو ناوەڕۆكیەكانی دەسەڵاتە “كە دیوی سەركوتیەتی” لەبەر چاوی كۆمەڵگە، یاسا كۆی دیوە ناشرینەكانی دەسەڵات دادەپۆشێتو ڕوویەكی جوانی درۆینەی بۆ دروست دەكاتو سزاكانی بە ئامرازی بەرقەرار كردنی عەدالەت دەناسێنێت و ڕەوایەتیان پێدەدات، یاسا دواجار جگە لە فرمانی سەروەرو دەسەڵاتدار شتێكی تر نییە، وە هەموو لایەكیش ناچار بە ملكەچیو گوێڕایەڵی دەكات، واتە وەك ئەوەی فۆكۆ لە (مێژووی سێکس واڵیتە)دا دەڵێ: دەسەڵات یاساكانی بە پێی ویستەكانی خۆی دادەڕێژێت، پاشان گوتاری حەقیقەتی بابەتەكان بەرتەسكو سنوردار دەكات، دواتر سزا بۆ سەرپێچیەكان دادەنێت، دەسەڵات لە هەموكاتو جێگەكان یەكسانە، بەپێی هەندێ میكانیزمی لە ڕادەبەدەر دووبارەبۆوەی یاسا، حەرام كردن و سانسۆر كار دەكات ، هەروەها فۆكۆ ڕای وایە”ڕواڵەتی هەمەكی دەسەڵات لە شێوەی یاسادا پیشان دەدرێتو ئاسەوارەكانی بە ملكەچی دەناسرێت”، واتە كاتێ دەسەڵات قسە دەكات ئەوا ئەو قسەیە ڕێسایە،و فۆرمی دەسەڵات لە ڕۆڵی یاسادانەردا دەردەكەوێت، كە ئەندازیاری فۆرمسازی دەسەڵاتەو یاساكان لە چوارچێوەی بەرژەوەندیەكانی حكومەتو فرمانڕەوادا دادەڕێژرێت و دەبێت تاكەكان حورمەتی بگرن، نەك لەبەر ئەوەی ئەم یاسایانە تاكەكان دەپارێزن، بەڵكو لە جەوهەردا لەبەر ئەوەی ئەم یاسایانە قسەی دەسەڵاتن، پابەند بوون بەو یاسایانەوە بەدادپەروەری و لادانیش لێیان بەتاوان ئەژمار دەكرێت.

دووەم: مەرگی “ژینا ئەمینی ” بەتاوانی لادان لە یاسا و مومارەسەکردنی مافی خۆنمایشکردنی تاکگەرایی و لابردنی ڕووسەر، هاوکاتە لەگەڵ ئەو پڕۆسێسە مێژووییەی هاوشێوەیی و وەک یەکلێکردن، کوشتنی مافی خۆنمایشکردنی تاکگەرایی. ئەمەش دەبێتە هۆی درووستبوونی هەستی یەکگرتوویی Sense of coherence. بە جۆرێک ڕووداوەکە دیواری ئەتنی و ئایینی و ئایدۆلۆژی تێکشکاندووەو زۆرینەی گروپ و توێژەکانی کۆمەڵگە بەیەک گوتار و یەک زمانی سیاسی درووشم دەڵێنەوە.
بەڵام پێناچێت، درووستبوونی یەکگرتووی گوتاری هاوبەش، ببێتە درێژە پێدەری ناڕەزاییەکان. ئەوەی بووە بە درووستبوونی هەستی یەکگرتووی پڕۆسێسی درێژخایەنی مومارەسەرکردنی دەسەڵاتی ئایینیە لەسەر کۆمەڵگە.
ئەوەی هەستی یەکگرتووی لە ڕێگەی گوتار و سیمبولە جیا دەکاتەوە مومارەسەرکردن و خودموختاری گروپەکانی کۆمەڵگەیە. ئەمەش ڕاپەڕیوان لە ڕووی ئەنتنی و جیۆپەلیتیکەوە دابەش دەکات بۆ سێ گروپی جیاواز؛(فارس و ئازەری و کورد).
فارسەکان بە هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی ئێران و پارچەبوونی ئێران ڕازی نابن. بەڵکو ناڕازەیەتییەکانیان تەنها لە دژی ڕیساکانی دەوڵەت و شەڕی بەهاکان کورت دەبێتەوە. بەڵام کوردەکان وەکو نەتەوەیەکی ناو جوگرفیایی ئێران، زمانی سیاسی ناڕەزایەتیەکانیان دەبێتە گوتاری نەتەوەیی و ئەم ڕووداوە دەکەن بەسەرەتای سەردەمێکی تازە لە خەبات و بەگژداچوونەوەی رژێمی ئێرانی و دەیانەوێت خۆیان دابڕن لە ڕابردوو و دەربچن لەدۆخی ناکارایی و چەقبەستوویی.

ئاراس سەعید




ئیسلامبوونی كورد *.. به‌ختیار محه‌مه‌د

عه‌ره‌ب به‌خۆی ده‌ڵێ، كوردم به‌ شمشێر كردۆته‌ ئیسلام؛ كه‌چی كورد ده‌ڵێ، نا وا نییه‌.

ئه‌گه‌ر عه‌ره‌ب خۆی به‌ شه‌ڕ بووبێته‌ ئیسلام، ئایا ماقووڵه‌ كورد (فارس) به‌ خۆشی (به‌ ئاشتی) بووبێته‌ ئیسلام؟ با له‌م باره‌یه‌وه‌ گوێ له‌م‌ گوته‌یه‌‌ی نوعمانی كوڕی موقرین بگرین، بزانین – له‌ ده‌مه‌ته‌قێیه‌كدا – چی به‌ یه‌زدگردی پاشای فارس ده‌ڵێ: ((خواوه‌ند پێغه‌مبه‌رێكی بۆ ڕه‌وانه‌ كردین تا بۆ چاكه‌كاری ببێته‌ ڕێبه‌ری ئێمه‌ و فه‌رمانی چاكه‌كاریمان پێ بكات و له‌ خراپه‌ و به‌ڵاكان دوورمان بخاته‌وه‌ {…} پێشنیاری به‌ هه‌ر هۆزێك كرد، بوون به‌ دوو ده‌سته‌، ده‌سته‌یه‌ك باوه‌ڕیان هێنا و ده‌سته‌یه‌ك خۆیان لێ دوور خسته‌وه‌. ته‌نیا چاكه‌كاران باوه‌ڕیان به‌ دینه‌كه‌ی هێنا. دواتر فه‌رمانی پێدرا له‌گه‌ڵ عه‌ره‌به‌ نه‌یاره‌كانی بجه‌نگێت و له‌وانه‌وه‌ ده‌ستی پێكرد. شه‌ڕی كرد تا هه‌موو عه‌ره‌به‌كان باوه‌ڕیان هێنا. یا به‌ نادڵخواز یا به‌ ڕه‌زامه‌ندییه‌وه‌ شوێنی كه‌وتین. دواتر فه‌رمانی پێداین پێشنیاری دادپه‌روه‌ری خواپه‌ره‌ستی به‌ نه‌ته‌وه‌كانی ده‌وروبه‌ری خۆمان بكه‌ین، ئێمه‌ پێشنیاری دینه‌كه‌ی خۆمان به‌ ئێوه‌ ده‌كه‌ین كه‌ چاكه‌ به‌ چاكه‌ و خراپه‌ به‌ خراپ ده‌زانێت. ئه‌گه‌ر ڕازی نه‌بن گیرۆده‌ی به‌ڵا ده‌بن یانی ده‌بێ جه‌زیه‌ بده‌ن و ئه‌گه‌ر به‌وه‌ ڕازی نه‌بن، ته‌نیا جه‌نگ له‌ نێوان ئێمه‌دا ده‌مێنێته‌وه‌. ئه‌گه‌ر باوه‌ڕ به‌ دینه‌كه‌ی ئێمه‌ بێنن، كتێبی خوا له‌ناو ئێوه‌دا به‌جێدێڵین و ده‌بێت فه‌رمان و ئه‌ركه‌كانی وه‌ك موسڵمانان بگرنه‌ ئه‌ستۆ و ئێمه‌ش ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌. ئه‌گه‌ر جه‌زیه‌ بده‌ن، ڕازی ده‌بین و ده‌بینه‌ پشتیوانی ئێوه‌، جیاواز له‌م دوو شێوه‌یه‌ شه‌ڕتان له‌گه‌ڵ ده‌كه‌ین)).(1) ته‌نانه‌ت – وه‌ك ده‌زانین – له‌ دوای مه‌رگی پێغه‌مبه‌ر زۆربه‌ی عه‌ره‌به‌كانیش‌ له‌ دوورگه‌ی عه‌ره‌بی له‌ ئیسلام هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌‌‌ – ئه‌مه‌ش واتای ئه‌وه‌یه‌، كه‌ به‌ زۆر كراونه‌ته‌ ئیسلام -، كه دواتریش‌ ئه‌بوبه‌كر له‌ جه‌نگی ڕه‌ده‌دا سه‌ركوتی كردن و هه‌مووانی به‌ شه‌ڕ بۆ باوه‌شی ئیسلام گه‌ڕانده‌وه‌؛ ئه‌مه‌ش ده‌قی فه‌رمانێكی ئه‌بوبه‌كره‌ بۆ سه‌ركوتكردنی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كان:
((بسم الله‌ الرحمن الرحیم
ئه‌مه‌ فه‌رمانی ئه‌بوبه‌كر خه‌لیفه‌ی پێغه‌مبه‌ره‌ بۆ فڵان كه‌س كه‌ بۆ شه‌ڕی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كان ڕه‌وانه‌ی ده‌كات و فه‌رمانی پێده‌دات تا ئه‌م جێگه‌ ده‌توانێت له‌ ئه‌نجامدانی ئه‌ركه‌كانی خۆی به‌ ئاشكرا و نهێنی له‌خوا بترسێت. فه‌رمان ده‌دات له‌ڕێگه‌ی خوادا تێبكۆشێت و له‌گه‌ڵ نافه‌رمانه‌كان و هه‌ڵگه‌ڕاوه‌كان و ئه‌وانه‌ی باوه‌ش بۆ ئاره‌زووه‌ شه‌یتانییه‌كانیان ده‌كه‌نه‌وه‌، بجه‌نگێت، سه‌ره‌تا پێشنیاری ئیسلامیان پێبكات،‌ ئه‌گه‌ر ڕازی بوون، ده‌ستیان لێ هه‌ڵگرێت و ئه‌گه‌ر رازی نه‌بوون، هێرشیان بكاته‌سه‌ر تا ته‌سلیم ده‌بن {…} هه‌ركه‌س به‌ پێشنیاره‌كانی خواوه‌ند رازی نه‌بێت بكوژرێت و له‌هه‌ر شوێنێك بێت و بگاته‌ هه‌ر شوێنێك شه‌ڕیان له‌گه‌ڵ بكات. ته‌نیا له‌كاتی باوه‌رهێنان لێیان خۆش ببێت. ئه‌وه‌ی باوه‌ڕی هێنا، فێركارییه‌ دینییه‌كانی فێربكات و ئه‌گه‌ر رازی نه‌بوون، شه‌ڕیان له‌گه‌ڵ بكه‌ن تا ئه‌و كاته‌ی خواوه‌ند سه‌ركه‌وتنتان پێده‌به‌خشێت. تاڵانییه‌كان له‌ نێوان موسڵمانان دابه‌ش و پێنج یه‌ك بۆ ئێمه‌ بنێرێت{…})). (2) به‌ناوبانگترین هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ش له‌ سه‌ره‌تای مێژووی ئیسلامدا و هه‌ر له‌ سه‌رده‌می پێغه‌مبه‌ردا، عه‌بدوڵڵای كوڕی سه‌عدی كوڕی ئه‌بی سه‌رحی برای شیریی عوسمانی كوڕی عه‌ففانه (كه‌ به‌ هۆی عوسمانه‌وه‌ پێغه‌مبه‌ر لێی خۆش بوو و نه‌یكوشت‌)، كه‌ دواتر بووه‌ته‌وه‌ به‌ موسڵمان‌. هه‌روه‌ها عوبێدولڵای كوڕی جه‌حشی كوڕه‌ پووری پێغه‌مبه‌ریش یه‌كێكه‌ له سه‌حابه‌‌ هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ یه‌كه‌مه‌كان له‌ ئیسلام، كه‌ هێشتا پێغه‌مبه‌ر خۆی له‌ ژیاندا ماوه‌. هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌شدا، سه‌حابه‌ عه‌بدوڵڵای كوڕی خه‌تل له‌ ئیسلام هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ و له‌گه‌ڵ فه‌تحكردنی مه‌ككه‌ پێغه‌مبه‌ر بڕیاری كوشتنی داوه‌ و لێی خۆش نه‌بووه‌ و كوشتوویانه.‌ ته‌نانه‌ت له‌ سه‌رده‌می پێغه‌مبه‌ردا‌ هۆز هه‌بووه‌ هه‌ر هه‌مووی‌ له‌ ئیسلام هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه‌؛ به‌نموونه‌: وه‌ك هۆزی به‌نی حه‌نیفه‌ له‌ یه‌مه‌ن… پاشانیش له‌ مێژووی ئیسلامدا، چه‌ندین زانا و فه‌یله‌سووف له‌ ئیسلام هه‌ڵگه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ و به‌ ئیلحاد و كوفر و زه‌ندیق تاوانباركراون؛ وه‌ك: ئیبن مقه‌فه‌ع، كه به‌ زه‌ندیق تاوانبار كرا و ئه‌بوسوفیان له‌ خاچی دا و به‌ دڕنده‌ترین شێوه‌ كوشتی؛ فارابی، ئیبن سینا، ئه‌بو عه‌لای مه‌عه‌ڕڕی، ئه‌بوبه‌كری ڕازی، یه‌عقوبی كوڕی ئیسحاق (كندی)، ئیبن نه‌دیم، ئیبن توفه‌یل، ئیبن هه‌یسه‌م، توسی، جاحیز، عه‌باسی كوڕی فیرناس، ئیبن روشد، محه‌مه‌د كوڕی شاكر، سابتی كوڕی سینان… تاد.(3)

ده‌بێ ئه‌وه‌ش بڵێین، ژماره‌ی ئه‌و غه‌زوانه‌ی، كه‌ پێغه‌مبه‌ر خۆی به‌شداری تێدا كردوون، 26 تا 27 غه‌زون. له‌ 9 تا 11 غه‌زوش خۆی ڕاسته‌وخۆ شه‌ڕی كردووه‌؛ ته‌نانه‌ت له‌ غه‌زای (غابه) ‌دا چه‌ند كه‌سێكیشی كوشتووه‌. له‌وكاته‌وه‌شی، كه‌ چۆته‌ مه‌دینه‌ و تا ساته‌وه‌ختی گرتنی مه‌ككه‌ ((سی و پێنج سوپای بۆ شه‌ڕ ڕه‌وانه‌‌)) كردووه‌. (4) قورئانیش پێی ده‌ڵێ: ((يا ايها النبي حرض المؤمنين على القتال)). (الأنفال: 65)

به‌هه‌رحاڵ، له‌ چیرۆكی فه‌تحكردنی (داگیركردن و غه‌زوكردنی) كوردستانیشدا هاتووه‌ ده‌ڵێ: ((له‌ ساڵی 20 ی كۆچیدا عومه‌ری كوڕی خه‌تتاب به‌ سه‌ركردایه‌تی {عو‌تبه‌ی كوڕی فرقه‌د} سوپایه‌كی نارد، كه‌ ده‌گه‌ڵ خه‌ڵكی {نه‌ینه‌وا} جه‌نگان و به‌زۆر كرانه‌‌ موسڵمان، ئه‌مه‌ به‌ پێی ئه‌وه‌ی، كه‌ بلازری له‌ كتێبه‌كه‌ی خۆی {فتوح البلدان} دا ده‌یڵێ؛ به‌ڵام كوردی ناوچه‌كانی دیكه‌ به‌ ئاشتی هاتنه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی موسڵمانان و به‌ جه‌زیه‌ دان ڕازی بوون. هه‌ر له‌ سه‌رده‌می عومه‌ری كوڕی خه‌تتابدا فتوحاتی ئیسلامی به‌رده‌وام بوو و ناوچه‌ كوردییه‌كانی دیكه‌ی وه‌ك (تكریت، كوردی، مێرگ… تاد) یشی گرته‌وه‌. ده‌شڵێن سه‌ركرده‌ی موسڵمانان عه‌یاز كوڕی غه‌نه‌م، ئه‌م فه‌تحه‌ی ته‌واو كردووه‌ و تا {ئامه‌د} ڕۆیشتووه‌، به‌ڵام دواتر كورد له‌ ده‌سه‌ڵاتی موسڵمانان ڕاپه‌ڕیون و له‌م سۆنگه‌یه‌شه‌وه‌ خه‌لیفه‌ عوسمان سوپایه‌كی به‌ سه‌ركردایه‌تی ئه‌بی موسای ئه‌شعه‌ری بۆ ناردوون و ئه‌ویش دووباره‌ كوردستانی كۆنترۆڵ كردۆته‌وه‌ و گه‌ڕاندوویه‌تیه‌وه‌ بۆ ژێر ڕكێفی ده‌وڵه‌تی ئیسلامیی تازه‌ له‌دایك بوو…)).(5)

گه‌لۆ، خۆ ده‌بینن! ته‌نانه‌ت ئه‌و سه‌رده‌مه‌ شارێكی وه‌ك (تكریت) یش شاری كوردان و شارێكی كوردستان بووه‌، كه‌چی ئێستا چۆن بووه‌ته‌ شارێكی عه‌ره‌بی ره‌سه‌ن. (موسڵ) یش هه‌ر به‌ هه‌مان شێوه‌ ته‌عریب كراوه‌: له‌ سه‌رده‌می عومه‌ری كوڕی خه‌تتاب و له‌ ساڵی 20 ی كۆچیدا، له‌سه‌ر ده‌ستی عو‌تبه‌ی كوڕی فه‌رقه‌د به‌ شه‌ڕ موسڵ فه‌تح ده‌كرێ، پاشان عومه‌ر ئه‌و لاده‌با و هه‌رسه‌مه‌ی كوڕی عه‌رجه‌مه‌ی بارقی له‌ شوێنی ده‌كاته‌ والی موسڵ و ئه‌ویش یه‌كه‌مین كه‌سه‌، كه‌ عه‌ره‌ب له‌م شاره‌ جێنشین ده‌كا.(6) ئێستاش هه‌ڵبه‌ت موسڵ به‌ شارێكی عه‌ره‌بی حیسابه‌، نه‌ك كوردی و كوردستانیی.

هه‌ر له‌ كتێبه‌كه‌ی بلازری (فتوحات البلدان) دا هاتووه‌: له‌ سه‌رده‌می خه‌لافه‌تی عومه‌ردا، عه‌زره‌ی كوڕی قه‌یس، كه‌ والی حه‌لوان بووه‌، هه‌وڵی داوه‌ شاره‌زوور فه‌تح بكا، لێ نه‌یتوانیوه‌؛ ئینجا پاشان عو‌تبه‌‌ی كوڕی فرقه‌د هاتووه‌، به‌ شه‌ڕكردن له‌گه‌ڵ كوردان فه‌تحی كردووه‌ و خه‌ڵكێكیشی لێ كوشتوون. (7)

كورد له‌ هه‌ندێك شوێن، ئه‌گه‌ر شه‌ڕیشی نه‌كردبێ، له‌جیاتی ئه‌وه‌ به‌ ناچاری (وه‌كو هه‌موو وڵات و گه‌لانی دیكه‌ی فه‌تحكراو و غه‌زوكراو) جه‌زیه‌ی داوه‌، پاشانیش هه‌ر به‌ ناچاری بووه‌ته‌ موسڵمان.

له‌ پاژی پێنجه‌می ((مێژووی ته‌به‌ری)) و له‌ ((باسی هه‌واڵی سه‌له‌مه‌ی كوڕی ئه‌شجه‌عی و كورد)) یشدا، كه‌ له‌ ده‌قه‌ ئه‌سڵییه‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌یدا پاژی چواره‌مه‌، به‌م شێوه‌یه‌ باسی‌ سه‌ره‌تای موسڵمانبوونی كورد ده‌كا: ((سه‌لمان كوڕی بوریده‌ ده‌ڵێت: كاتێك سوپایه‌ك له‌ موسڵمانان له‌لای سه‌روه‌ری باوه‌ڕداران { مه‌به‌ستی له‌ عومه‌ری كوڕی خه‌تتابه‌} كۆده‌بوویه‌وه‌، یه‌كێك له‌ شاره‌زایانی زانست و فیقهی ئیسلامی ده‌كرده‌ سه‌ركرده‌یان، ده‌سته‌یه‌ك لای ئه‌و كۆبوونه‌وه‌ و سه‌لمه‌ كوڕی قه‌یسی ئه‌شجه‌عی كرده‌ سه‌ركرده‌ی ئه‌وان و وتی: به‌ناوی خواوه‌ند به‌ڕێكه‌وه‌ و له‌ڕێگه‌ی خواوه‌ند له‌گه‌ڵ ناباوه‌ڕان به‌ خوا بجه‌نگه‌ و كاتێك ڕووبه‌ڕووی دوژمنه‌كانی خۆتان بوونه‌وه‌، پێشنیاری سێ كاریان پێ بكه‌ن، پێشنیاری ئیسلامیان پێبكه‌ن و ئه‌گه‌ر باوه‌ڕیان هێنا، له‌شوێنی خۆیان بمێننه‌وه‌ و ده‌بێت زه‌كات بده‌ن، له‌ تاڵانی موسڵمانان هیچیان به‌رناكه‌وێت و ئه‌گه‌ر بیانه‌وێت په‌یوه‌ستی ئێوه‌ بن، هاوشێوه‌ی ئێوه‌ن، ئه‌گه‌ر باوه‌ڕیان نه‌هێنا، پێشنیاری دانی جه‌زیه‌یان پێبكه‌، ئه‌گه‌ر ڕازی بوون، له‌گه‌ڵ دوژمنه‌كانیان بجه‌نگن و به‌ وه‌رگرتنی خه‌راج به‌جێیان بێڵن بێ ئه‌وه‌ی زیاد له‌ توانای خۆیان به‌سه‌ردا بسه‌پێنن، ئه‌گه‌ر به‌دانی جه‌زیه‌ ڕازی نه‌بوون له‌گه‌ڵیان بجه‌نگن چوونكه‌ خواوه‌ند سه‌ركه‌وتنتان پێده‌به‌خشێت، ئه‌گه‌ر‌ له‌قه‌ڵایه‌ك خۆیان حه‌شار دا و ویستیان به‌فه‌رمانی خواوه‌ند و پێغه‌مبه‌ر خۆیان به‌ده‌سته‌وه‌ بده‌ن، به‌ته‌سلیم بوون به‌ فه‌رمانی خواوه‌ند ڕازی مه‌بن چوونكه‌ نازانن فه‌رمانی خواوه‌ند له‌باره‌ی ئه‌وانه‌وه‌ چییه‌؟ ئه‌گه‌ر ویستیان په‌یوه‌ستی ئه‌هلی زه‌ممه‌ ببن، پێشنیاری زه‌ممه‌ی خوا و پێغه‌مبه‌ریان پێ مه‌كه‌ن و زه‌ممه‌ی خۆتان پێشنیار بكه‌ن، ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ ئێوه‌ جه‌نگان، نامه‌ردی مه‌كه‌ن و خیانه‌ت مه‌كه‌نه‌ پیشه‌ و ئه‌ندامی كوژراوه‌كان مه‌بڕن و مناڵه‌كان مه‌كوژن.
سه‌لمه‌ ده‌ڵێت: به‌ڕێكه‌وتین تا ڕووبه‌ڕووی دوژمنان بووینه‌وه‌، پێشنیاری ئه‌و سێ كاره‌مان پێكردن، به‌موسڵمان بوون رازی نه‌بوون، پێشنیاری خه‌راجمان پێكردن و رازی نه‌بوون، شه‌ڕمان له‌گه‌ڵ كردن و خواوه‌ند سه‌ركه‌وتنی پێبه‌خشین. جه‌نگاوه‌رانمان كوشت و ژن و مناڵه‌كانمان ئه‌سیر كرد و تاڵانییه‌كانمان له‌گه‌ڵ خۆمان هێنا {…})). (8)

ئه‌و سه‌ركردانه‌ی، كه‌ كوردستانیان فه‌تح كردووه‌:

1- عه‌یازی كوڕی غه‌نه‌م (ئه‌مه‌یان سه‌ركرده‌ی باڵای فه‌تحه‌كان بووه‌).
2- سوهه‌یلی كوڕی عوده‌ی خه‌زره‌جی (مێژوو خۆی دووباره‌ ده‌كاته‌وه‌: له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی بیسته‌میشدا، جارێكی دیكه‌ خه‌رزه‌جیه‌كان { نزار خه‌زره‌جی} كورد و كوردستان ئه‌نفال ده‌كه‌نه‌وه‌).
3- مالكی كوڕی ئه‌شته‌ری نه‌خعی
4- عه‌بدوڵڵای كوڕی عه‌بدوڵڵای ئه‌نساری
5- ئه‌بو موسای ئه‌شعه‌ری
6- عوتبه‌‌ی كوڕی فرقه‌دی سه‌لمی
7- وه‌لیدی كوڕی عه‌قبه‌ی كوڕی موعیتی ئه‌مه‌وی
8- جه‌ریری كوڕی عه‌بدوڵڵای بجلی
9- نعمانی كوڕی مقرنی مزنی… (9)

په‌راوێز و ژێده‌ره‌كان:

1 – محمد بن جریر طبری، مێژووی ته‌به‌ری/ به‌رگی چواره‌م، وه‌رگێڕانی زانه‌ر محه‌مه‌د، ل 1594- 1595.

2- هه‌مان ژێده‌ر، ل 1345- 1346.

3- ئه‌نته‌رنێت.

4- محمد بن جریر طبری، مێژووی ته‌به‌ری / به‌رگی چواره‌م، وه‌رگێڕانی زانه‌ر محه‌مه‌د، ل 1254- 1256.

5- یوسف زیدان/ الفتح الاسلامي ((الاصلى)) لكردستان! الوطن 12 نوفمبر 2014.

6– احمد بن يحي بن جابر بن داود البلاذري, فتوح البلدان / ج1 (دار و مكتبة الهلال – بيروت, 1988), ص 323.

7 – هه‌مان ژێده‌ر، ل 325.

8 – محمد بن جریر طبری، مێژووی ته‌به‌ری / به‌رگی پێنجه‌م، وه‌رگێڕانی زانه‌ر محه‌مه‌د، ل 1958. ده‌قه‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌ی ئه‌م پاژه، كه‌ له‌وێ پاژی چواره‌مه‌،‌ به‌م شێوه‌یه‌ ده‌ست پێ ده‌كا: ((حدثنى عبدالله بن كثير العبدي, قال: حدثنا جعفر بن عون, قال: أخبرنا أبوجناب, قال: حدثنا أبو المحجل الردينى, عن مخلد البكرى و علقمة بن مرثد, عن سليمان بن بريدة, ان أمير المؤمنين كان اذا اجتمع اليه جيش من أهل الايمان أمر عليهم رجلا من أهل العلم و الفقه؛ فاجتمع اليه جيش, فبعث عليهم سلمة بن قيس الأشجعى فقال: سر باسم الله, قاتل فى سبيل الله من كفر بالله؛ فاذا لقيتم عدوّكم من المشركين فادعوهم الى ثلاث خصال: ادعوهم الى الاسلام فان أسلموا فاختاروا دارهم فعليهم فى أموالهم الزكاة؛ و ليس لهم فى فىء المسلمين نصيب, و ان اختاروا أن يكونوا معكم فلهم مثل الذى لكم, و عليهم مثل الذى عليكم؛ فان أبوا فادعوهم الى الخراج؛ فان أقروا بالخراج فقاتلوا عدوّهم من وراءهم؛ و فرّعوهم لخراجهم؛ ولا تكلّفوهم فوق طاقتهم؛ فان أبوا فقاتلوهم؛ فان الله ناصركم عليهم؛ فان تحصّنوا منكم فى حصن فسألوكم ان ينزلوا على حكم الله و حكم رسوله؛ فلا تنزلوهم على حكم الله؛ فانكم لا تدرون ما حكم الله ورسوله فيهم! و ان سألوكم أن ينزلوا على ذمّة الله و ذمّة رسوله فلا تعطوهم ذمّة الله و ذمّة رسوله؛ و أعطوهم ذمم أنفسكم, فان قاتلوكم فلا تغّلوا ولا تغدروا ولا تمثّلوا, ولا تقتلوا وليدا. قال سلمة: فسرنا حتى لقينا عدوّنا من المشركين, فدعوناهم الى ما أمر به أمير المؤمنين, فأبوا ان يسلموا, فدعوناهم الى الخراج فأبوا أن يقروا, فقاتلناهم فنصرنا الله عليهم, فقتلنا المقاتلة, وسبينا الذرّية, و جمعنا الرّثة […] )). ئێستا به‌ده‌رده‌كه‌وێ، كه‌ ته‌رجه‌مه‌ كوردییه‌كه‌ كه‌موكوڕی زۆره‌. بڕوانه‌: تاريخ الطّبرى / تاريخ الرسل والملوك لأبى جعفر محمد بن جرير الطّبرى (224- 310 هـ), الجزء الرابع, تحقيق: محمد أبوالفضل ابراهيم, ص 186, 187.

9 – مجلة العلوم الاسلامية, العدد (15 / 2), 2104 م. نازانم بۆ لێره‌ ناوی سه‌له‌مه‌ی كوڕی ئه‌شجه‌عی نه‌هاتووه‌؟

به‌ختیار محه‌مه‌د




مافی شۆڕشکردن له شەقامی ئێراندا.. ئاسۆ کەمال

ڕاپەڕینی ژینا لە ئێران و کوردستاندا مافی خەڵکی ناڕازی لە شۆڕشکردن دژی جمهوری ئیسلامی ئێران بە کردەوە نمایش کرد. ئەم ڕاپەڕینە هاوسەنگی هێزی نێوان خەڵکی ئازادیخواز و دەسەڵاتی سەرکوتگەر و تۆقاندنی ڕژێمی ئیسلامی گۆڕیوە بە قازانجی خەڵک. خەڵک هێرش دەبەن و ڕژێم ترسی لێ نیشتوە و بەرگری دەکا. ئەوەی ئەم ئاڵوگۆڕەی دروستکردوە، هوشیاری ئەم خەڵکە ناڕازیەیە بە مافی شۆڕش و ڕاپەڕین دژی دەسەڵاتی سەرکوتگەر. ئەم ئاگاییە لە پرۆسەیەکی دورودرێژی خەبات و خۆپیشاندانەکانی چەند ساڵی ڕابردوو و قوڵبونەوەی قەیرانە سیاسی و ئابوریەکانی ئەم ڕژێمەدا شکڵی گرتوە. ڕاوەستانەوەی ژنانی ئێران دژی بە حیجابی ئیسلامی و سەرکوتی ئازادیەکانی ژنان بوە ئەو ئاگرەی ئەم جارە نەک هەر دەسەڵاتی حکومەت، بەڵکو یاسا و فەرهەنگی ئیسلامی ئەم ڕژێمەشی سوتاند و خستیە پێی ژنان و پیاوانی ئازادیخوازی خۆپیشاندەر و ناڕازیەوە. ئەمە شەڕە لەسەر هەژمونی فکری و کەلتوری و سیاسی، وە بەم هەنگاوە سەرەتاییانە دەڵێین پراتیکی شۆڕشی کۆمەڵایەتی دژی سیستمی سیاسی و کۆمەڵایەتی ڕژێمی ئیسلامی لە ئێران. لەم سەرەتایەدا کردەوەی شۆڕشگێڕانەی جەماوەر مافی شۆڕشکردنی وەک ئەمری واقیع و دیفاکتۆ سەپاندوە، هەرچەند ئایندەی پراتیکی ئەم جەماوەرە شۆڕشگێڕە نیشانمان دەدا کە ئایا ئەم مافی شۆڕشکردنە چەندە بوەتە ئاگاییەک بۆ خودی ئەم جەماوەرە و چەندە ڕادیکاڵ ڕۆچوەتە نێو ئەم خەباتە کۆمەڵایەتیەوە و چەندە بوە بە پراتیکی کۆمەڵایەتی شۆڕشکردن دژی سەرتاپای سیستمی دەسەڵاتدار. وەک ڕۆزا لوکمسبورگ دەڵێ “لۆژیکی پرۆسەی مێژوویی پێش لە لۆژیکی زاتی ئینسانەکانەوە دێت، کە بەشداری لە پرۆسە میژوویەکەدا دەکەن.”[1]
بەڵام هەر لەم سەرەتایەوە پرسیاری زۆر لەسەر ئەم شۆڕشە کۆمەڵایەتیە هەیە. پرسیار نەک تەنیا لەسەر ئایندەی ئەم ڕاپەڕین وشۆڕشە و مۆدێلێک کە لە جێگای جمهوری ئیسلامی دادەمەزرێ. بەڵکو پرسیار لەسەر ئەوەی کە ئایا لەم پرۆسەی ڕاپەڕینە جەماوەریەدا دژی جمهوری ئیسلامی جگە لە ژنان و گەنجان دەتوانێ زۆربەی کرێکاران و مامۆستایان و کارمەندان و توێژە هەژارەکانیش بێنە مەیدان؟ ئایا ئەم گۆڕانی هاوسەنگی هێزە چ گۆڕانێک لە ئاستی توانایی ڕیکخراوبون و وشیاری چینایەتی ئەم چین و توێژە ستەملێکراوانەدا دروست دەکا؟ ڕیزی ژنان و گەنجان و خەڵکی ناڕازی جگە لە حیجابی ئیجباری چ خواست و کێشەیەکی تر دێنێتە مەیدان؟ ئایا مەیدانەکانی قوڵکردنەوەی ئەم شۆڕشە کۆمەڵایەتیە کامانەن؟ ئەم ناڕەزایەتیانە چ کاریگەریەکی حزبە ئۆپۆزسیۆنە تەقلیدیەکانی گۆڕەپانی سیاسی، کە لەدەرەوەی ئێرانن، بەسەرەوە دەبێ؟ ئایا لەم دەورەیەدا جمهوری ئیسلامی دەتوانێ ئەم ڕاپەڕینە شکست پێ بێنێ یاخود توانای خەباتکارانەی ئەم جەماوەرە پاشەکشە بە ڕژێمی ئیسلامی دەکا و کۆمەڵێک مەرج و ڕیفۆرمی بەسەردا دەسەپێنێ؟ ئایا بزوتنەوەی کرێکاری و کۆمۆنیستی چ دەرسێکی لە مێژووی شۆڕشی بەهمەنی ١٩٧٩ بینیوە، کە لە بەرامبەر ئەم هێزە ئیسلامیە و خومەینیدا شکستیان خوارد؟ ئەمانە پرسیار گەلێکن کە لە کار و کردەوەی جەماوەری بەرینی خۆپیشاندەران و ڕابەر و هەڵسوڕاوانی خۆپیشاندانەکانی ناوخۆی ئێران وەڵامیان پێ دەدرێتەوە و ئێمەش دەتوانین بە کردەوە بیانزانین، نەک تەنیا لە ڕێگەی بەرنامەی پێشتر دوبارەکراوەی حزبێک یان مەزەندەکردنی چاودێرێکەوە بتوانین وەڵامی ئەم پرسیارانەی شۆڕش لە ئێراندا بدەینەوە؟
سەرکەوتن لەم شەڕەی نێوان خەڵکی ڕاپەڕیو دژ جمهوری ئیسلامیدا دەتوانێ خۆی لە بە دەستهێنانی هەر دەستکەوتێک بۆ ژنان و ئازادی نیشان بدات. بەڵام ئەمە تەنیا سەرەتایەک دەبێت بۆ درێژەپێدانی ئەم خەباتە بۆ سەپاندنی خواستی زیاتر و پێشڕەوی زیاتر. ئەمە یاسای شۆڕشە کۆمەڵایەتیەکانە کە لە هەر پاشەکشەیەکی دەسەڵاتدا جەماوەر زیاتر ڕابەرانی ئەم دەسەڵاتە غافڵگیرتر دەکەن بە هێرشێکی گەورەتر. هەرچۆن شۆڕشی بەهمەن بەجۆرێک شای گێژکرد، کە دوای شۆڕش دەیوت نازانم بۆ خەڵک شۆڕشیان کرد، هەر ئاواش ئەم دوو هەفتەیەی ڕاپەڕینی ژینا لیدەری خامەنەئی خستۆتە کۆماوە کە نازانێ بۆچی خەڵک لە دژی دەسەڵاتەکەی هەستاون.
ئەوەی گرنگە لێرەدا ناسینی پەیوەندی ئەم ڕاپەڕینەی ژینایە بە هەموو هۆکار و تواناییە شاراوەکانی ئەم ڕاپەڕینە، کە ئێستا لە دژایەتی حیجاب و ئازادی سیاسیدا خۆی دەرخستوە، بەڵام لە قوڵایی خۆییدا هەموو ڕەگەکانی لە زەوی ئەو ستەمە هەمەلایەنەی سیستمی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی جمهوری ئیسلامی ئێراندایە. هەروەها پەیوەندی ئەم ڕاپەڕینی ژینایەی ئێران بە هەموو ئەو تان و پۆ جیهانیەوە کە گرتویەتیە خۆ لەگەڵ ئەو خەباتە جیهانیەدا، کە وەک بورکان هەر جارە لە گۆشەیەکی جیهاندا بەڕووی سیستمی زاڵی سەرمایەداری ئێستادا دەتەقێتەوە.
هەربۆیە لێرەدا لە گۆشەی مافی شۆڕشکردنەوە پەیوەندی ئەم ڕاپەڕینەی ئێران بە سەرجەم پرۆسەی خەبات و شۆڕش لەمڕۆی دنیای سەرمایەداردا پێشکەش دەکەینەوە، کە پێشتر ئەم باسەم لە کتێبی “کۆمۆنیزمی نوێ”دا کردوە.
مافی شۆڕشکردن
مافی شۆڕشکردن وشیاری چینێکە بەوەی کە سیستمی زاڵی ئابوری و سیاسی ئێستا ناڕەوایە. ئەم شۆڕش و خۆپیشاندان و ڕاپەڕینانەی دنیای ئەمڕۆی سەدەی ٢١ی گرتۆتەوە لە فەرەنسا و ئیسپانیا، بەرازیل و چیلی، جەزائیر و سودان ، لوبنان و عیراق و زۆر شوێنی تری ئەوروپا و ئاسیا و ئەفریقا و ئەمریکا، نیشانەیەکن لە وشیاری چینایەتی کرێکاران و چینە کەم دەرامەتەکان بەوەی ئەم سیستەمە نیولیبرالی و سەرمایەداریەی ئێستا ناڕەوایە و دەبێ شۆڕشی لەدژ بکرێ.
شۆڕش بە ڕوداوەکانی چەند ڕۆژێک و چەند جارێک چوونە سەر شەقام دەست پێ دەکا، بەڵام ئەمە تەنیا سەرەتای پرۆسەیەکی درێژخایەنە، کە تیایدا هێزە شۆڕشگێڕەکان هەژمونی فکری و پراتیکی سیاسی خۆیان نمایش دەکەن. شۆڕش ئەوکاتە دەست پێدەکا کە چینی کرێکار و چەوساوە بەو ڕاستیە دەگا کە مافی شۆڕشکردن مافێکی سەرەتایی و حاشاهەڵنەگرە. بەڵام پەیداکردنی هەژمونی و دەسەڵاتی شۆڕشی کرێکاری لەکاتێکدایە کە زۆرینەی ئەم چینە خۆیان بەساحێبی کۆمەڵگە دەزانن نەک سەرمایەداران، وە بورژوازی و حکومەتەکەی بەڕێگری بەردەم ژیان و گوزەرانی شایستەی ئینسانی دەزانن. هەربۆیە سەرەتا بە داوای لابردنی سەرۆکێک و حوکەمەتێک و چەند داواکاریەکی چاکسازی دەست پێ دەکا و لەم ڕێگەیەوە ئەم چینە دەیەوێ مافی شۆڕشکردنی بەسەر بورژوازی و یاسا و دامودەزگاکانیدا بسەپێنێ.
لە ئێستادا تارمایی شۆڕش بەسەر جیهانی سەرمایەدا جارێکی تر لەهاتوچۆدایە . ئەم هەموو ڕاپەڕین و خۆپیشاندانە گەورە و ملێونی و سەراسەریانە نیشانی دەدا کە بەشێوەیەکی خۆبەخۆیی مافی شۆڕشکردن بەسەر سیستمی سەرمایەداریدا بووەتە وشیاریەکی گشتی و لێرەشەوە بزوتنەوە شۆڕشگێڕانەکانی چینی کرێکار هەنگاو بۆ سەپاندنی هەژمونی شۆڕش بەسەر چینی دەسەڵاتداردا دەدا. دوای شکستی بەهاری عەرەبی هەستانەوەی بزوتنەوەی داگیرکردنی گۆڕەپانەکانی ئەوروپا و ئەمریکا سەریهەڵدا و دوای چەند ساڵی تر شەپۆلی شۆڕش لە پاریسەوە بۆ چیلی و بۆ ئێران و سودان و جەزائیر و عێراق و لوبنان گەڕایەوە. ئەمە نیشانی دەدا کە ئەم چینە جیهانیە ئەمڕۆ مافی شۆڕشکردنی خۆی وەک مافێکی سروشتی خۆی سەیردەکا. لە یەکەم هەنگاودا جارێکی تر خەریکە مافی شۆڕش کردن بەسەر سیستمی سەرمایەداریدا دەسەپێنین. بورژوازیش لە سەدەی ١٧ەوە کاری کرد بۆ ئەوەی مافی شۆڕشکردن بەسەر دەسەڵاتی پاشایەتیدا بکاتە مافێکی دەستوری تا لە ڕێگەی شۆڕشەکانی بەریتانیا و فەرەنساوە ئەم مافەی سەپاند.
چینی کرێکار لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەوە، کە لە شۆڕشی دیموکراتی بورژواکاندا بەسەر پاشماوەکانی دەرەبەگایەتیدا بەشداریکرد هەوڵی داوە ئەم مافی شۆڕشکردنە بکاتە مافێکی یاسایی و دەستوری . کرێکاران زۆر زوو فێربوون کە شۆڕش تەنیا بەسەر ڕابردوودا یەکسانی و مافی کرێکاران بەدەست ناهێنێ ، بەڵکو شۆڕشێکی بەردەوام و ڕادیکاڵ دژی سیستمی نوێی سەرمایەداریش پێویستە تا بە کۆمەڵگەیەکی ئازاد و یەکسان بگەین . لێرەوە مافی شۆڕش کردن بووە تەوەرەیەکی بنەڕەتی لە فکری کۆمۆنیزم و کرێکاراندا. لە پرۆسەیەکدا ئەم چینە مافی شۆڕشکردنی لە ڕای گشتیدا جێگیر کرد و شۆڕش بووە فکرەیەکی خاوەن هەژمونی لە کۆمەڵگەدا. ئەم پرۆسەیە لەکۆمۆنەی پاریس ١٨٧١ دا بەشێوەی غەریزی و خۆبەخۆیی دەستی پێکرد. کرێکارانی پاریس مافی شۆڕشکردنیان بەسەر دەسەڵاتی بورژوازی فەرەنسیدا و دامەزراندنی دەسەڵاتی کرێکاریان بەڕەوا لەقەڵەمدا. دواتر حزبی بەلشەفی لە ساڵی ١٩١٧ لەڕێگای ڕاپەڕینێکی چەکدارانەوە لە ئۆکتۆبەردا ڕەوایەتیدا بە مافی شۆڕشکردنی بەسەر دەسەڵاتی حکومەتی سەرمایەداری کرنسکیدا و حکومەتی حزبێکی کرێکاری خستە جێگای حکومەتی سەرمایەداران. بەمەش مافی شۆڕشکردنی کرێکاران لە خەیاڵدانی کۆمەڵگەی هاوچەرخ دا جێگیر بوو.
لەسەرەتادا کاردانەوەی هەموو حکومەتە بورژوازیەکان هەوڵدانە بۆ سەرکوت و کوشتنی خۆپیشاندەران بەڵام ئەمەش سنوری هەیە. کاتێک دەزانن سەرکوت داد نادات ،لە کۆتاییدا ناچارن سازشێک بکەن لەگەڵ ناڕەزایەتیەکاندا تا کارنەگاتە شۆڕش. هەموو ڕێگایەکی بەڵێندان و فریودانی شۆڕشگێڕان ودواتریش لۆمەی سەرکوتگەری خۆیان دەگرنەبەر تا ڕێگەیەک پەیدابکەنەوە بۆ قەناعەت پێ هێنانەوەی جەماوەر بە دووبارە شەرعیەت وەرگرتنەوەی دامودەزگای پەرلەمان و پۆلیس و سوپا و دادگا و ئیدارەکانیان. بەڵام کاتێک کە کرێکاران و جەماوەری ڕاپەڕیو دەزانن هیچ ڕێگەچارە و ریفۆرمێک کێشەی هەژاری و بێکاری و بێ مافی ئەوان چارەسەر ناکا، ئەوکات ئەوە بە مافی خۆیان دەزانن کە شۆڕش بەسەر هەموو جۆرەکانی دەسەڵاتدارێتی کەمینەی سەرمایەداریدا بکەن و شۆڕش بەسەر هەموو حزب و پەرلەمان و حکومەت و پۆلیس و ئیدارەی بورژوازیدا دەبێتە تەنیا ڕێگەچارە.
لەم کاتەدا هەموو هەوڵی فەیلەسوف و سیاسی وڕۆشنبیرەکانی بورژوازی و حکومەتەکانیان بۆ لێسەندنەوەی شەرعیەتی مافی شۆڕشکردنی چینی کرێکار و چین و توێژە چەوساوەکانە. بەتایبەت نیولیبرالیزم هەرچی بنەماکانی شۆڕشگێڕێتی و ئایدیای ئینسانی کۆلیکتیڤە گۆڕی بە تاکگەرایی و بانگەشەی پوچی ئایدیا و ئایدیۆلۆژی شۆڕشگێڕانە و یەکسانی خوازی و کۆمۆنیستی کرد تا بتوانێ سەرمایەداری لەدەست شۆڕشی کرێکاران ڕزگاربکا.
بەڵام ئەم هەوڵانە ناتوانێ ناکۆکی و کێشەکانی ناو سیستمی سەرمایەداری بۆ هەمیشە داپۆشێ و کپ بکاتەوە. هەربۆیە دەبینین ئەم نیولیبرالیزمە و تەواوی مانگەکانی تری دەوری ئەم هەسارەی نیولیبرالیزمەی بورژوازی، لە حکومەتەکانی لە ئەمریکا و بانکی جیهانیەکەیەوە بگرە تا عێراق و پرۆژەکانی خسوسیکردنەوەی سەرمایە، ئێستا لە سایەی ناکۆکیەکانی دنیای سەرمایەدا ئیعتباری خۆی لای جەماوەری کرێکار و چەوساوە لە دەستداوە. لەدنیایەکدا کە چڕبوونەوەی سەرمایە لە ١٠ ساڵی تردا، واتە لە ٢٠٣٠ بەشێوەیەکی سەرسوڕهێنەری لێ دێت کە ٢/٣ هەموو داهاتی کۆمەڵگەی ئینسانی لەدەستی لە ٪١ ی چینی سەرمایەداردا کۆدەبێتەوە [2] و ڕێژەی هەژاری وبێکاری و جیاوازی چینایەتی دەگاتە ئەوپەڕ و سەرمایەداران لەسەر ترلێۆنەها دۆلاری کەڵەکە بوو دادەنیشن. ئەم هێزی کارە خوێندەوار و ئەو هەموو ئامڕازەی بەرهەمهێنان کە دەتوانن بەهەشت لەسەر زەوی دروست بکەن بەڵام لەلایەن سەرمایەوە بێکاردەکرێ و پەراوێز دەخرێ. هەربۆیە ئەم چینە چیترناتوانێ ئەم سیستمە قبوڵ بکا. ئەم توڕەییەی خەڵک دەبێ بەرەو شوێنێک بچێ. هەردوو سیناریۆی چەپ و ڕاست لێرەدا مومکینە. سیناریۆی وەرچەرخانی ڕاستڕەوانەی کۆمەڵگە و توڕەیی و ناڕەزایەتی بەلای پۆپۆلیزمی قەومی و دینی و فاشستیدا، وەیان وەرچەرخان بەرەو شۆڕشی سۆشیالیستی بەسەر سیستمی سەرمایەداریدا. کاری چەپ و کۆمۆنیستەکان و ڕۆشنبیرانی چینی کرێکار ئەوەیە کە توڕەیی و ناڕەزایەتیەکانی ئێستا بەرەو ڕادیکالیزمی چەپ و سۆشیالیستی بەرن. بەڵام چەپ و کۆمۆنیستەکان بۆ ئەوەی بتوانن ئەم کارە بکەن پێویستە لە مێژووی کەموکوڕی و لاوازیەکانی پێشووی خۆیان و چینی کرێکار تێبگەن تا بتوانن ڤێرژن ومۆدێل و ئاسۆیەکی نوێی شۆڕش بنەخشێنن و بزانن ئامڕازەکانی سەرکەوتنی شۆڕش و بنیاتنانی کۆمەڵگەی نوێی بێ چین و چەوسانەوە چین؟
شۆڕشی ئۆکتۆبەر هەرچەند بەم ئومید و بانگەشە سۆشیالسیتیەوە دەستیپێکرد، بەڵام نەیتوانی ئەم شۆڕشە بەرەو کۆتایی هێنان بە سیستمی سەرمایەداری و بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی سۆشیالسیتی بەرێت. ئەمەش پرسیاری لەسەر ناوەرۆکی شۆڕشی سۆشیالیستی کرێکاران درووستکرد. کە ئایا ئەو گۆڕانکاریەی شۆڕش دەیەوێ لە سیستمی ئابوری و سیاسی سەرمایەداریدا بیکا چیە؟ کرێکاران چۆن دەتوانن شۆڕشێکی سەرکەوتوانە بەسەر شێوازەکانی بەرهەمهێنان و موڵکایەتی ودەوڵەت و چینەکاندا بکەن؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەبێ ئێمە لەو نمونەی شۆڕشی ئۆکتۆبەری ڕوسیاوە دەستپێبکەینەوە تا بزانین کە هۆی شکستی ئەو جۆرە لە شۆڕشی سۆشیالیستی چی بوو؟ چۆن شۆڕشی ئێستا دەتوانێ تەنیا گواستنەوەی دەسەڵات لە حزبێک ودەسەڵاتێکی کەمینەوە بۆ دەسەڵاتی حزب و کەمایەتیەکی تر نەبێ؟ شۆڕشی کرێکاریی شۆڕشی زۆرینەی کۆمەڵگەیە نەک هەر بۆ گۆڕینی ڕژێم و چوونە سەرشەقام، بەڵکو لە دامەزراندنی سیستمی ئابوری و سیاسیشدا لەسەر بنەمای پەیوەندی هاوبەشی هەموو کۆمەڵگە لە بەرهەمهێان و بەڕێوەبردندا و موڵکایەتی گشتی بنیات دەنرێ . ئەمە مانای واقعی شۆڕشە بەسەر شێوەی ژیان و ئیدارەی کۆمەڵگەدا. بۆئەوەی بتوانین متمانە و باوەڕ بۆ شۆڕشی سۆشیالیستی لەمڕۆ بگێڕینەوە و تێگەیشتنێکی نوێ بخەینەڕوو لە ڕەوایەتی و ئایندەی سۆشیالیستیانەی شۆڕش پێویستە شۆڕشی سۆشیالیستی وەک کاری هەموو چینەکە و ڕێکخستنی هەموو چینەکە و دروستکردنی دەسەڵاتی زۆرایەتی کۆمەڵگە نیشان بدەین و نمونەی حزبی سەرکردە و تاقانەی دەسەڵات و دەسەڵاتی کەمایەتی بەجێبێڵین . لەجیاتی مۆدیلی شۆڕش لەسەرەوە و دامەزراندنی سۆشیالیزم لەلایەن حزب و دەوڵەتێکی حزبیەوە واتە سۆشیالیزمی دەولەتی لە نمونەی بەلشەفی، پێویستە ئەمڕۆ مۆدیلی شۆڕش و سۆشیالیزم لە خوارەوە و لەلایەن هەموو هێزی سیاسی و جەماوەریەکانی چینی کرێکار و خەڵکی چەوساوەوە بخەینە ڕوو. مۆدێلێک لەو کارە هەرەوەزیانەی لە کاتی شۆڕش و ڕاپەڕین و خۆپیشاندانەکاندا سەرجەم هێزی ئەم چینەیە دێتە مەیدانی شەڕەوە بۆ گۆڕینی ئەم سیستمە. ئەم هێزە چینایەتیە بەرفراوان وڕەنگاوڕەنگە سیاسیە دەبێ دەسەڵات و ئیدارە ببێتە بەدیلی حکومەتی کەمایەتی بورژوازی. پێویستە بەشی ڕۆشنبیر و کۆمۆنیست و پێشڕەوی ئەم چینە خۆی نەکاتە قاڵبێکی کەمایەتی و توانای شۆڕشگێڕانەی ئەم چینەی تێدا قەتیس بکرێ، بەڵکو ئەم بەشە ڕوناکبیر و پێشڕەوە دەبێ هەموو چینەکە بۆ ئاستی گرتنە دەستی دەسەڵات و بەڕێوەبردن گەشەپێبدا. هەژمونی ئەم زۆربەی کۆمەڵگەیە بەسەر کەمایەتی چەوسێنەردا دەبێ نەک لە پێش شۆڕش بەڵکو لە کاتی شۆڕش و لەدوای شۆڕشدا بتوانێ بەردەوام بێ، ئەگەر نا، دیسانەوە لە نمونەی شۆڕشی کەمایەتی و دیکتاتۆریەتی حزبی و بیرۆکراسی و سەرمایەداریەکی دەوڵەتی تر پیادە دەکرێ و لە گۆڕینی ئەم سیستمە سەرمایەداریەدا شکست دێنین. دەبێ لە قوتابخانەی شۆڕشدا فێری ئەم دەرس و نەخشانە بین و لە مەیدانی شۆڕشیدا لەلایەن هەموو جەماوەری کرێکار و چینە شۆڕشگێڕەکانەوە ڕاستی و دروستیان بسەلمێنین.
لە تەجروبەی شۆڕشی بەلشەفیدا دەتوانین ٣ دەرس وەرگرین.
یەکەم؛ لینین لە فەلسەفەی ڕەوایەتی مافی شۆڕش و هەژمونی دەسەڵاتی کرێکاران بەسەر سەرمایەداراندا پێشڕەوی کرد. هەروەک گرامشی دەڵێ ئەم ”گەشەی سیاسی فکرەی هەژمونیە دەرخەری پێشکەوتنێکی گەورەی فەلسەفی و هەروەها پراتیکی سیاسیشە”. بە هەنگاوی شۆڕشی سۆشیالیستی حزبی بەلشەفی نیشانیدا کە چینی کرێکار تائاستی گرتنە دەستی دەسەڵاتی سیاسی گەشەی کردووە و دەتوانێ ئەم هێز و هەژمونیە بەرامبەر بە چینەکانی تر نیشان بدا. چینی کرێکار دەتوانێ ڕێکخراووترین بەشی بورژوازی کە حکومەت و دەوڵەتە لە دەسەڵات بخات و لە ڕێگەی چەکەوە ئۆتۆریتە و دەسەڵات و بەرنامەی خۆی بسەپێنێ. ئەمە مانای پڕاوپڕی حزبی سیاسی چینی کرێکارە ، حزبێک کە دەتوانێ شەڕ لەگەڵ بورژوازی چەکدار و ڕێکخراودا بکا و بەسەریدا سەرکەوێ. حزبێکی کرێکاریی کە بتوانێ ئەم کارە بکا واتە چینی کرێکار تا ئاستی مۆدێلی دەوڵەت گەشەی کردووە. دەوڵەت واتە چینێکی ڕێکخراو کە بەزۆری هێز و هەژمونی خۆی دەسەپینێ بەسەر کۆمەڵگەدا. مۆدیلی حزبی بەلشەفی نەک لەم بارەیەوە جێگای ڕەخنە نیە و نە ئەمەش خاڵی لاواز و هۆکاری شکستی ئۆکتۆبەرە، بەڵکو بەپێچەوانەوە بەبێ تێگەیشتن لەم خاڵە بەهێزەی بەلشەفیەکان ناتوانین لە گەشەی سیاسی و فکری چینی کرێکار تێبگەین لە چۆنیەتی گۆڕینی سیستمی سەرمایەداری و شۆڕشی سیاسی بەسەر دەسەڵاتی بورژوازیدا. بەڵام ڕەوایەتی شۆڕش شتێک سەبارەت بە ئایندەی دەسەڵات و کۆمەڵگەی نوێ ناڵێت، ئەگەر شۆڕشێک بەسەر دەسەڵاتی کەمینە و خاوەندارێتی هۆیەکانی بەرهەمهێنان و پەیوەندیەکانی بەرهەمهێنانی ژیانی کۆمەڵایەتیدا نەهێنێ.
دووەم؛ خاڵێکی تریش کە حزبی بەلشەفی پێشڕەوی تێدا نواندووە ئەوەیە کە لە ساتەوەختی فرسەتی گرتنی دەسەڵات و شۆڕشی چەکداری بۆ گرتنی دەسەڵاتدا، ناتوانێ بەپێی پێوەری زۆرینە و کەمینەی ڕای کۆمۆنیستەکان و چینی کرێکار دیاری بکرێ ، بەڵکو پێوەری سەرەکی ئەوەیە، ئایا لەتوانادایە دەسەڵات لە دەست بورژوازی دەربهێنرێ لە کاتی گونجاودا ؟ وە ئایا بەم هەنگاوە دەتوانرێ هەموو هێزی چینی کرێکار بۆ بە ئەنجام گەیاندنی شۆڕشی سیاسی و کۆمەڵایەتی بەسەر سەرمایەداریدا ئامادەبکا و بیهێنێتە مەیدان؟ دیالەکتیکی گەشەی خەباتی چینایەتی و فراوانی جۆر و شێوەی ڕێکخراووبونی سیاسی و جەماوەری کرێکاران لەوانەیە چەندین حزب و ڕێکخراو و ناوەندی جیاجیای کرێکاریی لێ پەیداببێ، شۆڕشی کرێکاریی بریتیە لە کۆکراوەی سەرجەم ئەم هەوڵە چینایەتیە بەرفراوانە و سەرکەوتنی شۆڕشیش لە گرەوی ئەم کۆکردنەوە و یەکگرتوو کردنی هێزە چینایەتیەیە بە هەموو جیاوازیەکانیەوە، بەڵام مەرجی دەستبردن بۆ دەسەڵات ڕێکەوتن و یەکگرتوو بونی لە پێشەوەی هەموو ئەم هێزانە نیە لە ساتەوەختی گرتنی دەسەڵات و بە لوتکە گەیشتنی قەیرانی دەسەڵاتی بورژوازی.
سێهەم؛ لەپاڵ ئەم دوو حوکمەدا دەبێ حوکمێکی لەمانە گرنگتریش بڵێین ئەویش ئەوەیە کە ئەگەر ئەو کەمایەتیە لە چینی کرێکار و حزبێکی کرێکاری و کۆمۆنیستی کە شۆڕشی چەکدارانە بەسەرکەوتن دەگەیەنێ، نەتوانێ سەرجەم هێزی چینی کرێکار بۆ دەسەڵات و بەڕێوەبردن و بەرنامەداڕشتن یەکگرتوو بکا و بخاتەگەڕ و ئەم کەمایەتیە نەگۆڕێ بە زۆرایەتی و لە کەمایەتیدا بمێنێتەوە، ئەوا شۆڕشی کۆمەڵایەتی و بنیاتنانی کۆمەڵگەی کۆمۆنیستی ڕووبەڕوی شکست دەکاتەوە. لەبەرئەوەی سەرکەوتنی شۆڕشی کرێکاری لە کۆتایی هێنان بە دەسەڵاتی ئابوری و سیاسی کەمینە و جێگرتنەوەیدایە بە بەشداری هەرەوەزیانەی هەموو هاوڵاتیان لە بەرهەمهێنان و بەڕێوەبردندا. بەداخەوە ئەمە ئەو شکستەیە کە مۆدیلی حزبی بەلشەفی لە شۆڕشی کرێکاری ڕوسیادا هێنای و نەیتوانی ئەم شۆڕشە بەرەو دامەزراندنی سیستمێکی سۆشیالسیتی و هەرەوەزی بەرێ . بێگومان بۆ ڕۆشنکردنەوەی ئەم ڕەخنەیە لە مۆدیلی سیاسی حزبی بەلشەفی پێویستە مێژووی ئەم حزبە لە پێش ئۆکتۆبەر و لە کاتی شۆڕشی ئۆکتۆبەر و لە دوای دەسەڵاتدا باس بکەین، تا بزانین دەبێ چ بکەین تا شۆڕشەکانی سەدەی بیست بەو ئامانجە سۆشیالیستیانەی خۆیان بگەن.

بورژوازی هەوڵدەدا ئەم مێژووەی چینی ئێمە لە پێناو سەپاندنی مافی شۆڕشکردن بەسەر سەرمایەداریدا لە خەیاڵدانی کۆمەڵگەدا بسڕێتەوە، ئێمەش بە ناسینی ئەم مێژووە خەباتکارانەی چینەکەمان جارێکی تر ئاڵای مافی شۆڕشکردن لە گۆڕەپانەکانی ئازادی و التحریر دەشەکێنینەوە.

[1] ڕۆزا لوکمسبورگ، پرسیارە ڕیکخراوەییەکانی سۆشیال دیموکراتی ڕوسیا، بەزمانی ئینگلیزی Rosa Luxemburg: Organizational Questions of the Russian Social Democracy
https://marxists.com/…/luxe…/1904/questions-rsd/ch01.htm
[2] https://www.theguardian.com/…/global-inequality-tipping…




ناسیۆنالیزمی بێ مەترسیمان نییە.. وەرگێرانی بۆ کوردی: کاوە عومەر

دیمانەی بانگەوازی شۆڕش(ندای انقلاب)لەگەڵ حەمید تەقوایی

بانگەوازی شۆڕش: لە وتارێکدا کە سەبارەت بە بارودۆخی سیاسی ئێران و شۆڕشی خەڵک پێشکەشت کرد، لەو بەشەی کە پەیوەندی بە پرسیارەکانەوە هەیە، ڕەخنەت لە هەندێک دەمارگیری ناسیۆنالیستی گرت، لەوانە ڕۆڵ و پێگەی کوروش پاشای هەخامەنشی. بەگشتی بابەتی وتارەکەت زۆر پێشوازی لێکرا و بەتایبەتی لە پێوەندی لەگەڵ کۆڕەشدا کاردانەوەی جیاوازی لێکەوتەوە. هەندێک کەس پرسیاریان کردووە کە ڕەخنەگرتن لە دەمارگیری ناسیۆنالیستیەکان یان مامەڵەکردن لەگەڵ کۆڕەش دەتوانێت چ ڕۆڵێکی هەبێت لە خەباتی ئەمڕۆی گەلی ئێران لەدژی کۆماری ئیسلامیدا؟
حەمید تەقوایی: نامانەوێت دین بڕوات و پاشا پەرستی و خان پەرستی جێگەی بگرێتەوە. مێژووی سەد ساڵەی ئێران ملکەچی بزووتنەوە مەزهەبی و ناسیۆنالیستیەکان بووە و زۆرتریش تێکەڵی ئەم دووانە بووە و لە شۆڕشی دەستوورەوە تا ئەمڕۆ دیکتاتۆری لە دوای دیکتاتۆری سیاسەتی سەرکوتگەرانەیان بە تابۆی نەتەوەیی و مەزهەبی پاساو داوە. دەبێت ئەم خولە خراپە بوەستێنرێت. ئێمە دژی ئەم ڕەوتە دەوەستین، بەڵام هێزە نەتەوەیی و ئایینییەکانی ئۆپۆزسیۆن دەیانەوێت ئەم پرۆسەی پاشەکشەیە بەردەوام بێت. یەکێکیان ئایەتوڵڵا مونتەزەری وەک باوکی مافی مرۆڤ دەناسێت و ئەوی دیکەیان “کۆڕشی کەبیر”. ئێمە ئەرکی سەرشانمانە کە ئەم هەوڵانە ئاشکرا بکەین، پێشوەختە و تابۆی نەتەوەیی و ئایینی شکست پێبهێنین و بە ڕوونی و بێ مەرج بەرگری لە مرۆڤ و مرۆڤایەتی و خواستی کۆمەڵگەیەکی ئینسانیی و ئازاد و یەکسان و ئاوەدان پێکبهێنین، کۆمەڵگایەکی دوور لە دەمارگیری ناسیۆنالیستی و ئایینی. وە هەر تابۆیەک و شتی پیرۆزی تر بیکەینە ئاڵای شۆڕشی خەڵک.
بانگەوازی شۆڕش: بەڕای ئێوە ئەرکی لایەنێکی سیاسیە کە هەڵوێستی لەمەڕ ڕووداوە مێژووییەکان بەتایبەت ڕابردوو ڕابگەیەنێت، یان دەبێ ئەمە بابەتی لێکۆڵینەوەی لێکۆڵەران بێت؟
حەمید تەقوایی: ئەگەر پرسەکە تەنها لێکۆڵینەوەیەکی ئەکادیمی بێت لە ڕووداوێک، بەدڵنیاییەوە لە چوارچێوەی کاری توێژەراندا دەبێت، بەڵام بەگشتی بزووتنەوە و لایەنە سیاسییەکان ڕووداوە مێژووییەکان وەک فاکتەری سیاسی بەکاردەهێنن. بۆ نموونە ناونانی کۆڕەش بە “دامەزرێنەری مافی مرۆڤ” و “یەکەم پارێزەری مافی مرۆڤ” و هتد، تەنیا هەڵوێستێکی مێژوویی نییە، بەڵکو هەوڵێکی سیاسییە، چونکە لە ژێر ئاڵای مافی مرۆڤ، دەمارگیری ناسیۆنالیستی، پاشایەتی، ئێرانیزم، و تەنانەت ڕەگەز پەرستنی خراپ هەروەک چۆن باوەڕبوون بە کۆمەڵگای سەدری ئیسلام و کۆمەڵگەی “عەدل عەلی” و هتد تەنیا بابەتێکی مێژوویی-لێکۆڵینەوە نییە، بەڵکو ئامرازێکی سیاسی هێزە ئیسلامییەکانە، لە حکومەت و لە ئۆپۆزیسیۆندا، بۆ پاراستن و مسۆگەرکردنی دەسەڵاتی ڕەشەیان و زاڵ کردنی سیستم و حكومه‌تی ئیسلامی به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگادا.باوەڕ بوون بەجۆری مافی مرۆڤی “كۆره‌ش كه‌بیر” یش هه‌روه‌ها هه‌وڵێكی سیاسییه‌ بۆ به‌هێزكردن و پاڵنانی ناسیۆنالیزمی ئێرانی و ئاریانیزم و پاشایه‌تی له‌ كۆمه‌ڵگادا. ئەوان دەیانەوێت مۆدێلێکی کەڕوهاوردوی ١٤٠٠ ساڵ لەمەوبەر بگۆڕن بە مۆدێلێکی تری کەڕوهاوردوو، ئەم مۆدێلە لە سەردەمی کۆیلایەتی ٢٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر. ئەمە سیاسەتێکی کۆنەپەرستانەیە کە پێویستە لە ڕووی سیاسییەوە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت. بەبێ گوێدانە بۆچوونی توێژەران – ئێستا مشتومڕێک هەیە کە ئایا ئەو تابلێتەی کە دەگەڕێتەوە بۆ کوروش راستەقینە یان ساختەیە و هتد – لە ڕوانگەی سیاسییەوە، وەڵامەکەمان ڕوونە: کەسێک کە بەڕاستی لەگەڵ مافی مرۆڤدا بێت، ناتوانێت مرۆڤایەتی دابەزێنێت بۆ ڕابردوو. سەدە و هەزارانی ڕابردوو ناتوانێت مۆدێل و ئایدیاڵی مرۆڤایەتی بێت لە سەدەی بیستەمدا بۆ چێژوەرگرتن لە ژیانێکی شایستەی مرۆڤی ئەمڕۆ. ئەوان بە لکاندنی مافی مرۆڤ بە “کۆڕەش کەبیر”ەوە، گەشە بە مافی مرۆڤ نادەن، ناسیۆنالیزم و دەمارگیری نەتەوەیی بەهێز دەکەن و ئەمەش ئامانجی ئەوانە. وەک لە وتارەکەدا ئاماژەم پێکرد، لەمەودوا بڕیارە “بناغەی مافی مرۆڤ”یش زیاد بکرێت بۆ شەرەفی “نەتەوەی دێرین”ی ئێران و مافی شانازیکردن، بۆ نموونە “عەرەبەکان کە چەقەڵ دەخۆن”! ئەمە بەرگری لە مافی مرۆڤ نییە، دژ بە مرۆڤایەتیە!
بانگەوازی شۆڕش: زۆر کەس هەن دەڵێن ئێمە نیشتمانمان خۆش دەوێت. ئایا پێویستە ئەمە بە هەستی ناسیۆنالیستی هەژمار بکرێت؟ هه‌روه‌ها هه‌ندێك كه‌س ده‌ڵێن ناسیۆنالیزم له‌ ئاسته‌ گونجاوه‌كه‌یدا هیچ هه‌ڵه‌یه‌كی تێدانییه‌ و جۆری توندڕه‌وه‌كه‌ی قبووڵ ناكه‌ین. ڕات چییە لەسەر ئەم حاڵەتانە؟ لە بنەڕەتدا پێناسەی سیاسی بۆ ناسیۆنالیزم چییە؟
حەمید تەقوایی: بەرژەوەندی و خۆشەویستی بۆ شوێنی لەدایکبوون و شوێنی گەشەکردن و ژیان لە بنەڕەتدا جیاوازە لە ناسیۆنالیزم. یەکەمیان کار و هەستێکی تەواو سروشتی و مرۆییە کە بە درێژایی مێژووی کۆمەڵگاکان بوونی هەبووە و بوونی دەبێت، دووەمیان ئایدیۆلۆژیای چینێکی دیاریکراو، چینی سەرمایەداریە، کە لە سەردەمی هاوچەرخدا بەرزبووەتەوە، لە چەند ساڵی ڕابردوودا سەد ساڵ. چینێک کە دوای شۆڕشە پیشەسازییەکانی سەدەی هەژدەهەم دەسەڵاتی بەدەستهێنا – سەرەتا لە ئەوروپا و دواتر لە هەموو جیهاندا – و لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە زاڵ بوو بەسەر هەموو کۆمەڵگاکاندا. لەم قۆناغەدا ئێمە شاهیدی دابەزین و خراپبوونی کۆمەڵگاخێڵەکی و پاشایەتییەکانی سەردەمی سەدەی ناوەڕاست و فراوانبوونی نەتەوەسازی و دەوڵەت سازی و دروستکردنی حکومەتی نەتەوەیی و دەوڵەتین و ئەمەش بەشێکە لە پرۆسەی چینی سەرمایەداری زاڵبوون بەسەر بازاڕی کار و کاڵادا لە ناوچەیەکی جوگرافی دیاریکراودا، واتە خودی وڵاتەکە.، و لە کێبڕکێدا لەگەڵ سەرمایەدارەکانی وڵاتانی دیکە. ناسیۆنالیزم ئەوسەخانی فیکری-ئایدۆلۆژییە کە لەگەڵ ئەم قۆناغەدا گونجاوە. ناسیۆنالیزم ئەمڕۆ ئەو کارە دەکات کە ئایین و کەنیسە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا کردیان. ناسیۆنالیزم واتە پەردەپۆشکردنی هەڵاواردنی چینایەتی و سیمای چینایەتی حکومەت و سیستەمی سیاسیی ئێستا لە ژێر ئاڵای نەتەوە و میللەت و دانانی بەرژەوەندی کەمینەی مفتەخۆری دەسەڵاتدار وەک بەرژەوەندی وڵات و بەرژەوەندی میللەت و زۆرینەی خەڵک. ڕەگی ناسیۆنالیزم لێرەدایە. ئەمە ڕەگ و ڕیشەی ئەو باوەڕەیە کە میللەتی خۆی لەسەرو ئەوانی ترەوە دەبێنێت، هەروەها بنەمای ئەو باوەڕەیە کە “هونەر تەنها بەلای ئێرانییەکانەوەیە و بەس”. ناتوانێت دەماگیری و شانازیی نەتەوەیی بەشێک بێت لە هەستی خۆشەویستی بۆ شوێنی ژیانی مرۆڤ – چونکە هەرکەسێک لەم هەستەدا لەدایک بووبێت یان گەورە بووبێت هاوبەشی ئەم هەستە دەبێت – بەڵام بەشێکی جیانەکراوەی ناسیۆنالیزمە. ئێمە ناسیۆنالیزمی بێلایەن و دادپەروەرانەمان نییە. ئینسان دۆستی و ناسیۆنالیزم ڕێگرن لەبەردەم یەکڕیزیدا. مرۆڤێک کە بەقەد خەڵکی وڵاتەکەی خۆی هەموو خەڵکی جیهان و هەموو “نەتەوەکان” و هەموو “بێگانە” و هەموو “غەریبەکانی” خۆش بوێت، بە پێی پێناسەکە ناسیۆنالیست و نیشتمانپەروەر نییە. به پێچه وانه وه ته نانه ت ده توانێت له بارودۆخی جددیدا، بۆ نموونه له كاتی جه نگدا، وه ك خیانه تكار و خیانه تكارێكی نیشتمان، شایستەی توندترین سزای بێت.
بە دڵنیاییەوە لە نێو ناسیۆنالیستەکاندا، وەک مرۆڤە ئایینییەکان، سپێکتریمی(تەیف)ی توندڕەو و ناتوندڕەو دەدۆزرێتەوە، بەڵام تەنانەت جوانکراوترین ناسیۆنالیستەکانیش خۆیان و میللەتەکەیان بەجیاواز تر دەبینن. وەک موسڵمانێک لە هەر حاڵەتێکدا ئایینەکەی بە باڵاتر دەزانێت لەو کەسانەی کە باوەڕیان بە ئایینەکانی تر هەیە و لە کافرەکان باڵاتر دەزانێت. ناسیۆنالیزم، بە پێناسە، بە واتای لەپێشتردانانی ‘هاوڵاتیان”ی خۆی بەسەر ئەوانی دیکەدا. وەک چۆن ئیسلام (و هەر ئایینێکی تر) بە واتای باشتردانانی ئایینەکەی خۆتە بەسەر ئەوانی تردا. جیاوازییەکەی ئەوەیە کە دەتوانرێت ئایینەکە بگۆڕدرێت یان بە تەواوی جێبهێڵرێت، بەڵام شوێنی لەدایکبوون ناگۆڕدرێت. نەتەوەیی وەک ڕەگەز و نەژاد هەر لەئەوەڵەوە لە ناوچاوانی خەڵک هەڵکەندراوە و هیچ دەربازبوونێکیان لێ نییە. هەر لەبەر ئەم هۆکارەش دەبێت ئەم بیروباوەڕ و دەمارگیریە دژە مرۆڤانە بنبڕ بکرێت بۆ ئەوەی ئازادی بەدەست بهێنرێت، ناتوانرێت ئەوانە بخرێتە لاوە.
خاڵێکی دیکە کە پێویستە جەختی لەسەر بکەمەوە ئەوەیە کە تەنانەت لە لەبارترین شێوەی خۆیدا ناسیۆنالیزم بە ڕەگەزپەرستی و باوەڕ بە باڵادەستی ڕەگەزی پیس بووە. ئێرانیزم و ئاریایزم زۆر شت لەیەک دەچن. من لە وتارەکەی گوتێنبێرگدا ئاماژەم بەوە کرد کە ئەو کەسەی شانازی بە کۆڕەش کەبیرەوە دەکات لە ڕاستیدا خۆی بە یەکێک لە نەوەکانی و بە خوێن و ڕەگەزەکەی دەزانێت. نەسەبی زۆر کەس کە لە ئێران لەدایک بوون دەگەڕێتەوە بۆ ئەسکەندەر و عومەر و جەنگیز و تەیمور و عەرەب و تورک و مەغۆل و فەتحکەرانی تاتار ، بەڵام نەسەبی ناسیۆنالیستی بە کوروش و داریۆس کۆتایی دێت ! “ئاری” بوون بۆ ناسیۆنالیستەکان هەمان پێگەی “سید” بوونی هەیە بۆ موسڵمانانی شیعە! تەنانەت لە نێو هاونیشتمانیانی ئێرانیشدا فارسەکان لە باقی جیان، عەمامی رەش لەبەر دەکەن و ئەوانی تر عەمامی سپی لەبەر دەکەن!
بەڕای من نە ئیسلامی باشمان هەیە و نە ناسیۆنالیزمی باش! ناتوانرێت بە ئاڵای ناسیۆنالیزم و ئایین بەرگری لە مافی مرۆڤ و شارستانیەتی مرۆڤ و کەرامەت و ئازادی و خۆشگوزەرانی مرۆڤ بکرێت، هەرچەندە شل و میانڕەو بێت. بەپێچەوانەوە دەتوانرێت بەرگری لە مرۆڤایەتی و ئازادی و رزگاری کۆمەڵگا بکرێت تەنها بە رەخنەگرتن لە ئایین و بە رەخنەگرتن لە ناسیۆنالیزم و بە رەخنەگرتن لە هەر بیر و باوەڕێک کە لەسەر بنەمای بەها و پیرۆزەکان و تابۆی دابەشکەر لە نێوان مرۆڤەکاندا بنیات بنرێت. بە تایبەت بۆ ئەوەی لە شەڕی کۆماری ئیسلامی ڕزگارمان بێت، دەبێ ئەو ئاستەنگانە لاببرێن. ڕەخنە و ڕووبەڕووبوونەوەی ئێمە لەگەڵ ناسیۆنالیزم بابەتی ئایدیۆلۆژی و ئەکادیمی نییە، پێویستییەکی سیاسی بەپەلەیە.

٣١ئۆکتۆبەری ٢٠١٣ بڵاوکراوەتەوە لە بڵاوکراوەی ندای انقلابدا
٣ئۆکتۆبەری٢٠٢٢ وەرگێڕدراوە بۆ کوردی




كه‌شتیمان گه‌ڕایه‌وه‌‌ ناوئاو، واده‌یه‌تی چاوی مردووانیش ببینن.. سەباح ڕەنجدەر

یەکەم بوونەوەر مێروولەیە بۆنی پەڵە دەکات و بەئاگایانەش
باراناو له‌ شاری لا ده‌دا
لە ئاهەنگی چل ساڵه‌دا
چەندین گۆرانیبێژ بەشداربوون
یەکیان لەناو ڕووناکیی چلپه‌ڕدا
مەستانە ئاواز و ته‌زووى بە بەردی تەزیویش دەدا
گۆرانی چاوه‌ڕوانی گۆرانیبێژه‌ گه‌رووی نه‌خه‌ڵه‌تێنێ
گورانیبێژێك ده‌نگ لێی یاخی بوو
باڵندەیەک بەناو ڕووناکی چلپه‌ڕدا هات
لەناو لەپی دوو هێلکەی چلخاڵی دانا
باڵی سووك لێكدا و لە هێلکەکانى خشاند
خۆر گەرم بێ دەترووکێن و پرچی نه‌رم دایاندەپۆشێ
دەبیەوە منداڵی دەست بەڕەوڕەوە
مانگ کانی پڕ ڕووناكی چلپه‌ڕ و مه‌ودای ڕێ دەکا
ژیان درێژبێتەوە لە کۆمەڵە یادگاریەک زیاتر نابێ
دەفتەری خامۆشیت دەکرێتەوە و هێڵەکانی درێژنابنەوە
ئاگر نازانێت بنووسێ
هەمووشمان لەناو ئاوێنەدا دەمێنینەوە و داناگیرسێین
***
خوێ فرمێسكی ماسی و ده‌مه‌بۆڵه‌ی قرشە
ده‌توانین وێنه‌ی ده‌ریا به‌ كه‌ف بكێشین
خۆری له‌ژێر دارهه‌نار تێرخه‌وبوو بە ئارامی بەسەريدا تێناپەڕێ
گیای کەناریش بەرزن
پەڕی ئارەقەکردووی باڵندەی
بەناو ڕووناکی چلپه‌ڕدا هاتوو دەشۆن
بۆ هێلکە ترووکانێکی تر
گۆرانیبێژی مەست ئامادە دەبێتەوە
پێی باڵندە نەرمە
لەناو لەپی منداڵی ساواش ڕاوەستێت ئازاری نادا
ڕوون و ڕاشكاو پێروو و تەرازوو دەگەنەیەک و دەتریسکێنەوە
ئه‌وه‌ی ده‌یبینم نایشارمه‌وه‌
***
په‌ڕی چلباڵ و ئه‌نگوستیله‌‌ى چلنقێم لە ماتى و مه‌لوولیم وردمەبنەوە
پێنج برا و سێ خوشکم ناشتوون
دێو و دوژمنیشم لەزۆربووندان
دەستم خسته‌ دەستی ڕووناکی چلپه‌ڕی شیعر
دروشمێکم بۆ دێو و دوژمن زۆربوون نەدۆزییەوە
گوڵەمێلاقه‌ ناو ئاوم و ماڵم کەوتووەتە ناوەندی زەوی
ڕووناکی چلپه‌ڕ هۆی تەنیایی من چییە
ڕوون و ڕاشكاو بەهێمنی و بێدەنگیش ماومەتەوە
باڵندەیەک وەڵامی پێ بوو
ڕەگ لە گەڵا و گوڵ جوانترە
زەویش دەیشارێتەوە
ڕەگ سۆراخ ده‌كا و ناز به‌ به‌روبووم ده‌دا
وەک بیابان ناولەپی بەتاڵ نییە
***
ئادەم ئەگەر سێوەکەت تەواو نەخواردووە
شتێکی بدە من
نائومێدی دەکوژم و هەستم تینی تێدەکەوێت
زەوی لە ڕەگ شاردنەوە ئاگاداردەکەمەوە
کفنی برادەرانم شێدار مەکە
ئەمڕۆ یەکەم زەنگم لێ دا
چل شه‌و و ڕۆژ بەسەر مردووەوە نامێنمه‌وه‌
باخچەیەکم به‌ دیواری گۆڕستانه‌وه‌ هەیە
ئاسمانی چل پیرۆزەی به‌ ته‌نافی شۆڕكردووه‌ته‌وه‌
ڕوخساری جۆشمان دەدا و به‌ دووده‌ست یادگاری هه‌ڵگرتووین
هێز و هەستە نزیکەکانی بوون و ئارەزوو بەجێمان ناهێڵن
کەشتیمان دەخەنەوە ناو ئاو و ڕووناکی ڕاو
کاتژمێر بە دیواری کەشتی هەڵناواسرێ
دەستیشمان بە کلیل و قوفڵی دەرگاوه‌ نامێنێتەوە
***
چاوی بیرکردنەوە
بێ خوشک و برایە
بێ ئاگر و مۆمە
بێ ڕووبار و بەردەبازە
بێ پۆستە و نامەیە
زەویش هێشتان داوادەکات مرۆڤی پرچ نه‌رم لەسەری لەدایک بن
چیرۆكی سه‌یر و نامۆ له‌باره‌ی مرۆڤ گێڕدراوه‌ته‌وه‌
په‌ڕی تاووس هه‌ڵده‌كێشێ و ده‌یكاته‌ گێسك
ماڵیشی پێ خاوێن ناكرێته‌وه‌
***
په‌یوه‌ندییه‌كی پڕ هه‌ست
نه‌وتی ناو چرا مرۆڤ ناسووتێنێ
ده‌بێته‌ ڕووناكی چلپه‌ڕ
داری سووتاو خۆڵەمێشەکەی
ناوی کەسوکار و منداڵەکانی دەژمێرێ و ستێ و به‌رده‌ستێین
ڕەگ
لك
په‌لك
ئەو بیرکردنەوانەی تێپەڕین
لە شەو و ڕۆژێکدا کات کۆتایی دێت
شوێن بەرزدەبێتەوە
ناتوانین تەماشای بکەین
ڕێگا چۆن له‌دایك ده‌بێ
***
له‌ ڕووناكی چلپه‌ڕ هاتوو
خوداوه‌ندێكی چلپه‌راسووه‌ له ده‌ستنووسی گه‌نمدا
ڕوخسارمان بۆ ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌
ڕوخسار مه‌ودای ڕێگا نزیك و ڕووناك ده‌كاته‌وه‌
به‌هار جل له‌به‌ر زه‌وی ده‌كا
زه‌وی چاوی به‌گریان سوورهه‌ڵنه‌گه‌ڕاوه‌ و خه‌واڵووش نییه‌
مریه‌م به‌سه‌ر له‌دایكبوونی عیساوه‌ مرد.

تشرینی یه‌كه‌می 2022 هه‌ولێر




کوردستان لە لێواری قەندەهاربووندایه..!.. شەماڵ بارەوانی

من تێناگەم ئەو وڵاتە بۆ وای لێ بەسەرهاتووە و شتەکان تادێت و بەرەو ئاڕاستەیەکی ئیخوانیانە و ئاقارێکی زۆر خراپ‌ و نەرێنی و ناسروشتیدا دەڕۆن!

خەریکە منیش وەکو مامۆستایەکی هاوڕێم بڵێم: کوردستان لە لێواری قەندەهاربووندایه.

كۆمەڵی كوردی لە ژێر كاریگەری گوتاری سەلەفیگەرا و ئیسلامی سیاسی زۆر خێرا بەرەو داعشیەت و ئاقارێكی توندڕۆیی زۆر مەترسیناك هەنگاو دەنێت و ئەقڵیەتی داعشگەرایانە خەریکە هەموو كونج و كەلەبەرێكی ئەو وڵاتە دەتەنێت و كەسیش خەمی لێ ناخوات و خۆی لێ ناكات بە خاوەن !

ئەی هاوار ئەوە بۆ هیچ کەسێک و لایەنێک وەکو خۆی و لە قەبارەی خۆی، هەست بە بەرپرسیارەتی ئەو ترس و تارماییەی ئیسلامی سیاسی و سەلەفیەتی دینی ناکات، تەنها من و چەند نووسەرێک نەبێت، کە پێشووتر و بەر لە هۆشیاربوونەوەمان، بەعزێکمان لەنێو ئیسلامی سیاسی و سەلەفیەکاندا دەروێش بووین. هەست بە مەترسی و بەرپرسیارەتیەکە دەکەین و درکمان بەوەکردووە کە ئەو وڵاتە بەچی مەهزلەیەک و تراژدیدیایەکدا دا دەڕوات و گەر زوو و ئاقڵانە فریای خۆمان نەکەوین، بێگوومان ڕۆژێک دێت و بەڵەمەکە نوقم دەبێت و هەموان دەخنکێین و لە داهاتوودا چی کارەساتێک دەقەومێت و تووشی چ بەڵایەکی بێ ئامانی خۆمان دەبین و کۆمەڵ چۆن بەرەو توندڕۆیی و داخران دەڕوات و دەبێ باجێکی زۆر قورسی ئەو جۆرە دیموکراتیە شەرمن و موجامەلەچی و بێ حەیاو و دوو ڕوو و دەبل مۆڕاڵە بدەین کە هەیە و هێندە نەزانانە و بێ موبالاتانە ماف و ئازادی بە داعشگەراکان و داعشگەرێتی دەدات، کە بە ئازادانە چاڵاکی خۆیان بکەن و لە هەزار بەرگ و فۆرم و شێوە خۆیان بنوێنن.

ئینجا هەڕبەڕاستی و بەو پەڕی قەناعەتمەوە، منیش وەکو مامۆستایەکی زانکۆ کە لە وتارێک کە نووسیبووی دەلێم::سەرەڕای هەر گلەیی و گەندەڵی و ناعەدالەتیەک و کەم و کورتیەک، زۆرم لا باشترە هەر پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستان لە دەسەڵات و حوکمڕانی بمێننەوە، نەوەک ئیسلامی سیاسی بگەنە دەسەڵات و هەر بەیەکجاری ماڵوێرانمان بکەن.

کوڕە بەس من دەزانم ئیسلامی سیاسی مەعدەنیان چییە و بێنە سەر حوکم، چی کارەساتێک و تاڵیبانستانێک دەخولقێنن و هەر کە گەیشتن بە ترۆپکی دەسەڵات(خوایە کوێربم و ئەوڕۆژە ناخۆش و ڕەشە نەبینم) ئیدی دەبێ بڵێین ئەلفاتیحا بۆ گیانی خوالێخۆشبوو دیموکراسی گیان، ماڵئاوا ئەی کاکە دیموکراسیە جەبان موجامەلەچی و خەشیم و ڕۆح سوکەکەی خۆمان.

ئەوکاتە ئیسلامگەراکان کودەتایەکی تەواو بەسەر بنەماکان و چەمک و ڕەهەندەکانی دیموکراسی دا دەکەنو ئەوان ئێستا لە قۆناغی مەکی و دەعوەو دوو ڕوویی و بێ دەسەڵاتی و بێ هێزی دان و هەرکە گەیشتن بەقۆناغی مەدینە و تەمکین(گرتنە دەستی دەسەڵات)، ئەوکات ماسکی دەبڵ مۆڕاڵی فڕێدەدەن و ڕووی ڕاستەقینەی خۆیان دەردەخەن و هێزی خۆیان پیشانی هەموان دەدەن و عەقیدەی خۆیان لە دەوڵەتدا دەسەپێنن و دەوڵەتێکی سیوکراتی ڕۆدەنێنن و یاساکانی خۆیان جێگیردەکەن و ڕەجم و سەربڕین و هەرچی هەیانە و پڕنسیپ و ئایدیۆلوژیایانە، ئیدی بێ شەرمکردن و موجامەلە و ترس و دوو فاقی دەیسەپێنن و دەیکەن بە مەزهەبی فەرمی و ئایینی هەموان.

ئینجا ئەوکات ناوی پارکەکانی سامی عەبدولڕەحمان و ئازادی دەگۆڕن بۆ حەدیقەتو لحەسەن ئەلبەناو ئەبو ئەعلای مەودودی.

ناوی قوتابخانەی کوردستانی تێکەڵاو دەکەن بە مەدرەسەتو ئەلقودس للبەنین و ناوی شەقەمەکانی سالم و پیرەمێرد و مەولەوی و ئازاد مەنتک و ئەحمەدی خانێ دەگۆڕن بۆ شەقامی سەید قوتب و موحەمەد موڕسی و ئیبنولتەیمیە و کێو کێ و هەرچی بنکە و نەخۆشخانە و قوتابخانە و شەقام و شوێنە، وەکو چۆن ئێستا بێ دەسەڵاتیشین ناوی سەوافی عەرەب و بەعسی دژەکورد لە قوتابخانە دەنێن، ئەوکات وەک چۆن بە هاندانی ئیسلامی سیاسی و لەژێر کاریگەری گوتار و وەعزی مەلاو پیاوە ئایینیەکانی سەربە ئاڕاستەی ئیسلامی سیاسی خەڵکێکی زۆری سادە ملیان داوەتە ناوی عەرەبی و پشتیان لەناوی کوردی و ڕەسەنکردووەو ژنێکی زۆرو بە پاساوی ئایین جبەو لیباسی عەرەبی و خەلیجیان کردوە بە مۆد، هەمووی هەر بە عەنتەری و زۆر بێ منەتی و بە زەبری هێز و دەسەڵاتی ئیسلامگەرایانەیان دەگۆڕن بۆ قوتابخانەی زینەبولغەزالی ئیخوانی و گۆڕەپانی سولتان عەبدولحەمیدی عوسمانلی و شەقامی جەوهەر دۆدایڤی شیشانی و یاریگای خالد مشعەلی حەماسی و چایخانەی حونەین و نەخۆشخانەی قادسیە و هۆڵی مولاکەمەی مەلا هەڵۆ جیهادی ..تاد.

بەڕاستی ئەوە موجامەلە و بێ ئاگایی و گێڵێتی و خەتای ئێمەی بە ناو لیبڕال و دیموکراسییە ڕێگایان دەدەین.

ئەوانە دووپشک و ژەهر و پەتان بۆ جەستەی نیشتمان و کوردایەتی و مرۆڤایەتی و دەبێ ڕێیان لێ بگیرێت و قەدەغە بکرێن و سنووریان بۆ دابندرێت.

ئینجا باچیتر هێندە گەمژە و دڵپاک نەبین و دڵمان بەوە خۆش نەکەین کە ئیسلامی سیاسی هەرگیز ناگەن بە حوکم، ئەوان ڕاستە لە سیاسەت فەشەلیان هێناوە و هیچ نین جارێ، وەلێ دەبێ ئەو حەقیقەتە باش درک پێبکەین کە لەسەر ئاستی کۆمەڵایەتی زاڵن و ئەقڵیەت و مێنتاڵێتی تاکی کوردی و کۆمەڵ بە دەست ئەوانەوەیەوە و دڵنیابن لە كوردستان گەر زوو فریا نەكەوین و سنوورێك بۆ ئیسلامی سیاسی و سەلەفیگەراكان و ئەو فیكرە داعشیە دانەندرێت، كە لە هەزار ڕەنگ و لەژێر سەتان ناو مۆدێل خۆی نمایش دەكات و شەو ڕۆژ خەریكی بە داعشكردنی كۆمەڵە، زوو، یان درەنگ، ئەمڕۆ، یان بەیانی، هەموان باجەكەی زۆر بەقورسی دەدەین.

کاکە بۆ هێندە بێ ئاگان؟!

کەس هەڵە لە قسەکەم تێنەگات و ئێمە دژی نوێژ و ئایین نین، هەرگیز، بەڵکوو دژی بە حزبی کردن و بە سیاسیکردنی ئایینین.

وەرن سەیرکەن چۆن ئیسلامیەکان به شاگەشکەییەوە دێن و لە سۆشیال میدیا، وێنەی پێشمەرگەکان لەسەنگەرەگان بڵاو دەکەنەوە لەکاتی نوێژی به کۆمەڵ، سوبحان اللە و ماشەاللە و ئەلحەمدولیلا دەکەن بۆ ئەو نوێژە بە کۆمەڵەی ئەو پۆڵە پێشمەرگەیە، لەکاتێکدا ئەوان بڕوایان بە پێشمەرگە نییە و بەردەوام دەلێن پێشمەرگە هێزێکی نیشتمانی نییه، بەڵکوو میلیشیای حزبە، بەلام لێرە چەندە دڵخۆشن کە دەبینن ئەو پێشمەرگانە لەسەنگەرەکان وێنەی نوێژی بە کۆمەڵی خۆیان پۆستدەکەن و ئەوە بە نیشانەی سەرکەوتنی خۆیان و کاریگەری گوتاری خۆیان لە کوردستان حیساب دەکەن و خۆشحاڵی خۆیان دەردەبڕن بەوەی کە چۆن دەستیان گەیشتووە بە سلکی دادگاو پەروەردە و هەموو شوێنێکی هەستیار و کونج و کەلەبەرێکی ئەو وڵاتە، ئاواش سەنگەرەکانی پێشمەرگە.

دڵنیابن ئەو پێشمەرگەی دیمەنی نوێژی بە کۆمەل پۆست دەکات، دەنگ و ئنتیما و هەموو شتێکی لە ژێرەوە بۆ ئیسلامی سیاسییە و لەدەرفەتێکدا و لە کاتی گونجاوی خۆیدا و بە یەک فەتوا و فیتی لە تیف سەلەفی و عەلی باپیر و سەلاحەدین بەهائەدین و ڕابەری بزووتنەوەی ئیسلامی کودەتا دەکەن و کوردستان دەکەن بە ئەفغانستان.

من پێشمەرگە هەیه هاوڕێی سەردەمی مناڵیمە و ئێستا بە ئەقڵیەت بووەتە سەلەفی و (هەرپێشمەرگەشه) پەیوەندی لەگەڵم بچڕاندووە و گوتبووی”ئەو کەسێکی بێ دین و لادەر و گوومڕایه” و پێش دووساڵە قسەم لەگەڵی دەکرد، دەیگوت”عیلم و دینداری تەنها لە سعودیە هەیه !پێشمەرگەیەکیتر دەناسم و ناسیاومانە، ئەو ڕۆژە لە کتێبخانە بینیم، کتێبێکی ناونیشان بێ تام و ناوەڕۆک قۆڕی ئیسلامیەکی فێندەمێنتالیستی دەکڕی، کابرای ئیسلامی خاوەنی کتێبەکە، هاوڕێی مەلا کرێکارییە و ئێستا لە نەرویج بە تاوانی تیرۆر حووکمی نوساڵی بۆ بڕاوەتەوە و لە زیندانە، گوتم: کاکە بۆچی کتێبی ئەو تیرۆرستە دەخوێنیتەوە؟ گوتی کتێبەکانی زۆر خۆشن و لە کاتی دەوام و لەسەنگەکەرەکانی پێشمەرگایەتی دووسێ کتێبیتری ئەو پیاوەم خوێندووەتەوە!

ئەوەیه کارەساتەکە !

پێشمەرگەبیت و سەلەفی بیت و لە دژی داعش بجەنگیت و کتێبی ئیسلامی سیاسی و داعشیش بخوێنیتەوە!

ئینجا هەر ئەوەندە نا، بەڵکوو ئیسلامی سیاسی ئێستا گەیشتوون بە داواکاری گشتی و هەر شتێکیان بە دڵ نەبێت و لەگەڵ میزاجی داعشیانەیان نەگونجێت، دێن و هەڕەشە لە جودابیر و نووسەر و مرۆڤی ئازادی خواز و کچی تیکتۆک و هونەرمەندی کورد دەکەن و بە پاساوی تێکدانی ڕەوشتی کۆمەڵ(ئیدەلۆژیا و میزاجی حزبە ئیسلامیەکان)و دژایەتی ئایین، سکاڵایان لە دژ تۆماردەکەن و ڕووبەڕووی دادگایان دەکەنەوە بۆ نموونە: هونەرمەند(عومەر گوندی) و تا گەیشتن بە زیندانکردن(کوکو پارتی) بە نموونە.

بەوەش نەوەستان و هاتن و کۆمەلێک کادر و میدیاکار و ڕاگەیانکاری خۆیان خزاندە نێو کەناڵەکانی تر و تەنانەت بەڕێوەبەری گەوەترین و کاریگەرترین کەناڵی کوردی نائیسلامی، ئیخوانیەکی ئەقڵ فەڵەستینییە، کە پێشتووتر پەیامنێری کەناڵی(الجەزیرە)ی ئیخوانی و ئاژاوەگێڕ و عروبەچی بوو.

هەر دوای دوو مانگ لە بوون بە بەڕێوەبەری ئەو بابا ئیخوانیە لەو کەناڵە، یەکسەر لە ڕێگای پەیامنێرێکی تری ئەو کەناڵە، کە ئەویش ئیسلامی سیاسییە و پێشووتر لە کەناڵی سپێدە بوو، چاوپێکەوتنی لەگەڵ بەرپرسێکی تاڵیبان کرد لە قەتەر، ئێ جیاوازی چییه چاوپێکەوتن لەگەڵ بەغدادی و داعشێک، یاخود زەبیحوللا و تاڵیبانێک بکەیت؟

ئینجا دەیان ڕاگەیانکار و کەسی ناهۆشیار و نا ڕۆشنبیر و نەخوێنەواری ئەقڵیەت ئیسلامی و کادر و ئەندامیتری ئەو حزبه ئیسلامیانە، وەکوو گوتم خۆیان خزاندە ناو کەناڵەکانی تری نا ئیسلامی و دێن و بەرنامە بە میزاجی خۆیان دادەنێن و لەناو ئەو هەموو مەڵا بەڕێزە نائیسلامیه میانڕەوەی کورد، بە ئەنقەست و پیلان و پلان توندڕۆ مەلای ئیسلامی سیاسی داعش بیر داوەت دەکەن و لەژێرەوە کار بۆ ئەجێندای ئیسلامی سیاسی دەکەن و لە ڕێگای بەرنامەکانیان لە چەمکی یەکسانی جێندەری و ژن و پێکەوەژیان و ئاشتی کۆمەڵایەتی و لێبووردەیی و فرەیی و کرانەوەی کۆمەڵ و عەلمانیەت دەدەن.

بۆ نموونە: ماوەیەک بەر لە ئێستا، مەلایەکی پەڕلەمانتاری کۆمەڵی دادگەری عەلی باپیری(مەلا هەورامان گەچێنەیی) لە کەناڵی(…24) و لە بەرنامەی ….دیاردە میوانی کرابوو،(پێش چەند ڕۆژێک لەو بەروارە، لە کەناڵی(k..)یش میوان کرابوو، وەکو مەلاعومەری تاڵیبان دەنگی بەرزدەکردەوە و چاوەکانی سوور ببوونەوە و بە نەفەسێکی تووڕە و دەنگێکی گڕ و ناخۆش و بە ئاشکرا داوای حوکومەتێکی داعشی دەکرد و دەیگوت:ئێمە دەستوورێکی شەرعی(ئیسلامی سیاسی)مان دەوێتن و دەبێت لە کوردستان دەستی خەڵکی دز ببڕین و ژنی داوێن پیس (وەک خۆی دەڵێت) ڕەجم و بەردبارانکەین لەبەرچاوی هەموان دەبێت شەریعەتی حیزبەکەی ئێمە جێبەجێ بکرێت لە کوردستان.

ماوەتەوە بڵێم: ئەو ئیسلامگەرایانەی لەسای سەری ئەو زۆر بەڕێز خاڵەفرەیی و کاکە دیموکراسیەتی ئازیزمان لە کوردستان خاوەنی حەشاماتێک لە حیزب گەلی ئایینی و ئیسلامی سیاسین و بەو پەڕی ئازادی و زۆر ئازادانە لە گۆڕەپانەکە کار بۆ ئامانجەکانیان و ئیدۆلۆژیاکەیان دەکەن و خاوەنی دەیان کەناڵی تەلەفزیۆنی لۆکاڵی و ئاسمانی و چەندین ئێزگە و ڕادیۆ و دەرزنێک گۆڤارو ڕۆژنامەی ئیسلامی سیاسین، ئازادانە کاری خۆیان دەکەن و چالا کی دەنوێنن و کەس پێیان ناڵێت لە پشت چاوەکانتان دوو برۆو پێش لوتتان سمێڵێک هەیه.

ئەو ئیسلامگەرایانەی گەر خۆیان بێنە دەسەڵات هەرگیز بەهەمان شێوەی حیزبە عەلمانی و نەتەوەیی و دیموکراسی و چەپەکان نابن و بەو شێوە شەرمنانە هێندە بە نەرمی و ڕۆمانتیکیانە مامەڵەیان ناکەن، بەڵکوو دێن و هەموو ئەو ئازادی کارکردن و چالاکی نواندن و ئەنجامدانی کاری حیزبی و ڕێکخراوەیی و جوڵەی مەدەنی و ئازادییان لێزەوت دەکەن و بە پاساو بیانووی جۆر بەجۆر دەیان وەستێنن و دادگاییان دەکەن و هەڵیان دەوەشێننەوە و لەنێویان دەبەن.