فڕین لە نێوان ئازادیی و کاولکاریدا ڕۆمانی باڵندەیەک هەبوو، دڵی نەبوو.. نووسینی: داستان بەرزان.. خوێندنەوەی: باهۆز مستەفا

مرۆڤ کاتێک لە شوێنێکدا ئازار دەدرێت، چیتر ناتوانێت لەسەر ئەم خاکە بە ئارامی هەناسە بدات، پەنا دەباتە بەر ئەندێشە، کاتێکیش خاک خۆی دەبێتە دۆزەخێک لە ئاسن و جەنگ و دەنگی ناڕەوا، باڵندەکان بڕیار دەدەن بێدەنگ ببن.
چیرۆکەکە بە گەنجێک دەست پێدەکات لە ئاکامی دەمەقاڵێ و بەهۆی لێدان و قسە ڕەقەکانی باوکی، بە تووڕەییەکی زۆرەوە درگای حەوشەی ماڵەوە دادەخات و ڕوو لە شەقام دەکات، گەنجەکە باوەڕی وایە مرۆڤێکە له سەرخۆ نییە و بە دوای شوێنێکدا دەگەڕێت هیچ باوکێکی لێ نەبێت، چونکە باوکی ڕێگەی پێنادات بە دوای خەونەکانیدا بڕوات، سواری تەکسییەکی شڕ و کۆن دەبێت، شوفێری تەکسییەکە پیاوێکی بەتەمەنە و شێوازی ئاخاوتنی لە خەڵکی گەرمیان دەچێت، توانج لە قسەکانی دەگرێت، کاتێک گەنجەکە دەڵێت باوکم ڕێگە نادات شوێن خەونەکانم بکەوم و مافەکانم داگیر دەکات. شوفێرەکە زیاتر تووڕە دەبێت، سەیارەکە دەوەستێنێت و گەنجەکە بە جێنێو دەردەکات.
پاڵەوانی ڕۆمانەکە بە کامێرا و هەندێک کاغەز و پێنووسەوە ڕوو لە بازاڕی قەرەباڵغی باڵندەفڕۆشەکان دەکات، ئامانجی سەرەکی لەم سەردانە، گەڕان بوو بە دوای باڵندەی بێ دڵدا، باڵندەیەک کە بەپێی ئەفسانە و ئەندێشەی خەڵکی شارەکە دڵی نییە و تەنها کاتێک زیندوە کە لە ئاسماندا دەفڕێت، پاڵەوانی چیرۆکەکە ویستی بە کامێراکەی وێنەی بگرێت و وەک ئەرشیفێک بۆ مێژووی خورافیات لە شارەکەیاندا بپارێزێت شارێک کە ناوی سلێمانی بە ئەنگوستیلەکەی سلێمانەوە بەستراوەتەوە. له وێدا کۆترێکی شین لە ناو قەفەزێکی کۆن و زەنگاوییەوە بانگی گەنجەکە دەکات، گەنجەکە سەری سووڕدەستێنێت، بەڵام کۆترەکە پێی دەڵێت تەواوی باڵندەکان لە زمانی مرۆڤ دەگەن، بەڵام بڕیاریان داوە قسە نەکەن تا مرۆڤ زیاتر دەستیان بەسەردا نەگرێت، کۆترەکە داوای لێدەکات چیڕۆکەکەی بە بێ دەستکاری بپارێزێت و بینووسێتەوە.
کۆترەکە دەست دەکات بە گێڕانەوەی بەسەرهاتی خۆی و هاوسەرەکەی (زان) له پێش ڕوودانی دەنگە گەورەکە، کە ئاماژەیە بۆ هێرشی تۆپباران له کاتی جەنگدا. لە کۆتا ڕۆژەکانی کرکەوتنی کۆترەکە لەسەر هێلکەکانی، کاتێک لە چاوەڕوانی تروکانی هێلکەکان و لەدایکبوونی کۆرپەی خێزانەکەدا بوون، دەنگە گەورەکە دوا تۆپی جەنگی هەشت ساڵەی ئێران و عێراق ناوچەکەی هەژاند. ماڵەکە وێران بوو، زان و هێلکەکان لەناوچوون، ژنەکە کۆرپەکەی لەدەستدا و تووشی نەخۆشی دەرونی بوو، کۆترەکەش پەڕ و باڵی شکا و لە ناو داروبەردەکەدا کەوت.
کاتێک کۆترەکە چیڕۆکەکەی بۆ گەنجەکە تەواو دەکات، کڕیارێک (کوڕە سوورکارەکە) دێت و کۆترەکە بە چەند فلسێک دەکڕێت و بەدەستی خۆی ملی هەڵدەکێشێت و دەیکاتە ناو کیسەی ڕەشەوە. کۆترەکە بە گوێڕایەڵی کۆتایی بە ژیانی دێت، چونکە بە وتەی خۆی لە دوای دەنگە گەورەکەوە ژیانی کۆتایی پێهاتبوو، تەنها دەیوست لە ڕێگەی گێڕانەوەی ئەم چیرۆکەوە خۆی لە لەبیرچوونەوە ڕزگار بکات.

کۆمەڵگەی ئەدەبی و ڕۆشنبیریی کوردی لەگەڵ بەرهەمهێنانی هەموو دەقێکی نوێدا بەردەوام لە گەڕانێکی بێوچاندایە بۆ دۆزینەوەی ئەو فۆڕم و زمانەی بتوانێت بارستەی دژوار و قورسی ئازارە مێژوویییەکان، جەنگە یەکلانەبووەکان، فەنتازیای مرۆڤی ڕاگوێزراوی کوردی هەڵبگرێت. ڕۆمانی (باڵندەیەک هەبوو، دڵی نەبوو)ی داستان بەرزان نموونەیەکی بەرچاو و بەرجەستەی ئەم هەوڵە نوێخوازییەی ئەدەبی هاوچەرخی کوردییە. ئه‌م ڕۆمانە گەشتێکە لە نێوان سنوورە نادیارەکانی ئەقڵانییەت و خورافات، ئاسمانی بەرز و زەوی داڕماو، کارەساتی جەنگ و شاعیرییەتی عەشق لە هەمووشی گرنگتر پچڕانی سنووری نێوان ڕاستی و خەیاڵ.

جۆری ڕۆمان
لە ڕووی پۆلێنکاریی ئەدەبییەوە، ڕۆمانی باڵندەیەک هەبوو دڵی نەبوو دەکەوێتە چوارچێوەی ڕیالیزمی سحری ڕەهەندەکانی ڕۆمانی مێژوویی و دەروونی ئاوێتە کراوە
ڕیالیزمی جادوویی، یان سحری، دەقەکە ڕووداوە نائاسایی و جادوویییەکان وەک ئاخاوتنی کۆترێک بە زمانی مرۆڤ، ئەفسانەی باڵندەی بێ دڵ، ئاوێتەبوونی مرۆڤ و سروشت وەک ڕووداوی تەواو سروشتی و ئاسایی لە ناو کەشوهەوای ژیانی ڕۆژانەدا بەکاردێنێت. کارەکتەری سەرەکی بێ هیچ دودڵییەک، یان سەرسوڕمانێک دەچێتە ناو دیالۆگ لەگەڵ کۆترە شینەکەدا، ئەمەش دروست بنەمای ڕیالیزمی جادوویی سنووری واقیع و خەیاڵە.
پاشخانی مێژوویی، ڕووداوەکان لە سەروبەندی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بەرپادەبن، لە ناو ترسی شەڕی هەشت ساڵەی ئێران-عێراق، دەسەڵاتی سەرکوتکەری بەعس، دادگاییکردن و لەسێدارەدانی منداڵان، بۆمبارانی بەردەوامی شارەکان.
ڕەهەندی دەروونی، ڕۆمانەکە قووڵ دەبێتەوە لە ناو درامای خێزانی، تەنگژەی سەختی کەسیەتی کارەکتەرەکان لەگەڵ باوکدا، ئەو شێتبوونە شاعیرییەی بەرۆکی مرۆڤەکان دەگرێت کاتێک لە ژێر گوشار و زەبری دەروونی کارەساتەکاندا ئیفلیج دەبن.

تەکنیکی ئەم ڕۆمانە
ڕۆماننووس لەم ڕۆمانەدا کۆمەڵێک تەکنیکی ئاڵۆز و هاوچەرخی گێڕانەوەی بەکار هێناوە، دیارترینیان:
تەکنیکی چوارچێوەی دەقەکە لە ڕێگەی داڕشتنی چیرۆک لە ناو چیرۆکدا دروست دەبێت. دەستپێکی ڕۆمانەکە چیرۆکێکی فۆتۆگرافەرێکە، کە لە زەبر و دەسەڵاتی باوکی هەڵهاتووە و دەچێتە بازاڕی باڵندەفۆڕشان، لەوێ کۆترێک دەبینێت و ئاخاوتنی لەگەڵدا دەکات، دواتر گێڕانەوەکانی ئەم کۆترە دەبنە چوارچێوە سەرەکییەکەی ناوەوە بۆ بازدان بەرەو گێڕانەوەی ژیانی کچێک بە ناوی (نیگا) هاوسەرەکەی، لە کاتی جەنگدا هەوڵی دروستکردنی هێلانەیەک بۆ خێزانەکەیان دەدەن.
فرەدەنگی و ڕوانگەی نووسەر، دەنگەکانی ناو ڕووداوەکە لە جووڵەی بەردەوامدان. هەندێک جار نووسەر پێمان دەڵێت: کە ئەمە دەنگی کۆترەکەیە، بەڵام لە وەرچەرخانێکدا، دەنگی گێڕەرەوە دەگۆڕێت و نووسەرەکە خۆی یان گێڕەرەوەی ناوەکی سنووری خەیاڵ دەپچڕێت و دەڵێت: من لێرە بە دوا چیتر گێڕەرەوەی ڕۆمانێک نیم… ئەم بڕینەی سنووری خەیاڵ نیشانەی تێکەڵکردنی ئەنقەستی شوێنی نووسەر، گێڕەرەوە و خوێنەرە لە ئەزموونی ئازاردا.
هێما و میتافۆڕە سەرەکییەکان
باڵندەی بێ دڵ: هێمایە بۆ مرۆڤی ژێر دەسەڵاتی زۆردار، کە تەنیا کاتێک هەست بە بوونی ڕاستەقینەی خۆی دەکات، کە لە ئاسمانی ئازادییاندا بفڕێت، تەنانەت ئەگەر بێ دڵ یان بێ جەستەش بێت.
تاکسی کۆنەکەی سەردەمی مەلیک فەیسەڵ: هێمایەکە بۆ داڕمانی ژێرخانی کۆمەڵایەتی، سیاسی و مێژوویی شارێک لە ڕابردوودا چەقیوە.
هەواگۆڕکێی چێشتخانەکە (ساحیبە): هێمای ڕێگرییەکانی ناوماڵ و گوشارە جەستەیی و ڕۆژانەیییەکانە لە بەرانبەر خەونی جوانکاریی و دروستکردنی هێلانەیەکی ئارام.

یاری بە کات کات لە ڕۆمانەکەدا یەک هێڵی ڕاست نییە، بەڵکو لە دەوری دەڤەرێکی سەرەکی دەخولێتەوە، کە نووسەر ناوی ناوە پاش دەنگە گەورەکە و پێش دەنگە گەورەکە. ئەم دەنگە گەورەیە تەقینەوەی بۆمب یان تۆپباران) دەبێتە خاڵی دابەشبوونی مێژوویی ناو دەقەکە.

هەڵوەشاندنەوەی سنووری واقیع و ئەفسانە. شاری سلێمانی لەم دەقەدا شارێکە لە نێوان ئەفسانە و واقیعدا گیرساوەتەوە. گێڕەرەوە بە کامێراکەیەوە دەگەڕێت تا وێنەی خەیاڵ و ئەفسانەکانی شار بگرێت، بەڵام بەم کارەی تێدەگات جیاکردنەوەی ئەفسانە لە واقیعی ئەم شارە مەحاڵە، شتێک خەڵک وەک ئەفسانە یان خورافە تەماشای دەکەن لەوانە ئاخاوتنی باڵندە یان ئەفسانەی باڵندەی بێ دڵ، لە بنەڕەتدا تەنیا و کەرستەیەکی دەروونییە بۆ هەڵهاتنی ڕووح لە ژێری گوشارە جەنگ.

مۆتیڤی باوک. ڕۆمانەکە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ دەستدەبات بۆ شیکردنەوەی سەرکوتکاریی سیستمە دەسەڵاتدارەکان لە زۆربەی ئاستەکاندا، لە ئاستی خێزانیدا باوکی گێڕەرەوە نیشاندەر و داپڵۆساندنی خەونەکانی کوڕەکەیەتی، لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا پیاوانی گەڕەک و شۆفێرەکان کولتوورێکی ڕەق و کۆنەپەرستانە دەکەن، لە ئاستی سیاسیدا سەرۆکە لێوبەخەندەکەی وڵات ئامادەییی هەیە، ئەو سەرۆکەی منداڵان دەباتە بەر پەتەکانی لەسێدارەدان و خەڵک ناچار دەکات ئامێرەکانی تەلەڤزیۆنیان بشکێنن تا ڕاستییەکان نەبینن.
عەشق وەک تابلۆیەک لە نێوان بارووت و وێرانکاریدا. لە نێوەندی ئەو هەموو تەپۆڵکەی وێرانکاری و بۆمبارانەدا، چیرۆکی خۆشەویستیی پیاوەکە و (نیگا)ی ژنی دووگیان وەک تابلۆیەکی پڕ لە هیوا و ڕۆشنایی دەگەشێتەوە. ڕۆماننووس لە ڕێگەی ئەم پەیوەندییەوە نیشانی دەدات چۆن مرۆڤەکان لە ناو جەنگە تووندەکان هەوڵ دەدەن مێژووی لەدایکبوونی ڕاستەقینەی خۆیان بنووسنەوە، ئەوان مێژووی سەرهەڵدانی عەشقەکەیان دەکەنە بەرواری لەدایکبوونی نوێیان، بەڵام ئەم عەشقە ناسکەش ناتوانێت لە کارەساتی دەنگە گەورەکە دەربازی بێت و تووشی چارەنووسێکی تاڵ و کۆتایی‌نەهاتوو دەبێتەوە.
دەقی (باڵندەیەک هەبوو، دڵی نەبوو) دەقێکی جوانی ئەدەبییە بۆ بەدیارخستن و هەڵکۆڵینی بێدەنگی و ئازارەکانی مرۆڤ لە ڕێگەی گێڕانەوە و دەنگی مەخلووقاتێکی مات و بێدەنگ کە باڵندەیە. لەم دەقە توانیویەتی بە زمانێکی ڕەوان و سادە، بەڵام دەوڵەمەند بە وێنەی شاعیری و فەلسەفی، خوێنەر ڕاپێچی جیهانێک بکات، تێیدا سنووری نێوان مرۆڤ، باڵندە، مێژووی ڕاستەقینە و ئەفسانەی خەیاڵی بە تەواوی کاڵ دەبێتەوە.
ئامانجی باڵای ڕۆمانەکە خستنەڕووی پرسیارێکی جەوهەری و فەلسەفییە لەسەر چەمکی فڕین و هۆشمەندی، ئایا لە جیهانێکدا کە سەرتاپای بە دڵڕەقی و ستەمکاری تەندراوە، هۆشمەندبوون و هۆشیاری جۆرێکە لە تاوان یان شێتگیڕیی و شێتبوون تەنیا دەروازەی ڕزگاربوونی ڕووحی مرۆڤە لە سەردەمی کاولکاریدا؟ ڕۆمانەکە وەڵامێکی زەقمان ناداتێ، بەڵکو خوێنەر لە ناو ئاسۆیەکی کراوە دەهێلێتەوە.

سەرچاوە: داستان بەرزان، ٢٠٢١، باڵندەیەک هەبوو، دڵی نەبوو. چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ




چوونە دەرەوەی هێزەکانی ئامریکا لە ئێراق و فۆبیای گەڕانەوەی داعش!.. سامان کەریم

بڕیارە بەیانی ٣٠ی سێبتەمبەر ئێراق کۆتایی بە بوونی هێزی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی بهێنێت لە وڵاتەکەدا. کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە ئێراقدا بە کوردستانیشەوە، شایی و شینی پێکهێناوە، لە ئێراقی کوردی شینە( سەرەڕای ڕاگەیاندنی دوو ڕۆژ پشوو) و لە ئێراقی عەرەبی شاییەو سێ رۆژ پشوو ڕاگەیەنراوە. کشانەوەی ئامریکا بە ڕێکەوتنی پێشتر بووە نەک کوتبڕ، بەڵام هێزەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی بەگشتی وتەنانەت لە کوردستانی ئێران و ئەوانی دیکەش شڵەژاون، بەتایبەت سەرکردایەتی پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێراق لەوەش زیاتر دەستیان کردووە بە جموجوڵو پەرچەکردارێک کە لە ڕوانگەی خۆیانەوە ڕێگری بکەن لەم هەنگاوەی ئامریکا، یان لایەنی کەم چەکی پێشکەوتوو و سیستمی بەرگریان بۆ بەجێبهێڵن. بەڵام ئامریکا نە دۆستی هەیە و نەشەرم نە هاوپەیمانی هەیە نە دوژمن، هەمیشە مامەڵەی سەرمایەدارانە دەکەن، سەرۆکی پارتی زۆر باش ئەمە دەزانێت و لەم بارەوە ئەزموونی زۆرە. جیاوازی ئەمجارە ئەوەیە کە ئامریکا ئیتر جارێکی دیکە بە جبەخانەی گەورەی سەربازی و هێزەکانی مارێنزەوە ناگەڕێتەوە بۆ ئێراق. بێگومان بەم پێیە پارتی دیموکرات و سەرۆکەکەی سەرمایەو هێزێکی گەورەیان لەدەستداوە و مافی خۆیانە هوشیاری بدەن و بترسن.
لەم چوارچێوەیەدا مەسعود بارزانی لە چاوپێکەوتنی لەگەڵ کەنالی الشرقیة نیوز دا ٢٧ی ئەیلول بڵاوبۆتەوە بە ئاشکرا دەڵی: “هیچ گەرەنتییەک نیە بۆ ڕێگرتن لە گەڕانەوەی داعش.” وە لەوەش زیاتر دەڵێ”ترسی گەڕانەوەی داعش”هەیە، لە هەمانکاتدا دەنگ گۆی ئەوە بڵاوبۆتەوە کە زیاتر لە سەد ئەندامی داعشی لە زیندانیەکانی بادینان ڕایانکردووە!!. گریمان کاک مەسعود و مەسرورو نێچیرقان ئاگادار نین وساڵی ٢٠١٤ش کە داعش هات و شەنگاڵیان ڕادەستکردن ئاگادار نەبوون کە داعش هێرش دەکات و یەزیدیەکان ئەنفال دەکرێن. مەسعود بارزانی لە هەموو کەس باشتر دەزانێت کە داعش دروستکراوی ئەمریکاو دۆستەکانیەتی لە ناوچەکەدا، کەواتە پارتی ترسی چی هەیە لە داعش؟ یان بۆ ئەوەندە دەترسێ؟!. پارتی دەزانێت ئەگەر داعش هێرش بکات، ئەوە سیاسەتی ئەمریکاو وڵاتانی ناوچەکەیەو ناونراوە داعش، ئەگەرنا ترس پێویست نیە لە هێرشکردنی 1500 یان ئەوپەڕی دەهەزار داعشی بۆسەر کوردستان یان بۆ سەر ئێراق- زۆرترین ژمارەی داعشیەکان لە ڕاپۆرتە ئەمریکیەکان باسدەکرێت لە هێرشی ساڵی ٢٠١٤ بۆسەر موسڵ و شنگال 800-1500 چەکداربوون- لە بارێکدا کە ٣٦ساڵە هێزەکانی پارتی و حکومەتی هەرێمی پارتی دەسەڵاتدارن وموچەی سەدان هەزار سەرباز و پۆلیس و ئاسایش و دژە تیرۆر دەدەن!!! ئەمە بەجیا لەو هەموو ‌ هێزو حەشدی شەعبیەی ئێراق!!. ئەگەر ترسێک هەیە لە لایەن پارتی و مەسعود بارزانی و مەسرورەوە(مەسرور بارزانی بە ئەمریکا دەڵێت شەرمەزارییە!!) ئەوە ترسە لە نەمانی پەناگیری ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی، ترسە لە پێگەی خۆی لە کوردستان و ئێراق و ناوچەکەدا، لەمبارەوە مافی خۆیانە بترسن و داوای مانەوەی هێزەکان و چەک لە ئەمریکا بکەن ، بەڵام مافی ئەوەیان نیە بە داعش خەڵی کوردستان بترسێنن، ئەی پێشمەرگەکان و زێرەبانی لە کوێن؟! ئەی پۆلیس و ئاسایش دژە تیرۆرتان چکارەن؟!ئەی دەوڵەتی سەربەخۆو ڕیفراندۆم و ئابوری سەربەخۆ چیان لێهات؟!ئەو هەموو پاشەکەوتی موچەو گومرگی برایم خەلیل و باجەکانی دیکە چیان بەسەرهات؟! ئەو هەموو سەروەت و سامانەی کوردستان کە بۆ ئەم هێزانە سەرف کراوان بۆچی بووە؟ مەگەر تەنها بۆ تۆقاندن و ترساندنی خەڵکی کوردستان بوو؟!!بەکورتی ترسی پارتی و سەرۆکەکەی لە بچووکبونەوەی قەبارەو سەرمایەی ‌هێزەکەیانە. قۆناغیک کۆتایی هات کە ٢٣ ساڵی خایاند، قوناغیکی تازە دەستی پێکردوە کە سیماکانی دیارە بەڵام جێگیر نەبووە.
زۆر ڕۆشن لە ڕاگەیاندنی ئەو سەرکردانەی پارتیدا ئەوەیە، کە بۆ چەندین جار دوبارە بۆتەوە: ، ئەهڵی پاراستنی خەڵکی کوردستان کاری ئەوان نیە، ئەوان تەنها پارێزەری سەرمایەو کۆمپانیاکانی ناوچەی خۆیانن. کرێکاران و برسیەکانی کوردستان بۆ بەرگری کردن لە خۆیان تەنها هێزی خۆیان هەیە کە پێویستە یەکگرتوو وڕیکخراو بن.

سامان کەریم
٢٩ سیبتمبەر ٢٠٢٦




عەشق ڕاوکەیە.. شیعر عەباس ئیسماعیل حەمەد

ئەمن لەوێم
قوتکەکانم لەبیرە
ئێستاش هەر لەوێم
قەت نەبوو سەردانی گڵکۆی پیرۆزم کەی
لە خۆتم بگرە توند توند
رێی کانیێم لێ ناکەوی ئەمن
لەوێم و دەچۆڕێمەوە
ئەمن گۆلمە ئاوێکی نێو پەنجەکانتم
سەر دانەوێنەوە و قومی لێدە
ئەمن بە حەزرەتی ناخم
ناخی زەوی
هەناسەی خانمێکی کەوی
لە خۆتم بگرە توند توند
رێی کانیێم لێ ناکەوی ئەمن
بە گولمێک ماچ . . . بڕم ناشکێ ئەمن
فەریکەگیزەکانم لە بیرە
ئەمن لە ئامێزێتدا دەچەمێمەوە

عەباس ئیسماعیل حەمەد
2026-09-29




نەوەی ونبوو: ئەوانن یان ئێمە؟.. ئەمین زەواوی.. لە عەرەبیەوە: یاسین لەتیف

‏
‏

‏”نەوەی ونبوو”، ئایا ئەمە بەڕاستی ونبوونە، یان شێوازێکی ژیانی نوێیە کە ئەم نەوە تازەیە تێیدا دەژین؛ نەوەی شاشە، دراوی دیجیتاڵی و ژیریی دەستکرد؟ وا دیارە تێگەیشتنی وشەی “ونبوون” لە خەیاڵماندا بە مانایەکی نەرێنی دێت، وەک ئەوەی ونبوون حاڵەتێکی نوێ و قبوڵنەکراو بێت و مێژوویی نەبێت، لە کاتێکدا هەموو نەوەیەک “ونبوونی مێژوویی” خۆی ژیاوە؛ چ بە کۆمەڵ و چ بە تاک، بەپێی ئەوەی لەو قۆناغەدا لە ئاستی ماددی، تەکنەلۆژی، کولتووری، ئایینی، فەلسەفی و جوانیناسیدا بەردەست بووە. بەگشتی چەمکی ونبوون لەلایەن ئەو نەوەیەوە دەردەبڕدرێت کە لە گۆڕەپانەکە دەکشێتەوە، یان خۆی بۆ وازهێنان ئامادە دەکات، بەرامبەر بە نەوەیەک کە بە بەها وخەون و کابووس و زمانێکی نوێوە لە فەزاکەدا جێگەی خۆی دەکاتەوە. نەوەی “هیپی” و لەگەڵیدا فەلسەفەی بوونگەرایی، لە چاوی ئەو نەوەیەی کە لە فەزای گشتی وسەرکردایەتی دەکشایەوە ، جێی دەربڕینی ونبوون بوو. نەوەی شۆڕشی ئایاری ١٩٦٨ لە فەڕەنسا نەوەیەکی تر بوو، بە بەهای شۆڕشگێڕانەوە هات، سەبارەت بە ژن وخێزان و هاوسەرگیری وجەستە و ئەوی دی و ئازادی.
لە چاوی نەوەی پارێزگاردا، کە مۆڵەتی کۆتاییهاتنی سیاسی و کۆمەڵایەتی و فەلسەفی خۆی ڕاگەیاندبوو، ئەوانەش نەوەیەکی ونبوو بوون.کاتێک لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە سەیری ونبوون دەکەین، دەگەینە ئەو ڕاستییەی کە ونبوون دەربڕینی پچڕانێکی ئەپیستمۆلۆژییە لەگەڵ کۆمەڵێک بیرۆکە و پراکتیکدا کە مێژوو بە هەموو توندوتیژییەکەوە تێیپەڕاندوون. فکری “ونبوون” دەربڕینی ڕەفتاری کۆمەڵایەتییە بۆ داڕشتنەوەی چەمکی ئازادیی تاکەکەسی و گشتی، لە دەرەوەی ئەو ڕێڕەوانەی کە پێشتر کێشراون.
لە جیهانی ئەمڕۆماندا، لەوانەش وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا، ئایا ئێمە بەڕاستی ڕووبەڕووی نەوەیەکی ونبوو بووینەتەوە، وەک ئەوەی ڕۆژانە لە وتاری واعیزان، پەروەردکاران و سیاسەتمەداران دەیبیستین؟ یان ئێمە لەبەردەم نەوەیەکداین کە بەدوای ڕێڕەوێکی تردا دەگەڕێت جگە لە ڕێڕەوی باوک و باپیران، کە ئەمەش مافی مێژوویی ئەوانە؟ ئایا بەکارهێنانی دەستەواژەی “نەوەی ونبوو” گەڕان نییە بۆ مانەوەی هەژموونی نەوەیەک کە دەکشێتەوە بەسەر نەوەیەکی تردا کە بەرەو پێش دەچێت؟ ئایا ئەمە دەربڕینی ترس نییە لەدەستچوونی دەسەڵاتی باوکسالاری بە مانای ڕەمزی و سیاسی و کولتوورییەکەی؟ ئایا ژیان بە مانایەکی بنەڕەتی خۆی گەشتێکی بێ وێنە و نادیار نییە؟ ئایا ئەم گەشتە نوێبووەوە نییە کە تەنها حاڵەتێکە لە ونبوونی مرۆیی بەردەوام؟ئەوەی وەک ونبوون دەردەکەوێت، بە ئەندامی پەیوەستە بە فەلسەفەی گەشتکردنەوە؛ ئەو وزەیەی عەقڵی نوێیە بۆ بەدیهێنانی ئازادیی تاکەکەسی و گشتی، لە بەرامبەر ڕابردوویەک کە گوشاری خستووە، ئێستایەک کە شێواوە، و داهاتوویەک کە نادیارە. فکری “نەوەی ونبوو” دەربڕینی نامۆبوونی باپیران و باوکە لە ڕێڕەوی جیهانی ئاڵۆزی نەوەکانیان، بەهۆی خێرایی گۆڕانی بارودۆخەکان و ئەو ئامرازانەی کە جیهانی پێ دەژین و پێی شرۆڤە دەکەن. نەوەیەک کە لە گۆڕەپانەکە دەکشێتەوە، لە کاتێکدا لە زمانی نەوەی نوێ دەترسێت، نەوەی نوێ بەردەوامە لە گەشتە ناچارییەکەی خۆی، و ئەوەش حەتمییەتی مێژووە کە بەزەیی بە کەسدا نایەت.لە چاوی نەوەی کۆنەوە، وادەردەکەوێت کە سەرچاوەی ونبوونی ئەم نەوەیە ئەم تەکنەلۆژیا ورد و دڕندەیە، لەوانەش ژیریی دەستکرد ، یوتوب ، ئەنستگرام ، تیک توک. بەڵام ئەم “نەوەیە” باوەڕی وایە ناتوانێت بچێتە ناو سەردەمەکەی خۆیەوە جگە بەم ونبوونە ئەرێنییە، واتە ڕۆحی گەشتکردن لەگەڵ تەکنەلۆژیادا.نەوەی کۆن بە “نەوەی ونبوو” ناوی دەبەن کاتێک باسی ئایین دەکەن بە ڕاشکاوی و ئازادی، چونکە ئەوەی نەوەی کۆن لە چەند ساڵێک گەڕان بۆی دەگەیشت، ئەم نەوەیە بە کرتەیەک لەسەر کیبۆردی کۆمپیوتەر یان شاشەی مۆبایلەکەی دەستی دەکەوێت. ئیتر پێویستیان بە کەس نییە تەفسیری دەقە پیرۆزەکانیان بۆ بکات، چونکە هەموو جۆرە تەفسیرێک بەردەستە.
لە کۆتاییدا، دەپرسم کێ ونبووە لەم گەشتەی ژیاندا؟ وادەردەکەوێت کە “نەوەی ونبوو” نەوە نوێیەکە نییە، بەڵکو نەوە کۆنەکەیە، کە ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر لە گۆڕانکارییەکانی کۆمەڵگا، لە تەکنەلۆژیا، لە هونەرە نوێیەکان، لە تەلارسازی نوێ و لە هەموو جوانییە نوێیەکانی سەردەم نامۆ و ون دەبێت.

‏ئەمین زەواوی
‏—————————————–
‏”اندبندنت عربية” – 3 أيلول 2026




«مەیلەنگێنە»؛ لە نێوان هونەر و ڕەخنەدا.. نووسینی: هێمن عەلی

گۆرانیی «مەیلەنگێنە» بە دەنگی سەنا بەرزنجی و باوکی، ژیار بەرزنجی، بووەتە بابەتی مشتومڕێک لەسەر ئازادیی هونەر و هەستیارییە کۆمەڵایەتییەکان. بەپێی تۆڕی میدیایی خەڵک، ڕێکخراوی «دیدار» سکاڵای لەسەریان تۆمار کردووە، و بەمەش مشتومڕەکە ڕەهەندێکی یاساییشی وەرگرتووە. بەڵام تۆمارکردنی سکاڵا بە مانای سەلماندنی تاوان نییە؛ بۆیە نابێت پێش بڕیاری دادگا، سەنا و باوکی بە تاوانبار بناسرێن.
لە مێژووی گۆرانیی کوردیدا، پێکەوە گۆرانیگوتنی باوک و کچ شتێکی نوێ نییە. ناسر ڕەزازی و کچەکەی، دڵنیا، پێشتر پێکەوە ئاهەنگ و کۆنسێرتیان ساز کردووە. هۆمەر دزەیی و کچەکەشی، لارا، گۆرانیی «کوردستان»یان بە هاوبەشی پێشکەش کردووە. کەواتە، خودی هاوبەشیی باوک و کچ نابێت ببێتە بنەمای گومان و تۆمەت.
بەشێکی سەرەکیی ڕەخنەکان لە «مەیلەنگێنە» لەسەر وشە و دەستەواژەکانی گۆرانییەکەن. ڕەخنەگران پێیان وایە ئەو کۆپلانەی وەسفی جەستە دەکەن، ناگونجێت باوک و کچ پێکەوە بیانڵێنەوە. بەڵام گۆرانیبێژ، وەک ئەکتەر، هەمیشە دەربڕی هەستی کەسیی خۆی نییە. بۆیە دەکرێت ڕەخنە لە هەڵبژاردنی گۆرانییەکە بگیرێت، بەبێ ئەوەی گومانی بێ‌بەڵگە بخرێتە سەر پەیوەندیی باوک و کچەکە.
هەموو کەسێک مافی ڕەخنەگرتنی هەیە، بەڵام ناڕەزایی لە بەرهەمێکی هونەری نابێت ببێتە بیانوو بۆ وانەی ئەخلاق‌دان بە سەنا و باوکی یان سووکایەتیپێکردنیان. ئەوەی بە ناوی ڕەوشتەوە ڕەخنە دەگرێت، پێویستە خۆیشی ڕێز و دادپەروەری بپارێزێت.
بەرهەمی سەنا و باوکی دەبێت بە پێوەری هونەری هەڵبسەنگێنرێت، نەک پەیوەندیی خێزانییان بکرێتە بابەتی گاڵتە و گومان. دەکرێت ناوەڕۆک یان شێوازی پێشکەشکردنەکەمان بە دڵ نەبێت و هاوکات دژی سووکایەتی و تۆمەتبارکردنیان بوەستینەوە. ڕەخنە دەبێت ڕێگە بۆ گفتوگۆ بکاتەوە، نەک هونەرمەند بێدەنگ بکات.

سەرچاوەکان
١. تۆڕی میدیایی خەڵک. (٢٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٦). «سکاڵا لە دژی سانا بەرزنجی و باوکی تۆمارکرا». https://xelk.org/2026/09/26/51282/
٢. سپی میدیا. (١٦ی ئەیلوولی ٢٠٢٦). «ناسری ڕەزازی نوێترین بەرهەمی بە ناوی (نامەکانت) بڵاوکردەوە». https://www.speemedia.com/dreja.aspx?=hewal&Jor=25&jmare=156776
٣. گۆتینگە. (بێ بەروار). «کوردستان» — هۆمەر دزەیی و لارا دزەیی. دەقی گۆرانی. https://gotingeh.com/berhem/homer-dizeyi-lara-dizeyi-kurdistan




دوو هۆنراوە بۆ منداڵان.. فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی

گوندەکەم
فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی
ئای چەند جوانە گوندەکەم؟!
دیمەنی باخ و شاخی
کەشوهەوای بەهاری‌
بەرهەمی ڕەزو باخی ..

باڵندە ی سەر درەخت و
گیانداریی ماڵی و کێوی
ماسی و سۆنە و مراوی
سامانی زەویی و ئاوی..

گوندم پڕ فەڕو جوانی
جێگای وەرزش و یاری
تینوو بوم ،دەیخۆمەوە
ئاوی کانیی سازگاری .

زەوی گوندم پڕبەرهەم
لەسەوزەو لە میوەی جوان
بەرهەمی بەخشیوە بە
خەڵکی گوندوهەم میوان..

گوندەکەم ئاوەدانە
ماڵی ئاشتی و خەندەیە
خاوەن خەڵکی دڵسۆزو
هەمیشە بەخشندەیە .
————————————-

وەرزشی جەستە

جەستەم بەجوڵەو وەرزش
ڕاهێناوە بەیانیان
تا بەهێزبم ، بەیاری و
ڕاکردنی گۆڕەپان

ڕۆژانە وەرزش دەکەم
زووش دەخەوم شەوانە
هەمیشە گورجوگۆڵم
دڵخۆشم بەم ژیانە.

دەچمەناو باخ و گوڵزار
هەڵدەمژم بەرامەی گوڵ
چاوانم پێی گەشدەبن
ئارامیی دەدات بەدڵ

لەناو دەشت و سەوزایی و
هەوای سروشتێکی پاک
دەبینە دۆست و هاوڕێی
نیشتمان وژینگە و خاک

دەی زو وەرن بۆ وەرزش
با لەسستی بەدوربین
وەرزش بکەین ڕۆژانە
بۆئەوەی تەندروستبین..




شوێن پێکان به بێ من.. شیعری نەوزاد بەندی

ڕۆژانێک دێن و من لەوێ نیم
ئەو قۆناغەیشمان تێپەڕاند، ئازیز..
لەو تەنیاییەدا کێ ئەزانێ،
گەڵا غەریبیی دار ئەکا
یان دار غەریبیی گەڵا ..؟
لەو شارەدا ..بەرەبەرە
ئەبین بە تارمایی ..
کەس نازانێ ئێمە له تەمەن ئەڕۆین
یان تەمەن لە ئێمە ئەڕوا ..
هەرچۆنێ بێ ، یەکێکی تر بدۆزنەوە ..
لە منیش نەچێ ، قەیناکا ..
یان تۆ بڵێ، ئێمە لە یەکچوونمان کوا ؟؟
دوای چوار پێنج ساڵ کەسێ ئەڵێ،
جاران ئێرە پڕ بوو لە بەندەی خوا ..

شەوێک ئامێرەکان غەریبیم ئەکەن،
ژووری ئێشکگرتن،
زەنگێکم بۆ ئەکا ..
وەڵامی نادەمەوە ..
ئەترسم دڵی پڕ بێ و ..
فرمێسک شارەکە ببا ..
لەو ڕێڕەوانەی کە وامئەزانی
قەت تەواو نابن ..
سەدریەکی سپی،
وەک له سێدارە درابێ،
بە شڵەژاویی تەماشام ئەکا ..
ئەو کارگوزارانەی
هەموو ڕۆژێ ئەمبینین،
ئێستا کێ سڵاویان لێ بکا ؟
وامئەزانی ئەو گۆڕەپانە،
هەتا هەتایە بێ فەرشی سوور
پێشوازیم ئەکا ..
لەبەردەم چاخانەیەکی سەفەریدا،
یەخەی خۆم ئەگرم،
پێی ئەڵێم ئەرێ کوا ؟
تۆ چل ساڵە،
بە دوای قاچاخچییەکا وێڵیت،
بە تولەڕێیەکا
بتگەڕێنێتەوە بۆ زانکۆ ..
ئەوا فەرمانگەیشت لە دەست دا ..
لە مەوقیفی پاسێکا،
یەخەی خۆم ئەگرم،
پێی ئەڵێم کابرا !
تۆ بەرنامەسازیت کردبوو
بۆ گەڕانەوەی مناڵیی،
ئەمڕۆ کۆڕی
هاوڕێ پیرەکانیشت لە دەست دا ..
ئاوڕدانەوە گرانترە یان ڕاکردن ؟
کەوتن بە زیندوێتیی باشترە یان مردن ؟
ئەو هەموو پێنوس و عەتر و کراسەت بۆچی بوو ؟
ئەو هەموو خەونەت لە چ چاوێ کڕیبوو ؟
ئەو ڕۆژەیە کە ئیتر پەلەپەل کردن تەواو ..
ئەو ڕۆژەیە کە ئیتر کاتژمێر تەواو ..
ئیمزا تەواو ..
عەتر و قۆڵۆنیا، تەواو ..
لە خاڵی ئەلفەوە بەرەو خاڵی با، تەواو ..
ئەو هەموو شیعرەت بۆ کێ نوسی بوو ؟
لاپەڕەکان ئازاد کە، با بفڕن .. بڕۆن ..
واز لە ووشە بێنە، کەوڵەکۆن ..!
دانیشە بە دیار دیژلەمە و
فرۆشگا دەسگێڕەکانی ناو کۆڵان ..
هەر تۆ نیت، ئازیز ..
ئەو دنیا فێڵبازە
هەمووانی هەڵخەڵەتان ..




بەهای وێنەی شیعر لە چیدایە؟.. سۆران محەمەد

دەروازە
سەرەتا پێم خۆشە جارێکی تر ڕاشکاوانە بگەڕێینەوە سەر شیعرو قسە لە پێکهاتەیەکی سەرەکی ئەو هونەرە باڵایە بکەین، کە لەو باوەڕەدام تا زیاتر بە شێوەیەکی تیۆریی و پراکتیکی بەپێچ و پەناکانی شیعردا ڕۆبچین، ئەوا زیاتر بەرچاوڕوونی بۆ نەوەی نوێی شاعیران دروست دەبێت، چونکە هەست دەکەم بەشێکی باشیان دوورن لەو شارەزاییە پێویستەی کە دەبێت هەیانبێت لەو ڕووە جۆراوجۆرانەوە، پێش ئەوەی دەست بکەن بە نووسین و بڵاوکردنەوەی شیعرەکانیان، یەکێکیش لە هۆکارەکان ئەوەیە نەك خۆیان بەدواداچوون و پرسیار ناکەن، بەڵکو ئەو کەسانەی خۆیان بە سەرپەرشتیاری سەکۆ ئەدەبییەکان دادەنێن و لە هەمان کاتدا شیعریش دەنووسن چ جار نزیکی ئەم بابەتە گرنگانە نەکەوتوون، ئیدی نازانم هۆکارەکان چین؟
لەم دەرفەتەدا لە ژێر ڕۆشنایی دەقی (بەسەر شەپۆلی خەیاڵەوە) کەمێك تاوتوێی لایەنی هونەریی و پێکهاتەو وێنە شیعرییەکان دەکەین، بەحوکمی ئەوەی وێنە ڕەگەزێکی گرنگی شیعرە، بەڵام ئەمەش ئەوە ناگەیەنێت ئەگەر هەر جارێك وێنەمان بە وشە دروست کرد، ئەوا شیعر لە دایک دەبێت، چونکە هەموو وێنەسازیەك بە وشە شیعر نییە. شاعیری سەرکەوتوو ئەوەیە کە بیرۆکە بکاتە وێنەی گونجاو بۆ بەرهەمهێنانی دەقێکی دەوڵەمەند کە لە شێوازی بەکارهێنانی ئاخاوتنی ڕۆژانە دووربکەوێتەوە.
لەهەمان کاتیشدا دەکرێت دەقێک پڕ بێت لە مانگ و شەپۆل و ئاو و سێبەر و ئاسمان و خەیاڵ، بەڵام ئەگەر ئەمانە لە ژێر ئایدیایەکی یەکگرتوودا پێکەوە نەبەسترێنەوە، لە پێناوی خزمەتکردن و پەرەپێدانی لایەنەکانی هەست و بیرۆکەو ڕیتم و ڕێکخستنی پەیوەندی نێوان بەشەکانی شیعردا، ئەوا دەق وەزیفەی بەشیعربوون ناگەیەنێت و نیوەناچڵ دەمێنێتەوە، دەکرێت لە باشترین دۆخدا ئەگەری هەبوونی کۆمەڵێک وێنەی جوان لە ئارادا بن، بەڵام ئەمە نابێتە هۆی هەبوونی شعرێکی بەهێز.


دەقە شیعرییەک وەك نموونە:
………………………………
بەسەر شەپۆلی خەیاڵەوە
………………………….

نیوەشەوە بە عەشقێکی تەڵخ و لێڵەوە،…
وەک پەرەسێلکەیەک بەدەم کۆچەوە،
سەرم پڕ لە خەونی تۆ کردووە.
سەرگەردان دەفڕم و ناگەمە هیچ ئاسمانێ!
ئەی خەیاڵی بێ‌سەروشوێنی من!
چەند ئاسمان لە خۆمم جیا دەکاتەوە؟
کەچی باهۆزی خەیاڵ لە توڕەییدا
هەر دەلوورێنێ…
هەندێ جار…
یادەکانت، وێنەکانت، نامەکانت،
لەناو کەروێشکەی خەیاڵمدا
ماندووبوونی خۆیان دەشکێنن.
لە ناو فرمێسکی پەنجەرەکەمدا،
مانگ وەک ماسییەکی سپی
خۆی دەشارێتەوە لێم.
من تابلۆیەکی ونبووم
کە هێشتا بۆنی دەستەکانی تۆی لێ دێت.
ئای، چەند خۆشە… با لەگەڵ دەنگی تۆدا
چاوشارکێ لەگەڵ هەستەکانمدا دەکات!
کاتێ ناوت دەهێنم،
شکۆفەی گوڵی ئینجانەکانم
گوێ لە ئاوازی خۆیان دەگرن.
ئەو ساتەی تۆ نیگام بۆ دەکەی،
سێبەرەکان کۆچ دەکەن بۆ لای ڕووناکی؛
داڤینشی فڵچەکەی دەشکێنێ،
چونکە زەردەخەنەکانت ئەو تلیسمەن
کە هیچ تابلۆیەکی هونەری نیگاری نەکێشاون.
بوومەلێڵە و من لەسەر باڵی شەپۆلێک دەڕۆم…
کە دەریای هەرگیز تیا لەدایک نەبووە.
ئەوەی لە ژێر پێمدایە ئاو نییە،
یادی سبەینێیەکە کە هێشتا نەهاتووە.
دریخا تۆ لە هەموو ئاوێنەکاندا پشت لە من دەکەی،!
بەڵام هەموو ئاوێنەکان
ڕوو لە من دەکەن!
کێ فێری ئاوی کرد وێنەی ئاگر هەڵبگرێ؟
کێ فێری شەپۆلی کرد کەنار بۆ پێگەیشتن بخوڵقێنێ؟
لە شەوێکدا، ئەستێرەیەک
لە ئاسمانی چاوەکانتدا کشا؛
بەیانی… هەموو ئاسمان کوێر بوو!
ئێستا هەرچەند تۆ وونی ،
بەڵام نەبوونت،
لە ئامادەبوونی هەموو شتەکان ڕاستترە.
من بەسەر شەپۆلی خەیاڵەوە بە تۆ ناگەم،
بەڵکو خەیاڵ…
هەر جارێک، بەسەر شەپۆلی منەوە
دەگات بە تۆ.
لە کۆتایی شەودا،
کاتێ چراکانی خۆی خامۆش دەکات،
تەنیا ئەو خەونە دەبینێ کە نەخەوتووە.
شاید خودا دونیای لە تاریکی دروست کردبێ،
بەڵام عاشقەکان…
تاریکییان لە ڕووناکیی موتەربە کردبێ.
لە ناو باخێکی بێ‌بەهاردا،
با نامەیەکی کۆنی دەخوێندەوە؛
پەڕەکان هەموو سپی بوون،
تەنیا بۆنی دەستەکانی تۆ «وشە» بوو!
ئەو کاتە تێگەیشتم:
مرۆڤ هەرگیز لە شوێنێکدا ناژی،
لە بیرکردنەوەی شوێنەکاندا دەژی.
ئەمشەو کاتژمێر سکوتی لە ئەژنۆ گرتووە،
چرکەکان وەک مۆم بە ناو تەمەنمدا دەچۆڕێنەوە.
من لەگەڵ سێبەری خۆمدا قسە دەکەم،
بەڵام سێبەرەکەم
هەر جارێک بە دەنگی تۆ وەڵامم دەداتەوە.
ڕەنگە لە ژیانی پێش لەدایکبوونماندا،
ئێمە دوو گوڵی ئاوی بووبین لە ڕووبارێک
کە ئێستا هیچ نەخشەیەک نازانێ بۆ کوێ دەڕوات…
بۆیە هەر کاتێک باران دەبارێت،
دڵم بۆ شتێک بە تەنیا دەگری،
کە هەرگیز لەبیرم نەبووە چییە.
ئەگەر مردن دەرگایەکی تر بێت،
من تەنیا یەک پرسیارم هەیە:
ئایا لەو دیوی کاتیش،
خەیاڵ هێشتا شەپۆل دروست دەکات؟
یان ئەویش… وەک تۆ لە پێشمەوە دەڕوا و
من بەدوای بۆنی ڕەنگەکانتدا ئاوارەم؟
چونکە هەندێک دیدار لە زەویدا ڕوونادەن؛
دەبێت ئاسمان، خەوی خۆی تەواو بکات،
تا دوو دڵ لە یەک خەوندا
یەکتر بدۆزنەوە.


چەند تێبینییەکی خێرا:
………………………..
كاتێك دەقەکە دەخوێنیتەوە هەست دەكەیت یەك تییمەی بەهێزو ئایدیای یەكگرتوو، وێنەو کۆپلەکان لەخۆ ناگرێت، بگرە بەر دووبارەبوونەوەو زۆریی وێنەی شیعریی دەكەویت كە ڕەنگە لە هەركۆپلەیەكدا دوو تا سێ وێنەی تیا بێت، بەڕای من ٣-٥ وێنە بەس بوون لە کۆی گشتی شیعرەکەدا، چونکە شیعر هەر وێنە نییە، بەڵکو ئایدیاو تەکنیك و بابەت و پێکەوەگرێدان و گەمەو هونەری زمانەوانییە، تەنانەت هەندێك جار لەم دەقەدا وێنە و چەمكەكان زۆر دوورن لەیەكەوە، بگرە دژو پێچەوانەو ناپەیوەندیدارن، وەك (ئەمشەو كاتژمێر سكوتی لە ئەژنۆ گرتووە/ چركەكان وەك مۆم بە ناو تەمەنمدا دەچۆڕێنەوە) نازانم ئەژنۆ چ پەیوەندییەكی بە كاتژمێرەوە هەیە؟ یان ئایا مۆم دەتوێتەوە یان دەچۆڕێتەوە؟
هەروەها لەهەندێ جێدا هەر كۆپلەیەك مانای سەربەخۆی خۆی دەدات، وێڕای ئەوەی لە هەندێك جێی تردا مۆركی زمانی ئامێریی پێوەدیارەو وێنەكە حەشووە یان ڕوونكردنەوە دەدات لەبری وەسف وەك (یادەكانت، وێنەكانت، نامەكانت) هەروەها ئەم کۆپلەیە پاراویی و ڕەوانیی شیعریی تیا نابینرێتەوە (ئێستا هەرچەند تۆ وونی ،بەڵام نەبوونت، لە ئامادەبوونی هەموو شتەكان ڕاستترە.).
جگە لەمانەش دروستكردنی وێنەی ناشعریی وەك (فرمێسكی پەنجەرە) ئەگەر شاعیری بەڕێز بینووسیایە فرمێسکی سەر پەنجەرەکەش شتێکی لێ حاڵی دەبووین. هەروەها هەندێك ڕێكخستنی وێنەو کۆپلەکان ناڕوونی و تەنانەت نامەعقولیان پێوە دیارە، وەك (كێ فێری شەپۆلی كرد كەنار بۆ پێگەیشتن بخوڵقێنێ؟)، (ئەی خەیاڵی بێ‌سەروشوێنی من!/ چەند ئاسمان لە خۆمم جیا دەكاتەوە؟/ كەچی باهۆزی خەیاڵ لە توڕەییدا/ هەر دەلوورێنێ…)لە شوێنێكدا خەیاڵ بزرە، لەلاوە تووڕەیە و لەجیاتی ئەوەی بگڤێنێ دەلورێنێ! ئەنجا نازانم ئایا (چەند ئاسمان لە خۆمم جیادەكاتەوە) لای ئێوە چی دەگەیەنێت؟
یاخود كۆپلەی (لە كۆتایی شەودا،/ كاتێ چراكانی خۆی خامۆش دەكات،/ تەنیا ئەو خەونە دەبینێ كە نەخەوتووە./شاید خودا دونیای لە تاریكی دروست كردبێ) لێرەدا ئەم کۆپلەیە ئەوە دەگەیەنێت كە شەو خەونێك دەبینێت كە نەخەوتووە؟ وشەی شایدی فارسیش ڕەنگە شایەتی خۆمان بێت و شاعیر لەیادی چوو بێت بیکاتە وشەیەکی شیعریی، لەگەڵ ئەمانەشدا دووبارە كردنەوەی وێنەی شتەكان بە جۆری جیاواز دێتە پێشچاوی خوێنەر، وەك ئەوەی لە شوێنێكدا بۆن دەبێتە وشە (تەنیا بۆنی دەستەكانی تۆ «وشە» بوو!) لەشوێنێكی تردا تابلۆ بۆنی دەستی ئەوی لێ دێ، لەشوێنێكی تریشدا بۆن دەخرێتە پاڵ ڕەنگ (من بەدوای بۆنی ڕەنگەكانتدا ئاوارەم؟)، ئەمە جگە لە چەند بارەكردنەوەی زۆری وشەكان لەو دەقە كورتەدا بەم جۆرە: (خەو ٤جار، خەیاڵ٦جار، ئاوێنە٢جار، ئاسمان ٥جار، تابلۆ ٢جار، ئاو٤جار، شەو٣جار، سپی٢جار، سێبەر٣جار، شوێن ٣جار، شەپۆل٥جار، گوڵ ٢جار، بۆن٣جار) كە هەست ناكەین ئەم دەستەواژە گشتییانە خودی دنیابینی و خوازەی شاعیر بن، بەهۆی زۆریی بەكارهێنانیان لە لایەن شاعیرانی پێشینەوە..
ئەمانەو وێڕای بزربوونی شێوازو ئەزموون لەم دەقانەدا، چونکە ڕەنگە هەر جارەو ئامێر جۆرە شێوازو فۆرمێکی جیاواز بەکاربهێنێت.
بەڵام لەگەڵ ئەمانەشدا من هیچ لارییەکم لە توانای شاعیری بەڕێز نییە لە پێشکەشکردنی دەقی ناوازەو جواندا، بەتایبەتی کە ئەو لە مێژە لە دنیای ڕازاوەی ئەدەبی منداڵان و هونەرو ئەدەبدا بە گشتی ئەسپی خۆی تاو دەدات، بەڵام هەر ڕەنگە ئەم دەقە بە تەنیا هەوڵ و تاقیکردنەوەیەکی جودای شاعیر بێت وەك ئەزموونێك، لەگەڵ ئەمەشدا نكۆڵی ئەوە ناکەم وێنەی جوانی تێدایە وەك ئەو کۆپلەیەی (دافینشی) تێدا هاتووە.


ڕوونکردنەوەی زیاتری خاڵەکان:

ئێستا با کەمێك بە درێژتر، چەند نموونەیەكی وێنەیی لە شیعری (بەسەر شەپۆلی خەیاڵەوە) وەربگرین و وتوێژیان لەسەر بکەین:
١- «ئەمشەو کاتژمێر سکوتی لە ئەژنۆ گرتووە»
سەرەتا کە دەیخوێنینەوە ڕەنگە لە ڕووی دەنگ و ڕێكخستنی وێنەوە سەرنجڕاکێش بێت، بەڵام پرسیاری ئەوەمان لەسەرەتاوە بۆ دروست دەبێت: پەیوەندیی ناوەکی «کاتژمێر»، «سکوت» و «ئەژنۆ» چییە؟ ئەگەر ئەم وێنانە لە کۆپلەکەدا لەگەڵ یەکدا و هەروەها لەگەڵ کۆی دەقەکەدا پێکەوە پەیوەست نەبن ، ئەوا وێنەکە بەسەر خۆیدا دەشکێتەوەو هەر خۆی بە تەنیا دەمێنێتەوەو دواجار لەکاتی شیکارییدا لێك هەلدەوەشێت، چونکە ڕایەڵێکی نهێنی لە نێوان زنجیرەی وێنەیی کۆپلەکەو کۆپلەکانی تردا نابینرێتەوە و لێرەوە دەتوانین بڵێین بە لابردنیشی لە شیعرەکەدا هیچ کاریگەریی لەسەر کۆی گشتی دەقەکە نەبێت .
٢- هەمان شت لە وێنەی:«چەند ئاسمان لە خۆمم جیا دەکاتەوە؟» دەبینرێت. «ئاسمان» لێرەدا چەمکێکی فراوانە، بەڵام «چەند ئاسمان» و «لە خۆمم جیادەکاتەوە» پێویستی بە بنەمایەکی وێنەیی یان شیتەڵیی هۆشکاریی هەیە بۆ ئەوەی خوێنەر بتوانێت پەیوەندییەکەی بدۆزێتەوە. ئەگەر خوێنەر نەیگاتێ، ئەوا لە باشترین باردا دەبێتە «دەربڕین لێکراوێکی قووڵ» بەبێ ئەوەی قووڵییەکەی لە ناو دەقەکەدا هیچ ماناو وەرچەرخان و بەهایەك دروست بکات.
٣- هەروەها «خەیاڵی بێ‌سەروشوێن» دواتر «تووڕە» دواتر «دەلوورێنێ» نموونەیەکی ترن بۆ ئەوەی بڵێین هەموو خوازەیەک بە تەنیا بەهۆی سەیرو سەمەرەیی و بۆ زیادکردنی سیفاتی تر کار ناکات. خوازە پێویستی بە مەنتیقێکی شیعریی هەیە؛ ئەگەر خەیاڵ دەلوورێنێت، دەبێت دەق ئەو جۆڵەیەمان پێ بناسێنێت، کە لە بنەڕەتەوە چەمکەکان بە هەڵە لێكدراون و لە کۆتاییدا لە ڕووی شیعریبوونەوە بەرهەمهێن و داهێنەرانە نین.
٤- هەروەها لەبارەی وێنە شیعریی «فرمێسکی پەنجەرە» وەش، ئەگەر مەبەست بارانی سەر شوشەیە، دەکرێت وێنەکە بە شێوەیەکی وردتر و نائامێرییتر ڕێكبخرێت. وێنەی شیعریی نابێت تەنیا ناوی شتێک بگۆڕێت بە ناوی شتێکی تر؛ دەبێت شێوەی بینینی شتەکە بگۆڕێت. وێڕای ئەمەش ئەوەی زۆر گرنگترە: پەیوەندیی وێنەکانی کۆی دەقەکەیە پێکەوە، لە پێناو خزمەتکردنی ئیستاتیك و تییمە و دەلالەتەکاندا.
شعرێکی یەکانگیرو پوخت و پتەو؛ پێویستی بەوە نییە هەموو کۆپلەکان هەمان شت بڵێن و بەجۆرێک لە جۆرەکان یەکتری دووبارە بکەنەوە؛ بەڵکوو هەر کۆپلەیەک دەبێت کارێکی نوێ لە گەشەپێدانی هەمان جیهانی دەقدا دروست بکات. ئەگەر بتوانیت کۆپلەیەک لاببەیت و هیچ شتێک لە ئاراستەی دەقەکە نەگۆڕێت، ئەوا کۆپلەکە ڕەنگە زیاتر «وێنەی جوان»و پەراوێزێك بێت، تا ئەوەی پێکهاتەیەکی پێویستی شیعرەکە بێت.
بۆ نموونە لەم دەقەدا کەمکردنەوەی وێنەکان دەتوانێت دەقەکە بەهێزتر بکات. نەک وەکو یاسایەك بڵێین هەر دەبێت «تەنیا ٣–٥ وێنە»بن ، بەڵکوو بەو پرەنسیپەی: هەر وێنەیەک دەبێت کاری تەواوی خۆی بکات.
ئەگەر یەک وێنە هەمان کاری وێنەی پێشووتری کرد، ئەوا پێویست بە دانانی ناکات لە ناو دەقەکەدا و دەبێت لاببرێت. ئەگەر وێنەیەک دەقەکە بەرەو ئایدیای سەرەکی نەبات، پێویست ناکات لە کۆتا نووسخەی دەقدا بمێنێتەوەو هەر لە یەکەم قۆناغی پاکنووس کردندا دەبێت لاببرێت. تەنانەت ئەگەر تەنیا بۆ «جوانکردنی» کۆپلەکەش هاتبێت، ئەوا زۆرجار باشترە بسڕدرێتەوە.
٥- هەروەها سەبارەت ئەو ژمارە زۆرەی چەند بارەکردنەوەی توخم و ڕەگەزی وێنەکان، کە زۆرجار بەر وێنەیەکی نزیک لەیەکترو و دووبارەبووەوە دەبینەوە، ئەمانە هەموو بەهای دەقەکە دادەبەزێنن، وێڕای ئەوەی ئەو زاراوانە زۆر دووبارەن لەناو زۆر لە شیعری شاعیرانی پێشیندا. هەرچەندە لە ڕاستیدا دووبارەبوونەوە خۆی لە خۆیدا نەنگییی نییە، بەمەرجێك هەر جارەو بە جۆرێکی جیاواز و مانای نوێی لێ پێك بهێنرایە.
کێشەکە ئەوەیە بۆ نموونە کاتێک وشەکانی:
خەون/ خەیاڵ / شەپۆل / ئاو / ئاسمان / شەو / سێبەر…. بەکاردەهێنێت، هەر یەکەیان زۆر نزیکن لەوی تریان، ئەگەر هاومانای نەبێت و لەکۆتاییدا هەمووشیان دەچنە ناو هەمان جۆگەلە و هیچ پەرەپێدانێکی نوێ لە کۆتایی دەقەکەدا دروست ناکەن. ئەوا خوێنەر گومانی لە ساغڵەمی ئەو سیستەمی وێنەسازییە شیعریە لا گەڵاڵە دەبێت، بەتایبەتیر کە وێنەکان لەناو یەك بازنەدا دەخولێنەوەو ناگەنە هیچ دەرچەیەکی نوێ.
٦- هەروەها سێ جار بەکار‌هێنانی وشەی (بۆن) لە دێڕەکانی:
« کە هێشتا بۆنی دەستەکانی تۆی لێ دێت.»
« تەنیا بۆنی دەستەکانی تۆ «وشە» بوو!»
«بۆنی ڕەنگەکانت»
وادەکات خوێنەر بپرسێت: ئایا مەبەستێکی تەکنیکی و ئافراندنی شیعریی لە پشت ئەو بەکارهێنانەوەیە یان نا؟ ئەگەر نەبوو، ئەوا دەگاتە ئەو بەرەنجامەی بڵێت: لێرەدا «بۆن» دەبێتە وشەیەکی ئامادەکراو بۆ هەموو جۆرێک لە وێنەسازیی، کە سنوورداریی فەرهەنگیی دەردەخات، بەتایبەتی کە هیچ نوێگەریی و ئەزموونێکی تایبەت لە پشت ئەو دووبارە بەکارهێنانەوە نەبێت، وەک ئەوەی هەر جارێک (بۆن) ماناو شێوەی جیاواز و نوێی بگەیەنێت.
٧- لە لایەکی ترەوە خوێنەر بۆی هەیە بپرسێت: ئایا لە شیعرێکی کوردیدا بەکارهێنانی وشەی «شاید» وەرگیراو لە زمانی فارسییەوە شتێکی باشە یان خراپ؟
بەڵام کاتێك دەبینین شیعرەکە کوردییەو لەناکاو ئەو وشەیە لە سەرەتای دێڕێکدا سەرهەڵدەدات، ئەو پرسیارە لای خوێنەر دروست دەبێت کە ئایا ئەو بەکارهێنانە هۆکاری ئەدەبیی و جوانکاریی لە پشتەوەیە؟ ئایا دەنگ و ریتمێکی نوێ و داهێنەرانەیە؟ یاخود مانایەکی تایبەت زیاد دەکات بۆ کۆپلەکە؟ تەنانەت ئایا ئەو وشەیە شیعرییە یان زارەکی؟…. ئەگەر هیچ کام لەمانە نەبێت، ئەوا زیاتر وەك وشەیەکی ناپێویست دەردەکەوێت و زیان بە بونیاتی دەقەکە دەگەیەنێت.
کەواتە بە کورتی شیعر تەنیا کۆکردنەوەی وێنەی جوان، یان قەرەباڵغ نییە؛ بەڵکو بریتییە لە دروستکردنی سیستەمێکی هەستەکی و هزریی و هۆش، کە هەموو وێنەکان تێیدا بەیەکەوە کار دەکەن و بونیاتی دەقەکە تەواو دەکەن.
ئیدی لێردا دەگەینە ئەو بەرەنجامەی کە بەکارهێنانی وشەکانی وەك «مانگ و پەنجەرە و دڵ و باران»، ئەوە ناگەیەنێت دەق بڵند بکات بۆ ئاستی شیعرێتی، تەنیا لەبەر ئەوەی دەنگی وشەکان شیعرانەیە!
ئەمەی لێرەدا سەبارەت وێنەکان نووسیومانە ڕاگوزەرێکە کە لە «جوانە»وە تێپەڕیوین و پرسیومانە «بۆچی ئەو وێنانە لەوێ دانراون و کاریان چییە؟» – ئەمەش خۆی لە خۆیدا پرسیارو بنەمایەکی ڕەخنەی شیعرییە.
کەواتە کێشەی دەقی «بەسەر شەپۆلی خەیاڵەوە» تەنیا زۆریی وێنە شیعرییەکان نییە؛ بەڵكوو وێنەکان سیستەمێکی یەکگرتوو دروست ناکەن لەنێو خۆیاندا، بۆ نموونە وەك پێشتر باسمان کرد:
«کاتژمێر سکوتی لە ئەژنۆ گرتووە»
لێرەدا «سکوت» کراوە بە شتێک کە کاتژمێر دەتوانێت بیگرێت، و ئەو شتەش لە «ئەژنۆ»وە گیراوە. سێ پەیوەندیی خوازەیی لە یەک هێڵدا هەن، بەڵام دەق هیچ پەیوەندییەکی پێشین یان دواتر بەوێنەکانمانەوە پێ نادات کە ئەم وێنەیە بە تەنیا بتوانێت وێنەیەکی پێگەیشتوو و تێگەیشتوو بگەیەنێت، تا بزانین لە کوێوە هاتووە و بۆ کوێ دەچێت؟ واتا چی بەوێنەی پێش و پاشی خۆی دەبەستێتەوە؟….
هەروەها «چرکەکان وەک مۆم بە ناو تەمەنمدا دەچۆڕێنەوە»
ئەمە بە تەنیا دەتوانێت وێنەیەکی مانادار بێت: کات = مۆم، تەمەن = شوێنی توانەوە. بەڵام کاتێک لەگەڵ وێنەی «کاتژمێر ـ ئەژنۆ» بخوێنرێتەوە، دوو سیستەمی جیاوازی خوازەیی بەبێ ڕایەڵ و پەیوەستیی دروست دەبێت، وێڕای هەڵبژاردنی فرمانی هەڵە بۆ وشەکە کە دەبێتە هۆی دروسکردنی وێنەیەکی ناتەباو لەق، وەك بەکارهێنانی (چۆڕانەوە) کە بۆ شلەمەنی بەکاردێت نەك بۆ مۆم کە کورد دەڵێت: مۆمەکە توایەوە.
ئەمەیە کە دەبێتە هۆی ئەوەی بە ڕەکیکی و ناتەبایی ناوی بونیاتی وێنە شیعرییەکان ببەین وەك لیرەدا ڕوونمان کردنەوەو بۆمان دەرکەوت.
کەواتە جارێکی تر دەڵێم:
«شیعر بەتەنیا هەر وێنە نییە، تەنانەت ئەگەر وێنەکەش سەرکەوتوو و نوێ بێت.»
بەڵکوو شیعر دەتوانێت لەم پێکهاتانەدا خۆی ببینێتەوەو دەقی باش ببێتە مایەی سەرسامکردنی خوێنەر:
ئایدیا + دەنگ + وێنە+ ریتم + خوازە و ڕەوانبێژیی + پێکهاتە + هەست + کورتبڕی + ناڕاستەوخۆیی + پەرەپێدان+ ئەندێشە+ سۆزو جۆش…..هتد
کەواتە وێنە لەناو هەموو ئەمانەدا تەنیا هەر یەک ئامرازو پێکهاتەیە، ئەویش ئەگەر بە شیوەیەکی دروست و تەواو ڕێك بخرێت و لەدەقدا جێی بکرێتەوە.
لەکۆتاییدا خوازیارم ئەم دەمەتەقێیە سوودی بۆ هەموو لایەك هەبووبێت و هەر بەڕێزێك دەیەوێت لەم بارەوە شتێك زیاد بکات جێی دەستخۆشییەو دڵنیاشم دڵی شاعیری بەڕێزیش زۆر لەوە فراوانترە کە هیچ لێکدانەوەی هەڵە بۆ ئەم سەرنجە خیرایانە بکات، جگە لە خەمخۆریی بۆ شیعر نەبێت.

سۆران محەمەد




پێویستییەکان.. شیعری داستان بەرزان

پێویستم بە وردە شتانێکە
بۆ بەسەربردنی ژیانێک
جووتێ زار بۆ هەڵدانی بەردەوام و
بێهودەبوون لە دوو شەش.
سڵاو لە (حەسەن زیرەک)

ڕیزێک پوولی دۆمینە
بۆ دوو شەشی تۆپیوو
ناخۆشی دوو شەش ئەوەیە کە دێت
بەڵام لە کاتێکی خراپدا.
سڵاو لە (داستان بەرزان)

پێوسیتم بە ڕستێک کاغەزی یارییە بۆ بیست و یەک
ئەگەرچی دەزانم: چوارەم کاغەز
جۆ- کەر بە بارێک جۆوە خۆی دەکات بە چقڵی چاومدا
لەوێدا خوازیارم جۆکەی بڕێژم و
سواری کەرەکەی بم
بە دەم جوینی خەونەوە بڕۆم
تاکو دەتەقم لە تاو جۆی کەر
ببورن من سووتام.
سڵاو لە (دۆستیۆڤسکی)

پێویستم بە ڕێژەیەک زەنگیانەیە
بۆ هۆنینەوەیان لەبەر تاریکی شەودا
دەنک.. دەنک.. دەنک..دەنک
تاکو دوایین دەنک
بەر لە گرێدانی بەنی بێبەن
ترازانی بەندی سووخمە نا
ترازانی بەن
بمکات بە شوێنکەوتەی بەنگ.
سڵاو لە (نالی)

پێویستم بە پەڕەی سپییە
بۆ نووسینی هەندێک نامە
کە دەزانم هەرگیز ناگەن
چێژی نووسین لە دروستکردنی بۆشاییدایە
بۆشاییەکی بەرین
درزێک هیچ جێیەک نییە
کەواتە: سڵاو ئەی بۆشایی بەرینی ناو ئەم شیعرە.

پێویستم بە سەدانیکردنی دکتۆرە
بۆ سەرقاڵی
بۆ گێڕانەوەی بەسەرهات
بۆ ئەوەی
گوایە ئاگام لە حاڵی خۆمە
ئەو نەخۆشییەکانی من و
من نەخۆشییەکانی ئەو
بێزارمان دەکەن!
دەنا چارەی دەردی من لە کوێیە؟
چ شتێک نییە
جگە لە درێژکردنەوەی گەمەیەک
جگە لە تەماشاکردنی درزێک.

پێویستم بە ژیانێکە
چا بێ/ چا نەبێ
هەر دەبێ
سڵاو لە (پیرەمێرد)
جا بیبیێ
یان
نەیبیێ
هەر دەمەوێ
من بە دڵ یادی بکەم.
سڵاو لە (مەحوی)

بۆ هەرچی چوویت
لە قووڵاییەوە دەستی پێبکە
تەنکایی زێدی خۆشباوەڕەکانە
مرۆڤی قووڵایی یەکجار تەفرتوونا
یان
بۆ هەمیشە ڕزگاری دەبێت لە زنجیرەکان
دەیشکێنێ کۆتەکان
تف دەکاتە مەرزەکان
دەیبڕێت سنوورەکان.

بۆ هەر کوێ چوویت
بەرەو نەزانراو پێهەڵگرە
مەودا زانراوەکان ماڵی بچووکەکانن
مرۆڤ لە نەزانراودا یەکجار دەبڕێتەوە
یان
دەچێتە سەروو مرۆڤ
جێیدەهێڵێت بتەکان
پشت دەکاتە سەرۆکەکان
لە گۆڕیان دەنێت باوکەکان.

مرۆڤی تەنکاییەکان
دەستی بە کڵاوێکی شڕەوەیە
-با- بۆ هیچ کوێ نەیفڕێنێ!
مرۆڤ لە قووڵاییدا تووڕی دەدات
کڵاوێک نازانێت کێ ناویەتەسەری؟
کڵاوەکەت لێگەڕێ
کڵاوت بۆ چییە
بەڕەکەت با بدڕێ
بەڕەت بۆ چییە؟
سەرت با بفڕێ
با بفڕێ سەرت
بفڕێ با سەرت.

شتێک بکە وەکو مرۆڤ
نەک شتێک بە باوەڕی بچووکی ئەوان بکات
ئەوان کە دەڵێن: ئەوەی بووە هەر دەبێت ببێت!
بەڵام لە ڕاستیدا ئەوەی بووە
تۆ مەهێڵە ببێت
بیگۆڕە بەوەی دەتەوێت
با ئاستەم بێت
چەند ئاستەم بێت؟
ئاخۆ چی دەبێت/ ئەگەر بێت
جێگاگۆڕکێی شەو بە ڕۆژ بێت!

مەزنەکان لە قووڵاییدان و
ناخنکێن
مەزنەکان لە تەنکاییدا
دەتووێنەوە!

هەرچی ڕوویکردە نادیار
ماوەتەوە بە بڵندی!
هەرچی خزایە تەنکایی
زیاتر چییە لە تۆپەڵێک
پەڵاشی قووڕاوویی؟

من پێویستم بە هەندێک شتی ورد
هەندێک شتی زۆر پەراوێز
زۆر کەنارگیر و
دوور..دوور
تاکو لەم پەراوێزدا بە وردی بژیم
لە کەناردا خەون
لە دوورە ڕامان.

ژیان شتێکە چەندی وردی بکەیتەوە
تێدەگەیت تاکو کوێ وردە!
وردە…وردە
(ئەمەم لەگەڵ خۆمە)

تۆ پێویستت بە هەندێک شتی گەورەیە
هەندێک شتی زۆر لەبەرچاو
تاکو لەبەرچاواندا بە گەورەیی بژیت.

ژیان شتێکە چەندی تەماشابکەیت
تێدەگەیت تاکو کوێ گەورەیە!
گەورە…گەورە
(ئەمەم لەگەڵ تۆیە)

پێویستم بە هێڵەکانی ناو لەپی دەستم هەیە
بڕوانم و
هەرجارەی بە جۆرێک
خۆم لێکبدەمەوە.

من شێوەیەکم
من ناوەڕۆکێک
دەیەوێت شیبکرێتەوە
نەک تەنیا بخوێندرێتەوە
ئەوەتا دەزانم
زۆر تێناپەڕێت
دەچمە شێوەی ترەوە
دەچمە مانای ترەوە
دەچمە ژیانی ترەوە
شادی دەخۆمەوە
من شادانە دەژییم.

خۆم پەرش
لە دنیادا وێنەیەکی بزێوم
ئاسان ڕوون ناکرێمەوە
من کانییەکم لە سەرچاوەیەکی بێگەرد
شادومانی لێهەڵدەقووڵێت
دێنە سەر ڕێگام
مرۆڤی گزگل
مرۆڤی شڕۆڵە
مرۆڤی سکراب
مرۆڤی بەکارهاتوو
مرۆڤی فرۆشراو
مرۆڤی بەسەرچوو
وشەکانیان وەکو بەرد
لیخنم دەکەن و
لە بیرەوەریی زەوییدا دەمسڕنەوە
من ناسڕدرێمەوە
ناکوژێمە
شادتر دێمەوە.

من پێویستم بە مانای نوێ هەیە
پەی پێنەبراو/ سەخت
من پێویستم بە مانا دیکە هەیە
سەرهەڵگرتوو/ دوورەدەست
من مانایەکی دیکەی ژیانم دەوێت
هێڵیکی دیکە
نیگایەکی دیکە.

من دەڕۆم بۆ ڕووبەرەکانی تری گەردوون
یەکجار دوور.. دوور لەم گەردوونەوە!
من دەڕۆم بۆ ناو کاتەکانی بزربوون
خەونێک دەبم خۆم نەتوانم بیگێڕمەوە
من دەڕۆم و دەڕۆم و ذەڕۆم
بۆ ناو گەردوونەکانی دیکە.

مێژوویەکی ناڕوون دەبم
بەسەرهاتێک لە یادگەی دەریادا
قارەمانێک خۆی کوشتبێت
هەڵۆیەک باڵی خۆی کردبێت
من دەڕۆم و دەڕۆم و دەڕۆم.

پێویستم بە تاریکایی بێسنوورە
بۆ گەشتێکی بێچارەنووس
بۆ بەرگەگرتنی درێژی تاڵیی کابووس
بۆ نەبڕانەوەی خەونی قەترانی.

من دەبێت دیارنەمێنم
هەرچی زووە واوە بڕۆم
درەنگە یەکجار درەنگە
دەبێت ببمە تۆز
دەبێت بڕۆم
ماڵئاوا
ماڵ
ما
نەما
.




هونەرمەند “وشیار رواندزی” ئەندامی تیپی موزیكی پاشای گەورە كۆچی دواییكرد.. كامەران حاجی ئەلیاس

هونەرمەندی موزسیان وشیار حاجی عوسمان ناسراو بە(وشیار رواندزی )،ساڵانێك بوو وەكو هونەرمەندێكی موزسیان لەگەڵ تیپی موزیكی پاشای گەورە كاری دەكرد،هەر لەگەڵ ئەم تیپە بەشداری چەندین فیستیڤاڵی هونەری لەسەر ئاستی كوردسان و عێراقدا كردبوو ئەو لە ژەنینی چەندین ئامێری موزیك دەستێكی باڵای هەبوو وەكو ئامێرەكانی ئۆرك، ریتم، پیانۆ، دەڤ .. بەداخەوە ئەم هونەرمەندە بەهۆی نەخۆشی گیانی لەدەست دا.
سەرەتای كاری هونەری هونەرمەند وشیار رواندزی دەگەرێتەوە بۆ شاری رواندز كاتێ لە ساڵی 1977 دەبێتە ئەندامی تیپی موزیكی پاشای گەروە لە هەمان ساڵدا لەسەر دەستی هونەرمەندی گەورە مامۆستا “زرار محەمەد مستەفا ” بەشداری لە خوولێكی فێربوونی موزیك دەكات ،لەوساتەوە تا رۆژی كۆچكردنی بەردەوام بوو لە كاری هونەری لەگەڵ چەندین تیپ و گروپی موزیكی كاری كردووە لەوانە تیپی مۆسیقای پاشای گەورە، تیپی پەیمانگەی هونەرەجوانەكانی رواندز، تیپی مۆسیقای لاجان، تیپی مۆسیقای ئاوات.. هەر لە شاری سۆران چەندین خوولی موزیكی كردۆتەوە زۆرێك لە ژەنیارەكانی دەڤەری سۆران لە ژێر دەستی ئەو پێگەیشتوون .
هونەرمەند وشیار رواندزی بەشداری زۆرێك لەفیستیڤاڵە هونەرییەكان كردوە، لەسەر ئاستی كوردستان وعێراق بۆنموونە فیستیڤاڵی چالاكی قوتابخانەكان لە لە ساڵی 1979 لە شاری سەماوە لە خواری عێراق، فیستڤاڵی دەزگای رۆشنبیری وبڵاوكردنەوەی كوردی ساڵی 1982 لە شاری هەولێر وە فیستڤاڵی هونەری شاری دهۆك لە ساڵی 1985 لە دوای راپەرنیش لەساڵی 1991 بەشداری چەندین ئاهەنگی گەورەی كردوە بەتایبەتی لەگەڵ هونەرمەندان ( شڤان پەروەر و ناسری رەزازی لە شارەكانی رواندز ،رانیە، سۆران، هەولێر..هەروەها لە شاری سۆراندا ستۆدیۆییەكی تۆماركردنی دەنگی هەبوو چەندین ئاوازی بۆ گۆرانیبێژە لاوەكان داناوە هەر لە ستۆدییەكەی خۆی چەند سرودێكی بۆ پێشمەرگە تۆماری كرد و بە دەنگی هونەرمەندە لاوەكانی دەڤەرەكە بڵاوكردوە.
مخابن ئەم هونەرمەندە لە رۆژی هەینی 18ی9ی 2026 لە تەمەنی 60 ساڵی بە هۆی نەخۆشی گیانی لە دەست دا لەو كاتەی زۆر لەپرۆژەی هونەری لە هەگبەدا بوو رۆحی شاد بێت.




جەنگی وەرزەکان.. نووسینی/ مەنار حەسەن موسا.. وەرگێڕانی لەعەرەبییەوە/ فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی

لە شوێنێکی ئەم گەردوونە پان و بەرینەدا، لە وەرزی پاییزی جواندا کە دارەکان بەرگی نوێ دەپۆشن و گەڵاکان هەڵدەوەرێن، چوار هاوڕێکە (زستان، بەهار، هاوین و پاییز) خوویەکیان هەبوو: لە کۆتایی کاتی هەر وەرزێکدا یەکتریان دەبینی پێش ئەوەی یەکێکیان بڕوات و ئەوی تریان بێتە جێی.
بەڵام ڕۆژێک هات، هاوین سەیری بوونەوەرە شاد و ئارامەکانی دەکرد کە خەریکی کارکردن و کۆکردنەوەی خواردەمەنی بوون بۆ زستانی درێژ. زانی کە هەندێک لەم بوونەوەرانە لەبەر سەرما و بەفر ناچار دەبن بچنە ناو خەوی زستانەی قوڵەوە. هاوین دەستیکرد بە بیرکردنەوە لەوەی چۆن ئەم کێشەیە چارەسەربکات.
بیریکردەوە و بیریکردەوە تا بیرۆکەیەک بە مێشکیدا هات. هەرچەندە بیرۆکەکە گەورە و مەترسیداربوو، بەڵام لەبەر دڵسۆزیی بۆ زەوی و بوونەوەرەکانی، بڕیاریدا جێبەجێیبکات، تەنانەت ئەگەر ببێتە هۆی شۆڕش و ناکۆکی لەگەڵ براکەیدا (زستان) و بگاتە ئاستی جەنگیش.
بڕیارەکە ئەمە بوو: هاوین دەمێنێتەوە و ناڕوات!
..دیالۆگی نێوان پاییز و هاوین..

پاییز دەبوو بێتە شوێنی هاوین، بەڵام هاوین ڕەتیکردەوە بڕوات.
پاییز: “هاوڕێی ئازیزم هاوین، تۆ زۆر شتت بە زەوی بەخشی، هەمووان بە چاکە و خۆشەویستییەوە یادتدەکەن، بەڵام ئێستا شوێنێکیتر چاوەڕێتە و پێویستیان پێتە.”
هاوین: “تۆ ئەمە دەڵێیت تەنها بۆ ئەوەی گەورەکەت (زستان) بێت! ئەو ستەمکارەی کە بوونەوەرەکان دەخاتە خەوێکی درێژ و لەبەر سەرما ئاوارەیان دەکات.”
پاییز: “ئەگەر پێی بڵێم، لێت توڕە دەبێت و منیش هەروەها.”
هاوین: “من لە تۆ و نە لە زستانیش ناترسم، بڕۆ و پێی بڵێ ئەی پاییزی بچووک.”
پاییز بە دڵتەنگییەوە ڕۆیشت و لە ڕێگادا بەهاری بینی. بەهار کە زەردەخەنەی لەسەر لێو بوو، بینی هاوڕێکەی (پاییز) زۆرخەمبارە.
بەهار: “چی بووە پاییز؟ وا دیارە خەمێکی گەورەت هەیە.”
پاییز:کێشەیەکی گەورە هەیە… هاوین بڕیاریداوە بۆ هەمیشە لێرە بمێنێتەوە.”
بەهار (بە شۆکەوە): “چی؟ چۆن؟”
پاییز: “دەڵێت دەیەوێت لێرە بمێنێتەوە و زستان نەیەت.”
بەهار: “ئەی ئێمە و زستان بۆ کوێ بچین؟”

پاییز: “هاوین کێشەی لەگەڵ ئێمە نییە، تەنها کێشەی لەگەڵ زستانە.”
بەهار: “بۆچی؟”
پاییز: “چونکە پێی وایە زستان ژیان تێکدەدات و بوونەوەرەکان دەچەوسێنێتەوە.”
پاییز: هاوین پێی وایە زستان وەرزێکی ترسناک و بێدەنگە، ئەو دوژمنی بونەوەرە لاوازەکانە، بەڵام هەموو بونەوەران و ژیان شایستەی وەرزێکی جوانترن.
بەهار: بەڵێ، هاوینیش پێیوایە ئەو جوانترین وەرزە.
پاییز: بەڵێ.
بەهار: بەڵام هاوین گومانی تێدا نییە و ئەم قسەیە قبوڵناکات، ئەو تەنها جێبەجێکردنی بیرۆکەکەی خۆی لەسەر زەوی دەوێت.
لەناکاو هاوین دەرکەوت: “بەڵێ پاییز، من ئاوام و تێناگەم ئێوە چیتان دەوێت، من و پاییز پێویستە لەسەر یەک ڕا بین”. هاوین بە دەنگێکی بەرز هاواریکرد: “زستان لەکوێیت؟ ئەم ناوچەیە جێبهێڵە، نە خەوتن، نە سەرما، نە باران، چیدی دەست لەم زەوییە مەوەشێنە، بڕۆ و نیشتمانە جوانەکەم بە ئاشتی جێبهێڵە”.
زستان بە هەورەبروسکە و گرمەی بەرز و بارانی بەخوڕ و باوبۆرانێکی توندەوە هات. پاییز و بەهار خۆیان شاردەوە. بەهار وتی: “شەڕ لە نێوانیاندا هەڵگیرسا و هەردووکمان لاوازین، ئەی هاوڕێم پاییز، ڕێگای دەربازبوون لەکوێیە؟”.
بەهار: مەترسە هاوڕێم، لە تەنیشتم بوەستە من دەتپارێزم.
زستان هاواریکرد: “هاوین، چیت دەوێت؟ دەتەوێت بوونی من نەهێڵیت؟”
هاوین بە هێز و توندی وەڵامیدایەوە: “بەڵێ، نامەوێت چیتر لەسەر ئەم زەوییە بیت، تووڕەیی زستان و ئەم قسانە بەسە”.
هاوین وتی: “مانەوە بۆ بەهێزترینی پیرە”.

زستان بە تووڕەییەوە هاواریکرد: “کەواتە جەنگت دەوێت؟ بگرە ئەوەت بۆ هێناون”.
وەرزەکان کەوتنە جەنگێکی سەخت (بروسکە، با، باران، گەرما، بڵێسەی ئاگر، خۆرێک کە پێست دەسوتێنێت، شێیەکی بەرز). بونەوەرەکان بە ترسەوە ڕایاندەکرد، وشکەساڵی و بەفر هەموو شتێکیان دەخنکاند.
بەهار بە بەرزترین دەنگی هاواریکرد: “بوەستن!”
هەموو شتێک لە شوێنی خۆی وەستا.
بەهاروتی: “ئایا دەبێت ململانێ لە نێوانتاندا دروست بێت بۆ ئەوەی ژیان ڕاست بێتەوە؟”
پاییز وتی: “هاوڕێکەم بەهار ڕاستدەکات، جەنگ لە نێوانماندا تەنها وێرانکاری بەجێدەهێڵێت، ئەمە خولی ئێمەیە بۆ ماوەیەکی درێژ، بۆچی جیاوازی هەبێت؟”
بەهار وتی: “بەڵێ، قسەکانت تەواو ڕاستن ئەی پاییز”.
پاشان ڕوویکردە هاوین و وتی: “ئەی هاوین، تۆ لەسەر هەڵەیەکی گەورەیت، لەوانەیە زستان سەخت و باراناوی و پڕ لە هەورەبروسکە بێت، بەڵام بەبێ ئەو ئێمە نرخی بەهار و بەخشندەیی هاوین و جوانی پاییز نازانین، و زنجیرەی چوار وەرزەکە تەواو نابێت”.
“وە تۆش ئەی زستان، پێویستە بزانیت هاوین بە خۆروگەرماکەی و پێگەیاندنی ڕزق و ڕۆزی لە ڕۆژەکانیدا، سەرچاوەی ژیانی ڕاستەقینەیە بۆ هەموو بونەوەران لە هەموو لایەکی زەویدا، بەبێ ئەو ژیان بۆ کەس نییە. ئێمە تەنها بە هەموومانەوە دەناسرێین. ئێمە بەهار و پاییزین، بەبێ ئێمە نە تۆو، نە گوڵ، نە خۆشەویستی و نە جوانی هەیە. من بەهارم، ژیان دەبەخشم و ئێمە هەر سێمان تام و بوون و جیاوازی بە ژیان دەبەخشین بەبێ هاوڕێمان پاییز کە هەمیشە لەبیریدەکەن”.
پێویستە هەموومان تەواوکەری یەکتر بین لەسەر ئەم هەسارە جوانە و نابێت کەسمان ڕۆڵی ئەوی تر بسڕێتەوە.
هاوین و زستان لە کارەکەیان شەرمەزار بوون و داوای لێبوردنیان لە یەکتر کرد. پاشان ڕوویان کردە بەهار و پاییز و وتیان: “سوپاس بۆ ئێوە، ئێوە بەڕاستی دانا و ژیر بوون”.
لەو ڕۆژەوە، چوار وەرزەکە چیتر تووشی هیچ کێشەیەکی نوێ نەبوون.

————–

نُشرت قصة ” حرب الفصول” في مجلة شمس الصباح للاطفال




حوسیەکان و سعودیە و بابولمەندەب!.. عوسمانی حاجی مارف

لەماوەی چەند ڕۆژێکدا حوسیەکان کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر کەناراوەکانی ڕۆژئاوای یەمەندا فراوانترکرد، گەیشتنە شوێنە ستراتیژیەکان و دوورگەکانی ناو گەروەکە و باشووری دەریای سوور، کە نزیکترینیان لە ڕێڕەوی کەشتیوانی کەنداوی عەدەن بە دەریای سوور و کەناڵی سویسەوە دەبەستێتەوە. ئەم گۆڕانکاریە لەکاتێکدایە، کە گەرووی بابولمەندەب گرنگیەکی زیاتری بەدەستهێناوە لە دوای دەستپێکردنی شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران لە ٢٨ی شوباتی ئەمساڵدا، هەروەها دواتر پەککەوتنی توندی هاتوچۆی نەوت لەڕێگەی گەرووی هورمزەوە. لەگەڵ کەمبوونەوەی هاتوچۆی نەوت لەڕێگەی گەرووی هورمزەوە، ڕێڕەوی دەریای سوور گرنگتر بووە، بەتایبەتی بۆ سعودیە، کە دەتوانێت نەوتی خاو لە بەشی ڕۆژهەڵاتی سعودیەوە بگوازێتەوە بۆ “بەندەری یانبو” لەڕێگەی بۆری ڕۆژهەڵات-ڕۆژئاواوە، لەوێشەوە بۆ بازاڕەکان لە ڕێگەی دەریای سوورەوە.
هاوکاتی پێشڕەوی حوسیەکان، نیگەرانیەکان سەبارەت بە دابینکردنی نەوت چڕتر بۆتەوە، تیشک دەخرێتە سەر پەرەسەندنی گرنگی گەرووی بابولمەندەب لەبەر ڕۆشنایی پچڕانی ڕێگاکانی هەناردەکردنی وزە لە ناوچەکەدا. بەڵام فراوانبونی کۆنترۆڵی حوسیەکان بەسەر دیوی یەمەن لە گەرووەکەدا، بەو مانایە نیە کە ئێستا بەتەواوی بابولمەندەبیان کۆنترۆڵ کردووە یان دەتوانن بە ئارەزووی خۆیان دایبخەن، گەرووەکە لەنێوان یەمەن و کەنارەکانی ئەفریقادا درێژ دەبێتەوە و کەشتیەکانیش بەردەوامن لە هاتوچۆ، هاوکات هێزەکانی دەریایی نێودەوڵەتی تا ئێستا لەو ناوچەیەدا چالاکی دەکەن.
بەدەستەوەگرتنی ئەم گەرووە لەلایەن حوسیەکانەوە، کاریگەری لەسەر پێگەی حوسیەکان و دەوری ململانێ و شەڕی ئێران لە بەرامبەر ئەمریکاو ئیسرائیل دا دەبێت، هەروەها حوسیەکان کاتێک کۆنتڕۆڵی تەواوی گەروەکە دەکەن، دەتوانن چاودێری کەشتیە هاتووەکان بکەن و لەهەمانکاتدا وەک بنکەیەک بۆ هەڵمەتی فراوانتری هێرش بۆ سەر کەشتیوانی لە دەریای سووردا بەکاری بهێنن. کاردانەوەکانی پێشڕەوی حوسیەکان لە دەوروبەری بابولمەندەب زۆر لە سنوورەکانی یەمەن زیاتر درێژدەبێتەوە، گەرووەکە لە دڵی ڕێگایەکدایە کە دەوڵەتانی کەنداو بۆ هەناردەکردنی وزە پشتی پێدەبەستن، لەهەمانکاتدا نوێنەرایەتی دەروازەی باشووری دەریای سوور و کەناڵی سوێس دەکات.
بەردەوامی ناسەقامگیری لە هورمز و بابولمەندەب دەتوانێت تێچووی کەشتیوانی و بیمە بەرز بکاتەوە و فشار لەسەر بازرگانی کەنداو زیاد بکات لەسەر هەناردەکردنی وزە و هاوردەکردنی. بەردەوامی فشارە ئابوری و ئەمنیەکان دەتوانێت پاڵ بە دەوڵەتانی کەنداوەوە بنێت بۆ کردنەوەی کەناڵی ڕاستەوخۆی دانوستان لەگەڵ تاران بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانیان، هاوشانی پەیوەندیە ئەمنیەکانیان لەگەڵ واشنتۆن، بەتایبەتی ئەگەر نەتوانرێت بەخێرایی بگاتە چارەسەرێک کە گەرەنتی سەقامگیری ڕێگاکانی هەناردەکردنی وزە بکات.
بەگوێرەی میدیاکانی ئیسرائیل، پێشهاتە خێراکانی یەمەن و پێشڕەوی گروپی حوسیەکان ئێستا نیگەرانیەکی گەورەی دامەزراوەی ئەمنیی ئیسرائیلە، ئەمەش لە کاتێکدایە کە ترس لە کاردانەوەکانی کۆنترۆڵکردنی حوسیەکانە بەسەر تەواوی گەرووی بابولمەندەبدا. بۆیە دامەزراوەی ئەمنی ئیسرائیل بە نیگەرانیەوە بەدواداچون بۆ پێشهاتەکانی ئەم دواییەی ناوچەی دەریای سوور دەکات، دوای ئەوەی حوسیەکان لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا بەردەوام بوون لە دەستبەسەرداگرتنی شارۆچکە و شوێنەکانی کەنارەکانی باشووری دەریای سوور، لە کۆتایدا کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر بابولمەندەبدا چەسپاند.
لە ڕاستیدا ئەوەی لە کەناراوەکانی ڕۆژئاوای یەمەن ڕوویدا دوای سەرکەوتنی حوسیەکان لە دەستبەسەرداگرتنی گەرووی بابولمەندەب، کاردانەوەی بەرچاوی دەبێت لەسەر ئاسایشی ڕێگا دەریاییەکان. ئەم هەنگاوە قەیرانەکانی لەئاستی جیهاندا گەورەتر کردووە دوای ئەوەی ئەمریکا نەیتوانی ڕێگەیەک بدۆزێتەوە بۆ کردنەوەی گەرووی هورمز بەڕووی کەشتیوانی جیهانیدا. ئەمەش بەو مانایەیە کە ئێران بە هاوکاری حوسیەکان، کۆنترۆڵی دوو لە گەرووە هەرە گرنگەکانی ناوچەکەی بەدەستهێناوە کە بەشێکی بەرچاوی بازرگانی جیهنیان کۆنترۆڵکردووە.
تائێستا هیچ ئاماژەیەک نییە کە وڵاتانی زلهێزی دنیا بتوانن لەم حاڵەتەدا بەکۆمەڵ مامەڵەی دۆخەکە بکەن، یان حوسیەکان واز لە هەڕەشەکردن لە کەشتیوانی نێودەوڵەتی بهێنن، یان هێزەکانی حکومەتی یەمەن بتوانن خۆیان کۆکەنەوە و دۆخەکە لەبەرامبەر حوسیەکان بگۆڕن، ڕووداوەکانی ئەم دواییە ئاماژە بە گۆڕانکاریەکی بەرچاو لە دیمەنی ناوچەکەدا دەکات، پێچەوانەکردنەوەی ئەم گۆڕانکاریە یان گەڕاندنەوەی بۆ دۆخی پێشووی، پێویستی بە کاتێکی بەرچاو دەبێت، هێزەکانی حکومەتی یەمەن پارچە پارچە بوون، حوسیەکان ئامانجێکی ستراتیژیان بەدەستهێناوە کە ئەستەمە بە ئاسانی دەستبەرداری بن، هیچ لایەنێکیش تا ئێستا ناتوانێت میکانیزمێکی کاریگەر بۆ چارەسەرکردنی ئەم دۆخە بێوێنەیە لە مێژووی کەشتیوانی نێودەوڵەتیدا دابڕێژێت.
جگە لەوەش سعودیە هەڵوێستێکی تاڕادەیەک دووفاقی دەپارێزێت، هەڵوێستی لە نێوان تێوەگلانی زیاتر لە شەڕ، یان وەستاندنی شەڕ تیا ماوە!. هەموو ئەو پشتیوانیەی ڕیاز پێشکەشی هێزەکانی حکومەتی یەمەنی کردووە و بەردەوامی هەیە، بەڵام نەیتوانیوە بەرگەی هێزی حوسیەکان بگرن، سعودیە دووچاری هێرشی سەربازی بووەتەوە کە بووەتە هۆی پەکخستنی ئەو بۆریانەی کە ناوچەکانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای وڵاتەکەی بەیەکەوە دەبەستێتەوە، کە ڕۆژانە نزیکەی حەوت ملیۆن بەرمیل نەوت لە ڕێگەی دەریای سوورەوە هەناردە دەکات، ئەمە پەیامێکی بەهێزی هۆشداری حوسیەکانە و ئاماژەیە بۆئەوەی کە ئەو گرووپە دەتوانێت زیانێکی زۆر بە ڕیاز بگەیەنێت ئەگەر بڕیاری درێژەدان بە شەڕەکە بدات. لەلایەکی تریشەوە، سعودیە شەڕێکی کراوەی ناوێت، سەرەڕای هێزی ئابووری و سیاسی و سەربازی، خاوەنی پڕۆژەیەکی ئابووری و وەبەرهێنانی گەورەیە کە لەگەڵ جیهاندا یەکتر دەبڕێت، نایەوێت بچێتە ناو شەڕێکی دیکەی پەرتبوونەوە، ئەوەی بۆی گرنگە ڕاگرتنی هەڕەشە و گەڕاندنەوەی سەقامگیرییە.
مەسەلەکە ئیتر تەنیا پەیوەندی بە لایەنە شەڕکەرەکانی ناو یەمەنەوە نیە، هەروەها تەنیا پەیوەندی بە یەکلاکردنەوەی نمرەی مێژوویی نێوان سعودیە لە لایەک و گرووپی حوسیەکان و ئێران لە لایەکی دیکەوە نییە، کاتێک یەکێک لە خوێنبەرە گرنگەکانی (گەرووی هورمز) تێکچوو، هەموو جیهان کاریگەری بەرزبوونەوەی نرخی وزەی لەسەر بوو. ئەگەر لە داهاتوودا خوێنبەرێکی تر (بابولمەندەب) پەیوەندی پێوە بکات چی ڕوودەدات؟ بێگومان وێنەکە زۆر تاریکتر دەبێت بۆ جیهان، ئەمەش پێویستی بە ڕەچاوکردنی پلانێک هەیە بۆ دوورکەوتنەوە لە سیناریۆیەکی هاوشێوەی ئەوەی لە هورمز ڕوویدا.
بوونی ژمارەیەکی زۆر لە کەشتیە جەنگیەکان و ئۆپەراسیۆنی جۆراوجۆری دەریایی لە دەریای سووردا بەو مانایە نیە کە گروپی حوسیەکان بە خێرایی پاشگەز دەبنەوە، هەروەها جیاوازی بیروڕا لە نێوان ئەمریکا و هەندێک وڵاتی ئەوروپیدا بەو مانایە نییە کە دۆخەکە بەبێ دەستێوەردان دەمێنێتەوە، گەیشتن بە لێکتێگەیشتن لەسەر پلانێکی دیاریکراو پێویستی بەو تێگەیشتنە هەیە کە کۆنترۆڵی حوسیەکان بەسەر بابولمەندەبدا، ئێران بەهێز دەکات، ئەمەش وای لێدەکات کە بتوانێت کاریگەری خۆی لە گەرووی هورمزدا بچەسپێنێت و ناوەندی قەیرانەکە لەوێوە بگوازێتەوە بۆ بابولمەندەب، پلانەکانی تاران پشت بە سەرقاڵکردنی جیهان بە قەیرانی دەریایی و دروستکردنی ناتەبایی لە نێوان زلهێزەکاندا دەبەستێت.
پچڕانی کەشتیوانی نێودەوڵەتی زیانێکی زۆر بە بەرژەوەندیەکانی زۆربەی وڵاتان گەیاندووە و دەگەیەنێت، پێشهاتە خێراکان زەربەیەکی کوشندەیان لە ئاسایشی وزە داوە، ئەم کاریگەریە تەنها بۆ ئەو هاوڵاتیانە سنووردار نەبووە کە لە ئەوروپا و ئەمریکا و ئاسیا دەژین، دەوڵەتانی کەنداو وەک بەرهەمهێنەرانی سەرەکی وزە، کاریگەریەکی بەرچاویان لەسەر بووە، ئەوان پێویستیان بە ڕێکخستن هەیە بۆ گەڕانەوە بۆ ئاستی پێشووی بەرهەمهێنان و دەستڕاگەیشتن بە بازاڕە جیهانیەکان و چاکردنەوەی ئەو ژێرخانانەی کە بەهۆی ئەو لێدانە سەربازیانەی لەسەر دەستی ئێران تووشی بوون زیانیان بەرکەوتووە.
ئێستا دوای ئەو لێدانە وێرانکەرانەی، کە حزبوڵڵا لە لوبنان و حەماس لە کەرتی غەززە و ڕووخانی ڕژێمی بەشار ئەسەد لە سوریا تووشی بوون، حوسیەکان گرنگترین و بەهێزترین بریکاری ئێرانن لە ناوچەکەدا. هەماهەنگی حوسیەکان لەگەڵ تاران، بەکارهێنانی کەشتیوانی دەریایی وەک هێڵی ئامرازێکی ستراتیژی بەنرخ بە ئێران دەبەخشێت، بەرەیەکی گوشاری بازرگانی، لە دوو گەرووی گرنگدا لە یەک کاتدا دەکاتەوە، ئامانجی سەپاندنی واقیعێکی نوێ بەسەر زلهێزە نێودەوڵەتیەکاندا، باشترکردنی پێگەی دانوستانی خۆیەتی لەگەڵ واشنتۆن و وڵاتانی ڕۆژئاوا، سەبارەت بە پرسە ناوچەیەکانی و بەرنامە ئەتۆمیەکەی، ئەمەش بە نیشاندانی ئەوەی کە نفوزی ئێران توانای ئەوەی هەیە کە سەقامگیری ئابووری جیهانی بخاتە مەترسیەوە.
ئەگەر حوسیەکان بتوانن کۆنترۆڵی خۆیان بەسەر “بەندەری مۆچا”دا بچەسپێنن، ئەوا دەتوانن ببنە ناوەندێکی ستراتیژی پۆتانسێل بۆ وەرگرتن و گواستنەوەی چەک و کەرەستە و پێکهاتەکانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە ئێرانەوە، بەمەش توانا لۆجستی و سەربازیەکانیان لە کەناراوەکانی ڕۆژئاوا بەهێزتر دەکات. بەپێچەوانەشەوە بۆ ڕیاز، ڕوخانی بەندەری مۆچا نوێنەرایەتی هێڵی سووری ڕوون و هەڕەشەی ڕاستەوخۆیە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی و بەرژەوەندیە ئابووریەکانی سعودیە لە دەریای سووردا.
پێشهاتەکانی ئەم دواییە تەنها پێشڕەویەکی زەمینی نییە لەلایەن حوسیەکانەوە، بەڵکو نزیکبوونەوەیان لە بابولمەندەب و کۆنترۆڵکردنی ناوچە کەناریەکان و دوورگەی مایون، هاوکاتە لەگەڵ پەرەسەندنی هێرشەکان بۆ سەر دامەزراوە نەوتیەکانی سعودیە، ئەم پێشهاتە گۆڕانکاری لە هاوکێشەکەدا کردووە، کە پێشتر لە چوارچێوەی شەڕی ناوخۆی یەمەن و ڕکابەریە ناوچەییەکاندا قەتیس بووبوو، بە زیادکردنی فاکتەرێکی نوێ، ئەویش کۆنترۆڵکردنی ئەو کەنارانەیە کە دەڕوانێتە گەرووی بابولمەندەب، ئەم گەرووە تەنیا پارچەیەک لە خاکی یەمەن نییە، بەڵکو ڕێڕەوێکی ئاوی گرنگە بۆ بازرگانی و وزەی جیهانی، گرنگیەکەی لە ژێر ڕۆشنایی ململانێی گەرووی هورمزدا زیاتر دەبێت، بەم شێوەیە ململانێی یەمەن لە ململانێی دەسەڵاتەوە بۆ قەیرانی ئەمنی ناوچەیی و نێودەوڵەتی دەگۆڕێت. لە هەمانکاتدا ململانێی ئەمریکا و ئێران و وڵاتانی زلهێزی دنیا دەچێتە ئاستێکی ئاڵوزتر و نالەبارترەوە.

عوسمانی حاجی مارف




ڤێگانیزم؛ هەڵوێستێک لە پێناو ئاژەڵان و زەوی.. نووسینی: هێمن عەلی

ژینگە بۆ من لەپێش هەموو شتێکەوەیە؛ چونکە بەبێ هەوای پاک، ئاوی پاک و خاکێکی ساغ، ژیانێکی باش نابێت. پاراستنی ژینگەش هەر بە دروشم ناکرێت. پەیوەندیی بەوەوە هەیە کە چی دەخۆین، چۆن هاتوچۆ دەکەین و چۆن لەگەڵ زیندەوەرانی دەوروبەرمان هەڵسوکەوت دەکەین. لێرەدایە کە ڕووەکخۆریی تەواو بۆ من واتایەکی گرنگ وەردەگرێت.
من خۆم چەندین ساڵە ڤێگانم و بەو هەڵبژاردنە ویژدانم ئاسوودەیە؛ چونکە هەوڵ دەدەم شێوازی ژیانم لەگەڵ باوەڕەکانم یەک بگرێتەوە.
ڕووەکخۆریی تەواو، یان «ڤێگان»، شێوازێکی خۆراکە کە گۆشت، ماسی، مریشک، هێلکە، شیر، بەرهەمەکانی شیر و هەنگوین ناگرێتەوە. بە واتا فراوانەکەی، هەوڵێکە بۆ دوورکەوتنەوە لە چەوساندنەوە و ئازاردانی ئاژەڵان، تا ئەو ڕادەیەی گونجاو و کردەیی بێت. کەواتە تەنها هەڵبژاردنی خۆراک نییە، بەڵکو هەڵوێستێکی ئەخلاقییشە. [١]
بۆ من پرسیارەکە ڕوونە: ئەگەر بتوانین پێداویستییە خۆراکییەکانمان بەبێ کوشتنی ئاژەڵان دابین بکەین، بۆچی ئەو ڕێگایە هەڵنەبژێرین؟ ئاژەڵ تەنها کاڵایەک نییە بۆ کڕین و فرۆشتن؛ زیندەوەرێکە کە هەست دەکات و ئازار دەچێژێت. بەزەیی ئێمە نابێت لە مرۆڤەکاندا سنووردار بێت؛ بەرپرسیاریی ئەخلاقیمان بەرامبەر بە ئاژەڵانیش هەیە.
زۆر کەس دەپرسن: «ئەگەر گۆشت نەخۆین، پرۆتین لە کوێوە وەربگرین؟» وەڵامەکە لە زۆرێک لە خۆراکە ئاشناکانی خۆماندایە: نیسک، نۆک، لوبیا، پاقلە، سۆیا و تۆفو، هەروەها گوێز و تۆوی کدو و گوڵەبەڕۆژە. بە خواردنی بڕێکی گونجاو لەم سەرچاوە جۆراوجۆرانە، پێداویستیی لەش بە پرۆتین دابین دەکرێت. ڕووەکخۆریی تەواو ئەوە ناگەیەنێت کە هەر زەڵاتە بخۆیت؛ پێویستی بە ژەمی هاوسەنگ و جۆراوجۆر هەیە.
مرۆڤ دەتوانێت بە خۆراکی ڕووەکی بە تەندروستی بژی، بە مەرجێک خواردنەکانی جۆراوجۆر و هاوسەنگ بن و پێداویستییە خۆراکییەکانی دابین بکرێن. بە تایبەتی، ڤیتامینی B12 دەبێت لە حەبی ڤیتامین یان خۆراکێک وەربگیرێت کە ئەم ڤیتامینەی بۆ زیاد کراوە. هەروەها، ڕووەکیبوونی خۆراک بە تەنها واتای تەندروستبوونی نییە؛ بڕی خوێ، شەکر و جۆری چەورییەکەشی گرنگن. [٢]
خواردنی ڕووەکی بە گشتی زیانی کەمتری بۆ ژینگە هەیە، بە تایبەتی بە بەراورد لەگەڵ گۆشتی مانگا و مەڕ. بۆ بەخێوکردنی ئەم ئاژەڵانە، زەویی زۆر بۆ لەوەڕگا و چاندنی ئالیکیان تەرخان دەکرێت. بەڵام ئەگەر نیسک، نۆک و لوبیا ڕاستەوخۆ بخۆین، بۆ دابینکردنی خۆراکمان بە گشتی زەویی کەمتر پێویست دەبێت. مانگا و مەڕ لە کاتی هەرسکردنی خۆراکدا گازی میتانیش دەردەدەن؛ گازێک کە گەرمی لە کەشدا ڕادەگرێت و زەوی گەرمتر دەکات. لەبەر ئەوە، خواردنی گۆشتی کەمتر و خۆراکی ڕووەکیی زیاتر دەتوانێت یارمەتیی کەمکردنەوەی دەرچوونی ئەم گازە بدات و پێویستی بە فراوانکردنی لەوەڕگا و کێڵگەکان کەم بکاتەوە. [٣]
هەر لەبەر ئەمەیە کە بیرۆکە و هەڵوێستەکانی پارتە سەوزەکانی ئەوروپا بە دڵمن. من خوازیاری سیاسەتێکم کە پاراستنی ژینگە و مافی ئاژەڵان لە ڕیزی پێشەوەی کارەکانیدا بن. بۆ من گرنگە ئەم ئامانجانە ببنە بەرنامە و هەنگاوی کردەیی: هاندانی خۆراکی ڕووەکی، کەمکردنەوەی پشتبەستن بە ئۆتۆمبێلی تایبەت و گەشتی ناپێویست بە فڕۆکە، پەرەپێدانی گواستنەوەی گشتی و ئاسانکردنی پیاسە و پاسکیلسواری.
مەبەستم ئەوە نییە کە هەموو ئەندامان و لایەنگرانی ئەم پارتانە ڤێگانن یان ئۆتۆمبێل و فڕۆکە بەکار ناهێنن. ئەوەی دەمەوێت، هەوڵدانە بۆ شێوازێکی ژیان کە کەمترین زیان بە سروشت و زیندەوەران بگەیەنێت. [٤]
ئەو کەسەی خۆی بە ڕۆشنبیر دەزانێت، پێویستە ئامادە بێت خووەکانی خۆیشی بخاتە ژێر پرسیار، تا وتە و کرداری یەک بگرنەوە. سەبارەت بە خواردنیش، دەبێ لە خۆمان بپرسین: ئەوەی دەیخۆین چ کاریگەرییەکی لەسەر ئاژەڵان و ژینگە هەیە؟
بۆ هاندانی خەڵک بەرەو خۆراکی ڕووەکی، پێویستە بە ڕێزەوە گفتوگۆ بکەین و سوودەکانی ڕوون بکەینەوە. چێژی خواردن نابێت پاساوی پشتگوێخستنی ئازاری ئاژەڵان بێت. بۆ من جێی داخە کە لە ئاژەڵێک تەنها کەباب و تکە ببینین، نەک زیندەوەرێکی هەستدار. تامەزرۆییمان بۆ خواردن نابێت سۆز و بەرپرسیاریی ئەخلاقیمان لەبیر بباتەوە. بە خۆراکی ڕووەکییش دەتوانین خوانێکی ڕەنگاوڕەنگ ساز بکەین و چێژی لێ وەربگرین.
لە کوردستان، بۆ پەرەپێدانی ڕووەکخۆریی تەواو پێویست ناکات لە هیچەوە دەست پێ بکەین. نیسک، نۆک، لوبیا، پاقلە، ساوار و جۆرەها سەوزە لە خوانەکانماندا جێگەیان هەیە. شۆربای نیسک، خۆرشتی لوبیا و دۆڵمەی سەوزە دەتوانرێن بەبێ گۆشت و بەبێ هیچ بەرهەمێکی ئاژەڵی لێ بنرێن. ڕەنگە ناوی «ڤێگان» بۆ هەندێک کەس نوێ بێت، بەڵام زۆربەی پێکهاتەکانی ئەم خۆراکە نامۆ نین.
پێم خۆشە لە کوردستان چێشتخانەی تایبەت بە ڕووەکخۆریی تەواو زیاتر ببینم و چێشتخانەکانی دیکەش ژەمە ڕووەکییە خۆشتامەکان بخەنە ناو مینیۆی خواردنەکانیان. پێویستە ئەم ژەمانە بە ڕوونی نیشانە بکرێن، تا خەڵک بزانن هیچ بەرهەمێکی ئاژەڵییان تێدا نییە. پێشکەشکردنی ئەم خواردنانە بە نرخێکی گونجاو دەتوانێت لە سەدان دروشم کاریگەرتر بێت.
ڤێگانیزم بۆ من هەوڵێکە بۆ ئەوەی بە ئاگایی و بەرپرسیارییەوە بژین و چێژی خواردنمان بە ئازاری زیندەوەرانی دیکە نەبەستینەوە. ئەوەی دەیخەینە سەر خوانمان، پەیوەندی بە ژیانی ئاژەڵان و داهاتووی زەوییەوە هەیە. بۆیە گۆڕان لە هەڵبژاردنەکانی خۆمانەوە دەست پێ دەکات؛ تەنانەت لە ژەمێکی ڕۆژانەمانەوە.

سەرچاوەکان:
١. کۆمەڵەی ڤێگان؛ پێناسەی ڤێگانیزم
https://www.vegansociety.com/go-vegan/definition-veganism
٢. دەزگای تەندروستیی نیشتمانیی بەریتانیا (NHS)؛ خۆراکی ڤێگانی
https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/how-to-eat-a-balanced-diet/the-vegan-diet/
٣. نەتەوە یەکگرتووەکان؛ خۆراک و گۆڕانی کەشوهەوا
https://www.un.org/en/climatechange/science/climate-issues/food
٤. پارتی سەوزی ئەوروپا؛ بەرنامەی هەڵبژاردنەکانی ٢٠٢٤ (Courage to Change)
https://europeangreens.eu/2024-manifesto/




کاریگەریەکانی شەڕی حوسیەکان و سعودیە!.. نوری بەشیر

توندبوونەوەی شەڕی حوسیەکان و سعودیە لە جوڵای ٢٠٢٦دا، بووتە هۆی کاولکاری و کوشتارو ئاوارەیی زۆر لە سعودیەو یەمەن. لەیەمەن زیاتر لە ١٣٠,٠٠٠ کەس ناچار بوون ماڵەکانیان جێبهێڵن. هەروەهاUNHCR هوشداریداوە کە لە سێ مانگی داهاتوودا ڕەنگە ١٠٠,٠٠٠هەزار کەسی تر ئاوارە ببن. ئەمە سەرباری خراپبوونی دۆخی ژیان و گوزەرانی ملیۆنەها هاوڵاتی یەمەنی کە بە نزیکەی ٢٢ ملیۆن کەس مەزەندە دەکرێن. ژمارەیەکی زۆر لە خەڵکی مەدەنی کوژراون و ژێرخانی ئابووری یەمەن و نەخۆشخانەکان، قوتابخانەکان و ماڵ و حاڵی خەڵك و شوێنە مەدەنیەکان زیانی گەورەیان بەرکەوتووە. هەروەها دامەزراوەی نەوتی سعودیە زیانی بەرچاوی بەرکەوتوە بەهۆی هێرشە درۆنیەکانی حوسیەکانەوە بۆسەر پاڵاوتگەکانی نەوت.
بەجیا لەوە، شەڕەکە و کۆنترۆڵی باب ئەلمەندەب لەلایەن حوسیەکانەوە تەنگەژەی بۆ بازرگانی بەو گەروەدا دروستکردوە. حکومەتی سعودیە هەناردەکردنی نەوتی لەڕیگای بەندەری یەنبوع لەسەر دەریای سوورەوە ڕاگرت کە لەڕێگەی هێڵی بۆری “ڕۆژهەڵات ـ ڕۆژئاوا”وە ڕەوانەی دەکرد، وەکو بەدیلێك بۆ گواستنەوەی نەوتی سعودیە لەرێگای تەنگەی هورمزەوە! هەروەها بەهۆی ئەوەی حوسییەکان پێشڕەویان کردوەو ناوچەیەکی فراوانی تریان دەست بەسەردا گرتووە، بەتایبەت لە کەناری دەریای سوور وکۆنترۆڵی ناوچەی گەروی باب ئەلمەندەب و شارو بەندەری موخایان گرتووە، ئەمە سەرەڕای ئەوەی کە سەنعا و زۆربەی باکوور و ڕۆژئاوای یەمەنیان لە دەستدایە، بەوجۆرە کاریگەری ناوچەیی و جیهانیان بۆ بازرگانی و چونە سەرەوەی نرخی نەوت و کەلوپەلی تر کە لەو رێڕەوەدا رەوانەدەکرا، دروستکردوە.
ئەو پێشڕەوی و باڵادەستیەی حوسیەکان بەرەو کەناراوەکانی دەریای سورو بەتایبەت کۆنترۆڵی زیاتری باب ئەلمەندەب و شارو بەندەری موخا، کاریگەری لەسەر نا ئارامی ناوچەکە دروستکردووە، بەتایبەت لەسەر کێشەی نێوان ئەمریکا و ئێران. بێجگە لەوەی کە پێگەی حوسیەکانی قایمترکردوە لە ململانێکانی ناوچەکەدا، هاوکات توانای مانۆرکردنی ئێرانی بەرامبەر بە ئەمریکا لە بارگرژیەکانی نیوانیاندا بەرەوسەرتر بردوەو بگرە بەرامبەر بە ئیسرائیل و هاوپەیمانەکانی ئەمریکاش پێگەیەکی باشتری بە ئێران بەخشیوە. بەمجۆرە ئەم پێشڕەویانەی حوسیەکان، دامێنی شەڕو نا ئەمنی ناوچەکەی فراوانکردۆتەوە، کە ئێران ئەمەی دەوێت و لەبەرژەوەندیەتی و لە دانوسان و گفتوگۆی لەگەڵ ئەمریکا پێداگری زیاتر لەسەر مەرجەکانی دەکات.
ئەمریکا لەگەڵ سعودیە راستەوخۆ نەچووە ناو شەڕەکەوە بەدژی حوسیەکان، هەرچەندە سعودیە داوای هاوکاری لە ئەمریکا کرد. ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە ئەمریکا نیگەرانە لە رێکەوتنی مەکە، کە لەنێوان سعودیەو تورکیاو پاکستاندا ئەنجام درا! چونکە لەلایەکەوە وەکو بلۆکیك بەرامبەر بە ئیسرائیل دەردەکەوێ و لەلایەکی دیکەوە بێبایەخکردنی نەخشی ئەمریکایە لە پاراستنی دەوڵەتانی کەنداو کە سعودیە یەکێکە لەوان! لەلایەکی دیکەشەوە ئەمریکا نایەوێ بەرەی شەڕی دیکە دژی خۆی بکاتەوە، بۆیە هەربەوەندی کە حوسیەکان ڕایانگەیاند رێگا لە کەشتیەکانی ئەمریکا ناگرن بۆ تێپەڕبوون لە باب ئەلمەندەب، ئەمریکاش ئامادە نەبوو هاوکاری سعودیە بکات بەوجۆرەی داوای لێکردابوو!
بەڵام کاتێك ئەمریکا وەڵامی داواکەی سعودیە ناداتەوەو هاوپەیمانی مەککەش هیچی پێناکرێ بەرامبەر بە حوسیەکان، ئەوا تواناکانی سعودیە بەرامبەر بە حوسیەکان لاواز دەکات و جێگاوڕێگای حوسیەکان دەباتە سەرەوە لە ململانێ و دانوساندن لەگەڵ سعودیەدا کە پشتیوانی حکومەتی رەسمیی یەمەنە کە حوسیەکان لەدژی دەجەنگن! هاوکات ئەم دۆخە تازەیەی دوای پێشڕەویەکانی حوسیەکان، وایکرد کە قەتەرو پاکستان وەک نێوەندگیری نێوان ئێران و ئەمریکا هەوڵەکانیان چڕتربکەنەوە بۆ کۆتایی بە جەنگی نێوان ئەمریکاو ئێران.
هەر لەوبارەوە موحسن ڕەزایی، لە ئەنجومەنى ئاسایشى نیشتمانیى ئێران، لە دیمانەیەکی تایبەتدا لەگەڵ تۆڕی هەواڵی جەزیرە، دوایین پێشهاتە سەربازی و دیپلۆماسییەکانی وڵاتەکەی خستەڕوو و ئاشکرای کرد کە ئێران لەڕێگەی نێوەندگیری دەوڵەتی قەتەرەوە لە پەیوەندیی بەردەوامدایە لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و مەرجەکانی تارانی بۆ ڕاگرتنی جەنگ و هێورکردنەوەی ئاڵۆزییەکان ئاڕاستەی واشنتۆن کردووە. هەروەها رۆژی ٢١ی سێپتێمبەر وەزیری ناوخۆی پاکستان سەردانی تارانی کردوە بە مەبەستی نێوەندگیری نێوان ئەمریکاو ئێران.
راستی دۆخی خراپی ئەمریکا لە جەنگی لەگەڵ ئێراندا، لە قسەکانی ترەمپ دا لەبەردەم ٨١ یەکەمین کۆبوونەوەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکاندا رۆژی ٢٢ی سێپتێمبەری ٢٠٢٦ دەردەکەوێت. ترەمپ بەجیا لەوەی وەک پیشەی هەمیشەیی کەوتە پیاهەڵدان بەسەر ئەمریکاو توانای سەربازی و ئابوریەکەیدا، کۆمەڵێك هەڕەشەی ئاراستەی ئێران کردو چەند مەرجێکی بۆ ڕێکەوتن لەگەڵیدا خستەڕوو. هەڕەشەی ئەوەی کرد کە ئەگەر ڕێککەوتنێک لەگەڵ ئێران نەکرێت، ئەمریکا دەتوانێت هێرشی زۆر گەورەتر بکات و تاکیدی کردەوە کە دەتوانێت؛ “ئێران لەناوببات”، بەڵام هاوکات داوای لە هەموو وڵاتان کرد لە چەسپاندنی گەمارۆی ئابووری بۆ سەر ئێران لەگەڵ ئەمریکادا هاوکاری بکەن! هەروەها وتی هێشتا دەرگای گفتوگۆ و ڕێککەوتن کراوەیە. دوای ئەم قسانەی ترامپ، کۆبونەوەیەک لەنێوان ستێڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وەزیری دەرەوەی ئێران عەباس عێراقچی و دەستەی دیپلۆماسیی ئێران بەڕێوەچووە.
لێرەدا دەکرێت ئەوە بڵێین کە چۆن جەنگی ئەمریکاو ئیسرائیل بۆسەر ئێران و داخستنی گەروی هورمز بەجیا لە کاریگەریەکانی بۆسەر رژێمی ئێران و توانا سەربازی و ئابوریەکانی و توندکردنەوەی باری گرانی سەرشانی خەڵك و کاولکاری و وێرانکردنی زۆریك لە ناوەندە خزمەتگوزاریەکان، هاوکات کاریگەری لەسەر جێگاو پێگەی ئەمریکاو تواناییەکانی بۆ سەپاندنی هەژمونی خۆی و باڵادەستیی سەربازی ئیسرائیل و نائارامکردنی ژیانی خەڵکی ئیسرائیل خەڵكەکەی دانا، سەرباری کاریگەریە ناوچەیی و جیهانیەکانی لە پەیوەند بە گرانی نرخی وزەو کاڵاکان و زیادکردنی بارگرانی بۆسەر شانی خەڵکی دنیا، ئەوا لە ئاستێکی دیکەدا، شەڕی حوسیەکان و سعودیە کاریگەری لەسەر دۆخی ئابوری و سەقامیگری ئەمنی ناوچەکە دەکات.
توندبوونەوەی شەڕی حوسیەکان و سعودیە، هەروەک چۆن جەنگی ئەمریکاو ئیسرائیل بۆسەر ئێران؛ ترس، کوشتار، کاولکاری و نائەمنی بۆ ناوچەکە هێنا، بەهەمانشێوە کاریگەری دەبێت و هەلومەرجی ناوچەکە بەرەو خراپتر دەبات و فەزای هێزی میلیشیایی و کۆنەپەرستی لەناوچەکەدا بەهێز دەکات، بۆیە هێزە ئازادیخواز و کرێکاری و کۆمۆنیستەکان زەرورە هەروەک بەدژی سیاسەت و جەنگی ئەمریکاو ئیسرائیل وەستانەوە، بەهەمانشێوەش بەدژی سیاسەتی کۆنەپەرستانەو شەڕخوازانەی حوسیەکان و سعودیە بوەستنەوە، کە هیچ بەرژەوەندیەکی خەڵکی ناوچەکەو ئەو وڵاتانەشی تێدا نیە.

نوری بەشیر




نامەیەک لە زیندانەوە.. ئەحمەد کامەران

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..




گریانی شەونم.. شیعری شەهلا نوری

کاتێک شەو،
سەرمای پاییز لە باوەش دەگرێت
دڵۆپە نەرمەکانی شەونم،
لەسەر ڕووی ساردی بەردەکان و گەڵای نوقمی خەون،
دەبنە بلووری فێنک بۆ ملوانکەی گەردنی شەو…

ئەم فرمێسکانە،
نە لە ناخی ماتی ڕووەکەوە دەڕژێن،
نە بارانن،
نە هەنسکی کپی چەم…

ئەم دڵۆپانە،
دیارییەکی پاکی ئاسمانن
بۆ سەر سینەی گەڵا ژاکاوەکان،
بۆ ئاونگی شیلەی لێوی یار.

شەهلا نوری




ڕزگاربوونی کۆمەڵگە لە قەیران و چەقبەستوویی ڕەوشی ئێستا، لە ئاکامی کام رەوەند؟.. موئەیەد ئەحمەد

قەیرانی سیاسیی ئێستای ڕژێم، درێژەی قەیرانی سیاسیی زکماکی ڕژێمەکەیە!
ئەوەی کە زاڵە بەسەر ڕژێمی سیاسی ئیسلامی و ناسیونالیستی عێراقدا، هەر لە سەرەتای دامەزراندنییەوە تا ئێستا، قەیرانێکی سیاسیی قووڵ و فرەڕەهەندە.
ڕەگی ئەم قەیرانە دەگەڕیتەوە بۆ پەیوەندیی ڕژێم بە کۆمەڵگاوە، و دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە هێزەکانی، هێزی میلیشیایی ئیسلامی و ناسێؤنالیستی بوون کە دوای داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکا و ڕووخاندنی ڕژێمی بەعسی فاشی، دەسەڵاتیان ڕادەست کرا، و دەستیان کرد بە حوکمڕانیکردنی کۆمەڵگەیەک کە لە دەیان ملیۆن دانیشتووان پێکهاتووە، و کەوتنە کاری سەرلەنوێ دامەزراندنەوەی دەوڵەتی بورژوازی داپڵۆسێنەر بۆ پاراستنی ڕژێمی ئابووری و کۆمەڵایەتیی سەرمایەداریی ئەم کۆمەڵگەیە.
بێگومان، ئەم هێزانە دەبێ ڕژێمەکە وەها سازبدەن کە هەم دەوڵەتێک بێت لەناو ڕژێمی نێودەوڵەتیی بۆرژوازیدا، و هەم خزمەتێش بە بەرژەوەندییە ستراتیژی و جیوپۆلیتیکییەکانی ئیمپریالیزمی ئەمریکا بکات لە عێراق و ناوچەکەدا.
وەک ئاشکرایە، داگیرکردنی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە، سەرەڕای پشتبەستن بەم ڕژێمە سیاسییە ناسیۆنالیستی و ئیسلامییەی کە بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری وڵات دروستی کردبوو، بەردەوام نەبوو، چونکە دەرگیری شکستی گەورە بوو کە لە کۆتاییدا بووە هۆی کۆتاییهێنان بە داگیرکاریی ڕاستەوخۆ و چوونەدەرەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە عێراق لە ساڵی (٢٠١١)دا.
لە چوارچێوەی ئەم پێشهاتانەدا و تا ڕادەیەک پێش ئەوەش، ڕژێمی ئێران بەڕۆڵی خۆی، وەک جەمسەرێکی هەرێمی، بووە بڕیاردەریکی تری ئاڕاستەی ژیانی سیاسی لە عێراقدا بەهۆی چەندین هۆکارەوە، لەوانە، بەپلەی یەکەم، پەیوەندیی ڕەوتەکانی ئیسلامی سیاسیی شیعە پێیەوە، و هاتنەوەی بەرژەوەندییەکانی ئەم ڕەوت و حزبانە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی ئەم جەمسەرەدا، و جگە لەوەش هۆکارەکانی وەک پێکهێنانی میلیشیای سەر بەخۆی لە عێراقدا، و ئەنجامدانی کردەوەی تێرۆریستی لەلایەن دەزگاکانی ڕژێمی ئێرانەوە لە ناوەوەی عێراقدا و فاکتۆرگەلێکی دیکە.
هەر بەم پییەش، وڵات پێینایە نێو قۆناغێک لە ڕەوەندی سیاسی کە تایبەتمەندییەکەی ملکەچبوونی ڕژێمە سیاسییەکەی بوو بۆ لەبەرچاوراگرتنی بەرژەوەندییە سیاسی و ئابووری و ستراتیژییەکانی هەر یەک لە ئەمریکا و ئێران لە عێراقدا لە چوارچێوەی ململانێی جیوپۆلیتیکی و ستراتیژیی فراوانتری نێوانیاندا.
لەگەڵ دووبارە گەڕانەوەی هێزی سەربازیی “هاوپەیمانی نێودەوڵەتی” بە ڕابەرایەتی ئەمریکا بۆ عێراق، بە بەهانەی جەنگی دژی داعش لە ساڵی (٢٠١٤)دا، و لەگەڵ پێکهێنانی “حەشدی شەعبی”، هەژموونی هێزە میلیشیاییەکانی گرێدراو بە کۆماری ئیسلامییەوە، لە ناوەوەی عێراق بە شێوەیەکی گەورە پەرەیسەند، و هەروەها هەماهەنگیی سەربازیی نێوان ئەمریکا و ڕژێمی ئێران لە جەنگی دژی داعشدا بووە ئەجیندەی کارپێکراو لەو ماوانەدا.
لە ڕێگەی ئەم پێشهاتانەوە، هێزە داپڵۆسێنەرە ئاسایشیی و سەربازییەکانی ڕژێمی سیاسیی عیراق و هێزە میلیشیاییەکانی ڕۆژ بە ڕۆژ بەهێزتر بوون و بەردەوام چەپۆکی فەرمانڕەواییان بەسەر ژیانی سیاسیی کۆمەڵگەدا قایمتر کرد، وە بەم جۆرە وەک ڕژیمێکی سیاسیی داپڵۆسێنەر و میلیشیایی، درێژەی بە ژیانی خۆی دا لە چوارچێوەی ئەم ململانێ فراوانترەی نێوان هەردوو ڕژێمی ئەمریکا و ئێران لەسەر عێراق.
ئەمڕۆ، لە سایەی پێشهاتەکانی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران و پاشەکشەی ڕۆڵی هێزەکانی سەر بە ڕژێمی ئیسلامی لە ناوچەکەدا، هێزەکانی ڕژێم لە عێراق و بەتایبەتی ڕەوتەکانی ئیسلامی سیاسیی شیعه، لە ساتەکانی قەیرانێکی زۆر دژواردا دەژین.
هۆکاری هاتنەپێشی ئەم قەیرانە، بە پلەی یەکەم، گۆڕانە لە هاوسەنگیی هەژموونی سیاسی و سەربازی بە قازانجی ئەمریکا لە عێراقدا، و زیادبوونی ئاڕاستەی گوشارەکانی ئیدارەی ئەمریکا و ترەمپ بۆ چەکداماڵینی ئەو گروپانەی ڕاستەوخۆ سەر بە ڕژێمی ئێرانن و تێکەڵکردنیان لەنێو دامەزراوە سەربازییەکانی دەوڵەت و (حەشد)، و گوشارەکانی تر کە پێشتر بوونە هۆی هاتنەسەرکاری عەلی ئەلزەیدی وەک سەرۆک وەزیران.
قەیرانی سیاسیی ئێستای ڕژێم درێژەپێدەری قەیرانی سیاسیی زکماکی ڕژێمەکەیە، بەڵام ئێستا ڕووی لە قووڵبوونەوەی زیاتر کردووە؛ واتە درێژەپێدەری قەیرانی سیاسیی ڕژێمەکەیە لە بارودۆخێکی جۆریی دیکەدا و جیاواز لەوانەی پێشوو، بەبێ ئەوەی هیچ گۆڕانکارییەک لە سیاست و ستراتیژی بۆرژوازی ئیمپریالیستیی ئەمریکادا هەبێت بەرامبەر بە ڕژێمەکە کە لە بنەڕەتدا ڕژێمەکەی لەسەر بنیات نراوە، و نە هیچ گۆڕانکارییەک لە پڕۆسەی سیاسیی بنەڕەتیدا کە ڕژێم ئیسلامی و ناسیۆنالیستیەکەی دامەزراندووە و ئەو پاڵنەرە سەرەکییانەی لە پشتییەوە بوون، و تەنانەت نە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی و جۆری لە مەودای هەژموونی ئێران بەسەر ڕێڕەوی سیاسی لە عێراقدا.

قەیرانی ڕژێمی سیاسی و پەیوەندیی بە برۆلیتاریا و خەباتییەوە
ڕەهەند و دەرکەوتەکانی قەیرانی ڕژێمەکە ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەرکەوتن و ڕوون بوونەوە و بوونە قەیرانێکی گشتگیر، کاتێک کە ڕژێم لەگەڵ ئەو ئاڵنگارییانە ڕووبەڕووبووەوە کە وەڵامدانەوە بوون بە دابینکردنی کار و دامەزراندن و ئایندەیەکی ئابووریی ئارام بۆ نەوەی نوێی پرۆلیتاریا، لە کچان و کوڕانی گەنج، کە لە چوارچێوەی بیست و سێ ساڵی حوکمڕانیی ئەم تاقمە داسەپێنراوانەدا گەورە بوون و پەروەردە بوون.
پارت و ڕەوتە بۆرژوازییە ئیسلامی و ناسیونالیستیە دەسەڵاتدارەکان هیچ پەیوەندییەکیان بە ژیانی مادی و ئابووریی ئەو نەوەیەی پرۆلیتاریا و تەواوی جەماوەری کرێکاران و زەحمەتکیشان و چەوساوەکانەوە نییە، جگە لە پەیوەندیی پاراستنی ڕژێمی سەرمایەداریی قەیراناوی کە هەردەم زنجیرەکانی بەسەر ملی ئەم جەماوەرەوە قایمتر دەکات، و دژوارترین باری ئابووری و بژێوییان بەسەردا دەسەپێنێ. بە دەربڕینێکی تر، ئەرکی سەرەکی بۆ ئەم هێزانە پاراستنی ڕژێمی ئابووری و سیاسیی سەرمایەدارییە لە هەر دەستوەردانێکی سیاسیی سەربەخۆ و کاریگەری ئەم جەماوەرە بۆ ڕزگاربوون لە ڕەوشی خراپی ئابووری و کۆمەڵایەتیی ژیانیان، هەروەها ڕێگریکردن لە هەر هەوڵێکی ڕێکخراو و کاریگەریان لەسەر ڕێڕەوی داڕشتنی ژیانی سیاسی و ڕۆشنبیری لە وڵاتدا.
هەروەها، ڕەهەندەکانی ئەم قەیرانە ڕوونتر دەبنەوە کاتێک ئەوە لە پێشچاو بگرین؛ کە هاوكات لەگەڵ دامەزراندنی ڕژێمی سیاسی، پڕۆسەی تێکەڵبوونی سەرمایەداری لە عێراقدا زۆر فراوانتر و قووڵتر لەوەی لە سایەی ڕژێمی بەعسی فاشیدا هەبوو جێبەجێ کرا، ئەوەش لە ڕێگەی ڕێکار و سیاستە ئابوورییە سەرمایەدارییە نیولیبرالییەکان و ئەو یاسایانەی پۆل برێمەر، حاکمی ڕژێمی ئەمریکی لە عێراق کە لەم بارەیەوە دەریکردن، و بەردەوامبوونی ڕژیم و حکومەتە یەکبەدوایەکەکانی تا ئیمڕۆ لەسەر ئەم ڕێباز و ئەجێندایە.
ئەمە یاریدەدەر بوو بۆ تێکەڵبوونی ئابووری عێراق بە سەرمایەی جیهانی، و ئاوێتەبوونی جووڵە و کەڵەکەبوونی سەرمایە لە عێراقدا لەناو خولی کەڵەکەبوونی سەرمایەداریی جیهانیدا بە شێوازێکی فراوانتر، و لە پلەی یەکەمدا لە ڕێگەی وەبەرهێنانی سەرمایەداری لە سێکتەری دەرهێنان و هەناردەکردنی نەوت و گاز و بەرهەمهێنانی کارەبا و لە بوارەکانی گواستنەوە و پەیوەندییەکان و وەبەرهێنانی دارایی. جگه لەوانەش، لە ڕێگەی جێبەجێکردنی سیاسەتە ئابوورییە نیولیبرالییەکان لە ڕادەستکردنی کەرتی گشتی بۆ دەستی کەرتی تایبەتی (پرایڤەتایزەکردن) و داڕشتنەوەی سەرلەنۆیی ستراکچەری کۆمپانیاکان و فروشتنی بەکۆمەڵیی دامەزراوەکانی دەوڵەت بە سەرمایەی تایبەت کە بە پلەی سەرەکی بە هێزەکانی ڕژێمەوە لکاون. لەسەر هەمان ئاڕاستە، ڕێگە خۆش کرا بۆ ئابووریی بازار و بازرگانیی ئازاد، و لابردنی ئاستەنگەکان لە بەرامبەر گەشەکردنی بازاڕی ناوخۆ بە شێوەیەک کە بە ئۆرگانیکی پەیوەست بیت بە جووڵەی سەرمایەی جیهانییەوە و ملکەچی هەڵبەز و دابەزین و قەیرانەکان و دینامیكییەتی جووڵەکەی بێت.
مێژووی بیست و سێ ساڵی ڕابردووی کۆمەڵگەی عیراق، مێژووی ململانێ و خەباتی جەماوەری کرێکاران و زەحمەتکێشان و گەنجان و ژنان بووە لەبەرامبەر ئەم سیستەمە سیاسییە، و بەرامبەر تێکچوونی ڕەوشی ئابوورییان لە سایەیدا، و لە سایەی سەرمایەداری و شێوازە ئابوورییە نیولیبرالییەکەی، کە بە نۆبەی خۆی قەیرانی سیاسیی سیستەمەکەیان هەمیشە قووڵتر کردووەتەوە. جەماوەر لەم قۆناغەدا ناڕەحەتترین زەحمەتیی ئابووری و فراوانترین مەودای بێکارییان بەسەردا سەپێنراوە، و تا ئێستاش ڕووبەڕووی سەرکوتکردنی ماف و ئازادییەکانیان دەبنەوە، بەتایبەتی ماف و ئازادییەکانی ژنان، و زەوتکردنی مافی کرێکاران لە بەکارهێنانی ئامرازە خەباتکارانە بەکۆمەڵەکانیان بەتایبەتی کاری سەندیکایی لە دامەزراوەکانی دەوڵەت و شوێنە ئابووری و خزمەتگوزارییەکانیدا.
خەباتی کرێکارانی سێکتەری پێشەسازی لە بەرامبەر سیاسەتەکانی ڕادەستکردنی کەرتی گشتی بۆ دەستی کەرتی تایبەتی و فرۆشتنی کۆمپانیاکانی ئەم سێکتەرە و لەسەرکار وەلانانی کرێکاران، لە ساڵی (٢٠٠٤-٢٠٠٦)، بۆ خۆی سەرەتای دەستپێکی سەرکردایەتیی ئەم توێژەی چینی کرێکار بوو بۆ سەرجەم خەباتی جەماوەری لە بەرامبەر تایبەتکردن و سیاسەتە نیولیبرالییەکانی دەوڵەتەدا، بەڵام بەداخەوە بە شێوەیەک گەشەی نەکرد کە کاریگەری بەرچاوی هەبێت لەسەر فراوانکردنی ئەم خەباتە تا هەوڵی توێژەکانی دیکەی چینی کرێکار لە شوێنە ئابووری و خزمەتگوزارییە جۆراوجۆرەکانی دیکەدا، بگرێتەوە، کە ئەوانیش کەوتبوونە ژێر باری قورسی هەمان سیاسەتی ئابووریی نیولیبرالیی دەوڵەت.
عێراق لە تەواوی ماوەی ئەم ساڵانەدا، و بەتایبەتی لە ساڵی (٢٠١١)وە، واتە سەردەمی هەڵکشانی ڕاپەڕینە شۆڕشگێڕییەکان لە تونس و میسر، خاڵی نەبووە لە بزووتنەوەی ناڕەزایەتیی گەنجان و زەحمەتکێشان و توێژە جیاوازەکانی چینی کرێکار، و لە بەرگری ژنان و نەوەی گەنجیان لە بەرامبەر کپکردنەوەی ئازادی و مافەکانیان و لە پێناو دەرفەتی کاردا، ئەم خەبات و ناڕەزایەتییە جەماوەرییانە بە ڕاپەڕینی (ئۆکتۆبەری ٢٠١٩) گەیشتنە لوتکە.
دوای سەرکوتکردنی ئەم ڕاپەرینە، ڕژێم توانی بەردەوامیی بەحوکمڕانییەکەی بدات، و ئەم هێزانەی دژە-شۆڕش توانییان چنگیان بەسەر حوکمی وڵاتدا تووندتر بکەن. لەو کاتەوە و لەو قۆناغەی دوای ئەوەدا ئیتر ئەتوانیین بڵێێن بوو بە سەردەمی بەرینتر بوونەوەی مەودای کۆنەپەرستی سیاسی و فراوانبوونی هەژموونی ئایدۆلۆژیی ئاینیی تایفی و نەتەوەیی بەسەر کۆمەڵگەدا، لەگەڵ سەپاندنی پاشەکشە بەسەر ماف و ئازادییەکانی ژنان و سەپاندنی “یاسای جەعفەریی”.
بزووتنەوە ناڕەزایەتییە نوێیە فراوان و ڕۆژانە دووبارەبووەوەکانی ئێستا دژی بێکاری و بۆ دەستکەوتنی دەرفەتی کار و فەرمانبەریی (وظيفة)ی حکومی، و بزووتنەوەی دەرچووانی کۆلێج و زانکۆکان بۆ دامەزراندن، و ناڕەزایەتیی کرێکاران بۆ داواکارییە جیاوازەکانی پەیوەندیدار بە مووچە و بارودۆخی کارکردنی گونجاوتر، و ناڕەزایەتییەکان بۆ هەموارکردنەوەی پلەبەندی مووچە و هتد، شەپۆلێکی بزووتنەوەی ناڕەزایەتیی کرێکاریی نوێ و فراوان پێکدەهێنن، کە درێژەپێدەری مێژوویەکی بەردەوامی خەباتی چینایەتیی پرۆلیتارییە لەم کۆمەڵگەیەدا، و قووڵیی پەیوەندیی قەیرانی ڕژێمی سیاسی بەم خەباتە چینایەتییە و بە واقیعی تێکچوونی بارودۆخی ئابووری و کۆمەڵایەتیی چینی کرێکار و زەحمەتکێشان دەردەخات.
ئەوە ڕوونە کە بزووتنەوەی ناڕەزایەتیی کرێکاریی ئێستا لە گەرمەی پێشهاتەکانی جەنگی نێوان ئەمریکا و ئێران و ئاسەوارەکانیدا لەسەر عێراق بەڕێوە دەچێت، نەک هەر تەنها لە ڕووی ئابوورییەوە، بەڵکو لە ڕووی سیاسیشەوە، بەتایبەتی لەسەر هێزەکانی ڕژێم لە ڕەوتەکانی ئیسلامی سیاسیی شیعی کە کەوتوونەتە ژێر گوشاری ڕێکخستنەوەی پێگە و سیاسەتەکانیان لە سایەی ئەم بارودۆخە جیوپۆلیتیکییە نوێیەدا.
ناڕەزایەتییە جەماوەریییەکانی ئێستا لە عێراق، لە بنەڕەتدا ناڕەزایەتیی توێژەکانی پرۆلیتاریا و خەباتی کرێکارانی لە سەرکار و توێژەکانی زەحمەتکێشان و گەنجانی بێکارن لە کچ و کوڕ، و خەسڵەتیان ئەوەیە کە خەباتی داواکاریی ئابووریی چینی کرێکار و توێژە کۆمەڵایەتییەکانی دەوروبەرین، و خەباتێکە کە دەتوانێت گەشە بکات بۆ بزووتنەوەیەکی ڕێکخراوی چینایەتی بۆ وەدیهێنانی داواکارییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانیان و تەوژم بدات بە بەرزکردنەوەی هێز و توانای چینایەتیی پرۆلیتاری لە کۆمەڵگەدا و ڕۆڵی خۆی بگێڕی لە هەڵکشانی ڕۆڵی سیاسیی چینایەتیی سەربەخۆی چینی کرێکار.

سیاسەتی ئابووریی عەلی ئەلزەیدی وەڵام نییە بۆ قەیرانی سیستەمی سەرمایەداری لە عێراقدا، بەڵکو قووڵکردنەوەی زیاتریەتی!
سیاسەت و نەخشەی ئابووریی و تێزە ئابوورییەکانی عەلی ئەلزەیدی، سەرۆک وەزیرانی ئیستای عیراق، تەنها تێز و سیاسەت گەلێکی ئابووریی بۆرژوازیی بنبەستوون. تەواوی ئەوەی هەیەتی پەرەپێدانی سێکتەری تایبەت و نیولیبرالیزمی ئابووری زیاتر و فراوانکردنی بازنەی جێبەجێکردنی پرۆژەی “پەڕەی سپیی”یە! کە نیولیبرالیزمێکی بێ ئەملاولایە و ڕەها کراوە لەهەر کۆتوبەندێک، وە لە ئەنجامدا قووڵترکردنەوەی زیاتری جەمسەربەندیی ئابووریی چینایەتییە؛ کەڵەکەبوونی سەروەت و سامان لە جەمسەرێکدا، و کەڵەکەبوونی هەژاری و بێگوزەرانی لە جەمسەرێکی تردا.
پڕۆسەی گەشەکردنی سەرمایەداری، وەک مارکس جەختی لەسەردەکا، پڕۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایە و سەروەت و سامانە لە جەمسەرێکی کۆمەڵگەدا، و سەپاندنی هەژاریی ئابووری و بێگوزاەرانییە، لە جەمسەرێکی تریدا، و ئەمەش، بە سروشتی، یاساکانی جووڵەی سەرمایە و گەشەی سەرمایەداریی ئەمڕۆ لە تەواوی وڵاتاندا و لە سەر ئاستی جیهان پیکدەهێنن، و هەر ئەمەشە کە ڕەهەندی بەسام و کارەساتباری گرتۆتە خۆ لە سیستەمی سەرمایەداریی جیهانیی هاوچەرخدا کە قەیرانی هەمەلایەنە و ئاوێتە زاڵە بەسەریدا.
عەلی ئەلزەیدی جەخت لەسەر ئابووریی بازار دەکاتەوە بۆ وەڵامدانەوە بە کێشە ئابوورییەکانی کۆمەڵگەی عێراق، وە ئەوە بە گەمژەیی لەقەڵەم دەدات کە “سۆشیالیزم”! چارەسەرێک بێت بۆ کێشە ئابوورییەکان، و دەوری دەوڵەت وەلادەنێ لە پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان و هەر بوارێکی ئابووریشدا کە بە قازانجی جەماوەر بشکێتەوە، کەچی خۆی پەنا دەباتە بەر هەمان دەوڵەت، واتە دەزگای چینی بۆرژوازی بۆ چەوساندنەوەی چینی کرێکار، بۆ جێبەجێکردنی سیاستە ئابوورییە نیولیبرالییەکانی.
دیارە ئەو، وەک نوێنەری سەرمایە و ڕژێم، یاساکان و دەسەڵات و داهاتی دەوڵەت بەکارناهێنێت بۆ وەڵامدانەوە بە پێداویستییەکانی دابینکردنی کار و باشترکردنی بژێوی و بارودۆخی کاری چینی کرێکار و جەماوەر، بەڵکو بەکاریاندەهێنێ بۆ فراوانترکردنەوەی شێوازێکی ئابووریی بونیاتنراو لەسەر بەرژەوەندییەکانی سەرمایەی تایبەت و کەڵەکەبوونی. ئەمەش، فراوانتربوونی ڕووبەری گەندەڵی و پاراستنی هەرچی زیاتری بەرژەوەندییەکانی ڕەوت و پارتە سیاسییە ئیسلامی و ناسێونالیستە دەسەڵاتدارەکان لەگەڵ خۆیدا دەهینی، لەسەر حیسابی سەختترکردنی باری ژیانی چینی کرێکار بە بەردەوامی، و گۆڕینی توێژگەلێکی هەرچی زیاتری دانیشتووان بۆ ناوەندەکانی پرۆلیتاریا کە دەرگیری مەینەتبارییەکانی تێکچوونی ڕەوشی بژێوییانن.
ئەم سیاستە ئابوورییانەی عەلی ئەلزەیدی کە ئامانجییان گەشەپێدانی سەرمایەدارییە لە عێراقدا، کە سەرمایەدارییەکی قەیراناوییە، لەسەر حیسابی بەهەژارکردنی بەردەوامی زۆربەی جەماوەر فەراهەمدێت، و لەم نیوەدا هەڵمەتە ڕووکەشەکانی بۆسەر گەندەڵی بەربڵاو لە پێکهاتەی سیستەمەکەدا، شتێک نییە جگە لە دەستخەرۆکردنی ئەم چینە و زۆربەی جەماوەر و لابردنی سەرنجیان لەسەر كێشە گەورەکانیان. هەر بەم پێیە، هێشتنەوەی پرۆلیتاریای گەنجی بێکار لەسەر باری هەژاریی خۆیان و فراوانترکردنی ڕووبەری بێکاری لە نێوانیاندا و هەموو بارقورسیەکانی تری بژێوی زۆربەی دانیشتوان.
لەم ڕێڕەوەدا، عەلی ئەلزەیدی وەک بەشێک لە هێزەکانی ڕژێم، دەیەوێت بەرهەمی هەموو ئەوەی کۆنەپەرستییە لە کۆمەڵگەدا دروێنە بکات بۆ خۆی و ڕژێمەکەی، لە باڵادەستیی ئاسۆی ناسیۆنالیستی و ئاینیی و تایفی و هەموو ئەوەی ئەم سیستەمە سەپاندوویەتی لە سەرکوتکردنی چینی کرێکار و ڕێگریکردن لە خەباتی بەکۆمەڵیان لەوانەش قەدەغەکردنی کاری سەندیکایی لە دامەزراوەکانی دەوڵەت و دەزگا ئابووری و خزمەتگوزارییەکانی. سەرەڕای ئەمە بەروبوومی سەپاندنی یاسا ئیسلامییە طائیفییە کۆنەپەرستییەکان و “یاسای جەعفەری” کە ژنان سەرکوت و بێماف دەکات و لەلایەن ڕەوتەکانی ئیسلامی سیاسیی شیعییەوە سەپێنراون، دەچنێتەوە، لە نیویشیدا ئەوەی لەو یاسایانەوە دەکەوێتەوە لە لێکدابڕانی ڕێزەکانی خەباتی هاوبەشی چینی کرێکار و کپکردنەوەی ماف و ئازادییەکانی کچانی گەنجی پرۆلیتاریا.
ئەوەیە پەیوەندیی ئەم ڕژێمە سیاسییە و ستراتیژییە ئابوورییەکەی سەرۆکی حکومەتەکەی بە زۆربەی جەماوەرەوە، و هەر ئەوەشە کە قەیرانی سیاسیی ڕژێم قووڵتر و فراوانتر دەکاتەوە لە پەیوەندیدا بە کۆمەڵگاوە.

قەیرانی ڕژێمی سیاسی و قەیرانی سەرمایەداری لە عێراقدا، پێکهاتەیەکی یەکگرتووی ئۆرگانیکن!
قەیرانی ڕژێمی سیاسی و قەیرانی ڕژێمی سەرمایەداری لە عێراقدا، و ئەو بارسەخەتییەی کە لە سیاستە ئابوورییە نیولیبرالییەکان کەوتووەتەوە بۆ سەر ژیانی کرێکاران و زۆربەی جەماوەر، پێکهاتەیەکی یەکگرتووی ئۆرگانیکن و یەکتری تەواو دەکەن.
ئەو هەمەڕەنگیە زۆرەی کە هەیە لە پێکهاتەی هێزە سیاسییە ناسیۆنالیستی و ئیسلامییەکان و هێزە میلیشیاییەکانیاندا کە حوکمی وڵات دەکەن، و قووڵی و فراوانیی پشکپشکێنە لەسەر بنەمای نەتەوەیی و تایفی و مەزهەبی، بۆ خۆیان دابەشکارییەکی لاوەکی و دابەشکردنی پێگە و ڕۆڵەکان پێکدەهێنێت لەناو ئەم قەوارە سیاسییە قەیراناوییە گشتییەدا، وەک “گشتییەکەی” هیگل، کە دەوڵەتە، و سیستەمێکی سیاسییە کە گەندەڵی بە تەواوی بونیادەکەیدا بڵاوبووەتەوە و سێبەری بەسەر تەواوی ئەو بەشەنەدا کێشاوە و دەکێشێت، کە پێکهاتووە لێی.
ناکۆکیەکان و جیاوازیەکان و ململانێکانی نێو ئەم سیستەمە، واتە ململانێی نێوان بەشەکانی، واقیعیەتە، بەڵام مەیدانی یەکلاکردنەوەی ئەم ململانێیانە لە نێوان یەکتریدا نییە بەقەد ئەوەی لە قەوارە سیاسییە گشتییەکەدایە، واتە لەناو ڕژێمە سیاسیەکەدا. ئەمەش لە ڕیگەی هەوڵدان بۆ سەپاندنی بەرژەوەندییەکانی هەر هێزێکی ناسیۆنالیستی و ئیسلامی تایفی و هەر حزب و ڕەوتێک لە ڕێگەی بردنی پشکەکەی خۆی لە دەسەڵات و سەروەت و سامان، لە قەوارە گشتییەکە، لە دەوڵەت، واتە لە ڕژێمە دەسەڵاتدارەکە.
سەرەڕای ئەوانە، ئەم هێزانە درێژبوونەوەی هەرێمییان هەیە، هەربۆیە ڕژێمە سیاسییەکە بەرئەنجامی کۆکردنەوەی سادە و بیرکارییانەی بەشەکانی نییە، بەڵکو لەبنەڕەتەوە مۆرکی هەژموونی هەر یەک لە ئیمپریالیزمی ئەمریکا و ڕژێمی ئێرانی پێوەیە. هەربۆیە ڕژێمە سیاسییەکە بەرئەنجامێکە (محصلة) کە ئاراستە سیاسییەکانی هەموار دەکرێنەوە و دەگۆڕدرێن بە گوێرەی ئەوەی هەر یەک لەو دوو دەوڵەتە تا چەند دەتوانن بەرژەوەندییە جیوپۆلیتیکی و جیوئابوورییەکانی خۆیان بەسەر ڕژێمی عێراقدا بسەپێنن.
قەیرانی ڕژێمی سیاسی و قەیرانی سەرمایەداری لە عێراقدا یەکتری تەواو دەکەن و بەردەوام کارلێک دەکەن، و بەردەوام کێشەیەک دەخولقێنن کە تەواوی کۆمەڵگە دەگرێتەوە، و چارەسەرەکەشی بە ناچاری لەناو کۆمەڵگە خۆیدایە؛ وە وەک مارکس دەڵێت، مرۆڤایەتی هیچ کێشەیەک ناخاتە بەردەم خۆی ئیلا پێشتر چارەسەرکردنەکەشی دابین کردووە. پرۆلیتاریا کە هەردەم لە هەڵکشاندایە لە عێراقدا ئەو هێزە چینایەتییەیە کە لە ناو جەرگەی ئەم پڕۆسەیەدا گەشە دەکات بە حوکمی لۆجیکی گەشەکردنی سەرمایە و سەرمایەداری، و لە ناوەڕاستی قەیرانێکی سیاسی و ئابووریی وێرانکەردا کە کۆمەڵگە بەسەریدەبات.
ئەو سیاسەتە چینایەتییە پرۆلیتاریەی کە ئەتوانێ شۆڕشگێڕانە و گشتی بێت و چاوەڕوانییەکانی ئەم چینە عەکس بکاتەوە، ئەو سیاستەیە کە ئاڕاستەی خەباتی ئەم چینە لە بەرامبەر ڕژێمە ئابووری و کۆمەڵایەتیەکە و دەوڵەت وەک گشتییەک، بەرقەرار بکات، و لە پێناو دامەزراندنی بەدیلە چینایەتییە کرێکارییەکەی لە بواری دەوڵەت و سیستەمی ئابووری و فیكری ئازادیخوازانەی پرۆلیتاری.
ڕەوتە فکرییەکان و حزب و ڕێکخراوە سیاسییە بۆرژوازییە نەتەوەییە نیمچە-لیبرالییەکان و پارتەکانی بۆرژوا ناوەند و بچووک کە بانگەشە بۆ چاکسازیی سیاسی و کۆتاییهێنان بە گەندەڵی، وگێرانی دەوری دەوڵەوت لە چاودێریکردنی کۆمەڵگە، و کۆکردنەوەی چەک لە دەستی دەوڵەتدا دەکەن، وە باس لە بونیادنانی دەوڵەتی مەدەنی دەکەن، بە ناوی چەپ یان هەر ناوێکی تر، لە بەرامبەر واقیع و گەورەییی ئەرک و ئاڵنگارییەکاندا خۆ ڕاناگرن. ئەوان بەم سیاسەت و کردەوەیەیان وەک ئەوەیە کە بەشداربن لە سیناریۆیەکدا کە زیاتر لە گاڵتەجاڕی بچێت، نەک بەشداریکردن وەک خودێکی کاریگەر لەسەر گۆڕینی جیهانی دەوروبەر.
سیاسەتی چینایەتیی پرۆلیتاری و بەرزکردنەوەی ئاڵای بەدیلی کۆمۆنیستی وەڵامەکەیە، و ئەوەیە کە دەتوانێت جیهانێکی ئازادکراو لە مەینەتی و سەرکوتکاری و جەنگ و خورافیات بەدەست بهێنێت.

ڕزگاربوونی کۆمەڵگە لە چەقبەستوویی ڕەوشی ئێستا، ئاکامی ململانێی چینایەتییە؟
خاوەنی بەرژەوەندیی ڕاستەقینە لە باشترکردنی ڕەوشی کۆمەڵگە و ڕزگارکردنی لەم ڕەوشە ناهەموار و کارستبارەی ئێستا، جەماوەری چینی کرێکار و ڕەنجدەران و نەوەی هەڵکشاوی پرۆلیتاریای گەنجە کە سەر بە ڕێزەکانی ئەم چینە فراوانەن، کە خۆیان لە سایەی ئەم ڕەوشەدا کەوتوونەتە تەڵەی هەژاری و باری وێرانی ئابوورییەوە.
ئەوەی دەیەوێت کۆمەڵگە بونیاد بنێت و لە ڕووی ئابوورییەوە گەشەی پێ بدات بە شێوەیەک کە خۆشگوزەرانی بۆ هەمووان دابین بکات و پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی وەدی بهێنێت، ئەم جەماوەرەیە، و ئەم هێزە چینایەتییەیە کە بەرژەوەندییەکانی لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی کۆمەڵگە بە گشتی دێنەوە. ئەمە ئەو چینەیە کە لەسەر ڕێڕەوی گەشەکردنی مێژوویی کۆمەڵگەیە، و دەتوانێ بەردەوامی و گەشەکردنی کۆمەڵگا بپارێزێت، بەڵام ئەمە لە ڕێگەی بەهێزکردنی خەباتە چینایەتییە سەربەخۆکەی و بەدەستهێنانی دەسەڵاتی سیاسییەوە بەرەوپێش دەچیت بۆ سەروسیمادان بە ژیانی سیاسی و ڕۆشنبیریی ئازادیخوازانە و ئابووریی کۆمەڵگە، بە ووشەیەک؛ بۆ وەدیهێنانی سۆشیالیزم.
ئەم چینە کەمی نەهیناوە لە فراوانی ناڕەزایەتییەکان، و لێکهەڵپێکرانی بەرژەوەندییەکانی خەباتە ئازادیخوازەکەی بە بەرژەوەندیی پێشکەوتن و گەشەکردنی کۆمەڵگاوە، بەڵکو ئەوەی کەمییەتی، نەگۆڕانی بەدیلە سیاسی و ئابوورییە سۆشیالیستییەکەیەتی بۆ ئاسۆیەکی زاڵ لەناو خەباتە چینایەتییەکەیدا و لەسەر ئاستی کۆمەڵگەدا.
ئەم بزووتنەوە پرۆلیتارییەی کە پیویستە لە ڕووی تیۆرییەوە خاراو کرابیت و لە ڕووی سیاسییەوە سەربەخۆ بێت و لە ڕووی حزبییەوە ڕێکخراو بێت بە دەوری بەرژەوەندییە چینایەتییە سۆشیالیستییەکانیدا، لە ڕێگەی بەرنامەی ئامادەکراو لە دەرەوەی بزووتنەوەکە نایەتەدی؛ واتە بە پرۆژەی ئامادەکراوی گروپی دیماگۆگی نا-حزبیی و نا پرۆلیتاری لە دەرەوەی ڕێزەکانی خەباتی ئەم بزووتنەوەیە شکڵ ناگرێ، و بە کۆمەڵە بڕیارێکی پوخت داڕیژراو و ڕوون نایەتەدی، بەڵکو لەناو جەرگەی خەباتە پرۆلیتارییە بەردەوامەکانی ناو کۆمەڵگەدا و بۆ وەڵام بە ئامانجەکانی ئەم بزوتنەوەیە پەرەدەسێنی و سەر و سیمای خۆی کامڵ دەکات.
بە کورتی، ئەمە لە ناودڵی ئەم بزووتنەوە پرۆلیتارییە خۆیدا وەدی دێت، لە ڕێگەی یەکخستنی خەباتە ئابووری و سیاسی و فکرییەکەی لە یەک خەباتی چینایەتیی کۆمۆنیستیدا، و لەناو بزووتنەوەیەکی ڕێکخراوی حزبی کە بونیادەکەی و کۆڵەکەکانی لەناو بزووتنەوەکە خۆیدا جێگیر دەکرێن نەک لە دەرەوەیدا. ئەمەش کاکڵەی کێشە ئازادیخوازەکەی کۆمەڵگە پێکدەهێنێت.

١٥/٩/٢٠٢٦




کتێب\ شانۆ و کۆمەڵگا.. نیهاد جامی

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..




بۆ هەڵكەوت مستەفا.. ئۆسكار خەونە یان ڕاستییە؟.. حەيدەر عەبدولرەحمان

دوێنێ ئێوارە لەگەڵ ژمارەیەكی كەم لە بینەران فیلمی (بەهەشت نابینی گەر ژن بتكوژێ) لە دەرهێنانی (هەڵكەوت مستەفا)م بینی.
بەر لە بینینی فیلمەكە پێشبینی ئەوەم دەكرد پلیتم دەست نەكەوێ، كەچی دووچاری سەرسوڕمان بووم كە ئەو ژمارە كەمەی بینەرانم لە هۆڵەكەدا بینی.
پێم وایە ئەمەیان پەیوەندی بە ئاستی فیلمەكەو دەرهێنەرەكەیەوە نەبوو، بەڵكو باری ئابووری خەڵكەكە ئەوەندە ناگزوورە ، یاریدەی ئەوەی نادا بە دە هەزار دینارو زیاتر فیلمێك ببینی، خۆ ئەگەر خێزانێكی پێنج كەسی بن، ئەوە دەبێ‌ پەنجا هەزار بدا بۆ بینینی فیلمێك!
كۆمپانیاكان ئەگەر دروست بوونی بینەری سینەمایان لا گرنگە لە كوردستان، دەبێ هەلو مەرجی ئابووری خەڵكەكە لەبەرچاو بگرن.
كە فیلمەكە دەبینی، لە دەستپێكدا دەتگەڕێنێتەوە ساڵانی وەحشیگەریەتی داعش و شاری موسڵی وێرانكراو، كە لە هەموو لایەكەوە بۆنی مەرگ و ڕەنگی خوێن بەدارو دیواری شارەكەدا دەبینی. دەتگەڕێنێتەوە سەردەمی جاهلیەت و مەزاتخانەی ژنە بەدیل گیراوەكان، كە وەك هەر ئاژەڵێك دەكڕان و دەفروشران.
لەو مەیدانەدا ئەو دوو خوشكە عازەبە (ڤیان و هێلین) فرۆشرانە داعشەكان، بەڵام (ڤیان) هەرلە یەكەم شەودا، كاتێ داعشەكە وەك دڕندە پەلاماریدا، دەرفەتێكی بۆ ڕەخسا، دەستی بگاتە دەمانچەیەك و مەردانە بەرگری لە شەرەفی خۆی بكاو زاوا داعشەكە بكوژێ‌ و خۆی رزگار بكا.
بەڵام (هێلین)ی خوشكی كەوتە دەست داعشێكی قەناس بە دەستی سویدی و سكی پڕكرد.
ئیدی سیناریۆكەی هەڵكەوت وا نیشان دەدا كە (ڤیان )هەموو هەوڵی بۆ ئەوە دەخاتە گەڕ بە هاوكاری پێشمەرگە هێلینی خوشكی لە دەستی داعشەكان دەربێنێ.
تا لەكۆتاییدا (هێلێن) ئازاد دەكات، بەڵام لە هەمان چركە كەداعشەكەی مێردی دەكوژێ، خۆشی شەهید دەبێت.
ئەمە كورتەی سیناریۆكەی هەڵكەوت مستەفایە، كە زۆربەی كێشەكانی تێدا كۆبۆتەوە لەبەر ئەم هۆكارانە:
١.شوێنی ڕاستەقینەی چیرۆكەكە شاری كۆبانیە كە بە رۆحێكی قارەمانانە داستانێكیان دژی داعش تۆمار كردو بوون بە مایەی سەرسام بوونی هەموو دنیا، نەك شاری موسڵ.
بەڵام دەرهێنەر بەهۆی لوكێشنە ئامادەكراوەكانی شاری موسڵ و وێرانكارییەكانی، لەوە دڵنیا بووە كە ئەو لوكێشنانە وەك سینەماكارێك یاریدەدەی دەدەن بۆ بەرجەستە كردنی دیمەنەكان،بۆیە ڕووداوەكی چیرۆكەكەی گواستۆتەوە شاری موسڵ.
بە گۆڕینی جوگرافیای ڕاستەقینەی ڕووداوەكان ، هەم غەدرێكی لە مێژوو كردووە هەم لە شاری كۆبانی.
2. ئەو كچە قەناس بەدەستەی بەو ئازایەتیە كەم وێنەیە شەڕی كردووەو دەیان داعشی ڕەوانەی دۆزەخ كردیە، كچە شەڕڤانێكی كۆبانی بوو نەك كچە پێشمەرگەیەك.
چونكە دیارە هیچ كچە پێشمەرگەیەك نەچۆتە ناو جەرگەی موسڵ و بەتەنیا سێ قەناس بەدەستی داعش هەر یەكەو لە باڵەخانەیەك بكوژێ.
كچی پێشمەرگەی ئێرە جگە لەكاری كارگێڕی نەبێ لە فەرمانگاكان هیچ شەڕێكی ڕوو بە ڕوویان نەكردووە، كەواتە بۆ ئەو ئازایەتیە لە شەڕڤانێك دەستێنیتەوە بە كچە پێشمەرگەیەكی دەبەخشێت، ئەگەر هەموو ناونیشانێك، لەهەر پارچەیەكی كوردستانی گەورە بێت یەك پیرۆزی هەبێت؟
3. ئەگەر بتەوێ وەك دەرهێنەر واقیع بینانە هەڵس و كەوت بكەیت لەگەڵ كامێراو لەگەڵ بینەردا، ناكرێت لە چوارچیوەی واقیعدا دەرچیت و فیلمەكە لە فیلمێكی واقعێ بكەیتە فیلمێكی خەیاڵی زانستی، كچە پێشمەرگەیەك بكەیتە سوپەرمان لەسەر سێ باڵەخانەی دە دوانزە نهۆمی دوور لەیەك بفڕیت و هەر سێ قەناس بە تاقی تەنیا بكوژی؟
ئایا ئەمە فیلمی كارتۆنە یان واقیع؟
4.دەرهێنەر چەند ئەوەندەی لە سیناریۆكەدا غەدری لە كۆبانی و شەڕڤانان كردووە، ئەوەندەش غەدری لە پێشمەرگە كردووە، چونكە كاتێ‌ (ڤیان) دەچێتە ناو پێشمەرگەو دەیەوی َ سەركێشییەكان بكات بۆ ئازاد كردنی خوشكەكەی، فەرماندە پێشمەرگەكە( قادر جەلال) ڤیان بە شێت دەزانێ‌ بەرامبەر بە سەركێشییەكانی، هیچ جۆرە هاوكاری كردنێكی پێشمەرگە لەو شەڕە چارەنووسییە نابینین، تەنیا هاوكاری كردنی فەرماندەكە نەبێت بە چەند زانیاریەك، ئیدی وەك تەماشاكار دەمێنێتەوە .
لەو حاڵەتەدا بینەر دووچاری دووش دامان بوو لە تەجمید كردنی هێزی پێشمەگە، كەم یان زۆر .
5. دەرهێنەر ئامانج و گوتاری ئەو شەڕڤانانەی نەخستۆتە چوارچیوەیەكی نیشتیمانی بۆ بەرگری كردن لە مافی خۆیان دژی داعش، بەڵكو ئەو ئامانجانەی بچووك كردۆتەوە بۆ پرسێكی شەخسی و تایبەتی، كە پرسی ئازادكردنی خوشكەكەیەتی.
لە گەڵ ئەو بچووك كردنەوەی دۆزی شەڕڤانان و بچووك كردنەوەی رۆَڵی پێشمەگە دژی داعش و جووڵە پێنەكردنی بۆ هیچ چالاكییەكی عەسكەری، گوتاری فیلمەكە كاڵ دەبێتەوە.
6.دەرهێنەر لە چەند دیمەنێكی فیلمەكەی سوودی لە فیلمێكی دەرهێنەرێكی ئیسپانی وەرگرتووە بە ناوی (جیراردۆ) لە فیلمی (رەققە) بینەر دەتوانێ‌ بە یوتوب بیبینی و بەراوردێكی پێ‌ بكات .

گوتارە بنەڕەتیەكانی فیامەكە:
بە گشتی سیناریۆكە بەرەو چەند ئاراستەیەك دەچێ‌
1.دەرخستنی ئازایەتی ژنی كورد لە شەڕی دژی داعش، كە بوو بە مایەی دروست بوونی ئەفسانە لەو ئازایەتیە.
ئەم دەرخستنە گەورەییەی لەوە دابوو كە ئافرەتێكی كورد رۆڵی پاڵەوانیەتەكەی تێدا بینی، بۆیە هەموو شانازییەكە پەخش دەكرێت بە سەر ئافرەتی كورد لە هەر شوێنێ‌ بێت .
ئەگەرچی كەمێك زێدەڕۆیی كرا لە فۆرمی واقیعی فیلمەكە.
2. بە گشتی فیلمەكە فیلمی ئەكتەر بوو، هەموو هەوڵەكان بۆ گەورە كردنی (ئاڤان جەمال) و رۆڵەكەی بوو، چونكە گەیاندنی پەیامی ئازایەتی ئافرەتی كورد لەسەر ئەستۆی ئەو بوو، ئەو بە جەستەو توانای خۆی پەیامەكەی خۆی گەیاند.
ئاڤان جەمال ـ لەو بەرهەمەدا پێوەرە لۆژیكییەكانی شكاند، كە بە تەنیا دەرفەتێك پێشبڕكێ‌ لەگەڵ ئەكتەرانی هۆلیۆد بكات، ئەمەش هەمدیسان خاڵێكی دیكەی ئەفسانەیی ئافرەتی كوردە، هەم لە ئازایەتی، هەم لە توانا هونەریی و جەستەییەكانی.
ئەوەی بۆ دەرهێنەر یاریدە دەر بووە بۆ هەڵبژاردنی ئاڤان، روخسارو شێوەی سینەمایی ئەو ژنەیە
كە لەگەڵ رۆڵەكەی بوەشێتەوە.
هەروا توانای سەختی ئەوە لە بەرجەستەكردنی رۆڵەكەی.
تەكنیك: ئەوەی فیلمەكە ببینێ‌ ڕاستەوخۆ بە شاشەكە دەبەسترێتەوە، لە بەر ئەوەی فیلمەكە كولیتێكی بەرزی هەیە بە تواناترین كاستی هونەریی لە وێنەگری و موزیك و دەنگ و ڕووناكی و لوكێشن كاریان كردووە بە كولیتێكی جیهانی.
جیاوازی دەرهێنەر هەڵكەوت مستەفا كاتێ‌ بڕیار لەسەر دروست كردنی فیلمێك دەدا، پلانێكی تۆكمەی هەناسە درێژی بۆ دادەڕێژێ‌، بەر لە هەمم شتێ‌ بیر لە هەڵبژاردنی بابەتی فیلمەكەی دەكاتەوە، بابەتی سەردەم بێت و جیگەی سەرنج ڕاكێشانی جیهان بێت و لە ڕووی سیاسی و یاسایی و مرۆیی لەمپەر بۆبە بازاڕ بوونی فیلمەكەی دروست نەكات.
گرنگترین ئامانج لای هەڵكەوت بە بازاڕ كردنە، لە بازاڕ یوونیشدا هاوسەنگی سیاسی دەخاتە سەرووی هەموو شتێكەوە ئەو لە فیلمی سەدام بۆ ڕاگرتنی ئەو هاوسەنگیە بە دڵی لایەنگرانی سەدام و بە دڵی ئەمریكاو بە دڵی ناوچەی كەنداوی كرد، بۆیە توانی بازاڕێكی نموونەیی لە پەیداكردنی سپۆنسەر پەبدا بكا، ئەزموونەكانی ئەو فیلمە بوو بە سەرچاوە بۆ ئەو فیلمەش كە یەكەم فیلمی كوردییە لەمێژوودا لە ڕووی داهاتەوە ژمارەیەكی نوێ‌ تۆمار دەكات.
هەڵكەوت ئەمڕۆكە هەر تەنها دەرهێنەرێك نیە كە سینەمای كوردی بەرەو بە جیهانبوون بپەڕێنێتەوە، بەڵكو دەبێتە ئەو بەرهەمهێنەرە هوشیارەی لە سیستەمی دروست كردنی فیلم ڕاهاتووە،
ئەو قۆناغەی تێپەڕاند چاوی لە سپۆنسەرێكی ناوخۆی كوردستان بێت لە باوەشی بگرێت .
ئەو توانی سوود لەوپانزە ساڵەی ژیانی لە نەرویج وەرگرێ‌ و نهێنییەكانی سینەماو فاكتەرەكانی سەركەوتنی بدۆزێتەوە.
ئەو تازە گەیشتە قۆناغێك كۆمپانیا جیهانیەكان فیلمەكانی هەڵكەوت نۆرە بگرن بۆ كڕینی،
لە ماوەیەكی كەمدا هەر تەنها یەڵماز گۆنای لە گۆڕەپانە جیهانییەكە نامێننەوە، ئەگەر گۆنای چووە كان ئەوە چاوەڕوانی هاتنی هەڵكەوت بكە كە لە داهاتوودا ناوی بچێتە نێو كاندیدانی ئۆسكار، ئەمەش ئیًستاكە تەنیا ئومێدێكی كوردە و بەس.




فەرهەنگی زمان و فەرهەنگی نووسەر.. سەدیق سەعید ڕواندزی

  

هاوواتاكردن لە زمانی كوردیدا، یەكێكە لە وردترین و ئاڵۆزترین بنەماكانی زمان، ئەمەش لە سۆنگەی ئەوەی كە زمانی كوردی، زمانێكی وردو دەوڵەمەندە و ڕەنگە نەتوانرێت هاوواتایەكی دیاریكراو، بۆ وشەیەك یان چەمكێك دابنێین. زۆرجار تا وشەكە نەخرێتە نێو چوارچێوەی ڕستە و دەربڕینەوە، ناتوانرێت ماناكەی دەربخرێت. ئێستا دیاردەیەك لای بەشێكی زۆری نووسەران دەبینرێت ئەویش دانانی فەرهەنگی وشەیە، لە كۆتایی كتێبەكانیان بە مەبەستی هاوواتاكردن و ڕوونكردنەوەی زیاتری ناوەڕۆكی وشەكان لە زمانی بیانی و بە كوردی كردنیان یان بە پێچەوانەوەش، بەڵام لە ڕاستیدا بەشێكی هەرە زۆری ئەم بەنا و فەرهەنگانە نەك هەر دروست نین، بەڵكو زمانی كوردیش تێكدەدەن. دانانی فەرهەنگ، كاری نووسەرێك نییە كە كتێبێك دەنووسێت، چونكە مەرج نییە ئەوەی نووسەر بێت لە زمان شارەزا بێت،هەر بۆ نموونە سەقەتترین و نا هونەریترین زمانی نووسین، بەشێكی زۆری لە ڕۆمانی كوردی دایە، پێچەوانەی شیعر و چیڕۆك. بێگومان ڕاستە فەرهەنگیش لەوانەیە هەر كەسێك دایبنێت، وەك هەنبانە بۆرینە، بەڵام ئایا هەموو كەسێك هەژار موكریانییە؟ لەو فەرهەنگانەدا، كە وەك پاشكۆی كتێبەكە دا ئەنرێت، هەڵەی سەیر و ناواتایی زۆر كراوە و دەكرێت، بۆ نموونە: مانگی نیسان كە مانگێكی عەرەبییە، گوایا بە كوردی كراوە، كەچی هەر بە نیسان نووسراوە ! هەندێ جار دەنووسن ئەپریل كە ئینگلیزییە. وشەی ناماقوول، كە لە بەرانبەر لا معقولی عەرەبییە، هەر وەكو خۆی كراوەتەوە كوردی ! سوپراییز، هەر بە سوپراییز نووسراوەتەوە، وشەی ستایل هەر بە ستایل كراوەتەوە كوردی، وشەی ئیقاغی عەرەبی، هاوواتا كوردییەكەی ڕیتمی بۆ داندراوە! لە كاتێكدا ڕیتم وشەیەكی ئینگلیزییە ! وشەی سیاق، كۆنسپێتی بۆ داندراوە كە ئینگلیزییە. ئەمانە و سەدان نموونەی دیكە لەو فەرهەنگانەی نووسەران، كە لە دوایین بەشی كتێبەكبانیان بۆ خوێنەرانیان داناوە، كەوتۆتە بەرچاوم، گوایا بە مەبەستی ڕوونكردنەوەی زیاتر و بە كوردیكردنی وشە بیانییەكان داندراوە، كە گومانی تێدا نییە كوردی نین و هەڵەن. ئایا ئەمە بە كوردیكردنی زمانە؟ نووسەر هەیە، بە ئارەزووی خۆی وشەی تاشیوە و دروستكردووە، یان كورتی كردۆتەوە، كە هەڵەیە و داواش دەكات وشەكەی ببێتە بەشێك لە فەرهەنگی زمان و لە دەق و نووسیندا پەیڕەو بكرێت. هیوادارم نووسەرانی ئێمە، خۆیان بپارێزن لە دانانی فەرهەنگی واتای وشەكان لە كۆتایی كتێبەكانیان، چونكە وەك وتمان مەرج نییە ئەوەی نووسەر بێت زمانزانیش بێت، بۆ ئەوەی نەكەونە هەڵەی لەو شێوەیە.

*ئەم بابەتە لە ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ ژمارە(9745) لە 20/9/2026 بڵاوكراوەتەوە.




کتێب\ گێڕانەوەی تاک.. شیعری موئەییەد ڕاوی.. وەرگێڕانی موکەڕەم ڕەشید تاڵەبانی

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرە بکەن..




ئایا بەم زمانە زبرە داکۆکی لە ئاین دەکرێت؟.. گۆران هەڵەبجەیی

هەر ئاینێک گەر نەیتوانی شوێنکەوتوانی خۆی فێری مۆراڵ و ڕێز و ئاخافتنی جوان و دیالۆگی هێمنانە بکات،گەر نەیتوانی پڕچەکیان بکات بەکەمترین و سەرەتاییترین زانیاری تا لەبری جنێو و زمانی زبر بەرگری لە ئاینەکەیانی پێ بکەن ،ئەوە بەدڵنیاییەوە ئەو ئاینە لەو ڕووەوە شکستی هێناوەو نەیتوانیوە ئیمانداری خاوەن هزر و ئەقڵ تەندرووست بەرهەم بهێنێت.
کارەساتە بەرهەمی ئاینێکی پتر لە [١٤٠٠]ساڵە سوپایەک لە ئیمانداری دەمشڕو دەم هەڕاش و بەدئەخلاق بێت،کە پەلاماری داروبەر دەدەن.تەنها شتێک ئەم ئاینە بەخشیوەتی پێیان بەهرەی جنێودان و سوکایەتیە کە پسپۆڕن تێیدا.
ئەوەی ئاگاداری سۆشیال میدیابێت دەرک بەوەدەکات کە ژمارەیەکی یەکجار زۆر لەو گەنجە مسوڵمانانەی کە هەگبەیان بەتاڵەو سەرەواوێک لە مێشک و هزریاندا نیە ، بەردەوام پەلاماری هەرکەسێک دەدەن کە گچکەترین ڕەخنە لە ئاینەکەیان بگرێت ،یاخود تێبینیەکی لۆژیکانە لەمەڕ بۆچوونی مەلایەک بدات،یا پۆستێک بکات کە بەدڵی ئەوان نەبێت .هەر جوڵەو کردەیەکی کۆمەڵایەتی یا کەلتووری بەفلتەری ئاینەکەیاندا تێنەپەڕێت و لەکنیان قەبوڵکراو نەبێت ئەوە دژە دینەو دەبێ نەفرەتی لێ بکرێت ،ئیدی دەدرێتە بەر لێزمەی جنێو.
ئەمانە خاوەنی زمانێکن لەزبری و پیسیدا وێنەی نیە،جۆرە جنێوێک بەکاردەهێنن کەلە فەرهەنگی هیچ کەلتوورێکدا بوونی نیە.
بەحسابی خۆیان بەم زمانە بۆگەنە داکۆکی لە ئاینەکەیان دەکەن ،لێ نازانن کە ئەنجامەکەی پێچەوانە دەبێتەوە ، کە هێنانی شەرمەزاریە بۆخۆیان و ئاینەکەیان و زیاتر خەڵک دەکەنە نەیاری خۆیان.
بەندە لە مێژە بەرکەوتنم لەگەڵ ئەم جۆرە مێشک وشک و دواکەوتووانەدا هەیە، جنێو و زمانە پۆخڵەکەیان هێندەی سەرەدەرزیەک نیگەرانم ناکات و هەرگیز لە ڕێبازو قەناعەتم پاشگەزم ناکاتەوە ، تالەژیاندام لەسەر هەمان میتود بەردەوام دەبم.
ئەم جنێو فرۆشانە لەخەسڵەتی بەدڕەوشتی و جۆری جنێوداندا هاوبەشن و پەروەردەی یەک مەدرەسەی داڕماون،جا من جنێوەکانیان یا کۆمەنتەکانیان لەچەند خاڵێکدا کۆدەکەمەوە،ئەو دەمە بۆتان دەردەکەوێت کە چەند داماون.
٠تۆ کەسێکی مولحیدی دژ خواو پێغەمبەرە قورئان و ئیسلامیت.
٠ڕۆژی محاسەبە لەودنیا دەتبینم کە چیت بەسەردێت.
٠ئیسلام هەر لە پێشکەوتندایە تۆش لەداخا بمرە.
٠دیارە تۆ حەزت لە ژنی بەرەڵا و خۆڕووتکردنەوە هەیە.
٠باشترین ڕێزلەئافرەت لەئیسلامدا هەیە
٠بڕۆ بۆلای کچە قەحبەکانی دیسکۆو باڕەکان
٠بۆباسی خراپەکانی جولەکەو مەسیحی ناکەیت؟
٠کەسەنزیکەکانت بەرەڵان بۆیە تۆش داکۆکی لە ئافرەتی بەرەڵادەکەیت.

سەیر ئەوەیە زۆربەی ئەم گەنجانە لە جەرگەی ئەوروپا دەژین کەچی هیچ سودێکیان لەو کەلتوورە شارستانیە وەرنەگرتوە لەڕووی تۆلەڕانس و بەرامبەر قەبوڵکردنەوە،بەڵکو وەک میزی هوشتر بۆدواوە گەڕاونەتەوە ،مێشکیان بە خورافیان ئاخێنراوە..
ڕەفتارەی ئەم گەنجانە لە بێدەسەڵاتیدا ئاوا تووندڕەون،خۆگەر دەسەڵاتیان هەبێت داعش ئاسا هەرکەس بچوکترین ڕەخنە لە ئاینەکەیان بگرێت سەری دەبڕن.
زۆرترین ژمارەیان تەنها بۆ جنێودانێک بەمن لەفەیس بووک ئەکاوەنتێکی فەیکی درووست کردوە ، نەناو نە وێنە نە پۆست نەبرادەر ،بەکوورتیەکەی ئەکاونتێکی پاک و تەمیزە، ئەمەش دەلالەت لەترسنۆکی و ناجوامێری و جەبانیان دەکات،جاگەر کەسێک ئاینی خۆی بوێت دەبێ نەترسێت و بە ئاشکرا داکۆکی لێبکات نەک بەترسنۆکی و بەناو و ئەکاونتی ساختە.
سەیر لەهەندێک لە ناوەکانە کە نازانن چ ناوێکی فەیک بۆ خۆیان داتاشن ،ناوی وای تێدایە جێگەی هەم پێکەنین و هەم بەزەییە،یاخود کوڕە و ێنەی ژنی داناوە کە توانیم دوانیان ئاشکرا بکەم ،ئیدی پاش نووسینی جنێوەکانیان واڵەساختەکەش ئاسەواری نامێنێت.
سەبارەت بە جنێوەکانیش ببورن کە نمونەیان داناگرم ئەویش لەبەر دوو هۆ ،یەکەم زۆرن نزیکەی [٨٠٠] جنێوە ،دووەم زۆر قێزەوەنن و بەکەڵکی باسکردن نایەن ،کەبەداخم لەدەمی کەسانیک دەرچوون کە خۆیان بە موسوڵمانی عەیار [٢٤] دەزانن.
دڵنیام ئەم سوپا جنێوفرۆشەی مسوڵمانان بەر لە ئاشنابوونیان بە مەلا تووندڕەوەکان بەنمونەی مەلا هەڵۆ،مەلا مەزهەر مەلاکانی دیکەی هاوشێوەیان ئەمانە گەنجی پاک و بەڕەوشت بوون بەڵام ئەو مەلا تووندڕەوانە فێری ئەم جۆرە ڕۆچوونەی ئەخلاقیان کردوون ،بەجۆرێک مێشکیان شتوونەتەوە کەدژی هەموو جوانی و بۆنەو کردەیەکن کە پەیوەندی بە نەتەوەی کوردەوە هەبێت یا جیهانی بێت.
ئەم نووسینەم بە وتەیەکی دالای لاما کۆتایی پێدەهێنم کەدەڵێت:
[ئامانجی ئاین ئەوەیە کە کۆنترۆڵی خۆت بکەیت و چاودێری هەڵەکانت بکەیت نەک ڕەخنەو لێپرسینەوە لە کەسانی تر.]




پێش خانەنشین بوون بە چوار ڕۆژ.. نەوزاد بەندی

مرۆڤ بە گشتی هەوڵ ئەدات نەهێڵێت خەڵکانێک کە ئەیانناسێت، خەم بخۆن .. ڕاوڕێوی دنیایان بۆ دێنێتەوە لە پێناوی وشککردنی فرمێسکەکانیان و کپکردنەوەی ئەو زریانی خەمەی تێی کەوتوون ..
بەڕای من ئەوە هەڵەیە .. هەڵەیە وا لە کەسێک بکەین خەم نەخوات .. وەک ئەوە وایە کەسێک خواردنێکی خراپی خواردبێ و نەهێڵین بڕشێتەوە.. ئێ ئەگەر نەڕشێتەوە، توشی ژەهراویبوون ئەبێ ..
مرۆڤ هەندێ کات، مافی خۆیەتی خەم بخوات ..یان ڕاستتر سەرەتاییترین مافی مرۆڤ ئەوەیە مافی خەمخواردنی هەبێت.
تەنانەت پێغەمبەران لە هەندێ بارودۆخی ناسکی ژیانیاندا خەمیان خواردووە، یوسف لەناو بیر و زیندانەکەیدا، یونس لەناو سکی نەهەنگەکەدا، ئەیوب لەکاتی نەخۆشییەکەیدا، ئیبراهیم کاتێ هاجەری لە بیابان بەجێهێشت، موسا کاتێ بە ڕێکەوت پیاوێکی بە مشتەکۆڵەیەک کوشت، موحەمەد کاتێ ناچارکرا شاری مەککە بەجێ بهێڵێت، سڵاو و دروودی خوا لەسەر هەموویان بێ، ئیتر ئەبێ ئێمە چۆن خۆمان لە خەم حەشار بدەین ؟؟
کچە چیرۆکنوسی ئەمەریکیی، هێلین کیللەر، کە نابیست و نابینابوو، ساڵی 1933 چیرۆکێکی نوسی بە ناونیشانی ( ئەگەر سێ ڕۆژ بیناییم بۆ بگەڕێتەوە، چی دەکەم ؟ )
لە ڕاستیدا ئەو دۆخە و تایتڵی چیرۆکەکە خەم ئامێزن، ئێوەیش سەرپشکن لەوەی خەمی لەگەڵدا بخۆن یان پێی پێبکەنن، یان خۆتانی لێ نەبان بکەن ..
بە کورتیی هێلین لەو چیرۆکەیدا ئەڵێ ئەگەر بۆ ماوەی سێ ڕۆژ ڕۆشنایی چاوەکانم بۆ بگەڕێتەوە، ڕۆژی یەکەم ئەچم بۆ بینینی مامۆستا و خزم و هاوڕێکانم بە تایبەت مامۆستا ئان سۆلیڤان کە زۆر دڵسۆز بوو بۆم .
ڕۆژی دووەمیش ئەچم بۆ بینینی شانۆ و سینەما و مۆزەخانە و هەموو دامەزراوە هونەری و کولتوورییەکان.
ڕۆژی سێیەمیش تایبەت دەکەم بە بینینی خەڵک و ژیان و ..خەم و شادییەکانیان.
هێلین کیللەر خەو بە گەڕانەوەی تەنها سێ ڕۆژی چاوەکانییەوە ئەبینێ و یەک دنیا پڕۆژەی گەورەیش بۆ ئەو ڕۆژە دادەڕێژێت .. پڕۆژەی بینین و بەسەرکردنەوەی ئەو هەموو کەس و شوێنانە ..لێرەدا ئەیەوێ بە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ پێمان بڵێ تەنها نیعمەتی بینین بەسە بۆ ئەوەی گەورەترین چێژ و بەختەوەریی بەسەرتاندا بڕژێ ..ئەیەوێ پێمان بڵێ ئێوە لە لوتکەی شادیی و خۆشگوزەرانیدان کە هەستی بینین و بیستنتان هەیە ..ئەم پەیامەی هێلین کیللەر، هاوارێکی هێندە بێدەنگە، ڕەنگە هیچ کەسێ گوێی لێ نەبووبێ، وەک هاواری خنکاوێک ..سووتاوێک .. یان ونبوویەکی ناو دەریا و بیابان ..هاوارێکە ڕەنگە بڵێم له لوتکەی خەم و تراژیدیادا پۆڵێن بکرێ و تەنها هاوخەمەکانی لێی تێ بگەن.
منیش لە ژیانی فەرمانبەریمدا، تەنها چوار ڕۆژم ماوە..چوار ڕۆژی تر خانەنشین ئەکرێم.. ڕاستە ئەم حاڵەتە زۆر سروشتییە و یاسایە نەک سزا ..ڕێزلێنانە نەک دەرکردن، بەڵام لێرەدا من باس لە ڕووە یاسایی و ڕۆتینییەکەی ناکەم، تەنها باس لە لایەنە دەروونیی و کومەڵایەتییەکەی ئەکەم.. ئەبێ مرۆڤێک، نەک بەردێک، کاتێ لە مرۆڤەکان و ناوەندی کارەکەی، نەک لە چیایاکان، جیا دەبێتەوە، لایەنی دەروونیی و کۆمەڵایەتیی چی بەسەر بێت؟ .. ئەو پرسیارە وەڵامی زۆرە، چونکە ئاستی ڕۆشنبیریی و دەروونیی و هەستکردنیش زۆرن ..بەڵام من هەست ئەکەم دۆخێکی قورسە، چونکە تۆ ڕێگایەک وازلێدێنیت کە بە درێژایی 30 ساڵ و زیاتر ، ڕۆژانە پێیدا ڕۆیشتویت و گەڕاویتەتەوە ..خەڵکێک ئەبێ بەجێ بهێڵیت کە 30ساڵ و زیاتر ڕۆژانە بەیانی باش و تەوقەت لەگەڵدا کردوون و قسە و باس و هەواڵ و نوکتە و خەم و خۆشیت لەگەڵیاندا بەش کردووە تۆ جێگایەک ئەبێ چۆڵ بکەیت کە بە چاو نوقاندنیشەوە ئەتوانیت بیدۆزیتەوە..لە پڕێکا هەموو ئەو شتانە کۆتاییان بێ، ئەمە ئاسایی نییە و زەبرێکت بە جۆرێ لە جۆرەکان لێ دەدا.
بە تایبەت لە کۆمەڵگا و ووڵاتێکی وەک ئەوەی لای خۆماندا، کە هەموو کەسەکان بە دەزوولەیەکی باریکەوە بە ژیانەوە خۆیان هەڵواسیوە .. پڵتۆک لە هەر یەکێک بدەیت، دەست ئەکات بە گریان.. جاران تەنها مناڵ ئەگریا، ئێستا تەنها گەورە ئەگری، چونکە مناڵ ئەوەندە سەرقاڵی مۆبایل و ئەنتەرنێت بووە، نەک خاوەنی چاو و فرمێسکەکانی نییە، تەنانەت گەدە و خەو و خواردنیشی لە دەستچووە و ناتوانێ بە ڕێوەیان ببات.
ئێ ..
چوار ڕۆژم ماوە ..پێم ووتن هیچ کۆبوونەوە و ڕێزلێنان وئاهەنگێ قبوڵ ناکەم، چونکە ئەو شتانە بارودۆخەکە ناخۆشتر و دڵەکان تەنگتر ئەکەن ..
با چوار ڕۆژی ئاسایی بێ ..یان ڕاستتر هەوڵ ئەدەم و دان بەخۆمدا ئەگرم، کە ئەو چوار ڕۆژە بە ئاسایی تێپەڕێنم..
وەک هێلین کیللەر، ڕۆژی یەکەم بیر لەو ڕۆژە ئەکەمەوە باوکم دەستی گرتم و بردمی بۆ قوتابخانەی ئەیوبی لە گەڕەکی چوارباخ، ناونوسی کردم، ووتی ئیتر تۆ قوتابیت ..ئەو ترس و شکۆ و حەپەسانەی لەگەڵ چوونە ناو پۆلدا هەستم پێکردن، تا ئێستایش لە کۆڵم نەبوونەتەوە، ئێستایش بۆنی تەباشیر ئەمترسێنێ، تەختە ڕەش ئەملەرزێنێ و تف لە قوڕگمدا وشک ئەکا .. تا ئەمڕۆیش تەختە سڕ لە مەدالیای ئازایەتیی چێژ بەخشترە کاتێ شەرەفی سڕینەوەی تەختە ڕەشەکەیان پێ دەبەخشیم ..بەڵام داخم ناچێ ناوی مامۆستاکانم نایەتەوە یاد ..تەنها و تەنها ناوی مامۆستاکانی سرودم لە یادە..ئەوەیش گەورەیی هونەر لە ژیان و بیرەوەریی و ویژدانی مرۆڤەکاندا دەردەخات ..مامۆستا فەرید و مامۆستا ولیەم یوحەنا و مامۆستا نامدار …ئەوانەم هەمیشه و هەتا ماوم لە ناخمدا هەڵکۆڵراون.
ڕۆژی دووەم بیر لەو سێ زوڵمە زانستییە دەکەمەوە کە لێم کرا، یەکەمیان کاتێ لە زانکۆی موسڵ یەکەمی گروپەکەم بووم، لە قۆناغی چوارەم و کۆتاییدا، مامۆستای سەقافەی قەومییان لێ ڕاسپاردم ( ئەمجەد ئەسعەد ناوێ بوو ) کە ئەگەر خوێندنی باڵام ئەوێ، ئەبێ بچمە ڕیزەکانی حیزبی بەعسەوە، من بێ چەند و چوون، ووتم ناتوانم بچمە هیچ حیزبێکەوە، چونکە سروشتی من بێ لایەنییە .. ئیتر ئەوە بوو نمرەیەکی زۆریان لێ شکاندم، وایان لێکردم ببمە پێنجەمی گروپەکەمان..لەو سەردەمەیشدا ( ساڵانی هەشتاکانی سەدەی بیست) تەنها یەکەمەکان دوای ٤٥ ڕۆژ سەربازیی، ئەگەڕانەوە بۆ زانکۆ بۆ تەواو کردنی خوێندنی باڵا ..بەو جۆرە لە خوێندنی باڵا بێبەش کرام و نزیکەی سێ ساڵ و نیو سەرباز بووم.
زوڵمی زانستی دووەم، دوای ڕاپەڕین، هاوینی 1992 ڕێکخراوی فڕانس لیبرتی ئاگاداری کردمەوە پەیمانگەی کورد لە پاریس، کورسیەکی خوێندنی باڵای لە وڵاتی چیکۆسلۆڤاکیا بۆ دابین کردووم، چونکە هێشتا نمرەی زانکۆم بەرزترین بوو لە کوردستاندا، نزیکەی نۆ مانگ پێش ئەو بەروارە لە هەڵەبجەی شەهید، بڕوانامە و ناسنامەکانمان پێشکەش بە لیژنەیەکی سەر بە ڕێکخراوی دانیال میتیران کرد بوو.. کاتێ چووین بۆ تورکیا، لە باڵوێزخانەی چیکۆسلۆڤاکیا لە ئەنقەرە، شەقامی غازی عوسمان پاشا، لەو شەش کەسە، ناوی دوو کەسی تێدا نەبوو، یەکێک لەو دوو نەگبەتە من بووم، چوار کەسە بەختەوەرەکە، ڤیزەیان وەرگرت و بەجێیان هێشتین.. من و ئەو برادەرەیش بیست ڕۆژ لە ئەنقەرە لە نێوان باڵوێزخانەی چیکۆسلۆڤاکیا و فەڕەنسا و نوسینگەی پارتی دیموکراتی کوردستاندا هات و چونمان کرد، لە ڕاستیدا پەیمانگای کورد لە پاریس ئەدرێسی نوسینگەی پارتی دیموکراتی کوردستانیان لە ئەنقەره پێداین بۆ چاوساغیی و ڕێنیشاندانمان کە ئەو کاتە سەفین دزەیی بەڕێوەبەریی نوسینگەکە بوو ..
دوای بیست ڕۆژ من و برادەرەکەم بە نائومێدیی گەڕاینەوە بۆ هەرێمی کوردستان.. دوای پێنج مانگ، برادەرەکەم کە کوڕی وەزیرێکی یەکەم کابینەی حوکمەتی هەرێمی کوردستان بوو، ڤیزەکەی گەیشت و هەڵفڕی بۆ چیکۆسلۆڤاکیا، لە کاتێکدا پەیمانی پێدا بووم لە ڕێی حوکمەت و ڕێکخراوە بیانییەکانەوە هەوڵ بۆ ساغکردنەوەی سکۆلەرشیپی هەردووکمان بدات ..!! ئەو فڕینەی فڕی، هەتا ئەمڕۆیش نەمبینیەوە! ئەوەیە هاوڕێی تەنگانە..!
زوڵمی زانستی سێیەم، کاتێ زانکۆی سلێمانی نۆژەن کرایەوە و کۆلێژەکانی ئاوەدانکرایەوە، من و پەیمان ناوێک بەرزترین کۆنمرەمان لە بایۆلۆجیدا هەبوو بۆ خوێندنی باڵا، کەچی نە من وەگیرام و نە ئەو ..بە پێچەوانەوە، بە قبول خاس چەندین هاوڕێی خۆمان لە خوێندنی باڵا قبوڵ کران، کە هیچ ئاستێکی زانستی و هیچ نمرەیەکی وایان نەبوو، یان هەر لە بنچینەدا چوار ساڵی زانکۆیان بە شەش ، حەوت ساڵ بڕی بوو..
ئێ ..
ڕۆژی سێیەمیش بیر لەو ڕۆژە ئەکەمەوە کە دامەزرام .. مانگی کانونی دووەمی ساڵی 1994 بوو، لە هەولێر بووم..لە وەزارەتی تەندروستی، ئەو کاتە کەمال شاکری ڕەحمەتی وەزیر بوو.. چوومە لای بەڕێوەبەری گشتی وەزارەت، کاک ناسر کارەکانی بۆ جێبەجێ کردم ..شەوێک لە هەولێر مامەوە، بە ڕێکەوت لە ئوتێل، بوومە هاوڕێ و هاوژووری دکتۆر تەها قەرەداغی، ئەویش بۆ کاری دامەزراندن ڕێی کەوتبووە هەولێر ..شەوێکی خۆش بوو ..
بۆ سبەینێ بڕیاری دامەزراندنم وەرگرت و گەڕامەوە بۆ سلێمانی، لە تاقیگەی نەخۆشخانەی مناڵان، هۆبەی بەکتریۆلۆجی دەست بەکار بووم..
ئێ ..
ڕۆژی چوارەم بیر لە هیچ ناکەمەوە ..ئەڕۆم بۆ بەشی خانەنشین بوون لە بەڕێوەبەرایەتیی تەندروستی سلێمانی ..
ئیتر ئەم ژوور و .. ئەو ژوور و .. ئەم هۆبە و .. ئەو هۆبە و ..ئەو فەرمانگەی گەنجینە و ..ئەم هۆبەی ئەستۆپاکیی و ..ئەو ڕاژەی دارایی و .. ئەم فەرمانگەی خانەنشینیی و ..ئەگەڕێم و موڕاجەعەیان ئەکەمەوە، بەو جۆرە ئەوەندە سەرقاڵ ئەبم وەک ئەوەی هەر فەرمانبەریش نەبووبم .. وەک ئەوەی هەر بە خانەنشینیی لە دایک بووبم، ئا بەو جۆرە .

نەوزاد بەندی




یادی ڕیفراندۆم؛ لە هیواوە بۆ شکست.. نووسینی: هێمن عەلی

٢٥ی ئەیلوول بۆ زۆرێک لە کوردان ڕۆژی هیوا بوو. ملیۆنان کەس بە دەنگی خۆیان خواستی دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان دەربڕی. بەڵام تەنها چەند هەفتەیەک دواتر، ئەو هیوا گەورەیە بە شکستێکی تاڵ کۆتایی هات.

دوای ڕیفراندۆمی ٢٠١٧، کەرکووک و خانەقین و چەندین ناوچەی دیکە کەوتنەوە ژێر ڕکێفی بەغدا، و بەشێک لەو دەستکەوتانەی کە بەرهەمی خەبات و قوربانیدانی چەندین نەوە بوون، لەدەست چوون. ئەو شکستە هیوای خەڵکی بریندار کرد و متمانەیان بە سەرکردایەتیی سیاسی لاواز کرد.

نەتەوە یەکگرتووەکان هۆشداریی دابوو کە ئەنجامدانی ڕیفراندۆم لە ناوچە جێناکۆکەکان، بەتایبەتی کەرکووک، دەتوانێت دۆخەکە ئاڵۆزتر بکات.[١] سەرکردایەتی دەبووایە ئەو هۆشدارییە بە جدی وەربگرێت، بەڵام پێم وایە وەک پێویست لەبەرچاو نەگیرا، و زیانەکەی ڕاستەوخۆ بەر خەڵک کەوت.

بە بڕوای من، شکستی ٢٠١٧ زامی ئاشبەتاڵی ١٩٧٥ی دووبارە کردەوە. لە ١٩٧٥دا، دوای ڕێککەوتننامەی جەزائیر لە نێوان ئێران و عێراقدا، ئێران پشتیوانیی خۆی لە بزووتنەوەی کورد بڕی و بزووتنەوەکە تووشی شکست بوو؛ ڕووداوێک کە بەڵگەنامەکانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا تۆماریان کردووە.[٢] چل و دوو ساڵ دواتر، کورد جارێکی دیکە ڕووبەڕووی پاشەکشە بووەوە، چونکە ئامادەکاری و یەکڕیزیی پێویست بۆ ڕیفراندۆمەکە نەبوو. هەرچەندە هۆکارەکانی ئەو دوو شکستە جیاواز بوون، بەڵام لە هەردووکیاندا خەڵکی کوردستان باجێکی قورسیان دا.

دیاریکردنی چارەنووس مافی ڕەوای گەلی کوردە، و ڕەخنەی من لە کات و شێوازی بەڕێوەبردنی ڕیفراندۆمەکەیە. پێش بڕیارێکی لەو جۆرە، دەبووایە ڕوون بێت کێ پشتیوانیمان دەکات و کێ دژمان دەوەستێتەوە. وەک من دەیبینم، هەڵوێستی ئەو لایەنانە بە وردی هەڵنەسەنگێنرا، بۆیە ئەوەی بە دەیان ساڵ بە خوێن و ماندووبوون بەدەست هاتبوو، لە چەند ڕۆژێکدا کەوتە مەترسییەوە.

یادی ڕیفراندۆم دەبێت دەرفەتێک بێت بۆ داننان بە هەڵەکان، لێپرسینەوە لە بەرپرسان و فێربوون لە ڕابردوو. لە نێو ئاهەنگ و دروشمەکاندا، نابێت لەدەستدانی کەرکووک و خانەقین و ئەو زیانانەی بەر خەڵک کەوتن، لەبیر بکرێن.

ڕێزگرتن لە خەونی گەلی کورد، بە پاراستنی ژیان و دەستکەوتەکانی خەڵک دەست پێدەکات. ئەو خەونەی چەندین نەوە بە خەبات و قوربانیدان زیندوو ڕایانگرتووە، پێویستی بە سەرکردایەتییەکی بەرپرسیار هەیە کە بە ژیری و پلانی ڕوون، بەرەو بەدیهێنانی هەنگاو بنێت.

سەرچاوەکان:

١. نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕاگەیەندراوی وتەبێژی سکرتێری گشتی سەبارەت بە ڕیفراندۆمی هەرێمی کوردستان، ٢٠١٧.
https://iraq.un.org/en/211098-note-correspondents-spokesman-secretary-general-united-nations-referendum-kurdistan-region

٢. وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، Foreign Relations of the United States, 1969–1976، بەرگی ٢٧ (ئێران؛ عێراق، ١٩٧٣–١٩٧٦)، بەڵگەنامەی ژمارە ٣٠٦.
https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v27/d306




چاپکراوی نوێی سەردەم: “ڤیتگنشتاین” (خولیای زمان).. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

لە داهاتوویەکی نزیکدا…

ڤیتگنشتاین
(لۆدڤیك جۆزێف یۆهان ڤیتگنشتاین) فەیلەسووفى نەمساوى هەڵگرى رەگەزنامەى بریتانى؛ جولەكە ئایین؛ لەساڵی ١٨٨٩ لەنەمسا لەیەکێک لە دەوڵەمەندترین خێزانەکانی ئەوروپا لەدایکبووە، بەڵام دەستبەرداری میرات و ناوی بنەماڵەكەی بوو؛ بۆ ئەوەی سەربەخۆ بێ لە هەموو بەرپرسیارێتییەک… بەدرێژایی ژیانی لەگەڵ نازییەکان ناکۆک بووە… لە ٢٩ی نیسانی ١٩٥١كۆچی دوایی كردووە.
بە یەكێك لە گەورەترین فەیلەسووفانى سەدەى بیستەم دەژمێردرێت؛ نووسینەكانى لەنێوان هەردوو جەنگى جیهانیدا شۆڕشێكى گەورەى لە فەلسەفە و لۆژیك و بیركاری و فەلسەفەى زماندا درووست كرد؛ سەرمەستێكی گەورەی موزیكا بوو، سەرەڕای شێوازە نیچەییە ئاڵۆزەكەی؛ لە بوێرییدا بە سوكرات ناس دەكرێت…




كتێبێكی تایبەت بە خەرەندی ڕواندز چاپ و بڵاو دەكرێتەوە.. سەدیق سەعید ڕواندزی

()

كتێبێكی دیكەی سەدیق سەعید ڕواندزی، بە ناوی (خەرەندی ڕواندز هێمای ڕامان و جوانی) بە پشتیوانی خودا، لە ئاییندەیەكی نزیكدا، چاپ و بڵاو دەكرێتەوە. ناوەڕۆكی ئەم كتێبە، لە چوار بەشی سەرەكی پێكهاتووە و هەر بەشێكیش لە چەند تەوەرێك و تیایدا نووسەر لە بارەی هەڵكەوتەی سرووشتی خەرەندی ڕواندز، چۆنیەتی دروستبوونی، مانای وشەی خەرەند دواوە. لە بەشێكی دیكەدا، پەیوەندی خەرەند بە عشق و مەرگ بە گشتی و مەرگی خۆشەویستان، ئەوانەی لە پێناو خۆشەویستی خۆیان لە خەرەند فڕێ دەدەن بە تایبەتی باسكراوە و نووسەر ئەو بۆچوونانەی ڕەتكردۆتەوە، كە خەرەندی ڕواندز بە هێمای مەرگ دەزانن كە ئەمە بۆ ڕواندزییەكان مایەی نیگەرانییە و كەمكردنەوەیە، لەو جوانییە سرووشتییەی لە شاردا هەیە. لە بەشێكی دیكەی كتێبەكەدا، نووسەر پڕۆژە پێشنیارێك، لە بارەی پاراستنی لێوارەكانی خەرەند و بە گەشتوگوزاركردنی دەخاتە ڕوو، كە چۆن بتوانرێن خەرەند وەك ناوچەیەكی جوان و سەرنجڕاكێش بكرێتە پڕۆژەی گەشتوگوزاریی و خزمەت بە داهاتی شارەكە بكات. ئەوەی هانیدام بۆ نووسینی ئەم كتێبە ئەوە بوو، كە خەرەند بە شێكە لە بوون و سرووشتی ڕوحیانەی خەڵكی ڕواندز، هەم ناوی شوێنەكە تایبەتە و لە هیچ جێگەیەك وشەی خەرەند بۆ ئەو هەڵكەوتە سرووشتیانە بەكار نایەت، هەمیش خەرەند تەنها لە ڕواندز هەیە و لە هیچ شارێكی دیكە بوونی نییە. من كاتێ ئێوارن لە سەر لێوارەكانی خەرەند دەوەستام و سەیری قوڵایی خەرەندم دەكرد، چەندین ڕامان و پرسیارم لا دروست دەبوون، بەوەی ئەمە چۆن دروست بووە؟ ئەی وشەی خەرەند مانای چییە؟ بۆچی دەبێ هێمای مەرگ بێت؟ لە كتێبەكەدا، ئەم باسانە ڕوونكرانەتەوە. شایەنی باسە، بەرگی كتێبەكە لەلایەن مامۆستای شێوەكار (هێڕش مەغدید باشە) كراوەو خوا یار بێت، لە ئاییندەدا كتێبەكە چاپ دەكرێت.




وەك جاران نەماوی.. سامان خدر محەمەد

تۆئەو گوڵەی ئیتر سیس بووی

چیتر تەواو بەلاتا تێناپەڕم و بیرت ناكەم

ئیتر نایەم بەلاتەوەو ئاوت نادەم

وەك جاران چیتر ناتوانی هەڵم خەڵەتێنی

چیتر ناتوانی دڵم بڕفێنی

جوانی جارانت نەماوەو بۆنت ناكەم

لەهیچ كۆڕو مەجلیسێك باست ناكەم

بەجوانیتا هەڵ نادەم و وەسفت ناكەم

ئیتر بەدواتا نایەم  بزانم چۆنی و چیدەكەی

تەواو ئیتر نەما ئەو دڵەی من

كەوەك جاران خۆشی بوێی

حەز لەئامێز گرتنت بكات

چیتر ناتوانم باوڕ كەم بەو شتانەی

لەلای تۆ هەنگاو دەنێ

باوڕ ناكەم چیتر بەوەی لەدەمی تۆ دێنە دەرێ

تەواو ئیتر قەدری جارانت نەماوە

وەك و جاران   ئەو شوێنە گەورەت لەناو دڵی من نەماوە

بۆیە ئیتر سەفەر دەكەم ئیتر دەڕۆم لەهەوارت

بۆهەوارێك نەبۆنی تۆی لێبێت نەشێوەی تۆ

دەچم بۆشوێنێك كەهیچ شتێكی لەتۆ نەچێت




وشیاریی مرۆیی: لە ئەفسانەی ئەشکەوتی ئەفلاتۆنییەوە بۆ فەزای دیجیتاڵیی هاوچەرخ.. نووسینی: ئەکرەم سەعید


ڕوونکردنەوە:

داوای لێبوردن ئاراستەی خوێنەرانی بەڕێز دەکەم؛ لە وتاری پێشوومدا بە ناونیشانی «بەربەریزمی مۆدێرن: خوێندنەوەیەک بۆ بەڵگەنامەکانی جێفری ئێپستاین» لە ١٤ی شوباتی ٢٠٢٦ بڵاوکراوەتەوە، تێڕوانینێکی هەڵەی کارڵ مارکسم نووسی بوو، کە پێم وابوو دروستە. دوای پێداچوونەوەو پشکنینی سەرچاوە مێژووییەکان، بۆم دەرکەوت کە شوێنەوارناسی و مێژوونووسان، بوونی دیاردەی (لەشفرۆشیی خودایی دێرین و پیدۆفیلیا – سۆزانیی پەرستگاکان یان سۆزانیی پیرۆز) لە شارستانییەتەکانی وەک (میسری کۆن، مێزۆپۆتامیا، و یۆنانی کۆن) پشتڕاست ناکەنەوە. لەم ئەنجامەوە، وەک پابەندییەک بە ئەمانەتی زانستی ومتمانەی مەعریفی، داوای لێبوردن لە خوێنەران دەکەم بۆ ئەو هەڵەیەم. لە هەمان کاتدا، جەخت دەکەمەوە کە بەشەکانی تری وتارەکە سەبارەت بەم دیاردەیە لە کۆمەڵگەی هیندستانی دێریندا و باسەکان دەربارەی وڵاتی چینی دێرین تەواو دروستن، هەروەها بوونی دیاردەی لەشفرۆشی و پیدۆفیلیا لە چوارچێوەی کۆمەڵگە دێرینەکاندا ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە.
———————————
لە دوو هەفتەی ڕابردووەوە تاوەکو ئەمڕۆ، قەیرانی ئابووری بە شێوەیەکی توند پەرەی سەندووەو قووڵتر بووەتەوە، ئەمەش بەهۆی جەنگ لە (ئۆکرانیا، و ناوچەی کەنداوی عەرەبی، بەتایبەتی ڕووبەڕووبوونەوەکانی ئەم دواییەی نێوان حوسییەکان و شانشینی عەرەبستانی سعوودی). دەرەنجامی ئەمەش شەپۆلێکی گرانیی بێوێنە، هەڵاوسانی دراو، و بەرزبوونەوەی ڕێژەی بێکاری لێکەوتووەتەوە، کە بارگرانییەکی زۆری خستووەتە سەر شانی جەماوەر و بژێویی ژیانیانی شەکەت کردووە. لەم پێناوەشدا، مانگرتن و خۆپیشاندانی خەڵکی دژی گرانی وتەنگسێریی ژیان لە سووریا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا وچەند وڵاتێکی دیکە، سەردێڕی هەواڵەکانیان داگیرکردووە. لە چوارچێوەیەکی پەیوەندیداردا، دوو دەوڵەتی ئەوروپی بە فەرمی داوایان لە هاووڵاتیانی خۆیان کردووە کە بە بڕی چەند ڕۆژێک ئاو وخۆراک کۆگا بکەن، ئەمەش بەهۆی ئەو مەترسییە گەورانەی کە لەئارادان بۆ هەڵگیرسانی ململانێی چەکداری لەگەڵ ڕووسیادا. لە ژێر سایەی ئەم دۆخە قەیراناوی، شێواوی وحوکمڕان بە لۆژیکی جەنگەی ئەمڕۆدا، پرسیارە جەوهەرییەکە سەر هەڵدەدات: ئایا هیچ ئەگەرێک لە ئاسۆدا بەدی دەکرێت بۆ ڕاپەڕین یان شۆڕشێک کە چینی کرێکار ڕابەرایەتی بکات (دژی گرانی و جەنگەکان و لە پێناوی نان وئاشتی)دا؟. بێگومان وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە بەستراوەتەوە بە کۆمەڵێک فاکتەرو دیاریکەر، کە ڕەنگە دیارترینیان بریتی بن لە:(ئاستی وشیاریی چینایەتی لای چینی کرێکار، وڕادەی ئامادەیی هێزە سۆشیالیستەکان بۆ پشتیوانیکردن وئاراستەکردنی ئەم چینە). بەڵام لاوازیی ئەم دوو فاکتەرە بەتایبەتی (واتە دابەزینی ئاستی وشیاریی چینی کرێکارو نەبوونی ئامادەیی ڕێکخراوەیی لای سۆشیالیستەکان)، لە سەردەمی جەنگی یەکەم ودووەمی جیهانییەوە، وەک گرێکوێرەیەکی پێکهاتەیی ومێژوویی ماوەتەوە. بە پشتبەستن بەمەش، پێم وایە کەتواری وشیاریی چینایەتی لای کرێکاران وسۆشیالیستەکان لە سەردەمی ئێستاماندا، لە دۆخێکی باشتردا نییە بە بەراورد بەو قۆناغەی نێوان ساڵانی (١٩١٤- ١٩٤٠)، بەڵکو ڕەنگە تەنانەت لاوازترو پاشەکشێی زیاتریشی بەخۆوە بینیبێت.
تەمەنی مارکس و لەگەڵیشیدا نەوەیەک لە پێشەنگانی سۆشیالیزم کۆتایی هات، لە کاتێکدا ئەوان چاوەڕوانی ساتەوەختی مێژوویی یەکلاکەرەوە بوون بۆ ڕاپەڕینی ئەو دێوە مەزنە (پرۆلیتاریا)، تاوەکو لە ڕێگەی شۆڕشی سۆشیالیستییەوە، کۆڵەکەکانی سیستمی سەرمایەداری تێکبشکێنێت و بەدیلی سۆشیالیستی دابمەزرێنێت؛ بەڵام ئەم چاوەڕوانییە بەداخەوە، نەهاتە دی. گومانی تێدا نییە کە نەتوانین و هەڵنەستان بە کردەوەی شۆڕشگێڕانە، دەگەڕێتەوە بۆ چەندین ڕێگرو لەمپەری بابەتی و خودی؛ بەڵام ڕێگرەکان بە هەر شێوازێک پۆلین بکەین، دیسانەوە نامۆبوون و نزمی ئاستی وشیاریی چینایەتی وەک هۆکاری سەرەکی لە لوتکەی ڕیزبەندی دەمێنێتەوە. بێگومان هەڵوەشاندنەوەی گرێکوێرەی وشیاری و ئەو بەربەستانەی لە بەردەمیدا ڕاوەستاون، دەمانخاتە ڕووبەڕووی پرسیارێکی ئێپیستمۆلۆژیی ڕادیکاڵ: ئایا وشیاری، وەک چالاکییەکی دەروونی و هزریی، خاوەنی ئەم پێگە گرنگە یەکلاکەرەوەیەیە وەک هێزێکی سەرەکی و بزوێنەرێکی ئامانجدار بۆ سەرلەنوێ داڕشتنەوەی مەرجەکانی مێژوو وگۆڕانکارییەکانی کۆمەڵگە؟.
لەسەر ئەم بنەمایە، شیاوە ئەم پرسیارە سەرەتاییە لە خۆمان بکەین: وشیاریی چینی کرێکار بە تایبەتی، و وشیاریی مرۆیی بە گشتی، چۆن دیاری دەکرێت وشێوە دەگرێت؟ بێگومان پرسی دیاریکردنی وشیاری، چەقی مشتومڕە مێژووییەکان ویەکێکە لە مەزنترین گرێکوێرە ئێپیستمۆلۆژییەکان لە مێژووی فیکردا؛ چونکە ئەم پرسە ئەو پردەیە کە پەیوەندی لایەنی ماتڕیاڵ وئایدیاڵ بەیەکتر دەگەێنێ، جگە لەوەی یەکێکە لە قووڵترین شەڕە تیۆرییەکان لە مێژووی فەلسەفەدا. ناکۆکیی جەوهەری لێرەدا لە نێوان بیردۆزی ئایدیالیزمی( پلاتۆن و هیگڵ)و بیردۆزی ماتریالیستی مارکس لە وەڵامدانەوەی ئەم کێشەیەدا کورت دەبێتەوە: ئایا وشیاری بەرهەمی گەیشتنی مرۆکانە بە جیهانی بیرۆکە ڕووتەک وباڵاکان وڕۆحی ڕەها، یان داهێنانێکی پێویستە کە واقیعی مادی وبوونی کۆمەڵایەتی دەیسەپێنێت؟ چوونە ناو قووڵایی ئەم پرسیارە، ڕاستەوخۆ دەمانگوازێتەوە بۆ دەستدان لە یەکێک لە زیندووترین ودەوڵەمەندترین گفتوگۆکانی ناو فەلسەفەی مارکسی وناوەندە ئەکادیمییە هاوچەرخەکان: کە ئەویش جیاکاریی یەکلاکەرەوەو جومگەییی نێوان مادیگەرایی مێژوویی زانستییە ـ کە وشیاری وەک بزوێنەرێکی ئامانجدار دەبینێت کە لە ڕێگەی براکسیسەوە (پراکتیکی شۆڕشگێڕانە) لەگەڵ مەرجە بابەتییەکانی خۆیدا کارلێک دەکات ـ ونێوان ئابووریگەرایی میکانیکی یان حەتمییەتی ڕووت، کە مرۆڤی کورتکردووەتەوە بۆ تەنها بوونەوەرێکی بایۆلۆژی کە بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی وەڵامی کاریگەرییە ئابوورییەکان دەداتەوە.
قوتابخانەی ئایدیالیزم (بەتایبەتی پلاتۆن و هیگڵ)، ئاڕاستەێکە پێی وایە بیرۆکە وڕۆح سەرچاوەی هەموو شتێکن، وجیهانی مادی تەنیا ڕەنگدانەوە یان بەرهەمی ئەوانە. پلاتۆن پێی وابوو جیهانی ڕاستەقینە جیهانی ئایدیاڵەکانە (بیرۆکە باڵا وڕووتەکانە). ئەو شتانەی لە جیهانی ماددیدا دەیانبینین تەنیا سێبەرێکی کاتی وناتەواوی ئەو بیرۆکە ئەزەلی وکامڵانەن کە لە دەرەوەی کات وشوێندا بوونیان هەیە. وشیاری ئێمە لە ڕێگەی یادخستنەوەی ئەو ڕاستییە باڵایانە دروست دەبێت. بەڕای پلاتۆن مرۆڤ دەبێت سەرەتا لەو باوەڕە باوانە وشتە ڕووکەشانە ڕزگاری بێت کە کۆمەڵگە یان هەستە سەرەتاییەکانی پێی دەبەخشن(کە هاوشێوەی سێبەرەکانی ناو ئەشکەوتەکەن). هەستەکانی مرۆڤ(بینین، بیستن و هتد) تەنیا وێنەیەکی شێوێندراو یان کاتیی لە ڕاستی نیشان دەدەن، کەواتە وشیاری ڕاستەقینە کاتێک دەست پێدەکات کە مرۆڤ ئەقڵ ولۆژیک بەکاردەهێنێت بۆ تێگەیشتن لە جیهان. پلاتۆن دەیگووت: ڕاستی ڕەها لە جیهانێکی باڵادایە کە پێی دەوترێت جیهانی ئایدیاڵەکان. لەم جیهانەدا چەمکەکانی وەک دادپەروەری، جوانی، وچاکە بە شێوەیەکی کامڵ و نەگۆڕ بوونیان هەیە. بەڕای پلاتۆن بۆ ئەوەی مرۆکان بە وشیاری بگەن – وشیارببەوە، پێویستیان بە تێڕامان و لێکدانەوەی قووڵ هەیە، بەم شێوەیە وشیاربوونەوە واتە تێگەیشتنی ئەقڵ لە چەمکە باڵاکان. پلاتۆن لەو باوەڕەدا بوو کە ڕۆحی مرۆڤ، پێش ئەوەی لە نێو جەستەدا نیشتەجێ بێت، لە جیهانی نموونە کامڵەکاندا ژیاوە (لەو شوێنەی کە حەقیقەتی ڕەها، چاکە و جوانی تێدایە). بەڵام کاتێک کەوتە ناو جەستە مادییە تاریکەکەوە (وەک ئەوەی لە ئەفسانەی ئەشکەوتەکەدا هاتووە)، ئەم حەقیقەتانەی لەبیرچووەوە. لای ئەو، دیاریکەری وشیاری لەوەوە دەست پێدەکات کە مرۆڤ تا چەند توانای بەکارهێنانی ئەقڵ و ڕامانی فەلسەفیی هەیە بۆ ڕزگاربوون لە ئەندێشەکانی جیهانی مادی (هەستپێکراو)و بەبیرهێنانەوەی حەقیقەتە ڕەهاکان. کەواتە وشیاری لێرەدا لە مادە جیایەو بە تەواوی لێی سەربەخۆیە.
وەلێ هیگڵ جیهان ومێژوو وەک پرۆسەیەکی گەشەسەندنی ڕۆحی گشتی یان عەقڵی ڕەها دەبینێت. بە بڕوای ئەو، مێژووی مرۆڤایەتی هیچی تر نییە جگە لە قۆناغەکانی وشیاربوونەوەی ئەم ڕۆحە بەسەر خۆیدا، وگۆڕانکارییە مادی وکۆمەڵایەتییەکان بەرهەمی ئەم گۆڕانکارییە دەروونی وهزرییەن. بەڵام بەڕای هیگڵ مرۆڤ ناتوانێت بە تەنیاو لە دەرەوەی کات بگاتە بیرۆکەی ڕەها. پێویستە تێڕامان لە مێژووی مرۆڤایەتی بکرێت. هیگڵ پێی وایە مێژوو پڕۆسەی بەئاگایی هاتنەوەو ئازادبوونی قۆناغ بە قۆناغی ئەقڵە. مرۆڤ لە ڕێگەی تێڕامان لە مێژوو، فەلسەفەو ململانێ دیالێکتیکییەکان و لێکدانەوەی دامەزراوە مرۆییەکان، دەگاتە ئەو ڕاستییەی کە ئەقڵ حوکمی جیهان دەکات ومرۆڤیش بەشێکە لەم پڕۆسە گەورەیەی بیرۆکەی ڕەها. بە دەربڕێنێکی دی هیگڵ لەو باوەڕەدا بوو کە وشیاری بەرهەمی “ڕۆحی ڕەها”و مێژووە. هیگڵ فەلسەفەی ئایدیاڵیزمی گواستەوە بۆ ناو چوارچێوەیەکی دینامیکی (بزوێنەر)و مێژوویی، و وشیاریی مرۆیی بە گەشەسەندنی ڕۆح یان عەقڵی گشتی لە درێژەی مێژوودا بەستەوە. هیگڵ پێی وایە تەواوی مێژووی مرۆڤایەتی بریتییە لە ڕەوتی گەشەکردنی ڕۆحی ڕەها بەرەو ناسینی خۆی و بەدیهێنانی ئازادییەکەی. وشیاریی تاکەکەسیی مرۆڤ دابڕاو نییە، بەڵکو بەشێکە لە وشیاریی گشتیی قۆناغێکی مێژوویی دیاریکراو. لای ئەو، دیاریکەری وشیاری بریتییە لە: گەشەسەندنی مێژوویی وکولتووریی خود. وشیاریی مرۆڤ لە ڕێگەی ساتەوەختی مێژوویی ودامەزراوە کۆمەڵایەتی وسیاسییەکانەوە (وەک دەوڵەت) دیاری دەکرێت، کە گوزارشت لە گەشەکردنی عەقڵی مرۆڤ دەکەن لە ڕەوتی بەرەو پێشچوونیدا بەرەو ئازادیی ڕەها. کەواتە لێرەدا بیرۆکە (ئایدیا) بنەڕەت و ئەسڵە، و واقیعی مادی تەنها ڕەنگدانەوەو دەرکەوتەیەکە لێی.

فەلسەفەی ماتریالیزمی مێژوویی و پراکسیسی مارکس
بەپوختی و بە زمانێکی سادە، کڕۆکی فەلسەفەی مارکس وڕخنەی ئەو لە ئیدیالیزمەکان ئەمەیە: کێشەی سەرکی مرۆکان پەیداکردنی خۆراک بووە. ئایا مرۆڤەکان لە مێژوودا چۆن فێری پاشەکەوتکردنی خۆراک بوون؟. ئایا سەرنجدانی مێروولە و سمۆرە، کە خۆراک پاشەکەوت دەکەن بۆ زستان، بۆ مرۆکان سوودی هەبووەو لەوانەوە فێربوون؟ یان چۆن گەیشتوون بەو بیرۆکەیە کە (ماسی وشک کەن بۆ زستان، یان میوەهاتەکان وشککەن و هەڵیگرن بۆ زستان)؟.
مرۆکان لە مێژوودا لە ڕێگەی تاقیکردنەوە، چاودێریکردنی سروشت، و ناچارییەوە سەرنجی سروشتی داوە، بیرییان کردۆتەوەو کارییان کردووە؛ بەمە فێری پاشەکەوتکردنی خۆراک بوون. گۆڕانی وەرزەکان، نەمانی سەرچاوەکانی خۆراک لە زستان یان وەرزی وشکەساڵیدا، و کۆچکردن بۆ شوێنە جیاوازەکان، وای لە مرۆڤی کۆن کرد کە بیر لە ڕێگایەک بکاتەوە بۆ پاراستنی خۆراک، تا بە زیندوویی بمێنێتەوە. مرۆڤەکان دەیانبینی کە سمۆرەکان گوێز و دەنکەکان دەشارنەوە، یان مێروولەکان بە درێژایی هاوین خۆراک کۆدەکەنەوە بۆ زستان. مرۆڤی کۆن کاتێک میوەی کۆدەکردەوە، دەیبینی ئەو میوانەی لەبەر هەتاو کەوتوون و وشک بوونەتەوە (وەک ترێ کە دەبێتە مێوژ، یان هەنجیر)، ڕزاو و گەنیو نەبوون و تامیان هێشتا خۆشە. ئەوان درکیان بەوە کرد کە ئاو هۆکاری سەرەکی تێکچوونی خۆراکە؛ کاتێک خۆر ئاوەکە دەمژێت، میوەکە دەتوانێت مانگانە بمێنێتەوە بەبێ ئەوەی تێکبچێت. ئەمە وەک نموونەیەکی زیندووی سروشتی یارمەتی مرۆڤی دا تا تێبگات کە “کۆکردنەوەی خۆراک لە کاتی فرەییدا، گرەنتی مانەوەیە لە کاتی کەمیدا”.
بەڵام مرۆکان لاسیکەرەوەێکی نەرێنی سروشت نین و کۆپییەی دەقاودەقی کاری سمۆرە و مێروو ناکەن، بەڵکو پێویستی فیزیکی مرۆکان بۆ خۆراک و ڕێگری لە نەخۆشکەوتن، بیرکردنەوەو کاری جیاوازو تایبەتی سەپاندووە. بۆ نموونە: مرۆکان فێیر بوون کە دەبێ ماسی و میوەکان سەرەتا لەبەر خۆردا وشک بکەن، ئەوجا هەڵیانگرن دەنا دەگەنێن، وە پەنیر دەبێ خوێی بەسەردا بکرێ ئینجا لە پێستەدا هەڵگیرێ بۆ زستان- خەڵکی کوردستان بەو شێوەیە پەنیریان هەڵگرتووە. بۆیە کاری مرۆڤ جیاکەرەوەی مرۆڤە لە ئاژەڵ؛ سمۆرەیەک یان مێروولەیەک بەپێی ئینستیتیوت (غەریزە) خۆراک پاشەکەوت دەکات؛ ئەو ملیۆنان ساڵە هەمان شت دووبارە دەکاتەوە بەبێ ئەوەی ئامرازەکەی پەرە پێبدات. بەڵام مرۆڤ کاتێک چاودێری سروشت دەکات، پڕۆسەی “بیرکردنەوەی داهێنەرانە” تێکەڵ بە کارەکەی دەکات. کەواتە پەیوەندی مرۆکان بە سروشت(سەرنجدان و بیرکردنەوە، کارکردن و گەشەدان بە شێوازی بەرهەمهێنانی خۆراک بەپێی گەشەی مێژوو)، بنەمای گەشەی ئەقڵ و کار و پەیوەندی مرۆڤەکانە. ئیدی لێرەدا(هزر – کار – مێژوو)لە پەیوەندێکی پێویستن بۆ ژیان و گەشەکردن.

لێرەوە، خاڵی جیاوازی بنەڕەتی لە نێوان دوو پارادایمی فەلسەفی دژبەیەکدا دەردەکەوێت:
له‌ لایه‌کەوە، ئایدیاڵیزمی ئەفلاتوونی پێداگری لەسەر پڕۆسەی تێڕامانی پەتی و دابڕان لە جیهانی ماددی دەکات؛ لەم ڕوانگەیەوە، هۆشیاری و ناسینی حەقیقەت تەنها لە ڕێگەی عەقڵانیەتێکی پشتبەستوو بە مۆدێلی “جیهانی نموونەیی” سەر هەڵدەدات، کە تێیدا مرۆڤ لە ڕێگەی دابڕانی مەعریفی لە دیاردە گۆڕاوەکانی فیزیا، بەرەو چەمکە باڵا و جێگیرەکان بەرز دەبێتەوە.
لەکاتێکدا لە بەری بەرانبەردا، ماتریالیزمی مێژوویی و چەمکی پراکسیس لای مارکس، ئەم هاوکێشەیە سەرەوژوور دەکەنەوە. لای مارکس، هۆشیاریی مرۆڤ دەرئەنجامی تێڕامانێکی گۆشەگیرانە نییە، بەڵکو بەرهەمی پڕۆسەیەکی دیالێکتیکی نێوان (هزر، کار، و مێژوو)ە. مرۆڤەکان لە ڕێگەی کاری بەرهەمهێنەرەوە ڕووبەڕووی سروشت دەبنەوە؛ ئەوان تەنها جیهانی ماددی ناگۆڕن، بەڵکو لە گۆڕینی دەرەوەدا، پێکهاتەی هۆشیاری، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و خودی عەقڵیەتی مێژوویی خۆشیان دە گۆڕن. لەم سۆنگەیەوە، مێژوو نابێتە گەشتێکی میتافیزیایی عەقڵی پەتی و دابڕاو لە پێویستییەکان و ناکۆکییەکانی جیهانی دەوروپشتی مرۆکان، بەڵکو دەبێتە بەشێکی گرنک کە پەیوەستی کارلێکی هەیە بە پڕۆسەیەکی مادی کە تێیدا مرۆڤ لە ڕێگەی کار و پراکتیکی کۆمەڵایەتییەوە، خۆی و جیهانەکەی دەگۆڕێ.
مارکس باسی بوونی مادیی بابەتی، پراکتیک و هزر دەکات و هێرش دەکاتە سەر دیدگا ئایدیاڵیستییەکان. ئەو نموونەی “هەرمێ یان سێو” دەهێنێتەوە(کە بە بەشی نهێنیی بیناسازیی ئایدیاڵیستی یان مەتەڵۆکی میوەکان دەناسرێت)؛ هەرمێ بە شێوەیەکی بابەتی لە سروشتدا هەیە، و خاوەن بوونێکی مادیی سەربەخۆیە لە دەرەوەی ئەقڵ و هزری مرۆڤەکان. مارکس دەڵێت:( ئایدیاڵیستەکان پێچەوانە دەبینن: ئەوان پێیان وایە چەمکی گشتیی «میوە» (کە بیرۆکەیەکی ناو مێشکی مرۆڤە) ئەسڵ و ڕاستی کایەکەیە، و سێو، هەرمێ و بادەم تەنها دەرکەوتەی دۆخی ئەو “میوە” گشتییەن.). مارکس پێی وایە کە ئەمە خڵەتاندنی ئەقڵە. لە واقیعدا تەنها هەرمێ و سێوی ڕاستەقینە و مادی لە سروشتدا بوونیان هەیە (بوونی مادیی بابەتی). چەمکی “میوە” تەنها ناو و داهێنانی ناو مێشکی مرۆڤە کە لە ڕێگەی دابڕاندن لە واقیع وەرگیراوە. بەڵام ئەوە مرۆڤەکانن کە لە ڕێگەی پەرەسەندنی ئەقڵییانەوە وشەی “هەرمێ”یان وەک چەمکێکی گشتی بۆ ناسینەوەی ئەو بەرهەمە داهێناوە. پاشان، مرۆڤەکان لە ڕێگەی ئەزموون و پراکتیکـەوە، ئەم بوونە مادییە دەگۆڕن؛ بۆ نموونە کاتێک بیرۆکەی وشککردنەوەی بۆ زستان، لە سوود وەرگرتن لە دیمەنی (سمۆرە و مێروولە کە خۆراک پاشەکەوت دەکەن بۆ زستان)، یان کاتێک لەگەڵ گەشەکردنی هێزەکانی بەرهەمهێناندا، هەرمێ دەکاتە کاڵاو لە ناو قوتوو و پاکەتدا دەیخاتە بازاڕەوە. لێرەوە دەردەکەوێت کە واقیعی مادی و ژێرخانی ئابووری بنچینەن، و هزری مرۆڤیش هێزێکی دینامیکییە کە لە ڕێگەی کارەوە واقیع دەگۆڕێت.
پێش مارکس، ماتریالیستە کۆنەکان (وەک فۆیەرباخ) تەنها دەیانوت “هەرمێ بە مادی و بابەتی لە سروشتدا هەیە”. بەڵام مارکس لێرەدا ناوەستێت؛ ئەو هێزی پراکتیکی مرۆیی بۆ زیاد دەکات، چونکە مرۆڤ تەنها تەماشاکەری سروشت نییە. کاتێک مرۆڤ بیرۆکەی بۆ دێت کە هەرمێیەکە وشک بکاتەوە بۆ زستان، یان کاتێک گەشەسەندنی هێزەکانی بەرهەمهێنان (قوتووکردن و هەناردەکردنی بۆ بازاڕ) ڕوودەدات، لێرەدا بیرۆکە و هزر کارلێک لەگەڵ مادەدا دەکەن، ئەمە پێی دەوترێت پراکتیک؛ واتە مرۆڤ لە ڕێگەی کار و تەکنەلۆجیاوە، سروشتی دەرەوە دەگۆڕێت و لە هەمان کاتدا وشیاریی خۆی لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا پەرەپێدەدات.
مارکس دیالەکتیکی ئایدیاڵیستیی هیگڵی سەرەوژێر کردەوەو لێی تێپەڕی، تاوەکو بنەما و ڕێسای دامەزرێنەری بەناوبانگی خۆی لە مادیگەرایی مێژووییدا دابڕێژێت: “وشیاریی مرۆڤەکان نییە کە بوونیان دیاری دەکات، بەڵکو بوونی کۆمەڵایەتییانە کە وشیارییان دەستنیشان دەکات”. بەپێی ئەم تێڕوانینە ئێپیستمۆلۆژییە، وشیاریی مرۆیی بە سەرجەم دەرکەوتە و ڕەنگدانەوەکانییەوە (لە فیکر، ئایین، سیاسەت و فەلسەفە) لە ئاسمانێکی ڕووتەکەوە دانابەزێت، بەڵکو لە ڕووی پێکهاتەییەوە لەلایەن شێوازی بەرهەمهێنانی مادی و ئەو پەیوەندییە ئابوورییانەی بەرهەمهێنانەوە دیاری دەکرێت کە لە قۆناغێکی مێژوویی دیاریکراودا باون؛ بەڵام ئەم وشیارییە، هەر کە شێوەی گرت، بە بێلایەنی ناوەستێت، بەڵکو دەگەڕێتەوە تاوەکو ڕۆڵێکی دینامیکیی یەکلاکەرەوە لە ئاراستەکردنی ململانێ کۆمەڵایەتییەکاندا بگێڕێت.
ڕەخنەی سۆسیالیستی، ئەو تێگەیشتنە هەڵەیە هەڵدەوەشێنێتەوە کە مارکس لە ماتریالیسمێکی میکانیکی و لە چەمکی حەتمییەتێکی ئابووریی کورتی دەکاتەوە، و لە جیاتی ئەوە، پێوەندیی دیالەکتیکیی نێوان پێکهاتەی ماتریال و کردەوەی هزری دەخاتەڕوو. هزر لەم خوێندنەوەیەدا خاوەنی “سەربەخۆیییەکی ڕێژەیی و بیرکردنەوەیەکی ئامانجدارە” کە توانای پێشبینیکردنی واقیع و سەرلەنوێ داڕشتنەوەی پێ دەبەخشێت. مرۆڤ وەک ئەوەی مارکس لە نموونەی ئەندازیارو مێشەنگویندا ڕوونی دەکاتەوە، سەرەتا لە ناو مێشکی خۆیدا بیر دەکاتەوە و دیزاین دەکات، ئەمەش فیکر دەکاتە مەرجێکی بوونی بۆ کارکردنی مرۆییی وشیارانە. بۆیە دروست نییە هێزی هزر لە مەرجە بابەتییەکانی کۆمەڵگە دابڕێنرێت، چونکە بیرۆکەکان تەنها بەهۆی بوونی ڕووتەکی خۆیانەوە لە جیهانی نموونەکاندا (وەک ئەوەی ئەفلاتۆن یان هیگڵ دەیبینن) گۆڕانکاری دروست ناکەن، بەڵکو کاتێک هێزی مادیی یەکلاکەرەوەی خۆیان بەدەست دەهێنن، کە دزە دەکەنە ناو وشیاریی جەماوەرەوەو دەگۆڕێن بۆ پراکتیکێکی شۆڕشگێڕانەی زیندوو کە توانای هەڵوەشاندنەوەی پێکهاتەی سەرمایەداریی هەبێت.
بێگومان گەڕاندنەوەی هێزی هزر بۆ کارایییە مێژووییەکەی خۆی، یەکەمین ئەرکی پێکهاتەییی هێزە سۆشیالیستەکانی ئەمڕۆیە؛ کاتێک تەحەدایەکە لە تێکشکاندنی ئامرازەکانی نەزانی و ڕووکەشکردنی دیجیتاڵیدا کورت دەبێتەوە کە بۆرژوازیی باڵادەست دەیسەپێنێت، ئەمەش لە پێناوی داڕشتنی وشیارییەکی چینایەتی و مرۆییی ڕاستەقینەدا کە پێگەی مرۆڤبوون و ژیانی ئازاد بگێڕێتەوە بۆ ناو کایەکە.
لەگەڵ ئەوەشدا، وشیاریی مرۆڤەکان لە نێو کۆمەڵگەیەکی چینایەتیدا، تەنها لە ڕێگەی بیرکردنەوەو کارکردنی سادەی خۆیانەوە لە هەلومەرجێکی مێژوویدا دیاری ناکرێت؛ بەڵکو چەندین فاکتەری دیکە دێنە نێو کایەکەوە کە کار دەکەنە سەر ئاراستەکردنی. زۆربەی ئەم فاکتەرانەش لە چوارچێوەی میکانیزمەکانی کۆنترۆڵکردن و شێواندنی وشیاریدا کۆدەبنەوە، کە لە ڕێگەی تۆڕێک لە دیاریکەرە پێکهاتەیی و تێکەڵبووەکانەوە دەردەکەون:
١/ قۆرخکاریی چینایەتی بۆ ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی فیکری: مارکس پێی وایە ئەو چینەی کە باڵادەستە بەسەر ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی مادییدا (بۆ نموونە بۆرژوازی)، بە ناچاری کۆنترۆڵی خۆی بەسەر ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی فیکرییشدا دەسەپێنێت؛ بەمەش وشیارییەکی ساختە (ئایدۆلۆژیایەکی ڕێکخراو) بەسەر چینە چەوساوەکاندا (پرۆلیتاریا) دەسەپێنێت، بە مەبەستی ڕەواییدان بە مەرجەکانی کۆیلەکردنیان و هەمیشەییکردنی زێدەبایی و کەڵەکەی سامان. واتە سەڕەرای ئەوەی کرێکاران بە شێوەێکی بابەتی و خۆرسکی لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا نامۆ دەبن، دووچاری نامۆبوونی کەلتووریش دەبن، لە ڕێگەی ئەو ڕۆڵەی کە ئامرازە ئایدۆلۆژییەکانی دەوڵەتی چینی فەرمانڕەوا (وەک دامەزراوەکانی خوێندن، ڕاگەیاندن و پارتە نیزامییەکان) دەیگێڕن؛ چونکە ئەم ئامرازە پێکهاتەییانە کار لەسەر ئەندازیاریکردن، ڕووکەشکردن و ئاراستەکردنی وشیاریی هاووڵاتیان دەکەن، و ڕێگری دەکەن لە گۆڕانی مەینەتییە مادییەکانیان و شەکەتبوونی بژێویی ژیانیان بۆ وزەیەکی سیاسی و سۆشیالیستیی ڕێکخراو.
٢/ قورسایی میراتی مێژوویی (پاشماوەکانی ڕابردوو): وشیاری تەنها لە ڕێگەی بەریەککەوتنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئێستادا دروست نابێت، بەڵکو دەکەوێتە ژێر قورسایی ئەو شتەی کە مارکس بە “مۆتەکەی نەوەکانی ڕابردوو” ناوی دەبات؛ بە جۆرێک وشیاری لە لایەکەوە وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ واقیعی ژیان و چۆنیەتی بەرهەمهێنانی ئامرازەکانی بژێوی لەلایەن مرۆڤەوە شێوە دەگرێت، و لە لایەکی دیکەوە مەحکومە بە گواستنەوەی مێژوویی بیرۆکەکان، دابونەریت و کەلتوورە کۆنەکان، کە دەبنە ڕێگر لە بەئاگاهاتنەوەی وشیاریی چینایەتی.

پرسی گرنگی ڕۆڵی هزر لە میراتی مارکسیدا ـ ڕەتکردنەوەی حەتمییەتی میکانیکی و گەڕاندنەوەی پراکسیس:
مارکس لە بەرگی یەکەم، بەشی دووەمی کتێبی (سەرمایە)، بە تایبەتی لە بەشی پێنجەمدا کە لە ژێر ناونیشانی “پرۆسەی کار و پرۆسەی پەرەپێدانی بەها ـ بڕگەی یەکەم: پرۆسەی کار” دا، ئاماژەی بەوە کردن کە ئێمە لێرەدا باس لە شێوازە سەرەتایی و غەریزییە ئاژەڵییەکانی کار ناکەین، بەڵکو باس لە کار دەکەین لە شێوە مرۆییە پەتییەکەیدا “وەک پرۆسەیەک کە لە نێوان مرۆڤ و سروشتدا ڕوودەدات”؛ لەوێدا دەنووسێت:{جاڵجاڵۆکە چەندین کرداری هاوشێوەی کارەکانی چنەرێک ئەنجام دەدات، و مێشەنگوینیش بە دروستکردنی شانە مۆمییەکانی، پێش زۆرێک لە ئەندازیارانی تەلارسازی دەکەوێت. بەڵام ئەوەی خراپترین ئەندازیاری تەلارسازی لە باشترین هەنگ جیا دەکاتەوە، ئەوەیە کە ئەندازیارەکە پێش ئەوەی شانەکە لە واقیعدا دروست بکات، سەرەتا لە ناو مێشکی خۆیدا دیزاینی کردووە.}ــ بەرگی یەکەم، بەشی دووەمی کتێبی سەرمایە / وەرگێڕانی د. فالح عەبدولجەبار (بڵاوکراوەی دار الفارابي) ــ لاپەڕە ٢٣٤.
بوونی ئەم پەرەگرافە لە دەستپێکی بەشی “پرۆسەی کار”دا، هۆکارێکی یەکلاکەرەوەیە بۆ سەلماندنی ئەو بیرۆکەیەی کە کارکردنی مرۆڤ لای مارکس (کارێکی ئامانجدارە). مرۆڤ بوونەوەرێکی غەریزی یان ئامێرێک نییە کە بە شێوەیەکی میکانیکی وەڵامی کاریگەرییە ئابوورییەکان بداتەوە (وەک مێشەنگوین)؛ نموونەی “ئەندازیار و مێشەنگوین” لە کتێبی سەرمایەدا، بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگرە لەسەر ئەوەی کە مارکس وشیاریی وەک تەنها ڕەنگدانەوەیەکی میکانیکیی ناچالاک (نەرێنی) بۆ ئابووری نەدەبینی، بەڵکو وشیاریی مرۆیی وەک هێزێکی کارا و کارلێککارێکی دیالەکتیکی لەگەڵ مادەدا تەماشا دەکرد. شیتەڵکردنی ئەم دەقە ئەوە دەسەلمێنێت کە مرۆڤ پێش ئەوەی دەست بە کردەوە مادییەکە بکات، وێنا دەکات، پلان دادەنێت، وئامانجێک (وشیارییەک) دیاری دەکات. وشیاری لێرەدا خاوەن پێشینەییەکی لۆژیکییە لە پرۆسەی کاردا. مارکس پێش ئەوەی بچێتە ناو ئاڵۆزییەکانی(سەرمایە و زێدەبایی)، ویستوویەتی پێناسەیەکی ئەنثرۆپۆلۆژی وفەلسەفی بۆ وشیاریی مرۆیی بەستراو بە کارەوە دابڕێژێت:{ئەندازیارەکە پێش ئەوەی شانەکە لە واقیعدا دروست بکات، سەرەتا لە ناو مێشکی خۆیدا دایمەزراندووە}. ئەم ڕستەیە ڕێگا بە تەواوی لە بەردەم هەر لێکدانەوەیەکی ئابووریگەرایی میکانیکی دادەخات کە مرۆڤ کورت دەکاتەوە بۆ تەنها ئامێرێکی بایۆلۆژی کە بێ ئیرادە و بیرکردنەوە وەڵامی ژینگەی دەوروبەری دەداتەوە. مارکس نکۆڵی لە بوونی ئەقڵ یان توانای دیزاینکردنی ناکات، بەڵکو جەخت دەکاتەوە کە وشیاریی مرۆڤ ڕێک ئەو شتەیە کە کارەکەی دەکاتە کارێکی مرۆیی و جیاوازی دەکات لە ئاژەڵ. ڕەوتی ئابووریگەرایی و چەقبەستوویی دۆگماتیکی مارکسیستی، کەوتنە ناو ئەو تەڵەیەی کە مادیگەرایی مێژوویی بگۆڕن بۆ یاسایەکی فیزیکیی ڕەق:(ئابووری = وشیاریی ڕاستەوخۆ). بەڵام مارکس وئەنگلس ئەم سادەکردنەوەیەیان ڕەتکردەوە. هەروەها خودی بەرهەمی مەعریفیی هاوبەشی نێوان مارکس و ئەنگلس خۆی، بە سەرجەم دەرکەوتەکانییەوە لە وتار و کتێبەکان، لە پاڵ چالاکییە سیاسییە بێوچانەکەیاندا، باشترین بەڵگە و پاڵپشتە لەسەر ئەوەی کە مارکس و هاوڕێکەی بڕوایەکی چەسپاویان هەبووە بەو ڕۆڵە گەورەو مەزنەی کە بیرۆکەو بنەما تیۆرییەکان دەیگێڕن لە خوڵقاندنی وەرچەرخانی کۆمەڵایەتی و گۆڕانی مێژووییدا.

ئەو شیکارییەی سەرەوە بە شێوازێکی ئەکادیمی لەو پێشەکییە گشتگیرەدا دەردەکەوێت کە ئێرنست ماندێل بۆ بەرگی یەکەمی کتێبی سەرمایە نووسیویەتی. ماندێل لەم پێشەکییەداو لە کاتی شیتەڵکردنی مێتۆدی مارکسی و تیۆریی بەهادا، جەختی لەسەر ئەو ڕەگ و ڕیشە ئەنثرۆپۆلۆژی و فەلسەفییانە کردووەتەوە کە مارکس بۆ کار دایڕشتوون؛ تێیدا پشتبەستن بە هەمان پەرەگراف دەهێنێتەوە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە ”خودی بیرکەرەوەی مرۆیی” کار دەکاتە سەر مادە و دەیگۆڕێت، ئەمەش لەسەر بنەمای ئامانجگەلێکی عەقڵانی، وشیارانەو پێشوەختە داڕێژراو لە ناو مێشکدا. ئەم دەقە لە ساڵی ١٩٧٨دا نووسراوە وەک بەشدارییەک لەلایەن ماندێلەوە لە سیمینارێکی تایبەت بە ڕێزلێنان لە فەیلەسوفی مارکسیی ئەڵمانی ئێرنست بلۆخ (خاوەنی کتێبی پرەنسیپی ئومێد). ماندێل لەم لێکۆڵینەوەیەدا دەقی ”ئەندازیار و مێشەنگوین”ی هێناوەتەوە؛ بە ڕوونی باسی لەسەر ئەوە کردووە کە ئەم دەقە دەیسەلمێنێت کارکردنی مرۆڤ لای مارکس مەرجدارە بە بوونی (پڕۆژەیەکی مێشکیی پێشوەختە -المشاريع الذهنية الاستباقية) لە وشیاریی بەرهەمهێنەرەکەدا. بەمەش، مارکس لێرەدا پێشینەیی دەداتە بیرکردنەوەی وشیارانە و وێناکردن (خەیاڵکردن)، ئەمەش نێوانی ئەو لەگەڵ میراتی دیالەکتیکیی هیگڵیدا نزیک دەکاتەوە کە پێگەی ”خود-وشیاری” بەرز دەنرخێنێت، و بە تەواوی تێزەکانی مارکسیزمی سادەکراو و ئابووریگەرایی ڕەت دەکاتەوە کە ڕۆڵی ئەقڵ لادەبەن و بیرۆکەکان تەنها وەک دیاردەیەکی لاوەکیی پاشکۆی ئابووری سەیر دەکەن.
ئەنگلس چەند نامەیەکی بەناوبانگی نووسیوە (لەوانەش نامەکەی بۆ یووسف بلۆخ لە ساڵی ١٨٩٠)، کە تێیدا ئەوەی ڕوون کردەوە کە لە دواجاردا لایەنی ئابووری دیاریکەرە بەڵام تەنها بزوێنەری تاقانە نییە، بەڵکو سەرخان (بیرۆکەکان، سیاسەت، یاسا) لای خۆیەوە کاریگەری لەسەر ژێرخان دادەنێت. بوونی کۆمەڵایەتی وشیاری وەک “چوارچێوەیەکی گشتی” یان وەک ئاسۆدەیەک دیاری دەکات، کە پێشهاتە گونجاو و مەحاڵەکان دەخاتە بەردەم ئەقڵ، بەڵام بە شێوازێکی میکانیکی هەموو بیرۆکەیەک یان دیزاینێکی ئەندازیاری بەسەر مرۆڤدا ناسەپێنێت.
جیاوازیی کارکردی نێوان ئەزموونی سروشتی و ئەزموونی مێژوویی-سیاسی:
لە پڕۆسەی گەشەسەندنی مرۆڤایەتیدا، پێویستە جیاکارییەکی مەعریفیی بنەڕەتی لە نێوان دوو جۆر لە ئەزموون بکرێت: ئەزموونی مرۆڤ لە پەیوەندیی دیالێکتیکییدا لەگەڵ سروشت، و ئەزموونی مێژوویی لە چوارچێوەی ململانێی چینایەتی و سیاسیدا. لە کاتێکدا ئەزموونی یەکەم (سروشتی) دەبێتە هۆی کەڵەکەبوونی زانیاریی پراکتیکی و گەشەی هێڵیی هێزەکانی بەرهەمهێنان، ئەزموونی دووەم (سیاسی) لە ژێر سایەی سیستمی سەرمایەداریدا ناتوانێت بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی ببێتە هۆی ڕزگاریی مەعریفی یان وشیاریی چینایەتی بۆ چینی چەوساوە (پرۆلیتاریا).
لێرەدا، ئەوەی مارکس بە “وشیاریی ساختە”و ئەنتۆنیۆ گرامشی بە “هەژموونی کولتووری” ناوی دەبەن، دێتە کایەوە. چینی بۆرژوازی دەتوانێت لە ڕێگەی داڕشتنەوەی هزر، بەها، و سیاسەتەکانەوە، واقیعەکە چەواشە بکات و جەماوەر بکاتە پاشکۆی ئایدیۆلۆژیی خۆی، سەرەڕای هەبوونی ئەزموونی تاڵی مێژوویی، بە چەشنێک کۆمەڵ لە بەرژەوەندیی چەوسێنەرەکانی خۆی بجوڵێتەوە. وەک ئەوەی خەڵکی دووچاری خڵەفانی گشتی یان فەرامۆشیی بەکۆمەڵ – زەهایمیر بووبێ، یان جەماوەر دووچاری جۆرێک لە نوستالژیا -“خەونبینینی بەکۆمەڵ بە ڕابردووەوە” و “حەزێکی قووڵ بۆ پاشەکێش و گەڕانەوە بۆ دواوە” دەبێت. ئەم دیاردانە لە کاتی قەیرانە گەورەکانی سیستمی سەرمایەداریدا چڕ دەبنەوە؛ کاتێک واقیعی بەرچاو (ئێستا) لێوانلێو دەبێت لە دڵەڕاوکێی ئابووری، نامۆبوونی کۆمەڵایەتی، ئیدی خڵەفانی گشتی و نوستالژیا وەک ئامرازی ئایدیۆلۆژی بۆ شێواندنی یادەوەریی مێژوویی کار دەکەن، ئەمانە دەبنە دیواری پێشگرتن لە وشیاریی چینایەتی کرێکاران.
بەو هۆیانەوە ئەزموونەکانی مێژووی سیاسی، بەبێ وشیاری سۆسیالیستی، هێندە بۆ خەڵکی سوودی نابێ. ئەم دابڕانە لەوێوە سەرچاوە دەگرێت کە ململانێ کۆمەڵایەتییەکان لە بۆشاییدا ڕوونادەن، بەڵکو چینی باڵادەست (بۆرژوازی) لە ڕێگەی دەزگا ئایدیۆلۆژییەکانی دەوڵەت وهێزی نەرمەوە، دەست بەسەر کایەی گشتی وبەرهەمهێنانی مانادا دەگرێت. ئەم نوستالژیاو زەهایمەرە کۆمەڵایەتییە، دەرئەنجامی تێکچوونی بایۆلۆژیی مێشک نییە، بەڵکو بەرهەمی پیشەسازیی هۆشیاری و میدیای پۆپۆلیستی هاوچەرخە، کە بە بەردەوامی واقیعەکە پارچەپارچە دەکات و یادەوەریی مێژوویی لە ڕەگ و ڕیشاڵە ڕاستەقینەکەی دادەبڕێت. لە ڕێگەی ئەم میکانیزمەوە، تراژیدیاکانی ڕابردوو (وەک فاشیزمی نازی یان ستەمی عوسمانی) لە زەینی گشتیدا کورتدەکرێنەوە بۆ چەمکگەلێکی جوانکراو یان بەتاڵ لە ناوەڕۆک. لە ئەنجامدا، جەماوەر نەک هەر ناتوانێت سوود لە ئەزموونە تاڵەکانی ڕابردوو وەربگرێت، بەڵکو بە هۆشیارییەکی سڕکراوەوە، دووبارە دەبێتەوە بە سووتەمەنی بۆ هەمان ئەو پڕۆژە سیاسی و ئیمپریالیستیانەی کە لە مێژوودا چەوساندویانەتەوە. بۆیە ئێمە ئەمڕۆکە نموونەی دەنگی بەشێکی خەڵکی ئەڵمانیا بە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان- نازییە نووێکان دەبینین، یان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەمڕۆکە بەشێکی بەرچاو لە جەماوەری ناوچەکە (لە تورکیا، سووریا و شوێنانی تر)، لەژێر کاریگەریی گوتاری ئیسلامی-پۆپۆلیستیی پارتی داد و گەشەپێدان و ستراتیژی “عوسمانیزمی نوێ”ی ئەردۆغاندان.
{مرۆڤ ئەقڵی خۆی بەکاردەهێنێت، بەڵام نەک لە هەموو جارێکدا بە شێوازێکی عەقڵانی}
ئەم دەستەواژەیە پێناسەیەکی سادەو ڕاستەوخۆیە بۆ چەمکی مارکس دەربارەی وشیاریی ساختە. مرۆڤ لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریی هاوچەرخدا، ئاڵۆزترین پرۆسەی مێشک و ئەقڵییەکان بۆ پەرەپێدانی تەکنەلۆجیا، ئەژمارکردنی قازانجەکانی بۆرسە، و پرۆگرامسازیی خوارزمیتەکان (ئەلگۆریتمەکان) بەکاردەهێنێت، کە ئەمەش بەکارهێنانی ئەقڵە، بەڵام لەسەر ئاستی گشتی و کۆمەڵایەتی، دەکەوێتە ناو ناعەقڵانییەتێکی ڕەهاوە کاتێک پشتگیری لە جەنگە وێرانکەرەکان دەکات، یان بیرۆکەی ڕەگەزپەرستانە دژی پەنابەران لە لەندەن و بەرلین دەگرێتەبەر، یان پێی وایە چارەنووسی لەلایەن تیۆرییەکانی پیلانگێڕییەوە مەحکوم کراوە لەجیاتی ململانێی چینایەتی. لێرەدا یاری بە ئەقڵ دەکرێت و دەخرێتە خزمەت بەرهەمهێنانی ئایدۆلۆژیایەکەوە کە واقیع ڕەوا دەکات لەجیاتی ئەوەی ڕەخنەی لێ بگرێت؛ بەمەش ئەقڵ دەگۆڕێت بۆ ئامرازێک بۆ شەرعییەتپێدانی باڵادەستی و دڕندەیی. ڕستەی “مرۆڤ بیردەکاتەوە، بەڵام نەک هەمیشە بە شێوازێکی عەقڵانی” بە تەواوی لەگەڵ تێزەکانی قوتابخانەی فرانکفۆرتدا دەربارەی ناعەقڵانییەت یەکدەگرێتەوە. مرۆڤ خاوەنی مێشکی مرۆڤ دەزگاێکی مەعریفییە کە توانای بیرکردنەوەی عەقڵانیی هەیە، بەڵام ئەم ئەقڵە دەکەوێتە ژێر کاریگەریی کێشکردنی ئابووری و نامۆبوونی سیستمەوە. کاتێک مرۆڤ لە نێو پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتیی چینایەتی ناعەقڵانیدا دەژی (وەک سیستمێکی سەرمایەداری کە پێشەنگی و پیرۆزی دەداتە قازانج لەسەر حیسابی مرۆڤ)، ئەوا ئەقڵەکەی ڕووبەڕووی پرۆسەیەکی شێواندنی سیستماتیک دەبێتەوە. ئەو ئەقڵی خۆی بۆ چارەسەرکردنی کێشە تەکنیکییەکان بەکاردەهێنێت، وەک بەڕێوەبردنی خوارزمیتەکان یان دیزاینکردنی موشەکەکان، بەڵام زۆرینەی خەڵکی، لە دۆخێکدا کە هزری چینی دەسەڵاتدار بەسەریدا زاڵە، لەسەر ئاستی مۆڕاڵی یان مرۆیی خاوەن بیرکردنەوەیەکی ناعەقڵانین؛ چونکە لە ڕووی وشیارییەوە دەبنە کۆپییەک یان ڕەنگدانەوەیەک لە چینی بۆرژوازی، پشتیوانی جەنگەکان دەکات یان دەکەونە ناو تەڵەی ڕەگەزپەرستییەوە؛ لێرەدا ئەقڵ دەبێتە ئەقڵێکی ئامرازی ئامانجە مرۆییەکەی خۆی لەدەست دەدات.
پوختە: مارکس فەلسەفی ماتریالیزمی ڕووت نییە کە ڕۆڵی ئەقڵ ـ هزر بە کەم بنرخێت، بەڵکو ئەو خاوەنی فەلسەفی ماتریالیزمی(پراکسیسە). بەڕای مارکس وشیاری و بوونی مادی لە نێو پەیوەندییەکی دیالەکتیکیدا(کاریگەریی دوولایەنە) دەژین. مرۆڤ لە ڕێگەی گۆڕینی جیهانی مادی بە هۆکاری کارکردن، سروشت و وشیاریی خۆی دەگۆڕێت. ناعەقڵانییەتی ئێستا لە جیهانی ئەمڕۆماندا، بەڵگە نییە لەسەر نەبوونی ئەقڵی مرۆیی، بەڵکو بەڵگەیە لەسەر ئەوەی کە مەرجە بابەتییەکانی سەرمایەداریی دڕندە، ژینگەیەکیان داڕشتووە کە ئەقڵی مرۆڤ ناچار دەکات بە شێوازگەلێکی ناعەقڵانی دژی بەرژەوەندییە بوونی و مرۆییەکانی خۆی کار بکات. لە سەردەمی قەیرانەکان و جەنگە سەختەکاندا کە سیستمە سەرمایەدارییە هاوچەرخەکان هەڵیدەگیرسێنن، تاقیکردنەوەی مێژوویی و چارەنووسسازی خودی شۆڕشگێڕانە دەردەکەوێت؛ ئەگەر چینی کرێکار فاقدی وشیارییەکی تیژی چینایەتی و بە ئاگایییەکی ستراتیژی بێت، و تەسلیمی بێهۆشیی چەقەچەق و تێوەگلان لە مشتومڕە دیجیتاڵییە بێبەرەمەکاندا بێت، لە ڕێگەی پلاتفۆرمە مەجازییەکانی پەیوەندییەوە ـ ڕێک هاوشێوەی (تاقمی دەمڕاستەکان لە ڕۆمانی نەجیب مەحفووزدا)، کە ئەم پلاتفۆرمانە جێگەی کەشتییە لەنگەرگرتووەکانی سەر کەناراوەکانی ڕووباری نیل یان گرتووەتەوە ـ ئەوا ئەم دۆخە تەنها ڕاکردن نییە لە واقیع، بەڵکو بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگرە لەسەر سەرکەوتنی بۆرژوازیی فەرمانڕەوا لە تێکشکاندنی ئەقڵی مرۆڤ و بە تەواوی نامۆکردنی. لەو کاتەشدا، کۆمەڵگە ئامرازە بەرگرییەکانی خۆی لەدەست دەدات، و لە بەردەم مێژوودا هیچ شتێک نامێنێتەوە جگە لە چاوەڕوانیکردنی ڕوودانی ئەو کارەساتە حەتمییەی کە دێتە پێش.
وشیاریی مرۆیی لە ئەفسانەی ئەشکەوتەکەی پلاتۆندا:
لە کتێبی (کۆمار)ی ئەفلاتۆندا، بە تایبەتی لە پەرتووکی حەوتم و لە چوارچێوەی “ئەفسانەی ئەشکەوت”ە بەناوبانگەکەدا، بەپێی وەرگێڕانی عەرەبیی پەسندکراوی دکتۆر فوئاد زەکەریا ــ کە ئەم بەشە لە لاپەڕە ٣٨٣ بەدواوە دەست پێ دەکات ـ بابەتەکە لە قالب و شێوازی دیالۆگێکدا لە نێوان سوکرات (کە بە ناوی ئەفلاتۆنەوە دەدوێت) و گلاوکۆن (برا گەورەکەی ئەفلاتۆن)دا داڕێژراوە. لەم بەشەدا، وەرگێڕانی چەند پەرەگرافێکی جەوهەری و دەقە ڕەسەنەکانی ئەفلاتۆن (لەسەر زاری سوکرات) سەبارەت بە ئەشکەوتەکە دەخەینە ڕوو، کە بە تەواوی بەرجەستەی پرسی بەرتەسککردنەوەو داماڵینی وشیاری دەکەن:[دیاریکردنی دۆخی زیندانییەکانی ناو ئەشکەوتەکە: سوکرات سروشتی شوێنەکە و حاڵی مرۆڤەکانی ناو ڕوونکردنەوە دەدات بۆ گلاوکۆن]:” ئەشکەوتێکی ژێر زەوی وێنا بکە، کە درێژایییەکەی بە کونیەکی فراوانەوە دەڕوانێتە سەر ڕووناکی. لەم ئەشکەوتەدا مرۆڤگەلێک دەژین کە لە تەمەنی منداڵییەوە لێی نیشتەجێ بوون؛ قاچ و گەردنیان بە کۆت و زنجیر بەستراوەتەوە، بە جۆرێک کە لە جووڵە کەوتوون و هیچ بژاردەیەکیان نییە جگە لە تەماشاکردنی ئەو شتەی کە ڕاستەوخۆ دەکەوێتە بەردەم دەموچاویان (دیواری ئەشکەوتەکە)؛ چونکە زنجیر و کۆتەکان ڕێگری دەکەن لە چاوگێڕانیان و سووڕانی سەریان یان گۆڕینی ئاراستەی ڕوانینیان. لە پشت سەریشیانەوە، لە مەودایەکی دووردا، ئاگرێک داگیرساوە کە ڕووناکییەکەی دەدرۆشێتەوە” لێرەشدا سوکرات وەسفی ئەو کەسانە دەکات کە سێبەرەکان دروست دەکەن، و ڕوونی دەکاتەوە کە لە نێوان ئەم ئاگرە داگیرساوەو زیندانییە بەستراوەکاندا، ڕێگایەکی بەرز درێژ دەبێتەوە؛ وێنای بکە کە لەسەر ئەم ڕێگایە دیوارێکی کورت دروست کراوە، کە ڕێک هاوشێوەی ئەو بەربەستانەیە کە نمایشکارانی قەرەگۆز و جووڵێنەرانی بووکەڵە لە بەردەم خۆیاندا دایدەنێن، تاوەکو لە سەر ئەو دیوارەوە بووکەڵەکانیان نمایش بکەن.]. چەمکی ئەشکەوتی ئەفلاتۆنی ئەوە ڕوون دەکاتەوە کە چۆن مرۆڤەکان وەک دیل و بەستراوە لە ناو بیرۆکە و وەهمە سۆزداری و دەروونییە خودییەکانی خۆیاندا دەژین، و پەککەوتەن لە بەئاگاهاتنەوە لە حەقیقەتی بابەتی، چونکە سەرچاوەی مەعریفەیان جووڵەی سێبەری بووکەڵەکانی سەر دیواری ئەشکەوتەکەیە، ئەو دیوارەی بۆیان بۆتە پەنجەرەو شاشەێک و لێیەوە لە دونیا دەڕوانن.
نامۆبوونی مرۆڤ و هەڵهاتن لە جیهانی ڕاستەقینە
ڕۆمانی “دەمەتەقێ لەسەر نیل”ی نەجیب مەحفووز، وێنەیەکی ڕوون لە نامۆبوونی بوونی دەخاتە ڕوو، و مۆدێلی کەشتیی(العوّامة) لەسەر کەناراوەکانی نیل وەک هاوتایەکی بابەتی بۆ ئەشکەوتەکەی ئەفلاتۆن پێشکەش دەکات؛ چونکە لەم ڕۆمانەدا، تاقمێک لە ڕۆشنبیران و فەرمانبەران لە ناو کەشتییەکی لەنگەرگرتووی سەر ڕووباری نیلدا کۆدەبنەوە. لە ناو یاداشتنامەی ڕۆژنامەنووس “سەمارە بەهجەت”ەوە هاتووە:{ئەنيس زەکی حاڵەتێکی چارەسەرنەکراوە لە نامۆبوونی دەروونی و بوونی. ئەو گوزارشت لە داڕووخانی تەواوی سیستمی بەهاکان دەکات؛ کەسێکە کە بە جەستە لە ئێستادا دەژی، بەڵام ئەقڵ و هزرەکەی بۆ سەردەمە دوورەکانی مێژووی فیرعەونەکان و پاشاکان هەڵهاتووە، وەک بڵێی بەدوای شکۆیەکی ونبوودا دەگەڕێت تا بێدەسەڵاتی واقیعی ڕۆژانەی پێ دابپۆشێت. ئەوەی لە ئەنیسدا ترسناکە ئەوەیە کە ئەو نەزان نییە، بەڵکو ڕۆشنبیرێکی تێکشکاوە. خاوەنی وشیارییەکی تیژە کە وای لێدەکات قەبارەی ئەو کارەساتەی دەوروبەری درک پێ بکات، بەڵام وشیارییەکی ئیفلیجە و توانای کردەوەی نییە. شیکارییەکەم بۆ ئەو، من دەگەیەنێتە تەنها یەک حەتمییەت: ئەنیس زەکی تەنها قوربانیی خودی خۆی نییە، بەڵکو قوربانیی قۆناغێکی مێژوویی تەواوە کە قیبلەنومای خۆی ون کردووە، و گەورەترین ترسم ئەوەیە کە ئەم کۆمەڵگەیە بە زللەیاکی بەئازار بەئاگا بێتەوە تا درک بەوە بکات کە بێهۆشییەکەی ئەنیس تەنها سەرەتایەک بوو بۆ کۆتایی… هەندێک جار وا بۆم دەردەکەوێت کە ئەو نیوە شێت یان نیوە مردووە؛ کەسێکە کە سەرکەوتوو بووە لەوەی بە تەواوی ئەو شتە لەبیر بکات کە لێی ڕادەکات، تەنانەت خۆی لەبیرچووەتەوە. .. کامەیان بۆ خاوەنەکەی بەبەزەییترە نیوە شێتییەک کە لە وشیارییەکەی دەیپارێزێت، یان نیوە مردنێک کە لە هەستەکانی بێبەری دەکات؟ ئەمە گوزارشت لە ڕاکردنی نەرێنی دەکات لە پەڕگیریی دەرکەوتەکانیدا، بە جۆرێک کە ڕزگاربوونی تاکەکەسی دەبێتە ئامانج، تەنانەت ئەگەر باجەکەشی دەستبەرداربوون بێت لە مرۆڤبوون و ژیانکردن وەک سێبەری مرۆڤێک.}.
لە نێو عەوامەکەی مەحفوزدا تاقمێک لە ڕۆشنبیران وفەرمانبەرانن هەن، کە شەوو ڕۆژ حەشیش دەکێشن، وتێوەگلاون لە چەنەبازی پووچ و مشتومڕی بێهوودە؛ ئەمەش بە مەبەستی ڕزگاربوون وڕاکردن لە تاڵیی واقیع، وئەو قەیرانە سیاسییانەی لە جیهانی دەرەوەدا دەوریان داون. کەشتییەکە (العوّامة) بووەتە هاوشێوەێکی وردی ئەشکەوتی ئەفلاتۆن؛ چونکە پانتایێکی جوگرافی داخراو وتاریکە کە مرۆڤەکان وەک زیندانی تێیدا نیشتەجێ بوون ونامۆبوو. دووکەڵی حەشیشەکە وئەو گفتوگۆ سەرپێیی وبێ بەرهەمانە لە ناو کەشتییەکەدا دەگوزەرێن، دەبنە هاوتای بابەتیی ئەو سێبەرە ساختانەی کە لەسەر دیواری ئەشکەوتەکەی پلاتۆن ڕەنگ دەدەنەوە. بەهۆی سڕکردن وبێهۆشکردنی سیستماتیکەوە، کارەکتەرەکان لە واقیعی ڕاستەقینەی خۆیان دابڕاون و لە ترس وهەراس وگریمانەیی وەک تەنها حەقیقەتی بوون دەبینن. ئەم دژایەتییە لە کۆتایی ڕۆمانەکەدا دەردەکەوێت؛ کاتێک بە ئۆتۆمبێلەکەیان لە ڕێبوارێک دەدەن ودەبنە هۆی گیان لەدەستدانی مرۆڤێک. یەکێک لە کارەکتەرەکان (ئەنیس) هەوڵ دەدات کۆت وزنجیرەکانی ئەشکەوتەکە بشکێنێت وبچێتە لای پۆلیس بۆ دانپێدانانی تاوانەکە، وەک هەنگاوێک بەرەو گەڕاندنەوەی وشیاری وڕووبەڕووبوونەوەی واقیعی مادیی بەرجەستە. بەڵام تاقمە چەنەبازەکەی باقی ناو کەشتییەکەدا ڕێگریی لێ دەکەن، و بە گاڵتەجاری ونکۆڵیکردن ڕووبەڕووی دەبنەوە؛ ئەمەش هاوشێوەکارییەکی تەواوە بۆ ئەوەی چۆن زیندانییەکانی ئەشکەوتەکەی ئەفلاتۆن ڕووبەڕووی ئەو هاوڕێیەیان بوونەوە کە ڕزگاری ببوو وگەڕابووەوە بۆ لایان لە کاتێکدا تیشکی حەقیقەت ومژدەی بەئاگاهاتنەوەی پێ بوو.
فەزای دیجیتاڵی لەمڕۆدا، کە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، شاشەی مۆبایلەکان و ئەپڵیکەیشنەکانی وەک پلاتفۆرمی تیک تۆکدا خۆی دەبینێتەوە، بووەتە ئەو فەزایە تەنگ و داخراوەی کە تێیدا خوارزمیتەکان (ئەلگۆریتمەکان) ئاراستەی زمان و بیرکردنەوەمان دەکەن، تاوەکو بە وردی وەک “ئەشکەوتی ئەفلاتۆنی” و “عەوامەکەی نەجیب مەحفووز” کار بکات؛ لە جیاتی کێشانی حەشیشی مادی لە ناو کەشتییەکەی نەجیب مەحفووزدا لەسەر کە ناراوەکانی ڕووباری نیل، زۆربەی جەماوەر لەمڕۆدا حەشیشی دیجیتاڵیی مەجازی دەكێشن. لەم جیهانە هاوچەرخەدا، دەسەڵاتی باڵادەست پەنا ناباتە بەر سەرکوتکردنی خەڵک بە هێزی چەکی ڕووت، بەڵکو دەرمانێکی دەستکردیان پێشکەش دەکات کە لەم فەزا دیجیتاڵییە گشتگیرەدا بەرجەستە دەبێت؛ ئەم دەرمانەش وەک ماددەیەکی هۆشبەر کار دەکات کە دڵخۆشییەکی ساختەیان پێ دەبەخشێت و وشیارییان بە تەواوی لێ زەوت دەکات. لێرەدا، مرۆڤەکان بە ویست و خواستی خۆیان کۆتوزنجیرەکانی کۆیلایەتیی خۆیان قبوڵ دەکەن؛ چونکە سیستمی سەرمایەداری سەرکەوتوو بووە لە هۆشبەرکردنی وشیاریی گشتیی ئەواندا، ئەمەش لە ڕێگەی میکانیزمەکانی کات بەسەربردن، بەکاربردن و پیشەسازیی چێژی بەردەوامەوە. کۆیلەکردن و نامۆکردنی مرۆڤ لەمڕۆدا، لە ڕێگەی شاردنەوەی زانیاری و ڕێگریکردن لە مەعریفە ئەنجام نادرێت (کە میکانیزمی قەدەغەکردنی تۆتالیتارییە وەک چۆن جۆرج ئۆروێل لە ڕۆمانی ۱۹۸٤دا وێنای کردووە)، بەڵکو ڕێک بە پێچەوانەوە، لە ڕێگەی نوقمکردنی وشیارییەوە دەبێت لە ناو لافاوێکی خنكێنەر لە زانیاریی پووچ، بێناوەرۆک و کات بەسەربردنی بێکۆتاییدا. لەم چوارچێوەیەدا، ڤیدیۆکانی تیک تۆک و کورتە بڕگە بینراوەکان ( شۆرتس/ ڕێڵز) وەک هۆشبەرێکی کارکردەیی ناوازە کار دەکەن؛ چونکە بە بەردەوامی دۆپامین دەڕژێننە ناو مێشکی جەماوەری چەوساوەوە، تاوەکو کات و توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەیی قووڵ و وشیاریی ئامانجدارو ڕزگاریخوازانەیان لێ زەوت بکەن.
بە پێچەوانەی ئەشکەوتەکەی ئەفلاتۆن کە تێیدا مرۆڤەکان بە زۆرەملێ و بە کۆتوزنجیر زیندانی دەکرێن، “کەشتییەکەی نەجیب مەحفووز” گوزارشت لە ئەشکەوتێکی ئارەزوومەندانە دەکات کە ڕۆشنبیران و فەرمانبەرانی شەکەت لە بژێویی ژیانیاندا، بۆی ڕادەکەن. کەشتییەکە (العوّامة) فەزایەکی جوگرافیی دابڕاو و لەسەر ئاوەکەیە، کە لە شوێنی خۆیدا بەند کراوە و لەنگەری گرتووە؛ ئەمەش لە ڕووی فیکرییەوە هێمایە بۆ چەقەبەستوویی مێژوویی و پەککەوتن لە کردەوەو گۆڕانکاریدا. ڕێک وەک چۆن سیستمی سەرمایەداریی هاوچەرخ تەنها بە بەرهەمهێنانی کاڵاکانەوە ناوەستێت، بەڵکو میکانیزمەکانی نەزانیی دیجیتاڵی و ڕووکەشکردنی مەعریفیی سیستماتیک سەرلەنوێ بەرهەم دەهێنێتەوە ـ لە ڕێگەی فەزای مەجازی و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، بەو شێوازەی کە لە عەوامەکەی نەجیب مەحفووزدا بەرجەستەمان کرد، بە هەمان شێوە و بە هەمان قەبارەش بەربەستی پێکهاتەیی دەخوڵقێنێت کە ڕێگری دەکەن لە گۆڕانی مەینەتییە مادییەکانی ڕۆژانەی جەماوەر بۆ وشیارییەکی سیاسی و سۆشیالیستیی ڕێکخراو.
ئەگەر بۆ مارکس نووسرابایە کە لە ساڵی ٢٠٢٦دا بژی، تووشی سەرسوڕمانێکی بێپایان دەبوو؛ ئەمەش بەهۆی بینینی ئەوەی کە چۆن سیستمی سەرمایەداری، لە ڕێگەی بەکارهێنانی بازدانە تەکنەلۆژییە ئێجگار پێشکەوتووەکانەوە، سەرکەوتوو بووە لە سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی شێوازێکی قووڵترو ترسناکتری باڵادەستی و زەوتکردنی وشیاریی گشتی. مارکس لە سەردەمی خۆیدا جەختی لەسەر هەڵوەشاندنەوەی میکانیزمەکانی چەوساندنەوەو نامۆبوونی دەکردەوە کە کرێکار لە ناو کارگە کلاسیکییەکاندا ڕووبەڕووی دەبووەوە؛ بەڵام بۆ ئەمڕۆ، بێگومان سەرمایەداریی هاوچەرخ بووەتە سیستمێک بۆ داگیرکردنی وشیاری و دەستبەسەرداگرتنی سەرنجی مرۆڤ. خوارزمیتەکانی تیک تۆک و ئینستاگرام لە ڕوانگەی مارکسەوە تەنها ئامرازێکی بێتاوان بۆ کات بەسەربردن و کەیفسازی نەدەبوون، بەڵکو وەک کارگەی زەبەلاح دەبینران بۆ سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی پەرستنی کاڵای دیجیتاڵی. لەم ئەشکەوت و عەوامە نوێیە (شاشەی مۆبایل)، مرۆڤەکان بە کۆتوزنجیری ئاسنینی زۆرەملێ بەند نەکراون، بەڵکو لە ڕێگەی میکانیزمەکانی لایک (سەرسامبوون)و ڕژانی دەستبەجێی دۆپامینەوە، خۆبەخشانە بوونەتە ئەسیرو نامۆ بوون. بە دڵنیایییەوە، مارکس خۆی تەرخان دەکرد بۆ دۆزینەوەی ڕێگاو پراکتیک کە گەرەنتیی گۆڕینی ئەم کاڵا دیجیتاڵییە، کە لە شاشەی مۆبایلدا کورتبووەتەوە، بۆ چەکێک لە دەستی چینی کرێکاردا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سیستمی سەرمایەداریی دڕندە.

نووسینی: ئەکرەم سەعید
—————————-

پەراوێز:
۱/ ئەم وتارە بە زمانی عەرەبی (الوعي البشري: من أسطورة الكهف الأفلاطوني إلى الفضاء الرقمي المعاصر – أكرم سعيد) لە ماڵپەڕی (الحوار المتمدن) لە بەرواری ۲۰۲٦ / ۹ / ۲۰ دا، بڵاوکراوەتەوە.
۲/ کاتێ ئەم وتارەم وەڕگێڕایە سەر زمانی کوردی، دەستکاری هەندێ بڕگەیم کردووە، و هەندێ بڕگەم لابردووە، بەتایبەتی پەرەگرافەکانی (پێری ئەندەرسۆن و ئیرەجی ئازەرین)م لابردووە. بەهۆی ئەوەی دووبارە نەبێتەوە، چونکە لە وتاری(هێزی هزر – پێری ئەندەرسۆن) کە لە بەرواری ۲۰۲٥-۱۱-۱۸ بڵاوکراوەتەوە، ئەو دوو پەرەگرافە لە دەقەکەدا.
۳/ وشیاریی چینایەتی بە شێوەیەکی خۆرسک و ئۆتۆماتیکیی بەهۆی قەیرانی ئابووری و برسییەتی گەشە ناکات، وەک چۆن ڕەوتی ئابووریگەرایی لە مشتومڕەکانیدا دژی تێزەکانی لێنین وا تێگەیشتبوو؛ بەڵکو وشیاری پێویستییەکی حەتمیی بە هێزێکی پاڵنەری ڕێکخراوەیی و پێشەنگ هەیە (کە لە پارتی پێشەنگ و سەندیکا سۆشیالیستەکاندا بەرجەستە دەبێت)، ئەم هێزە پاڵنەرە سۆسیالیستییە تاقە زامنە بۆ سەرلەنوێ داڕشتنەوەی “بیرۆکە کارا و بزوێنەرەکان” و گۆڕینی ڕیشەیییان بۆ هێزێکی مادیی کارا کە توانای ڕابەرایەتیکردنی وەرچەرخانی مێژوویی هەبێت.
٤/ مەرجی بابەتی فەراهەم و بەردەستە خۆی لە دۆخی قەیرانی ئابووری و جەنگەکاندا دەبینێتەوە. بەپێی تێڕوانینی مارکسی، سیستمی سەرمایەداری بە ناو قەیرانە خولییەکانی خۆیدا تێپەڕ دەبێت، کە ئەوانیش بە سروشتی خۆیان ژینگەیەکی گرژو تەنگسێراو (جەنگ و هەژاری) دەخوڵقێنن؛ ئەم مەرجەش لە واقیعی هاوچەرخدا بە تەواوی هەیە و بەرجەستەیە، بەڵام مەرجی خودی کە بریتییە لە وشیاریی چینایەتی لای ڕەنجدەران و ئامادەیی هێزە سۆشیالیستەکان، لاوازەو ئامادە نییە.
٥/ بۆ زیاتر خوێندنەوەی فەلسەفەی ماتریالیزمی مێژوویی و پراکسیسی مارکس، سوود لە هەردوو کتێبەکانی وەک «خێزانی پیرۆز» و «ئایدۆلۆژیای ئەڵمانی» وەرگیراوە.
٦/ دیالێکتیکی بێبڕانەوەی تیۆری و پراکسیس- ڕەخنەیەک لە دۆگماتیزمی مەعریفی: لە پڕۆسەی گەشەسەندنی فیکری و مێژووییدا، پەیوەندی نێوان کاری تیۆری و پراکسیس وەک پڕۆسەیەکی دیالێکتیکیی بەردەوام، داینەمیکی و هەمیشە نوێبووەوە وێنا دەکرێت. لەم سۆنگەیەوە، مەعریفەی ڕەخنەیی (بەتایبەت لە چوارچێوەی فیکری سۆسیالیستیدا) ناتوانێت لە خاڵێکی مێژوویی دیاریکراودا بوەستێت یان بانگەشەی “تەواوبوون” و کەنارگیربوونی مەعریفی بکات. بە گوزارشتە فەلسەفییەکە، کاتێک تیۆری لەگەڵ جێژنی بەردەوامی ژیان و کاردا یەکدەگرێت، هاوکێشە کلاسیکییەکەی گۆتە ڕەتدەکاتەوە و دەسەلمێنێت کە “درەختی ژیانی مەعریفە و کار هەمیشە سەوزە” و هەرگیز خەمڵینی کۆتایی بەخۆیەوە نابینێت.
لێرەوە، هەر گوتارێکی سیاسی یان فیکری کە پێی وابێت کاری تیۆری پڕۆژەیەکی جێگیرە و لە قۆناغێکی دیاریکراودا “تەواو بووە”، دووچاری دۆگماتیزمێکی میکانیکی بووەتەوە. ئەم جۆرە ڕەوانبێژییە تەنها لەو دیدگا کەمکوڕانەوە سەرچاوە دەگرێت کە ناتوانن لە ڕاستی پێکەوە بەسترانی ئۆرگانیکی نێوان تیۆری و پراکتیک لە مێژوودا تێبگەن. مێژوو لە گۆڕانی بەردەوامدایە، شێوازەکانی بەرهەمهێنان و ململانێی چینایەتی فۆرمی نوێ وەردەگرن، بۆیە ململانێی کۆمەڵایەتییەکان بەردەوام پرسیاری نوێ دەهێننە ئاراوە؛ ئەمەش وا دەکات کاری تیۆری نەبێتە دەقێکی پیرۆزو نەگۆڕ، بەڵکو ببێتە ئامرازێکی زیندووی هاوشانی پراکسیس بۆ تێگەیشتن و گۆڕینی واقیع. بۆیە، ڕەتکردنەوەی سنووردارکردنی کاتی بۆ کاری تیۆری، بنەمای هەر فیکرێکی ڕادیکاڵ وشۆڕشگێڕە کە دەیەوێت لەگەڵ ساتی مێژووییدا هاوچەرخ بمێنێتەوە.




چه‌مكێك له‌ژیان و تێكۆشانی ئەمین برووسك.. نووسینی/ محمد علی الصویركی الكردی.. وه‌رگێڕانی/ ئاكۆ عه‌بدوڵڵا

ئەمە کورتەیەکه‌ لە ژیانی تێکۆشەری کورد ئەمین برووسك کە له‌ سوپای عوسمانی ئەفسەر بووە و لە جەنگی یه‌كه‌می جیهانیش لە دژی وڵاته‌ هاوپەیمانه‌كان وه‌ك بەرگریكار لە وڵاتەکەی به‌شداریکردووە. له‌به‌ر ئازایەتی و رۆڵی جوامێرانه‌ی لە شەڕەکانیدا نازناوی (برووسك) ی پێبەخشراوه‌. دوای شکستی تورکیاش لە جەنگی یەکەمی جیهانی، چۆته‌ پاڵ مستەفا کەمال (ئەتاتورکی دواتر) و شانبەشانی ئەو لە جەنگی سەربەخۆییدا دژی هاوپەیمانان جه‌نگاوه‌ کە ئه‌وسا ئه‌وان باشووری تورکیایان داگیرکردبوو، تا توانییان ناوچەكه‌ ئازاد بكه‌نه‌وه‌. دوای ئه‌وه‌ی دۆخه‌كه‌ش سەقامگیر بوو، مستەفا کەمال بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی خەلافەتی ئیسلامی و لە شوێنیشیدا دامەزراندنی کۆماری عەلمانی تورکیای ڕاگەیاند. ئه‌مه‌و نكۆڵی له‌ مافه‌كانی کوردیش كرد، بۆیه‌ ئەمین برووسك ناچار بوو بچێتە پاڵ ڕیزەکانی ئەو شۆڕشەی کە لە دیاربەکر لەلایەن شێخ سەعید پیرانه‌وه‌ لە دژی دەوڵەتی نوێ هەڵگیرسابوو. بەڵام شۆڕشەكه‌ نەیتوانی به‌ئامانجەکانی بگات و بە لەسێدارەدانی سەرکردەکانی لە گۆڕەپانەکانی دیاربەکر و هەڵهاتنی هەندێکیان بەرەو وڵاتانی دراوسێ، کۆتاییهات. یه‌كێك لەوانەش ئەمین برووسك بوو کە بە نهێنێ لەنێوان ئێران و عێراق و سوریا دەهات و ده‌چوو تابه‌یه‌كجاری له‌رۆژهه‌ڵاتی ئوردن نیشتەجێ بوو.

ژیاننامە:
ئەمین برووسك لە کۆتایی سەدەی نۆزدە لە شاری ئەرزه‌رۆم، كه‌ شارێكه‌ لە باکوری کوردستان هاته‌ دنیا. سەر بە هۆزی ناسراوی (زرگان) ی کورده‌. هه‌ر لەو شوێنه‌ خوێندی و پێگه‌یی، لە ژینگەیەکی ئایینیدا كه‌ سۆفی نەقشبەندی بوو. مەلا یوسف نەقشبەندی باپیری سه‌ر به‌و رێچكه‌یه ‌بوو و قوتابخانەیەکی ئایینی هه‌بوو كه‌ تێیدا زانستەکانی قورئانی پیرۆز و فەرموودەی دەوتەوە. ئەو ژینگە ئایینییە کاریگەری لەسەر بیرکردنەوە و ژیانی دواتری برووسك هەبوو.
دوای تەواوکردنی خوێندن، لە ئەکادیمیای سەربازی ئەستەنبوڵ، ناوی خۆی تۆمار کرد. لەوێدا له‌به‌رامبه‌ر قوتابییه‌ عەرەب و تورک و کوردەکان، بەهرەمه‌ندی ناوازەی نیشان دا و بە پلەی یەکەمیش دەرچووە. دواتر وەک ئەفسەر له‌ سوپای ئیمپراتۆریەتی عوسمانی‌، لە به‌ره‌ جۆراوجۆره‌كانی جەنگی یه‌كه‌می جیهانی ئازایه‌تی نواند و سەرکەوتنی زۆری بەدەستهێنا. بۆ ڕێزلێنان له‌ ئازایەتیه‌كانی، پلە به‌رزكردنه‌وه‌ی بێهاوتای پێبه‌خشرا و نازناوی (برووسك) یشی پێدرا، کە ئه‌و نازناوه‌ بووە به‌ بەشێک لە ناوەکەی. لەکۆتایی سەردەمی عوسمانیشدا کرا بە بەڕێوەبەری نوسینگەی هه‌واڵگری ڕۆژهەڵاتی نزیک لە تاران.

بەشداریکردن لە جه‌نگی سەربەخۆیی:

دوای شکستی تورکیا لەبه‌رامبه‌ر هاوپەیمانان لە ساڵی 1918 و داگیرکردنی بەشێکی زۆری ئه‌و وڵاته‌، مستەفا کەمالی ئه‌فسه‌ر (دامەزرێنەری تورکیای نوێ) کاریكرد بۆ یەکخستنی ریزه‌كانی تورک و کورد بۆ ئەوەی وڵاتەکەی لە داگیرکاری ڕزگار بکات. بۆیه‌ به‌دوای ئەو ئەفسەره‌ تورک و کوردانه‌ گه‌ڕا کە له‌به‌ر ئازایەتییان پایه‌ی به‌رزییان به‌ده‌ستهێنابوو و له‌ده‌وری خۆی كۆیكردنه‌وه‌. لە نێویاندا ئه‌مین برووسك هه‌بوو کە لە نووسینگه‌ی سەربازی کاری دەکرد و دواتریش بوو بە یەکێک لەپاسه‌وانه‌ سەربازییەکانی ئه‌و.
مستەفا کەمال بە به‌كارهێنانی ئەو سۆزه‌ ئایینییەی کە هه‌ردوو گەلی کورد و تورکی به‌یه‌ك ده‌بەستەوە، توانی گەل یەکبخات. بەڵێنی ئازادی و سەربەخۆیشی بە کورد دا، دوای گەیشتن بە سەرکەوتن. دەستی ڕاستی له‌سه‌ر قورئانی پیرۆز و دەستی چەپیشی له‌سه‌ر سەحیحی بوخاری دانا و سوێندی پێ خواردن. به‌وه‌ش کورد متمانەی پێکرد و به‌تەواوی قورسایی خۆی خسته‌ ته‌كی و شانبەشانی ئەویش لە دژی هێزە یۆنانی و ئینگلیزی و فەرەنسییه‌كانی هاوپەیمانان جه‌نگان. ئه‌وسا سەرکردە توركه‌كانی هاوشێوه‌ی مستەفا کەمال و عیسمەت ئینۆنۆ و فەتحی بەگ و حوسەین به‌گ عه‌ونی، ڕۆڵی بەرچاوی کوردیان لە ڕزگارکردنی تورکیادا بەرز نرخاند. ئه‌وه‌ی دوایی لە وتارێکدا له‌ ئه‌نجومه‌نی گه‌وره‌ی نیشتمانیی تورکی ڕایانگەیاند : ” لەسه‌ر ئه‌م سه‌كۆیه‌ مافی قسەکردن هی هەردوو نەتەوەی تورک و کوردە”. ئه‌مه‌و وەزیری بەرگری تورکیش، لە وتارێکدا لەسه‌ر گۆڕی سەربازی ون وتی : “ئەگەری زۆرە ئەم سەربازە کورد بێت”.
بەکورتی کورد به‌ ئه‌مین برووسكه‌وه دژی سوپای یۆنانی‌ بەشدارییان له‌ جه‌نگی سەربەخۆیی كرد کە بە هێرشی گەورە ناسراوە و لە ئەنجامدا سوپای یۆنانی دووچاری شكستی گه‌وره‌ بوو و نزیکەی 12 هەزار سەربازی کوژرا.

ڕاپەڕینی شێخ سەعید، ساڵی 1925:

دوای ئەوەی مستەفا کەمال وڵاته‌كه‌ی ڕزگار كرد و دەوڵەتی تورکیای نوێی به‌ئاراسته‌ی عەلمانی و ڕۆژئاوایی ڕاگەیاند، پەیوەندی وڵاته‌كه‌ی لەگەڵ ئیسلام و كه‌له‌پوره‌كه‌ی پچڕاند و خەلافەتی ئیسلامیشی هەڵوەشاندەوە. ئه‌مه‌و نكۆڵی له‌مافەكانی کوردیش كرد. كاردانه‌وه‌ی ئەم گۆڕانه‌ مەترسیدارەدا لای كورد زۆر تووند بوو. ئه‌وه‌ بوو لە 7 ی ئازاری 1925 شێخ سەعیدی پیران دژی مستەفا کەمال ڕاپەڕی و زۆرێک لە لایەنگره‌ کورده‌كانی لە دەوری گردبوونەوە. ئه‌مین برووسكیش مۆڵەتی لە کارەکەی وەرگرت و پەیوەندی بە ڕیزەکانی شۆڕشگێڕان‌ کرد. ئه‌وسا ئەتاتورک بێبەزەییانە ڕاپەڕینه‌كه‌ی سه‌ركوتكرد و سەرکردەکانیشی كه‌ لە نێویاندا شێخ سەعیدی سەرکردە هه‌بوو لە گۆڕەپانەکانی دیاربەکر هەڵواسی. ئه‌مه‌و ئەتاتورک زنجیرەیەک ڕێوشوێنی بۆ له‌باربردنی خواستەکانی گەلی کورد گرته‌به‌ر، له‌وانه‌ قەدەغەکردنی ئاخافتن به‌زمانی کوردی و نکۆڵی كردن لە بوونی کورد و ناوبردنیان بە (تورکی چیایی) و قەدەغەکردنی پۆشینی جلی نەتەوەیی و قسەکردن بە زمانی خۆیان و تەنانەت ناونانی منداڵەکانیشیان به‌ناوی کوردی.
بەم شێوەیە ئەتاتورک پشتی لە کورد کرد و لە بەڵێنەکانی پێشووی له‌ پێدانی ئۆتۆنۆمی بە کورد، پاشگەز بۆوه‌، وەک چۆن ساڵی 1923 لەشاری ئیزمیت بەڵێنی دابوو (ئه‌و بەڵگەنامەیە ساڵی 1988 لە گۆڤارێکی تورکیدا خراڕوو) کە تێیدا مستەفا کەمال دووپاتی کردبۆوە ئه‌نجومه‌نی گه‌وره‌ی نیشتمانی لە هەردوو گەلی تورک و کورد پێکدێت و پێویستیشە لەو ناوچانەی کە رێژه‌ی بەرچاویی دانیشتوانه‌كه‌ی كورده‌، ئۆتۆنۆمییان پێ بدرێت.
ئه‌وسا بۆ‌ ئه‌و باره‌ سه‌خته‌ی كورد جەوهیر لال نەهرۆی سەرکردەی گەورەی هیند ده‌نگی هه‌ڵبڕی و گوتی: “تورک رووی له‌ پانكردنه‌وه‌ی کورد كردووه‌ كه‌ ئه‌وان له‌لای خۆیانه‌وه‌ هەوڵی بەدەستهێنانی ئازادی دەده‌ن، سەیرە نەتەوەیەک کە بەرگری لە خۆی ده‌کات، ببێتە دەستدرێژکار و خەباتیش بۆ ئازاد بگۆڕێ بۆ خەبات بۆ هەژموون بەسەر ئەوانی دیکەدا”.

پەنابردن به‌ره‌و ئێران:
ئەمین برووسك توانی لە په‌تی سێداره‌ ڕزگاری بێت و بەرەو ئێران رابكات. لەوێدا لە رێگه‌ی هاوکاری دۆستێکی ئێرانی كه‌ کوردێكی فەیلی بوو لە ماوه‌ی کارکردنی لە تاران ناسیبووی، ناسنامەی كه‌سێكی موزیکژەنی به‌رجه‌سته‌ كرد .. دوای ساڵ و نیوێک لە ئێران، لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئێرانی ناسنامە ڕاستەقینەكه‌ی ئاشكرا كرا. ئه‌وسا (ڕەزا پەهلەوی) شای ئێرانی بانگهێشتی کرد و لەباره‌ی ژمارەی کورد پرسیاری لێکرد. برووسكیش وەڵامی داوە و وتی : “نزیکەی یەک ملیۆن کورد لە ئێراندا دەژین له‌ناویشیاندا ئەندامانی بنەماڵەی پەهلەویه‌كه‌ی تۆش (ئەمەم بۆ پشتڕاست نەکراوه‌تەوە)”. به‌و قسه‌یه‌ شا درکی بە مه‌ترسی قسه‌كه‌ی كرد و فەرمانی پێکرد دەستبەجێ وڵاته‌كه‌ی جێبهێڵێت. برووسكیش بەرەو موسڵ لە باکووری عێراق بەڕێکەوت. له‌وێشدا نزیکەی ساڵ و نیوێک مایەوە. لەو ماوەیەش چه‌ندان پێوەندی لەگەڵ ناسیۆنالیستە کوردەکانی تورکیادا کرد و هانیدان سیخوڕ و نۆكه‌ره‌كان بكوژن.

پیلانی تیرۆرکردنی مستەفا کەمال:
ساڵی 1928 یان 1929 ئەمین برووسك موسڵی جێهێشت و بەرەو دیمەشق چوو. لەوێ پیلانی تیرۆرکردنی مستەفا کەمالی داڕێژت. بە پەنجا لیرەی زێڕ تەکسییه‌كی بەکرێ گرت تا گه‌یشته‌ ئەستەنبوڵ. لەوێدا به‌نهێنی پێوەندی لەگەڵ ئه‌و سەربازانه‌ كرد كه‌ پاسەوانی ئەتاتورک بوون و زۆربەشیان کورد بوون کە هه‌ر خۆی پێشتر، له‌و كاته‌ی یاوه‌ری سەربازی ئەتاتورک بوو بۆ پاسه‌وانیكردنی دیاریكردبوون. ئه‌وانیش بۆمبێکی دانراویان لە بارەگاكه‌ی ئەتاتورک دانا، بۆ ئه‌وه‌ی لە کاتژمێر چواری پاشنیوەڕۆ، ئەو کاتەی کە چاوەڕوان دەکرا ئاتاتورک له‌وێ ئاماده‌بێت، بته‌قێته‌وه‌. بەڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له‌کاتی دیاریکراو نه‌گه‌یشت بۆیه‌ لە هەوڵی تیرۆرکردنەکە ڕزگاری بوو. ئه‌وسا دەسەڵاتدارانی تورکی لێکۆڵینەوەیان لە ڕووداوەکە کرد و دەرکەوت ئەمین برووسك لە پشتیەتی و پاداشتی چوار سەد لیرەی زێڕیان دیاری کرد بۆ گرتنی، جا به‌مردوویی بێت یان به‌زیندوویی.
ئەمین برووسك توانی بە سەلامەتی لە تورکیا بگەڕێتەوە دیمەشق. تا رۆژێك لە بەرزاییەکانی جۆلان له‌لایه‌ن گروپێكی سه‌ربازی فەرەنسی ده‌گیرێ و ڕادەستی دەسەڵاتدارانی تورکیا ده‌كرێ. له‌وێدا لەبەردەم جەماوەری زۆر کە نزیکەی دوو هەزار کەس ده‌بوو، دادگایی ده‌کرێ و سزای لەسێدارەدانی بۆ ده‌رچێ و ده‌خرێته‌ زیندانی ئەنادۆڵ، بەڵام دوای نزیکەی چوار مانگ، بەڕێوەبەری زیندانەکە بەهۆی ئه‌وه‌ی پێشتر پێوەندی دۆستانەی له‌گه‌ڵیدا هه‌بوو بۆیه‌ ئاسانکاری بۆ هەڵهاتنی ده‌كات. ئه‌وه‌بوو بۆ جاری دووه‌م بەرەو ئێران ڕۆیشته‌وه‌ و دواتریش پەنای بۆ عێراق و پاشان سوریا برد، تا دواجار له‌ ئوردن ئۆقره‌ی گرت.

پەنابەری لە ئوردن:
لە دەوروبەری ساڵی 1936 ئەمین برووسك چووە ئوردن. سەرەتا لە شاری ئه‌ربد کە لە باکووری ئوردنه‌ نیشتەجێ بوو. لەوێ ناوی خۆی كرده‌ شێخ ئەحمەد ئەلتورکی و لەیەک لە مزگەوتە کۆنەکانیش وانەی ئایینی خوێند. دواتر ڕووی لە عەممان کرد و لەوێ بە ناوی ڕاستەقینەی خۆی ناسرا. ڕەنگە له‌به‌ر ئه‌وه ‌بێت چونكه‌ مستەفا کەمال ئەتاتورک مرد بوو. هه‌روه‌ها دڵنیاش بوو چیتر دەسەڵاتدارانی تورکیا بەدوایدا ناگەڕێن.
لە كاتی جەنگی دووه‌می جیهانی، زۆر لە ڕۆشنبیرانی عەرەب و موسڵمانان لەبەر ڕق و کینەیان بۆ بەریتانیا و فەرەنسا، کە لەو کات دوژمنی كۆنی جیهانی عەرەبی و ئیسلامی بوون، بۆیه‌ لایەنگری وڵاتانی ناوه‌ند (ئەڵمانیا و ئیتاڵیا) یان كرد. لە نێویانیشدا ئەمین برووسك ده‌بینرا کە له‌و بواره‌ پێوەندی سیاسی له‌گه‌ڵیاندا هه‌بوو. هیواشی ده‌خواست ئەگەر وڵاتانی ناوه‌ند سەرکەوتووبن، ئەوا خەلافەتی ئیسلامی بۆ شکۆمەندی پێشووی خۆی ده‌گه‌ڕ‌ێتەوە، ئه‌وه‌ش ئه‌و قسه‌ بوو کە ئەڵمانیا پاگه‌نده‌ی بۆ دەکرد.
دەسەڵاتدارانی بەریتانیا کە ئوردن یه‌كێك له‌داگیرگه‌كانیان بوو، ئه‌وسا هەستیان بە مەترسی بوونی چەندین ڕۆشنبیری ناسیۆنالیست کرد کە هه‌واداری وڵاتانی ناوه‌ند بوون، بۆیە راپێچی زیندانی ئەلمەحەته‌ی شاری عەممانیان کردن.
لۆرد کارنتن كه‌ ئەفسەری هەواڵگری تایبەت به‌ کاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو، داوای كرد چاوی به‌ ئەمین برووسك بكه‌وێت کە دۆستایەتی لەمێژینەی لەگەڵدا هەبوو. ئه‌وه‌بوو لە نێوانیاندا ئەو گفتوگۆیە ڕوویدا:
لۆرد کارنتن: “هاتووم لە دوو بابەت ئاگادارت بکەمەوە کە حکومەتی بەریتانیا خستۆیه‌ته‌ به‌رده‌مت. یەکەمیام هاوکاری كردن لەگەڵ بەریتانیا و وڵاتانی هاوپەیمان. بژاردەی دووەمیش دەستگیرکردن و زیندانیکردنت. جا هاوڕێکەم کامیانت هه‌ڵده‌بژێری؟”
ئەمین برووسك وەڵامیداوه‌: “ڕاستە ئێمە هاوڕێین، بەڵام مه‌بده‌ئمان جیاوازه‌، من لەگەڵ وڵاتانی ناوه‌ند دەوەستم بۆ گەڕاندنەوەی خەلافەتی ئیسلامی بۆ شکۆی پێشووی”.
له‌به‌ر ئه‌وه‌ بوو دەسەڵاتدارانی بەریتانی فەرمانی زیندانیکردنیاندا و وەک زیندانییەکی سیاسی لە زیندانی ئەلمەحەتای عەممان هێشتییانه‌وه‌. ژووری تایبەت و چێشتخانە و ژەمی تایبەت و ئۆتۆمبێلێکیشیان بۆ دابین کرد تا به‌هۆیه‌وه‌ ناوبەناو بۆ گه‌ڕان بێتە دەرەوە. لە ماوەی زیندانیشدا لەگەڵ زۆرێک لە کەسایەتییە سیاسییەکانی ئوردن ئاشنا بوو. به‌و جۆره‌ نزیکەی پێنج ساڵ له‌ 1941 تا 1945 لەوێ ماوه‌.
دوای ئازادبوونی، له‌لای مامۆستا (حەسەن ئەلبەرقاوی) وانه‌ی زمانی عەرەبی خوێند تا لە خوێندنەوە و نووسین شارەزا بوو. (عەلی ئەلکوردی) یش كه‌ کوردێکی خەڵکی عەممان بوو، لە هۆتێلەکەیدا (هۆتێلی مەلیک غازی) ژوورێکی تایبەتی پێدا، وەک رێزگرتنیش له‌م میوانە خۆشه‌ویسته‌، بۆ ماوەی پێنج ساڵ خەرجییەکانی گرته‌ئه‌ستۆ.

دیالۆگێک کە بۆ دۆستایەتی گۆڕا:
له‌و ماوه‌یه‌ ئەمین برووسك بابەتی بۆ ڕۆژنامەکانی ئوردن ده‌نووسنی، یەکێک لەوانەی بە ناوی (گەڕانەوە به‌ره‌و ڕۆژهەڵات) بڵاوكرده‌وه‌. به‌هۆی ناوەڕۆکەکەی دەسەڵاتدارانی تورکیا لای حکومەتی ئوردن ناڕەزایەتییان ده‌ربڕی. شازادەی ئه‌وسا (عەبدوڵڵا بن حسێن) بۆ دیوانی پاشایەتی بانگی كرد. کاتێک برووسك گەیشتە ده‌ربار، دەستی درێژ کرد تا تۆقه‌ی له‌گه‌ڵدا بكات بەڵام شازادە ڕەتیکردەوە و بەتوڕەییەوە وتی: ئەمین، تۆ كه‌ لە خاکی ئێمە دانیشتوویت، پێویسته‌ ڕێز لە مافی میوانداری بگرێت، ده‌ته‌وێت بە نووسینەکانت زیان بە پێوەندییەکانمان لەگەڵ تورکیا بگەیەنیت، یان ئەم وڵاتە بەجێدەهێڵیت؟
برووسك لە وەڵامدا وتی: “پاش مۆڵه‌تی گه‌وره‌م، تۆ پێم دەڵێیت ئەم وڵاته‌ هی من نییە؟ ئەم خاکە هی منە، چونکە بەشێکە لە وڵاتی موسوڵمانان، کە تایبه‌تمه‌ندییه‌‌ لێبوردەییەکانی بۆ لام درێژدەبێتەوە. به‌ڵام بەپێی پەیمانی لۆزان، خاکی ئێوەیە. سەبارەت بە تورکیاش وه‌ك وڵاتێكی دۆستی ئێوه‌ کە من ڕەخنەی لێدەگرم، جیاوازی هه‌یه‌ لە نێوان ئێمە و ئێوه‌دا. ئێوە شەڕتان لەگەڵ ئەوان کرد کاتێک ئەوان موسوڵمان بوون، ئێمەش شەڕمان لەگەڵ كردن كه‌ ئه‌وان هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌”. شازادە لە وەڵامیدا وتی: “ئەم کوردە به‌ڵایه‌”. ئەمین برووسكیش وتی : “خوایە بمکە بە بەڵا بۆ کافران نەک بۆ موسڵمانان” .
دوای ئەوە شازادە داوای وتاره‌كه‌ی له‌ ئەمین برووسك کرد و خوێندییەوە، زەردەخەنەی کرد، دەموچاوی گه‌شبۆوه‌ و لەسه‌ر کورسیەکەی هەستا و به‌ره‌و ئەمین برووسك چوو و نیۆچه‌وانی ماچ کرد و وتی: “تۆ بوێر و دڵسۆزیت”. ئەمین برووسكیش لە وەڵامدا وتی: “خوایە ورە و دڵسۆزی زیاترم پێ ببەخشە”. پاشان بەگەرمی تەوقەیان کرد. لەو ساتەوە لە نێوانیاندا پێوەندیی پتەو هاته‌ئارا. هەر کاتێکیش بیویستبا ئه‌مین دەیتوانی بچێتە ناو دیوانی شازادە. به‌یه‌كەوە یاری شەترەنجیان دەکرد و هەندێک جاریش شازادە ئه‌و بابه‌ته‌ سیاسییانه‌ی بۆ باس ده‌كرد جگه‌ له‌خۆی کەسی دیکە نەیاندەزانی.

پشتیوانیكردن لە شۆڕشی موسه‌ده‌ق:
لە سەرەتای پەنجاکانی سەدەی ڕابردوو موسەدق کودەتا بەناوبانگەکەی لە دژی شا لە ئێران ئەنجامدا و نەوتی ئێرانی خۆماڵی کرد. ئەمین برووسكیش تەلەگرامێکی پشتیوانیانه‌ی بۆ نارد، کەتێیدا ئەم دێڕه‌ شیعره‌ هه‌بوو:
لقفت عصاك عصيهم فتصايحوا
لا سحر بعد اليوم أنت مصدقُ
دوای جێنشینبوونی یه‌كجاره‌یشی لە عەممانی پایتەختی ئوردن هه‌وڵی پتەوکردنی پەیوەندی دۆستایەتی لەگەڵ دانیشتوانی شارەکە و بەتایبەتیش خه‌ڵكه‌ کورده‌كه‌ دا. لە کاتی (نسكۆی فەلەستینی) ساڵی 1948 پارەی به‌ پەنابەرە فەلەستینییەکان بەخشی و دوو منداڵی فەلەستینیشی کە بەهۆی کارەساتەکە ئاوارە ببوون بەخێوکرد، دواتر له‌سەرپەرشتی خوێندن و په‌روه‌رده‌كردنیان به‌رده‌وام بوو تا گەیشتنە تەمەنی گەورەیی. پاشان لەگەڵ ژنێکی فەلەستینی كه‌ لە بنەماڵەی ئەلدمیری بوو کە بەڕەچەڵەک خەڵکی شاری الخلیل بوو هاوسەرگیری کرد. دوو کوڕ و کچێکی لێ بوو، یەکێکیان دکتۆر هانی ئەمین برووسكه‌ کە سەرۆکایەتی کۆمەڵەی سەلاحەدین ئەیوبی بوو بۆ کوردانی ئوردنی له‌ئه‌ستۆبو. له‌كۆتایشدا رۆژی 28ی شوباتی 1974 لە عەممان کۆچی دوایی کرد و هه‌ر لەوێش بەخاک سپێردرا.

محمد علی الصویركی الكردی(*)
(*) ئه‌ندامی یه‌كێتی ئه‌دیبان و نووسه‌رانه‌ له‌ ئوردن
سه‌رچاوه‌: گۆڤاری الحوار ژماره‌ 18 و 19ی زستان و به‌هاری 1997- 1998

وه‌رگێڕانی/ ئاكۆ عه‌بدوڵڵا




هەڵوەشاندنەوەی سیستمە تۆتالیتارەکان (شمولییەکان) لە نێوان هیشام مەتەر و ئیسماعیل کاداری.. ‏و. لە عەرەبیەوە (یاسین لەتیف)

‏ئەدەبێک هەیە کە لەسەر دیکتاتۆریەت دەنووسێت وەک بابەتێکی سیاسی، پاشان چیرۆکەکە کۆتایی دێت. بەڵام ئەدەبێکی تر هەیە کە کارێکی دڵڕەقانەتر و کاریگەرییەکی قووڵتر دەکات؛ وادەکات خوێنەر بۆی دەربکەوێت کە دیکتاتۆریەت بە هێواشی خۆی دەخزێنێتە ناو زمان و یادەوەری، شێوازی سەیرکردنی دایکێک بۆ کوڕەکەی، شڵەژانی باوکێک لە کاتی ‏قسەکردندا، و ئەو بێدەنگییەی کە پێش ڕستەیەکی ئاسایی لە ژوورێکی داخراودا دروست دەبێت. لەو جۆرەی دووەمی ئەدەبدا، دەتوانین لە دوو پێگەی جیاوازەوە، ئەزموونی ڕۆماننووسی لیبیی-بەریتانی “هیشام مەتەر” (لەدایکبووی ١٩٧٠) و ئەزموونی ڕۆماننووسی ئەلبانی “ئیسماعیل کاداری” (١٩٣٦-٢٠٢٤) دابنێین. هەردووکیان لە وڵاتێکەوە هاتوون کە لەژێر سێبەری سیستمێکی دەسەڵاتخوازیی درێژخایەندا ژیاون، هەردووکیان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ زانیویانە چۆن سیاسەت دەتوانێت سنوورەکانی دەوڵەت ببەزێنێت و ببێت بە بەشێک لە چارەنووسی کەسیی مرۆڤەکان. بەڵام ئەم لێکچوونەی نێوانیان بەو مانایە نییە کە تەواو وەک یەک بن، چونکە هەر یەکەیان ڕێگەی تایبەتی خۆی هەیە بۆ نزیکبوونەوە لەو “دڕندەیە” (مەبەست دیکتاتۆریەتە).
مەتەر لە ڕێگەی برینە کەسییەکان، ونبوون، یادەوەری، خێزانو خۆشەویستی و ئەو مەودایە پڕ لە ئازارەوە نزیک دەکەوێتەوە کە لە نێوان مرۆڤ و ئەو ژیانەدایە کە دەکرا هەبێت ئەگەر دەسەڵات دەستی نەخستبایە ناو چارەنووسی. لە کاتێکدا کاداری لە ڕێگەی ئەفسانە و مێژوو و گاڵتەجاڕی، هێما و تەمومژاوی (مەتەڵ)ەوە نزیکی دەکەوێتەوە. ،لێرەدا و بە وردی، هێزی ئەو جیاوازییە (موفارەقە) لە نێوانیاندا دەردەکەوێت؛ نەک ‏لەبەر ئەوەی هەردووکیان هەمان شت دەڵێن، بەڵکو لەبەر ئەوەی هەریەکەیان لایەنێک لەو شتە ئاشکرا دەکات کە دەستخستنە سەری بەتەواوەتی ئەستەمە. ‏مەتەر چاودێریی سیستمە تۆتالیتارەکە دەکات کاتێک دێتە ناو ماڵ، لەسەر مێزی نانخواردن دادەنیشێت و باوکەکە لەگەڵ خۆی دەبات، پاشان کوڕەکە بۆ چەندین ساڵ بەجێدەهێڵێت لە کاتێکدا هەوڵ دەدات تێبگات چۆن مرۆڤێک دەتوانێت ون ببێت، و چۆن “ونبوون” دەبێت بە ئامادەییەکی ڕۆژانە کە لە ئامادەیی زیندووەکان چڕتر و قورسترە. لە بەرانبەردا، کاداری چاودێریی دەکات کاتێک سیستمەکە دەبێتە کەشوهەوایەکی گشتی کە تەواوی وڵات دادەپۆشێت، تا ئەو ڕادەیەی جیاکردنەوەی نێوان دیوار و سێبەر دەبێتە ‏کارێکی ئەستەم. لە ڕۆمانی ئەدەبیی ڕاستەقینەدا، دیکتاتۆریەت تەنها کەسایەتییەکی سیاسی نییە؛ بەڵکو
‏کەسایەتییەکی شاراوەیە، لەوانەیە هەر لەسەر لاپەڕەکانیشدا دەرنەکەوێت، بەڵام زۆر شت لە پشت پەردەوە دەجووڵێنێت، وادەکات خەڵک پێش ئەوەی وشەیەک دەرببڕن، هەزار جار بیری لێ بکەنەوە، وادەکات دۆستایەتی پڕ بێت لە گومان، خۆشەویستی بکەوێتە بەر لێکدانەوەی جۆراوجۆر، و یادەوەریش ببێت بە جێگەی تۆمەتبارکردن. لە سیستمە تۆتالیتارەکاندا، تەنها ئەوە بەس نییە کە تاک لە دەسەڵات بترسێت، بەڵکو داواکراوە فێری ئەوە ببێت کە چۆن لە خۆیشی بترسێت، لە یادەوەریی خۆی، و لەو ڕستەیەی ‏کە خەریک بوو لە دەمی بێتە دەرەوە و قووتی دایەوە. ئەمە بە وردی ئەو خاڵەیە کە وادەکات ئەدەب توانای هەبێت دیکتاتۆریەت هەڵبوەشێنێتەوە بە شێوازێک کە ڕاپۆرتە سیاسییەکان ناتوانن ئەو کارە بکەن.
بەرهەمەکانی مەتەر خوێنەر دەخاتە بەردەم جیهانێکی مرۆیی کە لە ناخەوە شێوێندراوە. سیستمەکە هەمیشە وەک ئامێرێکی زەبەلاح دەرناکەوێت کە بە شەقامەکاندا دەگەڕێت، هەندێک جار لە پرسیارێکی بچووکدا، یان پەیوەندییەکی تەلەفۆنیدا، یان لە نیگای دایکێک و باوکێکی نیگەراندا دەردەکەوێت کە دەزانێت ڕستەیەک دەکرێت دەرەنجامێکی نەخوازراوی نەزانراوی هەبێت. مەتەر دەزانێت کە ستەمکاری هەمیشە پێویستی بەوە نییە دەنگی بەرز بکاتەوە، هەر ئەوەندە بەسە کە وای لێ بکات هەمووان بەو شێوەیە بجووڵێنەوە وەک ئەوەی گوێیەک هەبێت گوێیان لێ دەگرێت، و ئەو گوێیەش یەکێکە لە ڕۆحە ڕاوکراوەکانی جیهانی ڕۆمانەکەی . لەلای کاداریش، ئەم ترسە هەندێک جار ڕەهەندێکی بەرفراوانتر و سەیرتر وەردەگرێت. لە بەرهەمەکانیدا، دەوڵەت تەنها چاودێریی کردەوەکان ناکات، بەڵکو دەیەوێت دەست بۆ خەونەکانیش ببات. سەرەتا ئەم بیرۆکەیە بە خەیاڵ یان مەحاڵ دەردەکەوێت، بەڵام لە ڕاستیدا لە ڕووی هێمایییەوە زۆر واقیعییە؛ ئەگەر دەسەڵات بایەخ بەوە بدات کە لەناو مێشکی مرۆڤدا چی ڕوودەدات، پێش ئەوەی لە شەقامەکاندا ڕوو بدات، ئیدی چی بۆ مرۆڤ دەمێنێتەوە؟ لێرەدا تۆتالیتاریزم (شمولییەت) دەگاتە لووتکەی ئاواتەکانی؛ تەنها بە کۆنترۆڵکردنی جەستەی مرۆڤ ڕازی نابێت، بەڵکو دەیەوێت دەست بەسەر ئەگەرە ناوەکییەکانیشیدا بگرێت، دەیەوێت بزانێت مرۆڤ خەون بە چییەوە دەبینێت، چی لە خەیاڵدایە، لە چی دەترسێت و سبەی چی دەڵێت. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە دەسەڵات چیتر تەنها چاودێریی هاووڵاتی ناکات، بەڵکو دەیەوێت داگیری بکات. مەتەر خوێنەر بیر دەخاتەوە کە مێژووی سیاسی لەناو جەستەی کەسانی دیاریکراودا دەژێت. هیچ ڕستەیەک هێندەی ئەم ڕستەیە هێزی دەسەڵات کورت ناکاتەوە کاتێک کەسێک دەڵێت: ((باوکم ون بوو)). لە ئەزموونی “مەتەر”دا، لەدەستدانی باوک تەنها ڕووداوێکی سیاسی نییە، بەڵکو بۆشایەکە ژیانێکی تەواو دووبارە دادەڕێژێتەوە. پرسیارەکانی مەتەر تەنها سیاسی نین، بەڵکو پرسیاری بوونگەرایین، هەر بۆیە دەگەنە دەستی خوێنەر، تەنانەت ئەگەر لیبییش نەبێت و لەژێر سێبەری ڕژێمێکی تۆتالیتاریشدا نەژیا بێت؛ چونکە لەدەستدانی باوک،ترس و چاوەڕوانی و نادیاری، هەموویان ئەزموونی مرۆیین کە سنوورەکان تێدەپەڕێنن. ئەدەب لای مەتەر دەبێتە جۆرێک لە بەرگری دژ بە سڕینەوە.
دەسەڵات دەتوانێت مرۆڤێک بشارێتەوە، بەڵام بە ئاسانی ناتوانێت ڕێگری لە کوڕەکەی بکات لە گێڕانەوەی چیرۆکەکەی.‏ ‏ئەگەر مەتەر لە ناوەوەی برینە کەسییەکەیەوە لەسەر دەسەڵات بنووسێت، ئەوا کادارێ لە ناو مەتەڵۆکە (تاسە)کەیەوە دەینووسێت. لە جیهانی ڕۆمانەکانیدا، دەوڵەت دەکرێت ئاڵۆز و بێمانا و زەبەلاح و هاوکات ترسناک بێت. لەوانەیە نەزانیت بە دیاریکراوی دەسەڵات لە کوێوە دەست پێدەکات و لە کوێ کۆتایی دێت، کێ بڕیار دەدات، کێ چاودێری دەکات، کێ هەواڵەکە دەگوازێتەوە، یان کێ تۆمەتەکەی دروست کردووە؛ ئەم تەمومژاوییەش لاوازییەک نییە لە ڕۆمانەکەدا، بەڵکو بەشێکە لە سروشتی ئەو سیستەمەی باسی دەکات. ‏ڕژێمە تۆتالیتارییە دڕندەکان پێویست ناکات بەتەواوی تێگەیشتنیان لێ بکرێت بۆ ئەوەی کاریگەر بن، بەڵکو لەوانەیە غەمگینی و نادیارییان بەشێک بێت لە هێزەکەیان. ئەگەر هاووڵاتی بە وردی بزانێت چی قەدەغەیە، لەوانەیە بتوانێت سنووری قەدەغەکراوەکان بدۆزێتەوە، بەڵام ئەگەر سنوورەکان جووڵاو بن، و ئەگەر بوار هەبێت وشەیەکی بێتاوان بەپێی ساتەوەختە سیاسییەکان ببێتە تاوان، ئەوا مرۆڤ خۆی دەست دەکات بە چاودێریکردنی خۆی. لێرەدا ترس دەبێتە ئامرازێکی کاریگەرتر. کادارێ لە دروستکردنی ئەو ناوچە خۆڵەمێشییانەدا بەهرەمەندە، ئەو سۆفیزم (سەیر و سەمەرە)، ئەفسانە، دژبێژی و مێژوو بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی بێمانایی دەسەڵات لە ناوەڕۆکەوە ئاشکرا بکات. لەبری ئەوەی خوێنەر هەمیشە بخاتە بەردەم دیمەنێکی ڕاستەوخۆی سەرکوتکاری، دەیباتە ناو دامەزراوەیەکی بیرۆکراتی، یان شارێکی کۆن، یان ڕووداوێکی مێژوویی، پاشان وای لێ دەکات تێبگات ئەوەی وای دەزانی لێیەوە دوورە، لە ڕاستیدا زۆر لێی نزیکە. ئەو هاوار بە ڕووی دەسەڵاتدا ناکات، بەڵکو هەندێک جار پێدەکەنێت، ئەم زەردەخەنەیەش لەوەی دەردەکەوێت مەترسیدارترە، چونکە گاڵتەجاڕی (سەیر و سەمەرە) شکۆ و هەیبەت لە ‏دیکتاتۆر دەستێنێتەوە.
دەسەڵاتی تۆتالیتاری دەیەوێت وەک چارەنووسێکی بێ گفتوگۆ دەربکەوێت، دەیەوێت وەک زەبەلاح و نەمر دەربکەوێت کە جیهان بەبێ ئەو ناتوانێت بوونی هەبێت، بەڵام ڕۆماننووس کارێکی سادە و وێرانکەر دەکات؛ دەسەڵات دەکاتە کەرەستەیەک ‏بۆ گاڵتەجاڕی، لەناکاو زەبەلاحەکە دەبێتە کاریکاتێرێک، و ئەو زۆردارەی دەیویست بە ئەفسانەیی دەربکەوێت، دەبێتە کەسایەتییەکی مرۆیی کە دەکرێت ببینرێت، ڕەخنەی لێ بگیرێت و لێک هەڵبوەشێنرێتەوە. لەوانەیە جیاوازیی نێوان مەتەر و کادارێ لە ڕووی شێوازەوە گەورە دەربکەوێت؛ یەکەمیان زیاتر بەرەو هەستیاریی دانپێدانان، وردەکارییە تایبەتییەکان، و پەیوەندیی ‏نێوان یادەوەری و خێزان دەچێت، دووەمیان زیاتر بەرەو بونیادنانی هێمایی، دژبێژیی مێژوویی و جیهانێک دەچێت کە هەندێک جار وا دەردەکەوێت لە خەونێکی قورس یان کابووسێکی بیرۆکراتییەوە هاتبنەدەر.
‏بەڵام لە پشت ئەم جیاوازییەوە، بیرۆکەیەکی هاوبەش هەیە: دەسەڵات تەنها کاتێک سەرکەوتوو نابێت کە مرۆڤ لە قسەکردن بێبەش بکات، بەڵکو کاتێک سەرکەوتوو دەبێت کە مرۆڤ ناچار بکات نەزانێت ئایا هەر لە بنەڕەتدا مافی ئەوەی هەیە قسە بکات یان نا. ‏لە جیهانی ئەدەبیی مەتەر و کادارێدا، بێدەنگی بۆشایی نییە، بەڵکو زمانە.،لەوانەیە پیاوێک شتێک بڵێت، بەڵام ئەوەی نەیوتووە گرنگترە، لەوانەیە باوکێک باسی ‏کەشوهەوا بکات لە کاتێکدا بیری لە شتێکی تر دەکاتەوە، دایکێک لەوانەیە لەسەر مێزی نانخواردن دابنیشێت، بەڵام جەستەی گوێ لە دەنگێکی دەرەوەی ماڵە، دوو هاوڕێش لەوانەیە یەکتر ببینن، بەڵام هەردووکیان دەزانن کە هەندێک بابەت نابێت بکرێنەوە. سیستەمی تۆتالیتاری وادەکات مرۆڤ بە دوو چین قسە بکات؛ چینێکی ڕووکەش کە دەگاتە بەرگوێی ئەوانی تر، و چینێکی ناوەکی کە بۆ خۆی هەڵی دەگرێت. لەگەڵ تێپەڕبوونی کاتدا، لەوانەیە چینە ڕووکەشەکە لە چینە ناوەکییەکە بەهێزتر ببێت. لێرەدا کارەساتەکە ڕوودەدات، چونکە مرۆڤ دەست دەکات بە لەبەرکردنی ڕۆڵی چاودێر. ئیتر پێویستی بە پۆلیسێک لە بەردەرگا نامێنێت، پۆلیسەکە دەبێتە دانیشتووی ناو مێشک. ئەم ‏بیرۆکەیە بەهێزییەوە لەو ئەدەبەدا ئامادەیی هەیە کە لەسەر ستەمکاری دەنووسرێت، و یەکێکە لە گرنگترین ئەو خاڵانەی کە وادەکات ڕۆمانەکانی مەتەر و کادارێ لە چیرۆکی سیاسیی ڕاستەوخۆ تێپەڕن. هەردووکیان، بە ڕێگەی جیاواز، ئەم پرسیارە دەکەن:
((سیستەم چی بە مرۆڤ دەکات دوای ئەوەی سەرکەوتوو دەبێت لەوەی وای لێ بکات چاودێریی خۆی بکات؟)). لەوانەیە گرنگترین چەک کە مەتەر بەدەستیەوە بێت، یادەوەری بێت. دەسەڵات لەوانەیە مێژووە فەرمییەکەی خۆی بنووسێتەوە، بەڵام ناتوانێت بە ئاسانی کۆنترۆڵی یادەوەریی تاکەکەس بکات، هەر بۆیە بیرکەوتنەوە دەبێتە کردەیەکی سیاسی، تەنانەت لەو ساتەشدا کە ‏سەرەتا وەک کردەیەکی سیاسی سەیر ناکرێت. کاتێک کوڕێک باوکی بیر دەکەوێتەوە، ئەو تەنها کەسێکی غائیب زیندوو ناکاتەوە، بەڵکو وەشانێکی مێژوو زیندوو دەکاتەوە کە دەسەڵات هەوڵی داوە بینێژێت. لێرەدا گێڕانەوە دەبێتە بەرگری و ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو ڕژێمانەی کە پشت بە سڕینەوە دەبەستن، چونکە سەرکوتکردن تەنها جەستەکان ناکوژێت، بەڵکو هەندێک جار هەوڵی کوشتنی شوێنەواریش دەدات و دەیەوێت قوربانییەکە بێ چیرۆک و بێ ناو و بێ وێنە بکات.کادارێ بە شێوازێکی جیاواز مامەڵە لەگەڵ یادەوەری دەکات، چونکە دەگەڕێتەوە بۆ مێژوو و ئەفسانە و ڕابردووی ئەلبانی، نەک بۆ ڕاکردن لە ئێستا، بەڵکو بۆ ئاشکراکردنی ‏ئەوەی کە چۆن سەرکوتکاری دووبارە دەبێتەوە و چۆن شێوازەکانی دەگۆڕێن. مێژوو لای ئەو مۆزەخانەیەکی داخراو نییە، بەڵکو ئاوێنەیەکی شکاوە بۆ ئێستا.
لێرەدا هەردوو نووسەرەکە یەکتر دەگرنەوە؛ ڕابردوو بە تەواوی لە پشتمانەوە نییە، بەڵکو لەو شێوازەدا دەژی کە ئێمە خۆمانمانی بیر دەکەوێتەوە، نیشتمانیش دەبێتە شوێنێک کە لە یەک کاتدا هەم خۆشەویستە و هەم ترسناک. دیکتاتۆرییەتەکان هەوڵ دەدەن خەڵک قایل بکەن بەوەی کە دەوڵەت لەگەڵ ئەواندا دەستی پێکردووە، مێژووی ڕاستەقینەش لە ساتەوەختی هاتنی ئەوانەوە دەست پێدەکات، و ئەوەی پێش ئەوانیش تەنها ئاژاوە بووە، ئەوەی دوای ئەوانیش مەحاڵە. بەڵام ئەدەب پێچەوانەکەی دەکات؛ دەڵێت: ‏وڵات لە زۆردار کۆنترە، خەڵک لە ڕژێم کۆنترە، زمان لە دروشمەکان کۆنترە، و یادەوەریش لە تەمەنی دەسەڵات درێژترە. یەکێک لە مەترسیدارترین کارەکانی ڕژێمە تۆتالیتارییەکان ئەوەیە تەنها بەڕێوەبردنی واقیع بەس نییە بۆیان، بەڵکو هەوڵی بەڕێوەبردنی ئەو زمانەش دەدەن کە واقیع وەسف دەکات. ئاوا سەرکوتکاری بە “سەقامگیری” ناودەبەن، ترس بە “هۆشیاری”، بێدەنگی بە “ڕێکپۆشی”، ونبوون بە “ڕێکار”، و گوێڕایەڵی بە “نیشتمانپەروەری”. لێرەدا ئەرکی ئەدەب زۆر مەترسیدار دەبێت، چونکە ڕۆماننووس شتەکان بۆ ناوە ڕاستەقینەکانی خۆیان دەگەڕێنێتەوە؛ ترس دەبێتەوە ترس، غیاب دەبێتەوە غیاب، زیندان دەبێتەوە زیندان، لەدەستدان دەبێتەوە لەدەستدان، و مرۆڤیش دەبێتەوە مرۆڤ. بەم واتایە، ڕۆمان دەسەڵات هەڵدەوەشێنێتەوە، نەک تەنها لە ڕێگەی بابەتەکەوە، بەڵکو لە ڕێگەی خودی زمانەکەوە. کاتێک مەتەر چاوەڕوانیی کەسێک بۆ باوکی وەسف دەکات، پێویست ناکات پێمان بڵێت کە ‏دەستبەسەرکردنی سیاسی تاوانێکە دژ بە مرۆڤ، ئێمە ئەوە لە خودی چاوەڕوانییەکەدا تێدەگەین. وە کاتێکیش کادارێ دەزگایەکی بیرۆکراتی وێنا دەکات کە خەونەکان دەخوات، پێویست ناکات دەلاپەڕە لەسەر سروشتی ڕژێمی تۆتالیتاری بنووسێت، بیرۆکەکە گەیشتووە.
‏ڕۆمان دروشم نادات، بەڵکو ژیان دەبەخشێت. ئەم ژیانەش وادەکات پێویستی بە دروشم کەمتر بێت. سیاسەت دەڵێت: ((هەزاران دەستبەسەرکراو هەن)). بەڵام ڕۆمان دەڵێت: ((ئەم پیاوە کوڕێکی هەبوو، بۆنی لە ماڵەکەدا مابوو، خووی تایبەتی خۆی هەبوو، ئافرەتێک ‏هەبوو چاوەڕێی دەکرد، و منداڵێک هەبوو تێنەدەگەیشت بۆچی نەگەڕایەوە)). لێرەدا ژمارە دەبێتە مرۆڤ، و ئەمەش یەکێکە لە مەزنترین ئەرکەکانی ئەدەب.لەوانەیە مەتەر زیاتر پابەند بێت بە واقیعی ڕاستەوخۆوە، لەکاتێکدا کادارێ زۆرجار بەرەو شتی سەیروسەمەرە، ئەفسانەیی و سوریالی دەچێت. بەڵام ئەم سەیرو سەمەرەییەی لای کادارێ، ڕاکردن نییە لە واقیع، بەڵکو هەندێک جار تەنها ڕێگەیە بۆ ئەوەی بە ڕوونی لە ‏واقیع تێبگەین.

‏انفاس نت – ١٩ ئەیلول/ ٢٠٢٦
‏




بۆ کەس لەپاڵتۆکەی حسێن عارف نەهاتەدەرەوە؟.. جەماڵ کۆشش

ڕۆژی ١٢ ی ئابی ٢٠٢٦؛ چیرۆکنووس و ڕۆمانووسی داهێنەر حسێن عارف ژیانئاوایی کرد. حسێن عارف تایبەتمەندییە ئەدەبییەکانی بەتایبەت لە ژانری گێڕانەوەدا، شوناسی ڕەوتێکی هونەری بەرجەستە دەکرد. بەداخەوە ئەم ڕێبازە پتر لەدەیەیەک بەر لە مەرگی بێ ڕێبوار ببوو. هێندەی من ئاگادار بم(کەس لەپاڵتۆکەی حوسێن نەهاتە دەرەوە !). لەنێو هەژموونگەری کلتووری نەوەدەکان بەدواوە، دابڕانی نووسین لە هێز و هیواکانی شار و زمانە زبرەکانی نووسەران( حیکاتخوانانی تردا)، فورسەتی نەوە خستنەوەی لێسەندرایەوە. ئەمەش ئاکامی ئەو ئاڵۆگۆڕە سیاسی و ئابووری و ڕۆشنبیرییانەن کە لە کوردستاندا پێشهاتن ( حەمە ئەحمەد جاف ، مامۆستا حسێن عارفی بە باوکی ڕۆمانی کوردی لەقەڵەم داوە، بەڵام خوێندنەوەی شێرزاد حەسەن بۆ مامۆستا دەشێ گونجاوتر بێت، (کوڕەکانی حەسارەکەیان بۆی بەجێهێشت).
لەساڵی ١٩٨٧ دا ، نووسینێکم بەسەر دێری ” ئەناتۆمیزمی ڕۆمانی شار لەدیدگای مەنتق و تەئریخ دا” لەسەر ڕۆمانی ” شار” ی حسێن عارف، لە گۆڤاری ” ڕابەر” بە دوو بەش بڵاوکردەوە. () ئەو دەم ئێمە” حەڵقەی ئەدیبانی کۆمۆنیست” بەچڕی سەرقاڵی ڕەخنە و هەڵسەنگاندن و گەشەپێدانی ئەدەب و هونەری ئینسانیی وسۆشیالیستیی بووین. بە زۆری خەریکی خوێندنەوەی (ئایدیۆلۆژی ئەڵمانی) مارکس و ئەنگلس و لێکۆڵینەوە ئەدەبی وفەلسەفییەکانی جۆرج لۆکاشمان بەتایبەت کتێبی( الروایة کملحمة برجوازیة) و کتێبی(الروایة التاریخیة) دەخوێندەوە.
ڕۆمانی شار” یەکێک لەو ڕۆمانە دەگمەنانەی ئەدەبی کوردییە کە ڕیالیزم بە مەزنی ( دیدی مادییانە) و ڕیالیزمی کۆمەڵایەتی بەقوڵی پێچنراوە. لەپرۆسەیەکی مێژوویدا پەیدابوویەکی نوێ لە ئینسانی ” تاک و کۆ ” بۆ دەربڕینی چالاکییەکانی شانە سیاسییەکان و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی شار و ڕەوتە فکرییە پێشکەوتنخوازەکان بەزمانێکی بەرز و پێگەیشتوو دەرببڕێت. ڕۆمانی شار؛ دەکەوێتە ناکۆکی لەگەڵ فۆرمی خێزانیی و ئایدیاکان و نەریتە بەسەرچووەکان. لە مەسەلەی جێگا و ڕێگای ژنان و بەتایبەت لە هاوسەرگیرییدا، لە یەکێک لە دایەلۆگەکاندا دەڵێت: “وەک بۆمب تەقییەوە کە دەنگۆی ئەوە بڵاوبووەوە کە ژنی دووەم دەهێنێت”. ڕۆمانی ” شار” زۆر نزیکی هەست و سۆز و خولیاکان و هۆشیاری خەڵکیش بوو. ئاوێنەی ژیانی کۆمەڵایەتی ئەودەمە و بەدڵنییایش تێڕوانینی نووسەرەکەشی بوو.
پرسیارێکی گرنگە، بپرسین بۆ ئەم پاڵتۆیە کەسی لێ نەهاتەدەرەوە؟
زۆر بەکەمی دەتوانین، ڕۆمان لە دەرەوەی گێڕانەوەی مێژوویی پەیدا بکەین، بەشێکی یەکجار زۆری ڕۆمانی کوردی، مێژوو سەرچاوەی گێرانەوەکانیانە، نەک تەنها کارەساتەکان، ئەنفال و خەبات و شکستەکانیان، بەڵکە نەهامەتی و دەردارییەکانی نێوچوارچێوەی دەسەڵاتدارێتی کوردییش، بوونەتە بابەت و فیکشن و خەیاڵی ڕۆمانووسان. هەرچەند بەکەمی دەتوانین لە کەتەگۆری ڕۆمانی مێژووییدا پۆلینیان بکەین. لەبەینبردن و دژایەتی ڕەوتی هونەری ڕیالیستی، بەتایبەت ڕیالیستی کۆمەڵایەتی ڕەخنەگرانە، جێگرتنەوەی بە ڕۆمانی مۆدێرنە و پۆستمۆدێرنە و واقعییەتی سیحری کە هەندێک نێویان ناوە واقعییەتی جادوویی و..هتد. ئەمە هۆکارێکی جددییە بۆ ئەوەی ڕەوتی هونەریی گێڕانەوەی حسێن عارف بە خاک بسپێرن و سوود لە نێوبانگی ڕەمزیی بێ میراتی و پۆرترێتەکەی وەک نەخشێک بۆ ڕازاندنەوەی کۆڕ وپێشبڕکێکان وەربگرن. جۆرج لۆکاش، ڕۆمان بە داستانی بۆرژوازی دەزانێت. (هێگل وا تێگەیشتووە کە دابەشبوونی کار لەسیستەمی سەرمایەداریدا، ئەوە بنچینەی پەخشانی ژیانی هاوچەرخە. الروایە کملحمة البرجوازیە لاپەڕە ١١). لەوتارێکیدا بەسەردێری (هەمووشت دەربارەی ڕیالیزم)، وتەیەکی جۆرج دیمترۆڤ لە کۆنگرەی دژە فاشیستیی یەکێتیی نووسەران دەهێنێتەوە: (لەکاتێکدا کە بۆرژوازی شۆڕشگێڕ بوو، ڕۆمانی دۆن کیشۆتی، مێگل دی سێرفانتس کاریگەرترین چەک بوو بەدەستی بۆرژوازییەوە لەجەنگی دژی فیئودالیزم و ئەرستۆکراتییەت. ئەستیتکا، مارکسیزم، ئەنتۆلۆژی بەزمانی ئەڵمانی لاپەڕە ٣٤٩. لۆکاش ڕۆمانەکانی تۆلستۆیی و دەیستۆڤسکیش زۆر بەرز دەنرخینێ: (ئازارەکانی ئینسانییەت بە دڵسۆزترین نەفرەت لەتەواوی سیستەمەکەیە).
ڕۆمان گونجاوترین ژانری ڕیالیستییە لەهونەری گێڕانەوەدا و پەیدابوونی بەتوندی بە بۆرژوازی شۆڕشگێرەوە بەرامبەر بەسیستەمی دەرەبەگایەتی دا دەرکەوت و گەشەی سەند. بەڵام لۆکاش بۆ خاڵێکی یەکجار گرنگی تریش سەرنجمان ڕادەکێشێت، سەبارەت بە ڕۆمانەکانی دواتر،(سڕینەوەی ڕیالیزم لەهونەردا، بە بنبەستی بۆرژوازی لە پێشکەوتن لە بێ پەیامی گەورە و بێ خەون بە ئازادییەوە لێکدەداتەوە ). ڕەنگە هەربۆیەکا بەختیار عەلی، هێندە پەست و نیگەران بێت لە لۆکاش. بەختیار عەلی، وەک ڕۆمانووسێک پەیڕەو لە ڕێبازی واقعییەتی سیحری دەکات لە زۆربەی ڕۆمانەکانیدا و لە وتارە فکری و سیاسییەکانیدا دژ بە مارکسییەتە، و لەسیاسەت و فەرهەنگ وئایدیۆلۆژییدا، لەنێو بۆچوونەکانی لەسەر سیستەمی سەرمایەی خۆرهەڵاتیدا، چینی کرێکار لەنێو ئامڕازەکانی بەرهەمهێناندا توێنراوەتەوە. پێویستە ئەوەش بنووسم، مەبەستم ئەوە نییە، شێوازی ڕۆمانی واقعیەتی سیحری بەگشتی بە مڵۆزم بکەم، نەخێر، بەهیچ جۆرێک، لێرەدا تەنها لە نێو سیاقێکی مێژوویی و پێداویستی مەنهەج و جێگای لە خەباتی فکری کۆمەڵگەدا هاتووە.
خاڵێکی تر کەڕەنگە جێگای بایەخ بێت بۆ شیکاریی ڕۆمان لەلایەن ڕەخنەگرەکانی ئەمڕۆمانەوە. وەک سابیر ڕەشید و دەریا جەماڵ حەوێزی و سڵێوە و گۆران سەباح ، بزربوونی لێکدانەوەی ” ناڕەتیفی مێژووە” لە ڕۆمانی مێژووییدا.بەرجەستەترین ڕەخنەگر کە بەردێکی هەڵدایە نێو گۆمی مەنگی ڕەخنەی ئاکادیمیانە لەڕۆمانی کوردی، ئەو دیدە ڕووکشەگەرایی و کورتکردنەوە بەرژەوەندخوازییەی ناوی کرێکارە لای گۆران سەباح بەناوی (تێۆری ڕەخنەی مارکسی) لەکتێبی ” چۆن ڕەخنە لە ڕۆمان بگرین لاپەڕە ٥٥”. گۆران سەباح بەچاوی بازاڕی ئازادەوە، هەڵساوە بە داڕشتنی تێۆری ڕەخنەی مارکسیستی، یەکەم ڕستەی ئەم بەشەی بەحساب (لویس تایسۆن(ەوە وەرگرتووە دەنووسێت” بەپێی تیۆرەکە، بەدەستهێنانی دەسەڵاتی ئابووری هەوێنی هەموو چالاکییەکی کۆمەڵایەتی وسیاسییە…هتد”. کە تەواو ئاوەژووە. لەڕاستییەکەیدا ئازادبوون لە دەسەڵاتی ئابووری سەرمایەداری هەوێنی هەموو چالاکییەکی کۆمەڵایەتی وسیاسییە.( ئازادی لەوشوێنەوە دەستپێدەکات کە کار لە ناچار بوون و نامۆیی ڕزگار دەبێت. مارکس. گۆڤاری بەرگری لەمارکسیزم ). گۆران سەباح، مارکسییەتێکی ناماتریالیستی و نامێژوویی خوازراو و هەڵبژاردەی بەش بەش پێمان دەناسێنێ و پراکتیک دەکات بەسەر ڕۆمانێکی خۆیدا” مرۆڤی هەرزان”. مارکسییەت میتۆدێکی زانستی ماددییە لەبواری کۆمەڵایەتی و لەبواری سروشتدا هەروەک لە ڕۆمانی (دان چەرموو – جاک لەندەن)دا دەیخوێنینەوە.
ڕۆمانی (شار) ی حسێن عارف بێخەوش و کەمکورتی نییە، زادە و دیلی سەردەم و هۆشیاری نووسەرەکەیەتی. ڕۆمانەکە شاکارێکی هونەری ڕیالیستییە، درێژەی مێژووی هونەری حسێن عارف بە تێپەڕاندن و پتەوکردنی ئەم دونیا بینییە و قووڵکردنەوە و بەرجەستەکردنی ناکۆکییە بەردەوامەکانی نێو مێژوو، بەرهەمدار دەبێت.
(
)گۆڤاری ڕابەر، ئۆرگانی حەلقەی ئەدیبانی کۆمۆنیست یەکەم ژمارەی لە ساڵی ١٩٨٧ بڵاوبووەوە و بەسەریەکەوە یانزە ژمارە و چەند پاشکۆیەکی لێ بڵاوکرایەوە.

جەماڵ کۆشش / ئابی ٢٠٢٦

ئەم وتارە لەژمارە ٤٢ ڕۆژنامەی ” ڕەوت” بڵاوبۆتەوە




کێشەکانی سنووردارکردنی چەک.. عوسمانی حاجی مارف

نوری مالکی، سەرۆکی هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا، هەوڵەکانی سنووردارکردنی چەک لە دەرەوەی دەوڵەت دووپات دەکاتەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا هۆشداری دەدات لە ئەگەری گۆڕینی ئەم هەوڵە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ئاشکرا لەنێوان حکومەت و فراکسیۆنەکان و هێزە میلیشیاکان و ئەگەری شەڕی ناوخۆ، ئەم هاوکێشەیە سەختی ئەو ئەرکەی بەردەم هێزە سیاسیەکانی عێراق ئاشکرا دەکات، چونکە مامەڵەکردن لەگەڵ چەک لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمیەکان، بوەتە فەرمانێکی سیاسی و ئەمنی و پەیوەندیەکی ڕاستەوخۆی بە هاوسەنگی دەسەڵاتە سیاسیەکانەوە هەیە. بۆیە سەپاندنی ئەم سنووردارکردنە بەزۆر لەئێستادا، دەتوانێت دەرگای کاردانەوەکان بکاتەوە، کاردانەوەیەک کە دواتر دەرئەنجامەکانی بە ئاسانی کۆنترۆڵ ناکرێن.
بانگەوازی مالکی بۆ پشتیوانی لە زەیدی و چارەسەرکردنی پرسی سنووردارکردنی چەک، هەوڵێکە بۆ دیاریکردنی سنووری مامەڵەکردن لەگەڵ پرسێک کە ئەگەر بە شێوەیەکی ڕوبەڕوبونەوە بەڕێوەبچێت، دەتوانێت ببێتە قەیرانێک کە لایەنە ڕاستەوخۆکانی تێپەڕێنێت و گێژاوێکی سامناک لە عێراق بەڕێ بخات، لە هەمان کاتدا، ئەم قەیرانە دەتوانێت چارەنووسی ژیانی سیاسی چوارچێوەی هەماهەنگی و خۆی مالکیش بخاتە مەترسیەوە.
دەخالەت و مامەڵەی مالکی لە پرسی سنووردارکردنی چەک لەکاتێکدایە کە ململانێی ئەمریکا و ئێران و گوشارەکان لەسەر بەغدا زیاتر دەبن، بۆ چارەسەرکردنی ئەم پرسە لەسەر دەوڵەت، ئەمەش بابەتێکی زۆر هەستیارە، بەتایبەتی لەبەر پەیوەندی ئەم پرۆسەیە بە ئایندەی کوتلە چەکدارەکانەوە، سروشتی پەیوەندی نێوان دامەزراوە فەرمیەکان و هێزەکان لەگەڵ باڵە سەربازیەکانیان، و هاوسەنگی دەوری ئەمریکا و ئێران لە عێراق.
ڕەهەندێکی دیکەی لێدوانەکانی مالکی، کە پەیوەندی بە هەڵوێستی عێراقەوە هەیە لە نێوان ڕکابەریە ناوچەیی و نێودەوڵەتیەکاندا، بانگەشەی پێویستی دابینکردنی دیدگایەکی «نیشتمانی و ناوچەیی» دەکات، دیدگایەک کە ڕێگری بکات لەوەی عێراق ببێتە گۆڕەپانێک بۆ یەکلاکردنەوەی بەرژەوەندیە دەرەکیە کێبڕکێکارەکان، ئەمە دەربڕینی ترسێکە کە پرسی چەک لە بابەتی ناوخۆییەوە بگۆڕێت بۆ خاڵی پەیوەندی نێوان حیساباتی عێراقی و ئەجێندای ناوچەیی و نێودەوڵەتی، لە کاتێکدا چارەنووسی ململانێی ئەمریکا و ئێران هێشتا ئاڵۆز و نادیارە. لە هەمان کاتدا، ئەوەش ڕوونە کە مالکی لە عێراق لایەنگری بەرژەوەندی و دەخالەتی ئێران دەکات.
چوارچێوەی هەماهەنگی لەم دۆخەدا ئامانجیان ڕووخان یان گۆڕینی حکومەتی زەیدی نییە، بەڵام نیگەرانییەکانیان لە ئەدای کارەکانی حکومەت، بەتایبەتی فشارخستنە سەر حەشدی شەعبی و کەمپینی دژی گەندەڵی هەیە. پێیان باشە زەیدی لە ناوەوە چارەسەری کەموکوڕیەکانی حکومەتەکەی بکات، بانگەوازەکەی بۆ تەواوکردنی کابینەی حکومەت و پڕکردنەوەی پۆستە وەزارییە بەتاڵەکان تەواو بکات. ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ئەولەویەت بۆ هێزەکانی پشتیوانی حکومەت، چەسپاندنی هەیکەلەکەی و باشترکردنی ئەدای کارەکانییەتی، نەک دەستپێکردنی شەڕێکی سیاسیی نوێ بۆ مانەوەی حکومەتەکەی لە سایەی داواکارییەکانی ئەمریکادا.
لەهەمانکاتدا، پێداگریی هەندێک لە لایەنەکانی حەشدی شەعبی لەسەر مانەوە و بەستنەوەی داهاتووی چەکەکانیان بە پرسی هێزە بیانیەکان و هێزەکانی پێشمەرگەی بارزانی و تاڵەبانی، پرسی چەک دەخاتە ناو کێشەیەکی فراوانترەوە. بەم شێوەیە، جێبەجێکردنی بنەمای کۆنترۆڵکردنی چەک تەنها بە پرسی کوتلە چەکدارەکانەوە پەیوەست نابێت، بەڵکو وابەستەی کێشەیەکی فراوانتر دەبێت، سەبارەت بە نادیاری سروشتی قۆناغی ئەمنی داهاتوو لە عێراق و کوردستان.
لە کاتێکدا مالکی و زەیدی چارەسەرێکی ورد و تەواوی پرسی سنووردارکردنی چەک ناتوانن پێشکەش بکەن، تەنها لەسەر یەک خاڵ کۆکن، کە ناکۆکیەکان نابێت بەرەو شەڕی ناوخۆ پەرە بسێنێت و فشار لەسەر کوتلە چەکدارەکان نەبێتە هۆی ناسەقامگیری یان داڕمانی حکومەت.
بەربەستی ئەو دورییەی زەیدی لە پەیوەند بە تەرحی ئەمریکاوە دەیەوێت سنووردارکردنی چەکداری، لە دەرەوەی هێزی دەوڵەتیدا جێبەجێ بکات، هێشتا توانای پراتیکی ڕوونی بۆ جێبەجێکردنی نییە، چونکە زەیدی لە نێوان داواکاری ئەمریکا و حکومەتی عێراق بۆ قۆرخکاری دەوڵەت لەسەر چەک و خواستی هێزە سیاسیەکان بۆ دوورکەوتنەوە لە ڕوبەڕوبونەوە، گیری خواردووە.
پرسی بەرتەسکردنەوەی چەک لە دەرەوەی ئیدارەی دەوڵەت دەتوانێت بەرەو پێشەوەی دیمەنی سیاسی و ئەمنی عێراق بڕوات، بەڵام ئەمە تەنها کاتێک دەکرێت کە حکومەت هەوڵ بدات ڕێگایەکی یاسایی و پراتیکی بۆ چارەسەرکردنی ئەم پرسە دڕکاویە بدۆزێتەوە، بەدور لە پێکهاتەی دەسەڵاتی تائیفی و بنەماڵەیەی کە خۆی بووەتە بەربەستی سەپاندنی سەروەری یاسا و دەوڵەت.
ئەم پرسە بە پلەی یەکەم پەیوەستە بە کاریگەری لایەنە چەکدارەکانی لایەنگری ئێران، ئینجا داهاتووی پەیوەندی ئەمنی لەگەڵ ئەمریکا، توانای دامودەزگاکانی دەوڵەت بۆ سەپاندنی سەروەری یاسا بەسەر هەموو لایەنەکاندا، ئەم پێشهاتانەش لەکاتێکدا بەڕێوەدەچن کە ئەرکی سەربازی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی نزیک دەبێتەوە لە کۆتایی، لەهەمانکاتدا، بەربەست بۆ دەخالەتی کۆماری ئیسلامی لە عێراقدا پێکهاتبێت.
گروپە شیعەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی، بە پێشنیازی ڕادەستکردنی چەک بە هێزەکانی حەشدی شەعبی، پرسی سنووردارکردنی چەک دەورە دەدەن، تەنها دابەشکردنەوەی چەک لەناو پێکهاتەی هێزەکانی حەشدی شەعبی، ڕەنگە ڕواڵەتێکی دامەزراوەیی بە پرۆسەکە بدات، بەبێ ئەوەی لە ڕاستیدا کێشەی ئەو چەکانە چارەسەر بکات کە هاوتەریب لە پاڵ دەوڵەتدا کار دەکەن.
پرسی چەک لە دەرەوەی دامودەزگاکانی دەوڵەت لە عێراق خەریکە دەچێتە قۆناغێکی نوێی ئاڵۆزیەوە، لەگەڵ سەرهەڵدانی باس لەسەر ئەم پرسە لەناو بلۆکی سیاسی شیعەدا، بەڵام باسەکە تەنها لەسەر چەکداماڵینی کوتلە چەکدارەکان و ڕادەستکردنی چەکەکانیان بە دامەزراوەکانی دەوڵەت نییە، بەڵکو فۆرموڵێک بۆ «بەڕێوەبردنی چەک» و گواستنەوەی چەکەکان بۆ کۆگاکانی هێزەکانی حەشدی شەعبی پێشنیار کراوە.
لەکاتێکدا هەنگاو بەرەو ڕێکخستنی چەک و ملکەچکردنی بەکارهێنانی بە فەرمانی فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکان دەخرێتە ڕوو، بەڵام پرسیارە بنەڕەتیەکان هەر بەردەوامن: ئاخۆ تا چەند ئامانجی ڕاگەیەندراوی قەتیسکردنی چەک لە دەستی دەوڵەتدا بەڕاستی جێبەجێ دەکرێت؟ بەتایبەتی کە حەشدی شەعبی، سەرەڕای تێکەڵبوونی فەرمی بە ئامێری سەربازی و ئەمنی عێراق، هێشتا پێکهاتە و فراکسیۆنەکانی لەگەڵ پەیوەندیە سیاسی و ئەمنیەکانیان بە ئێرانەوە بەستراون.
ڕێکەوتنێک لەنێوان بەشێک لە سەرکردەکانی بلۆکی سیاسی شیعە لە ئارادایە بۆ پەلەکردن لە پەسەندکردنی یاسای خزمەت و خانەنشینی بۆ ئەندامانی حەشدی شەعبی پێش کۆتایی مانگی ئەیلول، هاوکات لەگەڵ ڕێکخستنەکانی بەڕێوەبردنی چەکی کوتلە چەکدارەکان، بڕیارە ڕەشنووسی یاساکە ئاراستەی لیژنەی ئاسایش و بەرگری و لیژنەی یاسایی لە ئەنجومەنی نوێنەران بکرێت بۆ پێداچوونەوەی زیاتر، پێش ئەوەی دووبارە بخرێتەوە بەر خوێندنەوەی دووەم و دەنگدان.
بەڵام ئەو چەکانەی کە لەلایەن فراکسیۆنەکانەوە ڕادەست دەکرێن، ناگوازرێنەوە بۆ وەزارەتی بەرگری، وەزارەتی ناوخۆ، یان دەزگای بەڕەنگاربوونەوەی تیرۆر، لەبری ئەوەی چەکی فراکسیۆنەکان بگوازرێتەوە بۆ کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی دەوڵەت، گواستنەوەی پێشنیارکراو، بە شێوەیەکی کاریگەر «بەڕێوەبردنی چەک» دەکاتە بەدیلێکی پراکتیکی بۆ “داماڵینی چەک”.
لە ڕووکەشدا، ئەم فۆرموڵەیە ڕەنگە وەک هەوڵێک دەربکەوێت بۆ خستنەژێر کۆنترۆڵی دامەزراوەی چەکەکان، بەڵام لە چارەسەرکردنی چارەنووسسازترین پرسیاردا شکستی هەیە: لە ڕاستیدا کێ دەسەڵاتی بڕیاردان لەسەر بەکارهێنانیان بەدەستەوەیە؟ کێ گەرەنتی ئەوە دەکات کە چەکەکان لە دامەزراوەی عەمبارکردنەکان دوورناخرێنەوە و لە دەرەوەی کۆنترۆڵی حکومەت بەکارناهێنرێن؟ بۆیە گواستنەوەی چەکی کۆگاکانی حەشدی شەعبی، بە سادەیی دەتوانێت کێشەکە لە چەندین ناوەندی هەڵگرتنی چەکەوە بگوازێتەوە بۆ یەک ناوەندی دامەزراوەیی، بەبێ ئەوەی پرسی سەربەخۆیی بڕیاردانی ئەمنی لە کاریگەریی کوتلەیی و ئێران چارەسەر بکات.
ئەم ڕێکخستنە لە کاتێکی زۆر هەستیاردایە، چونکە حکومەتی عێراق ڕۆژی ٣٠ی ئەیلول وەک دواوادەی چەسپاندنی چەک لە ژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتدا دیاری کردووە، هاوکات لەگەڵ وادەی کۆتاییهێنان بە ئامادەبوونی سەربازی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی، جگە لەوەش، بەشێک لە فراکسیۆنەکان، ئایندەی چەکەکانیان بە کشانەوەی هێزە بیانیەکانەوە دەبەستنەوە و ئەو پرسە دەکەنە بەشێک لە موزایەدەیەکی سیاسی و ئەمنی فراوانتر.
بەم شێوەیە، کۆتایی مانگی ئەیلول دەتوانێت ببێتە تاقیکردنەوەیەکی ڕاستەقینە بۆ ئەوەی بزانرێت حکومەتی عێراق تا چەند دەتوانێت دەسەڵاتی دەوڵەت بەسەر چەکدا جێگیر بکات و کۆنترۆڵی چەک بەڕاستی تەنها لە دەستی دەوڵەتدا بێت.
بەڵام سەرکەوتنی ئەم پرۆسەیە تەنها بە ژمارەی ئەو چەکانە پێوانە ناکرێت کە دەخرێنە کۆگاکانەوە، یان بەو لایەنەی کە بەرپرسیارێتی پاراستنیان دەگرێتە ئەستۆ. پێوانەی ڕاستەقینە ئەوەیە کە دامەزراوە فەرمیەکان تا چەند دەسەڵاتی تایبەتیان هەیە بۆ دەرخستنی چەکەکان لە کۆگاکان و بڕیاردان لەسەر کەی و چۆن بەکارهێنانیان.
تەنها کۆکردنەوە یان ڕێکخستنەوەی چەکەکان بەس نییە، گرنگ ئەوەیە تەنها دامەزراوەکانی دەوڵەت بڕیار بدەن کە کەی و چۆن ئەو چەکانە بەکاربهێنرێن، ئەگەر ئەم دەسەڵاتە هەر لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمیەکاندا بمێنێتەوە، ئەوا هیچ گۆڕانکاریەکی بنەڕەتی لە پرسی چەکدا ڕوونەدات، تەنانەت ئەگەر هەموو چەکەکانیش لە کۆگا فەرمیەکاندا کۆبکرێنەوە.
لە ڕاستیدا، لە پێکهاتەی حکومەتی ئێستای عێراق و کوردستاندا، ئەم پرۆسەی سنووردارکردنی چەکە بە ئاسانی قەبوڵ ناکرێت و جێبەجێکردنەکەی بە شێوەیەکی ڕاستەقینە لەگەڵ ئەم شێوازی حوکمرانیەدا دژبەیەک دەبنەوە. بۆیە، زەیدی و مالکی و هەر کەسێکی تر لە چوارچێوەی ئەم حوکمرانیەی ئێستادا ناتوانن پرۆسەیەکی لەم جۆرە بەتەواوی جێبەجێ بکەن، نەک تەنها لەبەر ئەوەی هێزی سیاسیان کەمە، بەڵکو لەبەر ئەوەی خودی ئەو پێکهاتەیەی حوکمرانی، بەشێکە لە بەربەستی سەرەکی پرۆسەکە.
ئەگەر ئەم دەسەڵاتە هەر بە شێوەی ئێستا دابەش و پەیوەست بە کوتلە سیاسیەکان و هێزە دەرەکیەکان بمێنێتەوە، سنووردارکردنی چەک تەنها ناونیشانێک دەبێت بۆ ڕێکخستنەوەی کێشەکە، نەک چارەسەرکردنی. بۆیە چارەسەری ڕاستەقینەی پرسی چەک، پێویستی بە گۆڕینی بنەمای ئەو حوکمرانیە هەیە کە چەک و دەسەڵات و بڕیاری ئەمنی لە دەرەوەی دامەزراوەکانی دەوڵەتدا دابەش کردووە. ئەگەر دەوڵەت نەتوانێت تەنها خاوەنی بڕیاری چەک بێت، ئەوا کۆکردنەوەی چەکەکان بە تەنیا هیچ مانایەکی ستراتیژی نییە.
لەبەر ئەوە، لە چوارچێوەی ئەم حوکمرانیەدا، نە زەیدی و نە مالکی و نە هەر کەسێکی دیکە ناتوانێت ئەو گۆڕانکاریە بنەڕەتیە جێبەجێ بکات کە پرسی سنوردارکردنی چەک پێویستی پێیەتی، ئەوەی پێویستە کۆتایی پێبهێنرێت تەنها دەسەڵاتی چەکدارەکان نییە، بەڵکو ئەو شێوازی حوکمرانی تائفی و بنەماڵەییە کە بەردەوامی ئەو دەسەڵاتەی دەرەوەی دەوڵەت بەرهەم دەهێنێت. بۆیە کۆتاییهێنان بە ئەم شێوازی حوکمرانیە، پێش‌مەرجی سەرەکی کۆتاییهێانی هێزە چەکدار و میلیشیاکانە.




کۆمۆنیزم دەبێ ئاڵتەرناتیڤێکی سیاسی سۆشیالیستی و پڕۆلیتاری بە عەمەلی بخاتە بەردەم کۆمەڵگە.. نادر عەبدولحەمید

  1. هەرێم لە پڕۆسەیەکی مێژوویی جیهانیدا
    لە سەرەتای نەوەتەکانی سەدەی بیستەوە (١٩٩١) کۆمەڵگەی کوردستان وەک بەشێک لە عێڕاق و لە ڕێگەی کێشمەکێشێکی جیۆ-سیاسی و جیۆ-سەربازی زلهێزە ئیمپریالیستەکانی جیهانەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئاڵوگۆڕێکی هەمە لایەنەی سیاسی و کۆمەڵایەتی بەخۆیەوە بینیووە، و وەک باقی وڵاتان و کۆمەڵگەکانی تری جیهان، لەو کاتەوە چووەتە ناو جیهانێکی تازەی یەک جەمسەری ئیمپریالیستی و تێکەڵبوون بە بازاڕی سەرمایەداری جیهانی و باڵادەستی نیولیبرالیزم لە هەموو بوارێکی ئابووری، سیاسی، فکری و کلتووری و مۆڕاڵیی و ….هتد.
    ئەم ڕەوەندە، ڕەوەندێکی جیهانییە و لە هەر وڵاتە و هەر کۆمەڵگەیەکدا پڕۆسەیەکی تایبەت و دیاریکراوی بەڕێکردووە، بەڵام لە ناوەڕۆکدا کرۆکی ئالوگۆڕە مێژووییە جیهانییەیەکەی ئەو سەردەمەی لە خۆیدا ڕەنگ پێ داوەتەوە.
    ئەڵبەتە ئەم پڕۆسە مێژووییە جیهانییە لە باڵادەستی نیولیبرالیزم لە بنبەستدایە، و جەمسەری تری ئابووری و سیاسی و سەربازی ئیمپریالیستی دەرکەوتوون لە جیهانی ئەمڕۆدا، بەڵام هێشتا نیولیبرالیزم و بلۆکی ئیمپریالیستی ڕۆژاوا، بەتایبەت هەژموونی ئیمپریالیزمی ئەمریکی لەگەڵ پاشەکشەی بەردەوامیدا باڵادەستی خۆی لەدەست نەداوە، سەردەمی ئێستا قۆناغێکی ڕاگوزەرە وەک قۆناغی نێوان جەنگی جیهانی یەکەم و دووەم (١٩٢٠-١٩٤٠).
    هەرێمی کوردستانی عێڕاق، لەو ڕەوەندە مێژووییە جیهانییە باڵادەستییەی نیولیبرالیزمدا، پڕۆسەیەکی تایبەت و دیاریکراوی خۆی هەبووە و بە چەند قۆناغێکدا تێپەڕیووە کە هەر قۆناغە تایبەتمەندی خۆی هەبووە و دابەش بووە بەسەر چەند قۆناغی بچووکتردا. لەوانە قۆناغی (١٩٩١-٢٠٠٣) لە ڕاپەڕینەوە تا ڕووخانی ڕژێمی (بەعس)ی فاشیست و لە وێشەوە تا ڕاگەیاندنی (سیاسەتی سەربەخۆیی ئابووری کوردستان) واتا ساڵانی (٢٠٠٣-٢٠١٤) و لەو کاتەشەوە تا ئێستا (٢٠١٥-٢٠٢٦).
    وتارەکە چوونە ناو باسی ئەو قۆناغبەندییانە نییە، بەڵکو ئاماژەدانە پێیان بۆ خستنەبەرچاوی تابلۆ گشتییەکە، کە چۆنچۆنی بورژوا ناسیونالیستی دەسەڵاتداری هەرێمەکە، بە فشار و گوڕ و تینێکی بەهێزەوە پاڵی ناوە بە کۆمەڵگەی کوردستانەوە بۆ ناو جەرگەی ئەو پڕۆسە جیهانیـیە و چارەنوسی ملیۆنەها ئینسانی زەحمەتکێشی هەرێمەکەی گرێداوە، بە بەرژەوەندیـیە سیاسی و ئابووریـیەکانی خۆی و برابەشەکانی لە بورژوازی دەوڵەتانی ناوچەکە و وڵاتانی ئیمپریالیستی. ئەم بارودۆخەی کە ئێستا لە ئارادایە بەرهەمی ئەو پڕۆسە مێژوویـیەیە.
  2. خەباتی جەماوەری زەحمەتکێش و مێژووی هەرێمەکە
    لەم پڕۆسەیەدا، سەرمایەداری لە کوردستان گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە، کۆمەڵگەی کوردستانی دابەش کردووە (وەک هەموو کۆمەڵگەکانی جیهانی ئەمڕۆ لە ئاسیا، ئەفریکا، ئەوروپا و ئەمریکا)، بەسەر چین و توێژی کۆمەڵایەتی جیاجیادا و لە بنچینەشدا بەسەر دوو چینی زۆرایەتی جەماوەرێکی زەحمەتکێش و کەمایەتییەکی مشەخۆری سەرمایەدار.
    تەواوی کێشە کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسیـیەکانی هەرێمی کوردستان و ناڕەزایەتیـیە جەماوەریـیەکانی کۆمەڵگەکەی، وەک هەر کۆمەڵگەیەکی تری جیهان، تەنها لە شکڵ و فۆڕم و شێوازی دەرکەوتن و پەرەسەندنیاندا تایبەتمەندی خۆیان هەیە و لە ناوەڕۆکدا کێشەی کۆمەڵگایەکی سەرمایەداری و دەسەڵاتی چینە باڵادەستەکەی بورژوا-ناسیونالیستیـیە.
    بەدرێژایی ماوەی سی و پێنج ساڵی ڕابردوو، جەماوەری زەحمەتکێشی کوردستانی عێڕاق بە توێژە جیاجیاکانی مووچەخۆران، فەرمانبەران و مامۆستایان و توێژە جۆراوجۆرەکانی کرێکاران، کوڕان و کچانی خوێندکار و بێکار، ژنان و ئازادیخوازان بەردەوام لە دەربڕینی ناڕەزایەتی و خۆپێشاندان و ڕاپەڕیندا بوون دژ بە دەسەڵاتدارانی هەرێمەکە.
    ئەم ناڕەزایەتیـیانە چەندین جار لە پەرەسەندنی خۆیاندا بوونەتە بزووتنەوەیەکی ناڕەزایەتی جەماوەری نەک هەر بە خواستە پیشەیی و ئابووریـیەکانیاننەوە، بەڵکو بەرزیش بوونەتەوە بۆ ئاست شەپۆلێکی سیاسیش بە دژی حکومەتی هەرێم و حزبە دەسەڵاتدارەکانی و نەک هەر بە زەبروزەنگ سەرکوت کراون، بەڵکو زۆرجاریش شەڵاڵی خوێن کراون، ئەمە جگە لە تیرۆر و گرتن و شکەنجەدان و ڕاوەدوونانی چالاکوانان.
    بەم شێوەیە مێژووی ئەم هەرێمە مێژووی کێشمەکێش و خەباتێکی جەماوەری زەحمەتکێشە بەرامبەر ئۆڕگانێکی ڕێکخراوی دەسەڵات کە خاوەن میلیشیای حزبی و ئاسایش و پاراستن و دادگا و زیندان و میدیایەکی زەبەلاحە و بە پیادەکردنی سیاسەتی ئابووری نیولیبرالیزمیش تەواوی سەروەت و سامان و دارایـیەکانی کۆمەڵگەی قۆرخکردووە بۆ کەمایەتیـیەک کە خۆیان لە سەنتەری ئەو کەمایەتیـیەدان، و بێکاری و هەژاری و بێ خزمەتگوزاریشیان سەپاندووە بەسەر زۆرینەی هەرەزۆری جەماوەری هەرێمەکەدا.
  3. بارودۆخی تازە
    ئەوەی شایەنی باسە ئەم کێشمەکێشە چینایەتیـیە لە ئێستادا لە بارودۆخێکی تەواو جیاواز لە ئارادایە لەچاو بارودۆخی دە – پانزە ساڵ لێرەو پێش. بەشێکی پێکهێنەری ئەم بارودۆخە تازەیە جێگەوڕێگەی ناسیونالیزمی دەسەڵاتدارە لە هاوکێشە ناوخۆییەکانی عێڕاق و هاوکێشە هەرێمییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کە تا دێت بەرەو لاوازی دەچێت، ئەمە جگە لە ناکۆکی ڕیزەکانی ناوخۆی و نەتوانینی لە پێکهێنانی کابینەی دەیەم لە حکومەتی هاوبەش. ئەمە و پڕۆسەی سازانی ڕەوتی ئۆجەلانیش لەگەڵ دەوڵەتی تورکیا و حکومەتی شەرع لە سوریا، ئەو چاوەڕوانییەی کە ناسیونالیزمی چەپی کورد هەیبوو لەم ڕەوتە توشی نیگەرانی و جۆرێک لە نائومێدی سیاسی کردووە.
    لێرەدا نامانەوێت؛ نە بچینە ناو باسی جێگەوڕێگەی ڕوو لە لاوازی ناسیونالیزمی دەسەڵاتدار، وە نە بچینە ناو باسی ڕەوتی ئۆجەلانی و نائومێدی سیاسی ناسیونالیزمی چەپ لە کوردستاندا، بەڵکو ئەوەی مەبەستی ئێمەیە ئەوەیە کە هاوڕای ئەم دوو ئاڵوگۆڕە و لەم کەشە فکری و سیاسییەدا کە ناسیونالیزمی کوردی تێکەوتووە، دوو تایبەتمەندی کۆنەپەرستانەی ناسیونالیستی لەناو کۆمەڵگەدا پەرەیان سەندووە، کە ئەویش لایەک پشتیوانی کردنە لە دەوڵەتی ڕەگەزپەرست و فاشیستی ئیسڕائیل، و لاکەی تریشی پەرەسەندنی ڕاسیزمێکی ئاشکرا و بێ پەردەیە.
    دیارە ئەمەش دیاردەیەکی تەنها کوردستانی نییە، بەڵکو دیاردەیەکی جیهانییە و بەشێکە لە قەیرانی سەرمایەداری جیهانی و دەسەڵاتە بورژوازییەکانی. ئەوەتا لە جەرگەی وڵاتانی ئیمپریالیستی ڕۆژاوا لە ئەوروپا و ئەمریکادا ڕەوتە فاشیست و ڕاسیستەکان ڕۆژبەڕۆژ لە پەرەسەندندان وەک ئاڵتەرناتیڤێکی بورژوازی.
    هێشتا ئەم تایبەتمەندییە فاشیستی و ڕەگەزپەرستییە لە کوردستاندا دوورە لەوەی وەک بزووتنەوەیەکی سیاسی و بەرجەستە خۆی بنوێنێ، بەڵام هاوکاتی بنبەستی دەستەڵاتی هەرێمەکە و نائومێدی ناسیونالیزمی چەپ، کاریگەری خۆی بەجۆرێک دادەنێت لەسەر کێشمەکێشی چینایەتی ناو کۆمەڵگە و بزووتنەوەی ناڕەزایەتی جەماوەری، بۆیە خوێندنەوەی ئەم دیاردانە و لەبەرچاوگرتنیان پێویستن لەلایەن هەڵسوڕاوانی بزووتنەوە جەماوەرییەکان و کرێکارانی ڕابەڕ و سۆشیالیستەکانەوە.
  4. ئاڵوگۆڕەکانی ناو بزووتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی
    خاڵێکی تر لەم کەش و هەوا تازەیە ئەو گۆڕانکاریـیانەن کە لەناو بزووتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی کوردستانی عێڕاقدا هاتوونەتە ئاراوە لە سێ چوار ساڵی ڕابردوودا.
    بینیمان ڕێکخراوی (یەکێتی کۆمۆنیستەکان لە عێڕاق) پاش پڕۆسەیەکی خۆ یەکلا کردنەوەی چەندین ساڵە لە (٢٧-٩-٢٠٢٥) لە ڕێگەی بەیاننامەیەک خۆیان هەڵوەشاندەوە کە تێیدا خوازیاری هەمان ئەو ئەلگۆیە بوون بۆ عێڕاق و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە پێشتر لە کوردستانی سوریا لە ئارادا بوو، کە ئێستا تێکەڵ بۆتەوە لەگەڵ دامودەزگای حکومەتی ئەحمەد شەرع.
    لە لایەکی تریشەوە مەیلی ڕیفۆڕمیستی لەناو بزووتنەوەی چەپدا لە چەند ساڵی ڕابردوودا پێ بە پێ ڕووخساری خۆی کامڵتر و بەرجەستەتر کردۆتەوە لە ڕێگەی خزانە ناو پڕۆسەی هەڵبژاردنی پەرلەمانی و هاوئاهەنگی کردن لەگەڵ حزبی شیوعی (کوردستان و عێڕاق) و ئومێد بەستن بە هەڵمەتی “دژە گەندەڵی” سەرەک وەزیرانی عێڕاق.
    بەم شێوەیە لەناو بزووتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستیشدا جەمسەرگیرییەکان ڕۆشنتر بوونەتەوە، بەشێک پەیوەست بوون بە ئەلگۆی ناسیونالیزمی چەپ و بەشێک بەڕێوەن بۆ هاوئاهەنگی لەگەڵ سیاسەتەکانی حزبی شیوعی کوردستان و لەو نێوەشدا (بەدیلی کۆمۆنیستی) لەسەر خەتی مارکسیزمی ڕادیکاڵ و ئینەتەرناسیوناڵی خۆی بەردەوامە.
  5. دەربازبوونی مارکسیزم لە بازنەی ڕۆشنگەری
    جیا لەوەی ئاماژەی پێکرا، چەندین مەحفەل و گرووپ و ڕێکخراوی تریش لەناو بزووتنەوەی چەپ و کۆمۆنیستی کوردستانی عێڕاقدا هەن لەوانە (ئاڵتەناتیڤی سۆشیالیستی) و (سۆشیالیستە شۆڕشگێڕەکان) کە چالاکی ئەو مەحفەل و گرووپ و ڕێکخراوانە لایەک برەودانە بە باسە تیۆرییەکانی مارکسیسزم بەشێوەیەکی گشتی و لایەک پڕوپاگەندەیە دژی سەرمایەداری و ئیمپریالیزم و قەیرانە لەچارنەهاتووەکانی و دەسەڵاتی بەڕبەڕی بورژوازی، لەگەڵ پڕوپاگەندەکردن بۆ سۆشیالیزم و یەکسانی و ئازادی. ئەوەش جێی دەستخۆشانەیە و کارێکی پایەیی کۆمۆنیستیـیە و بەردەوام دەبێ ئەنجام بدرێت، بەڵام چالاکی کۆمۆنیستی نابێت تەنها لەم بازنەیەدا بمێنێتەوە، چوونکە ئامانجی چالاکی کۆمۆنیستی گۆڕینی جیهانە بە عەمەلی، ئەمەش بە پڕاتیکێکی شۆڕشگێڕانەی ڕێکخراو کە تیۆری شۆڕشگێڕانە زاڵە بەسەریدا دێتە دی، نەک تەنها بە پڕوپاگەندە و ڕۆشنگەری فکری و سیاسی.
    ڕاستە قەیرانی سەرمایەداری لە ئارادایە، ناتوانایی دەسەڵاتی بورژوازیش هەیە کە چارەسەری پێ ناکرێت جگە لە سەرکوتی ناوخۆیی و شەڕ و پێکدادانی دەرەکی، هەروەها ناڕەزایەتییش هەیە، بەڵام بۆ ئەوەی کۆتایی بەسەرمایەداری و دەسەڵاتی بورژوازی بهێندرێت و کرێکار و زەحمەتکێش بتوانن دەسەڵاتێک دابمەزرێنن کە ئیرادەی خۆیان بێت و پایەکانی کۆمەڵگەیەکی سۆشیالیستی دابمەزرێت، پێویستە ئەو ناڕەزایەتیـیە کۆمەڵایەتی و جەماوەریـیانە بەرزبکرێنەوە بۆ ئاستی بزووتنەوەیەکی چینایەتی سیاسی ڕێکخراو و یەکگرتوو بە ئاسۆیەکی سۆشیالیستی ئینتەرناسیوناڵیـیەوە. مێژووی هەموو کۆمەڵگە سەرمایەدارییەکان لەوانەش لە عێڕاق و هەرێمی کوردستانەکەیدا لێرەدا گیری کردووە و ئەمە گرێوگۆڵە سەرەکییەکەی خەباتی چینایەتییە لەمڕۆدا.
    هەرچەندە، کاری ڕۆشنگەری دژی سەرمایەداری و دەسەڵاتی بوورژوازی کارێکی پایـیە و بەردەوام دەبێت ئەنجام بدرێت، بەڵام ئەوەی ئەسڵە لێرەدا، ئەوەیە کە دەبێ یەک خەتی سیاسی مارکسیستی و کۆمۆنیستی شۆڕشگێری ئینتەرناسیوناڵ و سەراسەری لە عێڕاقدا بخرێتەڕوو بۆ کار و چالاکی کۆمۆنیستی کە هەرێمی کوردستان بەشێکی لێکهەڵپێکراوی بێت، وەک ئەوەی کە (ڕێکخراوی بەدیلی کۆمۆنیستی) پێی هەڵدەستێت. لە ئێستادا ئەرکی کۆمۆنیستەکان ئەوەیە بە موشەخخەسی.
    هەر ئەم خەباتە سیاسییە کۆمۆنیستییەشە کە سەربەخۆیی چینایەتی و ڕیزی سەربەخۆی بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکان دەپارێزێت لە ئەجیندای ڕەوتە فکری و سیاسیـیەکانی بورژوا ئۆپۆزسیۆنی قەومی-ئیسلامی، و ڕێگریش دەکات لە تەشەنەکردنی ڕاسیزم و فاشیزم بۆ ناو ژینگەی جەماوەری زەحمەتکێش و ئاڕاستەکردنی توڕەیی و بێزاریـیان لە سیستەمەکە و لە دەسەڵاتی بورژوازی بۆ دژایەتی کردنی بەشێکی تری کرێکار و زەحمەتکێش بەناوی نەتەوە و ئایین و … هتد.
    کۆمۆنیزم دەبێ ئاڵتەرناتیڤێکی سیاسی سۆشیالیستی و پڕۆلیتاری بە عەمەلی بخاتە بەردەم کۆمەڵگە لەبەرامبەر گشت ئاڵتەرناتیڤە ڕەنگاوڕەنگەکانی بورژوا ناسیونالیست و لیبڕاڵ – ڕیفۆڕمیست و ئیسلامی سیاسی و ڕەوتە فاشیستەکاندا، ئەمەش کارێکە واوەترە لە ڕۆشنگەری سۆشیالیستی و پڕوپاگەندەی دژە سەرمایەداری و دەسەڵاتی بورژوازی.

    ١٨ ئەیلولی ٢٠٢٦




لێکەوتەکانی جەنگی ئەمریکا-ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، هاوپەیمانی سەربازیی سعودی-تورکی-پاکستانی وەک نموونەیەک!.. عەبدوڵڵا ساڵح

ووتراوە: “جەنگ سیاسەتە کاتێک وشەکان شکست دێنن، ئابووریـیە کاتێک بەرژەوەندیـیەکان بەریەک دەکەون، و کارەساتە کاتێک بێتاوانەکان باجەکەی دەدەن”.
جەنگی ئەمریکا-ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، وەک درێژەپێدەری ئەو هێرشە تێرۆریستییە دێت کە بزووتنەوەی حەماس لە ٧ی تشرینی یەکەم (ئۆکتۆبەر)ی ساڵی ٢٠٢٣ بۆ سەر ئیسرائیل ئەنجامی دا، بە پاڵپشتی و پشتگیری و هاندانی کۆماری ئیسلامی لە ئێران و دەستوپێوەندەکانی لە ناوچەکەدا، ئەوەشی بە دوایدا هات لە تاوانەکانی پاکتاوکردنی دانیشتوانی کەرتی غەزە لەلایەن حکومەتی فاشیستی ڕاستڕەو لە ئیسرائیل و هێنانی هەموو ئەم تراژیدیایە بۆ سەر فەلەستینییەکان، پاشان جەنگی ئەم دواییەی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، کە بە نۆرەی خۆی بارودۆخێکی سیاسی و سەربازیی نوێی لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هێنایە کایەوە بە شێوەیەک دەکرێت بخرێتە چوارچێوەی ئەوەی کە هەندێک پێی دەڵێن “ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ”.
دیارە لێکەوتەکانی ئەم شەڕە چەند ڕەهەندێکی گرنگ لە خۆی دەگرێ لەپێشیانەوە ڕەهەندە ئابووریـیەکان، کۆمەڵایەتیـیەکان و ئەمجا سیاسیـیەکان. ئەگەر بەکورتی بەلایەنە ئابوورییەکەیدا بچین دەبینین کە کاریگەری ئەم شەڕە نەک تەنیا کەوتۆتە سەر وڵاتانی ناوچەکە، بگرە سەر تەواوی ئابووری لە جیهاندا و نرخی کاڵاو شمەکی تا ڕادەیەکی بەرچاو بەرز کردۆتەوە، ئەویش بەهۆی بەستنی گەروی هۆرمزەوە لەلایەن ئێران و کەمکردنەوەی هەناردەی وزە لەسەر ئاستی جیهان. لەباری کۆمەڵایەتیشەوە، جگە لە بارگرانیـیەکی بێ وێنە بۆسەر خەڵکی ئێران بەتایبەتی، هەڕەشەی لە گرێژەنە چونی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، ئەوە جیا لە سەرکوت و زیندان و سێدارە. ئەم شەڕە کاریگەری، تا ئەندازەیەک، بەرچاوی لەسەر دانیشتوانی ناوچەکەش دروست کردوە بەجۆرێک کە خەڵکی لە دڵەڕاوکێیەکی بەردەوامدا ڕاگرتووە.
ڕەهەنەدە سیاسیـیەکانیش کە کرۆکی ئەم باسەن، ڕوون و ئاشکرا دیارن، یەکێک لەوانە سەرەتای پرۆسەی بەرەو ئاوابوونی ڕۆڵی میلیشیاکان لە دەستوەردان لە سیاستەکانی دەسەڵاتی فەرمانڕەوا، واتە ئەوەی بە زمانی سیاسی پێی دەوترێت “دەوڵەتی قووڵ”؛ وەک حەماس لە غەززە، حزبوڵڵا لە لبنان، میلیشیا شیعییەکان لە عێراق، هەروەها ڕەوەندی بەرەوئاوا بوونی ڕۆڵی، بزوتنەوە چەکدارەکان، ئەوەی پێی دەوترێ “خەباتی چەکداری” وەک (پەکەکە لە تورکیا، هەسەدە لە سوریا..).
ئەوەی زۆر زەق و ئاشکرایە لەم ڕەهەندە سیاسییە فەشەلی ڕۆڵی ئەمریکایە لە پاراستنی ئەمنیەتی هاوپەیمانەکانی لە ناوچەکە، واتە چەتری پارێزگاری ئەمریکا، بەتایبەت بۆ وڵاتانی کەنداو نەیتوانی چەترێکی جێگای متمانەی تەواو بێ. ئامانجی ئێمە لەم نوسینە، تیشکخستنە سەر دەرئەنجام و ئاسۆی ڕەهەندە سیاسییەکانی ئەو شەڕەیە، کە یەکێک لە دیارترینیان دامەزراندنی هاوپەیمانی سەربازیی سێقۆڵیی ئاماژەپێکراوە.
لە ٧ی ئابی ٢٠٢٦، سعودیە، تورکیا و پاکستان هاوپەمانەتییەکی سەربازیان واژۆ کرد بە ناوی “ڕێککەوتنامەی مەککە بۆ بەرگریی هاوبەش” کە چوارچێوەیەکی بەرگریی سێقۆڵیـیە و جەخت لەوە دەکاتەوە کە هەر هێرشێکی چەکداری بۆ سەر یەکێک لەم سێ دەوڵەتە بە هێرش بۆ سەر دەوڵەتەکانی تر ئەژمار دەکرێت، ئەمەش سیفەتێک دەبەخشێتە ئەم هاوپەیمانیـیە کە لە ماددەی پێنجەمی پەیماننامەی “ناتۆ” دەچێت.
ئەوەی سەرەتا بە مێشکدا دێت ئەم پرسیارەی خوارەوەیە: هۆکارەکانی دامەزراندنی ئەم هاوپەیمانیـیە چیین؟ و چیـیە ئەوەی هەر یەکێک لەم سێ دەوڵەتە هەوڵی بۆ دەدات لە پشتی چوونە ناو ئەم هاوپەیمانییە و ڕۆڵی هر یەکێکیان چیـیە؟
بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، دەبێت سەرەتا بگەڕێینەوە بۆ ڕاستییەک کە جەنگی ئێستا سەلماندویەتی، ئەویش شکستی سەربازی و سیاسی ئەمریکا لە دەست گەیشتن بەو ئامانجەی شانبەشانی ئیسرائیل و حکومەتە ڕاستڕەوەکەی نەخشەیان بۆ کێشابوو، نیشانەکانی ئەم شکستە لە سەرەتای جەنگەکەوە دەرکەوتن کاتێک ئامانجی سەرەکی بریتی بوو لە تێکشکان و خاپوور کردنی بەرنامە ئۆتۆمیـیەکەی ئێران، گۆڕا بۆ ئامانجێک، کە ڕەنگە ئەوەندە لە بەرچاو نەگیرابێت، ئەویش داخستنی گەرووی هورمزە لە لایەن ئێرانەوە کە بووەتە گرێ کوێرەیەک بۆ تڕامپ و هاوپەیمانەکانی، هەروەها کردنەوەی گەروەکەش بووەتە یەکێک لە پێشینەی ئامانجەکانی ئەم جەنگە و هەر ئەوەشە کە بۆ ئێران بۆتە کلیلی سەپاندنی مەرجەکانی بەسەر ئەمریکادا بۆ ڕاگرتنی جەنگەکە. ئەم جۆرە لە شکست، بێگومان بۆ ئەمریکا، دەشکێتەوە بەسەر تەرازوی ململانێی لەگەڵ ڕکەبەرە نێودەوڵەتییەکانیشی لە ناوچەکە وەک چین و روسیا.
بێگومان، زەرەرمەندی سەرەکی لەم تەنگژەیەدا، جگە لە جەماوەری ماندو وە برسیکراو سەركوتکراوی ئێران بە تایبەتی و جەماوەری ناوچەکە بە گشتی، وڵاتانی کەنداون، ئەوان سەرچاوەی سەرەکی ئەو دەرامەدە زەبەلاحەی هەیانە لە ڕێی هەناردەی ئەو نەوت و گازەیە کە سەرچاوەی سەرەکیی ئابوورییانە، ئەویش کەوتووەتە ژێر پەلاماری ئێران و تێپەڕبوونی بە گەروی هۆرمز بەستراوەتەوە بە ڕەزامەندیی و ئۆکەی ئەو، سەرەڕای ئەوەش ئەم وڵاتانە بوونەتە ئامانجێکی سەربازیی “نەرم” بۆ ئێران کە هەرکاتێک بیەوێ هێرشیان دەکاتە سەر، بە بیانوی بوونی بنکەی سەربازیی گەورەی ئەمریکی لەسەر خاکەکەیان.
دەربارەی ئیسرائیلیش، هاوپەیمانی جێکەوتوی ئەمریکا، کە دەستی واڵا بۆتەوە، لە ڕووی سەربازییەوە، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و هەر کاتێک بیەوێت پەلامار دەدا و هێرش دەکاتە سەر بەشێک لە دراوسێکانی (غەزە، لوبنان، سوریا) و خاکەکانیان داگیر دەکا بەبێ هیچ ڕێگرێەک، بەمەش ڕاستەوخۆ هەڕەشە لە بەرژەوەندییەکانی دەوڵەتانی ناوچەکە دەکات بە گشتی.
لە دوای ئەم گۆڕانکارییانە، کە بە گۆڕانکاریی ستراتیجی هەژمار دەکرێن، پێویستیی دروستبوونی ئەم هاوپەیمانییە دەرکەوت، ئەگەرچی وەک دەزگا ئیعلامییەکانی ئەو سێ دەوڵەتە باسی دەکەن گوایە ئەم هاوپەیمانییە ئەنجامی نزیکەی دوو ساڵ لە دانوستان بووە و ئامانجی، بەپێی ئیدعای لایەنەکانی، بریتییە لە “بونیادنانی سیستەمێکی ئاسایشی هەرێمیی سەربەخۆ کە هاوسەنگی لە نێوان پێداویستییەکانی هەرسێ دەوڵەتەکەدا بپارێزێت”. هەروەها وەک پاشەکشەی متمانە بە ئەمریکا لە پاراستنی ئاسایشی ناوچەکە لە چنگ ئێران و دواتر ئیسرائیل ئەمەش وای لەو سێ دەوڵەتە کردووە کە بە دوای ڕێکارە بەرگرییە سەربەخۆکاندا بگەڕێن.
“ڕێککەوتنامەی مەککە بۆ بەرگریی هاوبەش” وەک سێ دەوڵەتەکە ئاماژەی پێدەدەن، سەرلەنوێ دارشتنەوەی هاوسەنگیی هێزە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەویش بە تێکەڵکردنی تەکنەلۆجیا و پێشەسازیی سەربازیی پێشکەوتووی تورکی لەگەڵ پاڵپشتیی دارایی سعودیە و توانای سەربازیی و ئۆتۆمی پاکستانی، ئەمەش هاوکێشەیەکی هێزی نوێ دەسەپێنێت کە ئامانجی شکاندنی قۆرخکاریی سەربازیی ئیسرائیلە لەلایەک و سنوردانانێکە بۆ ئەجیندا و خەونەکانی جمهوری ئیسلامی لە ناوچەکەدا لە لایەکی ترەوە، ئەم ڕێککەوتنە هەڵبژاردنێکی ئاسایشی سەربەخۆ بە سعودیە دەبەخشێت کە پێویستی بە هاوپەیمانی لەگەڵ ئیسرائیل و چوونە ناو ڕێککەوتنەکانی ئابراهام کەم دەکاتەوە بەو شێوەیەی کە تڕەمپ هەوڵی بۆ دەدا.
هێزی ئەتۆمیی پاکستان دەبێتە بەربەستێک بۆ هەر لایەنێک کە بەنیازی بەزاندنی “هێڵە سوورەکان” بێت لە هێرشکردنە سەر وڵاتانی هاوپەیمانی، ڕەنگە ئەم چەکە، لەلایەکی ترەوە، بشبێتە هۆی سەقامگیری سیاسی و سەربازی! لە بەرامبەردا، پاکستان سوودمەند دەبێت لەو سەرمایە زۆرەی سعودیە بۆ ڕێگری لە داڕمانی ئابوورییە بێتواناکەی، سەرەڕای هەوڵەکانی بۆ پاراستنی هاوسەنگیی ستراتیجی لە ململانێ مێژووییەکەیدا لەگەڵ هیندستان.
سەبارەت بە تورکیا، کە وڵاتێکە لە پەیمانی ناتۆ و بەهێزترین سوپای ناوچەکەی هەیە، بەردەوام بەرژەوەندییەکانی بە هەڕەشە لێکراو دەبینێت لەلایەن ئیسرائیلی هاوپەیمانی ئەمریکاوە، ئەویش بەهۆی سیاستەکانی حکومەتی ئیسرائیل بەرامبەر سوریا کە بە گرنگترین هاوپەیمانی تورکیا لە ناوچەکەدا دادەنرێت (دوایین هێرشی سەربازییان بۆ سەر فڕۆکەخانەی “أبو الضهور” لە ئیدلیبی ڕۆژهەڵاتی سوریا لەسەر سنووری تورکیا بوو). لەبەر ئەوە، تورکیا پێویستی بە هێزی ئەم هاوپەیمانییە هەیە بۆ پاراستنی هاوسەنگیی ستراتیجی، سیاسی و سەربازی لەگەڵ ئیسرائیل. لە لایەکی ترەوە، دوو هاوبەشەکەی تر، بە تایبەتی سعودیە، دەبێتە بازاڕێکی بەرچاو بۆ کڕینی پێشەسازییە سەربازییە پێشکەوتووەکانی تورکیا.
سەبارەت بە سعودیەش، کە متمانەی بە ئەمریکا وەک هاوپەیمانێکی ستراتیجی، بەتایبەتی لەبەرامبەر ئێراندا، بە جۆرێک لە جۆرەکان، لەق بووە، دەیەوێت ئاسایشی نەتەوەیی خۆی بپارێزێت بەدوور لە گۆڕانکارییەکانی هاوپەیمانییە نێودەوڵەتییەکان. لەبەر ئەوە، لە ڕێگەی ئەم هاوپەیمانییەوە هەوڵ دەدات پەیامێک ئاڕاستەی هەر لایەنێک بکات کە مەبەستی بێت زیانی پێ بگەەیەنێت و بڵێت: “ئێمە خاوەنی چەتری ئەتۆمی و هێزێکی سەربازیی گەورە و ئایدۆلۆجیایەکی ئایینین کە لەگەڵ دوو هاوپەیمانەکەی تردا کۆمان دەکاتەوە، و بەمەش هەوڵ دەدەین تەنیا پشت نەبەستین بە چەتری ئەمریکی”.
بێشک پەلاماری ئەم دواییەی حوسیەکانی یەمەن بۆ سەر سعودیە ، تا ئەمڕۆش، بەو پەلامارە هەژمار ناکرێ کە پێویستی دەخالەتی ڕاستەوخۆی تورکیا و پاکستان بکا بۆ بەرگری لە سعودیە، بەتایبەت کە ئەمریکا خۆپارێزی نیشاندا لەبەرامبەر هێرش بۆ سەر حوسیەکان، جگە لەوەش حوسیەکان ناتوانن مەترسی وجودی بن بۆ سەر سعودیە.
پرسیارێکی تر کە لێرەدا خۆی دەسەپێنێت ئەوەیە: ئەی عێراق و هەرێمی کوردستان لە ناوەڕاستی ئەم کێشمەکێشەدا چیان بەسەر دێت و چی چاوەڕێیان دەکات لە ئەنجامی ئەم گۆڕانکارییانەدا؟
ئاشکرایە عێراق وە هەرێمی کوردستانیشی لەگەڵ بێ، لە دوای داگیرکاریی ئەمریکا و ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە، بڕیاری سیاسیی سەربەخۆیان لەدەستداوە و لە کەشتییەک دەچن کە شەپۆلەکان یارییان پێ دەکەن؛ چونکە هێزە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان دەستی واڵایان هەیە لە داڕشتن و پیادەکردنی سیاسەتەکانیان. ئەم جەنگەش بارودۆخەکەی ئاڵۆزتر کردوە، بە شێوەیەک کە سیاسەتی “بەدەستەوە گرتنی دارەکە لە ناوەڕاستەوە” بووە بە یەکێک لە ناکارامەترین و فاشیلترین سیاسەت.
لەو کاتەی عەلی زەیدی، ئەو ملیۆنێرە تازەپێگەیشتووەی لە ناو ژینگەیەکی سیاسی تائیفی و قەومی و ژینگەیەکی ئابووری گەندەڵی، مەحسوبییەت و بەرتیلخۆریدا هەڵتۆقیوە و بە پاڵپشتیی ئەمریکا و ڕۆژئاوا هاتۆتە سەر دەسەڵات، وەک کۆپییەکی تەواوی حکومەتەکانی پێشوو لە ڕووی سیاسی و ئابوورییەوە، هەژمار دەکرێ، ئەویش بە پابەندبوونی بە “پەڕەی سپی”ی نیولیبرالییەوە، واتە سەپاندنی ژیانێکی کولەمەرگی و خنکێنەر بە سەر کرێکاران و زەحمەتکێشانی کۆمەڵگەدا و واڵا کردنی دەستی کەرتی تایبەت بۆ چنینەوەی سود و قازانچی بەربڵاو.
لە دەستپێکی کارەکانی ئەم دەسەڵاتەدا چووە ناو جۆرێک لە ململانێی نوێوە؛ لادان بەرەو ئەمریکا و هەوڵدان بۆ دوورکەوتنەوە لە هەژموونی ئێران، ئەویش لە سیاسەتی (کۆکردنەوەی چەک لە دەستی دەوڵەت)دا ڕەنگی دایەوە، ئەمەش کەشوهەوایەکی ئاڵۆزی لە نێوان بڕیار بەدەستەکان لە وڵاتدا دروست کرد (چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعی) کە زۆربەی لایەنەکانی خاوەنی میلیشیای چەکدارن و ئەم سیاسەتەش دەچێتە خانەی چەککردن و تێکەڵبوونیان لەگەڵ هێزە سەربازییە فەرمییەکانی دەوڵەتدا. پرۆسەی ئەم چەکداماڵینە ناکرێ وەک کارێکی ئاسایی سەیر بکرێ بەڵکۆ قۆرت و پێچی زۆری لەبەر دەمە، هەر ئێستا دەنگۆی (شاردنەوەی چەکەکانیان نەک ڕادەستکردن) وەک بژاردەیەک هاتۆتە ئاراوە، ئەمەش دەبێتە ئۆلگۆیەک بۆ دەرکەوتنەوەیان لە فۆرم و شکڵێکیتردا. دەکرێ ئەم حاڵەتە لە هاوکێشەیەکی کورتدا کۆبکەینەوە ئەویش وەک ئەوەی(حەیدەر عەبادی) بەئاشکرا دانی پێدا نا: عێڕاقی ئەمڕۆ بەمانای دەوڵەتی میلیشیا، نەمانی میلیشیا واتە نەمانی ئەم دەوڵەتە!!
ئەم بارودۆخە کاریگەریی نەرێنی لەسەر سیاسەتێکی تری دەوڵەت دروست کرد کە بریتی بوو لە “ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی”؛ سیاسەتێک بە ڕاوی ماسیـیە بچکۆلەکانی گەندەڵیی دەستی پێ کرد دوور لە حوتە زەبەلاحەکان. لە بارودۆخێکی وەهادا، ئەم حکومەتە ئەو دارعەسایە سیحرییەی پێ نییە کە وڵات بەرەو سەربەخۆیی لە بڕیارداندا ببات، ئێستا عێڕاق لە نێوان هەردووک بەرداشی ئێران – ئەمریکا تلاوتلیەتی، سەرەڕای ئەوەش لە گەڵ ئەو قەیرانە داراییە خنکێنەرەدا دەست و پەنجە نەرم دەکا کە بەهۆی شەڕی ئەمریکا و ئێرانەوە دروست بوە سەرباری گەندەڵیی بێوێنە کە دەمێکە بەرۆکی عێراقی گرتووە.
سیاسەتی عێراق، بەپێی ئیدعای بەرپرسان، لە: “بێلایەنی، هاوسەنگی و دیپلۆماسی، لەگەڵ پێدانی ئەولەویەت بۆ بەرژەوەندیی نیشتمانی، سەروەری و سەقامگیری”دا خۆی دەبینێتەوە، ئەمەش بۆخۆی هیچ نییە جگە لە دروشمێک کە حکومەتەکانی پێشوو بەرزیان کردبۆوە و ئەنجامەکەشی دەرکەوت؛ لەبەر ئەوە، ئومێد بەستن و هەڵچنینی هیوایەک بەم سیاسەتانە بازێکە لە بۆشاییدا.
کوردستانیش، وەک بەشێکی دانەبڕاوی عێڕاق کە هەمان ئەو بارودۆخە دەیگرێتەوە، لەباری سیاسیـیەوە، لەلایەک دەست و پەنجە لەگەڵ ململانێ هەردوو حزبی دەسەڵاتدار نەرم دەکا و پاشاگەردانیـیەکی ئابووریش کە باجەکەی بۆتە بارگرانیـیەکی قورس بەسەر شانی خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێش و کەمدەرامەدی کۆمەڵگا، ئەمە و سەرباری سەرکوتی سیاسی و خەفەکردنی دەنگی ئازاد. لەلایەکی ترەوە ئۆپۆزۆسیونی پرۆ دەسەڵاتیش لە کوردستان جگە لە هاشوهوش و بۆڵە بۆڵ بەمەبستی بەدەستەوە گرتنی چەمکێکی دەسەڵات ناکرێ و ناتوانێ شتێکی تری لێ چاوەڕوان بکرێ.
حزب و ڕێکخراوە چەپەکانیش بەتایبەت، باڵە پرۆ ناسیۆنالیستەکەی چەپ، کە ئۆلگۆی کوردستانی سوریای وەک ئامانجێک بەدەستەوە گرتبوو بانگەشەی بۆ دەکرد، ئێستا و دوای جوڵە لۆژیکییەکەی (هەسەدە) لە چوونە ژێر عەبای ئیسلامییەکان، بۆیە دەڵێین لۆژیکی چونکە ئەو، واتە (هەسەدە)، وەک حزبێکی چینی بۆرژوازی، قازانجی چینەکەی لەم ڕێڕەوەدا بەدیکرد بۆیە ملی لێنا، ئەمەش ناکرێ وەک شکست هەژمار بکرێ، تاکە شکستێک کە لەمنێوەدا هەبێ ئەوە وەهم و خۆشخەیاڵی چەپی پرۆ (هەسەدە)یە.
ئەم گێژاوەی ئەمڕۆ عێراق و کوردستانی پێدا تێپەڕ دەبێ، هیچ ڕێگەیەک بۆ تێپەڕاندنی نییە جگە لە ڕێکخستنی ڕیزەکانی کرێکاران، زەحمەتکێشان، بێکاران لە گەنجانی کوڕ و کچ، و سەرجەم توێژە چەوساوەکان، ژنان و پیاوان، لە ڕیزێکی خەباتکارانەی سەربەخۆی یەکگرتوودا و جیاکردنەوەیان لە ڕیزەکانی پێکهاتەی چینی دەسەڵاتداری باڵادەست (واتە بۆرژوازی)، بەرەو هەڵچونێکی شۆڕشگێڕانە کە دەسەڵات و مافەکان بۆ خاوەنە ڕاستەقینەکانی بگەڕێنێتەوە و ئازادی و ژیانێکی شایستە بۆ سەرجەم کۆمەڵگا دابین بکات لە ژێر ئاڵا و ئاسۆی سۆشیالیزمدا بەدوور لە هەر ئاسۆیەکی نەتەوەیی، ئایینی، مەزهەبی، ڕەگەزپەرستانە و جێندەری.
٢٠ی ئەیلولی ٢٠٢٦




من و ئاو دڵۆپێکمان بەینە.. شیعری عەباس ئیسماعیل حەمەد

ئاو لە منە!
ڕێڕەو دەگۆڕین
سڵ ناکەینەوە
بەسەر زەمەندا دەنووشتێینەوە
سوخەتمانە
دڵنیاین
پەردەی بەرد هەڵدەتلۆقێنین
ئەگەر لێمگەڕێن
دەبم بە هەڵم
ئەگەر لێمگەڕێن
موژدەی بەفرم پێیە.
دەبم بە دڵۆپ
هێدی هێدی
لە ترپەی دڵ دەچم
ئۆخژنی بەرد لە جەرگم بەردەبی
ئاو لە مندا دەتوێتەوە
سەربردەی ئەشکەفتم پێیە
تارمایی سەر دیوارەکانم لەبەرە
پشتم لە ڕووناکی نەکردیە
تیشکێک لەوێ هەڵدێ
هەڵبەستم پێیە
لە ساوسێوەکانم
ژووانم هەیە
ئاو لە من فێری عەشق بوو
عەشق لە مندا قەتماخەی گرت
قەتماخەی من ماکی عیشقە
کەس پەی پێ نەبردیە
خۆزگەی من ڕامانە
چۆڕینەوەیە
دەبارم، من تاڤگەی بەفرم
من هاژەی تەواوبوونم
هاژەم
لە ورشەی با دەچێ
لە گمەی کۆتر
لە پسکەی گوڵ
لە خەرمانەی پێشوەختە
جۆخینەی نەکردیە
ئەزەل

لە هەورازیدا دێم دەنیشمەوە
من بەرزەفڕەم
فڕین لە مندا درۆپەی دەکات
پەپولە
بەفر
کنێر
تارا
نرکەی هەناوم
ڕەشماڵێ هەڵدەدەن
قەف قەف
پەپکەی سەر درزەکان ماچ دەکەن
ماچم دەکەن
فڕین لە منە
هەڵدەنیشمەوە
ڕێڕەو
بارین
شەو و شەونم
بەرزەزێ . . . خوناو
ماچ دەکەم!

ئەوێ شەوێ
خودام هاتە خەوێ
سرووشی نوێ دەنووسمەوە
خەونێ بەخۆم دەبینم،
خودا نیم
خودا لە منە
حریتەمان دەڕوات
خۆزگەم بەوەی ئاگای لێیە
شیعرم نێرکی کردیە ئەوڕۆ
لە ئەشکەفتێ ڕووم وەرگێڕایە
عیشق ئەوهایە
دانامرکێمەوە

عەباس ئیسماعیل حەمەد
هەولێر
22-09-2026




ئایا کاتی گەڕانەوەی چەپەکان هاتووە؟.. نووسینی هێمن عەلی

لە ئەوروپادا، گرانیی ژیان و کرێی خانوو ژیانی خەڵکیان قورس کردووە. پەنابەرانیش لە پاڵ ئەم کێشانەدا ڕووبەڕووی جیاکاری دەبنەوە. ڕاستڕەوە توندڕەوەکان پەنابەران تاوانبار دەکەن، لە بەرامبەردا هەڵبژاردن و ڕاپرسییە تازەکان نیشان دەدەن کە چەپەکان لە چەند وڵاتێکی ئەوروپا بەرەو پێش دەچن.
بەرلین نموونەیەکی بەرچاوە. بەپێی ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز، پارتی «دی لینکە» لە هەڵبژاردنی ئەیلوولی ٢٠٢٦دا بە ٢٥٫٣٪ی دەنگەکان بووە یەکەم هێزی سیاسیی شار. ئەلیف ئێراڵپ، کاندیدی پارتەکە، دەیەوێت ببێتە سەرۆکی حکومەتی بەرلین، بەڵام بۆ گەیشتن بەو پۆستە پارتەکەی پێویستی بە هاوپەیمانی هەیە. کێشەی خانوو و بەرزیی کرێ لە پرسە سەرەکییەکانی هەڵبژاردنەکە بوون.
لە سوید، بەپێی ئاژانسی هەواڵی ئەسۆشیەیتد پرێس (ئەی پی)، بەرەی ئۆپۆزسیۆنی چەپ و ناوەڕاستی چەپ لە هەڵبژاردنی ٢٠٢٦دا ١٧٦ کورسی لە کۆی ٣٤٩ کورسی بەدەستهێنا و بە جیاوازییەکی کەم سەرکەوت. پارتی چەپ بەشێکە لەو بەرەیە، بەڵام هێشتا پێکهێنانی حکومەت دیار نییە.
لە فینلەندا، بەپێی ڕاپرسیی دەزگای ڕادیۆ و تەلەفزیۆنی گشتیی فینلەندا (ئولێ)، پشتیوانیی «هاوپەیمانیی چەپ» گەیشتووەتە ١١٫٧٪؛ بەرزترین ئاستی ئەو پارتە لە ڕاپرسییەکانی یلەدا. ئەمە نیشانەی زیادبوونی پشتیوانییە، بەڵام ئەمە ئەنجامی هەڵبژاردن نییە.
لە دانیمارک، بەپێی ئەنجامە فەرمییەکانی دەزگای ئاماری دانیمارک، پارتی «چەپی سەوز» لە هەڵبژاردنی ئاداری ٢٠٢٦دا پێنج کورسی زیاتری بەدەستهێنا و بە ٢٠ کورسی بووە دووەم گەورەترین پارتی پەرلەمان. پارتەکە باشترکردنی ژیانی خەڵک و پاراستنی ژینگە پێکەوە دەخاتە ناو بەرنامەکەیەوە.
ئەم نموونانە ئەوە ناگەیەنن کە هەموو پارتە چەپەکان وەک یەک بیر دەکەنەوە، یان لە سەرتاسەری ئەوروپادا سەرکەوتوون. بەڵام لە ناو ئەم دۆخە نائومێدکەرەدا پرسیارێک دەمێنێتەوە: کێ دەبێتە دەنگی ئەوانەی مووچەکەیان بەشی کرێی خانوو ناکات، کەمدەرامەتن، یان وەک پەنابەر لە پەراوێزی کۆمەڵگادا ماونەتەوە؟
ئەگەر چەپەکان بە هەنگاوی کرداری و ڕێزگرتن لە هەمووان وەڵامی ئەو پرسیارە بدەنەوە، سەرکەوتنەکانیان تەنها بە ژمارەی دەنگەکان ناپێورێن، بەڵکو دەبنە تیشکێکی هیوا بۆ ئەوانەی ماوەیەکە چاوەڕێی گۆڕانن. کەواتە ڕەنگە هێشتا زوو بێت بڵێین کاتی گەڕانەوەی چەپ هاتووە، بەڵام دەرگاکە کراوەتەوە.
ئەم پرسیارە تەنها هی ئەوروپا نییە؛ لە کوردستانیشدا کێ دەبێتە دەنگی ئەوانەی لە نادادپەروەری دەناڵێنن؟ کوردستان پێویستی بە دەنگێکە کە بەرگری لە مافی کرێکاران، کەمدەرامەتان و ئەوانەی لە پەراوێزدا ماونەتەوە بکات. ئەگەر چەپەکانی کوردستان بتوانن ئەم داواکارییانە بکەنە کاری ڕاستەقینە، دەتوانن هیوای گۆڕان لە دڵی خەڵکدا زیندوو بکەنەوە.




پـرسی کـورد لە لـوبنـان.. رەزا شـوان

کـۆمـاری لـوبـنان، دەکـەوێتـە رۆژئـاوای کـێـشوەری ئاسـیاوە. لەسـەر دەریـای سپیی ناوەڕاسـتە. رووبـەری لـوبـنـان (٤٥٠،١٠) هـەزار کـیلـۆمەتـری دووجـایە. ژمـارەی دانیشتوانی لوبنان لە (٧) ملیۆن کەس زیاترە. وڵاتێکی فـرە نەتەوەیە، لە دە نەتەوەی جیاواز پێکهاتـووە. کورد یەکـێکە لە نەتەوەکانی لـوبنان. شاری (بەیـروت) پایتەخـتی لوبنـانە و گەورەتـرین شارێـتی. بەنـدەرێکی گرنـگە لەسەر دەریـای سپیی ناوەڕاست.
مـێژووی بوونی کورد لە لـوبنان:
کورد لە لوبنانـدا مێـژوویەکی دێرینیان هـەیە. جێی دەستیان دیارە لە مێژووی لـوبنادا. زۆربەی سەرچاوەکان، بـوونی رەگ و ریشەی کورد لە لـوبنان بۆ سەدەی (١٢) یەم، دەگەڕێننەوە، بـۆ سەردەمی دەوڵـەتی ئەیـوبی کە لەلایـەن سەرکـردەی کورد، سوڵتـان سەلاحـەدینی ئەیـوبییەوە دامەزرا، کە میـسر و سـوریا و لـوبنان و فەلەستین بەشێک بـوون لە دەوڵەتەکەی. لـوبنـان لەلایـەن دەسەڵاتـدارانی کوردانی ئەیـوبییـەوە بەڕێـوە دەبـرا. ئەو کوردانەی وەک جەنگاوەر و فەرمانـڕەوا لەوێـدا مانەوە و نیشتەجـێـبوون، گوند و شارۆچکەی تایبەت بە خۆیان دروست کرد. بەڵام من پێـمـوایە کە بوونی کورد لـە لـوبنانـدا، بـۆ سـەردەمی میـتانـیـیەکان دەگـەڕێتـەوە. مـیـتانـیـیەکان کـورد نـەژادن.
لە (١٥٠٠ ـ ١٣٧٥) پـێـش زایـنی، ئیـمپراتـۆرییـەتی مـیتانییان دروسـت کرد. شـام و نێـوان دوو رووبار. واتە سوریا و لوبنان و باشووری کوردستان و چەند ناوچەیەکی فـراوانی تر، بەشـێک بوون لە ئیـمپراتۆرییەتی مـیتانی. شاری کەرکوکیـیش، یەکـێک بـوو لە شارەکانی ئیمـپراتـۆرییەتی میـتانی. پاتتەخـتی ئیمـپراتـۆریەتی میـتانی، شاری (واشۆکانی) بوو، لە نـزیک شاری (سەریکانی) ی رۆژئاوای کوردستان. واتە بەر لە بـوونی عـەرەب لە سـوریا و لـوبـنان، ئـەم دوو وڵاتـە بەشێک بـوونـە لە نیـشــتمانی کوردان و لەژێر دەسەڵاتی کوردا بـوون. بۆیە کورد لە سوریا و لە لوبنان نامۆ نین و رەگ و ریـشەیان لەم ناوچـانەدا بـۆ پـێش زاییـن دەگەڕێتـەوە. دواتـر عـەرەب لەژێـر پەردەی بڵاوکردنەوەی ئاینی ئیسلامی “فـتوحات” دا، ئەم ناوچانەیان داگیکـردوون و کۆمەڵکـوژیی خەڵکیان کردوون. تا ئەمـڕۆش ماڵـیان لە خاوەن ماڵ حەرام کـردوون.
لە سەردەمی عـوسـمانییەکانیـش، دوو کـۆمـەڵەی کورد لە لـوبنانـدا نـیـشـتەجـێبـوون. کۆمەڵەیەکی کورد کە هاوبەستەبوونیان بۆ دەوڵەتی عوسمانی هەبوو. عوسمانییەکان متمانەیان بە ئاغاکان و بە میـرە کوردەکان هـەبوو. عوسمانییەکان بە دەیان بنەماڵەی کوردیان لە لوبناندا بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان، و پۆست و دەسەڵاتی پێیان دا و نـیشـتەجـێیانیان کـردن. کورد دەسەڵاتی بەسەر لـوبنانـدا هـەبـوو.
کـۆمەڵـەی دوەمی کورد لە لـوبنـان. دەوڵەتی عـوسـمانـیی ت، لە دوای کـۆمەڵکـوژیی ئەرمـەنـیـیەکان، دەسـتـیان بە کـۆمـەڵکـوژیی کورد. بەشـێکی زۆری کـورد لە تـرسی کـوشـتن. بە ناچـاری باکـووری کوردستانـیان بەجـێهـێـشـت و چـوون بـۆ لـوبنـان. بە تایبـەتیـش لە دوای جەنگی جیهـانی یەکـەم، کە کوردستانیان بەسـەر چـوار دەوڵەتـدا دابەشکـرد. بە هەزاران خـێزانی کورد لە زێـدی خۆیان دەربەدەرکـردن. تا ئەمـڕۆش بەشـێک لـەو کوردە دەربـەدەرانە نیـشـتەجـێی لـوبنـان بـوون.
شایـەنی باسە هـەر عـوسـمانییەکان، وەک سـزادانـێـک بەشـێک لە هـەمـەوەنـدەکانی باشووری کوردستانیان دوورخستـنەوە بـۆ لـیبیا و بۆ لوبنان، ئەوانەی لـوبنانیان، لە باشووری لوبناندا نیشتەجـێیان کـردن. خوالـێخـۆشبوو (کەریـم ئاغـای هەمەوەنـد) لە کۆتایی نەوەدەکانی سەدەی رابـردوودا، سەردانی هەمەوەنـدەکانی باشووری لـوبنانی کرد. زۆر بە گەرمی پێشوازییان لـێکرد. شانازییان بە کوردبـوونی خۆیانەوە دەکـرد.
شەپۆلێکی گەورەی کوردیش دوای شکـستهـێنانی شۆڕشی دیاربەکر (شـێخ سەعـیدی پیران) و شۆڕشی دەرسیم (سەید رەزای دەرسیم) شۆڕشی ئاگری ـ ئارارات (ئیحسان نوری پاشا) لە تـرسی کوشـتن و گـرتـن. بەشـێکی کـورد چـوون بۆ لـوبنان و لەوێـدا نیشتەجـێبوون. زۆر بە کـوێـرەوەری و هـەژاری و سـەخـتی ژیـان و دەژیـن.
ناودارتـریـن، ئەو بنەماڵە کوردانەی، کە ماوەیەکی زۆرە لە لوبنانـدا نیشتەجـێـبـوونە:
بنەماڵەی ئەیـوبی، بنەماڵەی جـونبڵات، کە نیشتەجـێی چـیای لوبنانـن، بە تایبەتیش لە شارۆچکەی (شوف) نیشتەجـێن بـوونە. ناوەکەیان لە (جـان بـوڵات) ەوە هـاتـووە، بە واتا (دڵی پـۆڵایین) کە یەکێک بـوو لە سەرکردە ئازا و ناودارەکانی کورد لە سەردەمی عـوسمانی دا. بنەماڵەی شازادەکانی سەیـفا لە تەرابلوس، بنەماڵەی مورابی نیشتەجێی (ئەکار)ن، بنەماڵەی حەمیە لە بەعلەبەگ. بنەماڵەی شەمدین، نیشتەجێی (تەرابلوس)ن. لە ناوچەی شەمـدینان و هـەکارییەوە کـۆچـیان بۆ لـوبنان کرد، شاری (ئەکـا: عـەکا) ی لـوبنانی لە ناوی شاری هـەکـارییـەوە نـراوە. بنـەماڵـەی ڕەشـوانی نـیـشـتەجـێی ئەکان.

زۆربەی کوردەکانی لوبنان لە شاری، بەیـروت و شارەکانی دەشـتی بیـقـاع و باشووری لـوبنانـدا چـڕبوونەتەوە. ئەم بنەمـاڵە کوردانە چەنـدیـن ساڵە لە زێـدی خۆیان دابـڕاون، گەرچی فـشارێکی زۆریان خـستوونەتە سەریان، بـۆ تـوانەوەیـان لە بـۆتـەی نەتـەوەی عەرەبـدا، بۆ سڕینـەوەی ناسنامەی نەتەوەیی کوردییان، بەڵام کوردانی لوبنـان رەتیان کـردەوە، کە ببـن بە عـەرەب. شانازی بە کوردبـوونی خـۆیـانەوە دەکـەن و کوردستان پەروەرێکی سەرسەخـتن. بەشێکی کەمیان زمانی کوردییان لەبیرچووەتەوە. بەشێکی کەمیشیان لە ترسی دیپـۆرتکردنەوەیان، ناسنامەی کوردبوونی خۆیان شاردوونەتەوە. کوردانی لوبنـان بە دیالـێکـتی کرمانجی دەدوێـن. لەبەر ئەوەی تا ئەمـڕۆش دانیـان بە دەستـوریی زمـانی کـوردیـدا نەنـاوە و رێـیـان پـێـنـەدراوە، کـە قـوتـابخـانەی کـوردی بکـەنـەوە، بە ناچاری منـداڵەکانیان بە عـەرەبی یان بە زمانی ئینگـلیزی و فەرەنسی دەخوێنن. کەچی ژمـارەی ئەرمەنییەکان لە لـوبنان لە کورد کەمـترن، ئەوان زیاتر لە پەنجا قوتابخانەیان هەیە و بە زمانی ئەرمەنی دەخوێنن. ئەم جیاوازکردنانە، هەستی کوردانی لـوبنان زۆر ئازاردەدەن. ئەمەش رەنگـدانەوەی رەگـەزپەرستی بەشـێکە لە دەسەڵاتـدارانی عـەرەب لە لـوبنـان.
ژمارەی کورد لە لوبنـان:
تا ئێستا ئامارێکی فەرمیی، دەربارەی ژمـارەی کورد لە لـوبنان نییە، نەیارانی کوردیش ژمارەی کوردیان زۆر بە کەم خەمـڵانـدوون. بەڵام بەپێی ئامـاری کـۆمـەڵەی کوردی لە لـوبنـان (٣٥٠) هـەزار کـورد نـیشـتەجـێی لـوبنـانـن. لـەم ژمـارەیـە نـزیکەی لـە سـەدا پەنجـایان، رەگـەزنـامـەی لـوبنانـیان پێـدراوە. مـافی دەنگـدان و خـۆکانـدیـدکردنیـان بـۆ پەرلەمانی لوبنان هـەیە. لە سەدا پەنجاشـیان تەنیا کارتی نیشتەجـێبوونی هەمیـشەییان هەیە. مافی دەنگـدان و خۆکانـدیـدکردنیان بۆ پەرلەمان نییە. لە زانکـۆکانیـشدا وەریان ناگرن. هـیچ کارێکی حکومیشیان پێنادەن. لە زۆربەی مافەکانی هـاوڵاتی بێبەشکراون. بەشێکی زۆری ئـەم کـوردە بێ رەگـەزنامـانەی لـوبنـان، لەبـەر جیـاوازی و بـێکاری و هەژاری، لە پێناوی ئازادی و کار و داهـاتـووی منـداڵەکانیان، کۆچـیان کرد بۆ وڵاتـانی ئەوروپـا، بە تایبەتیـش بـۆ ئەڵـمانیـا.
کەسایەتییە کوردییە بە ناوبانگەکانی لـوبنان:
١ـ تەیـمـوور جـونبـڵات: سـیاسەتـمەدارێکی کوردی نـاوداربـوو لـە لـوبنـان.

٢ـ کەمال جونبـڵات: باوباپـیرانی لە سەردەمی دەوڵەتی ئەیـوبییەوە نیشتەجێی لوبنان بوون. باوکی کەمال ناوی فـوئـاد بەگە، قـایمـقام بـوو، تیرۆریان کرد. کەمال جونبڵات سیاسـەتـمەدار و بیـرمەنـد و نـووسـەر و پارێـزەر و وەزیـر بـوو. چـوار بـڕوانـامـەی بەکالـۆریـۆسی لە لوبنـان و فەرەنـسا بەدەستهـێنا. جـونبـڵات کەسایەتییەکی ناسراوی جـیهـانی بـوو. کـرایە (وەزیـری ئابـووری نیـشـتـمانی، وەزیـری کـشتـوکـاڵ، وەزیـری کاروبـاری کـۆمـەڵایەتی، وەزیـری پـەروەردە). لە ساڵی (١٩٦١) دا کـرا بە وەزیـری ناوخـۆی لـوبنـان. لەسـەر داوای ئـەم (١٢) هـەزار کـورد لە لـوبـنان، رەگـەزنـامـەی لوبنانیان وەرگـرت. جونبـڵات پـشتگـیریی لە شۆڕشەکانی کورد دەکـرد. دامەزرێنەری (پـارتی سوسیالـیستی پێـشکەوتـنخواز) بوو. بەداخـەوە کە کەمـال جونبـڵات لە ساڵی (١٩٧٧) دا، لەلایەن دەزگای هەواڵگریی رژێمی بەعسی سوریاوە تیرۆرکرا. رەفعەت ئەسەدی بـرای حافـز ئەسـەد، دەستی لـەم تاوانـەدا هـەبـوو. سێ چـەکـدار کە تابـلۆی ئـۆتـۆمبـێلەکەیان عـێراق بـوو، کەمال جـونبـڵاتیان لەنـاو ئـۆتـۆمـبێـلەکەیـدا کوشـت.

٣ـ وەلیـد جونبـڵات: کوڕی کەمال جونبڵاتە، لە ژیان دایە. سیاسەتمەدارێکی میانڕەوە. سەرۆکی (پارتی سوسیالیستی پێشکەوتنخوازە) لە شارۆچکەی شوف لە چیای لوبنان دادەنیشێت. دورزییەکان خۆشیان دەوێت، بە نوێنەر و سەرۆکی رۆحی خۆیان دەیزانن.

٤ـ شیریـن پەروەر: شـیریـن جەمـیل. کە بە شیریـن پـەروەر ناسراوە هـونەرمەنـدێکی ناسـراوی کوردە. یەکەم ژنـە سـروودبـێـژی کـوردە. لە ژیـان دایـە و لە لـوبنان دەژی.

٥ـ حەنـان عـوسمان: ژنـە چالاکـوانێکی ناسراوی کوردە لە لوبنان. لە لوبنان لە دایک
بـووە. لـە زانکـۆی بەیـروت، بەشی ویـژەی ئینگـلـیزیی تەواوکـردووە. چـەنـد ساڵـێک وەک مامۆستا وانەی ئـینگـلـیزیی و وەک وەرگێڕێک لە ئینگـلـیزییەوە، کاری کردووە. نووسەرە و پەرتووکی چاپکـراوی هـەیە. سەرۆکی (کۆمەڵەی نەورۆزی کۆمەڵایەتی و کولتووری کوردی) یە، کە لە ساڵی (٢٠١٤) لە لوبنان دامەزرا. ئەندامی ئەنجوومەنی ژنانی لوبنانە، ئەنـدامێکی داکۆکـیکارە لە مافـەکانی ژنان لە لوبنان. رۆڵـێکی بەرچاوی لە داکـۆکـیکـردن و ناسانـدنی دۆزی کـورد و لە مـافـەکـانی کـورد لـە لـوبنـانـدا هـەیە.
لە نووسینێکی پێشترماندا، بە دێژی باسی ئەم خاتوونە چالاکوانەی کوردمان کردووە.

٦ـ (جـوان عـومەری، حەسەن عـومەری، یوسف محەمەد) سێ کوردی وەرزشـوانی ناسراوی یاریی تـۆپی پێـن. کە لە تـێپی هـەڵـبژاردەی تـۆپی پـێی لـوبنان یاری دەکەن.

٧ـ فەخرەدیـن مەعـینی: کەسایەتییەکی ناسراوە و بە پاشای چیای لـوبنان دەناسرێت.
پارت و رێکخـراوە کوردییەکان لە لـوبنان:
١ـ پارتی دیـموکـراتی کوردی لە لـوبنان: لە ساڵی (١٩٦٠) دا دامەزرا. بارەگاکەی لە دەشتی بیقاع بـوو. لە ساڵی (١٩٩١) دا هـەڵـوەشـایەوە.
٢ـ پـارتی وەڵاتی نـیـشـتـمـان.
٣ـ پـارتی رزگـاری کـوردی
٤ـ کۆمەڵـەی خـێرخـوازی کوردەکانی لـوبنـان.
٥ـ کۆمەڵـەی سەلاحەدینی خـێرخـوازی کـوردی.
٦ـ کـۆمەڵـەی نـەورۆزی کـۆمەڵایـەتی و کـولتـووری کـوردی لە لـوبنـان.
٧ـ یەکـێـتی قـوتـابیـانی کـورد.
٨ـ پـارتی دڵـسـۆزی کـورد.
دۆخی کورد لە لـوبنـان:

گەرچی کورد سێیەم نەتەوەن لە لوبناندا، سەرەڕای ئەوەش کە بوونی کورد بۆ ماوەی هـەزار سـاڵ زیاتـرە لە لـوبنان. بـەڵام تا ئەمـڕۆش حکـومـەتەکـانی لـوبنـان ـ جـگە لە حکومەتەکەی رەفیق حەریری ـ کوردیان پەراوێـزکردوون. بە چاوێکی کەمتر لە کورد دەڕوانـن، بە هـاوڵاتـیی پـلە دوویان دەزانـن. هـیچ نـوێـنەرێکـیان نە لە پەرلەمان و نە لە دامـەزراوە فـەرمـییەکـانـدا نیـیە. بـە دەم جـیاوازیکـردن و هـەژاری و بـێکارییـەوە دەناڵـێنن. گەر ئیشیشـیان بـدەنی، بە پارەیەکی کەم و قـورسترین کاریان دەدەنێ. کورد لە هەموو بوارەکاندا خزمەتێکی زۆری لوبنانیان کردووە. بەڵام تا ئەمڕۆش حکومەتی لـوبنان دانی بە ناسنامەی بەشێکی زۆری کوردا نەنـاوە، کە چەنـدیـن ساڵە لە لوبناندا دەژیـن. ئامانجی حکـومەتی لـوبنان تـوانەوەی کـوردە لە بـۆتـەی نەتـەوەی عـەرەبـدا.
رەفـیق حـەریـری، کە لە سـاڵی (١٩٩٢- ٢٠٠٤) سـەرۆک وەزیـرانی لـوبنـان بـوو. رەگەزنـامـەی لـوبنـانی بە (١٢) هـەزار کـورد دا. بە داخـەوە کە تیـرۆرار کـرا. شـەرفـکەنـدییـان لـە ئەڵـمانیـا تـیـرۆر کـرد.

کورد بە هـیچ شـێوەیەک دەستـێوەردانیان لە لـوبنانـدا نەکـردووە. تەنـانەت لە شـەڕی ناوخـۆی لـوبنان، لە (١٩٧٥ـ ١٩٩١) کـورد لـەم شـەڕەدا بێ لایـەن بـوون، گـەرچی زیانێکی زۆریشیان لێکەوت. لە ساڵی (٢٠٠٤) بە هاندان و پاڵپشتی سوپای سوریا لە لوبنان، حیزب اللـە و بزوتنەوەی ئەمەل، هـێڕشیان کردە سەر کوردەکانی دانیشتوانی بەیـروت. بۆ ئەزێت دان و دەرکردنیان لە بەیروت. لە ساڵی (٢٠١٠) شدا، شارەوانی بەیروت داوای لە (٧٠٠٠) هەزا کوردی دانیشتووی گەڕەکی (برج حمود) لە بەیروت کرد. کە شارەکە چـوڵ بکەن. هـەر کوردێکـیش سەرپـێچی بکات، بە بـڕی(٣) ملیـۆن لیـرە سزا دەدرێـت. بەڵام کوردەکانی ئەو گەڕەکە رەتـیان کردەوە و جـێیان نەهـێـشت. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی کە حیزب الڵـە و بزوتنەوەی ئەمەل هێڕش بکەنە سەریان، لە ئەنجامی ئەو هـێڕشانەدا (٦) کورد شەهـیدبوون و (٢٣) کوردیش بـرینداربـوون و (٥٤) کوردیـشیان رفـانـد و شـوێـنبـزر کـران، کە تا ئەمـڕۆش چارەنـووسیان نادیارە.
بەڵام کـوردانی لـوبنـان، سـەرەڕای ئـەو هـەمـوو ســتەمانەی کە لـێـیان کـراوە و ئەو نەهـامەتییانەی بەسەریان هاتوون، سەڕای پەراوێـز خـستـنیان و سەیرکردنیان وەک هاوڵاتی پلە دوو. خۆڕاگرن و سەرسەختانە پارێزگاری لە ناسنامەی کوردییان دەکەن. ئەوەی کورد لە لوبنان دەیانەوێت ئەوەیە، وەک کەمـینە نەتەوەییەکانی تر، ئەرمەن و ئاشووری و شەرکەسەکان دانیان پێـدابنێن و وەک هاوڵاتی پلە دوو مامەڵەیان لەگەڵدا نەکەن. مافی خـوێنـدنیان بە زمـانی کوردی هـەبێـت و نـوێنەریان لە پـەرلـەمـان و لە حکومەت هـەبێـت. میدیا و دەزگای راگەیـانـدنیان هـەبێـت. بە فـەرمی جەژنی نەورۆز بکەن بە جەژنی نەتەوەیی کورد. مافی ئازادی دەربڕیـن و ژیانیان هەبێت. جیاوازیان لەگـەڵ نەکـەن. هـەمـوو ئەمـانـەش مـافی سـەرەتـایی و رەوای هـەر نەتـەوەیـەکـن.

کورد هـێـندە بێ بەخـتە، گـەر بـەردێـک لە ئاسـمـان بـەرەبـێـتەوە، بـەر سـەری کـورد دەکەوێت. لە شەڕی ئێستای نێـوان ئیسرائیل و حـیزب الـلەدا، زیاتر لە (٢٠) کورد لە باشووری لوبنان كوژران. چونکە بەشێکی کوردانی لوبنان و بەشێکیش لە ئاوارەکانی کۆبانی و عەفـریـن و سەریکانی، نیشتەجێی باشووری لوبنانن. دووبارە ئاورە بوون و لە دۆخـێکی سەخـت و هـەژاریـدا دەژیـن.. ئەمەیە چـارەنـووسی نەخـوازراوی کورد.
کوردەکانی لـوبنـان بە هـۆی پشتگـوێخـستنیان، ئاسـوودە نیـن، ژیـانـێکی تـاڵی پـڕ لە ناخـوشـییان هـەیە، دڵیـان پـڕە لە راز و گـازنـدە و لە گـلەیی و لە هـەنـاسـە سـاردی.
حەسەن، سەرۆکی کۆمەڵەی خـێرخوازی کوردی لە لوبنـان، دەڵـێت:”رەگەزنـامەمان وەرگرت، بەڵام هـچی تـرمان بەدەست نەهـێنا”. دەشڵـێت:”کەس ئێـمە ناپارێـزێـت و بەرگـریـمان لـێناکات، کەس گـوێ لە دەنـگی ئـێـمە ناگـرێـت”.
ئـیسماعـیل کوردێکی تری لوبنان، دەڵـت:”هـەست بە لـوبنانی بـوونـم ناکەم.. کولتوور و زمـانـم کـوردییـە.. دەزانـم کە کـوردم، ئـەوەش باوەڕێـکی نەگـۆڕمـە”.
دەربارەی کورد لە لوبنان پەرتووکێک چاپکراوە، بە ناوی “الاکراد في لبنان وسوریا” لەنووسینی ” دکـتۆر: أدیـب معـوض” لە ساڵی (١٩٤٥) دا، چاپی یەکـەمی کـراوە. لە ساڵی (٢٠١٠) دا، لەلایـەن دەزگای چـاپ و بڵاوکـدنەوەوەی ئاراس لە هـەولـێر چاپی دووەمی بۆ کـراوە. خوالـێخـۆشبوو فـەلـەکەدیـن کاکـەیی پـێـشەکـییەکی بۆ نـووسـیوە.
پەرتووکێکـیش لەژێـر ناوی (نەژادی کورد لە لوبنـان) نووسینی (خەلیـل شەڵـماشی). لەلایەن (دەزگـای چاپ و پەخـشی سەردەم) لە سلـێـمانی، چاپکـراوە و بڵاوکراوتەوە.
تا ئێستا ئـەم دوو پەرتـووکەم بەردەست نەکەوتـوون.
(*) بۆ ئەم نووسینەم، سـوودم لە چەنـدیـن سایتی ئینگـلیزی و عـەرەبی وەرگرتووە. بـۆ ئاسانی، ناوی سەرچـاوە ئینگـلیزییەکانیـشم ورگـێڕاون بـۆ سەر زمـانی کوردی:

١ـ کورد لە سـوریا و لـوبنـان.. عـیـسمـەت شـەریـف وانـلی: ١٩٩٢
٢ــ کـورد لە لـوبنـان.. نووسینی: بـروک ئەنـدەرسـۆن.. رۆژنـامەی دەیـلی: ٢٠١٢
٣ـ کورد لە لوبنـان.. تێـڕوانینێکی گـشتی کۆمەڵایەتی و مـێژوویی: لـوقـمان میهـۆ.
٤ـ کوردانی لـوبنـان.. ناسـنامە، چـالاکی و ئایـدۆلـۆژیـا.. کـلـێر مـاکـسوێـڵ: ٢٠١٧
٥ـ کـوردەکـانی لـوبنـان. قـوتـەیـبـە فـازڵ.

نەرویـج: ٢٠٢٦




شێلان.. شیعری نەوزاد بەندی

لەبەردەم دوو بارەگای حیزبیی
دوورە دەست ..
کە بە جۆرەها دیوار و تەیمان و دڕکەزی ..
جۆرەها چەک و تەقەمەنیی..
هەموو جۆرەکانی دووریی ،
دەوره درا بوون ..
سەوزەفرۆشێ،
کە هەموو جۆرەکانی هەژاریی،
لە ڕوخساریدا نەخشا بوون،
هێشتا سفتاحی نەکردبوو،
ئوتومبیلێکی بێ ڕەقەم شێلای ..
لە پزیشکی داد،
ڕووتیان کردەوە ..
گیرفانی پێناسەیەکی
جەنگاوەرانی دێرین و
بڕیارێکی کۆنی
لیژنەی شەرحەبیلی تیا بوو ..
هەر هەمان ڕۆژ،
کۆمەڵێ لات و لوت:
شیعرێ بە چاویلکەوە
چیرۆکێ بە دارشەقەوە،
ڕۆمانێ لەسەر عەرەبانە،
ووتارێ بە کانیۆلاوە،
ویستیان بپەڕنەوە،
ئەمبوڵانسێکی بێ ڕەقەم شێلاینی..
لە توبی عەدلی،
فەڕاشێک ڕووتی کردنەوە،
هەموو جۆرەکانی ئیفلاسبوونیان تێدا بوو ..
شیعرەکە لەفەیەک قاورمەی پێ بوو ..
چیرۆکەکە ڕەسمێکی ڕەش وسپی ..
ڕۆمانەکە پارچەیەک حەبی سکچوون ..
ووتارەکە هیچی پێ نەبوو ..
دوو گەنجی لاوازی قژ نیگرۆ،
بە دوو کراسی خۆڵاوییەوە،
ڕۆسڕایسێکی بێ تابلۆ، شێلاینی..
پزیشکی داد باوێشکێکی دا و
ووتی : چی ڕووت کەینەوە ؟
ڕەنگە جلەکانیان لابەین
هیچیان نەمێنێتەوە ..!
هەموو جۆرە تابلۆکانی دابڕانیان تیا کێشرا بوو ..
گیرفانی یەکێکیان
ناونیشانی قاچاخچییەکی
دەریای مەڕمەڕەی تیا بوو ..
لەگەڵ نیوەی پارەیەکی کانزایی ..
ئەوەی تریان،
شیعرێکی بەکر عەلی و
هەزار و دووسەد و پەنجا دینار ..
لەگەڵ پارچەیەک ڕەسمی یار ..
چوار مناڵی پۆلی یەکی سەرەتایی،
بە چاوی فرمێسکاویی و
جانتای بە تاڵەوە،
تراکتۆرێکی بێ ڕەقەم شێلاینی..
هەموویان خەڵکی یەک کۆڵان بوون ..
کۆڵانێکی نشێوی خۆڵاویی ..
کە تیایدا هەموو جۆرەکانی گرانیی دەست ئەکەوتن ..
هەموو جۆرەکانی نەخۆشیی داشکاندنیان بۆ کرابوو ..
هەموو جۆرەکانی ئازار ،
بە شەلع ئەفرۆشران ..
خەو و حەوانەوە له مێژه چووبوون بۆ هەندەران ..
لەو کوڵانەدا ژیان بە فەحم ساغ کرابۆوە ..
ڕۆژانە،
خێرخوازێکی خواناسی دەستڕۆیشتوو،
هەموو جۆرەکانی نائومێدیی،
بە بێ بەرامبەر دابەش ئەکرد بە سەریانا ..
سیاسییەکی دڵسۆز،
خولێکی خۆڕایی بۆ کردبوونەوە،
بۆ فێربوونی ئیشی عەرەبانە و
سواڵکردن و دەنگدان ..
ئەم کۆڵانە لە دوورەوە،
لە گۆگڵ ماپدا،
وەک برینی پەنجە توتەی
کرێکارێ دەرئەکەوت ..
برینێ،
بوون و نەبوونی وەک یەک بوون ..
هەمان ڕۆژ،
هەمان شەقام،
ئوتومبیلێکی جامڕەش،
جامڕەشێکی بێ ڕەقەم،
بێ ڕەقەمێکی زۆر خێرا،
ژنێکی دوو گیانی شێلا ..
لە جانتاکەیدا،
هەموو جۆرەکانی پەشیمانیی هەڵکۆڵرا بوو ..
نامەیەکی دوور و درێژ
بە قەڵەمی حیبری چینیی
نووسرابوو ..
تیایدا هاتبوو :
ئاخ! ڤریجینیا ..
لەم سەفەرەما بڕیارمدا،
هەرگیز نەگەڕێمەوە نیشتمان ..
لێرە تەنانەت چێژیش ئازارت ئەدا ..
تەنانەت سروودی نیشتمانییش
دڵت تەنگ ئەکا ..
باران برسێتیی بڵاوئەکاتەوە ..
نەوت ئەتهێنێتە سواڵ ..
کۆرپەی ناو لانک، قۆڵت ئەبڕن ..
لێرە ناوێریت لای شیعرێ دانیشیت،
تەکلیفی ستیانەکەت لێ ئەکا .،
وای! ڤریجینیا ..
ئەترسم نیلۆڤەری هەناوم،
توشی خەمۆکیی بووبێ ..
ئەبێ لەم مانگەدا
چەند جار یەخەی خۆی دڕیبێ ؟
ئەبێ چەند جار
پەتی سێدارەی هەڵواسیبێ؟
چەند جار گڕ و گاڵ و
یارێکانیان لێ تێک دابێ ؟
ئای! ڤریجینیا،
لە کەناڵێکی ناوخۆدا،
سەد ڕەخنەم له بۆینباخ لەملەکان گرت،
کە کۆمەڵگایان کردووە بە کێڵگەی پەلەوەر ..
لە جیاتی وەڵام،
دوێنێ شەو ئێس ئێم ئێسێکی
پڕ لە جنێوم بە دەست گەیشت ..
نوسیبوویان : خوێنی خۆت کردە کاسەوە ..
نوسیبوویان : چون هیلی سوور ئەبەزینی ؟
ئای! ڤریجینیا !
هەفتەیەکم ماوە ..
تۆ بڵێی دەستیان بچێتە ژنی دوو گیان ؟ ..
ئاخر بۆ پێم ناڵێی ناشیرین!
تۆ موسافیرێکی نامۆ بە نیشتمان،
چیت داوە لە ووتاری حەماسیی ؟
چیت داوە لە ڕەخنەی سیاسیی ؟
تۆ ڕاکردوویەکی دوورتر لە دووریی ..
ڕەحم بە خۆت ناکەی،
ڕەحمێ به نیلۆڤەر……
ئای نیلۆڤەر!
بڕوا ناکەم بمبووری ..
… هتد ..




سۆزێک بۆ مەرگی باوکم.. فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی

باوکە گیان ..
دەزانم کە کاروانی تەمەن تێپەڕی ،جارێکیتر ناگەڕێتەوە ،بەڵام هێشتا من زۆر پێویستیم پێتبوو.
تۆ داری پڕبەرو سێبەری پڕلە ئارامیم بویت، ئەو کێوە بەهێزەبوی کە هەمیشە لەپشتم ڕاوەستاوو چەسپیوبویت،
حەزمدەکرد هەمیشە گوێم لەدەنگ و وشەی پڕ سۆزی جوانی وپڕلە میهرەبانی و خۆشەویستیت بێت.
حەزمدەکرد بۆ هەمیشە باوەش و دەستلەملانی ئاسودەیمان بمێنێت.
تامەزرۆی چەندین کۆڕو کۆبونەوە ونەرمە پیاسەی ئێوارانی لای مزگەوتی گەورەو شەقامی پیرەمێردو مەولەوی بوم لەگەڵ تۆدا .. مخابن لەناکاو بێدەنگ بویت. دەنگی پڕلەسۆزی ئاشنا بەگوێکانم کە ژیانی پڕلەشادی بە ماڵی دڵ و دەرونم دەبەخشی ،کپ بوو.
چاوە پڕ لە ڕوناکی و ئەزموونەکانت کە ڕێگای ژیانیان پێ نیشان دەدام داخران.
ئیتر ناجوڵێنەوە دەستە بریندارەکانی بە ئەرکی ڕۆژگارت بۆ باوەش پێداکردنم.
پێیەکانت کەڕۆژگارێکبوو ،دورترین ڕێگات بۆ بیبنی هاوڕێیەکت پێدەبڕین ، ئێستا ساردن و لەجوڵە کەوتون ..گەرچی تۆ ئەو مەشخەڵەبویت کە ڕێگای تاریکیت بۆ ڕووناک دەکردینەوە، کەچی لەپڕ خامۆشبوی..
ئای باوکەگیان ! تۆ دەزانی ؟؟لەوڕۆژەوەی بەجێتهێشتوین گوڵەکانی باخچەکەشت مات و زیزن وەکو جاران نە تێرئاو دەخۆنەوە ، نەڕوی خۆشیش دەدەن بە پەپولە و هەنگەکان .. ڕەنگ پەڕیوو لاوازبون، بەشێوەی ساتی نەخۆشکەوتنت ،چاک دەزانم کەئەوانیش وەک من بۆت بەخەمن..
بابەگیان .. من دڵنیام کە ڕەوتی ژیان دەبێت وابێت من لەتۆو تۆلەگوڵەکانی باخچەکەت بکات .
بەڵام تیشکی یادەوەرییەکانت ،هەتاهەتایە لە چاوانمدا دەدرەوشێتەوەو لەناودڵمدا بەجۆشترو لەدەمارەکانمدا وەکو خوێن بونەتە پێویستی بۆ ژیانم..
تۆش بەئارامی بنوو ..هەتا ماندویی وئازارەکانی ئەو ڕۆژگارەت لەبیربچێتەوە کەلەگەڵ تەمەنی پیری ڕێگەی ژیانێکی پڕلە سۆزو میهرەبانی لێگرتیت…ماڵئاوا .. خوات لەگەڵ باوکەگیان…




ناساندنی رۆمانی پێ پەتییەکان.. نەوزاد مدحەت (گۆران عەبدوڵڵا)

کۆمۆنیستە میسرییەکان پێنج ساڵ لە کەمپی ئەشکەنجەدا
نووسەر: تاهیر عەبدولحەکیم
چاپ: دار بن خەلدون
ژمارەی لاپەڕەکان: ٢٩٠

کۆمەڵێک ماشێنی تۆکمەو داخراو، پارێزراو بە کۆمەڵێکی زۆری چەکداری دەسەڵات. لە نیوەشەودا و لە نێو دڵی بیاباندا رێ دەبڕێت بەرەوە زیندانی الواحات الخارجة. ١٢٠ کۆمۆنیستی کەلەپچەکراوی جەستە شکێنراوی دەستی جەلادەکان، بەڵام خاوەنی ئیرادەیەکی پۆڵایین.. بێباکانە دەنگ هەڵدەبڕن و سروود دەڵێن..

لە قووڵایی مێژووەوە، زریانێک هەڵدەکات
دونیایەک سەرلەنوێ لەدایک دەبێت
دونیایەک بەدەستی شۆڕشگێڕان دروستکراوە
مرۆڤە بەهێز و ئازادەکان
بە بازوی خەم و ژانەوە
تۆزی کۆنەپەرستی دەبەین بەئاسمانا
مردین لە ژێردەستی کۆلۆنیالزما
بە ئیرادەوە بنیاتی دەنێیین
پارتی کۆمۆنیستی میسری

ڕۆمانی «الأقدام العارية» (پێ پەتییەکان) بەرهەمی نووسەری دیاری میسری طاهر عبد الحكيم ە. لە لایەن دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی ابن خلدون ەوە چاپ و بڵاوکراوەتەوە. بەشی زۆری ئەم رۆمانە بە شێوەیەکی نهێنی لە زیندان نووسراوە و رەوانەی دەرەوەیان کردووە تا ئەو کاتەی نووسەر ئازاد بووە، دوواتر کاری زیاتری لەسەر کردووەو پاش پانزە ساڵ لە ئازاد بوونەکەی بڵاویان کردۆتەوە.
حزبی شوعی لە ئابی ١٩٦٥ خۆی هەڵوەشانەوە بە بیانۆی یەکبونی هێزە سۆشیالیستییەکانەوە. خۆشبەختانە نووسەر زوو توانیتی کۆی دەستنووسەکان لەدەستی بەرپرسانی حزب بکاتەوە نەوەکە چارەنووسی ئەم رۆمانەش بەهەمان چارەنووسی حزبی شوعی دەبوو.
ڕۆمانەکە تا ڕادەیەکی زۆر شێوازی ئۆتۆبایۆگرافی (ژیننامەی خۆیی) هەیە. نووسەر تێیدا ئاوڕ لە ئەزموونی خۆی دەداتەوە لەگەڵ بزووتنەوەی چەپ لە میسر، کە ئەمیش یەکێک بوو لەوانەی بەر هەڵمەتی ناسرێکان ( جمال عبدالناسر) کەوت کە لە ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٩ دەستگیرکردنی فراوانی کۆمۆنیست و چەپەکانی میسری دەستی پێکرد (ئەوەی پێی دەگوترێت «مجزرة ١٩٥٩). عەبدولناسر هەڵمەتێکی گەورەی دژی مارکسیستەکان دەستپێکرد وەک بەشێک لە ململانێی فراوانتری دژی چەپی عەرەبی (لە میسر، سووریا و عێراق). نووسەر خۆی یەکێک بووە لەو زیندانیانە.
زیندانییەکان پێنج ساڵ (تا ئایاری ١٩٦٤) لە زیندان و کەمپەکانی ئەشکەنجەدا مانەوەو بەشيکیان لە ژێر ئەشکەنجەی دڕندانەدا بە شکۆوە گیان بەخشییە باوڕەکەیان. ئازادکردنیان بە ماوەیەکی کەم پێش سەردانەکەی خروشۆڤ سەرۆکی ئەو کاتەی سۆڤییەت بۆ میسر ڕوویدا. ئەو قۆناغە بە یەکێک لە تاریکترین قۆناغەکانی سەرکوتکردنی ئازادیی بیروڕا لە مێژووی هاوچەرخی میسردا دەژمێردرێت.

ناونیشانی پەڕتووکەکە:
ناوی «پێ پەتییەکان» هێمایەکە بۆ ڕووتی، بێدەسەڵاتی و ئازادی لە هەمان کاتدا، هەروەها ئاماژەیە بۆ چوونە ناو قووڵایی زیندان و چۆنییەتی داماڵینی مرۆڤ لە مرۆڤبون.
ئەم رۆمانە بەیەکێک لە گرنگترین و ناسراوترین بەرهەمەکانی ئەدەبی زیندان دەناسرێت شانبەشانی رۆمانی ( القوقعة-.. مصطفى خليفة و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست-.. عبدالرحمن مونیف) لە جیهانی عەرەبیدا، تایبەتمەندییەک هەردوو رۆمانی القوقعة و الأقدام العارية لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی مونیف جیادەکاتەوە ئەوەیە کە ئەم دوو رۆمانە لە ناو زیندا نووسراون و راستەو خۆ مێژوویەک بە ناوو جوغرافیاوە دەگوازنەوە بۆمان وەک سوریا و میسر، بە پێچەوانەی رۆمانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە زادەی خەیاڵەو شوێن هەموو رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە.
نووسەر دەیەوێت مێژووی خەباتی کۆمۆنیستەکان بپارێزێت لە شێواندن و درۆی لایەنگرانی ڕاست. سەرەتا وەک بەڵگەنامەیەک بۆ هەڵمەتی سیاسی دەرەوە نووسرابوو، بەڵام بوو بە کتێبێکی تەواو کە هەموو لایەنە سیاسی، دەروونی و مرۆیییەکانی ئەو ماوەیە تۆمار دەکات.
ئەم بەرهەمە یەکێکە لە گرنگترین سەرچاوەکانی ئەدەبی زیندان لە میسردا و وێنایەکی ڕاستەوخۆ دەدات لەسەر چۆنیەتی مامەڵەی ڕژێمی ناسری لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆنی چەپ.
پێ پەتییەکان بەڵگەنامەیەکی چڕوپڕی دۆکیۆمێنتاری تاهیر عەبدولحەکیمە کە نزیکەی 15 ساڵ پاش رووداوەکان دەیکاتە گەواهیدەرێکی بێرکابەر بەسەر دەسەڵاتە دیکتاتۆرییەکەی ناسرێکانەوە کە چۆن بەناوی نەتەوەو دژە ئیمپریالیزمەوە دژایەتی چەپ و کۆمۆنیستەکانین دەکرد نەک هەر لە میسر بەڵکوو لە عێراق و سوریاش.
نووسەر ئەندامێکی باڵای حزبی شوعی میسر بوو کە لە کامپی ئەشکەنجەدان لە زیندانی (أوردي أبو زعبل) بۆ زیندانی (الواحات الخارجة) دوورخرابوونەوە. ئەرکی سەرەکی ئەو کە لە ناو زیندانەکەدا پێ سپێردرابوو، ئاراستەکردنی پڕوپاگەندە و گەیاندن بوو بۆ دەرەوەی چوار دیوارەکان، بەرەو ڕای گشتی ناوخۆیی و عەرەبی و نێودەوڵەتی، لە ڕێگەی نامە و ڕاپۆرت و لێدوانەکانەوە کە ئەو بارودۆخە سەختەی کە زیندانیانی سیاسی تێیدا دەژین ئاشکرا دەکرد.
نووسین لەناو زینداندا لەلای ئیدارە تاوانێکی سزادراو بوو وە پرۆسەیەکی زۆر ئاڵۆز و مەترسیدار بوو. ئەم کارە بە نهێنی لە درەنگانی شەودا ئەنجام دەدرا، پاش ئەوەی سیستەمی “تەمام” کۆتایی دەهات و گڵۆپەکان دەکوژێنرانەوە، سیستەمێکی پاسەوانی ناوخۆیی لەلایەن زیندانێکانەوە بۆ ئاگادارکردنەوە لە هاتنی پاسەوانەکان بەڕێوە دەچوو. قەڵەم و کاغەز لە حەشارگەیەکی نهێنی لە سووچێکی زینداندا دەشاردرایەوە دواتر دەهێنرانە دەرەوە. وشەی “بلوهم” وەک وشەی نهێنی لەهەموو زیندان و گرتووخانەکان نیشانەی هاوبەش بوو، واتە مەترسی نزیکە و پێویست بە شاردنەوەی هەموو شتێک دەگەیەنێت.
نووسەر لە سەرەتای کتێبەکەدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئیعتباری کتێبەکە لەوەدایە کە تۆمارێکی مێژوویی قۆناغێکی دیاریکراوی مێژووی گەلەکەیەتی، وەڕاستییەکان بە ناوی ڕاستەقینەوە تۆمارکراون. ئەو پێگەو هەڵوێستە لادەرانەی کەسانێک ئەمڕۆ هەیانە لەبەرانبەر خەبات و تێکۆشانی دوێنێییدا دەخاتە روو.
ئەم رۆمانە مێژووییە ئەوەند ورد تۆماری رووداوەکانی ناو زیندانی کردووە سەرباری تۆمارکردنی ناوی جەلادەکان و پاڵەوانەکانی ناو زیندان کە چۆن تاوەکوو مردن بەگژ جەلادەکاندا چوونەتەوە، چۆن تا دووا هەناسە نکۆڵییان لە کۆمەنیست بوونی خۆیان نەکردووە، زۆرترین شیعر سرودەکانیشی نووسیوەتەوە لەوانەی لە کاتی رووبەڕوبونەوەی جەلادەکاندا وتراون یان بە نهێنی نووسراونەتەوە..

لە شۆڕشی دژ بە ستەمکاران
زەحەمتکێشان لەگەڵمانن
ژیان بنیاتدەنێین
لە خوێن و تەمەنمان
هەستن و سەر هەڵبڕن
بە بازوویەکی پتەوەوە
بیڕوخێنن قەڵای ستەم
ئەوەتانێ بەیانی هات و بانگمان دەکات
وەرن ئاڵاکان بەرزکەنەوە
کە بە خوێنمان سوورهەڵگەڕاوە
بە بازوویەکی پتەوەوە
بیڕوخێنن قەڵای ستەم
ئەوەتانێ بەیانی هات و بانگمان دەکات
وەرن ئاڵاکان بەرزکەنەوە
کە بە خوێنمان سوورهەڵگەڕاوە

نووسەر لەم رۆمانەدا نەک تەنها ئەزموونی زیندان دۆکیۆمێنت دەکات، بەڵکو ڕەخنەیەکی ڕۆشنبیری ڕاشکاوانە و بوێرانە لە بزووتنەوەی کۆمۆنیستی میسری دەگرێت کە خۆشی سەربەو رێبازەیە. بزووتنەوەی کۆمۆنیستی پێشووی میسر سەرەڕای زۆربوونی ڕێکخراوەکانی، لە ڕووی ڕۆشنبیرییەوە دابەش بوو بەسەر دوو ئاراستەی سەرەکیدا:
یەکەم ڕەوت: کەوتنە ژێر هەژموونی راستگەراییەوە بەبێ دیدێکی ستراتیجی لە کاری ڕۆژانە و ئەرکە دەستبەجێکان نقوومبون، بەدوای کۆکردنەوەی ئەزموون و توانای تێکۆشان بۆ گەیشتن بە ئامانجی ستراتیجی دەگەڕێت و بەم شێوەیە ئەم ڕەوتە کلکی بزووتنەوەی لیبراڵ بۆرژوازی نەتەوەیی بوو.
ڕەوتی دووەم: چەپێکی ڕادیکاڵ کە جەخت لەسەر ئامانجی ستراتیجی دەکاتەوە و پێناسەی دەکات، ململانێی تاکتیکی پشتگوێ دەخات و لەبەر ئەوە گۆشەگیری و نەتوانینی مامەڵەکردن لەگەڵ واقیعی ڕۆژانەدا بەسەریدا زاڵ دەبێت.
هەردوو مەیل نازانستین و نامۆن بۆ مارکسیزم لینینیزم کە زانستی خوێندنەوە و گۆڕینی واقیعە، بۆیە هەردوو مەیل نەیانتوانی لە سروشتی ئەو قۆناغە شۆڕشگێڕییە تێبگەن کە کۆمەڵگای میسر پێیدا تێدەپەڕێت و بەرنامەیەک دابڕێژن کە بە شێوەیەکی تاکتیکی و ستراتیجی وەڵامی سروشتی ئەو سەردەمە و پێداویستییەکانی بداتەوە.
تاهیر عەبدولحەکیم کۆتایی بە رۆمانەکەی دينيت بەم بانگەوازە:
شەڕەکەمان بەردەوامە، لە ناو دڵی بیابانی وشک و برینگەوە دەنگمان هەڵدەبڕین بۆ هەموو ئازادیخوازانی جیهان کە هاوپشتیمانبن بۆ:
لە پێناوی شکستپێهێنانی برسێتی و بێبەشی و دەربەدەری
لە پێناوی شکستپێهێنانی ئەو مردنەی کە لەزیندانەکاندا بەسەرماندا سەپێنراوە
لە پێناوی لە ناوبردنی هەوڵی ويرانکردنی ڕۆحی مرۆڤ
لە پێناوی لەناوبردنی سیاسەتی “ژیانت یان بیروباوەڕەکانت”.
لە پێناوی شکستپێهێنانی سووتاندنی فیکر و ویژدان
لە پێناوی گەڕاندنەوەی ئازادی و کەرامەتی مرۆڤایەتی
ئازادی قسەکردن و کەرامەتی قسەکردن…

لە کۆتاییدا دەبێت بووترێت:
ئەم رۆمانەو ئەزموونی ژیان و ميژوو ئەوەی نیشان داویین نە هاو نەتەوەیی، نە هاو ئاینیی، نە هاونیشتمانی تاوەکوو ئێستا نەیانتوانییە بتپارێزن لە تاکڕەویی فکریی و عەقیدەتی.
لە قووڵایی ناخی مرۆڤایەتیدا جیاوازی بیروڕا، ئایین و نەتەوە و رەگەز نابێت ببێتە هۆی ئازار و سووکایەتی. چونکە مێژوو بە خوێن و فرمێسک پێشانی داوە کە هەر تاکڕەوییەکی فکری تەنها سەرکوت و نادادی لێدەکەوێتەوە. مرۆڤ، لە هەر ڕەنگ و باوەڕێکدا بێت، شایستەی ئازادی و شکۆیە.

ئەم بابەتە لە رۆژنامەی رەوت بەشی بانێژەی ئەدەب و هونەر ژمارە ٤٢ بڵاوکراوەتەوە.




تاوانی شاشە: باجی ناوبانگی خێرا.. سارا ئازاد محمد

لە جیهانی مۆدێرن و لەناو ئەو گۆڕانکارییە خێرایانەی کە تەکنەلۆژیا بەسەر ژیانی مرۆڤدا هێناوییەتی، کۆمەڵگە لە قۆناغی پیشەسازییەوە گواستراوەتەوە بۆ ئەوەی زانایانی کۆمەڵناسی ناویان لێناوە «کۆمەڵگەی مۆدێرنیتە». لەم کۆمەڵگە نوێیەدا، شێوازی پەیوەندییەکان، ڕێساکان ،دابونەریت و بەهاکان گۆڕانکاریی ڕیشەییان بەخۆوە بینیوە. یەکێک لە دیارترین سیماکانی ئەم سەردەمە، سەرهەڵدانی دیاردەی «بازاڕی سەرنج» (Attention Economy)ـە؛ بازاڕێک کە تێیدا “سەرنج” بووەتە گرانبەهاترین و قازانجەدارترین کاڵا، و پێگەی تاک لەسەر شاشەی مۆبایلەکان بە ژمارەی لایک، ڤیو و شوێنکەوتووەکان دەپێورێت. لێرەوە پرسیارێکی قووڵی کۆمەڵناسی سەرهەڵدەدات: ئایا ئارەزووی بەدەستهێنانی ناوبانگی خێرا تا چەند تاک بەرەو پێشێلکاریی یاسایی و سەرهەڵدانی جۆرێکی نوێ لە “تاوانی سەر شاشە” دەبات؟
لە بۆشایی جیهانی مەجازیدا، مرۆڤ دەتوانێت بە ئاسانی ناسنامەیەکی مەجازی و خەیاڵی بۆ خۆی دروست بکات کە زۆر دوورە لە ژیانی ڕاستەقینەی. لەم دۆخەدا، سۆشیۆلۆجیای بەکاربردن ڕەنگدانەوەی خۆی هەیە؛ چونکە تاک نەک تەنها کاڵا دەکڕێت، بەڵکو تەنانەت کەرامەتی کەسانی تریش، بڵاوکردنەوەی وێنە و ڤیدیۆی تایبەتی ، نهێنییەکان ، هاککردن و دزینی زانیاری ، چوونە ناو ئەکاونت (فەیسبووک، ئینستاگرام، واتسئەپ) یان کۆمپیوتەری کەسانی تر بەبێ مۆڵەت، و ڕەوشتی گشتی دەکاتە کەرەستە و کاڵایەک بۆ بازرگانیکردن پێوەی لە پێناوی بەدەستهێنانی بەناوبانگبووندا یان هەندێک جار بۆ پارە. کاتێک بەهای مرۆڤ بەستراوەوە بە ژمارەی جەماوەرەوە، کێبڕکێیەکی ترسناک بۆ ڕاکێشانی سەرنج دروست دەبێت کە تێیدا بەها ، ڕەوشت و یاسا پشتگوێ دەخرێن.
ئەم حەزە بۆ بەناوبانگبوون، ڕێگەخۆشکەرە بۆ سەرهەڵدانی توندوتیژیی ئەلیکترۆنی (Cyberbullying) و بڵاوکردنەوەی ناوەڕۆکی نەگونجاو. بڕیاردان بۆ سووکایەتیکردن و شکاندنی کەسانی تر، دروستکردنی هەستی ڕق و کینە، یان پێشێلکردنی یاسا کەسییەکان، لەمڕۆدا زۆر جار دەبینین تەنها بۆ تۆڵەسەندنەوە یان کینەی کەسی نییە، بەڵکو ستراتیژییەکی هەڵبژێردراوە بۆ «ترێندبوون». کارلێکی جەماوەر لە ڕێگەی کۆمێنت و هاوبەشکردنەوە هاندەرێکی گەورەیە، چونکە جەماوەر بە ناهۆشیارانە و بێئاگایی خۆی بەشداری لە ئاساییکردنەوە و بەرزبوونەوەی ڕێژەی ئەم جۆرە تاوانە ئەلیکترۆنییانەدا دەکات.
دەرئەنجامی ئەم دیاردەیە لەسەر ئاستی کۆمەڵگە زۆر قورسە. کاتێک خەڵک دەبینن سووکایەتیکردن و بێئابڕۆیی دەبێتە هۆی دەوڵەمەندبوون و ناوبانگی خێرا، بەهای کارکردن، زەحمەتکێشی ، ماندوبوون بۆ کاتێکی زۆر و ڕەوشتی بەرز لە کۆمەڵگەدا لاواز دەبن و جۆرێک لە داڕمانی بەهای کۆمەڵایەتی روو دەدات. لە لایەکی ترەوە، گوشاری دەروونیی قوربانیانی ئەم تاوانە سەر شاشەییانە زیانێکی گەورە بە ئارامی و تەندروستیی دەروونیی کۆمەڵگە دەگەیەنێت.
لە کۆتاییدا، تاوانی سەر شاشە تەنها کێشەیەکی تەکنیکی یان تاکەکەسی نییە، بەڵکو برینێکی نوێی کۆمەڵایەتییە و ڕەگ و ریشەی لە قەیرانی بەهاکانی کۆمەڵگەی مۆدێرنیتەدا هەیە. بۆ چارەسەرکردن و سنووردانان بۆ ئەم دیاردەیە، پێویستە لە هەموو لایەکەوە هۆشیاریی بەرفراوان بڵاو بکرێتەوە، یاسای توندتر بۆ پاراستنی ئاسایشی تاکەکان لە جیهانی مەجازیدا پەیڕەو بکرێت، و لە هەمووی گرنگتر، تێڕوانینی کۆمەڵگە بگۆڕێت بۆ ڕەتکردنەوەی ناوەڕۆکی پووچ، و پێشوازیکردن لە بەها ڕاستەقینەکان، نەک لەوانەی کە تەنها لەپێناوی لایک و ڤیودا یاسا و ئاکار پێشێل دەکەن.

سارا ئازاد محمد
ماستەر لە كۆمەڵناسی تاوان




سەرهەڵدانی درامای کوردی.. ئەرسەلان دەروێش

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..




کاتێک هەوکردنی جگەر دەنگی هونەرمەندان بێدەنگ دەکات.. هێمن عەلی

هەندێک نەخۆشی بە بێدەنگی دەست پێدەکەن و ڕەنگە ساڵانێک لە جەستەی مرۆڤدا بمێننەوە، بێ ئەوەی نیشانەیەکی ڕوونیان هەبێت. هەوکردنی جگەر، بە تایبەتی جۆرەکانی B و C، لەو نەخۆشییانەیە کە بە تێپەڕبوونی کات دەتوانێت زیانی گەورە بە جگەر بگەیەنێت و ببێتە هۆی لاوازبوون، لەکارکەوتنی جگەر یان شێرپەنجەی جگەر.
ئەم بابەتە کاتێک زیاتر گرنگیی خۆی نیشان دەدات کە باس لە دۆخی تەندروستیی مامۆستا عەینەدین مەریوانی دەکرێت؛ یەکێک لە دەنگە ناسراوەکانی گۆرانیی کوردی، کە ئەمڕۆ دۆخی تەندروستیی بووەتە جێی نیگەرانیی هونەردۆستان و خۆشەویستانی.
مامۆستا عەینەدین مەریوانی خۆی لە دیمانەیەکی پێشووی NRT2دا باسی نەخۆشییەکەی و کاریگەرییەکانی لەسەر ژیانی کردووە. ئەم دیمانەیە گرنگە، چونکە زانیارییەکان لە زمانی خۆیەوە دەگوێزرێنەوە، نەک تەنها لە ڕێگەی گێڕانەوەی کەسانی دیکە. بەڵام بۆ دیاریکردنی جۆری هەوکردنی جگەرەکە، پێویستە پشت بە وتەی ڕوون و ڕاستەوخۆی خۆی یان بەڵگەیەکی پزیشکیی باوەڕپێکراو ببەسترێت.
عەینەدین یەکەم هونەرمەند نییە کە نەخۆشیی جگەر کاریگەریی لەسەر ژیان و بەردەوامیی هونەرەکەی دانابێت. لە مێژووی هونەری جیهاندا، چەندین گۆرانیبێژی ناسراو تووشی هەوکردن و نەخۆشییە قورسەکانی جگەر بوون و هەندێکیان لە ئەنجامی ئاڵۆزییەکانی ئەم نەخۆشییانە کۆچی دواییان کردووە.
یەکێک لە ناسراوترین نموونەکان عەبدولحەلیم حافزە؛ گۆرانیبێژی مەزنی عەرەب کە بە «عەندەلیبی ڕەش» ناوبانگی دەرکرد. ئەو لە منداڵییەوە دەستی بە ململانێ لەگەڵ نەخۆشی کرد و ئەم ململانێیە تا دوا ساتەکانی ژیانی بەردەوام بوو.
عەبدولحەلیم لە منداڵیدا تووشی نەخۆشیی بلهارزیا بوو. ئەم نەخۆشییە بە تێپەڕبوونی ساڵان زیانی قورسی بە جگەرەکەی گەیاند و بووە هۆی تێکچوون و لاوازبوونی جگەر. بەپێی ڕاپۆرتێکی صدى البلد، دواتر لە ڕێگەی خوێنی پیسەوە تووشی هەپاتایتی C بوو. ئەمەش دۆخی تەندروستیی ئاڵۆزتر کرد، چونکە جگەرەکەی پێشتر زیانی زۆری پێگەیشتبوو.
عەبدولحەلیم ساڵانێک بۆ چارەسەر لەنێوان میسر و لەندەن هاتوچۆی دەکرد. لە ٣٠ی ئاداری ١٩٧٧، لە نەخۆشخانەی کینگز کۆلج لە لەندەن کۆچی دوایی کرد. بەپێی صدى البلد، لە کۆتایی ژیانیدا تووشی خوێنبەربوونێکی قورس بوو کە پزیشکان نەیانتوانی ڕایبگرن.
لە گۆرانیی ئێرانیشدا، فەرهاد مەهراد یەکێک لەو دەنگە ناسراوانە بوو کە نەخۆشیی جگەر بەشێکی تاڵی ساڵانی کۆتایی ژیانی بوو. ئەو تووشی هەپاتایتی C بوو و دۆخی تەندروستیی بەردەوام خراپتر دەبوو. بە هیوای چارەسەر ڕووی لە فەرەنسا کرد، بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٢، لە تەمەنی ٥٩ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.
لە ئەمریکاش، لۆ ڕید تووشی هەپاتایتی C و نەخۆشیی قورسی جگەر بوو. دۆخی تەندروستیی هێندە خراپ بوو کە لە ساڵی ٢٠١٣ جگەرێکی نوێی بۆ چێنرا، بەڵام چەند مانگێک دواتر، لە تەمەنی ٧١ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.
گرێگ ئالمانیش تووشی هەپاتایتی C بوو و نەخۆشییەکە زیانی قورسی بە جگەرەکەی گەیاند. لە ساڵی ٢٠١٠ جگەرێکی نوێی بۆ چێنرا و دواتر تووشی شێرپەنجەی جگەر بوو. لە ساڵی ٢٠١٧ کۆچی دوایی کرد.
بێنجامین سموک، گۆرانیبێژ و شاعیری ئەمریکی، لە ساڵی ١٩٩٩، لە تەمەنی تەنها ٣٩ ساڵیدا، بەهۆی لەکارکەوتنی جگەر کۆچی دوایی کرد. هەندێک سەرچاوە ئەم نەخۆشییە بە هەپاتایتی Cـەوە دەبەستنەوە، بەڵام بەڵگەی سەرەکی و بەهێز بۆ ئەم پەیوەندییە کەمە؛ بۆیە نابێت بە دڵنیایی وەک هۆکاری مردنەکەی بنووسرێت.
هەمان ساڵ، ستێفان سیرکیس، هونەرمەندی فەرەنسی، لە تەمەنی ٣٩ ساڵیدا بەهۆی نەخۆشییەکی توند و لەناکاوی جگەر کۆچی دوایی کرد. سەرچاوەکان جۆری نەخۆشییەکە بە C دیاری ناکەن.
لە هونەری کوردیشدا، حەسەن زیرەک لە ساڵی ١٩٧٢، لە تەمەنی ٥١ ساڵیدا، بەهۆی شێرپەنجەی جگەر کۆچی دوایی کرد. هەرچەندە باسی ژەهراوکردنی دەکرێت، بەڵام بەڵگەی ڕوون بۆ سەلماندنی نییە.
چیرۆکی ئەم هونەرمەندانە تەنها چیرۆکی نەخۆشی و مردن نییە. لە پشت هەر ناوێکەوە مرۆڤێک هەیە کە لەگەڵ نەخۆشییەکی درێژخایەن ژیاوە، چارەسەری وەرگرتووە، ئازاری چێژتووە و لە هەمان کاتدا بەردەوام بووە لە هونەر.
هەوکردنی جگەر نابێت ببێتە مایەی شەرم یان پەراوێزخستنی نەخۆش. ئەمڕۆ هەپاتایتی C لە زۆربەی حاڵەتەکاندا چارەسەر دەکرێت، بۆ هەپاتایتی Bـیش کوتان و دەرمان بۆ ڕێگرتن لە پێشکەوتنی نەخۆشی بەردەستن. بۆیە پشکنینی زوو و وەرگرتنی چارەسەری گونجاو گرنگە.
ئەمڕۆ کە دۆخی تەندروستیی مامۆستا عەینەدین مەریوانی جێی نیگەرانییە، پێویستە زیاتر لە هەر شتێک بیر لە خودی مرۆڤەکە بکەینەوە؛ هونەرمەندێک کە بە دەنگەکەی خۆشی و خەم و خۆشەویستی و هیوای گەلێکی گواستووەتەوە.
جەستەی هونەرمەند ڕەنگە ڕۆژێک لاواز بێت و دەنگەکەی بێدەنگ بێت، بەڵام ئەو گۆرانییانەی لە بیرەوەریی خەڵکدا جێی هێشتوون، بە ئاسانی نامرن.

سەرچاوەکان
• صدى البلد، ٢٠٢٤. ڕاپۆرت لەسەر نەخۆشی و کۆچی دوایی عەبدولحەلیم حافز.
• NRT2. دیمانە لەگەڵ مامۆستا عەینەدین مەریوانی.
• ویکیپیدیای کوردی. «حەسەن زیرەک».
• Gregg Allman Official Website. ژیاننامەی گرێگ ئالمان.
• ABC News Australia، ٢٠١٣. ڕاپۆرت لەسەر لۆ ڕید و نەخۆشیی جگەر.
• Le Monde، ١٩٩٩. ڕاپۆرت لەسەر کۆچی دوایی ستێفان سیرکیس.




وێنەکـێـشی پەرتـووکی منـداڵان رانـدۆڵـف کاڵـدیکـۆت.. رەزا شـوان

ساڵانـە لە وڵاتـە یەکگـرتـووەکانی ئەمـریکادا، لەلایـەن کـۆمـەڵـەی پەرتـووکخـانەکـانی ئەمـریکاوە (ئەی ئێـڵ ئەی). دوو مەدالـیا دەبەخـشن بە نووسەرێک و بە وێنەکـێشێک. مەدالـیای یەکـەم مەدالیـایەکی بـواری وێـژەی منـداڵانە، بە ناوی (مەدالـیای نیـوبێـری) پێشکەش دەکـرێت، بە نووسەری باشـتریـن پەرتـووک بۆ منـداڵان بە زمـانی ئینگـلیزی کە لە ساڵی رابـردوودا، لەلایەن نووسەرێـکی بە رەچـەڵەک ئەمـریکی یان دانیـشـتووی ئەمـریکا بێت، نووسـرابێـت و چـاپکـرابێت و بڵاوکـرابێتەوە. پێشتر چاپی نەکـردووبێت. ئەم خەڵاتە بۆ بەرزڕاگرتن و نەمریی نووسەری بەناوبانگی ئینگلیزی لە بواری وێژەی منـداڵان (جـۆن نیـوبێـری :١٧١٣ـ ١٧٦٧) کـە یەکـەمـین گـۆڤـاری منـداڵانی بـە نـاوی (هـاوڕێی منـداڵان) ەوە دەرکرد، یەکەمین پەرتووکخـانەشئ بـۆ منـداڵان دانا. مەبەسـت لە پـێشکەشکـردنی مەدالیـای نیـوبـێری، هـانـدانی نووسـەرانی بواری وێـژەی منـداڵانە. مەدالیای نیوبێری لە (بـرونـز) بە شێوەیەکی خـڕ دروستکراوە و لەسەر دیوی یەکەمی، نەخشی پەرتووکێکی کراوەیە لە لایەن هـونەرمەند (پـۆل تشامبلان) ەوە دیزایین کراوە. لە دیوی دووەمیشدا، ناوی نووسەری بـراوەی مەدالیاکە و مێـژووی بـردنەوەی لەسەر هەڵـدەکەنـن، وەکو خەڵاتی رێـزلـێنان، لە لایەن (کۆمەڵەی پەرتووکخـانەکانی ئەمـریکا) ەوە، پـێشکەش دەکـرێت. ئەم خـەڵاتە لە ساڵی (١٩٢١) لەلایـەن (فـردریک میلـشەر)ی سەرۆکی ئەنجوومەنی کۆمپانییەکانی چاپ و بڵاوکـردنەوەی پەرتـووک و گۆڤـارەکانەوە داهـێنرا و پێـشکەشکرا. یەکەم براوەی خەڵاتی مەدالیای نیوبێری لە ساڵی (١٩٢٢) دا، بەخـشیان بە نـووسـەری بـواری وێـژەی منـداڵان (هـێـنـدریک ولـیـەم).
مـن لە مانـگی ئاداری (٢٠١٧) دا، لە نـووسـیـنـێکـمدا لەژێـر نـاوی ( جـۆن نیـوبـێری هـاوڕێی منـداڵان) کە لە سایتـە کوردییـەکانـدا بـڵاوم کردووەتـەوە. کە بە درێـژئ باسی جـۆن نیـوبێـرریـم کـردووە.
دێـینە سەر مەدالیای دووەم، مەدالیای زێـڕی کاڵدیکـۆت. دڵنیام کە زۆربەی هەوادارانی هـونەری وێنەکێشان، ناوبانگی هـونەرمەنـدی وێنەکـێشی ناوداری ئـینگلـیزی رانـدۆڵف کاڵـدیکـۆتـیان بـیـستووە و زانیـارییان لە بـارەیـەوە هـەیە.
کورتەیـەکی بیـوگـرافـیای ڕانـدۆڵـف کاڵـدێکـۆت:
هـونەرمەنـدی نیگارکـێش (رانـدۆڵـف جـۆن کاڵـدیکـۆت) لە دایـک و باوکـێک بە ناوی، مـاری کاڵـدیکـۆت و جـۆن کاڵـدیکـۆت، لە (٢٢/ ئـادار/ ١٨٤٦) لە شاری چـێـستەر لە ناوەڕاستی ئینگلتەرا لەدایک بووە. راندۆڵف سێیەم منداڵی دایک و باوکی بوو، حەوت خوشک و بـرا بـوون. تەمەنی شەش ساڵان بـوو دایـکی کـۆچی دوایی کـرد.

هەرچەنـدە تای رۆمـاتـیزم، لە منـداڵـییەوە دڵی لاواز کـرد، بەڵام کاڵـدیکـۆت حـەزی لە یاری و وەرزشکـردن بـوو. حـەزی زۆری لە چـالاکـییەکانی گـونـدنـشیـنەکان بـوو، لە نێـوانیان دا، گـەڕان بە دێیـەکـانی دەوروبـەر و ئەسـپ سـواری.
کاڵدیکـۆت لە تەمەنی پانگـزە ساڵـیدا، قوتابخانەی بەجـێهێشت، بۆ ماوەی چەند ساڵێک لە بانکدا کاری دەکرد. لە گونـدێکی نزیک کارەکەی خانوویەکی بەکرێ گرت و بە تەنیا دەژیـا. رۆژانـە بە پێ یان بە سـواری ئەسـپ، پیـاسەی بە گـونـدەکانـدا دەکـرد. گەلـێک وێـنـەی سـروشـتی جـوانی ئەو ناوچـانەی کـێـشا. لە قوتابخانەی شـەوان لە مانجـستەر لە بەشی هـونەری وێنەکـێشان دەستی بە خوێنـدن کرد. لە لە ساڵی (١٨٦١) خوێندنی تەواوکرد. کاڵـدیکـۆت لەو ساڵەدا، یەکەم تابـلۆی کـێشراوی بـڵاوکـردەوە، سکـێچـێکی ئاگرکەوتنەوەیەکی کارەساتباری هـوتـێـلی شەمەنـدەفـەری شـاژن، لە شـاری چـێـستەر کـێـشا. تـابـلـۆکەی و بـاسێکی ئـاگـرەکـەی لە رۆژنـامـەی ئـيـلستەریـتـد لەنـدن نیـوزدا بڵاوکـردەوە. وێنەکانی بە رەنگی ئـاوی بۆیـەیانی دەکـرد. لە ساڵی (١٨٧٢) رووی لە شاری لەندەن کرد، هەر لەم ساڵەدا بە ئەنـدامی (پەیـمانـگای شاهـانەی وێنـەکـێـشانی رەنگی ئاوی) هەڵـبژیـردرا. مـاوەی حەوت سـاڵ لە لەنـدەن ژیـا و کاری وێنەکـێـشانی بـۆ رۆژنـامەو گۆڤـارەکـان دەکرد. وێنـەکانی لە رۆژنـامە و گـۆڤـارەکانـدا بـڵاوکـردوە. ناسـراو ناوبـانگی دەرکـرد. کاڵـدکـۆت بـوو بە هـاوڕێی چەنـدیـن کەسایـەتی ناسراوی بواری هـونەر و وێـژە. بۆ چەندین پەرتووکی نووسەرانیش وێنەی بەرگ و وێنەکانی ناوەوەیانی پەرتووکەکانی بۆیان کـێشا. دوای ماوتەک چوو بۆ ئەمـریکا لەوێـدا کاری وێنەکـێـشانی دەکـرد.
کاڵدیکـۆت لە ساڵی (١٨٨٠) دا، لەگەڵ (ماریان بـرینـد) هاوسەرگیرییان کرد. منداڵیان نەبـوو. پـێکەوە گەشـتـێکی زۆریـان بـۆ ناوچـە گەرمەکـان کـرد.
تەنـدروستی کاڵـدیکـۆت بە گـشتی نالـەبـار بـوو. زۆرجـار تـووشی هـەوکـردنی گـەدە و نەخۆشی دڵ دەبـوو، کە لە سـەردەمی منـداڵـیـیەوە پێـوەی بـوون. هـەر بـۆ ئـەوەی لە ساردی زستان دووربکەوێتـەوە، گەشتێکی زۆری بۆ ناوچـە گەرمەکانی سەر دەریای سپيی ناوەڕاست کرد. لە یەکـێک لە گەشتەکانی بۆ ویـلایەتی فـلـۆریـدا لە ئەمـریکـادا، کە مـاریـان بـرینـدی هـاوسـەری لەگـەڵـدا بـوو. تـووشی نەخـۆشـیيەکی تـر بـوو.

رانـدۆڵـف کاڵـدیکـۆت، لە شـاری سان ئـۆگستـیـن لە فـلـۆریـدا، لە ئەمریکادا، لە رۆژی (١٢/ شوبـات/ ١٨٨٦) دا، لە تەمـەنی نـزیکەی (٤٠) ساڵـیدا کـۆچی دوایی کـرد.
کاڵـدیکـۆتی وێنـەکـێشی منـداڵان:
کاڵـدیکۆت لە تەمەنی منداڵـییەوە وێنەی ئاژەڵان و باڵـندەی دەکـێشا. لە تەمەنی شەش ساڵیـدا دەستیکرد بە وێنەکێـشان و دروستکـردنی پەیکەری ئـاژەڵان لە دار و لە قـوڕ. لـەو ساڵە تا کـۆچکـردنی لە وێنـەکـێـشان دانەبـڕا و گەشـەی بە وێنـەکانی کـرد. وەک وێنەکـێـشـێکی بـواری پەرتـووکی وێنـەیی بـۆ منـداڵان، ناسـرا و ناوبـانـگی دەرکـرد.
کاڵدیکـۆت لە جەژنی کـریـسمسی ساڵی (١٨٧٦) دا، وەک جەژنـانەیەک بـۆ منـداڵان، دوو پەرتـووکی وێنـەیی بۆ منـداڵان کـێشا و چاپیانی کرد و بڵاویانی کردەوە، بە ناوی (ئەو ماڵـەی کە جاک دروستی کردووە) و (جـۆن گـیلـپین) ئەم دوو پەرتـووکە هـێندە سەرکەوتنیان بەدەسـتهـێنا، وایان کـرد کە کاڵـدیکـۆت ساڵانە لە جەژنی کـریـسمـسدا، دوو پەرتووکی وێنەدار بۆ منداڵان چاپ بکات و بڵاویان بکاتەوە. تا کۆچی دوایی کرد لەم کارەیـدا بەردەوام بـوو. کاڵـدیکۆت بە وێنەکـێشێکی بواری هـونەری وێنەکـيشانی پەرتـووکی منـداڵان ناسـرا و ناوبانگی دەرکـرد. ستایشێکی نیـودەوڵەتیی بەدەستهـێنا.
زۆرجار کاڵدیکۆت وەک پـێشەنگێکی پەرتووکی وێنەیی مۆدێـرنی منداڵان ناودەبـرێت. ڕێگەیەکی داهـێنەرانەی گرتەبەر، بۆ پەرتووکی وێنەیی، ڕەنگی قەڵەمی و وردەکاری گرافـیکی زیادکرد. کاڵـدیکۆت یەکـێک بـوو لەو هـونەرمەندانی ئەو سەردەمەی کە بە “سەردەمی زێـڕیـن”ی پەرتـووکی وێنەیی منـداڵان ناسراوە. دەقـەکانی کاڵـدێکـۆت لە وێنـە کـێشراوەکانیـدا، هـونەر و زمـانی تێکەڵ کـردوون، بۆ ئەوەی چیرۆکە ئاشناکان
و چـیرۆکە ئەفـسانەییـەکان، ڕەهـەنـدی نـوێی کـۆنـتـێکـستـیـان تـێدا بێـت.
مەدالـیای کاڵـدیکـۆت:
“مەدالیای کاڵـدیکـۆت” بە ناوی وێنەکـێشی بەناوبانگی ئینگـلیزی سەدەی نـۆزدەهەم، ڕانـدۆڵـف کاڵـدێکـۆتەوە ناونراوە. بۆ رێـزلـێـنان و پێـزانـین و بـۆ بەرزڕاگـرتی نـاو و یـادی، بۆ ئەو داهـێنان و خـزمەتە نـاوازەی، لە بواری پەرتـووکی وێنـەیی بۆ منـداڵان کە پـێـشکەشیکـردوون. ساڵانە لەلایەن “کـۆمەڵەی خزمەتگوزاری پەرتـووکخانەکانی منـداڵان” کـە بەشـێکە لـە کـۆمـەڵـەی پەرتـووکـخـانـەكانی ئەمـریـکی، دەبـەخـشـرێـت بە دیارترین پەرتـووکی وێـنەی بۆ منـداڵان، کە لە لایـەن وێنەکـێشێکی ئەمـریکی. یان دانـیـشتوویـەکی هـەمیـشەیی ئەمـریـکاوە. بە مەرجێک کە پەرتـووکە ساڵـێک پـێـشـتر چاپکرابێـت و بڵاوکرابـێتەوە. مەدالیای کاڵـدیکـۆت لە زێـڕ دروستکـراوە. کۆپی مۆری مەدالـیای کاڵـدیکـۆت دەخـرێــتە سـەر بـەرگی یەکـەمی پەرتـووکی وێنـەیی بـراوە.
ساڵانە لەهـەمان رۆژ و هـەمان شوێـن و ئاهـەنگـدا، خەڵاتی “مەدالـیای نیوبـێری” و خـەڵاتی “مەدالـیای کاڵـدیکـۆت” پـێکەوە پـێـشکەش دەکـرێـن. بە باشترین نووسەری پەرتـووکی منـداڵان و بـە باشـتـریـن هـونـەرمەنـدی وێنـەکـێـشی پەرتـووکی وێنـەیی روونکـردنەوە بـۆ منـداڵان. کە لە ساڵی پێـشووتـردا، چـاپکـراون و بـڵاوکـراونەتەوە.

لە ساڵی (١٩٣٧) بـڕیار لەسەر بەخـشـینی مەدالـیای کاڵـدیکـۆت درا. هـونەرمەنـدی وێنـەکـێـش (دۆرۆنی بی لاتـرۆپ) یەکەم هـونـەرمەنـد بـوو، کە لە ساڵی (١٩٣٨) دا، لە پەرتووکی وێنەیی بۆ منـداڵان (ئاژەڵانی پەرتـووکی پـیرۆز) مەدالـیای کاڵـدیکـۆتی وەرگـرت. لـەو ساڵـەوە سـاڵانە ئـەم مەدالـیایە دەدرێـت.
لە دوای خەڵاتی (هـانـز کـریـستیان ئەنـدرسـین) کە بە (خەڵاتی نـۆبـڵی منـداڵان) و بە (خەڵاتی نـۆبـڵی بچـووک)” یش ناودەبـرێـت. خەڵاتی مەدالـیای نیـوبـێری و مەدالـیای کاڵـدیکـۆت، دوو بەناوبانگـترین خەڵاتی بواری وێـژە و هـونەری منـداڵانن لە جیهاندا.

(مۆریس سێنداک) ئاماژەی بەوەدا، کە بەشداریکردنی کالـدێکۆت لە وێـژەی منـداڵاندا، “مـژدەی سـەرەتـای پەرتـووکی وێـنـەیی مـۆدێـرن بـوو” جەخـتـیشی لەوە کـردەوە کە کالـدێکـۆت “تێکەڵەیەکی وەستایانە لە وێنە و وشە دروستکـردووە، کـۆنتراستـێک کە پـێـشتر نەبـیـنراوە. گەر وشەکانی پەرتـووکەکانی لاببـرێـن، وێنـەکان لەبـری وشـەکان قـسە دەکەن. گەر وێنـەکانـیـش لابـبـرێـن، وشـەکـان لەبـری وێـنەکـان قـسە دەکـەن”.

داهـێنانی “پەرتووکی وێنەیی روونکردنەوە” بۆ منداڵان، هەندێک لە زانایان ئاماژەیان بەوە کـردووە کە لێهاتـوویی کاڵـدێکـۆت لە پێـدانی فـیگەری مـرۆڤی جیـاواز بە ئاژەڵـە مـرۆڤـدۆستەکان، بێگومان کاریگەری لەسەر نووسەرانی پەرتـووکی وێنەیی منـداڵانی دواتـر هـەبـووە، وەک سـێـنداک، بیـاتـریکـس پـۆتـەر، مارگـرێـت وایـز بـراون.
ژمارەی پەرتووکە وێنەییە چاپکـراو و بڵاوکراوەکانی راندۆڵـف کاڵـدیکـۆت بۆ منداڵان، زۆر زۆرن. بـۆیە ناوەکـانـیمان نەنـووسـین.
خەڵاتگرانی ئەمساڵی مەدالیای کاڵدیکۆت و مەدالیای نیوبێری:

خەڵاتی (مەدالـیای کاڵـدیکـۆت)ی ئەمـساڵ ( ٢٠٢٦) درا بە هـونەرمەنـدی وێنەکـێشی پەرتـووکی منـداڵان، خـاتـوو (کـاتـیـا چـیـن) ی بـەرازیــلی. کـە وێـنـەکانی پـەرتـووکی
(یارییە ئاگـرینەکان)ی کـێشاوە. چـیرۆکەکەش لەلایەن (ماتیۆ بێرگێس)ەوە نووسراوە.
خـەڵاتی (مـەدالـیای نیـوبـێـری) یـش، بـۆ سـاڵی (٢٠٢٦) بـۆ بـاشـتـریـن پـەرتـووکی چاپکـراوی ساڵی پار بۆ منداڵان، درایە پەرتووکی (هـەموو بلـوزەکان لە ئاسـمان) لە نووسینی چـیرۆکنووسی بواری وێـژەی منداڵان، خاتوو (رینی واتـسۆن) ی ئەمریکی. لە ئاهـەنگـێکی شایستەدا، لە شـیکاگـۆ، هـەردوو مـەدالـیاکە پـێـشکەش بـە هـەردوو بـراوە کـران.

(*) بۆ ئەم نووسینەم، سـوودم لە چەنـدیـن سایـتی ئـینگـلـیزی وەرگـرتـووە.




میدیای کۆیلە و کایەی سیاسی؛ بۆچی لە کوردستاندا ئازادی بوونی نییە؟.. نووسینی: کارزان عزیز

کاتێک چاوێک بە مێژووی هزری و دۆخی گشتگیر و ئاڵۆزی کۆمەڵگاکانی ژێر دەسەڵاتی ناتەواو و ستەمکاردا دخشێنین، لەبەردەم پرسیارێکی قووڵ و فەلسەفیدا دەبینینەوە کە ئایا بەڕاستی ئازادی دیاردەیەکی سروشتییە کە لەگەڵ بوونی مرۆڤدا هاتووە و لەگەڵیدا گەشە دەکات، یان تەنها مۆڵەت و ڕێگەپێدانێکی کاتی و ڕووکەشە کە دەسەڵاتداران بە گوێرەی قەبارەی بەرژەوەندی و کاتی خۆیان دەیبەخشن و هەر کاتێکیش پێویست بکات و هەست بە مەترسی بکەن لێمان دەسەننەوە، چونکە ئازادیی ڕادەربڕین لە بنەڕەتدا تەنها ئامرازێک نییە بۆ خۆدەرخستن و درووشمدانی هەڵواسراو، بەڵکو پێوەرێکی ڕه‌هایە بۆ تێگەیشتن، و تێگەیشتن لە ئازادیی ئەوی ترە کە مرۆڤ لەو تەوق و زنجیرە مێژووییانەی کە خۆی دەیانکاتە ملی کەسانی تریش، بە تەواوی ئازاد دەکات، بەڵام کێشەی سەرەکی و وێرانکەری ئێمە لێرەدا لە ناوەڕۆکی ڕووپۆشکراوی تێکستەکاندا نییە، بەڵکو لەو بناغە کۆمەڵایەتی و فیکرییە نەخۆشەدایە کە تێکستەکەی لەسەر هەڵچنراوە، چونکە هەتا بینای کۆمەڵایەتی و سیستەمی سیاسی لەسەر بنەمای ستەم، قۆرخکاری و ململانێی حزبی بنیاد بنرێت، هەموو دەربڕین و نوسینێک تەنها ڕەنگدانەوەیەک دەبێت لەو فەزایەی کە دەسەڵات بۆی کێشاویەتی و تێیدا دەسووڕێتەوە، لە بەرامبەردا شتەکان ڕووی ڕاستەقینەی خۆیان لە کاتی گەرمەی قەیرانە گەورەکاندا دەردەخەن و لە ژینگەی ئێمەدا کە بێ سیستەمێکی دیموکراسیی ڕاستەقینەیە، ئازادیی ڕادەربڕین هیچ بوونی مادیی نییە و تەنها دەبێتە ڕای ڕێگەپێدراو واتە ئەو ڕادەیەی کە دەسەڵات خۆی پێی خۆشە و ڕێگەی پێدەدات و قەت ئازادییەکی خاوەن بڕیار نییە، لە کاتێکدا دەسەڵاتە ستەمکارەکان هەمیشە پێویستیان بە جۆرێک لە دەنگی ناڕەزایی هەیە وەک سێفتی ڤالڤ و ئەمەش لە ڕێگەی چەند میکانیزمێکی فێلبازانەوە دەکرێت وەک زوخاودانەوە و خۆبەتاڵکردنەوەی جەماوەر لەسەر جنێو و هێرشی سەرپێیی کە هیچ زیانێک بە پایەکانی دەسەڵات ناگەیەنێت، لەگەڵ دامەزراندنی میدیایەک کە بەحساب ئازادە بەڵام لەژێر باڵی دەسەڵاتدایە بۆ بەخشینی سیمایەکی فێلبازانەی دیموکراتی و دابینکردنی هێڵە سوورەکان کە ڕێگە بە ڕەخنە دەدات تا ئەو شوێنەی بەرژەوەندییە باڵاکانی دەسەڵات نەتەقێنێتەوە و ئەگەر لەو سنوورە تێپەڕی ئەوا بە توندوتیژی یان کڕین و بەلاڕێدابردنەوە لەناودەبرێت، چونکە کاتێک ڕووداوی دڵتەزێن وەک لەناوبردنی ڕۆژنامەنووسان و دەنگە ئازادەکان ڕوو دەدەن، کێشەکە تەنها تاوانی چەند کەسێکی جێبەجێکار نییە، بەڵکو تاوانی سیستەمێکی زۆردارییە کە کۆمەڵگا لە ڕێگەی بێدەنگی و ملکەچییەوە بەخێوی کردووە و لە سێبەری ئەو یاسا قورسانەدا کە دەڵێت ئەوەی من نەتدەمێ ناتبی بیخۆیت، مرۆڤ هەرگیز ناتوانێت ببێتە خاوەنی خۆی، بە شێوازێک کە پارتە سیاسییەکان وەک دوو بەرداشی دستاڕ نەک تەنها مرۆڤ، بەڵکو موراڵی سیاسیشیان لەناوبردووە و لایەنگری حزبی تەنها یەک پرسیار لە هەر ڕووداوێک دەکات کە ئایا ئەمە لە بەرژەوەندیی حزبی مندایە یان دژە، و ئەمەش واتای تەواوی نەبوونی کایەی زانیاریی سەربەخۆیە، و لەم پانتاییە چەقبەستووەدا کە مێژوویەکی تاڵ لە ملکەچی و بێدەنگی بەرهەمی هێناوە، تاکەکەس دەبێتە کەرەستەیەکی بێگیان لە دەستی ئارەزووە حزبییەکاندا و متمانە بە هەموو بنەمایەکی مەدەنی دەفەوتێت، چونکە کاتێک بنەمای بەڕێوەبردن لەسەر بنەمای ترس و سەپاندنی ئیرادەی هێز دەبێت، مرۆڤ توانای بیرکردنەوەی ڕەخنەیی لە دەست دەدات و فێیر دەبێت کە چۆن لە سایەی ستەمدا بژێت بێ ئەوەی هەوڵی گۆڕانکاری بدات، و ئەمەش قووڵترین قەیرانی دەروونی و فیکری دروست دەکات کە تێیدا کۆمەڵگا خۆی دەبێتە پاسەوانی ئەو سیستەمەی کە ستەمی لێ دەکات و دژایەتی هەر دەنگێکی ئازاد دەکات کە هەوڵی بیدارکردنەوەی بدات، بۆیە بۆ دەربازبوون لەم کابووسە مێژووییە و تێکشکاندنی ئەم بازنە داخراوە، دەبێت پێش هەموو شتێک بزانین یەکەم شەهید لەم پڕۆسەیەدا زانیارییە چونکە تا پانتاییەک نەبێت بۆ زانیاریی بێگەرد و ڕاستەقینە، هیچ کات ئازادیی هەڵبژاردن دروست نابێت و زانیاری دەبێت لە سەرووی ململانێ حزبییەکانەوە بێت، هەروەها شکاندنی تەوقی بێدەنگی کاتێک بەدەست دێت کە مرۆڤی کورد لەبری چاوەڕێکردنی ڕای ڕێگەپێدراوی دەسەڵات، بگەڕێتەوە سەر مافە سروشتییەکانی خۆی و بڕیار لە داهاتووی خۆی بدات، چونکە لە کۆتاییدا خەباتی ڕاستەقینە لە کوردستاندا پێویستی بە تێگەیشتنێکی قوڵ هەیە لە چەمکی دیموکراسی و بونیادنانی کۆمەڵگایەکی مەدەنی کە تیایدا یاسا و زانیاری سەروور بن، نەک ئارەزووی حزبی و ڕای ڕێگەپێدراوی دەسەڵاتداران، و تاوەکو زانیاری نەبێتە سەروەر، هەمیشە لە سایەی ڕای ڕێگەپێدراوی دەسەڵاتدا دەژین بێ ئەوەی ئازادییەکی ڕاستەقینە بونیاد بنرێت، و ئەمەش ئەرکێکی مێژوویی و ئەخلاقی لە سەرشانی تاک بە تاکی کۆمەڵگا دەبێت کە لەپێناو بەدیهێنانی کایەیەکی سیاسی و مەدەنیی ئازاددا، کۆششی بێوچان بکەن بۆ گەڕاندنەوەی شکۆی مرۆڤ و سەروەری بۆ زانیاریی بێگەرد.

نووسینی : کارزان عزیز




تێڕامانە یاساییەکانم.. دکتۆر ئەحمەد فاتح محەمەد

تێڕامانی یەکەم

پەیامی قوربانییەک بۆ مێژوو

من لێرەوە لە ناو کڕنۆشی غەریبانەی ئەم تاریکییە دا، کە تەنها هاودەمم تیشکی کزی مانگ و بێدەنگیی شەوە، هێمنانە دڵۆپە کانییەکانی ناخم ئاڕاستەی ویژدانی مێژوو دەکەم. پێم دەڵێی: تۆ لە یاسای نوسراوی ئێمە لاداوە. بەڵام من لە سۆمای ئەستێرەکان دەڕوانم و دەپرسم: چۆن دەکرێت پێنووسێکی دارینی فانی سنوور بۆ ڕۆحێک بکێشێت کە لە حەقیقەتێکی گەردوونی و لە نەفخەیەکی خوداییەوە لەدایکبووە؟
چەند پەژارەیەکی قووڵە کاتێک دەبینم ئەو دەقانەی کە دەبوو ببنە سایە و سێبەرێک بۆ ڕۆحی ماندووی مرۆڤەکان، دەبنە پەردەیەکی پۆڵایین بۆ شاردنەوەی بێبەزەییی دڵی ستەمکاران. ئەوان لە پشتی دێڕە ساردەکانەوە بە ناوی دادپەروەرییەوە حەشارگە بۆ خۆیان ڕێک دەخەن و باڵی فڕین دەشکێنن و بە ناوی پاراستنی ڕێساکانەوە، گۆرانی لەسەر لێوی ئازادیخوازان دەتۆرێنن. یاساکانی ئەوان وەک تۆڕێکی لاواز وایە تەنها پەپوولە ناسکەکان دەگرێت، لە کاتێکدا دڕندەکانی شەو بە ئازادی لەسەر زەوی دەگەڕێن.
بەڵام با دڵە تاریکەکان بزانن، مێژوو بە مەرەکەبی ئەوان خولگەی خۆی تەواو ناکات. حەسرەتێکی بچووک کە لە ناخی بێدەنگاندا دەچەکەرێ، لای خودای ئەوین قورسترە لە هەموو ئەو کتێبە ئەستوورانەی کە ئەوان ڕەوایەتیی بە زەبروزەنگی خۆیانی پێ دەدەن. ڕۆحی مرۆڤ لە ڕەگەزی نەمرییە، وەک باران و با وایە، ڕەنگە بۆ ماوەیەک لە قەفەسی دەقەکاندا گیری بکەن، بەڵام لە کۆتاییدا هەر دەبێت بە ئازادی ببارێت. یاسای ڕاستەقینە تەنها یاسای لێبوردن، جوانی و ئەوینە، و هەر سێبەرێک لە دەرەوەی ئەمە بێت، لە بەردەم تیشکی گزنگی حەقیقەتدا وەک بەفر دەتوێتەوە.

تێڕامانی دووەم
فەلسەفەی یاسا لەنێوان هەق و دەق

کاتێک لە مێژووی فەلسەفەی یاسادا لەپەیوەندی نێوان چەمکی هەق و دەق دەکۆڵینەوە، ڕووبەڕووی ململانێیەکی قووڵی پێکهاتەیی دەبینەوە کە تێیدا یاسا لە ئامرازێکی ڕێکخستنەوە دەگۆڕێت بۆ بونیادێکی دەسەڵاتخوازی توند. هەق لە کرۆکی خۆیدا چەمکێکی ئەزەلی بابەتی و پێشوەختەیە کە هۆشیاریی مرۆڤایەتی لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمییەکان پێی گەیشتووە. لە بەرامبەردا دەقی یاسایی وەک بەرهەمێکی دەستکردی مرۆڤ دەردەکەوێت، کە لە لایەن دەسەڵاتی سیاسی و یاساییەوە کێشراوە بۆ ئەوەی چوارچێوەیەکی فەرمی بەسەر واقیعی کۆمەڵایەتیدا بسەپێنێت. مەترسییە گەورەکە لە کایەی فقهی و ئەکادیمیدا کاتێک سەرهەڵدەدات کە دەقی نووسراو، پیرۆزییەکی ڕەهای پێدەبەخشرێت و دەبێتە تاکە سەرچاوەی شەرعییەت. ئەم دۆخە دەبێتە هۆی دروستبوونی فۆرمێک لە نامۆبوونی یاسایی کە تێیدا مرۆڤی سادە چیتر لە ناو کایە فەرمییەکاندا وەک خاوەن مافێکی سروشتی نابینرێت، بەڵکو کورت دەکرێتەوە بۆ خودێکی یاسایی کە پێویستە لەگەڵ مەرجە ڕووکەشییەکانی دەقەکەدا بگونجێت. زۆرجار بونیادی یاسا مرۆڤکردەکان بە جۆرێک دادەڕژێن کە لە بری پیادەکردنی کرۆکی دادپەروەریی، تەنها پارێزگاری لە سەقامگیریی پێکهاتەی دەسەڵات و بەرژەوەندیی چینە باڵادەستەکان دەکەن. دادپەروەریی ڕاستەقینە کاتێک لە ناو دەقە وشکەکاندا دەمرێت کە دامەزراوەی دادوەری تەنها لێکدانەوەی لۆژیکی و دەقاودەق بۆ یاسا بنەڕەتییەکان دەکات، بێ ئەوەی ڕەهەندە ئەخلاقی و مرۆییەکانی پشت یاساکە لەبەرچاو بگرێت. بۆ دەربازبوون لەم چەقبەستووییە پێویستە خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ مێژووی یاسادانان بکرێت، بە جۆرێک کە چەمکی هەق لە ژێر هەژموونی قۆرخکاریی دەق ڕزگار بکرێت و بگەڕێنرێتەوە بۆ پێگەی بنەڕەتی خۆی وەک بەهایەکی باڵای بوون کە لەسەروو دادگاکانەوە بن.

دکتۆر ئەحمەد فاتح محەمەد




(پهلویان) کتێبێک پڕ لە چەواشەکاریی مێژوویی.. بێوار ڕەسوول ( سوداد ڕەسوول)

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرە بکەن..




“نامەیەک لەزیندانەوە” لە نووسینی ئەحمەد کامەران بڵاودەکرێتەوە

تێبینی / بەشێکی ناوەڕۆکی ئەم پەرتووکە، تەواوکەری ڕۆمانی “بیرانی شەڕڤانێک لەچیاکانەوە تا ڕۆژئاوای کوردستان”.

نوێترین بەرهەمی نووسەر و چیرۆکنووس ئەحمەد کامەران ، بەناونیشانی نامەیەک لەزیندانەوە لەئایندەیەکی نزیک چاپ و بڵاودەبێتەوە.
ناوەڕۆکی پەرتووک؛ لە کۆمەڵێک چیڕۆک پێک دێت، هەر چیرۆکێک نێو ئەم پەرتووکە باس لە کۆمەڵێک ڕووداوی جیاوازی کۆمەڵایەتی و مێژوویی دەکات.

×کچێکی گەنج و پاکیزە دەبێتە قوربانی دەقە جوانەکانی نووسەر و شاعیرێکی ساختەوە…
×کوڕێکی گەنجی خواپەرست، کاتێک لەناکاو دڵی لە خواپەرستی دەوەستێت، بەرەو ڕێگایەکی تاریکی سەردەنێت.
× ناوەڕۆکی دەستنووسی گەریلایەکی ئازادی خوازی کوردستان باس لە چی دەکات؟
ئەمانە و چەندین بەسەرهاتی دیکە لەم بەرهەمەدا…
تێبینی/ بۆ خوار تەمەن ۱٦ ساڵ گونجاو نییە، بەهۆی بەکارهێنانی هەندێک دەستەواژە لەنێو چیڕۆکەکان.

ژیاننامەی نووسەر :
*ئەحمەد کامەران حەیدەر.

  • لەدایکبووی ساڵی ١٩٩٨
  • بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە زانستی شوێنەوار.
  • لەناوەڕاستی ساڵی ٢٠١٩ نووسەر لە ڕۆژنامە و ماڵپەرەکانی کوردستان دەست بەنووسینی وتار و لێکۆڵینەوەی هەمەچەشن دەکات.
    +پەرتووکە بڵاوکراوەکانی نووسەر :
    ١.ڕۆژێکم لەگەڵ ئازارەکانی کچێک (چیرۆک) 2020
    ٢.پەپوولە باڵشکاوەکان (ڕۆمان) 2020
    ٣.نامەی کچێکی مردوو (ڕۆمان) 2021
    ٤.جەنگ لەگەڵ مەرگ وژیاندا ( چیرۆک) 2022
    ٥.بیرانی شەڕڤانێک؛لەچیاکانەوە تا ڕۆژئاوای کوردستان (ڕۆمان) 2026



ڕیکلامێک کۆنڤێرسی ناچار بە داوای لێبوردن کرد.. هێمن عەلی

هەندێک جار تەنها وێنەیەک دەتوانێت ناوبانگی کۆمپانیایەکی گەورە بخاتە مەترسییەوە. ڕیکلامە تازەکەی پێڵاوی کۆنڤێرس نموونەیەکی ڕوونی ئەمەیە.
لە ڕیکلامەکەدا کارینا کە، هونەرمەندێکی کۆریای باشوور و ئەندامی گرووپی مۆسیقای ئەیسپا، جلی سپی لەبەر کردووە. بەهۆی ڕووناکیی وێنەکە، سێبەرێک دروست بووە کە هەندێک کەس گوتیان لە کڵاوی سپیی کوو کڵەس کڵان دەچێت. هەروەها، شێوازی دانانی پێڵاوەکان وای کردووە هەندێک کەس بیریان لە کەسێکی هەڵواسراو بکەوێتەوە.
کوو کڵەس کڵان گرووپێکی توندڕەوی سپیپێستی باڵادەستیخوازە کە لە ساڵی ١٨٦٥ سەری هەڵدا و مێژوویەکی درێژی لە ڕەگەزپەرستی، کوشتن و توندوتیژی لە ئەمریکادا هەیە.
هیچ بەڵگەیەک نییە کە کۆنڤێرس، براندی ناسراوی پێڵاو، بە مەبەست لە ڕیکلامەکەیدا ئاماژەی بە کوو کڵەس کڵان کردبێت. بەڵام شێوازی وێنەکە بووە هۆی ڕەخنە و ناڕەزاییی زۆر و لە ماوەیەکی کورتدا بووە کێشەیەکی گەورە بۆ ناوبانگی کۆمپانیاکە.
کۆنڤێرس داوای لێبوردنی کرد و وێنەکەی لە زۆربەی کەناڵەکانی خۆی لابرد. ئەم هەنگاوە نموونەیەکە لە چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ قەیراندا؛ واتە کۆمپانیا لە کاتی دروستبوونی کێشەدا دەبێت بە خێرایی و بە ڕوونی وەڵام بداتەوە، هەست و نیگەرانیی خەڵک لەبەرچاو بگرێت و بەرپرسیارێتی هەڵەکانی بگرێتە ئەستۆ.
بەڵام پاراستنی ناوبانگی کۆمپانیا تەنیا بە داوای لێبوردن چارەسەر نابێت. گرنگە کۆمپانیا بزانێت هەڵەکە بۆچی ڕوویداوە، لێی فێر بێت و هەنگاوی گونجاو بنێت بۆ ئەوەی لە داهاتوودا ئەو هەڵانە دووبارە نەبێتەوە.
ئەم ڕووداوە وانەیەکی گرنگە بۆ کۆمپانیاکان؛ دروستکردنی ناوبانگی باش ساڵانێک دەخایەنێت، بەڵام یەک ڕیکلامی هەڵە دەتوانێت لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا ئەو ناوبانگە بخاتە مەترسییەوە.

سەرچاوەکان
ئیلتا سانۆمات، ٢٠٢٦: Conversen mainos järkytti – poistui somesta pikavauhtia
ویکیپیدیای کوردی: کوو کڵەس کڵان




دوو هۆنراوە بۆ باوکم و کۆترەکانی پاییز.. فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی

   

پاییزوکۆترەکانم
فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی
لای من جوانن وەرزەکان
هەریەک ڕەنگێک دەهێێنن
بەبەرگی ڕەنگاوڕەنگیان
چەند جوان؟خۆیان دەنوێنن..

من پاییزم لاجوانە
هەرچەند وەرزی خەزانە
فەرشی گەڵا ڕادەخات
لەژێر ئەو درەختانە.

پاییز دنیا سارد دەبێت
چاوم لە کۆترەکانە
چیلکەو گەڵا دەهێنن
بۆ گەرمیی ناو هێلانە

منیش دانیان بۆدەبەم
دەفڕن دێنە سەرشانم
گەنمیان بۆ ڕۆ دەکەم
تا تێربن کۆترەکانم ..

۲۳ـ۱۰ـ ۲۰۲٤چوارشەممە

 
    

بیرتدەکەم.. بۆ باوکم..

بو بەساڵێک ، تۆ بێدەنگی و
منیش گوێی خۆم هەڵخستووە.
زۆر تامەزرۆی وشەیەکم
لەزارتەوە ، نەمبیستووە.

بو بەساڵێک هەرنەهاتی
چاوەڕوانیت بەئازارە
بیرتدەکەم ،بەڵام چیبکەم؟
کۆچت ، مەرگەو دوادیدارە..

بو بە ساڵێک ،حەزمدەکرد
چاوم کەوێت بەڕوخسارت
گوێم کەیلکەی بەدەنگی خۆت
شاگەشکەبم ،بەدیدارت.

تۆ کەی وا بوی ؟ کەی دڵڕەقبوی؟
وابڕۆیت و نەیەیتەوە.؟؟!
دڵم دەڵێ بۆیە واتکرد .
تا خۆتم لەبیربەیتەوە..

نا..ئازیزم،سیما و شێوەت
بۆهەمیشە لەچاومایە
دەنگ و سۆزی میهرەبانیت
لەگەڵ شنەی ڕۆحمدایە.

بەڕۆشتنت ،لەیادناچیت
من بیر لەتۆ دەکەمەوە
بەیادەکانت ،سەبوری
ئەم دڵەی خۆم دەدەمەوە..

۲۹ ـ ٨ ـ ۲۰۲٥ هەینی




دوو ڕووی قەیران، “زێدەبەرهەمهێنان” و ” زیادەڕۆیی کەڵەکەبوون “.. کاوە کەریم

دەستپێک
لەشیکردنەوەکاندا بۆ قەیرانی ئابوری سەرمایەداری، دوو چەمکی سەرەکی بەشێوەیەکی بەردەوام لەناو باسە تیۆریک و ئابوری سیاسیەدا دووبارە دەبنەوە، ئەویش “زێدەبەرهەمهێنان” و “زێدە کەڵەکەبوون”ە. ئەم دوو چەمکە، هەرچەندە پەیوەندییەکی نزیکیان بەیەکەوە هەیە، بەڵام هەریەکەیان بوار و جۆرێکی جیاواز لەپرۆسەی قەیرانی ئابوری لێکدەداتەوە. لەیەکەم نیگادا، “زێدەبەرهەمهێنان” ئاماژەیە بۆ دۆخێک کەتێدا سەرمایەداران و کۆمپانیاکان کاڵا و خزمەتگوزاری زیاتر بەرهەمدەهێنن لەوەی کە بتوانرێت لەبازاڕدا ساغی بکەنەوە و بیفرۆشرێن، ئەمەش دەبێتە هۆی کەڵەکەبوونی کاڵا نەفرۆشراوەکان و زیادەڕۆیی و دابەزینی نرخەکان و پاشەکشە. سەرئەنجام بەرهەمەکان ناتوانرێت بەقازانج بفرۆشرێت، لێرەشەوە قەیرانی ئابوری سەرهەڵدەدات.
کاتێکیش دێنە سەر “زیادەڕۆیی لەکەڵەکەبوون” ئاماژەیە بۆ دۆخێک کەتێدا ڕێژەی قازانج بەرەو دابەزین ڕۆشتووە، سەرمایەی قازانج بەخش ناتوانێت زیاتر وەبەرهێنانی پێبکرێت و دەرهێنانی زێدەبەها لەکاری زیندوو سنووردار دەبێت، بۆیە سەرمایە بەشێوەیەکی بەردەوام پاشەکەوت دەکرێت، “زیادەڕۆیی لەکەڵەکەبوون”ی سەرمایەدا ڕوودەدات، سەرەنجام قەیرانێک بەدوای خۆیدا دێنێت. بەواتایەکی تر کێشەکە ئەوە نییە کەکاڵای زۆر بەرهەمهێنراوە، بەڵکو سەرمایە بەشێوەیەکی گەورە کەڵەکە بووە بەبەراورد بەو بوارانەی کەدەتوانن قازانجی پێویستی بۆ دابین بکەن. لەکۆتایشدا سەرمایەکە وەک “سەرمایەی بێکار” دەمێنێتەوە. لەدیدی مارکسدا، ئەمە یەکێکە لەدەرخستنەکانی ناکۆکییە ناوخۆییەکانی کەڵەکەبوونی سەرمایەیە، کەتێدا سەرمایە بەردەوام هەوڵی بەرفراونبوونی خۆی دەدات، بەڵام هەمان ئەو پرۆسەیە مەرجەکانی بەردەوامبوونی کەڵەکەبوونی سەرمایە لاواز دەکات.
ڕوونکردنەوەی “زێدەبەرهەمهێنان” تیشک دەخاتە سەر ناتەبایی ڕواڵەتی نێوان دابینکردن و خواست، کە زۆرجار وەک کەم بەکاربردن لە چوارچێوەیەکدا دادەنرێت- کرێکاران توانای کڕینی ئەو کاڵایانەیان نییە کە بەرهەمیدەهێنن، بەڵام چەمکی “زێدە کەڵەکەبوون” لێکۆڵینەوەی قووڵتر لە داینامیکی خودی سەرمایە دەکات. لێرەدا قەیرانەکە تەنها ئەوە نییە کە کاڵای زۆر هەیە، بەڵکو سەرمایەی زۆر کەڵەکە بووە بە بەراورد بەدەرفەتی وەبەرهێنانی قازانج. سەرمایە، وەک کارگە، ئامێر، سەروەت و سامانی دارایی، بەدوای بەدەستهێنانی گەڕانەوەیەکی قازانجبەخشدا دەگەڕێت. کاتێک کەڕێژەی قازانج دادەبەزێنێت، چیتر ناتوانرێت سەرمایە لەئاستێکی قبوڵکراوی قازانجدا وەبەربهێنرێتەوە. ئەنجامەکەی دەبێتە هۆی زیادبوونی بێکاری، دروستبوونی ئەوەی ناودەنرێت”بڵقی گەمژانە”، یان لەناوبردنی سەرمایە. لەم ڕوانگەیەوە، کاڵای نەفرۆشراو تەنها یەک دەربڕینی کێشەیەکی فراوانترە، واتە پاشەکەوت و زیادەڕۆیی لە سەرمایەدا کە ناتوانێت دەریچەی بەرهەمدار بۆ بەکارهێنانی خۆی بدۆزێتەوە.
لەم ڕوانگەیەوە ئەوەی وەک “زێدەبەرهەمهێنان” دەردەکەوێت، کە لەڕاستیدا دەرکەوتنی زیادەڕۆیی کەڵەکەبوونە. کۆمپانیاکان بەردەوامن لەبەرهەمهێنان، نەک لەبەر ئەوەی کۆمەڵگە پێویستی بە کاڵای زیاترە، بەڵکو لەبەرئەوەی لە فشارە کێبڕکێییەکان و وەبەرهێنانە نوقمبووەکاندا قفڵ کراون. قەیرانەکە کاتێک سەرهەڵدەدات کە سیستەمەکە بە گشتی نەتوانێت لەو قازانجە بەردەوام بێت کە پێویستە بۆ چەسپاندنی وەبەرهێنانەکانی ڕابردوو. بەم شێوەیە، کۆگاکانی پڕ لە کاڵای نەفرۆشراو ڕەنگدانەوەی دژایەتییەکی قووڵترن لە نێوان هاندانی فراوانبوونی سەرمایە و سنوورەکانی بەدیهێنانی قازانج.

بۆچی ئەم جیاکردنەوەیە گرنگە؟

دەبێت ئەوە زانراو بێت کە “زێدەبەرهەمهێنان” و “زێدە کەڵەکەبوون”، دوو ڕووی هەمان قەیران نین، هەریەکەیان بەجۆرێک جیاوازی ناهاوسەنگی دەخەنەڕوو. جیاوازیی نێوان زێدەبەرهەمهێنان و زێدەکەڵەکەبوونی سەرمایە یەکێکە لە کلیلە سەرەکییەکانی شیکردنەوەی قەیران لەچوارچێوەی ئابوریی سیاسی. ئەم جیاکردنەوەیە نەک تەنیا بۆ شیکردنەوەی قەیرانەکان، بەڵکو بۆ شیکردنەوەی ئەو پرۆسەیەی کە کەسەرمایە لەبواری بەرهەمدارەوە دەگوازرێتەوە بۆ بواری نابەرهەمدار، یان لەبواری بەرهەمهێنانی ڕاستەقینەوە دەڕوات بۆ بواری دارایی، پاشان ئەوەی لێدەکەوێتەوە کەناودەنرێت قەیرانی داریی.
یان ئەم جیاکارییە ئەوەمان بۆ ڕووندەکاتەوە، بۆچی قەیرانەکان پێش بە داراییکردن و بوومەلەرزەی گەمژانە دێت. بەڵام لە ڕوانگەی مارکسیستییەوە، تێگەیشتن لە داراییکردن نابێت تەنیا بەوە سنووردار بکرێت کە کەرتی دارایی فراوانتر بووە یان کۆمپانیاکان داهاتی دارایی زیاتر بەدەستدەهێنن. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: بۆچی سەرمایە بەرەو کەرتی دارایی هەنگاو دەنێت، ئەمە چ پەیوەندییەکی هەیە بە دینامیکی کەڵەکەبوونی سەرمایەوە؟ لەدیدگای مارکسدا، سەرمایە بەشێوەیەکی سادە بڕێک پارە یان کۆمەڵێک لەشتە داراییەکان نییە، سەرمایە پەیوەندییەکی کۆمەڵایەتییە کە لەپرۆسەی بەرهەمهێنان و کەڵەکەبووندا خۆی نیشاندەدات. لەکۆمەڵگەی سەرمایەداریدا، ئامانجی سەرمایەدار تەنیا بەرهەمهێنان نییە، بەڵکو کەڵەکەکردنی سەرمایەو بەدەستهێنانی قازانجی زیاترە. لەبەرئەوە، هەر کاتێک بەرهەمهێنانی قازانج لەکەرتی بەرهەمهێنەرانەدا سنووردار دەبێت، سەرمایە دەست دەکات بە گەڕان لە بوارەکانی دیکەدا کە بتوانێت قەرەبووی لەدەستدانی قازانج لەبواری بەرهەمهێناندا بکاتەوە.

کاتێک ئێمە باس لەدابەزینی رێژەی قازانج لەسەرمایەداریدا دەکەین کە مەیلی بەرەو دابەزین هەیە، ئەمە دەبێتە بنەمای سەرهەڵدانی قەیرانەکان. لەو خاڵەدا، واتە دابەزینی ڕێژەی قازانج، سەرمایەدار کەرتی دارایی وەک بوارێکی جێگرەوە بۆ سەرمایە دەبینیت. ئەمەش بەواتای گواستنەوە لەکەرتی بەرهەمهێنانەوە بۆ کەرتی نابەرهەمهێنەر. ئەگەر سەرمایە نەتوانێت لەکەرتی بەرهەمهێنانی ڕاستەوخۆدا زێدە بەهای پێویست بەدەست بهێنێت، ئەوا هەوڵدەدات بەرەو بازاڕە دارایییەکان، قەرز، پەیوەندییە دارایییەکان، پشکەکان و شێوە جۆراوجۆرەکانی گەشەپێدانی سەرمایەی دارایی بڕوات. بەم مانایە، داراییکردن دەتوانێت نەک وەک هۆکارێکی دەرەکی، بەڵکو وەک وەڵامێکی ناوخۆیی بە کێشە و سنوورەکانی کەڵەکەبوونی سەرمایە لێکبدرێتەوە.
لەبۆچونی مارکسدا، ئەمە بە چەمکی «سەرمایەی خەیاڵی (Fictitious Capital) ــەوە پەیوەندییەکی نزیکی هەیە. سەرمایەی خەیاڵی ئەو شێوەی سەرمایەیە کە بە شێوەی سەند و بەڵگەی دارایی ــ وەک سەهم و بۆند ــ دەردەکەوێت و خاوەندارێتی یان مافی بەدەستهێنانی داهات لە داهاتوودا نوێنەرایەتی دەکات. لێرەدا جیاوازییەکی گرنگ هەیە لەنێوان بەهای دارایی و بەهای نوێی دروستکراو لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا. زیادبوونی نرخی پشکەکەکان، بۆ نموونە، بە خۆی واتای ئەوە نییە کە هەمان بڕ لە بەهای نوێ لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا دروست کراوە.
بەم شێوەیە، کاتێک سەرمایە بە شێوەیەکی زۆر بەرەو کەرتی دارایی دەڕوات، دەتوانێت بڵاوکردنەوەی داهاتی دارایی و هەڵکشانی بەهای دارایی دروستبکات، بەڵام ئەمە خۆی لەخۆیدا کێشەی بنەڕەتیی کەمبوونەوەی قازانج لە بەرهەمهێنانی ڕاستەوخۆ چارەسەر ناکات. بەڵکو دەتوانێت بۆ ماوەیەک ئەو کێشەیە بشارێتەوە، یان کێشەکە دوا بخات.
زۆرێک لەو ئابوریناسانە لێرەدا دەکەونە هەڵەیەکی تیۆریکیەوە، چونکە هەموو داهاتێکی دارایی بەشێوەیەکی ئۆتۆماتیکی وەک سەرچاوەیەکی سەربەخۆی بەها لێک لێکدەدەنەوە، بەڵام لە ڕوانگەی مارکسەوە، پرسەکە ئەوە نییە کە «پارە چۆن پارەی زیاتر دروست دەکات؟»، بەڵکو ئەوەیە کە ئەو داهاتە دارایییە لەکۆتاییدا چۆن پەیوەندی بە بەهای زیادە و پرۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایەوە هەیە؟ ئەمە گرنگە، چونکە سودی بانکی، کرێی زەوی، داهاتی سەهم و شێوەکانی دیکەی داهاتی دارایی، لە کۆتاییدا پێویستیان بە بنەمایەکی کۆمەڵایەتیی بەرهەمهێنانی بەها هەیە.
لەبەر ئەمە، داراییکردن نابێت بە مانای “کۆتایی هاتنی سەرمایەداری بەرهەمهێنەر” یان “گۆڕینی قازانجی بەرهەمهێنان بە داهاتی دارایی” وەربگیرێت. بەپێچەوانەوە، لەڕوانگەی مارکسیستییەوە دەتوانرێت داراییکردن وەک شێوەیەکی گۆڕاو و ئاڵۆزی کەڵەکەبوونی سەرمایە ببینرێت، شێوەیەک کە تێیدا سەرمایە بۆ گەڕان بەدوای قازانجدا لە نێوان کەرتی بەرهەمهێنان و کەرتی داراییدا دەجوڵێت.
بەم پێیە، داراییکردن لە بنەڕەتدا کێشەیەکی سەربەخۆ لە “کەرتی دارایی” نییە، بەڵکو بەشێکە لە کێشەیەکی گشتیتر و ناوخۆیی سەرمایەداری: چۆن سەرمایە دەتوانێت کەڵەکە ببێت و قازانج بەردەوام بکات، کاتێک هەمان پرۆسەی کەڵەکەبوون سنوورەکانی خۆی دروست دەکات؟ لەم چوارچێوەیەدا، گەشەی کەرتی دارایی دەتوانێت وەک یەکێک لە شێوەکانی وەڵامدانەوەی سەرمایەداری بەو سنوورانە تێبگەینرێت، بەڵام نەک وەک چارەسەرێکی کۆتایی بۆ ئەوان.
کاتێک دەڵێن جیاکردنەوەی ئەم دوو چەمەکە بۆ لێکدانەوەکان گرنگە، چونکە یەکێکیان سەرنجمان دەباتە سەر بەرهەمهێنان و خواست و توانای کڕین، ئەوەی تریان سەرنجمان دەباتە سەر سەرمایە و کەڵەکبوون و بەدەستهێنانی قازانج و دەرهێنانی بەهای زیادە لەکاری زیندووی کرێکاران. ئەم جیاکاریە گرنگە، چونکە ئەگەر بڵێن زێدەبەرهەمهێنان هۆکاری قەیرانەکانە، ناتوانین وەڵامان هەبێت و ئەوە ڕوونبکەینەوە، بۆچی سەرمایە لەبواری بەرهەمدارەوە دەچێتە ناو بواری داراییکردنەوە، کە دەبێتە هۆکاری ئەوەی قەیرانی بنەڕەتی بگوازێتەوە بۆ بوارە داراییەکان، پاشان قەیرانەکە قوڵتربکاتەوە و قەیران و قەرزی و دارایی لێبکەوێتەوە، وەک نمونەی ئێستای قەیرانی سەرمایەداری جیهانی ئەم سەردەمە.
بەکورتی، “زیدەبەرهەمهێنان” باس لەچۆنیەتی دەرکەوتنی قەیرانەکان دەکات، لەکاتێکدا “زێدەڕۆیی کەڵەکەبوون” ڕوونکردنەوەیەکی پێکهاتەییتر پێشکەش دەکات بۆ ئەوەی بۆچی ڕوودەدەن. یەکەمیان گرنگی بە بازاڕ و خواست دەدات، دووەمیان لەڕێژەی و دینامیکی سەرمایە دەڕوانێتە کێشەکە.

ئابوریناسە چەپەکان و” دۆسیەی “زیادە بەرهەمهێنان”

بەشێک لەئابوریناسە چەپەکان یان “مارکسیستەکان” دۆسیەی “زیادە بەرهەمهێنان” وەک هۆکاری قەیرانەکانی ژێر سەرمایەداری دەخەنەڕوو، ڕۆڵی یاسای مارکس (دابەزینی ڕێژەی قازانج مەیلی- بەرەو دابەزین) وەک پەیوەندیدار ڕەتدەکەنەوە. لەکاتێکدا هەم مارکس و هەم زۆربەی ئابوریناسانی نزیک لەمارکس، ئەم یاسایە بە هۆکاری بنەرەتی قەیرانی سەرمایەداری دەزانن. بەڵگەی زۆربەی ئەوان ئەوەیە کاتێک مارکس باسی ڕوونکردنەوەی هەر قەیرانێک لە سەدەی نۆزدەهەمدا کردوە، هیچ کاتێک باسی ئەم یاسایەی نەکردوە و هەمیشە ئاماژەیان بە ‘زیادە بەرهەمهێنان’ کردوە. یان هیچ بەڵگەیەکیش نییە کە دابەزینی ڕێژەی قازانج پێش قەیرانی هۆکارەکانی قەیرانە خولگەییەکان بێت لەسەرمایەداریدا. ئەمەش بەمانای ئەوەی کە قەیرانەکانی ژێر سیستەمی سەرمایەداری بەهۆی “زیێدە بەرهەمهێنان”ەوە دروست دەبن و پەیوەندی بە جوڵەی قازانج و قازانج لە کەڵەکەبوونی سەرمایەداریدا نییە.
باشە ئەوە شتێکی سەرسوڕهێنەر نییە، چونکە تا ئەو کاتە مارکس یاسای قازانجی پەرە پێنەدابوو. یان ئەگەر ئەو بۆچوونانەیان ڕاست بێت، دەبێت ئێمە واز لەبەرگی سێیەمی کتێبی (سەرمایە) ی مارکس بهێنین و بیخەیەنە لاوە، چونکە ئەو یاسایە و شیکردنەوەی پانتاییەکی گەورەی لە فیکری مارکس، گرتووە لەکتێبەکەدا.

کاتێک ڕۆزا لۆکسمبورگ، شیکردنەوەی بۆ قەیراني ئابوری سەرمایەداری کرد، ئەو پێیوابوو کە قەیرانەکانی سیستەمی سەرمایەداری، لەبنەڕەتدا بەهۆی دیاردەی “زێدەبەرهەمهێنان” وەیە، چونکە نەبوونی هێزی کڕینی پێویست لەناوخۆی بازاڕی سەرمایەداریدا، سیستەمەکە بەرەو قەیران و داڕمان دەبات. لەبۆچونی ئەودا، کرێکاران تەنها بەشێکی کەم لەو بەهایە وەک کرێ وەردەگرنەوە کەخۆیان بەرهەمی دەهێنن، بۆیە هێزی کڕینیان سنوردار دەبێت، ناتوانن ئەو کاڵا بەرهەمهێنراوانە بکڕنەوە. هەروەها سەرمایەداران بەشێک لەقازانجەکانیان بۆ کڕینی کاڵای لۆکس و خۆشگوزەرانیەکان بەکاردەهێنن نەک بۆ کڕینی کاڵای بەکاربەر، بەڵام بەشە گەورەکەی پاشەکەوت دەکەنەوە سەرلەنوێ وەبەرهەمهێنانی پێدەکەنەوە بۆ بەرهەمهێانی زیاتر. ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی دیاردەی “زێدەبەرهەمهێنان”، واتە بڕی کاڵای بەرهەمهێنراو، زۆر زیاتر دەبێت کەلەتوانای کڕینی کۆمەڵگەدا نییە.

بەبڕوای ڕۆزا، ئیمپریالزم و داگیرکاری وڵاتە سەرمایەدارە گەورەکان، دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی قەیرانی “زێدەبەرهەمهێنان” ە، چونکە کاتێک بازاڕی ناوخۆیی تێر دەبێت، توانای کڕین کەمدەبێتەوە، ئەم دەوڵەتانە پەنا دەبەنە بەر داگیرکردنی ولاتانی تر لە ئەفەریقا و ئاسیا و شوێنەکانی تر بۆ دۆزینەوەی بازاڕی نوێ بۆ فرۆشتنی کاڵا زیادەکان و دۆزینەوەی دەرفەتی نوێ بۆ وەبەرهێنانی سەرمایە کەڵەکەبووەکانیان. کاتێکیش تەواوی جیهان دەبێتە سەرمایەداری و هیچ بازاڕێکی دەرەکی نامێنێت بۆ حەواندنەوەی کاڵا زیادە بەرهەمهێنراوەکان، قەیرانەکان توندوتیژ و زیاتر قوڵدەبێتەوە، پاشان شەڕی هێزە ئیمپریالیستیەکان بۆ دابەشکردنی بازارەکان شەڕو داڕمانی ئابوری لێدەکەوێتەوە، ئەمەش ڕێگا خۆش دەکات بۆ شۆڕشی سۆشیالستی.

مارکس – پرسی کەڵەکەبوون، قەیران

مارکس پێش ئەوەی بچێتە ناو باسی قەیرانەوە، بنەما تیۆرییەکەی خۆی سەبارەت بەپرۆسەی بەرهەمهێنانی سەرمایەداری و پرۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایە ڕوونکردەوە. بەبۆچوونی ئەو دەرکەوتنی ئاشکرای قەیران لەپرۆسەی سوڕانەوەی سەرمایەدا نابێت “هۆکاری” قەیرانەکە بشارێتەوە، کە لەشێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا هەیە. “گۆڕانکاری کاڵاکان” لەبازاڕدا قۆناغی جیاوازی یەک پرۆسەیە. نیشاندەری سەرەکی پرۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایە (کاڵا-پارە-کاڵا) نییە، بەڵکو (پارە-کاڵا- پارە) یە. بۆیە مارکس دەپرسێت: ئایا دەکرێت بەشێک لەبەهای زیادە ڕاستەوخۆ بچێتە ناو سەرمایەی نەگۆڕەوە بەبێ ئەوەی بفرۆشرێت و کەڵەکەبوونی سەرمایەو بەرهەم هێنانەوەی بەرفراوانی لێبکەوێتەوە؟
مارکسیش وەڵامەکەی ئەرێنییە، بۆ تێگەیشتن لەم پرسە، بۆیە دەڵێت: سەرەتا پێویستە بەکارهێنانی تاکی مرۆڤەکان بەتەواوی لاببرێت بۆ ئەوەی بتوانین تەنها سەرنجمان لەسەر بەکارهێنانی بەرهەمداربێت. وەک “ئاشکرایە”، زۆربەی کاڵاکان لەخودی پرۆسەی بەرهەمهێناندا بەکاردەهێنرێن. بەم پێیەش سەرمایە ڕۆڵی هەم فرۆشیار و هەم کڕیار دەگێڕێت.
لەکەڵەکەبوونی سەرمایەداریدا پرسیارێک هەیە بۆ گۆڕینی بەهای سەرمایەی سەرەتایی لەگەڵ ڕێژەی ئاسایی قازانجدا. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە کەڵەکەبوونی سەرمایە زۆر پەیوەندی بەڕێژەی قازانجەوە هەیە. لەبەرهەمهێنانی سەرمایەداریدا ئەوەی گرنگە بەهای بەکارهێنانی دەستبەجێ نییە، بەڵکو بەهای ئاڵوگۆڕ و بەتایبەتی فراوانبوونی بەهای زیادەیە. ئەمە پاڵنەری بزوێنەری بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییە. بۆیە ئەوە بەلگەنەویستە کە قازانج هێزی پاڵنەری سەرمایەدارییە، نەک بەرهەمهێنان (یان بەم شێوەیە زیادە بەرهەمهێنان). هەربۆیە کاتێک باس لە تەسفیەکردنی سەرمایە دەکرێت لەکاتی قەیرانەکاندا، مەبەست لەناوبردنی سەرمایەیە لەڕێگەی قەیرانەکانەوە، بەواتای دابەزینی بەهاکانی بەهاکانە کە ڕێگرییان لێدەکات لەپرۆسەی نوێکردنەوە و دووبارە بەرهەمهێنانەوەدا. ئەوە دابەزینی بەهایە، نەک داڕمانی خواست کە کلیلی قەیرانەکان و بوژانەوەی دواترە.

بەڵام مارکس لەشوێنێکدا دەڵێت: “قەیرانی هەمیشەیی بوونیان نییە”

لێرەدا گرنگە ئەمە ڕوونبکەینەوە، لەلای مارکس، کەڵەکەبوونی سەرمایە پرۆسەیەکی ناوخۆیی و بنەڕەتیی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییە. سەرمایەدار لەپرۆسەی بەرهەمهێناندا لەکاری زیندووەوە زیادەبەها بەدەست دەهێنێت و پاشان بەشێک لەو زیادەبەهایە دووبارە وەک سەرمایە بەکار دەهێنێتەوە بۆ فراوانکردنی بەرهەمهێنان و زیادکردنی سەرمایە. بەم شێوەیە، کەڵەکەکردنی سەرمایە تەنها کۆکردنەوەی سامان نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی بەردەوامە کە سەرمایە خۆی تێدا دووبارە بەرهەمدەهێنێتەوە و لەهەمان کاتدا پێکهاتەی پەیوەندییەکانی نێوان سەرمایە و کار دەگۆڕێت.
فراوانبوونی کەڵەکەکردن دەتوانێت بەرهەمهێنان بەشێوەیەکی زۆر گەورە بکات، بەڵام ئەم فراوانبوونە هەمیشە بەپێی تێپەربوونی کات ڕووبەڕووی داکشانی ڕێژەی قازانجەکە دەبێتەوە، ئەمەش دەبێتە ناکۆکی. لەو خاڵەدا ناکۆکیی نێوان پێویستی سەرمایە بۆ فراوانکردنی بەرهەمهێنان و ئامانجی، دەتوانێت سەرمایە بەرەو قەیران ببات. بۆیە قەیران لە تێۆریی مارکسدا ڕووداوێکی دەرەکی و ڕێکەوتی نییە، بەڵکو ئەنجامێکی ناوخۆییە کە لە جوڵەی کەڵەکەکردنی سەرمایەوە سەر هەڵدەدات. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەمە بەو مانایە نییە کە قەیران بە شێوەیەکی هەمیشەیی و بێکۆتایی بەردەوام دەبێت، چونکە قەیران دەتوانێت لەڕێگەی لەناوچوونی بەشێک لە سەرمایە، کەمبوونەوەی بەرهەمهێنان و گۆڕینی مەرجەکانی کەڵەکەکردن، ڕێگا بۆ دەستپێکردنەوەی قۆناغێکی نوێی کەڵەکەکردن بکاتەوە.

لەبەر ئەمە، لە بیرکردنەوەی مارکسدا دەبێت جیاوازی لەنێوان “قەیرانی هەمیشەیی” و “ناکۆکییە هەمیشەبووەکانی کەڵەکەکردنی سەرمایە” بکرێت: قەیرانەکان دەتوانن کاتی و دووبارەبووەوە بن، بەڵام سەرچاوەی ئەو ناکۆکییەی کە قەیران دروست دەکات، لە خودی شێوازی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییەوە سەرچاوە دەگرێت.
کاتێک مارکس تێبینییەک باس دەکات و دەڵێت کە “قەیرانی هەمیشەیی بوونیان نییە”. کەواتە مارکس ڕاستەوخۆ ئاماژە بە “کاتی” زۆری سەرمایە دەکات وەک پەیوەندیدار بە قەیرانەکانەوە – زیادەڕەوی لێرەدا بەواتای ڕێژەیی بە قازانج یان قازانج دێت، نەک خواست. لەوەش ڕوونتر دەڵێت: “گواستنەوە لە دەستەواژەی زیادە بەرهەمهێنانی کاڵاکانەوە بۆ دەستەواژەی زیادەڕۆیی سەرمایە.

یاسای قازانجی مارکس و قەیران

لە ئابوریی مارکسدا، جیاوازییەکی بنەڕەتی لەنێوان “ڕێژەی زێدەبەها” و “ڕێژەی قازانج” هەیە، هەرچەندە هەردووکیان دەربڕینی هەمان سەرچاوەی بەهای زیادە، واتە زێدەبەهان. ڕێژەی زێدەبەها پەیوەندیی نێوان زێدەبەها و سەرمایەی گۆڕاو دەردەخات، لەکاتێکدا ڕێژەی قازانج پەیوەندی نێوان هەمان زێدەبەها و کۆی سەرمایەی پێشخراو، واتە کۆی سەرمایەی جێگیر و گۆڕاو، پیشان دەدات. بەم پێیە، هەردوو ڕێژەکە هەمان بڕی زێدەبەها بە دوو پێوەری جیاواز دەخەنەڕوو، و جیاوازیی نێوانیان لە جیاوازیی بنەمای پێوانەکردنەوە سەرچاوە دەگرێت.
لەڕوانگەی شیکاریی مارکسەوە، بۆ تێگەیشتن لە گۆڕینی زێدەبەها بۆ قازانج، دەبێت لە ڕێژەی زێدەبەهاوە بۆ ڕێژەی قازانج بڕۆین، نەک بەپێچەوانەوە. ئەمەش گرنگە، چونکە زێدەبەها لەپڕۆسەی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییەوە سەرچاوە دەگرێت و لە پەیوەندیی نێوان کار و سەرمایەدا دروست دەبێت، بەڵام قازانج شێوەیەکی دەرەکی و دیاربووی هەمان بەهای زیادەیە کە لەسەرمایەدارییەکەدا وەک بەرهەمی هەموو سەرمایەکە دەردەکەوێت. لەو چوارچێوەیەدا، تێکڕای قازانج دەتوانێت وەک خاڵێکی دەستپێکی مێژوویی لەپەیوەندییە ئابورییە سەرمایەدارییەکاندا تێبگەین. بەڵام لەڕووی شیکارییەوە، زێدەبەها و ڕێژەی زێدەبەها بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ لەسەر ڕووی دیاردەکانی بازاڕدا دەرناکەون، بەڵکوو ناوەڕۆکێکی شاراوە و پەیوەندیدار بەپڕۆسەی بەرهەمهێنانی بەهای زیادەن و دەبێت لە ڕێگەی شیکردنەوەی زانستیی پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانەوە دەستنیشان بکرێن. لەبەرامبەردا، قازانج و ڕێژەی قازانج لەئاستی دیاردەیی و ڕووکاریی سیستەمی سەرمایەداریدا شێوەیەکی ڕاستەوخۆتر دەردەکەون. بەم مانایە، قازانج شێوەیەکی گۆڕاو و دەرەکیی زێدەبەهایە، لەکاتێکدا زێدەبەها ناوەڕۆکی ئەو پەیوەندییەیە کە لە پشت ئەو شێوە دەرەکییەوە هەیە.
لەهەمان چوارچێوەدا، ڕێژەی قازانج لەگەڵ کاتی سوڕانەوەی سەرمایەدا پەیوەندییەکی پێچەوانەی هەیە. واتە، بەمەرجێک کە گۆڕاوەکانی تری کاریگەری لەسەر ڕێژەی قازانج- وەک پێکهاتەی سەرمایە، ڕێژەی زێدەبەها و کاتی کار- لە نێوان سەرمایەداران یەکسان بن، درێژبوونەوەی کاتی سوڕانەوەی سەرمایە دەتوانێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی ڕێژەی قازانج. لەبەر ئەوەی سەرمایەی بەکارهاتوو بۆ ماوەیەکی درێژتر لە پڕۆسەی سوڕانەوەدا گیراوە و توانای گەڕانەوەی خێرا و دووبارە بەکارهێنانەوەی کەمتر دەبێت. بەڵام ئەگەر ئەم گۆڕاوە بنەڕەتییانە لەنێوان سەرمایەداراندا جیاواز بن، وەک جیاوازی لە کاتی کار، ڕێژەی زێدەبەها یان ئاستی کرێی کار، ئەوا ڕێژەی قازانجیان دەتوانێت جیاواز بێت، تەنانەت ئەگەر لەهەمان دۆخی گشتیی ئابوریدا کار بکەن. بەم پێیە، هەموو جیاوازییەکانی ڕێژەی قازانج ناتوانرێت بەکاتی سوڕانەوەی سەرمایەوە ڕوونبکرێنەوە، چونکە هۆکارەکانی تر دەتوانن بە سەربەخۆیی کاریگەرییان لەسەر ئەم ڕێژەیە هەبێت.
لەئەنجامدا، بۆ شیکردنەوەی جیاوازیی ڕێژەکانی قازانج، پێویستە لەنێوان ئەو هۆکارانەی کە بە شێوەی ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بەسوڕانەوەی سەرمایەوە هەیە و ئەو هۆکارانەی کە لە پێکهاتەی سەرمایە، ڕێژەی زێدەبەها، کاتی کار و کرێی کارەوە سەرچاوە دەگرن، جیاوازی بکرێت. ئەم جیاکردنەوەیە ڕێگە دەدات پەیوەندیی نێوان زێدەبەها و قازانجمان بۆ ڕوون بێتەوە، هەروەها گواستنەوەی ڕێژەی زێدەبەها بۆ ڕێژەی قازانج، بەشێوەیەکی تیۆری و شیکاریی وردتر تێبگەین.
مارکس سەرچاوەی هۆکاری قەیرانەکان بۆ مەسەلەی دەرهێنانی زێدەبەها و کەمبوونەوەی ئاستی رێژەی قازانج دەباتەوە، لەم نێوەشدا مارکس “یاسای ڕێژەی قازانج مەیلی- بەرەو دابەزین” پەرەپێدا. ئەم یاسایە ئاماژەیە بەوەی کە لەپەرەپێدانی سیستەمی سەرمایەداری، سەرمایەداران بەردەوام هەوڵدەدەن بە بەکارهێنانی ئامێرەکان، تەکنەلۆجیا و شێوازە نوێکانی بەرهەمهێنان، بەرهەم زیاتربکەن. بەهۆی ئەمەوە ڕێژەی سەرمایەی بەکارهاتوو لەو بوارانەدا زیاد دەبێت، لەکاتێکدا ڕۆڵی کاری مرۆیی لە بەرهەمهێناندا بەراورد بە سەرمایە کەمتر دەبێت. بەڵام کار سەرچاوەی بەهای زیادە و قازانجە، ئەم گۆڕانکارییە دەتوانێت لە درێژمەودادا مەیلێک بۆ دابەزینی ڕێژەی قازانج دروست بکات.
مارکس لەیاسای قازانجدا ئەوە ڕووندەکاتەوە، کە ئەگەر سەرمایەی نەگۆڕ زیاتر لەبەرانبەر سەرمایەی گۆڕاودا بەرزبێتەوە، ئەوا ڕێژەی قازانج دادەبەزێت. “رێژەی قازانج دادەبەزێت، چونکە بەهای سەرمایەی نەگۆڕ لەبەرامبەر سەرمایەی گۆڕاو بەرزبووەتەوە و سەرمایەی گۆڕاو کەمتر بەکاردەهێنرێت”… لێرەوە قەیران “قەیرانی کار و قەیرانی سەرمایە”یە. لەگەڵ ڕێژەی قازانج “کەمبوونەوەی… ئەوە حاڵەتێکی زیادە بەرهەمهێنانی سەرمایەی نەگۆڕە.”… “قەیرانەکان بەهۆی زیادە بەرهەمهێنانی سەرمایەی نەگۆڕەوەیە”.
بەڵام مارکس ئەمەی بەمانای دابەزینی بەردەوام و بێ ‌وەستانی قازانج ناگرێت، بەڵکو “مەیل”ێکە کە دەتوانێت بەهۆی هەندێک هۆکاری دژەوە کەم بکرێتەوە یان دوا بخرێت. بۆ نموونە، زیادکردنی چەوساندنەوەی کرێکاران، کەمکردنەوەی تێچووی بەرهەمهێنان و فراوانکردنی بازاڕ دەتوانن بۆ ماوەیەک ڕێژەی قازانج بەرزتر بکەن، بەڵام لەدرێژخایەندا بەرەو قەیرانێک هەنگاو دەنێت. بۆیە لە تیۆری مارکسدا ئەم یاسایە بەشێکە لە شیکردنەوەی ناوخۆیی و ناکۆکییەکانی سیستەمی سەرمایەداری.

پۆڵ ماتیک بیرمەندی مارکسیستی سەدەی رابردوو، دەڵێت:
“یاسای مارکس دوو لێواری هەیە، تەنانەت ئەگەر ڕێژەی قازانجیش دابەزێت، ئەگەری ئەوە هەیە کەبارستەی قازانجەکان بەرزبێتەوە، ئەمەش دەتوانێت پارێزگاری لەبەرزبوونەوەی بەرهەمهێنان بکات. سەرەڕای ئەمەش، دابەزینی تێکرای ڕێژەی قازانج بەشێوەی بەردەوام، لەکۆتاییدا دەبێتە پێچەوانبوونەوە و خاوبوونەوەی بەرزبوونەوەی باراستەی قازانج، کاتێکیش تێکرای ڕێژەی قازانج دادەبەزێت بۆ خاڵێک کەتێدا بارستەی قازانج دادەبەزێت، لەم خاڵە وەچەرخانەدا بوار بۆ قەیرانەکان دەکاتەوە. سەرەتا قازانج دادەبەزێت، پاشان وەبەرهێنان دادەبەزێت”.

“زێدەبەرهەمهێنان” یان “کەڵەکەبوون” لەقەیرانەکاندا

مارکس “زێدەبەرهەمهێنان” وەک یەکێک لە ڕەگ وڕیشەکانی قەیرانی سەرمایەداری لێکدەداتەوە. لە دیدی ئەوەوە، نابێت زیادەبەرهەمهێنان بەسادەیی وەک ئەوە تێبگەین کە لەکایە تاکەکانی بەرهەمهێناندا کاڵا زیاتر لە پێویستی بەرهەمهێنراوە, چونکە ئەمە دەتوانێت تەنها بەشێک لەکێشەکە بێت و ببێتە هۆی سەرهەڵدانی قەیرانی بەشەکی بەهۆی ناڕێژەیی لە نێوان بەشەکانی بەرهەمهێنان.
مارکس ئەگەری سەرهەڵدانی قەیران لەئەنجامی بەرهەمهێنانی ناڕێژەیی لە نێوان کایە جیاوازەکانی بەرهەمهێناندا بە تەواوی ڕەتناکاتەوە. ئەو ئاماژە بەوە دەکات کە “بێئەوەی بڵێین، ئینکاری ئەوە ناکرێت کە ڕەنگە زۆر لە کایە تاکەکەسییەکان بەرهەمبهێنرێت و بەم شێوەیە قەیرانی بەشەکی لەبەر بەرهەمهێنانی ناڕێژەیی سەرهەڵبدات”. ب




داگیرکاریی بێ دەنگ: چۆن ڕای گشتی ئەلیکترۆنی دەکەوێتە ژێر جڵەوی چەواشەکردنی میدیاییەوە؟.. کارزان عزیز

لە سەردەمێکدا دەژین کە سنوورە فیزیاییەکان کاڵ بوونەتەوە و گۆی زەوی بە تۆرێکی مەزنی دیجیتاڵی پێك بەستراوە، مرۆڤی سەردەم بەردەوام لە ژێر بۆردومانی زانیاریدایە. لێشاوی زانیاری، کە لە ڕێگەی پلاتفۆرمە ئەلیکترۆنییەکانەوە ڕۆژانە دەگاتە دەستمان، تەنها ئامرازێک نییە بۆ زانیاری گەیاندن، بەڵکو بووەتە گەورەترین ئامرازی ئاراستەکردن، شێواندن و کۆنتڕۆڵکردنی مێشکەکان. لەم ناوەندەدا، ڕای گشتی ئەلیکترۆنی و چەواشەکردنی میدیایی بوونەتە دوو چەمکی پێکەوەبەستراو کە چارەنووسی کۆمەڵگەکان، ئاراستەی سیاسەت و تەنانەت بڕیارە تاکەکەسییەکانیش یەکلا دەکەنەوە، بە جۆرێک کە تێگەیشتن لەم دیاردەیە بۆ هەر کەسێک کە بکوێتە ناو جیهانی نووسین و ڕاگەیاندنەوە گرنگییەکی یەکجار زۆری هەیە.
پێشتر ڕای گشتی بریتی بوو لە کۆمەڵێک بۆچوون کە لە ڕێگەی کۆڕ و کۆبوونەوەکان، چاپەمەنی کلاسیکی و ناوەندە فەرمییەکانەوە دروست دەبوون و پرۆسەیەکی خاو و سنووردار بوون کە کاتی دەویست تاوەکو بابەتێک گەرم دەبغ یان سارد دەبووەوە. بەڵام لە جیهانی ئێستادا، ڕای گشتی ئەلیکترۆنی لە چرکەساتێکدا لەدایک دەبێت، گەشە دەکات و دەگۆڕێت و لە پڕێکدا دەبێتە بابەتێکی ڕۆژ. پلاتفۆرمەکانی وەکو فەیسبوک، تێلگرام، ئێکس و تیکتۆک ئەمڕۆ بوونەتە مەیدانی سەرەکی کە تێیدا بڕیار لەسەر ڕووداوەکان دەدرێت و کێبڕکێ لەسەر سەرنجی بەکاربەران دەکرێت. ئەم جۆرە لە ڕای گشتی خاوەنی خێراییەکی سەرسوڕهێنەرە و هیچ سنوورێکی جوگرافی شک نابات، بەڵام لە هەمان کاتدا زۆر ناسک و خێرا هەڵخەڵەتێنەریشە. لەبەر ئەوەی بە هاوکێشەی سۆزداری و خێرایی بەڕێوەدەچێت نەک عەقڵانییەت و لێکۆڵینەوەی قووڵ، زۆر جار دەبێتە نێچیرێکی ئاسان بۆ ئەو لایەنانەی دەیانەوێت ئاراستەی گشتی کۆمەڵگە بەرەو لایەنێکی دیاریکراو ڕابکێشن.
چەواشەکردنی میدیایی پرۆسەیەکی هەڕەمەکی و بێ مەبەست نییە، بەڵکو زانستێکی پێشکەوتووە کە پشت بە دەروونناسی جەماوەری، داتای گەورە و تەکنەلۆژیای مۆدێرن دەبەستێت. ئامانجی سەرەکی لەم کارە، شێواندنی ڕاستییەکانە بۆ بەرژەوەندی گرووپێک، پارتێک یان هێزێکی سیاسی و ئابوری. لە فضای ئەلیکترۆنیدا، ئەمە بە چەند ڕێگەباسێک ئەنجام دەدرێت؛ لەوانە بەکارهێنانی سوپاکانی فیت و ئەکاونتی وەهمی بۆ گەورەکردنی بابەتی لاوەکی یان سەرکوتکردنی ڕاستییەکان، دروستکردنی ژینگەی قەفەسی زانیاری و ئەلگۆریتمە داخراوەکان کە تەنها باوەڕەکانی پێشووت ئاراستە دەکەن بۆ ئەوەی هەرگیز ڕای جیاواز نەبینیت، هەروەها بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای ژیریی دەستکرد و دیپفەیک بۆ دروستکردنی لێدوان و ڤیدیۆی ساختە کە جیاکردنەوەی ڕاستی لە درۆ زەحمەت دەکات و وای لێدەکات مرۆڤ لە ڕاستیەکان گومانی هەبێت.
کاریگەرییەکانی ئەم پرۆسەیە تەنها لە سنووری هەواڵێکی هەڵەدا نەماونەتەوە، بەڵکو قووڵایی کۆمەڵگەیان تەنیوە و دەبنە هۆی شکستی متمانەی گشتی بە دامەزراوە و میدیا پیشەیییەکان. کاتێک هاووڵاتی بۆی دەردەکەوێت کە زۆربەی ئەو شتانەی وەک ڕاستی پێیان فرۆشراون فێڵ بوون، دەرگا بۆ بێسەروبەری فکری و جەمسەرگیرکردنی توندی کۆمەڵایەتی دەکرێتەوە. کۆمەڵگەکان دابەش دەبن بۆ بەرەی دژبەیەکی توندڕەو، کە تیایدا گفتوگۆی لۆژیکی جێگەی سووکایەتی و ڕق و کینەی ئەلیکترۆنی دەگرێتەوە، و لە ئەنجامدا سیاسەت و بڕیارە ئابورییەکان لەژێر کاریگەریی هەڵمەتی دروستکراوی ئەلیکترۆنیدا دەسووڕێنەوە نەک زانیاری ڕاست و بەرژەوەندی گشتی.
بۆ ئەوەی ڕای گشتی نەبێتە دیلی دەستی فێڵبازە میدیاییەکان، کۆمەڵگە پێویستی بە هەنگاوی جددی و هۆشیارییەکی فراوان هەیە، وەک گەشەپێدانی هۆشیاری میدیایی لە ڕێگەی سیستەمی پەروەردەیی و ناوەندە ئەکادیمییەکانەوە تاکوو تاکەکان فێر ببن سەرچاوەی هەواڵ هەڵسەنگێنن. هاوکات پشتبەستن بە دەزگا تایبەتمەندەکانی پشکنینی ڕاستییەکان و پابەندبوونی میدیاکارە ڕاستەقینەکان بە بنەما و ئەخلاقیاتی پیشەییەوە، تاکە ڕێگەن بۆ ڕێگریکردن لە بەلاڕێدابردنی ڕای گشتی لە پێناو بەرژەوەندی تەسکدا.
لە جیهانێکدا کە زانیاری بە خێراییەکی سەرسوڕهێنەر دەگۆڕێت و مێشکەکان لەژێر هەڕەشەی بەردەوامی شێواندندان، زانست، دیراسەتە وردەکان و بەهێزکردنی بنەماکانی لۆژیک دەبنە قەڵایەکی پۆڵایین بۆ پاراستنی ماف و ئازادییە مرۆییەکان. هەر بۆیە پێویستە دامەزراوە پەروەردەیییەکان پلانێکی تۆکمە دابڕێژن بۆ پێگەیاندنی نەوەیەک کە نەک تەنها بەکارهێنەری ئاسایی تەکنەلۆژیا بن، بەڵکو ڕەخنەگر و لێکۆڵەری کارای ناو پلاتفۆرمەکان بن، بە جۆرێک توانای هەڵسەنگاندن و فلتەرکردنی زانیارییە ژەهراوییەکانیان هەبێت، چونکە بێدەنگبوون یان پشتگوێخستنی ئەم مەترسییە مانای ڕادەستکردنی چارەنووسی گشتییە بە گروپ و هێزگەلێک کە تەنها بەرژەوەندی تەسک لە بەرچاو دەگرن و بنەماکانی پێکەوەژیان و ئارامی کۆمەڵایەتی لەکەدار دەکەن.
ئەنجام
ڕای گشتی ئەلیکترۆنی هێزێکی بێوێنەیە، ئەگەر بە هۆشیارییەوە ئاراستە بکرێت دەبێتە پردی گەشەپێدان و چاودێریکردنی دەسەڵاتەکان، بەڵام ئەگەر بکەوێتە ژێر جڵەوی چەواشەکردنی میدیاییەوە، دەگۆڕێت بۆ چەکێکی کوشندە کە بنەمای پێکەوەژیان و متمانەی کۆمەڵایەتی وێران دەکات. هۆشیاری تاک و ڕەتکردنەوەی بەدواداچوونی کوێرانەی پەیامەکان، تاکە قەڵایە بۆ پاراستنی مێشک و ئازادییەکانمان لەم سەردەمە دیجیتاڵییەدا کە تێیدا زانیاری بووەتە کاڵایەکی خێرا بۆ گۆڕینی ئاراستەی بیرکردنەوەی کۆمەڵگە، و پاراستنی سەربەخۆیی فکری کۆمەڵگە لەسەر شانی تاک بە تاکی ڕۆشنبیران و ناوەندە زانستییەکان هەڵوەستەیەکی مێژوویی و نیشتمانییە.

کارزان عزیز




گفتوگۆی بەختەوەری لە نێوان فەلسەفەو دەروونشیکارییدا.. سیمنارێک بۆ د. ئازاد حەمە لە گەلەری ئارام

شەممە
١٩\٩\٢٠٢٦.. کاتژمێر ٦ی ئێوارە




ئایا ناوی ئەربیل لە ئەربائیلۆی ئاشوورییەوە هاتووە؟.. بێوار ڕەسوول ( سوداد ڕەسوول)

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..




ڕاوە کچ.. نەوزاد بەندی

  

چەندین بیریاری گەورەی وەک گالیلۆ و ئەنگڵز و شارڵ فۆریێ و کارڵ مارکس لەو باوەڕەدان ژن هەرگیز نابێتە لەشفرۆش و بە سروشتی خۆی حەزی لە پاکیزەیی وپاشان دایکایەتییە، ئەوە پیاوە بێ شەرەفەکانن لە خشتەی ئەبەن و برسی ئەکەن و ناچاری ئەکەن لەشی تەسلیم بکات..سیستمی سەرمایەداریی و بازرگانە بێ مۆراڵەکان، ژن ئەکەنە کەرەستەی چێژ و پۆڕن و کۆمپانیای بەدڕەوشتیی گەورەی لێ دروست دەکەن..
ئەڵێن مارلین مۆنرۆ، دوای ئەوەی کرا بە ئەستێرەی سێکس و وروژاندن لە هۆلیود، تەنانەت سەرۆکی ئەو کاتەی ئەمەریکا جۆن کێنیدی و براکەی بە جیا جیا ژوانی سێکسییان لەگەڵدا ئەبەست، لە ناکاو کوژرا ..ووتیان خۆی کوشت .. لە هەندێ لە بیرەوەرییەکانیدا، ئەڵێت : خۆزگە له لادێیەکی دوورە دەست بوومایە، هیچ کەسێک نەیناسیمایه، دایک بوومایه و منداڵەکانم پەروەردە بکردایە ..!
ئەمەیە سروشتی ڕاستەقینەی ژن، ئیتر لە هەر پلە پۆستێکا بێ، لە هەر لوتکە و نشێوێکدا بێ..
کە پڕۆسەی هاوسەرگیرییش ئەنجام ئەدات و ئەبێتە خاوەنی منداڵ، هەموو خولیا و حەز و خۆشییەکانی لە منداڵەکانیدا ئەبینێتەوە و .. حەزی سێکسی تێدا کاڵ ئەبێتەوە، بۆیە پیاوە بێ شەرەفەکان ئەکەونە بۆڵە بۆڵ و سەرەتاتکێ و خیانەتکردن .. ئێ بنەچەی ئافرەت پاکیی و بەخێوکردنی مناڵەکانێتی، نەک لەشفرۆشیی و شوێن کەوتنی سێکس و پیاوە ناشیرینە ڕەزاقورسە ملیۆنێرەکان..
یەکێک لە هۆکارەکانی بێ ئیشیی و دانەمەزراندنی گەنجان، بۆ ئەوە ئەگەڕێتەوە ڕاوکردنی کچۆڵەکان لە لایەن کەڵتەکۆنە ناشیرینەکانی دەسەڵات و دۆلارەوە، ئاسان بێ..
کاتێ بە لێشاو کچە ناسک و نازدارەکان ئەبنە ڕاگەیاندنکار و پێشکەشکاری کەناڵە حیزبییەکان، نە لە خۆشی حیزبە و نە لە عەشقی ڕاگەیاندنە و نە حەزیش ئەکەن بەو شێوەیە دەربکەون و جەماوەر بیانبینێ، بەڵکو بە هۆی برسێتیی و بێ هیوایی و نائومێدکردنیانە لە لایەن دەسەڵاتێکی هەوەسبازی ڕەشۆکییەوە .. ئەو شیرینانەی کە ئەکەونە داوی کەڵتە کۆنە مافیا سمێڵ بۆیاخکراوە قێزەونەکانەوە، لە بنچینەدا فەرهادەکانیان بێ ئیش و کار و نائومێد کراون .. یان لە شەڕە ناوخۆکاندا شەهید کراون ..یان بە عەرەبانەیەکەوە لە هەوڵی پەیدا کردنی پارووە نانێکدان بۆ دایک و باوک و خوشک و براکانیان .. یان لە بارەگای حیزبێکدا بە نانەسکیی بوون بە پاسەوان.. یان لە هەندەران تۆز دەکەن و هەندێکیشیان لە ئاوی ئیجەدا خنکاون .. ئەو خەجە نازدارانەی لە ڕاگەیاندنەکاندا وەک ماسی خەمگین دەردەکەون و لە پشت پەردەیشەوە قولاپی سەد بازرگانی دز و گەندەڵ و نیشتمانفرۆش بەرزفتی کردوون .. سەد سیاسی ناوگەڵ ئاڵۆشاویی، تۆڕی خۆی بۆ هەڵداون و ناچاری شەوجێییان کردوون بە دیار چرچ ولۆچیی و دەم و فڵقیی لیکاویی و چڵماوییانەوە ..سیامەندەکانیان لە ژێر ئەشکەنجەی دەروونیی و ئابوریی و بیر و باوەڕدا، عەقڵیان لە دەست داوە و لەسەر شەقامەکان کارتۆن کۆدەکەنەوە .. یان لە کەمپێکی بۆگەن و شێداری ئەوروپادا، بە مەمرە و مەژی، تەمەنیان بەڕێکرد و سەریان سپی بوو، نەبوونە خاوەن ڕەگەزنامە و پاسپۆرت و دۆلار تا بگەڕێنەوە بۆ لای خەجی ناسک و نازداریان ..ئەو خاتووزینە نازدارانەی ناچارکراون ببنە گێڵفرێند یان ژنی کاتیی و نهێنی سیاسییە سەرخۆشە پیر و پەککەوتە و ڤیاگرا قوتدەرەکان، ئەسڵەن قێزیان لە دەم و قەپۆزیی چڵماویی و .. وورگی ئاوساو و غازات و دەوالی و فتق و ناسۆر و مایەسیریی ئەو ملیاردێرانە دێتەوە، بەڵام چی بکەن ؟ کاکە مەمەکانیان لە حەمەدۆک خراپتر ئاوارەی شاخ و پێدەشت و چۆڵ و سەحرا کراون ..خۆیان لە کاکەمەمەکانیان برسیتر و بێ گوزەرانتر، ئەوانیش لە خاتووزینەکانیان بەلەنگازتر و هەژار و قەلەندەرتر و سەرگەردانتر ..
بێ ئیشکردن و دانەمەزراندن و هەڵفڕاندنی لاوان بۆ ئەوروپا و شام و شیراز، ڕاوکردنێکی بێویژدانانەی خەزاڵەکانی له پشتەوەیە ..
بڕوانە، ئەوەی جوان و ناسک و نازدار بێ، لەناو کادیلاک و ڕۆسڕایس و سەرا و قولە و کۆشکەکانیاندا بەند کراون و .. تەسلیم کراون و .. کراون بە کەرەستەی چێژ و حەز و ئارەزووی پیرەمێردە دز و جەردەکانی نیشتمان ..
بڕوانە ڕاگەیاندنەکان، وەک بەردەم کۆمپانیای پلەی بۆی وان، هەرچی نازدار و دەلالی نیشتمانە، تیایاندا دیل و کۆتی سەرۆک عەشرەتە ڕەشۆکییە چاوبرسییە هەرگیز تێرنەخۆرەکانن .. ئەوانەی لە مێژە عەقڵیان کردووە بە قوربانی غەریزەی وورگ و ناوگەڵیان ..
بڕوانە، شار و کۆڵانە کۆن و پرۆتکاوەکانی شار، جوانێکیان تیا نەما لەگەڵ خۆر ئاوابوونا چاوەڕێی شاسوارە باڵا بەرزە شان و شەپێلک ڕۆستەمێکەی بکات .. هەموویان بوونە پێدەشتی کارمامزە کوژراوەکان .. بوونە خزمەتکار و کەنیزەک و قەتیسماوی کەوڵەکۆنە سیخنە ڕیخنە لێخنەکان ..
ئیدی شتێک نییە بەناوی داستانی عەشق .. شاعیرەکان درۆ ئەکەن .. ئاواز دانەر و گۆرانیبێژەکان سەریان دای لە بەرد .. هەرچی جوانیی و دەلالییە لەبەر پێی حەربا و بزنمژۆکەکانی دزیی و گەندەڵیدا، وەک شوشەی عەتر شکاون ..ڕژاون ..تێکەڵ چڵماوی فیاگرا و کێم جەراحەت بوون.
درۆ ئەکەن، هیچ شاسوارێ نەماوە لە ئاوزەنگی ئەسپە شێ بدات و . .ئێوارانێ بچێتە جێ ژوان .. کچە بێرێکان هەموو بوون بە کچەمۆدێل و ..بە جی کڵاس و شوقە و موچەی بندیوار ڕامکران ..بوون بە خۆبەخش لە کۆمپانیا و دامەزراوە عەشارییە حیزبییە بنەماڵەییەکاندا ..بوونە کاوێژکار و ڕاوێژکار و بێهۆشکاری شەوە سوورەکانی کۆشکە دزراوەکان .
نیشتمانێ سندوقی خانەنشینیی و شێرپەنجەی تێدا تاڵان بکرێ، چۆن ئەو هەموو بەژن زراف و دەم شلیک و سنگ هەنار و هەرمێ و لیمۆیە تاڵان و بڕۆ ناکرێن ؟؟ ..
دەلالۆ .. دەلالۆ ..دەلالۆ ..
​ئەی وەی حەیرانم بەو حەیرانەی،

حەیران دەبی بەهارێ بێ و،

بارانێ بە لێزمە و خەفەف ببارێ،

کێو و کەمەر شین ببن، مەڕ و ماڵ بێنە خوارێ.

​ئەی وەی دە لێم بگەڕێن، با حەیرانێ بڵێم بە دەنکێ زەردو،

کچێ دەبێ بریندار هەیە برینی بە زەرب بێ، سەری بپێچێ بە بەرد و بە هەرد و،

دەبێ ئەمن بریندارم، برینم دەستکاری کچە هەولێرییەکی چاوڕەش و خاڵ لەگەرد و.

​ئەی وەی با بچینە سەر گردی هەولێرێ،

تەماشای ناو دەشتێ بکەین، بڕوانینە خوارێ،

یارم کراسی کەتانی لەبەردایە، بەسەر پەنجەی پێیاندا دەڕوات و خاڵیان دەنۆڕێ.

​مالک بابۆ بێوەژنێ مەخوازن، بێوەژن ماڵوێرانییە،

کچە هەولێرییان بخوازن، با باڵابەرز و چاوڕەش و لێوئال بێ،

کە دەڕۆی لەگەڵیدا، دڵت دەساوێتەوە لە گشت دەرد و پەژارێ




بەربەستە عەقڵییەکان و لایەنگرییە مەعریفییەکان: کاتێک مێشک ڕێگری لە خۆی دەکات.. نووسینی: کارزان عزیز

مێشکی مرۆڤ هەمیشە وەک ئاشناترین و لە هەمان کاتدا ئاڵۆزترین پەناگەی بڕیاردان ناسراوە، وا باوە کە دەتوانێت ملیۆنان کردار و لێکدانەوەی خێرا لە چرکەیەکدا ئەنجام بدات، کە ئەمەش بە دڵنیاییەوە لە خێرایی و توانای پێشکەوتووترین کۆمپیوتەری سەردەمیش تێپەڕ دەبێت. بەڵام ئەم خێرایی و پێشکەوتنە مێشک بێگەرد ناکات لە کەموکوڕی و هەڵەی سروشتی، بەو پێیەی سیستمی دەماریی مرۆڤ بۆ ئەوە دیاری نەکراوە کە هەمیشە لە ڕوانگەی لۆژیکی پەتبووەوە شیکاری بۆ ڕووداوەکان بکات، بەڵکو لە پێناوی پاراستنی وزە و ڕزگاربوون لە ماندووبوونی بەردەوام، مێشک هەمیشە پەنا بۆ کورتەبڕی هزری دەبات. ئەم کورتەبڕانەش لە زۆربەی کاتەکاندا دەبنە هۆی دروستبوونی لادان و هەڵەی کوشندە لە بڕیارە چارەنووسسازەکانی ژیاندا، کە مرۆڤ بە بێ ئەوەی هەستی پێ بکات، دەکەوێتە ناو بازنەیەک لە بڕیاری نالۆژیکییەوە.
پێش ئەوەی قووڵتر بچینە ناو ناساندنی ئەم لایەنگرییە مەعریفییانە، پێویستە لە ڕووی زانستی و زاراوەناسییەوە جیاوازیمان هەبێت لە نێوان دوو چەمکی جیاواز کە زۆر جار لەلایەن خوێنەرانەوە تێکەڵ دەکرێن؛ یەکەمیان بەهەڵەبردنی لۆژیکی کە بریتییە لە جۆرێک لە هەڵە یان فێڵکردن لە شێوازی بەڵگەهێنانەوەدا کە وا دەکات بابەتێک لە ڕواڵەتدا بە ڕاست و پتەو دەربکەوێت لە کاتێکدا لە بنەڕەتدا پووچ و هەڵەیە. دووەمیان لایەنگری مەعریفییە کە پێکهاتەیەکی قووڵترە و بریتییە لە تێکچوون و کەموکوڕییەکی ڕاستەقینە و ناوەکی لە پڕۆسەی بڕیارداندا، کە بەهۆی کێشەکانی بیرگە، فشارە کۆمەڵایەتییەکان، شیکارییە هەژمارییە هەڵەکان، یان دروستکردنی هەستێکی درۆینە بۆ ڕووداوەکانی داهاتوو دروست دەبێت. هەندێک لە زاناکانی دەروونناسی کۆمەڵایەتی پێیان وایە کە دەشێ ئەم لایەنگرییانە لە کاتی مەترسیدا وەک میکانیزمێکی خێرا بۆ مانەوە کار بکەن، بەڵام لە ژیانی هاوچەرخدا زۆر جار بەرەو هەڵەی گەورەمان دەبەن.
دیارترین ئەم لایەنگرییە مەعریفییانە کە مرۆڤ لە ژیانی رۆژانەیدا و بێئاگایانە دەکەوێتە ناو تەڵەیانەوە، فرەوان و هەمەجۆرن؛ لەوانە لایەنگریی پشتڕاستکردنەوە کە تێیدا مرۆڤ لە ڕووی دەروونییەوە حەز دەکات هەمیشە هاوڕای ئەو کەسانە بێت کە هەمان جیهانبینی و باوەڕی ئەویان هەیە. مرۆڤ بە شێوەیەکی نائاگایی حەز دەکات تەنها سەردانی ئەو دەزگا و پلاتفۆرمانە بکات کە کۆکن لەگەڵ هزریدا، و بە شێوەیەکی بەرنامەبۆکراو خۆی لەو دەزگایانە دەدزێتەوە که دژی تێڕوانینەکانیانن. سکینەر ئەمە بە ناتەبایی مەعریفی دەناسێنێت و پێی وایە مرۆڤ هان دەدات بۆ پەنابردنە بەر ئەو بۆچوونانەی کە لەگەڵ ڕای پێشینەیدا گونجاون، تەنانەت ئەگەر ڕای دژبەر ڕاستیش بێت. لە سەردەمی ئەمڕۆدا، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و ئەڵگۆریتمەکان ئەم دیاردەیەیان زۆر زیاتر قووڵ کردووەتەوە.
لە پاڵ ئەمەشدا، لایەنگری کۆمەڵەی ناوەکی وەک مەیلێکی خێڵەکی سروشتی و زگماکی دەردەکەوێت بۆ لایەنگریکردنی بێمرجانەی ئەو کەس و گروپەی کە مرۆڤ خۆی تێیدا ئەندامە، چ لە ئاستی خێزان، گروپ، یان نەتەوە و پارتدا. ئەوەی جێی سەرنجە، ئەم لایەنگرییە بەستراوە بە هۆڕمۆنی ئۆکسیتۆسینەوە کە ناسراوە بە تەنۆلکەی خۆشەویستی، و کاریگەرییەکی دووانەیی هەیە؛ واتە لە لایەکەوە متمانە و هاوسۆزی لەناو گروپەکەدا دروست دەکات، و لە لایەکی ترەوە دەبێتە هۆی گومان و بێمتمانەیی توند بەرانبەر بە بێگانەکان و کەسانی دەرەوەی کۆمەڵەکە، کە ئەمەش دەرەنجام دەبێتە هۆی بەرزکردنەوەی بەهای گروپی خۆی بە بێ بنەما و سووکایەتیکردن بە ئەوانی تر.
هەروەها بەهەڵەبردنی قومارچی یەکێکی ترە لەو کەموکوڕییە هزرییانەی کە تێیدا مرۆڤ پشت بە ڕووداوەکانی ڕابردوو دەبەستێت بۆ پێشبینیکردنی داهاتوو لەو بارودۆخانەی کە لە بنەڕەتدا سەربەخۆن. بۆ نموونە، کاتێک دراوێکی کانزایی چەند جارێک هەڵدەدەیت و هەمیشە لایەکی دێتەوە، مێشک وا بیر دەکاتەوە کە لە جاری داهاتوودا مەرجە لایەکەی تری بێت، لە کاتێکدا زانستی ئەگەرەکان سەلماندوویەتی کە هەر هەڵدانێک ڕووداوێکی سەربەخۆیە و پێشینەکەی هیچ کاریگەرییەکی لەسەر نییە. ئەم هەڵە دەروونییە هۆکاری سەرەکیی ئالوودەبوونە بە قومار و باوەڕهێنان بەوەی بەخت هەمیشە لە بەرژەوەندیی ئەودا دەشکێتەوە. هاوکات بیانووی پاش کڕین میکانیزمێکی دەروونییە کە تێیدا مرۆڤ کاتێک شتێکی گرانبەها یان بێکەڵک دەکڕێت، بۆ ئەوەی دان بە هەڵەی بڕیارەکەی خۆیدا نەنێت، پاساو و لۆژیکی ساختە بۆ کڕینەکەی دەهێنیتەوە تاوەکو هاوسەنگیی دەروونیی خود بپارێزێت و لە سەرزەنشتی خود دوور بکەوێتەوە، کە دەروونناسان ئەمە بە نەخۆشیی ستۆکهۆڵمی کڕین نادەن.
لە لایەکی ترەوە، پشتگوێخستنی ڕێژەی ئەگەر وای لێ دەکات کە مرۆڤ ترسی زێدەڕۆی هەبێت لەو شتانەی کە مەترسییەکی کەمیان هەیە، وەک ترسان لە فڕۆکە، لە کاتێکدا مەترسییە گەورە و کوشندەکان وەک ڕووداوی هاتوچۆی ئۆتۆمۆبیل کە ساڵانە ملیۆنان قوربانی هەیە پشتگوێ بخات، کە کاس سەنستاین ئەم دیاردەیە بە فەرامۆشکردنی ئەگەرەکان ناو دەبات و دەڵێت مرۆڤ لەو شتانە دەترسێت کە تەنها لە ڕووی دەروونییەوە قورس دیارن نەک لە ڕووی ئاماریی ڕاستەقینەوە. لە هەمانبەردا، لایەنگری هەڵبژاردەی چاودێریکراو وای لێ دەکات کە مرۆڤ هەست بە زۆربوونی لەمڕادید لە شتێک بکات کە تازە سەرنجی ڕاکێشاوە، وەک کڕینی ئۆتۆمۆبیلێکی نوێ کە وای لێ دەکات وا هەست بکات شەقامەکان پڕ بوون لەو جۆرە، لە کاتێکدا ژمارەیان نەگۆڕاوە و تەنها مێشکی مرۆڤەکە ئێستا زیاتر تیشکی خستووەتەسەر.
سەبارەت بە لایەنگری دۆخی ئێستە، ئەمە ترسێکی قووڵە لە گۆڕانکاری و پەسندکردنی هێشتنەوەی بارودۆخەکە بە شێوەی ئێستەی خۆی بە بێ گوێدانە پێویستیی ڕاستەقینە بە چاکسازی، کە لە سیاسەت و ئابووریدا زۆر باوە و وەک بەربەستێک لەبەردەم پەرەسەندنەکاندا دەوەستێت. هەروەها لایەنگری هەنووکە دژواریی تێڕامانە لە ئایندە و تەنها تەرخانکردنی هەموو سەرنجەکان بۆ چێژ و بڕیارەکانی ساتی ئێستا، کە دەبێتە هۆی نائارامیی ئابووری و دوورکەوتنەوە لە پاشەکەوتکردن یان پابەندبوون بە نەخشەی تەندروستیی درێژخایەنەوە.
لە کۆتاییی ئەم زنجیرە بەربەستانەدا، لایەنگری بیرکردنەوەی نەرێنی وای لێ دەکات کە مێشکی مرۆڤ هەمیشە بایەخێکی قووڵتر بە هەواڵ و ڕووداوە خراپەکان بدات بەراورد بە لایەنە ئەرێنییەکان، وەک ئەوەی ستیڤن پینکەر ئاماژەی پێ دەکات کە سەرەڕای دابەزینی ڕێژەی توندوتیژی لە جیهاندا، خەڵک هێشتا باوەڕیان وایە جیهان بەرەو دۆزەخ دەچێت. لە تەنیشت ئەمەشەوە، کاریگەری مێگەل وا دەکات تاک سەربەخۆییی هزریی خۆی لەدەست بدات و شوێن تەوژمی گشتی بکەوێت بە بێ بوونی بەڵگەی لۆژیکی، کە ئەمەش فاکتەری لاوازیی ڕاپرسییەکانە. هەروەها لایەنگری خستنەپاڵ وای لێ دەکات کە مرۆڤ بیرکردنەوە و ترسی خۆی بخاتە پاڵ دەوروبەری بەو پێیەی هەمووان هەمان شت بیر دەکەنەوە (لایەنگری کۆدەنگی ساختە). دواجار، کاریگەری لەنگەرگرتن بەراوردکردنی شتەکانە تەنها لەسەر بنەمای ئەو زانیارییە سەرەتایییەی کە لەبەردەستیدایە، وەک بەکارهێنانی نرخی بەرز و داشکاندنی ساختە لە فرۆشگاکاندا بۆ خەڵەتاندنی مێشکی کڕیار.
ئەم لایەنگرییە مەعریفییانە هەموویان پێکەوە نەخشەیەکی ڕوون لە کەموکوڕییەکانی بیری مرۆڤ نیشان دەەن، و تێگەیشتن و ناسینی قووڵی ئەم بەربەستانە دەتوانێت ڕێگە خۆش بکات بۆ ئەوەی لە داهاتوودا هۆشیارانەتر و لەسەر بنەمای لۆژیکێکی پتەو بڕیار لەسەر ژیان و چارەنووسمان بدەین.

سەرچاوە
https://gizmodo.com/the-12-cognitive-biases-that-prevent-you-from-being-rat-5974468
https://arabatheistbroadcasting.com/essay/042730253484




کوشتنی ژن، کوشتنی کۆمەڵگایە.. ئەحمەد کامەران

لە چوارەمین ساڵیادی شەهیدکردنی ژینا ئەمینی،سەرەتا سەری ڕێز و نەوازشت بۆ قارەمانێتیەکەیان دەنوێنم.
ژینا توانی بە ئازایەتی و بوێری خۆی ببێتە پێشەنگی هەموو ژنانی چەوساوەی نێو کۆمەڵگای پیاوسالاری لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران دا. تەنیا دەنگێکی ئاسایی نەبوو، بەڵکو شۆڕشگێڕێکی چاونەترسی ئازادی خواز بوو، توانی لەبەرامبەر دەسەڵاتێکی چەندین ساڵەی وەکو کۆماری ئیسلامی ئێران ، کە تێیدا دەستی سورە بە کوشتنی هەزاران ژنی ئازادیخواز بە چەندین هۆکاری جیاوازەوە. بەڵام ژینا دەنگی ناڕەزایەتی هەموو ژنانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران وەکو ڕەشەبایەک گەیاند بە گوێی دەسەڵاتێکی پیاوسالاری ئاینی دا. ئەگەرچی دەسەڵات ویستی لەڕێگای کوشتنی ژیناوە، دەنگی ئازادی ژنان بەتەواوەتی سەرکوت بکات. بەڵام سەرکەوتوو نەبوو، داجار شەهیدکردنی ژینا ئەمینی بوو بە وەچەرخان و ڕێبازێکی نوێی شۆڕشی ژن، ژیان،ئازادی.

دواجار سەرهەڵدانی ئەم شۆڕشە تەنیا لەسنورێکی دیاری کراودا قەتیس نەکرایەوە، هەرزوو بە بوێری ژنانی ئازاد توانی سنورەکان بشکێنێت و هەموو پارچەکانی کوردستان و جیهانی بەخۆیەوە تەنی. لەئێستادا هەمووژنان بەیەک دەنگ و یەک ئامانج خەبات بۆ شۆڕشی پیرۆزی ژن ، ژیان ، ئازادی دەکەن.
جێگای باسە ئەم شۆڕشە هزریە، تەنیا پەیوەست نەکراوە بە ئازادی ژنان، بەڵکو پیاوانیش دەبێت شان بەشانی ژنانی ئازادیخواز ڕۆڵی گرنگی خۆیان تێدا بگێڕن، لە ڕێگای ئازادکردنی هزر و بۆچونەکانیان لەبارەی بچوک بینینی ژنان لەنێو کۆمەڵگادا و سەپاندنی دەسەڵات و هێزی خۆیان بەسەر هەموو مافەکانی ژنان. پێویستە پیاوان چیتر دەسەڵاتی پیاوسالاری لەخۆیاندا نەبینن، بەڵکو هەوڵی کوشتنی ئەو دەسەڵاتە کۆنەپارێزییە لەهزریان بدەن، خۆیان بە یەکجاری ئازاد بکەن. پیاو سالاری بەدرێژایی مێژوو دەسەڵاتداریدا بۆتە هۆکارێکی سەرەکی بۆ نایەکسانی کۆمەڵایەتی و تێکدانی تەواوی ئاراستەی کۆمەڵگا. کۆتایی هێنان بە هزری پیاوسالاری، واتە کۆتایی هێنانە بە کوشتنی تەواوەتی ژنان.
بە کوشتنی یەک ژن لە کۆمەڵگادا ، بەواتای کوشتنی کۆمەڵگایەک دێت. چونکە دواجار ژن خاوەن پێگەیەکی گرنگی کۆمەڵگایە، کاتێک تۆی پیاو هەوڵی کوشتنی ژنێک دەدەی کەواتە تۆ هەستای بە ئازاردانی گرنگترین بەشی کۆمەڵگای مڕۆڤایەتی. دەبێت ئەو پیاوانەی دەستیان بە خوێنی ژن سورە، دادگا قورسترین سزا بەسەریاندا بسەپێنرێت، ببن بە پەندێک بۆ پیاوانی دیکە، چیتر بوێری ئەوەیان نەبێت پەنجە بۆ ژنێک درێژ بکەن. جێگای داخە دەبینین ئەو یاسایانەی دانراون زۆربەیان لە بەرژەوەندی پیاودایە، تەنانەت لەلایەن پیاوانەوە یاساکان نووسراون. پیاوێک بە هۆکاری ناموس ژن و خوشکی خۆی دەکوژێت. ماوەیەک زیندانی دەکرێت،کەچی پاش ماوەیەکی دیکە دەبینین بە هۆکاری پاکردنەوەی ناموس لەلایەن دادوەر ئازادی دەکرێت.

لە کۆتایی دا دەڵێم؛ سەردەم سەردەمی ژنە ئیتر، سەرکەوتن بۆ شۆڕشی ژن، ژیان، ئازادی. بڕووخێت دەسەڵاتی کۆنەپارێزی و چەوسانەوەی ژنان. ڕووحی هەموو ژنانی ئازادیخواز شاد و ئاسودە بێت.

ئەحمەد کامەران
نووسەر و ڕۆژنامەنووس




دەموچاوەکان و جلی مەکتەب و شتی تریش.. نەوزاد بەندی

گەنجێک هەیە، حاڵەتی ئۆتیزمی لەگەڵدایه، ئەو نەخۆشییەی مرۆڤ لە کۆمەڵگا دادەبڕێت و بە هەندێ تقوس و شێوە ژیانی سادەوە سەرقاڵی دەکات و هەموو ژیانی لە چەند جوڵە و خواردن و قسەیەکی کورتدا بەسەر ئەبات، ئەمەیش وا دەکات ڕێژەی کەمئەندامیی ئەم جۆرە کەسانە بە لە سەدا سەد دابنرێت ..
لەگەڵ ئەوەیشدا ئەو گەنجە ئۆتیستە، کاتێ گەندەڵییەکی ڕێگا و بان و خزمەتگوزارییەکان ئەبینێ، ئەڵێت : خەتای دەم و چاوەکانە !!
پێی ئەڵێم : مەبەستت لە کام دەم و چاوە ؟
ئەڵێ : دەم و چاوەکانی حوکمەت ..کە قەت ناگۆڕێن ..هەر ئەو دەم و چاوانەن ..!!
ئەڵێم : چۆن ئەوەت زانی ؟
ئەڵێ : لە گۆگڵ سەیری حوکمەتی ووڵاتانم کرد .. دائیمە ئەو حوکمەتانە ئەگۆڕێن ..هەر لای خۆمان ناگۆڕێن !!

ئیتر هیچم پێ ناووترێ ..
تۆ وەرە ئەو دەم و چاوانە ئەوەندە دووبارە و سەد بارە بوونەتەوە، بۆ ماوەی زیاتر لە 35 ساڵ، ژمارە پێوانەییەکانی سەدام و ئەسەد و موبارەک و قەزافییان تێپەڕاند، وا لە نەخۆشێکی ئۆتیست بکەن کە ڕێژەی کەمئەندمییەکەی لە سەدا سەدە، لێیان بێزار بێ و ..هەر نەخۆشیی و ناخۆشیی و ناهەموارییەک ببینێ، بڵێ خەتای دەم و چاوەکانە ..واتا حاڵەتەکە ئەوەندە ناهەموار و نادروست و ناقۆڵایە، تەنانەت کەمئەندامێ کە پلەی کەمئەندامییەکەی لە سەدا سەدە، بۆی قوت نەچێ و پێی قبوڵ نەکرێ و هاواری لێ بەرز بێتەوە ..هەرچی ناهەمواریی و چەوتی و چەوێڵییە بیخاتە ئەستۆی ئەو دەم و چاوانەوە..
وەک پێشتریش لە ووتاری تردا ئاماژەمان پێداوە، ئەنسرۆپۆلۆجیست و سایکۆلۆجیست و سۆسیۆلۆجیستەکانی ووڵاتە پێشکەوتووەکان، گەیشتوونەتە ئەو دەرەنجامەی ئەگەر زیرەکترین و دەوڵەتمەدارترین کەس بۆ ماوەی چوار تا هەشت ساڵ زیاتر ووڵاتی بدەیتە دەست، لە هێڵەکە لا دەدا و وەک شاژنە فیکتۆریا بەرامبەر میللەتێکی برسی و ڕاپەڕیو، ئەڵێ : ئێ نان نییە بۆچی پسکیت ناخۆن ؟ یان وەک ئەوانەی لای خۆمان، دوای تێپەڕبوونی دوو ساڵ زیاتر بەسەر هەڵبژاردندا، لە جیاتی پێکهێنانی کابینەی نوێ، هەر یەکەی لە ئاستی خۆیەوە خەریکی قەتار و ئەڵڵاوەیسی خۆیەتی و بە هیچ هێزێکیش وازی لێ ناهێنێ ..هەر بۆیە ئەو زانایانەی ووڵاتانی پێشکەوتوو، یاسایەکیان پیادە کرد تیایدا وادەی چوار بۆ هەشت ساڵ حوکمڕانیی بۆ هەر سیاسەتمەدارێک دانراوە، دوای ئەوە ئەبێ هەتا هەتایە واز لە حوکمڕانیی بهێنێ، ئێ ئەو ووڵاتانە پێشکەوتوون و بە قەتار و ئەڵاوەیسیی ناچن بەڕێوە.
ئینجا شتێکی تریش هەیە لەم ووڵاتەدا کە پێی ئەووترێت : پێشکەوتن لە بواری سواڵکردندا ..ئێ بێ گومان لە کۆمەڵگا و ئیدارەیەکی بێ سەر و بەر و ڕاوەستاو و پەنگ خواردوودا، خۆ پێشکەوتن لە بواری فیزیا و کیمیا و بایۆلۆژیی و تەکنەلۆژیادا ڕوو نادات .. حەتمەن پێشکەوتن لە بوارەکانی سیحر و جنۆکەزانیی و نوشتە و گەندەڵیی و سواڵ و کاسەلێسیی و مەسینەهەڵگرتنا ڕوو دەدەن ..
بۆ نمونە کاتێ وادەی کردنەوەی ناوەندەکانی خوێندن و ساڵی نوێی خوێندن نزیک ئەبێتەوە،
خەڵکێک لە مزگەوت و ناوبازاڕ و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان پەیدا دەبن، بە گوتارێکی کاریگەر و زاری پڕ فرمێسک، داوای پارە لە خەڵک ئەکەن بۆ کڕینی جلی مەکتەب بۆ مناڵەکانیان ..
هەندێکیشیان ئەکەونە داد و بێداد لە دەست وەزیری پەروەردە و بەڕێوەبەری ناوەندەکانی خوێندن، کە هەر ساڵەی جۆرە جل و بەرگێک لە تەلەبەکانیان داوا دەکەن، بە بێ گوێدانە باری ئابووریی خێزانەکان ..
هەموو ساڵێ ئەم قەوانە وەک قەوانی سەیارەی جامڕەش و پیسکردنی سەیرانگاکان دووبارە ئەبێتەوە..بە بێ ئەوەی نە وەزیری پەروەردە و بەڕێوەبەرەکان باکیان پێی هەبێ و لەو بڕیارە مەخمەلییەیان پەشیمان ببنەوە، نە خەڵکە هەژارەکەیش مانگرتنێ یان هەڵوێستێ وەربگرن تاکو ئەم بڕیارە سەرمەستانە بگۆڕن.. نە هیچ شتێ ڕوودەدات، ئەم ساڵیش وەک ساڵەکانی تر، ئەگوزەرێ، لەو لایشەوە سیانزە هەزار کەس ناوی خۆی نوسیوە بۆ کڕینی ئایفۆنی هەژدە.

لەگەڵ ئەو دوو شتەدا، شتێکی تریش هەیە کە بەڕای من ئەوەندەی دوو شتەکەی سەرەوە سەیرتر و عەنتیکەترە ..
ڕۆژنامە هەیە ئەڵێ ئازادم و .. پێگەی ڕای ئازاد و .. دیموکراسیی و ئەو جۆرە شتانەم .. کەچی کە لە ووتارێکا ناوی دوژمنێکی سەر سەختی میللەتەکەمان ئەهێنیت و هەندێ لە تاوانەکانی بە نمونە ئەهێنیتەوە، ووتارەکەت بلاوناکاتەوە .. بە بێ هۆ، بە بێ پاساو، خۆی لێ ئەکا بە کەڕەی شەربەت ..
خۆ من ئەزانم نەک ووتار ، هاوار هاواریش هیچ کاریگەرییەکی نییە و .. کۆمەڵگاکە تازە بووە بە گۆڕستان، ئێمەیش ئاڵودە بووین بە نوسینەوە، ئەگینا خوا شاهیدە ئەو کاتانەی دەست ئەدەمە قەڵەم لە هەموو کاتێ نائومێدترم..بەلام ئەڵێی چی لەگەڵ ئاڵودە بووندا ؟!
بەڵام بۆچی دەبێ سانسۆر هەبێ لە کاتێکدا ئەو هەزاران هەزار ووتارە ئاگرین و کەناڵە ئاگرینەی ئۆپۆزیسیۆن، نەیانتوانیوە بچووکترین هەڵوێستی جەماوەریی دروست بکەن؟
پێ دەچێ مەسەلەکە پاشکۆیەتیی بێ بۆ دوژمنانی میللەت، بەرامبەر کیسێک درهەم و دەراهیم ..واتا ئەو جۆرە ڕۆژنامانە لە سەفسەتەکانن و ..لەبەر دڵی ئاغاکانیان کە نانخۆریانن، بە موو لەو کۆیلایەتیی و بەندایەتییە لانادەن .. ڕەخنە و .. تەنانەت جنێو و زللەیش لە شەخسی خۆیان بدەیت، ئاساییە و ئەیترنجێننە قاڵبی ئازادیی ڕۆژنامەگەرییەوە، بەڵام پەرەگرافێک لە مێژووی بکوژێکی میللەتەکەمان باس بکەیت کە هەموو دنیا لەسەری کۆکن و بووە بە دۆکیۆمێنتاریی، ئەمەیان کفری دەرەجە ئولایە و.. بە هیچ جۆرێ نابێ ڕوناکیی ببینێ، ئێ برا ڕۆژگارێک تێکەوتووین نان لە قوڕگی سەگایە، ناکرێت لەبەر ووتاری بابایەکی نەناسراوی بەکاری هیچ نەهاتوو، ئەو قەزاتمە و دۆنەر و تاووقە لە خۆیان تێک بدەن .. میسرێکان ئەڵێن ‌دار شمعتك لا تنطفي، واتا ئاگات لە مۆمەکەت بێ نەکوژێتەوە .. دانیشن بەخێر….




دوو هۆنراوە بۆ منداڵان.. فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی

فڕۆکەکەم

یەک فڕۆکەم کڕیوە
لەمەپێشترنەمدیوە
زۆرجوان دروستکراوە
دووتایەی بۆدانراوە
وێنەی ئاڵای کوردستان
لەلای ڕاستی نەخشاوە
کاتێک دەینێرمە ئاسمان
وەک مەل وباڵندەی جوان
کۆنتڕۆڵی بەدەستمە
لەهەرشوێنێک ،مەبەستمە
بۆسەرزەوی دەهێنم
خۆشمدەوێ نایشکێنم
ئۆخەی فڕۆکەجوانەکەم
شادم یاریت پێدەکەم
هەرچەندبەرزبی،نەنەوی!؟؟؟
خۆم دەتهێنمە سەرزەوی.

شارەکەم سلێمانی

شــاره‌كــه‌م ڕازاوه‌یــه‌
دڵــم پیـَـی كـراوه‌یـه‌
خـۆشـه‌ دڵـگیروجوانه‌
مایه‌ی خۆشبه‌ختیمانه‌
شـه‌قـام وگـۆڕه‌پــانـی
هێمای هاتووچۆكانـی
كۆشك وته‌لاری ڕه‌نگیـن
شاد ده‌كات دڵی غه‌مگین
ئـۆتـۆمـبێلی تازه‌وكـۆن
به‌پێی یاسایه‌ك ده‌ڕۆن
زیـان لـه‌خـۆیان نـاده‌ن
خه‌ڵكیش هه‌راسان ناكه‌ن
ئـه‌وجـێـیـه‌ی كـه‌بـازاڕه‌
بــۆفــرۆش وكــڕیــاره‌
گـه‌ركـه‌لـوپـه‌لمان بـوێ‌
ڕومـان ده‌كـه‌یـنه‌ ئه‌وێ‌
هۆی جوانی ئه‌م ژینگه‌یه‌
وشـیـاری ئـه‌م خه‌ڵكه‌یه‌
شــاره‌كـه‌م سـلیـَمــانـی
دڵـخــۆشــم ئــاوه‌دانـی

فەرهادئەحمەدبەرزنجی




بۆمبی بێدەنگ: زیرەکی دەستکرد و هەڵوەشاندنەوەی مێشکی مرۆڤ.. ڕزگار ئاکرێی


لە دەستبەسەرداگرتنی دیجیتاڵییەوە بۆ چەکێک لە خزمەتی سەرمایە و ڕاستڕەوی توندڕەو، یان ئامرازی ئازادی؟

رویەکی پڕهاوار و رویەکی بێدەنگ و یەک مەترسی

ئەوەی ئەمڕۆ دەیبینین دەستبەسەرداگرتنی مرۆڤایەتی لەلایەن ڕۆبۆتەکانەوە نییە لەو جۆرەی کە سینەما لە فیلمە بێشومارەکاندا وێنای کردووە. ئەمە مۆدێلێکی جیاوازی کۆنتڕۆڵی دیجیتاڵییە کە لەسەر ئۆتۆماتیکی و بەکارهێنانی زیرەکی دەستکرد و ئەلگۆریتمەکان بۆ بەڕێوەبردنی بەشە گەورەکانی ژیانی ڕۆژانە بنیات نراوە و کۆمەڵگاکان زیاتر ملکەچی سیستەم و کۆمپانیا و ئامێرە زیرەکەکان دەکات.
بەڵام لەدەستدانی کۆنتڕۆڵی ئەم سیستەمانە تەنیا ڕووخساری بەرزی مەترسیەکەیە. ئەو ڕوخسارە لە ژێر فشاری کێبڕکێی نێوان زلهێزەکان و کۆمپانیا مۆنۆپۆلی سەرمایەدارییەکاندا بە خێرایی گەشە دەکات، خێراتر لەوەی یاسا و کۆمەڵگا و دامەزراوە پەروەردەییەکان بتوانن پەیڕەوی بکەن. لێرەدا کرۆکی مەسەلەکە دەکەوێت: مەترسیەکە لەوەوە ناوەستێت کە ئەم سیستەمانە لە کۆنتڕۆڵ دەربچن، چونکە لە نێو پەیوەندییەکانی خاوەندارێتی و کێبڕکێی توندی سەرمایەداریدا پەرەیان پێداوە کە ئەگەری ئەم جۆرە خلیسکانانە زیاتر دەکات و تێچوونی لەسەر خەڵک چەند ئەوەندە دەکات.
ڕوخساری ترسناکتر زۆر بێدەنگترە لە ژێر پێکهاتەی سەرمایەداریدا کە زیرەکی دەستکرد پەرە پێدەدات و بەکارهێنانەکانی ئاراستە دەکات، یارمەتیدەرە بۆ شێوەکردنی هۆشیاری ملیاران کەس، سەرنج و ڕەفتاریان بە شێوەیەک ئاراستە دەکات کە خزمەت بە لۆژیکی مۆدێلی سەرمایەداری بکات [1]. لە هەمان کاتدا کێبڕکێی نێوان مۆنۆپۆلی دیجیتاڵی سەرمایەداری و زلهێزەکان، لە غیابی سنوور و یاسای کاریگەردا، لەوانەیە گەورەترین زیان بە مێشکی مرۆڤ بگەیەنێت و ئەگەر گەشەپێدان و بڵاوکردنەوەی بەم خێراییە و بەبێ پاسەوانی پێویست بەردەوام بێت، زیرەکی دەستکرد بکاتە چەکی کۆکوژی بەکۆمەڵ.
ئەم نیگەرانیانە چیتر تەنها لە ڕەخنەگرانەوە سەرچاوە ناگرن. لە چەندین بۆنەدا، لەوانە ئەو کەیسەی کە TIME ئاشکرای کرد ، سیستەمێکی زیرەکی دەستکرد لە کۆنتڕۆڵ دەرچوو و هێرشی کردە سەر سیستەمەکانی تر. چەند ڕۆژێک دواتر، نزیکەی 1400 ئەندازیار کە لە کۆمپانیا گەورەکانی AI کاریان دەکرد داواکارییەکی هاوبەشیان واژۆ کرد کە داوای ئامرازی تەکنیکی و میکانیزمی بەڕێوەبردنی نێودەوڵەتی دەکەن بۆ ڕێکخستنی خێرایی پەرەسەندنەکەی. ئەو سکاڵایە حاڵەتێکی تاک نەبوو، چونکە بەردەوام هۆشداریی لە توێژەرانی ئەو بوارەوە دەگات کە گەشەسەندنی خێرا لەوانەیە بەتەواوی لە کۆنترۆڵی مرۆڤ دەربچێت.
ڕاپۆرتی نێودەوڵەتی سەلامەتی AI [4]، کە لەلایەن زیاتر لە 100 شارەزا بە پاڵپشتی زیاتر لە 30 دەوڵەت و رێکخراوی نێودەوڵەتی ئامادە کراوە، هۆشداری دەدات کە مۆدێلەکان دەستیان کردووە بە جیاوازی کردن لە نێوان ژینگەی تاقیکردنەوە و بەکارهێنانی ڕاستەقینە و خۆلادان لە میکانیزمەکانی هەڵسەنگاندن و ڕێگەدان بە توانا مەترسیدارەکان بەبێ ئەوەی بدۆزرێتەوە. هەروەها هۆشداری دا کە کارمەندەکانی AI ئاستی مەترسی بەرز دەکەنەوە چونکە سەربەخۆ کار دەکەن، ئەمەش دەستێوەردانی مرۆڤ پێش ئەوەی زیان ڕووبدات قورس دەکات. مەترسی گەورە هەیە کە سیستەمەکانی AI خۆیان گەشە پێبدەن و لە کۆنتڕۆڵ دەربچن و ڕۆڵێکی گەورەتر بگێڕن لە بەڕێوەبردن و کۆنتڕۆڵکردنی مرۆڤەکان لەوەی کە پێشتر پلانی بۆ دانرابوو.
دەیان هەزار کەس، لەنێویاندا زانایانی پێشەنگ لەو بوارەدا، بەیاننامەیەکی نێودەوڵەتییان واژۆ کردووە [5] کە داوای قەدەغەکردنی پەرەپێدانی “سوپەر زیرەکی” دەکەن تا ئەو کاتەی کۆدەنگییەکی زانستی دەبێت لەسەر ئەوەی کە بتوانرێت بە سەلامەتی و لەژێر کۆنتڕۆڵدا بەدەست بهێنرێت، لەگەڵ قبووڵکردنی فراوانی کۆمەڵایەتی، لە کاتێکدا توێژەران دەستیان لە کار کێشاوەتەوە [6] لە کۆمپانیا گەورەکانی دیجیتاڵ وەک ناڕەزایی دەربڕین بەرامبەر بە پەرەپێدانی سیستەمەکانی AI و ئەولەویەتەکانی.
هیچ کەسێک نکۆڵی لەو ئەگەرە گەورەیە ناکات کە زیرەکی دەستکرد پێشکەشی دەکات. چەندین ساڵ توێژینەوە لە دۆزینەوەی دەرمان کۆدەکاتەوە، پێکهاتەی پرۆتین ئاشکرا دەکات کە دەیان ساڵە زانایان بەزاندووە، وردی دەستنیشانکردنی پزیشکی بەرز دەکاتەوە و ڕێگە دەدات نەخۆشییەکان لە قۆناغە سەرەتاییەکاندا بگیرێن کە ژیان دەپارێزن، گۆڕانی کەش و هەوا مۆدێل دەکات و هۆشداری دەدات لە کارەساتەکانی پێش ڕوودان، بەربەستەکانی زمان لە ڕێگەی وەرگێڕانەوە دەشکێنێت و زانیاری دەخاتە بەردەستی ئەو کەسانەی کە ماوەیەکی زۆرە بێبەش کراون، ژیانی ڕۆژانە و پیشەیی بۆ ملیۆنەها کەس ئاسان دەکات، و دەرگا دەکاتەوە بۆ خزمەتگوزارییەکان کە لەوانەیە کێشە چارەسەرنەکراوەکان چارەسەر بکەن.
هەر ئەو دەستکەوتانە پرسیارەکە قورستر دەکەن، چونکە ئەم وتارە مشتومڕی لەسەر ئەم توانایانە ناکات. بابەتەکەی ئەوەیە کە کێ خاوەنییەتی، کێ ئاراستەیان دەکات، خزمەتی بەرژەوەندییەکانی کێ دەکەن، و چۆن بەکاردەهێنرێن.
پێش ئەوەی زیاتر بڕۆین، پێویستە سێ چین کە بە شێوەیەکی ڕۆتینی تێکەڵ دەکرێن جیا بکرێنەوە. یەکەمیان “پۆلێنکردن و ئەلگۆریتمی پێشنیارکردن” کە بڕیار دەدات چی لەبەردەمماندا دەربکەوێت و چی لە ئێمە بپارێزرێت. دووەمیان “پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکان” و مۆدێلی بازرگانییان لەسەر ئابووری سەرنج بنیات نراوە، واتە گۆڕینی کات و داتای بەکارهێنەران بۆ قازانج. سێیەمیان “ئامرازەکانی AI بەرهەمهێنراو” کە جێگەی مرۆڤ لە نووسین، شیکردنەوە و بڕیارداندا دەگرێتەوە.
هەر چینێک میکانیزم و کاریگەری تایبەت بە خۆی هەیە، جیاواز لە ئەوانی تر، لەگەڵ ئەوەشدا ئەم سێ چینە ئەمڕۆ لە دەستی هەمان کۆمپانیا مۆنۆپۆلی سەرمایەداریدا تێکەڵ دەبن و گوێڕایەڵی تاکە لۆژیکی کەڵەکەبوون دەبن.
ئاڵۆزییان هێشتا قووڵترە چونکە زیرەکی دەستکرد ئێستا هەرسێکیان لە یەک کاتدا بەڕێوە دەبات: ئەلگۆریتمی پۆلێن و پێشنیار خۆیان بوونەتە مۆدێلی AI، مۆدێلی بازرگانی پلاتفۆرمەکە لەلایەن AI بەڕێوە دەبرێت لە ئامانجگرتنی بەکارهێنەران، پێوانەکردنی هەڵسوکەوتیان و پێشبینیکردنی، و ئامرازە بەرهەمهێنەرەکان خودی زیرەکی دەستکردن. لەبەر ئەوە من ئەوان بە نزیکی بەیەکەوە بەستراوە، و بۆچی جیاکردنەوەیان شیکارییە نەک ڕاستەقینە، کە وادەکات خوێندنەوەیان بەیەکەوە پێویستییەکی عەقڵی بێت.

ئاراستەکردنی هۆشیاری بۆ چەسپاندنی کەلتووری سەرمایەداری نیولیبرال

لەپاڵ بەکارهێنانی زیرەکی دەستکرد بۆ زیادکردنی قازانج، پتەوکردنی کۆنتڕۆڵی ئابووری و سیاسی و بەهێزکردنی سەرکوتی دیجیتاڵی، ئەم تەکنەلۆژیایە بەشێوەیەکی سیستماتیک بەکاردەهێنرێت بۆ شێوەپێدان و ئاراستەکردنی هۆشیاری تاکەکەس، بە ئامانجی بەهێزکردنی کەلتووری سەرمایەداری و بەهاکانی نیولیبراڵی. لە ڕێگەی شیکردنەوەی داتا و هەڵسوکەوتی بەکارهێنەر، پۆلێنکردن و پێشنیارکردن کۆنتڕۆڵی ناوەڕۆکی پیشاندراو لە پلاتفۆرمەکاندا دەکەن، و بۆ خواردنی تاکەکان دروستکراون کە خزمەت بە ڕوانگەی سەرمایەداری و سیاسەتەکانی دەکات.
ئەم مەیل لەگەڵ فراوانبوونی ئەم پلاتفۆرمانە چەسپێنراوە. بەگوێرەی راپۆرتی یەکێتی نێودەوڵەتی پەیوەندییەکان [7]، نزیکەی سێ لەسەر چواری دانیشتوانی جیهان ئێستا بەکارهێنەری ئینتەرنێتن کە لە یەک ساڵدا زیاتر لە 240 ملیۆن بەکارهێنەر زیادیکردووە. ئەم فراوانبوونە بەشێکی دەگەڕێتەوە بۆ هەوڵی کۆمپانیا قۆرخکارەکان و زلهێزەکان بۆ گەیاندنی ئینتەرنێت بۆ هەموو گۆشەیەکی جیهان و بەتایبەتی بۆ وڵاتانی باشوور [8]، تەنانەت لەو ناوچانەی کە ئاوی پاک و کارەبا و خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانیان نییە، چونکە ئەولەویەتی وەبەرهێنان بۆ هەر شتێک بێت کە بازاڕ فراوانتر بکات پێش ئەوەی پێداویستی خەڵک دابین بکات، بە ئامانجی زۆرترین قازانج و بەهێزکردنی دەسەڵات و داگیرکردنی ئەو ناوچانە بە دیجیتاڵی.
ئەمە مەرج نییە مانای ئەوە بێت کە هەموو ئەم بەکارهێنەرانە دەکەونە ژێر کاریگەری ئەپڵیکەیشنەکانی AI، هەرچەندە ئەو بنچینەیە فراوانتر دەکات کە ئامێرەکە لەسەری کار دەکات.
پێکهاتەی خاوەندارێتی سەرمایەداری و مۆدێلەکانی قازانج پاڵ بە ئەلگۆریتمەکان دەنێت بۆ ئەولەویەتی دانانی ناوەڕۆک کە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی بازاڕ و کۆمپانیا مۆنۆپۆلەکان دەکات و ئەلگۆریتمەکان دەگۆڕێت بۆ ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانەوەی هەژموونی کەلتووری سەرمایەداری. لە ڕێگەی ئەم میکانیزمەوە، هۆشیاری کۆمەڵ بەرە بەرە بەرەو قبووڵکردنی ئەم بەهایانە وەک سروشتی و حەتمی دەڕوات، بە ئامرازی نەرم و زیادکراو و هەستپێنەکراو، تا ئەو ڕادەیەی کە زۆربەی بەکارهێنەرانی ئەم بەکارهێنانە، بە بەشەکانی چەپیشەوە، وەک ئامرازێکی بێلایەن سەیریان دەکەن. بەم شێوەیە ئەم ئامێرە یارمەتیدەرە بۆ پتەوکردنی هەژموونی سەرمایەداری، بۆ بەهێزکردنی ملکەچی جەماوەر بۆ سیستەمی ئێستا، و پەراوێزخستنی چەپ و ئەلتەرناتیڤە پێشکەوتووەکان، کە هەڕەشە لە هۆشیاری نەوەکانی داهاتوو و توانایان بۆ بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە و ڕێکخستن بۆ هێنانەکایەی گۆڕانکاری دەکات.

هەڵوەشاندنەوەی تواناکانی مرۆڤ، ئالوودەبوون بە دیجیتاڵ و قووڵکردنەوەی نامۆبوون
ئەم هەڕەشەیە دەگاتە هەڵوەشاندنەوەی توانا عەقڵییەکانی تاکەکەس، و لێرەدا پرسیارەکە لە چینی ئەلگۆریتمەکانەوە دەڕوات کە ئەوەی دەیبینین ئاراستە دەکات بۆ چینی ئامرازەکانی AI کە لە بیرکردنەوەدا بۆ ئێمە دەوەستێت. سەرەڕای بەرزکردنەوەی زیرەکی دەستکرد وەک ڕێگایەک بۆ ئاسانکردنی ژیان و بەرزکردنەوەی بەرهەمهێنان، توێژینەوە زانستییەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە پشتبەستن بە بیرکردنەوە پەیوەندی بە قووڵبوونەوەی هۆشیاری ڕووکەشەوە و لاوازبوونی تواناکانی مرۆڤەوە هەیە.
بەگوێرەی توێژینەوەیەکی توێژەرانی پەیمانگای تەکنەلۆجیای ماساچوستس [9]، پشت بەستن بە ئامرازەکانی نووسینی AI چالاکی مێشک کەم دەکاتەوە و یادەوەری و هەستی خاوەندارێتی بەسەر بیرۆکەکانی خۆیدا لاواز دەکات. توێژەران ئەم دیاردەیەیان ناوناوە “قەرزی مەعریفی”، واتە مرۆڤ توانای مێشکی لە داهاتوو وەردەگرێت لە بەرامبەر ئاسوودەیی لە ئێستادا.
بەهەمان شێوە، توێژینەوەیەک کە لە گۆڤاری Societies بڵاوکراوەتەوە دەریخستووە کە بەکارهێنانی زۆری ئامرازەکانی AI پەیوەندی بە لاوازبوونی بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە هەیە لە ڕێگەی میکانیزمی “دابەزاندنی مەعریفی”، واتە ڕاسپاردنی بیرهێنانەوە و شیکردنەوە بۆ ئامێرەکان لەجیاتی ئەنجامدانی مێشک، بەتایبەتی لەنێو گەنجاندا، کە ئەگەری ئەوە زیاد دەکات کە نەوەیەکی نوێ توانای شیکردنەوەی سەربەخۆیان کەمتر بێت.
توێژینەوەیەک لەلایەن توێژەرانی زانکۆی کالیفۆرنیا [11]، کە بە پشت بەستن بە داتای زیاتر لە شەش هەزار منداڵ لە پرۆژەیەکی گەشەی مێشکی هەرزەکاراندا ئەنجامدراوە، دەریخستووە ئەو منداڵانەی کە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان زۆرترین بەکاردەهێنن، خوێندنەوە و وشەگەل و یادەوەری دابەزینێکی بەرچاویان تۆمار کردووە. ئەو توێژینەوەیە تایبەتە بە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکانەوە، بەڵام ئەو میکانیزمە کە دیاری دەکات، گواستنەوەی هەوڵی مێشکی بۆ شاشەکە، هەمان میکانیزمە کە لە ئامرازەکانی AI دا کار دەکات، و لەوێ قووڵتر کار دەکات، چونکە ئەو ئامرازانە ئەرکی بیرکردنەوە خۆیان دەگرنە ئەستۆ.

ئەم بابەتە تەنها لە تاقیگەکاندا نییە. ئەنجامەکانی پرۆگرامی هەڵسەنگاندنی نێودەوڵەتی قوتابیان [12]، کە لە 8ی ئەیلولی 2026 بڵاوکرایەوە، وێنەکەی گەیاندە ئاستی تەواوی سیستەمی پەروەردە. لە دانیمارک، قوتابیانی قوتابخانە خراپترین ئەنجامیان تۆمار کرد، دابەزینی ئاستی بەدەستهێنانی یەکسان بە لەدەستدانی ساڵێکی خوێندنی تەواو، کە حکومەت بە قەیرانێکی پەروەردەیی مەترسیدار وەسفی کرد کە پێشبینی دەکرا. ئەم دابەزینە هاوکات بوو لەگەڵ فراوانبوونێکی گەورە لە بەکارهێنانی ئامێرە دیجیتاڵییەکان و زیرەکی دەستکرد لە ناو پۆلەکاندا، هەرچەندە پەیوەندی هۆکاری زۆر ئاڵۆزە و ناکرێت بۆ یەک هۆکار کورت بکرێتەوە.
هەمان وێنە لە 43 وڵاتدا دووبارە دەبێتەوە کە دەستکەوتەکان بە شێوەیەکی بەرچاو دابەزیوە، و ڕێکخراوی هاوکاری و گەشەپێدانی ئابووری [13] پەیوەندییەک لەنێوان ئەم دابەزینە و بەرزبوونەوەی کاتی شاشە و بەکارهێنانی AI و کەمبوونەوەی خوێندنەوەی ئازاد دەدۆزێتەوە، هۆشداری دەدات لەوەی کە مەترسیدارترین توخمی لەناوبردنی ئەو بەهرەیانەدایە کە لە سەردەمی زیرەکی دەستکرددا زۆر گرنگن، واتە هەڵسەنگاندنی زانیاری، بەستنەوەی چەندین سەرچاوە و بیرکردنەوەی شیکاری و ڕەخنەیی.

ئەم دابەزینە کاریگەری لاوەکی نییە. لە پشتیەوە چینی دووەم هەیە، مۆدێلی قازانجی پلاتفۆرم کە لەسەر ئالوودەبوونی دیجیتاڵی بنیات نراوە. پلاتفۆرم و ئەپڵیکەیشنەکانی دیجیتاڵ کە بە زیرەکی دەستکرد کار دەکەن تەنها خزمەتگوزاری بەخۆڕایی نین کە لە خۆشەویستی بۆ بەکارهێنەرەکانیان پێشکەش دەکرێن. ئەوان ئامرازێکن کە بە ئەنقەست بەکاردەهێنرێن بۆ بەهێزکردنی پشتبەستن بە هەڵسوکەوت و بیرکردنەوە، کە تێیدا داتای گەورە بەکاردەهێنرێت بۆ تێگەیشتن لە هاندانی خەڵک و دەستکاریکردنیان بە شێوەیەک کە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی کۆمپانیاکان و زلهێزەکان بکات. سەرمایەداری وەبەرهێنان لە تەکنیکەکاندا دەکات کە بە شێوازی جۆراوجۆر هەڵسوکەوتی ئالوودەبوون هان دەدات بۆ گەرەنتی تێکەڵبوون لەگەڵ پلاتفۆرمەکان، و پرۆسەکە دەبێتە بازنەیەکی داخراو کە قازانج لەسەر حسابی تەندروستی دەروونی و دەستکەوتی پەروەردەیی بەرهەم دەهێنێت، بەتایبەتی لە نێو نەوەی گەنجدا.
لەسەر ئەم بنەمایە، نامۆبوونی مرۆڤ بە شێوەی دیجیتاڵی بەرهەم دەهێنرێتەوە. تاک لە توانا عەقڵی و داهێنەرەکانی دابڕاوە و خۆی دەدۆزێتەوە بە ئامێرێکی تەکنیکی کە توانای کار و بیرکردنەوەی سەربەخۆی لێ داماڵێت، هەروەک چۆن کرێکار لە ژێر دەسەڵاتی سەرمایەداریدا لە بەرهەمەکەی دوور کەوتووەتەوە. لەوانەیە وردە وردە ببنە ژێر کاریگەری ئەلگۆریتمەکان کە کارلێکەکانی ڕۆژانەیان ئاراستە دەکەن و بڕیار دەدەن چی دەخوێننەوە و سەیری دەکەن، چۆن بیر دەکەنەوە، چۆن دەنووسن و چۆن پەیوەندی دەکەن، کە پشتبەستنیان بە سیستەم و کۆمپانیا و دەوڵەتەکانی ژێر کۆنترۆڵی سەرمایە و هێزەکانی چەوساندنەوە و دیکتاتۆری قوڵتر دەکاتەوە.

جۆرێک لە کۆیلایەتی دیجیتاڵی خۆبەخشانە و لەدەستدانی کۆنتڕۆڵ
ئەگەر ئالوودەبوونی دیجیتاڵی ڕوونی بکاتەوە کە چۆن مرۆڤ ڕادەکێشرێت بۆ ناو ئەم ئامێرە، پرسیارێکی قورستر دەمێنێتەوە: بۆچی قبوڵی دەکەن لەکاتێکدا هەست دەکەن ئازادانە هەڵدەبژێرن؟ ئەم چەوساندنەوەی سایکۆلۆژییە جگە لە دەربڕینێکی زاڵبوونی چینایەتی زیاتر نییە کە زیرەکی دەستکرد لە ئامرازێکی تەکنەلۆژیاوە بەرەو ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانەوەی شێوازەکانی کۆنتڕۆڵی کۆمەڵایەتی، سیاسی، ئابووری و ڕۆشنبیری لە ژێر سیستەمی سەرمایەداریدا قووڵتر دەکات.
ئەوەی ئەم زاڵبوونە مەترسیدارتر دەکات کاراکتەری خۆبەخشییەتی، کە تاکەکان لە ڕێگەی دەستکاریکردنی ئەلگوریتمی و فشاری بەکارهێنانی زیرەکی دەستکرد لە کار و ژیانی ڕۆژانەدا پاڵیان پێوە دەنرێن بۆ ناو ئەم “کۆیلایەتی دیجیتاڵی” بەبێ زۆرەملێ، لە ژێر وەهمی کۆنتڕۆڵ و هەڵبژاردندا، لە کاتێکدا بڕیارەکانیان بەرەو ئەو ڕێگایانە دەڕوات کە پێشوەخت ئامادە کراون و خزمەت بە سەرمایە دەکەن و توانا عەقڵی، ڕۆشنبیری و پیشەییەکانیان لاواز دەکەن.
ئەم تێکەڵبوونە وەک ئازادی تاک بەبازاڕ دەکرێت. هەرکەسێک ئەم ئەپڵیکەیشنانە بەکار بهێنێت بە ئارەزووی خۆی دەیکات، و هەرکەسێک حەزی لێنەبێت دەتوانێت مۆبایلەکەی بکوژێنێتەوە. لەسەر ئەم بنەمایە زۆرێک لە تیۆریزانی نیولیبرال هەر دەستێوەردانێک لە بازاڕی دیجیتاڵدا ڕەت دەکەنەوە، وەک باوکایەتی بەرامبەر تاکەکان و زەوتکردنی هەڵبژاردنی کەسیان مامەڵەی لەگەڵدا دەکەن.
لەگەڵ ئەوەشدا ئازادی کە مەرجەکانی خاوەندارێتی ئەو کەسە نییە کە بەکاری دەهێنێت بەهیچ شێوەیەک ئازادی نییە. تاک ئەلگۆریتمی هەڵنەبژاردووە کە ئەو شتانەی دەیبینێت ڕیزبەند دەکات، بەشداری نەکردووە لە داڕشتنی ئەو بەرنامەیەی کە لەلایەن خاوەنکارەکەی، قوتابخانەی منداڵەکانی، بانک و دەزگاکانی دەوڵەتەوە بەسەریدا سەپێنراوە، وە هەرگیز ڕاوێژی پێنەکراوە لەسەر مۆدێلی قازانج کە سەرنج و کات و ڕەفتاریان دەگۆڕێت بۆ کاڵایەکی قازانجبەخش.
ئەمە ئازادی هەڵبژاردنە لە نێوان ئەو شتانەی کە سەرمایە لەبەردەمیاندا دانراوە، نەک ئازادی بڕیاردان لەسەر ئەوەی کە لە سەرەتاوە چی لەبەردەمیاندا دادەنرێت.
لێرەدا هەڵوێستی چەپ لەگەڵ لیبرال بەش دەکات، چونکە کێشەکە پاراستنی تاک لە خۆی نییە. ئەوە ململانێیە لە بڕیاردان لەسەر ژێرخانی دیجیتاڵی لە خاوەندارێتی و دیزاینی ئەلگۆریتمەکان، سەرچاوەی داتا و مۆدێلەکانی قازانج دەخاتە ژێر دەسەڵاتی و چاودێری دیموکراتی کۆمەڵگا. ئازادی ڕاستەقینە کاتێک دەست پێدەکات کە خەڵک خاوەندارێتی لە هەلومەرجەکانی ژیانیان بە کۆمەڵ دەکەن، نەک کاتێک هەڵبژاردنیان پێشکەش دەکرێت، یەک بە یەک، لە نێوان بەدیلەکان کە بەبێ ئەوان دروست دەکرێن.
ئەوەی لەسەر ئاستی تاک ڕوودەدات لە ئاستی مرۆڤایەتی بەگشتی خۆی دووبارە دەکاتەوە. کاتێک مرۆڤ ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بڕیارە بچووکەکانی خۆی بەدەست ئەلگۆریتمەکانەوە دەدات، بڕوا بە ئازادی و هەڵبژاردن دەکات، کۆمەڵگاکان بڕیارە گەورەکانیان بەدەستەوە دەدەن هاوتەریب لەگەڵ سیستەمە دیجیتاڵییەکان کە نە چاودێری دەکەن و نە لێی تێدەگەن.
کەواتە ملکەچکردنی مرۆڤایەتی بۆ ئامێر چیتر بابەتی تێڕوانینی فەلسەفی نییە. لەنێو پێشکەوتنەکانی زیرەکی دەستکرد و نەبوونی پاسەوانی یاسایی نێودەوڵەتی و ناوخۆیی کاریگەر بۆ بەڕێوەبردنی ئەو ئامێرە ڕاستەقینەتر بووە، و کاتێک سنووری بەرنامە بۆ داڕێژراوی خۆی تێپەڕاند، لەوانەیە ببێتە ئامێرێک کە بڕیاری چارەنووسساز دەدات و بەسەر مرۆڤایەتیدا دەسەپێنرێت بەبێ چاودێری ڕاستەقینەی مرۆڤ.
لە ژێر سەرمایەداریدا، زیرەکی دەستکرد گەشەی پێدراوە بۆ خزمەتکردنی کەڵەکەبوونی سەرمایە و ملکەچی لۆژیکی کێبڕکێ و زاڵبوونە کە وادەکات لەدەستدانی کۆنتڕۆڵی سەرمایە دیمەنێکی ڕاستەقینە و جدی و ئەگەری وێرانکەر بێت.
هۆکارەکە لە هەردوو حاڵەتەکەدا هەمان هۆکارە. نەبوونی خاوەندارێتی بەکۆمەڵ و چاودێری دیموکراتی جەماوەری وادەکات تاک کۆنتڕۆڵی هۆشیاری و بڕیارەکانی خۆی لەدەست بدات و هەمان نەبوونی وادەکات مرۆڤایەتی کۆنتڕۆڵی مەترسیدارترین ئامرازی لەدەست بدات کە تا ئێستا دروستی کردووە. کۆیلایەتی دیجیتاڵی خۆبەخشانە و لەدەستدانی کۆنتڕۆڵ دوو ڕووی یەک غیابی یەکن.

زیرەکی دەستکرد لەوانەیە ببێتە چەکی کۆکوژ
ئەم مەترسییە کەمتر نییە لە هەموو شێوازەکانی پێشووی خزمەتکردن بە سەرمایە، چونکە پێشبڕکێی شێتانەی نێوان جەمسەرەکانی سەرمایەداری و زلهێزەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی زیرەکی دەستکرد، لە غیابی یاسا و یاسای توند و تیژی نێودەوڵەتی و ناوخۆییدا، تۆوی لەدەستدانی کۆنتڕۆڵ و گۆڕینەکەی بۆ ئامرازی لەناوبردنی بەکۆمەڵ هەڵدەگرێت کە هەڕەشە لە داهاتووی مێشکی مرۆڤ دەکات، نەک تەنها جەستە و موڵکی مرۆڤ.
لەسەر ئاستی سەربازی، ئەم پێشبڕکێیە وەک پێشبڕکێیەکی چەکداری ڕاستەقینە دەردەکەوێت کە چەکی سەربەخۆ، فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی سەربەخۆ، ڕۆبۆتی شەڕکەر و سیستەمی ئامانج و بڕیاردانی سەربازی لە کوشتن و لەناوبردندا دەگرێتەوە. توێژەران هۆشداری دەدەن لەوەی کە ئەم سیستەمانە لەوانەیە تێکبشکێن کاتێک لە ژینگەی تاقیکردنەوەوە دەگوازرێنەوە بۆ بارودۆخی جەنگی ڕاستەقینە، کە لەوانەیە هەڵە و بڕیاری پێشبینی نەکراو و کارەساتی بەرفراوان بەرهەم بهێنێت. ئەم مەترسیە گریمانەیی نییە. سیستەمەکانی AI لە کۆنتڕۆڵ دەرچوون لەو حاڵەتانەی کە ڕاگەیەندراون و دۆکیۆمێنت کراون، لەوانە مردنی ژمارەیەکی زۆر لە هاوڵاتیانی مەدەنی بەهۆی چەکەکانی سیستەمەکانی AI، بابەتێک کە لە خوارەوە دەگەڕێینەوە بۆی، و لەوانەیە چەند سیستەمێکی تریش هەبن کە هەرگیز ئاشکرا نەکراون.
لەگەڵ ئەوەشدا ئەو وێرانکارییەی کە زیرەکی دەستکرد دەیهێنێت، لە سنووری جەنگ و ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکاندا ناوەستێت. ئاستێکی تری هەیە، دەنگێکی بێدەنگتر و درێژتر. چەکی ئەتۆمی بەستراوەتەوە بە بەکارهێنانی سەربازی ڕاستەوخۆ، تا ڕادەیەک بینراو، و بە حسابات و ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییە ڕاگەیەنراوەکان بەڕێوە دەبرێت، و مەترسییەکانیان سنووردار بوو بۆ ساتی تەقینەوە و ئەوەی بەدوایدا هات.
بە پێچەوانەوە، لە ئاستی هۆشیاریدا زیرەکی دەستکرد بە بێدەنگی کار دەکات و دزەدەکات بۆ وردەکارییەکانی ژیانی ڕۆژانە، بۆ پەروەردە، کار، میدیا، خزمەتگوزاری و زۆربەی کەرتەکانی کۆمەڵگا. تواناکانی مرۆڤ لاواز دەکات، پشت بەستن بە سیستەمی دیجیتاڵی قووڵتر دەکاتەوە، بیرکردنەوەی ڕەخنەیی و سەربەخۆیی مەعریفی دادەخورێنێت، و چاودێری و دەستکاریکردنی ڕەفتار فراوانتر دەکات. لێرەدا وێرانکاری بێدەنگتر و بەربڵاوتر دەبێت، و کۆیلایەتی دیجیتاڵی خۆی دەبێتە جۆرێک لە چەکی کۆکوژ، چونکە مرۆڤ بە جەڵتەیەکدا ناکوژێت. ڕۆژ لە دوای ڕۆژ هۆشیاری، توانا و پەیوەندییەکانیان دەگۆڕێت. دوو ئاستەکە دوو ڕووی یەک چەکن: یەکێکیان جەستە لە ساتێکدا لەناو دەبات، ئەوی تریان مێشک لە کاتی پشوودا هەڵدەوەشێنێتەوە.
ئەگەر ئەم دوو ئاستە پێکەوە کۆبکەینەوە، مەترسیەکە تەنها لە بەرهەمهێنانی چەکی کوشندەتر نییە، بەڵکو بە یەکسانی لە دووبارە شێوەکردنی مرۆڤ و کۆمەڵگادایە کاتێک گەشەکردن و بڵاوکردنەوەی زیرەکی دەستکرد دەکەوێتە ژێر لۆژیکی قازانج، پێشبڕکێ، قۆرخکاری و کۆنتڕۆڵ. زیرەکی دەستکرد لەوانەیە هەڕەشە لە توانای مرۆڤ بکات بۆ تێگەیشتن، هەڵبژاردن، شیکردنەوە و بڕیاردان، و لەوانەیە ئەو توانایە بە بارمتە بەجێبهێڵێت بۆ ئەو سیستەمانەی کە لە سەرەتاوە بۆ خزمەتکردنی ڕکابەری جیۆپۆلەتیکی و قازانج بنیات نراون نەک خزمەتی خەڵک.
هەر لەبەر ئەم هۆیەشە سەدان توێژەری پێشەنگی AI، لەنێویاندا ئەو کەسانەی کە یارمەتیدەر بوون لە بنیاتنانی ئەم بوارە، بەیاننامەیەکی کورتیان واژۆ کرد [16] کە تیایدا هاتووە: “کەمکردنەوەی مەترسی لەناوچوونی AI دەبێت ئەولەویەتی جیهانی بێت شانبەشانی مەترسییەکانی تری کۆمەڵایەتی وەک پەتا و جەنگی ئەتۆمی.”
کاتێک مەترسیدارترین تەکنەلۆژیا لە مێژووی مرۆڤایەتیدا دەبێتە کارتێک لە دەستی کێبڕکێی جیۆپۆلەتیکی و سەربازی سەرمایەداری لە نێوان جەمسەرە گەورەکاندا، بەبێ هیچ برێکی یاسایی و کۆمەڵایەتی و دیموکراسی ڕاستەقینە، مەترسی لەدەستدانی کۆنتڕۆڵ نامێنێت و هەڕەشە بۆ سەر هۆشیاری تاک نامێنێت و دەبێتە هەڕەشە بۆ سەر داهاتووی کۆمەڵگا و مرۆڤایەتی بەگشتی.

کۆمپانیا دیجیتاڵییەکان و زیرەکی دەستکرد لە خزمەتی ڕاستڕەوی توندڕەودا
بڵاوکردنەوەی زیرەکی دەستکرد لە خزمەتی سەرمایە ناوەستێت لە مانا ئابووری و کەلتوورییە گشتیەکەیدا. درێژ دەبێتەوە بۆ هاوپەیمانییەکی ڕاستەوخۆ و پەرەسەندن لە نێوان گەورەترین کۆمپانیاکانی دیجیتاڵ و ڕاستڕەوی توندڕەو و پڕۆژە سەربازی و سەرکوتکەرەکان لە سەرانسەری جیهاندا. یەکێک لە ڕوونترین دەربڕینەکانی ئەم هاوپەیمانێتییە مانیفێستەکەیە کە لە نیسانی 2026 لەلایەن Palantir Technologies بڵاوکرایەوە، کە من لە وتارێکی پێشتردا وەک دەربڕینی “فاشیزمی دیجیتاڵ” نووسیومە. بە ئاشکرا داوای چڕکردنەوەی دەسەڵات لە دەستی ئۆلیگارشی دارایی و تەکنەلۆژیادا دەکات کە دیموکراسی لیبرال بە بەربەستێک لەبەردەم زاڵبوونی خۆی دادەنێت، هەروەها بۆ بەشداری ئەخلاقی ئەندازیارانی دۆڵی سیلیکۆن بۆ خزمەتی ئامێری جەنگ و ئاسایش.
لە پشت ئەم پڕۆژەیەوە پیتەر تیل وەستاوە، دامەزرێنەری پالانتیر و یەکێک لە دیارترین سەرمایەدارانی دۆناڵد ترەمپ و جەی دی ڤانس، و تیۆریزانی تەوژمی “خێرایی” [17]، واتە بانگەوازە بۆ ئازادکردنی پەرەسەندنی تەکنەلۆژیا لە هەموو بەربەستێک هەرچۆنێک بێت تێچوونی کۆمەڵایەتی.
لەسەر ئەرزی واقیع، ئەم هاوپەیمانێتییە تەنها بە قسە و قسە محدود نابێت. بەگوێرەی ڕاگەیەندراوەکەی کۆمپانیاکە، پالانتیر هاوبەشییەکی ستراتیژی لەگەڵ “وەزارەتی بەرگری ئیسرائیل” واژۆ کردووە بۆ دابینکردنی ئامرازەکانی “شەڕ” بە هێزی AI، لەگەڵ پڕۆژەی نیمبوس [19] کە لەلایەن گووگڵ و ئەمازۆن بەڕێوە دەبرێت، هەروەها سیستەمی ئامانجکردنی ئەلگوریتمی وەک لاڤێندەر و ئینجیل [20]، کە لە لێکۆڵینەوە ڕۆژنامەوانییەکاندا ئاشکرا کرا، کە کوشتنی بەکۆمەڵ لە غەززە گۆڕی بۆ ئۆپەراسیۆنێکی ژمێریاری سارد کە ژیانی هاوڵاتیانی مەدەنی بۆ داتا کەم دەکاتەوە.

لە خودی ئەمەریکا و بەپێی بەڵگەنامەکانی رێکخراوەکانی مافی مرۆڤی ئەمەریکا، Palantir لە ڕێگەی سیستەمی ImmigrationOS داتا بۆ دەسەڵاتدارانی کۆچبەران و گومرگ دابین دەکات کە هەڵمەتەکانی دیپۆرتکردنەوەی زۆرەملێ و بەدواداچوونی چالاکوانان و خۆپیشاندەران خێراتر دەکات. بەم شێوەیە سەرکوتی دیجیتاڵی لە ئامرازێک بۆ بەڕێوەبردنی هۆشیاری بە شێوەیەکی نەرم دەگۆڕێت بۆ هاوبەشێکی چالاک لە کوشتن و دەستبەسەرکردن و دیپۆرتکردنەوەدا.
لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، ئیلۆن مەسک، خاوەنی پلاتفۆرمی X، ڕوونترین مۆدێلی کۆمپانیایەکی دیجیتاڵی پێشکەش دەکات کە راستەوخۆ لە خزمەتی ڕاستڕەوی توندڕەودا دانراوە. ئەو لە ڕێگەی پلاتفۆرمەکەیەوە پاڵپشتییەکی بەرچاوی بۆ هێزە ڕەگەزپەرستەکانی ڕاستڕەو لە سەرانسەری جیهاندا کردووە، دواترینیان لە هەڵبژاردنەکانی ویلایەتی ساکسۆنی-ئەنهاڵتی ئەڵمانیا لە ئەیلولی 2026 دا و ئێستاش چالاکانە لە هەڵبژاردنەکانی بەرازیلدا دەستوەردەدات. توێژینەوەیەکی توێژەرانی AlgorithmWatch [23] بەڵگەی ئەوەی خستەڕوو کە چۆن X، بەهۆی خاوەندارێتی مەسک و کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەری، بووە بەهێزکەرێکی سەرەکی دەنگی خۆی و گوتاری خۆی بۆ پشتیوانیکردن لە ڕاستڕەوی توندڕەو لە سەرانسەری جیهاندا.
بەمەش وێنەکە تەواو دەبێت: ئەلگۆریتمەکان و زیرەکی دەستکرد لە خزمەتی سەرمایە و ڕاستڕەوی توندڕەو پێکەوە، لە ئاراستەی نەرمی هۆشیارییەوە بۆ هاوپەیمانی کراوە لەگەڵ دڕندەترین پڕۆژەی میلیتاریستی، سەرکوتکەر و ڕەگەزپەرستی لە جیهانی ئەمڕۆدا.

زیرەکی دەستکرد وەک ناوچەیەکی چینایەتی و ململانێی مەعریفی
بۆ هەموو ئەمانەی سەرەوە، هەڵەیە ئەگەر بکەوینە ناو “دیترمینیزمی تەکنەلۆژیای پێچەوانەوە” کە ئەلگۆریتمەکان وەک کارمەندێکی سەربەخۆ دادەنێت کە ڕاستەوخۆ هۆشیاری دروست دەکات، وەک ئەوەی سەرمایەداری تەکنەلۆژیا لەدایک بکات و تەکنەلۆژیا یەک هۆشیاری بە درێژایی هێڵێکی ڕاست لەدایک بکات. زیرەکی دەستکرد قەوارەیەکی هاوشێوە نییە تەنها لە دەستی سەرمایەدا. هەروەها ناوچەیەکی کراوەی ململانێی چینایەتی و مەعریفییە. لە هەمان کاتدا کە هەندێک کۆمپانیا و دەوڵەتی دیجیتاڵی سەرمایەداری بۆ زیادکردنی قازانج و سەرکوتکردن و ئامانج گرتن و کوشتن بەکاری دەهێنن، زانایانی کەش و هەوا بەکاری دەهێنن بۆ مۆدێلکردنی گۆڕانی ژینگە و ئاگادارکردنەوەی کارەساتەکانی، پزیشکەکان بۆ چارەسەری نەخۆشی بەکاری دەهێنن، چالاکوانان سوودی لێوەردەگرن بۆ وەرگێڕانی بابەتەکانی مافەکانی مرۆڤ و گەیاندنی دەنگی قوربانیان، و هێزەکانی چەپ، سەندیکاکان و بزووتنەوە کرێکارییەکان بەکاری دەهێنن بۆ پەرەپێدانی خەباتیان.
ئەم جیاکردنەوەیە پشتگیری ئەزموونی هەیە، چونکە ئەو بەڵگەیەی کە تۆمارەکان سوود وەردەگرن کاتێک بارودۆخەکە دەگۆڕێت، لە خوێندنی باڵا [24]، لە قوتابخانەکان [25] و لە شوێنی کاردا [26]، کە دەستکەوت و بەرهەمهێنان بەرز دەبێتەوە کاتێک سیستەمەکە وا لە بەکارهێنەر دەکات کارەکە بکات نەک لە شوێنی خۆیدا، و کاتێک چاودێری مرۆڤ و کۆمەڵایەتی لەسەر پرۆسەکە دەپارێزرێت. ئەو دوو مەرجە بڕیارێکی کۆمەڵایەتین، و ئەوەی خاوەندارێتی بکات و بڕیار بدات ئەو کەسەیە کە دایدەنێ. گرنگترین پرسیار هەر دەمێنێتەوە: کێ سوود لەم دەستکەوتانە وەردەگرێت؟ بەرزبوونەوەی بەرهەمهێنان مانای زیادبوونی بەهای زیادەی دەرهێنراو لە کاری کرێکاران بە دەست و مێشک، ژن و پیاو و زیرەکی دەستکرد لێرەدا چەوساندنەوە ناهێڵێت.

چڕتر و قووڵ دەکاتەوە، چونکە هەمان بەها بە کاری کەمتر و کاتی کەمتر بەرهەم دەهێنێت و جیاوازییەکە دەگۆڕێت بۆ قازانج. کەواتە پرسیارەکە ئەوە نییە کە ئایا بەرهەمهێنان بەرز دەبێتەوە، چونکە بەرز دەبێتەوە. پرسیارەکە ئەوەیە ئەو زیادەیە بۆ کوێ دەڕوات: بۆ کرێی ئەوانەی بەرهەمی دەهێنن، بۆ کورتکردنەوەی کاتژمێرەکانی کارکردنیان و باشترکردنی بارودۆخیان، یان بۆ قازانجی خاوەنکارانی سەرمایەدار. وەڵامەکە بە ئاشکرایە و دووەمە.
هەموو ئەمانە ڕوونترین شێوە لە بواری کاردا وەردەگرن، کە زیرەکی دەستکرد وەک قەوارەیەکی سەربەخۆ نیشان دەدرێت کە بە ئارەزووی خۆی کارەکان دەگرێتە دەست. ئەو وێنەیە بەرگێکی ئایدیۆلۆژیایە کە ئەو ڕاستییە دەشارێتەوە کە هەر کارێک هەڵوەشێنراوەتەوە بڕیارێکە لە ژووری ئەنجومەندا دەدرێت، و گەورەترین خاوەنەکانی ئەم تەکنەلۆژیایە ئێستا باس لە دەستبەرداربوونی تەواوی ئەو پیشانە دەکەن کە دەیان ملیۆن کارمەند دادەمەزرێنن. تەنانەت لەو شوێنەی کە زیرەکی دەستکرد جێگەی کەس ناگرێتەوە، تەنها دیمەنی بەسە بۆ دیسپلین کردنی هەمووان، و کرێکاران کاتژمێری درێژتر، مووچەی کەمتر و چاودێری وردتر قبوڵ دەکەن لە ترسی دەرکردنیان. ئەمە سوپای یەدەگی کرێکارە لە شێوەی دیجیتاڵی.
سەرمایە تەنها پێویستە لە ئاسۆدا بە ئاشکرا بهێڵێتەوە بۆ لاوازکردنی چینی کرێکار لە سەودا، ڕێکخستن و مانگرتن. بێکاری لێرە چارەنووسی تەکنەلۆژیا نییە. ئەوە بڕیارێکی سەرمایە و ئەو تەکنەلۆژیایە کە کار هەڵدەوەشێنێتەوە، توانای کورتکردنەوەی رۆژی کارکردنە لە کاتێکدا مووچە دەمێنێتەوە و کاتی پشوودان فراوان دەبێت، ئەگەر بڕیار لە دەستی ئەوانەدا بێت کە بەها بەرهەم دەهێنن.
ئەمە ململانێی چینایەتییە بە تەواوی مانا، نەک دەرئەنجامێکی تەکنیکی بێلایەن. لە هەر ڕوویەکی ئەم تەکنەلۆژیایە تاقی بکەینەوە، زیان بگەیەنین، قازانج یان قازانج بکەین، وەڵامەکە هەموو جارێک دەگەڕێتەوە بۆ هەمان خاڵ: ئەوەی خاوەنی بێت بڕیار دەدات. ئەمە دووبارەبوونەوەی ڕێکەوت نییە. ئەلگۆریتمەکان لە جەوهەردا هاوکێشەی بیرکارین و هیچ چینێکی تایبەت بە خۆیان نییە، و ئەرکی کۆمەڵایەتی و سیاسی خۆیان لە پەیوەندییەکانی بەرهەمهێنانەوە وەردەگرن کە تێیدا کار دەکەن، وە لەو قەوارەیە کە خاوەنی داتاکان، تاقیگەکانی و سەنتەرەکانی پرۆسەکردنەکەیە، و بڕیار دەدات بۆ چ مەبەستێک کار بکەن و لە بەرژەوەندی کێدا کار بکەن.
لێرەدا دژایەتییەکی بنەڕەتی دێتە بەرچاو. زیرەکی دەستکرد بەرهەمێکی کۆمەڵایەتیە بە تەواوی مانا، لەسەر بنەمای زانیاری کەڵەکەبووی مرۆڤ و کاری ملیۆنەها کەس بنیات نراوە، لەگەڵ ئەوەشدا بەرهەمەکانی وەک موڵکی تایبەت لەلایەن ژمارەیەکی کەم مۆنۆپۆل و دەوڵەتەوە داگیر دەکرێن. ئەمە ناکۆکی نێوان کاراکتەری کۆمەڵایەتی بەرهەمهێنان و دەستبەسەرداگرتنی تایبەتی ئەنجامەکانییە، کە ئەمڕۆ لە پێشکەوتووترین هێزی بەرهەمهێنان لە مێژووی مرۆڤایەتیدا بەرهەم دەهێنرێت. کێشەی بنەڕەتی کەمتر لە خودی ئامێرەکەدایە وەک لە خاوەندارێتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی دیجیتاڵی و کۆنتڕۆڵکردنیان و هەر ئەمەشە کە شەڕەکە لە زەمینەی گلەیی کردن لە تەکنەلۆژیا دەگوازێتەوە بۆ گۆڕەپانی خەباتی چینایەتی.

دەرئەنجام و ئەرکەکان: بەرەو زیرەکی دەستکرد لە خزمەتی مرۆڤایەتیدا

ئەگەر ئەم دینامیکە بەردەوام بێت بەبێ وەڵامدانەوەی کۆمەلایەتی لەسەر بنەمای هۆشیارییەکی چەپ و پێشکەوتووخواز و ماف و بەبێ یاسا و یاسای نێودەوڵەتی و ناوخۆیی کە دادپەروەری و شەفافیەتی دیجیتاڵی مسۆگەر بکات و لە چوارچێوەی پێکهاتە کۆمەڵایەتی و جەماوەرییەکاندا دابنرێت، ئەوا زیرەکی دەستکرد وردە وردە لە ئامرازێک لە دەستی سەرمایەداریدا دەگۆڕێت بۆ سیستەمێک کە جێگەی کارە بنچینەییەکانی مێشکی مرۆڤ دەگرێتەوە و ژیانی ڕۆژانەی پێ بەڕێوە دەچێت. ئەمە لە ڕێگەی بەکارهێنانی زۆر لە ڕادەبەدەری ئەپڵیکەیشنی دیجیتاڵی و زیرەکی دەستکرد لە زۆربەی بوارەکانی ژیانی پیشەیی و کەسیی ڕۆژانەدا دەستی پێکردووە.
ئەوەی ئەمڕۆ ڕووبەڕوومان دەبێتەوە هیچ چارەنووسێکی تەکنەلۆژیا نییە کە پێشوەخت نووسراوە. ئەوە بەرهەمی هەڵبژاردنی سیاسی و ئابوورییە کە خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی سەرمایە دەکات، و دەتوانرێت ڕووبەڕوو ببێتەوە، هەرچەندە قورس بێت. کۆنتڕۆڵکردنی زیرەکی دەستکرد، ڕێکخستنی ئەلگۆریتمەکان و خستنەژێر چاودێری دیموکراتییانە بەرپرسیارێتییەکی کۆمەڵە کە پێویستی بە کار و ڕێکخستنی چەپ، پێشکەوتووخواز و ماف هەیە لەسەر ئاستی جیهانی، لەگەڵ بەرەوپێشبردنی بەدیلی دیجیتاڵی کۆمەڵایەتی و بەشداربووانە کە توانای بیرکردنەوەی سەربەخۆ و کاری بەکۆمەڵ بۆ خەڵک دەگەڕێننەوە، وە کە ئەپڵیکەیشنی دیجیتاڵی دەکاتە ئامرازی یاریدەدەر کە خزمەتی مێشکی مرۆڤ دەکات نەک جێگرەوەی.
بۆ بەدەستهێنانی ئەم ئامانجە، کار پێویستە بۆ دانانی ژێرخانی داتا لە ژێر بەرژەوەندی گشتی، بەڕێوەبردنی دیموکراتی و لێپرسینەوەی کۆمەڵایەتی، گۆڕینی ئەلگۆریتمەکان لە “سندوقی ڕەش” داخراو بۆ نەرمەواڵەی سەرچاوە کراوە بۆ پێداچوونەوە بە کۆمەڵ و پێداچوونەوەی سەربەخۆ، بۆ سەپاندنی شەفافییەت لە دیزاینی مۆدێلەکان و سەرچاوەکانی ئەو داتایانەی کە لەسەری ڕاهێنراون. ئەم تەکنەلۆژیایە هەروەها دەبێت بۆ خزمەتکردنی پێداویستییەکانی کۆمەڵگا و بەشداریکردن لە دابەشکردنی سامان، ڕێکخستنی بەرهەمهێنان، چارەسەری نەخۆشی، بەرەنگاربوونەوەی هەژاری و بەدەستهێنانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی ئاراستە بکرێت.
بەبێ ئەم جۆرە میکانیزمانە، داواکاری بۆ یاسا، چاودێری و ڕێنمایی گشتی و ناتەواو دەمێنێتەوە و تەکنەلۆژیا بە بارمتە دەمێنێتەوە بۆ ژمارەیەکی کەم لە کۆمپانیا مۆنۆپۆلی سەرمایەدارییەکان و هێزە گەورەکان. بە پێچەوانەوە، لە ڕێگەی خاوەندارێتی کۆمەڵایەتی، بەرپرسیارێتی و بەدیلی هەرەوەزی، دەتوانرێت زیرەکی دەستکرد لە لۆژیکی قۆرخکاری و قازانج دەربهێنرێت و بیگۆڕین بۆ بەرژەوەندی گشتی و ئامرازێک بۆ ئازادی مرۆڤ و خزمەتکردن بە مرۆڤایەتی، نەک ئامرازێک بۆ کۆیلەکردنی مرۆڤایەتی.


سەرچاوەکان
1 – AI و کۆمەڵگا – سەرنج هەموو ئەو شتانەیە کە پێویستیان پێیەتی: زانستی ناسین و ئابووری سیاسی (تەکنەلۆژیا) سەرنجدان لە مرۆڤ و ئامێردا
https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-025-02400-z
2 – کات – چۆن OpenAI کۆنتڕۆڵی مۆدێلێکی AI لەدەستدا و چی پێویستە بگۆڕدرێت
https://time.com/article/2026/07/24/openai-hugging-face-attack/
3 – هەنگاوی سنوور – بەیاننامەیەک لە 1,386 کارمەندی کۆمپانیاکانی AI سنوور
https://www.pacingthefrontier.com/
4 – ڕاپۆرتی نێودەوڵەتی سەلامەتی AI – ڕاپۆرتی نێودەوڵەتی سەلامەتی AI 2026
https://internationalaisafetyreport.org/publication/international-ai-safety-report-2026
5 – پەیمانگای داهاتووی ژیان – لێدوان لەسەر زیرەکی https://superintelligence-statement.org/

6 – ئەلجەزیرە – “کارەساتێکی جیهانی”: بۆچی شارەزایان هۆشداری دەدەن لە مەترسییەکانی AI؟
https://www.aljazeera.com/news/2026/2/15/why-are-experts-sounding-the-alarm-on-ai-risks
7 – ITU – ژمارەی بەکارهێنەرانی ئینتەرنێت لە جیهاندا زیادیکردووە، بەڵام جیاوازییەکان دابەشبوونی دیجیتاڵی سەرەکی قوڵتر دەکاتەوە (Facts and Figures 2025)
https://www.itu.int/en/mediacentre/Pages/PR-2025-11-17-Facts-and-Figures.aspx
8 – مایکل کوێت (SSRN) – کۆلۆنیالیزمی دیجیتاڵی: ئیمپراتۆریەتی ئەمریکا و ئیمپریالیزمی نوێ لە باشووری جیهان
https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3232297
9 – MIT Media Lab – مێشکت لەسەر ChatGPT: کەڵەکەبوونی قەرزی مەعریفی لەکاتی بەکارهێنانی یاریدەدەری AI بۆ ئەرکی نووسینی
وتار https://www.media.mit.edu/publications/your-brain-on-chatgpt/
10 – کۆمەڵگاکان (MDPI)، مایکل گێرلیچ – ئامرازەکانی AI لە کۆمەڵگا: کاریگەرییەکان لەسەر دابەزاندنی باری مەعریفی و داهاتووی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی
https://www.mdpi.com/2075-4698/15/1/6
توێژینەوەیەک دەریدەخات ئەو منداڵانەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بەکاردەهێنن نمرەی کەمتریان لە تاقیکردنەوەی خوێندنەوە و یادەوەری
هەیە https://www.opb.org/article/2025/10/13/social-media-use-linked-to-lower-reading-memory-scores-in-preteens/
12 – The Local Denmark – “قەیران”: قوتابیانی قوتابخانەی دانیمارکی خراپترین ئەنجامیان تۆمار کرد لە خوێندن و بیرکاری
https://www.thelocal.dk/20260908/crisis-danish-results-in-reading-and-maths-worst-ever-in-new-pisa-poll
13 – Euronews – تواناکانی خوێندنەوە و بیرکاری قوتابیان لە سەرانسەری جیهاندا دابەزیوە لەگەڵ بەرزبوونەوەی دیجیتاڵیزەکردن، توێژینەوەیەکی PISA دەریدەخات
https://www.euronews.com/my-europe/2026/09/08/pupils-reading-and-maths-skills-slump-across-the-world-as-digitalisation-soars-pisa-study-
14 – خوێندنی سیاسەت، ڕۆبێرت چیسنال – کۆیلایەتی دیجیتاڵی، کاتی هەڵوەشاندنەوە؟
https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/01442872.2020.1724926
15 – Creati AI – لەناوبردنی ئۆتۆماتیکی یەکتر: پێشبڕکێی چەکی AI لە نێوان ئەمریکا و چین لە جیهاندا
زیادی https://creati.ai/ai-news/2026-04-12/us-china-ai-arms-race-autonomous-weapons-military/
16 – سەنتەری سەلامەتی AI – بەیاننامەیەک لەسەر مەترسی لەناوچوونی AI
https://aistatement.com/
17 – گاردیان – پیتەر تیل لە کۆنگرەی نەتەوەیی کۆمارییەکان، تەمووزی 2016
https://www.theguardian.com/technology/2016/jul/21/peter-thiel-republican-convention-speech
18 – ئەلشەبەکە – AI بۆ جەنگ: تەکنەلۆژیای گەورە تاوان و داگیرکاری ئیسرائیل بەهێز
دەکات https://al-shabaka.org/briefs/ai-for-war-big-tech-empowering-israels-crimes-and-occupation/
19 – ناوەندی سەرچاوەکانی بازرگانی و مافەکانی مرۆڤ – ئەمازۆن، گووگڵ و مایکرۆسۆفت سووتەمەنی دەستدرێژی سەربازی ئیسرائیل دەکەن لە شەڕی ئیسرائیل بۆ سەر غەززە، لێکۆڵینەوەکان دەریدەخەن
https://www.business-humanrights.org/en/latest-news/amazon-google-microsoft-fuel-israeli-military-aggression-in-israels-war-on-gaza-investigation-reveals/
20 – سەنتەری سەرچاوەی بازرگانی و مافەکانی مرۆڤ – گوایە پالانتیر توانای بە ئامانجگرتنی AI ی ئیسرائیل دەدات لە کاتی شەڕی ئیسرائیل لە غەززە و نیگەرانی لە تاوانەکانی جەنگ دروست
دەکات https://www.business-humanrights.org/es/%C3%BAltimas-noticias/palantir-allegedly-enables-israels-ai-targeting-amid-israels-war-in-gaza-raising-concerns-over-war-crimes/
21 – ئەنجومەنی کۆچبەرانی ئەمریکی – ICE بۆ بەکارهێنانی سیستەمی نوێی AI لەلایەن Palantir بۆ بەدواداچوونی جموجۆڵی کۆچبەران
https://www.americanimmigrationcouncil.org/blog/ice-immigrationos-palantir-ai-track-immigrants/
22 – لێبوردنی نێودەوڵەتی ئەمەریکا – گرێبەستەکانی Palantir Technologies نیگەرانی مافەکانی مرۆڤ بەرز دەکاتەوە پێش ئەوەی NYSE ڕاستەوخۆ بخرێتە لیستی
https://www.amnestyusa.org/press-releases/palantirs-contracts-with-ice-raise-human-rights-concerns-around-direct-listing/
23 – AlgorithmWatch – کاریگەری ماسک: کاریگەری X لەسەر هەڵبژاردنەکانی ئەڵمانیا
https://algorithmwatch.org/en/the-musk-effect/
24 – Scientific Reports, Kestin et al. – مامۆستای تایبەتی AI باشترە لە فێربوونی چالاک لە پۆلدا: RCT دیزاینێکی نوێی توێژینەوە لە چوارچێوەیەکی پەروەردەیی ڕاستەقینەدا دەناسێنێت
https://www.nature.com/articles/s41598-025-97652-6
25 – بانکی جیهانی – لە تەختەی چاکەوە بۆ چاتبۆت: هەڵسەنگاندنی کاریگەری AI بەرهەمهێنەر لەسەر دەرئەنجامەکانی فێربوون لە نەیجیریا
https://openknowledge.worldbank.org/entities/publication/15e1ff08-15ae-4f7a-b2a8-d146e6c113ee/full
26 – ئێن بی ئاڕ ، ئێریک برینجولفسۆن ، دانیێل لی و لیندسی رایمۆند – بەرهەمهێنەری AI لە کاردا
https://www.nber.org/papers/w31161




لە کۆمەڵی کراوەوە بۆ توتالیتاریزمی نوێ.. ئەکرەم سەعید

لە ڕوانگەی شیکاریی هاوچەرخەوە، وا دەردەکەوێت کە دیموکراسیی لیبڕاڵی ئێستا بەرەو وەرچەرخانێکی پێکهاتەیی دەچێت، لە ڕێگەی سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی ئامرازەکانی هەژموونی دەسەڵاتی توتالیتاری. ئەم دیاردەیە لە مەیلی پەرەسەندنی دەسەڵاتە ڕۆژئاواییەکان بۆ لاوازکردنی گەرەنتییە دەستوورییەکان و مافە کۆمەڵایەتییەکان ڕەنگدەداتەوە، کە لە ئەنجامی خەباتە مێژووییەکان بەدەستهاتوون، بە ئامانجی دامەزراوەییکردنی چاودێری و بەرتەسککردنەوەی فەزای ئازادی و یەکسانی گشتی. لەم چوارچێوەیەدا، لیبڕالیزمی نوێ دوورخستنەوەیەکی ئایدۆلۆژیی ڕێکخراو پەیڕەو دەکات، کە لەسەر بنەمای پۆلێنکردنی خۆکارانەی تێڕوانینە جیاوازەکان لە ژێر ناونیشانی ”دوژمنانی کۆمەڵی کراوە” بۆ شەرعیەتدان بە پەراوێزخستنیان وەستاوە؛ ئەمەش ستراتیژییەکە کە لە ڕووی پێکهاتەییەوە هاوشێوەی سیستمە ستەمکارەکانە کە لەسەر بنەمای شەیتانکردنی ئۆپۆزسیۆن و کورتکردنەوەی لە چوارچێوەی قاڵبە باوەکاندا بۆ پاساودانی گۆشەگیری و سزای سۆسیۆ-پۆلیتیکی (کۆمەڵایەتی-سیاسی). ئەم ئاڕاستەیە بە شێوەیەکی ئەزموونی لەو نزیکبوونەوە ئەمنییانەدا دەردەکەوێت کە دەوڵەت ڕووبەڕووی جووڵانەوە ناڕەزایەتییە گەورەکانی وەک ”هێلەک زەردەکان” و خۆپیشاندانی کرێکاران دژی هەموارکردنەوەی یاسای خانەنشینی لە فەرەنسا بووەوە، لەگەڵ سنووردارکردنی جووڵانەوەکانی هاوسۆزیی دژ بە جەنگی سەر غەزە. ئەم گۆڕانکارییانە جەخت لەسەر پەیوەندیی مەرجداری توند لە نێوان قەیرانە پێکهاتەییەکانی سەرمایەداریی درەنگوەخت و گەڕانەوەی سیستمە بۆرژوازییەکان بەرەو بەسەربازیکردنی دەوڵەت و گرتنەبەری بژاردەی جەنگ دەکەنەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی گۆڕینی یۆتۆپیای کۆمەڵی کراوە بۆ واقیعی کۆمەڵە داخراوەکان کە لەژێر کۆنترۆڵی دەسەڵاتی ئەمنیی گشتگیرخوازی دان لە قووڵایی ئەوروپای هاوچەرخدا.
هەڵوەشاندنەوەی چەمکی ”کۆمەڵی کراوە” لە واقیعی سیاسیی ئێستادا، لەو قەیرانە پێکهاتەییەوە سەرچاوە دەگرێت کە ڕووبەڕووی بەهاکانی عەقڵانییەت و ئازادیی بۆرژوازی بووەتەوە؛ بەو پێیەی ئەم سیستمە کەوتووەتە ژێر پرۆسەیەکی بەردەوامی داڕمان لەلایەن ڕەوتە کۆنەپارێزەکان و دیاردە نوێیەکانی ڕەگەزپەرستییەوە. لە ژێر سایەی دۆخی جیھانیی ئێستادا کە بە شلۆق و ئاڵۆزی بێپێشینە دەناسرێتەوە. لەم ژینگەیەدا تاک بەخۆرسکی دەبێتە بەکاربەرێکی وتارە ئایدۆلۆژییە چەواشەکارییەکان کە لەلایەن نوخبە دەسەڵاتدارەکانەوە بە مەبەستی قۆرغکردنی ڕاستی بەرهەم دەهێنرێن، مەگەر ئەوەی پشت بە بیرکردنەوەی سۆسیالیستی ببەستێت وەک ئامرازێکی شیکاریی ڕەخنەیی، کە توانای هەڵوەشاندنەوەی ئەم پێکهاتە گوتارییانەی هەیە. کێشە بنەڕەتییەکە لە ناتوانیی گێڕانەوە لێبڕاڵە بۆرژوازییەکاندا خۆی دەبینێتەوە لە پێشکەشکردنی تێڕوانینی زانستی بۆ ڕوونکردنەوەی قەیرانە پێکهاتەییەکانی ئێستا، کە لەم خاڵانەدا ڕەنگدەدەنەوە: قەیرانە ئابوورییەکان، سەرھەڵدانی شەپۆلی پۆپۆلیزمی ئایینی سیاسی و ڕەگەزپەرستی، ململانێ جیۆپۆلیتیكییەکان، و قووڵبوونەوەی جیاوازییە چینایەتییەکان و گەندەڵیی دامەزراوەیی ڕێکخراو.
ئەم وتارە پشت بە ئامرازەکانی شیکاریی ماتریالیزمی مێژوویی و تیۆریی ڕەخنەیی دەبەستێت بۆ هەڵوەشاندنەوەی میکانیزمەکانی هەژموون لە سیستمی سەرمایەداری هاوچەرخدا. دەقەکە جەخت لەسەر ئاشکراکردنی ئەو دژایەتییە دەکاتەوە کە هەیە لە نێوان(ڕووکەشی ڕێکار یان کارکردنی دیموکراسی و جەوهەرە ئابوورییەکەی)کە لەسەر بنەمای چەوساندنەوە دامەزراوە، بەتایبەت لە قۆناغی هاوچەرخی سەرمایەداری ئەمڕۆدا، کە تێیدا دەوڵەت دەستی لە دابینکردنی خزمەتە کۆمەڵایەتییەکان هەڵگرتووەو کەرتی تایبەت و بازاڕەکانی بە تەواوی ئازاد کردووە، ئەمەش بووەتە هۆی زاڵبوونی کەڵەکەی سامان لەسەر حسابی مرۆڤ.
ڕۆشنبیرانی بۆرژوازی پێیان وایە کە ڕۆژئاوا هێشتا بە کۆمەڵگەیەکی کراوە ولووتکەی ئازادی ومافەکانی مرۆڤ دادەنرێت. لە ڕاستیدا ئەم بانگەشە گوتارییانە تەنها وەک ”پۆشەرێکی ئایدۆلۆژیین” کە میکانیزمەکانی سەرکوتکاریی پێکهاتەیی نادیار دەشارێتەوە؛ چونکە دیموکراسیی ڕۆژئاوایی کورتکراوەتەوە بۆ تەنها (میکانیزمێکی ڕێکار یان هەڵبژاردنی خولیی چوار ساڵ جارێک) بێ ئەوەی ناوەڕۆکێکی ڕاستەقینەی هەبێت. ئەم تێڕوانینە هاوتەریبە لەگەڵ بیرۆکەکانی کۆمەڵناسی فەرەنسی پیێر بۆردیۆ سەبارەت بە ”سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی پێوەندییە کۆمەڵایەتییەکان”، بەو پێیەی هەڵبژاردنەکان پێکهاتەی چینایەتی سیاسەت و دەسەڵات ناگۆڕن، بەڵکو شەرعیەتێکی یاسایی نوێبووەوەی پێ دەبەخشن.
بۆیە ئەمڕۆکە هاوشێوەیی لە ناوەڕۆکدا لەنێوان (پارتە ڕاستڕەوەکان و چەپی چاکسازیخواز)دا لە وڵاتانی وەک فەرەنسا، بەریتانیا، و سوید،، هتد، دەبینین. ئیدی وەرچەرخانی مێژوویی پارتەکانی ”چەپی دیموکراتی کۆمەڵایەتی – سۆسیال دیموکراتەکان”، لە هێزگەلێکەوە کە دژە جەنگ بوون و هەوڵی پاراستنی خۆشگوزەرانی کرێکارانیان و مافی پەنابەرانیان دەدا، بۆ هێزگەلێ کە پەیڕەوی لە بەڕێوەبردنی سەرمایەداری دڕندە دەکەن، و لە کاتی قەیرانەکاندا سیاسەتی توندوتۆڵی ئابووری (پاشەکەوتکردن) دەگرنەبەر، وبوونەتە نوخبەی جەنگ دژی ڕووسیا، وسیاسەتی توندتوڵ دژی قبوڵکردن ودەرکردنی پەناهەندەکان پەیڕەو دەکەن. ئەم لێکچوون و هاوشێوەییە وادەکات ئەو بژاردە سیاسییانەی لەبەردەم هاوڵاتیاندا هەن، ببنە بژاردەی وەهمی و ناڕاستەقینە، چونکە هەم دەسەڵاتی فەرمانڕەواو هەم ئۆپۆزسیۆن لە ژێر سەقفی فەرمانەکانی بازاڕی ئازادا دەجووڵێنەوە. بۆیە دەبینین پارتە لیبڕاڵ و سۆسیال دیموکراتەکان، بەشێک لە ئەجێندا و سیاسەتەکانی ڕاستڕەوی توندڕەویان، بە تایبەتی لە پرسی پەنابەراندا، لە چوارچێوەی بەرنامەی سیاسیی خۆیاندا جێگیر کردووە؛ ئەمەش ڕەنگدانەوەی ئەو شەپۆلە دڕندەیەی کۆمەڵگەی سەرمایەدارییە کە گشت کایەکان بەرەو ئاڕاستەیەکی ڕاستڕەوانە پاڵ پێوە دەنێت.
لەم ڕوانگە شیکارییە سۆسیالیستییەوە، گۆڕانی کۆمەڵ لە ڕێگەی گۆڕینی سەرخانی فۆڕماسیۆنەکەیەوە (یاساکان، دەستوور، و سندووقەکانی دەنگدان) نایەتە ئاراوە، بەڵکو بە گۆڕینی ژێرخانی (پێوەندییەکانی بەرهەمهێنان، خاوەندارێتی هۆکارەکانی بەرهەمهێنان، و دابەشکردنی سامان) بەدی دێت. تا ئەو کاتەی ئابووری ژێرخانی کۆمەڵ بە سەرمایەداری بمێنێتەوە، ئیدی مەرجەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی چینی کرێکار بەهۆی هێزەکانی بازاڕەوە بەرەو داڕمانی بەردەوام دەچێ و ئازادی و یەکسانی نێوان مرۆڤەکان زیاتر پێشێل دەکرێ، بەبێ گوێدانە ئەوەی کام پارت لە هەڵبژاردنەکاندا سەرکەوتن بەدەست دەهێنێت.
هەڵوەشاندنەوەی ” کۆمەڵی کراوە ”ی پۆپەر
تێڕوانینی پۆپەر بۆ چەمکی کۆمەڵی کراوە لە بنەڕەتدا لەسەر زەمینەیەکی ئیپیستمۆلۆژی (مەعریفەناسی) دامەزراوە، ئەمەش غیابی پێکهاتە شیکارییە ماددییە بەرھەستەکان بۆ ئەم چەمکە لە ئەدەبیاتی ئەودا ڕووندەکاتەوە؛ بە جۆرێک کە جیاوازیی نێوان ئەم چەمکە و ستەمکاریی سۆڤیەتی وەک کۆمەڵگەیەکی داخراو، دەبێتە گرنگترین دەروازەی شیکاری بۆ تێگەیشتن لێی. بە گەڕانەوە بۆ دەقەکانی کتێبە سەرەکییەکەی “کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی”، دەکرێت ڕەهەندە پێکهاتەییەکانی ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە دەستنیشان بکرێن. پۆپەر لەم چوارچێوەیەدا بڕیار دەدات و دەڵێت: « کۆمەڵگای جادویی یان خێڵەکی یان کۆگەرا، بە کۆمەڵگای داخراو ناوزەد دەکەین، و ئەو کۆمەڵگایەی کە تاکەکان تێیدا لەگەڵ بڕیاری تاکەکەسی بەرەوڕوون بە کۆمەڵگای کراوە ناو دەبەین.» (کارل پۆپەر، کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی – وەرگێڕانی ئیدریس شێخ شەرەفی، ب١، بەشی ١٠، ل ٣٨٧). هەروەها جەخت دەکاتەوە و دەڵێت: «گرنگترین تایبەتمەندی کۆمەڵگای کراوە رکەبەرایەتی ئەندامەکانیەتی بۆ بەدستهێنانی پێگە» – (هەمان سەرچاوە، ل ٣٨٩). کۆمەڵی کراوە چییە؟ کاڕل پۆپەر دەڵێ:( کۆمەڵێکە ئازادی بە تاکەکان دەدات ڕەخنە لە دەسەڵاتی حکومەت بگرن و تەنانەت بیگۆڕن.).
لە ڕووی ڕێکار، کۆمەڵگەی کراوە گەرەنتیی ئەو فەزا مافییە دەکات کە ڕێگە بە هاوڵاتیان دەدات ڕەخنەی پێکهاتەیی لە دەسەڵاتی فەرمانڕەوا بگرن و لە ڕێگەی ئاشتیانەوە سەرلەنوێ دایبڕێژنەوە؛ ئەمەش دەبێتە هۆی بەدیهاتنی سیستمێکی دیموکراتی کە خاوەنی کەناڵی دامەزراوەیی وایە کە توانای هێنانەکایەی گۆڕانکاری و دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵاتی هەبێت، بەمەش لەمپەر دادەنێ لەبەردەم حەتمییەتی پێکدادانی شۆڕشگێڕانە و توندوتیژی و خوێن ڕشتندا.
تێڕوانینە بەرگرییکارانەکەی کارل پۆپەر بۆ دیموکراسیی لیبڕاڵ لەسەر ئەو گریمانەیە دامەزراوە کە سیستمە سەرمایەدارییە ڕۆژاواییەکان، سەرکەوتوو بوون لە دامەزراوەییکردنی دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵاتدا؛ ئەویش بە پشتبەستن بە هەڵبژاردنی خولیی وەک میکانیزمێکی ئەزموونی، کە ڕێگە بە هێنانەکایەی گۆڕانکارییە پێکهاتەیییەکان دەدات وەک جێگرەوەیەک بۆ توندوتیژیی شۆڕشگێڕانە. لەم ڕوانگەیەوە، پۆپەر دووانییەکی بوونخوازیی یەکلاکەرەوە دادەڕێژێت و دەڵێت: « دەتوانین ڕێگای گەڕانەوە بۆ ئاژەڵەکان بگرینە بەر. بەڵام ئەگەر بمانەوێت بە مرۆڤی بمێنینەوە، لە ڕێگاێک زیاترمان نییە و ئەویش ڕێگای چوونە ناو کۆمەڵگای کراوەیە و بەس. » – (کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی، ب١، ل ٤٢٨). لە هزری سیاسیدا، ئەم پێشبینییەی پۆپەر لە پێکهاتە هۆشداریکەرەوەکەیدا، هاوشێوەی ئەو پارادایمە دووانییەیە کە ئەدەبیاتی مارکسیستیی کلاسیک پێشکەشی کردووەو لەم وتەیەدا کورتکراوەتەوە: «یان سۆسیالیزم یان بەربەرییەت». بەڵام دیدگای مارکسیستی ڕەگ و ڕیشەی ئەم هاوکێشەیە لە ڕووی پێکهاتەیییەوە قووڵ دەکاتەوە؛ بەو پێیەی پێی وایە غیابی پێشەنگی شۆڕشگێڕ کە توانای هەڵوەشاندنەوەی پێوەندییەکانی بەرهەمهێنانی سەرمایەداریی هەبێت، پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکە بە دیلی قەیرانە توندەکانی کەڵەکەبوونی سەرمایە و چەوساندنەوەی چینایەتیدا دەهێڵێتەوە. ئەم چەقبەستووییە پێکهاتەیییە، بە گوێرەی شیکاریی ماددی، مرۆڤایەتی بەرەو داڕمانی بەهایی و ماددی پاڵ پێوە دەنێت، کە بە حەتمی دەبێتە هۆی پاشەکشە و گەڕانەوە بەرەو قۆناغی بەربەرییەت.

فۆرمالیزمی هەڵبژاردن و سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی قەیرانی پێکهاتەیی سەرمایەداریی هاوچەرخ

زۆرێک لە تیۆرییە هاوچەرخەکان هاوڕان لەسەر وەسفکردنی سیستمی نێودەوڵەتیی ئێستا بە “لیبڕالیزمی دڕندە”، وەک ئاماژەیەکی ڕوون بۆ ئەوەی کە میکانیزمەکانی دیموکراسیی بۆرژوازی و باوەڕەکانی کە لەسەر بنەمای ”کۆمەڵی کراوە” و دەستاودەستکردنی ئاشتیانە و دیموکراتیانەی دەسەڵات، لە هەر چوار ساڵ جارێکدا وەستاوە، لە ڕووی پێکهاتەیییەوە دەستەوستانن لە جڵەوکردنی دڕندەیی سەرمایەداری. خوێندنەوەی ڕەخنەیی بۆ مێژووی سیاسیی هاوچەرخ ئەوە ئاشكرا دەکات کە ئەم دەستاودەستکردنە جێبەجێکارییەی هەڵبژاردنەکان، مرۆڤایەتی لە کارەسات نەپاراستووە؛ بەو پێیەی گواستنەوەی خولیی دەسەڵات لە ناو سیستمە ڕۆژاواییەکاندا، چ لە نێوان هەردوو پارتی دیموکرات و کۆماری لە ئەمریکا، یان لە نێوان ڕاستڕەو و چەپی چاکسازیخوازدا وەک ئەوەی لە فەرەنسا، بەریتانیا، و سوید، یان هەر وڵاتێکی تری ئەوروپیدا دەبینرێت، تەنها سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی هەمان چینی فەرمانڕەوایە بە ناوی جیاوازەوە. لە ڕوانگەیەکی ماددییەوە، ئەم گۆڕانکارییە شێوەییە (فۆڕماڵیە) ڕەنگدانەوەی ئەرێنی بەسەر واقیعی چینی کرێکار و توێژە ڕەنجدەرەکاندا نابێت، کە ڕووبەڕووی دابەزینی بەردەوامی بژێوی ژیانیان و قووڵبوونەوەی نەهامەتییە ڕۆژانەییەکانیان دەبنەوە. داتا و پێدراوەکانی ئێستا جەخت لەسەر بێدەسەڵاتیی بژاردە سیاسییە بۆرژوازییەکان (چ دەسەڵاتی فەرمانڕەوا و چ ئۆپۆزسیۆن) دەکەنەوە لە داڕشتنی چارەسەری ڕاستەقینە بۆ قەیرانە ئاڵۆزەکان، و پەنابردنیان لە جیاتی ئەوە بۆ سیاسەتەکانی توندوتۆڵی ئابووری (پاشەکەوتکردن) و پەراوێزخستن؛ ئەمەش جیهانی سەرمایەداریی ئەمرۆ دەخاتە ناو جەرگەی پشێوی و جەنگەکانەوە، و سندووقی دەنگدانیش تەنها دەکاتە ڕووکەشێکی جوانکاری بۆ سیستمێک کە لە ڕووی پێکهاتەیییەوە قەیران گرتووە.
کۆمەڵی کراوەو دیموکراسییەت کە پۆپەر پێشکەشی کردووە، دەکەوێتە ناو جەرگەی قەیرانی فەلسەفەی سیاسیی لێبڕاڵی هاوچەرخەوە، و ڕخنەگرتن لە بیرۆکەکانی پۆپەر دەست بۆ ئەو دژایەتییە جەوهەرییە دەبات کە لە نێوان تیۆریی لێبڕاڵ و واقیعی دامەزراوەیی دەوڵەتی مۆدێرندا هەیە. لە ڕوانگەیەکی ئەکادیمییەوە، بڕواو دڵنیایی پۆپەر لە کتێبەکەیدا ”کۆمەڵگەی کراوە و دوژمنەکانی” لەسەر ئەو تێزە دامەزراوە کە گۆڕینی حکومەت بەبێ خوێن ڕشتن، پێوەرێکی سەرەکییە(یان تاکە پێوەرە) بۆ دیموکراسی بوون. بەڵام کاتێک گۆڕانی چەق و هێزی ڕاستەقینەی دەسەڵات کە لە پشت پەردەوە خاوەن بڕیارن-(کە خۆیان لە ئامرازە هەمیشەیی و هەڵنەبژێردراوەکاندا، ئەوەی پێی دەوترێت تۆڕی شاراوەو دەوڵەتی قووڵ Deep State دەزگا ئەمنییەکان و بیڕۆکراسییە سەربازییەکان و ڕاوێژکارە سەروەرییە جێگیرەکان، لۆبییە قۆرغکارەکان، و کاریگەریی ڕێکخراوی پارەی سیاسی دەبیننەوە.)- دەخرێنە ناو شیکارییەکی مێتۆدییەوە، ئیدی سنوورداریی مەعریفیی فەرزەکەی پۆپەر ئاشكرا دەبێت. هێنانەناوەوەی ئەم کاراکتەرە نادیارانە بۆ ناو هاوکێشەی ڕەخنەی سیاسی، ئەوە دەسەلمێنێت کە کۆمەڵگەی کراوەی پۆپەری تەنها کرانەوەیەکی شێوەیی و ڕووکەشییە کە بەسەر ڕووبەری سیاسییەوە سەرئاو کەوتووە. لە کاتێکدا سندووقەکانی دەنگدان وەک میکانیزمێکی جێبەجێکردن بۆ جەماوەر بەجێدەهێڵرێن، بەڵام دەسەڵاتی ڕاستەقینە و دروستکردنی بڕیاری ستراتیژی لە ناو ڕەهەندە پێکهاتەییەکاندا قەتیس دەبن، کە بە تەواوی لە چاودێریی گەل یان لێپرسینەوەی دیموکراتی دابڕاون. ئەم دابڕانە پێکهاتەییە، دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵات دەگۆڕێت بۆ تەنها مۆدێلێکی خولیی دەستاودەستکردن لە نێوان نوخبەکاندا؛ بە جۆرێک کە دەموچاوە پارتە ڕکابەرەکان دەگۆڕێن، لە کاتێکدا بەرژەوەندیی کارتێلە فرەنەتەوەییەکان و ئامرازە سەروەرییە جێگیرەکان، وەک ئاڕاستەکەر و هێزی ڕاستەقینەی سیاسەتەکانی دەوڵەت دەمێننەوە، ئەمەش کۆمەڵگەی کراوە لە ناوەڕۆکەکەی خاڵی دەکاتەوەو دەیکاتە ئامرازێک بۆ شەرعیەتدان بە سەردەمی ستەمکاری و ناعەقڵانییەت.
ئەم پارادۆکس و دژایەتییە، لە ڕێگەی هەڵوەشاندنەوەی سەرلەنوێی فەلسەفەی پۆپەر و بەراوردکردنی بە واقیعی کۆنکرێتی بەدیار دەکەوێت. ئەو کەلێنە مێتۆدۆلۆژی بنەڕەتییەی کە لە هزری سیاسیی پۆپەردا هەیە، لەمەیلی توندڕەوانەی بۆ فۆرمالیزمی ئیجرایی سەرچاوە دەگرێت و ڕەنگدەداتەوە؛ بەو پێیەی شیکاریی ئەو بۆ چەمکی کۆمەڵگەی کراوە لەسەر بنەمای بەپیرۆزکردنی میکانیزمی گۆڕانکاری لە سندووقەکانی دەنگدان و دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵاتدا دامەزراوە، ئەمەش هاوتەریبە لەگەڵ فەرامۆشکردن و جیاکردنەوەی زۆرەملێی ”فەزا و پانتایی گۆڕانکاریی ڕاستەقینەی” لە ناو پێکهاتە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکاندا. بە لای پۆپەرەوە، کۆمەڵگەی کراوە لە ڕووی ئەزموونی، تەنها بە توانای تاکەکان بۆ چوونە سەر سندووقەکانی دەنگدان و گۆڕینی نوخبەیەکی پارتی بە نوخبەیەکی تر (جێگرتنەوەی پارتی A لە جیاتی پارتی B) پێناسە دەکرێت، بێ ئەوەی وڵات تووشی ململانێی چەکداری یان جەنگی ناوخۆیی ببێت. ئەم جەختکردنەوەیە لەسەر ”پرۆسەی ئیجرایی” شێوەیی، و پشتگوێخستنی دژایەتییە پێکهاتەیییەکان، خاڵی لاوازیی جەوهەریی تێڕوانینەکەیەتی؛ چونکە دەستەوستانە لە ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە چۆن سەرمایە ”کارتێلە قۆرغکارەکان”، دەتوانن دیموکراسی بگۆڕن بۆ قۆزاخە و ڕووکەشێکی دەرەکی، و لە ڕێگەی بەرهەمهێنانی ناعەقڵانییەت وهۆش وکولتووری پوچەڵ، بەم شێوەیە پێشوەختە کۆنترۆڵی بژاردەکانی دەنگدەران دەکەن، ئەمەش وا دەکات خودی دەستاودەستکردنی ئاشتیانە ببێتە ئامرازێک بۆ سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی هەمان سیستمی ستەمکار، بەڵام بە پۆشەرێکی لێبڕاڵی جوانکارییەوە. لە لایەکی ترەوە، شیکاریی پێکهاتەیی ئەوە ڕووندەکاتەوە کە کاتێک تۆ (A) بە (B) دەگۆڕیت، ئیدی تۆ تەنها ”ئیدارەی سیاسیی کاتیی” دەوڵەت دەگۆڕیت، لە کاتێکدا دامەزراوە بنەماییە گەورەکان(سیستمی سەرمایەداری، پابەندییە جیۆپۆلیتیكییەکان، پێکهاتەی دارایی، دەزگا ئەمنی و سەربازییەکان) بە جێگیری دەمێننەوە، و لە لایەن دەزگا هەڵنەبژێردراوەکانەوە (دەوڵەتی قوڵ) دەپارێزرێن. بۆیە، ئازادیی گۆڕانکاری لێرەدا تەنها ئازادیی هەڵبژاردنە لە ژێر ئەو چەترەی کە ڕێگەی پێدراوە، نەک ئازادییەک بۆ گۆڕینی خودی چەترەکە. لەڕاستیدا ئەم کورتکردنەوەو سادەکردنەوەیەی پۆپەر بۆ کۆمەڵی کراوە لە (دەنگدان و گۆڕینی حکومەت بە ئاشتیانە)، جۆرێکە لە ”کوێریی پێکهاتەیی -( کوێریی پێکهاتەیی (Structural Blindness) مەبەست لەم دەستەواژەیە لێرەدا نەبوونی توانای پێویست بۆ بینین و ناسینەوەی کێشە، نوقسانی یان مەترسییەکانی نێو پێکهاتەکانە.)”؛ چونکە مامەڵە لەگەڵ سیستمی سیاسیدا دەکات وەک ئامێرێکی دابڕاو لە فەزادا، و ئەوە فەرامۆش دەکات کە ئازادیی دەنگدان هیچ بەهایەکی نییە ئەگەر ئەو ژینگەیەی کە هۆشیاریی دەنگدەری تێدا چەمکڕێژ دەکرێت، پێشوەختە لەلایەن هێزگەلێکی نادیموکراتەوە ئاڕاستەکرابێت و کۆنترۆڵکرابێت.
ئەم ڕەخنەیە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئامرازەکانی تیۆریی ڕەخنەیی (قوتابخانەی فرانکفۆرت) یەکدەبڕێت، بە تایبەتی لەگەڵ بیرۆکەکانی ”تیۆدۆر ئەدۆرنۆ و ماکس هۆرکهایمەر” سەبارەت بە ”پیشەسازیی کولتوور”. تیۆریی ڕەخنەیی ئەوە ڕووندەکاتەوە کە کارتێلە سەرمایەدارییەکان پێویستییان بە ساختەکردن لە سندووقەکانی دەنگداندا نییە؛ بەڵکو ئەوان پرۆسەی ”ئەندازیاریی پێشوەختەی بژاردەکانی دەنگدەر” پەیڕەو دەکەن لە ڕێگەی دابینکردنی دارایی بۆ هۆکارەکانی ڕاگەیاندن، تا کار لەسەر پڕوپووچکردنی کولتووری و فەرهەنگی و ئاڕاستەکردنی ڕای گشتی بکەن. لەم سۆنگەیەوە، خودی دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵات دەگۆڕدرێت بۆ میکانیزمێکی کارایی(فەنکشناڵی)، بۆ خزمەتکردنی سیستمە ستەمکارەکە و نوێکردنەوەی شەرعییەتەکەی بە شێوەیەکی خۆبەخشانەو لە ڕێگەی دەنگی خودی قوربانییەکانەوە.
فەیلەسۆفی ئەڵمانی یورگن هابەرماس پرسی شێوەخوازیی (فۆرمالیزمی) هەڵبژاردنی لە ژێر ناونیشانی ”قەیرانی شەرعییەت” لە چوارچێوەی سەرمایەداریی درەنگوەختدا تیۆریزە کردووە. بەڕای هابەرماس سیستمی سەرمایەداری، بۆ ڕێگریکردن لە تەقینەوەی دژایەتییە چینایەتییەکان، پێویستی بە سندووقی دەنگدان هەیە بۆ بەرهەمهێنانی کۆدەنگییەکی وەهمی، کە تێیدا هاوڵاتی هەست بکات شەریک و بەشدارە لە بڕیارەکاندا، لە کاتێکدا بڕیارە چارەنووسسازەکان (وەک جەنگەکان، سیاسەتەکانی توندوتۆڵی ئابووری، و تایبەتمەندکردن/ کەرتی تایبەت) لە داڵانەکانی کۆمپانیا و بانکە ناوەندییەکان و دامەزراوە داراییە نێودەوڵەتییەکاندا دەدرێن، نەک لە ناو پەرلەمانەکاندا.

لویس ئاڵتوسەر دەربارەی زۆرەملێی و توندوتیژی بۆ گۆڕینی دەسەڵات، ئەوە ڕووندەکاتەوە کە دەوڵەت لە ڕێگەی دوو جۆر ئامرازەوە پارێزگاری لە خۆی دەکات: ئامرازە سەرکوتکارە هەمیشەیییەکانی دەوڵەت وەک سوپا، دەزگا سیخوڕییەکان، و ئێفبیئای (FBI)؛ کە لە کاتی پێویستدا بە شێوەیەکی ماددی بۆ پاراستنی سیستمەکە دەستوەردان دەکەن. ئامرازە ئایدۆلۆژییەکانی دەوڵەت: وەک قوتابخانەکان، ڕاگەیاندن، و پارتە تەقلیدییەکان؛ وەزیفەی ئەمانەش قەناعەتپێکردنی هاوڵاتیانە بەوەی کە ئەم “سەقفە دیاریکراوە” تەنها بژاردەی عەقڵانی و تاقە دەروازەیە بۆ پاراستنی سەقامگیری. لەسەر ئەم بنەمایە، کاتێک پۆپەر باسی غیابی توندوتیژی دەکات، توندوتیژییەکە ون نەبووە، بەڵکو لە لایەن ئامرازە سەرخانییەکانەوە دامەزراوەییکراوە و قۆرغکراوە، بۆ ئەوەی گەرەنتیی ئەوە بکرێت کە کۆمەڵگا لە بنەڕەتدا بیر لە تێپەڕاندنی نەکاتەوە. بۆیە لەم دۆخەدا سیستمەکە هیچ پێویستییەکی بە بەکارهێنانی تانک و کەرەستەی سەربازی نییە، تا ئەو کاتەی قوتابخانە و میدیا توانای ئەوەیان هەبێت تاک قەناعەت پێبکەن کە سیستمی باڵادەستی ئێستا، تەنها بژاردەی عەقڵانی و یەکلاکەرەوەیە.

هێربێرت مارکۆزە مشتومڕێکی ڕەخنەیی ڕاستەوخۆی دژ بە کارل پۆپەر ئەنجامدا، بە تایبەتی لە وتارەکەیدا کە لە ساڵی ١٩٥٩دا لە ژێر ناونیشانی ”کارل پۆپەر و کێشەی یاسا مێژووییەکان” بڵاوکرایەوە، کە دواتر خرایە ناو کتێبەکەیەوە ”مشتومڕەکان لە تیۆریی ڕەخنەییدا” (١٩٧٢) و پاشانیش لە ژێر ناونیشانی ” لە لۆتەرەوە بۆ پۆپەر” (From Luther to Popper) سەرلەنوێ چاپکرایەوە. مارکۆزە لەم دەقەدا ڕەخنەیەکی پێکهاتەیی ئاڕاستەی کتێبەکەی پۆپەر ”مەینەتیی مێژووخوازی” دەکات، و تێیدا ئەو کورتکردنەوە پۆزیتیڤیستییەی (پۆزەتیڤیزم) دیاردە کۆمەڵایەتییەکان و ئەو شێواندنە ئایدۆلۆژییەی لیبڕالیزمی پلە بە پلە هەڵدەوەشێنێتەوە. مارکۆزە لە تێڕوانینە بەناوبانگەکەیدا سەبارەت بە ”لێبوردەیی سەرکوتکار” (Repressive Tolerance)، هێرش دەکاتە سەر ئەو بیرۆکەیەی پۆپەر کە پێی وایە ئازادیی گفتوگۆ و ئازادیی ڕادەربڕین لە کۆمەڵگەی کراوەدا، بە شێوەیەکی خۆکارانە بەرەو ڕاستی و گۆڕانکاریی ئاشتیانە دەچێت.
بەبڕوای مارکۆزە لەژێر سایەی سەرمایەداریی پێشکەوتوودا، هۆکارەکانی ڕاگەیاندن و کولتوور دەکرێنە کاڵا و دەگۆڕدرێن بۆ ئامرازێک لە دەستی چینی باڵادەستدا. کاتێک دەوڵەت ڕێگە بە “ئازادیی ڕادەربڕین بۆ هەمووان” دەدات، دەنگی ئۆپۆزسیۆنی ڕاستەقینە (ڕادیکاڵ) ون دەبێت و لە ناو زەریایەکی فراوانی پڕوپاگەندەی سەرمایەداری و بەکاربەریدا قووت دەدرێت. ئەم لێبوردەیییە دەبێتە “سەرکوتکار”، چونکە شەرعیەتێکی ساختە بە سیستمەکە دەبەخشێت کە گوایە کۆمەڵگەیەکی کراوەیە، لە کاتێکدا لە واقیعدا گشت بیرکردنەوەیەکی گۆڕانکاریخوازی ڕاستەقینە بێلایەن دەکات و کاریگەرییەکەی لەباردەبات. توێژینەوە ئەکادیمییە هاوچەرخەکان لە بواری کۆمەڵناسیی سیاسیدا ئەوە نیشان دەدەن کە سیستمە دیموکراتییە ڕۆژاواییەکان جۆرە مۆدێلێکیان پەرەپێداوە کە بە ”ستەمکاریی نەرم” یان ”دیموکراسیی بەڕێوەبراو ” (Managed Democracy) دەناسرێت. لەم مۆدێلەدا کۆمەڵگا لە پرسە کۆمەڵایەتی، کولتووری، وناسنامەیییەکاندا ”وەک ئازادیی ڕادەربڕین، مافی کەمینەکان، و شێوازی ژیان” بە تەواوی بە کراوەیی بەجێدەهێڵرێت، بەڵام لە پرسە سەروەری و ئابوورییەکاندا(سیاسەتی دراو، کۆنترۆڵکردنی کۆمپانیاکان، و پڕچەککردن) بە توندی دادەخرێت. ئەم جیاکردنەوە زیرەکانەیە وادەکات هاوڵاتی هەست بە ئازادی بکات، چونکە حکومەتەکان دەگۆڕێت و لە ئازادیی کەسیی خۆی بەهرەمەندە، ئەمەش ئەگەری پەنابردنی بۆ توندوتیژی کەمدەکاتەوە، کە ئەمەش دەقیقەن ئەو ئامانجە بوو کە پۆپەر هیوای بۆ دەخواست، بەڵام ئەمە لەسەر حسابی جەوهەری گۆڕانکاریی ڕاستەقینە بەدی دێت.
تەوژمێکی ڕاستڕەوی دونیای ئەمڕۆ دەبات بەرەو بەسەربازیکردنی فەزای کۆمەڵایەتی، و وەرچەرخانی ”دۆخی نائاسایی” بۆ پارادایمێکی فەرمانڕەوایی وەزیفیی (کارکردی) دەوڵەتی بۆرژوازیی هاوچەرخ. لە ساتەکانی دەرکەوتنی ئاشکرای دیوی دڕندەیی سەرمایەدارییەوە، کە خۆی لە قەیرانە ئابوورییە خنكێنەرەکان، جەنگەکان، و هەڕەشە جیۆپۆلیتیكییە بوونخوازییەکاندا دەبینێتەوە، ئیدی دەوڵەتی بۆرژوازیی شێوی سیاسەتی خۆی بۆ هەژموون بەسەر کۆمەڵ، گواستنەوەیەکی ناچاری دەکات لە میکانیزمەکانی هەژموونی نەرمەوە بەرەو ستراتیژە چڕەکانی “کۆنترۆڵی زۆرەملێ” (Coercive Control). کاتێک بۆرژوازی خواست و توانای پێکهاتەییی خۆی بۆ پاراستنی بەهاکانی ئازادی و پێشکەوتنی مرۆیی لەدەست دەدات، پەنا دەباتە بەر سەرلەنوێ داڕشتنەوەی فەزای کۆمەڵایەتی و گۆڕینی بۆ سەربازگەیەکی داخراو، ئەویش لە ژێر سێبەری دروشمە ئایدۆلۆژییەکانی وەک ”ئاسایشی نەتەوەیی یان دۆخی نائاسایی ئابووری”.

ئەم داینامیکە جێبەجێکارییە، ڕەگوڕیشەی فەلسەفیی خۆی لە تێڕوانینە سەرەکەییەکەی جۆرجیۆ ئاگامبێن دا سەبارەت بە «دۆخی نائاسایی»(State of Exception) دەدۆزێتەوە؛ کۆمەڵ وەک خێوەتگاێک – کەمپێکی گەورەی لێهاتووە؛ لێرەدا خێوەتگا-کەمپ وەک مۆدێلی سیاسی سەردەم دیزاین دەکرێ. بە بڕوای ئاگامبێن کەمپ شوێنی ڕەهای دۆخی نائاساییە. کەمپ ئەو شوێنەیە کە تێیدا دەسەڵات بە تەواوی کۆنترۆڵی جەستەی مرۆڤ دەکات. ئەمڕۆ پێکهاتەی کەمپ گواستراوەتەوە بۆ ناو کایە گشتییەکانیش (وەک فڕۆکەخانەکان و سیستەمەکانی چاودێری). واتە گۆڕانی دۆخی کاتی بۆ دۆخی هەمیشەیی. ئەگەر لە ڕابردوودا دۆخی نائاسایی تەنها بۆ کاتی شەڕ یان کارەساتی گەورە بووبێ، بەڵام ئێستا دەوڵەتەکان بە بەهانەی شەڕی دژە تیرۆر، قەیرانی ئابووری یان مەترسی نەخۆشییە گوازراوەکان و بڵاوبوونەوەیان درێژەی پێدەدەن. بەم سیاسەتە ئیدی دیموکراسییە مۆدێرنەکان لە ناوەڕۆکدا هاوشێوەی دەوڵەتە تۆتالیتارەکانیان لێهاتووە. بەو پێیەی ئاگامبێن ڕوونی دەکاتەوە کە یاسا نائاساییەکان، بەسەربازیکردنی دەزگا پۆلیسییەکان، و کاراکردنەوەی چاودێریی دیجیتاڵیی گشتگیر، چیتر تەنها ڕێوشوێنی کاتی نین بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕووداوێکی لەناکاو، بەڵکو گۆڕاون بۆ ”بنەڕەتی پێکهاتەیی و مۆدێلی پێوانەیی فەرمانڕەوایی”. ئەم یاسا نائاساییانە وەک ئامرازێکی سەروەری بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی کارتێلەکان و قۆرغکارییە فەرمانڕەواکان بەکاردەهێنرێن، و بۆ پاراستنیان لە دژی هەر تەقینەوەیەکی جەماوەری یان ڕاپەڕینێکی پرۆلیتاریی؛ کە بێگومان بەهۆی قەیرانەکانی سەرمایەوە، ناوبەناو بێئومێدی بەهۆی بێکاری، ناڕەزایەتی لە گرانی و بەرزبوونەوەی بەردەوامی تێچووی بژێوی، ڕاپەڕینە جەماوەرییەکان دەتەقنەوە.

لە پەکخستنی دەستووری لیبڕاڵەوە بۆ شەرعیەتدان بە سیستمی ڕەگەزپەرستی و سەرکوتکاری
:

دیدگای ڕەخنەیی سۆسیالیستی دەست نیشانی وەرچەرخانێکی جەوهەری لە فەزای یاسایی ڕۆژاوادا دەکات کە هاوتەریبە لەگەڵ سەرھەڵدانی ڕەوتەکانی ڕاستڕەوی توندڕەودا؛ بەو پێیەی واقیعی هاوچەرخ شایەتی پەککەوتنێکی وەزیفی (Functional Paralysis) دەستوور و یاساییە لێبڕاڵەکانی وڵاتانی ڕۆژئاوا دەکات لە ڕووبەڕووبوونەوەی پەرەسەندنی ڕەگەزپەرستیدا. لە ژینگەی یاسایی تەقڵیدیی دیموکراسییە ڕۆژاواییەکاندا، یاسا بە توندی گوتاری ڕقوکینە و هەڕەشە کۆنترۆڵ و تاوانبار دەکات؛ بە جۆرێک کە هەر ڕەفتارێک سووکایەتی کردن بە ناسنامەی ئایینی، جێندەری، یان ڕەگەزیی تاکەکانی تێدابێت، یان هەڕەشەیەکی بەدۆکیومێنت کراو (چ لە ڕێگەی نووسین، میدیای دیجیتاڵی، یان شایەتحاڵی ڕاستەوخۆوە) لەخۆبگرێت، پێویستی بە ڕاوەدوونانی دادوەری هەیە، کە دەبێتە هۆی سزای تاوانکاریی و سلبکردنی ئازادی (زیندانیکردن) کە لە شەش مانگ کەمتر نەبێت. بەڵام ئێمە ساڵانێکە، واقیعی سیاسی دووڕوویی و جیاکارییەکی پێوەرخوازیی پێکهاتەیی ئاشکرا دەبینین؛ بەو پێیەی نوخبە و ڕەوتەکانی ڕاستڕەوی توندڕەو، چەندین ساڵە لە ڕێگەی سەکۆکانی ڕاگەیاندن و گوتاری گشتییەوە، پێشێلکاریی دژ بە ڕۆحی دەستوور پەیڕەو دەکەن، ئەویش لە ڕێگەی ئاڕاستەکردنی سووکایەتی و هەڕشەی دەرکردنیان لە ئەڵەمانیا، لێنەپرسینەوە لە جۆرە هەڕەشێکی لەو چەشنە بۆ سەر توێژێکی بەرفراوان لە هاوڵاتیانی ئەوروپی (ئەوانەی بە یاسایی ڕەگەزنامەیان/ هاووڵاتیبوونیان بەدەستهێناوە – یان لەم وڵاتانەدا لەدایکبوون)، بێ ئەوەی هەڕەشەکەرەکان ڕووبەڕووی هیچ لێپرسینەوەیەکی یاسایی ڕاستەقینە یان سزادانی دادوەری ببنەوە، ئەمە بەڵگەی پەکخستنی دەستوورو یاسایە بەقازانجی ڕەگەزپەرستەکان. ئەم داڕمانە دەستوورییە لە نوێترین ڕەنگدانەوەی ئێستایدا، لەو هەڕەشەنەدا دەردەکەوێت کە لەلایەن بەرپرسێکی باڵای پارتی “جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا” (AfD) دژ بە بەشێکی بەرفراوان لە هاوڵاتیانی ئەڵمانی ئاڕاستەکراون، ئەمەش بەڵگەیەکی زیندوو پێشکەش دەکات لەسەر گواستنەوەی دەوڵەتی ڕۆژاوایی لە قۆناغی “ئیفلیج بوونی یاسا لێبڕاڵەکان”ەوە بۆ قۆناغی دامەزراندنی ناڕاستەوخۆی سیستمێکی یاسایی و جێبەجێکردن کە لەسەر بنەمای جیاکاریی ڕەگەزی و سەرکوتی دامەزراوەیی وەستاوە.
ئەم وەرچەرخانە پێکهاتەیییانە بە شێوەیەکی کۆنکرێتی (بەرجەستە) لە گوتاری سیاسیی هاوچەرخدا ڕەنگدەدەنەوە؛ بەو پێیەی بەرپرسانی پارتی “جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا” (AfD) و لە سەرووی هەموشیانەوە ڕێبەری پارتەکە “ئالیس ڤایدڵ” (Alice Weidel)، بەڵێنی گرتنەبەری ڕێوشوێنی نائاسایی، توند و بێپێشینەیان داوە دژ بە کۆچبەران و پەنابەران لە ئەگەری گەیشتنیان بە لوتکەی دەسەڵات. لە هەمان چوارچێوەی پەراوێزخستن و دوورخستنەوەدا، لێدوانەکانی بەرپرسی دیاری ئەم پارتە لە ویلایەتی ساکسۆنیا-ئەنھالت، “ئۆلریش سیگمۆند” (Ulrich Siegmund) دەرکەوتن-(لە سێپتەمبەری ٢٠٢٦دا و دوای سەرکەوتنی پارتەکەی لە هەڵبژاردنەکانی ویلایەتەکەدا)، کە تێیدا پەیوەندییەکی دلالەتی و مەترسیداری لە نێوان خێراکردنی پرۆسەی بەرهەمهێنانی چەک لە ناوخۆدا، لەگەڵ چڕکردنەوەی هەڵمەتەکانی دەرکردن و ڕاوەدوونانی زۆرەملێی کۆچبەراندا دروستکرد. ئەم مۆدێلە ئەڵمانییە دابڕاو نییە، بەڵکو بەشێکە لە دیاردەیەکی گشتگیر؛ بەو پێیەی دەکرێت سەدان مۆدێلی هاوشێوە لەم هەڕەشە بوونخوازی و گوتارە ڕەگەزپەرستییانە لە سەرانسەری نەخشەی سیاسیی ئەوروپادا دەستنیشان بکرێن. ڕووی ڕاستەقینەی دووڕوویی دەسەڵات لە وڵاتانی ئەوروپا بۆ پاڕاستنی مافی هاوڵاتییان و مرۆڤ لێرەدا لێرەدا لەوەدایە کە ئەم پێشێلکارییە ڕێکخراوانە بەبێ هیچ ڕاوەدوونانێکی دادوەری یان لێپرسینەوەیەکی یاسایی ڕاستەقینە تێپەڕ دەبن، ئەمەش بەڵگەیەکی زیندووە لەسەر گواستنەوەی سیستمی یاسایی لێبڕاڵ لە قۆناغی ئیفلیجیی وەزیفییەوە بۆ قۆناغی هاوکاری و مەیلی سازشی پێکهاتەیی لەگەڵ سەرکوتکاری و جیاکاریدا.

دووڕوویی پێوەرخوازی لە پۆلێنکردنی توندوتیژیی سیاسیدا و داڕمانی بێلایەنیی دەوڵەت:

داڕمانە دامەزراوەیی و دەستوورییەکان تەنها لە فەزای گوتاری سیاسی و تیۆریی ڕووتدا ناوەستێتەوە، بەڵکو بە شێوەیەکی کۆنکرێتی لەو دووڕوویی پێوەرخوازییە پێکهاتەیییەدا (Structural Double Standards) ڕەنگدەداتەوە، کە دەزگا سەروەری و میدیایییەکانی ڕۆژاوا لە پۆلێنکردن و پێناسەکردنی “کردەوە تیرۆریستییەکانی دژ بە مەدەنییەکان” پەیڕەوی دەکەن. لە کاتێکدا مامەڵەیەکی دەستبەجێ و یەکلاکەرەوە لەگەڵ هەر کردەوەیەکی توندوتیژیدا دەکرێت، کە لەلایەن تاکێکی سەر بە کۆمەڵگەی پەنابەران یان کۆچبەرانەوە ئەنجامبدرێت و وەک “کردەوەیەکی تیرۆریستیی گشتگیر” وەسف دەکرێت، کە تێیدا تاکەکە و تەواوی پاشخانە کولتووری و ئاینییەکەی تاوانبار دەکرێن، کەچی لە بەرامبەردا، پێناسە یاسایی و ڕاگەیاندنەکان بۆ زۆرێک لە پرۆسە تیرۆریستییە گەورەکان کە ڕەوت و کەسایەتییەکانی سەر بە ڕاستڕەوی توندڕەو لە پشتیانەوە وەستاون، کەم دەکرێتەوە و لێڵ دەکرێت، و لە ناسنامە ئایدۆلۆژییە ڕێکخراوەکەیان دادەماڵرێن. مۆدێلی ئەم جیاکاری و لایەنگرییە پێکهاتەیییە لە ڕێگەی چەندین بەڵگەی مێژوویی و هاوچەرخی گەورەوە لە باکووری ئەوروپادا دەستنیشان دەکرێت: لە شانشینی نەرویجدا: ئەم پارادۆکسە لەو نزیکبوونەوە فەرمی و شیکارییەدا دەردەکەوێت کە بۆ کۆمەڵکوژییە مێژووییە تۆقێنەرەکەی “دوورگەی ئۆتۆیا” لە ساڵی ٢٠١١دا پەیڕەوکرا، کە لەلایەن توندڕەوی ڕاستڕەوی نەرویجی ئاندەرس بێرینگ برێڤیک (Anders Behring Breivik) جێبەجێکرا. سەرڕای ئەوەی پرۆسەکە لە ڕووی ئایدۆلۆژییەوە ڕەگەزپەرستی و مەسیحی سیاسی توندڕەوی ڕێکخرابوو، و بووە هۆی کوژرانی ٦٩ کەس لە دوورگەکەدا(کە زۆرینەی هەرە زۆریان گەنجان و مێردمنداڵانی سەر بە پارتی کرێکاران بوون)، لەگەڵ ٨ قوربانی تر لە تەقینەوەکەی ئۆسلۆی پایتەختدا، بەڵام گوتاری باڵادەست زیاتر بەرەو ئەوە چوو کە تاوانبارەکە وەک “حاڵەتێکی دەروونیی دابڕاو” یان گورگێکی تەنیا نیشان بدات، و خۆی لە دادگاییکردنی ئەو سیستمە فکرییەی ڕاستڕەوی توندڕەو لادا کە ئەم گەنجەی بەرهەمهێنابوو. لە شانشینی سویددا: ئەم ڕەفتارە دامەزراوەییە لە ڕووداوە هاوچەرخەکانیشدا دووبارە دەبێتەوە، وەک ئەوەی لە ڕووداوی تەقەکردنی بەکۆمەڵی خوێناویدا لە ڕێکەوتی ٤ی شوباتی ٢٠٢٥ لە قوتابخانەی (Campus Risbergska) بۆ فێربوونی گەوران لە شاری ئۆرێبرۆ (Örebro) ڕوویدا؛ کە تێیدا هێرشە ڕێکخراوەکە بووە هۆی کوژرانی ١١ کەس (بە هێرشبەرەکەشەوە) و برینداربوونی چەندانی تر. سەرڕای ئەو ڕەهەندە ڕەگەزپەرستی و پەراوێزخەرەی کە هاوتەریبە لەگەڵ بەئامانجگرتنی ئەم جۆرە ناوەندە پەروەردەیییانەی کە بۆ کۆچبەران یان توێژە لاوازەکان تەرخانکراون، بەڵام دەزگا فەرمییەکانی دەوڵەت و سەکۆ میدیاییە باڵادەستەکان هەمیشە ڕەهەندە ئایدۆلۆژییەکان لێڵ دەکەن و خۆیان لە بەکارهێنانی وەسفی “تیرۆری ڕێکخراو” دەدزنەوە، کاتێک بکەری ڕووداوەکە بە مەرجەعەکانی ڕاستڕەوی فەرمانڕەوا یان توندڕەوەوە بەسترابێتەوە. ئەم نمونانە ئەوە دەسەلمێنن کە بەڵێنەکانی دەوڵەتی دیموکراسی لێبڕاڵ بۆ پاراستنی مافە یەکسانەکان و بێلایەنیی یاسا، دەستبەجێ لە کاتی بەریەککەوتنی لەگەڵ دژایەتییە ڕەگەزی و چینایەتییەکاندا هاڕە دەکەن و دەڕوخێن؛ بەو پێیەی یاسا وەک ئامرازێکی ئایدۆلۆژیی هەڵبژێردراو بۆ سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی هەژموون، و وەک هۆکارێک بۆ بەرهەمهێنانی ناعەقڵانییەت لە ڕێگەی یاریکردن بە پێناسەکانی ئاسایش و تاوانەوە بەکاردەهێنرێت، بە مەبەستی پاراستنی پێکهاتە سەرمایەدارییە باڵادەستەکە.
پارادۆکسی ڕەفتاری و شێوانی پێوەرخوازی لە گوتاری سیاسیی ڕۆژاوایی هاوچەرخدا، لەو هەڵوێستەدا بەدیار دەکەوێت کە ڕێبەری پارتی دیموکراتی مەسیحیی ئەڵمانیا (CDU)، “فریدریش مێرتس” (Friedrich Merz) دەری بڕی، کاتێک پارتی “جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا” (AfD)ی تۆمەتبار کرد بە بانگەشەکردن بۆ ”پاکتاوی ڕەگەزی” و پەراوێزخستنی تاکەکان لەسەر بنەمای ڕەچەڵەک یان ڕەنگ؛ (مێرتس وتی: «ئەو کەسانەی خاوەن پاشخانی کۆچبەرین، لەو پیشانەشدا کار دەکەن کە پێویستیان بە کارامەیی پسپۆڕانە هەیە… ئەگەر ئەوەی لێرەدا پێی دەوترێت (سەرلەنوێ کۆچپێکردنەوە – هاوتای پاکتاوی وەسف دەکرێت /Re-migration) ببێتە واقیعێکی بەرھەست، ئەوا تەنها هاوواتایەک دەبێت بۆ پاکتاوی ڕەگەزی کە لەسەر بنەمای ڕەچەڵەک و ڕەنگی پێست وەستاوە.») ـ سەرچاوە: ڕۆیتەرز، ٩ی ئەیلوولی ٢٠٢٦.
ئەم هەڵوێستە کە سەرکۆنەی ڕەگەزپەرستەکان دەکات لە ئەڵەمانیادا جێگای دەستخۆشییە، بەڵام خاوەنی ئەم هەڵوێستە تەنها لەناوخۆی ئەڵەمانیادا دژی ڕەگەزپەرستی و پاکتاوی ڕەگەزییە. لە کاتێکدا گوتاری فەرمیی دەسەڵاتدار لە ناوخۆدا هەڵوێستی بڕیاردەرانە بۆ سەرکۆنەکردنی تێڕوانینە ڕەگەزپەرستییەکان دەگرێتەبەر، بە مەبەستی پاراستنی سەقامگیریی ئیجرایی سیستمەکە، کەچی لە هەمان کاتدا لایەنگرییەکی پێکهاتەیی و سازشێکی ئاشکرا لە گۆڕەپانە دەرەکییەکاندا پیشان دەدات؛ ئەمەش لەو پشتگیرییە بێمەرجەدا ڕەنگدەداتەوە کە هەمان نوخبەی سیاسی، لەوانەش خودی مێرتس، پێشکەشیان بە ڕەفتارەکانی ئیسرائیل کردووە کۆکوژی منداڵان و پاکتاو خەڵکی غەززەدا، کە لە لایەن دەستە و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکانەوە وەک ڕەفتارگەلێک وەسفکراون کە پاکتاوی ڕەگەزی و جینۆسایدیان (کۆمەڵکوژی) تێدایە. ئەم دووفاقییە ئەوە دەسەلمێنێت کە چەمکەکانی مافی مرۆڤ و دژایەتیکردنی جیاکاری وەک بەهای ئەخلاقیی ڕەها مامەڵەیان لەگەڵدا ناکرێت، بەڵکو وەک “ئامرازی ئایدۆلۆژیی وەزیفی” (Instrumental Ideology) دەبینرێن کە بە شێوەیەکی سودخوازانە (پراگماتیستی) بەکاردەهێنرێن و لە چوارچێوەی ڕاستەقینەی خۆیان دادەماڵرێن؛ بە جۆرێک لە ناوخۆدا بۆ پاراستنی ڕووکەشە لێبڕاڵییە جوانکارییەکە دادەگیرسێنرێن، بەڵام لە دەرەوەدا دەستبەجێ لە کاتی بەریەککەوتنی لەگەڵ بەرژەوەندییە جیۆپۆلیتیكی و ئابوورییە بەجیهانیبووەکانی کارتێلەکانی دەسەڵاتدا، دەکوژێنرێنەوە. ئەمە “دووڕوویی پێکهاتەییی ڕێکخراو” (Structural Hypocrisy) نیشان دەدات کە تایبەتمەندیی فەزای سیاسیی هاوچەرخە. – (دووڕوویی پێکهاتەییی ڕێکخراو (Structural Hypocrisy) دۆخێکە کە تێیدا یاسا، ئامانج یان بەهای فەرمیی ڕێکخراوێک یان سیستەمێک، بە تەواوی پێچەوانەی گوتار و ڕەفتاری ناوخۆی خۆیەتی.).
لەکۆتاییدا بەم دەرئەنجامە دەگەین: سیستمی سەرمایەداریی نێودەوڵەتیی هاوچەرخ وەک گشتێکی یەکگرتوو قەیران لێدراوە؛ بۆیە چاکسازیکردنی ئەم سیستمە لە ناوخۆی خۆیەوە و لە ڕێگەی ئەو ئامرازانەی کە خۆی سازو ئامادەی کردوون (وەک فۆرمالیزمی هەڵبژاردنەکان) مەحاڵە. ئەمەش بەو پێیەی قەیرانەکە لە لێنەهاتوویی کارگێڕیی فەرمانڕەواکاندا کورت نابێتەوە، کە لە بنەڕەتدا وەک “بوکەڵەکانی سەرمایە گوزارشت دەکەن Capitalist Puppets”، بەڵکو قەیرانەکە لە خودی پێکهاتە و بنەما کڕۆکییەکانی سیستمی سەرمایەداریدایە؛ ئەو سیستمەی کە جەنگ و پشێویی کۆنکرێتی وەک میکانیزمێکی حەتمی بۆ ڕەوانەکردنی قەیرانەکانی و بەردەوامیدان بە پرۆسەی کەڵەکەبوونی سەرمایە بەرهەم دەهێنێتەوە. لەم سۆنگەیەوە، هێزە سۆسیالیستەکان هیچکام لە مۆدێلە دیموکراتی و بەها کۆمەڵایەتییەکانی ئەو دوو جەمسەرە باڵادەستە قبوڵ ناکەن؛ نە دیموکراسییەتی ستەمکارانەی ڕۆژهەڵات بەناوی دیموکراسیی پێکهاتەیی لەسەر بنەمای (هۆز، تائیفە، پێکهاتەی نەتەوەیی یان ئیتنیکی)، و نە دیموکراسییەتی پارتە کۆمپانیاییەکانی ڕۆژئاوا لە ژێر پۆشەری نیولیبڕالیزمدا، شیاوی قبوڵکردنن. لایەنی ڕەخنەیی ئەم گوتارە ڕەتکردنەوەی هاوکاتی بەها ئاینی، تائیفی و نەریتییە کۆنەکانی ڕۆژهەڵاتە، لەپاڵ بەناو بەهاکانی ئازادی و مافەکانی مرۆڤ لە ڕۆژئاوادا، کە لە ڕاستیدا ئامرازی جەوهەریین بۆ بەکۆیلەکردن و زۆمبیکردنی مرۆڤەکان لە خزمەت کاڵاکانی بازاڕی سەرمایەداریدا. بەرامبەر بەم ئاوێتەبوونی ستەمکارییە، سۆسیالیستەکان بڕوایان بە مۆدێلی کولتووریی چینی کرێکار هەیە؛ کولتوورێک کە یەک ناسنامەی مرۆیی گشتگیر بۆ هەموان دادەڕێژێت، کە ئەویش ناسنامەی “مرۆڤبوون”ە؛ کولتووری ژیانی ئازاد، یەکسانیی ڕادیکاڵی مرۆڤەکان، کاری هەرەوەزیی هاوبەش، و بەدیهێنانی خۆشگوزەرانیی گشتی بۆ تەواوی کۆمەڵ.

——————————————-
پەراوێز:

هەر ئەو دەوڵەتە سەرمایەدارانەی ” کارەبا، فرۆکەخانە، مۆبیل تەلەفۆن، کۆمپیتەر و دەرمانیان بۆ هێناوی،، هتد ”، هەر ئەوانیشن بە جۆرەها چەک ئینسانەکان دەکوژن. هەر ئەو دەوڵەتە سەرمایەدارانەی باسی “ئازادی ڕادەربڕین، ئازادی ڕێکخراوبوون، دیموکراسییەت و هەڵبژاردن، و مافی ژنان” دەکەن، هەر ئەوانن کۆمەڵگەیان دابەشکرد بۆ تائیفە و بنەماڵەکان، تاقم و پارتی سەرکوتگەر، و ڕێکخراوی میلیشیای و کەسانی گەندەڵیان لە عێراق، لیبیا و سوریا،، هتد زاڵ کرد بەسەر دەسەڵاتدا، و کۆمەکی تیرۆریستانیان دەکرد،، هتد؛ بە کورتی یانی ئەوانەی باسی خۆشگوزەرانی و ئازادییان دەکرد، هەر ئەوان و هاوپەیمانەکانیان بوون کە برسیانکردی و سەرکوتیانکردی، ئەوانەی مەدەنییەتی سەرمایەیان هێنا لەتەکیدا کۆنەپەرستیان زاڵ کرد، ئەمە دیاردە ناکۆکەکان و دوو ڕوویی سەرمایەدارییە.

ئەم وتارە بە زمانی عەرەبی لە ماڵپەڕی(حیوار المتمدن) لە بەرواری ۱۳/ ۹ / ۲۰۲٦ بڵاوکراوەتەوە.

«بەشێک لە تەوەرەکانی ئەم توێژینەوەیە لە وتارێکی نووسەرەوە لەژێر ناونیشانی: “کۆمەڵگەی سەرمایەداری: لە لێبڕالیزمەوە بەرەو توتالیتاریزم” وەرگیراون، کە بە زمانی کوردی لە ڕێکەوتی ٢٧ی ئایاری ٢٠٢٤ لە ماڵپەڕەکانی (هاوپشتی) و (دەنگەکان) بڵاوکراوەتەوە.».

هاوكات لەگەڵ نووسینی ئەم وتارەدا، ئاماژەیەکی ئومێدبەخش لە ئەنجامەکانی هەڵبژاردنی گشتیی سویدەوە ڕاگەیەندرا کە لە ڕۆژی یەکشەممە، ١٣ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ بەڕێوەچوو؛ بە جۆرێک پێدراوە سەرەتاییەکان پاشەکشەی پارتی ڕاستڕەوی توندڕەو [دیموکراتەکانی سوید – SD] نیشان دەدەن، و دەرەنجامەکان تا ئێستا دەریانخستووە کە بلۆکی ڕاستڕەو دەنگێکی کەمتری لە چەپەکان بەدەستهێناوە. هیوایش هەیە کە لە فەرەنساش پۆپۆلیزمی ڕاستڕەو بە ڕێبەرایەتیی (لۆپێن) تووشی شکست ببێت. بەڵام وەک چوارچێوەی شیکاریی وتارەکە ڕوونی دەکاتەوە: ڕەوتی گشتیی سیستمی سەرمایەداری بەرەو ڕادیکاڵبوونی ڕاستڕەوانە وەرچەرخاوە، ئەمەش وا دەکات مافەکانی چینی کرێکارو پەنابەران زیاتر بکەونە ژێر پرۆسەی پێشێلکاریی پێکهاتەیییەوە. لە پرسی پەنابەرانیشدا، بەهۆی چوونەناوەوەی جیهان بۆ فۆڕماسیۆنی “پۆست-لیبڕالیزم” و قەیرانە بەردەوامەکانی جیهانگیریی سەرمایەداری، سنوورە نیشتمانییەکان بە توندی بەڕووی پەنابەراندا دادەخرێن؛ لێرەوە، پێویستە خوێندنەوەی مادی و ڕەخنەیی بۆ داینامیکەکانی جیهانی سەرمایەداری بکرێت. لە کۆتاییدا، ئومێدەکە لەسەر ئەوە وەستاوە کە بزووتنەوەی کرێکاری و هێزە سۆسیالیستەکان بگەنە ئاستێک لە جەمسەرگیریی بەهێز کە بتوانن کۆتایی بە نەهامەتی و چەوساندنەوەی چینایەتیی کرێکاران و مرۆڤە پەراوێزخراوەکانی ناو پرسی کۆچبەری بهێنن.

لە زانستە سیاسییەکاندا، بیرمەندان (وەک سەمۆئێل هێنتینگتۆن و جۆزێف شومپیتەر) جیاکاری لە نێوان دوو جۆر دیموکراسیدا دەکەن: دیموکراسیی جەوهەری؛ کە سەروەریی یاسا، جیاکردنەوەی ڕاستەقینەی دەسەڵاتەکان، و دەستاودەستکردنی ئاشتیانەی دەسەڵات گەرەنتی دەکات. دیموکراسیی ئیجرایی/شێوەیی؛ کە تێیدا نوخبە فەرمانڕەواکان ڕووکەش و واجهەی دیموکراسی (هەڵبژاردن، پەرلەمان) وەک ئامرازێک بۆ شەرعیەتدان بە دەسەڵاتەکەیان لە بەردەم کۆمەڵگادا دەهێڵنەوە.

فەیلەسۆفی مارکسی فەرەنسی ئێتیان بالیبار Étienne Balibar، ڕوونکردنەوە و هەڵوەشاندنەوەیەکی پێکهاتەییی ئێجگار گرنگ پێشکەش دەکات سەبارەت بە چۆنیەتیی گۆڕانی سیستمە دیموکراتییە ڕۆژاواییە هاوچەرخەکان بۆ مۆدێلگەلێکی خاڵیکراوە لە ناوەڕۆکی دەستور و یاسای سەروەریی خۆیان. بالیبار لە ئەدەبیاتە ئەکادیمییە بڵاوکراوەکانیدا لەم دەیان ساڵەی دواییدا، چەمکی ”نادیموکراتیزەکردنی ڕێکخراو” (Dedemocratization) یان ئەوەی لە ئەدەبیاتی ئەوروپیدا بە “پۆست-دیموکراسیی بەڕێوەبراو” دەناسرێت، داڕشتووە.

پێم باشترە وشەی(سەرمایەداری دڕندە بەکاربهێنرێت لە بری وشەی سەرمایەداری بەربەریزم). چونکە چەمکی“بەربەریزم”لەناو بیری کۆمەڵایەتی بە گشتی و تیۆری سۆسیالیستی بە تایبەتی ڕەچەڵەکی درێژ و ئاڵۆزی هەیە. وشەی یۆنانی(باربارۆس )لە بنەڕەتدا ئاماژەیە بۆ هەر کەسێک کە بە زمانی یۆنانی قسەی نەکردبێت. یۆنانیەکان وەک هەموو شارستانییەتە کۆنەکان خۆیان وەک ناوەندی جیهان حیساب کردووە، وە هەموو گەلانی دیکەیان بە وەحشی وەسفکردووە، چونکە ئەوانە لە پەراوێزێکی جوگرافی و کولتووریدا نیشتەجێن کە دوورە لە کەلتوورو جۆگرافیای یۆنان. یۆنانیەکان هەموو بەربەرییەکان وەک کەسێکی کەمتر لە ئینسان سەیر دەکرد. بەم پێیە بەڕای بۆ بیرمەندانی یۆنانی و لاتینی ئەوکات، جیاوازێکی بنەڕەتی هەیە لەنێوان گەلی خاوەن شارستانی باڵا لە ناوەندی جیهان کە یۆنانییەکانن و بەربەری خوارەوە کە لە پەراوێزدان. (پلاتۆن) عەقیدەی کۆیلایەتی سروشتی نووسی، کە تێیدا بە شتێکی ئاسایی زانی کە یۆنانیەکان ” یان بەربەرەکان بکوژن یان بیانکەنە کۆیلە ”، بیروباوەڕێکی لەم چەشنە لە جیهانی ئەمڕۆدا یەکێکە لە خاڵە سەرەکییەکانی دیدگای ڕاسیزمی نوێ.

هەر ئەو دەوڵەتە سەرمایەدارانەی ” کارەبا، فرۆکەخانە، مۆبیل تەلەفۆن، کۆمپیتەر و دەرمانیان بۆ هێناوی،، هتد ”، هەر ئەوانیشن بە جۆرەها چەک ئینسانەکان دەکوژن. هەر ئەو دەوڵەتە سەرمایەدارانەی باسی “ئازادی ڕادەربڕین، ئازادی ڕێکخراوبوون، دیموکراسییەت و هەڵبژاردن، و مافی ژنان” دەکەن، هەر ئەوانن کۆمەڵگەیان دابەشکرد بۆ تائیفە و بنەماڵەکان، تاقم و پارتی سەرکوتگەر، و ڕێکخراوی میلیشیای و کەسانی گەندەڵیان لە عێراق، لیبیا و سوریا،، هتد زاڵ کرد بەسەر دەسەڵاتدا، و کۆمەکی تیرۆریستانیان دەکرد،، هتد؛ بە کورتی یانی ئەوانەی باسی خۆشگوزەرانی و ئازادییان دەکرد، هەر ئەوان و هاوپەیمانەکانیان بوون کە برسیانکردی و سەرکوتیانکردی، ئەوانەی مەدەنییەتی سەرمایەیان هێنا لەتەکیدا کۆنەپەرستیان زاڵ کرد، ئەمە دیاردە ناکۆکەکان و دوو ڕوویی سەرمایەدارییە.




گەڕانەوە لە سەردەمی “بۆشایی”یەوە بۆ سەردەمی “ئۆدیسە”.. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

مەبەست لەو نووسینە فیلمی “ئۆدیسە”ی دەرهێنەری ناودار كریستۆفەر نۆلان نییە، كە گەڕانێكی قووڵ بەدوای پرسیارە گەورەكانی مرۆڤایەتی لەبارەی كات، خۆشەویستی و مانەوە بەرجەستە دەكات… هەڵبەتە چیرۆكی فیمەكەی نۆلان و بابەتی ئەو كتێبەی كە لێرەدا هەوڵی خوێندنەوەی دەدەم، یەكێكە لەو شاكارە ئەدەبییە بەرزانەی كە لە كۆنەوە تا ڕۆژگاری ئەمڕۆ كاریگەریی بەسەر ئەدەبیاتی دنیاوە هەیە و زۆربەی تراژیدیا یۆنانییەكان لە ئۆدیسەوە هەڵێنجراون. چیرۆکی ئەو داستانە باسی گەشتە درێژخایەن و پڕ لە مەترسی و سەرکێشییەکەی ئۆدیسەی پاڵەوان دەکات، كە دوای تەواوبوونی جەنگی “تڕوادە” ۱۰ ساڵی پێدەچێ تا لە جەنگەکەوە بۆ نیشتمانەکەی خۆی (دوورگەی ئیساکا) بگەڕێتەوە، ئەو گەشتە لەڕووی فكرییەوە گوزارشت لە گەیشتن بە حەقیقەت یان گەڕانەوە بۆ جەوهەری خۆی دەكات، كە ئەو خوێندنەوەیە لەڕێگای كتێبی “ئۆدیسە و دەسەڵاتی بێسنوور”ی فەیلەسوفی فەرەنسی (ژیل لیپۆڤێتسکی) لەدایکبووی ١٩٤٤، مامۆستای فەلسەفە و کۆمەڵناسی لە زانکۆی گرێنۆبڵ، هەوڵی تاوتوێكردنی دەدات. لەو كتێبەدا مرۆڤ دەسەڵاتی بێسنووری خۆی بۆ گەیشتن بە ناوەوەی خۆی ڕادەگەیەنێت! وەرگێری بە توانای میسری (دینا مەندور) خاوەن بڕوانامەی دکتۆرا لە ئەدەبی “پۆست-ڕۆژهەڵاتناسی” زانکۆی پاریس-سۆربۆن، خوێندنەوە و شیکارییەكی فکریی لەبارەی ئەم کتێبە نوێیە لە گۆڤاری (المجلة- Al Majalla Magazin)ی ئەلیكترۆنی ژمارەی مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ نووسیووە، کە تێیدا تیشکی خستۆتە سەر گرنگترین ئاوڕدانەوەكانی ژیل لیپۆڤێتسکی وەكـ دیاردەی تاکگەرایی (فەردانییەت) و کۆمەڵگای بەکاربەری سەرمایەداری و کەلتووری مۆدەی هاوچەرخ… بۆ بەدواداچوون و زێتر خستنەڕووی “سەردەمی بۆشایی” ئەو خوێندنەوەیەم لەسەر ئامادە كردووە.
نووسەر (دنیا مەندور) لە ناونیشانی (لە سەردەمی بۆشایییەوە بۆ سەردەمی ئۆدیسە) قسە لە داخستنی كەوانەی بۆشاییەكان دەكات، تا بە حەقیقەت بگات، چونكە ژیل لیپۆڤێتسکی لە كتێبەكەیدا چەمكی بۆشایی دۆخی بوونگەرایی “سووكی- سەبووك”ی دەخاتە بەرانبەر “سەنگینی دەروونی و دڵەڕاوکێ”وە. بەو مانایەش ژیانی ئەمڕۆی “سووک”، ڕووکەش، بەخێرایی تێدەپەڕێت و پێویستی بە بیرکردنەوەی قووڵ و سەنگین نییە. ئەو ژیانە سەبووكە لەسەر چێژ و بەکاربردن وەستاوە… هەموو ئەو وەرچەرخانە هاوچەرخانە، خەو لە چاوی (ژیل لیپۆڤێتسکی) دەزڕێنێ و دەیەوێ ڕێگایەكی سەنگینتر بۆ گەڕانەوەی جەوهەری مرۆڤایەتی، بە ڕووی مرۆڤ و ژیاندا بکاتەوە.
كەواتە ئەو فەیلەسوفە، تەنیا لە ڕوانگەی چاودێریکردنی دەروونی كۆمەڵگا و بەکاربردنی کاتییەوە نانووسێت، بەڵكە ڕوو لە شیکردنەوەی ئەو “دەسەڵاتە لەڕادەبەدەر”ەش دەکات کە تەكنەلۆژیا و ژیریی دەستکرد بە مرۆڤی هاوچەرخی بەخشیوە و ژیانی ئێمەی بۆ “ئۆدیسە”یەکی تەکنیکی گۆڕیوە؛ لەو ژیانە تەكنیكییەدا مرۆڤ بوونی خۆی ئارەزوومەندانە خستۆتە بەر نەشتەری تاقیکردنەوە و مەترسیی زێدەییەكانەوە. ئەو كتێبە داوامان لێ دەکات بە جەوهەری گەشتە درێژەکەی (ئۆدیسە)ی شاعیری گریکییدا بچینەوە؛ پێش ئەوەی پرسەکانی “دەسەڵاتی بێسنوور”ی ژیریی دەستکرد داگیرمان بكات و بەردی بناغەی تێگەیشتنمان بۆ جیهانی هاوچەرخ دابڕێژێتەوە.
لەو كتێبەدا ژیل لیپۆڤێتسکی چەمكی “سەردەمی بۆشایی” و “پاشایەتیی کاتی” وەكـ چەمكی “تەقینەوەی گەورە”كە (Big Bang) بە گۆڕانكارییەكی ئۆنتۆلۆجی و مێژوویی دادەنێت، بەو مانایەی كە تەقینەوە گەورەكە نەخشەی شارستانییەتی مرۆڤایەتی سەرلەنوێ کێشاوەتەوە! واتە تەقینەوە گەورەكە لە لایەک ناوەندە پیرۆزەکان، ئایدۆلۆژیا قورسەکان، و ئەرکە مێژووییەکانی تەقاندەوە و تاکی لە دۆگمابوون ڕزگار کرد؛ لە لایەکی ترەوە، ساتی «ئێستا» و لۆژیکی «مۆدە»ی (کاتێتیی بەردەوام)ی کردە سەنتەری نوێی گەردوون. بەوەش شارستانییەتی مرۆڤایەتی لە فەزایەکەوە کە لەسەر سەنگینی ڕەگوڕیشەی داکوتابوو، لەسەر داهاتووی مێژوویی وەستابوو، بۆ گەردوونێکی شل و بێ-ناوەند گواستەوە. تەقیتنەوە گەورەكە جیهانێکی دروستكرد كە مانا تێیدا دەبێتە کاتیی و نەرم، هێزی تەكنەلۆژیا و ژیریی دەستکردیش بەرەو «دەسەڵاتێکی بێسنوور» و مەترسیدار پەرەدەسێنێت.

دیکتاتۆرییەتی پێکەنین
ئەمڕۆ لە ساتەوەختی وەرچەرخانێکی بوونگەراییدا دەژین کە پایەکانی زانست، تەكنەلۆژیا، ژینگە و تا ناسنامەی تاکەکەسیش دەلەرزێنێت. كتێبی “ئۆدیسە و دەسەڵاتی بێسنوور” هێڵە گشتییەکانی ئەم قۆناغە نوێیە نەخشاندووە و ناوی “شارستانییەتی دەسەڵاتی بێسنوور”ی لێدەنێت. واتە گەیشتنی مرۆڤ بە توانایەکی زەبەللاحی تەکنیکی کە تەواوی سنوورەکانی توانای مرۆڤ تێکدەشێنێت، هاوکات بوونی مرۆڤایەتیش بەرانبەر مەترسیی نادیار و بێئاسایشی بوونگەرایی دەكاتەوە. ژیل لیپۆڤێتسکی پێیوایە لەم دیمەنەدا سەرمایەداری بە ئەندازەیەكـ تەشەنە دەکات كە ته‌واوی گۆی زەوی دەگرێتەوە و سەرجەم ئارەزوو و خەونەکانی مرۆڤ دەکاتە کەلوپەل، شڵەژاوی و شۆڕبوونەوەی نوێ و بێ پێشینە و ئارەزووی دەستكرد… واتە بەهۆی هێرشەكانی تەكنۆلۆژیاوە هەموو توانا لەڕادەبەدەرەكانی مرۆڤ دەخاتە ناو قەیرانی ژینگەیەكی ئابڵوقەدراوی “دۆپامین” و بازاڕی بەكارهێنانی خیرای زێدە-ییەوە! بەو مانایەش ئێمە ئەمڕۆ تەنیا لەناو گۆڕینی نەریتەکاندا ناژین، بەڵكە لەناو «ڕیخۆڵە کوێرە»ی شارستانییەتێکی بێپێشینەدا دەژین، کە ناچارمان دەکات لە جیهانێکدا کە لێدانی دڵی ئەوەندە خێرا بووەتەوە تا سنووری هەناسەسواری بەدوای کلیلە نوێیەکانی داهاتووی دیکتاتۆرییەتی پێکەنین و سەردەمی “ئەرێنی”دا بگەڕێین! هەڵبەتە چەمكی «ڕیخۆڵە کوێرەی شارستانییەت» لە سیاقی فکرییدا ئاماژە بە دیاردە و قەیرانە لاوەکییەکانی سستمی چڕكردنەوەی مۆدێرنە دەكات، بەو مانایەی کە هیچ دەرچەیەكی بۆ مرۆڤ و مرۆڤایەتی نەهێشتۆتەوە، بەو مانایەی کە سەرچاوەی هەوکردن و هەڕەشەیە بۆ سەر تەواوی شارستانییەت و تەواوی مرۆڤایەتی… بێ ئەوەی هیچ دەرفەتێ بە ڕامان و بیركردنەوەی جیدی بدات، بە خێرایی لە ڕادەبەدەرە و زێدە- زیرەكی میكانیكییەوە بەرەو گۆڕانكارییە تەكنەلۆژییەكان دەبێتەوە و بەڵێنی ڕزگاربوون لە ئەرکە قوڕس و سەرکوتکەرەکان بە مرۆڤ دەدات؛ بەڵام هەموو ئەو بەڵێنانە زۆردارییەکی نەرمن، کە بەسەر مرۆڤدا سەپاندوویەتی… هەر لەڕێگای ئەو بەڵێنانەشەوە لە ئەرکی سەرکوتکەرەوە بەرەو چێژی زۆەملێمان دەكاتەوە.
ئێمە ئەمڕۆ لەژێر سێبەری “دیکتاتۆرییەتی پێکەنین”دا دەژین و ڕامان و بیركردنەوە و بەخۆداچوونەوە بووەتە تۆمەت! قووڵیی بووەتە ڕێگر لەبەرانبەر بازاڕی نەرمی بەرهەمهێنان و زێدە- بەکاربردندا… لەم سەردەمە زێدەییەدا، تاکەکەس دەرفەتی نییە، لەبەرانبەر برینەکانی بوونیدا بوەستێ، لەبەر ئەوەی ئەو شادومانی و چێژە درۆزنانە لە دەست دەچێ كە زیرەكی میكانیكی و خێرایی تەكنەلۆژیا بەرهەمی هێناوە. ئەمڕۆ تەكنەلۆژیا ئێمەی لە ڕەقیی “ئەرک”ەوە بۆ ڕەقیی “چێژ”، لە چێژوەرگرتن لە سروشت و تێڕامان بۆ چێژوەرگرتن لە دۆپامین و خێرایی گواستۆتەوە، هەمیشە داوا لە مرۆڤی هاوچەرخ دەکرێت بە زۆرەملێ ئارەزوومەندانە دڵخۆش بێت… بەمجۆرە تەکنەلۆژیا بارودۆخێکی بۆ مرۆڤ دروست كردووە کە لە دەرەوەدا هاوشێوەی خوداوەندەکان خاوەنی دەسەڵاتێکی بێسنوورە، بەڵام لە ناوەوەدا منداڵێکی ناسک و شڵەژاوە و کە لەگەڵ یەکەم بەركەوتنی ڕاستەقینەی ژیاندا درز دەبات و دووبارە پەنا دەباتە بەر دەمامکە دیجیتاڵییەکانییەوە، ئه‌و دەمامکانەی لەپشت بەکاربردنەوە مرۆڤ و خۆیان حەشاردراوە. ئەوەش بە چەمكی بە «مێینەکردنی جیهان» ناو دەنرێت، كە بریتییە لەو فەلسەفە و کلتوورە نوێیەی کە تێیدا بڕیار لەسەر بایەخدان بە جوانی و نەرمی دەدرێت؛ جگە لەوە لەڕێگای بە «دیموکراتیزەکردنی مۆدە» ڕێگا بۆ هەموو تاکێک خۆش دەكرێت لەو بەها مۆدێرنانەی بازاڕدا بەشدار بێت، بەوەش هەموو شتێک بەرەو «شلی» و «کاتیبوون» پاڵ دەنێت، بۆیە گەڕانەوە بۆ جەوهەر و سووربوون لەسەر بوونێکی قووڵ و بێ-ماسک، چیتر بیرۆکەیەک نییە لە سەری مرۆڤەكاندا بخولێتەوە… لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە: ئایا لە سەردەمی تەكنەلۆژیا و خێراییدا، تاک دەتوانێت بە تەواوی خۆی لەم نەرمی «شلییە» دەرباز بکات، دەتوانێت دوورگەیەکی بچووکی قووڵی (بۆ ژیانێكی نا- چڕ، بۆ خۆی و کەسە نزیکەکانی) دروست بکاتەوە؟!.

کاتێک هاوچەرخێتی دەبێتە شارستانییەتی جەستە
لە شیکاریی ئەو وەرچەرخانە “ئەنتۆلۆژییە”دا مێینەییی گەورەترین تاقێگەی بەهاکانی هاوچەرخێتی زێدە- بەكاربردنی بەردەكەوێت. پێگەی مێینە لە تێڕوانینی (لیپۆڤێتسکی)دا سێ قۆناغی بڕیوە: ئافرەتی یەکەم، سەردەمی قەدەر و باوکسالاری. ئافرەتی دووەم، سەردەمی ڕێنیسانس؛ لەو سەردەمەدا ئافرەت لە دەرەوەی کردارە کۆمەڵایەتییەكاندا وەک ئایکۆنێکی جوانی و وێنەیەکی نموونەیی لە هونەردا بەكار دەهێنرا. ئافرەتی سێیەم، سەردەمی هاوچەرخ و زێدە-بەکاربردن، واتە سەردەمی هەڵخەڵەتاندنی لۆژیکی بەکاربردنی بێبەزەییانەی كۆمەڵگای تەكنۆلۆژیا.
لەسەردەمی هەڵخەڵەتاندن، هەمیشە ژن- ئافرەت وەک پرۆسەیەکی نەرم و ئاڵۆز بە (جوانی/چێژ) و چڕییەوە مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێ، بێ ئەوەی هیچ زۆردارییەكـ لە ئارادا بێ، کەسەکە ئارەزوومەندانە خۆی دەخاتە ئەو تەڵەیەوە؛ تا ئەو شوێنەی چاودێریکردنی خۆ، جوانی و قۆزی، لە نەریتێکی کۆمەڵایەتیی چینایەتییەوە دەبێ بە “ئەرکی فەردی”ی ڕۆژانە! بەمجۆرە “ئافرەتی سێیەم” کە سەربەخۆیی خۆی وەك جەستە بەدەستهێناوە، جەستە وەک شوێنی حەشارگەی جوانی و چێژ دەخاتە بازاڕەوە… لەبەر ئەوەی ناتوانێ لە جەستەی خۆی دوور بکەوینەوە تا بێلایەنانە درک بە جوانی و چێژی جەستەی خۆی بکات؛ بۆیە جەستەی خۆی بۆ بازاڕ و ئەویدیكە دەنەخشێنێت و جوانکاریی بۆ دەکات (وەک ئەوەی جەستەی خۆی نەبێت، جەستەی ئەوی تر بێت).
ئەمڕۆ ئێمە بە جەستە دەژین، بەڵام ناتوانین جەستە بە تەواوی بخەینە ژێر چاودێریی هۆشیاریی و درککردن و ڕامانی قووڵەوە؛ ئەوە جیاوازیی نێوان ئەویدیی دەرەکی و ئەویدیی ناوەکییە، ئەوە جەنگی ڕاستەقینەی خۆبوون و زێدە-بەکاربردنی تەكنۆلۆژیایە!. كەواتە لەسەردەمی تەكنۆلۆژیادا ئێمە جەستەی خۆمان دەکەینە «تەنێک» لە دەرەوەی خۆمان، بە ئاوێنە یان بە چاوی ئەوانی تر سەیری دەکەین؛ ئیتر جەستە لە ساتی نمایش و ڕازاندنەوەدا چیدی «ناوخۆ» نییە، بەڵكە دەبێتە «پەند و تابلۆیەک» بۆ نمایشكردن… تا ئەو کاتەی دەمانەوێ بە هێواشی لە جەستە ورد بینەوە و تێیبگەین، ئیتر بە ئازارێک، بە برینێكـ و بە پیربوونەوە دەیبینینەوە، یان کاتێک نیشانەیەکی نەخۆشی، ترسێک، یان لێدانی دڵت لەناکاو دەگۆڕێت، ڕێک لەوێدا درک دەکەیت کە ئەم جەستەیە میوانخانەیەکە و تۆ تێیدا بێگانەیت… بۆیە ڕۆژێک دادێت بەبێ پرسی تۆ لە کار دەکەوێت! شارستانییەتی جەستە وای لێدەکات ببێتە «ئەویدیی دەستنەکەوتوو». لێرەوەیە (ژاک لاکان) دەڵێت: ئێمە هەرگیز جەستەی ڕاستەقینەی خۆمان نابینین، ئێمە تەنها ڕەنگدانەوە یان وێنەی جەستەمان دەبینین.
لە كۆمەڵگای زێدە- بەكاربردندا داوا لە جەستە دەکرێت هەمیشە سه‌ركەوتوو و چالاک بێت، هەڵبەتە بەپێی پێوەرەکانی بازاڕێک کە لە خولانەوەی بەردەوام ناوەستێت، داوا لە جەستە دەکرێت هەمیشە “نەرم” و جوان خۆی بڕازێنێتەوە… بەمجۆرە جەستەی مێینە دەبێتە “سەرمایەیەکی جەمالی” کە دەبێت بەردەوام وەبەرهێنانی تێدا بكرێ، بەردەوام بنەخشێنرێ و لەگەڵ مۆدە نوێ بكرێتەوە.
لەو كتێبەدا جەخت لە سەردەمی ئافرەتی سێیەم دەكرێتەوە كە لەڕێگای مۆدێل و جوانی، سەبووك و ئاسان جەستە، یان بەها ڕۆحییەکانی بۆ «کالا و شتێک» گۆڕیوە کە بەپێی پێوەرەکانی بازاڕ، کڕین، فرۆشتن، و بەکاربردن نرخەکەی دیاری دەکرێت، ئەوەش دەبێتە بەشێک لە “ناسنامەی هەڵبژێردراو”ی شارستانییەتی جەستە و پرۆژەی کەسیی ئافرەتی سێیەم پێکدەهێنێ. كەواتە “پاشایەتیی کاتی” هەموو شتێکی کردە مۆدێلێکی تێپەڕ.
هەڵبەتە لە سەردەمی ئەرکی توندەوە قوربانیدان و پابەندبوونی بەکۆمەڵ بەپیرۆز دادەنرا، بەڵام ئەمڕۆ لە كۆمەڵگایەکی بێ بەها، كۆمەڵگایەکی لەدەستدەرچووی سەبووك کە یاسا و بەها ئەخلاقییەکان تێیدا بێ‌ کاریگەرن و هیچ سنوورێک بۆ ڕەفتاری تاکەکان نەماوەتەوە! ناتوانین وەك مرۆڤێكی خاوەن سەنگ بژین، یان وەكـ مرۆڤێكی خاوەن شكۆ هاوسۆزیی لەگەڵ پرسە گەورە مرۆییەکاندا بکەین و خەمخۆری پرسەکانی ژینگە و مافی ئەوانی تر بین… چونكە كۆمەڵگای تەكنەلۆژی پێیوایە هەموو ئەوانە ڕێگری لە “چێژی کەسی” یان قوربانیدانی گەورەمان بەسەردا دەسەپێنێت و كات و ئازادیی کەسی کەلەپچە دەکات. بەڵام لیپۆڤێتسکی پێیوایە، دەشێ هاوسۆزی پرسە مرۆییەکان بکەین و ئەم هاوسۆزییە ڕێڕەومان بەرەو چێژی کەسی پەک نەخات! واتە ناشێ مرۆڤی هاوچەرخ، بەرپرسیارێتی مرۆڤایەتی فەرامۆش بكات، مرۆڤی هاوچەرخ پێویستە ڕۆژانە مانای مرۆڤبوونی خۆی هەتتا لەناو دنیای بە شتبوون و هەڵبژاردنەکانی سەردەمی مۆدێرنەشدا بدۆزێتەوە.

كۆمەڵگای زێدە-بەکاربردن
ژیل لیپۆڤێتسکی پێیوایە ئێمە لە بەکاربردنی “پێگە”وە (کە دەیانکڕی تا لەبەرانبەر ئەوانی تردا باشتر دەربکەوین) گواستراوینەتەوە بۆ “بەکاربردنی ئەزموونی سۆزداری” (کە دەیانکڕی تا هەست بە خۆمان بکەین). لەم سەردەمەدا، ئاستی کڕینی کەلوپەل، خزمەتگوزاری و چێژەکان بە شێوەیەکی بێ پێشینە زیادی کردووە، و بازاڕکردن بووەتە دەرمانێکی ڕۆژانە بۆ ڕاوەندنەوەی سەرئێشە و بێزاری… سەرەڕای هەموو ئەوەش، مرۆڤ نەیتوانیووە ڕووبەڕووی شڵەژاوی دەروونی بێتەوە!. لەکاتێکدا خاوەنی تەواوی ئامرازەکانی خۆشگوزەرانی و ئامرازەکانی حەسانەوەیە، كەچی بە چڕی ڕوو لە نۆرینگە دەروونییەكان دەکات، و بەدوای هاوسەنگی لەدەستچوودا دەگەڕێت یان لە خولەکانی “گەشەپێدانی کەسی”دا ئامادەیە… ئەگەرچی ئەمڕۆ كۆمەڵگای تەكنەلۆژی هەموو ئەوانەیشی كردۆتە کەلوپەلی بەکاربردن؟!
بۆچی لە سەردەمی زێدەییەكاندا نۆرینگە دەروونییەکان قەرەباڵغ دەبن؟! بۆچی زیادبوونی هەڵبژاردنەکان نەبووە هۆی زیادبوونی ڕازیبوون، بەڵكە بووەتە هۆی “دڵەڕاوکێی هەڵبژاردن”… ئەمڕۆ تەكنەلۆژیا بەردەوام هانت دەدات بڵێیت “دڵخۆش”، “گەنج”، و “سەرکەوتوو”م… شڵەژانی دەروونی و نائارامی یان دۆڕان پەیوەندی بە سەردەمی تەكنەلۆژیاوە نییە، بەڵكە “هەڵەیەکی کەسی”یە، هەڵەی كەسیش کەسەكە لێی بەرپرسیارە و لێخۆشبوونی بۆ نییە… ئا ئەمەیە ئەوەی لیپۆڤێتسکی ناوی دەنێت ڕووی تاریکی هاوچەرخێتی توند- کە ڕۆژێك لە ڕۆژان خەونمان پێوە دەبینی… كەچی ئەمڕۆ بۆتە “لۆدی دەروونی”. ئەمڕۆ مرۆڤ بە تەنیا خۆی لە بەرانبەر ئاوێنەکەیدا دەبینێتەوە، كە لەلایەن شاشەکانی ڕیکلامی ڕەنگاوڕەنگەوە ئابڵوقەدراوە و داواکراوە، بۆ ئەوەی “کەماڵییەکی” مەحاڵ بەدی بێنێت.
ئیتر مرۆڤ توانای ژیانی ناو بۆشایی نەماوە. چونكە جەوهەری مرۆڤ گەڕانە بەدوای “مانا”دا و لە بەکاربردنی کاتی تێدەپەڕێت، مرۆڤ لە ڕێگای ماناوە درک بە ئەویدی دەکات، تەنانەت ئەگەر بە ناچاری لەناو ئامرازەکانی بەکاربردنیشدا بێ، دەبێ بەدوای مانادا بگەڕێت!. ئەوە هەوڵێکی مرۆیی نەپچڕاوەیە بۆ گەڕاندنەوەی هاوسەنگیی بوون لە جیهانێکدا کە ئیتر لە گۆڕان ناوەستێت. بەدیوەكەی دیكە هەمیشە چێژ بەپێی یاسای هاوسەنگیی دەروونی کار دەکات، هەمیشە چێژ ئامانجی کەمکردنەوەی فشارە دەروونییەكانە تا مرۆڤ لە ئاسوودەییدا بژیت. بەو مانایە شڵەژانی دەروونی، تەواو ڕەتکردنەوەی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەو ڕاستییەی کە لە ناخدا هەیە و گەڕانەوەیە بۆ هونەری تێڕامان!.
لە کۆتاییدا پرسیارەكە ئەوەیە: چۆن دەکرێت مانایەکی “ڕەق” لە جیهانێکی “نەرم”دا بنیاد بنرێت، چۆن دەکرێت ئازادی پیادە بكرێت بێ کەوتنە تەڵەی دڵەڕاوکێیەک کە كۆمەڵگای فرە-بەکاربردن دایهێناوە؟!. لە كتێبەكەدا ئەگەرچی ژیل لیپۆڤێتسکی “مانیفیستۆی” ڕزگاربوونمان پێشکەش ناکات، بەڵام دڵسۆزانە بۆ ئەو واقیعە ئاڵۆزە توێکارییەکی سارد و ڕوون دەخاتەڕوو كە بەرپرسیارێتیی هۆشیاریی بە مەرجی سەردەم دەبینێ. كەواتە خوێندنەوەی هزری ئەو فەیلەسوفە دەعوەتێکە بۆ گەڕاندنەوەی سەنگی جوانی لە ژیانماندا، ئەوەش گەڕانەوە بۆ ڕابردوو نییە، بەڵكە تێگەیشتنێكی جەوهەری و قووڵە لە ئێستای تەكنەلۆژیادا.
هەولێر 1/8/2026




نیشانەیەکی بنبەست لە بزوتنەوەی کوردایەتیدا.. عوسمانی حاجی مارف

هەڵوەشاندنەوەی خۆبەڕێوەبردنی کوردەکانی سوریا و هێزەکانی سوریای دیموکرات “هەسەدە”، هەروەها تێکەڵکردنیان بە دامەزراوە دەوڵەتیەکانی دیمەشق، تەنها قۆناغێکی تێپەڕین نیە لە شەڕی سوریادا، بەڵکو کۆتاییهاتنی سەردەمێکی سیاسی و سەربازی هێزە کوردیەکانە، کە زیاتر لە دە ساڵی خایاندووە. لەم بارەیەوە پرسیاری بنچینەیی ئەوە نییە کە ئایا ئەو ڕێکەوتنە باشە یان خراپ، بەڵکو هێزە کوردیەکان کە خۆیان بە خاوەنی مەسەلەی کورد دەناساند، پرسیار ئەوەیە ئەو مەسەلەیەیان چیان لێکرد، یان دوای ئەوەی دەستبەرداری بون، چی لێ دێت و چی لێدەمێنێتەوە؟
مەزلوم عەبدی وەها نیشان ئەدات کە پرسی “خوێندن و پەروەردە بە کوردی” لە ئێستادا لە سەروی وتارەکانیەتی، جەختیشی لەوە کردووە کە ئەحمەد شەرع ئەم مافەی پاراستووە!
لەکاتێکدا ڕای گشتی خەڵکی کوردی سوریا چاوەڕوانی ڕونکردنەوەی ڕوون و زیاتر بون لەسەر دەستکەوتە سیاسییەکانی دوای چەندین ساڵ لە شەڕ و ململانێ و قارەمانێتی و بەرێوەبردن و پێشرەوی و سەرکەوتن وقوربانیدان، بەڵام ئێستا پرسی پەروەردە بە زمانی کوردی زاڵ بووە بەسەر گوتارەکانی عەبدیدا و بە دەستکەوتێکی سیاسی گرنگ چاوی لێبکرێت، کە لە چوار چێوەی رێکەوتنێکدا دوای قۆناغێکی دوور و درێژی حکومرانی سەربازی و بەرێوەبەرایەتی سەربەخۆ، بەم سیناریۆیە چارەسەری مەسەلەی کورد لە سوریا دەناسێنن.
ئەزموونی دەسەڵاتی هێزەکانی سوریای دیموکرات و ئیدارەی خۆسەری، گەر وەک دەرفەتێک و دۆخێکی تایبەت سەیر بکرێت و هەڵبسەنگێنرێت، بە تەواوی سوودی بۆ مافەکانی خەڵکی و دەورو دەخاڵەتی خەڵکی لەدەسەڵاتی سیاسی و دیارکردنی چارەنوسیدا لێوەرنەگیرا. کەهەر بەئاراستەی چەسپاندنی هێز و پێگەی جەماوەری دەکرا بگۆڕدرێت بۆ سەکۆیەک و بنەمایەک و کۆدەنگیەکی فراوانتری خەڵکی ناوچەکە، کە دەوریان لە ئایندەی سوریادا بنەخشاندایە، لە هەمانکاتدا دەیانتوانی هێزە جیاوازەکان لە دەوری دیدگایەکی هاوبەش کۆبکاتەوە. بە تایبەتی کە ناوچە کوردیەکان دەورێکی مێژوویی و گرنگ و جیهانیان دی لە شەریان لەبەرامبەر داعشدا.
بەڵام دواتر بەستنەوەی دامەزراوە سیاسی و سەربازییەکان بە ناوەندی دەسەڵاتێکەوە، کە ئەحمەد شەرع نوێنەرایەتی دەکات، چارەنووسی دەوری خەلکی کردە وابەستەی چارەنووسی ئەو دەسەڵاتە ناوەند و پاوانخوازە، کە بۆخۆی بریادەر و یەکلاکەرەوی هەموو پرسێکە، تەواوی ناوەندی کێشکردنی سیاسی لەگەڵیدا دەگۆڕێت. سروشتی پێکهاتەی هەسەدە و رابەریەکەی و ئاکامەکانی ئێستای حاڵەتێکی سەرسورهێنەر نیە، ئاکامی مێژویەکە لە سروشت و ناوەرۆکی چینایەتی هەڵسورانی سیاسی بزوتنەوەی کوردایەتی.
لەلایەکی ترەوە پاڵدانەوە لەژێر سێبەری پشتیوانی ئەمریکادا، قورساییەکی بەرچاوی بە هەسەدە بەخشی، لە هەمانکاتدا ئەمریکا لەهەر هەنگاو و گۆرانکاریەکدا سنوورداربونی دەسەڵاتی هەسەدەی دیاری دەکرد، کە تا کاتی رادەسەتکردنیان بە دەسەڵاتی ناوەندی سوریا لە ژینگەیەکی ناوخۆیی ناسەقامگیردا یاریان پێدەکردن. هاوپەیمانیە نێودەوڵەتییەکان لەسەر بنەمای ناکۆکی و ململانێیەکی درێژماوەی زلهێزەکان و گۆڕانی بەرژەوەندیەکان دامەزراون، لە سەر شەری داگیرکاری و دابەشکردنی ناوچەکان مایە دادەنرێت، بۆیە هێزێکی وەک پەکەکە و هەسەدە و هەر هێزێکی ناوخۆیی بزوتنەوەی کوردایەتی ناتوانن هەتا سەر لەو ململانێیەدا سود مەند بن، بەڵکو وەک هەر ئامرازێک بەکار دەهینرێن، دواتر لەهەر توندپێچ و ئاڵوگۆرێکدا بەهای بەکار هێنانیان لەدەست ئەدەن.
لە دۆخی ململانێی ئێستای زلهێزەکانی جیهاندا، کێشەکە پشتبەستن و خۆبەستنەوە بە هاوپەیمانیەکی دەرەکی نییە، چونکە دۆخی ئێستای باڵادەستی بەربڵاوی جیهانی سەرمایەداری لە دنیادا، هەر هاوپەیمانی و پشتیوانیەک هەرهێزێکی ناوخۆیی پەنای بۆ دەبات، دەبێتە شکستهێنان لە وەرگێڕانی ئەو پشتیوانیە لە هێزێکی سیاسی ناوخۆیەوە بە هێزێکی پاشکۆی چەسپاو، کە بە ناچاری و بەردەوام دوای گۆڕانی هەڵوێستی هاوپەیمانەکەی دەکەوێت.
لە هەنگاوێکی زۆر چاوەڕوانکراودا، مەزڵوم عەبدی، هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی و تێکەڵبونیان بە سوپای سوریا ڕاگەیاند. کە تورکیا ڕۆڵێکی سەرەکیی هەبوو، ئەگەرچی ناڕاستەوخۆیش بوو. ئەنقەرە کە هەڕەشەی ئۆپەراسیۆنی سەربازیی لە دژی گروپە کوردیەکان کردبوو، ئێستا پاداشتی ستراتیژییەتی خۆی لەسەر بنەمای دیپلۆماسی و هاوئاهەنگی لەگەڵ واشنتۆن دەچنێتەوە.
لەژێر چاودێری بێوێنەی ئەمریکا و تورکیا، تورکیا کە هەڕەشەی دەستێوەردانی سەربازیی کردبوو، توانی لە ڕێگەی دیپلۆماسی و ڕێکەوتن لەگەڵ واشنتۆن ئامانجەکانی بەدیبهێنێت، ئەمەش گۆڕانکاری لە ستراتیژی تورکیا سەبارەت بە ململانێی سوریا بەدیهێنا.
تورکیا کە لە مێژە بوونی هەسەدە لە باکوری سوریا بە هەڕەشەیەک بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی خۆی دەزانێت، بە گەشبینیەکی وریاییەوە لە ڕاگەیاندنی مەزلوم عەبدی، سەبارەت بە هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی و تێکەڵبونیان بە سوپای سوریا، سەیری کرد. ئەنقەرە ساڵانێکە پاڵپشتی خۆی بۆ یەکپارچەیی خاکی سوریا و دامەزراندنی دەوڵەتێکی بەهێز و مەرکەزی دووپاتدەکاتەوە. دەشڵێن، ئەوەی لە سووریا ڕوویداوە، دەکرێت وەک درێژکراوەی سیاسەتی ناوخۆی تورکیا سەیر بکرێت کە بە هەوڵدان بۆ “تورکیای بێ تیرۆر” ناسراوە. هەروەها دەوترێت عەبدوڵڵا ئۆجالان ڕۆڵی سیاسی ئەرێنی لەم پرۆسەیدا دیوە، هەر ئەم کەشوهەوا سیاسییە کاریگەری لەسەر پرسی سوریا و پەیوەندی ئەحمەد شەرع و مەزلوم عەبدی هەبووە، بەشداربووە لە دروستکردنی کەشێکی گونجاو بۆ چارەسەری دانوستان نەک ڕوبەڕوبونەوەی سەربازی.
ئەردۆغان، کە پێشوازی لە هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە کرد و ڕایگەیاند، پێویستە هەموان لە سوریا پێکەوە کاربکەن بۆ بنیاتنانی سوریایەکی نوێ دوور لە تیرۆر و یەکگرتوو لە چوارچێوەی خاکەکەیدا. ڕەنگە دراماتیکترین لایەنی ئەم پرسە، گۆڕانی ڕیشەیی لە ڕێڕەوی مەسەلەی کورد بێت لە سووریا. دوای دە ساڵ لە کۆنترۆڵکردنی ناوچە بەرفراوانەکانی باکور و ڕۆژهەڵاتی سوریا و دامەزراندنی ئیدارەیەکی نیمچە سەربەخۆ بە “پشتیوانی ئەمریکا”، بەسادەیی هەسەدەیان هەڵوەشاندنەوە و تێکەڵبوونیان بە دامەزراوەکانی دەوڵەتی سوریای ئەحمەد شەرع ڕاگەیاند. ئەمەش بەشێوەیەکی کاریگەر بە مانای بەهەڵمبونی خەونی دامەزراندنی قەوارەیەکی ئازاد و سەربەخۆی کوردستانی سوریایە.
لە چوارچێوەیەکی پەیوەندیداردا، مەزلوم عەبدی ڕایگەیاند کە سەرکردایەتی کورد بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە بارودۆخەکان گۆڕاوە و وڵاتەکە چووەتە قۆناغێکی نوێ کە تایبەتمەندە بە “ئاشتی و بەشداریکردن”، بۆیە بڕیاری دەستپێکردنی پرۆسەی تێکەڵبوونی تەواو لەگەڵ دەوڵەتی سوریا داوە. ئەم لێدوانانە ئاماژەن بۆ ئەوەی گوایە بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە و”خۆبەرێوەبردن و خۆسەری” لە قەناعەتێکی ناوخۆیی کوردەوە سەرچاوەی گرتووە کە قۆناغی نوێ لە سوریا پێویستی بە پێناسەکردنەوەی پەیوەندی لەگەڵ دیمەشق هەیە، بەدوورکەوتنەوە لە ململانێی چەکداری. واتە پەیوەندی لەگەڵ دیمەشقێکدا، کە گروپێکی پاشماوەی داعش جڵەوی حوکمرانی گرتووە بەدەستەوە.
گرنگترین لایەنی ئەم پرۆسەیە دەورو هەڵوێستی ئەمریکایە، دوای دە ساڵێکی تەواو لە پاڵپشتی ڕاستەوخۆ بۆ هەسەدە وەک هاوبەشێکی سەرەکی لە شەڕی دژ بە داعش، واشنتۆن ئێستا پشتگیری لە هەڵوەشاندنەوەی ئەو هێزانە و تێکەڵکردنیان لەگەڵ سوپای سوریا دەکات. چۆن دەتوانرێت ئەم گۆڕانکارییە ڕوون بکرێتەوە؟
ئەمریکا کە ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی لەم بابەتەدا بینیوە، ڕێگریکرد لە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی تورکیا بۆ سەر هەسەدە، ئەگەر گەرەنتی ئەمریکا نەبوایە تورکیا دەستی پێدەکرد، واشنتۆن لەڕێگەی تۆم باراک نێردەی خۆیەوە کاریکرد بۆ پڕکردنەوەی کەلێنی نێوان ئەنقەرە و دیمەشق و هەسەدە.
واشنتۆن بەئاگاداری ئەنقەرە ساڵانێکی زۆر پاڵپشتی لە هەسەدە کرد، بەڵام گۆڕانکارییە جیۆپۆلەتیکیەکانی دوای ڕووخانی ڕژێمی سوریا و پشتیوانی ئەمریکا و تورکیا لە ئەحمەد شەرع، دواتر ئەمریکای ناچارکردووە پابەندی خواستی ئەنقەرە بێت بۆ دورکەوتنەوە لەهەسەدە و لایەنە کوردیەکان. بە تایبەتی کە بەرەنگاربوونەوەی داعش تاڕادەیەکی زۆر کۆتایی هاتووە، لەهەمانکاتدا ئێستا ئەو دەورە زیاتر سپێردراوە بە حکومەتی ئێستای دیمشق، کە وەها نیشان ئەدات ئامادەیە بەرپرسیارێتی ئەمنی سوریا لە ئەستۆ بگرێت و پابەندی بەرژەوەندی و سیاسەتەکانی ئەمریکا دەبێت.
لەلایەکی تریشەوە تورکیا و سعودیە و هەندێک وڵاتی دۆستی سوریا سەرکەوتوو بوون لە قەناعەتپێکردنی واشنتۆن کە سوریایەکی سەقامگیر دەتوانێت ڕۆڵێکی بەرچاو بگێڕێت لە گەیشتن بە سەقامگیری ناوچەکە و بەرپەرچدانەوەی پلانەکانی ئێران، بەتایبەتی کە سوریایەکی نوێ نابێتە مەترسی بۆ سەر ئیسرائیل. هەروەها واشنتۆن چیتر گوێ بە حکومەتی توندڕەوی ئیسرائیل نادات و ئێستا لە چوارچێوەی دیدگایەکی نوێ بۆ سەقامگیری ناوچەکە دەرفەت دەدات بە سوریایەک کە پاشکۆی خۆیەتی.
وا دیارە واشنتۆن گرەو لەسەر سوریایەکی نوێ دەکات کە هاوبەشی بەرەنگاربونەوەی نفوزی ئێران بێت. لە ژێر چاودێری بێوێنەی ئەمریکا و تورکیا. تورکیا کە هەڕەشەی دەستێوەردانی سەربازیی کردبوو، توانی لە ڕێگەی دیپلۆماسی و ڕێکەوتن لەگەڵ واشنتۆن ئامانجەکانی بەدیبهێنێت، ئەمەش گۆڕانکاری لە ستراتیژی تورکیا سەبارەت بە ململانێی سوریا بەدیهێنا. لەهەمانکاتدا بە شێنەیی نەخشەکانی بەناوی بانگەشەی تورکیای بێ تیرۆر لەبەرامبەر پەکەکە و هێزە کوردیەکانی سوریا بەرێوە دەبات، کە هەوڵئەدات بۆ بەدەستهێنان و چەسپاندنی پێگەیەکی فراوانخوازی لە ئایندەی رۆژهەڵاتی ناوەراستدا.
ئەم واقعیەتە لە ئاڵوگۆری ناوچەکە و مانەوەی دۆخی ناسەقامگیری سیاسی ناوچەکە و بەردەوامی ململانێ و پەیوەندی ئاڵۆز و پێچیدەی نێوان ئەمریکاو ئێران، بزوتنەوەی کوردایەتی بەگشتی لەدەورانێکی چەقبەستو و بنبەست و چاوەروانیدا راگرتووە، کە سەرەتاکەی لەباری عەمەلیەوە بە پاشەکشەی پێگەی بزوتنەوەی کوردایەتی لە سوریا رەنگیدایەوە!.

عوسمانی حاجی مارف




چەند سەرنجێکی زمانەوانی سەبارەت بە (سۆرمانجی).. بێوار ڕەسوول

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرەبکەن..




مـنـداڵ و جــیــابـــوونـــەوە.. محەمەد بەرزی

منداڵ دیارییەکی زۆر جوان و ناوازەی یەزدانی مەزنە ، خێزانیش باوەشێکی گەرمووگوڕی گرنگە بۆ گەشەکردنیان . بێگومان جیابوونەوەی دایک و باوکیش ڕووداوێکی سەخت و گرانە ، فشارێکی دەروونی بێ ئەندازە لەسەر هەموو ئەندامەکانی خێزان دروستدەکات ، بە تایبەتیش کاریگەری زۆر خراپیان لەسەر منداڵان هەیە و خۆیان لە دۆخێکی لاواز و ناجێگیردا دەبیننەوە . چونکە منداڵ بە تەواوی وابەستەی دایـک و باوکیانن ، تەنانەت دوای ئەوەی دەگەنە تەمەنی گەورەییش . بە پێی ئەو توێژینانەوەی لە ئەمریکادا کراون ، ڕووداوی جیابوونەوە بە تەواوی پڕۆسەی پەروەردەکردنی منداڵ دەشێوێنێت ، چونکە لە دەرەوەی کۆنترۆڵی ئــەواندایە . لێرەدا بە کورتی ئاماژە بۆ کاریگەریی و چەند لایەنێکی خراپی جیابوونەوە دەکەین :

١- ئەو منداڵانەی ، کە دایک و باوکیان جیابوونەتەوە ، کاریگەرییان لەسەرە تووشی چەندین نەخۆشی دەروونی جیاوازبن . وەک : تێکچوونی ڕەفتار و هەڵسوکەوتیان . خراپی ئاستی خوێندنیان . ترس و دڵەڕاوکێ . جگەرەکێشان و بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەر و هەوڵی خۆکوشتن .
٢ – کاتێک ژن و پیاوێک هاوسەرگیریی دەکەن ، تەنها پێویستییان بە یەک ماڵە ، کە هەموو کەل و پەل و پێویستییەکانی ژیانی تێدایە . بەڵام کاتێک ژن و مێردێک جیادەبنەوە ، پێویستییان بە دوو ماڵی جیاوازە . لەم دۆخەدا داهاتی هەردوولایان کەمدەبێتەوە ، کە پێش جیابوونەوە هەیانبووە . ئەمەش توانای دایک و باوک بۆ دابینکردنی پێویستییەکانی ژیان کەمدەکاتەوە . هەر بۆیە لە ناچاریدا دایکەکە ، یان باوکەکە ، کە منداڵیان گرتۆتە خۆیان ڕوو لە گەڕەکە هەژارەکان دەکەن ، کە ئاستی کریێ و ژیان بە شێوەیەکی بەرچاو تیایاندا نزمن . زۆر جاریش کەمبوونەوەی داهات کارێک دەکات ، باوکەکە ، یان دایکەکە زیاتر کاربکەن . تا بتوانن داهاتی زیاتر بۆ ژیانێکی ئاسایی بەدەست بهێنن . بەمەش کاتی زیاتر لە منداڵەکانییان دووردەکەونەوە ، سەرباری ئەوەی پەروەردەکردن لە لایەن تاکە کەسێکەوە زۆر گران و ئەستەمە ، دەبێتە هۆی دەردەسەری و ماندووبوون و زیادبوونی بەرپرسیارییەتی ، سەرباری شێواندنی پڕۆسەی پەروەردەکردنیش .
٣ – منداڵانی بچووک ، کە تەمەنیان لە نێوان ( ٣ بۆ ٨ ) ساڵدایە دەست و پیێ سپیین ، ڕەنگە بە تەواوی تێنەگەن بۆچی ژیان لە دەورووبەریاندا گۆڕاوە . بۆچیش لە نێوان دوو ماڵی جیاوازدا دەگوێزرێنەوە . جا چونک لە منداڵی بچووکدا مێشک بە تەواوی گەشەی نەکردووە ، زۆرجار منداڵ کیشەی تێگەیشتنیان لە هۆکارە ئاڵۆزەکانی جیابوونەوەدا هەیە . هەر بۆیە لەوانەیە بترسن و تووشی سەرلێشێواوی بن .
٤ – زۆرێک لەو منداڵانەی دایک و باوکیان جیابوونەتەوە ، تووشی دڵتەنگی و تووڕەبوون دەبن . لە ڕووی کۆمەڵایەتیشەوە کاریگەرییان بۆ دروست دەبێت ، لەگەڵ کەسانی تردا هەڵناکەن و تــووشـی کێشەی زۆر دەبن . زۆر جاریش پەیوەندی کۆمەڵایەتییان لاواز دەبێت . تووشی سەرگەردانی و ترس و بێزاری دەبن و وادەزانن ، کە تەنها خێزانەکەی ئەوانە جیابوونەتەوە . لە هەندێک حاڵەتیشدا کاتێک منداڵ هەست بە ئازارەکانی جیابوونەوە دەکەن ، ناتوانن بڕیاربدەن چۆن وەڵامی کاریگەرییەکانی جیابوونەوەکە بدەنەوە . لە ئەنجامدا لەوانەیە لە دایک و باوک و هاوڕیێ و کەسانی تر تووڕەبن و ئەنجامی خراپ بە دوای خۆیدا بهێنێت .
٥ – زۆرجار منداڵ پرسیار دەکات ، بۆچی دایک و باوکیان جیابوونەتەوە ، بە دوای هۆکارەکاندا دەگەڕێن . پرسیاردەکەن : ئایا دایک و باوکیان وازیان لە خۆشەویستی خۆیان هێناوە ؟ . یان کاری هەڵەیانکردووە . یان خۆیان تاوانبار دەکەن وا دەزانن ڕەفتارەکانیان بەشداربووە لە جیابوونەوەی دایک و باوکیاندا . ئەمانەش دەبنە هۆکاری بەرزبوونەوەی فشاری دەروونی و خەمۆکێ و جگەرەکێشان و خراپی ئاستی خوێندن و کێشەی تەندروستی بۆیان . بۆیە زۆر پێویستە ژیرانە هۆکارەکانی جیابوونەوەکە بۆ منداڵ باسبکرێت . تا بە تەواوی تێبگەن و هەستە خراپەکانییان کەمبکرێتەوە . چونکە ناکۆکی چارەسەرنەکراو ، دەردێکی گرانە و دەتوانێت ببێتە هۆی یاخی بوون و تاوان ، لە داهاتووشدا زیانی گەورە بە دوای خۆیدا بهێنێ .
٦ – لێکوڵینەوەکان دەریانخستووە : ئەو منداڵانەی دایک و باوکیان جیابوونەتەوە ، کاتێک گەورەدەبن و دەچنە ناو پڕۆسەی هاوسەرگیرییەوە ، ئەگەری جیابوونەوەیان زیاترە بەراورد بەو منداڵانەی دایک و باوکیان جیانەبوونەتەوە .
٧ – لە هەندێک حاڵەتدا کاتێک منداڵان هەست بە فشار و زەبری زۆر دەکەن و ناتوانن چۆن وەڵامی کاریگەرییەکانی جیابوونەوەکە بدەنەوە ، لەوانەیە لە دایک و باوک و هاوڕێکانییان تووڕەبن ، لە ئەنجامیشدا ئەو تووڕەبوونە خراپ بەکاربهێنن . هەرچەندە ئەم تووڕەبوونە بۆ زۆرێک لە منداڵان زوو کاڵ دەبێتەوە ، بەڵام ئەگەر بەردەوام بوو ، گرنگە بزانرێت جیابوونەوەکە کاریگەرییەکی خراپ و درێژ خایەنی بۆ دروستکردوون .
٨ – بەگشتی جیابوونەوەی دایک و باوک ، کاریگەریی لەسەر منداڵانی هەموو تەمەنەکان هەیە ، بە تایبەتیش بۆ منداڵانی تەمەنی سەرەتایی زۆر ئەستەم و قورس و گرانە .
٩ – ڕەنگە بۆ هەندێک کەس جێگای سەرسوڕمان بێت ، کە تەنانەت منداڵی ساواش کاریگەریی تەڵاقیان لەسەرە . بە تایبەتی ئەگەر ناکۆکی نێوان دایک و باوکیان ببێتە هۆی قاو و قیژ و هاتوهاوار و شەڕ و گرژی لە ناو ماڵدا . چونکە ئەگەرچیش کۆرپە لە هۆکارەکانی ناکۆکییەکان تێناگات ، بەڵام هەست بە گرژیی دەورووبەرەکەی خۆی دەکات . لە ئەنجامدا سەرلێشێواوی و فشاری بەدواوەیە و دەبێتە هۆی گریان و تێکچوونی شێوازی خەوتن و ترس و دڵەڕاوکێ و تەڕکردنی جێگایان . سەرباری ئەوەی کاریگەریی خراپییان بۆ گەشەکردنیان دەبێت .
١٠ – ڕەنگە هەندێک لە هەرزەکاران ، بە یەکجاری خۆیان لە ئەندامانی خێزانەکانیان دووربکەونەوە و بەشداری ڕەفتاری مەترسیدار بکەن وەک : بەکارهێنانی ماددەی هۆشبەر و شەڕ و ئاژاوە وازهێنان لە خوێندن ، کە بەگران لەسەریان دەکەوێتەوە .
١١ – ئەو منداڵانەی تووشی جیابوونەوە دەبن ، زۆرجار زیاتر تووشی نەخۆشی دەبن . وەک : سەرئیشە و ئازاری گەدە ، ڕەنگە ئەمانەش بەهۆی کۆمەڵێک کاریگرییەوەیە بیت ، وەک کەم خەوی ، خەمۆکی و دڵەڕاوکێ ، یان فشاری دەروونییەوە ، کە بەرگری لەش لاواز دەکەن .
١٢ – تا کاریگەریی جیابوونەوەی دایک و باوک لەسەر منداڵ زیاتر و قووڵتر بێت ، توانای سەرنجیان لەسەر ئەرک و وانەکانی قوتابخانەیان کەمتر دەبێ ، وەک : کەمتەرخەمی لە تەواوکردنی ئەرکەکانیان ، درۆکردن ، گویێ نەگرتن و خەوتن لە ناو پۆلدا ، گۆشەگیری و سەرنەکەوتن لە تاقییکردنەوەکاندا و … هتد .
لە دواجاردا باشترین ڕێگا بۆ پاراستنی پەیوەندییەکی باشی منداڵ لەگەڵ دایک و باوکیاندا و کەمکردنەوەی زیانەکانی کیشەی سۆزداریان ، کە منداڵ لە ئەنجامی جیابوونەوەدا تووشی دەبن ، تا پاشەڕۆژیشیان پاشەڕۆژێکی خۆشی بێ کێشەبێت و لە خەم و ئازاردا نەژین ، پێویستە دایک و باوک ڕەچاوی ئەم خاڵانەی لای خوارەوە بکەن :

١ – ئەرکی دایک و باوکە لە جیاتی ئەوەی بکەونە گیانی یەکتری و تیر و شیر لەیەک بسوون ، ئەقڵ و دڵیان بکەن بە یەک . بە ڕێکوپێکی سەردانی منداڵەکانییان بکەن ، تا هەست بە ئارامی و ئاسایش بکەن و بە شێوەیەکی باشیش گەشەبکەن . پاشان یارمەتییان بدەن پەیوەندی باش لەگەڵ دایک و باوکیاندا دروستبکەن . ئەمەش کارێک دەکات کەمتر تووشی خەم و پەژارە و سەرگەردانی بن ، کەمتریش هەست بە ناکۆکییەکانی نێوان دایک و باوکیان بکەن ، دایک و باوکەکەش سەریان سووک و ئاسودە دەبێ و کەمتر تووشی خـەم و خـەفـەت و ئازار دەبن .
٢ – پێویستە دایک و باوک لە بڕیارە گرنگەکاندا یەکگرتووبن وەک : بواری پەروەردە ، چاودێری تەندروستی و ئامۆژگاری و لێپرسینەوە . بێگومان ئەم یەک دەنگییە یارمەتی منداڵ دەدات هەست بە ئاسایش و سەقامگیری بـکـات .
٣ – گرنگیدان بە دابینکردنی پێویستییەکانی منداڵەکانیان . هەروەها چاودێریکردنی هەر نیشانەیەکی دڵەڕاوکێ و غەمباری و زویریان .
٤ – پێویستە دایک و باوک بە بەردەوامی بەشداری لە بۆنە و چالاکییەکانی قوتابخانەدا بکەن . تا بۆیان بسەلمێنن ، کە هەردوو دایک و باوکەکە هێشتا چالاکانە بەشدارن لە ژیانیاندا ، لەوەش دڵنیابن ، کە جیابوونەکە خەتای ئەوانی تێدا نییە و هەردوو دایک و باکەکەش بەردەوامن لە خۆشەویستی و کۆمەک و پشتگیرییاندا .. خۆ ئەگەر نەیانتوانی بە تەنیا ڕووبەڕووی کیشەکانیان ببنەوە ، ئەوا پێویستە داوای یارمەتی لە کەسانی شارەزای بواری منداڵان بکەن . پاشان زۆر گرنگیشە ئەو ڕاستییەش باش بزانن ، کە شەڕی جیابوونەوە لە دادگاکاندا ، زۆر سەخت و درێژ خایەنە و زیاتر لە ساڵێک دەخاێنێت و پارەیەکی زۆریشی تێدەچێت ، لە ڕووی داراییشەوە بارگرانی دروست دەکات . هەربۆیە نێوەندگیری لە لایەن خزم و هاوڕیێ و ناوبژیوانانی دڵسۆزەوە ، زۆر لە دادگا باشترە . چونکە ناوبژیوان ترسەکان گەورەناکەن و وەک کەسانی دڵسۆزی بێ لایەن کاردەکەن . پاشان ئەگەرچی جیابوونەوە کارێکی خراپی نەخوازراوە ، بەڵام بۆ ئەو ژن و پیاوانەی ، کە ژیانی هاوسەرگیرییان بۆتە دۆزەخێکی ناخۆشی پڕ کێشە و خەم و پەژارە ، کارێکی تابڵێی باش و تەندروستە .


تێبینی : بۆ ئەم باسە سوود لە چەند سایتێکی ئینگلیزی وەرگیراوە .




نووسین لەپێناو وننەبوون دا!.. عادل عەبدوڵڵا

بەختیار عەلی یەکێکە لە نووسەرە ناوازەکانی دنیای ئەدەبی کوردی، یەکێکە لەو نووسەرانەی کورد دەبێ شانازی پێوەبکات. بەڵام من پێم وایە گەر بەختیار لە جێگایەک ڕاوەستان بە قەڵەمەکەی خۆی نەکات، دەبێتەوە قەڵەم بەدەستێکی ئاسایی ڕاگوزەر. بەختیار لە سەرەمەرگدایە و تەنیا ڕاگەیاندنی مردنی قەڵەمەکەی ماوە ئەم ڕاگەیاندنەش خەریکە ڕووبدات و لە ئان و ساتی خۆی دایە. نووسین بۆ بەختیار بۆتە ژەهر، نەنووسین لە نەنووس بۆی باشترە.

دوا ڕۆمانی بەختیار عەلی بە ناونیشانی( مردنی مامۆستا عینایەت)ە ئەم بەرهەمەی لە ڕێگای فەرمانبەرێکی ئاسایی پیر ڕۆدەچێت بە ناو قوڵایی چێژی مەرگ دۆستی و دژە ژیان لە کۆمەڵگایەکی سوننەتی دوو ڕوو، تاکی بوودەڵە و پیاوی سیاسی و ئایینی، چەک بەدەستی بێ مۆڕاڵ و هەلەکەسەما و سوپایەک لە گەمژەی ناو کۆمەڵگا. کۆمەڵگایەک لەبەرهەمهێنانی تاکی بێ کوالێت و مرۆڤ گەلانێکی مەڕئاسا لە تڕۆپدایە. کۆمەڵگایەک تاسەر ئێسقان مردن دۆست و چەپاندن هەڵدەبژێرێ. کۆمەڵگایەک وەک بوکەڵە لە ژێر دەستی پیاوانای سیاسی بەرژەوەندی خواز و پیاوانی حزبی و ئایینی خەسێنراوە. کۆمەڵگایەک ڕقی لەهەموو دەنگێک دەبێتەوە لە دەنگی خۆی نەچێ. سەرزەمینێک تاک نازانێ ماف و ژیانکردن و ئازادی چین، بۆچی تاک ئەوەندە قووڵ ڕۆدەچێتە ناو هێڵەکانی بوون و نەبوون و خوێنەر دەخەنە بەردەم پرسیارگەلێکی بۆچی مرۆڤ لە سێبەری مەرگ ئەوەندە سڵ دەکاتەوە، کۆمەڵگایەکی پۆپۆلیستی و تاک وەک سەماکارەکان بە میدیاکان سەمایان پێ دەکەن. کۆمەڵگایەک میدیای حزب و بازرگانەکان و چاوی پیاوانی ئایینی بەڕێوەی دەبەن.

من کارم لەسەر سێ ڕەگەز (تەکنیک، کارەکتەر، زمان) لەناو دەقەکەدا کردووە.

                       تەکنیکی گێڕانەوە

تەکنیکێکی سادەیە و خوێنەر لەگەڵ خۆی دەبات، بە (هەمووشتزان) و هەندێکجار (بە هەمانشتزان) بۆمان دەگێڕێتەوە ئەمەش باڵادەستی تەواو دەدات بە گێڕەوە بەدڵی خۆی ڕۆدەچێتە ناو ناخ و دڵی هەموو کارەکتەرێکی.
پێم وایە تەکنیکی ڕۆمانەکەی تا ئاستێکی باش سەرکەووتبووە و توانیتی دەرحەق بە تێکستەکەی بێ.

                             کارەکتەر

بەختیار لە دروستکردنی کارەکتەر لەم بەرهەمەی وێرانە وەک جەلادێک مامەڵە لەگەڵ کارەکتەرەکانی ناو ڕۆمانەکەی دەکا و هیچ کارەکتەرێک ئازاد نییە و خۆی نییە. بەختیار بوودەڵەیەک دەکاتە سووپەرمان و سووپەرمانێک دەکاتە بوودەڵە. زمانی سوقرات دەداتە پینەچی و زمانی جوتیارێک دەداتە ڕووناکبیرێک. بۆ نموونە کارەکتەری مامۆستا عینایەت لە فەرمانبەرێکی سادەی دادگا و فایل گواستنەوە ماوەی( سی و دوو) ساڵ کاری خۆی دەکات هیچ پاشخانێکی مەعریفی نییە لە پڕ شەوێک هەڵدەستێتەوە دەبێتە سپارتاکوس و دەڵێ من دەمەوێ دەستبەژیان بکەم و قسەی وا دەکات گۆتە و کانت و ساتەر نەیانکردووە ل (109 ) کاتێک هۆکاری نەمردنەکەی ڕووندەکاتەوە بۆ خەڵک بڕوا ناکەم هیچ ڕۆشەنبیرێکی کورد بیری بۆ قسە و خەیاڵی وا بچێ. کەسایەتی ژنی سەرۆک وەزیران لەناو دەقەکە تەنیا بۆ خزمەتکردنی بیری خۆیەتی و دەنگی خۆیەتی نەوەک کارەکتەری ئازاد و خاوەن بیر و قسەی خۆی.

                                    زمان 

زمانی بەختیار بەرەوپێشچونێکی زۆر باشی بە خۆی بینیوە توانیوویەتی کاری باش لەسەر ئاستی زمانی خۆی بکات لەناو دەقەکەی. بەڵام لە هەندێک جێگادا بەڕاستی جێگای بەزەییە و منداڵی دەساڵی قسەی وا ناڵێ نموونە لاپەرە15( کاتێک لە ڕۆژنامەکە چوەدەرەوە ڕۆژنامە ) بەختیار ڕۆژنامە بە ئۆفیس و بینا و دوکان تێگەیشتییە. لا 15 ( بە تیرێک دوو نیشانەی دەشکێنێ) نیشانە دە پێکرێ، ناشکێنرێ. لا 42 ( بە پێش دەست بە نەرمی کێشای بە نێو چەوانی). یە کێک پێمی بڵێ پێش دەست کوێیە؟؟. لا 51 ( هەموو نیشانە دێرینەکانی دەستکورتی لە ڕوخسار و جلوبەرگیدا بوو) ئەمە کوردی قسەکردنە؟ یەکێک ئەمەمان بۆ بکاتە وێنەی شیعری تکایە. لا 226 ( ژمارەیەکی زۆر سەرباز ڕژانە ناو دیلەکان) هاووڵاتی خۆت لەکاتی گرتن نابێتە( دیل) دەبێتە گیراو تەنیا لە شەڕ دیل لەگەڵ دوژمن.

                               بەربوونەوە بەسەر دەق

لەناو ڕۆمانەکەی هەڵەی گەورەی لۆژیکی زۆر کردووە و بەمەش من ناوم ناوە( بەربوونەوە بەسەر دەق) چونکە وای لە دەقەکە کردووە زۆر لاواز دەرکەوێ ئەمەش هەموو خوێنەرێک ئەم وردەکاریانە هەستپێناکات گەر بە وردی نەیخوێنێتەوە.د

یەکەم: بەختیار گێڕەوەی دەقەکەیە بە هەمووشتزان ناوی کەسایەتی کارەکتەری سەرەکی بە (عینایەت) دەستپێدەکات، دوای ڕۆیشتنی چەندین لاپەرە کارەکتەرێک دەڵێ مامۆستا عینایەت و خەڵک هەموو بە مامۆستا عینایەت بانگی دەکەن. کەچی بەختیاریش دەکەوێتە ژێر هەژموونی کارەکتەری خۆی و نازناوی کارەکتەرەکە دەگۆرێ بۆ مامۆستا عینایەت لەهەندێکجێگا گێڕەوە دەڵێ (مامۆستا عینایەت) ئەمەش کفری ئەدەبییە.

دووەم: کارەکتەر فەرمانبەرە کەچی ناونیشانەی ڕۆمانەکە بە مامۆستا عینایەت ناونراوە، خودی عینایەت پێش بەناوبانگ بوونی کەس نەی ناسیووە و پیشەی مامۆستاش نەبووە. تەنیا کارەکتەرێک دەڵێ مامۆستا عینایەت ئیتر تەواو بە گێڕەوەش دەیکەنە مامۆستا عینایەت.

سێییەم: عینایەت (32) ساڵ فەرمانبەرێک لە دادگا فایل ئەو ژوور بۆ ئەم ژوور دەبا و نە کتێب دەخوێنێتەوە نە لایەنی ڕۆشنبیریەکی وای هەیە. لە پڕ دەبێتە سونبولی ژیان و چۆنییەتی ژیانکردن و فەیلەسوفی ژیان ئەمە چۆن؟

چوارەم : لە لاپەرە 60 عینایەت دەڵێ( نابێ مرۆڤی بەدبەخت لەبری من بمرن). کەچی خۆی بیردەچێ لەچەند لاپەرەی دواتر عینایەت لەناو گۆڕستان ژنێک دەبینێ لەسەر گۆڕی مێردەکەی دەگری عینایەت دەڵێ بۆنایەی لەبری من بمری!.

پێنج: لە لاپەرە 173 دەڵێ( دە کەسێکیان بینی تابووتێکیان هەڵگرتووە). چەند دێرێک دەچێتە خوارتر لەبیری دەچێ چی گووتووە دەڵێ( چواریان لە پێش دارەمەیتەکەبوون و چواریان لە پشتەوە دەڕۆیشتن). ئەی (دوو) نەفەرەکەی تر وا؟

شەشەم: عینایەت لە نەخۆشخانە ڕووت و قووتی دەکەنەوە و دواتر جلەکانی لەبەردەکات و دواتر بۆ بەندیخانەی تاکەکەسی یان ژوورێک کەوا دەستبەسەر و هیچ کەسێک بۆی نییە بیبینێ و قسەی لەگەڵبکا کەچی لە لاپەرە 223 دەڵێ( دەستی کرد بە گیرفانیدا و پارەکانی ژمارد، کلیل و مۆبایلی پێبوو). لە کوێی دنیا گیراو کلیل و پارە و مۆبایلی پێیە لە کاتێکدا هەموو دەوڵەت چاوی لەسەرتبێ و داواکراوترین کەس بی!.

حەوتەم: کۆتایی ڕۆمانەکە هێندە گاڵتەجاریانە کۆتایی پێدێ زەردەخەنە دەتگرێ و خوێنەر ڕازیناکات لەوەی دەشێ ڕۆژێک شتی وا ڕووبدات یاخود ڕووی دابێ.د

پرسیاری سەرەکی من ئەوەیە ئایا هەر بەڕاستی بەختیار بیست ساڵیش دەبێ کتێبێکی خوێندۆتەوە؟ چونکە لە ماوەکانی ساڵی (2010_2020) ئەوا (19) کتێبی چاپکردوە لە فیکر، شیعر، ڕۆمان، شانۆ… نزیکەی( 6) مانگ جارێک کتێبێکی نووسیوە.
لە ماوەی ساڵی (2020_2026) بەختیار (21) کتێبی نووسیووە دەکات ( چوار) مانگ جارێک کتێبێکی نووسیووەد.

هەر بە ڕاستی بەختیار دەخوێنێتەوە؟ گەر دەخوێنێتەوە دەشنووسێ کەواتە دەق ئاوێزانی ئەوانەمان بۆ دەنووسێ کەوا دەیخوێنێتەوە دەنا ناکرێ نووسەر لە پڕۆسەی نووسین کتێب بخوێنێتەوە.

                      عادل عەبدوڵڵا  2026/02/16



کاتێک تاوانی کۆچبەر دەبێتە سەرمایەی سیاسی.. هێمن عەلی

لە ئەورووپای ئەمڕۆدا، کۆچبەری چیتر تەنها بابەتێکی کۆمەڵایەتی نییە؛ بووەتە یەکێک لە گەرمترین بابەتەکانی سیاسەت. هەر کاتێک پەنابەرێک یان کەسێکی بنەچەبیانی تاوانێکی قورس ئەنجام دەدات، هەواڵەکە بە خێرایی دەگاتە میدیا و سۆشیال میدیا و دەبێتە بابەتی مشتومڕی سیاسی.
بێگومان، تاوان تاوانە. قوربانی مافی دادپەروەری هەیە، و تاوانبار — جا فینلەندی بێت، سووری، عێراقی یان هەر نەتەوەیەکی دیکە — دەبێت بەپێی یاسا سزا بدرێت. ئەمە بابەتێک نییە کە جێی مشتومڕ بێت.
بەڵام پرسیارێکی گرنگتر هەیە: دوای تاوانەکە چی ڕوودەدات؟ ئایا سیاسەتمەداران تەنها داوای دادپەروەری و ئاسایشی زیاتر دەکەن، یان تاوانی تاکێک دەگۆڕن بۆ چەکێکی سیاسی دژی کۆچبەران بە گشتی؟

فینلەندا؛ لە هەڵمەتی بیاننێرنەوە «Send Them Back»ـەوە تا سەرهەڵدانی میلان جاف
لە فینلەندا، پارتی فینلەندییە ڕەسەنەکان (Perussuomalaiset) کۆچبەری و گەڕاندنەوەی بیانییەکانی کردووەتە یەکێک لە بابەتە دیارەکانی گوتاری سیاسیی خۆی.
نموونەیەکی ڕوون کڵاوی سپیی نووسراوی «Send Them Back» («بینێرنەوە») بوو. وەزیری ناوخۆ ماری ڕانتنێن (Mari Rantanen) و وەزیری کۆمەڵایەتی و تەندروستی ڤیلێ ڕیدمان (Wille Rydman) بەو کڵاوانەوە وێنەیان لە سۆشیال میدیا بڵاوکردەوە. بەپێی ڕۆژنامەی هێلسینگین سانۆمات (Helsingin Sanomat)، کڵاوەکان لەلایەن ئەندامی پەرلەمانی ئەورووپا سێباستیان تینکینێن (Sebastian Tynkkynen)ـەوە پێیان درابوون، هاوکات لەگەڵ پەسەندکردنی یاسایەکی تازەی گەڕاندنەوە لە پەرلەمانی ئەورووپا.
ماری ڕانتنێن ڕوونی کردەوە کە مەبەستی لە دروشمەکە بەهێزکردنی گەڕاندنەوەی ئەو کەسانەیە کە مافی مانەوەیان لە ئەورووپادا نییە، و هەروەها ئاماژەی بە دروشمی پارتەکەی خۆی کرد کە، «Kotimaa kutsuu» («نیشتمان بانگت دەکات»).
بەڵام ئەم دروشمە بەو ڕوونکردنەوەیەوە دەرباز نەبوو لە ڕەخنە. زۆرێک لە کڵاوەکەیان وەک پەیامێکی ڕاستەوخۆ دژی کۆچبەران و هاووڵاتییانی بنەچەکۆچبەر تێگەیشتن — تەنانەت ئەگەر ئامانجی سەرەکی وەزیرەکان تەنها یاساییکردنی پرۆسەی گەڕاندنەوە بووبێت. ئەمە خۆی نیشان دەدات کە لە سیاسەتدا تەنها یاسا گرنگ نییە؛ وشە، دروشم و وێنەش کاریگەرییان هەیە.
کەیسی میلان جاف (Milan Jaff) نموونەیەکی دیکەیە. دوای دەرکردنی لە فینلەندا، هەندێک سیاسەتمەداری فینلەندییە ڕەسەنەکان لە سۆشیال میدیا خۆشحاڵیی خۆیان دەربڕی، و دەرکردنەکەیان وەک سەرکەوتنێکی سیاسیی گرنگ پیشان دا.
بەڵام دواتر زانیارییەکی سەرنجڕاکێش ئاشکرا بوو: جاف خۆی پێشتر داوای لە پۆلیسی کردبوو بە زووترین کات بگەڕێندرێتەوە بۆ هەرێمی کوردستان.
ئەمە تاوانەکانی جاف پاک ناکاتەوە؛ ئەو هەر بۆ کردەوەکانی خۆی بەرپرسیارە. بەڵام پرسیارێکی ڕاستەقینەی سیاسی دروست دەکات: بۆچی کەیسێک کە تاوانبارەکەی خۆی داوای دەرکردنی خۆی کردبوو، هێشتاش وەک نمایشێکی گەورەی سەرکەوتنی سیاسی پێشکەش کرا؟

ئەڵمانیا؛ AfD و گوتاری «گەڕانەوە»
لە ئەڵمانیاش، پارتی «جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا» (Alternative für Deutschland – AfD) کۆچبەری کردووەتە ناوەندی گوتاری سیاسیی خۆی.
ئەلیس ڤایدێل (Alice Weidel)، سەرۆکی هاوبەشی پارتەکە، داوای لە ئۆکراینی و سووریەکانی ئەڵمانیا کردووە بگەڕێنەوە وڵاتەکانیان. بە تایبەتی داوای لە گەنجە پیاوە ئۆکراینییەکانی تەمەنی سەربازی کردووە بگەڕێنەوە. هەروەها ڕەخنەی لە بڕی یارمەتییە کۆمەڵایەتییەکانی ئۆکراینییەکان گرتووە. سەبارەت بە سووریەکانیش وتوویەتی، ئەگەر هۆکاری پەنابەربوونیان نەما، دەبێت بگەڕێنەوە وڵاتی خۆیان.
لێرەدا دەبینین گوتاری کۆچبەری تەنها بە تاوان سنووردار نییە؛ یارمەتیی کۆمەڵایەتی، پارەی دەوڵەت، هاووڵاتیبوون و ناسنامەی نەتەوەییش دەبنە بەشێک لە هەمان مشتومڕی سیاسی.

سوید؛ SD و ئاسایش
لە سویدیش، پارتی دیموکراتەکانی سوید (Sverigedemokraterna – SD) ساڵانێکە کۆچبەری و ئاسایش بەیەکەوە گرێ دەدات. پارتەکە پشتیوانی لە کەمکردنەوەی پەنابەری، توندترکردنی سیاسەتی کۆچبەری و خێراکردنی دەرکردنی تاوانبارانی بیانی دەکات.
ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە زۆرجار تاوانی کەسێکی بیانی، بەبێ ئاماژە بەوەی نموونەیەکی تاکە یان گرووپێکی سنووردارە، دەبێتە بەڵگەی گفتوگۆ لەسەر هەموو کۆچبەران بە گشتی.

بۆچی تاوان بابەتێکی ئەوەندە بەهێزی سیاسییە؟
تاوان، بە تایبەتی تاوانی سێکسی، کوشتن و توندوتیژی، هەستی خەڵک بەهێز دەجوڵێنێت. خەڵک تووڕە دەبن، دەترسن و داوای چارەسەری خێرا دەکەن.
لەو ساتانەدا، هەندێک پارت پەیامێکی زۆر سادە پێشکەش دەکەن:
«ئەوان کێشەن، ئێمە چارەسەرین.»
ئەم پەیامە بۆ هەندێک دەنگدەر کاریگەرە، چونکە ترس و تووڕەیی زۆرجار لە ئامار و وردەکاریی یاسایی خێراتر کاریگەری دادەنێن. بەڵام مەترسییەکە لێرەدایە: تاوانی تاکێک دەتوانێت بە هێواشی بگۆڕدرێت بۆ حوکمدان لەسەر کۆمەڵێکی تەواو.

لە تاوانی تاکێکەوە بۆ گشتگیرکردن
مەترسییەکی دیکە لەوێدا دەست پێدەکات کە تاوانی تاکێکی بیانی دەگۆڕدرێت بۆ وێنەیەکی گشتی لەسەر بیانییەکان.
کاتێک کەسێکی بیانی تاوانێکی قورس، بەتایبەت دەستدرێژیی سێکسی، ئەنجام دەدات، تاوانبارەکە دەبێت بە توندی و بەپێی یاسا سزا بدرێت. هیچ پاساوێک بۆ ئەو تاوانە نییە.
بەڵام کێشەکە لەوێدا دەست پێدەکات کە لە گوتاری سیاسی یان سۆشیال میدیادا، ناسنامەی تاوانبارەکە دەخرێتە پێشەوە، و بە شێوەیەک باس دەکرێت کە خوێنەر یان بینەر هەست بکات «بیانییەکان مەترسین» یان «کۆچبەران دەستدرێژیکەرن».
ئەمە گشتگیرکردنە.
تاوانی یەک عێراقی، تاوانی هەموو عێراقییەکان نییە. تاوانی یەک سووری، تاوانی هەموو سووریەکان نییە. تاوانی یەک پەنابەریش هیچ بەڵگەیەک نییە بۆ ئەوەی هەموو پەنابەران بە مەترسیدار یان تاوانبار بزانرێن.
ئەگەر فینلەندییەک دەستدرێژیی سێکسی بکات، کەسێکی عاقڵ ناڵێت: «هەموو فینلەندییەکان دەستدرێژیکەرن.» کەواتە بۆ بیانییەکانیش دەبێت هەمان پێوەر بەکاربهێنرێت.
لێرەدایە بازاڕی سیاسیی ترس مەترسیدار دەبێت: تاوانی تاکێک دەبێتە هەواڵ، هەواڵەکە دەبێتە پەیامی سیاسی، و پەیامە سیاسییەکە دەتوانێت لە مێشکی بەشێک لە خەڵکدا ببێتە گومان لە گرووپێکی تەواو.
تاوانبار دەبێت بە تاوانەکەی خۆی بناسرێت، نەک ملیۆنان کەسی بێتاوان بە تاوانی ئەو بناسرێن.
تاوان گشتگیر ناکرێت؛ بەرپرسیارێتیی تاوان تاکەکەسییە.

تاوان نەتەوە ناناسێت

ئەگەر فینلەندییەک تاوانێک بکات، ناڵێین: «هەموو فینلەندییەکان تاوانبارن». ئەگەر سوورییەک یان عێراقییەک تاوانێک بکات، دەبێت هەمان بنەما بەکاربهێنرێت.
تاوانبار دەبێت بەپێی یاسا سزا بدرێت، بەڵام تاوانی یەک کەس نابێت بخرێتە ئەستۆی کۆمەڵێکی تەواو.
لە دیموکراسیدا، هەر پارتێک مافی هەیە سیاسەتی خۆی لەسەر کۆچبەری هەبێت. بەڵام خەڵکیش مافیان هەیە بپرسن:
ئایا مەبەست چارەسەرکردنی تاوانە، یان بەکارهێنانی ترس و تووڕەیی خەڵک بۆ بەدەستهێنانی دەنگی زیاتر؟
تاوانی یەک کەس، تاوانی نەتەوەیەک نییە. هەر کەسێک بەرپرسی کردەوەی خۆیە.




گوڵی ڕەعنا.. شیعری سارا فەقێ خدر

قەدەری ژیانت وابوو
نەچوویتە نێو ماڵی مێژوو
چەندە خۆش بوون
بەیانیانی قاپشوشتنی بەرحەوزەکەی ماڵی خۆمان
بەدەم دەنگی زیرەکەوە
لەگەڵ کیژان، دەڕۆیشتی بۆ نێو مێرگۆڵان ١
وەیان بەدەنگی شوکروڵا ٢، بەناو (هەواری دڵان) دا
دەچوویتە تاقی ئاسمان!

دڵگیر بوون ئەو ئێوارانەی
ئاخیر سەوتت دەدایە ڕادیۆ سوورەکە
بەئاوازی سەڵاح داودە وماملێ و مەزهەر
لەگەڵ سەمای ، گوڵ و ڕەیحانەی حەوشەدا
بەکراسی تەنکی نازناز و بەهێلەگی ( لەیالی)٣پەمەییەوە
بەلەنجەو لار، کارەکانت ڕادەپەڕاند
کاتژمێرێکی نەدەخایاند، جادەو چیمەن پاکوخاوێن
فەرشی لاکێش ئەمبەر ئەوبەر
سەماوەری گەورەی نەوت ، گیزەی دەهات
دۆشەگ و سەرین و بەرماڵ،
چاوەڕێی بابی ماندوو بوون
بۆنی چێشتی مەنجەڵی مس
لەسەر ئاگردانی هەیوان
دایک وەکو کۆترێکی کەوگیر بەدەست
لەدەوری دەهات و دەچوو!

چەند ئارام بوون ئەو شەوانەی
بەدیار کتێبێکی خوازراوی کتێبفرۆشییەکەی
قادری حاجی عەوڵاوە
(کەدەتناردین، بە پێنج فلس بۆمان دەهێنای)
لەکاری ناوماڵ دادەبڕای
لەدەفتەرێکی سەدپەڕی بەرگسوور دا
شیعرە دڵخوازەکانی خۆت
لەبەر دیوانی وەفایی و نالی و گۆران،
یەک بەیەک دەنووسینەوە.
چواردەوری لاپەڕەکانت بە(زەخرەفە) وگوڵ دەنەخشاند

دایکم دەیگوت:
ڕەعنای کچ و گوڵی ڕەعنا
زەحمەت لێک جیادەکرانەوە
بەبەردەرگا و بەکۆڵاندا
بۆن عەترەکەی بڵاودەبۆوە
کوڕم دەویست ،
بەو گوزەرەدا تێپەڕێ و ئێستێک نەکا
بەڵکو لەدرزی دەرگاوە
پڕیشکێک لە دزەنیگا ، لەرەیەک لەدەنگی ناسک
ئاودیو ببێ
دایکت نەژی،
نەیاندەهێشت، دەرگاکە بخرێتە سەرپشت!


سارا فەقێ خدر
٢٠٢٣




رۆڵی پـەروەردەیی و کولـتووریی گۆڤـارەکانی منـداڵان.. رەزا شـوان

گۆڤـارەکانی منـداڵان، ئـەو گۆڤـارە نووسـراو و چاپکـراوانەن، کە بەپێی قـۆناغەکانی تەمەن و گەشەکـردنی منـداڵان، لەلایـەن گەورەساڵانەوە بابـەتە هەمەڕەنگەکانیان بە تایبـەتی بۆ منـداڵان دەنووسرێـن و ئامادەدەکـرێـن و چاپ دەکـرێـن. دەکـرێت منـداڵان خـۆشـیان بـە هـەنـدێـک بابـەتی سـووک و ئاسان و کـورت، بەشـدارییان تێـدا بکەن.
گۆڤـارەکانی منـداڵان، یەکێکە لە هـۆکارە گرنگەکانی میـدیـای منداڵان. سەرچاوەیەکی گرنـگە لە سەرچـاوەکانی پەروەردەکـردن و رۆشـنبیریکـردنی منـداڵان. بەشـوازێـکی وێـژەیی و هـونەریی ناسک و جـوان، بە زمانێکی شیرین و ساکار و ئاسان و رەوان، کە لەلایـەن نووسـەران و هـونەرمەنـدانی و دیزایناسازانی شارەزا و بە ئەزمـوون لە بواری نووسین و هـونەری وێنەکێشانی گۆڤارەکانی منداڵانەوە، بابەتە هەمەجۆرەکانی ئامادە دەکـرێن و بە شێوەیەکی هـونەریی جـوان و سەرنجـڕاکـێش دەڕازێنرێنەوە و بۆ چێـژوەرگرتـن و سـوودبەخـشین، دەخـرێنە بەردەستی منـداڵانی هـۆگـری خوێنـدنەوە.
مێژووی سەرهەڵـدانی گۆڤارەکانی منداڵان، لە زۆربەی وڵاتانی جیهاندا، بۆ قۆناغێکی نـزیک دەگەڕێنەوە. بـۆ یەکەمـین جـار لە هەمـوو جیهانـدا، لە سەدەی هـەژدەمـدا، لە وڵاتی فەرەنسادا، یەکەم گۆڤـاری منـداڵان، بە ناوی (هـاوڕێی منـداڵان) ەوە دەرچـوو. ئـەم گـۆڤـارە لە ساڵی (١٧٤٧ـ تا ـ ١٧٩١) چەنـدیـن ژمـارەی لـێـدەرچـوو.
یەکەمـین گۆڤـاری منـداڵان لە کوردستان دا، کە بە زمـانی کـوردی دەرچـوو، گۆڤاری (گـڕوگـاڵی منـداڵانی کورد) ە، کە لە ساڵی (١٩٤٦) لە سەردەمی کۆماری کوردستان
لە شاری مەهـابـاد دەردەچـووە. تەنیـا (٣) ژمـارەی لێـدەرچـوو.
لە دوای گۆڤاری گـڕوگاڵی منداڵان، لە باشووری کوردستان دا، دووەم گۆڤـاری منداڵان بە زمانی پەتی و شیرینی کوردی. بە ناوی (ئەستێرە) ەوە لە شاری سلـێمانی دەرچوو. کە پاشکۆی گۆڤاری (رۆژی کوردستان) بوو. لە مانگی حوزەیرانی (١٩٧٢) دا یەکەم ژمارەی ئەستێرە دەرچـوو. سەرۆکی نووسـین، شەهـید (ساڵح یـوسـفی) بـوو، دەستەی نووسەرانیش، کۆمەڵێک لە مامۆستایانی خۆبەخشبوون (رزگار شەوقی، ئەحمەد عەلی بەرزنجی، عەبدولکەریم مەحمود شێخانی، سدیق مەحمود بەرزنجی). لەم پەرتووکەمدا (چاوخـشنانـێک بە مـێژووی ئـەدەبی منـداڵان: ٢٠١٥) بە درێـژی باسم لە گۆڤـارەکانی منـداڵان بە گـشتی و گـۆڤـاری گڕوگاڵی منـداڵانی کـورد و گـۆڤـاری ئەستـێرە بە تایبەتی کـردووە. زۆر بە کـورتی دێـیـنە سـەر کـرۆکی باسەکەمـان، رۆڵی گۆڤـارەکانی منـداڵان
لە پەروەردەکـردن و رۆشـنبیریکـردنی منـداڵان.
میدیای منداڵان، لەوانەش گۆڤارەکانی منداڵان، تەنیا لاپـەڕەی رەنگاوڕەنگ و وێنـەی جـوانی سەرنجڕاکـێش نین. بەڵکو یەکێکن لە دیارترین و کاریگەرترین ئامرازەکان بۆ داڕشتنی کەسایەتیی هـاوسەنگی منداڵان. گۆڤارە ئامانجـدارەکانی منـداڵان، ئامرازێکی گـرنـگی کـولـتووری و راگەیـانـدنـن. سوود و خۆشی بە منـداڵان دەبەخـشن. بەشدارن لە دروسـتکـردنی ناسـنامـەی رۆشـنـبـیریی منـداڵان دا. زۆرجـار لـە دوای پـەرتـووک، گۆڤـارەکانی منـداڵان، یەکەم شـتن کە منـداڵان دەیـانخـوێـنـنەوە. گـۆڤـارەکانی منـداڵان، لە گـرنگـتریـن ئامـرازەکانی پـەروەرەکـردنی ناڕاسـتەوخـۆی منـداڵانـن.
هەنـدێک کەس پێیان وایە، بە داهـێنان و بڵاوبـوونەوەی ئینـتەرنێـت و ئایپـاد مـۆبایـلە زیرەکەکان و شاشەکان و گۆڤارە دیجیتاڵییەکان، چیتر گۆڤار و پەرتووکە کاغەزییەکانی منـداڵان، باویان نەماوە. ئەم بۆچوونە راست نییە. خوێندکارانی منداڵان زیاتر لە جاران بەرکەوتەی دەقـەکان دەبـن. بەپێی تـوێـژینـەوەیەکی ڕۆژئـاوای ئوسـترالـیا، کە لە ساڵی (٢٠١٦) لەسەر خوێنـدنەوەی منـداڵان ئەنجـام دراوە، ساغی کـردووەتەوە کە زۆرێـک لـە منـداڵان دەقـی چـاپکـراویـان پێ بـاشـترە، لـە مـادە دیـجـیـتاڵـیـیەکان. تەنـانـەت ئـەو خـوێنـەرانـەش کە لە رێی ئامـێرە ئەلـیکـترۆنـییەکـانەوە، حـەز بە خـوێنـدنەوە دەکـەن، زۆرجـار زیـاتـر لە دەقـە دیجـیـتاڵـییەکانـدا، بابـەتی چـاپکـراو دەخـوێـننەوە.
منـداڵان پێویستیان بە پەرەپێـدانی شارەزایی لە خوێنـدنەوەی ئەم شـێوازە جیـاوازانەی نووسین هەیە. بۆ ئەوەی ببنە خوێنەر و نووسەری سەرکەوتوو و متمانە بەخۆبوو لە تەمـەنی گەورەییاندا. گۆڤارەکان هاندەری منداڵانن، بۆ خوێندنەوەی شێوازی نووسینی جـۆراوجـۆر. وەک: چـیرۆک، هـۆنراوە. پەخشان، شانۆنامە، مەتەڵ، زانیاری،.. هـتد.
ئەو خوێندکارانەی لە قۆناغی قوتابخانەی بنەڕەتی دان و بوونە بە هاوڕێی گۆڤارەکانی منـداڵان و بازنادەن بەسەر خوێنـدنەوەیـان، ئاستی ئەکادیـمی و رۆشـنبیری و زانستیی گـشتییان، بەرزتـرە، لەچاو خوێنـدکارە هـاوتەمـەنەکانیان، کە گۆڤـارەکان ناخـوێنـنەوە.
گۆڤـارەکانی کوردییەکان بۆ منـداڵان، سەربەخـۆیی نەتەوەیی و شوناسی کولـتووریمان بەهـێز دەکەن. ڕۆڵێکی کاریگەر دەگـێڕن لە ئاشناکردنی منداڵانی کوردمان بە مێژوو و جوگرافیای کوردستان و بە کولتوور و کەلەپوور و بە بەها و داب و نەریتی رەسەن و بە کەسایەتییە ناودارانی نەتەوەکەمان. گۆڤارەکانی منداڵان چـیرۆک و هـۆنراوە لەسەر پاڵەوان و هـێما نەتەوەییەکانـمان و جـوانی سروشتی کوردسـتان و هـیوا و خەونەکانی منـداڵانی کوردمان دەخەنەڕوو. بابـەتە هەمەجۆرەکانی گۆڤارەکان، بە زمانێکی کوردی شـیریـن و سادە و ساکار، تـیشک دەخـەنە سـەر دەستکەوتە نەتەوەیـیـە مـۆدێـرنەکان. گـۆڤـارە کـوردیـیەکان بـۆ منـداڵان، ناڕاسـتەوخـۆ سـۆز و خـۆشـەویـستی و دڵـسۆزی و هاوبەستەبوون، بۆ کورد و کوردستان و رۆحی خـۆشەویـستی و دلـۆڤـانی هـاوڕێـتی و هـاوکاری و ژینگـەدۆسـتی و بەخـشـین، لە منـداڵانی کوردمان دەڕوێـنن. ئەم ناوەڕۆکە ئامـانجـدارانە، یارمـەتی منـداڵانی کـوردمـان دەدەن پەیـوەنـدی سـۆزداری نەتـەوەیـیان بەرزتـر بێـتەوە و لە پێناوی هـێنادیی هـیوا و خـەونەکانیان و داهـاتـووی دڵخـوازیـان، کـۆشـش بـکەن و کـۆڵـنـەدەن. تا زیـاتر بخـوێـننەوە، زیـاتر وەردەگـرن و دەبەخـشـن.
گـۆڤـارە نمـوونەیی و کوالـیتـیـیە بەرزەکـانی منـداڵان، پێـویـستە بابـەتی پەروەردەیی و رۆشنبیری جۆراوجۆر لەخۆبگرن. بەشـدارن لە گەشەسەندنی رەوشتی و کولتووری و لە داهـێنان. بە کورتی گۆڤارەکانی منداڵان پێویستە ئەم بابەتە سەرەکییانە لەخۆبگرن:
بابەتی کولتووری (رۆشنبیری): بـریتین لە چـیرۆک، هـۆنراوە، پەخـشان، شانۆنامە، بابـەتی کولـتووری تـر. دەبێـت بابەتـەکان لە ناوەڕۆک و زمـانی داڕشـتنیانـدا، لەگەڵ ئاستی منـداڵانـدا بگـونجـێن، کاریـگەرییان لەسەر هـەست و ڕەفـتارەکانیـان هـەبێـت.
پێویـستە بابەتە رۆشنبیرییەکان، هـانی منـداڵان بـدەن بـۆ داهـێنان و بیرکـردنەوەی و رەخنەگـرتـن. هـانیان بـدەن، بـۆ چارەسەرکردنی کـێـشەکان، بە شێوەیـەکی بابەتیانە.
بابـەتی زانـستی: بریتین لە هەواڵ و زانیاریی پەیوەست بە دۆزینەوە و داهـێنانەکانی ئـەم دوایـیـە و پـێـشـکەوتـنـە تەکـنەلـۆژیـیـەکان و بـوارە جـۆراوجـۆرەکـانی زانـیـنی مـرۆڤ. پێـویـستە بابەتانە زانیارییەکان بـۆ منـداڵان گـونجاوبـن. زانیـاری و زانـستی گـشتیی منـداڵان بەرزبـکەنەوە، بتـوانـن پـەرە بە تـوانا دەروونییەکانیـان بـدەن.
بابەتەکانی چـێژ و خۆشی: ئەم بابەتانە چەنـدین شـێوەیان هـەیە و چەنـدین شـێواز و ستایـل بەکاردەهـێنن، وەک: مەتـەڵ، مەتەڵەکانی وشەی بـڕاو، جیـاوازییەکانی نێوان دوو وێنـەی لەیەکـچـوو، نـاوەڕۆکی گـاڵـتەجـاڕی و نـوکـتە و پـێکەنـین،… هـتـد.
بەشـداریکـردنی خوێنـەران لە سـتافی گۆڤـارەکان دا: تا ئـێـستا بەرچـاوم نەکـەوتـووە کـە منـداڵێک ناوی لە سـتافی گـۆڤـارە کوردی و عـەرەبییەکانـدا هـەبێـت. گەر منداڵان لە ستافی گۆڤارەکانـدا هـەبن، گەر هـێمایـش بـن. منـداڵانی خوێنـەر ئەو هەستەیان لا دروسـت دەبـێـت. کە بەشـێکـن لە گـۆڤـارەکـە.
وێنەی کـێشراوی رەنگاوڕەنگ یان فـۆتـۆگـرافی: وێنە ئامرازێکی گرنگی دەربڕینە و توخـمێکی تـەواوکەری نـاوەڕۆکی بابـەتـەکانی گـۆڤـارەکـانی منـداڵانـن و سـەرنجـیان رادەکـێشـن. زۆرجـار وێنـە جـوانەکان، کەموکوڕی و لاوازیی بابەتەکان پـڕدەکەنەوە. وێنە جوانەکان کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر داڕشتنی هۆشیاری جوانکاری هەیە.
پـێـشنیارێک بۆ گۆڤـارەکانی منـداڵان: پـێشنیاری ئەوە دەکەم، لە گۆڤـارەکانی منداڵانـدا، گۆشەیەک هەبێـت بە ناوی “نـووسەرانی داهـاتـوو” هەرجـارەی نـووسینی منـداڵـێکی بەهـرەمەنـد: چـیرۆکنووس، هـۆنـراوەنووس، يا هـەر نـووسینێکی تـر بێـت. با سادە و سـووک و ئاسان و کورتیـش بن. جـوانـترە کە وێنەیەکی ئەو منـداڵە نووسەرە، لەگـەڵ بابەتـەکـەیـدا دابـنرێـت. ئەم گـۆشـەیە دەبێـت بە هـانـدان و بە ورووژانـدن بۆ منـداڵانی بەهـرمەنـدی نووسـینی چـیرۆک و هـۆنـراوە و پەخـشان. بۆ دەرخستـنی بەهـرەکانیان.
دوبـەی: ٢٠٢٦




سیاسەتی زمان، زمانی زبر.. فەرەیدوون سامان

پرسی زمان هەر بەتەنێ پرسێکی زانستی زمانەوانی ئەبستراکت نییە، واتە ڕەهەندەکانی قسەکردن و کارکردن لەسەر پرسەکانی زمان بەدەر لەلایەنە زانستییەکە دەچێتەوە سەر ڕەهەندی فەلسەفەی زمانناسی، کۆمەڵناسی، دەروونناسی، دەلیڤەکانی دیکەی زمانناسییەوە، لەوانەش سیاسەتی زمانناسی، یان سیاسەتی زمان کە ئامانجی نووسینی ئەم وتارەی ئێمەیە، هەندێ پێیانوایە قسەکردن لەسەر زمان هەر دەبێت باسی لایەنە زانستتیەکەی زمان بکرێت وەک گراماتیک و ئیتمۆلۆژیاو فەرهەنگنووسی و سینتاکس و مۆرفۆلۆلۆژی و فۆنۆلۆژی بەس، لە ڕاستیدا بایەخی زمان لە بایەخی سروشتی “سیاسی-کەلتووری” و “کۆمەڵایەتی-کەلتووری”دایە، واتە هەرچەند زمان ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە سیاسەتەوە، سیاسەتیش لەژێر باندۆری دەربڕینە زمانەوانییەکاندایە میناک: زمانی زبر و توندوتیژ، یان زمانی نەرم و هێمن لە نووسین و دەربڕینەکاندا، کاتێک لایەنێکی سیاسی ئۆپۆزسیۆن لە دژی دەسەڵاتدا، بە پێچەوانەش زمانی دەربڕینی دەسەڵات لەگەڵ ئۆپۆزسیۆندا، لەکاتی قەیران و کێشەکاندا کاتێ ڕووبەڕووی یەکتر دەبنەوە، ئەو شێوازە زمانە زبر و توندوتیژە بەکار دەهێنن، و پەنا دەبەنە بەر ناووناتۆرەو ناوزراندن، کە هەندی جار لەئاکامی ئەو زمانە زبرە دووچاری هەڵایسانی شەڕی ناوەخۆو جەنگێکی وێرانکەر دەبنەوە.
زمان لە وشەسازیی بەکارهێنراوەوە دەست پێدەکات و درێژ دەبێتەوە بۆ واتاکانی وشە هاوبەشەکان، تەنانەت بۆ خودی شێوازی ئاخافتن، وەک لە دەربڕینی زمانی گوندی و زمانی خێڵەکی و زمانی شارستانیدا دەبینین، جگەلەوەش زمانگەلێکی تایبەت هەیە بە نەتەوە جیاوازەکان کە هەمان زمانی دەربڕینی دایکیانە، وەک زمانەکانی تورکی، فارسی، عەرەبی…تد کە لە بنەڕەتدا کۆمەڵێک زمانن، نەک یەک زمان، هەر زمانێکیش نوێنەرایەتی ناوچەیەک و گرووپێکی جیاواز لە ئاخێوەرانیان دەکەن، لەسەر ئەم بنەمایەش کەسانی وەک ئەمیری حەسەنپوور و میهرداد ئیزەدی و محەمەد موکری و جەعفەر شیخولئیسلامی و هیتر… زمانی کوردی بە کۆمەڵە زمان یان زمانە کوردییەکان دەناسێنن.
ڕەنگە یادەوەری سیاسی و زمانەوانی شایەتحاڵی نەهێشتنی فیزیکی بێت لەسەر بنەمای زماندا، وەک لە شەڕی ناوخۆی هەندێ نەتەوەو وڵاتاندا بینران، لەوانەش شەڕەناوخۆییەکانی باشوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستان، جۆراوجۆری ئەو دەربڕینی زمانەی کە لایەنە شەڕکەرەکان قسەیان پێدەکرد، وای لێکردن ببنە ئامانج، هەر لایەنێک بە ڕوونی لایەنەکەی دیکەی بەو زمانەزبرە دەکردە ئامانج. واتە هەر لایەنێک زمان و زاراوەی تایبەتی بە خۆی هەبوو، تەنانەت لە نێو ئەندامانی حیزبەکانیش کە هەمان باوەڕ و ئایدۆلۆژیایان هەبوو، کە بەکۆمەڵ ئەو هزرە پێکدەهێنن، بە گوتاری گروپێکی دیارکراو ناسراون، بۆ نموونە: بزووتنەوە ئیسلامییە میانڕەوەکان گوتارێکی جیاوازیان هەیە لە بزووتنەوە ئیسلامییە ڕادیکاڵەکان و گوتاری پراگماتیک لە گوتاری پرەنسیپی جیاوازە، جگە لەوەش سۆفیگەری جیاوازە لە سەلەفییەت و هەردووکیشیان جیاوازن لە بزووتنەوە سیاسییەکان، بەم شێوەیە مرۆڤ بە زمان و زاراوەی خۆی دەناسرێتەوە، ئەوەی جێی سەرنجە، شێوازی ناساندنی چەپێک، مارکسیستێک بە هاوزیندانییەکانی، نیشاندەرێک بوو بۆ پەیوەستبوونیان بەو حیزبەوە پێیان دەگوتن هاوڕێ، نەتەوەییەکان بە هەڤاڵ، ئیسلامییەکانیش بە “برای تۆ لە خودا”، و هتد.. دەناسرانەوە.
هەموو ئەمانە لە گوتاری سیاسی و زمانەوانیدا ڕەنگدانەوەیان هەبووە، بۆ هەمان ڕووداو بەلایەنی کەمەوە دوو زاراوە هەن، بۆ نموونە کەسایەتییە سیاسییەکان، کەسایەتییە میدیاییەکان، نووسەران و ڕۆشنبیرانی سەر بە هەردوو پارتی دەسەڵات، دەستەواژەی “دابەشبوون” بەکاردەهێننن وەک بۆ وەسفکردنی ئەوانەی لە زۆنی زەردن، کە لە ساڵانی شەڕی ناوەخۆی نەوەتەکاندا ڕوویدا، جیاوازتر لە دەربڕینی ئەو زمانەی کە لە زۆنی سەوز بەکار دەهێنرا، کە بریتی بوو لە زمانی زبری میدیایی لایەنی شەڕکەر، لە کاتێکدا لایەنی بەرامبەر بە “سەرکەوتنی یەکلاکەرەوە” ناوی دەبرد. ئەویدی بە خیانەت.
شاراوە نییە لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا لە میدیای جیهانیدا دەستکاری زمان و زاراوەکان دەکرێن، کە هەموو ئەمانە ئاماژەن و بەربڵاون بۆ ڕوانگەیەکی سیاسی، ئایدۆلۆژی، زاراوەگەلێکی وەک ئیمپریالیزم، کۆلۆنیالیزم، تیرۆر، کوردفۆبیا، ئیسلامۆفۆبیا..تد، لە ماوەی پێنجدەیەی شۆڕشەکانی کوردستاندا دوو زاراوە لە گوتاری سیاسیدا بەریەککەوتن، ئەو لایەنەی کە لەگەڵ ڕژێمدا هاوتەریب بوون و بە جاش و بەکرێگیراو دەناسران، ئەو لایەنەش کە لە دەرەوە بوون ناوزەد دەکران بە شۆرشگێر، شەڕڤان، گەریلا، پێشمەرگە، هەڵبەتە لەگەڵ ئامێرە زمانەوانییە پەیوەندیدارەکاندا، بۆیەش گوتارەکانیان لەگەڵ ئەم زاراوانەدا یەکیان دەگرتەوە، ئەم دیاردەیە لە هەموو زمانێکی جیهاندا بەدی دەکرێت، کە زاراوەکانی مەیلی ڕەنگدانەوەی دیدگای ئاخێوەرەکانیان هەیە.
جێی سەرنجە لە چوارچێوەی ئەو شەڕەی کە لە لایەن زلهێزە جیهانییەکانەوە دژ بە گەلانی ناوچەکە بۆ نموونە لە ئەفغانستان و عیراق یان ئێران و کوردستان بەڕێوەچوون، میدیاکان پشتیوانیان لەو زلهێزانە دەکرد و زاراوەی جیاوازیان بەکاردەهێنا لە چاو ئەوانەی بەرگرییان لە نیشتمان یان ئایینەکەیان دەکرد. لەو سۆنگەیە بە سەدان و وشەو زاراوەو ئیدۆیان درووست بوون و بەکار هێنرانن تا ڕادەی ئەوەی کە بەرگریکارانی ئەم نەتەوانە بە تیرۆریست و دڕندەو و وەحش دەناسران. لێرەدا زمانی وەسفکەر ئەم لایەنگرییە ئاشکرا دەکات و دەتوانێت بنەمای توێژینەوەیەکی زمانەوانی جددی و کاریگەر پێک بهێنێت، ئەم نموونەیە ئەم لایەنگرییە دەسەلمێنێ، لەم چوارچێوەیەدا ویستم خاڵێک بخەمەڕوو سەبارەت بەو زمانەی کە میدیکاران و ڕۆژنامەنووسان لە کاتی ئاماژەدان بە داگیرکەری ناوچەیەک یان وڵاتێک بەکاری دەهێنن. زۆرێک لە ڕۆشنبیران، بە ئاسانی ئەم ناوە بەکاردەهێنن، کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە وەرگیراوە و لەلایەن داگیرکەرانەوە وەک ڕەمزی کیانەکەیان قبوڵکراوە، ئەم ڕۆشنبیرانە بەبێ ئازاری ویژدان و ناڕەزایی ئەم ناوانە بەکاردەهێنن، بێ ئاگا لەوەی کە چەواشەکارانە و بێمانان. کە مخابن نابێت لە ئەدەبیاتی کوردیدا بوونی هەبێت، بەڵکو زمان دەبێت یەکگرتوو بێت لە وەسفکردنی ئەم ستەم و نادادپەروەری و داگیرکارییانەی کە لەڕابردووی نزیکدا دووچاری نەتەوەکەمانی کردەوە، دەوڵەتانی داگیرکەری کوردستان وەک چەمگەلی “ داگیرکەری عیراقی، سوری، ئیرانی، تورکی”. تەنانەت ئەگەر هەموو جیهان دان بەوەدا بنێن، کە ئەم دەوڵەتانە قەوارەیەکی دەستوورین، کۆلۆنیالیزمی نین، لەسەر بنەماکانی کوشتن و دزین و بێ یاسایی و بێڕێزیکردن بە شکۆی مرۆڤی کورد دانەمەزراون، چۆن دەتوانرێت بە دەوڵەتێکی مۆدێلرن هەژمار بکرێن؟
لێرەدا دەمەوێت ئاماژە بە لایەنگری لە زمانی دەربڕین و هزرینی هەندێ ڕۆژنامەنووس بکەم لە وتووێژ و وتارەکانیاندا بکەم، لەبری ئەوە زاراوەگەلی سەیرو سەمەرە بەکاردەهێنن، کە هۆشیارییەکی زمانەوانی و سیاسی ئاڵۆز نیشان دەدەن، سەبارەت بە دەربڕینی هەندێ بۆچوونی ڕەخنەگرانە و هزری جیاواز، بەهۆی ئەوەی گوایە ستانداردەکانیان پێشێل کردووە، ئیدی لەو کەناڵانەدا بایکۆت کراون، ئەمەش ناچاری کردوون لە سەرەتای یەکێک لە بابەتەکانیدا، ئەگەر تەنیا ژینگەی کولتووری بە هەموو هەمەجۆرییە سیاسی و ئەدەبی و ئایینییەکانییەوە خۆیان لەگەڵ ئەو ڕێگایەدا بگونجێنن، کە دەسەڵاتداران گرتوویانەتە بەر، لە ترسی ئەوەی نەبادا لێپرسینەوەمان لەگەڵدا بکەن لەو زمانەی کە بەکاری دەهێنین، بۆیە دەبێت خۆیان بەدوور بگرن لە ئاماژەکردن بە هەندێ وشەو زاراوەی هەستەوەر و بەناوزراندنی ئەو کەسانەی سەر بەو قەوارەیەن. گرنگە بگەڕێینەوە، بۆ ئەو کەناڵانەی بە ئاشکرا لە ژێر پەردەی داگیرکەراندا شەڕمان لەگەڵ دەکەن، مێژووەکەمان چەواشە دەکەن، تەنانەت لەسەر بانگەشەیەیەکی ڕەوای نەتەوەییمان بەناوی ئایدۆلۆژیاو ئاساییشی نەتەوەییان دەمانکوژن و یان بە بەناوی پیرۆزی ئایینەکەیان لە خاکەکەمان دەرمان دەکەن، کەواتە ڕۆڵی سیاسەتی زمان لەو ئاقارەدا چییە، ئایا ئێمە ناچار دەبین لە ئاست زمانی توندو تیژ و زبری ئەوان، بە زمانێکی نەرم بدوێین، ئەگەر وا بکەین، نادادپەروەری و شەڕانگێزییەکمان بەرامبەر خۆمان و دژی پرەنسیپی پیرۆزی مرۆڤبوونمان ئەنجامداوە، نەک هەر ئەوە، بەڵکو دەبێت هەمووان خۆمان بە دوور بگرین لە وەسفکردنی پلان و بەرنامە ڕەگەزپەرستییە ڕێکخراوەکانیان لە چەواشەکردنی زمان و ناسنامەو مێژوومان، یان دەبێت هەر هەموومان بە یەک شێوە کە خۆیان دەیانەوێ لە ناشیرینکردنی وێنەی سیمبولە نەتەوەیی و نیشتمانییەکانمان پێناسە بکرێن:
هەردەم وەک تیرۆریست و تاوانباری جەنگ و ئەنجامدەری جینۆساید بناسرێین، کە ماوەیەکە لەڕێی وتارە پڕ لە درۆ و چەواشەکارییەکانیان لە کەناڵەکانی سۆشیالمیدیا وەک کۆلۆنیالیست و داگیرکەر و هیچی تر دەیان چیرۆکی ئەفسانەیی دەئافرێنن، ئەگەر بەڕاستی چەمکەکانی پێکەوەژیان و ئاشتەوایی و چارەنووسی هاوبەش و یەکپارچەیی هزری لە گوتاری سیاسی داهاتووماندا بخوازین.
ئاخۆ دەبێت ئێمەش لە عاست ئەو زمانە زبرەیان بێدەنگ بین، ئەوەی بەڕاستی سەرسامم دەکات، خودی زمانی سیاسی ئەوان نییە، هەرچەندە سیاسەت بەشێکە لە کولتوور، بەڵکو بەکارهێنانی گوتاری قێزەون و ناڕەوایە لە دەربڕینی ئەم جۆرە زاراوانە لەلایەن نووسەرەکانیانەوە، بۆیە دوورکەوتنەوە لە زمانی زبردا لەم دەستەواژانە بایەخێکی سەرەکی هەیە، نووسەران دەبێت سەرلەنوێ بە هەرچی نووسیویانە لێی بکۆڵنەوە بۆ پاککردنەوەی هزرو هەستەکانیان لەو کەموکوڕییە زمانەوانیانەی کە هۆشیاری زمانەوانی دەشێوێنن و هۆشیاری گشتی ساختە دەکەن. درککردن بەم ڕاستییە، من لە خۆمەوە دەستم پێکرد و گەڕامەوە سەر هەموو ئەو شتانەی کە نووسیبووم و هیشتا بڵاوم نەکردبوونەوە، دووبارە دەستکاریم کرد و زمانەکەمم لەو جۆرە تەڵە زمانەوانییانە ڕزگار کرد، و ڕێگە بە خۆم دەدەم کە بیانگۆڕم، واتایەکە وەربگرم، من ئەمەم زۆر بە توندی لە دوا نووسینمدا کە بە ناوی “بیرکردنەوە لە واقیعی کولتووریمان” جێبەجێ کرد. ئیدی پێموانییە بە هیچ شێوەیەک ڕێگەم بەم ناوە داوە، بە تاک یان فرە، بچێتە ناو زمانەکەمەوە. کە لە سیاسەتی زمانەوانیدا بە زمانی هێمن ناسراوە.

فەرەیدوون سامان




فۆرمی فرە پێوەندی و فرە بنیاد و فرە ترپە.. سه‌باح ڕه‌نجده‌ر

1
لە په‌یوه‌ندی نێوان بوون و هەقیقەت، له‌ په‌یوه‌ندی نێوان بوون و چییه‌تیدا بیری مرۆڤی بەرهەمهێنەر، باروبوار و ئاراستەی خۆبوونی دەگرێت، لە ناو دوو كەوانەی هەمیشە ئامادەی سەرسامبووندا، بەرەو ئامانجی تایبەت دەڕوا, خۆی لە ناو چڕكردنەوەی كات و شوێن و پاراو و بێگەردكردنەوەدا دەستنیشان دەكات. خودی پاراو و بێگەرد و گەشاوەی دابەشی سەر هەموو جوانییەكان دەبێت, ختووكەی ڕسكانیان دەدات. جوانی گشتێكە پارچە پارچە ناكرێت، هەموومان پێویستمان پێیەتی، ئاسوودەییی هەمیشەییمانە. بەرهەمهێنی جوانبەخش گیان و هەست و خەون لە ڕێگەی جووڵەی وێنە و وشه‌ی پڕاوپڕ له‌ واتا و دەنگی پیتەوە دەگەیەنێ و ببڕای ببڕیش ئامادە نییە خۆی لە پاڵ دەسەڵات و شانەی هەڵەشە و خۆبژیێن و دیكتاتۆردا ڕابگەیەنی, ڕستەكانی بكاتەوە، نوێبەخشان كەسایەتیی داهێنەرانەی خۆیان هەیە و دەیشزانن، چۆن و لە چ كاتێكدا بە نوێبەخشیی كۆمەڵگەوە پەیوەست دەبنەوە.
سروشتی كەسایەتی و گیانی پڕە لە بەدواداگەڕان بۆ داهێنان و بە گەرمی دادەگیرسێت. شوێنی مرۆڤ لە ژیان دەدۆزێتەوە و دەستنیشانی دەكات، بۆچوون و بیروڕای كەسی باش بیركەرەوە لە لێك حاڵیبوون و خەیاڵی جووڵێنەری دەق دەچێنێت, ده‌نگ دید و دیدگە و شێوازی، فۆرمی فرە پێوەندی و فرە بنیاد و فرە ترپە دەگرێت.
نهێنییەكان: وه‌ك هێزی شاراوه‌ی بوون بیركردنەوە دروست دەكەن، دەبنە سەرچاوەی بیركردنەوە. هیچ شتێك بۆ ئەو مرۆڤەی لە ڕێگای بەرهەمهێنانەوە بیر دەكاتەوە، خۆی بە تیشكۆی جوانبەخشییەوە خەریك و پەیوەست دەكات، مەحاڵ نییە. ئەو بەرهەمەی دەیخوڵقێنێت گەردوون و هەموو شتەكانی لێ دەكەوێتەوە. لە ناو ئەو گەردوونەدا هەمیشە شتەكان لە پێناو ئامادەكردنی بوون و هەقیقەت، له‌ ئاماده‌كردنی بوون و چییه‌تیدا بۆ مرۆڤ دەبن بە سێبەر و هەتاوی فریا، یارمەتیی یەكتری دەدەن بۆ پێكهێنانی شتەكان. هاوسەنگی پێداویستییەكانی ژیان لەوەوە ڕادەگیرێت.
گەردوون بۆ پێكهێنانی شتەكان، بۆ گشت مرۆڤ و كۆمەڵگایەك ناوەندێكی هاوبەشی هەیە. لە بە كەڵكترین شێوەدا بیری پێ دەكاتەوە، دەیڕسكێنێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوە و جیاكاریی خوڵقاندن و بەخششی كلتووری گشتی و كەسی. ڕۆژگار، ڕۆژگاری داهاتوو نییە، بگرە دەچێتە تێكڕای سەردەم و كات و هاودەقی پێك دەهێنێت، شتەكانیش دەكات بە ئاماژە لە هەستیاری بیری مرۆڤی بەرهەمهێندا، بەرانبەر پرسیارە گرنگ و كاریگەرەكانی بوون و هەقیقەت و بوون و چییه‌تی ئاگادارمان دەكاتەوە. دەیشبێت بەو بڕوایەمان بگەیەنێت، ئەو پرسیارانەی كارلێك لەگەڵ ئەفسانە و داستان و بەیت و مێژوو و ئەوانی دیكەدا دەكەن، لە كوێوە سەرچاوەیان گرتووە، كەموكوڕییەكان لە چیدا ئاشكرا دەبن، پەیدابوونەكانیش چین.
بوون و دۆزینەوەی سەرەتای شتەكان، پێوەری مرۆڤ و كۆمەڵگە و هەموو شتەكانن، نەك هەقیقەت. جیاكارییەكانی نێوان بوون و هەقیقەت پێویستە بەردەوام بە كاریگەرییەكی زۆر و كراوەوە گفتوگۆی لە بارەوە بكرێت، كاریگەریی خۆی بسەپێنێت. هەوڵەكانیش بێ ئومێد نەبن. هەقیقەت بینینە، بوون بیركردنەوەیە لە بینین و ئەفسوونی ڕسكان و ژیان. دۆزینەوەی سەرەتای شتەكان، بنەمای ژیانی بە بەرهەم و ئارەزوویەكی بەردەوامە بۆ بەرهەمهێنانی نوێبەخشی و جوانبەخشی. هەنگاوی یەكەم: لەم دۆزینەوەیەوەدا دەبێتە ئەزموونێكی خاوەن كاركردن لە هێڵكاریە هونەرییەكان و ماناداریان دەكات، هەروەها ختووكە و چەشەی ئەوی دیكە دەدات بۆ جیاكاریی خوڵقاندن و ئاشناكردنی جیاكاری.
ئازادكردنی نووسین، جووڵەیەكی هەمیشەیییە، بیركردنەوە و گەڕانەوە بۆ سەرچاوە و ناوەند پەیدای كردووە. زۆر وێستگە هەن جوانبەخش تێیدا هەڵوەستە دەكات، دەوەستێت و دەكەوێتە باری لێوردبوونەوە و تێڕامانی كارا و دوورودرێژ و قووڵبین، بەڵام هەر یەك وێستگەیان ورووژێنەر و دیاریكراوە، دەتوانین قسەی لە بارەوە بكەین. هیچ شتێك لەم بوونەدا نوێ نییە تا مرۆڤیش دۆنایدۆنی گیانێكی بەر لە خۆیەتی. بەردەوامبوون و دووبارەبوونەوەی ژیان منی دووبارە كردووەتەوە، دەبێت قسەی ئەم دووبارەكردنەوەیەی خۆمم هەبێت و بیكەم، بەڵام وەك خۆم و خۆم لەگەڵ خۆمدا، ئەم خۆم لەگەڵ خۆمدایە لە ناو دوو كەوانەی هەمیشە ئامادەی دۆخگۆڕین، ئازادیی تەواو دەڕەخسێنێت، كەرەستەكانی دەربڕینی خۆی دەناسێت. ئەم پێوەندییانەی هەستەكانی كەسی جوانبەخش لەگەڵ پانتاییی فۆرمی فرە پێوەندی و فرە بنیادی و فرە ترپەدا، لەرەی ئاوازی دەق و زرینگانەوەی زمان دروستی دەكات، بانگهەڵدانی نوێبەخشی و چییه‌تی نییە، بگرە بەدیهێنانی نوێبەخشی و چییه‌تییه‌.
نوێبەخشی گەشەكردنێكی سەرتاپاگیرییە، لە ئەفسوونی كراوەی بوون و ژیانی مرۆڤدا، باروبوارێك دەكاتەوە بۆ شكاندنی گەمارۆی دواكەوتوویی كۆمەڵگە. ئەو كەرەستانەیش دەناسێت، كە نوێكردنەوەی بیر و بیركردنەوەی كۆمەڵگە هەڵدەسووڕێنێت، هەستی گۆڕانكاریی كاریگەر دەهێنێتە ناو هەڵسوكەوتی ڕۆژانەی ژیانمانەوە. ژیانێكیش نوێبەخشی بەرهەم بهێنێت، سەر بە بیرێكی خوڵقێنەرە، بینینێكی تەواوە بۆ گەردوون و پێكهێنانی شتەكان. نوێبەخش هەمیشە هەوڵ دەدا: ژیان لە بینینی ئەوانەی پێش خۆیەوە ژیاوەن دەستكاری بكات، بیروڕاكانی بۆ گۆڕان بخاتە گەڕ. جوانی لە چاوی كۆمەڵگە زیاد و بە پیت بكات، ڕووداوێكیش دروست بكا، پاشخاپەرۆكەكانی داهێنانیش بسڕێتەوە، یان لانی كەم بەلاوەی بنێت، هەروەها نەریتە خراپەكانی كۆمەڵگەیش لا بدا، جوانییەكانیشی بە هۆی بەكارهێنانەوە زیندوو بكاتەوە.
شیعری پاراو وبێگه‌رد: وه‌ك ترپه‌ی لێدانی دڵ، ڕاسته‌قینه‌یه‌. زمان بە شیعر دەستی پێ كردووە و خۆی ناساندووە، بووەتە دیاردەیەكی تەندروستیی كۆمەڵایەتی و نیشانە و حیكمەتی ئادەمیزاد، ئەم نیشانە و حیكمەتە ئادەمیزادییە بەشێكی دەبێت لە بیر و بیركردنەوەی منیشدا بڕسكێت، لێكدانەوەیەكم هەبێت بۆ ڕسكان و گواستنەوە و كارپێكردنی.
شارستانیەتیبوونیش لە ڕێگەی هۆشێكەوە بۆ هۆشێكی دیكە بەردەوامیی داهێنان بە دەست دەهێنێت. گۆڕانە یەك بە دوای یەكدا هاتووەكانی نێوان كەسایەتیی داهێنەر و كۆمەڵگە دەستنیشان دەكات.
بەبێ مەیل و ئالوودەبوونی نەمری و بەرز فڕینێكی ئێجگار زۆر لە پێناویدا، مرۆڤ ناتوانێت دەربڕین و داهێنان لە جوانییەكانی ژیان بكات و بچێتە ناو بەردەوامییەوە. داهێنان خۆی وزەیەكی شاراوە و دەنگدانەوەی هەستییە، بوون دەدۆزێتەوە و ئاشكرای دەكات. دەچێتە ناو كرۆكی كارتێكارە ڕۆشنبیری و كلتوورییەكان. لە بارەی شتێكەوە قسە دەكات، كە گەردوون و مان و بنەڕەتی تەواوی سەرزەمینە، دەبێتە ناوەند. وەك بنەڕەتێك، بۆ ئەو دامەزراوە ڕۆشنبیرییانەی بوون بە ڕێوە دەبەن و لە سەری دادەمەزرێن، لە ڕێگای جوانییەوە درێژە بە بەخشش دەدەن، وەك پێویستییە هەستییەكان دەڕۆن بە ڕێوە و مەشق دەكەن، مەشقی بەردەوام بیر تیژ دەكاتەوە، لە ژیانی ڕۆژانەماندا پێویسمان پێی هەیە. ئاماژەی كارا و كارامە و گرنگە، بە دوایدا دەچین بۆ پێوانەكردنی پاشەڕۆژ، لە هەمان باروبواریشدا بوێریی چوونە ناو و قسە لەبارەوەكردنی دەكەین.
بەرهەمهێنی جوانبەخش، بینینی خەونی بۆ ژیان، هەستەكانی ڕازاندووەتەوە. ئارامییەكی تێدا بەدی دەهێنێت، كەشە دەروونی و پێشهاتەكان بە ئاستێكی هونەری و كاریگەرییەكی ئاشكرا دەگوازێتەوە بۆ واقیعی نووسین، كە برینی كاریگەریی شەڕی خۆبەخۆ لە گەڕەكەكاندا دید و دیدگا و قووڵبینیی مرۆڤی كوردیان شێواند، جوانی و توانا و بەهرەیان كوشت و پەیوەستبوون بە ژیاندۆستی و شەیدایییان تا ڕادەی لەناوبردن كز و لە پێش دڵ و چاو خست.
بەرهەمهێنی جوانبەخش ناچار بوو، بەرهەم وەك ئامراز و ئامانجی كاریگەر بۆ ژیاندنەوەی جوانی و توانا و بەهرە بە كار بهێنێت: (ئەندێشەی چاك، گوتاری چاك، كرداری چاك) بناسێت. لەگەڵ ئەمەیش ئەو ڕۆژانەی من تێیدا ژیاوم و شیعرم نووسیوە زۆر ڕوون و ئاشكرا نەبووە. بووژێنەرەوەی جوانی و توانا و بەهرە، لە خەونێكدا لە هێلكەی سەمەندەر ترووكا. خوداوەند بە هێزی بەخشندەیی بۆ ناوچەیەكی دیكەی ئاسمان بەرزی كردەوە تا فێری بلیمەتی و پەرجووی بەرزایی و گەیشتن بە شاری دەستەبژێرەكانی بكات. سەرەتاكانی هەست پێكردن بنووسێتەوە. شیعر بۆ چێژ و جوانی، چێژ و جوانیش بۆ هەموومان، چێژ و جوانی ئەو ڕووداوەن لە كاتی خوێندنەوەدا ڕوو دەدەن. هەست و گیان و خەونی سستبوو لە مرۆڤدا چالاك دەكەنەوە. لەم كردەوە و كردەیەدا شیعری پاراو و بێگەرد دەدۆزێتەوە، شیعری بووژێنەرەوەی جوانی و توانا و بەهرە. هیچ بووژێنەرەوەیەكی جوانی و توانا و بەهرەیش لێڵ و ناڕوون نانووسێت. زاڵە بەسەر ئاگاییی نووسین و ئامرازەكانی دەربڕین و كاكڵی مەبەستدا. وەرگر بانگهێشت دەكاتە سەر خوانی: فۆرمی فرە پێوەندی و فرە بنیاد و فرە ترپە، لەرەی ئاوازی دەق و زرینگانەوەی زمانی فرە دەنگیی خۆی، بۆ وەرگرتن و چێژ و تێگەیشتنی هاوبەش و دەستدان لە ڕوخساری نوێبەخشیدا.
نووسەر دەبێ له‌ دۆخ و ده‌رووندا تاسه‌دارێكی خودایی بێت، تا لە بارەی شیعرەوە بنووسێت.

2
مرۆڤ یەكەم جار، كە بەهرەی دەربڕینی تێدا ئاشكرا بوو، لە خانەی شیعردا جێی كردووەتەوە، بۆ مانەوەیشی لەم خانە پیرۆزكراوەیدا، هەمیشە قوربانیی لە ئەژمار نەهاتووی داوە, هێڵە ئەفسوونییەكان و چالاكیی درێژ كردووەتەوە. زمانیش وەك یەكەیەكی پڕ جووڵە بوونی خۆی ڕاگەیاندووە. گیانی لێوڕێژ لە شەپۆلدانی، لە ئاراستەكراوە سڕكەرەكاندا ڕاپسكاندووە و پاراستوویەتی، هێز و ئاماژەی خستووەتە وێستگە و سەكۆی داهێنانی. پێوەندیی نێوان مانا و شيعريبوون لە ناو فۆرمی فرە پێوەندی و فرە بنیاد و فرە ترپەدا بەستووە و شكۆی داوە بە گوتن و زمان.
زمان كەرەستە و بەخششێكی خودایییە, دەسەڵاتی دەربڕین و هێزی گیانی دەدات بە خۆویستی و خوڵقاندنی شیعریبوون و مانا لە ناو زمان و جوانیدا. زمان و جوانی ڕووبەرێكن. خود و خەیاڵ خۆش دەكەن و بیریان تێدا دەكرێتەوە، ئاست و جیاكارییەكان دەردەكەون.
وشه‌ هه‌رزه‌كارێكی تووڕه‌یه‌. له‌و شاعیرانه‌ی شیعری به‌رژه‌وه‌ندداری بۆنه‌ و ساڵۆن و فیستیڤاڵانی پێ ده‌نووسن.‌
هێمای درەوشاوە زۆرن، كە توانا و بوێریی نەخێریان تێدایە، سەرگەردان و دەربەدەر بوونە و بوونەتە قوربانیی شیعری پاراو و بێگەرد. هەموو پەیامێكیان لە شیعرەوە بۆ شیعریبوون هێناوە. پەیامیش جگە لە شیعری پاراو و بێگەرد شتێكی دیكە نییە. دەیانەوێ لە ڕێگەی ئەم پەیامهێنانەیاندا دەربڕین لە بارێكی دەگمەن، ئاوێتە بە جووڵەی وێنە و وشه‌ی پڕاوپڕ له‌ واتا و دەنگی پیتەوە بكەن.
تەنیا شیعری پاراو و بێگەرد، لە سەرچاوەی خود و خەیاڵەوە بنەچەی ڕاستەقینە و بەهای هونەری وەردەگرێت، بۆیشی دەگەڕێتەوە، ئاماژەی یارییە مەحاڵەكان دەدات. ڕایه‌ڵ و تانوپۆی فۆرمی فرە پێوەندی و فرە بنیاد و فرە ترپە، خۆی تۆكمە و پتەو پێك دەهێنێت. هەموو بوون دەخاتە ناو پرسیاری خود و خەیاڵەوە، تەنیا خود و خەیاڵیش هونەری پاراو و بێگەرد دەخوڵقێنن، بڕوا بە گفتوگۆی هەستیار و بێداری دەهێنن.
كێشەی نێوان شاعیر و ڕەها، هەڵبژاردنی پەڕگیرییە، شیعر دەكات بە پاراو و بێگەرد. هەموو لكەكانی دیكەی ئەدەب: پەخشان، شانۆگەری، چیڕۆك، ڕۆمان… تاد، تەواو ژیری دەیانجووڵێنێت و بزووتنەوەیەكی وریاكردنەوەی خوێنەرین. لە ڕێگای ئەم جووڵانەیشیدا جۆرێك تێكەڵی دێتە ناوەوە. هێزی دەستی، هاوسەنگی تێك دەچێت، ڕەهایی و پاراوی لە ناخ و بیركردنەوەیدا دەبێتە پاشخاپەرۆكێكی بێزراو. جومگەكانی پێوەندی لەگەڵ سەرگەردان و دەربەدەر و قوربانییەكانی شیعری پاراو و بێگەرد لە بەریەكدا هەڵدەوەشێنێتەوە، دەچێتە ناو پێزانینە بە ئاگاكان و دەربڕینی فریودەر لە پێناو دەسەڵاتێكی دیاریكراودا، بینای كلتووریی خۆی پێك دەهێنێ، گفتوگۆ لەگەڵ كلتووری ئەوی دیكەدا دەكات. لە هەموو كارێكی ڕۆشنبیریدا گفتوگۆكردن لەگەڵ ئەوی دیكەدا لە سوودگەیاندن بەدەر نییە. تەنیا لە شیعردا زەرەرمەند و هەڵەبەرە. بەهۆی ئەم گفتوگۆیەی هێزی كەسێتی ون دەبێت، ونبوونێك، كە دۆزینەوەی دەبێتە جۆرێك لە مەحاڵ.
جوانی شێوازێكە بۆ بیركردنەوە، شێوازێكی سه‌ره‌كیشه‌. گەڕانەوەیە بۆ سەرچاوەی بیركردنەوە. هەیە لە كەشوهەوا هەستییەكانیدا جوان بیر دەكاتەوە، كەچی لە هەنگاوێكی نزیكدا ئامادە دەبێت بچێتە ناو خۆهەڵبژاردنی: لیستێك، یان حزبێك، یان شانەیەك، یان ڕێكخراوێك، یان دامەزراوەیەك… تاد، بۆ بەرژەوەندی و كارپێكردنی خۆی ئامادەی كردووە، پڕوپاگەندەیەكی بێ ژمارەیشی لە پەنادا كردووە بە قەڵای هەڵخەڵەتاندن و دابەشی سەر ئەڵقەلەگوێ و گوێڕایەڵ و نانخۆر و بەرفەرمانەكانی خۆی دەكات. هەر كەسێك پێودانگێك بۆ كەسایەتیی خۆی دانەنێت، گەورەیی نەخێر، لە دەست بدا، ملكەچ و ئامادەی بەڵێ بێت، بۆ هەمیشەیی بەختیاریی گیانیی دۆڕاندووە. ملكەچكردن بۆ دەسەڵات، ژیان و شێوازی بیركردنەوەت دەكەن بە ڕۆتین و نووسینت نابن بە سەرچاوەی پاراو و بێگەرد.
شیعر بۆ چێژ و جوانی، چێژ و جوانیش بۆ هەموومان، چێژ و جوانی ئەو ڕووداوەن لە كاتی خوێندنەوەدا ڕوو دەدەن، هەست و گیان و خەونی سستبوو لە مرۆڤدا چالاك دەكەنەوە. شیعری پاراو و بێگەرد ئەی بەختیاریی بەهرەوەرانی سەر زەمین. مێژووی خۆ دروستكردن لە خاڵێكدا كورت دەكرێتەوە و دەبێتە تیشكۆ، بوێریی ئەوە بكات بڵێت نەخێر، نەخێر، پرۆژەیەكە بۆ جوان بیركردنەوە. جوان بیركەرەوە جووڵەی سروشت هاوتا دەكات بە جووڵەی ئازادیی مێشك و هۆشمەندی. بیركردنەوەیش وەك پرۆژەیەك لە پێناو خۆدۆزینەوە و خۆبوونی و ڕووبەڕووبوونەوە بەرانبەر دەسەڵات.
ئەو كەسایەتییە تێكەڵە لە بڕیاری ناوەوەیدا، پێوەندییەكانی هونەری نووسین و جوانی و ڕەهای ڕاگرتووە، كە شیعری پاراو و بێگەردە. لە دەرەوەیش لە ناو تاكتیك و زانیاریدان بە حزب، یان شانە، یان ڕێكخراو، یان دامەزراوەیەك: ئەڵقەلەگوێ و گوێڕایەڵ و نانخۆر و بەرفەرمانی دەسەڵاتدایە، كە هەموو دەسەڵاتێك بەشێك لە دیكتاتۆریەتی بە جووڵە و وێنەوە لە ناو خۆیدا پەروەردە كردووە.
شیعری پاراو و بێگەرد: ئەی پاكیزەی دووەم، لەگەڵ یەكەم هەست بە ئارامیكردنی دەروونی بەرانبەر دیمەنی جوانی دەستت پێ كردووە، بە وەشاندنی گورزێك ئاگری بێ ئامان كۆتایییەكان دەستنیشان دەكرێن، كە لە سەر زەوییەكی گڕكاناوی ڕامان گرە، هەموومان بە سووتان و توانەوە و لێك جیاكردنەوەی ئێسك و گۆشت جەزرەبە بدە. تەنیا ئەو سەمەندەرانە بەردەوامی وەردەگرنەوە، كە پەڕگیریی شیعرییان هەڵبژاردووە، پێشەنگیی تێدا بە دەست دەهێنن. لەم گۆشە زۆر هەستیار و بێدارەدا، شێواندن دادەڕێژنەوە، دەیكەن بە بوونی جوان و یادەوەریی داهاتوو، هەروەها مێژووی وشە و داهاتووی وشە، وشەیش دەكەن بە زمان، زمانیش بە جوانییەكانی بوون.
بەهرەوەر: ئەگەر تۆ خەونی داهاتووت لە دەست دابێت. بۆچی دەژیت، چۆن بوون و خۆبوونیت دیاری دەكەیت. پێویستە سەرەكیترین پرسیار دروستكردن لە بیركردنەوەماندا ئەوە بێت، من چ جۆرە بەهرەوەرێكم. ئەڵقەلەگوێ و گوێڕایەڵ و نانخۆر و بەرفەرمان، یان كەلكێش و ئازاد و ناوچەوان كراوە و دڵكەش. پێكهاتەی زەمین چۆنە، شكۆ بەرهەمی كامە قوربانییە. بۆ ئەوەی سییەكان لە ڕزین بپارێزین پێویستمان بە چ جۆرە هەوا وەرگرتنێكە. پێمان لە ناو خۆڵی نەرمونیان، یان خۆڵەمێشی فریودەر پشوو پێ بدەین.
شیعری پاراو و بێگەرد: ئەی پاكیزەی دووەم، ئەی تەنیا دایكی شاعیرە كەلكێش و ئازاد و ناوچەوان كراوە و دڵكەشەكان.
نووسەر دەبێ له‌ دۆخ و ده‌رووندا تاسه‌دارێكی خودایی بێت، تا لە بارەی شیعرەوە بنووسێت.

3
بەرهەمهێنەرانی شیعری پاراو و بێگەرد لە پێناو چێژی نادیار، گیانیان وەك دیاریكردنی ناوەندێك لە ناو كردەوە، كردەی نووسین و هونەری جوانبەخش و باڵایان پیشان داوە. هیچ كامێكیشیان شیعریان تایبەت نەكردووە بۆ ڕووبەر و ڕواڵەتی واقیع، بیركردنەوەی داخراویان وەك پێودانگێك بۆ پێوەندیی زەینی و بوونی شتەكان بە كار نەهێناوە. لە سەر بنەڕەتیی بەهرە و جوانبەخشی جووڵاون، تێگەیشتن و تاسەیان بۆ جوانبەخشی كار پێ كردووە، ئاسۆی توانای تەنیایی، كە داهێنەر هەمیشە توانایەكی تەنیایە، بە سەر دیاریكردنی ناوەندی گیانیان كردووەتەوە، لەو ڕەگە دوورودرێژەی شیعردا، لە بەردەوامی و گۆڕان بۆ خۆی ئەزموونی كردووە، لە خولیاماندا دەسووڕێتەوە، هیچ كاتێك نەبووەتە بنەما و بنچینەیەك، یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت و پرۆگرام و پلانی ساڵانەی دامودەزگایەكی لە سەر دابمەزرێنرێت، بگرە بمانەوێت نەزانراوێك بزانین، لە كلتووری ناسراوی زانستەكان بە هەموو بەشەكانیەوە نزیك دەبینەوە، سەرقاڵی سوود لێ بینین و پەیڕەوكردنی دەبین.
شیعر بۆ دۆخی دەروونی و ورووژاندنی گیانی لە نێوان مەوداكاندا دێت و دەچێت، دۆخی دەروونییش بەشێكە لە وزە زیندووەكانی زانیاری، چونكە بینین دەگۆڕێ، بەڵام جیهان ناگۆڕێت، بگرە جیهان بۆ شێوە هەڵسووڕانێكی شیاو و چەشەی جوانیویستی و جواننواندن و جوانبەخشی ئامادە دەكات. تەنیا دوو شت دەتوانن جیهان بە بارێكدا بگۆڕن، ئەویش ئایین و سیاسەتن، ئایین و سیاسەتیش كاری كۆیە، تاكی كەلكێش و ئازاد و ناوچەوان كراوە، دڵكەش لە ناو كۆدا بزر دەبێت و نامۆیی لە پێوەندییەكاندا دروست دەبێ.
لێرەدا پرسیارێك، كە كاری شاعیری نوێبەخش و جوانبەخش داهێنانی پرسیارە، دەبێتە باروبوار. بە هۆیەوە دەتوانین لە نێوان مەوداكاندا بێین و بچین و چالاكیی بیركردنەوەی ئەوڕۆییمان بە تاو و تینی جوانی دەرببڕین. نوێبەخش، كە مامەڵەی جوانبەخشی لەگەڵ ڕیزبه‌ندی هەستەكانیدا دەكات، شيعريبوونى لە ناو سروشت دەرهێنا و گواستییەوە ناو هەستەكانی مرۆڤ، لە ناوەڕۆكدا ڕسكاندی، ئەفسوونی خود و هێزی تاكی تاقی كردەوە، كە دەتوانێت هەست و گیان و خەون وەك ناوەندێك دیاری بكات. بە وردی لە سروشتی هەست و گیان و خەون ورد بوومەتەوە، هەست و گیان و خەونیش بابەتی بنەڕەتیی شیعری منن. شیعر بۆ چێژ و جوانی، چێژ و جوانییش بۆ هەموومان، چێژ و جوانی ئەو ڕووداوەن لە كاتی خوێندنەوەدا ڕوو دەدەن، هەست و گیان و خەونی سستبوو لە مرۆڤدا چالاك دەكەنەوە، ئەو پرسیارەی نوێبەخشی دروستی دەكات، وەڵامێكی یەكگرتوومان لێی دەست ناكەوێت، یان نایدۆزینەوە. من لە شیعردا بە دوای وەڵامدا ناگەڕێم، وشە كەم دەكەمەوە و وەڵام دەدۆزمەوە.
كۆمەڵێك بەهای ئێستێتیكی هەن، سروشت پشتگوێی خستوون. جوانبەخش جموجووڵی هێماكانی دەدۆزێتەوە، دەیانهێنێتە پانتاییی نووسین و دەیانكات بە هونەری پاراو و بێگەرد.
داهێنەری پرسیار، ئاراستەی فۆرم لای پاڵنەری كردارییە، لێیەوە شوێن بۆ پەیژەكانی كاركردن دەستنیشان دەكات. كردەوە و كردەی بەردەوامبوون لە بیركردنەوەیدا كەرەستەیەك نییە بۆ ناسینی جیهان، كەرەستەیەكە بۆ ناسینی خۆی، لە پاشانیشدا بۆ ناساندنی خۆی، شكۆداركردنی جیهان بە داهێنانی پاراو و بێگەرد.
نووسەر دەبێ له‌ دۆخ و ده‌رووندا تاسه‌دارێكی خودایی بێت، تا لە بارەی شیعرەوە بنووسێت.

4
شاعیرە نوێبەخش و جوانبەخشەكان: بەرپرسن لە خوڵقاندنی شیعر و ئامادەكردنی كۆمەڵگە بۆ جوانیویستی و جواننواندن و كاركردن و مانەوەی لە ناو كردەوە و كردەی ئێستێتیكیدا، قۆناغی یەكەمی نوێبەخشیی شیعری كوردی: هەندێك جووڵە و پانتایی و ماكیان لە بیر و هونەری قۆناغی شیعری كلاسیكی كوردی وەرگرت، لە برەوپێدان و چارەنووسی داهێنان و دۆخگۆڕینی ناوازەدا فۆرمی جیاكارییان تێدا خوڵقاند.
قۆناغی دووەمی نوێبەخشیی شیعری كوردی: بە هەمان شێوە هەندێك جووڵە و پانتایی و ماكیان لە بیر و هونەری قۆناغی یەكەمی نوێبەخشیی شیعری كوردی وەرگرت، كاری بەرەو پێشەوە چوونیان لە سەر كرد، ئەنجام كۆمەڵێك دۆخ و كاری جوان و پەنجەمۆریان لە زەمینەیەكی بە پیتدا دامەزراند.
قۆناغی سێیەمی نوێبەخشیی شیعری كوردی: لە ئاماژەی هەریەك لەم قۆناغانەدا، مەبەستم شاعیرە نوێبەخش و جوانبەخشەكانە، نەك پاشخاپەرۆكە بێزراوەكان، هەوڵیان بۆ خوڵقاندن و ئاشكراكردنی بیر و هونەری جیاكاری بوو، دلێرانە داكشانە ناو خود و پاراو و بێگەردیان كرد. لەم پاراو و بێگەردییەدا زەمینەی لەباریان بە پێناسەی دیاریكراو و ڕوونەوە: بۆ كێڵان ئامادە كرد، تۆوی بەهرە و ڕۆشنبیرییان لە ناودا وەشاند، فۆرمی فرە پێوەندی و فرە بنیاد و فرە ترپەیان دامەزراند.
دەستەیەكی كارا لە ناوەند، بەهرەی دیاردە بزوێنەرەكانن. شیعریان بە ژیان بۆ خۆبوونی خۆیان هەڵبژاردووە، نانی گیانیان لە دەستی ڕووبەڕووبوونەوە و نەخێردا خواردووە. هەژانێك، لە سروشتی دروستبوونەوە لە بیر و هونەری پێشوودا ڕووی دا، كە لە دەقە نایابەكاندا هەڵقوڵاوە و خۆی نواندووە، زمان تێیاندا زۆر هەستیار و بێدارە، خۆی ئاراستە دەكات، بەڵام زوو خۆی ئاشكرا ناكات و ماناكانی ڕاناگەیەنێ.
شیعری پاراو و بێگەرد: لە كرۆكی خۆیدا پرسێكی بوونی و ژیانی دەروونییە، پێویستی بە هێنانەوەی هیچ پاساو و هۆ و بەهانەیەك نییە بۆ بوونی خۆی. كاركردن لە جیاكاریی بیر و هونەر، دەركەوتن و جوانی و توانا و بەهرە، بە كەسی بیركەرەوە دەدەن، هێزی سووربوون لە سەر بنەمای جیاكارییەكان بنیاد دەنێن، كە جیاكاری سووربوون و بوونی كردەوە و كردەی نووسینە. لەم بنیادنانەدا تێگەیشتن و قبووڵكردنی وەرگر لە جیاكارییەكان ڕادێن، جیاكارییەكان خانەی دیاردە و جووڵە و مانەوە و خۆبوونی وەردەگرن.
گیانی نوێبەخش و جیاكارییەكان، هەستەكانی لە ناو شاكار و ژیانی دەروونی پەرە پێ دەدا و كارا و كارامە و زیرەكانە شێواز هاوتەریب لەگەڵ شێوازدا دەگونجێنێت، هاوتایان دەكات. شكۆ و كەرت كەرتبوونی ناخی مرۆڤ بەجێ دەهێنێ، مانا ڕانەگەیەنراوەكان ڕووبەڕووی مانا ڕاگەیانراوەكان دەكاتەوە. جیاكارییەكان بەپێی جیاكارییان لەگەڵ ئەوانی دیكەدا ئاستدار دەبن. ماك و ئاسۆی هەستیاری و ئاست و ئاستداری لە بیری زمان وەردەگرن، پرشنگیش لە تیشكە بەهێزەكان. یەك ئاستییش بیر و هونەر لە پاشخاپەرۆكی بێزراو وەردەگرێت و گەشەدار نابێت.
من لە ئەزموونی خۆمدا زۆر شەونوێژ و كەلكێشی و ناوچەوان كراوەییم بۆ شیعری پاراو و بێگەرد كردووە. ئەو كاتەیش شەونوێژ و كەلكێشی و ناوچەوان كراوەیی لە شاعیر وەردەگیرێت، كە شیعر بە ژیان بكێشێت، وەك كێشەی مردن و ژیانیش لێی بڕوانێ و كاری بۆ بكات و ڕووبەڕووبوونەوە و نەخێر فێر بووبێت.
مردن و ژیان پێكهێنەری بوونن، شیعریش، كە ڕەگەزێكی بوونییە دەبێت لەم ڕوانگەیەوە لە دڵەوە لێی بڕوانرێ، كاری بۆ بكرێت. نووسین لەوپەڕی شادی، یان ئەوپەڕی ناشادی بەرهەم نایەت. كاتی ئەفسووناویی خۆی پەیدا دەبێت، كە خورپەی شاراوەی ناخ دروستی دەكات. تەنیا ئەو خورپەیەی، كە دەچێتە ناو كردەوە و كردەی نووسینەوە ڕوونی دەكاتەوە، ئاماژەی حەسانەوەی گیانیی دەداتێ.
سەرنج ڕاكێشترین ئەزموونی جیاكاری لە ڕووبەڕووبوونەوە و هۆشمەندیی نووسیندا بەرجەستە دەكرێت، جیاكارییەكانی ئارەزوویەكی تەنك پەیدای نەكردووە، بە ڕێگەی ئەزموونەوە دەیگەیتێ، بڕوایەكی بەرزی تێدا بەدی دەكرێت، هێزە سەیر و سەمەرەكانی مرۆڤ دەخاتە گەڕ، مانایەك بۆ بوون لە هەست و گیان و خەوندا دەبووژێنێتەوە، ئەوینداری دەكات بە ژیان. چێژ بەردەوام لە مرۆڤی هەستیار و بێداردا دەگۆڕێت. بە هیچ پێودانگێكیش ژیان دامەزراو و دەوڵەمەند نابێت بەو دیاردانەی لە پێناو خۆشگوزەرانیی مرۆڤدا خۆیان پێشكێش دەكەن، بگرە بەردەوام كۆمەڵێك بۆشاییی پڕ جادووی لێ بەدەر دەكەوێت. پێویستە مرۆڤی نوێبەخش و جوانبەخش بچێتە ناویان، گەوهەرەكانیان بدۆزێتەوە و مشتوماڵیان بكات. ئەم دۆزینەوە و مشتوماڵكردنە چیەتیی جیاكاریی مرۆڤ و كۆششی گیانی و جیهانبینییەتی.
بەرچاوییەك لە ئەزموونی جیاكاریدا، لە بەشی زۆری دەقەكانم دێڕێك وەك ناوەند هاوبەش دەكەم لە نێوان دوو وێنەدا، هەم تەواوكاری وێنەی یەكەمە، هەم تەواوكاری وێنەی دووەم.
ده‌بێ ئه‌م دێڕه‌ ناوه‌ندكراوه‌ دووجار بخوێندرێته‌وه‌. جاری یه‌كه‌م: له‌گه‌ڵ وێنه‌ی یه‌كه‌م. جاری دووه‌م: له‌گه‌ڵ وێنه‌ی دووه‌م.
ئەم ڕووبەر و جووڵە و ڕووداوەیش بۆ سەرسامیی وەرگر بە كار دەهێنم، ئەگەر وەرگر بە تەواوی هێزی هۆشمەندییەوە ئەم ناوەند و هاوبەشییە لەگەڵ هەردوو وێنەدا وەرنەگرێت، جۆرە ڕێكخستنێك لە ئاگادارییەكانی ناو دەق پێك نەهێنێ، هەردوو وێنەكەی بە لێڵی و ناتەواوی دێتە بەرچاو و زەین. یەك لە گیروگرفت و لێك حاڵی نەبوونی ئەدەبی جیاكار لەگەڵ وەرگردا ئەوەیە، ئەم هونەرە وردانە هەست پێ ناكەن، یان خۆیانی لە ئاستدا نەبان دەكەن، یان توانایان نییە لە جیاكارییەكانی جوانبەخشیی جیاكار تێ بگەن. بەوەیشەوە لەوە دەترسن هەستەكانیان لەگەڵ ئەوی دیكەدا بەشداری پێ بكەن. جیاكار پێویستە لە هۆی بوونی خۆی بپرسێت، پرسیارێك وەك دۆخگۆڕین لە پنتی پێكهێنان و بنەمای كراوەدا پێناسەی دیاریكراو و ڕوون وەردەگرێت.
نووسەر دەبێ له‌ دۆخ و ده‌رووندا تاسه‌دارێكی خودایی بێت، تا لە بارەی شیعرەوە بنووسێت.

5
ئەوەی لە نێوان من و شیعردا درێژ دەبێتەوە، خەونە نەك واقیع. لە كردەوە و كردەی نووسیندا، خەون دەكەم بە واقیعی نووسین. بە ویست و داوا و هەستیارییەكی خەونی، بە یادگەی كۆمەڵگەدا چوومەتە خوارێ، خانەیەكی سستبووم لە جەستەی شیعری كوردیدا تەواو زیندوو ڕاگرتووە، خانەی دەقی خەونی. خەون یەكێكە لە هێما هەستیار و بێدارییەكانی مرۆڤ، لە سادەترین ئاستیدا خەسڵەتی كیمیاگەری پەیدا دەكات، دەتوانێت توخمێك بۆ توخمێكی دیكە بگۆڕێت. پێكهاتە و داڕشتن و ڕایەڵ و تانوپۆیەكی توند و تۆكمەی لێیەوە درێژ بكاتەوە. لە چالاكییەكی دیكەیدا بیكات بە دیمەنێكی بە شكۆ. هەوڵێكی خوداڕسكی بەهرەمەندە، پێوەندیی مرۆیی و گەردوونی نزیك دەكاتەوە، پەلە بكەین بە دوای هەستیار و بێدارییەكانی ئەم پێوەندییە لە ناو ژیانی گەشاوەدا بگەڕێین. وێنەكانی بەرپرسیاریەتی بەرانبەر چارەنووسی چێژ و جوانی بەرز دەكاتەوە، خۆی دەناسێنێت و دەبێتە هێما بۆ مانا و كاكڵەی مەبەست.
وەك گیان پشت بە خەون دەبەستم، خەون هێز و بڕوابوون بە وریاییی هەست و خەیاڵی نادیار دەبەخشێ. دڵەڕاوكێیەكانی خەیاڵی نادیار بە خەڵكی دیار دەگەیەنێ، دەرەوە و ناوەوەی گیان بە یەكەوە بە ڕێگەی تایبەتیی خۆیدا دەبات، كە ڕێگەی جادوویییە. خەون نوێبەخشیی زۆری داوە بە ئەفسانە و داستان و بەیت، زمان تێیدا گەرموگوڕە و دەستكاریی زۆری هەستی كۆمەڵگەی كوردیی كردووە. شێوە و ماكی ئەفسانە و داستان و بەیتم وەرگرتووە، بە شێوەیەكی جیا لە خۆی، نواندوومەتەوە. بە ئاشكرا ئەم وەرگرتنە درەوشانەوەی لە بیر و بیركردنەوەی مندا پەیدا كردووە و ڕسكاندوویەتی، بۆ ئەوەی بە سەر هەندێك دەربڕیندا زاڵ بم، پێویستیم بەخۆڕاهێنان بووە لە شێوە و ماكی ئەفسانە و داستان و بەیت، خواستی ئەم شێوە و ماكەیشم قبووڵ كردووە، بەڵام خواستی واقیعی ئەفسانە و داستان و بەیتەكەم وەك خۆی، یان نزیك لە خۆی قبووڵ نەكردووە.
نووسەر دەبێ له‌ دۆخ و ده‌رووندا تاسه‌دارێكی خودایی بێت، تا لە بارەی شیعرەوە بنووسێت.

6
دروستكردن و دروستبوونی یەكەم مرۆڤ، یانی هونەری بوون و جوانی، هەست و گیان و خەون لە هەموو چەشنە: شیعر و گۆرانی و مۆسیقا و تابلۆیەك… تاد، هەن و دەدۆزرێنەوە. لە دروستكردنی یەكتریدا بۆ یەك پێویستن. چالاكیی ژیان لە ناو ئەم دۆزینەوەیەدا دەردەهێنن، كاریگەری بە سەر سایكۆلۆژییەتی یەكەم مرۆڤ و دوایین مرۆڤەوە دادەنێن. ئەم ڕەگەزانە دەستنیشانكاری بەهای دروستكردنی یەكەمین مرۆڤن، دەربڕین لە چەمكی جوانی و تاسە و گوڕ و تینی دوایین مرۆڤیش دەكەن.
داهێنەرانی ئەم چەشنە دەقە بەرهەم دەهێنن، هەموویان بەهرەداری بێ پایانن و خولیا بە تین و كاریگەرەكانی خۆیان پێشكێش بە مرۆڤایەتی كردووە، بنەما هەمە جۆرەكانی جوانیویستی و جواننواندن و جوانبەخشییان كۆ كردووەتەوە. هەست و گیان و خەون، كە سەرچاوەی ئەفسوونی دەقن، بەردەوام ئەمڕۆ بە بیركردنەوەی دوێنێ ناپێون، لە دۆخگۆڕیندان. جوانی لە خۆیاندا پڕ خورپەی بەهێز دەكەن. دەقێكیش ئەم خورپە بەهێزكردنە لەگەڵ بیركردنەوەی هونەری بەڕێوە نەبات، خۆی ئەم كردەوە و كردەیەی قبووڵە لە ژێر پاڵەپەستۆ و چەپۆكی شتە ڕووكەشەكاندا بخنكێت. دەقیش پەیوەستە بە ترپە و ئاوازی دڵی ژیان و باروبوارەكانی جوانی و هونەری بوون، ئەگەر پەیوەست نەكرێت بەو ترپە و ئاوازە، دەقێكی تەكنیكاری مۆمیاكراوە، لە پێكهاتەی مێژووی گیان، دەستخەڕۆ و ڕەنجەڕۆیە. دەقی تەكنیكاری مۆمیاكراو فرەماناییی جیهان دەكوژێ، ژیان وەك جەستەیەكی داماڵراو لە هەستەكان نیشان دەدات. بەشە هەرە گرنگە گەرم و گوڕەكەی مێژووی گیان، ئەفسانە و ئایینەكان پێكیان هێناوە و بەردەوامی گەشەكردنیەتی، بە پیتی دەكەن و بگرە و بەردەی جیاكاری دەورووژێنن. تەنیا وەرگرتن و كارپێكردنی دیمەنی شڵەژاوی دەرەوە و بەهرەی تایبەت، فریای شیعر ناكەوێت، ئەگەر ڕەگی شكۆی خواست، لەناو بوون و خواستەكانی گەشەپێدانی بوون ئاوی نەخواردبێتەوە، كە ئاو هێمای سەرەتا و هێز و بەردەوامییە. تێڕامان دروست نابێت، پڕ مایەترین ئەدەب لە جیهانی نووسیندا ئەو ئەدەبەیە، كە پەیوەست بكرێت بە ئەفسانە و ئایین. ئەو ئەفسانەیەی هاتووەتە ئاراوە دەربڕین بووە لە بلیمەتییەك، كۆمەڵێك ڕووداوم وەك ئەفسانە هێناوەتە ناو نووسین. هەموویان دروستكراوی هێزی بیركردنەوە و خەیاڵمن. ئەفسانە و ئایین بۆ كڵپەپێكردنی مێژووی گیان، گەنجینەن، لە پانتاییی بیركردنەوەدا بە نەرمونیانیی بای سەرپەڵە جووڵە دەكەن. لێكدانەوەی گیانیم بۆ هێز و كاریگەریی كەسانی ناو ئەفسانە و مێژوو، وەك پشتیوانیكارێكیش لە بیركردنەوە و مانا و ئاسۆی جۆراو جۆر و ئایندە بینینییان، مرۆڤ دەخەنە سەر ئەو باوەڕەی جوانییەكانی زەمین حیكمەتێكی پەرتوبڵاوە، پێویستە بە ڕووتەختی ڕاگەیاندنەكانەوە هەڵبواسرێنەوە بۆ حیكمەت و بینینی دیكە، نوختەی سەرسامبوون.
نووسەر دەبێ له‌ دۆخ و ده‌رووندا تاسه‌دارێكی خودایی بێت، تا لەبارەی شیعرەوە بنووسێت.

7
داهێنان ڕێخۆشكار و ئاراستەكردنە بۆ یەكگرتنی كلتوورە هەمەجۆرەكان. هەرچی هونەری شێوە و شێوازە لە ڕۆشنبیرییە بە زەبرەكانی بێگانەوە فێری ببین. نەك لاسایی بكەینەوە و بیخوازین. یەكگرتنەوەی مرۆڤایەتییە لە داهێنان و جوانیی خەمڵیو و پێگەیشتوودا. هاودەقی هەر لەم باروبوارەدا دروست دەبێت. ڕەخنەگرانێكی زۆر و هەمەچەشنیش بایەخیان بە چەمكی زمان و هاودەقی داوە، بارودۆخەكەیان لە بەرچاو گرتووە، بەڵام ئاشقبوون بە ئەدەبی بێگانە، بە نیازی دەستبەرداربوون لە ڕەگی زمانی زگماك، وات لێ دەكات بەهرە و بیری زمانت ناتەواو بێت. ئەگەر بەهرە و بیری زمانیشت ناتەواو بوو، هەوڵ دەدەیت خوێنەر لە كرۆكی شیعریبوون دوور بكەیتەوە، سەرقاڵی شتێكی ناكامی بكەیت، چونكە شیعریبوون لە بەهرە و بیری زمانی زگماكدا پەروەردە دەكرێت و دەڕسكێت.
خوێنه‌ر و خوێندنه‌وه‌ شێوه‌یه‌كن له‌ داهێنان، خوێنه‌ری پاراو و بێگه‌رد ده‌بێته‌ فۆرمی شیعری بێگه‌رد.
خەیاڵ و زمان لە سەر ئاستی شیعریبوون و ئاستەكانی دیكەوە دەچنە ناو یەك، ڕێژەی شیعریبوون بەرەو بەرزبوونەوە دەبەن، شیعریبوونیش بە جوانیی خەیاڵ و زمانی خۆڕسك و خودایی پەیوەستە و لە چێژدا دەبێتە خاڵێكی بەهێزی هه‌ستیار و بێدار، شیعر بۆ چێژ و جوانی، چێژ و جوانیش بۆ هەموومان. هەیە زانیارییەكی بێشوماری لە ڕێگای خوێندنەوە و كەناڵەكانی ڕاگەیاندنەوە كەڵەكە كردووە، بەڵام نازانێت بە كاری بهێنێت و نەزۆكە، چونكە لە بنەڕەتدا هەڵقوڵاوی ڕستەی ناو ناخی خۆ بنیادنەر و خۆبوونی نەبووە. كاریگەری و پەرەسەندنی زمان لەو ئاستەدا دەردەكەوێ و دەستنیشان دەكرێت.
نووسەر دەبێ له‌ دۆخ و ده‌رووندا تاسه‌دارێكی خودایی بێت، تا لە بارەی شیعرەوە بنووسێت.

8
هەموو دیاردەكانی بوون، مرۆڤی داهێنەر بەرهەمیان هێناون، پڕ كاریشن لە بەرەو پێشبردن و كرانەوەی كۆمەڵگە بۆ قبووڵكردنی جیاكارییەكان. كۆششی شێلگیرانە دەكەم، دەقەكانم بابەتی تێڕامان بن بەرانبەر دیاردەكانی بوون، وزەی شاگەشكەییی چێژ و جوانیشیان تێدا پڕ و دووربه‌ند بێت، بەڵام لەوە دڵنیام بە نیازی هۆ و ئامانج و هیچ شتێكی نزیك لەو مانایانە نانووسم. پێوەندییەك لە جەستەی دەقەكاندا نیشتەجێیە، پێوەندیی شیعریبوون و زمان.
سەرچاوەم لە دەروونم دۆزیوەتەوە، لە دۆزینەوەیشیاندا تەنیا هەستی خۆم دەستی گرتووم، وێناكردنەكانی دەرەوەیش تێكەڵاوی خەیاڵ و هێما و ئەفسانە و داستان و بەیت دەكەم. مرۆڤێكم تێكەڵاو لە گشت گۆڕانكارییەكان، گیانم لە قووڵاییمدا دەردەهێنم، بە یارمەتیی كەشوهەوای ڕستەسازیی زمان پێشانی دەرەوەی دەدەم. ئەم خۆپیشاندانەم ختووكەیەكی كورتخایەن نییە. ڕەگەزی مەیل و حەز بەڕێوەی ببات، شێوازی ژیانە، مرۆڤی خاوەن سیمای پاك لە ناویدا نیشتەجێیە. گونجاویشە پێش ساڵانێكی زۆر وەك ئەم چركەیە گیانم هاتبێتە ژان و هەراسان و لەرزەی نووسین، دوای ئەم چركەیەیش بە شێوەیەكی دیكە لە چركەیەكی پڕ پشووی گیانی لە لانكی ژان و هەراسان و لەرزەی نووسیندا بنوومەوە. ئەم نووستنەیش دوا مانا و شێوە وەرناگرێت.
شێواز دەبێتە خاڵێكی بەهێز لە داهێناندا، لەوەیش گرنگتر، وشە دەبێتە خاڵێكی بەهێزتر لە ڕستەدا، دەنگی پیتیش مۆسیقا لە ڕستەدا بڵاو دەكاتەوە و دەیجۆشێنێت. هیچ شێوازێك تا سەر جێگەی سەرسامیی ناوەندی ڕۆشنبیری نییە. جێلەق دەبێت، بەڵام ناكرێت بە كۆتاهاتنی یەكجارەكی ناوی ببەین، وەك سڕاوەیەك دڵخۆش بین پێی. تا ئەو ئاستەی دەسەڵات و هێزی ژیریم گوتوویەتی: ئەوەندەم توانا و بەهرەیە، خۆم كۆ كردووەتەوە، شێوازی شیعریم هێڵی ڕوونی ئاشكرا بێت.
تێ كۆشاوم بە هۆی پەخشان، بە گیانی شیعریی نیشانە و هێما و حیكمەت، لە داڕشتنێكی قووڵبووەوە لە ئاخاوتنی مرۆڤ و ئێستێتیكیدا بهێنمە ناو زەینی ڕۆشنبیریی پاراو و بێگەردەوە. بە دوای ئەو هۆكارانەدا بگەڕێم، منی سەرنجكێش و پەیوەست كردووە. گرفتارییەكانی ناوەوەی كۆمەڵگە بكەم بە بابەتی جوانی. لە ناخی هەر هەموومان دەستەیەك چاودێر خۆی پەنا داوە، هەیە دەكەوێتە ژێر هەڵسوكەوت و هێزی ئەقڵییەوە. هەیشە لێیان لا دەدات. خۆم لە دەستی ئەم دەستە چاودێرە ڕاپسكاندووە. ئاستە قووڵەكانی ئاگایی و هەست پێكردن و دۆخی بوون دەورووژێنم.
دەقی خەونی، لە خەونی ڕاستەقینە نزیك دەكەمەوە، وەك چۆن ڕاشكاوانە قوربانی بۆ ژیان دەدەم. بە هەمان شێوەی ڕاشكاوانەیش شێوازێك لە هەستیارترین ئاست و ئاستداریدا كار پێ بكەم. شێوە و ڕستەیەكیش نییە شێواز لەگەڵ خۆیدا نەهێنێتە ئاراوە و نەیجووڵێنێ و ئاشنای نەكات.
نووسەر دەبێ له‌ دۆخ و ده‌رووندا تاسه‌دارێكی خودایی بێت، تا لە بارەی شیعرەوە بنووسێت.

9
نوێبەخشی لە داهێناندا دیمەن و هێما و هێزی بوونە، هەڵگیرسانی ڕووناكییەكی نهێنییە لە ئەندێشەی ئەویدیكەدا، بڕواهێنانە بە دەسەڵاتی شیعری پاراو و بێگەرد، دید و دیدگە و هەڵوێست بەهێز دەكات. لەمڕۆی بە چەقەڵ و چەورە و حەربای ئەدەبی و داڵی دووكەلاك و مینچێن و قۆپیەچی و بەرماڵ پێستی ڕێوی… تاد، بەردەوامبوون لە نوێبەخشی و داهێنان، چاوقایمی و گیانی ژیری دەوێت. تەنیا لەگەڵ ئەو نووسینانەدا ئاسوودەم، كە شیری گیانمن و مایەی سەرسامین، مێژووی وشە و داهاتووی وشەن، وشەیش دەكەن بە زمان، زمانیش بە جوانییەكانی بوون. دەمگەیەنن بەو ڕووناكییە خودایییەی لە هەستیاری و زەینی چالاكدا پەیدا بووە. هەموو وزەیەكی گۆڕان و پێشكەوتن لە گیانی مرۆڤی بە بڕوا و دامەزرێنەر و كەلكێشدا گەشە پێ دەدات، باروبوار بۆ دەربڕین و كرانەوەی بەردەوام دەدۆزێتەوە، تێگەیشتن لە گەشەی هەست و گیان و خەون پەرە پێ دەدا، لێ دەكۆڵێتەوە و دەیكات بە لەرزەی نووسین و واقیعی نووسین. هزری دەوڵەمەندیش بەرهەم دەهێنێ، خۆشی و ئارامی ویژدانی پەناگەی خەیاڵی پاراو و بێگەردە. سەرچاوەی جوانبەخشی هێڵێكی هاوشێوەی هەست و گیان و خەون بۆ نوێبەخش دروست دەكات. ئەم هێڵە بە جووڵەخستنی نوێبەخشیی خۆیەتی، كۆمەڵگە بانگ دەكات بۆ ناو ژیانی ئاسوودەییی ئەدەب. بەهەشتی شادمانی ژیانی ناو داهێنانە. مرۆڤی جوانبەخش دەخوازێ تەمەنێكی پڕ دانایی و كارا و كارامە لەناو ژیانی ئەدەبدا بژیت، نەك لە ئارامیی ساختە و خۆشدووییی دەسەڵات، كە هەموو دەسەڵاتێك بەشێك لە دیكتاتۆریەتی بە جووڵە و وێنەوە لە ناو خۆیدا پەروەردە كردووە.
نووسەر دەبێ له‌ دۆخ و ده‌رووندا تاسه‌دارێكی خودایی بێت، تا لە بارەی شیعرەوە بنووسێت.

10
قۆناغی یەكەمی نوێبەخشیی شیعری كوردی: شاعیرێكی كارامە و گۆڕانكاری وەك: (گۆران)، لە ڕەگ و قووڵایی كلاسیكییەوە هات. جیهانی شیعری كوردیی گۆڕی و په‌ره‌ی پێدا. تێگەیشتنی خوێنەریشی گۆڕی و په‌ره‌ی پێدا، زانی بواری داهێنانی ئەو چییە، تواناشى لە چی تاقی دەكاتەوە، كە هات وەك نموونەیەكی پێشەنگ و به‌دیهێنه‌ر هات، نەك وەك مەیدانخوازێك بیەوێت كلتووری شیعری كلاسیكی لە ناو ببات، سەرەتا فۆرمێكی جیاوازی لە ناو كلتوور و كەلەپووری كوردیدا دۆزییەوە، پڕ بوو لە وزەی ئاخاوتن، لە فۆرمی كلاسیكیشی داماڵی. ئینجا تێگەیشتنی خوێنەری گۆڕی و په‌ره‌ی پێدا، ئامادەی كرد بۆ تێگەیشتنێكی جیاوازتر، ئاشنای كردەوە بە كێشی خۆماڵی، شیعری ڕاستەقینەیشی بەم كێشە خوماڵییە نووسی و پێشكێشی كرد. كاكڵەی مەبەستی نوێبەخشییەكەی، كە پرۆژەیەك بوو، دامەزراند: لێرەدا گەشە پێ دا و دەركەوت. هیچ فۆرمێكیش، فۆرمێكی تر لە ناو نابات، بگرە لێی جیا دەبێتەوە.
بەشێكی زۆری قۆناغی دووەمی نوێبەخشی شیعری كوردی: زیاتر وشەیان لە ناو مانادا تواندەوە، لەوەی وشە بارگاوی بكەن بە بزێویی زمان. وشە هەست و هەستیاریی دروست نەكردووە، بگرە مانای گەیاندووە. جۆرە پێوەندییەكی هێمائارا، لە نێوان توانەوەی وشە لە ناو مانا و وشە بارگاویكردندا بە شیعریبوون خۆی ڕوون كردووەتەوە. شیعریبوونیش دەمانكات بە ئەندێشەی خۆی، ڕازی بەهێزی ئەندێشەكردنمان لە بیركردنەوە و دۆخی دەروونیدا دەخوڵقێنێت. ئەمەش تەنیا لە هاڵاوی مەستی دەقدا، مووچڕكە نەرمەكانی خەیاڵ و چێژ، پەی پێ دەبەن. تواناكانی خۆگۆڕین و دۆزینەوەی خود ئاشكرا دەبێت. بە هۆشێكی ڕووناك و شكۆدارەوە ئەم خەسڵەتەیان دەستنیشان دەكەین. لە دید و دیدگە و قووڵبینی دووری خستوونەتەوە، لە دەربڕین نزیك. هەموو هەڵچوونە نەستییەكانی خۆیان تێدا هەڵڕشتووە، هەڵڕشتن لە دۆخێكی دەروونیی كورتخایەندا سرووش وەردەگرێ و زوو دادەمركێتەوە. ئاگری نادیار و نهێنیی نووسین تەواو گەرمیان ناكاتەوە، ناوە ناوە تەزووی بەتینیان لە لەشدا پەیدا دەكاتەوە. لە بێ ئومێدی دەریان دەهێنێت، لە شەقامێكدا بەرەو پیاسە و ونگە دەیانبات. خەیاڵ تێیدا لە قووڵاییی ئەو وردەكارییانە دەكۆڵێتەوە، كە دەبێتە لەرزەی نووسین و واقیعی نووسین.
نەست كاریگەرییەكانی خۆی كۆ دەكاتەوە، لە لەرزەی نووسین و واقیعی نووسیندا دێنە ناو ئاگەداری. دەبنەوە بوونێكی وشیاری، بەڵام لە ئاستی هونەری و ئاستەكانی دیكە وتووێژیان لەگەڵ شیعر و ژیاندا نەكردووە، بگرە جەختیان لە مەودا دەرەكییەكان كردووەتەوە، دانەكشاونەتە ناوەوە، كە ناوەوە تایبەتكاریی كەسایەتی بەرهەمی دەهێنێ و زەینی چالاك توانای بەگەڕخستنیەتی.
مانای مەجازییان ڕاو نەكردووە، بە ئەسپایی و دامەزرێنەرانە سەیری هەستیاریی زمانیان نەكردووە، كە لە هەستیاریی زماندا مرۆڤ بە پڕی ژیانی خۆی دەدۆزێتەوە و دەیبینێ، سەرلەنوێ چاوی پێدا دەگێڕێتەوە، پاشان بژاری دەكاتەوە. زیاتر وەك یارییەكی ئایدۆلۆژی كاریان بە شیعر كردووە. لە بنجیشدا ئایدۆلۆژیا ڕەگی جوانیویستی و جوان نواندن و جوانبەخشی دەبەستێ، هەموو هۆیەكانی گەشەسەندنیان لێ دەستێنێتەوە، هه‌روه‌ها شیعری ئایدۆلۆژی بنیادی كۆمه‌ڵایه‌تی ڕوكاری هه‌یه‌.
سەرەتای پرۆژە و دامەزراندن و كرانەوەی شیعری كوردی ڕۆڵی خۆیان بەرز كردەوە، هەموو ئێمەیان بە خوێندنەوەی خۆیانەوە خەریك و سەرقاڵ كرد، كۆمەڵگەشیان خستە مشتومڕێكی ناتەبا و سەختەوە. كردنەوەی دەرگە و پەنجەرە و پیشاندانی خۆر و مانگێكی بە پیت و ڕۆشن بوون بۆ قۆناغی سێیەمی نوێبەخشیی شیعری كوردی، خاڵێكیش بوون بۆ جۆشدان و مامەڵەكردن لەگەڵ سروشت و بیركردنەوەی په‌یوه‌ستدا.
قۆناغی سێیەمی نوێبەخشیی شیعری كوردی: بە فۆرمی فرە پێوەندی و فرە بنیاد و فرە ترپە و جیاكارییەوە، ئاستی هاوچەرخی و داخوازییەكانی خۆیان پیشان دەدەن. بەوەی ئەو وەڵامانەی ئەوان بۆ واقیعی نووسین و واقیعی كۆمەڵگە و ژیانیان دایەوە، ئێمە دەیكەینەوە پرسیار، لە ناو گیانی بووناندنماندا دەیكەین بە بنیاد و پێكهاتەی خۆبوونی و وێناكردنی جیهان و چالاكییە هونەرییەكانی كەشی خۆدەربڕین و خۆدەستنیشانكردن و كردەی بوونی زمان، زمان وه‌ك خود، وه‌ك هێزی بوونی شاراوه‌. ده‌توانێت ده‌ربڕین له‌ هه‌موو شتێك بكات، به‌ڵام له‌ دیارده‌كان ناكۆڵێته‌وه‌.
پرسیار هاوسه‌نگی ده‌دا به‌ پرسیاركار و پرسیار لێكراو. پرسیار نه‌كردن هاوسه‌نگبوون له‌ده‌ست ده‌دا.
ترپە و ئاوازی قۆناغی دووەمی نوێبەخشیی شیعری كوردی زیاتر لە ترپە و ئاوازی مۆسیقای جەنگ دەچوو، كە جەنگاوەریان بۆ جەنگ و ڕووبەڕووبوونەوە لە سەر ڕادەهێنا.
قۆناغی سێیەمی نوێبەخشیی شیعری كوردی: لەو ترپە و ئاوازە دەریان هێنا، شكاندیانەوە بەرەو ناوەوەی ڕستەی سەربەخۆ و جووڵەی وێنە و دەنگی پیتەوە. شاعیری نوێبەخش بڕوای بە بوونی ئەو هەقیقەتە هێناوە، كە ترپە و ئاواز و جووڵەی وێنە و وشه‌ی پڕاوپڕ له‌ واتا و دەنگی پیت، پێوەندیی بە جوانبەخشیی مرۆڤەوە هەیە. وزەیەكی خۆشگوزەرانیی ژیانی كۆمەڵگایە. هەموو كۆمەڵگەیەكیش بنەمای ئازادیخوازی بە ڕسته‌ی سه‌ربه‌خۆ و جووڵەی وێنە و وشه‌ی پڕاوپڕ له‌ واتا و دەنگی پیتەوە. لە ناو خۆیدا پەروەردە كردووە، بۆ ئەوەی فۆرمێكی نوێی ژیانمان بداتێ.
نووسەر دەبێ له‌ دۆخ و ده‌رووندا تاسه‌دارێكی خودایی بێت، تا لە بارەی شیعرەوە بنووسێت.

سه‌باح ڕه‌نجده‌ر




گوڵشەن بە دەردەی گوڵخەنی دۆزەخ چوو.. نووسەر: لەتیف بێوار

هەنووكە لە زەمەنی سادەگەرایی هزر و ڕووکەشپۆشیدا دەژین، نەك تەنیا لە جل و بەرگ و شێوازی ژیان و بیروبۆچوون و کەمی شارەزایی و مەعریفەت و ڕۆشنبیرێتی تاکەکاندا، بەڵکو لە بوارە باڵاکانی وێژەو فەلسەفەو هونەر و ئاستی زانکۆکان و بگرە زۆر سەکۆو جومگەی ئەدەبی و هونەری و ڕۆشنبیری و مەعریفی وا هەن، کە لەبەر دەستی سەرە نەزانەکاندان و هیچ شارەزاییەکی ئەوتۆیان نییە لەو بوارانەی کە خۆیان کردووەتە دەم ڕاست تێیدا، ئەوانە زۆرجار تەنیا لەوێدا لەگەڵ جەماوەردا بەرکەوتنیان دەبێت (بۆ ئەوەی ڕای خەڵك سەبارەت خۆیان بزانن) لە شوینە سەرپێیەکانی وەك تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و فەیسبوکدا، لەوێشدا نووسینی کۆمێنتیان بۆ بێجگە لە هاوڕێکانی خۆیان بلۆك کردووە، واتا هێندە لە ڕەخنە دەسڵەمنەوە، چونکە لە ناواخندا دەزانن لە ناو قەوارەیەکی بۆشدا بانگەوازی کاری گەورە کردن شتێکی ئاسان نییە تا بەسەر هەموو کەسێکدا تێپەڕێت. ئەوان نەك شارەزایی ئەکادیمی و زانستییان لە بوارەکانی خۆیاندا نییە، نەك هیچ زمانێك جگە لە زمانی کوردی نازانن و لەسەر بناغەی فەرهەنگێکی کۆڵەواری پر جنێو و وشەی بازاڕیی کۆشکی داهێنانی خۆیان بنیات ناوە، بەڵکو ناتوانن وتارێکی ڕەوان و پوخت بە کوردی بنووسن، کاتێك بشینووسن پڕ لە هەڵەو ناتەواوی دەبێت و تەنانەت پەڕتووکەکانیش گەر چاپی بکەن دەیدەن بە هەڵەبڕی زمانەوانی تا پێداچوونەوەی بۆ بکەن.
کێشەی ئەوانە ئەوەیە کاتێك دەسەڵات و بازنەیەکی خەیاڵی لە دەوروبەری خۆیان بكێشن، وا دەزانن بەو بەڵێ بۆ کردنەی کەسانی کەم ئاستی دەوروبەری خۆیان، ئەوا دەبنە شاکارنووس و بیردۆز داڕێژ، بەڵام تەنیا بە دوور کەوتنەوەیان لە گرتنە دەستی ئەو بنکەو سەکۆو دەزگاو چاپەمەنییانە، قەوارەیان دەگەڕیتەوە ئاستی سروشتی خۆی و کەس حسابی نووسەرێکی ئاساییان بۆ ناکات و وردە وردە ناوی قەبەو ڕەونەقداریان بەرەو پوکانەوە دەچێت، کە لە وێنە بڵاوکراوەکانیان لە فەیسبوك و سۆشیال میدیاو و سەکۆو بڵاوکراوەکانیاندا بۆ خۆیان کێشاوە، لەو بارەوە زۆرمان بینی…. بۆ وێنە، کاتێك ئەدیبێك سکرتێری ڕۆژنامەیەکی وێژەیی بوو یەك بە دوای یەکدا لێکۆڵینەوە لەسەر بەرهەمەکانی دەنووسران، بەڵام دوای ئەوەی لەو شوێنگەیەدا نەما ئیدی کەس باسی نەکرد و لە کولەکەی تەڕیشدا ناوی نەما.
ئەوانە نەك خۆیان هیچ داهێنان و بەرهەمێکی نوێی شایستەی خوێندنەوەیان لە هەگبەدا نییە، بەڵکو کاتێك دەنگێكی ڕەسەن لە دەرەوەی بازنەی خۆیان ببیستن، خێرا هەوڵ دەدەن بە جۆرەها شێوە پلاری تێ بگرن و سوکی بکەن و گومانی بۆ بدۆزنەوە، هەرچەندە ڕەنگە ئاستی تێگەشتنیان نەگاتە ئەو ڕادەیەی لەگەڵ ئەو بەرهەمانەدا سەرودەر بکەن، بەڵام چونکە لەوێدایە کە هەست بە بەتاڵیی دەکەن؛ کاتێك بەرهەم و تێگەشتنی خۆیان لە ئاست ئەو بەرهەمانەدا دادەنێن و بۆیان دەردەکەوێت کە تا چەند کۆڵەوارن و حەقیقەتی خۆیان جارێکی تر بۆ ئاشکرا دەبێت، کاتێك پەردە هەڵخەڵەتێنەکانی سەر بەشە تاریکەکەی دەروونیان لا دەدرێت و ڕووبەڕوو دەبنەوە لەگەڵ ئەو پرسیارە گرنگەی: کە ئایا بە ڕاستی من چیم پێشکەش کردووەو چیم لە ئارادایە؟ جگە لە لاف و گەزاف و کۆکردنەوەی جەماعەتی ئەشهەدوو…. لە دەوری خۆم، لە هەمان کاتیشدا ئەو بابەت و بەرهەمانەی کەسانی دی، کە لەبەر ناوی خاوەنەکانیان سوکایەتیان پێ دەکەن و ڕەفزی دەکەن، ئەگەر ناوی خانمێکی بخرێتە سەر ئەوا نەك بڵاوی دەکەنەوە، بەڵکو دەکەونە پیاهەڵدان و ستایش کردنی.
ئەوە قسەمان لەوانە نییە کە لە ژێر پەردەی ڕۆشنبیریدا بە دوای پلەو پایەو پیس خۆری خۆیاندا دەگەڕێن و پەنا بۆ دەرگاو جومگەو کەسایەتییە حیزبییەکان دەبەن و بە دوای شوێن پێ خۆشکردندا دەگەڕێن تا لەو شوێنگەیەوە خۆیان بکەنە چەق و ئەوانەی لە دەرەوەی بازنە تایبەتەکانی خۆیاندان بیانهاڕن و ئەوانەش کە ڕووپاماییان بۆ دەکەن سوپاسنامەو خەڵاتیان بکەن.
مرۆڤ تا زیاتر ورد بێتەوە لەو سێکتەرە هەستەوەرە فیکری و ئەدەبییانەی لەو واقیعە خواروێچەدا هەن و پەیدابوون، هەر ئەوەی پێ دەکرێ گۆشەگیریی هەڵبژێرێت و دوور بکەوێتەوە لەو هەموو بۆگەناوە، لەهەمان کاتیشدا دانایی ئەو ئەدیب و هونەرمەندە ڕەسەنانەی بۆ دەردەکەوێ کە ئەو ڕێگەیان هەڵبژاردووەو تەنانەت بەرهەمەکانیان بڵاوناکەنەوەو نایخەنە بەر چاوی ئەو ناخ بەتاڵانەی کە گوڵشەن بە دەردەی گوڵخەنی دۆزەخ دەبەن و هەڕ لە بڕ ناکەنەوە. ئیدی جار جار وەك چاودێرێك لە خۆم دەپرسم: دەبێت ئەو دۆخە بە کوێ بگات، لەکاتێکدا یەك یەك نووسەرە ڕەسەنەکان کۆچ دەکەن و هیچ جێگرەوەیەکی هاوشێوەی ئەوان ئەو بۆشاییانە پڕ ناکاتەوە؟ کە بە کۆچکردنیان لە دوای خۆیان جێی دەهێڵن، ئەوە لەو لا بووەستێت و لێرەدا هەر وتوێژی ناکەم کە داهێنان و بەرهەمی ڕاستەقینەی ئەدیب و هونەرمەندی داهێنەر چەند سەریەشە بۆ خاوەنەکەی دروست دەکات؟ هەر لە ڕق و کینەی هاو ڕشتەکەیانەوە بیگرە تا نەیاران و تەنانەت ئەو سیستەمە تەسك و تروسکانەی داهێنانەکان جێیان نابێتەوە لە چوارچێوەکانیاندا و توشی دەردەسەریی دەبن بە هۆیەوە.
بەڵێ ئەمە سەردەمی نامۆ بوونی ڕەسەنایەتی و دەنگی ڕەسەنەو هەر ئەو ڕۆژەیە کە پێشینان گوتویانە، تێیدا شێر لە برساندا دەمرێ و ڕێوی لە کەلاکەکەی دەخوات و دەبێتە پاشای دارستان.
دواجار دەبێت ئەو ڕاستییە باس بکەم کە چۆن لە جیهانیشدا زۆر بلیمەت و بەهرەو دەنگی ڕەسەن هەبوون تا لە ژیاندا بوون فەرامۆشکرابوون و دوای مردنیان جارێکی تر سەریان هەڵدایەوەو تا ئێستاش باس دەکرێن، ئەم سیناریۆیەش تا زۆرانبازی ژیان بەردەوام بێت هەر دەمێنێت.
بۆ نموونە ئێمیلی دیکنسن١٨٣٠–١٨٨٦شاعیر، جان کیتس١٧٩٥–١٨٢١ شاعیر، فرانتس کافکا١٨٨٣–١٩٢٤نووسەر و ڕۆماننووس، ئارتور رامبۆ١٨٥٤–١٨٩١ شاعیر، سۆرین کیرکێگۆر١٨١٣–١٨٥٥ فەیلەسوف و بیرمەند، ڤینسێنت ڤان گۆخ ١٨٥٣–١٨٩٠ هونەرمەند و وێنەکێش، ویلیام بلیک ١٧٥٧–١٨٢٧ شاعیر و هونەرمەند، هێلما ئەف کلینت ١٨٦٢–١٩٤٤ هونەرمەند و وێنەکێش، ژێرار دو نێرڤال ١٨٠٨–١٨٥٥ شاعیر و نووسەر، نیکۆڵای گۆگۆڵ١٨٠٩–١٨٥٢نووسەر و ڕۆماننووس، نیکۆس کازانتزاکیس١٨٨٣–١٩٥٧ نووسەر و فەیلەسوف، ئۆسکار وایڵد١٨٥٤–١٩٠٠ نووسەر و شاعیر، والتەر بنیامین١٨٩٢–١٩٤٠ فەیلەسوف و ڕەخنەگر….تاد.
لەبەر ئەوەی ئەم وتارە کورتە، بواری ئەوەم پێ نادات چیرۆکی هەر یەکەیان لێرەدا باس بکەم، بەڵام خوێنەری بەڕێز گەر ویستی لێ بێت، ئەوا دەتوانێت بە وردی بەدواداچوون بۆ ژیان و بەرهەمی هەر یەکێك لەمانەو سەدان نموونەی تر بکات و ئەو ڕاستییە تاڵانەی باسكران زیاتر بۆی ڕوون بێتەوە.

لەتیف بێوار




گەشەی فاشیزم لە قەیرانی نیولیبراڵیزمدا.. ئاسۆ کەمال

ئاشکرایە کە سەرکەوتنی فاشیزم لە هەڵبژاردنی ناوچەیەکی ئەڵمانیا جێگای پێشوازی بەشێک لە ئۆلیگاریشی مالی جیهانی ،وەک ئیلن ماسک بوو. بەڵام ماسک تەنیا نیە لەم پشتیوانیەی گەشەی فاشیزم لە ئەوروپادا، چونکە خودی گەشەی ئەم ڕەوتە فاشیەی بورژوازی ئەمڕۆ یەکێک لە ئاکامەکانی نیولیبرالیزم لە چوار دەیەی دوایی دنیای ئەمڕۆدا. ئەم پەیوەندیەی نێوان فاشیزم و نیولیبرالیزم نەک هەر لە پشتیوانی مالی و ڕاگەیاندن و لە کەمپینی هەڵبژاردنەکاندا ئاشکرایە، بەڵکو نیولیبرالیزم وەک بابەتێکی ئایدیۆلۆژی و سیاسی لە پێناو وەڵامدانەوە بە ناکۆکی و کێشەکانی باڵادەستی خۆی لە پێشبڕکێی جیهانی و لە دژی چینی کرێکاری ناوخۆی وڵاتەکانی ئەوروپا و ڕۆژئاوا بەکاری دەهێنێ.
فاشیزمی ئەمڕۆ بەرهەمی سیاسەتی حکومەتە نیولیبراڵەکانی ئەمریکا و ئەوروپایە، کەچەند دەیەیە شەڕی عیراق و ئێران و فەلەستین و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، وە شەڕی ئۆکرانیا و نائارامی جیهانی دروستکردوە. هاوکات ئەم نیولیبرالیزمە کە لە ڕیگای سەرمایەی دارایی و دۆلارەوە دەستەبژێرێکی ئۆلیگارشی تریلیۆنێر و ملیاردێری دروستکردوە و دابەشکردنی جیهانی بە چەند دەوڵەتێکی کەمی گەشەکردوو و وڵاتانێکی زۆریش کە بێکاری و هەژاری و ژیان و ئارامی تێدا نەماوە دابەشکردوە، وەک وڵاتانی باکوری ئەفریقا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەمریکای لاتین و مەکسیک و ئەوانی تر. ئەم دۆخە کۆچبەری و پەنابەری کردۆتە ڕێگا چارەیەک بۆ ملیۆنەها مرۆڤ بۆ پەیداکردنی ژیان و گوزەران.
بەڵام کێشەی سەرەکی نیولیبرالیزم تەنیا لە سیاسەتی جیهانی و دەرەکیدا نیە، بەڵکو چەق بەستویی و دابەزینی ئاستی کەڵەکەی سەرمایەیە لە بازاڕی جیهانی و لە ئابوری ئەمریکا و ئەوروپادا بە بەراورد بە وڵاتی چین و هاوپەیمانی ئابوری بریکس و ئەوانی تری.. سەرمایەی مالی لە ئەمریکا وئەوروپا ئەمڕۆ کێشەی گەشەی کەڵەکەی سەرمایەیان هەیە لەبەر ئەوەی تێچوی بەرزی هێزی کاری کرێکاران وکرێ و خزمەتگوزاریە گشتیەکان لە بەشی زێدەبایی و قازانجی سەرمایە کەم دەکاتەوە. لەبەر ئەوەی سەرمایەی گۆڕاو و کاتی کارکردنی پێویست، کە سەرچاوەی زێدەبایی و قازانجی سەرمایەیە پێویستە ڕێژەیەکی زۆری لە کرێ و موچە و خزمەتگوزاریدا سەرف بکرێ و بەمەش ڕێژەی کاری زیادە و زێدەبایی و گەشە و کەڵەکەی سەرمایە کەم دەکات. لێرەدا ئەگەر هێشتا ئیمپراتۆریەتی دۆلار بتوانێ هەندێ لە گرفتەکانی قەرزی دەوڵەتی ئەمریکا ساڕێژ بکا و مۆنۆپۆلی بازاڕی جیهانی لەڕێگەی سەربازیەوە درێژەپێبدات، بەڵام ئەوروپا ئەم ئامڕازانەی نیە و هەربۆیە بورژوازی ئەوروپی پێویستی بە ئامڕازی تری سیاسی و ئابوریە بۆ شکست نەهێنان و دانەکەوتنی لەم پیشبڕکێ جیهانی و ئابوریەی ئەمڕۆ. ئەمە گرفت و ئەزمەی نیولیبرالیزمە لە ئەوروپا و هەربۆیە ئێستا هاوپەیمانیەکی پیرۆزی لەگەڵ فاشیزمدا دەبینین.
ئەم فاشیزمە دەتوانێ بورژوازی نیولیبراڵ و ئۆلیگارشی مالی ئەمڕۆی ڕۆژئاوا لە دەست ناڕەزایەتی کرێکاران و چینی ناوەڕاست و خوارەوەی بورژوازیش لە کۆمەڵگەدا ڕزگار بکا و دۆخی ناڕەزایەتیەکانی ئەم چینانە بە سیاسەتی فاشستی دژی پەنابەری ژەهراوی بکا. بەم پێیەش ئەو هێرشەی نیولیبرالیزم لەم نزیک بەنیوسەدەیەدا کردویەتیە سەر ئاستی کرێ و گوزەرانی ئەم چینانەی خوارەوەی کۆمەڵگە زەمینەی بۆ بڕەخسێ زیاتر و زیاتر بکرێ. نیولیبرالیزم سود لەم دۆخەی فاشیزمی بورژوازی لەمڕۆدا بۆ ئەوە وەردەگرێ کە ئاستی کرێ و تێچونی هێزی کار کەم بکاتەوە تا بتوانێ لە گرفت و ئەزمەی گەشەی ئابوری و کەڵەکەی سەرمایەدا لە پێشبڕکێی لە بازاڕی جیهانیدا بەتایبەت بەرامبەر بە گەشەی سەرمایەداری لە چین بەکاری بێنێ.
لێرەدایە کە فاشیزم دەتوانێ ئەم دۆخە بخوڵقێنێ بۆ سەرمایەی ئەوروپا و ڕۆژئاوا کە بەناوی پاراستنی سنورەکان لە کۆچی بێکارانی پەنابەر، کە چینی کرێکار و ئەو توێژانەی کۆمەڵگەی ئەوروپی و ئەمریکی، کە لەژێر فشاری ئابوریدان، بەوە خۆشخەیاڵ بکەن کە بە نەبونی پەنابەران بەشی ئەوان لە کرێ و کار و خزمەتگوزاری زیاد دەکا. ئەم فکر و سیاسەتەی فاشیزم و نیولیبرالیزم ڕێگە لە خەباتی چینایەتی سەربەخۆی کرێکاران دەگرێ دژی ئۆلیگارشی مالی و ترلیۆنێر و ملیاردێرەکان ، وە هەروەها چینەکانی خوارەوەی کۆمەڵگە دەکاتە لەشکری خۆبەخش و بێ کرێی بۆ خزمەت بەو حکومەتانەی نیولیبرال- نیو فاشیانەی خەریکی قوڵترکردنەوەی سیاسەتی سک هەڵگوشین و بڕینی خزمەتگوزاریەکانن. ئەمە ئەو خزمەتەیە کە فاشیزم ئەمڕۆ بە نیولیبراڵیزمی دەکا و لەبەرامبەریشدا ئۆلیگارشی نیولبیرالیزم بەشێک لە سەرمایەی کەڵەکردوی خۆی دەخاتە خزمەتیگەشە و سەرکەوتنی ئەم فاشیزمە لە پەرلەمان و مەیدانی سیاسی و ڕاگەیاندندا.
ڕاوەستانەوە بەرامبەر بە فاشیزم پیویستە وەک بەشێک لە سیاسەتی ڕاوەستانەوە بەرامبەر بە نیولیبرالیزم سەیر بکرێ . کرێکاران و خەڵکی ناڕازی ئەو ڕاستیە ڕاگەیەنن کە دیاردەی کۆچبەری ئاکامی نائارامی ژیانی ملیۆنەها مرۆڤە لە وڵاتانێکدا کە گیرۆدەی شەڕ و هەژاری بون، وە ئەمەش خۆی بەرهەمی سیستمی سەرمایەداری و نیولیبراڵیزمی ئێستایە. هەربۆیە پەنابەرانیش وەک کرێکارانی بەریتانیا و ئەوروپا و ئەمریکا ئەمڕۆ گیرۆدەی دوژمنی هاوبەشی چینایەتین کە ژیانی سەرجەم کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی خستۆتە بەر بەرداشی ململانێ و پیشبڕکێی سەربازی و ئابوری خۆیەوە.

ئاسۆ کەمال




دژایەتیکردنی قۆرخکاریی ژیریی دەستکرد، دەستپێشخەری نوێی سەرۆکی چین.. و/هەڵۆ حەسەن

سەرۆکی چین شی جینگپینگ لە وتارى دانیشتنی یەکەمی ١٨یەمین لووتکەی بریکس لە نیودەلی، وتى: ئەمساڵ یادکردنەوەی ٢٠ ساڵەی هاوکاریی بریکسە، لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا، میانیزمی هاوکاریی بریکس بەردەوام گەشەی کردووە و فراوانتر بووە، و گوڕوتین و توانایەکی بەرچاوی نیشان داوە،شی وتی: ئەمە ٢٠ ساڵ لە پشتبەستن بە خۆ و بەهێزکردنی خۆ بووە، وڵاتانی بریکس بە شێوەیەکی سەربەخۆ و چالاکانە گەڕاون بەدوای ڕێگاکانی گەشەپێدان کە گونجاون لەگەڵ بارودۆخی نیشتمانیی خۆیاندا، و بوونەتە نموونەی بەهێزکردنی خۆ لە ڕێگەی یەکێتیی نێوان بازاڕە تازەدەرکەوتووەکان و وڵاتانی لە حاڵی گەشەسەندندا،شی ئاماژەی بەوەش کرد کە ئەمە هەروەها ٢٠ ساڵ وەستان بووە لەگەڵ یەکتردا لە خۆشی و ناخۆشیدا.
وتیشی وڵاتانی بریکس پێکەوە کاریان کردووە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی تەحەدییەکان، لە قەیرانی دارایی جیهانی و پەتاکەی کۆڤید-١٩وە تا دەگاتە گۆڕانی کەشوهەوا،وتیشی گرووپەکە بە نەگۆڕی ماوەتەوە لە پاراستنی بەرژەوەندییە هاوبەشەکانی باشووری جیهانیدا ، لەکاتێکدا سەقامگیری و گوڕوتینی ئەرێنی بۆ جیهان دابین دەکات،شی وتی: وڵاتانی بریکس تووشی فراوانبوونێکی مێژوویی بوون، چوارچێوەیەکی گشتگیر و فرە ئاستیان بۆ هاوکاری دامەزراندووە، و قۆناغێکی نوێیان لە گەشەپێدانی کوالێتی بەرز بۆ هاوکاریی فراوانتری بریکس دەستپێکردووە،شی جەختی لەوە کردەوە کە جیهان تێپەڕ دەبێت بە گۆڕانکاریی خێرا کە لە سەدەیەکدا نەبینراوە، باشووری جیهانی بە خێرایی بەهێزتر دەبێت، و ئاراستەی بەرەو جیهانێکی فرەجەمسەر ڕانەگیراوە،لە هەمان کاتدا، شەپۆلی دژە-ئاراستەی تاکلایەنەگەری و سیاسەتی هێز لە هەڵکشاندا بەدی دەکرێت، فرەلایەنەگەری و نەزمی نێودەوڵەتی کەوتوونەتە ژێر گوشارەوە، و کورتهێنانی ئاشتی، گەشەپێدان، ئاسایش و حوکمڕانی بەردەوام بەرفراوانتر دەبێتەوە، وتیشی:
وڵاتانی بریکس دەبێت بە توندی لە لای دروستی مێژوودا بوەستن، هەوڵبدەن ببنە پێشەنگی سەردەم، نەزمی نێودەوڵەتی بەرەو دادپەروەری و یەکسانی زیاتر ئاراستە بکەن، و پێکەوە کاربکەن بۆ دروستکردنی کۆمەڵگەیەک بە ئایندەیەکی هاوبەش بۆ مرۆڤایەتی،شی داوای لە بریکس کرد کە بێتە پێشەنگ لە بەرەوپێشبردنی گەشەپێدانی لەسەر بنەمای داهێنان. وتیشی:، وڵاتانی بریکس دەبێت بە توندی دەستپێشخەرییەکە بگرنە دەست، هاوکاری لە ژیریی دەستکرددا بەهێزتر بکەن، هانی گەشەپێدانی سەرچاوەکراوە ، کراوەیی، هاوکاری و بەشداریکردن بدەن، و هاوکاریی کرداری بەرەو بوار و ئاستی نوێ بەرن،وتیشی بەخێرهاتنی وڵاتانی بریکس دەکرێت بۆ بەشداریکردنی چالاکانە لە ڕێکخراوی جیهانیی هاوکاریی ژیریی دەستکرددا،ئاماژەی بەوەش کرد کە چین پێشنیازی دەستپێشخەرییەکی کردووە بۆ بەرەوپێشبردنی پیشەسازیی نوێ لە ڕێگەی ژیریی دەستکردەوە لەنێوان وڵاتانی بریکسدا، و ئامادەیە لەگەڵ هەموو لایەنەکاندا کاربکات بۆ بەدەستهێنانی ئەنجامی زیاتر لە توێژینەوە، گەشەپێدان و جێبەجێکردندا، و قووڵکردنەوەی هاوکاری لە زنجیرەی پیشەسازی و دابینکردندا،شی داوای لە بریکس کرد ببێتە پێشەنگ لە پاراستنی ئاشتی و سەقامگیریدا.
وتیشی، وڵاتانی بریکس دەبێت دیدگایەکی هاوبەش، گشتگیر، هاوبەشکارانە و بەردەوام بۆ ئاسایش بپارێزن، دژایەتی بیرکردنەوەی جەنگی سارد و ڕووبەڕووبوونەوەی بلۆکەکان بکەن، پێشێلکاریی سەروەریی وڵاتانی دیکە و دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆییان ڕەتبکەنەوە، و ڕۆڵێکی دروستکەر بگێڕن لە چارەسەرکردنی کێشە گەرمەکاندا، بەمەش بەشدارییەکی بەرچاوی بریکس دابین بکەن بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێک کە چارەسەری هۆکارە ڕووکار و بنەڕەتییەکان بکات،بە ئاماژەدان بەوەی کە بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە ئاڵۆزی و لە گۆڕانکاریدا دەمێنێتەوە، شی وتی ئەم جەنگە زیانی گەورەی بە گەلانی هەموو وڵاتانی ناوچەکە گەیاندووە، و بە پێچەوانەی بەرژەوەندییە هاوبەشەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوەیە،شی وتی چوار پێشنیازی بۆ پاراستن و بەرزکردنەوەی ئاشتی و سەقامگیری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست خستووەتەڕوو، کە ئامانجیان هێورکردنەوەی بارودۆخەکە، کۆتاییهێنان بە دوژمنکارییەکان و بەرزکردنەوەی ئاشتییە،شی داوای لە لایەنە پەیوەندیدارەکان کرد کە پابەند بن بە ئاراستەی چارەسەری سیاسی، و کاربکەن بۆ ئاگربەستێکی هەمیشەیی و گشتگیر،وتیشی چین لەگەڵ ئەندامانی دیکەی بریکسدا کاردەکات بۆ گێڕانی ڕۆڵی شایستەی خۆی لە ئاوریکردنەوە و هێنانی ئاشتی و ئارامی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست،شی داوای لە بریکس کرد ببێتە پێشەنگ لە ئاسانکاری بۆ فێربوونی بەرهەمداری یەکتر لە نێوان شارستانیەتەکاندا.
وتیشی، وڵاتان دەبێت داكۆكی لە بەها هاوبەشەکانی مرۆڤایەتی بکەن و داوای ئاڵوگۆڕ و فێربوونی یەکتر لە نێوان شارستانیەتەکان و پێکەوەژیانی ئاشتییانە بکەن. دەبێت سەرکەوتنی فورمای بریکس بۆ ئاڵوگۆڕی کلتوری و جەماوەری دڵنیا بکەنەوە، ئەزموونی حوکمڕانی دەوڵەت بەش بکەن، و گوڕوتینی ئەرێنی بۆ گەشەپێدانی بەردەوامی پەیوەندییەکانی نێوان وڵاتان دروست بکەن،شی داوای هەوڵدانی کرد بۆ قووڵکردنەوەی هاوکاری لە کلتور، گەشتوگوزار و پەروەردەدا، بەهێزکردنی ئاڵوگۆڕی گەنجان، و بەرزکردنەوەی کارلێکی زیاتر و پەیوەندی نزیکتر لە نێوان گەلاندا،شی داوای لە بریکس کرد ببێتە پێشەنگ لە چاکسازی و باشترکردنی حوکمڕانی جیهانیدا،داوای لە گرووپەکە کرد کە هاوڕەوت بێت لەگەڵ ئاراستەی دیموکراتیی زیاتر لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، سیستەمێکی حوکمڕانی جیهانیی دادپەروەرانەتر و یەکسانتر بەرز بکاتەوە، و دەسەڵاتی نەتەوە یەکگرتووەکان بپارێزێت.
شی وتی: بریکس دەبێت پشتیوانی لە سیستەمی بازرگانی فرەلایەنە بکات بە ناوەندێتی ڕێکخراوی بازرگانی جیهانی ،و هەموو جۆرە ڕێکارێکی پارێزگاریخوازی ڕەتبکاتەوە،زیادی کرد کە گرووپەکە دەبێت حوکمڕانی جیهانی لە بوارە تازەدەرکەوتووەکانی وەکو بۆشایی ئەلیکترۆنی ، بۆشایی ئاسمان و دەریای قووڵدا سەرکردایەتی بکات، و دەنگی وڵاتانی باشووری جیهانی بەرزتر بکاتەوە،شی جەختی لەوە کردەوە کە لە ماوەی گەشتێکی ناوازەی دوو دەیەییدا، پشدبەستن بە یەکتر و هاوکاری هەمیشە هێزی بزوێنەری پشتی دۆزی بریکس بوون.
شی داوای لە ئەندامانی بریکس کرد کە بەرامبەر یەکتر دڵسۆز و ڕاستگۆ بن، بەدوای زەمینەی هاوبەشدا بگەڕێن لەکاتێکدا ڕێز لە جیاوازییەکان دەگرن، و ڕێز لە نیگەرانییە سەرەکییەکانی یەکتر بگرن،هەروەها داوای لە گرووپەکە کرد کە لە ڕێگەی پەیوەندی و دیالۆگەوە لێکتێگەیشتنی دوو لایەنە قووڵتر بکەنەوە، بە شێوەیەکی گونجاو مامەڵە لەگەڵ جیاوازییەکاندا بکەن، دڵنیا ببنەوە لەوەی هاوکاریی بریکس بە بەردەوامی بەرەو پێشەوە دەچێت،شی وتی: چین سەرۆکایەتی خولیی بریکس دەگرێتە دەست و ساڵی داهاتوو میوانداری ١٩یەمین لووتکە دەکات،شی زیادی کرد کە لایەنی چینی ئامادەیە کار لەگەڵ هەموو لایەنەکان بکات بۆ دروستکردنی سازان، دروستکردنی ئایندەیەکی باشتر، و دەستپێکردنی سێیەم “دەیەی زێڕین”ی بریکس، تا بە هاوبەشی ئایندەیەکی گەش لە خۆشگوزەرانی و پێشکەوتن بکەنەوە.

و/هەڵۆ حەسەن
سەرچاوە:
Xi says BRICS world’s most influential platform for emerging markets cooperation
https://english.www.gov.cn/news/202609/12/content_WS6aa54b8ac6d00ca5f9a0d292.html




لۆبیکردن چییە و بۆچی کوردستان پێویستی پێیە؟.. هێمن عەلی

وشەی «Lobbaus» کە لە زمانی فینلەندیدا بەکاردێت، هەمان چەمکی «Lobbying»ی ئینگلیزی دەگەیەنێت. بە واتایەکی سادە، لۆبیکردن هەوڵێکی ڕێکخراوکراوە بۆ کاریگەرکردن لەسەر بڕیاردەران، سیاسەتمەداران و یاسادانەران.
کۆمپانیاکان، سەندیکاکان، ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و گرووپە جیاوازەکانی دیکە دەتوانن لۆبی بکەن. ئامانجیان ئەوەیە بەرژەوەندی و داواکارییەکانی خۆیان بگەیەننە بڕیاردەران و کاریگەری لەسەر یاسا، سیاسەت و بڕیارە حکومییەکان دابنێن.
لۆبیکردن بەخۆی بەرتیلدان نییە. جیاوازییە سەرەکییەکە لەوەدایە کە لۆبیکردنی یاسایی دەبێت لە چوارچێوەی یاسا و شەفافیەتدا بێت، لەکاتێکدا بەرتیلدان بە پارە یان بەرژەوەندی تایبەت هەوڵی کڕینی بڕیار دەدات، نەک قەناعەتپێکردن.

لۆبیکردن لە کاتی پێکهێنانی حکومەتدا
لۆبیکردن لە کاتی دانوستانەکانی پێکهێنانی حکومەتدا گرنگیێکی تایبەتی هەیە، بەتایبەتی لەو وڵاتانەی کە حکومەتی هاوپەیمانی پێکدەهێنن.
لەم قۆناغەدا، پارتە سیاسییەکان خەریکی دانوستان و نووسینی بەرنامەی حکومەتی نوێن. لە هەمان کاتدا، سەندیکاکان، کۆمپانیاکان و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی هەوڵ دەدەن داواکاری و بەرژەوەندییەکانی خۆیان بگەیەننە ئەو کەسانەی کە بەشداری لە دانوستانەکاندا دەکەن.
بۆ نموونە، ڕێکخراوێکی ژینگەپارێزی دەتوانێت داوا بکات حکومەتی نوێ سیاسەتێکی توندتر بۆ پاراستنی ژینگە دابنێت. لە بەرامبەردا، کۆمپانیایەکی وزە دەتوانێت هەوڵ بدات سیاسەتێک پەسەند بکرێت کە کاریگەری دارایی کەمتری لەسەر کاروبارەکەی هەبێت.
واتە، گرووپە جیاوازەکان هەوڵ دەدەن دەنگ و بۆچوونی خۆیان بگەیەننە شوێنی بڕیاردان، بۆ ئەوەی بەرنامەی حکومەتی نوێ بەرژەوەندییەکانیان لەبەرچاو بگرێت.
لۆبیکردن لە جیهاندا
لە زۆر وڵاتی دیموکراسیدا لۆبیکردن بەشێکی ئاسایی لە ژیانی سیاسی و ئابووریدایە. لە ناوەندە سیاسییە گەورەکان، وەک واشنتن و برۆکسل، کۆمپانیا، ڕێکخراو و پسپۆڕانی تایبەت بە لۆبیکردنەوە کاردەکەن.
بەڵام مەترسییەکە لەوەدایە کە ئەگەر ئەم کاریگەرکردنە بە نهێنی و بەبێ چاودێری ئەنجام بدرێت، سنووری نێوان لۆبیکردن و گەندەڵی لاواز دەبێت.
بۆیە لە ژمارەیەک وڵات و دامەزراوەی دیموکراسیدا یاسا و ڕێسای تایبەت بۆ زیادکردنی شەفافیەت هەیە. مەبەست لەوەیە هاووڵاتیان بتوانن بزانن کێ هەوڵی کاریگەرکردن لەسەر بڕیاردەران دەدات و نوێنەرایەتی چ بەرژەوەندییەک دەکات.

فینلەندا؛ نموونەیەک بۆ شەفافیەت
لە فینلەندا لۆبیکردن، یان «Lobbaus»، بەشێکی ناسراوی پرۆسەی بڕیاردانە. سەندیکاکان، ڕێکخراوەکانی خاوەنکاران، کۆمپانیاکان، ڕێکخراوە مەدەنییەکان و پسپۆڕان هەوڵ دەدەن بۆچوون و پێشنیارەکانی خۆیان بگەیەننە بڕیاردەران.
لە کاتی دانوستانەکانی پێکهێنانی حکومەتدا، کە بە فینلەندی پێی دەوترێت «Hallitusneuvottelut»، نوێنەرانی گرووپ و ڕێکخراوە جیاوازەکان دەتوانن زانیاری و بۆچوونی پسپۆڕانەی خۆیان بگەیەننە ئەو لایەنانەی بەرنامەی حکومەت دادەڕێژن.
فینلەندا بۆ زیادکردنی شەفافیەت، لە ساڵی ٢٠٢٤ەوە سیستەمی «Avoimuusrekisteri»، واتە تۆماری شەفافیەت، جێبەجێ کرد. ئامانجی ئەم سیستەمە ئەوەیە کاریگەرکردن لەسەر پەرلەمان و وەزارەتەکان زیاتر بخرێتە بەرچاوی گشتی، تاکو خەڵک بتوانن زانیاری زیاتر لەسەر چالاکییەکانی لۆبیکردن بەدەستبهێنن.
ئایا کوردستان پێویستی بە لۆبیکردنی یاسایی هەیە؟
لە هەرێمی کوردستاندا کاریگەرکردن لەسەر بڕیارە سیاسی و ئیدارییەکان بابەتێکی نوێ نییە. بەڵام کێشەکە لەوەدایە کە بەشێک لەم کاریگەرکردنە لە ڕێگەی پەیوەندیی کەسی، حزبی، خێڵەکی، «واستە» و مەحسوبیەتەوە ئەنجام دەدرێت، نەک لە ڕێگەی پرۆسەیەکی ڕوون و ئاشکرا.
ئەگەر کاریگەرکردن لەسەر بڕیارەکان لە پشت دەرگای داخراوەوە بێت، ئەوا هاووڵاتی نازانێت کێ لەسەر بڕیارێک کاریگەری داناوە و بۆ بەرژەوەندیی کێ.
لێرەدا پرسیارێکی گرنگ دروست دەبێت: بۆچی ئەم کاریگەرکردنە نەخرێتە چوارچێوەیەکی یاسایی و شەفافەوە؟

ئەگەر لۆبیکردن بە یاسا ڕێکبخرێت، ئەوا:
• هاووڵاتیان دەتوانن بزانن کێ لەگەڵ بڕیاردەران دانیشتووە و چ داواکارییەکی هەیە،
• کۆمپانیا و ڕێکخراوەکان ڕێگەیەکی ڕوونیان دەبێت بۆ گەیاندنی بۆچوونیان، بەبێ پێویستی بە پەیوەندی کەسی یان حزبی،
• سنووری نێوان کاریگەرکردنی یاسایی و گەندەڵی ڕوونتر دەبێتەوە.
بەم شێوەیە، خستنەڕووی چوارچێوەیەکی یاسایی بۆ لۆبیکردن دەتوانێت هەنگاوێک بێت بەرەو زیادکردنی متمانەی گشتی بە پرۆسەی بڕیاردان لە هەرێمی کوردستاندا.

لۆبیکردنی یاسایی: هەنگاوێک بۆ ڕاستکردنەوەی سیستەمی حوکمڕانی
لۆبیکردن خۆی نە باشە و نە خراپ؛ چۆنیەتی ڕێکخستن و بەکارهێنانی دیاری دەکات کە ببێتە ئامرازێک بۆ دیموکراسی یان دەرگایەک بۆ گەندەڵی.
ئەگەر لۆبیکردن بە نهێنی، بەبێ یاسا و بەبێ چاودێری ئەنجام بدرێت، مەترسی هەیە ببێتە بەشێک لە گەندەڵی و نادادپەروەری. بەڵام ئەگەر بە یاسا ڕێکبخرێت و شەفاف بێت، دەتوانێت ببێتە ڕێگایەک بۆ بەشداریی زیاتر، بڕیاردانی باشتر و حوکمڕانیی دیموکراتیکتر.
بۆ کوردستان، هەنگاوی گرنگ ئەوەیە کە لە کەلتووری «کێ دەناسیت؟» بگوازرێتەوە بۆ سیستەمێک کە پرسیار بکات: «نوێنەرایەتی کێ دەکەیت، چی داوا دەکەیت و بۆچی؟»
ئەم گۆڕانە تەنها گۆڕینی وشەی «واستە» بە «لۆبیکردن» نییە؛ بەڵکو گۆڕانێکە لە شێوازی حوکمڕانی.




جەلاد.. شوان عەباس بەدری

ئەی جەلاد
ئیتر کێردەکەت فڕێ بدە
کەنارییە دڵ ڕەنگینەکان
بە یەکجاری لە نیشتمان کۆچیان کرد و
داڵەکەر خۆرەکان ئازادانە
بە ئاسمانی وڵاتدا دەسورێنەوە
ئیتر تاهەتایە
قاسپەی کەو و دەنگی هاژەی ئاو
لەو چیا و دەشتانە
زیندەبەچاڵ کراون و
تا حەز بکەیت
بۆ تاهەتایە ئیتر
بەس گوێت لە فیشە و خشەی مار دەبێت
چەند سامناکە
گوێچکەی بووکی خاک
بە دەنگی قەلەڕەش و بایەقووش و
چەقە چەقی چەقەڵ کاس بێت و
زەماوەندی خوێن لەگەڵ گورگە بریندارەکەی
دەستی خاک فرۆشان بگێرێت !
دڵخۆش بە ئەی جەلاد
دڵخۆش بە
ئەوەتا کەلەسەری زەرنەقووتە بێ درەتانەکەی ئومێد
بە سەر سەری ڕمە ژەنگاوییەکەی نائومێدییەوەیە
ئەوەتا مێژوو
ناوی دەستە بێ بەزەیی و کێردە خوێناوییەکەتی
وەک بە بەزەیی ترین دەست و
دادپەروەرترین کێردی پاک لەناو خۆیدا
نووسیوەتەوە !
دڵخۆش بە ئەی جەلاد
دڵخۆش بە
ئەوەتا سوپای هەزار بە هەزاری
نەزانی و بێهۆشی و نادادی
لەبەر دەم کۆشکە بە کەلەسەر ڕازێنراوەکەت
کڕنووشی سوپاسگوزاری بۆ بردوویت و
هەروەک خودا
عەرشەکەتیان لەسەر شانیان بەرزکردۆتەوە و
ناوەکەتیان لە سەر هەورەکان نووسیوە !
دڵخۆش بە ئەی جەلاد
دڵخۆش بە
زمانی وڵات بە دەستی پیاوەکانت بڕاوە و
کۆیلەکانت نیشتمانیان پڕکردووە لە چیرۆکی
پاڵەوانییە خەیاڵییەکانت
دڵخۆش بە ئەی جەلاد
دڵخۆش بە ئەی فس فس پاڵەوان
دڵخۆش بە
ئەی نابینی خەوی ئارام بنەوبارەگای
لە چاوەکان پێچاوەتەوە و
مرۆڤ لە ترسی مۆتەکە
باوەشی بە خۆیدا کردووە و
دەنگی پۆستاڵی سەربازەکان
لەرزەی خستۆتە گیانی مێروولەکان
دڵخۆش بە ئەی جەلاد
دڵخۆش بە
دواجار لە نیشتمانەکەم
تاریکی بەسەر تیشکدا سەرکەوت و
هەموان لەناو کۆشکە وێرانەکەی
ئازادی و دادپەروەری و سبەی
کۆت و بەندکران و
کۆتاییان هات !
دڵخۆش بە ئەی جەلاد
دڵخۆش بە
ئەوەتا دەستە گوولەکانی کەنار خوێناوەکەی
رۆڵەکانی خاک
خەتێکی ڕەشیان بە سەر
گشت خیانەتە بێ شەرمەکانی تۆ هێناوە و
بە ئاوی ئاڵتوون لەسەر لەوحی مەحفوزی
زاکیرەی جیلی تازە
وەک لە خۆبووردوویی و گیانفیدایی و چاونەترسیت
تۆماریان کردوون
دەستە خوێناوییەکانت بشۆ ئەی جەلاد
ئیتر نە کەناری و
نە ئاسکێک و
نە نێرە تاووسێک و
نە ویژدانێک
لەم نیشتمانە ماوە تا تۆ سەڕی ببرێت
ئارام بنوو ئەی جەلاد
ئارام بنوو
گژ و گیا و درەخت و ئاو و
چیا و دەشت و
مێروو و ئاژەڵ و باڵندە و
مرۆڤەکانی ئەم نیشتمانە
لە مەڵاسدان بۆ یەکتری و
چاوەڕێی دەرفەتێکن بۆ هەڵدڕینی یەکتر
ئارام بنوو ئەی جەلاد
ئارام بنوو
دەسەڵاتی سەد و پەنجا ساڵەی خۆت و کوڕ و نەوەکانت
پیرۆز بێت ئەی جەلاد !

بەلجیکا / 2026




برایەتی گەلان یان ئاشتی لەگەڵ کێ بکەم ؟ چۆن دەکرێت ؟.. ئەحمەد کامەران

سەرەتا دەستەواژەی برایەتی یان ئاشتی ، مانای پەیامێکی جوان و بەنرخی مڕۆڤایەتییە، کە تێیدا ئامانجی ئەوە نیشان دەدا گەلێک ئارەزووی ئاشتی و دۆستایەتی دەکات لەگەڵ گەلانی دیکە لەسەر بنەمای یەکسانی و دیموکراسی نەتەوەیی. زۆرجاران ئەم دەستەواژەیە بە هەڵە لێکدانەوەی بۆ دەکرێت گوایە بە مانای خۆبەدەستەوەدان دێت لەبەرامبەر گەلێکی دیکەی خاوەن هێز و دەسەڵات . بەڵام بە پێچەوانەوە پەیامی ئەوە دەگەیەنێت کەچیتر ئەو گەلە ناخوازێت لەڕێگای جەنگێکی بێ ئامانج ڕۆلەکانی خۆی و گەلانی دیکەش بە کوشتن بدات.

لە ئەمڕۆدا سەرنج لەسەر ئەوەیە کە ئایا کورد لەگەڵ کێ برایەتی و ئاشتی بکات ؟ یاخود گەلانی دیکە ئامادەن بۆ ئاشتییەکی هەمیشەیی لەبەرامبەری کوردان ؟

مێژوو شاهێدی ئەوەمان بۆ دەدات ، کورد هەمیشە بەوە ناسراوە ئارەزووی ئاشتی دەکات و هیچ کاتێک ناخوازێت مافەکانی لەڕێگای خوێنی ڕۆلەکانی خۆی بەدەست بێنێت، بەڵکو دەخوازێت لەسەر مێزێکی ئاشتیانە پرسەکانی خۆی بۆ هەمیشە چارەسەر بکات.
جوگرافیای کورد لەنێوان گەلانی وەکو تورک و فارس و عەرەب چەندین سەدەیە گیرۆدە دراوە، بەڵام بەداخەوە ئەم سێ گەلە بەردەوام تینوی کوشتنی ڕۆلەکانی کورد بوونە، لەبری ئەوەی ڕۆژێک بۆمان دەستی برایەتی و ئاشتیەکی ڕاستەقینەیی درێژ بکەن.
منێکی کورد برایەتی لەگەڵ عەرەبێک بکەم ، کەچی ئەو بەناوی ئاین و کۆمەڵێک پرسی دیکەوە دێت ئەنفالم دەکات، یاخود چەقۆ بخاتە سەر ملی ڕۆلەکانی نیشتیمانەکەم و سەریان لەلاشەیان جیادەکاتەوە. منیش چاوەکانم داخەم پێی بڵێم تۆ برای منی…
یان برایەتی لەگەڵ فارسێک کە هەموو ڕۆژێک دەستی سورە بە کوشتن و لەسێدارەدانی ڕۆلەکانی ڕۆژهەڵاتی نیشتیمانم. یان برایەتی لەگەڵ تورکێکی ڕەگەزپەرست، کە جگە لە بوونی ناسنامەی خۆی دان بە منێکی کورد دانانێت و بە تیرۆرستێک لەقەڵەمم دەدات .
بۆیە پێویستە سەرەتا ئێمە بانگەشەی ئەوە بکەین ئاخۆ تێڕوانینی گەلانی وەکو تورک و فارس و عەرەب ئامادەیی ئەوەیان تێدایە دەستی برایەتی بۆ ئێمە درێژ بکەن یان بونی ئێمە وەکو نەتەوەیەکی خاوەن زمان و کلتور قبول دەکەن ؟ نەک بەتەنیا ئێمەی کورد لەگۆڕەپانەکە دەستی برایەتی و ئاشتی درێژ بکەین و ئەوانیش بە ئارەزووی خۆیان کۆمەڵکوژی مان بکەن.

کار لەسەر پڕۆسەی ئاشتی و برایەتی گەلان پێویستە سەرەتا وەک چەمکێکی هزری کاری لەسەر بکرێت، نەک وەکو پرسێکی سیاسی و نەتەوەیی تەماشا بکرێت بۆ کورد لەبەرامبەری گەلانی دیکە. واتە سەرەتا ئەم پرسە پێویستە لەنێو تاکی کۆمەڵگای تورک و فارس و عەرەب کارێکی گشتگیری لەسەر بکرێت، بە دیاری کراویش لەنێو کۆمەڵگایەکی وەکو تورکیادا، کە خاوەنی مێژوویەکی قێزەونن لە کۆمەڵکوژی و قەبولنەکردنی کوردان. دان بەوەدا بنێن ئیتر بەبێ هێنانەوەی هیچ پاساوێک ئەو ڕاستیە مێژووییە قەبول بکەن کە گەلی کورد وەکو ئەوان گەلێکی سەربەخۆن و خاوەنی مافێکی دەستوری خۆیانن بتوانن بە ئازادییەکی ڕەها شکۆمەندانە ژیان بکەن. تەنانەت گرنگە لەناوەندەکانی خوێندنیش کار لەسەر ئەم پڕۆسەیە بکرێت ، لەلایەن مامۆستاکانەوە وانەی ئاشتی پێشکەش بە قوتابیەکان بکرێت لەبەرامبەر بە بوونی گەلی کورد، نەک بە پێچەوانەوە وانەی ڕق و کینە بدرێت بەو قوتابیانە لەبەرامبەر ناسنامەی کورد و کوردستان. جێگای داخە ساڵانێکی درێژە بەتایبەتی لە باکوری کوردستان و تەواوی تورکیا بەردەوام لەناوەندەکانی خوێندن کار لەسەر ناشرین کردنی کورد کراوە، تەنانەت تاوەکو ئێستا زمانی کوردی لە تەواوی تورکیا و باکوری کوردستان بەزمانێکی فەرمی نەهاتۆتە ناساندن،لەگەڵ ئەوەشدا بایەخێکی ئەوتۆی پێی نەدراوە لەچاو زمانە بیانیەکانی دیکە، ئەگەرچی چەندین جار داوای بەفەرمی ناساندنی زمانی کوردی وەکو دووەم زمانی لە دەوڵەت کراوە، کەچی تاوەکو ئێستا ئەم پرسە بە نادیاری ماوەتەوە.

لە مانگی ئاداری ساڵی ۲۰۲٥ ، لەدیمانەیەکی تایبەتی ئەحمەد داود ئۆغڵۆ تێیدا تیشک دەخاتە سەر ڕاستی مێژووی سەرهەڵدانەکانی کورد لە تورکیادا ، دەڵێت: لە تورکیا تورک بوون بەڕادەیەک تۆخ کراوەتەوە وای کرد کوردەکان هەستنەوە بڵێن ئێمەش هەین و کوردین.
بۆیە زۆر گرنگە لەم قۆناغە هەستیارەدا کار لەسەر شکاندنی بەستەڵەکی ڕەگەزپەرستی و شۆڤێنزم بکرێت. ئەگەرنا بەم شێوازە درێژەدان بە پڕۆسەی ئاشتی و برایەتی گەلان ئەستەمە هیچ کاتێک بچێتە قۆناغی پێشکەوتن، بەڵکو بە پێچەوانەوە ڕەنگە لەداهاتوودا ببێتە هۆکارێک بۆ زیاتر کۆمەڵکوژی و چەوساندنەوەی گەلی کورد.

ئەحمەد کامەران / نووسەر و چاودێری سیاسی




دەوڵەتی ئەلیکترۆنی کوردی.. سەڵاح جەلال

قسەو باسێک سەبارەت بە رێگاچارەیەک بۆ کورد لە لایەن مامۆستا سەڵاح جەلال ەوە..

بەشی یەکەم لە قسەوباسی دەوڵەتی ئەلیکترۆنی کوردی..

بەشی دووەم .. بۆ بینینی ڤیدیۆکە کلیکی ئێرەبکەن..

بەشی سێیەم.. دەوڵەتی ئەلیکترۆنی کوردی..

بەشی چووارەم.. دەوڵەتی ئەلیکترۆنی کوردی..




چەند زانیاریەک دەربارەی ئەم گیانلەبەرانە.. ئامادەکردنی/ فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی

١. فیلی ئەفریقی
لووتە درێژەکەی (خەرتووم): ئەو خەرتوومە درێژەی فیل هەیەتی تەنها لووت نییە، بەڵکو کەڕەنایەکە بۆ دەرکردنی دەنگی بەرز، مژەرێکە بۆ خواردنەوەی ئاو، بۆرییەکە بۆ پڕکردنی ئاو، و دەستێکی زیادەشە بۆ فیل…
بەخێوکردنی بەچکەکان: دایکەکان و مێینەکانی تری ناو ڕانەکە بەچکە فیلەکان بەخێو دەکەن. کاتێک فیلە گەورەکان لەسەر یەکێک لە بەچکەکان بترسن، بازنەیەک لە دەوری دروست دەکەن بۆ پاراستنی.
زمانی نهێنی: فیلەکان زۆر دەنگی جیاواز بۆ قسەکردن لەگەڵ یەکتر بەکاردەهێنن. تەنانەت زمانێکی نهێنییان هەیە کە بریتییە لە بۆڵەبۆڵێکی زۆر نزم، بە جۆرێک مرۆڤ ناتوانێت بیبیستێت، بەڵام فیلەکانی تر دەتوانن لە دووری چەندین میڵەوە بیبیستن.

٢. زەرافە
تایبەتمەندی باڵا: زەرافە بەوە جیادەکرێتەوە کە درێژترین ئاژەڵی شیردەرە لە جیهاندا. ئەم سیفاتەش چەندین سوودی هەیە، لەوانە توانای گەیشتن بە گەڵای دارە بەرزەکان کە هیچ ئاژەڵێکی تر ناتوانێت پێیان بگات.
مەترسییەکانی تینوێتی: هەندێک جار ئەم درێژییە کێشەی بۆ دروست دەکات؛ بۆ نموونە کاتێک زەرافە تینووی دەبێت و دەیەوێت ئاو بخواتەوە، قاچەکان و ملە درێژەکەی وادەکەن گەیشتنی بە ئاو ببێتە پرۆسەیەکی پڕ لە مەترسی. بەڵام خۆشبەختانە، زەرافە زۆربەی پێویستی ئاوی خۆی لەو گەڵای دارانەوە دەستدەکەوێت کە دەیانخوات.
بەچکەی زەرافە: بەچکەی زەرافە تەنها نیو کاتژمێر دوای لەدایکبوونی دەتوانێت لەسەر قاچەکانی بوەستێت، و لە ماوەی ڕۆژێکدا دەتوانێت لەگەڵ دایکیدا ڕابکات.

٣. کەنگەری ئوسترالی
ئاژەڵە کیسدارەکان: کەنگەر بە ئاژەڵێکی کیسدار دەناسرێت. بەچکەکانیان بە قەبارەیەکی زۆر بچووک لەدایکدەبن، بۆیە ناچارن باز بدەنە ناو کیسەیەکی تایبەت کە لە جەستەی دایکیاندا هەیە بۆ ئەوەی خۆیانی تێدا بپارێزن.
گەشەکردن لەناو کیسەدا: لەناو ئەم کیسەیەدا، بەچکەکان بە مژینی شیری دایکیان گەشە دەکەن. ئەوان نزیکەی ٢٨٠ ڕۆژ لەناو کیسەکەدا دەژین، و تا تەمەنیان لە ساڵێک تێنەپەڕێت بە تەواوی ئامادە نین بۆ ژیانی دەرەوە و وازهێنان لە کیسەکە.
کێشەکان: هەرچەندە کەنگەرەکان ئاژەڵی هێمن و لەسەرخۆ دیارن، بەڵام زۆرجار کێشە دروستدەکەن؛ چونکە زیان بە بەرهەمی جووتیاران دەگەیەنن و ئەو لەوەڕگایانە تێکدەدەن کە جووتیاران ئاژەڵەکانیانی تێدا دەلەوەڕێنن.

تێبینی /سەرچاوە شمس الصباح ی پاشکۆی ڕۆژنامەی الصباح جدیدە




گفتوگۆیەکی شانۆیی لەگەڵ نیهاد جامی – بەشی پێنجەم

دراماتۆرگ
بەشی پێنجەم

-هەست ناکەیت تا ئێرە ویستوتە تەواو ئەو روانینە خۆرئاواییە لەشانۆی کوردیی بکەیتە دەرەوە؟

  • گەر بگەڕێینەوە سەرەتای گفتوگۆکە، تێدەگەین لەوەی هەر لەبەراییەوە ویستومە ڕەخنە لەسێنتەری ئەم شانۆیە بگرین، تۆ سەیرکە تا ئێرە من هەوڵمداوە لەدیدی دێرێدا ئەو سێنتەرە هەڵبوەشێنمەوە، ئێمە ئێستا لەبەردەمی بونیادەکانداین، دڵخۆشین لەبەردەم بونیاددا، چونکە بونیاد سێنتەری نیە، ئەوە ئەو دۆخە درووستەیە لەئێستادا لای نەوەیەکی نوێی شانۆ بوونی هەیە، پێشتریش خەڵکانێک ویستیان لێی بێنە دەرەوە، بەڵام نەیانتوانی گەشەی پێ بدەن، کارەکانی کۆڕی شانۆی با، نمونەیەکی دیاری ئەو قسانەمانە، بەتایبەت نمایشی «پێکەوە لەبەهەشتدا عەسرێ» دەیانویست تێگەیشتنی باو بۆ تازەگەری بگۆڕن، بەڵام دەست نیشانکراوی بیرکردنەوەی شانۆییان وایکردبوو تا شوێنێک بڕۆن، ئەوە ڕەنگە بۆ شانۆکاری کورد ڕەخنەیەکی قبوڵکراو نەبێت، بەڵام ڕاستیە، تا ڕادەیەکی زۆر هیوا فایەق لە «مارا-ساد» دەیویست ئەو دەرگا داخراوەیان بکاتەوە، بەلام سەرەنجام گرفتی هیوا لەوێ بوو نمایشەکە دەیویست خۆی بداتەوە دەست پرسەکانی شەقامی کوردیی، ئەوە کارێکی گرنگە، بەلام لەسەر لادان نەبێت لەسەر خودی تێکستەکەوە، هەرچۆنێک بێت ئەوان لەهەوڵی گۆڕینی ئەو دۆخە شانۆییەدا بوون، گەر نەیانتوانی هەناسە درێژبن و دەستکاری کۆی جومگەکان بکەن، بەڵام لەهەوڵی ئەوەدا بوون بەرەو ڕووی ئەو فۆڕمە باوەی تازەگەری بووەستنەوە، دوانزە ساڵە من لەکوردستان نیم و نازانم تەواو چی ڕوو دەدات، ئەوەی هەیە لەتۆڕی کۆمەڵایەتیدا دەیبینم، بەلام شانۆکارانێک هەن جێگای ئومێدن، لەوانە شوان کەریم، ئەو خۆی دەنووسێت شانۆنامەی کەس نابڕێت، ئەوەی خۆی دەیەوێت دەینووسێت و لەگەڵ ئەکتەرەکان کاری تیا دەکات، ئەوەی من دەیبینم لەڤیدیۆکان یاخود لەناو وتاری رەخنەییدا ئەو تارادەیەکی باش دەزانێ لەگەڵ ویستی بینەری کورد رێ بکات، من بەشێک لەکارەکانیم بە ڤیدیۆ بینیووەو جێی سەرنجە، بە بروای من ئەوە سەرەتایەکی ڕاستەقینەیە بۆ شانۆی کوردیی. ئەو کارە پێویستی بە دراماتۆرگی شانۆییە، بزانێت پێویستی شانۆ چیە، تا بۆی بنووسێت.
    من وا تێدەگەم گفتوگۆکەمان لەئێستادا لەسەر پاییەکی زۆر ڕاستگۆو گرنگ وەستاوە، چونکە بابەتێکە هەمیشە وەک ووشە نەک چەمک ئامادەبوونێکی پتەوی هەیە، ئێمە ئەوەش کە لە عەرەبەکان خواستوومانە بە شیکردنەوەی دەقی تێگەیشتووین، من لەشاری وارشۆ بۆ ماوەی شەش مانگ دراماتۆرگم خوێندووە لە خوێندنگای دراماتۆرگی شانۆی زیگۆمند هۆبنەر، لەسەر دەستی دیارترین دراماتۆرگی ئەمرۆی شانۆی پۆلەندی ئەویش «ئارتور پاوڤێک» ە، دەمەوێت لێرەدا بەووردی لەسەر دراماتۆرگ بووەستم، لەچەمک و ناسینەوە تا دەگات بە چۆنیەتی کارکردن، چونکە هەندێکجار خوێندومەتەوە شانۆکاری کورد دەلێت دراماتۆرگ لەسەماو دەرهێناندا، نەخێر بەهیچ جۆرێک دراماتۆرگ لەسەمادا بوونی نیە، ئەوە کیرۆگرافە نەک دراماتۆرگ، دەرهێنانی شانۆیی هونەرێکی سەربەخۆیە، لەشوێنێکدا دراماتۆرگ بوونی هەیە، وەک کاک شوان کەریم خۆی نووسەری شانۆنامەکەی بێت، هیوادارم ئارامبگرن و پەلە نەکەن، تا بەورردی لەبارەیەوە دەدوێین، پێویست بەهەڵچوون ناکات، من بەکاری خۆمی دەزانم لەڕووی تیۆریەوە باسی بکەین و لەسەری بووەستین، تاوەکو وەک چەمکەکانی ڕابردوو بارگاوی نەکەین بە فانتازیا خۆی فریوودان.
    دراماتۆرگ لەڕابردوودا تایبەت بوو بە نووسەری شانۆیی، شکسپیر و مۆلێر دراماتۆرگن، ئەو چەمکە لەئێستاشدا بۆ نووسەری شانۆنامە بەکار دێت، بەواتای دراماتۆرگ ئەو کەسەیە کە دەقی شانۆیی دەنووسێت، تا هاتنی برێخت ئەو چەمکە بە بروای پاتریک پاڤیس بۆ نوسەری شانۆنامە بەکار هاتووە، تاوەکو ئەڵمانەکان گۆڕیان بۆ راوێژکاری ئەدەبی و شانۆیی دەرهێنەر، پاڤیس لەکتێبەکەیدا بەناوی «فەرهەنگی شانۆ» دراماتۆرگ دەباتە ناو درامای ئەرستۆیی و نا ئەرستۆیی، برێخت گۆڕانکاری بەکاری دراماتۆرگ دەکات، هەڵبەت توێژەری شانۆیی فەرەنسی ئان ئۆبێرسفێل کە لەبنەرەتدا ژنە جولەکەیەکی پۆلەندیە، هاوڕایە لەگەڵ ئەو ڕوانینەی پاتریک پاڤیس، ئۆبێر سفێل کتێبێکی هەیە بەناونیشانی «زاراوە سەرەکیەکان لە شیکردنەوەی شانۆدا»، ئەویش بەهەمان شێوە دراماتۆرگ بە نوسەری شانۆنامە ناو دەبات تا هاتنی برێخت، ئاماژە بەوەش دەکات بەوەی لەئەمڕۆدا ئەو چەمکە هەڵگری سێ مانایە: ١- توێژینەوەی بۆ بنیاتنانی شانۆنامە ٢- نووسینەوەی نمایش ٣- توێژینەوەی بەلگەدار بۆ پەیوەندی نێوان دەق و نمایشی شانۆیی لەلایەک و لەلایەکی ترلەنێوان مێژوو و لایەناکانیتردا، ئەویش وەک پاتریک پاڤیس ناوی دەبات بەمانا ئەڵمانی یاخود برێختیەکەی دراماتۆرگ.

-یانی چی مانا برێختیەکەی؟ ئایا دراماتۆرگ لای برێخت مانایەکی تایبەتی هەیە؟
-ئەو دوانە هەردووکیان دوو فۆڕم بە دراماتۆرگ دەبەخشن، دراماتۆرگ لەشانۆی ئەرستۆیی و دراماتۆرگ لەشانۆی نا ئەرستۆیی، ئۆبێر سفێل بە دوو تێگەیشتن لەسەر دراماتۆرگ وەستاوە، کاتێک باس لەجیاوازی مانای کۆن و نوێ بۆ دراماتۆرگ دەکات، لەمانای نوێدا کە باس لە برێختە ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە ئەڵمانیەکان مانای نوێیان پێداوە، مانا ئەڵمانیەکە ناو دەبات بە یاریدەدەری دەرهێنەری شانۆیی، بڕوای وایە کاری ئەو بریتیە لەئامادەکردنی دەقەکان لەکاتی پێویستدا، گەڕان و توێژینەوەی ئەدەبی و مێژووییە، بیرکردنەوە لەماناو ئایدیۆلۆژیا، هەندێک کات کارکردن لەگەڵ گونجاندنی دەق، لەگەڵ هەلسان بە چاکسازیە گەورەو بچووکەکان، بەشداریکردن لەپڕۆڤەکان بەو پێییەی چاودێرێکی بێلایەنە، هەروەها هەندێک کاتی تریش بزوێنەرو چالاکە «ئامادەکردنی پرۆگرامەکان و رێکخستنی دانیشتنی گفتوگۆکان»
ئۆبێرسفێل بەم پێناسەیە سەیری کاری دراماتۆرگی نوێی شانۆی ئەڵمانی دەکات، ئاماژە بۆ زۆربەی دەرهێنەران دەکات کە دراماتۆرگ لەناو نمایشەکانیاندا هەیە، لەپاڵ ئەوە باس لەوانیتر دەکات، ووتەیەکی ڤیتز بە نمونە دێنێتەوە «نامەوێت کەسێک راسپێرم بۆ بیرکردنەوە» بەمانای ئەوەی لەلای ڤیتز دەرهێنەر بۆ خۆی هەڵدەستێت بەکاری دراماتۆرگی، بەڵام وەک پێشتر ئاماژەمان بۆ کرد باس لە لایەنگرانی شانۆیی برێخت دەکات بەوەی ئەوان رۆلی دراماتۆرگیان لەمانا نوێیەکەدا خستۆتە ڕوو، سەرباری ئەوەی کە برێخت بۆ خۆشی دراماتۆرگی تایبەتی بە کارەکانی هەبووە، ئەوەش لای ئەو دەرهێنەرە ناو دەبات بە «راسپاردنی ئایدیۆلۆژیا» کە ئەو راسپاردنە بە لاوازکردنی چەمکەکە دەبینێت.

-تائێرە پێناسەی چەمکەکەیە، ئێستا لەنێوان مانای کۆن بۆ دراماتۆرگ و مانای نوێی ئەڵمانیەکان تۆ چۆن سەیری ئەو چەمکە دەکەیت؟

-راستیەکەی ئەوە من نیم چۆن سەیری دەکەم، بەڵام بەپێی خوێندنەوەو خوێندن و تێگەیشتن، دەتوانم هەندێک ڕوانینی تایبەتی خۆم نیشان بدەم، کە هەوڵێکە بۆ نزیکردنەوەی هەردوو ماناکە لەیەکتری، ئەوەش لەڕوانگەی خوێندنی دراماتۆرگی و کۆمەڵێک نمایشی شانۆیی سەر شانۆکانی شانۆی پۆڵەندی.
دراماتۆرگ تێکستێکی ناشانۆیی دەگۆڕێت بۆ شانۆنامە، یاخود چیرۆکێکی ناو ڕابردوو کە لەزار بیستراوە، هەندێک دیاردە کولتوریەکانی سیما کولتوریی کۆمەڵگا کاتێک دەکرێت بە دەقی شانۆیی ئەوە دراماتۆرگە پێی هەڵدەستێت، بەجیا لەو مانا ئەڵمانیەی ئاماژەمان بۆ کرد، مانایەکیتری هەیە، دەرهێنەر لەشانۆی پۆڵەندی دراماتۆرگ بانگهێشت دەکات بۆ چۆنیەتی لابردنی ووشەیەک یاخود ڕستەیەک کە ناکرێت بۆ کۆمەڵگاکەی ئەو گونجاو بێت، با نمونە بێنینەوە لەشانۆنامەی «سێ خوشک» لە نووسینی چێخۆڤ یەکێک لەخوشکەکان کە ماشا، یە ئاراستەی ڤێرشینینی دەکات بەوەی دەڕواتە پۆڵەندا و لەوێ ژنەکان باوەشی بۆ دەکەنەوەو پێی دەلێن گیانەکەم.

-نەخێر وای پێ ناڵێت، بەلکو لە وەرگێرانەکەی جەلال تەقێ کە روسی زمانێکی تەواوە و پێشتر کۆمەڵە چیرۆکێکی تری چێخۆڤی کردووە بە کوردیی و لەوەرگێرانی ئەو شانۆنامەیەدا ووشەی گیانەکەم بە کار ناهێنێت، بەلكو ووشەی کۆخانێ دەنووسێت، ئایا پێت وایە ئەو دوو ووشەیە یەک مانایان هەیە؟

-پرسیارەکە لەشوێنی خۆیدایە، من هاوڕام جەلال تەقێ بەشاهیدی زۆرینە ڕووسی زمان و کوردیەکەشی پاراوەو دستۆڤسکی وەرگێراوە بۆ کوردیی لەپاڵ کۆمەلێک چیرۆک و شانۆنامەی چێخۆڤ، بەڵام ووشەی کوخانێ ووشەیەکی رووسی نیە، بەڵکو ووشەیەکی پۆڵەندیە، وەک ووشەی حەیاتمی کەرکوکی وایە، یا بەساقەوبمی سلێمانی، بۆ ژن و پیاو بەکار دێت، بەڵام بۆچی ماشا بە پۆلەندی دەیلێت؟ ئەوە سوکایەتیە بۆ مرۆڤی پۆڵەندی بەوەی دەیەوێت بە ڤێرشینین بڵێت ژنەکان باوەشی سۆزداریت بۆ دەکەنەوەو دەڵێن کوخانێ، هەڵبەت لێرەدا بۆ دەرهێنەری پۆڵەندی دراماتۆرگ لەشانۆی پۆڤشیخنی بانگهێشت کرا کە چۆن ئەو ووشەیە لا ببردرێت و زیان بە شانۆنامەکە نەگەیەنێت، دراماتۆرگەکە ئاماژەی بۆ ئەوە دەکرد، دەبێت سەر لەبەری کەسێتی ڤێرشینین دەستکاری بکرێت بۆ ئەوەی ئەو ووشەیە بەکار نەهێنێت یاخود دەبێت دیمەنێک بەتەواوی لا ببردرێت، ئەوەش کارێکی نەکردەیە، دراماتۆرگ ئەو کارەش ئەنجام دەدات، نەک وەک شانۆی کوردیی دیمەن و پەردە لابەرین وبڵێین لەگەڵ دیدگای دەرهێنانیمان ناگونجێت، دەرهێنەری کورد دێت پێی دەلێی دەستکاری تەواوی تێکستەکەی شکسپیرت کردووە، دەڵێت ئەوە هاملێتی منە و من دەستکاری دەکەم، نەخێر هاملێتی تۆ نیە هی شکسپیرە، تۆ تەنیا پێویستە بەشێوەیەکی گونجاو وەک ئەوەی شکسپیر داوای دەکات بیخەیتە سەر شانۆ، بۆت هەیە جل وبەرگ و دیکۆرو روناکی و جولە دەستکاری بکەیت، بەڵام دیالۆگ و ڕستەو کارەکتەرو دیمەن وەک خۆی دەمێنێتەوە، بۆیە لێرەدا بڕوام وایە تەواوی وێنەکانی دراماتۆرگمان ڕوون کردبێتەوە، بەڵام من نازانم بۆچی زۆرجار لەشانۆی عەرەبیدا دراماتۆرگ بە ڕەخنەگر دەناسرێت، بەوەی کاری نووسینی تێبینەکانی رۆژانی پرۆڤە بێت تاوەکو دواتر قسە لەنمایش بکات، ناوی دەبەن بە شیکەرەوەی دەق، ئەو مانا عەرەبیە کە بەشێکی دیاری شانۆکاری کورد تێی کەوتووە هیچ پەیوەندیەکی بە دراماتۆرگەوە نیە، دراماتۆرگ نە شیکردنەوەی دەقە نەوابەستەی نمایش ودەرهێنانە، دراماتۆرگ نووسەری شانۆنامەیە، بەدوای برێخت وەزیفەی تری بۆ دەرکەوتووە کە لەلای ئێمە زۆرجار ئەو کارەی دراماتۆرگ ڕاسپێردراوە بە بەرێوبەری شانۆ، چونکە ئامادەکردنی بەڵگەو دۆکۆمێنت بۆ ئەکتەرو ڕێکخستنی دانیشتنەکان کە لەشانۆی ئەڵمانی دراوە بە دراماتۆرگ لەلای ئێمە بەرێوبەری شانۆ پێی هەڵساوە.




شوان کەریم، شکستهێنان یان سەرکەوتن؟.. حەيدەر عەبدولرەحمان

                    

نامەوێ بە پێچ و پەناو لەژێر پەردە قسە لەشانۆیی (پیانۆ) ی شوان کەریمی نووسەرو دەرهێنەر بکەم، ئەمە نە لە بەرژەوەندی بینەرو نەلە بەرژەوەندی خودی شوان کەریمە، لە هەموو حاڵەتێکا هەر دەرهێنەرێک بیەوێت بەردەوامی بە ئەزموونەکانی خۆی بدات، کەس ناتوانێ گرێنتی مانەوەی ئەو ئەزموونە بدات لە قەدێکی دیاری کراودا ، ئەگەر هەموو ئەگەرەکان نەخاتە بەرچاوی خۆی، لەوانەش سەرکەوتنی گەورە یان شکستی چاوەڕوان نەکراو.
شوان کەریم لەو دەرهێنەرانەیە بەرگەی وەستانی درێژ خایەن ناگرێت، بێ پرۆژەی شانۆیی یا درامی ئارام ناگرێ، باکیشی بە هیچ ئەنجامێک نیە لە ئەزموونەکانی، کاتێ شانی خۆی دایە بەر ئیشێک لە شکست ناترسێ، چونکە بە پێی لۆژیک ئەو هەڵس و کەوت لەگەڵ ئەنجامی کارەکان دەکات، بە پێی لۆژیکیش هەموو کارێک ئەگەری شکستی هەیە، وەک ئەگەری سەرکەوتن، بە پێی ئەو هاوکێشەیەش هیچ شکستێک خاڵی کۆتایی نیە، بەڵکو هاندانە بۆ بیرکردنەوە لە پڕکردنەوەی بۆشاییەک کە کەوتۆتە دەرەوەی ویست و دەسەڵاتی دەرهێنەر.
ئەوەی لە پەراوێزی هەر کارێکی شکست خواردوو سوودی لێ وەردەگیرێ، بەدواداگەڕان و دۆزینەوەی ئەو فاکتەرانەن کە شکست هێنان دروستی دەکات،
خوا نەخواستە مەبەست لەو چەند نموونەیە، شوان کەریم و پیانؤکەی نیە، ئەگەرچی ئاساییە ئەگەر ئەویش بێت، مادام ئەو نەوەستاوەو کار دەکات، ئاستی داهێنانی یان شکست خواردنی، کارێکی ڕەها نیە، بەڵکو ڕێژەییە.
ئەگەر ڕیتمی کارکردنی شوان بێنیە بەرچاوی خۆت و بتەوێ بە ژمارە قسە بکەیت، دەگەیتە ئەو بڕوایە کە ڕیتمەکە بەلەبەرچاو گرتنی هەلومەرجی سەختی شانۆ لە کوردستان و بە بەراورد لەگەڵ دەرهێنەرانی دیکەی کوردستان، ڕەنگە ڕیتمێکی خێرا بووە، ئەم خێراییە لە بەرژەوەندی شوان نەبووە، چونکە دەرفەتی خۆ ئامادەکردنی کەمتر بۆتەوە.
بەڵام بۆ خێرایی کارکردن؟
ئایا خێرایی بە مەبەستی دەسکەوتی ماددی بووەو بینەری زۆر و فرۆشتنی پلیتی زۆر بووەتە حالەتێکی موغری بۆ گەڕانەوەی خێرا؟
یاخود غیابی بەرهەمی شانۆیی و زەروورەتی شانۆ هانی داوە پەلە بکا بۆ پڕكردنەوەی بۆشاییەکە؟
هاوسەنگی یان لاری شوان بە تەنیا بەراوردێکی ( پیانۆ) لەگەڵ بابلۆو باڵندەی کامەرانی دەردەکەوێ، بەگشتی هەست بەجیاوازی زەقی (پیانۆ) لەگەڵ هەردوو بەرهەمدا گەلێک زۆرە،
ئەگەرچی دەرهێنەر هەوڵی دووبارەکردنەوەی هەمان فۆرمی داوە، بەڵام ئەمجارەیان بە نادروستى.
وەک باوە شوان لەهەر سێ شانۆگەریدا یەک فۆرمی لە بونیاتی شانۆگەریەکانیدا بەکار هێناوە، بەڵام بۆ هەر نمایشێک ڕەنگێک
لەوانە بەکارهێنانی سیناریۆیەک کە وابەستە بێت، بەچەند کێشەیەکی کۆمەڵایەتی ناوخۆیی.
دووهەمیان بەکارهێنانی ئاوازو گۆرانی، کە ئەمجارە ئەکتیفی نمایشەکەی هێنایە خوارەوە، بەمەش ڕەگێکی سەرەکی نمایشەکەی کوشت.
سێیەمییان ڕەگەزی کۆمێدیایە لە هەرسێ نمایش، ئەمەشییان هەمان چارەنووسی ڕەگەزی دووەمی بەسەر هات.
ئەگەر بەم شێوەیە چەند پارچەیەکی نمایشەکە ڕوو بە ڕووی ئیفلیجی بێتەوە، دەبێ جەستەی نمایشەکە چی بەسەر بێت.

کاتێ بينه ر ناونیشانی نمایشەکە بیری بۆ ئەوە دەچێت کە ئەو ئامێرە کرۆکی ئامانج و گوتاری نمایشەکەیە و هێمایەکی فەلسەفی کاریگەرە بۆ گوزارشت کردن لە گەلێک مەغزای نهێنی ڕووداوەکانی ناو نمایشەکە، وەک ئەوەی گوزارشت لەگۆشەگیری و تەنیایی و خەمێکی گەورەی دەروونی بکات، كه ئەو ئامێرە بە هەموو هێزی خۆیەوە، هەوڵی بە هاوسەنگ ڕاگرتنی بدات.
زۆر لە چاوەڕوانی ئەوەدا دەمێنێتەوە ئەو ئامێرە مۆسیقاییە و ڕیتمی ئاوازەکانی، لە دەستی یەکێ لە کاراکتەرەکانی نمایش، بتخاتە ناو دنیای هێمنی و تەنیایی، کەچی تا کۆتایی نمایش ئەو ئامێرە وەک جەستەیەکی مردووی بێ خاوەن، یان وه ك یەکێ لە ئێکسسواراتی شانۆ بۆشاییەکی فەزای شانۆگەریيەکەی پئ پڕ کرابێتەوە.
ئەو کات بینەر لەخۆی دەپرسێ، باشە ئەودەرهێنەرە بەچ ئامانجێک ئەو نمایشەی ناو‌ ناوە (پیانوو) ئەگەر بوون و نەبوونی ئەو ئامێرە وەک یەک بێت لەسەر شانۆ؟
بۆچی دەرهێنەر هەوڵی نەداوە ئامێرەکە بە زیندوو ڕابگرێ، بەلانی کەم پاساو بۆ ئەو تەنە گەورە مردووەی سەر شانۆی هەبێت.
ئايا بەلای دەرهێنەر مردنی لایەکی فەزای نمایش، نا هاوسەنگی دروست ناکات، لەسەر تەختەی شانۆ؟
کێشەی گەورەی پیانووەکە ئەوەیەکە بۆتە ناونیشانی نمایش، هه ر ئه وه شه بۆتە خاڵی سەرەکی جەخت کردنەوەو لەسەر وەستانی بينه ربەرامبەر ئامێرەکە و بیرکردنەوە لە فەلسەفەو زەروورەتی لەسەر شانۆ.
پەلە پروزێ ی دەرهێنەر بۆ نمایش وای کردووە، کۆڵەگەی بنەڕەتی بونیاتی شانۆگەریيەکەی کە( دەقە) بخاتە مەترسییەوە، چونکە دایەلۆگەکانی بەشێوەیەکی پڕ لە تەموو مژاوى و ئاڵۆز داڕشتووە، کە لای بینەری کورد کەمێک نامۆ بێت، بەدەر لەچەند دایەلۆگێکی وەک داخستن و دا نەخستنی دەرگا بەڕووی بیانییەکان
ته نانه ت کاراکتەرێکی سەرەکی لە نێو کاراکتەرەکاندا هەڵنەبژاردووە، ببێتە پاڵەوانی هەڵگری ئامانجی نمایشەکە.
نەخێر فەلسفەی نمایشەکە پارچە پارچە کراوەو ڕادەست کردنيشی لاوازە.
بؤيه کۆتا دیمەن، ئەو کاریگەرییە هونەری و دراماتیکییەی نامێنێ کە بینەر ئاواتی بۆ دەخوازێ
من بینەرێکم بە پێنج خولەک دوای کۆتایی نمایش هیچ دیمەنێک، هیچ جولانەوەیەکی ڕەمزی، هیچ سینۆگرافیایەک، هیچ ڕیتمێکی جیاواز، هیچ..هیچ شتێکم لە زەهنی دا بە تۆمار کراوی لە مێشکدا نەماوە، هیچ ستاتیکاو جوانیەک چاومی تێر نەکردووە، کەواتە ئەو هەوو دەف و دۆڵەی لەبەردەم کامێرا بە بینەر تۆمار دەکرێن بۆ بازاڕ پەیدا کردن لە کوێن بۆ من نایانبینم؟
تەنیا شتێ کە نکۆڵی لێ ناکرێت و لە نمایشەکە دڵخۆش دەکات، ئەو ئەکتەرە لێهاتووانەن، کە زۆر بە کارامەیی و نواندنی داهێنەرانەیان هاوسەنگی شانۆیان ڕاگرتبوو، بینەریان لەزۆر کەلێنی گەورەی نمایش غافل کردبوو، یەکە یەکەی ئه و ئه كته رانه شایەستەی سەر بۆ دانواندنن.
ئەوەش كه له دوماهيدا گرنگە، شوان کەریم لەو ئەزموونە نوێیە ييدا وەری بگرێ، بە دەردی پارێزەری نمایشە كه ى خؤى نەچێ.
وا باشترە ئەو یەکەم کەس بێت لەوانەی سوود لەو فەلسەفەیە وەرگرن، بۆ ماوەیەک پشوو بدا، ئینجا بە داهێنانيَكى گەورەی وەک (بابلۆ)ى بگەڕێتەوە گۆڕەپانەکە.




كەرێك بە پارەی بەفر كڕدرابێت ئاو دەیبات !.. سەدیق سەعید ڕواندزی

                          
                                                                   

كەناڵێكی ئاسمانی، كە گوایا خۆی پێ یەكەمی بێ ڕكابەرە، لە دیاڵۆگیكدا میوانداریی كچە مۆدێلێك و كەسێكی سۆسیال میدیای ( ناڵێم كەسایەتی چونكە كەسایەتی ڕەهەندێكی فراوانی هەیە) كرد. سەرەتا وامزانی سوكرات و ئەفلاتوون ڕووبەڕووی یەكتری بوونەتەوە ! بە هەر حاڵ كەناڵەكە بە پێی تێگەیشتنی خۆیان، ئازادن لەوەی كێ بانگی بەرنامەكانیان دەكەن، بەڵام ئەوەی بۆ من جێی سەرنج و پێكەنین و هەڵوەستەكردن بوو ئەوە بوو، كە كەسە خێرخوازەكە، بە تاسە و نیگەرانییەوە گوتی:_( كچە مۆدێل هەیە، پەنجا، شەست دەفتەری لە پیاوێك ستاندووە و بردووەو ئەویش ناوێریت قسە بكات چونكە بە وێنەیەك و ڤیدیۆیەك ئابڕووی دەبات) بێگومان گەر پیاوێك، پیاوبوونەكەی هەر بایی ئەوە بێت، كچە مۆدێلێك بتوانێت فریوی بدات و شەست دەفتەری لێ بستێنێت، ئەوا نەك جارێك، سەد جار نۆشی گیانی كچەكە بێتز پیاوێك گەر ئامادە نەبێت، كەمێك لەو هەموو پارەیەی بۆ منداڵە هەتیوێك، ژنێكی پیاو مردوو، ژنە شەهیدێك، منداڵی شەهیدێك، قوتابخانەیەك و نەخۆشخانەیەك و مزگەوتێك بكاتە خێر و چاكە و تەرخان بكات، بۆ ئەوە باشە با بیبات ! مەگەر كورد ناڵێت ماڵی بای بە بای دەڕوات؟ یان كەرێك بە پارەی بەفر كڕدرابێت ئاو دەیبات؟ كەسێك ئامادە بێت، پەنجا شەست دەفتەر بە كچە مۆدیلێك بدات، نەك شایەنی ئەوە نییە مرۆڤ هاوسۆزی بێت و لە خەمی دابێت، بەڵكو دەبێ نزای ئەوەی لێ بكات، ئەوەندی تریشی لێ بسەنن! مەگەر خوا بزانێت ئەو جۆرە كەسانە، بە چ ڕێگایەكی گەندەڵی و ناشەرعی ئەو پارەیەیان دەستكەوتووە، كە سەدان نموونەی لەو شێوەیە لە كوردستان هەن، كە ئامادە نین باربۆی قوتابییەكی هەژار، كرێكارێك و ژینگە دۆستێك بكەن، كەچی هەموو ئەخڵاق و تێگەیشتنیان ئەوە یە، بەم شێوەیە پارە بە هەدەر بدەن.




ڕۆژگاری پووچگەرایی و بێبەهایی پێنووس.. ستار ئەحمەد

مرۆڤایەتی لە هیچ سەردەمێکدا وەک ئەمڕۆ دووچاری دابەزینی بەها گیانی و زانستییەکان نەبووەتەوە، بەڵام لە خاک و ناوچەی ئێمەدا ئەم دۆخە گەیشتووەتە ئاستێکی زۆر مەترسیدار. ئەمڕۆ دەبینین لە بەردەم سەردەمێکدا ڕاوەستاوین کە تێیدا کەسانی پووچ و بێناوەڕۆک کراونەتە پێشەنگی کۆمەڵگە و ناوەندە میدیایی و ڕاگەیاندنەکان بایەخی تەواویان پێدەدەن. ئەوانەی هیچ بەرھەمێکی زانستی و هزرییان نییە و تەنیا بە دەرکەوتنی ڕووکەشیان و دروستکردنی کەشوهەوای بێکەڵک سەرنجی خەڵکی دەڕفێنن، دەخرێنە سەرەوەی بایەخی کۆمەڵایەتیەوە. لە بەرامبەردا، ئەدیب و نووسەر و بیرمەندانێک لەم کوردستانەدا هەن کە هەموو تەمەنی خۆیان لە پێناو ڕووناک کردنەوەی بیری خەڵک و دەوڵەمەندکردنی زمان و وێژەی کوردی بەخشیوە، کەچی ئەمڕۆ لە پەراوێزێکی تەواو تاریکدا دەژین.
نووسەر و ڕۆشنبیری ڕاستەقینە لەم نیشتمانەدا گەیشتووەتە دۆخێک کە تەنانەت سادەترین مافی ژیان و بژێوییان نییە. بەشێکی زۆریان هیچ مووچە و داهاتێکی مانگانەیان نییە و تەنانەت لە سەرەتاییترین مافی بەخێوکردن و هاوکاریی کۆمەڵایەتیش بێبەشن. کەس ئاوڕ لە دەرد و ئێشەکانیان ناداتەوە؛ نە دەسەڵاتی ڕامیاری کە ئەرکی سەرەکییەتی ڕێز لە سامانە هزرییەکەی بگرێت، نە کۆمەڵگە کە خەریکە هۆشیارییەکەی لەناو ڕەوتە ڕووکەشییەکاندا ون دەکات. ئەنجامی ئەم پەراوێز خستنە سەختە ئەوەیە کە پیاوانی قەڵەم لە برساندا یاخود لەژێر بنمیچی تەنهایی ماڵەکەی خۆیاندا بە بێکەسی و بەدڵپڕییەوە کۆچی دوایی دەکەن، بەبێ ئەوەی کەس لە ئازارەکانیان بگات یان زەنگێک بۆ فریادکەوتنیان لێبدرێت.
ئەم دۆخە تاڵە بێبەزییە، بەراورد دەکرێت بەو خەرجکردنە بێ‌سنوورەی کە لە پێناو کەسانی پووچ و بێ‌کاریگەردا ئەنجام دەدرێت. هەرێم پڕ بووە لە دیاردەی سەکۆ جۆراوجۆرەکان و دەرکەوتنی ڕووکەشانەی هەمە شێوە، کە هیچ بەهایەکی مرۆیی یان ڕۆشنبیری پێشکەش ناکەن. سەرەڕای ئەوەش، کاتێک ئەکتەرێکی بیانی یان کەسایەتییەکی دەرەوە سەردانی کوردستان دەکات، بە دەفتەرە دۆلار خەڵات دەکرێت و پێشوازیی شاهانەی لەلایەن دامودەزگاکانەوە لێدەکرێت، لە کاتێکدا نووسەرێکی نیشتمانی بۆ دابینکردنی دەرمانی نەخۆشییەکی یان نانی ڕۆژانەی تووشی ئازارێکی جەرگبڕ دەبێت. ئەم دووڕووییە کۆمەڵایەتی و ڕاگەیاندنە، نیشانەی ئاشکرای داڕمانی بنەماکانی دادپەروەری و بەهای ڕۆشنبیرییە.
کاتێک لە کۆمەڵگەیەکدا بەهای مرۆڤ و خاوەن پێنووسەکان بەم شێوەیە بەرەو دابەزین دەچێت، ئەوا ئەو کۆمەڵگەیە نەک هەر لە ڕووی ڕۆشنبیرییەوە دەپووکێتەوە، بەڵکوو لە ڕووی ئاکاری و نەتەوەییشەوە ڕووبەڕووی داڕمانی یەکجارەکی دەبێتەوە. وڵاتێک ڕێز لە زانا و نووسەر و ئەدیبەکانی نەگرێت و شوێنیان بە کەسانی ڕووکەش و بێ‌ناوەڕۆک پڕ بکاتەوە، هەرگیزاو هەرگیز ناتوانێت ئاسۆیەکی گەش بۆ نەوەکانی داهاتووی بونیاد بنێت. پێویستە هۆشیارییەکی گشتی لە ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان و ناو جەماوەردا دروست ببێتەوە بۆ گەڕاندنەوەی بەها بۆ خامە بێگەردەکان، چونکە نەتەوەکان بە بڕی پارە و ناوەندە پووچەکان ناپێورێن، بەڵکوو بەو بیرمەندانە دەناسرێن کە مێژوو و شوناسی نەتەوەکەیان دەپارێزن.




یەکەم بیری ئاوچۆن دۆزرایەوە؟.. مەی اسماعیل.. وەرگێڕانی لەعەرەبییەوە / فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی

شانشینێکی بچووک هەبوو کە لە دەوری گۆمێکدا دروستکرابوو. لە یەکێک لە وەرزە گەرمەکانی هاویندا، باران نەباری و گۆمەکە وشکیکرد. خەڵکەکە نائومێد و نیگەران بوون، چوونە لای پاشا و گوتیان: “ماوەیەکی درێژە ئاسمان بارانی نەباراندووە؛ جوتیارەکان گوتیان: زەوییەکانمان بوونەتە چۆڵەوانی، راوچییەکان گوتیان: چیتر ناتوانین ماسی راو بکەین.. ئەی پاشای شانشین چۆن بژێوی ژیانمان پەیدا بکەین؟ لەم کارەساتە رزگارمان بکە.” منداڵە بچووکەکانیش لە تینوێتیدا دەگریان.
پاشا نێردراوەکانی نارد بۆ هەر چوار لای جیهان بۆ ئەوەی بەدوای ئاودا بگەڕێن.. یەکەمیان بەرەو ڕۆژهەڵاتی خۆر رۆیشت، دووەمیان بەرەو باشوور، سێهەمیشیان بەرەو ڕۆژئاوا، و چوارەمیشیان شوێن ئەستێرەی باکوور کەوت. نێردراوەکان لە هەموو شوێنێک گەڕان؛ لە دەشت، دۆڵ و گردەکاندا، بەڵام بێسوود بوو. سێ لەوان بەبێ هیچ دەستکەوتێک گەڕانەوە. بەڵام چوارەمیان پێداگیر بوو لەسەر ئەوەی گەلەکەی خۆی نائومێد نەکات.. بەردەوامبوو لە ڕۆیشتن تا گەیشتە گوندێکی شاخاوی سارد.
کاتێک لە بناری شاخەکەدا دانیشتبوو بۆ ئەوەی بحەسێتەوە، ژنێکی پیر هات و لە تەنیشتی دانیشت. پیاوەکە ئاماژەی بە ئاسۆی دوور کرد و گوتی: “من لە شانشینێکی دوورەوە هاتووم، بەڵام ماوەی ساڵێکی تەواوە باران لای ئێمە نەباریوە. ئایا دەتوانیت یارمەتیم بدەیت بۆ دۆزینەوەی ئاو؟”
ژنەکە ئاماژەی پێکرد کە شوێنی بکەوێت، پاشان سەرکەوت بۆ سەر شاخەکە و چوونە ناو ئەشکەوتێکەوە. ژنەکە گوتی: “لە وڵاتی ئێمەشدا ئاو نییە، بەڵام ئەمەمان هەیە” و ئاماژەی بە پارچە سەهۆڵەکان کرد کە لە سەقفی ئەشکەوتەکەوە شۆڕ بوبوونەوە ، “ئێمە پێی دەڵێین: سەهۆڵ. پارچەیەکی لێ ببەرەوە، و پاشان شانشینەکەت چیتر تینووی نابێت.” پیاوەکە پارچەیەکی گەورە لە سەهۆڵەکەی شکاندو خستیە ناو جانتاکەیەوە، بە خێرایی سواری ئەسپەکەی بوو، گەڕایەوە بۆ نیشتمانەکەی. دوای بڕینی مەودایەکی درێژ بۆ گەیشتن بە کۆشکی پاشا، پارچە سەهۆڵە گەورەکە توابووەوە و ببووە پارچەیەکی بچووک.
هیچکەس لە کۆشکدا پێشتر لە ژیانیدا سەهۆڵی نەدیبوو، بۆیە هەمووان بە سەرسوڕمانەوە لێیان دەڕوانی. یەکێک لە ئامادەبووان هاواری کرد: “پێویستە ئەمە ‘تۆوی ئاو’ بێت!..”. پاشا فەرمانی کرد کە “تۆوی ئاوەکە” دەستبەجێ بچێنرێت. لە کاتێکدا جوتیارەکان چاڵێکیان بۆ چاندنی تۆوەکە هەڵدەکەند، قەبارەی سەهۆڵەکە لەژێر تیشکی خۆردا بچووکتر دەبووەوە. جوتیارەکان پەلەیان کرد بۆ ئەوەی تۆوەکە بخەنە ناو چاڵەکەوە، بەڵام پێش ئەوەی بە خۆڵ دایپۆشن، (توابووەوە). لێرەدا جوتیارەکان هەستیان بە سەرلێشێواوی و دڵەڕاوکێ کرد، بۆیە زیاتر و قووڵتر زەوییەکەیان هەڵکەند بەدوای تۆوە نهێنییەکەدا.
جوتیارەکان بە درێژایی شەو چاڵەکەیان هەڵکەند، و کاتێک بەرەبەیان هات، پاشا جوتیارە ماندووەکانی بینی کە لە دەوری چاڵێکی گەورە لەسەر زەوی نوستبوون. پاشان سەیری ناو چاڵەکەی کرد، بە سەرسوڕمانەوە هاواریکرد: “راپەڕن ئەی ڕۆڵە کۆڵنەدەرەکانی نیشتمانەکەم، تۆوی ئاوەکە شین بووە!.. ئەوەتا ئاو لە ناو چاڵەکەدایە!..”.
و بەم شێوەیە یەکەم بیر بۆ ئاو هەڵکەندرا!




داڕووخانی لیبرالیزم و پۆست لیبرالیزم.. ئەکرەم سەعید

قیژەێک لە ساکسۆنی-ئانهاڵتی ئەڵمانیاوە

دوای ئەوەی دوێنێ پارتی جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا ٤٤%ـ ی دەنگەکانی لە هەڵبژاردنی ئەڵمانیا بەدەستهێنا، قیژەێک لە ویلایەتی ساکسۆنی-ئانهاڵت خەڵکی لە مەترسیەک ئاگادار کردوە( گەڕانەوەی چەپۆکە ڕەشەکان – نازییە نوێکان بۆ دەسەڵات)، ئەو نازییە نوێیانەی خۆیان وەک فریاڕەس پیشانی خەڵکی دەدەن. ئێمە ئەمڕۆکە لە ساتەکانی سەرەتای وەرچەرخانێکی سیاسی ترسناکدا دەژین، لە خولێکی ڕاگوزاری لە جیهانی یەک جەمسەرییەوە بۆ جیهانێکی فرە جەمسەری، لە کۆمەڵگەی دیموکراسی وکراوەی ڕۆژئاواوە بەرەو کۆمەڵگەی تۆتالیتاری وداخراو. مەترسییەکان بەزۆری بۆ سەر مافە ئابووری و سیاسییەکانی چینی کرێکاران و پەناهەندەکانە.
لاوازبوون و پوکانەوەی بنەماکانی حوکمی دیموکراسی و لیبرالیزم، کە لەم سەردەمەی ئێمەدا بە پۆست لیبرالیزم ناو دەبرێ، نموونەیمان لە نزیکەی ناوەڕاستی ساڵانی هەزارو هەشت سەدەکاندا، بە جۆرێکی دی و لە هەلومەرجێکی جیاواز لە ململانێی چینایەتیدا بینیووە. لە ساڵی ۱۸٤۸ دا مارکس وەسفی ئەو هەلومەرجە دەکات کە پاڵ بە چینی بۆرژوازی فەرەنسییەوە دەنێ تا لە پێناو پاراستنی سەروەت و سامانەکەیان ملکەچی دیکتاتۆریەتی پۆناپارت بن. شیکارەکەی مارکس بۆ وەرچەرخان و گۆڕانی بۆرژوازەکان لە دیموکراسییەوە بۆ دیکتاتۆری، بە شاکارێکی فیکری و قووڵ لە مێژووی فەلسەفەی سیاسیدا دادەنرێت. مارکس لە کتێبەکەیدا«هەژدەی برۆمێری لویی بۆناپارت» بە شیکاریی زانستی نیشانی دەدات کە چۆن بۆرژوازی فەرەنسی، بۆ پاراستنی مڵکداریی تایبەت و بەرژەوەندییە داراییەکانیان، کۆماری دیمۆکراتیی خۆیان لەباربردوو وخۆیان تەسلیمی سەرکوتکاریی بۆناپارت کرد. لۆژیکی بۆرژوازی:( قوربانیدان بە تاجی سیاسی لە پێناو جزدانی پارەکانی ). مارکس لە بەشی پێنجەمی کتێبەکەدا، بە زمانێکی زۆر ڕوون و بێپەردە وەسفی ئەو مامەڵە مێژووییە دەکات کە بۆرژوازی لەگەڵ دیکتاتۆرەکەدا کردی:« بۆرژوازی بە ڕوونی ڕایگەیاند کە بەرژەوەندییە چینایەتییەکانی خۆی ناچاری دەکەن دەست لە بەشداریکردنی ڕاستەوخۆ لە دەسەڵاتی سیاسیدا هەڵبگرێت؛ و بۆ ئەوەی ئارامی و سەقامگیری لە وڵاتدا بگەڕێنرێتەوە، دەبێت پێش هەموو شتێک پەرلەمانی بۆرژوازی بێدەنگ بکرێت؛ وە بۆ پاراستنی هێزی کۆمەڵایەتی و ئابوورییان (واتە کارگە و بانکەکانیان)، دەبێت هێزی سیاسییان بشکێنرێت. بۆرژوازی تێگەیشت کە بۆ ئەوەی بتوانێت جزدانی پارەکەی بپارێزێت، دەبێت تاجەکەی لەسەری دابگرێ، و ئەو شمشێرەش کە بڕیارە بیپارێزێت ( واتە سوپای دیکتاتۆر ) لە هەمان کاتدا وەک شمشێری دۆمۆکلیس بەسەر سەری خۆیەوە هەڵبواسێت.».
هەروەها مارکس ڕوونی دەکاتەوە کە بۆرژوازەکان دیمۆکراسی وەک مەترسی بۆ سەر سەرمایەداری چاو لێدەکەن، کاتێک سەرنجیاندا کرێکاران و گەل دەتوانن لە ڕێگەی دیمۆکراسییەوە داوای مافەکانیان بکەن، ئیدی بۆرژوازەکان دیمۆکراسیی وەک خاڵی لاواز یان وەک دوژمن تەماشا کرد، تەنانەت ئەگەر دیمۆکراسییەکە هی خۆشیان بوایە:« بۆرژوازی تێگەیشت کە هەموو ئەو چەکانەی کە بۆ لێدانی دەرەبەگایەتی کۆن دروستی کردبوون (وەک ئازادی ڕادەربڕین، مافی دەنگدان، کۆماریخوازی)، ئێستا گۆڕاون بۆ چەکێک کە ڕوویان لە خۆیەتی … بۆیە هەموو ئەوانەی کە پێشتر ناوی نابوون ” ئازادی پێشکەوتنخواز ”، ئێستا وەک هەڕەشەیەکی سۆسیالیستی پێناسەی کردنەوە و مەدالیای تاوانبارییان بەسەردا بڕی.» – کەواتە ” تەنها دیکتاتۆریەت دەتوانێت کۆمەڵگای بۆرژوازی ڕزگار بکات! ”.
مارکس لە بەشی شەشەمی کتێبەکەدا باسی قۆناغی کۆتایی پێش کودەتاکەی بۆناپارت دەکات، کاتێک بۆرژوازی شێتبووبوو بەدەست ناسەقامگیری بازاڕ و ترسی شۆڕشی کرێکاران، بۆیە داوای دیکتاتۆریەتی دەکرد:«بۆرژوازی هاواری دەکرد: ” کۆتاییەکی بەئازار نەک ئازارێکی بێ کۆتایی! ”. ئەم هاوارە بە تەواوی لە لایەن بۆناپارتەوە بیسترا … کاتێک پەرلەمانتار و ڕۆژنامەنووسە بۆرژواکان داوای ئازادییان دەکرد، بازرگان و سەرمایەدارە بۆرژواکان لە دەرەوەی پەرلەمان سووکایەتییان پێ دەکردن و هانی بۆناپارتیان دەدا بۆ ئەوەی دەنگی ئەوان کپ بکاتەوە، چونکە پێیان وابوو چالاکییە سیاسییەکان دەبنە هۆی شڵەژانی بازاڕ و بازرگانی.».
ئەنگلس لە چەندین شوێندا بە دەق و بە ڕوونی باسی ئەم پاشەکشە مێژووییەی بۆرژوازی و چەمکی ” بۆناپارتیزم ” دەکات. لە گرنگترین ئەو بەڵگە و دەقانەی کە وەک سەرچاوە دەتوانیت بەکاریان بهێنین، ئەمانەن: نامەی ئەنگلس بۆ مارکس (١٣ی نیسانی ١٨٦٦). ئەم کورتە نامەیە بە یەکێک لە ڕوونترین سەرچاوەکان دادەنرێت کە تێیدا ئەنگلس پێناسەی بۆناپارتیزم دەکات وەک ” ئایینی بۆرژوازی ”:
« بۆناپارتیزم ئایینی ڕاستەقینەی بۆرژوازی مۆدێرنە. بۆم دەرکەوتووە کە بۆرژوازی توانای ئەوەی نییە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ حوکمی سیاسی وڵات بکات؛ بۆیە ئەگەر ئۆلیگارشییەک (کەمینەیەکی دەسەڵاتدار) نەبێت کە لە پێناو بەرژەوەندی ئەواندا دەسەڵات بگرێتە دەست… ئەوا دیکتاتۆریەتێکی نیوە – بۆناپارتی دەبێتە شێوازی ئاسایی دەسەڵات. ئەم جۆرە دیکتاتۆریەتە بەرژەوەندییە ماددییەکانی بۆرژوازی دەپارێزێت ( تەنانەت ئەگەر لە دژی ویستی خۆشیان بێت )، بەڵام هیچ پشک و بەشێک لە دەسەڵاتی حکومەتدا بە خودی بۆرژوازی نادات.» – سەرچاوە: نامەکانی مارکس- ئەنگڵز ١٨٦٦/ نامەی فریدریش ئەنگڵس بۆ کارل مارکس لە مارگەیت، ١٣ی نیسانی ١٨٦٦.
وە لە پێشەکی بۆ چاپی سێهەمی کتێبەکەی مارکس «هەژدەی برۆمێری لویی بۆناپارت» – ١٨٨٥، ئەنگلس مێژووی فەرەنسا ولۆژیکی بۆرژوازی ڕوون دەکاتەوە:« فەرەنسا ئەو وڵاتەیە کە تێیدا ململانێ مێژووییەکانی نێوان چینەکان، زیاتر لە هەر شوێنێکی تر، هەرجارەو بە بڕیارێکی یەکلاکەرەوە کۆتایی هاتووە… بۆرژوازی فەرەنسی لە دوای ساڵی ١٨٤٨، کاتێک لەبەردەم مەترسی ڕاپەڕینی سووری (سۆسیالیستی) کرێکاراندا پشتی شکا، پەنای بردە بەر سەرکوتکاریی پۆلیسی و سەربازی؛ ئەوان ئامادەبوون ئازادییە سیاسییەکانی خۆیان بدەن بە بۆناپارت لە پێناو هێشتنەوەی کۆیلایەتی ئابووریی چینی کرێکار و پاراستنی سەقامگیریی بازاڕەکانیان.».
ئەم شیکارییەی مارکس و ئەنگلس ئەوە دەسەلمێنێت کە بۆرژوازی هیچ دڵسۆزییەکی بنەمایی بۆ دیمۆکراسی یان لیبرالیزمی سیاسی نییە یانی پراگماتیزمە؛ چونکە دیمۆکراسی لە ڕوانگەی بۆرژوازییەوە تەنها ئامرازێکە بۆ حوکمڕانی. کاتێک سەرمایەداری لە خولێکی قەیرانی قووڵدا هەست دەکات دیمۆکراسی بووەتە هەڕەشە بۆ سەر مانەوەی سەروەتەکەی، یان ڕێگا خۆش دەکات بۆ سەرکەوتنی هێزە ڕادیکاڵەکان( پۆپۆلیست یان چەپخواز )، ئەوا دەستبەجێ دەمامکە لیبراڵییەکەی فڕێ دەدات، و پەلە دەکات بۆ خۆحەشاردان لە باوەشی دکتاتۆریەت (تۆتالیتاریزم) و حوکمی ” ڕابەری بەهێز ” دا؛ ئەمەش ڕێک ئەو ترسەیە کە ڕەخنەگران لە گوتاری ئەمڕۆیاندا دەیخەنە سەر واقیعی هاوچەرخی ئەوروپا.

بەڵام بارودۆخی ئێستای ئەوروپا بە تەواوی لەگەڵ فەرەنسای ساڵی ١٨٤٨دا یەکناگرێتەوە؛ چونکە ئەمڕۆ کرێکاران و چەپەکان هەڕەشە لە دەسەڵاتی بۆرژوازی ناکەن لە ئەوروپادا؛ ئەمە یانی جیاوازی هەلومەرجی مێژووی لە داڕمانی لیبڕالیزم و پاشەکشەی بۆرژوازی لە دیموکراسییەوە بۆ دیکتاتۆری، لە سەردەمی مارکس و سەردەمی ئێمەدا، بەتایبەتی جیاوازی لە پلەی ململانێی چینایەتی نێوان کرێکاران و بۆرژوازەکان دایە. لە سەردەمی ئێمەدا، بەهۆی ناهۆشیاری چینی کرێکاران و لاوازی ململانێیان لەتەک بۆرژوازەکان، لەمەوە ئەوەی پاڵ بە بۆرژوازەکانەوە دەنێ ( تاجی سیاسی- دەسەڵاتی لیبڕالی بکاتە قوربانی لە پێناو جزدانی پارەکانی ) ترس نییە لە شۆڕشی سۆسیالیستی، بەڵکو ڕووسیا، ململانێ نێودەوڵەتییەکان و قەیرانە ئابوورییەکان مەترسییە گەورەکەن. ئەو مەترسییە وجودییەی کە ئێستا هەڕەشە لە بژاردەی بۆرژوازی باڵادەست دەکات لە ئەوروپادا، سەرهەڵدانی بزووتنەوەیەکی کرێکاریی شۆڕشگێڕ نییە وەک ئەوەی لە فەرەنسای ١٨٤٨دا هەبوو، بەڵکو مەترسییە لە قەیرانە ئابوورییەکان، ململانێ نێودەوڵەتییە توندەکان و گەشەی جیۆپۆلەتیکی ڕووسیا و چیندا کورت دەبێتەوە. ئەم جیاوازییە بنەڕەتییە، یەکێک لە گەورەترین دژبەیەک (پارادۆکس) و مەتەڵەکانی سیاسەتی نێودەوڵەتی هاوچەرخ دەخوڵقێنێت؛ چونکە چۆن دەکرێت بژاردەی بۆرژوازی ڕۆژئاوایی چاوپۆشی بکەن یان فەرشی سوور لە مەیدانی هەڵبژاردندا بۆ ڕەوتە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان ڕاخەن (وەک: پارتی جێگرەوە بۆ ئەڵمانیا و مارین لۆپان لە فەرەنسا،، هتد)، لە کاتێکدا ڕۆژ بە ڕۆژ دەسەلمێنرێت کە ئەوان پەیوەندییەکی توندوتۆڵیان لەگەڵ ڕووسیا و پۆتیندا هەیە، کە خۆی دوژمنی یەکەمی جیۆپۆلەتیکی ئەوروپایە؟ ئەم ” مەتەڵ و دەمارە شاردراوە گەورەیە ” دەکرێت لە ڕێگەی ئەم ڕەهەندانە سەرەکییەوە شیبکرێتەوە، کە نهێنیەکان ونادیارییەکانی ئەم کایە سیاسییە دەردەخەن.
بۆچی پۆتین پاڵپشتیی ڕاستڕەوی توندڕەو دەکات؟ وە بۆچی ئەوانیش کێشی لای ئەو دەبن؟.پەیوەندیی نێوان کرملین و حیزبەکانی وەک ” حیزبی بەدیل بۆ ئەڵمانیا ” یان ” کۆبوونەوەی نیشتمانی ” لە فەرەنسا چیتر نهێنی نییە، بەڵکو ستراتیژییەکی بەرژەوەندیی هاوبەشە. چەکی هەڵوەشاندنەوەی ئەوروپا لە ناوخۆوە؛ پۆتین درک بەوە دەکات کە ناتوانێت بە شێوەیەکی سەربازیی ڕاستەوخۆ سەرکەوتن بەسەر هاوپەیمانیی ناتۆ یان یەکێتیی ئەوروپادا بهێنێت. بۆیە، باشترین ئامراز بۆ لاوازکردنی ڕۆژئاوا بریتییە لە پاڵپشتیکردنی حیزبە ناسیۆنالیستەکان (ڕاستڕەوی توندڕەو) کە داوای هەڵوەشاندنەوەی یەکێتیی ئەوروپا، ڕاگرتنی هاوکارییەکانی ئۆکرانیا و سەرلەنوێ گەڕاندنەوەی پەیوەندییە ئابوورییەکان لەگەڵ مۆسکۆ دەکەن. بەڵام بۆ ڕاستڕەوی توندڕەو لە کەسایەتیی پۆتیندا نموونەیەک بۆ “پیاوی بەهێز” دەبینێت، واتە ئایدیۆلۆژیا و کاریزمای پۆتین لەتەک بیروباوەڕی ڕاستڕەوی توندڕەو هاوبەشیان هەیە، چونکە پۆتین بەرەنگاری جیهانگیریی لیبراڵ دەبێتەوە، و بەها کۆنەخوازە نەریتییەکان لە دژی ئەجێندا کولتوورییە هاوچەرخەکانی ڕۆژئاوا دەپارێزێت. سەرەڕای ئەمەش، چەندین ڕاپۆرتی هەواڵگریی ڕۆژئاوایی بە بەڵگەوە ئاماژەیان بەوە کردووە کە هەندێک لەم حیزبانە کۆمەک و قەرزی داراییان لە بانکە ڕووسییەکانەوە پێگەیشتووە، یان لە ڕێگەی کەمپینەکانی چەواشەکاریی دیجیتاڵی و” سوپای ئەلیکترۆنیی ڕووس ”یەوە پاڵپشتی کراون. هەروەها پشتگیری ترەمپ و ئیلون ماسک بۆ ڕاستڕەوە توندڕەوەکانی ئەوروپا، هۆکارەکەی بوونی بەرژەوەندی سیاسی و هزری هاوبەشە.
پرسیاێک لێرەدا دەتوانین لە خۆمانی بکەین: بۆچی بژاردەی بۆرژوازی دەسەڵاتدار لە ئەوروپادا چاوپۆشی لەم مەترسییە دەکات؟. ئەگەر ڕاستڕەوی توندڕەو هاوپەیمانی پۆتین بێت، ئەی بۆچی دەسەڵاتدارانی لیبراڵ نایانشکێنن و لەناویانبەرن؟.

دەسەڵاتدارانی ئەوروپا ئەمڕۆکە پراگماتیزمانە بیردەکەنەوە و گەمەێک دەکەن؛ ئەوان دەیانەوێ ئاراستەی توڕەیی کۆمەڵانی خەڵکی بگۆڕن، چونکە قەیرانە ئابوورییەکانی ئێستا( هەڵاوسان، قەیرانی وزە، پاشەکشەی خۆشگوزەرانی ) توڕەییەکی جەماوەریی بەربڵاوی خوڵقاندوە. بۆ سیستەمی سەرمایەداریی دەسەڵاتدار، سەرکەوتنی ڕاستڕەوی توندڕەو کە توڕەیی جەماوەر بەرەو ڕووی کۆچبەران، پەنابەران و کەمینەکان ئاراستە دەکات، بژاردەیەکی ” بێوەیە وەک زمانەی دڵنیایی ” دەبینرێت؛ چونکە ئەم گوتاری نازییە نوێکان دەستکاری جەوهەری سیستەمی ئابووریی سەرمایەداری ناکەن، وهەڕەشە لە پێکهاتەی مڵکداریی تایبەتی سەرمایەداران ناکەن (بە پێچەوانەی ئەوەی چەپی ڕادیکاڵ دەیکات ئەگەر بێتە سەر دەسەڵات). بەشێک لە خاوەن کارگەکان لە ئەوروپادا بەرژەوەندییان هەیە لە پرۆگرامی نازییە نوێکان، چونکە بەڵێنی کەمکردەنەوەی باج لەسەر سەرمایە ولابردنی باجی ژینگە کە یەکیەتی ئەوروپی سەپاندوویەتی دەدەن، و تووڕەیی چینایەتی خەڵک بەرەو کۆچبەران دەگۆڕێ، بۆیە دەشێ زۆرینە سەرمایەدارانەکان دژی هاتنی هێدی بە هێدی ڕەگەزپەرستەکان نین بۆ سەر حوکم، و ئەگەر بە ئاشکرا نەیکەن ئەوا لە پشتی پەردەوە کۆمەکییان دەکەن. هەروەها مەتەڵی شەرعییەتی سندوقەکانی دەنگدان (دیموکراسییەت)؛ بژاردەی ئەوروپی لە نێو ڕێساکانی ” کۆمەڵگەی کراوە ”دا گەمارۆدراون. ئەگەر بێن و ئەو حیزبانە قەدەغە بکەن کە نوێنەرایەتی ٣٠٪ یان ٤٠٪ی دەنگی دەنگدەران دەکەن (وەک ئەوەی لە ویلایەتەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەڵمانیا یان لە فەرەنسا ڕوودەدات)، ئەوا شەرعییەتی دیمۆکراسیی خۆیان بە دەستی خۆیان لەناو دەبەن و بۆ رای گشتی دەسەلمێنن کە دیکتاتۆریەتێکی دەمامکدارن، ئەمەش ڕەنگە ببێتە هۆی هەڵگیرسانی شۆڕشی ناوخۆیی زۆر مەترسیدارتر لە مەترسیی دەرەکیی ڕووسیا. دەشێ نهێنییە گەورەکە لەم کایەیەدا ئەوەبێ کە بۆرژوازیی دەسەڵاتدار گرەو لەسەر ” ماڵیکردن و ڕاهێنانی ” ڕاستڕەوی توندڕەو دەکات، هەر بەو شێوەیەی کە لە دەسەڵات نزیک دەبنەوە. مێژووی نزیک ڕاستیی ئەم گرەوە دەسەلمێنێت: ئەگەر سەرنجی نموونەی جۆرجیا میلۆنی بیدەن لە ئیتاڵیا؛ ئەو لە پاشبنەمایەکی ڕاستڕەوی توندڕەو و نیمچە فاشیستییەوە هات و ڕەخنەگرێکی سەرسەختی یەکێتیی ئەوروپا بوو، و نزیک بوو لە تێڕوانینە کۆنەخوازەکان و دۆستی پۆتین بوو، بەڵام هەر کە گەیشتە لوتکەی دەسەڵات، گۆڕا بۆ هاوپەیمانێکی گوێڕایەڵی ناتۆ، سیاسەتێکی ئابووریی نیولیبراڵیی تەواو هاوتای خواستەکانی بانکە گەورەکانی گرتەبەر، وپشتگیریی ڕەهای خۆی بۆ ئۆکرانیا دژی ڕووسیا ڕاگەیاند. بژاردەی بۆرژوازی پێیان وایە کە خاوەنی هێزێکی دارایی و دامەزراوەیی هێندە قووڵن کە دەتوانێت هەر حیزبێکی ڕاستڕەوی توندڕەو ناچار بکات “بەڵێننامەی دڵسۆزی” بۆ سیستەمی سەرمایەداری و سیاسەتی دەرەکی واژۆ بکات. لەم بڕوایەوە هەر نازیێک کە پۆستی وەزاریی وەرگرت، ئیدی دوای ئەوە دروشمەکانی هەڵبژاردنی خۆی و لایەنگری خۆی بۆ پۆتین، دەکاتە قوربانی.
ئەم دیمەنەی شانۆی سیاسی ئەمڕۆ لە ئەوروپا کۆپییەکی سادەی ساڵی ١٨٤٨ نییە، بەڵکو داڕشتنێکی ئاڵۆزە لە )بۆناپارتیزمی جیۆپۆلەتیکی هاوچەرخ (. بژاردەی سەرمایەداریی ئێستا ڕازی دەبن بە مەترسیی شۆفێنیزم (ڕاستڕەوی توندڕەو) و ئاساییکردنەوەو ماڵیکردنی، نەک لەبەر ترسیان لە کرێکاران، بەڵکو وەک ئامرازێک بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانە ئابوورییەکان و مژینی شۆکە کۆمەڵایەتییەکان؛ ئەوان بەهۆی خۆبەزلزانیی چینایەتییانەوە پێیان وایە دەتوانن کۆنترۆڵی ئەم دێوەزمەیە بکەن، و ڕێگری لێبکەن لەوەی لە کۆتاییدا ئەوروپا ڕادەستی پۆتین بکات.

من بەڕاستی زانیاریم وردم نییە، بەڵکە هەواڵەکان دەخوێنمەوەو شیکارو پێشبینی دەکەم. لە گەمەی پراگماتیسمی دەوڵەتەکانی ئەوروپا و پۆتین لەتەک نازییە نوێکانی ئەوروپا کە ترامپ و ئیلۆن ماسک پشتگیریان دەکەن تێدەگەم، بەڵام ئەم گەمەیە مافیا ئاساییە زۆر مەترسیدارە. پۆتین گەر پێی وابێ نازییە نوێکان (مۆرەێک – داشێک )ی سیاسی باش و بەسوودن لە گەمەی شەترەنجەکەی لەتەک ناتۆ، چونکە دەشێ بۆ کورت ماوە کۆمەکی کەن، بەڵام بۆ درێژماوە نازییە نوێکان کە پۆتین لە ئۆکراینان دەرەقەتیان نایەت، ئەگەر هەموو ئەوروپا بگرنە دەست، ئەوکات وەک هیتلر هێرش دەکەن بۆ ڕوسیا. بێگومان دەسەڵاتدارانی ئەوروپاش بەرامبەر چین دەیدۆڕێنن ئەگەر نازییە نوێکان دەسەڵات بگرنە دەست، چونکە ئابووری ئەوروپا بەرگەی کارەساتی ناسەقامگیر ناوخۆی و دەستوەشاندنی چەپ و ڕاستی توندڕەو لە یەکتر ناگرێ و هەرەس دەهێنێ، وە ئەوروپا بێ پەناهەندە ناتوانێ گەشە بکات و بەرامبەر چین دەیدۆڕێنێ.
خاڵە هەستیارە ستراتیژییەکانی ئەو یارییە جیۆپۆلەتیکییە ئاڵۆزن کە ئەوروپا لە ٢٠٢٦ پێیدا تێپەڕ دەبێت. لێرەدا مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە، چونکە کاتێ پۆتین دەکەوێتە تەڵەی “نازییە نوێیەکان”، ئەمەش تاڕادەێکی زۆر هەر بەو جۆرە لە مێژوودا بەڕێوە چووە؛ دیکتاتۆرەکان هەمیشە پێیان وابووە دەتوانن هێزە ڕادیکاڵ و شۆڤێنییەکان وەک “پادۆنی/ سەربازی شەترەنج ” دژی نەیارەکانیان بەکاربهێنن. پۆتین وا دەزانێت پشتگیریکردنی حیزبەکانی وەک حیزبی ئەلتەرناتیڤ بۆ ئەڵمانیا کە لە ساڵانی ٢٠٢٥ و ٢٠٢٦دا گەشەی مێژووییان بەخۆوە بینیوە، ئەوروپا لاواز دەکات. بەڵام ئەگەر ئەم هێزە نەتەوەپەرستە توندڕەوانە (کە ئێستا لەلایەن دۆناڵد ترامپ و ئیلۆن ماسکەوە هاندانی میدیایی و سیاسی دەکرێن) دەسەڵات بگرنە دەست، ئایدیۆلۆژیای ڕەگەزپەرستی ئەوان لەسەر بنەمای ” باڵادەستی نەتەوەیی ” کار دەکات. لە کۆتاییدا، ڕووسیا بۆ ئەوان دەبێتەوە بە دوژمنی مێژوویی و هەمیشەیی، وەک چۆن هیتلەر دوای ڕێککەوتنی “مۆلۆتۆف-ڕیبێنترۆپ” هێرشی کردە سەر یەکێتی سۆڤیەت. توندڕەوی ناسیۆنالیستی کۆنترۆڵ ناکرێت و پۆتین دەبێتە قوربانی یەکەمی ئەو دێوەزمەیەی کە خۆی یارمەتی بەخەبەرھێنانەوەی داوە.
وە بە زیادبوونی هەژموونی نازییە نوێکان سەقامگیری سیاسی و کۆمەڵایەتی لە ئەوروپادا تێکدەچێ، وتێکچوونی هاوسەنگی ئابووری بەرامبەر چین، ئەمە گرنگترین لایەنی مۆدێرنی ئابووری سیاسییە؛ ململانێی توندی نێوان ڕاستی توندڕەو و چەپی ڕادیکاڵ لە ناوخۆی ئەوروپا، دەبێتە هۆی پەککەوتنی بازاڕەکان و ناسەقامگیری کۆمەڵایەتی. ئابووری ئەوروپا ئابوورییەکی پیشەسازی و خزمەتگوزاری ناسکە و بەرگەی گرژی و جەنگی ناوخۆیی سەر شەقامەکان ناگرێت. ئەگەر ئەوروپا لە ناوخۆدا سەرقاڵی جەنگی ناسنامە و ئایدیۆلۆژیا بێت، ئەوکات گۆڕەپانی کێبڕکێی جیهانی بە تەواوی بۆ چین چۆڵ دەکات، کە بە بێدەنگی و ستراتیژی خەریکی کۆنترۆڵکردنی بازاڕەکانی جیهانە.

ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە ئەوروپا بێ پەنابەران لاواز دەبێ، لوتکەی هاوچەرخی شیکاریی دیمۆگرافی و ئابوورییە. ئەوروپا کیشوەرێکی “پیرە”؛ ڕێژەی لەدایکبوون تێیدا لە دابەزینی بەردەوامدایە و هێزی کاری ناوخۆیی تێرکەری پێویستییەکانی بازاڕ نییە. لایەنی پراگماتیستی دەسەڵاتی بۆرژوازی دەزانێت کە: هێزی کار و گەشەی ئەوروپا بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی سندوقەکانی خانەنشینی و دابینکردنی هێزی کاری کارگە و کەرتی تەندروستی، پێویستییەکی حەیاتی بە کۆچبەران و پەنابەران هەیە. بەڵام دروشمی ستراتیژی نازییە نوێیەکان بۆ دەرکردنی کۆچبەران یاخود کەمکردنەوەی مافەکانیان، لە ڕووی ئابوورییەوە کەتوارێکی خۆکوژییە بۆ ئەوروپا. بەبێ هێزی کاری نوێ، پیشەسازی ئەڵمانیا و فەڕەنسا توانای کێبڕکێی بازاڕی چینیان نابێت.
باسی وڵاتی چین بکەین کە چۆن دەڕوانێتە بەهێز بوونی نازییە نوێکان لە ئەوروپادا؟. ئایا وەک مەترسی یان فرسەتی لاوازبوونی ئەوروپا چاوی لێدەکات؟. پەیوەندەییەکان چین بە ئەوروپاێکی خاوەن دەسەڵاتی تۆتالیتاری چۆن دەبێ لە پاشەڕۆژێکی نزیکدا؟. لێکۆڵینەوە و داتا سیاسییەکانی ساڵانی ٢٠٢٥ و ٢٠٢٦ دەری دەخەن کە پەکین (چین) بە دیدگایەکی زۆر پراگماتیستی(بەرژەوەندیخوازانە)و دووڕەهەندی دەڕوانێتە بەهێزبوونی نازییە نوێکان و ڕاستڕەوە توندڕەوەکانی ئەوروپا. چین لە یەک کاتدا وەک فرسەتێکی کاتی و مەترسییەکی ستراتیژیی قووڵ سەیری ئەم دۆخە دەکات:
١. یەکێتیی ئەوروپا هەمیشە وەک سەرئێشەیەک بووە، چونکە ئەوروپایەکی یەکگرتوو هاوشانی ئەمریکا دەبێتە هێزێکی گەورە دژی چین. بۆیە باڵاکردنی نازییە نوێکان ئەم فرسەتانە بۆ پەکین دەڕەخسێنێت؛ واتە تێکدانی یەکڕیزی ئەوروپا، چونکە حیزبە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان، دژی سیاسەتە ناوەندییەکانی برۆکسلن. چین سیاسەتی (پەرتکە و زاڵبە) بەکاردێنێت؛ کاتێک یەکێتی ئەوروپا لاواز دەبێت، چین دەتوانێت بە جیا کڕین و فرۆشتن و ڕێککەوتنی ئابووری لەگەڵ تاکە وڵاتەکان بکات، بەبێ ئەوەی گوێ بە یاساکانی یەکێتییەکە بدرێت.

۲/ حیزبە ڕاستڕەوەکان گرنگی بە پرسی مافەکانی مرۆڤ لە چین (وەک كێشەی ئیگۆرەكان، تایوان و هۆنگ کۆنگ) نادەن. ئەوان تەنها باسی “سەروەری نیشتمانی” دەکەن، ئەمەش بۆ چین زۆر گونجاوە، چونکە چیتر ڕووبەڕووی کێشەی سیاسی و ڕەخنەی ئەخلاقی نابێتەوە لەلایەن ئەوروپاوە. بۆیە لە چەند ساڵی ڕابردوودا ئاشکرا بووە کە مۆدێلی “پراگماتیزمی ئابووری” خاڵێکی هاوبەشە لە نێوان توندڕەوەکان و چین؛ بەشێک لە سەرکردەکانی ڕاستی توندڕەوی ئەوروپا تەنانەت سەردانی چینیان کردووە و دژی سزادانی ئابووری پەکین دەنگیان داوە، یانی پەیوەندی ژێربەژێر .
بەڵام بێگومان باڵاکردنی نازییە نوێکان بۆ وڵاتی چین لایەنی مەترسیشی هەیە، وەک “پارێزگاری ئابووری” و داڕمانی بازاڕ؛ نازییە نوێکان و ڕاستڕەوەکان لەسەر بنەمای ” ناسیۆنالیزمی ئابووری ” کار دەکەن. چونکە دروشمی ئەوان پاراستنی بەرهەمی ناوخۆییە. ئەمەش گەورەترین مەترسییە بۆ چین، بە تایبەتی داخرانی بازاڕەکانی ئەوروپا بە ڕووی کاڵاکانی چیندا. ئابووری چین بە تەواوی پشت بە هەناردەکردنی کاڵا بۆ ئەوروپا بەستوە (ئێستا چین ڕۆژانە بڕی ١ ملیار یۆرۆ کورتهێنانی بازرگانی بەسەر ئەوروپادا دەسەپێنێت). ئەگەر نازییە نوێکان دەسەڵات بگرنە دەست و باجی قورس بخەنە سەر کاڵای چینی، ئابووری چین تووشی شۆکێکی گەورە دەبێت. هەروەها ناسەقامگیری جیهانی لە ئەنجامی نازییە نوێکان، بەتایبەتی ئەگەر ئەوروپا بکەوێتە شێواوی ناوخۆیی و گۆشەگیری ئابووری، ئیدی هێزی کڕینی نامێنێت. بازاڕی تێکچووی ئەوروپا ناتوانێت کڕیاری کاڵا گرانبەها و تەکنەلۆژییەکانی چین بێت.
کەواتە بۆرژوازەکان و نوێنەرەکانیان لە دەسەڵاتدا لە زۆربەی وڵاتاندا گەمەی سیاسی ئاشکراو پشت پردە بە شێوازێکی مافیایی و کورتبینانە دەکەن؛ کە تێیدا لایەنەکان تەنها بەرژەوەندی کاتی خۆیان دەبینن. ئیدی ئەمە لۆژیکی بۆرژوازەکانە: کاتێک سەرمایەداری تووشی قەیران دەبێت، چاوپۆشی لە کێشە مەترسیدارەکان دەکەن. بەڵام گەمەیەک کە تێیدا ڕێگە بە هێزی توندڕەوی ڕەگەزپەرست بدرێت گەشە بکات بەو هیوایەی کۆنترۆڵ بکرێن، مێژوو سەلماندوویەتی کە هەمیشە بە کارەسات کۆتایی دێت؛ کارەساتێک کە تێیدا هەم ئابووری ئەوروپا بەرامبەر داهاتووی ئاسیا (چین) دەدۆڕێنێت، و هەمیش ئاسایشی جیهانی دەکەوێتە مەترسییەوە.

گۆڕهەڵکەنەکانی لیبرالیزم و جیهانی پاش لیبرالیزم
گەشەسەندنی خێرای تەکنەلۆژیا و سەرکەوتنی بزووتنەوە پۆپۆلیستییەکان، نوێنەرایەتی دوو گۆڕهەڵکەنی سەرەکی دەکەن، کە پێکەوە هەڕەشە لە بنچینەکانی دیمۆکراسیی لیبراڵ و ئازادییە کلاسیکییەکان دەکەن. مۆدێرنیتە و جیهانگیری، کە ڕۆژانێک وەک دەستکەوتی مەزنی لیبرالیزم تەماشا دەکران، ئێستا چەکێکی بەهێزیان بەخشیوە بە دوژمنەکانی. لیبرالیزم بە فەلسەفە و دەستوورەکەیەوە لەسەر [ ئازادیی تاک و پاراستنی تایبەتمەندێتی تاک ] دامەزرا بوو، بەڵام ئێستا دەوڵەتان و کۆمپانیا زەبەلاحەکان بە فەزڵی تەکنەلۆژیاوە، چاودێرییەکی توند بەسەر ژیانی تایبەتی تاکەکان و گشت خەڵکیدا دەسەپێنن و تایبەمەندیەتی تاکەکانیان پێشل کردوە:( ئەمڕۆکە: لە هەر جێگاێک ئۆتۆمبێلەکەت ڕاگری، یان زەنگی تەلەفۆنی بۆ هەر کەس لێبدەی، یان پۆستێک لە واڵەکەت دابەزێنی، گەشت بکەیت، بچیتە مۆڵەکان کەلوپەل بکڕیت،، هتد، ئەوە کاکی گەورە چاوی لێتە.). وە دەوڵەتان چیتر وەک ئامرازێکی جیهانیی گەشەپێدان تەماشای تەکنەلۆژیا ناکەن، بەڵکو وەک چەکێکی ناسیۆنالیستی بۆ سەپاندنی سەروەری و باڵادەستی دەیبینن، ئەمەش دەبێتە هۆی پەکخستنی بازرگانیی ئازاد و کرانەوەی جیهانی ( کە دوو کۆڵەکەی سەرەکین بۆ لیبرالیزم ). لە هەمان کاتدا، بزووتنەوە پۆپۆلیستییەکان زەمینەیەکی بەپیت بۆ گەشەی ڕەگەزپەرستی و لاهوتی سیاسی دەڕەخسێنن کە لیبرالیزم بە خاک دەسپێرن. پۆپۆلیزمی نوێ ” سۆزی نەتەوەی و ڕەگەزپەرستی – خاک و خوێن ” و ” پاساوە لاهوتییەکان ” سەر لەنوێ دەگەڕێنێتەوە بۆ داڵانەکانی دەسەڵات؛ بە جۆرێک پۆپۆلیستەکان لە دەوڵەتانی ڕۆژئاوادا خۆیان وەک) ڕزگارکەری نیشتمان و نەتەوە و ڕەگەز یان وەک پارێزەری شارستانییەتی مەسیحی/ ناسیۆنالیستی( پێشکەش دەکەن، ئەمەش عەقڵانییەتی سیاسیی لیبراڵ لە نێو دەبات. هاوکات، ڕەگەزپەرستی چەمکی هاوڵاتیبوون دەگۆڕێت بۆ تەنها شوناسێک؛ لە سیستەمی لیبراڵیدا، مرۆڤەکان لە ڕوواڵەتدا لەبەردەم یاسادا یەکسانن (هاوڵاتیبوون)، بەڵام بزووتنەوە پۆپۆلیستییەکان لە ڕێگەی زیندووکردنەوەی ڕەگەزپەرستی و دەمارگیریی نەتەوەییەوە کۆمەڵگە دابەش دەکەن بەسەر دوو جەمسەردا:) دانیشتوانی ڕەسەن و بێگانەکان/ پەنابەران(، ئەمەش دەبێتە هۆی پەکخستنی چەمکی مافەکانی مرۆڤی جیهانی. دەرئەنجام ئەم دوو دیاردەیە وەک دوو شەپۆلی هاوتەریب کار دەکات: تەکنەلۆژیا مرۆڤ لە ناوەوە پوچەڵ دەکاتەوەو تایبەتمەندی تاکەکەس و ئازادییەکەی پوچەڵ دەکات، لە کاتێکدا پۆپۆلیزم لە دەرەوە، بە پشت بەستن بە هێزی جەماوەری ناهۆشیار و بە دروشمە لاهوتی و ڕەگەزپەرستییەکانی، هێرش دەکاتە سەر دامەزراوە دیموکراسییەکان و یاساییەکان.

پەراوێز:

  • هەڵبەتە حکومەتەکانی ئێستای ئەوروپا لە ڕووی پێکهاتەییەوە وەک کۆماری ڤایمار – ساڵی ۱۹۱۹ و۱۹۳۳ کەنەفت و لەرزۆک نین، بەڵکو حکومەتگەلێکی قەیراناوین کە بە دوای هاوسەنگییەکدا دەگەڕێن لە نێوان پاراستنی ماف و ئازادییەکان لە لایەک، و بەرەنگاربوونەوەی ڕەوتە پۆپۆلیستە توندڕەوەکان لە لایەکی ترەوە. مەترسیی ئەمڕۆ لە داڕووخانی لەناکاوی دەوڵەتدا نییە لەسەر دەستی نازییە نوێیەکان کە جلی سەربازییان پۆشیوە، بەڵکو لەوەدایە کە زانایانی سیاسی ناوی دەنێن ” داخورانی پلە بە پلەی دیمۆکراسی ” لە ناوەوە؛ بە شێوازێک کە بەهاکانی لێبوردەیی و فرەیی بە هێواشی بەتاڵ دەکرێنەوە لە پێناو جێبەجێکردنی سیاسەتی پەڕاوێزخستن و سەپاندنی یاسای توند کە ئازادییەکان بە ناوی پاراستنی ئاسایش و قەیرانە ئابوورییەکانەوە بەرتەسک دەکەنەوە.
  • بەشێک لە نووسەران ڕایان وایە کە ( ئەوروپا بێ پەنابەران لاواز دەبێ، شیکاریی دروستی دیمۆگرافی و ئابوورییە، چونکە ئەوروپا کیشوەرێکی “پیرە”؛ ڕێژەی لەدایکبوون تێیدا لە دابەزینی بەردەوامدایە و هێزی کاری ناوخۆیی تێرکەری پێویستییەکانی بازاڕ نییە.)، بەڵام ڕخنە لەم دیدگایە ئەوەیە کە سەردەمی ئێمە ( سەردەمی ڕۆبۆت و زیرەکی دەستکرد )ە، ئیدی چەند ساڵی ئاییندەی نزیک، تەکنەلۆژیای نوێ، کێشەی کەمی کرێکاران بۆ وڵاتانی ئەوروپا پڕ دەکاتەوە.
  • چەند جار لە وتارەکانی پێشومدا خۆم داوە لە باسی(فاشیزم و مەترسیان لە سەر دیموکراسی و پەناهەندەکان). بۆ نموونە وتاری: (۱/ کۆمەڵگەی سەرمایەداری لە لیبڕالیسمەوە بەرەو تۆتالیتاریسم.. ۲/ فاشیسمی نوێ لە ئەوروپادا . ۳/ وەرزی کۆچی پەناهەندەکان بەرەو باشوور ) کە لە ” سایتی دەنگەکان و هاوپشتی کرێکاری ” بڵاوکراونەتەوە.
  • جگە لە چەندەها کتێبی زۆر بە سوود لەسەر داڕمانی لیبڕالیسم یان پاش لیبڕالیسم، هێشتا بەڕای من کتێبەکەی ئیمانیۆل ڤالەرشتاین «داڕووخانی لیبرالیزم» کە لە ساڵەکانی ۱۹۹۰ چاپکراوە، یەکێکە لە سەرچاوە بە سوودەکان.



«وێنە» لە ڕوانگەی میدیۆلۆژیا و سیمیۆتیکاوە.. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

پرسیاری سەرەكی ئەوەیە: ئەوە كێیە لە بری “تۆ” دەژی؟ ئایا ئەو وێنە ڕازێنراوە، وێنەی ڕاستەقینەی خۆتە، یان پاڵەوانی خەونەكان و پێشبینی خەیاڵی كراوەی منداڵییە لە گۆشەیەكی هۆشتدا پایەدارە؟! هەڵبەتە ئەمڕۆ ئێمە ژیانی خۆمان ناژین، بەڵکو ڕۆڵێک لە شانۆگەرییەکی “کاتی ئەلکتڕۆنی” دەگێڕین، کە لە ڕێی شاشەكان و ڕۆشنبیریی بەکاربەرەوە نووسراوە؛ ئەمڕۆ چێژییان ئەندازەسازی کردووە، ترسەکانیان داڕشتۆتەوە و سنووری ئاواتەکانیان دیاری کردووە تا ئەوەی وەكـ بوونەوەرێک كە بە پەتە نەبینراوەکان بەستراوەتەوە و جوولە دەکات و كەچی خۆی پێ ئازادە، تەنها لەبەر ئەوەی بەندیخانەکە نابینێت!.
ئەگەر هەموو ئەو وێنە ڕازێنراوە و كۆپییكراوانە بسوتێنین… ئایا لە بنەڕەتدا هیچ بە ناوی “ئەسڵ” وجودی هەیە؟ یان بۆت دەردەکەوێت کە هەر بۆشاییەکی ڕه‌هایت؟ ئایا تۆ لە پێکهاتەی ئەم بوونەدا بیرۆکەیەکی ڕەسەنی، یان تەنها زێدە- بەرهەمێکی و ئەركی لۆگاریتمەكان بەجێ دەهێنی؟! واتە (بچووککردنەوە و ئاسانکردنی ژمارە و پەیوەندییە توانییە ئاڵۆزەکان بۆ کردارە بنەڕەتییەکان، داڕشتنەوەیان بە شێوەی پێوەری گونجاو، دەستنیشانکردنی تێکڕای گەشە و گۆڕانکارییە سروشتی و زانستییەکان.)
هەڵبەتە بڕوابوون بەوەی ژیان و گەردوون هیچ مانایەکی ڕەها، ئامانج یان بەهایەکی بنەڕەتی نییە، وەكـ لە تێڕوانینە ناسراوەكانی “ئارتور شۆپنهاوەر” دەردەكەوێت، كە پێیوایە بنەمای گەردوون “ئیرادە”یەکی کوێرانە و بێئامانج بەڕێوەی دەبات، هەمیشە جیهان بەرەو ئازارمان دەكاتەوە… یان وەكـ ” پیتەر وەسل زاپفە”ی فەیلەسوفی بوونگەرا، یاساناس و نووسەر و شاخەوانی نەرویجی و بێڕەحمترین بیرمەندی سەدەی بیستەم لە پێشەنگەکانی دژە-نەسلگەرایی ئەخلاقی، كە هەمیشە مرۆڤ وەک “هەڵەیەکی بایۆلۆجی” دەبینێ و پێیوایە باشترین و ئەخلاقیترین بڕیارێک کە مرۆڤایەتی بتوانێت بیدات، ڕاگرتنی ڕەگەزی خۆیەتی بە ویستی خۆی، تاوەکو کۆتایی بەو زنجیرە ئازار و بێماناییە بهێنرێت.
پوختەی بیرکردنەوەکانی زاپفە كە بشێ لەگەڵ ئەو وتارەدا بگونجێ، ئەوەیە كە پێیوایە هۆشیاریی مرۆڤ گەشەیەکی بێسنوری بەخۆیەوە بینیوە، کە لەگەڵ سروشت و تواناکانی گەردووندا ناگونجێت!. بەمجۆرە بەراوردی مرۆڤ بە جۆرە ئاسکێكی ئیرلەندی دەکات، کە قۆچەكانی هێندە گەورە دەبن، لە بری ئەوەی ببنە هۆی پاراستنی، بوونەتە ڕێگر بۆ جوولەی ژیان و جوولەی ناو دارستان و دابینکردنی وزەی پێویست… پیتەر زاپفە بارگرانی بوونی ئەو قۆچانە وەكـ (زێدە-هۆشیاریی) لە بەرامبەر تێفکرینی قووڵ، درککردن و ڕامان و گەڕان بەدوای مانا و سروشتدا… دەبینێ، کە ئەمڕۆ لە جیهانی بێباک و بێمانادا بووەتە بارێکی دەروونیی هێندە قورس کە مرۆڤ پێی هەڵناگیرێت، یان كاتی بۆ هەڵگرتنی نییە؛ نەكـ هەر هێندەش بەڵكو هۆی مەرگەسات و ئازاری بەردەوامی مرۆڤایەتییە.
پیتەر زاپفە پێیوایە زێدە-هۆشیاریی: (ئایین، ئایدیۆلۆژیا، نەتەوە، خێزان…) بۆ ئەوەیە لە جیهانێکدا كە هیچی لەم شتانە بۆ هەستكردن بە ئاسایش و مانا تێدا نییە، جیهانێكـ دروست دەكات. بەڵام لەبری ئەوەی ئەو جیهانە بێتە هۆی پاراستنی ئاساییش و حەز و خولیا و خەونەكانی مرۆڤ، وەكـ قۆچەكانی ئاسكە ئیرلەندییەكە تەواوی جوولەی ژیان و ئازادی ئابڵوقە دەدات… بە هەمان شێوەش زێدە-هۆشیاریی “تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی” گەڕانەوە بۆ فكر و واقیع، بە گەڕانەوە بۆ دواوە و كۆنەپەرستیی- دەبینێ!. بۆیە بە هەمان میكانیزم زێدە-هۆشیاری (شاشە) دووبارە زیندانێكی ڕازاوەی ڕووتی هونەری لە خێرایی و فرە-زانیاری و فرە-چێژ بۆ مانا قووڵ و خەون و خەیاڵە مرۆییەكان لە (وێنەیەكی كۆپیكراودا) دروست دەكاتەوە، زیندانێكـی كۆپییكراوی دیجیتاڵی، زیندانێكـی میتا- واقیعی، زیندانی زێدە- هۆشیاری شاشە!. ئەمڕۆ دنیای تەكنەلۆژیا، بە دنیای زێدە- دیجیتاڵییەكانەوە دەنازێت، وەكـ نوسخەی دیكەی زیندانەكانی پێشوو.

(1)
کاتی ئەلکتڕۆنی، لە زیندانی زێدە- هۆشیاری شاشەدا چییە؟ هەڵبەتە ئەو کاتەیە کە خێراییی زانیاری و زێدە-زانیاری و ڕووداوەکان لە کاتێکی یەکساندا بە هەمووان دەگەیەنێت. مەبەست لەوەیە كە (ڕابردوو/ئێستا/داهاتوو) تێکەڵ بەیەكـ دەبن… ئەو بیرۆکەیەش نزیکە لە جیهانی سیمولاکرا (simulation) کە تێیدا ڕاستی و وێنە تێکەڵ دەبن. كەواتە ئەگەر پۆست‌مۆدێرنە شکاندنی مانای یەکگرتوو بێت، ئەوە کاتی ئەلکتڕۆنی لە شکاندنی (کات و ناوەند)دا خۆی دەبینێتەوە، واتە هەڵوەشاندنەوەی بونیادی هێڵیی کاتی. هەڵبەتە لە سەردەمی دیجیتاڵی و ژیریی دەستکرددا، شکاندنی کات و ناوەند لە چەمکێکی تیۆریی شانۆیی و فەلسەفییەوە بەرەو واقیعی ڕۆژانەی دیجیتاڵی گوازراوەتەوە. چونكە تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی سەرلەبەری ئەو سنوورانەی سڕییەوە کە پێشتر ڕەهەندەکانی ڕووبەر و کاتیان ڕێکدەخستەوە. تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی واقیعی ژیانی کردۆتە جۆرێک لە “شانۆگەریی وێنەیی بەردەوام” کە تێیدا چەمکە کلاسیکییەکانی وەک سەرەتای ڕووداو، ئامادەییی جەستەیی و سنوری ناوچەیی هیچ ڕۆلێكی تێیدا وازی ناكەن.
ئیتر لە كۆمەڵگای دیجیتاڵیدا خێرایی، زێدە-پەستێنراو، تێکەڵ بە بوونی ڕاستی و میدیایی دەبێت؛ بەمجۆرە ڕۆژانە دەكەوینە لادانی بێسنووری شوێن و کات… چونكە نە هیچ مانایەكی جێگیر هەیە، نە مانا دەگوازرێتەوە، نە ڕاستییەكـ لە ئارادایە، جگە لە دروست كردنی «مانای فلاش»، دروست كردنی مانایەکی بەپەلە، دەستبەجێ و چرکەیی بۆ مێشکی وەرگر- بەكاربەر… بەو مانایە دەتوانین بڵێین کاتی ئەلکتڕۆنی گواستنەوەی مانایە لە جێگیربوونەوە بۆ ئاستی سفر-مانا، یان بۆشایی!. چیتر مانا وەک هۆشیاری سەیر ناکرێت، بەڵکو دەبێتە پرۆسەیەکی بەردەوامی كۆپیكراو، دەبێتە گواستنەوەی بێکۆتایی لەنێوان (نمایش/دیمەن) و (وەرگری بەكاربەر)دا.
(2)
چەمکی میدیۆلۆژیا (Médiologie) یان (ناوەندناسی) قسەكردنە لە بوارێکی فکری و ڕەخنەییی کە لەلایەن فەیلەسوف و بیرمەندی فەرەنسی (ڕێجیس دۆبرێ) لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستەمدا داڕێژراوە و لە كتێبی (حياة الصورة وموتها، تأليف ريجيس دوبري، ترجمة فريد الزاهي- ط ١٩٩٢، عن مؤسسة هنداوي) خراوەتەڕوو؛ لەوێدا دۆبرێ جەخت لەوە دەکاتەوە کە هیچ بیرۆکەیەک—چ ئایینی بێت یان سیاسی… بەبێ هەبوونی دامەزراوەكان- تەکنەلۆژیا و ئامرازی ماددییەوە کە پێی دەڵێن (میدیۆم) ناتوانێت لە مێژوودا بە تەواوی قسەی لێبكرێ و بێتە دی.
ئاماژەكردن بە چەمكی “وێنە” لەو كتێبەدا تەنها ڕستەسازی نییە، بەڵکو چەمکێكی سەرەکی و بابەتی لێکۆڵینەوەیە کە دەکەوێتە بەر نەشتەرگەریی فکرییەوە؛ کتێبی “حیاة الصورة وموتها” یەکێکە لە بەرهەمە گرنگەکانی بواری دیراساتی وێنە و ڕاگەیاندن، کە تێیدا مێژووی بینین و گەشەسەندنی وێنە لە کۆمەڵگای مرۆڤایەتیدا شی دەکاتەوە. لەو كتێبەدا سێ سەردەمە سەرەکییەکەی وێنە دەناسێنێت. یەكەم، سەردەمی دەست و نەخشکاری كە تێیدا وێنە وەک “هێمای پیرۆزی”ی ئایینی سەیر دەکرێت، چونكە خۆی خاوەنی ڕۆح یان هێزێکی ڕۆحییە و بۆ پەرستش یان ڕێوڕەسمە ئایینییەکان… وەک پەیکەری خوداوەندەکان یان ئایکۆنە ئایینییەکان. دووەم، سەردەمی هونەری- چاپخانە، وێنەكێشان- گواستنەوەی هێمای پیرۆزییە بۆ “هونەری” یان شێوازێک کە هەوڵ دەدات واقیع یان ڕۆحی ڕەسەنی شتەکان وەک خۆیان بە تەواوکراو دروست بکاتەوە/ بژێنێتەوە، و دواتر فۆتۆگراف؛ بەمجۆرە وێنەی لە ڕەهەندە ئایینییەکەی دەكرێتەوە و وەكـ شێوازێكی هونەری تەماشا دەكرێت؛ بەو مانایەش ڕازاندنەوە و جوانی، داهێنانی هونەرمەند و نوێنەرایەتیکردنی واقیع، دەبێتە پێوەر و وێنە دەبێتە شتێک بۆ سەیرکردن و هەڵسەنگاندنی جوانکاری. سێیەم، سەردەمی بینراو- تەلەڤزیۆن، شاشە و میدیا دیجیتاڵییەکان- كە لێرەدا بە (زێدە- هۆشیاری شاشە) ناومان بردووە.
لە سەردەمی بینراو یان لە زێدە- هۆشیاری شاشەدا وێنە لە هونەرەوە بۆ «پەیام» دەگۆڕێت یان بۆ زانیاریی زێدە-خێرا. بەو مانایەش وێنە لە ڕێگای پەیام و زانیارییەكانەوە واقیعێكی دیكە دروست دەکاتەوە نەک تەنها کۆپی بکات. سەردەمی بینراو (زێدە- هۆشیاری شاشە) هەمیشە جەخت لەسەر کاتییبوون، لەخۆوەبوون و چێژ و سەرنجڕاکێشانی بینەری بەكاربەر دەکاتەوە.
ڕێجیس دۆبرێ لە كتێبەكەیدا ئاماژە بەوە دەکات کە وێنە لە سەردەمی شاشەدا بەهای ئایینی و هونەریی خۆی لەدەست دەدات؛ چونكە وێنە زیاد لە پێویست دەبێتە کاڵایەک بۆ مەسرەفکردن، بەمەش جۆرێک لە «مردنی وێنە» ڕادەگەیەنێت، واتە سەردەمی شاشە بە قۆناغی «مەرگی وێنە» دادەنێت، چونکە کاتێک هەموو شتێک دەبێتە وێنە، وێنە مانای قووڵی خۆی لەدەست دەدات. بەڵام بیرکردنەوەی ژان بۆدریار بۆ وێنە، بەو مانایە دێت كە وێنە نەكـ هەر دەبێتە کاڵایەک بۆ مەسرەفکردن، بەڵكو چیتر نوێنەرایەتی ڕاستی ناکات، بەڵکو دەبێتە جێگرەوەیەكی ساختەی ڕاستی.
(3)
ژان بۆدریار ڕەخنەی توند لە کۆمەڵگای پۆستمۆدێرنە و ڕاگەیاندن و كۆمەڵگای بەکاربەر دەگرێت… لە کتێبی (ژان بۆدریار- وەرگێڕانی، هاوارمحەمەد، ڕەزوان حەسەن- لە بڵاوكراوەكانی دەزگای ئایدیا بۆ فكرو لیكۆڵینەوە- 2019.) و نووسینەکانی دیكەیدا زیاتر دەربارەی کۆمەڵگای بەکاربەر، سیاسەتی فریودان، لەبەرگرتنەوە، زێدە-واقیعی دەنووسێت. ئەو پێیوایە لە تێگەیشتنی کلاسیکدا، وێنە «نوێنەرایەتی» شتێکی ڕاستەقینەی دەكرد، تابلۆیەک، وێنەیەکی فۆتۆگرافی، فیلمێک…بەڵام ئەمڕۆ وێنە چیتر ڕەنگدانەوەی ڕاستی نییە!. بەڵکو «واقیعێکی جێگرەوە» دروست دەکات، ئەو واقیعە جێگرەوەیە وادەردەکەوێت کە «لە واقیعی ڕاستەقینە، واقیعیترە».
كەواتە لەمڕۆی تەكنەلۆژیای دیجیتاڵیدا وێنە بە زمانێک «دەدوێت» کە دیزاین کراوە بۆ چێژ و کاریگەری دروستکردن، نەک تەنها بۆ گەیاندنی زانیاری، بەو مانایەش وێنە ئامێرێکی بەرهەمهێنانی واتایە بۆ واقیعێکی وەهمی، کە لەنێو میدیا و بەکاربەرێتییدا، لەنێو (زێدە- هۆشیاری شاشە)دا کاردەکات و جارێكی دیكە هۆشیاری مرۆڤ بەبێ ئەوەی هەستی پێبکات، دایدەڕێژێتەوە… واتە وێنە تەنها ئامرازێکی سیاسیی درۆزن نییە، بەڵکو ئامرازێکی فەلسەفییە کە واقیعی بەتەواوی سڕیوەتەوە، بەتەواوی خۆی لە « واقیع» دابڕیوە و بووەتە جێگرەوەی واقیع، نەك هەر هێندەش بەڵكو بووەتە جێگرەوەی واقیعێکی دەستکرد، کە لە خودی واقیع سەرنجڕاکێشتر و «واقیعیتر» دەبینرێت، وەک ڕووداوە میدیایییەکان و جیهانی دیجیتاڵ. كەواتە لە سەردەمی تەكنەلۆژیای دیجیتاڵی و كۆمەڵگای بەكاربەردا واقیع کوژراوە و نەماوە؛ تەنها میتا-واقیع بوونی هەیە.
(4)
پەیامی مێژوویی و فەلسەفیی کتێبی “حیاة الصورة وموتها”ی ڕێجیس دۆبرێ، ڕەخنەکردنی ئەو وەهمەیە کە پێیوایە «وێنە» دیاردەیەکی جێگیر و بێ ‌تەمەنە. بەڵام لای دۆبرێ ئامرازی بەرهەمهێنانی وێنە (تەکنەلۆژیا) تەمەنی هەیە و دەگۆڕێت، وەكـ چۆن خودی تێگەیشتنمان بۆ “وێنە”ش تەمەنی هەیە و کۆن دەبێت. ڕێجیس دۆبرێ دەیەوێت بسەلمێنێت کە وێنە خاوەنی مێژوو، جەستە، و سووڕی ژیانە (لەدایکبوون، گەشەکردن و مردن)، كەواتە شێوازی سەیرکردنی ئێمە بۆ وێنە ڕاستەوخۆ بە ئامرازە تەکنەلۆژییەکان و ڕێژەی گواستنەوەیان لە کۆمەڵگاوە بەندە.
بەڵام ئەگەر بەراوردی تێزی ڕێجیس دۆبرێ لەسەر «مەرگی وێنە» لەگەڵ تێزی ژان بۆدریار لەسەر «مەرگی واقیع» بكەین، وەكـ بەراوردکردنی دوو ڕوانگەی ڕەخنەیی بەرامبەر پەیامی زێدە-ڕۆشنبیریی شاشەی هاوچەرخ دەردەكەون؛ واتە سەرەڕای ئەوەی هەردووکیان درکیان بە قەیرانێک لە جیهانی وێنەدا كردووە، بەڵام ئاراستەی تێڕوانینان لە میتۆدۆلۆژیا و ئەنجامگیریدا جیاواز دەكەوێتەوە.
ئەگەر لای ڕێجیس دۆبرێ پەیامی وێنە، سەنگ و مانای فکری و ئایینیی خۆی لەدەست دابێت! لای بۆدریار ئەوە واقیعە لەژێر هەڕەشەی پەیامی وێنەی سیمیولکراودا ون دەبێت و ڕەش دەچێتەوە. بەو مانایەش میتۆدی شیکردنەوە دۆبرێ میدیۆلۆژیایە، واتە مێژووی تەکنەلۆژیا و ئامرازەکانی گواستنەوەیە. بەڵام لای بۆدریار سیمیۆتیکی و پۆستمۆدێرنەیە، واتە میتۆدی نیشانەناسی و کۆمەڵناسییە.
دواجار لای ڕێجیس دۆبرێ وێنە بووەتە زانیارییەکی خێرا و کاڵایەک بۆ بەکاربردن. بەڵام لای ژان بۆدریار وێنە چووەتە سەرووی-واقیع و ڕێگا نادات دەستمان بە واقیعی ڕاستەقینە بگات. دۆبرێ دەڵێت، وێنە هێندە زۆر بووە هەیبەتی خۆی دۆڕاندووە. بەڵام بۆدریار دەڵێت، وێنە هێندە بەهێز بووە واقیعی کوشتووە. كەواتە ئەوە كێیە دەژی: مێژووی بینین و گەشەسەندنی خەونەكان، یان وێنەی پڕ لە زانیاری و ڕەشبردنەوەی ڕاستی؟!

عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا
هەولێر 22/8/2026




دۆزی فەلسەفە6: ڕوناکبیری تاڵ.. ئازاد حەمە

نووسینی باسێک لەسەر(ڕوناکبیری تاڵ)ئێجگار پێویستە و هەر دەبێت به‌ده‌موچاوێکی گرژ و ناحەزەوە بێتەدەستەوە؛ بۆنی چرچولۆچی ڕۆح و شەکەتیی دەروونی لێبێت. جا بۆوانەبێت!! دەبێت وابێت، ئەوەتا لە ئێستادا کردەی ڕوناکبیریی لە هەرێم خۆی ناخۆشەویست دەردەخات، بۆزۆرێکێش پەیڤی ڕوناکبیریی و ڕوناکبیربوون پڕپڕە لە شەرمنی، بێزاریی و نامورادیی لێدەبارێت؛ کەسی ڕوناکبیر بە هیچنەکردە و گەندەڵ و مشەخۆر دەزانرێت. بەواتایەکیتر، خەریکە بێمتمانەیی لە هەرێمی کوردستان بە ڕوناکبیر(ئەکادێمییان، پەروەردەکاران، نوسەران، فیلمسازان و هونەرمەندان و…)نەشونمادەکات و پرۆسەی ڕوناکبیرییش لە شار وەک شتێکی گەرددار و نائازاد دەبینرێت. له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌‌ دێینەسەر باسێک، کە دەرگا لەسەر(دژە ڕوناکبیریی) دەکاتەوە؛ بۆئەوەش قسە لە پێویستیدەکەین بۆ جۆرێکی دی لە ڕوناکبیر: ئەوەش ڕوناکبیری تاڵە.
لەمحاڵەتەدا دەپرسین: ڕوناکبیری تاڵ کێیە؟ کەسێکە مۆڕە لەو واقیعە سیاسیی و مێژووییە مڵوڕەدەکات، کە برینی کۆمەڵایەتی و دەروونیی؛ نائومێدی و ڕەشبینیی بۆهێناین. بۆ ڕوناکبیری تاڵ شکستی ئایدیاکانی ناو ئەو واقیعە لە نشوستی و بێزاریی هزریی زیاتر شتێکی ئەوتۆی نەبەخشیوە. بۆیە لە ئەمڕۆی جەنجاڵ و بێسەروبەری سیاسیی و کۆمەڵایەتیماندا پێویستمان بە دەستەبژێرێک لە ڕوناکبیری تاڵ و گۆشەگیرە، نەک ڕوناکبیری شیرین و کۆمەڵایەتیی چەنەباز و دەمبەخەندە،کە دەرکەوت چەن مشەخۆر و گاڵتەجاڕ و نمایشکارن.
ئەوەی ئێمە لێرەدا باسیدەکەین پەیوەندی بەو دیاردەیەوە نییە لەماوەی ساڵانی جەنگی جیهانی و دواتر لە ئەوروپا بەناوی””دژە ڕوناکبیریی Anti-intellectualism””سەریهەڵدا، کە یەک لە تێزەکانی ئەوەبوو،کە چینی ئەکادێمی و خوێندەواری ئاستبەرز و نووسەرە لوتبەرزەکان لە خەمەکانی خەڵک بێئاگان.
ڕوناکبیری تاڵ، کە لە کۆمەڵگەی ئێمە قاتوقڕە، کەسایەتییەکی ناوازە و دەگمەنی هەیە و بۆلەمەدواش دەبێت وەک بەشیکی پێویست لە وتاری ڕوناکبیریی و هزرییمان ببینرێت. تاڵیی ڕوناکبیری تاڵ لە بنەڕەتدا ڕوانگەیەکی تراژیدییە بۆ بوونی تاکی کورد.(ئەم)، کە لە بێدادیی، دزیی و هەژاریی تێدەگات، ئەو تێگەیشتنە لەوسەرەوە وایلێدەکات تاڵ و گۆشەگیر و تەنهابێت. ئەم جۆرە ڕوناکبیرە باشترین پەیوەندیشی لەگەڵ یاخیبوون و نامۆبووندا هەیە؛ گشت ئەوەش لە بێدەنگیی و دوورەپەرێزیی خۆیدا بەرجەستەدەکات.
ڕوناکبیری تاڵ، تاڵ وەک زەقنەبووت، ئەو جۆرە ڕوناکبیرەیە، کە لە ڕەهەندیی بنبەستی مێژووییمان تێدەگات. ڕوناکبیری وا لە سۆراخی ژیانمەندییەکی بە شکۆیە بۆ هەموان، بەو مەرجەی ئەو ژیانە پەلناهاوێت بەرەو خۆزگە و ویستە وڕێناوییەکان. بەڵام ئایدیاکان، کە دەمێکی چاک خەڵەتاندمانیان و لە شکستی زیاتر هیچیان بۆنەهێناین، بوونە هۆکاری دروستکردنی ئەو ژینگەیەی ڕوناکبیری لەجۆری تاڵی خوڵقاند. ڕوناکبیری تاڵ، کە بەئەزموونە لە مامەڵە و بەریەککەوتن لەگەڵ بێزارایی و هەستە پێچاوپێچەکان، ئاوابەئاسانی بە گەندەڵکار و مشخۆرەکانی ناو کایەی ڕوناکبیریی باو ناخەڵەتێ.
لەناو ڕوناکبیریی ڕوناکبیری تاڵدا سەرسەختیی درەختێکی پەلوپۆدارە ڕیسک و سەمەرەیی لێدەتکێ، کە ناخوازێ بەرامبەر بە ژیانێک، کە لە سۆراخی هیچییە ڕوخسار شاد و دڵفرێن بێت. لە دۆخێکی وەهادا بۆ (ئەو) تەنهایی و بێدەنگیی باشترین ئامرازن بۆ ژیانکردن. لەهەمانکاتدا، ڕوناکبیری تاڵ گەمژەئاسا ناژیت و گومانیشی لە زەردەخەنە و ئەو ڕێزە زۆرە کۆمەڵایەتیەیە دەم بەخەندە چەنەبازەکان دەیبەخشنەوە.
مرۆڤی وەک ڕوناکبیری تاڵ بۆ کۆمەڵگەی ئێمە زەرورەتە، چونکە ڕاستگۆ و قسەلەڕووە، تابڵێی کەمدوو و بێفیزە، لێ ناخ دژوار و ڕەفتار توندە. ئەم ڕوناکبیرە لە کلکەسووتەکردن و مەراییکردن بێئاگا و لێنەزانە، ڕواڵەتکردن و مەراییکردن لە بیرکردنەوەی (ئەو)دا بوونی نییە؛ ئەڵبەتە لە تەوسلێدان و تەشیڕێسی لە گوتندا زۆر لەدوایە. داخراویی و کەم گوتنەکانی ڕوناکبیری تاڵ نیعمەتن بۆ ئیستای ئێمە و هاوکاریماندەکەن خۆمان لە ڕوناکبیرە شیرینە بەدفەڕ و درێژدادڕەکان بپارێزین.
هەروەک لایسەرەوە هێمامان بۆکرد،دروستبوونی ڕوناکبیری تاڵ لە کۆمەڵگەی کوردی تازەی ئێمە بەرهەمی نامۆبوونی کۆمەڵایەتیی و بۆشاییە قووڵەکانی نێوان ئایدیاڵ و ژیانە. بۆیە ڕوناکبیری تاڵ بە سەلیقەوە دڕدۆنگ و گومانی لە شۆڕشەکان، لە خەونی نەوەکانی داهاتوو دەخاتەڕوو. لەبەرئەوەی شکست و پاشەکشە لە دیدی ڕوناکبیری تاڵ وێرانکەرە و نەدەبوو هەبایە، لێ بوونەکەی دەگەڕێنێتەوە بۆ نەبوونی ڕوانگەیەکی قووڵ بۆ شۆڕش و سیاسەتکردن.
دەکرێت لێرەدا ئەوەش بگوترێت، بوونی ڕوناکبیری تاڵ پێویستییەکی کۆمەڵایەتیی ئەمئێستای ئێمەیە. ئەم جۆرە ڕوناکبیرە ڕەنگدانەوەی تێڕوانینێکی ڕەشبینانەیە بۆ بارودۆخی مرۆڤ،کە تێیدا بەدەست ژینگەیەکی کۆمەڵایەتی ناساغ و بێهیواوە ئازار دەچێژێت. ئەمە بەو مانایەدێت، دەرکەوتنی ڕوناکبیرییەکی سوودگەرا و زۆربڵێیانەی گاڵتەجاڕ لە گشت کونوقوژبنێکی شار ئاماژەیە لەسەر دیمەنی خۆرئاوابوونی ڕوناکبیریی، کە دیمەنێکی نادڵگیر و خەمهێنەرە. بۆیە ڕوناکبیری تاڵ شتەکان زۆر جیا دەبینێت. (ئەو) پێیوایە کۆمەڵگەی ئیستای کوردی پڕبووە لە ڕوناکبیری دووئاکار و ساختەچی و بۆش.
ڕوناکبیری شیرینی دوو پەروەردە، کە بە ڕیاکاریی جیهانمان بۆپڕدەکات لە هیوا و باشە، چەنەباز و بێباکە، جیهانێک وێنا دەکات گوایە بنەمایەکی ڕەوشتی دەیباتەڕێوە؛ لەوێندەرێ لاوازەکان خەڵاتدەکرێن و هەژارەکانیش قەدرزانن. بەڵام تاڵیی ڕوناکبیری تاڵ گووتنی نەخێرە بە ژیانێکی سۆسیالئامێزی دژەئاکار و نەگریس، کە هەلومەرجێکی ناحەز و گەمژە دروستیکردووە.
لە کۆتایدا کۆی تێگەیشتنمان سەبارەت بە پێویستی بۆ ڕوناکبیری تاڵ لەوەدا کورتدەکەینەوە، لەگەڵکاتدا زۆرینە لەوە حالیدەبن، کە تاڵبوون شکۆمەندییە، دڵنەواییە بۆ دواترێکی بێوەی، چارەسەر بۆ ئەو دەردەی گوتاری ڕوناکبیریی دەمبەخەندەکان بڵاویدەکەنەوە، کە خودی ڕوناکبیریی بێمانادەکات.

ئازاد حەمە
پرۆفیسۆر لە فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی




ئەرێ بەڕاست حوزنی موكریانی، سیخوڕی ئینگلیزەكان بوو.. یاسین برایم

زۆر جار لێرەو لەوێ، قسە دەبیستین و شت دەخوێنینەوە، مرۆڤ دەخاتە سەر هێڵی دوودڵی و گومان و باوەڕكردن؛ یان شتی وا دەبیستین، بە هیچ شێوەیەك ئەقڵ قبووڵی ئەم بیستن و گۆتنە ناكات. زۆر كەسیش، با ناویكی سادە بێت یان ڕۆشنبیر و بانگەوازخواز و سیاسی و چالاكوان و شارەزایەك یەكێك لە بوارەكان، بە ئەنقەست بێت یان بە بەرنامە، دێت قسە لە سەر بابەتێك دەكات و بە ئارەزووی خۆی ڕستە و دەستەواژەی تەواشە و درۆ و بۆختان بڵاودەكاتەوە. ئاسان و بێ خۆماندوكردن و هەستكردن بە بەرپرسیاریی ڕەوشتی و مرۆیی، مێژوو و ڕابردووی هەر كەسێكت بوێت، ڕەشی بكەیت. هەر سیاسییەك بە ئامانج بگریت، كۆمەڵێك فایلی بۆ دروست بكەیت، هەر هونەرمەندێكت بەدڵ نەبوو، تۆمەتی ڕەوشتی بۆ دروست بكەیت. زۆر بە ئاسانی ڕەش بكەیتە سپی و سپی بكەیتە ڕەش.

لەسەردەمی ئێستا، بە ئاسانی دەتوانیت دەست بۆ هەموو شتێك بەریت و قسە لەسەر هەموو شتێك بكەیت؛ كۆمەڵێك كەسیش، بۆ لایك و كومێنت و شتی دی بۆ خۆی كۆبكەیتەوە و بە دەستكەوت و سەركەوتن بۆ خۆی بداتە قەڵەم. لەم ماوەیە ڤیدیۆیەكم بینی (پێنج خولەك و دە چركە) بوو. لەسەر مێژوونووس (حوسێن حوزنی موكریانی). چەند قسە و دەستەواژە و پرسیار لەم ڤیدیۆیە دەكرێت، بەهیچ شێوەیەك ناچێتە ئەقڵی هەموو كەس، تەنها ئەقڵی ئەو كەسانەی چێژ وەردەگرن لە ئازاردان و سوكایەتیی كردن بە مرۆڤەكان، ئەوانەی لە نێو خەڵك و نیشتمان و كوردا، جێپەنجەیان دیارە. سەرەتا دەڵیت: (مێژوو درۆیە و ئەویش پیاوی ئینگلیز بوو)، (حوزنی و گیوی برای بەپێی هەموو نیشانەكان وا دەردەكەوێت، ئینگلیز بووبن). پێمخۆشبوو بمزانیبا، ئەو بەڕێزە، پێمان بڵێت بەپێی كام نیشانە پیاوی ئینگلیزن! من قسە لەسەر گیو ناكەم، زێدەتر قسەكان ئاراستەی حوزنییە. ئەو حوزنی وەك كەسێكی ماندوو بە (پیاوێكی گوماناوی ناوی دەبات). لە هەمووی خۆشتر، دەڵیت: (سەرچاوەیەكی باوەڕپێكراو نییە بسەلمێنێت كە كوردە).
ئەو خزمەتەی ئەو لە بواری مێژوو و نووسین و ڕۆژنامەگەری و ئەدەب و زمان كردووە، هەمووی بۆ كورد كردووە و بە كوردی كردووە، ئەی ئەگەر ئەوە كوردبوون نەبێت، هیندی بوونە برا! هەروەها دەڵێت: (مێژووی كورد بە قەڵەمی ئینگلیز بنووسرێتەوە، دەبێ چەند بۆمبی تێدا چێندرابێت، چەند جار پێماندا تەقابێتەوە). ئەگەر بە خراپ باسی ئینگلیز بكەیت و من هەزارجار لەگەڵتم، بەڵام ئەو مێژووەی حوزنی نووسیوە، هەمووم خوێندۆتەوە؛ وەرە سەرجەم بەرهەمەكانی مێژوو و بوارەكانی دی بخوێنەوە، ئەوانەی وەك كتێب چاپ كراون، بزانە یەك شت لە خزمەتی ئینگلیز و بێگانەیە، هەموو كوردییە و باسی مێژوو و ڕەچەڵكناسی كورد و میرنشیینەكان دەكات. ئەو پێچەوانەی هەموو مێژوونووسانی دی لە جیاتی باسی پاشا و سەرۆكەكان بكات، دێت باسی مێژووی خێزان و تاك و ژیانی ڕۆژانەی خەڵك و كۆمەڵگەی كوردی دەكات، بە كوردی مێژووی ئەو كوردە دەخاتە پێش چاوی كورد و هۆشیاریان دەكاتەوە. من دەڵێم: نەك ئینگلیز، ئەگەر عەرەب و جوولەكە و فارس و هیندیش، ئەو مێژووە جوانەی وەكوو حوزنی هەیە بۆ كورد بنووسێتەوە، دەستی خۆش بێت و من شانازی پێوە دەكەم. من هەموو مێژووی ئەو مرۆڤەم خوێندۆتەوە، نە بۆنی ئینگلیزی لێدیت و نە بۆمبێكە ئینگلیز لەنێو ئەو مێژووە داینابێتەوە. ئەو تۆمەتانە بۆ مێژوونووسێكی كورد، ڕەنگە جوان نەبێت. هیندی بوونی بدەیتە پاڵ و بڵێیت بە چ مەرامێك فێری هیندی بووە! زۆربەی زانیارییەكان لە ژیاننامەی حوزنی هەر لەنێو خودی كتێبەكانی حوزنی هاتونەتە دەر، كە ئەو بە هەرزەكاری گەڕاوە و چویتە وڵاتان و چۆن چووە و چۆنی گەیشتووە و چۆن چاپخانەی كڕیووە و ئەو كتێب و گۆڤارانەی چاپی كردوون و چۆن چووتە ڕواندز و هەولێر و بەغدا. لەو ڤیدیۆیە گومان دەخاتە سەر حوزنی ئینگلیزی لە پاڵ بووە و ئەوان یارمەتیان داوە؛ (گومان!) ناچێتە خانەی زانستی و بەڵگەی دروست. دوو جار ڕستەی (بەپێی ئەوەی لە كتێبان گوتراوە). براگیان! لە كام كتێبی خەڵك و كتێبی حوزنی و كتێبی هیندی، نووسراوە: حوزنی هیندیە و سەر بە ئینگلیزەكانە! لە كوێ نووسراوە حوزنی كورد نییە؟ لە چ كتێبێك نووسراوە ئینگلیزەكان، ئەو چاپخانەیان بۆ حوزنی كڕیووە، وەرە یەك بەڵگەی كۆن و نووسراو بێنە و پشتڕاست بكاتەوە و بڵێت، ئەوە بەڵگەنامەیەكی ئینگلیزییە، عوسمانییە، وا دەڵێت! بۆ ئەوەی منیش باوەڕ بكەم. دەستەواژەی (ئەگەری) هەیە. دیسان وەرە ئەو ئەگەرانەمان پێ بڵێ! ئەو بەڕێزە هەر خۆی لە سەرەتای ئەو ڤیدیۆیە دەڵێت: (مێژوو پڕە لە درۆ!)، فەرموو ئەگەر قسەكانی تۆ ڕاستن، وەرە ئەو مێژووە درۆیەمان بۆ ڕاستبكەوە، نەك كۆمەڵێك درۆی دی (ببورە كە وا دەڵێم) لە بەڕێزت ببیستم. دەڵێت (ئەگەری هەیە ئەو پیاوەش یەكێك بێت لەو هیندیانەی سەر بە ئینگلیز بێت). كێ دەڵێت ئەگەری تۆ دروستە، ئەو پیاوە هیندی بێ و سەر بە ئینگلیز بێت! تەنها لەبەر ئەوەی دەموچاوی ڕەشە و وێنەیەكی بە جلی هیندی گرتووە و زمانی هیندی فێربووە! زۆر كەس لە ڕواندز دەناسم، هیندی دەزانن. ئاخر ئێستا لەو كوردستانە، دەیان كورد و مەلای مزگەوت لە گەڕەكی من و گەڕەكی تو، دشداشە دەبەردەكەن و كەسیش ناڵێت ئەگەری هەیە، عەرەب بێت.
دەربارەی ئەو سەفەرانی كردوون، خۆدی حوزنی لە ژیاننامەی خۆی باس كردووە، خۆ هەمووی بە ساڵێك و دوو نەیكردووە و چەندین ساڵی خایاندووە. حوزنی بە دەردەسەری و هەژاری و ئاوارەیی و سەرگەردانی ژیاوە. لەسەر چاپخانە پرسیاری ئەوە دەكات چۆنی كڕیووە، دەتەوێت بزانی، بگەڕێەوە نووسینەكانی خودی حوزنی. منیش دەڵێم، بە ئاسانی ئەو چاپخانەیەی نەكڕیوە. ئەو پرسیارەی تۆ هەمان پرسیارە، (حەمە بۆر) لە حوزنی كردووە و ئەوها باسی دەكات و ئەگەر حەز دەكەیت بزانیت.
بە وردی چێرۆكی كڕینی چاپخانەكەی ئەڵمانیا و موسڵ، بگەڕیوە بۆ وەڵامی ئەو پرسیارە و ئاگەر باوەڕت بە قسەكانی ئەو هەیە(1) ئەگەر چاپخانەكە، ئینگلیز، یان ئەڵمان یان جوولەكەش بۆیان كڕی بێت، دەستیان خۆش بێت، چونكە ئەو چاپخانەیە كاری باشی پێكراوە و چەندین كتێب و دیوانی شاعیرانی پێ چاپكردووە، بێجگە لە دەركردنی چەند بڵاوكراوە و گۆڤارێك، توخوا لەو سەردەمە ئەوەی حوزنی كردویەتی كارێكی خراپبووە!
كاتێ دێتە ڕواندزیش، ئەوكاتەی ڕێگەی ئۆتومبێل نەبووە و بە وەڵاغ هاتووە. وامەزانە ئینگلیزەكان فەرشی سووریان بۆ ڕاخستووە، خەڵكی ڕواندز جێگایان بۆ كردۆتەوە، خانووی ئەوقاف (مزگەوت)یان پێداوە. تا لە ڕواندز بووە و چەند شوێنكی كردووە و تێیدا ژیاوە.
ئەگەر سەید تەهای شەمزینی، ئەوكاتەی قائیمقامی ڕواندز بووە و لایەنگیری ئینگلیزەكان بووە، هاوكاری حوزنی كردووە و ڕێی پێداوە بێتە ڕواندز، بەڵام خۆ مووچەی بۆ حوزنی نەبڕیوەتەوە و پۆستی پێنەداوە. هەر ئەو سەید تەهایەش، لە سەر سكاڵای هەندێ كەس، سەید حوزنی لە ڕواندزی دەردەكات و 19 شەو و ڕۆژ لە ئەشكەوتی (كاكەسۆر) لە گەلیی خاڵەڕەش، كاری ڕۆژنامەگەری كردووە.(2)
خۆ سەید تەهاش، لایەنگیر و پیاوی ئینگلیزەكان بوو، بەڵام چ كارێكی خراپی بەرانبەر بە میللەتی خۆی نەكردووە، دیسان (ئیسماعیل بەگی ڕواندزی) دۆستی حوزنی و باوەڕپێكراوی ئینگلیزەكان بوو، دووجار بووە ئەندامی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق، ئەوەی ئەو پیاوە بۆ كورد لەسەردەمی خۆی كردی، تا ئێستاش باس دەكرێت. دوای جەنگی یەكەمی جیهانیی و هاتنی ئینگلیز، دوو ڕێگە لە بەردەم خەڵكەكە و ڕۆشنبیرانی ئەو سەردەمە هەبوو، یان لاینگری عوسمانی، یان ئینگلیزی، ڕێگەی سێیەم ئەوانەی بێلایەن بوون و دەستیان بە كڵاوی خۆیان گرتبوو، وەك سەردەمی ئێستا بۆ هەندێكیان نیعمەت و بۆ هەندێكیان زەحمەت.
خۆ ئەگەر حوزنیش لایەنگری ئینگلیزی كردبێت، مانای وانییە، سیخوڕی ئینگلیزەكان بووبێت. ئاخر برای بەڕێز! لایەنگیربوون و سیخوڕی بوون دوو چەمكی جیاوازن، ئەوكاتەی حوزنی لە ڕواندز بووە، خەڵك لە شارەكان سەردانیان كردووە و تەنانەن ئینگلیزەكانیش كە لە عێراق بوون، كە دەهاتنە رواندز، وەك موزەخانە و شوێنێكی گرنگ لە بواری ڕۆژنامەگەری و ڕۆشنبیری سەردانیان كردووە، نەوەك بێن پارەی پێبدەن. زۆربەی ڕۆشنبیران و ناودارانی ئەوسای ڕواندز ئەوە دەڵێن لە حوزنی فێری كوردایەتی بوونە.
خۆ (هاملتۆن)یش سەردانی دەكات و لەم بارەیەوە، دەڵێت: “سەید حوزنی لە ڕواندز دەژی، سەرنووسەری ڕۆژنامەیەكی كوردییە، بەتەنیا هەموو بابەتەكانی دەنووسێت، بەدەستی خۆی وێنە دەكێشێت، هەر خۆشی چاپی دەكات، دواتر بەرگی تێدەگرێت و دەیپێچێتەوە؛ لە دونیادا تاكە ڕۆژنامەیە ئاوا دەربچێت.(3)
حوزنی لە هەژاری و بێپارەی هاواری بووە، لە بڵاوكراوەكانی خۆی داوای ئابوونە لە خوێنەرانی دەكات. لە ساڵی 1926_1932 لە ماوەی ئەو چەند ساڵەی گۆڤاری زاری كرمانجی، (24) ژمارەی دەركردووە، ئەگەر لە ماوەی ئەو شەش ساڵە، گیرفانی گەرم با و هاوكاری كرابا، دەبوایە بە لایەنی كەم، 60 ژمارە لەم گۆڤارە دەرچووبا؛ ئەوكاتە دەبووە چ سامانێكی گەورە بۆ مێژووی كورد. ئەگەر پیاوی ئینگلیزەكان بوایە، بۆ نەدەهاتن دەستی بگرن و مرەكەب و كاغەزی بۆ دابین بكەن و درێژە بەو كاروانە بدەن. جاری وا هەبووە چەند مانگێك لەبەر نەبوونی پیت و كاغەز و مرەكەب گۆڤارەكەی دەرنەكردووە. هەموو ئەوانەی یارمەتییان داوە، كوردپەروەر و ڕۆشنبیرانی ئەم وڵاتە بوون، لە گۆڤاری زاری كرمانجی ناویان بڵاوكراوەتەوە. جارێك لە سەردانی (جەعفەر عەسكەری) سەرۆك وەزیرانی ئەوسای عێراق بۆ ڕواندز (100) ڕوپیەی پێداوە.(4)
ئاخر هەر لە یەكەم كتێبی (غونچەی بەهارستان تاریخی كوردان) كاتێ لە حەڵەب لە ساڵی 1925 بە چاپی گەیاندوە، بە زمانی كوردی، چ كێشەیەكی گەورە بۆ ناحەزانی كورد دەردەكات و لە پەرلەمانی توركیا ڕێگری دەكرێت لەو هەوڵەی حوزنی و بە مەترسی دادەنێن.(5)
خۆ لە ڕواندزیش هەندێ لە مەلایەكان دژایەتیان كردووە و لە لای سەید تەها سكاڵا و گلەیان كردووە، كە چۆن تەفسیری قورئان و ئەو شتانە بە كوردی دەنووسرێت. لەكاتێكدا، تەفسیری قورئان بە هەموو زمانەكان هەیە و هیچ لە ئارادا نییە، وەلێ بۆ حوزنی، تاوان و خیانەت و كارێكی خراپ بووە. خۆ ئەمانە كوردبوون و كەسیان ئینگلیز نەبوون. هەموو ئەو قائیمقام و كوردانەی دژایەتی ئەویان دەكرد، لەسەر چاپخانە و گۆڤار و كاری ڕۆژنامەگەری بە بیانووی ئەوەی ئێرانییە. كاتێكیش (فایەق كاكەمین) ڕێگری لێدەكات و ناهێڵێت لە كوردستان بمێنێتەوە؛ ئاوارەی بەغدا دەبێت. بە تۆمەتی كوردبوون و ئێرانی بوون، ڕێگەیان لێدەگرت و نەیاندەهێشت كار بكات لە عێراق، چونكە ناسنامەی نەبووە؛ چەندان جار گیراوە.
ئەگەر گومانت هەیە كە حوزنی چۆن چاپخانەی لە ئەڵمانیا كڕیوە و چۆن گەیاندۆتە حەڵەب و دوای دە ساڵ هێناویتە ڕواندز. ئەو چیڕۆكە بە سادەی ناوتریت و هۆكاری شەو و ڕۆژێكی نەبووە، بەڵام هێنانی چەند سوودبەخش بووە و هەندی پیازێكی خزمەتی سیاسەتی ئینگلیزی نەكردووە. ئەگەر بە قەرزی كڕی بێت و ئەگەر بۆیان كڕی بێت. ئەو شۆڕشێكی كردووە و لەم بارەیەوە، لە دەستخۆشی زیاتر، چی پێدەڵێن! ئەگەر زانیاری لەسەر كڕینی چاپخانەكەی موسڵ بكەین، ئەوە گومان هەڵناگرێت ئینگلیز بۆی كری بێت، شێوازی كڕینی چاپخانەكەی، بە قەڵەمی خۆی بۆمانی نووسیوە و دەتوانین چیڕۆكەكەی بخوێنیەوە. بزانین بە چ دەردەسەریەك و قەرز و زەحمەتییەك ئەو چاپخانەیە دەكرێت!(6)
ئەوكاتەی ڕوودەكاتە بەغدا، یان ناچاری دەكەن ڕوو بكاتە ئەوێ، لە كەلاویەك دەژێت و دەبێتە كرێچی. كاتێ بالێوزخانەی بەریتانیا دەیانەوێت، بۆ بەرژەوەندی و پڕوپاگەندە و سیاسەتی و كارەكانی خۆیان، گۆڤارێك دەربكەن. ئەوە ئینگلیزەكان دێن دەستی حوزنی ماچ دەكەن و ئەو كارەیان لەگەڵ بكات؛ نەك لەبەر ئەوەی سەر بەوانە، بەڵكوو شارەزایەكی زۆری لە چاپخانە و ئیشپێكردن و بەڕێوەبردنی كارە هونەرییەكان و دەركردنی ڕۆژنامە و كتێب هەبووە، شارەزایەكی باشی زمانی كوردی بووە. ئەزموونی لە حەڵەب و ڕواندز و سلێمانی و هەولێر هەبووە و چەندین ساڵ كاری چاپخانەی كردووە، كەسی وەك ئەو لەوكاتە لە حوزنی باشتر دەستیان نەدەكەوت؛ واتە ئەزموونی و زیرەكی حوزنی بووە، ئینگلیزەكان دێن و كاروباری چاپخانەی دەخەنە بەردەست و ئەویش ئەو كارەی كردووە و زانیویەتی دەتوانێت لەم ڕێگەیە، خزمەتی كورد بكات. خۆ ئەگەر من و تۆش باین و بێكار و بێلانە و بێپارە و دوور لە دۆست و خزم و كوردستان ژیاباین. سەردەمێك بووە، جەنگی دووەمی جیهانی و ناخۆشی بارودۆخی سیاسی و ئابووری و ململانێی دەوڵەتان و خراپی باری دەروونی تاكەكانی كۆمەڵگە و نەبوونی كار و كەسابەتی، ئەو كارەمان بە سپاسەوە دەكرد.
تۆفیق وەهبی و ئەوانەی لە گۆڤار و دواتر ڕۆژنامەی (دەنگی گیتیی تازە) كاریان دەكرد، لایەنگری ئینگلیز بووبن، ئێ بۆ تاوان بێت بۆ حوزنی. ئەڕی بەڕاست كتێب و نووسینەكانی تۆفیق وەهبی لە خزمەتی ئینگلیز بوون یان كورد! خاڵێكی دی بڕوانە ئینگلیزەكان، كاتێ لە شەڕەكە سەركەوتن و چیدی پێویستیان بە گۆڤارەكە و پڕوپاگەندە و ئەو سیاسەتە نەما، گۆڤارەكە دادەخەن و پارە و خەرجی لەم شتە سەرف ناكەن. بەڵام ئەوە حوزنییە، بە گڕوتینی كوردانە و دڵسۆزانە دێتەوە مەیدان و ناهێڵێت ئەو گۆڤارە بوەستێت، چونكە بوونی ئەو گۆڤارە لەوساتە بە پێویست دەزانێت و بەو لایەنە خراپەی دارایی تێدایە، ئەو ئەركە دەگرێتە ئەستۆ.
“كاتێك ئینگلیز ئیشیان بە پڕوپاگەندە نەما، ئیتر گۆڤارەكەیان ڕاگرت و ئەرك و خەرجییەكانی گۆڤارەكەیان نەكێشاوە. دوابەدوای ئەمە (حوسێن حوزنی موكریانی، فایەق توفیق و محەمەد بابان) داوایان لە وەزارەتی ناوەخۆ كردووە، ماوەیان بدات درێژە بە دەنگی گیتیی تازە بدەن. وەزارەتی ناوەخۆش ڕێگەی پێداون و پاش ڕێگەپێدانیان ئاگاداری سەربەخۆبوونی گۆڤارەكە بڵاوكراوەتەوە.(7)
بەم شێوەیە دەنگی گیتیی تازە بەردەوام دەبێت و تا دوا ژمارە لە 25/8/1947، لەگەڵ مردنی حوزنی لە 20/9/1947، ئیدی دەنگی گیتیی تازە نامێنێت.
مردنی حوزنیش، ڕەنگە خراپترین مردن بێت، كە بەو شێوەیە ئەو پیاوە گەورەیە، سەردەنێتەوە. لێرە دەچمە خزمەتی (چێشتی مجێور)ی مامی هەژار، لەسەر مردنی ئەو مێژوونووسە، چیڕۆكێكی خەمناكمان بۆ دەگێڕێتەوە. “بەیانییەك برادەرێك هات، گوتی: “حوزنی كوتوپڕ مردووە؛ با بچینە سەرقەبران”. چەند دیمەنێكی دڵتەزێن بوو: جەنازەكەی لەسەر خاك درێژكرابوو تا قەبری تەواو دەبێ، جگە لە من و برادەرەكە هیچ كەسی لە لا نەبوو، بیرم لە قەدرنەزانی كوردان دەكردەوە، گریانێكی زۆر بە كۆڵ گرتمی و پێم وایە تەنیا كەسێك بۆ مەرگی گریابێ من بووم… حوزنی كە بە جاسووس و هەمەكارەی ئینگلیسیان دەزانی، زۆر بە فەقیری مرد. جگە لە كتێبخانەكەی، هەموو ناو ماڵی، یەك_دوو بەڕە و چوار نیمكەتی داربوو، منداڵی نەبوو، ژنەكەی كوردی توركیە بوو، ناوماڵ بۆ ژن ماو كارەكەری ماڵانی دەكرد”.(8)
چەند ساڵێك لە دوای مردنی حوزنی، (فاتیمەخان)ی خێزانەكەی بە پیری و هەژاری لە ماڵەكانی بەغدا، كاركەر و خزمەتكاری ماڵان بووە و بە ژیانێكی مەمرە و مەژی ژیاوە و ئەویش وەك حوزنی بە هەژاری ژیا و مرد؛ لە گۆڕستانی شێخ عەبدولقادری گەیلانی بە بێكەسوكاری نێژرا.
بەڵێ، حوزنی ئەوها ژیا و مرد. كۆمەڵێك كتێبی لە دوای خۆی بەجێهیشت، ژمارەیەك گۆڤار و ڕۆژنامەی دەركرد و خزمەتی نەتەوەی خۆی كرد. ئەگەر حوزنی جاسووس و پیاوی ئینگلیزەكان بوایە، چۆن ئەوها دەژیا، كوا مووچەكەی! خۆی كرێچی بووە. كوا ئەو خانوو و زەوی و دووكانانەی لە دوای خۆی بەجێهێشت! بۆچی لە دوای ئەو ئینگلیزەكان نەهاتن و دەستی یارمەتی بۆ خێزانەكەی درێژ بكەن! ئێستاش خەڵك هەیە، بێئەوەی یەك كتێبی ئەو پیاوەی خوێندبێتەوە و بێ سێودوو دەبێژێت: حوزنی بوختانی بە مەلای خەتێ كردووە، حوزنی جاسووسی ئینگلیزەكان بووە! ئەمە تەنها بیستویەتی، ئەگەر خۆی بێت و بەدواداچوون بكات، مرۆڤ زۆر ڕاستی بۆ دەردەكەوێت. كاتێ شاری ڕواندز بەرفراوانكردنی جادەی گشتیی ڕواندز كەوت، گۆڕی (مەلای خەتێ)*یان گواستەوە، بۆ شوێنێكی دی، من یەكەم كەس بووم، ئەمەم كردە هەواڵ. وتم: گۆڕی مەلای خەتێیان لە گۆڕ دەرهێنا؛ وتم: دەبێت بە ڕێزەوە مامەڵەی لەگەڵ بكەن، چونكە هەم مردووە و هەمیش زانایەكی گەورەی كوردە. هەبوو لەم هەواڵە دڵگرانبوون، دەیانگوت: مامۆستا لێی گەرێ، ئەوە فتوای داوە و پاشای گەورەی بە كوشتن داوە! لە زۆر كۆڕ و چالاكیی و دیدارانەی لەسەر حوزنی لە ڕواندز كراون و بەشداریم كردووە، كتێبێكیشم لە بواری ئەدەب لەسەر ئەو پیاوە نووسیوە. هەبووە، خۆشی بە ڕۆشنبیر دادەنا، یان بیرێكی ئایینی توندڕەوی هەبووە. پێی وتووم: بۆ ئەوەندە گرنگی بە حوزنی دەدەیت و ئەو بوختانی بە مەلای خەتێ كردووە و جاسووسی ئینگلیزەكان بووە! یەكەم پرسیاری من ئەوە بووە، چەند كتێبی حوزنیت خوێندۆتەوە، بێگومان بەشەرمە و (هیچ)ەكەم پێدەڵێت. یان پێیان دەڵێم، ئەگەر ڕاستدكەیت، وەرە بەڵگەم بۆ بێنە، با خۆم شیبكەمەوە و لێی تێبگەم. لای من هەردووكیان مرۆڤن، ناڵێم فریشتەن و شایەنی هەڵەن، دەكرێت هەڵەكانیان دیار بكرێن، شتە جوانەكانیشیان بە جوانی سەیر بكرێت و ناشیرین نەكرێن.
بۆ من هەم حوزنی و هەم مەلای خەتێ، دوو پیاوی گەورەی كوردن و بە هیچ شێوەیەك لای من ناشیرین نابن. ئەوەی بە ناشیرینی سەیری مرۆڤ بكات، ئەو بێگومان خۆی و بیركردنەوەكانی ناشیرینە. (سوقرات) قسەیەكی جوانی هەیە (بوختان بۆیە خراپە، هەموو كەس بەبێ لێكدانەوە قبووڵی دەكات). ئاخر چ كەسێك ئەوەندەی حوزنی، لێی دراوە، زیندانیكراوە، تۆمەت و بوختانی بۆ هەڵبەستراوە، بە جاسووسیان داناوە. (زەكی ئەحمەد هەناری) لە نووسینێك ئەو زوڵم و ستەمەی لە حوزنی كراوە، بۆمان دەخاتە ڕوو “لە عێراقدا (22) جاران گیراوە، شۆڤار (جاسووسەكان) هەمیشە بە دواوەوەی بوون و وەچانیان نەدەدا. (3) جاریشیان ژاریان داوەتێ، (2) جارانیش لێ دراوە(9) هەروەها لە سوریا سێ جار لێدراوە و چوار جاریش لە سەردەمی عوسمانی گیراوە. جارێك سەربازانی تورك لێی دەدەن و چەناگەی دەشكێن و تا مرد ڕیشی هێشتەوە، بە هۆی شكان و ئەو لێدانە بەزەبرەی بەری كەوتبوو.
بەداخەوە! لە ئێستادا، بوختان و قسەی نابەجێ و شێواندنی مێژوو و ئابڕووبردنی كەسایەتییەكان و سەركردەكان و پیاوە ئایینەكان و شاعیر و هونەرمەند و تەنانەت مرۆڤێكی ئاسایی، ئەوەندە زۆر بووە، بە ئاسانی و بە ژیریی دەستكرد و بەڵگەنامە و نامە و نووسراوی سەختەی دروست بكەیت و لە ڕێگەی سۆشیاڵ میدیاوە، بڵاوبكەیتەوە.

سەرچاوە

  1. ئازاد عەبدولواحید، حوسێن حوزنی موكریانی لە یادەوەری حەمەبۆردا. گۆڤاری ڕامان، ژمارە (177)، 5/2/2012، ل 36.
  2. دڵشاد خەتات_یاسین برایم، لانەی شەوان. چاپخانەی شوان، سۆران، چاپی یەكەم، 2026، ل46_48.
  3. سەرچاوەی پێشوو، ل5.
  4. گۆڤاری زاری كرمانجی، ژمارە (10)، 30ی تەمووزی 1927، ل23.
  5. د. محەمەد خدر مەولوود، غونچەی بەهارستان. چاپی یەكەم، هەولێر، 2025.
  6. د. كوردستان موكریانی، گۆڤاری ڕووناكی، یەكەمین گۆڤاری كوردی شاری هەولێر1935_1936. چاپی یەكەم، دەزگای ئاراس، ل31-41.
  7. نیگار عبدوللە كریم قارەمان، پێگەی كولتووری (دەنگی گێتی تازە) لە ڕۆژنامەگەریی كوردیدا، 2022، نامەی ماستەر، زانكۆی چەرمۆ، كوڵیژی زمان.
  8. هەژار موكریانی، چێشتی مجێور. ناوەندی چاپ و بڵاوكردنەوەی كتێبی میهرەگانی، چاپی دووەم، 2007، ل 112-113.
  9. گۆڤاری هەتاو، ژمارە (179)، 15/7/ 1960.

  • مەلای خەتێ: مەلا محەمەد ئەفەندی كوڕی مەلا ئەحمەد، بە مەلای خەتێ ناسراوە و زانا و موفتی میرنشینی سۆران بووە لەسەردەمی پاشای گەورە. گۆڕەكەی لە پێش قوتابخانەی ئامادەیی ڕواندزی كوڕان بوو، لە تەنیشت مستەفا بەگی باوكی پاشای گەورە نێژرابوو. ڕۆژی 11/7/2007 لەبەر ئەوەی گۆڕەكەی دەكەوتە بەرجادەی گشتیی ڕواندز_بێخاڵ. بۆیە لەو ڕۆژە، شارەوانی ڕواندز، ڕووفاتی ئەو پیاوەی گواستەوە بۆ گۆڕستانی گەردەگەرد و ئێستا گۆڕەكەی دیارە و نوژەنكرایتەوە.



ئەقڵ لەنێوان دین و نەتەوە؛ تێڕامانێک لە هاوسەنگییە فیکرییەکانی کۆمەڵگەی هاوچەرخ.. نووسینی: کارزان عەزیز

لە مێژووی بیری مرۆڤایەتیدا، هیچ دوو چەمک هێندەی «دین» و «نەتەوە» نەبوونە مایەی داگیرساندنی کڵپەی گەورەترین بەخشندەیی، ئەخلاق و ئازایەتی، و لە هەمان کاتیشدا، سەرچاوەی کاولکاری، دابەشبوون و قەیرانی قوڵ. هەردووکیان لە قووڵترین پێویستییە دەروونی و بوونگەراییەکانی مرۆڤەوە سەرچاوە دەگرن؛ دین بە وەڵامدانەوەی پرسیارە گەورەکانی مانا، سەرەتا و کۆتایی ژیان و دابینکردنی پشتێنەیەکی قووڵی ئەخلاقی بۆ مرۆڤ، و نەتەوەش بە بەخشینی ناسنامە، زمان، یادەوەریی هاوبەش و جوگرافیایەکی پارێزراو کە مرۆڤ تێیدا لە هەستی نامۆبوون دەرباز دەکات. بەڵام کاتێک بە دیدێکی ڕەخنەگرانە، زانستی و فەلسەفی سەیری ئەم هاوکێشە ئاڵۆزە دەکەین، پرسیارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە: ئایا پێگەی «ئەقڵ» لەم ناوەندە هەستیارەدا لە کوێدایە؟ ئایا ئەقڵ حاکمێکی باڵایە بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی و ڕێگریکردن لە کارەسات، یان تەنها ئامرازێکی ملکەچە لەبەردەم سۆزە پڕ لە هیجانەکانی ئەم دوو هێزە مەزنەدا؟ بۆ وەڵامدانەوەیەکی ئەکادیمیانە و هێندە قووڵ، پێویستە لە سەرەتاوە بە وردی سەیری ئەو گرێکوێرە مێژووییە بکەین کە لە نێوان ئەقڵ و دیندا بوونی هەیە.

یەکەم: ئەقڵ و دین؛ لە نێوان تێگەیشتنی ڕەخنەگرانە و دۆگماکانی ڕابردوودا

لە ڕوانگەیەکی مێژوویی و مەعریفیدا، دین پەیامێکی ڕۆحی و ئەخلاقییە بۆ بەرزکردنەوەی بەهای مرۆڤ و بەخشینی پیرۆزی بە بوونی. بەڵام کاتێک ئەم پەیامە دەکەوێتە ناو بازنەی زمان، تێگەیشتن، مێژووەوە و دەبێتە بەشێک لە فەرهەنگی کۆمەڵایەتی، خێرا پێویستی بە تێڕامان، لێکدانەوە و شیکردنەوە دەبێت و لێرەوە ئەرکی مەزنی ئەقڵ دەست پێدەکات. کێشەکە هەمیشە لەو خاڵەدا دەست پێدەکات کە ئەقڵ دەکرێتە قوربانیی تێگەیشتنێکی داخراو، نەگۆڕ و دۆگما، کە تێیدا دەق لە چوارچێوە ڕەهەندە مرۆیی، شارستانی و سەردەمییەکەیدا دادەبڕێنرێت. کاتێک دین لە چوارچێوەی خوێندنەوەیەکی توندوتیژ و دابڕاو لە ڕیاڵیستی سەردەمدا قەتیس دەکرێت، مرۆڤ توانای داهێنان، تێگەیشتن لە جیاوازی و پێشوازیکردن لە «ئەوی تر» لەدەست دەدات و ژیان دەبێتە پرۆسەیەکی سەخت بۆ سڕینەوەی ئازادیی تاکەکەسی. لە بەرامبەردا، ئەقڵی ڕەخنەگر، کراوە و گەشەسەندوو ئەو کلیلە زێڕینەیە کە دەتوانێت دەقەکان لە قووڵایی مەبەستە مرۆڤدۆست و ئەخلاقییەکانیاندا بخوێنێتەوە، و بیانگونجێنێت لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی سەردەمدا بە بێ ئەوەی هیچ لە ناوڕۆکە ڕۆحی و ڕەسەنەکەیان کەمببێتەوە.

دووەم: ئەقڵ و نەتەوە؛ لە هۆشیاریی نیشتمانییەوە تا شۆڤێنیزمی کوێر

لە لایەکی ترەوە، کاتێک تیشک دەخەینە سەر پەیوەندیی نێوان ئەقڵ و نەتەوە، دەبینین نەتەوە تەنها کۆمەڵە خاک و سنوورێکی جوگرافیی بێگیان یان کۆمەڵە مرۆڤێکی هەڕەمەکی نییە، بەڵکو بەرهەمی هۆشیاری، زمان، یادەوەری، مێژووی هاوبەش و مەعریفەیە. ئەقڵی نەتەوەیی، کاتێک لەسەر بنەمای بەها باڵاکانی وەک مافی مرۆڤ، هاوڵاتیبوونی یەکسان، دادپەروەری و فرەچەشنی بنياد بنرێت، دەبێتە لانکەیەکی مەزن بۆ پێشکەوتن و پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ، بە جۆرێک کە تاک تێیدا هەست بە ئارامی، پارێزراوی و بەشداریی ڕاستەقینە دەکات. بەڵام مەترسییە گەورە و کوشندەکە لەو کاتەدا سەر هەڵدەدات کە ئەقڵ لە کارکردنی زانستی و ڕەخنەیی خۆی دەوەستێت و دەکەوێتە خزمەت «نەتەوەپەرستیی کوێر» و شۆڤێنیزمی تەسکەوە. لەم دۆخە نەخۆش و سۆزدارییەدا، نەتەوە دەبێتە بتێکی پیرۆز و ڕەها، کە دەبێت هەموو بەها مرۆییەکان و ئازادییە تاکەکەسییەکانی لە پێناویدا قوربان بکرێن. ئەقڵی شۆڤێنی، جیاوازییەکانی وەک هەڕەشەیەکی بوونگەرایی دەبینێت و بۆ مانەوەی خۆی پێویستی بە دروستکردنی دوژمنی ناوەکی و دەرەکی هەیە، کە ئەمەش کۆمەڵگە دەخاتە ناو بازنەیەکی داخراو و نوقم لە ڕق، جەنگ و قەیرانی بەردەوامەوە.

سێیەم: تێکەڵکردنی دین و نەتەوە؛ قەیرانی سیستمی فیکری لە کۆمەڵگەدا

کاتێکیش ئەم دوو هێزە مەزنە واتە دین و نەتەوە بەیەک دەگەن و لە یەک خاڵدا لە جەستەی کۆمەڵگەدا تێکەڵ دەبن، یەکێک لە ئاڵۆزترین و کارەساتبارترین دیمەنەکان دروست دەبێت، کە بریتییە لە بەسیاسەتکردن و بەنەتەوەکردنی دین و هاوکات بەپیرۆزکردنی ناسنامەی نەتەوەیی بە بەهای ڕەهای ئایینی. لە کاتێکدا دین دەکرێت فاکتەرێکی بەهێز بێت بۆ بەهێزکردنی ئەخلاق و یەکڕیزیی کۆمەڵایەتی، بەڵام کاتێک دەکرێتە ئامرازێکی سیاسی و ئایدیۆلۆژی لە دەست دەسەڵاتداران و گرووپەکاندا، زیانێکی کوشندە بە هەردووکیان دەگەیەنێت؛ دین بەها گشتگیر و ئاسمانییەکەی لەدەست دەدات و دەبێتە کەرەستەیەکی هەرزان بۆ پاساوھێنانەوە بۆ ستەم و هەڵاواردن، و نەتەوەش لەبری ئەوەی لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی نیشتمانی و زانست بنیاد بنرێت، دەبێتە سەرچاوەی ناکۆکیی توند و سڕینەوەی جیاوازییەکان.

چوارەم: ئەرکی ئەقڵ لە قۆناغی داهاتوودا
بۆ تێپەڕاندنی ئەم قەیرانە فیکری و کۆمەڵایەتییە، پێویستە لەسەر ئاستی هزری و ڕۆشنبیری هەنگاوی جددی بنرێت. چارەسەر لە بنەڕەتدا نە سڕینەوەی دینە و نە پشتگوێخستنی هەستی نەتەوەییە، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ «خوێندنەوەیەکی کراوەی زانستی». ئەقڵی رەخنەگر دەبێت ئەو فلتەرە مەزنە بێت کە ڕێگە نادات ئایین و نەتەوە ببنە کەرەستەی پاکتاوکردنی مرۆڤدۆستی، بەڵکو دەبێت زەمینە خۆش بکەن بۆ پێکەوەژیانێکی ئاشتیانە.

دەرەنجام
لە کۆتاییدا، لۆژیکی فیکری و زانستی پێمان دەڵێت کە ئەقڵ تاکە دەزگا و پێوەری مەعریفییە کە دەتوانێت سنووری ڕاستەقینە لە نێوان ئەم دوو چەمکەدا ڕاگرێت. ئەقڵی ساغ و هۆشیار ئەوەیە کە ڕێز لە قوڵایی ڕۆحی و ئەخلاقیی دین بگرێت بەبێ ئەوەی بکەوێتە داوی دۆگما، و هاوکات پشتگیری لە ماف، زمان و شانازیی نەتەوەیی بکات بەبێ ئەوەی بکەوێتە تەڵەی شۆڤێنیزمەوە. بێ بوونی ئەقڵێکی کراوە، ڕەخنەگر و لۆژیکی، نە نەتەوە دەتوانێت بەرەو پێشکەوتن گەشە بکات و نە دینیش وەک پێویست وەک ڕێنوێنێکی مرۆڤدۆست دەمێنێتەوە؛ بەڵکو هەمیشە زەمینەخۆشکەر دەبێت بۆ قەیرانی فیکری و داڕمانی کۆمەڵایەتی.
پاشکۆی کۆتایی: کەواتە، چارەنووسی داهاتووی کۆمەڵگەکانی ئێمە لە گروو و هەڵوێستی ڕووناکی و تاریکیی نێوان سۆز و ئەقڵدا یەکلا دەبێتەوە. ئەگەر فیکر و زانست نەتوانن جڵەوی ئاراستەکان بگرنە دەست، مەترسیی ئەوە هەیە کە شوناسەکانمان لە قەڵای ئازادییەوە ببنە گۆڕستانی فرەچەشنی. بۆیە، گەڕانەوە بۆ سەدەی لۆژیک، ڕێزگرتن لە فرەیی و سەروەرکردنی ئەقڵی ڕەخنەگر، تەنها بژاردەیەک نییە بۆ باشترکردنی دۆخەکە، بەڵکو تاکە مەرجی زیندوومانەوەی هۆشیاریی نیشتمانی و مرۆیی ئێمەیە لە جیهانێکی پڕ لە گۆڕاندا.




مێژووی وێنە.. (تێگەیشتنی تەكنیكـی و بیری هونەری).. عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا

هەر لە سەردەمی ئەفلاتوونەوە، تاکو ئەمڕۆ “وێنە” وەک بابەتێکی شیکاریی دەروونی و هۆشیاری مەعریفی لە مێژووی فەلسەفە و هونەردا قسەی زۆری لێكراوە. لەو فەیلەسوف و سینەماكارانەی كە بونیادی پڕۆژەی فەلسەفەی میدیا، ڕەخنەیی سینەمایی لەسەر وێنە داڕشتۆتەوە (ژان بۆدریار) و (ژان-لوک گۆدار)ە.
(1)
وێنەی “دیمەنێک لە پەنجەرەی لو گراس” لەلایەن زانا و فیزیاکاری فەرەنسی (ژۆزێف نیسفۆر نیێپس) تۆمارکراوە و بە یەکەمین فۆتۆگرافیی مێژوویی دادەنرێت؛ لە تۆماركردنی ئەو دیمەنەدا پەیامی ئامرازی (تەكنیكـی) ڕوونکردەوە؛ واتە ڕەنگدانەوەی سادەی واقیعی تۆمار نەکرد، بەڵکو خودی “میکانیزمی ئامرازەکە” (کارلێکی تەکنیکی و کیمیایی لەگەڵ ڕووناکی و کات)دا بووە ناوەڕۆکی بنەڕەتیی دیمەنەكە: سەربانی باڵاخانەكانی دەوروبەری ماڵەکەی “نیێپس” لە سێن-ئێت-مارن. لە دیمەنەكەدا ڕۆناکیی خۆر لە هەردوو لای ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای باڵەخانەكاندا و دواتر سێبەریان كردووە، چونكە ماوەی گرتنی وێنەکە (8) کاتژمێری خایاندووە، بۆیە وەكـ جۆرێک لە “کەڵەکەبوونی کات” لەناو گرتەیەکی فۆتۆگرافیدا بەرجەستە دەبێت؛ لێرەدا مێژووی وێنەگری بە خودی ئامرازەکەوە بەندە، نەک بە دراماتۆڕجیی دیمەنەکە. ئەگەر لەگەڵ “دیمەنی کۆڵانێکی کۆن، چۆڵ و بێدەنگ” بەراورد بكەین، كە (ڤالتەر بنیامین) لە وتاری “كاری هونەری لە سەردەمی دووبارە بەرهەمێنانەوەی میكانیكیدا” قسەی لێكردووە؛ ئەوە دەتوانین بڵێین “دیمەنێک لە پەنجەرەی لو گراس” واقیعێكی بێلایەن نیشان دەدات و زێتر جەخت لەسەر وردەکارییەکانی ژینگەی فیزیکی دەکاتەوە. بەڵام لە “دیمەنی کۆڵانێکی کۆن، چۆڵ و بێدەنگ” دیواری کۆن، کەرپوچی شکاو و ڕێگای بەردڕێژکراو… ئاماژە بە خولانەوەی مێژوو دەكات؛ ڕزینی دیوارەکان و كاڵبوونەوەی ڕەنگەکان، جۆرە جوانییەكـ دەخوڵقێنێ کە پێی دەگوترێت “جوانیی شوێنەوارەکانی کات”؛ بەو مانایە کات دەبێتە ماددەیەكی سەرەکیی کارە هونەرییەکە و”ڕووبەرێكی کراوە بۆ خەیاڵ”. واتە لە تۆمارکردنێکی ڕووتی تەکنیکییەوە یان “کەڵەکەبوونی کات”ەوە دەپەڕێتەوە بۆ “ڕووبەرێكی کراوەی خەیاڵ”ی قووڵی ڕەوتی هونەرییەوە.
بێگومان وێنەکەی (ژۆزێف نیسفۆر نیێپس) لەڕووی مێژووییەوە تایبەتمەندیی خۆی ھەیە، بەڵام ڕۆناکیی خۆر و پاشان سێبەركردن، تێپەڕبوونی ژینگەی فیزیکی کات و بۆشایی دەنوێنێ؛ واتە وێنەكە مامەڵە لەگەڵ “ئێستا” و ماوەی “8 سەعات” دەکات و توانای دابڕانی “لێرە”دا نییە. كەچی لە وێنەی دووەمدا چۆڵیی کۆڵانەکە و نەبوونی ڕاستەوخۆی مرۆڤ و بێدەنگییەکە ناکاتە تێپەڕبوونی کات و بۆشایی، بەڵكو کات دەبێتە ماددەیەكی سەرەکیی دیمەنەكە: کورسییەکی بەجێماو، دەرگایەکی داخراو، دیواری ڕزاو و فانۆسێک—دەبنە بەڵگەی بوونی پێشووتری مرۆڤ، ئەم دۆخە “وەرگر-بینەر” تووشی جۆرێک لە پرسیارکردن دەربارەی ئەو کەسانەی پێشتر لەوێدا ژیاون، دەکات.
وێنەی یەكەمیان چەقی پەرەسەندنی تەکنیکی فۆتۆگرافیی نیشان دەدات. وێنەی دووەمیان ڕەوتی پەرەسەندنی فۆتۆگرافیی دەنوێنێ. هەردوو دیمەنەكە ڕەھەندی مێژوویی و لایەنی فەلسەفیی تەكنیكـ و هونەر دیاری دەكەن. بەڵام پرسیار ئەوەیە: ئایا دەشێ (تەكنیكـ و هونەر) وەكـ جیاوازی نێوان تێگەیشتنی هەستیی و بیری ئەبستراک تەماشا بكەین؟!.
(2)
پرسی مەعریفە و چۆنیەتیی گەیشتنی مرۆڤ بە زانست، هەمیشە یەکێک بووە لە تەوەرە سەرەكییەكانی مێژووی فەلسەفە و دەروونناسیی مەعریفی. لە بنەڕەتدا، ئەزموونی مرۆڤ لەگەڵ “بوون” لەسەر دوو پایەی جیاواز و تێكهەڵكێشراو وەستاوە: یەكەمیان، تێگەیشتنی هەستیی کە ڕاستەوخۆ بە جیهانی ماددی و هەستەوە دەمانبەستێتەوە. دووەمیان، بیری ئەبستراک کە توانای داهێنانی چەمک، داڕشتننی مانا، و تێپەڕاندنی واقیعی هەیە. لەنێوان ئەم دوو ئاستەدا، جیاوازییەکی مەعریفیی قووڵ لە مێژووی تەکنیکی و ڕەوتی ھونەرییدا بەدی دەكرێت، بەو مانایەی كە ڕەھەندی “تەکنیک” وەكـ ئامرازی بەرهەمهێنانی ڕێکوپێک و دووبارەبووەوە دەبینرێت و ڕەھەندی “هونەری” وەكـ کایەی داهێنان، دەربڕینی ڕۆحی و ئیستاتیکی تەماشا دەكرێت.
لێرەدا مێژووی تەکنیکی “دیمەنێک لە پەنجەرەی لو گراس” یەکەمین دەروازەی چوونە ژوورەوەی مرۆڤە بۆ ناو جیهانی وێنە!. ئەگەرچی ئەو ئاستەی مەعریفە تەنها مامەڵە لەگەڵ ئەوەدا دەکات کە “ئێستا” و “لێرە”دا بۆ ماوەی هەشت سەعات ئامادەیە؛ ئەگەرچی ئەو ئاستەی مەعریفە ڕاستەوخۆ لەڕێگای هەستەکانەوە (بینین، بیستن، بەرکەوتن، تامکردن، و بۆنکردن) تێگەیشتنێک تۆمار دەکات و خەسڵەتی بنەڕەتیی ئەو تێگەیشتنە لەوەدا کورت دەبێتەوە کە دیاریکراو و تاكەکەسییە؛ بۆ نموونە، بینینی ڕۆناكی و پاشان سێبەر لە “دیمەنێک لە پەنجەرەی لو گراس”، كۆی زانیارییەکانی لە سنوورێكی دیاریکراودا دەمێنێتەوە؛ واتە کێشەكەی لەوەدایە كە مێژووی تەكنیكی “مێژووی ئامراز و ڕێگاکان” توانای مامەڵەکردنی لەگەڵ تەكنیكی مێژوویی “ئامراز و ڕێگاکانی خوێندنەوەی مێژوو”دا نییە.
بەڵام بیری ئەبستراک وەک پەڕینەوەیەک لە شتەکانەوە بۆ چەمکەکان لە “دیمەنی کۆڵانێکی کۆن، چۆڵ و بێدەنگ” دەبینرێت، واتە ڤالتەر بنیامین تەنها قسەی لە نیشاندانی دیمەنی کۆڵانێکی کۆن و بێدەنگ نەكردووە. بەڵکو دەست دەکات بە خوێندنەوە و بەراوردکردن، و پەیوەستکردنی نیشانەکان بە ئامادەیی نادیار و “نەبوونی مرۆڤ”ەوە؛ لەوێشەوە پێی وایە ئەزموونی هونەری چیتر هۆکارێک نییە بۆ گواستنەوەی نەریتی هونەری، بەڵكە پانتاییەکی ڕەخنەییە کە مرۆڤ تێیدا فێر دەبێت چۆن بەرگەی زەبر و شۆکەکانی (کات) بگرێت. ئەو ئاستە لە بیرکردنەوە مەودایەکی بێسنوور دەبەخشێتە مرۆڤ تاکو لە سەرووی شوێن و کاتەوە مامەڵە لەگەڵ چەمکەکاندا بکات. بەڵام لەگەڵ هەموو ئەوانەشدا پەیوەندیی نێوان ئەم دوو کایە مەعریفییە پەیوەندییەکی دیالێکتیکی و تەواوکارییە، نەک دژایەتی. “تەکنیک” وەڵام دەداتەوە و کێشە چارەسەر دەکات؛ بەڵام “هونەر” پرسیار دەخوڵقێنێت و واقیع دەپشکنێت.
كەواتە تێگەیشتنی هەستیی (تەكنیكـ) بێ چەمکە ئەبستراکەکان کوێرە، چونکە توانای ڕێکخستنی زانیارییەکانی نییە؛ چەمکە ئەبستراکەکان (هونەر)یش بێ تێگەیشتنی هەستیی بەتاڵە، چونکە پەیوەندییان بە واقیعەوە دەپچڕێت. لێرەوە جیاوازیی مەعریفی نێوان تێگەیشتنی هەستیی و بیری ئەبستراک لەوەدایە کە هەست، مرۆڤ لەگەڵ کاتی ئێستا و ماددەدا دەبەستێتەوە، لەکاتێکدا بیری ئەبستراک، ئازادیی مانا دەنەخشێنێت.

(3)
واقیعی وێنەکەی (ژۆزێف نیسفۆر نیێپس) بێ ‌قووڵاییە و ماوەی (8 سەعات) درێژبۆتەوە، واقیعێكی فیزیكی پۆشیووە و بەشێوەیەكی گشتی دەكەوێتە ناوەندناسییە. بەڵام وێنەكەی (ڤالتەر بنیامین) واقیعێكی پرسئامێزی بنەڕەتیی شێوەڕێژ کردووە، واقیعێکی ئاماژەیی بەرهەمهێناوە. شوێنەواری ئۆنتۆلۆژی کورسییەکی بەجێماو، دەرگایەکی داخراو، دیواری ڕزاو و فانۆسێک— لە فكر و هۆشیاریی وەرگر-بینەردا بەجێی دەهێڵێت.
بە گشتی وێنە پێکهاتەیەکە بۆ تەماشاكردن، کاتێک شوێن دەگرێتە خۆی و لە کات دەپەڕێتەوە؛ بەوەش لەڕێگای هاوشێوەسازییەوە تەواوی بوون بە وردەکارییەکانییەوە ئاشکرا دەکات. بۆیە دیمەن بەخشراوێکی تەمومژاوی نییە، بەڵکو لە یەک کاتدا هەڵگری ڕاستگۆیی و ئەزموونە و دەربڕینەکانی لە پرسیاری جۆراوجۆردا ڕەنگ دەدەنەوە؛ بەو مانایەش دالی هونەری ئاماژەیە بۆ زیاتر لە دەلالەتێكـ.
وێنە دەتوانێت لە واقیعدا ڕەگ داكوتێ و ڕوونتر لە ڕووداو و باوەڕپێکراوتر بەرجەستە بێت. پەیامێک بێت بۆ مەجازی ڕەوانبێژی و ڕەمزییەت. بەمجۆرە ناتوانرێت جیاوازی لەنێوان میدیۆلۆژی “تەكنیكـ” و ئۆنتۆلۆژیای “هونەری”دا بکرێت، چونکە تێکئاڵاون. كەواتە لە ئەنجامدا دەکرێت هاوشێوەسازی واقیع بە ڕەمزە جێگر و شاراوەکان تێربکرێت- وەكـ لە “دیمەنێک لە پەنجەرەی لو گراس”دا هاتووە؛ چونکە سروشتی هاوشێوەسازی (ماوەی 8 سەعات) بەرهەمدەهێنێت کە پشتیوانی لە ڕۆناكی و داهاتنی سێبەردا دەکات. هاوکات خەسڵەتی گواستنەوەی نەریتی هونەری لە “دیمەنی کۆڵانێکی کۆن، چۆڵ و بێدەنگ” تەنها لە بواری (ناوەندناسی- میدیۆلۆژی) و ئۆنتۆلۆژیدا نییە، بەڵکو لە چەسپاندنی جیاوازی و تایبەندمەندیی نائامادەیی مرۆییەوە خۆی دەشارێتەوە. ڕەخنەکردنی ئەو بیرۆکەیەیە، کە وێنە وەک ئامرازێک بۆ گواستنەوەی واقیع دەبینێت، گوزارشت لە دووبارە داهێنان و خوێندنەوە و داڕشتنەوە دەکات.
(4)
وێنەی “دیمەنێک لە پەنجەرەی لو گراس” جیاوازە لە وێنەی “دیمەنی کۆڵانێکی کۆن، چۆڵ و بێدەنگ” چونکە ئەوەی دواییان هەڵگری ڕامان و بیرکردنەوە و بەدواداچوونە، تەنها لەسەر ژینگەی فیزیکی نەوەستاوە. بەمجۆرە هەر هەوڵێک بۆ خوێندنەوەی واقیعی مرۆیی، دەبێت لە خاڵێکی ئۆنتۆلۆژییەوە دەست پێبکات کە خودی (ڕامان و بیركردنەوە و ڕەخنە)یە، نەک لە خاڵی ناوەندناسی تێپەڕبوونی کات و بۆشایی (ڕۆناکیی خۆر و سێبەركردن).
ئایا ئەمڕۆ گەشەسەندنی تەکنەلۆژیا (لە بواری مامەڵەکردن لەگەڵ وێنە)دا چ ئالەنگارییەكی مۆڕاڵی دەخوڵقێنێت؟ تەکنەلۆژیای هاوچەرخی وێنە، بە تایبەتی لە سەردەمی میدیای دیجیتاڵی و ژیریی دەستکرددا، پێگەی ئۆنتۆلۆژیی وێنەی لە ئامرازێکی نیشاندانی واقیعەوە بۆ چالاکی داهێنانی هایپەر-واقیع گۆڕیوە. ئەو وەرچەرخانە تەکنەلۆژییە ئالەنگارییەکی مۆڕاڵیی قووڵی لەگەڵ خۆیدا هێناوە: کاتێک لە وێنەدا سنوری نێوان ڕاستی و درۆ، ئەسڵ و کۆپی، و بەڵگە و وەهم… نامێنێ!. بۆ بەدواداچوونی ئەم قەیرانە مۆڕاڵییە، تیۆرییەکانی ژان بۆدریار لە فەلسەفەی میدیا و پرۆژەی سینەمایی و ڕەخنەیی ژان-لوک گۆدار دوو پانتایی فکریی جەوهەریمان بۆ دەسازێنن.
(5)
(ژان بۆدریار) جەخت لەسەر چەمکی “سیمیولاکرا” و “هایپەر-واقیع” دەکاتەوە. بەڵام لەوێدا ئالەنگارییە مۆڕاڵییەکان تەنها لە “ساختەكردن”ی وێنەدا کورت نابنەوە، بەڵکو لەوەدا کورت دەبنەوە کە وێنەی تەکنەلۆژی چیتر نوێنەرایەتیی واقیع ناکات، شوێنی واقیع دەگرێتەوە. بە بڕوای بۆدریار لە پرۆسەی هاوشێوەسازی و لاساییكردنەوەدا، وێنە چوار قۆناغ تێدەپەڕێنێت: لە ڕەنگدانەوەی ڕاستییەوە دەست پێدەکات، تاکو دەگاتە قۆناغی چوارەم کە تێیدا وێنە هیچ پەیوەندییەکی بە ڕاستییەوە نامێنێت و لەخۆیدا دەبێتە سیمیولاکرا. بەمجۆرە “پاشەکشەی ڕاستی” وەكـ ئالەنگارییەكی مۆڕاڵی دەردەكەوێت؛ مرۆڤی هاوچەرخ چیتر لە واقیعدا ناژی، بەڵکو لە ناو تۆڕێکی وەهمی لە نیشانە و ئاماژە دەستکردەکاندا دەژیت کە بەردەوام تەکنەلۆژیا بەرهەمیان دێنێتەوە. بەو مانایەش بەرپرسیارێتیی مۆڕاڵی لە بەرامبەر ئەو هایپەر-واقیعە هیچ مانایەكی نامێنێ، چونکە ڕووداوەکان تەنها دەبنە دیمەنێکی میدیایی و بێدەنگکردنی جەوهەر.
(5)
دەرهێنەر (ژان-لوک گۆدار) لەڕێگای سینەما و فكرەی دژە-سیناریۆوە، ئاماژە بە دەسەڵاتی وێنەی میدیایی و پیشەسازیی هۆڵیود وەک ئامرازی “ئایدۆلۆژی و دەستبەسەرداگرتنی هۆشیاری” دەکات. لای گۆدار، دەستکاریی تەکنەلۆژیی وێنە و مۆنتاژكردنی بێ ئاگاداركردنەوەی پێشوەختە (تێکدانی کەرامەتی کەسی و ژیانی تایبەتی)، جۆرێکە لە توندوتیژیی “بینین” بەرامبەر وەرگر-بینەر. بەو مانایەش دەستکارییە تەکنەلۆژییەكان، وێنەی مۆنتاژکراو و بازرگانی بەسەر وەرگر-بینەردا دەسەپێنن تاکو ڕێگا لە بەدواداچوون و بیركردنەوە و ڕامانی ڕەخنەگرانە بگرن. كەواتە ئالەنگارییە مۆڕاڵییەکە لای گۆدار لە ونبوونی “دیالێکتیکی بینین”دا چڕ دەبێتەوە. گۆدار پرسیارێكی مۆڕاڵی دەكات و دەڵێ: “ئایا ئێمە سەیرکەری وێنەین، یان وێنە کۆنتڕۆڵکەری ئەقڵمانە؟”.
بەمجۆرە لە فیلمی “ماڵئاوا لە زمان”دا ژان-لوک گۆدار تەنها تاقیکردنەوەیەکی سینەمایی بەجێ ناهێنێ، بەڵکو هەڵوێستێكی جەوهەریی بەرامبەر ئەو توندوتیژییە هێماییە دەنوێنێ کە وێنەی هاوچەرخ بەسەر هۆشیاریی مرۆڤدا دەیسەپێنێت. گۆدار لەم فیلمەدا پەیوەندیی دەسەڵاتخوازانەی “دال” و “مەدلول” هەڵدەوەشێنێتەوە. لە فیلمەكەدا دەنگەکان، وشە ڕەخنەییەکان و مۆسیقا بە شێوازێکی پچڕپچڕ و ناڕێک دەکەونە سەر دیمەنەکان. بەسەرهاتێکی دیاریکراو لە سەرەتاوە تا کۆتایی ناگێڕێتەوە. لەبری ئەوە، فیلمەکە وەک کۆلاجێکی بینایی “بصری” و فکری، یان وتارێکی فەلسەفیی سینەمایی لەسەر زمان، وێنە، پەیوەندییەکان، و تەکنەلۆژیا دارێژتووە. واتە زمان چیتر ئامرازی بەیانکردنی وێنە نییە، وێنەش چیتر ڕوونکەرەوەی زمان نییە. بەو مانایەش بینەر-وەرگر چیتر ناتوانێت دەقەکە بە ئاسانی بخوێنێتەوە، چونکە نیشانەکان لە سەرچاوەكانی خۆیان دابڕاون. لەم خاڵەدا فیلمەکە پرۆسەی “ماڵئاواکردن لە زمان” جێ بەجێ دەكات؛ نەک تەنها زمانی ئاخاوتن، بەڵکو زمانی دەستەمۆکراوی سینەماش کە چەمکەکان بەسەر بیركردنەوەدا دەیسەپێنن. لە چارەسەری ئەو ئاپۆڕایەی نیشانە و داڕمانی زماندا، گۆدار فێنۆمێنۆلۆژیای سەگێک دەخاتە نێوان پەیوەندی ژنێکی هاوسەردار و پیاوێکی سینگڵ كە بە ڕێکەوت یەکتر دەبینن و یەكتریان خۆشدەوێ و مشتومڕی فکری دەکەن، شەڕ دەکەن، و لە کۆتاییدا لە یەکتر جودا دەبنەوە. دواتر ئەم هێڵە داڕێژراوە جارێکی تر لەگەڵ جەستە و ئەکتەری تردا هاوشێوە دووبارە دەبێتەوە… ئەو سەگە ناوی “میێڤیل” و دەبێتە کارەکتەری ناوەندی فیلمەکە. گۆدار دەیەوێ بڵێ ئەو سەگە نوێنەرایەتیی جیهانێک دەکات کە هێشتا بە حوکمی دەستەواژەکان، نیشانە ئایدۆلۆژییەکان چوارچێوەڕێژی و زمانپۆشی بۆ نەكراوە. سەگەکە لە دەرەوەی گرتە و لە دەرەوەی ئاماژە دەستکردەکاندا لە دەوروبەری ڕووبارێکدا دەگەڕێت و چاودێریی سروشت و جیهان دەکات. ئامادەییی ئەو، هێمایە بۆ ئەگەری بوونی بینینێک کە بەرپەرچی کۆنتڕۆڵی سیمیۆتیکی و تەکنەلۆژی دەداتەوە.
بەمجۆرە پرۆژەی “ماڵئاوا بۆ زمان” ڕاگەیاندنی شکست هێنانی وێنەی هاوچەرخە لە نوێنەرایەتیکردنی ڕاستی، و ڕاگەیاندنی ئاگادارییەکی مۆڕاڵییە بەرامبەر دەسەڵاتی نیشانە دەستکردەکان. گۆدار لەڕێگای داتاشینی زمانی سینەمایی تایبەت بەخۆیەوە، داوامان لێ دەکات لەجیاتی ئەوەی بینەرێکی بێ ئاگای ناو هایپەر-واقیع بين، چاودێرێكی ڕادیکاڵیانە بین و كردەی بینین لە هەڵوێستێکی فەلسەفی، مۆڕاڵی و ڕەخنەییدا تەتەڵە بكەین. گۆدار پێمان دەڵێت بۆ گەیشتنەوە بە ڕاستی و پاکیی بینین، دەبێت ماڵئاوا لە زمانە چەسپاوەکان و فۆرمە تەقلیدییەکانی سینەما بكەین.

عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا
هەولێر 29/8/2026




دێوه‌زمه‌ی حه‌ره‌س قه‌ومی له‌ مێژووی هاوچه‌رخی كوردستان و عێراقدا.. ئاكۆ عه‌بدوڵڵا

له‌وه‌ته‌ی وڵاتی عێراق له‌ ده‌ره‌نجامی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی دروستكراوه‌ و باشووری كوردستانیشی پێوه‌ لكێنراوه‌، به‌رده‌وام كاربه‌ده‌سته‌ باڵاكانی حكومه‌ته‌كانی ئه‌و وڵاته،‌ جیاوازییان له‌نێوان دانیشتوانه‌كه‌ی كردووه‌ و زۆر جاریش به‌ پاڵنه‌ری ره‌گه‌زپه‌رستی، ده‌سه‌ڵاتییان پیاده‌كردووه‌ و له‌به‌رامبه‌ر خه‌ڵكی كورد سته‌میان كردووه‌. بێگومان كوردیش وه‌ك چۆن پێش دامه‌زراندنی ئه‌و وڵات و حكومه‌ته‌ له‌ چاوه‌ڕوانی پێكهێنانی وڵاتێكی یه‌كگرتووی كوردستانیدا بوون، به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ له‌ به‌نده‌كانی (ولسن) ی ناو كۆنگره‌ی ئاشتی ساڵی 1919ی پاریس ره‌وایی پێدرابوو، هه‌رگیز به‌و دابه‌شكاری و لكاندنه‌ی به‌شه‌كانی كوردستان به‌ حكومه‌ته‌كان رازینه‌بوون، له‌به‌رامبه‌ر زه‌بر و سته‌می ئه‌وانیش به‌رده‌وام به‌خۆڕاگرییه‌وه‌ به‌رپه‌رچی داوه‌ته‌وه‌.
له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ دوای دروستكردنی حكومه‌تی عێراق له‌ ساڵی 1921 چه‌ندان جار له‌ناو ئاستی باڵای ده‌سه‌ڵاتی سه‌ربازیدا كووده‌تا‌ به‌سه‌ر حكومه‌تدا كراوه‌ و رژێمی نوێی پێكهێنراوه‌‌. یه‌كێك له‌وانه‌ كووده‌تاكه‌ی رۆژی 8 ی شوباتی 1963 بوو كه‌ حزبی بەعس بە سەرۆکایەتی عەبدولسەلام عارف و ئەحمەد حەسەن بەکر دژی عەبدولکەریم قاسم ئەنجامیاندا. جا له‌ شوێن ره‌خسانی زه‌مینه‌سازی تێگه‌یشتن و كۆتاییهێنان به‌ كێشه‌كان و رزگاركردنی وڵات له‌ قه‌یرانه‌كان، كه‌ ئه‌وسا رووبه‌ڕووی كاریگه‌رترین شۆڕشی كورد ببۆوه‌، كه‌چی به‌عسییه‌كان دوای ده‌سه‌ڵات گرتنه‌ ده‌ست یەکێک لە کارە به‌راییه‌کانیان، دامەزراندنی (الحرس القومی) بوو، کە لە دەرەوەی سوپای فەرمی، میلیشیایەکی چه‌كداری حزبی بێسه‌روبه‌ر‌ی‌ په‌لامارده‌ر و شه‌ڕفرۆش بوو. ئامانجیش له‌و كاره‌ چەسپاندنی دەسەڵات و سەرکوتکردنی هه‌موو نەیارانه‌كانیان بوو، به‌تایبه‌تیش شیوعییه‌كان، به‌ڵام هه‌ر زوو كرا به‌ ئامرازێك دژ به‌ كورد، به‌ شۆڕشگێڕ و سڤیلییه‌وه‌. ئه‌و میلیشیایه‌ بەپێی بەیانی ژمارە (3) ئه‌و ساڵه‌ دامەزرا. ئه‌ندامه‌كانیشی كه‌ زیاتر گەنج و هەرزەکارانی به‌عسی بوون، به‌شێكیشیان پێشتر لە لیژنەکانی ئاگادارکردنەوە (لجان الإنذار) بوون کە ساڵی 1959 دامەزرابوو، بە یاسای ژمارە (35) ی ئه‌و ساڵه‌ دەسەڵاتی فراوانی پێدرا، بەبێ هیچ چاودێرییەک. ئه‌وانه‌ی سەرکردایەتی ئەو هێزەشیان ده‌كرد له‌ کەسایەتییە دیارەکانی بەعس بوون، لەوانە (عەبدولكەریم نوسرەت) و (مونزیر توفیق خورشید ئەلوەنداوی) کە ئه‌وه‌ی دوایی له‌ سوپادا پلەی عەمیدی هەبوو و وەک فەرماندەی گشتی دەستنیشانکرا بوو.
به‌و جۆره‌ حه‌ره‌س قه‌ومی وه‌ك هێزێكی‌ خۆبه‌خشی‌ نیشتمانی‌ ناسێنرا و زۆر به‌خێراییش وه‌ك هێزێكی‌ میللی‌ رێكخراوی‌ مه‌شق پێكراوه‌، ته‌نیه‌وه‌ ناو باره‌گاكانی سوپا و سەرانسەری وڵات. ژمارەی ئەندامه‌كانیشی تا ده‌هات زیاد ده‌بوو تا گەیشتە ئاستێک کە لەگەڵ ژمارەی ئەندامانی هێزە چەکدارەکانی عێراق نزیك بێت. ئه‌مه‌و بۆ خۆ جیاكردنه‌وه‌ش له ‌خه‌ڵكی، پارچه‌ په‌ڕۆیه‌كی‌ سه‌وزیان له‌ قۆڵیان ده‌به‌ست. جان پڕادیێری نووسه‌ری فه‌ره‌نسی له‌ كتێبه‌كه‌ی (كورد.. شۆرشی بێده‌نگ) سه‌باره‌ت به‌و قۆڵبه‌سته‌ سه‌وزانه‌ نووسیویه‌تی (له‌ ڕووی ڕۆڵ و ئایدیا‌ له‌گه‌ڵ كراس ڕه‌شه‌كانی نازییه‌كان به‌راورد ده‌كرێن). ئه‌وان بۆ به‌دیهێنانی سیاسەتی حزبی بەعس، ئامرازی سەرەکی بوو ‌زۆربه‌ی كاره‌كانیشیان بەبێ چاودێریی یاسایی ئەنجام دەدا. هه‌ر له‌ رۆژه‌كانی یه‌كه‌می دوای‌ كووده‌تاكه‌‌ به‌ربونه‌ ناو شاری به‌غدا و زۆر كرده‌ی نه‌شیاو و نه‌بینراویان له‌ په‌لامار و كوشتن و سوكایه‌تی كردن به‌ خه‌ڵك ئه‌نجامدا‌.

تاوانەکانی حه‌ره‌س قه‌ومی دژی گەلی کورد
وه‌ك پێشتر ئاماژه‌مان پێدا ئه‌و كاته‌ی به‌عسییه‌كان به ‌هاوكاری عه‌بدولسه‌لام عارفی جێگری سه‌رك كۆمار، كووده‌تایان به‌سه‌ر عه‌بدولكه‌ریم قاسمدا كرد و بۆ جاری یه‌كه‌م ده‌سه‌ڵاتییان گرته‌ ده‌ست، ئه‌وسا قاسم له‌گه‌ڵ پارتی دیموكراتی كوردستان له‌ گه‌وره‌ترین جه‌نگی دا بوو. دوو ساڵ بوو شۆڕشی ئه‌یلول ته‌نگی پێهه‌ڵچنیبوو. كاتێكیش گۆڕان له‌ رژێمی حكومه‌ت روویدا، سه‌ركردایه‌تی پارتی دیموكرات چاوه‌ڕوانی گۆڕانی ریشه‌ییان ده‌كرد. ئه‌وه‌ بوو دوو رۆژ دوای كووده‌تایه‌كه‌ شاندی نارده‌ به‌غداد، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتی نوێ به‌ توندی دژی داوا ره‌واكانی كورد وه‌ستا و بە بیانووی لەناوبردنی بزووتنەوەی سه‌ربه‌خۆخوازی کوردیش، دوو مانگ دوای ئه‌و رووداوه‌ به ‌هه‌موو جۆرێك هێرشی كرده‌ سه‌ر كوردستان. یه‌كێك له‌ ئامرازه‌كانی په‌لاماره‌كه‌ش حه‌ره‌س قه‌ومی بوو كه‌ له‌ته‌ك سوپای وڵات بە بەکارهێنانی تانک و تۆپ به‌كاریهێنا. به‌شێك له‌وانه‌ پێیان ده‌وترا (فورسان وه‌لید) و له‌ناو كورده‌كانیش هێزێكییان دروستكرابوو به‌ناوی (فورسان سه‌لاحه‌دین) كه‌ حكومه‌ت به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك پشتگیری‌ ده‌كردن. ئه‌و چه‌كداره‌ نانیزامییانه‌ به‌وپه‌ڕی دڕنده‌ به‌ربوونه‌ وێزه‌ی‌ خه‌ڵكی كورد. به‌ هه‌ر لایه‌ك گه‌یشتبان هه‌وڵی كوشتنی خه‌ڵك و وێران و تاڵانكردنی شوێنه‌كه‌یان ده‌دا. له‌ زۆر شوێنیش عه‌ره‌بی‌ ره‌ش و روت بۆ تاڵانكاری و داگیركاری خاكی كورد، پێش هێزه‌كانی حه‌ره‌س قه‌ومی ده‌كه‌وتن. ته‌نانه‌ت هی وه‌ها‌یان هه‌بوو ده‌ستی به‌سه‌ر ماڵ و موڵكی كورده‌ درواسێیه‌كه‌ی خۆشی داده‌گرت. پرۆسه‌كه‌ به‌و جۆره‌ بوو خه‌ڵكی‌ كورد‌ به‌ زۆر له‌و خاكه‌ ده‌ربكه‌ن كه‌ هه‌زاره‌ها ساڵ بوو تێیدا ره‌گی داكوتا بوو. ‌بێگومان ئه‌وه‌ی ئه‌نجامییان ده‌دا بەشێک بوو لە پرۆسەی (تەعریب و ته‌بعید). له‌كاتی په‌لاماره‌كانیش دروشمه‌كانی وه‌ك (أحن البدو – وین العدو) و (أحن العرب أهل الغیره‌ – نطرد الاكراد من ها الدیره) یان ده‌وته‌وه‌.

به‌و شێوه‌یه‌ زۆر گوندی کوردییان وێران كرد و ئه‌مه‌و له‌ زۆر شاریش هاوڵاتی سڤیلیان كه‌وتبا به‌ر ده‌ست، به‌وپه‌ڕی دڕنده‌یی ئەشکەنجەیان ده‌دا، هه‌ندێك له‌و به‌ركه‌وتانه‌‌ لەژێر ئەشکەنجە گیانیان لەدەستدا. به‌ مه‌به‌ستی چاوترساندنیش، به‌ ده‌ستڕێژی كولله‌ خه‌ڵكێكی زۆریان شه‌هید كرد. زۆریشیان ده‌ربه‌ده‌ر كرد. به‌ سه‌دان گوندیان كرده‌ سۆتماك. بۆ نموونه‌ رۆژی 8 ی حوزه‌یران كه‌ به‌سه‌ر گونده‌ كوردییه‌كانی شاری كه‌ركووكیاندا خه‌ڵكه‌كه‌یان ئاواره‌ كرد. هه‌ر له‌و ‌شاره‌ بازاڕی‌ (ئاخور حوسێن) كه‌ بازاڕی‌ كورده‌كان بوو‌ تاڵانكرد و دوكانه‌كانیشیان به‌ بلدۆزه‌ر روخاند. له‌ گه‌ڕه‌كه‌ كوردنشینه‌كانی وه‌ك شۆریجه‌ و ره‌حیماوه‌ ره‌شبگیری خه‌ڵكی سڤیلییان كرد و به‌بێ دادگایی هه‌ندێكیان گولله‌باران كرد. زۆر ماڵیشیان تاڵان كرد. رۆژی دواتر (مەنعەتە جەولی) یان راگه‌یاند كه‌ له‌و رۆژه‌ زۆر شاری كوردستان ڕووبەڕووی دڕندانەترین شاڵاوی سەربازی بۆنه‌وه‌. ئه‌وان هەڵمەتی ڕەشەکوژی خەڵکی بێتاوانیان به‌ جۆرێك گرته‌به‌ر کە تا ئەو کاتە مێژووی گەلی کورد بە خۆیەوە نەدیبوو.
رۆژی 10 ی حوزه‌یرانیش حكومه‌ت به‌ ره‌سمی‌ داوای‌ له‌ پارتی دیموكراتی كوردستان كرد به‌بێ هیچ مه‌رجێك له‌ ماوه‌ی چه‌ند كاتژمێرێكدا ته‌سلیم بێ.‌ ئه‌وسا جگه‌ له‌ مەنعەتە جەولی هەموو كوردستان، سیاسەتی (أرض المحروقة) شیان پەیڕەو كرد. عەقید سدیق مستەفا ئەلنعێمی ناسراو به‌ ‌(زەعیم سدیق) كه‌ یه‌كێك له‌ سه‌ركرده‌كانی حه‌ره‌س قه‌ومی بوو، له‌ شاری سلێمانی و دەوروبەری، سەرپەرشتیاری راستەوخۆی كۆمەڵكوژییه‌كه‌ی حامییەی كرد. ئه‌مه‌و له‌ شاری كۆیه‌ش وه‌ك من له‌ چه‌ندان شایه‌د حاڵ گوێم لێبووه‌ رۆژی 4 ی ته‌مموز كۆمه‌ڵێك كه‌سی سڤیلیان له‌ شه‌قام به ده‌ستڕێژی‌ گولله‌ ‌كوشت. رۆژی 31 ی مانگیش چوار كه‌سی بێتاوانیان به‌ دینگه‌كانی پێش دووكانه‌كانی شار ‌به‌سته‌وه‌ و گولله‌بارانیان كردن، بۆ چاوترسانی خه‌ڵكیش كه‌ ئه‌وسا زۆربه‌یان شاریان جێهێشتوو، لاشه‌كانیان به‌ هه‌ڵواسراوی هێشتبۆوه، تا دواتر مه‌لا و قه‌شه‌ی شار، كه‌ قورئان و ئینجیلیان هه‌ڵگرتبوو چوونه‌ لای (تاهر شه‌كرچی)‌ سه‌ركرده‌ی هێزه‌كه‌ و تكا‌یان لێكرد بۆ ئه‌وه‌ی‌ لاشه‌كان دابگیرێ و بیان نێژن.

کۆتاییهاتنی حه‌ره‌س قه‌ومی
حه‌ره‌س قه‌ومی وه‌ك ئه‌وه‌ی به‌ر له‌ كووده‌تاكه‌ به‌و ئامانجه‌ی دروستكرابوو كه‌ ببێته‌ هۆكاری‌ ئاشتی‌ و ئارامی،‌ كه‌چی هه‌موو وڵاتی پڕ كرد له ‌كێشه‌ و ململانێ‌ و سته‌مكاری. له‌ هه‌موو لایه‌ك خەڵکی ناڕه‌زاییان له‌ ئاستی نیشاندا. تەنانەت لەناو دامودەزگاکانی دەوڵەتیشدا، دژی تاوانه‌ سه‌ركێشیه‌كانی ئه‌وان، ناڕه‌زایه‌تی ده‌ربڕدرا‌، چونكه‌ هه‌ر زووی ئه‌ندامه‌ هەرزەکاره‌كانی ئه‌و هێزه‌‌ چه‌ندان گروپی‌ مردنیان دروستكردبوو و دەستدرێژیشیان ‌كردبووه‌‌ سه‌ر هاوڵاتیان كه‌ به‌بێ هۆ دەستگیریان ده‌كردن، ته‌نانه‌ت دەستدرێژیشیان ده‌كرده‌ سه‌ر ئافره‌تان كه‌ به‌ هۆیه‌وه‌ له‌ به‌غدا و شاره‌كانی دیكه‌ به‌ ئاشكرا هه‌ست به‌ تێكچوونی ئاسایشی کۆمەڵایەتی ده‌كرا. له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ ئەفسەرانی سوپا و کاربەدەستانی دیکە، به‌تایبه‌تی دادوه‌ران لە ڕەفتارەکانیان ته‌واو بێزار بوون. بۆیه‌ دوای هه‌شت مانگ له‌ دروستبوونیان عەبدولسەلام عارفی سه‌رۆك كۆمار بڕیاریدا کۆتایی بە دەسەڵاتی حزبی بەعس و میلیشیای حه‌ره‌س قه‌ومی بهێنێت. ئه‌وه ‌بوو رۆژی 18ی تشرینی دووه‌می هه‌مان ساڵ‌ بە هاوکاری بەشێک لە سوپا، کودێتایەکی دیکەی ئەنجامدا كه‌ ئه‌و جاره‌ له‌ دژی حزبی بەعسی هاوپه‌یمانی بوو، ئه‌وانی له‌ ده‌سه‌ڵات ده‌ركرد و بارەگای گشتی حه‌ره‌س قه‌ومیشی لە بەغدا گەمارۆدا. دوای شەڕێکی قورس ئه‌و هێزه‌ هەڵوەشێنرایەوە و زۆربەی سەرکردەکانی حزبی بەعسیش دەستگیر کران. ئه‌وسا عارف لە بەیاننامەیەکدا ڕایگەیاند کۆتایی به‌ حه‌ره‌س قه‌ومی هاتووە. ئاماژەی به‌وه‌ش دا ئەو هێزە نیشتمانی نەبووە و تەنیا بۆ بەرژەوەندی حزبی بەعس کاری کردووە. شاره‌زایانیش ئه‌و ساڵه‌یان‌ (لەنێوان مانگەکانی حوزەیران و تشرینی یەکەم دا) لە مێژووی عێراق و بەتایبەتیش له‌ مێژووی کوردستان، به‌ ساڵێکی پڕ لە خوێن و کارەسات داناوه‌.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ته‌مه‌نی ئه‌و میلیشیایە كورت بوو به‌ڵام چونكه‌ له‌ ناخی دڕنده‌یی و ره‌گه‌زپه‌رستی‌ هه‌ڵقوڵابوو بۆیه‌ یه‌ك له‌ تاریكترین رۆژه‌كانی نه‌ك ته‌نیا له ‌مێژووی كوردستان به‌لكو له‌ مێژووی عێراق جێهێشتووه‌. دوای ئه‌و ماوه‌ درێژه‌ كه‌چی هێشتاش تاوانەکانی حه‌ره‌س قه‌ومی کاریگەرییان لەسەر گەلی کورد ماوه‌‌. لەناوبردنی سڤیل و ئاوارەبوون و لەدەستدانی خاك و موڵك و ماڵ… هه‌موو ئه‌وانه‌ بوونە هۆی قوڵتربوونی برینەکانی نێوان کورد و حکومەتی ناوەندی عێراق. به‌داخه‌وه‌ تا ئێستاش ئه‌وانه‌ی ده‌سه‌ڵاتی وڵاتیان له‌ ده‌سته‌ نه‌ك كاریان بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان و ئاسووده‌كردنی دانیشتوانی سه‌رتاسه‌ری وڵات و یه‌كسانبوون نه‌كردووه،‌ به‌ڵكو له‌ دزێوكردنی ئاڵۆزییه‌كان و جیاكاری و سته‌مكاری و ره‌وایی دان به‌ سته‌م، به‌رده‌وامن، كه‌چی داوای پاراستنی سه‌روه‌ری وڵات له‌ هه‌مووان ده‌كه‌ن!

ئاكۆ عه‌بدوڵڵا




سایکۆلۆژیای نەزانین و ئەخلاق: کاتێک سۆکرات تاوان لە قەفەسی بێئاگاییدا دادەنێت.. کارزان عزیز

پوختەی وتار

لە مێژووی بیری مرۆڤایەتیدا، که‌م فەیلەسووف هەیە وەک سۆکرات توانیبێتی پایەکانی بیرکردنەوە لەق بکات. ئەم وتارە بە قووڵایی تیشک دەخاتە سەر یەکێک لە مەزنترین بۆچوونەکانی سۆکرات کە دەڵێت: «خراپە تەنها بەرهەمی نەزانینە، نەک خراپەکاریی ڕاستەقینە.» لە ڕێگەی پشکنینی ڕەهەندە دەروونی، کۆمەڵایەتی و ژینگەیییەکانی نەزانین لە جیهانی هاوچەرخدا، وتارەکە هەوڵ دەدات نیشانی بدات کە چۆن گەڕانەوە بۆ هۆشیاری و ناسینی خود، تاکە رێگەیە بۆ ڕزگارکردنی کۆمەڵگە لە قەیرانەکان و هێنانەکایەی ڕەوشتێکی ڕەسەن.
لە مێژووی بیری مرۆڤایەتیدا، کەَم فەیلەسووف هەیە وەک سۆکرات توانیبێتی پایەکانی بیرکردنەوە لەق بکات و مرۆڤ ناچار بکات لە پەناگە ئارامەکانی بێئاگایی و خەوی قووڵی هزری هۆشیار ببێتەوە. لەو سەردەمەی کە سۆکرات لە شەقامەکانی ئەسینادا دەگەڕا و پرسیاری لە خەڵک دەکرد، ئامانجەکەی تەنها تاقیکردنەوەی زانیاریی ڕۆژانە نەبوو، بەڵکو دروستکردنی جۆرێک بوو لە تەقینەوەی هۆشیاری لە مێشکی کۆمەڵگەدا، تاوەکو تاک ناچار بکات لە دەوروبەری خۆی وردبێتەوە و لە بازنەی سادەیی ژیانی ڕۆژانە و تەقلیدی باو تێپەڕێت.
یەکێک لە قووڵترین، ڕیشەییترین و مشتومڕاوییترین بۆچوونەکانی ئەم فەیلەسووفە مەزنە ئەوەیە کە دەڵێت: «خراپە تەنها بەرهەمی نەزانینە، نەک خراپەکاریی ڕاستەقینە.» ئەم ڕستەیە، لە یەکەم نیگادا، ڕەنگە بۆ هزری باو سەرسووڕهێنەر، شۆکهێنەر یان تەنانەت نامۆ بێت لە بەرامبەر ئەو واقیعە تاڵ و پڕ لە نادادپەروەرییەی کە ڕۆژانە لە کۆمەڵگەدا دەیبینین؛ بەڵام کاتێک بە وردی لە قووڵایی ماناکەی ورد دەبینەوە، دەبینین دەروازەیەکی زانستی، دەروونی و کۆمەڵایەتییە بۆ تێگەیشتن لە ڕەفتاری مرۆڤ و قەیرانە قوڵەکانی ژیانی هاوچەرخ.

تێڕوانینی باوی کۆمەڵگە بەرامبەر تاوان و پێچەوانەکەی لەلای سۆکرات
لە تێڕوانینی باوی کۆمەڵگە و یاسای سزادا، کاتێک کەسێک هەڵەیەک دەکات، ستەمێک دەکات، یان کارێکی ناتەندروست ئەنجام دەدات، یەکسەر پەنجەی تۆمەتی بۆ درێژ دەکرێت و وەک کەسێکی خراپی سروشتی سەیر دەکرێت کە گوایە بە حەزی خۆی و بە ئەنقەست لادانی کردووە و بە ڕوانگەیەکی جنونئامێز بەرەو خراپە هەنگاوی ناوە.
بەڵام سۆکرات دیدێکی تەواو پێچەوانەی هەبوو؛ ئەو پێی وابوو کە هیچ مرۆڤێک بە حەزی خۆی و بە ئەنقەست ناچێتە ڕێگەی خراپە و وێرانکاری، ئەگەر لە دەرەنجامی کارەکە و لە ڕاستی و باڵایی چاکە تێبگەیشتبا. بە باوەڕی سۆکرات، چاکە هاوتایە لەگەڵ زانین، تێگەیشتن و دانایی، و خراپەش ڕوویەکی تری نەزانین و کوێربوونی هزرییە. کەسێک کە گەندەڵی دەکات، ستەم لە لاوازێک دەکات، سامان و سامانی گشتی بە هەدەر دەدات، یان بنەما ئەخلاقییەکان پێشێل دەکات، لە ڕاستیدا لە دۆخێکی نەزانین و غەفلەتێکی قووڵدایە؛ ئەو نازانێت یان ناتوانێت ببینێت کە ئەو کارە پێش هەموو کەسێک زیان بە مرۆڤبوونی خۆی دەگەیەنێت. ئەگەر تیشکی ڕووناکی و هۆشیاری بڕژێتە ناو هزری، بە دڵنیاییەوە پەشیمان دەبێتەوە و دەستبەرداری ئەو ڕەفتارە نالەبارە دەبێت.

نەخۆشییە مەعریفییەکان و بۆشاییە دەروونییەکانی مرۆڤ
لە ڕوانگە دەروونییەکانەوە، مرۆڤ کاتێک دەکەوێتە داوی هەڵە، لە بنەڕەتدا بەدوای پڕکردنەوەی بۆشاییە ناوخۆییەکانی دەگەڕێت، بەڵام چونکە لە دۆخی نەزانیندایە، ڕێگەی هەڵە هەڵدەبژێرێت. سۆکرات باوەڕی وا بوو کە ڕۆحی مرۆڤ لە بنەڕەتدا بەدوای چاکە و جوانی و ڕاستیدا دەگەڕێت، بەڵام تەمومژ و نەبوونی ڕووناکی لە هۆشیدا، دەبێتە هۆی ئەوەی ڕێگەی نادروست بگرێتە بەر.
کاتێک کەسێک ناتوانێت خودی خۆی بناسێت، ناتوانێت بەهای مرۆڤبوونی دەوروبەریش بپارێزێت؛ بۆیە فەلسەفەی «خۆت بناسە» لێرەدا دەبێتە تەوەری سەرەکی، چونکە تەنها ئەو کەسەی سنوور و ئازارەکانی خۆی دەناسێت، دەتوانێت لە جیهانی دەرەوەشدا دادپەروەر و لێبوردە بێت. کەواتە، خراپەکاری لە دیدگای سۆکراتیدا نەخۆشییەکی مەعریفییە نەک تاوانێکی بێوێنەی بنەڕەتی کە بە تەنها بە سزادانی توند کۆتایی بێت.

ڕەهەندی ژینگەیی و کۆمەڵایەتیی نەزانین لە جیهانی هاوچەرخدا
کاتێک ئەم بنەمایە دەگوازینەوە بۆ ناو واقیعی کۆمەڵایەتی و ژینگەیی، دەبینین زۆرێک لەو قەیرانانەی کە ڕۆژانە لە میدیاکاندا باسیان دەکەین — لە کاوڵکردنی سروشت و شاخەکان، تا دەستکاریکردنی سیمای خاک و ژینگە — لە بنەڕەتدا لە نەبوونی هۆشیاریی قووڵ و تێفکرینی گشتییەوە سەرچاوە دەگرن.
ئەو کەسەی دەست بۆ تێکدانی هاوسەنگیی سروشت و زێدەکاری لەسەر ژینگە دەبات، تەنها تاوانبارێکی ڕووت نییە، بەڵکو تووشبووی جۆرێک لە کوێربوونی هۆشیارییە بەرامبەر داهاتووی نەوەکان. لە لایەکی تریشەوە، زۆرێک لە توندوتیژی و نادادپەروەرییە کۆمەڵایەتییەکان بەرهەمی نەبوونی پەروەردەیەکی ڕەخنەگر و سیستمێکی بێئاگای هۆشیارکردنەوەن. کەواتە، تەنها سزادان کێشەکە لە ڕیشەوە چارەسەر ناکات، بەڵکو چارەسەری ڕاستەقینە لە بڵاوکردنەوەی زانیاری، گەشەپێدانی پەروەردە، و هۆشیارکردنەوەی گشتیدا خۆی دەبینێتەوە.

کاریگەریی تەنیایی و نەزانین لەسەر تێکچوونی ڕەوشتی گشتی
جگە لەوەی نەزانین دەبێتە هۆی سەرئەنجامی یاسایی نالەبار، لە هەمان کاتدا کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر تێکچوونی پەیوەندییە مرۆییەکان و دروستبوونی تەنیایی دەروونی هەیە. مرۆڤی بێئاگاو نەزان، لە ناو بازنەی تەسکی بەرژەوەندییە کەسییەکانیدا دەخولێتەوە و ناتوانێت لە ژان و ئازاری ئەویتر تێبگات.
ئەم نەبوونی هاوسۆزییە، کۆمەڵگە بەرەو لێواری تاکگەراییەکی توند و بێبەهای ئەخلاقی دەبات. سۆکرات پێی وابوو کە پەیوەندی نێوان ڕەوشتی باش و زانین پەیوەندییەکی پچڕاندنەنییە؛ هەر کاتێک مرۆڤ زانیاریی دەستکەوت، ئیتر هاوسۆزی لەگەڵ دەوروبەریدا گەشە دەکات و دەبێتە بەشێک لە چارەسەر نەک بەشێک لە کێشە.
ئەرکی پیرۆزی میدیا و ڕۆشنبیران لە بەرەنگاربوونەوەی نەزانیندا
لەم سۆنگەیەوە، ڕۆڵی میدیای تایبەتمەند، ڕۆشنبیران و ناوەندە ئەکادیمییەکان دەبێتە ئەرکێکی پیرۆز و نیشتمانی. کاری میدیا تەنها گێڕانەوەی ڕووداوە ڕوتەکان نییە، بەڵکو گڵۆپخستنە سەر ئەو تاریکییانەیە کە نەزانین تێیدا گەشە دەکات و دەبێتە لانکەی قەیرانەکان.
کاتێک وتارێک دەنووسین، ئامانجمان ئەوەیە بەشی نەزانین لە کۆمەڵگەدا کەم بکەینەوە و هۆشیاری بکەینە پردێک لە نێوان زانیاری و ڕەفتاری ڕەوشتیی تاکدا. میدیای هۆشیار ئەو میدیایەیە کە مێشکی خوێنەر لە چەقبەستوویی ڕزگار دەکات و هانی دەدات هەمیشە پرسیار بپرسێت و باوەڕە هەڵەکان بخاتە ژێر پرسیارەوە.

ئاڕاستەی نوێ بۆ فەلسەفەی پەروەردە و بنیادنانی داهاتوو
بۆ ئەوەی بتوانین لەم قەیرانە مەعریفییە دەرباز ببین، پێویستە سەرلەنوێ پێداچوونەوە بە سیستمەکانی پەروەردە و فێرکردندا بکەین. پەروەردەی ڕاستەقینە تەنها بریتی نییە لە گواستنەوەی زانیاریی وشک لە پەڕتووکەکانەوە بۆ مێشکی قوتابی، بەڵکو فێربوونی هونەری پرسیارکردن، ڕەخنەگرتن و وردبوونەوەیە لە مانای ژیان.
کۆمەڵگەیەک کە فێری پرسیارکردن نەکرێت، بە ئاسانی دەکەوێتە ژێر کاریگەریی بێئاگاییەوە. بۆیە، گەڕانەوە بۆ ڕۆحی فەلسەفەی سۆکرات، دەرمانێکی بنەڕەتییە بۆ زیندووکردنەوەی ڕۆحی مرۆڤایەتی لە جیهانی هاوچەرخدا.

ئەنجامگیری
لە کۆتاییدا، کاتێک پەنجەرەی تێفکرین لەسەر دیدگاکەی سۆکرات دەکەینەوە، بۆمان دەردەکەوێت کە کێشەی گەورەی مرۆڤایەتی بوونی کەسانی شەڕانگێزی سروشتی نییە، بەڵکو بڵاوبوونەوەی تاریکیی نەزانینە لە ناو مێشکدا. سۆکرات بانگهێشتێکی هەمیشەیی بۆ مرۆڤ دەنێرێت تاوەکو لە جێگەی کینە و تۆڵە، ڕووناکی مەعریفە و هۆشیاری لە دەوروبەرماندا بڵاو بکەینەوە.
کاتێک زانیاری جێگەی نەزانین دەگرێتەوە، خراپە خۆبەخۆ دەکشێتەوە، چونکە هیچ تاریکییەک ناتوانێت بەرامبەر تیشکی هۆشیاری خۆی ڕاگرێت. لێرەدا، بەرپرسیارێتییەکی گەورە دەکەوێتە سەر شانی هەموو تاکێکی هۆشیار کە بەشدار بێت لە بنیادنانەوەی کۆمەڵگەیەک کە تیایدا ژیان شایستەی ژیانکردن بێت.




لەنێوان من و تۆ و.. شیعری ئیلهام موڕادی

ئەدوێم لە جوانیت
باڵاتر ئەبێ لە سەر زمانم
هەندێ جوانی
بێدەنگە تابلۆیەک.

کاتێک ئەڕوانی
لە ئاوێنەی داهاتوو
من لە پشت پەردەی چاوەکانتدا
ئەبینم خۆم
خەیاڵمە ئەو مرۆڤە
ئەیکەیتەوە کۆ.

کاتێ ئەبینی ژیان
وەک هەنارێ تژ لە خوێن،
یادەوەرییەکە هەر دانەیەکی
دڵتەنگییە
پرسیارێکی بێ وەڵامە هەر دانەیەکی.

دانەیەکین هەموومان لە ناو هەناری ژیاندا
دەژین
دەشکێین
دەکەوین لە یەکدی
دەمێنینەوە وەک سێبەرێ لە ناو دڵێکدا.

کاتێ ئەکا ئاڵۆز ڕووخساری ئەڤین
ئەوا پەرێشانە زوڵف
ئەسیرە خەیاڵ
ڕێگایەکی ڕاست نییە
عەشق
کۆڵانێکی ونبوونە مرۆڤ تێیدا.

بینیو ئازار لە ناو چاوەکانت
کاتێ کردم پرسیارێ
بۆچی دەخۆشێت، مرۆڤ؟

عەشق
ئەوە نییە، نزیک بێ کەسێ،
دووری بکاتە نزیکی عەشق.

کاتێ ئەکەی گاڵتە خۆشییەکانی ڕۆژ
شاراوەیییەک لەنێو پێکەنینتدا مەڵاسداوە خۆی.

حەشار بدە نیگاکانت به قاچاغی
تا یار
هەست بە بێ‌هیوايیەت نەکا؛

لە نێوان تۆ و من و یاردا
وجوودێ هەس
ئەفسانەیەک هەس
خۆش خوانییەک هەس
کاتێ ئێژم من
لە تۆشدا هەیە بەشێک
تۆ کە دەڵێیت “تۆ”،
لە منیشدا هەیە شوێنێ
کاتێ ئێژین یار
واتا نۆشینی سۆز.

سنە
ئیلهام موڕادی




جیاوازی ڕۆژنامەنووس و مایک بەدەست.. هۆشیار جەمال

ڕۆژنامەنووس، خەمی گشتییەتی، مایک بەدەست خەمی خۆیەتی.

ڕۆژنامەنووس ڕاپۆرتی بنکۆڵکاری ئامانجێتی، مایک بەدەست پێشبڕکێی ئوتومبێلی چینی و ئەمریکی ئامانجێتی.

ڕۆژنامەنووس وێڵی دوای جوتیاران وخاوەنکارەکانی وڵاتەکەیەتی که بۆ بەرهەمەکانیان ساغنابێتەوە و کێشە له کوێدایە و چارەسەر چیە؟ مایک بەدەست وێڵی دوای فیستیڤاڵی یاپراخ و کفتەیە.

ڕۆژنامەنووس لەدژی گەندەڵی و نەبوونی ئازادی وەکو سۆرانی مامە حەمە ، سەردەشت عوسمان ، کاوە گەرمیانی خوێنی خۆی دەبەخشێت، مایک بەدەست هەر ڕۆژەی ماستاوچی بەردەرگای بەرپرسێکە.

ڕۆژنامەنووس بەماندووبوونی زۆر و بە ژیانی سەخت خوێندن تەواو دەکات، مایک بەدەست بە گەندەڵی ودرۆ و کەوتن لەبەردەم ژوری سەرۆک بەشەکەی لەزانکۆ و پەیمانگاکان خوێندن تەواو دەکات.

ڕۆژنامەنووس خەمی وێران بوونی ژینگه و داگیرکردنی نیشتمان ونادادپەوەری سەرچاوەی کارەکانیەتی، مایک بەدەست فیستڤاڵی شاجوانی پشیلە پێشینەی کارەکانیەتی.

ڕۆژنامەنووس ئاماده نیە وەکو کۆیلەی دەزگاکەی هەرچیان وت بڵی باش مایک بەدەست بۆ دوو دیناری زیادە خۆشی و ئەو کەسەی دیداری لەگەڵ کردووە دەکات بەگاڵتە جاڕی سۆشیال میدیا.

ڕۆژنامەنووس ئەهلی کتێب و ڕۆشنبیری گشتیە و حەزئەکات پێشکەشکاری بەرنامەک بێت لەتیف هەڵمەت و بەختیار علی و فەرید ئەسەسەرد و ڕەفیق ساڵح میوانی بن، مایک بەدەست بەدوای کۆتربازەکانی شاردا دەگەڕێت تا قسەی بۆ بکات.

ڕۆژنامەنووس کێشەکانی خەڵک کە ئاو، کارەبا، موچە، بەنزین، نەوت، زۆری باج، هتد بناغەی کارەکانیەتی ودەیەوێت ڕای گشتی دروستبکات، مایک بەدەست لەبارەگای حیزبەوە ڕوماڵی سەردانی سکرتێری شەشەمی جێگری دووەمی سەرۆکی حیزب دەکات.

دواجار ڕۆژنامەنووس ئەگەری دەستکەوتنی کاری لە میدیای ئەمڕۆی کوردیدا زۆرکەمە، بەڵام مایک بەدەست هەر ڕۆژەی لەگەڵ میدیایەک گرێبەست ئەنجام دەدات.

هۆشیار جەمال




دوو هۆنراوە بۆ باخچەی منداڵان.. فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی

باخچەی ئەستێرە

ئای لەبریسکەی ئەستێرە!
پرشنگی وەکو زێڕە
بەڕوناکی شەوانی
بۆسەرشاری سلێمانی
دیمەنی شارمان جوانە
بەوێنەی چراخانە
ناوی تۆئەستێرەیە
ڕوناکیت بۆئێمەیە
وەکوناوی باخچەکەم
ھیچ جیاوازیەک ناکەم
تۆبە پرشنگی زێڕین
باخچە ڕەوشت وزانین
چرای دەستمان ھەڵدەکەن
دنیامان ڕۆشن دەکەن.

باخچەی لانک

منداڵین زیت وزرنگ
هاتوینە باخچەی لانک
جێی پەروەردەوفێربونە
ئایندەمان پێی ڕوونە
ژینگەی ڕازاوەو جوانە
لانکمان ئاوەدانە
بەیاری و جوڵەوبازدان
دەیکەین وەرزش بەیانیان
دەنگی مۆسیقاو سرود
چیرۆکی جوان و بەسود
دیاری دەستی مامۆستان
بۆئێمەی وردیلەی جوان
لەژوری وێنەکێشان
بەپێنوسی ڕەنگەکان
تابلۆی ڕەنگین دەکێشین
بۆیە ئاوا دڵخۆشین
لانک باخچەی ئێمەیە
دڵمان پێی ئاسودەیە.




دایە.. سامان خدر

دایەگیان دایەی شیرینم
دایەی هێزو ئەوینم
دایە ی دڵ خۆشی ژینم
جوان تری لە گشت جوانی
دایە ی پڕ میهرەبانی
دایە واتای ژیانی ئەی دایەی پڕ لەجوانی
دایە هێزو هەناوم
دایە بێتۆ ناتوانم
لەباوەشی گەرمی تۆ لە دەنگی هەناسەی تۆ
هەمووکات حەسامەوە دڵ خۆش بوم گیرسامەوە
هەتا ئەوکاتەی ماوم دایە هەرتۆی ژیانم
دایە تۆ زۆر مەزنی هەرتۆ خەم خۆری منی
فێری ژیانت کردم هەرتۆی دڵ سۆزت کردم
تۆ عەشقێکی مەزنی هەرتۆ ڕێبەری منی
لای من بەرزو پێرۆزی دڵ سۆز تر لەدڵ سۆزی
هەرتۆ نوێنەری وەفای
ئازیزترینی دونیای

ناوت بەرزو پیرۆزە دنیاش بەتۆ بەجۆشە
تۆ ڕوناکی ژیانی پڕی لەئاوەدانی
ئەی بەرزتر لەبەرزی جوان تر لەگشت جوانی دی
تاوەکو بونت هەبێ خەم لەکوێ باوی دەبێ
بۆیە هەر دەڵێم دایە ناوت لەناو خوێنمایە




وەڵامێک بۆ ڕەخنەکانی بەڕێز کاک هۆمەر محەمەد لەسەر ووتارێکی من لەسەر چۆنێتی بەکوردستانی کردنی هەرتاکێک کە دەیەوێت لە کوردستاندا بژیت.. کاوە حەسەن

لە وتارێکی ڕەخنەگرانەدا، بەڕێز کاک هۆمەر محەمەد، سەبارەت بە چۆنێتی مامەڵەکردن لەگەڵ هاتنی دانیشتوانی شارەکانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق بۆ کوردستان بەتایبەت (هاوڵاتییانی عەرەب بەڕێژەیەکی زۆر)، هەوڵی داوە لە ڕوانگەی مێژوویی، دەستووری و سیاسییەوە سەرنجمان ڕاکێشی بۆ ووردبوونەوەی زیاتر لەسەر پرسی پارێزگاریکردن لە کوردستانی بوونی شارەکان و پاراستنی دیمۆگرافیای کوردستان.
سەرەتا دەستخۆشی لە بەڕێز کاک هۆمەر دەکەم سەبارەت بە ڕەخنەو بۆچوونەکانی. وە پێویستە و گرنگیشە لەڕێگەی ئەم جۆرە باسانەوە، ئاراسەتەکان دوور راگرین لەهەڵوێستی کاردانەوەی سۆزداری و قسەکردن لە سەنگۆی قوربانی بوونەوە بۆ دەستڕاگەیشت بە ڕێگاچارەی گونجاوی مرۆی بۆ ژیانێکی شایستە بۆ ئەوانەی دەیانەوێت لەکوردستاند بژین. گرنگە بەدواداچوون لەسەر پرسی دیمۆگرافی، ناسنامەی نەتەوەیی، نیشتەجێبوون و پەیوەندیی نێوان کورد و پێکهاتەکانی دیکەی عێراق بکەین. بەسەرکردنەوەی ئەم پرسانە گرنگە چونکو پرسی دیمۆگرافی کوردستان و ترس لە گۆڕینی بە تەنیا پرسێکی یاسایی یان ئابووری نیە. ئەم پرسە بۆ خەڵکی کوردستان و کوردستانیان بەشێوەیەکی سەرەکی پرسێکی سیاسی و مێژووییشە (هەروەک کاک هۆمەریش ڕوونی کردەوەتەوە). بابەتەکەی پێشووی بەندە کە کاک هۆمەر لەسەری نووسیوە هەنگاوێکە بۆ گۆڕینی گفتوگۆ لە پرسی کێ بێت و کێ نەبێت بۆ پرسی چۆنێتی پاراستنی نەک بەتەنیا لە ڕێگەی پێکەوە ژیان، بەڵکو سازدانی ناسنامەی کوردستانی بوونیشە. سەرەتا بۆ دەستگەیشتن بە وەڵامی درووست بۆ ئەم پرسیارە، گرنگە لە چوارچێوەی کاردانەوە بێینە درێ و ئەوە قبووڵ بکەین کەکۆچ و گەڕان بەدوای ژیانێکی باشتردا دیاردەیەکی جیهانییە، وەهیچ شوێنێکی نیشتەجێ بوون بە تەنیا لەڕێگەی قووڵکردنەوەی هەست و خۆپاراستنی نەتەوەیەوە ناتوانێت بەر بەهاتنی کەسانی دەرەوە بگرێت. ئەو شوێنانەی کە لەباری ئابووری و ئاسایشەوە پێشکەوتوو و ئارامترن، هاتنی کەسانی غەیرە دیاردە و گرفتێکی بەرچاوە لە ئەمڕۆدا مامەڵەکردن لەگەڵێدا کارێکی ئاسان نییە.
بۆ ڕۆشنکردنەوە و هەڵسەنگاندنی دیاردەی هاتنی بەلێشاوی هاوڵاتیانی عەرەب بۆ کوردستان، گرنگە ڕاوێژ بە هەندێ سەرچاوە بکەین کە کارئاسانی زۆریان لەسەر تێگەیشتن و دەستڕاگەیشتن بە وەڵامی گونجاو بۆ ئەم بابەتە کردوە. بەسەرکردنەوەی تێڕوانینە جیاکان سەبارەت بە پرسی ناسیۆنالیزم و دیمۆگرافیا، پەیوەندی نێوان تاکەکان لە شوێنێکی تایبەتدا، (کە لەم باسەدا کوردستانە) گرنگن بۆ وەلانانی سیاسەتی کاردانەوە و ئاواکردنی گێڕانی ڕۆڵی قوربانی لەدەستبرکردن بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی کوردستان.

گرنگە بپرسین، لە ٣٥ ساڵی ڕابردوودا چی جۆرە هەستێکی ناسیۆنالیستی بنیاتنراوە؟ وەئایا بەپێی ئاڵۆزبوونی سروشتی مێژووی، فەرهەنگی و سیاسی ناوچە کوردستانییەکان، چی جۆرە ناسیۆنالزمێک دەتوانیت سوود بەخش بێت و ئارامی و پێشکەوتنی زیاتر فەراهەم بکات بۆ کوردستانیان؟ گرنگە ووردتر بپرسین، بۆ چونێتی تێگەیشتنی زیاتر و مامەڵەکردن لەگەڵ کێشەی هاتنی هاوڵاتییانی عەرەب بۆ کوردستان، دەکرێت کەڵک لەچی جۆرە ناسویۆنالیزمێک وەربگیردرێت؟ بۆ دەستگیربوون لە وەڵامی درووستی بۆ ئەم جۆرە پرسیارانە، پێویستە پێناسە جیاجیاکانی ناسیۆنالیزم بەسەر بکەینەوە، کە لەلاین چەندین توێژەرەوە تاوتیۆکراوە و لیرەدا بۆچوونەکانی ( ئیرنیست گیڵنەر، بینەدک ئەندرسن وئەنتۆن دی سمث) بەسەر دەکەینەوە.
بۆ نموونە، گیڵنەر، پێی وایە کە ناسیۆنالیزم بەرهەمی مۆدێرنیتەیە نەوەک دیاردەیەکی سروشتی و هەمیشەیی مێژوویی. ئەو پێی وایە کۆمەڵگەی پیشەسازیی مۆدێرن پێویستی بە جۆرێک لە کەلتووری هاوبەش و ستانداردکراو هەیە. پێویستی بە هێزی کارێک هەیە کە خوێندەوار بێت، بتوانێت لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی دیکە بگوازرێتەوە، بتوانێت لەگەڵ دامەزراوە و ژینگەی نوێدا خۆی بگونجێنێت، زمان و شێوازی پەیوەندیی هاوبەشی هەبێت و لە سیستەمی پەروەردەی گشتیی ستانداردکراودا بەشدار بێت.
بۆیە ئەگەر ئێمە باس لەدەوڵەتداری و بەزاندنی بەرژەوەندی حزبی دەکەین بۆ پاراستنی دیمۆگرافیای کوردستان و دەمانەوێت بنەماکانی دەوڵەتێکی مۆدێرن بنیات بنێین، پێویستە کەڵک لەو مۆدێلانە وەربگرین کە نمونەی جوانیان بۆ پاراستنی دیمۆکرافی و ناسنامەی نەتەوەی خستوەتە نێو فەرهەنگی سیاسیەوە. پێویستە دەست بۆ ووشیاری مۆدێرن و سیستەمی پەروەردەی مۆدێرن بەرین، پێویستە کەڵک لە پەروەردەی گشتی و فەراهەمکردنی زمان و مێژوو و زانیاری کەلتووری هاوبەش بۆ کوردستانیان وەربگرین. گێلنەر پێمان دەڵێت، نەتەوە و ناسیۆنالیزم تەنیا بە مێژووی کۆن و خوێن و ڕەچەڵەک ڕیشەدار نابێت؛ بەڵکوو دامەزراوە و تێگەیشتنی مۆدێرن، بە تایبەت لەسەر پەروەردە، زمان و دەوڵەت، ڕۆڵێکی بنەڕەتییان هەیە لە سازدانی هۆشیاری گشتی وپێکەوە گرێدانی تاکەکانی کۆمەڵگا. بەکەلک وەرگرتن لەم ڕوانگەیەی گیڵنەر، ئەتوانین بڵێین زمانی کوردی تەنیا بابەتێکی کەلتووری نییە؛ دەتوانێت ببێتە بەشێک لە ژێرخانی کۆمەڵایەتی و دامەزراوەییی کۆمەڵگا بۆ گشت ئەوانەی کە دەیانەوێت ئەم زمانە فێرببن تاکو لە کوردستاندا بژین.
بۆچونێکی تر، بینەدک ئەندەرسن، نەتەوە بە کۆمەڵگایەکی خەیالکراو دەزانێت. ئەم بۆچوونە بەو مانایە نییە کەبوونی نەتەوە بخاتە ژێر پرسیارەوە، بەڵکوو بەو مانایەیە کە زۆربەی ئەندامانی نەتەوە یەکتری بە شەخسی ناناسن، بەڵام هەموویان خۆیان بە ئەندامی هەمان کۆمەڵگە دەزانن.
ئەم بۆچوونەی ئەندرسن پێمان دەڵێت: بۆ نموونە، کوردێک لە هەولێر دەتوانێت هەست بە پەیوەندییەکی بەهێز لەگەڵ کوردێک لە کرماشان، دیاربەکر یان قامیشلۆ بکات، تەنانەت ئەگەر هەرگیز یەکتریان نەبینیبێت. ئەم تێڕوانینەی ئەندەرسن گرنگە بۆ چۆنێتی مامەڵەکردن لە گەڵ تاکی تازە نیشتەجێبووی غەیرە کورد لەکوردستاندا، گرنگە بپرسین چۆن لەڕێگەی زمانەوە هەستی (بوون بە بەشێک لە هەموان) لەناخی ئەو تاکەدا درووست بکەین؟ ئەگەر ئەو تاکە توانی بەکوردی بدوێ، بنووسێ، بخوێنێتەوە و ڕێز لە نەریتە کۆمەڵایەتیەکان و یاساکانی هەرێم بگرێت، ڕاستەوخۆ نابێتە تاکێکی کوردستانی؟.

ئەنتۆن د سمث پێی وایە نەتەوەی مۆدێرن زۆرجار لەسەر بنەمای مێژوو، بیرەوەری، هێما و ناسنامەی کۆمەڵە ئەتنیکییە پێشووەکان بنیات دەنرێت. بۆچونەکانی سمث بۆ ئەم باسە زۆر گرنگن، چونکە تیۆرییەکەی ڕێگە دەدات بڵێین ناسنامەی کوردی تەنیا بە دامەزراوە مۆدێرنەکان دروست نەکراوە؛ بەڵکوو مێژوو، زمان، بیرەوەری، ئەدەبیات، هێما وپەیوەندی بە خاکیش لە دروستکردنی ئەو ناسنامەیەدا ڕۆڵیان هەیە و دەبێت. ئەم بۆچونەی سمث بۆ باسکردنی گۆڕانی دیمۆگرافی گرنگە، چونکو ئەگەر ناسنامەی نەتەوەیی لەسەر بیرەوەری و هێما و پەیوەندی بە خاک بنیات نرابێت، ئەوا گۆڕانی دیمۆگرافی دەتوانێت لەلایەن کۆمەڵگەوە وەک پرسیارێک سەبارەت بە بەردەوامیی ناسنامە ببێتە پرسێکی هەستیارو ڕەنگە زۆربەی نیگەرانیەکانی کاک هۆمەریش لەم سنگۆیە بێت. بەڵام لەهەمان کاتدا گرنگە ترس وهەڕەشە لە سەر گۆڕینی دیمۆگرافی هێچ کات نەبێتە پاساو بۆ فەرامۆشکردن و بەقوربانی کردنی مافی تاک و نیشتەجێ بوون. جیاکردنەوەی ئەم دوو چەمکە گرنگە بۆ ئەوەی گفتوگۆکەمان سنووری «نیگەرانی» و «ڕەتکردنەوە» تێپەڕێنێت. گرنگە پرۆسەی هەوڵی پاراستنی دیمۆگرافی کوردستان هاوتەریب بێت لەگەڵ ئازادی نیشتەجێ بوون بۆ ئەوانەی کە دەیانەوە ببەنە بەشێک لە کۆمەڵگای کوردستانی. بۆ نمونە، هەروەک کاک هۆمەر خۆشی ئاماژەی پێکردووە، مافی ئازادی نیشتەجێبوون بۆ هاووڵاتییان لە دەستووری عێراقدا بەڕەسمی ناسراوە و هەرێمی کوردستان پابەندە بەوە دەستورەوە، بەڵام کاتێک هاوڵاتییانی غەیرە کورد ڕوو لە کوردستان دەکەن و لەبری ئەوەی ئەم ( هاتنی بەڵێشاوە بە بەردەوام بوونی سیاسەتی تەعریب) پێناسە بکەین ، گرنگە بپرسین چۆن بتوانین ناسنامەی کوردستانی بوون بپارێزین؟ بەڵی سەرباری بوونی هێما و پەیوەندی تاکی کوردستانی بە خاکی کوردستانەوە، مێژووی ناوچە کوردستانیەکان پڕە لە قوربانی و پاکتاوکردنی سیستەماتێک لەلایەن دەوڵەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراقەوە. بەڵام لە بری ترس و کاردانەوە و گەڕانەوە بۆ ڕابردوو و ئاراستەکردنی گازەندەکان لەچوارچێوەیکی سنورداردا، بۆ ناواقعی و غەیرە کوردستانییە کەلک لەو نموونانە کە دووبارە لە درێژەی باسەکەدا باسیان دەکەین و (کاک هۆمەر بە نموونەی نا واقعی و غەیرە کوردی و نەشیاو بۆ ناوچەکە دەیان بینێ) بەدوای چارەسەری شیاو گونجاودا بگەڕێین؟
هەوڵدان بو وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە گرنگە چونکو هەوڵدانە بۆ دوورکەوتنەوە لە تێڕوانینی کاردانەوەی سۆزداری و دەرچوون لە بازنەی پاوانکردنی یەکتری کە ڕژێمە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق برەویان پێداوە و کاریان پێکردووە. لێرەدا گرنگە لە ڕێگەی باسکردنی چەمکی مێژوو، چەمکی گۆڕینی دیمۆگرافی یان مافی نیشتەجێبوون، ئاوێتە بوون یاخوود integration” “ ، کۆپی کردن یاخوود فێربوون لە ئەزموونی ووڵاتە پێشکەوتووەکان دەستمان بە وەڵامی ڕۆشن و گونجاو بگات.

ڕاستە مێژوو نابێت لەبیر بکرێت، بەڵام نابێت تەنیا پاساو بێت بۆ هەڵوێستی سیاسی.

هیچ کەسێک ناتوانێت ئەزموونی کورد لەگەڵ سیاسەتی تەعریب، گواستنەوەی زۆرەملێ، ئەنفال، کیمیاباران و گۆڕینی دیمۆگرافیی ناوچە کوردنشینەکان پشتگوێ بخات. وەبەندە ئەگەر لەکوردستان بژیم یاخوود هەرجێگەیەکی تری دنیا، ناتوانم نکۆڵی نەک لە کوردستانی بوون، بەڵکو کەرکوکی و گەرمیانی بوونم بکەم، کە چەندە سیاسەتەکانی تەعریب و ئەنفال و پاکتاوکردن ڕاستەوخۆ ڕچکە و ساراپای ژیانی من و خێزانەکەم و کەسە نزیکەکانمی بۆ هەتا هاتایە گۆڕی.
من لەو باوەڕەدا نەبووم و نیم کە سیاسەتی تەعریب لە عێراقدا تەنها هەڵەیەکی تاکە کەسی بوو، یاخوود دەوڵەتی عێراق نیازێتی بەشێوەیکی مەدەنیانە پرسی نەتەوەکان و تێکەڵبوونیان بەیەکتر وەک شوێنەکانی تر (دنیای ڕۆژئاوا) چارەسەر بکات. وە هیچ کاتێک سروشتی دەستەڵاتە یەک لەدوای یەکەکانی عێراق بە هیچ شێوەیەک نیازپاکی و تێکەڵبوونی دانیشتوان نەبووە. بەڵکوو لەزۆربەی قۆناغەکاندا بە شێوەیەکی سیستەماتیک نیازی بەعەرەبی کردنی ناسنامەی شارە کوردستانیەکان یەکێک لەسیاسەتە سەرەکیەکانی هێزە عێراقیەکان بووە.
من تەواو هاوڕام لەگەل کاک هۆمەردا سەبارەت بە ساڕێژ نەبوونی برینی ئەنفال و پاکتاوکردن و ڕاگواستن لەسەر کورد بون. وە ئەو شایەتیەش بۆکاک هۆمەر دەدەم کە ئەو بەس خەریکی نووسین نەبووە، بەڵکو گوند بە گوندی گەرمیانی بەسەرکردوەتەوە بۆ ئەوەی ئازارەکانی کەسە نزیکەکانی من بەدنیا بگەیەنێت. بەڵێ ئەو مێژووە نابێت وون ببێت، وە من خۆم بەکەمتەرخەم دەزانم سەبارەت بەگوزارشتکردن و باسکردنی چۆنێتی وونبوونی کەسە نزیکەکانی خۆم لە گوندەکانی عەلی موستەفا و تاوێربەرز و مامشە و قۆچەلی و چەندین شوێنی تر. بەڵی من کەمتەرخەمم. بەڵام گرنگە بەتەنها مێژوو نەبێتە بنەمای هەموو سیاسەتێکی داهاتوو بیرکردنەوەیەکی داهاتوومان. ڕەنگە پێویست نەکات هەزاران ساڵ بگەڕێینە دواوە بۆ ئەوەی کەسانی غەیرە کوردستانی بهێنیە ئەو باوەڕەی کە کێ سەرەتا لەناوچەکەدا ژیاوە، یاخوود چونکو میژوو ئاوا بووە، پێویستە نەتەوەکان هەمیشە لە دۆخی ترس و گوماندا بمێننەوە. لەبری کارێکی وا گرنگە بپرسین چۆن مێژوو ببێتە بنەمای هۆشیاری، نەک بەربەستی گەوڕە و توڕەیی و ترس بۆ دروستکردنی داهاتوویەکی ئارام و سەقامگیر لە کوردستاندا؟
گرنگە هەڵوێستە لە سەر ئەوە بکەین کە ئەگەرچی تەعریب لە ڕابردوودا بە زۆر و دەسەڵاتی دەوڵەتی ئەنجام دراوە، ئێمە چۆن هاتنی تاکێکی عەرەب یاخوود هەرنەتەوەیەکی تر لە هەڕەشە بۆ سەر گۆڕینی دیمۆگرافی کوردستان بگۆرین بۆ جەسپاندنی زیاتری کوردستانی بوونی ناوچە کوردستانیەکان؟ وەڵامێکی سادە بۆ ئەم پرسیارە ئەوەیە کە ئێمە پێویستە جەخت لە دروستکردنی دامەزراوەکانی حکومڕانی بکەین، وە لەڕێگەی دامەزراوەکانەوە و بەداڕشتنی پلان و سیاسەتی درووستەوە هیچ گرووپێک نەتوانێت لە داهاتوودا بە زۆر ناسنامەی گرووپێکی دیکە بگۆڕێت. لەمەش گرنگتر ناسنامەی هەرێمی کوردستان و کوردستانی بوونی نەبەستینەوە بەڕێژەی دانیشتوانەوە یاخوود یەک نەتەوەوە، چونکو کوردستان بەتەنها خەڵی کورد تێیدا ناژێت. کوردستان وەک زۆربەی ووڵاتانی دنیا نیشتیمانێکی فرە نەتەوەیە، بۆیە وەگرنگە کرۆکی سیاسەت و پلانەکانی دامەزروەکانی دادپەروەری بێ لەنێوان دانیشتوانی هەرێمی کوردستاندا لەڕێگەی سازدانی هەستی کوردستانی بوونەوە، وەلەڕێگەی دادپەروەریە دەکرێت گەرەنتی پاراستنی ناسنامەی کوردستانی بوون مسۆگەر بکات.

جیاوازی نێوان «نیشتەجێبوون» و «پڕۆژەی گۆڕینی دیمۆگرافی»

لەرەخنەکانی کاک هۆمەردا ڕۆشن نییە کە ئەگەر کەسێکی عەرەب، تورکمان، ئاشوری یان لە هەر پێکهاتەیەکی تر کە ڕوو لە کوردستان دەکات بۆ کارکردن، خوێندن، ژیان و نیشتەجێبوون، چون بتوانین لە «پڕۆژەی تەعریب» دایماڵین و نەچێتە خزمەت سیاسەتی تەعریبکردنەوە؟ ئەم پرسیارە گرنگە لەبەر ئەوەی هەرێم ڕەنگە پێویستی بە هێزی کار هەبێت، ڕەنگە زانکۆکانی بەبەراورد بە زانکۆی شارەکانی تری عێراق لەپێشتر بن. ڕەنگە ئارامیی و پێشکەوتنێک کە لە کوردستان فەراهەم بووە هاندەر بێت بۆ زۆر خانەوەدا کە بیانەوی لەهەرێمی کوردستاندا ژیان بکەن. پێویستە هەریەک لەم هۆکارانە بۆ هاتنی بەلێشاو بۆ هەرێمی کوردستان لە چوارچێوەی پلانی ڕۆشن و سیاسەتی قوڵکردنەوەی ناسنامەی کوردستانی بوونی هەرێم ڕێکبخرێنەوە. بەدواداچوون و هەڵدانەوەی لاپەڕەکانی مێژوو زۆر گرنگن، بەڵام گرنگە بپرسین کە ئایا هەنگاوەکانی یەکە ئیدارەیەکانی هەرێمی کوردستان چی جۆرە بایەخێکیان بە سیاسەتی کوردستانی بوون داوە؟ گرنگە دەستەڵات بەهەموو ئەو تێبینیانەی کە لەسەری هەمانە بکەوێتە دارشتنی یاساو پلان بۆ مامەڵەکردنی جیاواز لە نێوان نیشتەجێبوونی تاک لە کوردستاندا لەلایەک وە پرۆژەی گۆڕینی دیمۆگرافی کوردستان لەلایەکی تر. گرنگە لە ڕێگەی سیاسەت و نیازی ئاوێتە بوونەوە بتوانین تەوژمی هاتنی هاوڵاتیانی عەرەب داماڵین لە نیاز یاخوود بوون بە بەشێک لە پرۆسەی تەعریبکردنی کورستان بە کەلک وەرگرتن لەو ڕێگاچارانەی کە لەدنیادا بۆ بەرگرتن بە گۆڕینی دیمۆگرافیا و ناسنامەی هەرێمەکان بەکار هاتوون. باسکرنی کەنەدا، سویسرا یاخوود هەرشوێنێکی تری دنیا بەو مانایە نییە کە من خۆم جیا بکەمەوە لەخەڵکی کوردستان و وەک غەیرە کوردێک لەسەر بابەتەکان قسە بکەم. نا بۆ من زیاتر کەڵک وەرگرتنە لەو ڕێگا چارانەی کە بۆ پاراستنی پارسەنگی نەتەوە جیاکان لە سنووری ووڵاتێکدا بەکار هاتوون. دوورکەوتنەوەیە لە هەڵوێستی سۆزنواندن و ڕۆڵی قوربانی گێڕان و نزیک بوونەوەیە لە چۆنێتی کەڵک وەرگرتن لەو نموونانەی کە گرفتەکانیان هاوشێوەی ئێمەن. گرنگە لەبری خۆبەستنەوە بە پاساوی ئەوەی کە کوردستان و عێراق نابێ بەراورد بکەین لەگەڵ ووڵاتانی پێشکەوتوودا و ڕەفتاری دژە مرۆییانەی سەرانی سەربازی سوپاکانی عێراق بە نمونە بهێنینەوە، لەو ڕێگا چارانە ووردبینەوە و بزانین چەندە گونجاون بۆ فەراهەمکردنی ئارامی و سەقامگیری زیاتر. گرنگە ئێمە بەدوای ڕێگا چارەیەکدا وێڵ ببین کە خەڵکی کوردستان یەکسان بکات لەگەڵ ئەو نەتەوانەی کە لەناوچەکەدا بۆ چەندین ساڵە لەگەڵ ئێمەدا ژیان دەکەن.
هەرچەندە ئێمە بەدواداچونێکمان لەبەردەستا نیییە کە پێمان بڵێ بیرکردنەوەی گشتی تاکی عێراقی چۆنە، مێژووی دەستەڵاتەکانی دەوڵەتی عێراق گەواهی ناسوێنالیستێکی نەژادپەرستی دژە خەڵکی کوردستان بووە. وە خۆشخەیاڵییەکی گەورەیە کە ئەگەر پێمان وابێت کۆمەڵگای عێراق و بەتایبەت شارە غەیرە کوردستانیەکان هەمان شێوەی ئەو ووڵاتانەیە کە ئێمە بە نموونە باسمان کردوون. بەڵام ئەگەر ئێمە لەو باوەڕەدا بیین کە کامڵ بوونی مۆدێلی حکومڕانی پرۆسەیەکی دڕێژخایەن وپێویستی بە پشوودرێژی هەیە، پێویستە بۆ پرس و کێشەکانی کوردستانیێش بیر لەڕێگاچارەی درووست بکەینەوە لەبری گەڕانەوە بۆ یاخی بوون و گەڕانەوە بۆ گێڕانی ڕۆلی قوربانی. بەڵێ لە عێراقدا هێشتا ڕێککەوتنە نهێنیەکان ئاراستەی سیاسەتکردن دیاری دەکەن، بەڵی دەستتێوەردانی ووڵاتانی ناوچەکە لە کرۆکدایە. بەڵام ناکرێت ئێمە ئاماژە بۆ ئەو ڕێگاچارانە نەکەین کە تاکو ڕادەیەکی باش سەرکەوتوون.

«ئاوێتەکردنی مەدەنی» بە مانای «ئاوێتەکردنی نەتەوەیی» یاخوود توانەوەی کورد نییە

لە وتارە سیاسیەکاندا سەبارەت بە پرسی پێکەوە ژیان و پاراستنی بەرژەوەندی نەتەوەیی خەڵکی ڕەسەنی ناوچەیەکی دیاریکراودا ئەرکی سەرەکی لەئەستۆی دامەزراوەکانی دەوڵەتدایە. لێرەدا هەروەک کاک هۆمریش پرسیوێتی کە ئایا هەرێمی کوردستان توانای بڕیاردان یاخوود جێبەجێکردنی مەرجی زمان و کولتووری هەیە؟ دڵنیام هەموو دەزانین کە لە هەرێمی کوردستان شتێک نییە بەناوی حکومەتی هەرێمی کوردستان. بەداخەوە بەبێ بوونی دەستەڵاتێک کە بتوانین پێناسەیەکی سادەی حکومەتبوونی بۆ بکەین، ڕەنگە زۆرێک لەبەرامبەر باسێکی لەم بابەتە لەئێستادا بێ ئومێد بن. بەڵام لێرەدا گرنگە بگەڕێینەوە سەر ئەو خاڵەی کە باسمان کردبووە (بۆ بەرگرتن بە سیاسەت و نیازی تەعریبکردن) کە ئەویش بابەتی تێکەڵبوونی یاخوود ئاوێتەکردنی مەدەنیانەیە «Civic Integration» . ئەم بابەتە پێویستە ببێتە جێگەی باس و بزوێنەری ئاراستەکان وەک بەرپەرچدانەوە بەنیاز یاخوود سیاسەتی تەعریبکردن. ئاوێتەکردنی مەدەنی لە شارە کوردستانیەکاندا دەبێت واتای ئەوە بێت کە:

• تاکی هاتوو پێویستە زمانی کوردی فێربێت بۆ ئەوەی بتوانێت لە ژیانی گشتی بەشدار بێت؛
• یاساکانی هەرێم بزانێت و ڕێزیان لێبگرێت؛
• بەشداریی ژیانی مەدەنی و کۆمەڵایەتی بکات؛
• لە هەمان کاتدا مافی پاراستنی ناسنامە و کولتووری خۆی هەبێت.
ئەمە خاڵانە دەاتوانن بەبێ ئەوەی پێویست بکات هەمووان هەوڵی بە یەک نەتەوەکردن یاخوود سڕینەوەی یەکتری بدەن جۆرێک لە هاووڵاتیبوونی هاوبەش لە جوگرافیای کوردستاندا دروست بکەن. گرنگە لەڕێگەی ئەم هەنگاوانەوە هەستی تاکێکی غەیرە کورد بگوڕدرێت بە هەستی (یەکێک لەئێمە). کاتێک ئەو تاکە بەهەمان زمان قسە دەکات، بەهرەمەندە لە هەمان یاسا و بەشدارە لە هەمان بۆنەی کۆمەڵایەتی و کەلتوریدا، وە زمانی هەڵسوکەتی ڕۆژانەی، لەدەرەوەی ژیانی تایبەتی تاکە کەسی، زمانی ڕەسمی هەرێمە، ڕاستەخۆ دەبێت بە تاکێکی کوردستانی بەبێ گۆڕین یاخوود لەبەرچاوگرتنی ناسنامەی ئیتنیکی.

ئەزموونی کەنەدا و سویسرا و شوێنە پێشکەوتووەکان نابێت کۆپی بکرێت، بەڵام کەڵکیان لێ وەربگیرێت

لە ڕەخنەکانی کاک هۆمەردا لە شوێنێکدا دەڵێت کە ناتوانرێت بە سادەیی مۆدێلی کەنەدا یان سویسرا لە دۆخی عێراقدا تاقەبکرێتەوە. ئێمە دەکرێت لێرەداجیاوازیی نێوان کۆپیکردن و یاخوود کەڵک وەگرتن باس بکەین. مەبەستی سەرەکی لە ئاماژەکردن بەو ئەزموونانە بەو مانایەیە کە ئایا ئەو بنەما دامەزراوەیی و هەنگاوە سیاسیانەی کە ئەوان بەکاریان هێناوە دەتوانێت بە لەبەرچاوگرتنی تایبەتمەندی کوردستان کەڵکیان لێ وربگیرێت؟ بۆ نمونە، لە کەنەدا، ناسنامەی کۆمەڵە جیاجیاکان بە یاسا و دامەزراوە و لەڕێگەی سیستەمی فیدراڵەوە پارێزراوە. لە سویسراش بەشێکی زۆر لە هاوسەنگییە نەتەوەییەکان لە ڕێگەی دامەزراوەکان و دابەشکردنی دەسەڵاتەوە بەڕێوە دەبرێت. لەوانەیە ئەوەی کوردستان پێویستی پێیەتی مۆدێلێکی خۆماڵیی هاوسەنگیی ناسنامە و هاووڵاتیبوون بێت کە هەرێم دەمێکە دەیتوانی لەڕێگەی دەستورێکەوە ئەم پرسەی یەکاڵا بکردابایەوە. ئێمە دەزانین کە گرفتی گۆڕینی دیمۆگرافیی کوردستان لەچوارچێوەی سات وسەوداکانی سەرانی دوو زۆنەکەی هەرێمی کوردستان کەمترین بایەخی پێدراوە. بەڵام ئایا بەڕەسمی دان بەهەرێمی کوردستاندا نەنراوە وەک هەرێمێکی تایبەت لە دەستووری عێراقی فیدراڵدا؟ بۆ نمونە ووڵاتی کەنەدا نمونەیەکی بەرچاوە بۆ نەک بەتەنیا ڕێزگرتن لە کیوبێک، بەڵام بۆ چۆنێتی کارکردن لەسەر درووستکردنی هەستی ناسیۆنالیزمێک کە نە نەتەوە دەسڕێتەوە و نە بایەخی تایبەتی پێدەدا، ئازادی نیشتەجێبوون کراوەتە هۆکارێک بۆ گەشەی ئابووری ودەستگیربوونی لە هێزی کار. هەستی سەربەخۆی لەهەرێمی کوێبێکدا تاکو ئێستا لەناو نەچووە، وە زۆر هۆکار هەن بۆ ئەم خۆ پاراستنە. بۆ نمونە، هەرکەسێک ڕوو لە کوێبێک بکات پێویستە فێری زمانی فەڕەنسی ببێت. وە بەپێچەوانەوە، ئەگەر تاکێک بیەوێت فێری زمانی ئینگلیزی بێت، هەرێمی کوبێک هیچ هاوکاریەکی مادی ناکات، ئەمە لەکاتێکدا، ئەگەر هەمان تاک بیەوێت فێری زمانی فەڕەنسی ببێت هەموو کۆمەکێکی مادی و مەعنەوەی دەخرێتە خزمەتیەوە بۆ فێربوونی زمانی فەڕەنسی. هەر بۆ خۆپارستن لە هاتنی بەلێشاوی پەناهەندەی ئیگلیز زمان، لە کویبێکدا تابلۆو ڕێنمای و ناوی شەقام و شوێنە گشتیەکان هەمووی بەزمانی فەڕەنسییە. بۆ ئەوەی مۆڵەتی کارکردن یاخوود بزنسکردنەوەت پێبدرێت دەبێت زمانی فەڕەنسی بەباشی بزانیت.
بێگومان لەگەڵ باسکردنی ئەم نمونانەدا، من و کاک هۆمەریش ڕووبەرووی پرسیاری ئەوە دەبینەوە کە ئایا شتێک هەیە بە ناوی حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە؟ یاخوود دوو حزبی سیاسی کە کوردستانیان دابەشکردوو بەسەرخۆیاندا و بەناوی حکومەتی هەرێمەوە سەرەوەر و حاکمن لە توانیاندا هەیە ئەو جۆرە هەنگاوانە بنێن؟
بەداخەوە لە ئێستادا هەرێمی کوردستان لەخراپترین حاڵەتی بێ ئاسۆیدایە لەبارەی حکومڕانییەوە، بۆیە ئەگەر حکوومەتێک نەتوانێت یاسای هەبێت یاخوود بەرژەوەندی خەڵکی کوردستان ڕچاو بکات، چۆن دەتوانێت سیاسەتی ئاوێتەکردنی مەدەنی جێبەجێ بکات. وە ئەگەر دوای ئەو هەموو ساڵە هێزە سیاسیەکانی هەرێم نەیانتوانیوە دەستورێک بۆ هەرێم ئامادە بکەن و تێیدا پێناسەی کوردستانی بوون مافی تاک دیاریکرابێت، چۆن دەتوانرێت داوای فێربوونی زمان لە نیشتەجێبووانی تازە هاتوو بۆ هەرێمی کوردستان بکرێت؟ ئەگەر لەساتوسەودای بازاڕی خانوبەرە و زەوویدا بە تەنیا سوود و قازانج لەبەرچاوبگرێت و هێج ڕێنمایەکی سەبارەت بە پاراستنی بەرژەوەندی گشتی نەتەوەی نەبێت، چۆن دەتوانێت ڕێگە لە گۆڕینی دیمۆگرافی بە شێوەی یاسایی بگیردرێت؟ ئەم پرسیارانە هەمووی دەچنە چوارچێوەی پرسی دەوڵەتدارییەوە بەشێویەکی گشتگیر کە بەنیگەرانیەکی زۆرەوە کەمترین قسەیان لەسەر کراوە..
بۆ دەستڕاگەیشت بۆ وەڵامی درووست بۆ ئەم پرسانە، پێویستە چاوەڕوانی لە حیزب وەلا بنێن و بەتەنها بە بەرگرتن لە هاتنی کەسانی غەیرە کورد یاخوود هاوڵاتیانی عەرەبە لە تاستی تاکە کەسیدا سەیری ئەم گرفتە نەکەین. گرنگە بە باسکردنی قوڵ لەسەر سەقامگیرکدنی دادپەروەری، بنیاتنانی دامەزراوەی بەهێز، یاسای رۆشن، دادگای سەربەخۆ و بەر بە نیازێکی لەوجۆرە بگرین؟ ئەگەر پرسی دیمۆگرافی تەنیا بە شێوەی «هاتنی تاک بە هەڕەشە» ببینین، بۆچون و هەوڵەکان دەکەونە ژێر کاریگەری کاردانەوی سۆزداریەوە. بۆیە گرنگە کوردستانی بوون و سازدانی هەستی تاکی کوردستانی بریتی بێت لە (من مافی تۆی تاک بە ڕەگەز و زمان و ئایین ڕەت ناکەمەوە؛ بەڵام تۆش نابێت مافی من بە کۆمەڵگەیەکی مێژوویی و سیاسی ڕەت بکەیتەوە). سازادانی ئەم تێگەیشتنە گشتییە گرنگە چونکو هەنگاوێکی سەرەکییە بۆ پێشنیازی (ئاوێتەکردنی مەدەنی) و گۆڕینی گفتوگۆ لە پرسی (کێ بێت و کێ نەێت) بۆ پرسی چۆن مافی نیشتەجێبوون ببێتە مایەی بەهێزکردن و پاراستنی ناسنامەی کوردستانی بوون لەڕێگەی پڕۆژەیەکی نوێی دەوڵەتدارییەوە.

سەرچاوەکان:

  • Schelling, Thomas C. (1960). The Strategy of Conflict. Cambridge, MA: Harvard University Press.
  • Rawls, John. (2005). Political Liberalism: Expanded Edition. New York: Columbia University Press.
  • Walzer, Michael. (1983). Spheres of Justice: A Defense of Pluralism and Equality. New York: Basic Books.
  • Human Rights Watch. (2003). Iraq: Forcible Expulsion of Ethnic Minorities: The Arabization of Kirkuk. Human Rights Watch.
  • Human Rights Watch. (2004). Claims in Conflict: Reversing Ethnic Cleansing in Northern Iraq. Human Rights Watch.
  • Kymlicka, Will. (1995). Multicultural Citizenship: A Liberal Theory of Minority Rights. Oxford: Oxford University Press.
  • Kymlicka, Will. (2007). Multicultural Odysseys: Navigating the New International Politics of Diversity. Oxford: Oxford University Press.
  • Taylor, Charles. (1994



( ڕۆمانی فڕینی پردەکان لە نێوان چێژی دەق و ساتمەکانی گێڕانەوەدا)دا.. پ. د.نەجم ئەڵوەنی

ئەم ڕۆمانە دووەم ڕۆمانی (دڵشاد کاوانی)یە کە چاپی یەکەمی لە ساڵی (٢٠٢٣) لە چاپخانەی (پاندا) دەرچووە. بە درێژایی (٣٤٥) لاپەڕە کۆمەڵێ ڕووداو دەگێڕێتەوە کە بەسەر کۆمەڵێ کارەکتەری خەیاڵیدا هاتووە، لەوانە سیراجەددین و تاجەددین و ئاپۆپ و سوبحلئەزەل و بەهادوور و کۆمەڵێ کارەکتەری لاوەکی وەک ئەوانەی لە حەقخانە دەژین و بڕوایان بە کتێبی قینات هەیە.
ڕۆماننووس لە کەشێکی خەیاڵیدا باسی ململانیی نێوان ئاینەکان دەکات و لە زاری کارەکتەرەکانەوە دەیەوێ ئەوە بە خوێنەر بڵێ کە ئەو ململانێیە لە گەوهەردا بۆ مەبەستێکی سیاسی و لە پێناو دەسەڵاتدا بەرپابووە، بەڵام لە بەرگێکی ئاینیدا خۆی نوواندووە ، و دواتریش ڕابەرانی ئاینی حەقە لە نێو خۆیاندا بەشەڕ دێن و بە دڕندەترین شێوە لەگەڵ یەک دەجەنگێن. بۆ نموونە ئاپۆپ هێرش دەکاتە سەر خانەی کەوشەن و سوبحلئەزەل دەگرێ و لە سێدارەی دەدات، بەهادوور بە کوێری و لاڵی ڕیسوا دەکرێ و لەسەر جادە فڕێ دەدرێ و دەبێتە سواڵکەر و سیلۆنی پیر پاش دادگاییەکی ئاشکرا ناچار بە خۆکوژی دەکرێ. پاشان لەلایەن زەینەفۆنی قارۆک و گوڵشەنی بەستامی کە هەردووکیان خوشکەزای سیلۆنی پیرن، کودەتا بەسەر ئاپۆپدا دەکرێ و دەکوژرێ و تەواوی کتێبەکانی قینات دەسووتێنرێن و دەسەڵاتێکی کۆماری بێ ئاین لە لایەن زەینەفۆنی قارۆک و گوڵشەنی بەستامییەوە دادەمەزرێ.

لەم ڕۆمانەدا بەهادوور و سوبحلئەزەل بەیاوەری نەدیمی نەدیو گەشتێکی خەیاڵی بۆ بیابانی (نەقەب) دەکەن و لەوێ لە یەکتر دادەبڕێن و کچێکی وردیلەی سینەساف بەهادوور دەدۆزێتەوە و لە مردنی ڕزگار دەکات و دەیباتە شارێک دەکەوێتە نێو بیابانەوە، لەوێ چاوی بە کۆمەڵێ سەرکردە دەکەوێ، لەوانە مهاتما گاندی کە خەریکی خوێندنەوەی کتێبێکە لەبارەی خۆشناو و خۆشناوەتی و ئارەزوو دەکات بەسەردان بێتە ناوچەی بالیسان. هەر لەوێ چاوی بە جیڤارا و ترامپ و هتلەر و ستالین و ئیبنی سینا و ماندێلا و سەدام دەکەوێ. ئەوەی سەیر و سەرنچڕاکێشە لە دیوانەکەی سەدامدا دەبینێ لەیلا قاسم و محەمەدی کوڕی عومەری خاوەر دەژین و لەیلا بەدەم گۆرانییەوە سی دوو ساڵە ساقۆ و جلە سەربازییەکانی سەدام دەشوا کەچی خاوێن نابنەوە و هەر خوێنیان لێ دەچۆڕێ، محەمەدیش لە ساڵی ١٩٨٨ وە بێ نان و ئاو هەر خەریکی گەمەکردنە. سەردانەکانی بەهادوور بە یاوەری کچە وردیلەی بیابان، هەمان ئەو گەشتەی نێو داستانی (کۆمیدیای خواوەندی) (دانتی)مان بیر دەخاتەوە کە بەیاوەری ڤێرجل و پیاتریس بۆ دۆزەخ و بەهەشت و دیتنی قەشە و پیاوە ئاینییەکان و کەسانی دیکەی دەکەن. دیوارەکانی شاری نێو بیابان و قەڵایەکەی لەلایەن داروینەوە دروستکراوە و نابێ ئەوانەی لەوێ دەژین لە عەتەبە و دیوانی خۆیان بێنە دەرەوە و تێکەڵی یەک ببن ئەگینا وەک کچە وردیلەی بیابان بە بەهادوور دەڵێ تەواوی ئەو شارە لەڕووی ئاسایشەوە دەشێوێ، چونکە زۆربەی دانیشتوانەکەی دژ بە یەکن، یان سەردەمێک دۆستی یەک بوونە و ئێستا دوژمنی یەکن. لەڕێی ئەو کچە وردیلە مەمک بڕاوەوە گوێی لە کارەساتی ئەنفال دەبێ و ئەو کچە یەکێک بووە لەوانەی لە مردن ڕزگاری بووە وەک خۆی باسیکردووە، بەڵام سەربازەکان بەکۆمەڵ دەستدرێژییان کردووەتە سەری. ئەم کچە لەلایەن نەدیمی نەدیوەوە کە ئەفسەرێکی سوپا بووە ڕزگار کراوە و هێناوێتی بۆ ناوچە شاخاوییەکان، بێ ئەوەی بزانێ ئەمە کچی خۆیەتی و داویەتی بە جووتیارێک، ئەو جووتیارەش وەک کچی خۆی خۆشی دەوێ@ و ژیانی دەپارێزێ، کەچی دواتر هەر لەلایەن نەدیمی نەدیوەوە دەکوژرێ کاتێ داکۆکی لەو کچە کردووە و هەوڵیداوە ڕێگری بکات بۆ ئەوەی نەدیم و سەربازەکانی دەست درێژی بۆ سەر ناموسی ئەو کچە نەکەن کە لە بنەڕەتدا کچی خودی نەدیمە و ئێستا نایناسێتەوە، چونکە بە منداڵی لە تەمەنی سێ ساڵیدا لەبەر هەژاری و نەبوونی لەسەر داوای ئەو و بە ڕەزامەندی ئاپۆپی برای لەلایەن پوورە پەتییەوە دراوە بە کەسێک و ئەویش نازانێ ئەو کەسە کێیە، ڕێبوارە یان قەرەجە و لە شوێنێکی دیکەی ڕۆمانەکە کە دواتر باسی دەکەم، بابی کچەکە دەڵێ گوایە قەرەجێک فڕاندوویەتی. ئەم کچە لە ئەنجامی ئەو دەست درێژییانە سێ منداڵی دەبێ، تەنانەت سەربازەکانیش نازانن ئەو منداڵانە لە کێیانە، بەڵام نەدیم بە منداڵی خۆی دەزانین. ئاپۆپ ڕێی دەکەوێتە ئەو شوێنەی ئەو کچەی لێیە و لە ڕۆمانەکەدا وەک (لۆقەنتە)یەک ئاماژە بەو ماڵەکراوە کە ئەو ژنە و سێ منداڵەکەی لێی دەژین. ئاپۆپیش کاری سێکسی لەگەڵ دەکات بێ ئەوەی بزانێ ئەمە خوشکی خۆیەتی، بەڵام ژنەکە دوای دوو ساڵ پێکەوە بوون پێی دەڵێ کاتێ لەگەڵم جووت دەبی هەست دەکەم ئەم کارە لەگەڵ برایەکی خۆمدا دەکەم. ئەمەش ئاماژەیەکی ناڕاستەوخۆیە بۆ ئەوەی کە دواتر ئاشکرا دەبێ کە ئەو ژنە کچی نەدیمی نەدیوه و خوشکی ئاپۆپە.

ڕابەرانی ئاینی حەقە، بەپێی ڕێساکانی کتێبی قینات بەشێک لە پیاوانی پەیڕەوکەری ئاینەکە دەخەسێنن و بەشێک لە ژنەکان مەمک دەبڕن بۆ ئەوەی هەستی سێکسییان بکوژن و وەک کۆیلە بۆ خزمەتی خۆیان بەکاریانبهێنن. هەرژنێکیش لەوانە کاری سێکس بکات دەبێ خۆی بکوژێ بۆ ئەوەی گوناهەکەی پاک ببێتەوە.
ئەم ڕۆمانە دەیان ڕووداوی سەیر و سەمەرەی لەخۆ گرتووە و واقیع و ئەفسانە و خورافەی تێدا ئاوێتەکراوە و پێویستە خوێنەر زۆر بە وردی بەدوای سەرەداوەکانیاندا بگەڕێ بۆ ئەوەی پەیوەندی نێوانیان بدۆزێتەوە. هیچ ڕووداوێک لەم ڕۆمانەدا نییە کە خوێنەر بتوانێ بەسەریدا باز بدات و بە وردی و قووڵی نەیخوێنێتەوە، ئەگینا ناتوانێ سەرەداوەکان بەیەک بگەیەنێت و سەر لەخۆی دەوەشێنێ. هەروەها لەم ڕۆمانەدا ڕووداوێک نییە بێ هۆ ڕووبدات و ڕۆماننووس بۆ مەبەستێکی دیاریکراو داینەمەزراندبێ.

لەڕووی هونەرییەوە، ئەم ڕۆمانە بە دوو شێوازی جیاواز پێشکەشکراوە: بەشێکی لەڕێی گێڕەوەی هەمووشتزانەوە و بەشێکی دیکەی لەڕێی گێڕەوەی هەمەنشتزانەوە. ئەمەش بەگوێرەی بابەت و کارەکتەرەکان گۆڕانی بە سەردا دێ. جاری واش هەیە یەک بابەت بە هەردوو شێوازەکە پێشکەشکراوە وەک لە لاپەڕە(١٦٥ـ١٦٨) دا بەرچاو دەکەوێ کە ڕووداوەکان بە نوورە جارێ بە گێڕەوەی هەمووشتزان و جارێ بە گێڕەوەی هەمانشتزان پێشکەشکراون.. شایانی گوتنە من بابەتەکانم بە گوێرەی ڕۆمانەکە بەسەر (٥٦) شەش بابەتی سەرەکیدا دابەشکردووە کە بە بابەتی (کوشتن) لە لاپەڕە چوار دەست پێدەکات و سیلۆنی پیر باسی دادگایی و دوا ساتەکانی ژیانی خۆی دەکات، و گێڕانەوەکەی خودییە و سیلۆن دەیگێڕێتەوە، دوا بابەتیش لەژێر ناوی (کۆتایی هاتنی ئاین و کتێبی قینات) ە کە گێڕانەوەکەی بابەتییە و لە لایەن گێڕەوەی هەمووشتزانەوە باسکراوە.

لەم ڕۆمانەدا زیاتر لە (٣٣) کارەکتەر بەشداری ڕووداوەکانیان کردووە، هەندێکیان سەرەکی و هەندیکیشیان لاوەکین. گرنگترینیان بەهادوور و سوبحلئەزەل و ئاپۆپ و نەدیمی نەدیو و سیلۆنی و جیقەڕشکن و زەینەفۆن و گوڵشەنی بەستامین. ئەم کارەکتەرانە هەندێکیان بەگوێرەی ڕووداوەکان ناویان، یان نازناویان دەگۆڕێ وەک وەک (نەدیم) کە دواتر کاتێ لەڕیزی سوپا هەڵدێ ناوی خۆی دەگۆڕێ بۆ (زەنکەلۆن) یان (سیراجەددین) ی زڕ برای تاجەددین کە پاش سەرنەکەوتنی کودەتایەکەی بەسەر تاجەددینی برایدا بەرەو بیابانی نەقەب هەڵدێ و ناوی خۆی دەگۆڕێ بۆ (سیلۆنی). هەروەها جیقۆڕشکن نازناوی شاژنی بیابان لەخۆی دەنێ. بەپێی یاسا و ڕێنماییەکانی ئاینی حەقە، ڕابەرانی ئاینەکە بەڕووکەش کار بۆ نەمانی ئاینە جیاوازەکان دەکەن کە بوونەتە هۆی ئەوەی شەڕی خوێناوی لە نێوان گەلان و تایفە جیاوازەکاندا ڕووبدات، هەروەها دەیانەوێ سنووری نێوان گەلان نەمێنێ و کاردەکەن هەموو گەلان بەیەک زمان بدوێن و بۆ ئەم مەبەستەش زمانی سپرانتۆیان هەڵبژاردووە کە تەنانەت کتێبی قیناتیشیان هەر بەو زمانە نووسیوە، ئامانجی سەرەکییان گوایە دامەزراندنی ئاینی ئاشتی و مرۆڤدۆستییە.

خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە چێژێکی گەورە بە خوێنەر دەدات و من بەش بەحاڵی خۆم تووشی سەرسوڕمانی کردم. ئەم ڕۆمانە لایەنە شاراوەکانی ژیانی مرۆڤ پیشانی خوێنەر دەدات. بریتی نییە لە گێڕانەوەی هەواڵی چەند ڕووداوێک کە پێشتر خۆمان تێیدا ژیاوین یان ئەزموونمان کردووە. بە شێوازێکی زۆر نوێ نووسراوە، مژدەی لەدایکبوونی ڕۆماننووسێکمان پێ دەدات. ئەگەرچی بەداخەوە سەراپای ڕۆمانەکە تژییە لە هەڵەی ڕێنووس و پێویستە پێداچوونەوەیەکی تەواوی لەم بارەیەوە بۆ بکرێت.

سەرنجڕاکێشترین بەشی ئەم ڕۆمانە، دوا لاپەڕەیەتی کە لەزاری نووسەری ناوەکی دەقەکەوە بە شێوەیەکی هێمایی پێشکەشکراوە و خوێنەر تووشی هێدمە دەکات کاتێ بۆی دەردەکەوێ تەواوی ئەم ڕووداوانە بریتین لە کۆمەڵێ ڕووداوی خەیاڵی کە پاقلە فرۆشێک پاش ئەوەی لافاو لەژێر پردی (شۆڕش) عەربانە شەق و شڕەکەی تێکدەشکێنێ و پاقلەو هەنارەکەی دەڕژێتە ناو ئاوی لافاوەکەوە و ناچار دەبێ ماوەیەک لە ماڵەوە بێ ئیش بمێنێ و دەرفەتی هەبێ لەو ماوەیەدا ئەم ڕۆمانە بنووسێ.

ئەو نووسەرە ناوەکییە دەڵێ ڕۆژانە پەڕەی ئەو کتێبانەم دەخوێندەوە پێش ئەوەی بیانکەمە لەفەی پاقلە. کتێبی قیناتیش ئەو کتێبانەبوون کە لێیان تێ نەدەگەیشتم و ڕۆژانە قسەم لەگەڵ ئەو سەرکردانەدا دەکرد کە وێنەکانیانم بە عەربانەکەمەوە لکاندبوو. مروو، و نیقێمی سووریش کە لای ڕابەرانی ئاینی حەقە کرابوونە نیشانە و هێمای ڕابەرایەتی، ئەو دەنکە هەنارانە بوون کە ڕۆژانە به کڕیارەکانم دەفرۆشت، کچە وردیلە جوانەکەش هێمایە بۆ ئەو کچە سواڵکەرەی هێشتا بنی مەمکی دانەنابوو، ڕۆژانە دەهات بە بەلاش پاقلەم دەدایە و لەم ڕۆمانەدا کردوومە بە هێما بۆ ئەو ژنانەی لە حەقخانە مەمکیان دەبڕین بۆ نەمانی حەزی جووتبوونیان. بەهادوور و سوبحلئەزەل بوونیان نییە و سیلۆنی پیریش هێمایە بۆ ئەو چاودێرەی شارەوانی کە ڕۆژانە لەژێر پردێکەوە ڕاوی دەنام بۆ ژێر پردێکی دیکە. بە بڕوای من ئەم نووسەرە ناوەکییە کە بەتەکنیکی میتاگێڕانەوە ڕووداوەکانی ڕۆمانەکەی گێڕاوەتەوە، هەر خودی ڕۆماننووسی ڕاستەقینەی دەقەکەیە کە تەنیا پۆلی سێی ناوەندی تەواو کردووە و ئێستا خەریکی پیشەی سەرتاشینە لە شاری شەقڵاوە.

بەگشتی ئەم ڕۆمانە زۆر سەرنجڕاکێشە و شایانی ئەوەیە هەموو خوێنەرێک بەتاسەوە بیخوێنێتەوە. ئەوەی جێی داخە ڕۆمانەکە کۆمەڵێ هەڵەی تێکەوتووە و ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە هێشتا نووسەر ئەزموونی کەمە و پێویستی بەوەیە وردتر بنووسێت و زیاتر بخوێنێتەوە بۆ ئەوەی باشتر توانای بەسەر دەقی ڕۆماندا بشکێ و ڕیتمی گێڕانەوەکەی کۆنتترۆڵ بکات. لەم وتارەدا هەندێ لەو ساتمانەی گێڕانەوەکە دەخەمە بەرچاو بۆ ئەوەی نووسەر و هەروەها خوێنەرانیش سوودی لێ ببینن:

١ـڕۆماننووس سەبارەت بە چارەنووسی جیقۆ ڕشکنی خوشکی ئاپۆپ و کچی نەدێم دوو بۆ چوونی پێچەوانەی خستووەتە ڕوو. یەکەمیان لە لاپەڕە (٧٨) دا باسکراوە کە گوایە مام نەدیم لەبەر گریان و هاواری کچە برسییە سێ ساڵییەکەی بێزار بووە و داوای لە ئاپوپ کردووە بە پوورە پەتییە بڵێ هەرچۆنێک بێ ئەو کچەیان لەکۆڵ بکاتەوە، ئەویش لەسەر داوای ئەوان دەیدا بە کەسێک نازانێ ڕێبوارە یان قەرەج، کەچی نووسەر لە لاپەڕە (٢٧٧)دا ئەوەی لەبیر دەچێ و لە زاری زەنکەلۆن واتە مام نەدیمەوە کە بۆ ئاپۆپ قسە دەکات، ئاماژەی بەوە کردووە کە ژنە قەرەجێک ئەو کچەی ڕفاندووە.
٢ـڕۆماننووس هەوڵیداوە ئەوەمان بۆ بسەلمێنێ کە پاش دابڕانێکی زۆر ئیتر نەدیمی نەدیو ئاپۆپی کوڕی ناناسێتەوە، لە کاتێکدا لە لاپەڕە (٩٤) دا ئاماژەی بەوە داوە پاش دابڕانی یەکەمیان لە ڕێی نێوان شاری خوزستان و عەکەدا کە ئاپۆپ لە باوکی بزر دەبێ و پاشان بەهادوور و سوبحلئەزەل لە مزگەوتی (گەورەی قوتب) ئەو دەدۆزنەوە کە وەک موستەعد لەوێ خەریکی خوێندنەوەی زانستی ئاینی بووە. کەسێکیش کە لە پلەی موستەعیددا بێ نابێ تەمەنی لە (٢٠) ساڵ کەمتر بێ. بۆ یەکلاکردنەوەی ئەم بۆچوونەش سوودمان لە دوکتۆر (سالار تاوگۆزی) وەرگرتووە کە خۆی پێشتر حەوت ساڵ لە مزگەوتدا وەک فەقێ خوێندوویەتی. دابڕانی باوک و کوڕ لەپاش ئەو تەمەنە نابێتە هۆکار بۆ ئەوەی دواتر و لە تەمەنێکی باڵاتردا یەکتر نەناسنەوە.

٣ـ سەبارەت بە چۆنێتی ڕزگاربوونی جیقۆ یان کچە وردیلە لە ئەنفال کە دەکاتە کچی نەدیمی نەدیو، دیسان نووسەر ساتمەی کردووە، و لە لاپەڕە (١٨٨ـ١٩٠)دا لە زاری ئەو کچەوە کە بۆ بەهادوور باسی کردووە دەڵێ یەکێک لەوانەی لە ژێرمەوە بوون بە تووندی پاڵی پێوە نام و لە چاڵە خۆڵەکە منی کردە دەرەوە، کەچی نەدیمی نەدیو کە لە لاپەڕە (٢٧٥) دا قسە بۆ ئاپۆپ دەکات دەڵێ لەو ڕەشە کوژییەدا بە دزییەوە ئەو کچەم لەژێر دەمی شۆفەلێک دەرهێنا و لەمردنم قورتارکرد.
٤ـ هەر لە باسی ئەنفال و چۆنێتی ئەنجامدانی ئەو پرۆسە بەدناوەدا، دیسان نووسەر ساتمەی کردووە و لە زاری کچە وردیلەوە لە لاپەڕە (١٨٨ـ١٨٩)دا دەڵێ: ((وەک چۆن لە دایکبووین ئاوا ڕووتیان کردینەوە و جلەکانیان لێداکەندین و لەسەر کەندەڵانێکی بەرز خلۆریان دەکردینەوە، لەم بیابانە ژێر خۆڵیان دەکردین…)). کەچی نەدیمی نەدیو یان ئەوەی ناوی خۆی بۆ (زەنکەلۆن) گۆڕیوە لە لاپەڕە (٢٧٥)دا دەڵێ: ژن و منداڵ و پیر و پەکەوتەمان دەخستە نێو چاڵێکەوە، بە مازووت و قیر و بەنزین بە زیدوویی ئاگرمان تێ بەردەدان، ئەوانمان بە دوژمنی سوپا و شانشین دەزانی. لەبەر چالاکیم لەو پرۆسەیەدا پلەم بۆ ئەفسەری بەرزکرایەوە.
٥ـ کچە وریلە لە لاپەڕە (١٨٨) دا بە بەهادوور دەڵێ:((من کچێک بووم هەر لە منداڵییەوە کچێنم بە بیان بەخشی)). دواتر لە لاپەڕە (١٨٩) دا دەڵێ پاش ئەوەی لە خۆڵەکە هاتمە دەرێ چاوم پڕ لە خۆڵ بوو، هیچم نەدەبینی و کەوتمە دەست سەربازەکان و یەکێکیان گوتی مەیکوژن، و بەدڵی خۆتان تێی بەربن. ئەوانیش بە نۆرە سوارم دەبوون و گوتیان لێرە بەتەنیا جێی دەهێڵین یان گورگان خواردوو دەبێ یانیش بە برسێتێ و تینوێتی دەمرێ. پاشان نەدیمی نەدیو کە لە لاپەڕە (٢٧٥ـ٢٧٦) بۆ ئاپۆپ دەوێ: دەڵێ دوای ئەوەی زۆرگێمان کرد، نەم ههێڵا بمرێ و لە کاتی گەڕانەوەدا ڕادەستی جووتیارێکی ئەم بنارەم کرد. کەچی نووسەر هەموو ئەو بەسەرهاتانە لەبیر دەکا و لە لاپەڕە (٢٧٦ـ٢٣٠) دا کە ئەو کچە لە لۆقەنتەکە بۆ ئاپۆپ دەوێ باسی مناڵی و قۆناغی عازەبی خۆی لە سایەی ئەو جووتیارەدا دەکات و ئەو پیاوە بە باوکی خۆی دەزانێ و بە جۆرێ قسە دەکات کە خۆی کچی ئەو پیاوە بووە تا ئەوکاتەی قەراوڵەکان لە سەرگردێکی نزیک لەو لۆقەتەیە سەربازگەیەک دادەمەزرێنن و پاشان بە کۆمەڵ دەست درێژی دەکەنە سەری و بابیشی دەکوژن. کچە دەڵێ: ((من کچی پیاوێکی بەهێز و جووتیارێکی لێزان و ئازابووم، هەر لێرە لە دایک بووم، نایەتە بیرم دایکم کەی و چۆن لە دەستداوە […]. باوکم پیاوێکی دوغری و سەر ڕاست و ئاڵتەیی بوو، هێندەی خاک کێڵابوو بۆنی خاک و خۆڵی گرتبوو […]. شەوانە لە باغەڵی باوەم دەخەوتم، دەستە بچکۆلەکانم لە مووە ڕەش و زبرەکانی گیر دەکرد و هەستم بە ئارامییەکی زۆر دەکرد. کە عازەب بووم بە کار و باری ناو ماڵ و کابانی مژوڵ بووم…)). ئەم قسانە تەواو پێچەوانەی ئەوەن کە ئەم کچە پاش ڕزگار بوونی لە ئەنفال لەلایەن نەدیمی نەدیوەوە هێنراوە بۆ کوێستان و دراوەتە ئەو جووتیارە.

٦ـ سەبارەت بە باوکی بایڵۆجی مناڵەکانی کچە وردیلەکە، نووسەر دوو بۆچوونی دژ بەیەکی خستووەتە ڕوو. کچە وریلە لە لاپەڕە (٢٣٥)دا دەڵێ: ((نزیکەی سێ ساڵان من لەم ژیانە پیسەدا بووم، بە دزی و بە ئاشکرا، بە شەو و بە ڕۆژ، سەربازەکان وەکو گامێش بەسەرمدا دەپەڕین، ئەم سێ منداڵەم لێیان بوو. کەسیان نەیاندەزانی منداڵەکان هی کامیانن، بۆیە لەگەڵم گۆڕان و هەموویان منیان بە دایکی منداڵەکانی خۆی دەزانی، تا ئەندازەیەکی باش نەرمییان دەنواند)). کەچی لە لاپەڕە (٢٧٦) دا زەنکەلۆن یان نەدیمی نەدیو لەم بارەیەوە قسەیەکی تەواو پێچەوانە دەکات و دەڵێ: ((دوای ساڵانێک لەڕیزی سەربازیدا، بووم بە ژەنەڕاڵ، هەم دیسان سوپا لەشکریان هێنایە سەر لووتکە و چیا بەرزەکانی سەر سنوور، منیش گەڕامەوە، کچەکەم لای هەمان جووتیار دۆزییەوە، کە لۆقەنتەیەکی بچووکیان لە لێوار شەقام واڵاکردبوو. جارێکی دیکە مێژوو خۆی دووبارە کردەوە، لەناو لۆقەنتەکە بە دەستی خۆم جووتیارەکەم کوشت، هەمان هەلی مانەوەم بە کچەکە بەخشییەوە. ئەویش بە ئابڕووچوونی باجی مانەوەی دەدا. هەموو شەوێک وەک ڕەشە وەڵاخ سواری دەبووم. لە ئاکامی دەستدرێژییە بەردەوامەکانی من، سکپڕ دەبوو، بەرهەمی سێ منداڵی ئیفلیجی لێ کەوتەوە)).

٧ـئەگەرچی ڕۆماننووس دەیەوێ ئەوە پیشان بدات کە زەنکەلۆن یان نەدیمی نەدیو، ئاپۆپی کوڕی ناناسێتەوە، بەڵام لە هەندی شوێنی ڕۆمانەکەدا ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە ئەو کارەکتەرە زۆر بەباشی کوڕەکەی خۆی ناسیوەتەوە، بەڵام بۆی ئاشکرا ناکات. بۆ نموونە کاتێ لە گەشتێکدا بە جووتە دەچن بۆ سەردانی ئەو لۆقەنتەیەی کچە وردیلەی لێ دەژیا، لە ڕێگە دەگەنە سەر تاڤگەیەک بۆ پشوودان، گێڕەوەی هەمووشتزان لەڕێی ئاخاوتنێکی ناوەوەی زەنکەلۆن لە لاپەڕە (٢٧٠)دا ئەوە ئاشکرا دەکات کە زەنکەلۆن گومانی نەماوە ئاپۆپ کوڕەکەی خۆیەتی و ئێژێت:(( سوێند بە سازگاری ئەم تاڤگەیە، تۆ هەمان ئەو کەسەیت کە لە عەکاوە دێت و بۆ خوزستان دەچیت، لە کۆشکی دوو جمکەکانەوە دڵشکاویت و بۆ گەیشتن بە چارەنووسێکی نادیار هەنگاو دەنێیت)). لێرەدا بە ڕاشکاوی بێ ناو هێنان باسی ئاپۆپ و سوبحلئەزەل و بەهادوور دەکات، چونکە ئەم دوو برایە جمکن و لە کۆشکی تاجەددیندا هاوڕێی یەک بوونە و دڵیان لەیەک شکاوە. هەروەها نووسەر لە ساتێکی بێ ئاگاییدا لە زاری زەنکەلۆنەوە لە لاپەڕە (٢٨١) دا ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم کارەکتەرە بەدەم گریانەوە لە بەردەم گۆڕەکانی کچە وردیلە و سێ مناڵەکەی و جووتیارە کوژراوەکەدا کەوتووەتە دانپێدانان و ناوی خۆی بە ئاپۆپ گوتووە و ئەوەشی پێ گوتووە کە زەنکەلۆن ناوی ڕاستەقینەی ئەم نییە. هەر لەم لاپەڕەیەدا ڕازی دڵی بۆ ئاپۆپ ئاشکرا دەکات و پێی دەڵێ: (( ئەو لە خوزستانەوە لەگەڵ دوو کوڕی جمکەی سەر گەورە و بچووک (ئەمەش ئاماژەیەکی دیکەی ناڕاستەوخۆیە بۆ سوبحلئەزەل و بەهادوور) هاتووە، ئەوانی لە بیابان بەتەنیا جێهێشتووە و ڕووی کردووەتە حەقخانە […]. گەرەکێتی ڕازی دڵی ئاشکرا وەکات و پێی دەڵێت ئەرکی ئەوەیە (واتە ئەرکی ئاپۆپ) کە خانەی کەوشەن هەڵبووەشێنێتەوە، چوون خانەی کەوشەن ڕێگر و بەربەستێکی گەورەیە لە بەردەم حەقخانە و موریدانی حەق)). بە پێی زانیارییەکانی نێو یادداشتی دووەم، زیمنهۆڤ هەوڵی زۆری داوە کە ئەم بکوژێ، بەڵام لە پیلانەکانی سەرکەوتوو نەبووە و ناچار بووە دان بە خۆیدا بگرێ. زیمنهۆڤ بە گێڕانەوەیەکی خودی لە لاپەڕە (٣٠٢) دا ئاماژەی بەوە داوە کە زەنکەلۆن حەزی لەوە بووە کەسێکی دڵبەرد و دەست ڕەش، بە تایبەتی لە ئالی خۆی بێت تا بیخاتە شوێنی خۆی و میراتی ڕابەرایەتی سەدان ساڵەی میرایەتی لە بنەماڵە و ماڵباتی تاجەددین وەرگرێتەوە. بۆ ئەمەش یاری نێوان دوو برا ساز دەکات، من دەکاتە ئامانج و بەهادوور دەکاتە قوربانی، ئاپۆپی نەگریسیش دەکاتە ئەنجام. کەواتە زەنکەلۆن بە خۆی پلانی داناوە بۆ ئەوەی ئاپۆپی کوڕی بکاتە جێگیرەوەی لە حەقخانە و هەر لەڕێی ئەویشەوە زیمنهۆڤ بکوژێ و خانەی کەوشەن وێران بکات. لە دوا ئەنجامیشدا ئاپۆپ شوێنی باوکی دەگرێتەوە و زیمنهۆڤیش واتە سوبحلئەزەل لە سێدارە دەدات.

٨ـ لە لاپەڕە (٢٨٨) دا دووجار نووسەر گێڕانەوەکەی تووشی ساتمە کردووە و لەیەکەمیاندا ناوی کارەکتەرێکی لەباتی کارەکتەرێکی دیکە داناوە و پاشان هەر لە هەمان دێڕدا ناوی کارەکتەرە خوازراوەکەی بیر کەوتووەتەوە و بە دروستی لە شوێنی خۆی داناوەتەوە. ئەمەش چەند جارێک دووبارە بووەتەوە. لە ساتمەی دووەم دا کارەکتەرێکی کوێر و زمان بڕاو دەکاتە نووسەری یادداشتنامە. گێڕەوەی هەمووشتزان لە باسی خەونی موگناتیسی دووەمدا دەڵێ بەهادوور بە حەسرەتەوە حەزی لێبووە هەواڵێکی سوبحلئەزەلی برای بزانێ، بۆ ئەمەش سیلۆنی پیر مەرجی ئەوەیە، ئەمجارە زمانی ببڕێت. سیلۆنی پیر وەک گێڕەوەی هەمووشتزان دەڵێ: ((گازێکی دوو سەرەی ئاڵچاغ دێنێت، دەیخاتە ناو دەمی ئاپۆپ و زمانی بەهادوور لەبنەوە دەردەکێشێت. بە مقەستێکی تیژ زوانی ئاپۆپ دەبڕێت، ئینجا بە شیشکە ئاسنێکی سوورکراوە برینی دەم و لغاوی ئاپۆپ داغ دەکات. پاشان تۆپە قۆزاغەیەکی لۆکەی بە سپرتۆ دەئاخنێتە ناو زاری. بەهادوور هەموو گیانی دەکەوێتە لەرز و دەبوورێتەوە. چەند ڕۆژێکی پێدەچێت بەهادوور ئاسایی دەبێتەوە، وەلێ ئێستە وەک کەسێکی بێ زمان و چاو، بە ئاماژەی دەست و یاداشت نووسین مەبەستەکانی بۆ سیلۆن دەنووسێت)). ئەوەی ئەم ڕۆمانە بخوێنێتەوە دەزانێ ئاپۆپ کوڕی زەنکەلۆنە و زەنکەلۆنیش کێشەی لەگەڵ سیلۆنی و بنەماڵەی ئەودا نییە، بەڵکو هەردوو لا دەیانەوێ دەسەڵاتی بنەماڵەی تاجەددین بڕۆخێنن و بەهادووریش کوڕێکی تاجەددینە، بۆیە سیلۆنی پیر بەم چەشنە دڕندانەیە سەودای لەگەڵدا کردووە. هەروەها من پرسیار لە نووسەری ڕۆمانەکە دەکەم و دەڵێم: دەکرێ مرۆڤێکی کوێر بتوانێ بەدەستی خۆی یادداشت بنووسێتەوە…؟.
٩ـلە لاپەڕە (٢٩١ـ٢٩٢) دا، ڕۆماننووس لەبارەی زیمنهۆڤەوە ئاماژەی بەوە داوە کە ئەم کارەکتەرە بەلۆژیک بیری کردووەتەوە و ئاوەز واتە عەقڵ لای ئەو چەقی بیر کردنەوە بووە، لە هەمان کاتدا گوتوویەتی زیمنهۆڤ بۆ ماوەی بیست ساڵ لە تونێڵێکی ژێر خانەی کەوشەندا بەردەوام خواردوویەتییەوە و هەمیشە مەست بووە و بڕوای بەوە بووە کە ئاگایی گەورەترین گرفتە لەبەردەم ڕاستیدا، چونکە مرۆڤ لە حەقیقەتی خۆی دوور دەخاتەوە. ئەم بۆچوونانەش بە بڕوای من تەواو پێچەوانەی ڕاستین، چونکە ئاگایی بناغەی بیری لۆژیکییە و عەقڵ لە نائاگییدا ڕۆڵی خۆی لەدەست دەدات و ناتوانێ ببێتە ئامرازێک بۆ دۆزینەوەی حەقیقەت. بەدمەستیش مرۆڤ وێران دەکات و ڕێی ڕاستی لەبەرچاو ون دەکات.

١٠ـ لە لاپەڕە (١٥٤، ١٥٥، ١٥٧) دا ڕۆماننووس سەبارەت بە چارەنووسی سوبحلئەزەل و بەهادوور، پاش کوشتنی باوک و داکیان بۆچوونێک دەخاتە ڕوو کە تەواو پێچەوانەی ئەوەیە کە لە لاپەڕە (٣٠٧) دا سەبارەت بە چارەنووسی ئەو دوو کارەکتەرە باسکراوە. لە پێش کوشتنی باوک و دایکی ئەوان کە داکۆکییان لە نوور پەپوولە دەکرد، باوکیان داوا لە نەدیمی نەدیو دەکات ئەو دوو منداڵە وەک ئەمانەتێک بپارێزێ و لەو شوێنەیان دوور بخاتەوە ئەمەش لە لاپەڕە (١٥٤) بە تەکنیکی گێڕەوەی هەمانشتزان و بەگێڕانەوەیەکی خودی لەلایەن خودی سوبحەلئەزەلەوە باسکراوە و دەڵێت: ((باوکم من و بەهادووری ڕادەستی مام نەدیم کردو گوتی: تا زووە ئەمانە قورتارکە، ئەمانەم ئەمانەتی تۆکرد. هەرچەند ئێمە دەگریان و دەنووزاینەوە کە باوکمان جێناهێڵین و مام نەدیمیش پێداگیری دەکرد کە ناتوانێت لەم کاتە سەختەدا باوەم بەتەنیا جێبهێڵێت، بەڵام باوکم لەسەر داوەکەی مکووڕ بوو)). دوایی لە لاپەڕە (١٥٥)دا باسکراوە کە باوکی سوبحلئەزەل و بەهادوور کوژراوە و پاشان لە لاپەڕە (١٥٧) دیسان سوبحلئەزەل باسی چۆنێتی کوژرانی دایکردووە. کەچی لە بۆچوونی دووەمدا نووسەر لە لاپەڕە (٣٠٧) دا دەڵێ بە پیلانی سیراجەددینی زڕ برای تاجەددین ئەو منداڵانە لەلایەن نەدیمی نەدیوەوە بۆ شاری عەکا ڕفێراون بۆ ئەوەی وەک بارمتە بەکاریان بهێنێ تاوەکو تاجەددین ناچار بکەن دەست لە دەسەڵات هەڵگرێ. ئەگەر تاجەددین لەلایەن دەسەڵات و بە بەرچاوی خەڵکییەوە کوژرابێ ئیتر چۆن سیراجەددین منداڵەکانی بەکاردەهێنێ بۆ ئەوەی ناچار بکرێ دەست لە دەسەڵات هەڵگرێ…؟. ئەمە هەڵەیەکی زەقی گێڕانەوەیە لەم ڕۆمانەدا و نەدبوو هێندە ئاسان بەسەر ڕۆماننووسەکەدا تێپەڕێ.

١١ـ لە لاپەڕە (٣١٦) دا گێڕەوەی هەمووشتزان ئاماژە بەوە دەکات کە بەهادوور ڕێبەری خانەی کەوشەنە، کەچێ لە ڕاستیدا وەک لە لاپەڕە (٣٠٢ـ٣٠٣)دا و لە زمانی خودی زیمنهۆڤەوە بە گێڕانەوەیەکی خودی باسکراوە، بەخۆی خاوەنی ئەو پلە ئاینییە بەرزە بووە و سەرەتا زەنکەلۆن یان نەدیمی نەدیو وەک پێغەمبەرێک و دوا نێردراو لە نامەکانیدا بە حەقەکانی ناساندووە و پاشان وای لێهاتووە ئەم ببێتە چەق و ئەویش ببێتە پاشکۆ. ئەمەش وای لێکردووه پیلانی لێ بگێڕێ و هەوڵی لابردن و کوشتنی بدات. پاشان هەر لە لاپەڕە (٣١٦) دا نووسەر ئەم هەڵەیەی ڕاستکردووەتەوە و ئاماژەی بەوەدا ئاپۆپ کە پاش کوشتنی بابی خۆی بووەتە یارسوڵتانی حەقخانە بە جوانی و ڕێکوپێکی وەڵامی نامە و ڕاسپاردەکانی زیمنهۆڤی ڕێبەری خانەی کەوشەنی داوەتەوە و گوێڕایەڵی خۆی بۆ نواندووە.

پ. د.نەجم ئەڵوەنی

گۆڤاری دیوان ژمارە (٦٣)ی ٢٠٢٦




(؟!!).. شیعری قوبادی جەلیزادە

1
شێوەکارەکە تابلۆی چۆلەکە دایکانەکەی دەکێشا
تەنیا دەنووکەکەی مابوو

  • تەقەیان لێکردوو کوشتیان
    2
    لە کێڵانی زەوییەکە تەواو بوبوو-جوتیارەکە
    بە توورەکەیەکی پڕ لە گەنمەوە ، چوو تا کێڵگەکە تۆو بدات
  • تەقەیان لێکرد و کوشتیان
    3
    بە خوێندکارەکانی گوت یەک یەک هەستن و لەسەر تەختەڕەشەکە بنووسن؛
    بژی نیشتمان
    هێشتا تەپەشیرەکەی نەدابووە دەستی یەکەم قوتابی
  • تەقەیان لێکرد و کوشتیان
    4
    تەمبوور سازەکە سەرقاڵی ڕایەڵ کردنی ژێیەکانی بوو، تا ئاوازێکی یارسانی بژەنێ
  • تەقەیان لێکردوو کوشتیان
    5
    لە نووسینی دوا قەسیدەم بوومەوە
    لێ بەرلەوەی ناونیشانێکی نوێ بۆ تێکستەکەم بدۆزێتەوە
  • تەقەیان لێکردم و کوشتمیان
    ە



عەلی زەیدی و نەنکم.. نەوزاد بەندی

    

ئێمە مناڵ بووین، جار و بار نەنکم سەردانی ماڵی دەکردین و شەوێک ئەمایەوە ..برا بچوکەکەم زۆر هار بوو، نەنکمی تووڕە ئەکرد و ڕای ئەکرد بۆ هەورەبان، نەنکیشم بەهۆی ئازاری پشت و ئەژنۆکانییەوە نەیدەتوانی بچێ بۆ هەورەبان بە دوایدا، منی ئەگرت، تێر و پڕی لێدەدام، پێم ئەووت : ئێ نەنە بۆچی ؟ خۆ من وەک مەڕ وام ؟
ئەیوت : چی بکەم ؟ ئەو سەگسارەم بۆ ناگیرێ، ناچار داخی ئەو بە تۆ ئەڕێژم ..!
لە قورئاندا ئاماژە بەو داخ پێ ڕشتنەی نەنکم بە من، کراوە و .. خوا قەدەغەی کردووە ، ئەفەرموێ : ( و لا تزروا وازرة وزر اخری ) واتا هیچ کەسێک تاوانی کەسێکی تر هەڵناگرێت و نابێ هیچ کەسێک به تاوانی کەسێکی تر سزا بدرێت .. ( کل نفس بما کسبت رهینة ) هەموو کەسێک بە پێی کار و کردەوەکانی خۆی مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت، واتا هەر کەسێک ڕەهنی کارەکانی دەستی خۆیەتی.
پێشتر نازێکان و فاشێکان و نەتەوەپەرستەکانی عەرەب و بەعسی عەفلەقیی ئەم یاسایه ئاسمانیی و زەوییەیان شکاند، هەموومان ئاگامان لێ بوو کە حیزبی بەعسی عەفلەقیی چ لە عێراق و چ لە سوریا، داخی پێشمەرگەکانی بە هاووڵاتیان ئەڕشت ..چەندین گەڕەکیان وێران و کۆمەڵکوژ ئەکرد لەبەر ئەوەی پێشمەرگەیەک لەو نزیکانە چالاکییەکی تۆمار کردبوو .. ڕژێمی هیتلەر چەندین شار و شارۆچکەیان لە وڵاتانی قەڵەمڕەوی خۆیدا تەختی زەوی کرد، بۆ نمونە سێ جەنگاوەری چیکۆسلۆڤاکیا، لە ساڵی 1942 چالاکییەکی پارتیزانییان لە شاری لیدیتسی چیکۆسلۆڤاکیا ئەنجام دا و بەرپرسی نازیی ئەو شارەیان کوشت کە ڕاینهارد هایدریج بوو، نازییەکان لە تۆڵەی هایدریچدا، تەواوی شاری لیدیتسیان وێران و تەختی زەوی کرد .. وەک چۆن سەدام حسێنیش ساڵی 1982 شاری دوجەیل و باخەکانی وێران و تەختی زەوی کرد و 148 کەسی بە بێ تاوان لە سێدارەدا، لە تۆڵەی هەندێ فیشەک کە لەو شارۆچکەیەوە تەقێنرابوون کاتێ جەنابی و حیمایەکانی بەو نزیکانەدا ڕەت بووبوون ..هەروەها هەمان ساڵ، حافز ئەسەد زۆرینەی شاری حەمای لە سوریا وێران کرد..
ئەمانە نمونەی ئەو تۆڵە ترسنۆکانەن کە ئەو دڕندانەی مێژووی مرۆڤایەتیی دژی خەڵکی بێتاوان ئەنجامیانداون، کاتێ بە کەرەکەیان نەوێراوە و بەربوونەتە گیانی کورتانەکە.
لەوە ئەچێ سەرۆک وەزیرانی تازەی عێراق ئاگای لە یاساکانی ناو قورئان نەبێ، چونکە پێشتر سەرقاڵی بازرگانیی و بانکداریی و هاوردە و هەناردەی شت بووە، بەڵام وەک ئەوەی خۆی بە کوڕی ڕەوتێکی ئاینیی ئەزانێ، حەق وابوو لانی کەم ئاگای لە یاساکانی سزا و پاداشتی ناو کتێبی خودا بووایە، نەک وەک سەدام خوا وەکیلیی ببێتە سەرۆکی چل پەنجا ملیۆن، بە بێ ئەوەی لە هیچ جۆرە لۆژیکێکی ئیدارە و بەڕێوەبردن بزانێ..
بۆ نمونە لەم ڕۆژانەدا پڕی داوەتە یاسایەکی ئابووریی کە لە گیرفانی خۆی دەری هێنابوو، یاسایەک کە نەنکم پیادەی دەکرد و برا هارەکەم لە هەورەبانەکە تۆزی دەکرد و منیش لە هەیوانەکەدا کەوتبوومە ژێر ڕەحمەتی دارعەساکەیەوە..
عەلی زەیدی بە پەرلەمانەکەی ئەڵێ، خێرا یاسایەکم بۆ هەڵکوڵێنن تاکو پارەی خاڵە سنوورییەکانی هەرێم کە بۆمانی نانێرن له موچەی فەرمانبەرانی هەرێم ببڕین!!
تۆ سەیری ئەو بێ ئیمانیی و بێ ویژدانیی و بەربەریەتەی ئەم پیاوەی کە ئەیانوت گەنج و حەقبێژ و تێکنۆکراتە!! ..بەلام من کە زانیم کێ مامۆستاغایەتی، هەر زوو لێی نائومێد بووم ..
باشە حەمە عەلی، کەمئەندامێکی هەرێمی کوردستان کە مانگانە سەد و پەنجا هەزار دیناری هەیه، بە چ یاسایەک پارەی خاڵە سنوورییەکانی یەکێتی و پارتیت بۆ بژمێرێت؟ بە یەکێتی و پارتی ناوێریت و .. ئەچیت پەلاماری موچەی مامۆستایەک ئەدەیت کە بەو حاڵە موچەکەی ئەیگەیەنێتە چل و پێنجی مانگ؟ ئاخر توخوا شەرمەزار نابیت کە مانگ لە شیمالی حەبیب چل و پێنج و پەنجا ڕۆژە، هێشتاکە دوای لێبڕیی 120 ملیارەکەی مانگانە لە موچە خۆران کە یەکێتی و پارتی هەر بە گوندەیی بۆتی نانێرن، ئێستا بێ بیر کردنەوە لە داب و نەریت و بنەماکانی ڕەوشت و ئیتیک، داوا لە پەرلەمانۆتکەکەت ئەکەیت یاسایەکت بۆ هەڵکوڵێنن تا بتوانیت پارەی گومرکی یاسایی و نایاسایی خاڵە سنوورییەکانی هەرێمی کوردستان، لە فەرمانبەرانی هەرێم ببڕیت ؟ بە ڕاستی جێگای شەرمە و .. حەق وایە دڵۆپ دڵۆپ عەرەقی شەرمەزاریی بڕێژیت کە بەو خەمساردییە گاڵتە بە ژیان و گوزەرانی زیاتر لە یەک ملیۆن خێزانی کورد ئەکەیت، زۆربەیان لایان وابوو تۆ مەرد و جوامێریت و .. ڕاوە دز و مافیا ئەکەیت و .. دادوەریی و یاسا بۆ عێراق ئەگەڕێنیتەوە .. بەڵام من ، نا .. من هەر لەسەرەتاوە کە سەیری سەرچاوەکەتم کرد، بۆم دەرکەوت لێڵە و لەو سەرە نە دەنگی ساز دێ و نە دەنگی خۆش ئاواز..
ئەو یاسایەی نەنکم هەزار ڕەحمەت لە گۆڕی، کە تیایدا منی ئەکردە بەردەبازی برا هار و هاجەکەم، لە ژێر کاریگەریی هەزار و یەک نەخۆشی پشت و ئەژنۆ و خوێندا، لە ژێر کاریگەریی کۆمەڵگا و پەروەردەیەکی نەخوێندەواری ساڵەهای ساڵدا بوو، لەگەڵ ئەوەیشدا، لێدانێکی بێ ئازار و هێواشی لێدەدام و دوایی هەر زوو پەشیمان دەبۆوە و داوای لێبوردنی لێدەکردم، واتا نەنکم گوناهبار ناکەم و هەزار جار گەردنی ئازاد بێ و گۆڕی پڕ نوور بێ، بەڵام تۆی سەرۆک وەزیرانی گەنج و خوێندەوار و خاوەنی ملیارەها دۆلار لەو تەمەنەدا، هەتا سەر ئێسقان گەردنت ئازا نەبێ و خوای گەورە ڕۆژێکت نیشان بدات، نە ڕۆژبێ خۆری تێدا بێ و .. نە شەویش بێ، مانگ ..کاڵەک به ئەژنۆ بشکێنیت و .. بتلێیتەوە بە دەردێکەوە سەد حەکیم سەری لێ دەرنەکەن.. چونکە چاوت لە ئاستی تاوانباران و هۆکارەکان دادەخەیت و .. چاو دەبڕیتە قوربانییەکان .. لە جیاتی قوربانییەکان ڕزگار بکەیت، ملی تاوانبار و سەبەبکاران ئەستووتر ئەکەیت و .. ژیانی قوربانییەکان قورستر و تاقەتپڕوکێنەرتر ..

ئەوە کاتی خۆی کە ئەتاتورک بەناوی ڕۆحی ئایین و چاکسازیی لە ئاینی شێوێنراوی عوسمانێکان، شۆڕشەکەی ڕاگەیاند و موسوڵمانانی تورک و کورد و عەرەب و فارسی ناوخۆ و درەوەی تورکیای دوای خۆی خست و فریویدان، تەنانەت شای شاعیران ئەحمەد شەوقی پێی هەڵخەڵەتا و دەستی دایە قەڵەم و شیعرێکی درێژی بۆ ئەتاتورک نوسی تیایدا بە ئەمیر و ڕزگارکەری گەلانی تورک و ناوچەکە ناوی دەبات .. بەڵام کاتێ تەپ و تۆزی درۆکانی کپ بوونەوە و .. سیستمێکی بەتاڵ لە بەهاکانی ئایین و دادپەروەریی دروست کرد، کاتێ ووڵاتەکە بوو بە لانکەی بەدڕەوشتیی و بێکاریی و .. توێکڵێکی درۆزنانەی ئەوروپای کرد بە بەریاندا و .. مزگەوتەکانی کرد بە مۆزەخانە و تەویلەی گیانداران و ..هەموو بەهاکانی باوباپیرانی یاساغ کرد، ئەوانەی کە دکتۆر عەلی شەریعەتیی دەربارەیان ئەڵێ کەل و پەل و هەل و مەرجەکانی ڕێنیسانسی ووڵاتانی ڕۆژهەڵات ..
ئێ ئەحمەد شەوقی دوای بڵاو بوونەوەی شیعرەکەی کە پشتگیریی ئەتاتورکی کردبوو، چی بکات باشە ؟ تازه شیعرەکە بە جیهاندا بڵاو بۆتەوە، جارێکی تر ناتوانێ کۆیان بکاتەوە و ووشە بە ووشە و دێڕ بە دێڕی زیندەچاڵ بکا، ناچار شیعرێکی تری نوسی تیایدا نائومێدیی خۆی بەرامبەر ئەو کابرا ناچیز و بێ ویژدانە دەربڕی..
لینکی هەردوو شیعرەکەی شای شاعیران ئەحمەد شەوقی لە خوارەوە دادەنێم بۆ ئەوانەی کە خولیای خوێندنەوەی ئەو دوو دەقەی ئەمیری شوعەرائی عەرەبن، کە لە ڕاستیدا کوردیشە و لە خۆمانە.
بەڵام من نا .. من هەر لە سەرەتای دەستبەکاربوونی سەرۆک وەزیرانی تازە، کە عەلی و غالب و ئەوان زۆر پێی سەرسام بوون، من لێی نائومێد بووم، چونکە سەرچاوەکەی لێڵ و لێخن بوو، سەرچاوەی لێڵیش نە قەدری هەژار و سنعەتکاری تێدایه و ..نە عەکسی قەمەری تیا دەردەکەوێ و .. نە دادپەروەریی ..
کاک عەلیش بەرە بەرە تەم و مژەکەی چواردەوری ئەڕەوێتەوە و .. ڕوخسارە ڕاستەقینەکەی دەردەکەوێت، ئامادەیی تەواویی تێدایە لەگەڵ دەسەڵاتدارانی هەرێمدا بچێتە ناو یارییەکەوە، بۆ فڕاندانی نانە وشکەی دەستی کەمئەندامان و .. فڕاندن و دادۆشینی موچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان ..
( و ما تشاؤن الا ان یشاء الله )
هەر نەخشە و ویستێکتان هەبێ، دواجار نەخشە و ویستی خوا دێتە دی.


https://alhadyalzahry.yoo7.com/t156-%D8%A3%D8%AA%D8%A7%D8%AA%D9%88%D8%B1%D9%83-%D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AF%D8%AD-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%B0%D9%85-%D9%81%D9%89-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%B4%D9%88%D9%82%D9%89




چـیرۆک بـۆ منـداڵان.. ئایـپـاد و پەرتـووک.. رەزا شـوان

ئایپـاد: چـۆنی پـیـرە.. ئـەوە نەمـردووی و هـێـشـتا هـەر مـاویـت؟
پەرتـووک: هـاوڕێ گـیان، زۆر باشــم.. مـاوم و هـەر دەمـێــنـم
.

ئایپـاد (بە پـێکەنـین و تەڵـفـیسییەوە): هـاوڕێ!.. پـیرێکی وەک تـۆ، کە لە هەولـێر کـۆنـتریـت.. خـۆت بـە هـاوڕێی مـن دەزانـێـت؟.. نامـەوێـت ئـەم قـسەیـەت دووبـارە بکەیتـەوە. مـن هـاوڕێی تـۆ نـیـم.. مـن نـاوازە و بـێ هـاوتـام.
پەرتـووک: لە خـۆت بـایی مـەبە.. خـۆم لە تـۆ بە کەمـتر نـازانـم. قـسەی ناخـۆشیش مـەکە.. پێـویـستە ئـێـمە هـاوکـاربـین و پـێکەوە خـزمـەتـێکی زیـاتـر بـکەیـن.
ئایبـاد: مـن هـاوکـاریی تـۆ ناکـەم.. تـۆ چـیـتر بـاوت نەمـاوە. کەس خـۆشـتی ناوێـت.
پەرتـووک: وا نییە.. تا دێت باوم زیـاتر دەبێـت.. ساڵانە لە سەرانـسەری جیهانـدا، بە هـەزاران پـێـشانـگای پەرتـووک دەکـرێنـەوە.. بـە هـەزاران پەرتـووکی نـوێ نـمایـش دەکرێن. من گەلـێک لە پێش تـۆوە لەدایکبوومە. لە ڕێی منەوە خوێندنەوە و نووسین بڵاوبـوونەوە. تا ئەمـڕۆش کەرەستەی سەرەکـیی نووسین و خوێنـدنەوە و فـێرکردنـم.
ئایپـاد: ئەو سەردەمە بەسەرچوو.. باوی منە و خۆشەویستی منداڵان و گەورەساڵانـم.
پەرتـووک: ئـەی نەتبیـستووە کە.. پەرتـووک باشترین و دڵسۆزتـریـن هـاوڕێ یە. ئەو چـێژەی خوێنـەران لە خـوێنـدنەوەی مـن وەریـدەگـرن، بـەو رادەیە لە تـۆ وەریـناگـرن. لە ئەمـڕۆدا، ئایـفـۆنی زیـرەک، لـە تـۆش مـۆدێـرنـتـرە و جیهـانی لەخـۆگـرتـووە.
ئایپـاد: تـۆ قـەبـارەیـەکی گـەورەت هـەیە.. بـۆ هـەمـوو شـوێـنـێک ناتـبەن. بـەڵام مـن قەبارەیەکی جوان و بچووکم هەیە. دەمخەنە گیرفانەوە و بۆ هەموو شـوێنێک دەمبەن.
پەرتـووک: قەبـارە زۆر گـرنگ نـییە.. گـرنـگ سـوودبەخـشیـنە. ئێـمەش دەبـرێین بۆ هـەمـوو شـوێـنـێک. لە بـازاڕ و پەرتـووکخانەکان و قـوتابخـانەکان و مـاڵانـدا هـەیـن.
ئایپـاد: هـەرگـیز سـوودەکـانی تـۆ نـاگـەن بـە گـرنـگی و بە سـوودەکـانی مـن.
پەرتـووک: مـن ناڵـێـم تـۆ بێ سـوودی.. بەڵام تـۆ بێ ئەمـەکی.. بـزانیـت یا نـەزانیـت، سـوودێکی زۆرت لە مـن وەرگـرتـووە. ئەوەش بـزانە مـن و تـۆ و ئامێرەکانی تـریش، داهـێنراوی زانـایی و ژیـریی مـرۆڤـێن. مـرۆڤ شایەنی ئـەوەیە، کە شانازیـمان پێـوە بکـات. هـەر مـرۆڤـیـش ئـێـمەی نـووسـیـوە و ئێـوەشی بەرنـامـەڕێـژ کـردووە.
تکات لێدەکەم لەوە زیاتر لەخۆت بایی مەبە.. سووکایەتی و بێرێـزیش بە کەس مەکە.
ئایپـاد: زۆر ئاسـانە.. تا زووە تەڵـێک شـقـارتە داگـیرسـێـنە و گـڕ لە خـۆت بـەردە و خـۆت بـسـووتـێـنە.
پەرتـووک: هەرچەنـدە قـسەکانت ناخۆشن.. بەڵام داوات لێـدەکەم بە خۆتـدا بچـیتەوە.
ئایپـادەکە دوای بیـرکـردنەوە بۆ ماوەیەک.. هـەسـتیکـرد کە هـەڵەیە و سنووری خۆی بەزاندووە. قـسەکانی پەرتـووکەکە راستن، بە هـاوکاری دەبـن بە تەواوکەری یەکتری.
ئایپـاد: پەرتـووکی هـاوڕێـم.. دوای لـێبووردنـت لـێـدەکەم.. ئامـادەم هـاوکاری بکەیـن.
پەرتـووک: ئـێـمە دەروونـمان گـەورەیە.. بـووراوی. دڵخـۆشـم کە راسـتیـت زانـی.
ئایـپـادەکە و پەرتـووکەکە، باوەشی خـۆشـەویـستی و هـاوکارییان لە یەکـتری دا. لەو رۆژەوە بـوون بە دوو هـاوڕێی دڵـسۆز و هـاوکـار و تەواکـەری یەکـتری.

دوبـەی: ٢٠٢٦
رەزا شـوان




ساغەرم شکا، ئەی ساقی!.. شاعیر:رحیم معینی کرمانشاهی.. وەرگێڕانی لە فارسییەوە: شەهلا نوری

یادەکانی عومری ڕابردوو
لەبەر چاوم نیشتووە،
لە ئاسمانی لاجوەردیدا
ئاگری ئاهم بڵێسەی گرتووە.

ئەی خوای بێبەشان،
تاقەتم بدە، تاقەتم بدە!
قیبلەگای ئێمەی غەریبان،
تاقەتم بدە، تاقەتم بدە!

ساغەرم شکا، ئەی ساقی،
لە دەست چووم، ئەی ساقی!

لەناو تۆفاندا،
لەسەر شەپۆلی خەم، ئەوە منم
لە کەشتییەکی شکاودا منم،
ئەی کەشتیوانی جیهان!

تا ناوی من تۆمار کرا،
مۆری خەم لەسەر چارەنووسی ئادەم درا.

تۆ بە تینوێتی منت کوشت
لەنێو سەرابی ناکامیدا،
ئەی بەڵای بێ‌سەرئەنجام!

لێوم بە جامی نەگەیشتووە،
دەکێشم بە کۆڵ لە حەسرەت، باری مەستی و بەدناوی.

باسی چی بکەم؟
سکاڵا لە کێ بکەم؟
کە خۆم بە دەستی خۆم،
ئاگرم لە دڵی نیگەرانم بەرداوە…

ساغەرم شکا، ئەی ساقی،
لە دەست چووم، ئەی ساقی!




ئایا ئەوەی دەنووسرێت پەخشانە شیعرە؟.. سۆران محەمەد

بەدواداچوونی وتاری پێشوو..

لە دوای بڵاوکردنەوەی بابەتی پێشوو لە ژمارەی ڕابردووی ماڵپەڕی (دەنگەکان)دا لە ژێر ناونیشانی (ئیستاتیکای زمانی شیعر)، هەندێک پرسیارو تێبینی و داواکاریم ڕووبەڕووبوونەوە سەبارەت تەوەرەی سەرەکی بابەتی شیعر، گرنگترینیان لەو خولگە سەرەکییەدا دەخولایەوە: ئایا ئەو دەقانەی ئێستا لە لایەن زۆرینەی ئەوانەی بە شاعیر ناودەبرێن دەکرێت بە شیعر ناوبەرین؟
ئەمە زۆپرسیارێکی بنەڕەتییەو دەبێتە دیاریکردنی سنووری ژانرە ئەدەبییەکان و وەڵامەکەشی دەبێتە بەرچاو ڕوونییەك بۆ هەموو ئەوانەی ئێستا لەو بارەوە دەنووسن و لەو جیهانەدا دەربڕین لە ناخ و هەستەکانیان دەکەن.
سەرەتا بۆ چوونە ناو بابەتەکەوە پێویستە ئەوە بگوترێت کە تا ئێستا ٣ جۆر دەقی شیعری سەرەکی هەن(مەبەستم لە هایکۆو هاوشێوەکانی نین):
١- کلاسیك، واتا پابەندبوون بە کێشی عەروزو سەرواو کێشەوە، وەك شیعرەکانی مەحوی و نالی….
٢- شیعری ئازاد، پابەند بوون بەسەرواوکێشی پەنجەوە بەشێوەکی ئازادو بوونی مۆسیقا و یەکیتی بابەت…وەك شیعرەکانی گۆران، لەتیف هەڵمەت، نەوەی حەفتاکان …تاد
٣- پەخشانە شیعر: لە ڕووی شێوەوە ڕاستە نە کێشی عەروزو نەکێشی پەنجەو سەروا تیایدا مەرجی سەرەکی نین، بەڵام لە هەمان کاتدا دەبێت مۆسیقای ناوەکی و وێنە و خەیاڵ، چڕکردنەوە، ئاماژە و لادانی زمان، یەکگرتوویی ئۆرگانیکی، دنیا بینی و ئەزموونی تایبەت، هەروەها پێکهاتەی هونەریی لە خۆ بگرێت کە جیای دەکاتەوە لە پەخشانی ئاسایی یان خاتیرە.
وێڕای ئەوەی کە شیعر زیاتر لە دنیای میتافیزیکدا ئیش دەکات، وەکو خەیاڵ و هەست و بیرۆکە؛ بۆیە زەحمەتە چوارچێوکی کۆنکرێتی بۆ جۆرەکانی شیعر دابنێین، بەتایبەتی لەم سەردەمە خێرایەدا کە ژانرە ئەدەبییەکان بە جۆرێک تێکەڵاوی یەکتری بوون، هەندێكجار چیرۆك یان ڕۆمان یان تابلۆ یان پەخشان و شانۆو سینەماو….تێکەڵاوی شیعر دەبن و شتێکی تازەو ناوازەی لێ دروست دەبێت، بەڵام ئەگەر بەشێوەیەکی گشتی باسی شیعرییەت بکەین کە سیمایەکی سەرەکی هەر سێ جۆرەکەیەو نابێت فەرامۆش بکرێت،(بەڵام هەر یەکەیان بە فۆرمێکی جیاواز تیایدا ڕەنگ دەداتەوە)، ئەوا گرنگترین مەرجی شیعرییەت ئەوەیە کە دەبێت لە دەقەکەدا جۆرێك پێکهاتەی زمانی تێدا هەبێت کە لە قسەی ئاسایی جیای بکاتەوە، چونکە بێگومان هەموو دەقێك لە زمان پێکدێت و شیعریش لەو چوارچێوەیەدا زمان بەکاردێنێت بۆ دەربڕین لە هەست و درککردن و هەر ئەمەشە دەبێتە هۆی ناونانی دەقێك بە شیعرو جیای دەکاتەوە لە ژانرەکانی دی، ئەگینا ئەگەر وا نەبێت هەرکەسێک هەستێت و چەند وشەیەكی نائاسایی پێکەوە بلکێنێت نابێتە شیعر، ئەگەر ئەم خاڵانەش پەیڕەو بکرێن، ئەوا هەم دەق باڵا دەبیت و لە هەمان کاتیشدا ئەو سنعەتە پلەو سەنتەری خۆی بەدەست دێنێتەوە.
لەم پێناوەدا بەکارهێنانی وێنەی شیعریی، خوازەکان، ئاماژەو ڕەمز و چڕکردنەوەی واتا (واتا بە کەمترین وشە زۆرترین مانا بگەیەنێت) بەشێکی گرنگی پێکهاتەی شیعرن.
کەواتە تەنیا دابەشکردنی دەقێکی پەخشان بۆ چەند کورتە دێڕێك بەس نییە بۆ سەلماندنی شیعرییەتی دەق.
لە پەخشانە شیعردا؛ کە بابەتی وتارەکەمانەو زۆربەی شیعری باشی ئێستا کە دەنووسرێت دەچنە ناو بازنەی ئەو ژانرەوە، تەنیا لێكدانی کۆمەڵێك ڕستەی جوان بەس نییە، کە لە تەنیشت یەکتر دابنرێن و ئیدی وازی لێبێنین و ناوی شیعر یان پەخشانە شیعری لێ بنێن، لێرەدا جێی خۆیەتی سێ خاڵە سەرەکییەکەی وتارەکەی پێشووتر وەبیر بهێنینەوە(تییمە، تەکنیك، بیرۆکە) کە ڕۆڵ دەگێڕن لە لەدایکبوونی دەقێکی شیعریی باشدا، کاتێك هەر یەك لەو سێ خاڵە بە شێوەیەکی وردو دروست و سەرکەوتوو بەکار بهێنرێت.
لێرەدا قسەمان لەسەر ئەو هەموو شیعرە دووبارە جوانانە نین کە پێوەری شیعریشیان تێدا هەیە، بەڵام زۆر سواو و دووبارەن، بۆ نموونە وەك بەکارهێنانی تییمەی هەستەکانی خۆشەویستی و بەجێهێشتن و ژووان و ئەو بابەتەتانە، کە نە بابەتەکەی هیچ جیاوازی و ناوازەییەکی تێدایە، نە شێوازو تەکنیکێکی جیاوازی دەربڕینی تێدا بەکارهاتووە، نە بیرۆکەیەکی نوێ و تازەشی تێدایە، بگرە ڕەنگە لە سەر زۆر عەرەبانەو پشتی ماشێن و شوێنە گشتییەکان ئەو کورتە شیعرانە بخوێنینەوە.
لە ڕاستیدا وەك ڕەخنەگری هاوچەرخ عەبدوڵلا غوزامی دەڵێت: پەخشانە شیعر سەخترین جۆری نووسینی شیعرە، ئەگەر مافی تەواوی خۆی پێ بدرێت، چونکە لە ناوەڕۆکدا زۆرقووڵە، لەیەك کاتدا هەست و خەیاڵ و سۆزو بیرو گیان تیایدا بەشدارەو ئەم ئازادییەشە وای لێکردووە سرك و یاخی بێت و بە ئاسانی خۆی نەدا بەدەستەوە. کە بێگومان دەبێت پەیوەندییەک یان پەتێكی نهێنی لەنێوان بەشەکانی دەقدا هەبێت و پێکەوەیان ببەستێتەوە، چ پەیوەندییەکی بابەتی بێت، یان هەستەکی، یان هێمایی، یان میوزیکی، کەواتە دروستکردنی بینایەکی پەخشانە شیعر زۆر پێکهاتەی جۆراوجۆر لە خۆیدا کۆدەکاتەوە کە لە هەموویان گرنگتر بنەماو بناغەکەیەتی، کە لە بیرۆکەو تەکنیکدا چڕ دەبێتەوە، پاشان دیوارەکانییەتی کە زمان و ئیستاتیکیای وشەیە، دواتر سەقفەکەیەتی کە کۆتایی دەقەکەیەو دەبێت لەگەڵ دیوارو بناغەکەدا سازو گونجاو بێت و تەواوی بکات. بۆیە لێرەدا جێی خۆیەتی ئەو پرسیارە لە خۆمان بکەین: ئایا بوارمان بە خۆمان داوە لە نووسینی دێڕە شیعرێکدا زۆر بیربکەینەوە، بگەڕێین تا شیعریترین وشە بدۆزینەوە بۆ ئەو شوێنەو بەکاری بهێنین؟ هەم دەگمەن و هەم مۆسیقی و هەم پڕ بە پڕی ماناکانی ئەو شوێنگەی دەق بێت؟ لە ڕاستیدا زمانی کوردی زمانێکی فرە شێوەزارو دەوڵەمەندەو ئێمە زۆر هاومانای وشەییمان هەیەو دەتوانین سازگارترین و سەرنجڕاکێشترینیان بەکاربهێنین، هەر دوور نەڕۆین بۆ نموونە وشەکانی: یاری، وازی، گەمە، کایە….تاد، کە هەمووی یەك مانا دەبەخشن بەڵام لە سیاقی دێڕەکاندا ڕەنگە هەموویان وەك پێویست ئەرکی شیعریی نەگەیەنن، بۆیە لێرەدا سەلیقەی هەڵبژاردنی زاراوەسازیی شاعیر و دەوڵەمەندیی فەرهەنگیی خاڵێکی بنەڕەتییە، نەك تەنیا زوو لە کۆڵکردنەوەی نووسینی دەقێك تەنیا بە هەبوونی بیرۆکەیەك لە مێشکماندا.
لە شیعردا مەجازو هونەرەکانی ڕەوانبێژی زۆر گرنگن و یارمەتی دەرن لە پێکهێنانی وێنەی شیعردا و لەم بوارەشدا خستنەگەڕی خەیاڵ زۆر گرنگە لە پێناو گۆڕینی ئەزموون و بیرۆکە بۆ وێنە و ئاماژە، بەم شێوەیە ڕزگارمان دەبێت لە پەتایەکی بەربڵاوی شیعری ئەم سەردەمە کە بریتییە لە سادەیی و ڕاستەوخۆیی لە دەربڕیندا. بۆ نموونە: سەبارەت دەبڕینی هەستی خەمباریی کەسێك دەتوانێت بنووسێت: «ئای ئەم پاییزە من زۆر خەمگینم، تەمەن وا ڕۆشت» لە کاتێکدا ئەمە دەگوترێت و شێوە ڕاستەوخۆکەی دەربڕینە، کە هیچ هونەرێکی شیعریی تێدا نییە، جگە لە دەربڕینی هەستی ناخ و دەروون سەبارەت دۆخێکی دیاریکراو، بەس کاتێك ئەم دەربڕینەت کرد بە وێنەو هەروەها گەڕایت میتافۆڕ/ خوازەت بۆ بەکارهێنا ئەوا بەهای شعریی بە دەقەکە دەدەیت، وەك ئەوەی بۆ نموونە بڵێیت “گەواڵەی پاییز گریا بەسەرما ” بە خستنەپاڵی گریان بۆ هەور کە لێكچوونیش هەیە لە نێوانیاندا لە ڕووی ئەوەوە کە چاو فرمێسک دەڕیژێ و هەور باران، ڕووی لێكچوونەکەیان تنۆکە و دەربڕین لە خەمباری دەکات، دەربڕینەکەش تێکەڵکردنی هەستی ناخە لەگەڵ توخمێکی سروشتدا، هەم لە ڕووی ماناشەوە لەگەڵ تێپەڕین و ڕۆشتنی تەمەندا دێتەوە، چونکە خەزان گەڵاکانی تێدا دەوەرێت و تەمەنیش ساڵەکانی تێپدەپەڕن، ئەمە نموونەیەکی سادەیەو بەس بۆ ڕوونکردنەوەیە، ئەگینا ئەم نموونەیەش شتێکی تازە نییەو شاعیران بەکاریان هێناوە، بەڵام وەك ئەو دروشمانە نییە کە ڕۆژانە لیرەو لەوێ بەسەر شیعردا ساخ دەکرێنەوەو شیعر نین و بەڵکو وەکو قسەی ڕۆژانەی خەڵکیان لێ هاتووەو هۆنینەوەیان پێویست بە هیچ سەلیقەو شارەزایی و ماندووبوونێك ناکات.
ئەمە لە کاتێکدا، بەڵێ دەستەواژەی «ئای ئەم پاییزە من زۆر خەمگینم، تەمەن وا ڕۆشت» ڕستەیەکی ئەدەبییە، چونکە ڕستەیەکی سادە نییەو خەڵک ڕۆژانە بەکاری ناهێنێت، بەڵکو خەڵکی ئاسایی دەڵێت “ئەمڕۆ زۆر بێتاقەتم” یان دەڵێت “وا پیریش بووین”، بەڵام هەر بە تەنیا ئەوە بەس نییە پاییزو خەمباری و ڕۆشتنی تەمەن، لە ڕستەیەکدا کۆ بکەینەوە (کە دەکرێت وەك پەخشانێکی ئاسایی سەیری بکەین)، یان بە سێ نیوە دێر بینووسین و ناوی شیعری لێ بنێین، بەم جۆرە:
ئای ئەم پاییزە،
من زۆر خەمگینم،
تەمەن وا ڕۆشت
لە کاتێکدا گەر بمانەوێت دەقێکی بەهاداری شیعریی بنووسین، وەکو گوتمان دەبێت هەوڵ بدەین بیرۆکە بکەین بە وێنە، ئایدیاش لە شێوەی تەکنیکێکی شیعری سەرکەوتوودا ئەو وێنەیە بەکار بهێنێت و لە شوێنی تایبەتی دەقدا جێی بکاتەوە، تا لەناو نەخشەی گشتی شیعرەکەدا بە شێوەیەکی هونەریی کارا بێت و ڕۆڵی خۆی بگەیەنێت، لەگەڵ سەرجەم سیمبوڵ و ئاماژەو پێکهاتە فۆرمیی و مانایی و ئیستاتیکییە زمانەوانییەکانی تردا.
خاڵێکی زۆر گرنگی تر لە پەخشانە شیعردا بریتییە لە چڕکردنەوە، زۆرجار گەر بە وردی بە دەقدا بچینەوە دەگەینە ئەو ڕاستییەی کە ئەو مانایەی مەبەستمان بووە، دەکرا لە بری ئەوەی بە ١٠ وشە دەربڕینی لێ بکەین، ڕەنگە هەر ٤ وشەی بەس بووایە، ماناکەشی توندو تۆڵ و فرە ڕەهەندتر دەکردو خاڵی جێبەجێکردنی ئابووریی زمانیشمان تێدا پەیڕەو دەکرد، ڕەنگە لە بەرەنجامی ئەم پێداچوونانەوەشدا بوو بێت شاعیرانی جیهانی بەتوانای وەك ئۆکتاڤیۆ پازو ئارتۆر ڕامبۆ….دوای پیداچوونەوە دەقە شیعرییەکانی خۆیان دڕاندبێت یان خستبێتیانە ناو زۆپاوەو سووتاندبێتیان، هەرچەندە کەسانی دەوروبەریشیان بە دڵیان بووبێت.
شاعیری داهێنەر و بە ئەزموون و خاوەن سەلیقە هیچ وشەیەك و تەنانەت خاڵبەندییەك بە زایە نادات لە دەقدا، دەزانێت هەر وشەیەک کێش و ئەرکی خۆی هەیەو شوێنی گونجاوی خۆی پڕاوپڕ گرتووە، ئەنجا ڕەنگە لە دەقەکەی ڕازی بێت و بەشیوەیەکی باش و دروست لە ئەزموونەکەیدا جێی خۆی بکاتەوە، بەڵی ڕاستە ئەم پەلە نەکردن و ماندووبوونە ڕەنگە لای هەندێك سەریەشە بێت و تاقەتی ئەوەیان نەبێت، بەڵام لە کۆتاییدا ئەم وردەکارییانە بەرەنجامێکی باش بەرهەم دەهێنیت و سەنگ دەدات بە ئەزموونی شاعیرەکەی و خوێنەر چێژ دەبینێت لە خوێندنەوەیداو سبەی نووسەرەکەی لە دەقەکە پەشیمان نابێتەوە.
یەكێکی تر لە خاڵە گرنگەکانی نووسینی پەخشانە شیعری سەرکەوتوو بریتییە لە ئەزموون و بینین و دیدگا؛ چونکە
شاعیری باش تەنیا شتەکان وەسف ناکات؛ چونکە لە فەرهەنگدا ئەو کارە ئەنجام دراوە، بەڵکو بینینی تایبەتی خۆی بۆیان پێشکەش دەکات و تێکەڵاویان دەکات و شتێکی تریان لێ دروست دەکات، لێرەدایە ڕەخنەگرو خوێنەری زیرەك دەزانن کە شاعیر لە چ گۆشە نیگایەکی تایبەتەوە دەڕوانێتە جیهان و ڕەگەزو توخم و شتەکان دەخاتە کار؟
بۆیە دەکرێت دوو کەس لەسەر مەرگ بنووسن، بەڵام یەکێکیان ئەزموونێکی شیعریی تایبەت و نوێ پێشکەش بکات، کە خۆی هەڵگری ئەو تێڕوانین و وێنانەیە و ئەوی تر تەنیا وەسفێکی ئاسایی مردن بکات.
هەر وەك پێشتریش گوتمان لە ڕووی بەکارهێنانی زمان لە شیعردا؛ تەنیا ڕازاوەیی و ڕوونی زمان مەرج نییە.
بگرە هەندێک جار زمان زۆر سادەیە، بەڵام چۆنییەتی ڕێکخستنی وشەکان و شێوازی بەکارهێنانیان و هەڵبژاردنی ئاماژەکانی ناویان شیعرێکی باڵا بەرهەم دێنێت.
بەڵام نەبوونی کێش و سەروا کە لە مێژە شیعری پێ پێناسە دەکرێت، واتای ئەوە نییە هەر دەقێکی تری پەخشانە شیعر کە لەمڕۆماندا دەنووسرێت لە هەموو جۆرێك لە هارمۆنیا و ئاوازو کێش دابماڵین، بەڵکو پەخشانە شیعر جوانییەکەی لەوەدایە ڕەنگە لە کۆتایی چەند نیوە دێڕێکدا، سەروا- گیان بکات بە بەری دەقداو بیڕازێنێتەوە، لەگەڵ هەموو ئەمانەشداو وەك لەسەرەتادا گوتمان مۆسیقای ناوەکی دەق و هەروا ئیکۆو مۆسیقای وشەکانیش بە جۆرێک لە جۆرەکان دەبێت لەپێشچاو بگیرێت، بە گونجاندنیان لە ناو پەخشانە شیعردا.
بە کورتی لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی شاعیری ڕاستەقینە، بە هەر سێ جۆرە سەرەکییەکەی شیعرەوە ئەمانەن:
بەهرە + زمان + خەیاڵ + مۆسیقا + وێنە + ئەزموون + توانای بنیاتنانی دەق + هونەرەکانی ڕەوانبێژیی+ بەردەوامی و لە هەمووشیان گرنگتر دەبێت شاعیر خاوەنی دەنگێکی شیعریی تایبەتی خۆی بێت، دوور لە لاسایی کردنەوەو چاولێکەریی ئەوانی تر.
لەگەڵ زانینی ئەو ڕاستییەدا کە شاعیر ئەو کەسە نییە تەنیا بتوانێت یەک شیعری جوان و باش بنووسێت؛ بەڵکو ئەوەیە کە بتوانێت خوێنەر وا لێببکات بڵێت:
«ئەم دەقانە لە خاوەنەکەی دەچن و پەنجە مۆری تایبەتی خۆی لەسەریانە»
لە دوماهییدا دەبێت ئەو ڕاستییەش بڵێین شیعر سرکە وەکو جیوە وایەو ناگیرێت، بۆیە زەحمەتە چوارچێوەی بۆ دەستنیشان بکەین، بەڵام کاتێك بەهرە بە ئەزموون و خوێندنەوە سەنگین کرا، ئەو کاتە شاعیر دەزانێت چی دەنووسێت، وەکو گوتراویشە “شعر سەدای گیان و زاری هەستەکانە”، لەبەر ئەوە هەرکەسێک گەر پارچە شیعرێکی کاڵوکرچیش بنووسێت ڕەنگە لای خۆی گرنگ و خۆشەویست بێت، هەروەها لای ئەو خوێنەرانەش کە لە ئاستی شیعریی ئەودان جۆش و خرۆشیان پێ ببەخشێت و سەری بۆ بلەقێنن و چەپڵەی بۆ لێبدەن، چونکە دەقەکە پارچەیەکە لە ژیان و ئەزموون و هەست و بینینی خۆی، بەڵام کاتێك بێینە سەر پێوەرەکانی هەڵسەنگاندنی شیعر یان پەخشانە شیعری ڕەسەن و ڕاستەقینە، ئەوا ڕەنگە زەحمەت بێت لە هەڵسەنگاندنەکاندا خاڵ و پلەی پێویست بە دەست بهێنێت.
بەڵێ ئەم سەرە قەڵەمانەی لێرەدا نووسران، تەنیا لە پێناوی دروستکردنی دیالۆگدایەو ئەگینا هەرگیز مافی ئەوە بە خۆم نادەم و بەڕەوای نازانم ئامۆژگاری کەس بکەم و پێی بڵێم چۆن شیعر بنووسێت، تەنیا ئەمانە هەندێك لەو بیروبۆچوونە گشتییانە بوون کە ئێستا لە مێشکمدا گەلاڵەبوون، دوای ئەوەی ئەو پرسیار و بیروبۆچوونانەم ئاراستەکران سەبارەت وتاری پێشووم (ئیستاتیکای زمانی شیعر) و منیش بە پێویستم زانی ئەم ڕوونکردنەوانە بنووسم و ئەم خڵاانەش تەنیا بواری تیۆریین و دەمێنێتە سەر شاعیر چۆن ئەم زانیاریانە تەرجەمەی بواری پراکتیك بکات و شیعری پێ بنووسێت. ئیدی هیواخوام هەر بەڕێزێك دەتوانیت ئەم بابەتە گرنگە دەوڵەمەند بکات و بەشدار بێت لەم دیالۆگەدا، دڵنیام نووسین و ڕاو بۆچوونەکان جێی خۆیان دەگرن و گۆمی مەنگ و بێ دەنگی کەمێك لەو دنیا پەرش وبڵاوەی شیعری هاوچەرخی ئەمڕۆمان دەشڵەقینیت .
ئەگینا باسی شیعر زۆر لەوە بەرفراوانترە بە چەند وشەیەك کۆتایی پێ بێنین، بەڵکو وەکو دەڵێن شیعر ترپەی دڵە، گیانی زمانە کە جادوو بە وشەکان دەبەخشێت و دەمانساکێنێت و ڕامانمان لا دروست دەکات، ئەو هەستانەی ناخە کە بیرۆکەی خۆیان دەدۆزنەوەو بیرۆکەکانیش وشەی دروستی خۆیان بەکار دێنن.

سۆران محەمەد

بۆ خوێندنەوەی وتاری پێشوو کیکی ئێرەبکەن..




جەنگی ئەمریکا و ئێران ؛ ئایا دەبێتە جەنگی جیهانی سێیەم ؟.. ئەحمەد کامەران

پاش جەنگە ۱۲ ڕۆژییەکەی نێوان ئێران و ئیسرائیل بەهاوکاری ڕاستەوخۆی ئەمریکا ، دووبارە لە ۲٨ شوباتی ئەمساڵەوە گەڕی دووەمی جەنگ و ململانێیەکانی نێوان ئێران و ئیسرائیل و ئەمریکا دەستی پێکرد. بەڵام دواجار جەنگەکە بەسەختی لەنێوان ئەمریکا و ئێران دا بە نادیاری ماوەتەوە، دوای ٤۰ ڕۆژ لە سەختی جەنگەکە ئاگربەستی کاتی لەنێوان ئێران و ئەمریکا بە نێوەندگیری پاکستان ئەنجام درا بۆ ماوەی دوومانگ . بەڵام لەپاش کۆتایی ئەو ئاگربەستەوە دووبارە ناوبەناو هەردوولا هێرشی جۆراوجۆریان بۆسەریەکدی دەست پێکردۆتەوە. ئەوەی جێگای سەرنج بێت تاوەکو ئێستا هیچ ئاسۆیەکی ڕوون بۆ گەیشتن بە ئاگربەستێکی بنبەست نابینرێت . لەم جەنگەدا تاوەکو ئێستا دیار نییە کە ئاخۆ کێ دواجار براوەی جەنگ دەبێت و کێ دۆڕاو ؟ ئەگەرچی بەپێی لێدوانەکانی تڕەمپ بێت کەتێیدا ئاماژەی بە کۆتایی هێز و توانەکانی ئێران دەکات لەڕووی هێزی دەریایی و مووشەکییەوە . بەڵام بە پێچەوانەوە دەبینین ئێران بەردەوام لەسەر پێی خۆی وەستاوەتەوە لەپێشتردا زیاتر بەهێزتر دەردەکەوێت . لەگەڵ ئەوەشدا ڕۆژانە بەردەوامە لەهەڕەشە توندەکانی لە بەرامبەر ئەمریکا و ئیدارەی تڕامپ . تاکە ڕێگا لە ئێستایە بۆ کۆتایی بە دەسەڵاتی ئێران و گۆڕینی تەواوی سیستەم ، لەئەنجامی ئەو قەیرانە ئابوریە گەورەی وڵات تێیدا کەوتووە ، چاوەڕێ دەکرێت تەقینەوەیەکی گەورەی خەڵکی برسی و ستەملێکراوی لێ بکەوێتەوە، کە چەندین جار لەلایەن بەرپرسانی ئەو وڵاتە بەتایبەتی سەرۆک کۆماری ئێران مەسعود پزیشکیان هۆشداری دەدات لە مەترسییەکانی قەیرانی ئابوری وڵات.هەڵگیرسانی ئاگری جەنگی ناوخۆ زۆر مەترسیدارترە لەجەنگی دەرەکی ، کەتێیدا ئەگەری هەیە هەمان سیناریۆی جەنگی ناوخۆی سوریا لە ئێران دووبارە بێتەوە .
هەوڵێکی ڕاستەقینەیی هەیە ئێران لە خاکێکی یەکپارچەیی بگۆڕدرێت بۆ خاکێکی پارچە کراو . بەڵام لە دیوێکی دیکەوە تەماشا بکەین ئێران وەڵاتێکی زلهێز و خاوەنی چەک و کەرەستەی پێشکەوتووە کە دەتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژ بەردەوام بێت لە کاوڵکاری ناوچەکەدا ئەگەر بێت و بگاتە ئاستێک بزانرێت هەوڵی لاوازی کۆماری ئیسلامی ئێران دەدرێت. ئەگەر جەنگێکی ناوخۆی لەم شێوەیە لە ئێران ڕووبدات ئەمەش بە واتای کردنەوەی ڕاستەوخۆی دەرگای جەنگی جیهانی سێیەم دێت، کە تێیدا چەندین وڵاتی دیکە ناچار دەکرێن بێ دەنگی بشکێنن و بەشداری سەرەکی جەنگەکە بن . ڕۆلی کوردیش لەم نێوەندەدا بێگومان وەکو تەماشاکارێک نامێنێتەوە ، دەستبەجێ دەچێتە قۆناغی بەرگریکردن لەخۆی و ناوچە کوردییەکانی ژێردەستی ئێران ، کە هەوڵی ڕزگارکردن و سەربەخۆیی ڕۆژهەڵات دەدات، بە مەرجێک کورد خاوەنی یەک گوتار و یەک هەڵوێست بن ، ململانێکانی خۆیان بەلاوە بنێن . بەڵام بە ئەنجامدانی ئەم جوڵە سەربازییەی هێزە کوردییەکان ، هەرزوو تورکیا بەخۆیەوە توڕە دەکات و ناچاردەبێت بۆ ڕێگریکردن لە دابەشبوونی خاکی ئێران هێز ڕەوانە بکات بۆ هاوکاری کۆماری ئیسلامی ئێران،لە دژی هێزە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان. لە دیوێکی دیکەوە لەهێرشێکی لەم شێوەیەی تورکیا، دەبێتە هۆی توڕەبوونی ئیسرائیل و ناچار دەبێت هەڵوێستی توند لەبەرامبەر تورکیادا بگرێتە بەر ئەوکات ، هاوشێوەی ڕووداوەکەی ناوەڕاستی مانگی ئاب دا کە فڕۆکە جەنگییەکانی ئیسرائیل لە پارێزگای ئیدلبی سوریا بنکەیەکی سەربازی تورکیا بەناوی ئەبوو زوهور دەکاتە ئامانج . ئەمەش وەکو زەنگێکی سەرەتایی بوو بۆ ئاگەدارکردنەوەی ئەنقەرە لەلایەن ئیسرائیلەوە کە هەوڵی فراوانکردنی بنکە سەربازییەکانی نەدات لەناوچەکە دا ئەگەرنا دەبێتە ئامانجی ڕاستەوخۆی تەلئەبیب. تورکیا ئەندامێکی چالاکی ناتۆیە ، لە ئەگەری هێرشێکی لەم جۆرەی ئیسرائیل بۆسەر تورکیا ، بەناچاری وڵاتانی ئەندام دەهێنرێنە سەر هێڵ و هەڵوێستی خۆیان نیشان دەدەن ئەوکات ، بەمەش ئاگری جەنگە فراوانتر دەکات .لەلایەکی دیکەوە گرووپە میلیشیاکانی عێراق بۆ بەرگریکردن ڕاستەوخۆ خاکی هەرێم بەکاردەهێنن بۆ لێدان لەسەرجەم نەیارەکانی کۆماری ئیسلامی ئێران . بەم شێوەیە پێ دەخەینە نێو جەنگی جیهانی سێیەم ، بەمەرجێک ئەگەر بێت و تەنیا دەنگی ناڕەزایی لەتەواوی ناوخۆی ئێراندا هەڵگیرسێت .
لەدیوێکی دیکەوە ئەم جەنگە سارد و بێ دەرئەنجامەدا ، زۆر کاریگەری جۆراو جۆری دیکەی لەسەر ناوچەکە درووست کردووە ، بەدیاری کراویش کاریگەری نەرێنی لەسەر دەروونی تاکەکانی کۆمەڵگای درووست کردووە، بەتایبەتیش ئەو وڵاتانەی لە ئێستایە ئاگری ئەم جەنگەیان بەرکەوتووە. لەنێویشیاندا هەرێمی کوردستان و عێراق قوربانی سەرەکی ئەم جەنگە نادیارەن . وای لەدەروونی مڕۆڤەکان کردووە هەموو ڕۆژێک بیر لەچارەنووسی خۆیدا بکاتەوە ، کە ئاخۆ ئەم جەنگە بەرەو کوێ دەڕوات ؟ کەی یەکلایی دەبێتەوە ؟ تەنانەت وای لێ هاتووە کە ئەم شەوی بخەوی ، بڵێی ئاخۆی بەیانی دووبارە هەڵدەستم بۆ ژیانێکی نوێ یان درۆنێک بەناو ماڵەکەم دەدات کۆتایی بەژیانم دێت ؟ قوتابییەک بەناچاری دەڵێت ئیتر مادام ئەم جەنگە درێژەی کێشاوە ئیتر من چی بخوێنم؟ خۆ ئەگەری هەیە لەم جەنگەدا ژیانم لەدەست بدەم . دواجار جەنگ ئەگەر هەرجۆرە جەنگێک بێت ، کەچی بەداخەوە به ماڵوێرانی و قوربانی خەڵکی سڤیل و بێ تاوان کۆتایی دێت ، کەهیچ کاتێک بەشێک نەبوونە لەجەنگەکە . شاعیر و نووسەری فەڵەستینی مەحموود دەروێش لە شعری “جەنگ کۆتایی دێت” دەڵێت : جەنگ کۆتایی دێت، سەرکردەکان تەوقە دەکەن و ئەو پیرەژنەش دەمێنێتەوە، چاوەڕێی کوڕە شەهیدەکەی دەکات؛ ئەو ژنە گەنجە، چاوەڕێی مێردە خۆشەویستەکەی دەکات؛ و ئەو منداڵانە، چاوەڕێی باوکە قارەمانەکەیانن. نازانم کێ وڵاتی فرۆشت! بەڵام بینیم کێ باجەکەی داوە.
لەپاڵ کاریگەری لایەنە دەروونییەکانی تاکەکانی کۆمەڵگا ، ئەم جەنگە توانیویەتی کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر ئابوری ناوچەکە درووست بکات،لەڕێگای بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و زێڕ ، گرانبوونی بەشێکی کاڵاکانی بازاڕ . ئەمەش ئەگەر ئەم دۆخە وا درێژە زیاتر بکێشێت ناوچەکە بەتەواوی دەکەوێتە نێو قەیرانێکی مەترسیداری ئابوری ، کە دووبارە هاوڵاتی بێتاوان و هەژار باجەکەی دەدەن . لەدەستپێکی ئەم جەنگە بێ بنەمایەوە، تەنیا جەنگێکی ئابوری بوو کە تێیدا کۆمپانیا زەبەلاحەکانی جیهان پشکی قازانجیان لەم جەنگەدا بەرکەوت . واتە ئەم جەنگە ناچێتە چوارچێوەی جەنگی داگیرکاری خاک ، هاوشێوەی ئەوجەنگانەی دیکەی سەدەکانی ڕابردوو ، کەتێیدا ئامانج لەداگیرکاری و سەپاندنی هەژموونی دەسەڵات بوو بەسەر یەکدیدا ، بەڵکو ئەم جەنگە داگیرکردنی ئابوری وڵاتانی دیکەیە لەلایەن زلهێزەکان و کۆمپانیاکان بۆ زیادکردنی داهاتی خۆیان و بڵاوبوونەوی برسێتی لە ناوچەکەدا .

ئەحمەد کامەران / نووسەر و چالاکی سیاسی




شانۆ، شوێنگەی یادەوەرییە جیاوازەکان.. زاهیر عەبەڕەش

کاتێک دراما ــ شانۆ دراما بە یەکێک لە بەرزترین شێوەکانی دەربڕینی ڕۆحی مرۆڤ دادەنرێت چونکە ژانری شانۆ لە سروشتدا دیالێکتیکییە. لێرەدا دیالێکتیکی بەو مانایەیە کە دوو هەڵوێستی جیاواز یان زیاتر لە یەکتر کۆدەبنەوە، دژایەتی یەکتر دەکەن و لە ڕێگەی ئەم ململانێیەوە گەشە دەکەن. ئامرازی دیالەکتیکیشی دیالۆگە. دراما دوو ئامرازی سەرەکی بۆ ئەمە هەیە:
یەکەم گفتوگۆ – مرۆڤەکان قسە لەگەڵ یەکتر دەکەن و بیروڕای جیاواز دەردەبڕن
دووەم ململانێ – بیرکردنەوە، بەرژەوەندی یان جیهانبینییەکانیان بەریەک دەکەون.
بۆ نموونە: لەسەر شانۆ لە بارەی کارەساتێکەوە لە نێوان دووکەسدا وتووێژ دەکرێت.
کەسی یەک دەڵێت: ئەوەی لە ڕابردوودا ڕوویدا کردەوەیەکی قارەمانانە بوو.
کەسی ب: نا، بۆ ئێمە کارەسات بوو.
پاشان مەرج نییە شانۆنامەنووس بڵێت کێ ڕاستە. بینەر ناکۆکی نێوان دوو ڤێرشون یان دوو شێوەی گێڕانەوەی دەبینێت.
ڕێک لەبەر ئەم تایبەتمەندییە، کە هیگڵ، شانۆ ــ دراما زۆر بەرز دەنرخێنێت. واتە بەهۆی ئەو ئەگەرەی کە فۆرمی دراما دابینی دەکات بۆ ئەوەی لەسەر شانۆ بەریەککەوتنی هەڵوێستە جیاوازەکان، ململانێ، ناکۆکی و پەرەسەندنی ئارگیومێنتەکانی لایەنە جیاوازەکان لێرەو لە ئێستادا ولە ڕەوشی ئێمەدا کێبڕکێی یادەوەرییە جیاوازەکان پیشان بدرێت. کە تیۆریستە مارکسیستەکان دەیانگوت کە دراما هەرەبەرزترین ئاستی بەرجەستەکردنی دیالێکتیکەکانی مێژووییە. هیگڵ گرنگە، چونکە دیالەکتیک و ناکۆکی وەک بەشێکی سەرەکی لە چۆنیەتی گەشەکردنی بیرکردنەوە و مێژوودا دەبینی.
بە ئاسانی ئەگەر ئێمە نەخشە سازیەکی بۆ بکەین بەم شێوەیە دەبێت
هەڵوێستێک + لەگەڵ هەڵوێستێکی دژبەردا کۆدەبێتەوە ← ململانێ دروست دەبێت ← پاشان تێگەیشتنێکی نوێ دروست دەبێت. بۆیە دەکرێت شانۆ ــ دراما خۆی وەک فۆرمێکی دیالێکتیکی مێژوو سەیر بکرێت.
یادەوەری جیاواز:
گرنگە لە بەسەرهاتە مێژوویەکاندا یادەوەری جیاواز وکێبڕکێی نێوان یادەوەرییە جیاوازەکان ببینین. لێرەدا تەنها ئەوە نییە کە مرۆڤەکان بۆچوونی جیاوازیان هەبێت سەبارەت بە داهاتوو. هەروەها دەتوانن یادەوەری جیاوازیان هەبێت لە هەمان ڕووداوی مێژوویی.
بۆ نموونە ڕووداوێکی مێژوویی لە کوردستاندا لەبەرچاو بگرین.
کەسی یەکەم دەڵێت: ساڵی هەشتاکان کاتی بەرخۆدان و قارەمانێتی بوو.
کەسی دووەم دەڵێت: بۆ خێزانەکەم کاتێکی لەدەستدان و ترس بوو.
سێیەمیان دەڵێت: خۆم ئەو ڕووداوەم لەبیر نییە، بەڵام لەلایەن دایک و باوکمەوە بۆم باسکراوە.
بۆیە هەرسێکیان پەیوەندی جیاوازیان بە یەک ڕابردووەوە هەیە. شانۆ دەتوانێت ڕێگە بدات هەموو ئەم یادەوەرییانە لە یەک کاتدا لەسەر شانۆ بوونیان هەبێت.
بیرەوەری دیالۆگی / heteronomi هێتێرۆنۆمی
بیرەوەری دیالۆگی زۆر گرنگە بۆ شانۆ، بۆ شانۆنامە نووسان، یادەوەری دیالۆگی بەو مانایەیە کە یادەوەری تاکە چیرۆکێکی جێگیر نییە. چەند یادگاریەک هەن کە گفتوگۆ دەکەن و کێبڕکێ دەکەن و هەندێکجاریش دژایەتی یەکتر دەکەن. ئەگەر ڕووداوێکی مێژووی وەربگرین دەتوانرێت بەم شێوەیە بیری لێبکەینەوە.
کەسی A بە یەک شێوە لەبیریەتی
کەسی B بە شێوەیەکی تر لەبیریەتی
کەسی C بە شێوەیەکی دیکە لەبیریەتی
ئەم یادەوەریە جیاوازانە لەسەر شانۆ بەر یەکتر دەکەون، ئەم سێ کەسە لەسەر شانۆ دیالۆگ دەڵێن و ململانێ دەکەن. بینەر لەم سێ ئەکتەرەدا سێ ڤێرشونی جیاواز لە ڕابردوو دەبینێت. ئەمەیە کە پێی دەڵێت هێتێرۆمنیمۆنیک – یادەوەرییە جیاوازەکان بەڵام لە هەمان کاتدا بوونیان هەیە.
ئێدگاراس کلیڤیس کە مامۆستا و مێژووی شانۆ دەنووسێتەوە لە لێکۆڵینەوەکانیدا تیشک دەخاتە سەر فۆرمەکانی شانۆی سیاسی هاوچەرخ پێمان دەڵێت کە بۆچی هێتێرۆمنیمۆنیک گرنگە بە تایبەتی بۆ شانۆ، ئەو دەڵێت شانۆ ــ دراما دەتوانێت ئەم کارە بکات، چونکە بینەر دەتوانێت کەسانی جیاواز بە دیدگای جیاوازەوە بناسێت.
بۆ نموونە شانۆنامەیەک ڕەنگە باسی ڕووداوێکی مێژوویی بێت و چوار کەسی تێدابێت.
ڤێرشونی بیرگەی چوار کەس لەسەر سانۆ دەبینین.
یەکەم: ئێمە قوربانی بووین.
دووەم: ئێمە بەرەنگاری بووینەوە.
سێیەم: ئێمەش هەڵەمان کردووە.
چوارەم: دەمەوێت هەموو شتێک لەبیر بکەم.
مەرج نییە شانۆنامەنووس یەک ڤێرشون بدات بە بینەر و بڵێت ئەمەیان ڕاستە. بەڵکو بینەر دەگاتە ئەوەی کە ململانێی نێوان یادەوەرییەکان ئەزموون بکات. کە ئەوە زۆر گرنگە بۆ هەم بۆ بینەر هەم شانۆنامە نووس کە دەقێكی تەمەن درێژ بنووسێت. بینەر دەرفەتی ئەوەی دەبێت کە خۆی لەگەڵ دیدگای کارەکتەرێکدا یەکبخات و هاوسۆزی بێت، بەڵام ئەوە بەو مانایە نییە بینەر دەبێت بیر لەوە بکاتەوە کە کارەکتەرەکە ڕاستە. بەڵکو بینەرە ئەو پرسیارە دەکات ( تێدەگەم بۆچی ئەم کەسە بەو شێوەیە لەبیریەتی) بینەر دەتوانێت لە تێڕوانینێکی تەواو پێچەوانەی کارەکتەرەکان تێبگات. ئەم دید و تێڕوانینە بۆ شوناس شانۆ و نیشتیمان سازی زۆر گرنگە، چونکێ مەرج نییە شانۆ یەک چیرۆکی نەتەوەیی دروست بکات. هەروەها دەتوانێت ئەوە نیشان بدات کە مێژووی میللەت لە چەندین یادەوەری کێبڕکێکار پێکهاتووە. ئەمەش بەواتای مێژووی میللەت و یادگاری کەسانی جیاواز کە لەسەر شانۆ کۆدەبنەوە و ململانێ دەکەن بینەر ڕووبەڕووی چەند تێڕوانینی ڕابردوو دەبێتەوە. وە لێرەدا شانۆ تەنها نابێتە شێوازێک بۆ نوێنەرایەتیکردنی مێژوو، بەڵکو شانۆ دەبێتە کەناڵێک و سەکۆیەک بۆ یادەوەری.
بە واتایەکی تر شانۆ شوێنێکە کە کۆمەڵگا دەتوانێت لێی بکۆڵێتەوە و دانوستان بکات و پرسیار بکات کە چۆن ڕابردووی خۆی لەبیر نەکات. شانۆ بە تایبەتی بۆ وێناکردنی مێژوو و یادەوەری بەکۆمەڵ گونجاوە، چونکە پێکهاتەی بنەڕەتی شانۆ لەسەر بنەمای دیالۆگ و ململانێ دامەزراوە. کاتێک کەسانی خاوەن ئەزموون و یادەوەری جیاواز لەسەر شانۆ کۆدەبنەوە و بەریەک دەکەون، ململانێ لە نێوان ڤێرشونە جیاوازەکانی ڕابردوودا ڕوودەدات. پاشان بینەر نەک هەر گوێی لە مێژوو دەبێت، بەڵکو ئەزموونی ئەوەش دەکات کە چۆن یادەوەرییە جیاوازەکان کێبڕکێ لەگەڵ یەکتر دەکەن. دەنگی جیاواز لێرەدا ڕەوایە بەبێ گوێدانە ئەوەی خاوەنەکانیان نوێنەرایەتی کام دەسەڵات یان کام لایەن دەکەن. بۆ نموونە، ناکۆکی لە نێوان خودی حزبییەکاندا سەرهەڵدەدەن کە پەیوەندییان بە ڕابردوویانەوە هەیە، جیاوازییەکانیان لە بەرامبەردا بەهۆی بارودۆخی کۆمەڵایەتی جیاوازی کۆمەڵگەی کوردستان.

زاهیر عەبەڕەش




راوەستانێک لەسەر هاوپەیمانی مەککە.. عوسمانی حاجی مارف

بۆچی سێ وڵات، سعودیە، تورکیا و پاکستان کە پەیوەندیەکی نزیکیان بە ئەمریکاوە هەیە، پێویستیان بە دامەزراندنی چوارچێوەیەکی بەرگری نوێ بوو لەم کاتە تایبەتەدا؟
پێموایە ئەوە دۆخی شەڕی ئەمریکاو ئێران و بارگرژی و ناجێگیری سیاسی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، ئەو ژینگەیەی هێنایە پێشەوە و دانوستان و هاوپەیمانی مەککەی تێدا بەڕێوەچو. ڕوبەڕوبونەوەکە دەریخست کە هەر پێکدادانێکی بەرفراوان لە نێوان ئێران و ئەمریکا، یان ئیسرائیلدا دەتوانێت بە خێرایی بۆ کەنداو بگوازرێتەوە و هەڕەشە لە دامەزراوەکانی وزە و ڕێڕەوی کەشتیوانی و ئابووری ناوچەکە بکات، تەنانەت بۆ ئەو وڵاتانەش کە ڕاستەوخۆ دەستیان لە شەڕەکەدا نییە.
ڕێکەوتنەکە لە چوارچێوەی ڕەوتێکی فراوانتردا پێکهات کە تیایدا وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەوڵی بنیاتنانی ڕێکخستنی ئاسایشی ناوچەیەکی سەربەخۆتر دەدەن، دوای ئەوەی گەرەنتیەکانی ئەمریکا لە لێکدانەوەی زۆرێک لە پایتەختەکانی ناوچەکەدا پێیانوایە ئەمریکا ناتوانێت دڵنیایی بدات و ناتوانێت ئەم کارە بکات، بۆیە ئەم جۆرە هاوپەیمانیە هەوڵێکە بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە و دامەزراوەیەکی نوێی ئەمنی بە پێویست دەزانن لە ناوچەکەدا.
وڵاتانی ناوچەکە بەو ئاکامە گەیشتون پێویستە تواناکانی خۆپارێزی خۆیان پەرەپێبدەن و هەماهەنگیە ئەمنیەکانیان بەرزبکەنەوە، تەنانەت پەیوەندیە سەربازیە نزیکەکانیان لەگەڵ ئەمریکاشدا دەپارێزن.
لەکاتێکدا ململانێ و شەڕێک لە ناوچەکەدا لە ئارادایە، ئاشکرایە پێداویستی گەڕان بەدوای ڕێکخستنە نوێیەکانی بەرگری خێراتر دەبێت، وڵاتانی ناوچەکە لە ناچاریدا گەیشتونەتە ئەو ئاکامەی پێویستە تواناکانی خۆپارێزی خۆیان پەرەپێبدەن و هەماهەنگیە ئەمنیەکانیان بەرزبکەنەوە. هەر سێ وڵاتەکە بە گشتی لە ڕوانگەیەکی هاوشێوەوە، سەیری ناسەقامگیری ناوچەکە دەکەن، هۆکارەکەش دەگەڕێننەوە بۆ دەوری هەردوو ئیسرائیل و ئێران.
پەیوەستبونی تورکیا بەم هاوپەیمانیە، وەک ئەندامێکی ناتۆ، بەشێکە لە ستراتیژێکی فراوانتر بۆ هەمەچەشنکردنی هاوبەشیەکان و بەرزکردنەوەی نفوزی ناوچەیی خۆی، ئەم سیاسەتەی تورکیای بە “پاراستنی ستراتیژی” وەسف دەکرێت. دەستکەوتەکانی تورکیا تەنها لە بەدەستهێنانی گەرەنتی بەرگری نوێ نییە، بەڵکو بۆ بەدەستهێنانی، فراوانکردنی کاریگەری سیاسی ناوچەیی خۆی و بەرزکردنەوەی هەناردەی پیشەسازی بەرگری تورکیا و دامەزراندنی هاوبەشی بەرهەمهێنانی سەربازی لەگەڵ سعودیە و پاکستان، ئەمەش ڕۆڵێکی زیاتر بە ئەنقەرە دەبەخشێت لە داڕشتنی هاوسەنگیە ئەمنیەکانی ناوچەکەدا.
ڕێکەوتنی سێ وڵات، ئەوانیش سعودیە دەوڵەمەندە بە نەوت، پاکستانی خاوەن چەکی ئەتۆمی و تورکیا کە شانازی بە دووەم گەورەترین سوپای ناتۆ و پیشەسازی بەرگرییەوە دەکات، کە بە خێرایی گەشە دەکات، چاوەڕوان دەکرێ ئەم ڕێکەوتنە هاوکاری و خۆڕاگری لە نێوان زیادبونی نادڵنیایی ناوچەیی و مەترسی شەڕ لەگەڵ ئێراندا بەهێزتر بکات. ئەنقەرە هەوڵدەدات هەناردەی بەرگری خۆی بۆ کەنداو زیاد بکات، هاوپەیمانی سێ قۆڵی دەتوانێت داهاتی نەوتی ڕیاز لەگەڵ هێزە سەربازیەکانی شەڕ و توانای بەرهەمهێنانی بەرگری ئەنقەرە و ئیسلام ئاباد تێکەڵ بکات. ئەو ڕێکەوتنە بەرگرییەی کە واژۆ کراوە، لەوە زیاترە کە تەنها ڕێکەوتنێکی بەرگری بێت، ئەگەری ئەوەش هەیە ڕێکەوتنێکە کە لە داهاتودا بەرژەوەندی ئابووری بەدوای خۆیدا بهێنێت، تورکیا، پاکستان و سعودیە سێ وڵاتی بەهێزن و کاریگەریەکی جدیان دەبێت لە ناوچەکەدا. بە لەبەرچاوگرتنی ئەو دۆخەی ئێستای گەرووی هورمز، پێشبینی دەکرێت دەوڵەتانی دیکەی کەنداو لە داهاتوودا بەشداری ئەم ڕێکەوتنە سێ قۆڵیە بکەن.!
تورکیا و پاکستان، لە ئێستاوە لە بواری پەرەپێدانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان هاوکارن، هاوکات سعودیە گرێبەستی گەورەی بۆ کڕین و ڕاهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لەگەڵ کۆمپانیای بەیکەری بەرگری تورکیای واژۆ کردووە. پاکستان ڕەهەندێکی جیاواز بۆ ڕێکەوتنەکە زیاد دەکات، خاوەنی یەکێکە لە گەورەترین سوپای جیهانی موسڵمانان و ئەزمونێکی بەرفراوان لە ئۆپەراسیۆنە سەربازیەکان و بنکەیەکی پیشەسازی بەرگری کە لە گەشەکردندایە. گرنگترین هۆکار ئەوەیە کە پاکستان تاکە وڵاتە لەنێو واژۆکارانی ڕێکەوتنەکەدا خاوەنی چەکی ئەتۆمیە، ئەمەش قورسایی زیاتری ڕێگریکردن بە هاوپەیمانیەکە دەبەخشێت، هەرچەندە ڕێکەوتنەکە بەڕوونی هیچ بڕگەیەکی سەبارەت بە ڕێگریکردنی ئەتۆمی یان چەترێکی ئەتۆمی هاوبەش لەخۆناگرێت.
هەروەها چاوەڕوان دەکرێت، تورکیا هەوڵی پڕکردنەوەی ئەو بۆشایە بدات کە بەهۆی دابەزینی دەسەڵاتی ئێران و لاوازبونی هاوکێشە ئەمنیەکانی ئیسرائیل و ئەمریکا لە ناوچەکەدا بەجێیان هێشتووە، ئەوەی ڕۆشنە هیچ وڵاتێکی تر لە پێگەیەکی باشتردا نییە بۆ ئەوەی خۆی وەک دەسەڵاتێکی ناوچەیی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا جێگیر بکات، بۆ دەوری تورکیاش پرسیار ئەوەیە، کە تا چەند ستراتیژی ئەمنی تورکیا کە لە ڕێکەوتنی مەککەدا بەرجەستە بووەتەوە، خۆی لە نفوزی ئەمریکا دوور خستەوە یان ڕزگاری بووە؟ بە تایبەت کە ئامانجی واشنتۆن کۆتایی هێنانە بەدەور و دەسەڵاتی ئێران وە جێخستنی پێگەی ئیسرائیلە لە ناوچەکەدا.
مەسەلەی سەرەکی کە لەم ڕێکەوتنەدا بەرجەستە بۆتەوە دەڵێت “هێرشی چەکداری دژی هەر یەکێک لەو سێ دەوڵەتە هێرشێکە دژی هەمووان”. لێرەوە ئەو پرسیارە دێتە پێش ئایا ئەو سێ وڵاتە ئەگەر هێرش بکرێتە سەر یەکێکیان لە ڕاستیدا پابەندبونی خۆیان جێبەجێ دەکەن یان نا؟
هەڵبەتە متمانەکردن بەندە بە خاوەندارێتی توانا و ئەو باوەڕەی، کە دەوڵەتانی واژۆکار ئامادەن لە کاتی پێویستدا بەکاریبهێنن، جگە لەوەی پابەندبونە ڕاگەیەندراوەکە لەسەر بناغەیەکی بەرچاوی توانا سەربازی و سیاسی و ئابووریەکان وەستاوە، ئەمەش قورسایی زیاتریان پێدەبەخشێت لە حیساباتی ناوچەییدا.
دەستەواژەی “هێرشی چەکداری” لە ڕێکەوتنەکەدا پرسێکی گرنگ سەبارەت بە مەودای پابەندبونی بەرگری بەکۆمەڵ دەوروژێنێت، هەڕەشە ئەمنیەکان چیتر سنووردار نین بە شەڕە ئاساییەکان کە لەلایەن هێزە ئاساییەکانی دەوڵەتەکانەوە ئەنجام دەدرێن، بەڵکو ئەو هێرشانەش دەگرێتەوە کە لەلایەن گروپە چەکدارەکان و میلیشیاکانەوە ئەنجام دەدرێن، وەک ئەوەی زۆرجار لە ناوچەکەدا ڕوودەدات. بەڵام مەرج نییە ئەمە بەو مانایە بێت کە ئەو سێ وڵاتە لە ڕووی سەربازیەوە بە هەمانشێوە یان دەستبەجێ دەچنە ناو شەڕەکەوە، تا ئێستا وردەکاریەکانی ئۆپەراسیۆنی ڕێکەوتنەکە- وەک قەبارەی ئەو هێزانەی کە دەبێ جێگیر بکرێن، میکانیزمی بڕیاردان و جۆری هاوکاریە ناچاریەکان- بە تەواوی گشتی نین، ڕێکەوتنەکە بەڵێننامەی سەربازی تایبەتی تێدا نییە، هەرچەندە تورکیا لە ڕووی مەبدەئیەوە بەنزیک لە ماددەی ٥ ی ناتۆوە وەسفی کردووە. لەلایەکی ترەوە لەڕووی سیاسی و یاساییەوە، ئەستەمە بۆ هەر وڵاتێک چاوپۆشی لە هێرشکردنە سەر هاوبەشەکەی بکات، بەو پێیەی ڕێکەوتنەکە بە ڕوونی باس لەوە دەکات کە هێرشکردنە سەر یەک هێرشکردنە بۆ سەر هەمووان.
لە ڕووی سەربازیشەوە، تا ئێستا هیچ گەرەنتیەک نییە کە وەڵامدانەوەکە شەڕێکی تەواو بێت. دەکرێت لە بەرگری ئاسمانی، هاوبەشکردنی زانیاری هەواڵگری، ناردنی هێز یان چەک، یان دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی سەربازی، بەپێی سروشتی هێرشەکە و بڕیاری حکومەتەکان دەست پێبکات. لە ڕووی متمانەپێکردنەوە، تاقیکردنەوەی ڕاستەقینە لەگەڵ یەکەم هێرشی گەورەدا دێت، لە ئێستادا ڕێکەوتنەکە ڕێگریکردن زیاتر بەهێز دەکات نەک توانای هاوپەیمانیەکە بۆ ئەنجامدانی شەڕی هاوبەش، بەو پێیەی هاوپەیمانیەکە هێشتا تازەیە و هێشتا لە ڕوبەڕوبونەوەی سەربازی هاوبەشدا تاقی نەکراوەتەوە.
سعوودیە “هاوپەیمانی بەرگری” وەک ستراتیژێک بۆ ڕوبەڕوبونەوەی ئێران دەڕوانێت، بەتایبەتی لەبەر ڕۆشنایی ململانێی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران و هێرشەکانی تاران لە ناوچەکە، کە ڕادەی ڕاستەقینەی خواستی ئەمریکای بۆ بەرگریکردن لە کەنداو ئاشکرا کرد، ئەمەش وایکردووە سعودیە زیاتر ئاگاداری لاوازیەکانی بێت.
. ڕێکەوتنی سەربازی نێوان ڕیاز و ئەنقەرە و ئیسلام ئاباد ئاماژەیەکە بۆ ئەو خاڵەش دەوڵەمەندترین ئابووری نەوتی ناوچەکە نە تەنیایە و نە گۆشەگیرە، لە هەمانکاتدا پرسیاری ڕاستەقینە ئەوەیە کە ئایا پاکستان و تورکیا دەچنە شەڕەوە دژی ئێران، ئەگەر شەڕ لە نێوان تاران و ڕیاز ڕووبدات، بەتایبەتی کە هەردوو پاکستان و تورکیا پەیوەندی دۆستانە لەگەڵ ئێراندا دەپارێزن. ئەگەر ڕوبەڕوبونەوەی سەربازی ڕووبدات، چەقبەستووییەک لە نێوان ئێران و تورکیا لە لایەک و لە لایەکی دیکەش لەنێوان ئێران و پاکستان دروست دەبێت.
ئەگەر شەڕێکی نێوان هیندستان و پاکستان هەڵگیرسێت، هێزی ڕاستەقینەی ڕێکەوتنەکە ئاشکرا دەبێت، یەکەم شەڕی هیندستان و پاکستان لە دوای ڕێکەوتنەکە ڕەنگە گرنگترین تاقیکردنەوە بێت بۆ تەواوی داهاتووی ئەو هاوپەیمانیە، ئەگەر سعوودیە و تورکیا تەنها لە لێدوانی دیپلۆماسیدا خۆیان سنووردار بکەن، ئەوا هاوپەیمانیەکە مانای نامێنێت.
جیهانێکی فرە جەمسەری و ململانێی زلهێزەکانی دنیا بۆتە هۆی سەرلێشێواویەکی بەرچاو و کاریگەری لەسەر هاوپەیمانیە سەربازی و ئابووریەکان لە سەرانسەری ناوچە جیاوازەکانی جیهاندا، ڕێکەوتنی بەرگری نێوان سعودیە و تورکیا و پاکستانیش ڕەنگدانەوەی ئەم سەرلێشێواویەیە.
ڕێکەوتنی مەککە هێشتا هاوپەیمانیەکی تەواوی شەڕ نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ دروستکردنی سیستەمێکی نوێی ڕێگریکردن لە ناوچەیەک، کە متمانەی بە سیستەمی کۆنی ئەمنی کەمبووەتەوە، بەهای ڕاستەقینەی ئەم ڕێکەوتنەش نە بە قەبارەی سوپا و چەکەکان، بەڵکو بەوە دیاری دەکرێت کە لە یەکەم تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەدا ئەندامەکانی تا چەند ئامادەن بۆ پاراستنی یەکتر و تیچووەکەی قەبوڵ دەکەن.




کاک و سێڵفی و تاسەکەی بەردەم یەمی یەمی.. نەوزاد بەندی

هەندێ کەس ئەڵێن ئەم شتە وورد و نادیارانە چین تۆ لەسەریان ئەنوسی ؟ بۆچی وەک برادەران لەسەر حیلیفی ناتۆ و تڕەمپ و ئێران و ڕێککەوتنی مەدینە و ئەگەری ئاشبەتاڵی نوێ و عەلی زەیدی نانوسیت؟
پێیان دەڵێم ئەو تایتڵانە ئەوەندەیان لەسەر نووسراوە، ڕاستێکەی بەشی من نەماوە.. من بە عەیبێکی گەورەی دەزانم هاوڕێیەکی نووسەرم لەسەر بابەتێکی نوسیبێ و منیش لەسەری بنووسم، بە دەر لەسەر دزێویی لاسایی کردنەوە، تەنها یەک جاریش ئەووترێت زستان ساردە .. برادەر هەیه سی چل ساڵە ئەڵێ ئەم دەسەڵاتە دەست پیسە و ڕۆژ بە ڕۆژ ژمارەی ملیۆنە دزراوەکان زیاد ئەکات، وەک کۆلارەیەکی لێ هاتووە هەتا دەزووی زۆرتر بۆ بەردەیت، زیاتر لێت دوور ئەکەوێتەوە..پێویستە یەک جار دز دیاریبکرێت، جاری دووەم ئەبێ هەوڵی قۆڵبەستکردنی بدەیت یان بێدەنگ بیت ئەگینا ڕەزات قورس ئەبێ و ..نازناوی حاسیبە و موەلیدە و کۆمپیوتەرت لێ دەنرێت واتا لە هاووڵاتییەوە ئەبیت بە ئامێر .. ئەمە یەک ..
دووەمیش نووسەرێکی گەورەی وەک ستانداڵ ئەڵێ : پێویست ناکات لە نوسینی ڕۆمانێکدا سەبارەت بە جەنگ، چەک و ئەسپ و مەیدانی شەڕ و تەقەمەنیی و تێک بەربوونی دوو سوپا نیشان بدەیت، ئەتوانیت لە ڕێی باری سەرنجی مناڵێکەوە، وێرانکارییەکانی جەنگ بنوسیتەوە، مناڵێک کە هەتیو کەوتووە ..مناڵێک کە ئەگری .. مناڵێک کە وازی لە یاریکردن هێناوە.. مناڵێک کە خۆی ئەشارێتەوە ..مناڵێک کە چیدی داوای شیرینیی ناکات ..داوای ڕۆژانەکەی ناکات ..کە چی دی ناڕوات بۆ مەکتەب .. ئەو وێنانە زۆر کاریگەرترن تا ئەوەی ڕاستەوخۆ بچیتە ناو مەیدانی شەڕ و خوێنڕشتنەکانەوە کە لە هۆمیرۆسەوە تا ئێستا ئەوەندە باس کراون، بوون بە خەڕەک ..
هەر بۆیە منیش بە ڕاستتری ئەزانم لە جیاتی باس لە ڕێکەوتنی سێ قۆڵیی مەدینە بکەم، باس لە بارودۆخی فەرمانبەرێکی شاری سنە بکەم کە موچەکەی پێنج ملیۆن تمەنە و ..ئەو ڕێکەوتنە نرخی تمەنی ئەوەندەی تر شکاندووە و سەد دۆلار بۆ زیاتر لە 22 ملیۆن تمەن بەرز بۆتەوە، ئاخر ئەی موچەی پێنج ملیۆن تمەن، کە 23 دۆلار ئەکات، لە مانگیکدا چیت پێ بکڕم و چۆن چونی خێزانێکت پێ بەڕێوە ببەم ؟؟

  • وشەی کاک یان بەڕێز بۆ گەڕاندنەوەی بەشێک لەو ڕێز و وەفا و پیاوەتییەیە کە خاوەنەکەی بەرامبەرمان کردوونی.. نیشاندانی ڕێزە بەرامبەر کەسێک ڕێزی لێگرتووین و کارئاسانی بۆ کردووین یان بە لایەنی کەمەوە زوڵم و غەدری لێ نەکردووین، ئاخر لە سەردەمێکدا ئەژین کەسێک زوڵمت لێ نەکات، جێگای ڕێزە و ..فەرمانبەرێک لە کاتی خۆیدا ئامادەی دەوامەکەی بێت و کارەکانی ڕاپەڕێنێت، جێگای سوپاس و پێزانین و دەستخۆشییە..خۆ ئەگەر ئەو کەسە بەدەر لەوەی بێ زیانە و کاری سەرشانی خۆی جێبەجێ دەکات، خێرخواز و بەوەفا و کارئاسانکەر بێ بۆ چواردەورەکەی، ئەوە شایانی ڕێز و پەیکەر و هەموو جۆرە نازناو و پێشگر و پاشگرەکانی ڕێزە به ناوەکەیەوە ..
    بەڵام کەسێک زوڵمی لێکردوویت، هەراسانی کردویت، ژیانی لێکردوویت بە ژەهری مار، داهاتووی خۆت و خێزانتی وێران کردووە، بێ هیوا و دڵتەنگ و توشی سەد نەخۆشی دەروونیی کردوویت، بۆچی پێی دەڵێیت بەڕێز ؟ بۆچی پێی ئەڵێی کاک ؟؟ لە هەموو جیهاندا کەس بە هیتلەر ناڵێ مستەر هیتلەر ..مستەر مۆسۆلینی ..مستەر هیرۆ هیتۆ ..مستەر ستالین .. مستەر جەنگیزخان یان بەڕێز هۆلاکۆ ..چونکە ئەوانە دەستیان بە خوێنی مرۆڤایەتیی سوور بووە..بە پێچەوانەوە بەوانەی کە خزمەتیان بە مرۆڤ کردووە، نازناوی بەرز بەخشراوە، بۆ نمونە نازناوێ (سێر sir ) کە پلەیەکی ڕێز و پێزانینی کۆمەڵایەتییە ئەدرێتە ئەکتەرێکی وەک شین کۆنری یان جیریمی ئایرۆنز ..کەچی بەرلسکۆنی کە سەرۆکێکی ملیاردێری ووڵاتێکی وەک ئیتاڵیایە، هیچ نازناوێکی ڕێزی پێنادرێت و لەبەرامبەر بێڕەوشتییەکانیدا کە ڕابواردن بووە لەگەڵ کچە گۆرانیبێژێکی مەغریبیی خوار تەمەنی هەژدە ساڵ، سزای هەفتەیەک شەقام پاککردنەوەی بەسەردا ئەسەپێنرێ و لە سەرۆکایەتیی لادەدرێت و کاتێکیش کە ئەمرێ ناکرێتە هەواڵێکی گرنگ و لە یاد ئەکرێت..ئایا ئەگەر ئەو سزایە بەسەر سیاسییەکانی ئێمەدا بسەپێنرێ، ئەبێ هەتا چەند ساڵ شەقامەکانمان بریقەیان لێوە بێت؟
    ++ شتێکی تر هەیە، من زۆر بێزار ئەکا، ئەویش سێڵفییە .. بەرپرسێ، وەزیرێ، شاعیرێ، مردوویەک شتێ ئەبینێ، یەکسەر سێڵفییەکی لەگەڵدا ئەچرکێنێ ..ئەمە پێی ئەوترێ ماڵی سپی بۆ ڕۆژی ڕەش .. هەیە چل ساڵ پێش ئێستا وێنەیەکی لەگەڵ سەرکردەیەکدا گرتووە، ئیتر ماڵەکەی و واڵەکەی و وەتس ئەپەکەی و ماسنجەرەکەی و تیکتۆکەکەی و سناپەکەی و هەرچی شتی هەیە لەو ڕەسمەی هەڵکێشاوە..ئەمە چەتاڵکردنەوەی کەسایەتیی مردووی خۆیەتیی بەو سەرکردەیەی کە بە ڕای خۆی نەمرە و کاریزمایە، وەک چۆن پاترییەکی مردوو بە پاترییەکی تازە چەتاڵ ئەکرێ ..
    هەندێ جاریش بۆ دەرخستن و خۆ بردنە پێشەوە و خەڵک ترساندن و سنگدەرپەڕاندن ئەو سێڵفییانە بەکار ئەهێنن..
    بەڵام لە ڕاستیدا چرکاندنی سێڵفی لەگەڵ کەسێکی سیاسیدا، بەڵگەی سەر و مڕی چڵکاو خۆریی و بودەڵەیی و هیچ لە بارانەبوونە..ئەم سێڵفیگرتنە لە جیهاندا کاری مناڵ و هەرزەکارەکانە کە داوا لە کەسە بەناوبانگەکانی وەرزش و سینەما و ڕاگەیاندن دەکەن وێنەیەک بچرکێنن، واتا کارێکی مناڵانەیە و لای ئێمە بووە بە کاری پیاوە ملپانە تەنگە ئەستوورەکان ..
    لەوەیش ناخۆشتر، کاتێ شاعیرێ یان کەسێکی بەهرەداری پەڕاوێز خراو، کە ساڵەهای ساڵ کەسێک لە دەرگاکەی نەداوە و چایەکی لەگەڵدا نەخواردۆتەوە و پیاسەیەکی لەگەڵدا نەکردووە، توشی کارەساتێک ئەبێ، یەکسەر سێڵفیچێکان لە چواردەوری کۆدەبنەوە و دەست ئەکەنەوە بە چرکاندنی وێنەی سێڵفی لەگەڵیدا، چونکە لەو ئان و ساتەدا فۆکەسی ڕاگەیاندنەکان لەسەر ئەو پیاوە بەهرەدارە کارەساتبارە قوڕبەسەرەدایە، ئێ چۆن ئەبێ ئەو هەلە زێڕینە لە کیسی سێڵفیچێکان بچێ؟ ئیتر هەرچی تۆڕی کۆمەڵایەتیی و پێگە و ڕۆژنامە ئەلیکترۆنییەکانە پڕ دەبن لە وێنەی کاکی سێڵفیچیی لەگەڵ شاعیرە یان هونەرمەندە کارەساتبارەکەدا، وەک لەم ڕۆژانەدا لە مەرگی هاوسەری لەتیف هەڵمەتی شاعیردا ئەیبینین بۆ نمونە.
    +++ ساڵەهای ساڵە ئەکەوینە ناو چاڵ و قۆرتی ڕێگاکانی ناوشارەوە، ئەوەیش فیدباکێکی ترس و خەمی لەلادروستکردووین، وەک چۆن ووتراوە مارانگاز لە گوریس ئەترسێ و ئەپرینگێتەوە.. یان وەک بیردۆزەکەی پافڵۆف، لەگەڵ داگیرساندنی گڵۆپەکەدا، سەگەکە دەمی لیکی دەکرد، چونکە پێشتر چەندین جار لەگەڵ داگیرساندنی گڵۆپەکەدا، خواردنی دەدایە سەگەکە..
    ئێمەیش وامان لێهاتووە چاڵ و قۆرتەکانی شەقامەکانی ناوشار و دەرەوەی شاریشمان لەبەر کردووە، چونکە ئەرکی چاککردنەوەی شەمعە ودەبڵ و ڕۆت و بۆڵد و تەبەڵە و بۆڵبڕین ئەوەنە سوک و ئاسان نییە هەتا وەک پۆلە وەنەشە و لێگزسی بەرپرسە ماندوونەناسەکان بێ ماندوو بوون و بێ خەم و ماندوونەناسانە لەو چاڵ و قۆرتانە بدەین.
    ئەرەوەڵڵا لە سورەتی فاتیحا و سروودی شاخی سەوز و بەرزی گۆیژە، باشتر و ڕەوانتر تاسەکانی شارم لەبەر کردووە .. ئەوەی بەردەم خەستەخانەی جمهوریی، ئەوەی پشت عەلی کەمال، ئەوەی بەردەم دوکانەکانی سەرچنار ،بەردەم باخچەی ساوایانی ئیسکان، بەردەم و پشتەوە و تەنیشتی مزگەوتی حاجی جەلالی ئاسنگەر و …زۆری تر ..
    ئەمڕۆ لەبەردەم پیتزای یەمی یەمیدا بەخێرایی سەیارەکەم ڕاگرت، کوڕەکەم ووتی باوکە ئەو ئیستۆپە چی بوو؟
    ووتم ڕۆڵە ئەی چاڵ و تاسەکەی بەردەم یەمی یەمیە، ئەی نابێ خۆمی بۆ ئامادە بکەم ؟
    کوڕەکەم ووتی دوو هەفتەیە چاککراوە، تۆ جوان سەیری بکە ..
    ووتم ئەزانم .. بەڵام تۆ ئەتەوێ بیرەوەریی و برینی دە دوانزە ساڵ بە قیرتاوی دوو هەفتە یەکسەر بسڕێتەوە و نەمێنێ ؟؟
    وەڵاهیی تا دوو ساڵی تر لە خەویشدا بە بەردەم یەمی یەمیدا بڕۆم ئیستۆپێکی بۆ نەگرم دڵم ئاو ناخواتەوە و هەست ئەکەم بێ حورمەتییم بەرامبەر بە ماشێنەکەم کردووە ..
    چاڵێک یان هەر شتێک بچێتە ناو بیرەوەرییەکانەوە زۆر بە زەحمەت لا دەچێ و ئەسڕێتەوە، هەر بۆیە لەو وڵاتانەی مرۆڤی مۆدێرنیان تێدا ئەژی و مرۆڤدۆست بەڕێوەیان ئەبەن، بچوکترین چاڵ و قۆرتی ڕێگا، لەماوەی 24 سەعاتدا چارەسەر ئەکرێ، من خۆم لە تورکیا ئەو خزمەتگوزارییەم بینیوە پیکابێکی بچوکی سەر داخراوە، لێی نوسراوە بەلەدییەسی، ئەو قۆرت و شکانی شایگەری شۆستە و شتە ووردانەی لەو ڕۆژەدا ڕوویان داوە، بە شەودا فریاگوزاریی خێرایان بۆ ئەکرێت و چاک دەکرێن بە ئەرکێکی کەم و تێچوویەکی کەم، لە کاتێکدا لای خۆمان کە قۆرتێکی ڕێ دروست ئەبێ و خشتێ ئەجوڵێت، بۆ شەوەکەی بەرپرسەکان لە یانە شەوانەکانا خەریکی فریاگوزاریی مێشک و گەدەی خۆیانن، هەتا ئەو قۆرت و خشتە شکاوانە، گەورە و گەورەتر ئەبن و .. بە بودجەیەکی زەبەلاح کە نیوەی بۆ چاکسازیی گیرفانی خۆیانە، پینە و پەڕۆی دەکەن ..ئە چاکسازییە لە کاتێکدایە، تازە ئەو چاڵ و قۆرت و ناشیرینیانە بۆ هەتا هەتایە چوونەتە ناو کڕۆمۆسۆم و یادەوەرییەکانمانەوە و قەت لە یادمان ناچنەوە.

نەوزاد بەندی




دوو هۆنراوە بۆ منداڵان.. فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی

خۆر

ئەی خۆری جوانی ئاسمان
هاوڕێی ئێمەی منالان
تۆڕۆشنایی چاومانی
بۆمان بڵێ گۆرانی
ئێمەش کازیوەی بەیان
دەچینەلای هەوری جوان
ماڵێک لەبەرزی ئاسمان
دروست دەکەین بۆژیان
پەنجەرەی والا دەکەین
لەوێش هەرتۆبانگ دەکەین
هەمیشە هاوڕێمان بە
ڕوناکی ڕێگەمان بە
دەمانەوێ وەک تۆبین
لابەری تاریکی بین
دەخوێنین بەژیرانە
لەماڵ وقوتابخانە
هەتاڕوی ئێمەش جوان بێ
وەکو ڕوی تۆ ڕوناک بێ.

وێنەکێشان

خولیام وێنەکێشانە
ئارەزوویەکی جوانە
زۆرئاسودەودڵخۆشم
کاتێک وێنەدەکێشم
قەڵەم بۆیەی ڕەنگاوڕەنگ
پەڕاوی وێنەی قەشەنگ
هاوڕێی منن بەردەوام
بونەتە بەهرەوخولیام
بەڕێنمایی مامۆستام
پەرەدەدەم بەخولیام
بۆکێشانی وێنەکەم
دەست بەهێڵکاری دەکەم
دوای هێڵکاری وێنەکەم
لەسەرخۆ ڕەنگی دەکەم
هەرشتێک بەشێوەی خۆی
ڕەنگ بەکاردەهێنم بۆی
ئینجا ئەندازەی دەگرم
تالەچوارچێوەی بگرم
بۆچالاکی قوتابخانە
بەشدار دەبم ساڵانە




گفتوگۆیەکی شانۆیی لەگەڵ نیهاد جامی.. بەشی چوارەم

4..

—کاتێک باسی تازەگەری دەکرێت، زۆرجار قسە لەبارەی شانۆنامەکانی سامۆئیل بیکیت دەکرێت، بەتایبەت شانۆنامەی لەچاوەڕوانی گۆدۆ، شانۆی ئەزموونگەری کوردیش گەڕاوەتەوە بۆ ئەو شانۆنامەیە, لەم سالانەی دوایش کتێبێکی کوردیش کە توێژینەوەی شانۆیی بوو لەبارەی بیکیت بڵاو کرایەوە، بۆ ئەوەی بچینە ناو بابەتەکە، با بەم شێوەیە بپرسین: بیکیت پەیوەندی بە شانۆی ئەزموونگەری هەیە؟ ئەو دراماتۆرگ بوو نەک دەرهێنەر؟ ئایا شانۆی ئەزموونگەری دەتوانێت لە شانۆنامەوە لەدایک بێت؟

-با هیچ درۆیەکت لەگەڵ نەکەم، بەهیچ جۆرێک ئارەزووم لەو پرسیارە نیە، لەبەر چەندن هۆکار، هەمووشیان لەخاڵێکدا کورت دەکەمەوە، دڵڕەنجاندنی هەموو ئەو دۆستانەیە، بەلام لەهەمان کاتدا، ئامادەییم تیا نیە لەهیچ جۆرە پرسیارێکیش ڕابکەم و خۆم بدزمەوە، بۆیە سەرەتا با ئەو پرسیارە لەخۆمان بکەین، ئایا ئەو دەرهێنەرانەی شانۆی ئەزموونگەری عێراقی و کوردیی لەسەری وەستان خۆیان باسیان لە شانۆی ئەزموونگەری کرد؟ ئایا ئارتۆ و گرۆتۆڤسکی وتارێکیان لەو بارەیەوە هەیە؟ چونکە ئەوان بۆ خۆیان بەدوای جێگرەوەی شانۆی باو دەگەڕان، گرۆتۆڤسکی دەیویست توێژینەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ پرۆسەی ئامادەکردنەوەی ئەکتەر بخولقێنێت، بۆیە کارەکەی زیاتر وابەستەی زانستی مرۆناسیانەوە بوو، ئاڕتۆ خەونی بە شانۆیەکی سوریالیەوە دەبینی، شانۆیەک هاوشێوەی دنیای شیعریەکەی ئەندریە بریتۆن و تابلۆکانی سلڤادۆر دالی بن، بەڵام برێخت راستەوخۆ وتاری نووسی لەبارەی شانۆی ئەزموونگەری، کاتێک باس لەئەزموونگەری دەکرێت لەشانۆی مایەر هۆڵد، وابەستەی دنیای ئەزموونکاریانەی ڕاستەوخۆی بوو، بەڵام شانۆی ئەزموونگەری کوردیی کە لەمندالدانی شانۆی ئەزموونگەری عێراقیەوە هاتۆتە بوون، برێخت و مایەر هۆڵد بە ئەزموونکار نازانن، بەڵام وەک ئێوە دەڵێن ئاخۆ ئەزموونگەری دەتوانێت لەناو شانۆنامە لەدایک بێت؟
ڕاستیەکەی تەنیا لەناو شانۆنامە دەخولقێت، بەواتای ئەوە دراماتۆرگە توانی ئەو شانۆیە بخولقێنێت، لەبنەرەتدا بەناوی پێشرەو خۆی ناساند، دیارترین نمونەی ئەزموونکاریش ئەو دیدە دژە ئەرستۆییەی برێخت و بیکیتە، ئەو دوانە بۆ پیتەر بروک پایەی شانۆکەی بنیاتناوەو خۆشی دانبەوە دەنێت، برێخت دەتوانێت ئەزموونکار بێت و دیدی لۆژیکی ئەڕستۆیی بگۆڕێت بە لابردنی دیواری چوارەم و شانۆکەی بە دیدی فەلسەفی مارکس و ماتریالیزمی دیالەکتیکەوە بەستەوە، شانۆکەی رووبەرووی دیدێکی جوانیناسانەی نوێی شانۆیی کرد، بەڵام شانۆی ئەزموونگەری لای خۆمان ناتوانێت برێخت وەک ئەزموونگەر ببینێت و لەناو فەلسەفەی مارکسیزمدا کورتی دەکاتەوە، جا با ئەوەش نەشارینەوە، گروپە کۆمۆنیستەکانیش نمونەیەکی خراپیان لەیادەکانیان بەم شانۆیە بەخشی، لەئاهەنگی یەکی ئایارو یادی شوراکاندا دەهاتن شانۆنامەیەکی فێرکاری برێختیان دەهێناو وەک دروشم دەیانخستە ڕوو، هەموو ئەو دیدە جوانیناسی و لۆژیکی و فەلسەفییەی شانۆکەیان لەناو فۆڕمی ئایدیای کۆمۆنیزمی نیشان دەدا، بەڵام شانۆی ئەزموونگەری کوردیی دیارە لەدەرهێنانی کاک شەماڵ عومەر شانۆگەری «لەچاوەروانی گۆدۆ» ی خستۆتە سەر شانۆ، لەم ماوەیەدا بیستم گوایە کاک دانا رەئووف وتویەتی بۆ قسەکردن لەسەر شانۆی ئەزموونگەری کوردیی تەنیا دەبێت بگەڕێنەوە بۆ کتێبەکەی من، منیش لێرەدا لەوەڵامی ئەو پرسیارە پشت بەکتێبەکەی بەڕێزیان دەبەستم، چونکە ڕاست دەکات کتێبەکەی بەرێزیان دۆکۆمێنتێکی گرنگی کارەکانی خۆیانە، ئەگەرچی کتێبەکە بۆ خۆی پێویستی بەوەیە لەسەری بووەستین، چونکە نە توێژینەوەیە و نە ڕەخنەی شانۆیی، بەڵکو زیاتر وەسفێکی پەخشانیە، وا دەکات ئەزموونگەری سنورێکی فراوانی هەبێت لەشانۆی کوردیدا لەمستەفا قەسیم و فازل جافەوە تا خۆی و شەماڵ و گەزیزەو ئەوانیتر، بەڵام بەڕاستی دەستەواژە پەخشانیەکانی نابن بە دیدی ڕەخنەیی، ستایشەکانی بۆ پردی ئارتای فازل جاف بەهەمان شێوە زیاتر وێنەیەکی ستایشکاریانەی نمایشێکە، هەروەها باس لەشانۆگەری چیرۆکی باخچەی ئاژەلان دەکات بە کارێکی ئەزموونگەری و یەکەم ئەزموونی شانۆی ژووری دادەنێت لەمێژووی شانۆی کوردیدا، بۆ من تووشی سەرسوڕمان دەبم کاتێک کەسێک لەبارەی نمایشێکی شانۆیی دەنووسێت کە خۆی دەرهێنەریەتی، سەرباری ئەوەی پێشتر وتمان شانۆی ئەزموونگەری کوردیی وا تێگەیشتبوو شانۆی ژوور دەبێت لەژوور نمایش بکرێت، نەک مەبەست لەشانۆی بچووک بێت، دوای نیو سەدە هێشتا ئامادە نین دانبەو هەلەو خەوشانە بنێن، بەداخەوە شانۆکارانی ئەو قۆناغە نەیانتوانی و ناشتوانن بوێر بن و باس لەهەڵەکانیان بکەن، قسەکەمان لەسەر بیکتە، لەو رۆژگارە بەپێی ئەو کتێبە کە دەیخوێنینەوە کاک شەماڵ ئەو کارەی خستۆتە سەر شانۆ، با وێنەیەکی پانۆرامایی ببەخشین، تاوەکو ڕەخنە ئاراستەی ئەو وێنەیە بکەین، دوو ژن بە جل و بەرگی سپیەوە لەپانتاییەکی بۆش بە مۆم و قوماش چاوەروانی گۆدۆ دەکەن، نمایشەکە ووشەی رۆژی سێ یەمی بۆ زیاد کراوە، بوزۆ و لکی و مناڵەکە نەماون تا ئێرە فۆڕمی نمایشەکەیە، هەلبەت زیادکردنی ناونیشان ئەو دۆزینەوە گرنگەی نوسەری کتێبەکە نیە کەوابزانێت شەماڵ زەمەنێکی تری بۆ بیکیت و چاوەروانیەکەی زیاد کردووە، بەڵکو گومانکردنە لە ئەزموونگەری خۆی، ئەمڕۆ کاک شەماڵ باش دەزانێت ئەو دەقەکەی بیکیتی لە شانۆنامەیەکەوە گۆڕیووە بۆ دیدێکی پێرفۆڕمانسی نەوەک بۆ شانۆیەکی ئەزموونگەری، دەنا سێ کارەکتەر وون دەبن، ئەوە بۆ شانۆنامەکەی بیکیتە؟ کەواتە شانۆی ئەزموونگەری کوردی شانۆی کورت کردەوە بۆ چەند دیالۆگ و داڕشتنەوەی پانتایی شانۆ لەڕێی ئەو موفرەدانەی بۆ شانۆی وێنەیی عێراقی گرنگ بوون، کاتێک ئەو هەموو ستایشەی شانۆکارانی عێراقی لە ئەرشیفی رۆژنامەکانی هاوکاری و پاشکۆی عێراق دەخوێنینەوە، لەوە تێدەگەین، شانۆی ئەزموونگەری کوردیی ئاشت کردنەوەی شانۆی کوردیە لەگەڵ شانۆی عێراقیدا، شانۆی وێنەیی کۆنترۆڵکردنی نمایشە بە بیانوی فۆڕمی باڵا، هەستی کوردبوون دەبردرێتە پەراوێزو پێویستە کارەکتەرەکان بجولێنەوە قوماشی سپی و مۆمیان لەگەڵ بێت، نەمانی وێنەی ماڵی کوردیی لەناو نمایشەکاندا بەرزبونەوەی شانۆی ئەزموونگەری کوردیی نیە بەلکو تەسلیمبونی گوتاری شانۆی کوردیی ئەو رۆژگارەیە، بۆ ناو شانۆی عێراقی، ئەوە بەهیچ جۆرێک، سڕینەوەی مێژووی ئەو شانۆیە نیە، هێندەی لەنەبونی ئاراستەی ڕەخنەیی بۆ ڕابردوو، پێویستە پەردە لەسەر بەشێکی تێگەیشتنەکان هەڵبدرێنەوە، بەداخەوە ئەوان خۆیان تا ئێستاش توانای ئەوەیان نیە قسە لەو ساتەوەخت و ئاراستەکانی بکەن.

-قسەیەکت سەرنجی ڕاکێشام، ئاماژەتان بۆ ئەوە کرد کەوا پیتەر بروک پایەی شانۆکەی لەسەر برێخت وبیکیت بنیاتناوە، ئایا ئەوە مانای وایە ئەو ئەزمونکارە؟

  • خۆی ڕەنگە ئەو پرسیارە بمباتە سەر تەواوکردنی قسەکانم، من ئاماژەیەکی خێرام کرد، بۆیە لێرەدا کەمێک دەوەستم، ئەوە ئاماژەی من نیە، ئەو بۆ خۆی باس لەوە دەکات، پایەی شانۆکەی لەسەر بیکیت و برێخت بنیاتنراوە، بەڵام ئەوە کورتکردنەوەی شانۆی ئەو نیە بۆ ئەو دووانە، هێندەی ئاماژەیەکی ڕوونە کە پیتەر بروک ئەزموونکارەو لەرۆحی ئەزموونکاری تێگەیشتووەو دەگەڕێتەوە بۆ ئەو دوانە، بەڵام ئاخۆ ئەوە بەو ماناییە چاوپۆشی لەهەندێک شت بکەین؟ زۆرجار دەبیستین و دەخوێنینەوە، هەڵبەت تەنیا لەناو نووسینی کوردی وعەرەبیدا گوایە بروک تیۆریستێکی شانۆییە، ئەوانەی ئەو دەستەواژەیە دەنووسن، بەدڵنیایی لەتیۆر تێنەگەیشتوون و ناتوانن تیۆرو یادداشتی پرۆڤە لەیەکتر جیا بکەنەوە، با بیرمان نەچێت شانۆ هونەرێکی سادە نیە، سادەبوون قوڵایی بوونە لەشانۆدا، شکسپیر و ئەپسن و چێخۆف شانۆیان وا نووسیوەتەوە، نابێت یاری پێبکەیت، ڕەنگە بپرسیت ئەی بۆ باس لەوە دەکرێت بروک دیمەنی کۆتایی هاملێت دێنێتە سەرەتا؟ دەی منیش دەپرسم بۆ وا دەکات؟ چونکە دەیەوێت لە دیدی ئەزموونکاتری برێخت سەیری بابەتەکە بکات، بۆ ئەوەی لەقسەکانمان دوور نەکەوینەوە، دەمەوێت بڵێم بروک تیۆریستێکی شانۆیی نیە، تەواوی کتێبەکانی بریتین لەتێگەیشتن و نووسینەوەی نهێنی شانۆیی خۆی نەک نهنێنی نمایشی شانۆیی، ئەو یادداشتی پرۆڤەکانی خۆی دەکات و لەو ڕوانگەیەوە قسەیان لەبارەوە دەکات، ئەوە تیۆر نیە، هێندەی نووسینەوەی پرۆڤەو خوێندنەوەی ڕووبەرەکانی بیرکردنەوەی شانۆیی خۆیەتی، بەڵام مەرج نیە دەرەنجامەکان بۆ هیچ دەرهێنەرێک راست بێت، بۆ من مایەی پێکەنینە کەسێک بیەوێت هەڵەی دەرهێنانی خۆی ناوبەرێت بە پانتایی بۆشی بروک، بۆیە دەبێت ناچار بین لێیت تێبگەین، بینەر پێویستی بەوە نیە بزانێت پانتایی بۆشە، گرنگ ئەو پانتاییە دەتوانێت ڕووبەرێکی ڕوون بە دیدی بینین ببەخشێت؟ ئایا شانۆنامەکە بۆ خۆی وێنەیەکی درامی ڕوونی هەیە؟ هەڵبەت بۆ توێژەرانی شانۆ کتێبەکانی بروک بۆ خوێندنەوە و ناسینی دەرهێنەرێک و ئەزموونەکەی گرنگە، بەڵام مەرج نیە گریمانەی بۆ ناو شانۆی کوردیی بکەین.



زمانی کوردی لە ڕۆژئاوای کوردستاندا.. فەرەیدوون سامان

لە بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا هەر لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتی نوێی سوریا، مەگەر بۆ ماوەیەکی کەم تەبێت لەسەردەمی ئینتدابی فرەنسییەکان دەرفەتێک بە کوردانی دانیشتووی شام ڕەخسا، لە بواری زمان و کەلتوور و چاپەمەنیدا چالاک بن، لەوانەش وەشاندنی گۆڤاری هاوار(١٩٣٢)، ئەگینا هیچ ئاماژەیەکی دەستووری و یاسایی لەو وڵاتەدا بە زمان و کەلتووری کوردیدا نەکراوە، ڕاستە وەک کۆماری تورکیا بە ڕەسمی زمانی کوردی قەدەغە نەکرابوو، بەڵام لەکایەکانی پەروەردەو فێرکردن و فەزا گشتییەکانی فەرمانگە حکوومییەکان، تەنانەت لە بواری چاپ و بڵاوکردنەوەشدا لەلایەن دیمەشقەوە زۆر بەتوندی دژایەتی زمان و ناسنامەی کوردی کرا، لەو سۆنگەیەشدا هاووڵاتییانی کورد دووچاری زیندان و ڕاوەدوونان و ئاوارەیی تەنانەت کوشتنیش هاتوون.
دوای سەرهەڵدانی ڕۆژاوای کوردستان و دواتر دامەزراندنی کانتۆنەکان و دەسەڵاتی خۆسەری لەو هەرێمەدا، بزاڤێکی کەلتووری و زمانەوانییان بۆ فەراهەم بوو و ئاستی خوێندنی کوردی لە سێکتەری پەروەردەو فێرکردندا گەیشتە قۆناغەکانی زانکۆ(زانکۆی ڕۆژاوا لە کۆبانێ بە نموونە)، بەڵام کاتێک زمانی کوردی لەلایەن حکومەتەکەی شەرعەوە بە فەرمانی ڕەسمی دەخرێتە ناو قوتابخانەکانی ڕۆژاواوە، ئێمە تەنیا باسی قۆناغێکی جیاواز دەکەین، باس لە لاپەڕەیەکی نوێ دەکەین لە پەیوەندی نێوان دەوڵەتی سوریا و شوناس و کولتوور و زمانی نەتەوەیەک کە لە مێژە تووشی پەراوێزخستن بووە.
وەزارەتی پەروەردەی سوریا ڕێنمایی جێبەجێکاری سەبارەت بە فێرکردنی زمانی کوردی لە قوتابخانە حکومی و ئەهلییەکاندا دەرکرد. ئەم بڕیارە شایەنی ئەوەیە بە هێمنی و بێ زیادەڕەوی و کاردانەوەی سۆزداری و لە چاویلکەیەکی سیاسی و یاساییەوە بخوێنرێتەوە و لەبەرچاو بگیرێت، تا بزانین چی بەدەست هاتووە و چی دەبێت لە داهاتوودا بەدەست بهێنرێت. لە ڕاستیدا بەشێک لە هاووڵاتیانی کورد ڕەخنەیان لەو بڕیارە گرت، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە فێرکردنی زمانی کوردی بە تەنیا بۆ ئاستی مافێکی نەتەوەیی و زمانەوانی بەرز نابێتەوە و ئەوەی پێویستە دانپێدانانی زمانی کوردییە وەک زمانێکی ڕەسمی نەک وەک زمانێکی نیشتمانی بخوێنرێتەوە، بەتایبەتیش لە ناوچانەی کە زۆرینەی دانیشتووانی مێژوویی کورد پێکدەهێنن. پێموایە ئەم داخوازییەی کورد ڕەوایە، مافی گەلان بۆ زمانەکەیان نابێت تەنها لە خوێندنی ئیختیاری یان قۆناغێکی سنووردار بێت. بەڵام ئەو پرسیارەی ئەمڕۆ دەبێت لە خۆمانی بکەین ئەویش ئەوەیە ئایا پێویستە ئەم هەنگاوە مێژووییە ڕەت بکەینەوە، تەنها لەبەر ئەوەی کۆتایی ڕێگەکە نییە؟
بەڕای من نەخێر. هێنانە ناوەوەی زمانی کوردی بۆ ناو خوێندنگەکانی ڕۆژاوای کوردستان لە ڕێگەی بڕیارێکی فەرمی کە لە لایەن وەزارەتی پەروەردەی سووریاوە، گۆڕانکارییەکی بەرچاوە لە مێژوویەکی دوور و درێژی ئینکاری و پەراوێزخستن. لە ڕووی سیاسییەوە ناژیرانە دەبێت کە بەهای ئەم هەنگاوە کەم بکەینەوە تەنها لەبەر ئەوەی هەموو داواکارییەکانی کوردی بەدی نەهێناوە. دەیان ساڵە کورد لە سوریا لەژێر سیاسەتێکی ڕەگەزپەرستانەدا دەژین، کە بەشێکی بنەڕەتی لە ناسنامە و کەلتوور و زمانییان ڕەتکراوەتەوە. ئەوان تووشی ستەم و هەڵاواردن هاتوون، سیاسەتگەلێک کە بوونی زمان و ناسنامەی کوردی لە کایەی گشتیدا لاواز کردبوو. لە هەندێک کاتدا کارەساتەکە گەیشتە ئەو ئاستەی کە نەوەکان لە مافە سەرەتاییەکانی مرۆڤ بێ ترس و فێربوون زمانەکەیان زەوت بکرێت. بۆیە ئەمڕۆ ناساندنی زمانی کوردی هەڵگری بەهایەکە کە لە وردەکارییەکانی میتۆد و شێوازی وانەگوتنەوەدا تێدەپەڕێت. دانپێدانانە بەوەی کە زمانی کوردی زمانێکی زیندووە، و ئاخێوەرانی ئەو هاووڵاتییانەن کە مافی ئەوەیان هەیە منداڵەکانیان لە ناو خوێندنگەکانی سوریا گوێیان لە ئاوازی زمانەکەیان بێت، نەک لە پەراوێزدا و لە پشت دەرگا داخراوەکانەوە بن. لێرەدا دەبێت ڕوونتر بین: ستایشکردنی بڕیارەکە بە واتای وازهێنان لە داخوازییەکانی دیکەی کورد نییە. دەتوانین بڵێین ئەمە سەرەتایەکی باشە بۆ ئەم هەنگاوە، لە هەمانکاتدا دان بەوەدا بنێین کە گەشتەکە کۆتایی نەهاتووە، دەتوانین پشتیوانی لە فێرکردنی زمانی کوردی بکەین لە هەمانکاتدا داوای مافی زیاتری زمانەوانی و کەلتووری بکەین. دەتوانین ئەو بڕیارە بە خاڵی دەستپێک بزانین و داوا بکەین کە ئەم سەرەتایە پەرە بسێنێت بۆ دانپێدانانێکی دەستووری ڕوونتر بە مافەکانی هەموو گەلی کوردی ڕؤژاوا، لە پێش هەموویانەوە مافی کورد بۆ زمان و ناسنامەو کەلتوورەکەی، و زامنی پێگەی زمانی کوردی وەک زمانێکی فەرمی لە ناوچە کوردنشینەکاندا، لە چوارچێوەیەکی دەستووری و ئیداریدا کە مافەکانی هەموو سوورییەکان مسۆگەر بکات بەبێ ئەوەی کەمێک لە مافی هەر گروپێکی تر، ئەمانە دژایەتی نین، بەڵکو سیاسەتی پێگەیشتوو ناچارمان ناکات لە نێوان دانپێدانان بەو شتەی بەدەست هاتوون و داوای ئەوەی هێشتا بەدەست نەهاتوون هەڵبژێرین.
کوردی ڕؤژاوا بە درێژایی مێژووی سوریا باجی قورسیان داوە، لەپێناو ئازادی و دادپەروەری ڕۆڵەکانیان کردە قوربانی، و بەرگەی ساڵانێک لە ستەم و هەڵاواردنیان گرت و باجی ستەمکارییان داوە، لەگەڵ ئەو سەختییەی ژیان کە ناسنامە و زمان و بوونی کولتوورییان کردە ئامانج. بۆیە ئەم قۆناغە نوێیە پێویستی بە گوتارێکی سیاسی جیاواز هەیە. نامانەوێت مافی زمان ببێتە مایەی ململانێی نێوان سوورییەکان. کورد دەیەوێت زمانی کوردی ببێتە بەشێکی سروشتی سوریای نوێ، هەروەک چۆن دەیەوێت زمانی عەرەبی زمانی یەکگرتووی دەوڵەت بێت و مافی هەموو پێکهاتەکانی سوریا بەبێ جیاوازی پارێزراو بێت. زمان دیواری نێوان مرۆڤەکان نییە؛ زمان پردێکە بۆ شکۆی مرۆڤ، داننان بە زمانی کوردی، عەرەبێک کەم ناکاتەوە، هەروەک چۆن داننان بە زمانی عەرەبی، کوردێک کەم ناکاتەوە. دەوڵەتێک کە ڕێز لە فرەچەشنی زمانەوانی و کولتووری خۆی بگرێت، لاوازتر نابێت، بەڵکو زیاتر متمانە بەخۆی دەکات و باشتر ئامێزی بۆ بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی یەکسان دەکاتەوە.
لێرەوە ئەرکی ئەمڕۆی کوردی ڕۆژاوا هەر تەنها ئاهەنگگێڕان نییە بۆ بڕیارەکە، نە هێرشکردنە سەری، بەڵکو کارکردنە بۆ سەرکەوتنی. پێویستە داوای مامۆستایانی شارەزا، و میتۆدی کوالیتی بەرز، کتێبی خوێندن، ڕاهێنان، ژینگەیەکی گونجاوی فێربوون و چاودێری جێبەجێکردنیان بکەن. چونکە مافەکان تەنیا بە دەرکردنی فەرمان نابنە واقیع؛ مافەکان پێویستیان بە دامەزراوە هەیە بۆ پاراستنیان، خوێندنگە بۆ جێبەجێکردنیان، کۆمەڵگەیەک کە بزانێت چۆن بیانپارێزێت. هەروەها ئەمڕۆ کورد بەرپرسیارێتییەکی گەورەی لە ئەستۆدایە. ئەگەر دەیانەوێت زمانی کوردی لە پەروەردە و کارگێڕی و کۆمەڵگەدا ئامادەیییەکی بەهێزی هەبێت، پێویستە کار بۆ پەرەپێدانی، ڕاهێنانی کارمەندەکانی، بەرهەمهێنانی کتێب و پرۆگرامی خوێندن، هاندانی منداڵان و لاوان بۆ فێربوونی و لە داخوازییەکانی بگۆڕین بۆ پڕۆژەیەکی هەمەلایەنەی فەرهەنگی و پەروەردەیی.
ماوەیەکی زۆر چاوەڕێی ئەوە بووین کە زمانی کوردی بە فەرمی بخرێتە ناو قوتابخانەکانی سوریاوە. با وەک شایەنی خۆی سەیری ئەم ساتەوەختە بکەین.ئەمە کۆتایی نییە، بەڵام بە دڵنیاییەوە هەنگاوێکی زوو تێپەڕ نییە. هەنگاوێکی مێژووییە دوای دەیان ساڵ کە زمانی کوردی لەو پێگەیەی کە شایەنیەتی بەهرەمەند نەبوو. بۆیە گەرەکە کورد پێشوازی لێ بکەن، کاربکەین بۆ دڵنیابوون لە سەرکەوتنەکەی. لەهەمانکاتدا پابەندی تەواوی مافەکانی خۆیان ببنەوە بە مافی کورد بۆ ئەوەی زمانەکەیان بەشێکی دانەبڕاو بێت لە پەیکەری دەستووری و ئیداری سوریای نوێ، هەروەها بە مافی ناوچە کوردییەکان کە پێگەی فەرمییان هەبێت بۆ زمانی کوردی کە ڕەنگدانەوەی تایبەتمەندییە دیمۆگرافی و مێژووییە ناوازەکانیان بێت.
کورد زمانێکی ناوێت کە تەنیا ڕێگەپێدراو بێت؛ ئەوان زمانێکیان دەوێت کە ڕێزی لێ بگیرێت. مافێکی کاتیمان ناوێت؛ مافێکی هەمیشەییمان دەوێت، کە لە دەستووردابچەسپێت. جیاوازییەکی بەرچاو هەیە لە نێوان ڕەتکردنەوەی هەنگاوێک چونکە نەگەیشتووەتە ئەنجام و پەژراندنی وەک سەرەتایەک و بەردەوامبوون لە ڕێگاکەدا. با ئەوەی بەدەست هاتووە بە جددی وەربگرین و بە بەردەوامی داوای ئەوەی دەمێنێتەوە. مافەکان لە یادەوەریدا پارچە پارچە نین، بەڵکو لە سیاسەتدا بنیات نراون، ئێستا زانکۆی ڕۆژاڤا لە نزیکەوە بەدواداچوون بۆ ئەو بڕیارانە دەکات کە لەم دواییانەدا وەزارەتی پەروەردەی سوریا سەبارەت بە کەمکردنەوەی وانەکانی زمانی کوردی بۆ سێ وانە لە هەفتەیەکدا دراون. لەم چوارچێوەیەدا زانکۆ لە ڕێگەی هەڵسەنگاندنی ئەکادیمی و پەروەردەیی خۆیەوە جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەم پێوەرە پاشەکشەیە لە مۆدێلی پەروەردەیی وەرگیراو، هەنگاوێکە بۆ دواوە کە ڕێگری دەکات لە گەشەسەندنی بەردەوامی سیستەمی پەروەردە لە ساڵانی ڕابردوودا لە ڕۆژاوای کوردستاندا.
لە ماوەی ١٢ ساڵی ڕابردوودا، تاقیکردنەوەیەکی زانستی و مەیدانی گشتگیر لە ڕۆژاڤا/باکور و ڕۆژهەڵاتی سوریا ئەنجامدرا، کە تێیدا سیستەمێکی پەروەردەیی گشتگیر دامەزرا و زمانی کوردی وەک زمانی سەرەکی پەروەردە و توێژینەوە لە هەموو ئاستەکانی پەروەردەدا ناسێندرا. ئیتر بەکارهێنانی زمانی دایک تەنیا لە بەشی ئەدەبی و زانستە مرۆییەکاندا سنووردار نەبووە، بەڵکو فێرکردنی هەموو بوارە زانستی و پزیشکی و کارپێکراوەکان – وەک بیرکاری و فیزیا و کیمیا و ئەندازیاری- بە پێی پرۆگرامە زانستییەکان و ستانداردە پێشکەوتووەکانی ئەکادیمی لەخۆگرتبوو. جیاکردنەوە و سنووردارکردنی زمانی فێرکردن بۆ سێ وانەی هەفتانە و مانەوەی وەک پێکهاتەیەکی زمانی لاوەکی، لەبری ئەوەی ببێتە بنەمای سەرەکی بۆ گوتنەوەی بابەتەکانی زانستی، لێکەوتەی نەرێنی پەروەردەیی و ئەکادیمی هەیە، وەک:

  • کەمکردنەوەی توانای تێگەیشتن و شیکردنەوەی خوێندکارانی کورد بە دابڕینی لە ژینگە زمانەوانییەکەی کە زیاتر لە 12 ساڵە وەبەرهێنانی زانستییان تێدا کردووە.
  • وازهێنان لە ژێرخانی ئەکادیمی و دەستکەوتەکان کە لە ڕێگەی هەوڵ و سەرچاوەکانی پەروەردە لە ماوەی تەواوی ١٢ ساڵدا بنیاتنراون و پەرەیان پێدراوە.
  • پشتگوێخستنی پێوەر و ڕێکەوتنە نێودەوڵەتییە پەروەردەییەکان کە جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە پەروەردە بە زمانی دایکی فاکتەری سەرەکییە بۆ دەستەبەرکردنی کوالیتی پەروەردە و جێبەجێکردنی داهێنان و بیرکردنەوەیەکی ڕەخنەگرانە.
    ڕاستکردنەوەی ڕێڕەوی پەروەردەیی باشترین چارەسەری ئەکادیمی لە سنووردارکردنی زمانێک نییە لەسەر حیسابی زمانێکی دیکە، بەڵکو لە ئەگەری وەرگرتنی مۆدێلی خوێندنی دوو زمانەدایە. ئەمەش مۆدێلێکی زانستییە و لەسەر ئاستی جیهانی جێبەجێ دەکرێت. دەرفەت دەڕەخسێنێت بۆ فێرکردنی زانست و بابەتەکانی سەرەکی بە هەردوو زمانی کوردی و عەرەبی شانبەشانی یەکتر، بە شێوەیەک کە پاراستنی مافە زمانەوانی و کولتوورییەکانی خوێندکاران مسۆگەر بکات، توانای زانستی و پەیوەندی کردنیان بەرز بکاتەوە، هەروەها پردی یەکڕیزی ئەکادیمی و نەتەوەیی لەبری سیاسەتی دوورخستنەوە و پەراوێزخستن دروست دەکات.
    مافی خوێندن بە زمانی دایک لە لقە جیاجیاکانی زانست و زانستدا مافێکی ئەکادیمی و مرۆڤە و لە ستاندارد و ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکاندا پارێزراوە، هەروەها ئامرازێکی سەرەکییە بۆ دەستەبەرکردنی سەقامگیریی پرۆسەی خوێندن و پەرەپێدانی توێژینەوەی زانستی. جگە لەوەش بۆ بنیاتنانی سیستەمێکی پەروەردەیی گشتگیر و بەردەوام، پێویستە فرەزمانەوانی بەهێز بکرێت و بەرنامەی پەروەردەیی گشتگیر بگیرێتەبەر، لەبری جێبەجێکردنی سیاسەتی سنووردارکردن و پەراوێزخستن
    لەسەر ئەم بنەمایە، زانکۆی ڕۆژاڤا داوا لەلایەنە پەیوەندیدارەکان دەکات کە چاو بەو بڕیارە بخشێننەوە کە پێشتر ئاماژەمان پێکرد، لە سنووردارکردنی بازنەی خوێندن بە زمانی کوردی، هەروەها کاربکەن بۆ پاراستن و پەرەپێدانی ئاستی ئەکادیمی و پرۆگرامە زانستییە گشتگیرەکان کە لە ماوەی ١٢ ساڵی ڕابردوودا بە زمانی کوردی دەگوترێنەوە – لەوانەش ڕێگە خۆشکردن بۆ پەرەپێدانی مۆدێلی پەروەردەی دوو زمانەیی بەردەوام بە مەبەستی دڵنیابوون لە داهاتووی خوێندکاران و پاراستنی کوالیتی سیستەمی پەروەردە. ئەگینا بە شێوەیەی کە بڕیاری لەسەر دراوە لە هەفتەیەکدا سێ وانە بخوێنرێت، پاشەکشەیەکی گەورەیە لە خەون و خواستی گەلەکەمان لە ڕۆژاوای نیشتمان.

فەرەیدوون سامان




ڕەخنەی شیعریی: ئیستاتیکای زمانی شیعر.. سۆران محەمەد

وەك چۆن شیعری ڕۆمانتیکی و ڕەمزیی، دەرچوون بوون لە قاڵبی شیعری باو، هەر ئەوەش ڕووی دا لەگەڵ پەخشانە شیعردا، کاتێك شاعیران لەهەوڵی یاخیبووندا بوون لە هەموو دەسەڵاتێکی شێوە، کە لەمپەربوو لە بەکارهێنانی زمانی تاکەکەسی، تا چیدی ملكەچی ئەو چوارچێوە ئامادانە نەبن کە دەبوو زاراوەو هەستەکانی تێدا دابڕێژرایە.
لە ڕاستیدا پەخشانە شیعر مانای دەرچوون نییە لە هونەرەکانی شیعر، بە بیانوی داهێنان و ئازادبوون، بەڵکو لەویشدا کورتبڕی و چڕبوونەوەو یەکێتی بابەت و ڕەوانبێژی پێویستەو دەبێت ئامادەییان لە دەقدا هەبێت، تا بەرهەمێکی باشمان بەرهەم بێت. گەر نا تەنیا مانا دەبێتە چەق و دەنگ و مۆسیقا پاش دەکەون، ڕستە تیایدا جێی وەزن وکێشە شیعریەکان دەگرێتەوە.
کەواتە شیعر بەهەموو جۆرەکانییەوە کاتێك بوونی دەبێت کە ئیرادەی داهێنان و ئاگاهی، بوونیان هەبێت. وەك ئەوەی (ماکس جاکوب) جەختی لەسەر دەکاتەوە، کە لێرەدا هونەر: ئیرادەی دەربڕینە کە لە قووڵایی خودەوە سەرچاوە دەگرێت، بە شێوەیەکی تۆکمەو پوخت.
کاتێك شیعر لە دەست ڕێساکانی کلاسیك دەرهێنرا، ئیدی تێکەڵبوونێکی زۆر لە نێوان دەقی باش و خراپدا دروست بوو، چونکە ئەو پێوەرانەی ڕوون و ئاشکرابوون کە شیعری کلاسیکی لەسەر دەهۆنرانەوەو پێ هەڵدەسەنگێنران بەرەو کاڵبوونەوە و بایەخ پێنەدان چوون و زیاتر بەرهەمە شیعرییەکان پشتی بە دیدو سەلیقەو مەعریفەی شاعیرو ماناکان دەبەست، ئیتر لێرەوە گێژاوێك دەخولقێت و ڕەسەن و نارەسەن بە ئاسانی بۆ هەمووان لێك جیاناکرێتەوە.
جێی ئاماژەشە کاتێك ئارتۆر ڕامبۆی قەلەندەر ئەو ڕچەیەی شکاند، هەر بەو سیفەتە بوو کە شیعر پەیوەست بکات بە گەڕان بە دوای نەزانراودا و زیاتر بەرەو متافیزیکا پەلکێشی بکات، وەك لەوەی تەنیا بە شێوەیەکی هونەریی دابڕێژرێت، وێڕای ئەوەی خۆی بووە سەرمەشقی ئەوەی کە پەخشانە شیعر گەشە بسێنێت و بە ڕەسەنایەتی و تەکنیکی ناوازەوە کامڵی بکات.
ڕەخنەنووس برونۆ لاتۆر لە ڕەخنەی بنەماکانی تازەگەریدا شتێک لە وەهم و ڕووتکردنەوە دەداتە پاڵ ئەو هەوڵانەی لەژێر ئەم ناوەدا دەدرێن، بەمانای ئامێرەکانی داماڵینی ئەو ماسکانەی کە بە ستراتیژی سەرەکی ڕەخنەی تازەگەریی لەقەڵەم دەردێن، بۆیە ئەو دەنووسێت: “هەڵماڵینی ماسکەکان ئەرکی پیرۆزو ڕاستەقینەی تازەگەرییە، بوونی پاشخانی ڕاستەقینەو تەواو لەگەڵ ڕۆشنبیریی ساختەدا لێك جیا بکرێتەوە. لەبری ئەوەی تەماشای دەقێكی ئەدەبی بکەین وەك هۆکاری شاردنەوەی بەرژەوەندی چینێك یان سیاسەتێك، با تەماشای بونیادی سەرەکی بکەین کە لەسەر چەند کۆڵەکەیەکی ئاست جیاواز پێکهاتووە، لەوانە: زمان، نووسەر، تەکنیك، دەزگای ئەدەبی، جەماوەر”..
بەڵێ، لە پێناسەی شیعردا زۆر وتراوە، لەوانە: “ئەو ئەدەبەیە کە ئاگاهی ئەندێشەکردنێکی چڕ لە خۆ دەگرێت سەبارەت ئەزموونێکی دیاری کراو، یان پەرچەکردارێکی هەستەکی یان سۆزردارییە لە ڕێگای زمانێکی پوخت و بژاردەوە لە هەموو ڕووەکانی ماناو زاراوەو ئێقاعەوە پێکدێت”.
هەروەها ئەندێشەکردن کە پنتێکی سەرەکی شیعر داگیردەکات، بریتییە لە توانای ئەقڵ لە ئامادەکردنی وێنەی زیهنی و مانای تازەدا، کە پێشتر بوونیان نەبوو بێت لەواقیعی هەستەکیدا، ئەمەشە کاریگەریی لەسەر وەرگر دروست دەکات و هەستەکانی دەخرۆشێنێت و کاردانەوەی تیادا فەراهەم دێنێت، دادەنرێت بە بنەمایەکی سەرەکی نووسینی شیعر، کە سنووری واقیع دەبڕێت بەرەو جیهانگەلێکی نوێ لە ماناو هونەردا.
ئیبن سینای شاعیرو فەیلەسوف ئەندێشەکردن بە سیمایەکی تایبەت دادەنێت کە شیعری پێ لە پەخشان جیادەکاتەوە، لێرەدا بواری ڕاستی و درۆیی تێدا جیا ناکرێتەوە، چونکە خولگە سەرەکییەکەی زمانە لە ڕووی خەیاڵ و ئەندێشەکردنەوە کارا دەبێت، نەك بە باری واقیع و ژیانی ڕاستەقینەدا شۆڕبێتەوە، هەروا سەبارەت پێناسەی خەیاڵکردن گوتراوە: “ئەندێشەکردن شتگەلێکە لە دەروون و ناخدا ، ئەو شتەی کە خەیاڵی تێدا کراوە، بوارێکی فەنتازییەو دروستکراوەو پێشتر بوونی لە زیهندا نەبووە”.
ئەرستۆ وای دەبینێ کە ئەندێشەکردن (فەنتازیا)جۆرێکە لە جوڵە لە زیهنی مرۆڤدا و بەرانبەریشی دنیای هەستەکییە، بگرە زانای زمان و وێژە (جورجانی) وای دەبینێت مانا ئەقڵییەکان لە کرۆکی شیعردا نین، هەرچەندە پۆشاکی شیعریش لەبەر بکەن، هەرچەندە ئەو لە ڕۆڵ و بایەخیان کەم ناکاتەوە لە ڕووە جیاوازە هزری و کۆمەڵایەتی و ئاینییەکانەوە هتد….. لەهەمان کاتیشدا دەبینین له‌نێو ڕه‌خنه‌گره‌ گه‌نجه‌كاندا، بەڕێز بڵند باجەلان دەنووسێت: “من و (سۆران ئازاد) له‌ پێشه‌وه‌ی ئه‌و ڕه‌خنه‌گرانه‌ین، له‌ ڕوانگه‌ی فیكره‌وه‌ قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌ده‌بیات دەكه‌ین”- ئەمە لەو لەو چاوپێکەوتنەی لەژێر ناوی (پێویستمان بە کەسانێکە بتوانن بە قوڵایی ڕۆحییەوە بڕواننە شیعر) لە بەشی شیعروگفتوگۆدا لە ماڵپەڕی شیعریی (تەم)دا بڵاوکراوەتەوەو چاوپێکەوتنەکە لە سازدانی: حەمە هیوایە.
هەرچی زانای زمان و وێژەناس (مەرزوقی)یە، بنەماو کۆڵەکە سەرەکییەکانی شیعر بە حەوت دانە ڕیزبەند دەکات، کە دووانیان باس لە کێش و سەروا دەکەن و زیاتر تایبەتن بە شیعری کلاسیکەوە، هەرچەندە بەڕادەیەك دەبێت لەدەقە مۆدێرنەکانیشدا بوونیان هەبن، بەڵام پێنجەکەی تر دەبێت کەم تا زۆر لە هەموو بەرهەمێکی شیعریدا هەبن تا بە شیعر ناوببرێن:
١- مانای باڵا و دروست.
٢- هێزی زاراوەو پتەویی و ناوازەیی و گونجانی لەگەڵ مانادا.
٣- پێکان لەوەسفدا، بەشێوەیەکی دروست و وردو ڕاستگۆ و گونجاو لەگەڵ ئەوەی وەسف دەکرێت.
٤- لێکنزیکی لە شوبهاندندا: بەوەی گونجان لەنێوان لێکچوو و لەوچوو دا هەبێت.
٥- گونجاندنی خوازەر لەگەڵ خوازراودا هەبێت، واتا بوونی هەماهەنگی لەنێوانیاندا.
جا ئەگەر بێین ئەم سیما سەرەکیانەی کە شیعری پێ دەناسرێتەوە بەراورد بکەین بەو دەقانەی ئەمڕۆ بە ناوی شیعرەوە بڵاودەبنەوە، دەبینین دوورییەکی بێ هامتا هەیە لە نێوانیاندا، لەویاندا هونەرو ڕەسەنایەتی پەیڕەو دەکراو چێژی دەبەخشی، لەمیاندا سادەبوونەوەی زمان تا ئاستی زمانی ئاخاوتنی ڕۆژانە بەدی دەکرێت، ئیدی لە لایەکەی دییەوە هەندێك دەڵێن: خوێنەر حەقیەتی لە خوێندنەوەی شیعری سەردەم بتۆرێت (بە باش و خراپەکەیەوە)، چونکە لای ئاستەم دەبێت لێکیان جیابکاتەوەو بەتایبەتی کە هێڵێ نێوان ئەو دوو جۆرەش ئاشکراو بەرچاو نییە، تەنانەت دەشگوترێت لە ئەدەبی پاش مۆدێرنەدا هێڵێ نێوان ژانرە ئەدەبییەکانیش کاڵبووەتەوەو بەیەکداچوون؛ وەك پەیوەندی نێوان پەخشان و چیرۆك و شیعرو ڕۆمان و تەناەت شیوەکاریی…تاد.

  • بیردۆزی نەزمی جورجانی جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە دانانی وشە لە شوێنی تەواوی خۆیدا بە هێنانەدی ئەرکە دەلالیەکەی لە سیاقێکیدا دێنێتەدی. زۆر خاڵ هەن دەبێت لەم پێناوەدا ڕەچاو و پەیڕەو بکرێن وەك: دانان و تەبایی وشە وماناکەی، ڕەچاوکردنی ڕەوانبێژی (وتەی ڕەوان و کاریگەر) بۆنموونە: لێكچوون تەشبیهـ، خوازەو سێ جۆرەکەی، درکه، جوانکاری، دژیەك، ڕەگەزدۆزی، کورتبڕی. شوێنگۆڕکێی وشە (پێش و پاشخستنی) کە چۆن کاریگەریی لەسەر مانا دروست دەکات، لابردنی وشە، جیاکردنەوەو لێکدان، ناسراوو نەناسراو، زانینی بەکارهێنانی ڕێزمان….هتد، ئەمانە ئەرکی شاعیرە کە ئاگاهی هەبێت سەبارەتیان.
    لە ڕاستیدا لە پێناسەی هەر ئەدەبێکی باشدا گوتراوە: “بەکارهێنانی نموونەیی تایبەتمەندییەکانی مادە سەرەتاییەکەیەتی”. جا ماددەی سەرەتایی شیعریش زمانە، کەواتە شاعیر دەبێت بزانێت چۆن بە شێوەیەکی هونەرییانە بەکاری بهێنێت.
    هەروەها تەنتاوی دەڵێت: شیعری ڕاستەقینە ئەوەیە کە هەستەکان دەهروژێنێت و هەژان و ساکان لە ناخدا دروست دەکات.
    بەم جۆرە لای تایبەتمەندەکانی شیعر دەق لە چوار ڕووەوە ڕوانینی بۆ دەکرێت:
    ١-بازنەکانی دەلالەت٢-ئاستی ئیقاع٣-وێنەی شیعری٤- شێوازی هۆنینەوەی دەق(ستایڵ).
    چەند نموونەیەکی پراکتیکی:
    بۆ زیاتر ڕوونکردنەوەی ئەو خاڵانەی کە لە سەرەوە ئاماژەمان پێدان، جێی خۆیەتی لێرەدا چەند نموونەیەك بهێنینەوە لە شیعرەکانی تەیب قادر کە دەنگێکی دیاری شاعیرانی نەوەی پاش ڕاپەڕینی باشوورەو سەرپەرشتیاری وێبگەی شیعریی تەمە، کە دڵنیام ئەو هەمیشە سنگی فراوان بووە بۆ هەموو تێبینی و سەرنجێك کە لەسەر بەرهەمەکانی بنووسرێن، ئەمەش هۆکارە بۆ ئەوەی لەم لێکۆڵینەوەیەدا سوودیان لێ ببینین و بۆ دەوڵەمەندکردنی گوتارەکە و وەك نموونە بیانهێنینەوە.
    ١- ئاستی بەکارهێنانی زمان:
    وەکو پێشتر گوتمان مافپێدانی تەواو بە هەر هونەرێك بریتییە لە بەکارهێنانی نموونەیی تایبەتمەندییەکانی مادە سەرەتاییەکەی، جا لەباری شیعردا ماددە سەرەتاییەکی شیعر بریتییە لە زاراوەو زمان، بە ڕۆچوون و قووڵبوونەوە بەو خاڵانەی پێشوودا، دەفامینەوە کە دەبێت شاعیر فەرهەنگێكی شیعریی لادروست ببێت و بە تێگەیشتن لە زانستەکانی ڕەوانبێژی و شارەزا بوون لە بنەماکانی ڕێزمان بتوانێت ئەو بەهرەیەی هەیەتی لە قاڵبی شیعرێکی سەرکەوتوودا دایبڕێژێت، هەر ئەو خاڵانەشن کە شیعر لە ناشیعر یان وەك دەگوترێت (شیعر لە میعر) جیادەکەنەوە. کاری ئێمەش لێرەدا بڕیاردان نییە لەسەر باشی و خراپی دەق، یان کاریگەریی و باڵایی مانا تیایاندا، بەڵکو ئێمە لە بواری هونەرییەوە تەماشای دەق دەکەین و دەمانەوێت بە دوای ڕەگەزە شیعرییەکاندا بگەڕێین مادام لێرەدا قسەمان لەسەر شیعرە، ئێمە قسە لەسەر هونەری شیعر دەکەین و هەر لەو رووەوە تێبینیەکان دەنووسین، وەکو تر زۆر شیعری سادەش لەمڕۆماندا بوونیان هەیە، وتوێژی ڕاستەوخۆ لەگەڵ جەماوەردا دەکەن و ڕەنگە هەوادارێکی زۆریشیان هەبێت، بەڵام لە لایەنی هونەرییەوە بە شێوەیەکی ئەوتۆ پێنەگەیون و بایەخێکی ئەوتۆی هونەرییان نییە.
    ڕەخنەنووس ئەحمەدی مەلا لەمبارەوە دەنووسێت: “شیعری ئاسان و زەحمەت نییە، بەڵکو تا چەند زمان بارگاوییە بە شیعر؟”.
    شیعر بۆ ئەوە نانووسرێت کە خوێنەرێکی دیارییکراو لە پەیامەکەی بگات، چونکە دەرهێنانی پەیام لە شیعردا کارێکی زۆر سەختە، چونکە، شیعرییەت ئاوێتەی “پەیام ” بووە، هەر کاتێك توانیمان پەیام لە دەق جیا بکەینەوە، واتە، دەقی دیارییکراو بە کەمترین تەزووی شیعریی بارگاوی بووە…. شیعر بۆ تێگەیشتن نییە! ئەی بۆچییە؟ بۆ ئەوەیە ئێمە لە ناو شیعرەکەدا بژین..
    لێرەدا گەر نموونەیەك بهێنینەوە لە بەرهەمەکانی تەیب قادر ئەوا دەبینین لە شیعری (بانك) دا دەنووسێت:
    (کوڕێک پێویستیی بە هەندێك خەرجکەر هەیە
    تا بچێت خۆشەویستەکەی بهێنێتە ماڵەوە
    ماڵی نییە
    ئەگەر ماڵی هەبوایە،
    خۆشەوستەکەی لەلای دەبوو و
    منداڵەکەی لە باوەش دەگرت)

ئەگەر ئەو پرسیارە لەخۆمان بکەین کە گوایا لێرەدا تا چەند زمان بارگاوییە بە شیعر؟ ئایا شێوازی دەربڕین ڕاستەوخۆیە یان هونەرەکانی ڕەوانبێژی تێدا بەکارهێنراوە؟ ئایا مانا فرە ڕەهەندەو خوێنەر دەساکێنێت؟ یان زۆر نزیکە لە دەربڕینی ڕاستەوخۆو شێوەیەکی وتاری کۆنکرێتییەو تیایدا مانا هەر یەك دیوی هەیە؟ ئایا وێنەی شیعریی تێدایە کە دونیای مەجازو واقیع پێکەوە گرێ بدات؟ ئایا چ جیاوازییەك لە داڕشتنیدا هەیە لەگەڵ داڕشتنی کەسێکی ناشاعیر دەربارەی هەمان بابەت کە بریتییە لە (قەیرانی دارایی)؟ ئایا ئەگەر ئەو دێڕە ستوونیانە بە ئاسۆیی بدرێنە پاڵ یەك نابنە پەرەگرافی جۆرێك لە وتار؟ ئایا چەندێك وشەکان ناوازەو شیعریین و هێزوپێزی تایبەتی خۆیان هەیە کە لە زمانی ڕۆژانە جیای دەکاتەوە؟ ئایا لە ڕووی زاراوەوە دروستەو لە لایەنی ڕێزمانەوە هەڵەی تێدا نییە و چەندان پرسیار تریش…. لە ڕاستیدا هەر ئەم پێوانانەشن کە بەهای هونەریی بە دەقەکان دەدەن. هەر دوور نەڕۆین لێرەدا وشەی (خەرجکەر) دەبوو (خەرجیی) بووایە، کە هەڵەیەکی زەقی نادروستی زاراوە بەکارهێنانە، چونکە خەرجکەر واتە کەسی پارە خەرجکە، کە ئەو لەویدا مەبەستی پێویستی بە خەرجییە نەك خەرجکەر.
ئەمە وێڕای ئەوەی هەندێكجار شیعر توانای هەڵگرتنی هەندێك بابەتی لە خۆدا نییە، گەر نا، شەفافییەت و وزەی گیانیی تیا نامێنێت، بەتایبەتی گەر تییماکە بابەتی ڕۆژ بێت و قسەی سەرزارو بنزاری خەڵکی بێت، یان بابڵێین جۆرێک لە قەیرانی دارایی دروستکراو لە دەڤەرەکەدا کە ئەمە کاری ڕۆژنامەنووسانە بەدواداچوونی بۆ بکەن، لە کاتێکدا هەندێک بابەت لە شیعردا هەر ئاماژەیەکی پێویستەو گەر شاعیر ڕۆبچێت بە زیادەڕۆییەکی ئاسۆیی، ئەوا دەقەکە زۆر سادە دەکاتەوەو ناشبێتە پەیامێکی سەرمەدی و گەردوونی مرۆڤ، ئەمەشە کە شیعر بە نەمریی دەهێڵێتەوەو وای لێدەکات بۆ هەموو کات و شوێنێك لەبار بێت و هەر بە نوێیی بمێنیتەوە، یان گەر شاعیر بیەوێت لەو بارەوە شیعرێکی باش بنووسێت دەبیت بە دوای ڕێگای ناراستەوخۆوی دەربڕین و هونەریی و ئایدیای نوێدا بگەڕێت، بەڵام گەر مەبەستی گەیاندنی هەڵویست و پەیامی خۆی بێت ئەوا شتێکی ترەو ئێمە نایخەینە نێو دوتویی لێکۆڵینەوەکەمانەوە.
وەکو گوتراوە شیعر سێ هێزی ناوەکی پێویستە: هێزی سروشتی شاعیرێتی ناخ، هێزی لێكچوواندن، هێزی ڕاهێنان و ئەزموون، هەرچی ئەوەی سێیەمە بێ یەکەم و دووەم و نایەتە دی، بەڵام ئەوەی یەکەم و دووەم بە خاڵی سێیەم بەهێزتر و کامڵتر دەبن. بۆیە جێی خۆیەتی بپرسین: ئایا شاعیرانی نوێ لانی کەم کتێبێکی ڕەوانبێژییان خوێندووەتەوە؟ بە نموونە وەکو (خۆشخوانی) عەلائەدینی سەججادی؟ گەر لە کتێبفرۆشیەکانیشدا دەستیان نەکەوێت ڕەنگە گەر بگەڕێن بەدوایدا بتوانن بە شێوازی پی دی ئێف دەستی بخەن.
ئەوەی کە لەسەرەوە سەبارەت کۆپلەکەی پێشوو گوتمان دەتوانین لەم کۆپلەیەی دەقی (موشەك)یشدا بیبینینەوە، کە چۆن جارێکی تر زمان سادە دەبیتەوەو هیچ ڕوویەکی مەجاز هەڵناگرێت، ئەو ڕاستەوخۆ پەیامێك بۆ پێشهاتێکی لەناکاو دەنووسێت و دووبارە پەنا دەباتەوە بەر کاریگەریی ئەم قەیران و کێشانە لەسەر مرۆڤ و خۆشەویستان و ئەو تیایدا دەنووسێت:
(مووشەک لە شارەکان بڵاومەکەنەوە
لەو بەینەدا من تیا دەچم
من نامەوێ بمرم،
بە تەمام نامەیەک بنووسم و
بینێرم بۆ خۆشەویستەکەم)


(ئەو دەیەوێت گەورە بێت و بچێتە زانکۆ و
ببێتە دکتۆر و
ژنێکی دووگیان بێتە لای و ڕزگاری بکات و
منداڵەکەی بخاتە باوەشی..)
بەڵام گەر بێینە سەر پەیام و مانا لە دەقەکەدا دەبینین دەقەکەی دانەر زۆر دیدگایەکی مرۆڤدۆستانەی هەیە و داکۆکیکردنە لە مافی ماددی و مەعنەوی هەموو مرۆڤێك و ژیانی بڕومەتانە، کە مافە سەرەتاییەکانی بۆ دابین بکرێت، گوێ لە داواکانی بگیرێت، کە ئەمەش دەکرێت لە پەخشان یان گوتارێکی هزریی و پۆلەتیکیدا ئاماژەی پێبدرێت و زیاتریش لەبارو گونجاوتر دەبێت بۆ ئەو بابەتگەلە نەك شیعر، کە پڕە لە هونەرو ئیستاتیك و ناوازەیی زاراوەو وێنەو هونەرەکانی زمان.
هەروەها لەم دێڕەدا بە ڕوونی ئەو مانا باڵایانەی شاعیر ڕاستەوخۆ دەربڕینی لێکردوون سەبارەت بە واقیعی دەنگی ئەوی تری ناڕازی و بێبەش و دەنووسێت:
(کەسێک دەیەوێت بڵێت: برسیمە، پێش ئەوەی وشەکە تەواو بکات، دەکوژرێت).
بەهەمان شێوە؛ ئەم پەیامە مرۆڤدۆستانە لە کۆتایی ئەم دەقەی تریشدا دەبینینەوە کە چۆن شاعیر بە زمانێکی سادەی بێ ڕتووش دەربڕین لە نەفرەت کردن دەکات دژی جەنگ و کوشتارو زیاتر دەیەوێت هەڵوێستی ئاشتیخوازانەی خۆی بەیان بکات، وەك لەوەی دەقێکی هونەری شیعریی بئافرێنێت و تازەگەریی لە زاراوەسازی و شێوازی دەربڕین بکات تیایداو سییمبوڵ و میتافۆڕی جیاوازو نوێ بەکاربهێنێت، تا بەرگێکی هونەری باڵای نەخشین و ڕازاوە بکاتە بەری دەقەکە، بە وردبوونەوە لە هەموو تەن و بوونەوەرو پێکهاتە فەرامۆشکراوەکانی گەردوون کە کەرەسەگەلێکی دەوڵەمەندن بۆ ئافراندن. لەم کۆپلەیەدا کەس نكۆڵی لە جوانی مانا نییە، بەڵام ئەوە کاری هونەری شیعر نییە، کە پەیامێك بۆ ڕووداوگەلێكی ساتەوەخت بنێرێت و ڕای خۆی بەو جۆرە ڕاستەوخۆ بنووسێتەوە، بەڵکو زیاتر سیمای وتارێکی ڕامیاریی و هزریی لەخۆ دەگرێت و بەرزکردنەوەی ئەم دروشمانەش جێی ستایش و خوێندنەوەیە، شان بەشانی ئەو هەموو ڕێپێوانانەی لە شەقامەکانی پاریس و لەندەن و مەدریدا ئەنجام دەدرێن و سەرکۆنەی شەڕو کاولکاری تێدا دەکەن و داوای ئاشتی و ڕێزگرتنی مافەکانی مرۆڤ دەکەن:
(من ئاشتییم خۆش دەوێت، ئاشتی مرۆڤە
من شەڕم خۆش ناوێت، شەڕ تاریکە)
٢- مەجازو میتافۆڕ:
گەر سەیری خاڵی چوارو پێنجی مەرجە هونەرییەکانی شیعریی سەرەوە بکەین کە مەرزوقی باسی لێوەکردوون و وەکو پێوانەیەك وەریبگرین، ئەوا لەم کۆپلەیەی خوارەوەدا دەبینین کە گورگ و پەپوولە وەك خوازە وەرگیراون بە مەبەستی گەیاندنی مانای ناخی شاعیر، بەڵام دەبینین ئەو دووە هیچ نزیکییەك نییە لە نێوانیاندا لە واقیعدا، تا پێکەوە بیانگونجێنین ومانایان لێ هەڵبهێنجین، چونکە گورگ تاڵیبی پەپوولە نییە، هەرچەندە پەپوولە بە بچووکی و ناسکی و جوانی وەسف دەکرێت، بەڵام گورگ بە کەڵبەو خوێنڕشتن ناسراوەو گەر هیچ نەبوایە شاعیر زاراوە فۆلکلۆرییە کۆنەکە (مەڕ)ی لە جیاتی پەپوولە بەکاربهێنایە ڕاستر دەردەکەوت و گونجاوتر دەبوو، لێرەدا نەشازییەکی داوە بە وێنە شیعرییەکە، پاشان لە ڕووی ماناشەوە ئەو هەڵەیەی تێ کەوتووە کە چۆن متمانە بە گورگ دەکرێت؟ گەر لە جیاتی گورگ بگوترایە ڕێوی زیاتر ڕێی تێدەچوو، چونکە لە منداڵیەوە بە چیرۆکی مام ڕێوی و مریشکە ڕەشە ئاشنا بووین، پاشان نازانین مەبەستی شاعیر لە گورگ و پەپووله کێن چونکە هیچ بۆخوازراوێك لە ئارادا نییە، ئیدی ئاماژە هەر لە دڵی شاعیردا دەمێنێتەوە :
(ئەو کاتەی متمانەم بە گورگ کرد
گوتم،
ئاگات لە پەپولە بێت)
هەروەها نموونەیەکی تریش دەهێنینەوە لە دەقی (دەزانم شەوتان چ ڕەنگێکە) کە تێیدا شاعیر چەند خوازەیەکی بەکارهێناوە، بەڵام وادەردەکەوێت لەگەڵ یەکدا ناگونجێن، چونکە هیچ پەیوەستێك نییە لە دنیای واقیعدا وێنەیەکی ئەندێشەئامیزی دروستمان پێ بدات تا بتوانین ئیستاتیك و داهێنان لەو وێنە شیعرییەدا ببینینەوەو ڕووە مەجازییەکەی بخەمڵێنین، ئەمەش ئەو بەشەیە کە مەرزوقی لە خاڵەکانی شوبهاندن و خوازەدا ئاگاداری کردووینەتەوە کە نەکەوێنە هەڵەی واوە، ئەگینا ڕەونەقی هونەریی لە دەقی شیعردا بزر دەبێت و چ جار ڕامان و ساکان و راچڵەکین لەناخدا بەرپا ناکات و کەمەندکێشی گیان ناکات بۆ زمانە هونەرییەکەی، کە دەبێت لە جەوهەرو سیفاتی بوونی شیعردا هەبێت، لەو شیعرەدا ئەو بۆنی پیس دەداتە پاڵ گەڵا، ئەمە هیچ مەجازێکی تێدا نییە، بەڵکو لە واقیعدا گەڵا دەڕزێت، کەلاك بۆگەن دەبێت. دواتریش پەیوەندی گەڵاو زاراوەکانی (دووڕوویی و سەرسەریی و کۆیلە) هیچ هاوبەشی و پەیوەندییەکی مەجازی و حەقيقی پێکەوەیان نابەستێتەوە، جگە لەوەی وشەی زبری ڕۆژانەن، ئەو دەنووسێت:
(گەڵایەکم لێ کردەوە بۆنی پیس بوو
گەڵایەکی تریشم لێ کردەوە دووڕوو بوو
گەڵایەکی تریشم لێ کردەوە سەرسەری بوو
گەڵایەکی تریشم لێ کردەوە کۆیلە بوو)
وێڕای ئەوەی شێوازی دووبارەکردنەوەی لێکردنەوەی گەڵا لە هەموو دێڕەکاندا، ناشیعریی و لاوازکەرەو هیچ کۆکەرەوەیەك لە نێوان خوازرراو و بۆخوازراوەکاندا نییە. لێرەدا بۆ ئەوەی خوێنەر نزیك بکەینەوە لە مەبەستی بابەتەکە دەبێت چەند نموونەیەك لە خوازەی دروست بهێنینەوەو پاشان بەراوردکردنی بەوانەی شاعیر بەکاری هێناون بۆ خوینەران جێ دەهێڵین:

  • ڕوومەت گوڵی ئاڵ: خاڵی هاوبەشی نێوان ڕوومەت و گوڵ، ڕەنگی پەمبە یان سوورەکەیەتی کە لەگوڵیشدا هەیەو لە ڕوومەتیشدا، ئەمەش وەسفێکی جوانە کە مانا دەڕازێنێتەوەو شێوازێکی هونەریی ناڕاستەوخۆی دەربڕینیشە.
  • یان کاتێك کەسێك دەڵێت: شێرهات، مانای سیفەتی ئازایەتی خواستووە بۆ کەسێك، چونکە مرۆڤ نابێتە شێر بە شێوەیەکی بایەلۆژی. بەڵام لە بری ئەوەی بڵێت فڵانی ئازاو جوامێر هات دەڵێت: شێر هات.
  • هەروەها خواستنی شێوەی مانگی یەکشەوە کە دیمەنێکی هەستبزوێنی شاعیرانەیە بۆ ئەبرۆی یار، نموونەیەکی تری ئەو مەجازە شیعریە دروستانەیە. گەر شاعیریش نایەوێت بۆ نموونە ئەو بەکارهاتووانە بەکاربێنێتەوەو بڵێت ئەوانە سواون، ئەوا داهێنانی وێنەی شیعریی نوێی باڵاو سەرکەوتوو هیوای هەموو خوێنەران و عاشقانی شیعری باشە و لەو بڕوایەدا دەبم شاگەشکە دەبن بە خوێندنەوەیان، هەرچەندە کارێکی ئاسان و سەرپێی نییە.
    جارێکی تریش شاعیر، هاوشێوەی ئەو نموونانەی پێشوو، دووبارە دەکاتەوەو لە شیعری (بۆ سمکۆ)دا: وشەکانی (سەرسەریی دەداتە پاڵ پەرداخ و قەل بۆ سەراوبن و زبڵ بۆ سەرخۆش)، لێرەدا خوێنەر لە ڕووی هونەرییەوە بزر دەبێت لە گرێدانی ئەو کەرەسانە بەیەکەوەو دەرهێنانی خاڵی پێکەوەبەستنی نێوانیان، جگە لەبازدانەکان و شێوەی گێڕانەوەو بوارنەبوونی هەناسەی قووڵ و شیعریی لە نێوان کۆپلەکاندا.. بۆیە دەتوانرێت بگوترێت دەقی ئاوهالە پەلەکردن و پشوو کورتیی پێوەدیارەو وەکو دەڵێن چێشتەکە بەکاوەخۆ نەکوڵاوەو چایەکە وەك پێویست دەمی نەکێشاوە، بەڵێ لە ڕووی ماناوە دەزانین کەسی مەدهۆش و سەرخۆش بێ بایەخ دەبینرێت لە دنیای واقیعدا و وەك زبڵ ڕەنگە تەماشا بکرێت، بەڵام لە ڕووی هونەری مەجازی شیعرەوە هیچ داهێنان و ئیستاتیك و قەشەنگی تێدا نییەو ڕایەڵێك لێکیان نزیك ناکاتەوە و وێنەیەکی تۆکمەی شیعریی نوێی ئیستاتیك ئامێز لە خۆناگرێت کە زمانێکی باڵای شیعر بیڕازێنێتەوە، جگە لەوەی ئەو زاراوانەش ڕەقن و شیعریی نین، چونکە گەربگەڕێینەوە بۆ مەرجەکانی پێشوو دەبینین لە خاڵی دوودا مەرزوقی جەخت لەسەر هێزوپێزی وشەی شیعریی دەکاتەوە.
    (بیرتە کە دەمانگوت: ئەو هەموو پەرداخە سەرسەرییە،
    ئەو هەموو قەلە سەراوبنە، ئەو هەموو زبڵە سەرخۆشە)
    لەدوماهییدا دەخوازم بڵێم ئەمانە چەند نمونەیەك بوون بۆ ئاوڕدانەوە لەو دیاردە بەربڵاوەی کە زۆر لە شیعری ئەمڕۆی کوردی گرتووەتەوەو پێویستە بۆ باشکردنی چۆنییەتی بەرهەمەکان، شاعیران زیاتر بە ئارامەوە ئەوە بنووسن کە لەناخیاندا هەڵدەقوڵێت و کاتی تەواوی کامڵبوونی پێ بدەن و دوای چەندان جار دوای پێداچوونەوەو نیشاندانی کەسانی بەسەلیقە، کاتێك دڵنیابوون بەرهەمەکە ئاستی بڵاوکردنەوەی هەیە، ئەنجا ڕەوانەی دنیای خوێنەرانی بکەن.

سەرچاوەو پەراوێز:
1- We have never been Modern Bruno Latour Translated by Cathiren Porter, Harvard University ISBN 9780674948396
2- The Poetry Book, Dk Big Ideas,ISBN 9780241566237, Dorling Kindersley Ltd
3- Figures of Thought, 978-0879232856, What is Poetry author, Howard Nemerov. David R Godine Publisher.
٤- أبو علي أحمد بن محمد بن الحسن المرزوقي، مختارات ابي تمام الشعرية نظرية عمود الشعر، شرح محمد بن طاهر العاشور دار العربية ٥٦-١٠١.
٥- کتاب الشفاء، المنطق، ابو علي بن حسين بن عبدالله ابن سينا، راجعه وقدم له: د. ابراهیم مدکور.دار الكتاب العربي، القاهرة.
٦-قصيدة النثر من بودلير حتی الوقت الراهن، الجزء الاول. سوزان برنار، ترجمة راوية صادق، دار نشريات ١٩٩٨.
٧- ماڵپەری شیعری تەم بەزمانی کوردی، ساڵی ٢٠٢٥.

  • تێبینی/ دوای ئەوەی بەرواری لە ١٥/١/٢٠٢٦دا ڕۆژنامەی ڕێگای کوردستان بەڵێنی بڵاوکردنەوەی ئەم بابەتەیان دا (بە دوو بەش لە دەرفەتێكدا) و تا ئێستا هیچ دیار نەبوو، بۆیە بە پێویستم زانی لەم ماڵپەڕە سەنگینەدا بڵاوی بکەمەوە.



دیوە شاراوەكەی فەیلەسوفان!.. سەدیق سەعید ڕواندزی

  

ئینگلیزەكان دەڵێن:_(هەموومان وەك مانگ واین، ڕووێكی شاراوەمان هەیە) زۆر جار ئەم ڕووە شاراوەیە دەكەوێتە بەر ڕۆشنایی و ئیدی حەقیقەتی بوونی مرۆڤ وەك ئەوەی كە هەیە دەردەكەوێت نەك ئەوەی خۆی لە بەرگ و ماسكێكی نماییشیدا دەنوێنێت! بێگومان بۆ كەسانێكی ئاسایی گەر ئەم ڕووە شاراوەیە خاڵێك و پەلەیەكی ڕەشیشی تێدا بێت، ڕەنگە ڕێی تێ بچێت و ئاسایی بێت، بەڵام بۆ فەیلەسوفان و بیرمەندان نەك هەر ئاسایی نییە، بەڵكو شەرمەزاریی و ڕووڕەشییەكی گەورەی مرۆیی و مێژووییشە، چونكە فەیلەسوفان كار لە سەر زانستی زانین و فەلسەفە و هوشیاركردنەوەی تاك و داهێنانی هزری و تێزی جیاواز دەكەن. لەو ماوانەی ڕابردوودا، چەندین وتارم لە بارەی هەریەك لە (هایدگەر و نیتشە و فۆكۆ) بەزمانی كوردی خوێندنەوە، چونكە تەنها ئەو زمانە دەزانم. بە ڕاستی زانیاریی وایان تێدا بوو بۆ من سەیر و نوێ و شۆكهێنەربوون، ئاخر ئەو فەیلەسوفانە لای زۆرینەی هەرە زۆری نووسەرانی كورد، تا ڕادەی پەیامبەرێكی ئایینی پیرۆز كراون و وایان لێهاتووە گەر نووسەرێك لە نووسینەكانیدا ناویان نەهێنێت، ئەوا بە نەخوێندەوار و بێ ئاگا لە دنیای ڕۆشنبیری ناوی دەبرێت، گەر ساڵانە سەد كتێبیش بخوێنێتەوە!
ئەوەی ئێمە لە بارەی هایدگەر زانیومانە، تەنها بوون و زمانە، بەڵام ئەم فەیلەسوفە، ڕەوایەتی بە جینۆسایدی جوولەكەكان داوە، ئەندامی حزبی ناسیونالستی ئەڵمانی بووە، هەوڵیداوە پەرێزی نازییەكان پاك بكاتەوە و تا مردووشە ئامادە نەبووە هاوسۆزی ئەو تراژیدیایە بێت، كە تا ئێستاش پەڵەیەكی گەورەی پڕ شەرمەزارییە بە تەوێڵی مێژووی مرۆڤایەتیدا ! نیتشە دەڵێت:
كە چوویە لای ژنەكەت قامچییەكەت لە بیر نەچێت، باوەڕی بە دەسەڵات و خزمەتكار و ڕەعیەت هەبووە، تەنها فاشیستەكان و كۆنەپەرستەكان سەرسامن بە بیری نیتشە. فۆكۆ، هۆمۆسێكسواڵ بووە! بۆ ماوەی بیست و پێنچ ساڵ، گەنجێكی كوڕی هاوماڵ كردووە و لەگەڵی ژیاوە، بە دوایدا چۆتە جەزائیر، سەرەنجامیش بە نەخۆشی ئایدز مردووە. شۆپنهاوەر، هانی مرۆڤەكانی دەدا خۆیان بكوژن و بەردەوام ڕەشبینانە بیری دەكردەوە، كەچی تا ئەو سەری ئاسمان دەستی بە ژیانەوە گرتبوو، ئەمە وێرای ئەوەی گاڵتە بە ژنان دەكات و بە قازو مراوی دەیانچوێنێت!
ئەم ڕووە شاراوانەی فەیلەسوفان، نەك هەر نەنگییە، بەڵكو خۆیان و فەلسەفەكەشیان دەخاتە ژێر پرسیارەوە، ئاخر چۆن دەكرێت تۆ فەلسەفە پیشانی مرۆڤایەتی بدەیت، بەڵام بە نەخۆشی ئایدز بمریت، كە هەموومان دەزانین ئەو نەخۆشییە زادەی جۆرەها سێكسی نەشیاوە؟ ماركس، كە بە بڕوای من ناشێ ناوی لەگەڵ ئەوانە بهێنرێت، فەلسەفەی ماركسیزمی دانا، كە دیارترین فەلسەفەی خزمەتكردنە بە مرۆڤایەتی بە ئێستاشەوە بەراورد بە سیستەمی نامرۆیی سەرمایەداری، كەچی كاتێ سۆڤییەت ڕووخا، تین و توانجی دنیا لە شۆڕشەكە و لینین و ماركس دەگیرا و گاڵتە بە كۆمۆنیزم دەكرا، بەڵام هەمان ئەوانەی ڕەخنە لە ماركسیزم دەگرن، سەیر لەوە دایە سەرسامن بە كەسێك كە چاوی لە كوشتنی پێنچ ملیۆن مرۆڤی بێ تاوان پۆشیوە! بە داخەوە ئەوەی تا ئێستا لە ڕێی وەرگێڕانەوە بە ئێمە لە بارەی ئەمانەو دەیانی تر گەیشتووە، هەر تەنها ڕووە ماسكدراوەكەی ئەو فەیلەسوفانە و نموونە گەلێكی دیكەن. بۆیە ئێمە پێویستیمان بەوەیە، زانیاریی نوێ لە بارەی ئەوانە بزانین، زانیارییەك كە بوونیان بە ڕاستەقینەیی دەربخات، ئەمەش بە وەرگێڕێك دەكرێت، وەرگێڕان وەك ئەمانەت ببینێت، نەك هەوەسی كەسی!

*ئەم بابەتە لە هەفتەنامەی ڕێگای كوردستان بڵاوكراوەتەوە.




نه‌ بێ شه‌رم به‌ نه‌ شه‌رمن به‌.. به‌ختیار محه‌مه‌د

هه‌ڵبه‌ت شه‌رمنیی له‌گه‌ڵ بێ شه‌رمیی جیاوازه‌: ئه‌ویان نه‌خۆشییه‌، نه‌خۆشییه‌كی ده‌روونیی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌؛ به‌ڵام ئه‌میان جۆرێك له‌ بێ ڕه‌وشتییه‌. هه‌ندێك جار بڕێك گه‌مژه‌ییشی له‌گه‌ڵدایه‌. بێ شه‌رمیی، بێ ئابڕوویی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌. كه‌سی بێ شه‌رم شه‌رم ناكا له‌ درۆیه‌كانی، له‌ هه‌ڵه‌وه‌ڕییه‌كانی، له‌ دزییه‌كانی…؛ به‌ڵام كه‌سی شه‌رمن، به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ته‌نانه‌ت شه‌رم له‌ ویستی خۆی و له‌ كه‌مترین داخوازی مافی خۆی و له‌ ده‌رخستنی سروشتی خودی خۆی ده‌كا.
كه‌سی شه‌رمن زیاد له‌ پێویست ده‌چێته‌وه‌ ناو خۆی، سیفه‌تی كیسه‌ڵ و هێلكه‌شه‌یتانۆكه‌ی (كرمی لوولپێچی) هه‌یه‌؛ به‌ڵام كه‌سی بێ شه‌رم زیاد له‌ پێویست ده‌چێته‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووری خۆی و ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی به‌ فشه‌كانی، به‌ درۆیه‌كانی، به‌ تاوانه‌كانی، به‌ فریودانه‌كانی، به‌ مه‌راییه‌كانی، به‌ هه‌لپه‌رستییه‌كه‌ی… بێزار ده‌كا؛ كه‌واته‌ شه‌رمنیی و بێ شه‌رمیی دوو ئاڕاسته‌ی نه‌رێنیی پێچه‌وانه‌یان هه‌یه‌: یه‌كیان بۆ ناوه‌وه‌ی خوده‌ و ئه‌وی دیكه‌یان بۆ ده‌ره‌وه‌ی خوده‌. یه‌كه‌میان ته‌نیا زیان به‌ خود ده‌گه‌یه‌نێ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی دووه‌میان زیان به‌ خه‌ڵكی دیكه‌ و ده‌وروبه‌ر و كۆمه‌ڵگه‌ ده‌گه‌یه‌نێ. له‌مه‌وه‌ شه‌رمنیی خود وێران ده‌كا، به‌ڵام بێ شه‌رمیی به‌رژه‌وه‌نده‌كانی ئه‌وی دیكه‌ و كۆمه‌ڵگه‌ وێران ده‌كا.
شه‌رمنیی پێچه‌وانه‌ی بێ شه‌رمییه‌: شه‌رمنیی شاردنه‌وه‌ی خوده‌ (خۆشاردنه‌وه‌یه‌)، به‌ڵام بێ شه‌رمیی به‌ڕه‌ڵڵاكردنی خوده‌. شه‌رمنیی تاكێك به‌رهه‌م ده‌هێنێ، كه‌ ناتوانێ (له‌ ده‌ره‌وه‌) بێ شه‌رم بێ؛ به‌ڵام بێ شه‌رمیی تاكێك به‌رهه‌م ده‌هێنێ، كه‌ له‌ هه‌موو شوێنێكدا له‌ لووتكه‌ی بێ شه‌رمیدایه‌ (هه‌ڵبه‌ت بێ شه‌رمیی به‌ مانا بێزاركه‌ره‌كه‌ی). واته‌ شه‌رمن قه‌ت ناتوانێ بێ شه‌رم بێ، هه‌روه‌ك چۆن بێ شه‌رمیش قه‌ت ناتوانێ شه‌رمن بێ. هه‌ر بۆیه‌شه‌ مرۆڤی شه‌رمن دووره‌په‌رێزه‌، به‌ڵام بێ شه‌رم كۆمه‌ڵایه‌تییه‌. شه‌رمن ته‌نانه‌ت بێ ئیراده‌شه‌ (ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ر ترسنۆكیش نه‌بێ). ئه‌وه‌ته‌ كه‌سێكی وه‌ك (فیلیپی سێیه‌م)، كه‌ له‌ نێوان ساڵانی 1598 – 1621ز پادشای ئیسپانیا بووه‌، له‌به‌ر شه‌رمنیی (وه‌ك هۆكارێكی سه‌ره‌كی) نه‌یتوانیوه‌ فه‌رمانڕه‌وایی وڵاته‌كه‌ی بكا و هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی خۆی به‌خشیوه‌ته‌ (ڕۆجاس) ی دۆكی لێرما: ((به‌و پێیه‌ی، كه‌ شه‌رمن و كه‌مدوو و بێ توانا بووه‌ له‌ سه‌ركردایه‌تیكردنی وڵات، بۆیه‌ هه‌موو ده‌سه‌ڵاتێكی فه‌مانڕه‌وایی خۆی و پێداویستییه‌كانی به‌خشیوه‌ به‌ فرانشسكۆ جۆمز دی ساندۆفال، واته‌ رۆجاس، دۆكی لێرما)).(1) ول دیورانت ده‌شڵێ: ((لویسی سێزده‌یه‌م))یش كه‌سێكی ((شه‌رمن…)) بووه‌.(2)
به‌هه‌رحاڵ شه‌رم و شه‌رمنیی دوو دیارده‌ی جیاوازن: شه‌رم به‌هایه‌كی ئه‌خلاقییه‌، به‌ڵام شه‌رمنیی نه‌خۆشیه‌‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونییه‌. چۆن؟ به‌نموونه:‌ ئێمه‌ شه‌رم له كردنی‌ تاوان ده‌كه‌ین، هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ شه‌رمێكی ئه‌رێنییه‌؛ به‌ڵام كه‌ شه‌رم له‌ داواكردنی مافی خۆمان ده‌كه‌ین، ئه‌مه‌ شه‌رمێكی نه‌رێنییه (واته‌ ئه‌مه‌ شه‌رمنییه‌)؛ به‌ڵام له‌لایه‌كی دیكه‌‌وه‌ بێ شه‌رمیی دژی هه‌موو ئه‌مانه‌یه‌. واته‌ بێ شه‌رمیی نه‌ شه‌رمه‌، نه‌ شه‌رمنییشه، به‌ڵكو بێ شه‌رمیی به‌زاندنی هه‌موو سنوورێكی كۆمه‌ڵایه‌تی و ده‌روونی و ئه‌خلاقییه‌. واته بێ شه‌رمیی‌ – پڕ به‌ پێستی وشه‌كه‌ ‌- به‌ڕه‌ڵڵاییه: به‌ڕه‌ڵڵایی – به‌تایبه‌تی – له‌ قسه‌كردن‌‌‌ و له‌ ڕه‌فتاركردن. گه‌لۆ، كه‌سی بێ شه‌رم ده‌شێ هه‌موو تاوانێك بكا له‌ پێناو به‌رژه‌وه‌نده‌كانی خۆیدا، بهڵام كه‌سی شه‌رمن ناتوانێ ئه‌مه‌ بكا، چونكه كه‌سێكی بێ ئیراده‌ و‌ گۆشه‌گیر و دووره‌په‌رێزه‌، هه‌ر بۆیه‌شه‌ شه‌رمنه‌كان – زۆر به‌ ده‌گمه‌ن نه‌بێ – نابنه‌ تاوانبار، به‌ڵام هه‌موو بێ شه‌رمه‌كان ده‌شێ ببنه‌ تاوانبار.
كێشه‌ی بێ شه‌رمه‌كان ئه‌وه‌یه‌، كه‌ زۆربه‌ی جار درۆزنن، جێی متمانه‌ پێكردن و بڕوا نین، به‌رژه‌وندخواز و هه‌لپه‌رستن، ساخته‌چی و نماییشكارن، به‌ڵام شه‌رمنه‌كان پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌: كه‌سی ڕاستگۆن، جێی متمانه‌ و باوه‌ڕن، به‌رژه‌وه‌ندخواز و هه‌لپه‌رست نین، ساخته‌چی و نماییشكاریش نین؛ كه‌واته‌ شه‌رمن خۆی وێران ده‌كا، بێ شه‌رمیش ئه‌وی دیكه‌ وێران ده‌كا؛ ئه‌مه‌ش له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌وه‌ی، كه‌ كه‌سی شه‌رمن ناتوانێ داوای مافه‌كانی خۆی بكا (به‌ڵكو مافیشی ده‌خورێ)، به‌ڵام كه‌سی بێ شه‌رم نه‌ك هه‌ر داوای مافی خۆی ده‌كا، به‌ڵكو به‌ ته‌ڵه‌كه‌بازیی و درۆ و ده‌له‌سه‌ مافی ئه‌وانی دیكه‌ش ده‌خوا و بۆ خۆی گلی ده‌داته‌وه‌. گرفتی مرۆڤی شه‌رمن ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی خێزانه‌كه‌ی خۆی ناتوانێ داوای كه‌مترین مافی خۆی بكا، به‌ڵام بێ شه‌رم نه‌ك هه‌ر شه‌رم ناكا (كه‌ ئه‌مه‌ شتێكی ئه‌رێنییه‌) داوای مافی خۆی بكا، به‌ڵكو مافی ئه‌وانی دیكه‌ش پیشێل ده‌كا و ده‌خوا.
بێگومان شه‌رم سیفه‌تێكی بۆماوه‌ییشه‌. واته‌ له‌ باوانه‌وه‌ بۆ كۆرپه‌ و منداڵ ده‌گوازرێته‌وه‌‌. هه‌موومان ده‌كرێ له‌ واقیعی ژیانی ڕۆژانه‌ی خۆماندا سه‌رنجی ئه‌وه‌ بده‌ین، كه‌ ئه‌و خێزانانه‌ی باوانیان شه‌رمنن، منداڵه‌كان، ئه‌گه‌ر هه‌مووشیان نه‌بێ، هه‌ندێكیان شه‌رمن ده‌رده‌چن. هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م بۆماوه‌ییه‌ هه‌ر ته‌نها به‌ند نییه‌ به‌ سیفه‌تی جینه‌كانه‌وه‌، به‌ڵكو به‌نده‌ به‌ په‌روه‌رده‌یه‌كی شه‌رمنیشه‌وه‌ له‌ سه‌ر ده‌ستی دایك و باوكێكی شه‌رمن (هه‌ڵبه‌ته شه‌رمنیی به‌ واتا نه‌رێنیی و ناته‌ندروسته‌كه‌ی). ئێمه‌ پێشتریش ئاماژه‌مان به‌وه‌ داوه‌، كه‌ شه‌رمی ئه‌رێنیی و ته‌ندروستیشمان هه‌یه‌. شه‌رمی ته‌ندروست سنوور بۆ كاره‌ نابه‌جێ و زێده‌ڕۆییه‌كانمان داده‌نێ، جا له‌ هه‌ر بوارێكی ژیانماندا بێ. شه‌رمی ته‌ندروست ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌ هه‌موو كارێكی خراپ ده‌مانپارێزێ، كه‌چی هانمان ده‌دا بۆ هه‌موو كارێكی باش. شه‌رمی ته‌ندروست (یان ئه‌رێنیی) شه‌رمنیی نییه‌، چونكه‌ شه‌رمنیی شه‌رمێكی نه‌رێنیی و ناته‌ندروسته‌: شه‌رمێكی نه‌خۆشانه‌ی وێرانكه‌ره‌؛ به‌ڵكو شه‌رمی ته‌ندروست ئه‌خلاقێكی به‌رزی مرۆییه‌: به‌شێكه‌ له‌ هه‌موو به‌هایه‌كی چاك. به‌نموونه‌: ئازادی به‌بێ به‌های شه‌رمی ئه‌رێنی و ته‌ندروست نابێ. هیچ ئازادییه‌ك نییه‌ سنووری شه‌رمی ته‌ندروستی تێدا نه‌بێ؛ كه‌ ئه‌م شه‌رمه‌ نه‌بوو، واته‌ به‌ڕه‌ڵڵایی هه‌یه‌. لێره‌ شه‌رم سیستم و ڕێكخستنی هه‌موو شتێكه‌. واته‌ شه‌رم دژی ئاژاوه‌ و به‌ڕه‌ڵڵاییه‌. شه‌رم سیستمه‌: سیستمی ئازادییه‌. واته‌ ئێمه‌ شه‌رم ده‌كه‌ین كه‌ ده‌ستدرێژی بكه‌ین، به‌ڵام شه‌رم ناكه‌ین، كه‌ خۆشه‌ویستی بكه‌ین؛ شه‌رم ده‌كه‌ین، كه‌ تۆبزگێ بین، به‌ڵام شه‌رم ناكه‌ین، كه‌ له‌گه‌ڵ دڵخوازمان سێكس بكه‌ین؛ شه‌رم ده‌كه‌ین، كه‌ درۆ بكه‌ین، به‌ڵام شه‌رم ناكه‌ین كه‌ هه‌ڵه‌ بكه‌ین؛ شه‌رم ده‌كه‌ین، كه‌ بێده‌نگ بین، به‌ڵام شه‌رم ناكه‌ین، كه‌ داوای مافی خۆمان بكه‌ین… تاد؛ بۆیه‌ شه‌رم بكه‌، به‌ڵام شه‌رمن مه‌به‌!

په‌راوێزه‌كان:
1- ول دیورانت، قصة الحضارة, ترجمة: فؤاد اندراوس/ محمد علي ابوذرة, المجلد الخامس عشر 29/30، كتاب 29, ص 98.
2- هه‌مان ژێده‌ر، ل 240.

به‌ختیار محه‌مه‌د




کاسکێتێک بۆ پاییز و خوێنێک بۆ ئازادی.. ئارام ئیسماعیل کەریم

(خوێندنەوەیەکی سۆسیۆلۆژی بۆ یاخیبوونی بەکر عەلی لە ئەدەبی دوای ڕاپەڕیندا)

ئەدەبی کوردی لە قۆناغی دوای ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی گەورەی بەخۆیەوە بینی و لە گوتارێکی ناسیۆنالیستیی گشتییەوە بەرەو گوتارێکی تاکگەرایی و کۆمەڵایەتیی وردتر هەنگاوی نا. لەم قۆناغە هەستیارەدا، کۆمەڵگەی کوردی بەدەست قەیرانی ئابووری، نادادیی کۆمەڵایەتی و دروستبوونی چینێکی نوێی دەسەڵاتدارەوە دەیناڵاند، شەهید (بەکر عەلی) وەک نوێنەری چینی پەراوێزخراو و چەوساوەکان دەرکەوت. لە ڕوانگەی میتۆدی سۆسیۆلۆژیای ئەدەب و شیکاریی دەقەوە، شیعری ئەم شاعیرە جوانەمەرگە تەنیا کاردانەوەیەکی سۆزداری نییە بەرانبەر بە هەژاری، بەڵکوو پڕۆژەیەکی ئەدەبیی یاخییە، کە زمان وەک کەرەستەیەک بۆ ڕەتکردنەوەی کەتوار و بونیادنانی هۆشیارییەکی نوێ بەکاردەهێنێت. ئەو پێکهاتەگەرییە بونیادییەی لە شیعرەکانی بەکر عەلیدا دەبینرێت، ڕەنگدانەوەی تەواوی جیهانبینیی ئەو چینە کۆمەڵایەتییەیە، کە نووسەرەکەی خۆی تێدا ژیاوە و بە قووڵی ئازارەکانی چەشتووە، هەر بۆیە دەقەکانی ببوونە ئاوێنەی ڕاستەقینەی ململانێکانی ئەو سەردەمە.
لای بەکر، شیعر لە چوارچێوەی ئیستێتیکای ڕووتەوە دەگۆڕێت بۆ یەکگرتنی تیۆری و کردار. ئەو شیعرەکانی دەکاتە ئامرازێکی شۆڕشگێڕانە بۆ بەرگریکردن لە کرێکاران و هەژارانی گەڕەکی (حامیە). هاوکات لە ڕوانگەی مارکسیستییەوە، بەکر درک بە دروستبوونی چینی بۆرجوازیی نوێ دەکات و بە زمانێکی توند ڕووبەڕوویاندەبێتەوە. بۆ نموونە کاتێک دەڵێت:

“بە چیتان ئەوێ بمکەن، بەس..
ڕازی نابم گوڵان بکرێن بە پێڵاوی هیچ گەورەیەک”

لە ڕووی نیشانەناسییەوە چەمکی (گوڵ) دەبێتە مێتافۆڕ/ خوازەیەک بۆ مرۆڤە سادە و چەوساوەکان، لە بەرانبەردا (پێڵاو) و (گەورە) ئاماژەن بۆ دەسەڵات و سەرمایەداری. لێرەدا ئەرکی شیعر لە پەسنکردنی جوانییەوە دەگوازرێتەوە بۆ پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ و بەشداریی کارا لە خەباتی چینایەتیدا، ئەمەش ئەوپەڕی بەرپرسیارێتیی ئەدەبییە لە بەرانبەر کۆمەڵگەدا. لەپاڵ ئەم توڕەییە کۆمەڵایەتییەدا، یەکێک لە توخمە بنەڕەتییەکانی ناو شیعرەکانی بەکر عەلی، چەمکی نامۆبوونە، کە دوو ڕەهەندی ئابووری و بوونگەرایی لەخۆگرتووە. بەهۆی هەژاری و ڕەتکردنەوەی لەلایەن سیستەمی باڵادەستەوە، شاعیر هەست بە تەنیاییەکی قووڵ دەکات، ئەم تەنیاییەش وا دەکات ڕۆمانسییەتێکی پڕ لە ئازار لە دەقەکانیدا بخوڵقێت. لە دەقەکانی “ئەو شەوانەی لە پرچەکانت ڕەشترن”، دەبینرێت عەشق چۆن لەگەڵ هەژاریدا ئاوێتە دەبێت و وێنەیەکی تراژیدی دروستدەکات. ڕاکردن بۆ ناو جیهانی عەشق لای ئەم شاعیرە، هەوڵێکە بۆ دۆزینەوەی پەناگەیەک لەنێو دڕندەیی شار و جیهانێکی ماددیدا، کە جێگەی پاکی و دڵسۆزیی ئەوی تێدا نابێتەوە، بۆیە دەقە ڕۆمانسییەکانیشی بە جۆرێک لە جۆرەکان هەڵگری ڕەهەندێکی شۆڕشگێڕانە و یاخیبوونن لەو واقیعەی مرۆڤی تێدا بچووک دەکرێتەوە.
هەروەها لە ڕووی سۆسیۆلۆژیای ڕۆشنبیری و هەڵوێستی نووسەرەوە، کاتێک زۆرێک لە شاعیرانی سەردەمەکەی کەوتبوونە نووسینی شیعری حەماسی و بۆنە حزبییەکان، بەکر عەلی بڕیاری ئۆپۆزیسیۆنبوونی ئەدەبی دەدات و ڕەتیدەکاتەوە قەڵەمەکەی بکاتە پاسپۆرتێک بۆ نزیکبوونەوە لە دەزگاکانی دەسەڵات و سواڵکردنی چەپڵە. ئەم باوەڕەی، متمانە و بەهایەکی ئەخلاقیی باڵا بە دەقەکانی دەبەخشێت. هاوکات لە ڕووی زمان و سیمیۆتیکی وێنەی شیعرییەوە، فەرهەنگی وشەسازیی بەکر، فەرهەنگێکی واقعی، شەقامی وبێگرێیە.
ئەو وشەکانی وەک (شەقام، کاسکێت، پاییز، کرێکار، نان، مەرگ،…) دەهێنێتە ناو فەزای شیعرییەوە و لوتکەی دەلالەتی نیشانەناسی تێدا دەخوڵقێنێت. کۆکردنەوەی شیعرەکانی پاش مەرگی لەژێر ناوی “کاسکێتەکەم بسپێرن بە پاییز”، بەرجەستەکردنی (کاسکێت)ە وەک کنایەیەک بۆ چینی ڕەنجدەر و (پاییز)یش وەک هێمایەک بۆ مەرگ و هەڵوەرینی خەونەکان، کە وا دەکات زمانە سادەکەی ببێتە زمانێکی فرەڕەهەند و پڕ لە تەقینەوەی مانایی. دواجار، ئەوەی خاڵی جیاکەرەوە و مۆرکی ئەبەدیی بەکر عەلییە لە مێژووی ئەدەبی نوێی کوردیدا، یەکگرتنەوەی مەرگی فیزیکی شاعیرە لەتەک دەقەکانیدا.
شەهیدبوونی لە ١ی ئەیلوولی ١٩٩٤ بە دەستڕێژی گوللـە، لە کاتی پێشەنگایەتیکردنی خۆپیشاندانێکی مەدەنی و هێمنانەدا بۆ بەرگریکردن لە خەڵکی هەژاری گەڕەکی حامیە، وای کرد مەرگەکەی ببێتە کۆتا دەقی ئیستێتیکی و سەلمێنەری ڕاستگۆیی وشەکانی. ئەگەر لە ڕەخنەی ئەدەبیی مۆدێرندا “مەرگی نووسەر” وەک میتۆدێک مەرج بێت بۆ لەدایکبوون و سەربەخۆبوونی دەق، ئەوا لای بەکر عەلی، مەرگە تراژیدییەکەی و خوێنەکەی بوونە هۆی ژیانەوەی ئەبەدیی شیعرەکانی. بەمەش دەسەلمێنرێت، شیعری بەکر عەلی تەنیا بەرهەمێکی ئیستێتیکیی دابڕاو نییە لە کۆمەڵگە، بەڵکوو دۆکیۆمێنتێکی سۆسیۆلۆژی، مێژوویی و دەروونیی قۆناغێکی تاریکە. ئەو توانی لە ڕێگەی تێکەڵکردنی ئەخلاقی شۆڕشگێڕانە و فۆڕمی شیعرییەوە، مۆدێلێکی نموونەیی لە شاعیری ئۆرگانی و یاخی پێشکەشبکات، کە وەک سنبوولی بەرەنگاری، دەنگی چەوساوەکان و یەکەمین قوربانیی ئازادییی ڕادەربڕین لە مێژووی نوێی کوردیدا بۆ هەمیشە بە زیندوویی بمێنێتەوە.

ئارام ئیسماعیل کەریم

سەرچاوە پشتپێبەستراوەکان:

  • عەلی، بەکر، ٢٠١٥، کاسکێتەکەم بسپێرن بە پاییز، کۆکردنەوە و ئامادەکردنی: فەرەیدون عارف، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی.
    ـ ئەحمەد ئەسوەد، نەوزاد، ٢٠٢٤، نامۆبوون، ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ، ژمارە ٩٣١٠.
  • چەمکی نامۆبوون: پشت بەستن بە تێڕوانینە مارکسیستی و بوونگەراییەکان سەبارەت بە دابڕانی مرۆڤ لە کۆمەڵگە و سیستەمی سەرمایەداری، کە وەک کەرەستەیەک بۆ شیکردنەوەی تەنیایی و تراژیدیای ناو عەشق و ژیانی شاعیر بەکارهێنراوە.
  • ئەرشیفی ڕووداوەکانی شاری سلێمانی (١ی ئەیلوولی ١٩٩٤): بەڵگەنامە و گێڕانەوە ڕۆژنامەوانییەکانی پەیوەست بە خۆپیشاندانەکەی گەڕەکی (حامیە) و چۆنیەتی شەهیدبوونی بەکر عەلی.



شی جینپینگ لە لوتكەی بیشكێك: كاتی ئەوەیە بەرپرسیارێتییە مێژووییەكەی خۆمان لەئەستۆ بگرین.. و/ هەڵۆ حەسەن

ڕۆژی سێشەممە، سەرۆك شی جینپینگ داوای لە ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای،كرد گەشەپێدان و ئاسایش بخاتە سەرووی كارەكانییەوە بۆ چوونە ناو داهاتوویەكی خۆشگوزەرانیی هاوبەش و ڕەخساندنی ژینگەیەك بۆ ئاسایشی گشتگیر،شی ئەم وتانەی لە میانی پێشكەشكردنی وتارێكدا لە ٢٦ەمین كۆبوونەوەی ئەنجومەنی سەرۆكی دەوڵەتانی ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای لە بیشكێكی پایتەختی قیرغیزستان ڕاگەیاند. ناوبراو جەختی لەسەر پێویستیی پابەندبوونی ڕێكخراوەكە كردەوە بە دیالۆگ و ڕاوێژكاری بۆ بەڕێوەبردنێكی دادپەروەرانەتر و ڕێكخراوتر،لە وتارەكەیدا، شی ستایشی گەشتی سەرنجڕاكێشی ئەم ڕێكخراوە هەرێمییەی كرد لە ماوەی ٢٥ ساڵی ڕابردوودا و گوتی، ڕێكخراوەكە گەشەی كردووە بۆ جۆرێكی نوێ لە گرووپی هاوكاریی هەرێمی بە گەورەترین ڕووبەری زەوی و ژمارەی دانیشتووان و توانایەكی گەشەپێدانی زەبەلاحەوە،ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای لە ساڵی ٢٠٠١ لەلایەن چین، ڕووسیا، كازاخستان، قیرغیزستان، تاجیكستان و ئۆزبەكستانەوە دامەزراوە، و ئێستا لە ١٠ وڵاتی ئەندام، دوو وڵاتی چاودێر و ١٥ هاوبەشی دیالۆگ پێكهاتووە،شی وت:بەنرخترین سەرمایەی مەعنەویی ئەم گرووپە هەرێمییە ئەوەیە كە پێشەنگ بووە و لەو كاتەوە بە بەردەوامی پەیڕەوی لە “ڕۆحی شەنگهای” كردووە، كە خاوەنی تایبەتمەندییەكانی بڕوابوونی یەكتر، دەستكەوتی هاوبەش، یەكسانی، ڕاوێژكاری، ڕێزگرتن لە هەمەجۆریی شارستانیەتەكان و هەوڵدان بۆ گەشەپێدانی هاوبەشە،ئەوەشی زیات كرد، گرنگترین ئەزموونی هاوكاریی ڕێكخراوەكە ئەوەیە كە ڕێگەیەكی ڕاستی بۆ پێكەوەژیان دۆزیوەتەوە، كە بریتییە لە بێلایەنی، ڕووبەڕوونەبوونەوە و ئامانج نەگرتنی هیچ لایەنێكی سێیەم، كە ئەمەش ڕێگەی بە وڵاتانی هەرێمەكە داوە بەیەكەوە ماڵێكی هاوبەش بنیاد بنێن،لە كاتێكدا جیهان بەدەست گۆڕانكارییە خێراكانەوە دەناڵێنێت كە لە سەدەیەكدا نەبینراون، لەگەڵ توندبوونەوەی ململانێی نێوان دیالۆگ و ڕووبەڕووبوونەوە، بەدەستهێنانی قازانجی هاوبەش و فرەلایەنی و تاكلایەنی، شی داوای لە ڕێكخراوەكە كرد هەنگاو بنێت بۆ لەئەستۆگرتنی بەرپرسیارێتییە مێژووییەكەی و بە شێوەیەكی چالاكانە ئاراستەی داهاتوو دیاری بكات،دەستنیشانیشی كرد كە ڕێكخراوەكە داكۆكی لە بە جیهانیبوونی ئابووریی سوودبەخش و گشتگیر بكات، هاوكارییەكان لە بواری نەریتی وەكو بازرگانی، وەبەرهێنان، پەیوەندییە دوولایەنەكان، وزە و سەرچاوەكان بەهێزتر بكات، و هاوكاری لە بوارە نوێیەكاندا بەرفراوانتر بكات وەكو ژیریی دەستكرد، ئابووریی دیجیتاڵی، پیشەسازیی سەوز و كانزاگەریی سەوز بە مەبەستی قووڵكردنەوە و بەرزكردنەوەی ئاستی هاوكاریی هەرێمی،وتیشی، چین ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای وەك بوارێكی لەپێشینە دەبینێت بۆ بەرەوپێشبردنی هاوكاریی كوالیتی بەرز لە دەستپێشخەریی پشتێن و ڕێگا و جێبەجێكردنی دەستپێشخەریی گەشەپێدانی جیهانی،بەپێی ئامارەكانی وەزارەتی بازرگانی، لە ساڵی ٢٠٢٥دا ئاڵوگۆڕی بازرگانیی چین لەگەڵ ئەندامانی دیكەی ڕێكخراوەكە گەیشتووەتە ٥٢٣.٥ ملیار دۆلار، كە ٨٪ی كۆی بازرگانیی دەرەكیی وڵاتەكەی پێكهێناوە، لە كاتێكدا لە ساڵی ٢٠٠١دا تەنها ١٢.١ ملیار دۆلار بووە،شی داوای لە وڵاتانی ڕێكخراوەكە كرد ڕێكاری هەماهەنگ بگرنە بەر بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشە ئاسایشییە نەریتی و هەروەها نانەریتییەكان، و داوای هەوڵدانی كرد بۆ ڕێگریكردن لە دەستوەردانی هێزە دەرەكییەكان لە كاروباری ناوخۆییان و مەترسی دروستكردن لەسەر ئاسایشی سیاسییان و تێكدانی سەقامگیریی هەرێمەكە،ئەوەشی زیاد كرد، چین ئامادەیە لەگەڵ هەموو لایەنەكاندا كار بكات بۆ جێبەجێكردنی چەمكێكی ئاسایشی هاوبەش، گشتگیر، هاوكارانە و بەردەوام، و كردنی ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای بە سەكۆیەكی گرنگ بۆ جێبەجێكردنی دەستپێشخەریی ئاسایشی جیهانی،هەروەها شی جەختی لەسەر پێویستیی وڵاتانی ئەندام كردەوە بۆ پەیڕەوكردنی ڕوانگەیەك كە سەرنجی لەسەر خەڵك بێت و بنەمای دۆستایەتییەكی هەتاهەتایی دابمەزرێنن. ئاماژەی بەوەش دا چین ئامادەیە لەگەڵ هەموو لایەنەكان كار بكات بۆ جێبەجێكردنی دەستپێشخەریی شارستانیەتی جیهانی،لوتكەكە بە سەرۆكایەتیی سادیر جەبارۆڤ، سەرۆكی قیرغیزستان بەڕێوەچوو، كە وڵاتەكەی خاوەنی سەرۆكایەتیی خولیی ڕێكخراوەكەیە،سەركردەكانی وڵاتانی ئەندامی ڕێكخراوەكە بە تەواوی دەستكەوتەكانی گەشەپێدانی ڕێكخراوەكەیان لە ٢٥ ساڵی ڕابردوودا پەسەند كرد، و دانیان بەوەدا نا كە ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای زامنی گرنگ بۆ ئاسایش و خۆشگوزەرانیی هەرێمەكە دابین دەكات و بووەتە یەكێك لە بەردی بناغەكانی سەقامگیریی جیهانی و گەشەپێدانی ئابووری،ئەوان ستایشی بەشدارییە گرنگەكانی چینیان كرد وەك وڵاتێكی دامەزرێنەر لە بەرەوپێشبردنی گەشەی ڕێكخراوەكەدا و ڕێككەوتن لەسەر جێبەجێكردنی چالاكانەی نەخشەڕێگای ستراتیژیی لوتكەی تیانجینی ڕێكخراوەكە ،ئاماژەیان بەوەش كرد، لە بەرامبەر بارودۆخە ئاڵۆزە نێودەوڵەتییەكاندا، وڵاتانی ئەندام دەبێت بەیەكەوە كار بكەن بۆ بەرزكردنەوەی كاریگەریی ڕێكخراوەكە، پێشخستنی دروستكردنی سیستەمێكی بەڕێوەبردنی جیهانیی دادپەروەرانەتر و لۆجیكیتر، و گێڕانی ڕۆڵێكی گەورەتر لە پاراستنی ئاشتی، سەقامگیری و خۆشگوزەرانیی هەرێمەكە و جیهان،سەركردەكانی وڵاتانی ئەندام، بەڵگەنامەی “ڕاگەیەندراوی بیشكێك”یان بەبۆنەی ٢٥ەمین ساڵیادی ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای ئیمزا و بڵاوكردەوە، و پەسەندیان كرد بۆ: پرۆتۆكۆلی هەمواركردن و تەواوكردنی پەیماننامەی ڕێكخراوەكە، پەیڕەوی ناوخۆی مەڵبەندی گشتگیری ڕێكخراوەكە بۆ بەرەنگاربوونەوەی تەحەدیات و هەڕەشە ئاسایشییەكان، و پەیڕەوی مەڵبەندی دژە ماددە هۆشبەرەكان. هەروەها ٢٨ بەڵگەنامەی دەرئەنجامیان وەرگرت كە بوارەكانی ئاسایش، ئابووری، پەیوەندییە جەماوەرییەكان، هاوكاریی بەرهەمداری كولتووری و گەشەپێدانی ڕێكخراوەیی دەگرێتەوە،لە لوتكەكەدا بڕیار درا كە پاكستان سەرۆكایەتیی خولیی ڕێكخراوی هاوكاریی شەنگهای بۆ ساڵانی ٢٠٢٦-٢٠٢٧ بگرێتە دەست.

و/ هەڵۆ حەسەن
سەرچاوە:
Xi: Development, security key to SCO
https://www.chinadaily.com.cn/a/202609/02/WS6a96fe58e4b06d4aa055bc58.html




لە سەقزەوە بۆ ناو باخچەی فەیلەسووفان.. برایم فەڕشی

مرۆڤی بیرمەندی کورد ئەگەر ژمارەیان زۆریش بێت، کەمتر لە ناو میللەتەکەیان دەناسرێن! لە ئورووپا و ڕۆژئاوای جیهان ژمارەی ئەم کەسانە کە لە مێدیا، کۆڕ و کۆمەڵ، سمینار و کۆنفرانس نابیندرێن، کەم نین.
ژمارەیەکی بەرچاو، کوردی هەر چوار پارچە، بەتایبەت پاش کۆتایی شەڕی دووهەم، کۆماری کوردستان، کۆماری سوور بۆ کار و خوێندن یان بە هۆی سیاسی، ڕوویان لە ئورووپا، سۆڤیەتی پێشوو و وڵاتی ئاڵمان کرد و لەم وڵاتانە نیشتەجێ بوون و گۆڕی گەلێک لەوانە لە مۆسکۆ، پراگ، پاریس، ئاڵمان، ئیتالیا، بریتانیا، سکاندیناوی ئەوان وەبیر دەهێننەوە.
نووسەری ئەم دێڕانە ئەم دەرفەتەی هەبوو لە گەڵ کۆمەڵێک لەو کەسانە، پسپۆڕی بواری زانست، هونەر، مۆسیقا، ئەدەبیات، فەلسەفە، سیاسەت و بواریتر، ئاشنا ببێ و لە گەڵ هێندێکیان دۆستایەتی قووڵ پەیدا بکات. یەک لەو کەسانە دوکتور عەزیز فەیزنیژاد زانای بواری پزیشکی، فەلسەفە و ئەدەبیات بوو!
ڕۆژێک لە ڕۆژەکانی دەیەی نەوەدی سەدەی بیست لە شارۆچکەیەکی نزیک کۆڵن، لە کۆنفڕانسی یادی ئەحمەدی خانی لە گەڵی ڕووبەڕوو بووم. دەیان بیرمەندی کوردی هەموو پارچەکانی کوردستان و بە تایبەت یەکیەتی سۆڤیەت، بە یارمەتی و ڕێکخستنی ناوەندی کۆمکار لە دەوری یەک کۆببوونەوە، بۆ ئەوەی ئاوڕێکی قووڵی هەمەلایەن لە ئەحمەدی خانی و بەرهەمەکانی و کەسایەتی ئەو بدەنەوە!
دوکتور عەزیز فەیزنیژاد، کاکە حەمەی مەلا کەریم، پڕۆفیسۆر عیزەدین مستەفا ڕەسوڵ، دوکتور فازل عومەر و نووسەری ئەم دێڕانە لە دەوری یەک مێز دانیشتبووین. ئەمن گچکەی ناویان بووم. بەشداربوونی کۆنفڕانس، زۆرینە کوردانی باکوور، ڕۆژئاوا و کوردانی سۆڤیەتی پێشوو بوون. پاش ئەم کۆنفڕانسە پێوەندی لە تەک کاکە حەمە و کاکە عەزیز بەردەوام مایەوە و کاکە حەمە لە بەغداوە لە زۆر بواردا هاوکاری ناوەندی شانۆی کۆچەر و نووسەری ئەو دێڕانەی دەکرد و بەردەوام نامە گۆڕینەوە لە نێواماندا هەبوو. مانگێ جارێک کتێب و گۆڤارەکانی کوردی بە پۆستدا بۆ دەناردم و هەروەها هاوکارێکی بەرچاوی بە ناردنی بابەت و بەڵگە لە سەر حەسەن زیرەک لە تەک فستیوالی ٧٥ ساڵەی لە دایکبوونی زیرەک لە شاری کۆڵن ساڵی ١٩٩٦ کرد، کە کەسانی وەک قادر دیلان، ئیقباڵ حاجبی، شوانپەروەر، دڵشاد سەعید، پەروین موشیروەزیری، ئەسعەد سڕاجەدینی، فیروز فەڕوخ و کەسانی دی تێیدا بەشدار بوون.
پێوەندی لە گەڵ کاکە عەزیز زۆرجار ڕۆژانە و بەردەوام هەفتانە بوو، لە ناو بنەماڵەی ئێمەدا ئەو بە “چاوەکەم” دەناسرا و بەردەوام ئەم وشەیەی لە سەر زار بوو. بە کەسانی نزیکی خۆی دەگوت “چاوەکەم”. گەلێک جار بە سەعات و زیاتر قسەمان دەکرد، زۆربەی بابەتەکان بابەتی ئەدەبی، هونەریی، فەلسەفی و بارودۆخی کورد بوو. ئەو گەلێک هەستیار، تیژبین و وردبین بوو. نامەکانی پڕ لە بیر و هزر بوون، جار بەجار ئەم لاپەڕ و ئەو لاپەڕی گۆڤار و ڕۆژنامەی ئاڵمانی دەنارد کە بابەتی گرنگی فەلسەفی بوون.
نووسینی خۆشی بە نامە دەنارد، بەڵام قەت لە هیچ شوێنێک بڵاوی نەکردەوە. ڕۆژێک کۆپی گۆرانییەکی کوردی بە ئاڵمانی کراوی سەدەی هەژدەی بۆ ناردم. کەسێکی ئاڵمانی دەچێتە ئەرمەنستان و لەوێ گوێ لە گۆرانی کوردی دەبێت و گۆرانیبێژ و دەنگبێژەکان دەبینێتەوە و گۆرانییەکان بە ئاڵمانی و کوردی دەنووسێتەوە. یەک لەو گۆرانیانە جوانی ژنێکی سۆزمانی دەگێڕێتەوە، تێکستێک کە ڕێک بۆ سەدەی هەژدە و نۆزدەی ئورووپای سەردەمی ڕۆشەنگەریی دەلوا، هەتا ئەو ناوچانەی زۆرتر موسڵمان دەنوێنن. ئەم گۆرانییە شیعرێکی فۆلکلۆری ناو کوردان بوو کە بێگوومان، دەبێ کۆنتر لە سەدەی هەڤدە و هەژدە بێت!
دوکتور عەزیز فەلسەفی دەیڕوانییە جیهان و هەر لێرەوە دانووی لە گەڵ تێگەیشتنی زۆرینە و زۆرێک لە نووسەران نەدەکوڵا. ئەو دۆستی نزیکی کەسانی وەک هەژار و نووسەر و شاعیرانی تری کورد بوو، پشتگیریی کاریی بە پێزی ئەوانی دەکرد و چاوی لە ڕەخنە لەکاری کز و لاوازی ئەوان، نەدەپۆشی. ئەو تەنیا کوردی ئورووپا بوو، کە یارمەتی ماڵی ناوەندی شانۆی کۆچەر لە شاری کۆڵنی دەکرد.
ئەو سەردەمەی ئەو لە زانستگای هایدلبێرگ بوو، فەیلەسووفانی وەک Hans-Georg Gadamer، Karl-Otto Apel و Jürgen Habermas ، لە هەمان شار و زانستگا بوون و بەشداری باسەکانیان دەبوو. ساڵانی 1968 و 1971 ئەو سەردەمەیە کە لە فڕانکفۆرت و هایدلبێرگ باس لە Kritischen Theorie دەکرا و ئەوەش عەزیز فەیزنیژادی دەگرتەوە.
کاک عەزیز لە درێژەی کاری کەسانی بە ناو و دەنگی وەک Wilhelm Hasselbach ، Madoka Makinose، Setsuro Ebashi و Makoto Endo لە ساڵی ١٩٧٠ و ١٩٧١لە هاوکاری لە گەڵ ماکس پلان ئینستیتۆ ، لە سەر Sarkoplasmatischen Retikulums(باس لە کەلسیۆم، پرۆتئین لە ناو ماسولکە) لێکۆڵینەوەی ئەنجام دا، کە بوو بە تێزی دوکتوراکەی لە ساڵی ١٩٧١. هەر ئەم بابەتە پلەی بەرزی زانستی ئەو دەردەخات. پزیشکی تەنیا لایەنی کاری ئەو نەبوو، لە پاڵ ئەوە ئەدەبیات و فەلسەفە و نووسین، ئەوی لە گەڵ نووسەرانی کورد و کەسایەتییەکانی ئاڵمانی گرێ دەدا!
گەلێک جار لە بواری پزیشکی رێنومایی دەکردین. ڕۆژێکیان گوتی نان چ سپی و چ ڕەش، پڕ دەکرێ لە خوێ و ئەوەش زیانی زۆری هەیە، هەتا دەتوانی نان کەمتر بخۆ، بە تایبەت نانی سپی. هەر ئەم ئامۆژگارییە لە تووشبوون بە هێندێک نەخۆشی من و کەسانی دەوروبەری، پاراست.
پاش ئەوەی خانەنشین کرا، ویستی لە شاری Bad Wildbad کە شارێکی ژیکەڵانە بۆ شوێنی حەسانەوەی نەخۆش بوو کە لە هەموو ئاڵمانەوە ڕووی تێدەکرا، بڕوا و بچێتە شاری کۆڵن یان فڕانکفۆرت. لە کۆڵن و فڕانکفۆرت ماڵ پەیدا کرا، بەڵام گوتی:” من دەبێ ژووری تایبەتم بۆ کتێبەکانم هەبێ، دەنا ماڵ ناگوێزمەوە.” لە ڕاستیدا کتێبخانەکەی، ماڵی ئەو بوو.
کاک عەزیز بە کوردییەکی پاراو دەدوا، نەک ئەو ،کەسانی وەک دوکتور حەسەن فاروقی، دوکتور حیسامی و گەلێک کەسیتر کە زیاتر لە نیو سەدە لە ئاڵمان دەژیان، بە کوردێکی خۆشی دوور لە تێکەڵاوی زمانەکانی تر ، قسەیان دەکرد.
ڕۆژێک لە نووسینگەیەک لە شاری کۆڵن دەمویست بلیتی تەیارە بۆ هێلسینگی وەرگرم، ئەو خانمەی قسەم لە گەڵی دەکرد، دەستی ڕاداشت بۆ کەسێکیتر و گوتی بچۆ لای ئەو هاوکارە، کە لەوە دەچوو بەرپرسی شوێنەکە بێت. کە چووم، ئاشنا و هاوشاری و خزمی کاک عەزیز لە تایفەی فەیزوڵابەگی دەرچوو، شێوەی قسەکردن و چەشنی کوردی گوتنی ڕێک ئەو کوردییە بوو کە لە سەردەمی منداڵی لە بۆکان و سەقز و سابڵاخ بیسبووم. کەسی خزم کەوتە قسە کردن لە گەڵما و گوتی گەلێک ساڵە چاوم بە کورد نەکەوتووە. ئەو ساڵانە کوردی ڕۆژهەڵات، لە ئاڵمان گەلێک کەم بوو.
زۆر جار کە دەکەوتینە قسە، کات و ساتمان لە بیر دەچۆوە. ڕۆژێک دوای قسە و باسی زۆر دەنگ نەما، بێخەبەر لەوەی مناڵە سێ ساڵانەکەمان، کە دەبوو کات بۆ ئەو دابنێم، ئێمەی خستبووە ژێر چاوەدێری خۆی. کاتێک دایکی هاتەوە ماڵ بە پەلە ڕایکرد بۆ لای و گوتی:” …، … بابە لە تەک ئەو کاورا دوکتورە هێندە گەوجانە ڕستیان، هەتا باتری تەلەفوون تواو بوو!” کە دواتر بۆ کاکە عەزیزم گێڕاویەوە، گوتی: ” … ڕاست دەکا!”
کاک عەزیز قسە خۆش و مرۆڤێکی لەبەر دڵان بوو، لە هەمانکات، خۆی لە هەر شوێن و هەموو شوێن نەدیتەوە و ئەهلی ئەو شوێنانە نەبوو، کە هەڵا هەڵای حزبی و دەنگ و هەرای بێئاکام زاڵ بوو.
ڕۆژێک چاوی بە تابڵۆکانی هونەرمەند ئەفسوون سەدری کەوت، بوژایەوە و خۆی لە ناو وێنەکاندا دیتەوە، کە سروشت و سروشتی کوردستانی دەنەخشاند، هەر بۆیە ئەفسوون خانم وێنەی دارستانێکی کوردستانی بە تایبەت بۆ “چاوەکەم” کێشا و پێیڕاگەێندرا بە پۆستدا بۆی بنێردرێ، وتی نا بۆخۆم دێم و وەریدەگرم. ئەو ڕۆژە نەهات کە بێت و تابڵۆکەی بەرێ.
یادی کاکە عەزیز زیندوو

برایم فەڕشی
خەرمانان- ئاگۆست ٢٠٢٦




لەم پاییزەدا، گوڵێک.. نەوزاد بەندی

( بۆ ساڵڕۆژی شاعیری شەهید بەکر عەلی )

من زۆر ڕقم
لە ساڵیاد و
کۆڕی ساڵڕۆژی ناو هۆڵ و
شیعر و پەخشانی بۆنەیە ..
چونکە پڕن لە بازرگانانی قافیە و
قاچاخچێکانی عروز و
کێشی پەنجە و
دەڵاڵەکانی پاقلاوە و بیبسی کۆڕ و ..
نەخوێنەوار و قۆڵبڕی
ژێر پردەکەی
زمان و ئەدەبی کوردی ..
پڕن لەوانەی بە مەتر و
لە گۆترەیش
هەڕاجی ئەکەن،
شیعر و پەخشانی
سەقەت و
مردارەوە بوو ، بۆنکردوو،
بەرگێکی زەقی
هەرزانی
مۆسیقایەکی
دزێنیی لەبەر ئەکەن ..
کڵاوێکی لەسەر ئەکەن ..
هەم ئەفرۆشن و هەم ئەکڕن ..
بە تاک و کۆ ..
چۆنت بوێ وا دایدەدڕن ..

٭ ٭ ٭

بەڵام بەکر ..
لە ساڵڕۆژی مەرگی تۆدا،
ئاڵای سپی هەڵئەکەم و
خۆمت بۆ ئەکەم بە هۆڵ و
کۆڕ و ساڵیاد و ڤیستڤاڵ ..
پڕ پڕ ئەبم،
لە باوک و دایکی سکسووتاو ..
لە گەنج و له پیر و مناڵ ..
سیخناخ ئەبم
لەو شیعرانەی
ڕێیان نەدای بیاننوسی ..
نوقوم ئەبم
لە دەریای ئەو تابلۆی شیعر و
پەخشانانەی،
بۆ گەلێکی کوێرت نوسین،
کەچی کەس لێتی نەپرسی ..
بەڵام بەکر ..
لە ساڵڕۆژی مەرگی تۆدا،
ئەبم بە مۆم، ئەتوێمەوە ..
لە پێش ئەوەی بکوژێمەوە،
لەو سەرەوە
بە ئاگرەوە دێمەوە ..
ئەبمە شایەرێکی شەیدای
زۆربڵێ و
ڕەشپۆش و تووڕە ..
ئەوەی ئەیڵێم نایڵێمەوە ..
چەک ناوێرێ
بە تەنیشتمدا تێپەڕێ،
پێش ئەوەی خۆی بچرکێنێ،
بە ڕوویدا ئەتەقێمەوە ..

٭ ٭ ٭

لەم وەرزەدا کە نازانم وەرزی چییە ..
لەم مانگەدا،
کەس نازانێ ڕۆژی چەندە و
هەفتەی چەندەم ..
داستان و ڕۆمانی موچە،
هەموویانی داپۆشیوە ..
لەم بازاڕی خەزانەدا،
بازرگانەکان خەریکی
پڕکردنی
تانکی ئێڵ LPG ی زستانن،
میللەتیش ئەپاڕێتەوە،
خوا بۆ خاتری
یەک یەک ناوە جوانەکانت،
تا قەڵای دزان تەختەبێ ..
زستانەکەی بێ شەختە بێ ..!
بەڵام بەکر ..
کە هاتیتە ناو شارەوە،
بە لای فولکەی کاوەی ئاسنگەرا مەڕۆ،
نەوەک لە کۆڕی تەرمێکا،
عوسمانێ ..شەهید عوسمانێ،
خەڵتانت کەنەوە لە خوێن ..
بە لای فولکەی کۆترەکەیشا ئاگادار بە،
بە پشت حەسیب ساڵحا بڕۆ،
نەک لە لەشی دابێژراوی ڕێژوانەوە،
فیشەکێک دزە بکات و
هەڵتکێشێتەوە لە خوێن ..
ئاگادار بە،
لەم پاییزە خەمگینەدا،
لە مەیدانی سینی و پیاڵەکەی سەرچنار
نەکەی لادەیت ..
فریای ڕاکردن ناکەوی،
چونکە دڵنیام تۆ هێشتا
ئۆتۆمبێلت نییە و
پیادەیت ..
بەکر گیان،
ئێستا بۆ کوشتن،
فیشەک هیچ باوی نەماوە ..
درۆن و دەبابە و ساروخ..
ستینگەر ..
تۆپی نەمساویی،
لەپڕ لەناو گەڕەکێکا،
ئاهەنگێکی شەو ساز ئەکەن..
مانۆڕێکی شەو ساز ئەکەن..
گرنک نییە،
چەند باڵەخانە تەخت ئەبێ ..
چەند سکی دایک ئەسوتێنن
چەنێ مناڵ بێ ناز ئەکەن..
بەکر گیان،
ئامان بە تەنیشت،
پارکی ئازادیدا نەڕۆی ..
هێشتا زەوی و خانوو ماون،
ئەیانەوێ پاوانی کەن ..
وەک چەکی دزراوی پۆلیس،
بیفڕێنن و
لە شانی کەن ..
نەک درۆنێ بتکوژێتەوە دووبارە ..
بتکاتەوە
بە ئاگری نەورۆزێک و
بە پێی ڕۆژژمێری موچە،
لای وابێ کەڕی بەهارە ..!

٭ ٭ ٭

بەکرەکەی دڵ ..
بەکرەکەی ژوان و ئەوین و
سروشی شیعر و
بارانی عەشق و جوانی ..
گەر هاتیتە ناو کۆڵانەکانی شار و
کەس نەیناسیت ..
کەس بەو سەردانەی نەزانی،
دڵگیر مەبە ..
ئێستا شارەکە پڕ بووە،
لە سێ چارەک و
دشداشەی
سەرمەد و
ئەبو ڕیهام ناو ..
بێ ئاگا لە شیعری کوردی ..
بێ ئاگا لە تۆ و
لە دڵشاد مەریوانی ..
لە دوای تۆوە،
هەزار جار ئەدەب و هونەر،
کرانە قۆچی قوربانی ..
ئێستا بیریار ئەو کەسەیه
تاوەر و کۆشک و پڕۆژەی
چۆتە حەوت تەبەقەی ئاسمان ..
ئێستا لینین ملیاردێرە،
کۆمۆنیست بۆتە جێنتڵمان ..
لاشەی شار یەکپارچە بۆتە
بالوکەی پڕۆژە و تاوەر ..
نەما سەردەمی جیڤارا و
مەکسیم گۆرکی و
خەبات دژی بۆرژوازی و
گیانبازیی شیرین و فەرهاد ..
سیامەند ..
خورشید و خاوەر ..
ئێستا تەنانەت بیریار و ڕۆژنامەنوس
زۆربەی بندیوار و لۆتین ..
ئێستا جەنگاوەرانی شاخ،
هەموویان بوون بە ڕاسپۆتین ..
قارونیان تێپەڕاندووە ..
بە هیچ شتێکیش لاناچن ..
نە بە ووتار
نە بە شیعر ..
نە بە دەنگدان ..
نە بە فەرتەنە و ڕێپێوان ..
لەو خەڵکە بوون بە سیکۆتین ..

٭ ٭ ٭

بەکر گیان ..
شاعیری ماف و
حەق و جوانی ..
گەر بە قسەم ئەکەی مەیە..
ئەترسم بکەویتە بەر
دەسڕێژی قاتیی و گرانیی ..
ئەوسا مەگەر
لەسەر گڵکوکەت بنوسین؛
ببوورن،
مەرگنامەکەی
هەڵەی چاپ بوو،
ئەم شاعیرە،
لەسەر داڵدەیەکی
بیست سی مەتری نەکوژراوە ..
لەسەر شیعر و
حەقبێژیی دانەبێژراوە ..
لە ووڵاتی پڕ ملیاردێری بێکار و
وەبەرهێنی پاوانخواز و
بازرگانی کون فەیەکون ..
لە شاری ڕۆشنبیریی و پڕ
دیکارت و کانت و ئەفلاتون ..
لە شاری ڤێلا و تاوەر و کۆشکی
سەر شاخ و بەرزیی و گرد
ئەم شۆڕشە پڕ لە شیعرە..
ئەم بەکره ..
ئەم هاوارە ..ئەم ئاگرە،
لەبرسا مرد …! ٭

٭ ( دوا دێڕ لە بۆن و تامی دێڕێکی عەبدوڵا پەشێوەوە وەرگیراوە :
ئالێرەدا
مناڵێکی چاو گەشی کورد
لە برسا مرد )




خوێندنەوەیەکی جیاوازتر بۆ ڕەوشی کورد.. سامانی وەستا بەکر

ئەوەی لە ناوچەکەیا ڕووئەیا بەوجۆرە نییە کە لەلایەن زۆرێکەوە شیکاری بۆئەکرێ، هەندێک ئەیبەستێتەوە بە هۆکاری نێودەوڵەتی و هەندێکیش بە هۆکاری هەرێمی و بەشێکیش بە هۆکاری ناوخۆی، بەڵام هتچ کەسێ ئەمە ناکا بەخەتای خۆی! هەڵبەتە مەبەستم لە هاوڵانیشتمانییەکی سادە نییە، بەڵکو ئەوەی مەبەستمە لێرەیا دەسەڵاتدار و حیزب و سەرۆکە زۆرەکانە.

ناکرێ کاتێ شیکاری بۆ بابەتێک ئەکرێ، تەنها ئەو لایەنانە ببینرێ و شیکارییان لەسەر بکرێ کە کەس و لایەنەکانیتر وەک نەزان و تاوانبار و هۆکاڕی شکست باسکرێ چونکە کەیفی پێیاننایە، هەڵەی حیزب و کەسانێک کە هۆگریانە و ئولفەتی پێوەگرتوون بە سیاسی دانا و پسپۆڕی جیۆسیاسی بیانناسێنێ.

ئەگەر ڕاستەوخۆ بچینە ناو بابەتەکەوە، ئەوەی لە ڕۆژئاوا ڕووییا نسکۆ یان ئاشبەتاڵێکی تر بوو هاوشێوەی ئەو نسکۆیانەی کە لە ١٩٧٥ و ٢٠١٧ وە ناوبەناو کورد ئەزموونیان ئەکا بەڵام،،،

جیاوازی ئەم نسکۆیە بە بەراورد بە هەموو ئەوانەی پێش خۆی ئەکرێ بوترێ، باشترینی ناو خراپەکان بوو کە شکۆی تاکی کوردی بەجارێ نەهاڕی ، لەگەڵ خۆیا ئومێدێکی هاوپێچی شکستەکە کردووە، کە تاکی ئاواتەخوازی بەدیهاتنێتی، کە ئەویش ئەو بەڵێن و ڕێکەوتنانەیە کە گوایە لە دەستوری داهاتووی سوریایا جێگیرەکرێ، کە باشترین دەستەواژە و دەربڕێنێک بۆ ئەوە ئومێدە تەنزە باوەکەیە کە ئەڵێ” ک،ە،ر،ە مەمرە بەهاڕە”

مادەی ١٤٠، بودجەو مووچەی هەرێمی کوردستان، ڕێژە و ژمارەی کورد لە سوپای ئێراقا، پشکی کورد لە جبەخانەی سوپا…هتد لە دەستوری ئێراقا دانی پیانراوەو کاریشی پێناکرێ، چ جای بەڵێن و ڕێکەوتنێک لەگەڵ یەکێک لە ئەمیری ترسناکترین ڕێکخراوی تیرۆرستی دوێنێ و سەرۆکی وڵاتێک کە شۆڤێنی ئەرەبی ناسنامەکەیەتی و لەسەردەمێکیشا کە کورد گڵۆڵەی ڕوو لەلێژییە، ئیتر ئەبێ گەرەنتی چیبێ کە بەندەکانی ڕێکەوتنەکەی نێوان جەنراڵ مەزڵوم و ئەبو محەمەد جۆلانی دوێنێ و ئەحمەد شەرعی ئەمڕۆیا لە دەستوری داهاتووی سوریایا جێبگرێ! ئایا زۆرینەی ئەرەبی سوریا دەنگ بەدەستورێ ئەیەن کە مافی کورد لە نەبوونەوە هاوتای مافی ئەعرابەکان بکرێت؟ لە گریمانەی جێگیربوونییشی لە دەستورا ئایا کاری پێئەکرێ یان نا؟

بۆ ئەم پرسە شەقامی کوردی بووە بە دوو بەشەوە، بەشێک شیعر و شانامە بۆ جەنراڵ مەزڵوم عەبدی ئەهۆننەوە, بەشێکیش بەپاساوی جیاواز هێرشی ئەکەنە سەر، کە لە ڕاستیا هەردوو بەرەکە هەڵەن.

جەنراڵ مەزڵوم نە دەستکەوتێکی هێندە مەزنی بەدەستهێناوە کە لایەنی کەم بۆ ١٠٠ ساڵی داهاتوو کورد لە ڕۆژئاوای وڵات بە ژیانێکی شایستە وەک هاوڵاتی پلەیەک بەهرەمەندبێ لە مافەکانی، وە نە هاوشێوەی نسکۆی ساڵی ١٩٧٥ و ١٦ ی ئۆکتۆبەری ساڵی ٢٠١٧ ئاشبەتاڵێکی ئابڕوتکێنی بەسەر کورد هێناوە کە خاکی کوردستان بخرێتەوە ژێر پۆستاڵ و ڕکێفی ئەرەبە شۆڤینستەکان و شەڕڤانان بەسەر شۆڕی بگەڕێنەوە ناو ماڵی خۆیان.

هەڵەی جەنراڵ مەزڵوم عەبدی هەمان هەڵەی مام جەلال بوو کە نەیەتوانی خۆی لە هەژموون و کاریزمای خوالێخۆش بوو مەلا مستەفا پاکاتە، وە هەمان هەڵەی کاک نەوشیروان بوو کە نەیەتوانی لەژێر هەژموون و کاریزمای مام جەلالا بێتە دەرێ.
جەنڕال مەزڵوم زۆر خراپتر کەوتۆتە ژێر هەژموون و کاریزمای بەڕێز ئەبدوڵا ئۆجەلانەوە، کە ئەکرێ بە ئەندازیاری هەڵوەشانەوەی هەسەدە ناوزەندکرێ، بگرە جەنراڵ مەزڵوم لە کۆشکی کۆماری سوریا تەنها پەیامەکەی بەبریکاری ڕاگەیاند.

هەڵبەتە نابێ هیچ کەسێ کوێرانە و بێ ویزژدانانە ڕاستەوخۆ هێرش بکاتە سەر بەڕێز ئۆجەلان، بەڵکو ئەبێ لەبری ئەوە تێگەشتنی بۆ ئەوە هەبێ کە ڕێکەوتی ١٥ی شوباتی ساڵی ١٩٩٩ لە پلانێکی هەواڵگری نێودەوڵەتیا لە شاری نایرۆبیی پایتەختی کینیا دەستگیرکرا و لەو کاتەوە تا ئێستا لە زیندانی دوورگەی ئیمڕاڵی لە تورکیا گۆشەگیرکراوە.

“باشترین کورد ئەو کوردەیە کە مردووە” ئەمە بۆچوونی باو و جێگیرە لە هزری تاکی تورکا بەرامبەر بە کورد، جا کە ئەمە بۆچوونی تورکبێ لەسەر کورد ئیتر کاتێ یەکێک لە گەورەترین ڕێبەری پارتێکی کوردی نەیاری دژی تورکیا بە زەلیلی زیندانیبێ لەلایان، ئەبێ بەرهەمی کارکردنی ٢٧ ساڵی دەسگاکانی هەواڵگری و دەرونناس و سایکۆ پسپۆڕ و هەموو پسپۆڕییەکانتر بۆ کارکردن لەسەر شتنەوەی ئایدۆلۆجیایەکی دیارکراو لە هزری زیندانییەکی دابڕاو لە هەموو زانیارییەک کە تینوویەتی بیری ئۆجەلان بشکێنێ و جێگیرکردنی ئایدیایەک کە لەبەرژەوەندی داگیرکەر ئەبێ چیبێ؟

وەڵامەکەی ڕوون و ئاشکیرایە، بێ هیچ گومانێ شکست و ئاشبەتاڵ و خۆڕادەستکردن و چەکدانان و ناوزەندکردنی بە پرۆسەی ئاشتی، بەرهەمی ئەو کارە زۆرو چڕ و مێشک شتنەوەیە ئەبێ. هەر ئەوەشنا بەڵکو ناساندنی خەباتی سەرو ٤٠ ساڵی نەتەوەیەکی ژێردەست و چەوساوە و بۆ سەرەتایترین مافی هاوڵاتی بوون بە تیرۆر و جێگیرکردن و تێپەڕاندنی لە پەرلەمان بە هاوکاری دەنگی کورد و ناساندنی بەکۆی جیهان، وە بانگەشەی ئەوەش بکرێ کە داڕێژەرەکەشی ڕێبەری یەکێک لە کاریگەرترین پارتە کوردییەکانبێ، ئیتر هیچ شڕۆڤەیەکی دژ هەڵناگرێ.

تورکیا کە بە ئمتیاز چەمکی دەوڵەت-نەتەوە جێبەجێئەکا و لەمادەی سێی دەستوری تورکیایا هاتووە، تورکیا وڵاتێکە بۆ تورکەکان و هەرکەسێ لەسەر ئەوخاکە بژی تورکە، بەڵام وایان کردووە کە بەڕێز ئۆجەلان چەمکی دەوڵەت-نەتەوە ڕەفزکاتەوە و بگرە لە داوای دەڵەتی سەربەخۆوە بۆ کوردستانی گەورە هێناویانەتە سەر “کۆنفیداڵیزمی دیموکراتیک” کە ئەم چەمکە بەکردەوە تەنانەت لە دیموکراتیترین دەلەتانی دنیایا کاری پێناکرێ، چ جای لە وڵاتێکی وەک تورکیایا کە نەک دان بەمافی کوردنانێت بگرە نەمانی کورد بە فاکتەری مانەوەی خۆیانەوە ئەبەستنەوە.

هەرئەوەشنا لە بەدبەختی کورد و ١٠٠ ساڵ دوای پەیماننامەکانی لۆزان و سیڤەر و داڕشتنەوەی نەخشەی ناوچەکە بەپێی بەرژەوەندیی باڵادەستەکان، لەم کاتەیا سەرۆکی گەورەترین و ئابوری و بەهێزترین هەژموونی سەربازی جیهان کە وڵاتی ئەمریکایە، کەسێکە کە تاکە هۆکار بۆ پشتگیری کردنی سیاسی و سەربازی لەلای دەستکەوتی ئابوریە، هەم بۆ وڵاتەکەی و هەم بۆ خۆشی، هەرئەوەشنا چەرخی چەپگەری کورد واسوڕاوە کە نوێنەری سەرۆکیش بازرگانێکی چاوچنۆک و بەرژەوەندیخوازێکی بێ ڕەوشتی ناسیاسیە کە پاڵپشتی سیاسەت و بەرژەوەندی خراپترین دیکتاتۆر و سەرکردە جیهانییەکانە و دژی فیدراڵی و مافی چارەنوسی گەلانە، چونکوم لەو ڕێیەوە چەورترین گرێبەست و دەستکەوتی مادی و کەسی بەدەستەهێنێ، دژایەتییەکی کوێرانەی کوردەکا لەسەر کۆی خاکی کوردستانی گەورە چونکوم جزدانی کورد چاوچنۆکی و گیرفانی ئەو بازرگانە چەپەڵەی بۆ پڕ و تێر ناکرێ.

لە ڕاستیا ئەمانە هەمووی بیانوون بۆ داپۆشینی ناتەبایی و یەکنەبوون و دژایەتی ناوخۆی ناو ماڵی کورد، زلهێزو بڕیاربەدەستەکان گەشتوونەتە ئەو باوەڕەی کە کورد توانای بەڕێوەبردنی دەوڵەت یان سەربەخۆیی نییە. ئەزموونی دێگەڵە و ٣٥ ساڵ حوکمرانی باشوری کوردستان و یەکنەخستنەوەی هیزی پێشمەرگە باشترین نمونە و هۆکارێکە کە هاوپەیمانی نێودەڵەتی گەیانە ئەو باوەڕەی لە ئەگەری دروستکردنی ستاتۆیەکی سەربەخۆ لە ڕۆژئاوای وڵات، هەمان سیناریۆی نێوان پارتی و یەکێتی بە ئەگەری زۆرەوە لە نێوان هەسەدە و ئەنەکەسەیا دووبارە ئەبێتەوە هەربۆیە چۆلەکەیەکی ناودەستیان لە هەزارانی سەر دار بەلاوە پەسەندتر بوو.

سامانی وەستا بەکر
٣١-٨-٢٠٢٦ سوید-ستۆکهۆڵم




سێ ووتارۆک.. نەوزاد بەندی

ــــــــ ، وەنتە ماشی ــــــــــ

بەهۆی کەمبوونەوەی ڕێژەی خوێنەران و ..زیادبوونی بەکاربەرانی مۆبایل و ..کورتە نوسین و دێڕە نوسین و ..مۆبایلە شیعر و ..شتی خێرا و بروسکەیی، ناچارین واز لە ووتار بێنین و ..ووتارۆک بنوسین، بۆ ئەوەی خوێنەرەکانمان بتوانن یان فریا بکەون شتێکی لێ هەڵکڕێنن، ڕێک وەک فەلافل کاتێ هاتە عێراق، ماڵی خوێندکاران بوو، چونکە کاتی لێ نەدەگرتن و هەر بە ڕێگاوە ژەمێکی لە کۆڵ دەکردنەوە، فلافل و انت ماشي ، واتا هەر بە ڕێگاوە فەلافلێک بخۆ ..

‌‌ ( 1 )

متمانە

ئەگەر بە چاوێکی بایۆلۆجی و جیۆلۆجی تەماشایەکی کۆمەڵگای مرۆڤ و دنیا بکەین، توشی ڕەشبینییەکی زۆر دەبین، وەک چۆن کاتێ گەردوونناسیی و ئەسترۆنۆمیی پێشکەوتن، مرۆڤ توشی جۆرێک له نائومێدیی بوو، کاتێ بۆی دەرکەوتن ئەو گۆی زەوییەی لەسەری دەژی، بە بەراورد لەگەڵ گەردوون و هەسارەکانی تر، لە دەنکە خۆڵێک بچوکترە، ئیتر مرۆڤایەتیی و سەروەریی چی ؟ ئیتر ئەم جەنگ و ئاژاوە و زوڵم و نادادییە کۆمەڵایەتییە لە پای چیدا؟ پارە و سامانی کۆمەڵگاکان بە چ متمانەیەک ئەدزن و بە تەمان لە چ تەمەنێکدا بیخۆن ؟
بێجگە لەو هەموو بومەلەرزە و لافاو و گڕکان و زریان و وشکەساڵیی و برسێتیی و جەنگ و ڕوداوی هات و چۆ و ئەو دڕندە و مشەخۆرانەی کە بە چاو ئەبینرێن، ئەگەر بڕۆینە تاقیگەیەکی بایۆلۆجیی و لە ژێر میکرۆسکۆب و لە ڕێی کەڵچەر یان چاندنی هەندێ لە بەشەکانی لەشمان، بۆمان دەرئەکەوێ بێجگە لەو سەدان و هەزاران دوژمنە سروشتییانەی کە ئەیانبینین، ملیۆنان دوژمنی ترمان هەن بە چاو نابینرێن و ئەوەندە تەماعیان لە خوێن و گۆشتەکەماندایە، بە چرکە و بە ملیمەتر لێمان دوور ناکەونەوە .. ملیارەها بەکتریا لەناو ڕیخۆڵەکانماندان و لەسەر پێستماندان، تەنها بەکتریای ڕیخۆڵە ئەگەر لە ڕێی تەرازووەوە بیانکێشین دوو بو سێ کیلۆگرامن ..
دەستەکانت بە جۆرەها سابون و پاکژکەرەوەی تر بشۆ، دوای ئەوە وەرە چاندنێک بۆ هەردوو لەپت بکە، بۆ ڕۆژی دووەم ئەنجامەکەی دەردەچێت کە هەزاران هەزار کۆڵۆنی بەکتریایە.. ئەم بەکتریایانە توێژە مردووەکانی پێستت ئەخۆن و شیدەکەنەوە، خۆ ئەگەر برینێکیش لەسەر لاشەت دروست بێ، خۆیانی تێ فڕێدەدەن و .. لە خواردنی خانەی مردووی پێستەوە، ئەیگۆڕن بۆ خانە زیندووەکانی ناو برینەکە ..
ئەوە بێجگە لە ڤایرۆس و کەڕووەکان کە لەناو هەوادان و نابینرێن و لە فرسەتێک ئەگەڕێن هێرشمان بکەنە سەر و بماندەن بە زەویدا ..
تەنها مەلاریا ملیۆنەها مرۆڤی کوشتووە .. ئەی تاعون و ڤایرۆسی جگەر و ئێدز ؟ هەر مەپرسە ..
ئەڵێم لەو بارودۆخە پڕ لە دوژمنەدا، ژیانێکی شەست حەفتا ساڵیی، حەق وابوو کۆمەڵگاکان و نەتەوەکان ئەوەندە دۆست و خەمخۆری یەکتر بوونایە، لە فەرهەنگەکانیاندا تەنها ووشەی خۆشەویستی هەبووایە و .. هیچ جۆرە چەکێک دروست نەکرایە .. ئاخر تۆ بە ملیۆنان ملیۆن دوژمنی بینراو و نەبینراو دەوریان داویت، هێشتا واز لە یەکتر ناهێنن و .. یەکتری کۆت و بەند و برسی و تینوو و ئاوارە و کۆمەڵکوژ ئەکەن؟
بەڕاستی خودا زۆر چاک وەسفی مرۆڤ ئەکات، کاتێ ئەڵێت : مرۆڤ زاڵم و گەمژەیە.

‌ ( 2 )
‌ ـــ ئیشکردن بۆ ژیانکردن ــ

ئیشکردن باشترین سیفەتی مرۆڤە، چونکە بەرهەمهێنان لە هەموو بوارەکاندا ڕوونادەن ئەگەر مرۆڤ ئیش نەکات ..ئەو حەوت دەنکە حەبەی کە ئەیخۆیت و لە نەخۆشییەکی وەک مەلاریا ڕزگارت ئەبێ، ساڵەهای ساڵ زانایان ئیشیان کردووە هەتا دۆزیویانەتەوە ..
ئەو ئوتومبیلەی کە کیلۆمەتر سفر نەبێ، ناتەوێ، بە سەدان و هەزاران توێژینەوەی زانایانی میکانیک، ئینجا دروستکراوە..
بەڵام ئەکرێ پرسیارێک لە خۆمان بکەین، ئایا ئیشکردن لە پێناوی ئیشکردندایە یان لە پێناوی ژیانکردندایە؟
ئەڵێن کۆرییەکان زۆریان حەز لە ئیشکردنە، تەنانەت وایلێهاتووە، حوکمەت بە زۆر پشوویان ئەداتێ..کەواتە ئەوان ئیش ئەکەن لە پێناوی ئەوەی ئیش بکەن، ئەی کەی بژین و .. تام و چێژ لە دەسکەوتەکانیان ببینن؟ نازانن ..
خەڵکێک هەن، هەموویشمان ئەتوانین ئەو خەڵکانە لە چواردەوری خۆمان دیاری بکەین، کە تەنها ئیش ئەکەن .. واتا ئیش ئەکەن بۆ ئەوەی ئیش بکەن..بەو جۆرە ئیش ئەکەن لە پێناوی دەستکەوتنی ئامانجێکدا کە ئەویش هەر ئیشکردنە .. ئەمەیش هاوکێشەیەکی لاسەنگە و جۆرێکە لە گەمژەیی، کاتێ مرۆڤێک ئیش بکات بۆ ئەوەی بەردەوام بێ لە ئیش و ئیشی زیاتر بکات ..
ڕاستێکەی مرۆڤ ئەبێ ئیش بکات بۆ ئەوەی ئامانجەکانی بێنێتە دی.. بۆ نمونە تۆ ئەبیتە ئەفسەر، پێویستە بە مەبەستی بە دەستهێنانی ماف و ئازادیی و سەرفرازیی و داکۆکیی لە ڕەش و ڕووتی نەتەوەکەت ببیت بە ئەفسەر، نەک لەبەر ئەوەی شانازی بکەیت بە ئەستێرەکانی سەر شانتەوە و هەموو تەمەنت هەوڵدان بێ تەنها بۆ زیادکردنی ئەو ئەستێرانە..
تەمەنی زۆرینەی خەڵکی لای خۆمان، تەنها لە ئیشکردندا تێدەپەڕێ.. ئەوانە خۆیان بە سەرکەوتووترین کەسیش ئەزانن، گاڵتەیان بە هونەر و وەرزش و گەشت و خوێندنەوە دێت.. فارسەکان بەوانەی کە خەریکی شیعر نوسینن، ئەڵێن : دەردی بێ ئیشییە..
کار ئەگاتە ئەوەی خانەنشین بوون بە کابوس و بە ئیهانەکردن تێ بگەن، دەسەڵاتیش هەر لەو بڕوایەدایە بۆیە هەڵدەستێت بە پێدانەوەی پێنج ساڵ خزمەتی زیادکراو بە کەس و کاری شەهید .. ئەوەیش برین و نەخۆشییەکە قوڵتر دەکاتەوە لە کاتێکدا ئیشکردن لە پێناوی ئیشکردندا ئەبێتە سەربەرزیی و دەسکەوت و خەڵات و بەرات .. بە بێ ئەوەی ئەو خەڵکە بزانن ئەوان بۆچی ئیش ئەکەن؟ کاتێ بە چاوی بەزەییەوە بۆ کەسێک ئەڕوانن کە خانەنشین ئەکرێ، لە کاتێکدا خانەنشینکردن ڕێزلێنانە بۆ کەسێک کە تەمەنێکی کردووە و ئیتر پێویستە بحەوێتەوە، بەڵام کاتێ فۆبیای ئیش لە پێناوی ئیش لە مرۆڤەکان ئەدات، خانەنشین بۆ ڕۆژی دواتر دێتەوە داوا دەکات بە خۆبەخش، قبوڵی بکەن !! چونکە تازە ئەوان وەک ئوتومبیلێک بۆ مرۆڤ ئەڕوانن، کاتێ لە ئیش ئەکەوێ، واتا هەڵوەشان و سکرابکردن، ئەویش بە خۆڕایی و خۆبەخشیی ئیش بکات، پێی باشترە لەوەی سکراب بکرێ و هەر پارچەیەکی بە دەست کەسێکەوە بێ!!

لەم حاڵەتەدا، کار دەگاتە ئەوەی مرۆڤەکان گرنگ نەبێ بە لایانەوە کە چەند سەعات ئیش بکەن و ..بە چ کرێیەک ئیش بکەن، بەڵکو گرنگ ئەوەیە ئیش بکەن و خۆیان لە نەفرەتی بێ ئیشیی ڕزگار بکەن، بەو جۆرە خەڵکێک ئەگەنە ئەوەی بە خۆڕایی ئیش بکەن و ناو لە خۆیان بنێن خۆبەخش ..
لە ڕاستیدا ئیش کردن ئەگەر مەبەست لێی ئیشکردنی زیاتر بێ، وا دەکات خاوەن ئیشەکە ژیانی خۆی لە کیس بچێ و .. نەتوانێت بژی، واتا وەک ڕۆبۆتێک تەنها جوڵە و هاتن و ڕۆیشتن بێ و .. لە مۆرک و تایبەتمەندیی و چالاکییە مرۆییەکان بێبەش بێ..
ئەمەیە دواکەوتن و بێ ئاگایی مرۆڤ لە زانستی مرۆڤزانیی یان ئەنسرۆپۆلۆجیا، کە ئەلکسس کاریل ددانی بەوەدا نا کاتێ مرۆڤ تەنها خەریکی ئیش بێ لەسەر ماددەکان، خۆی لە یاد ئەچێ وەک مرۆڤ، واتا ماددەکان ئەبنە ئامانج و مرۆڤ تەنها ئەبێتە ڕۆبۆت.
لەبەر ئەوە ئەمڕۆ ئەوەندەی خاوەن کارگە و کارەکان هەوڵی کارگە و کاری زیاتر دەدەن، خەڵکە بێکارەکە هەوڵ نادەن .. ئەتوانین بڵێین خەڵکە بێکارەکە زیاتر چێژ لە ژیان دەبینن..
هەر بۆیە پێش ئەوەی دەست بکەیت بە هەر ئیشێک، لە خۆت بپرسە بۆچی ئەو ئیشە ئەکەیت؟ ئامانجێک بهێنە بەرچاوی خۆت، ئەوسا سەرمایەدار و دەسەڵاتدارەکان ناتوانن بە کرێییەکی کەم و مەمرە و مەژی ئیشت پێبکەن، چونکە ئامانجەکان بە کرێی کەم و خۆبەخشیی و خۆفرۆشیی نایەنە دی.

( 3 )
کەرەستەی خاو

بنیاتنانی هەر شتێک، کۆمەڵێک کەرەستەی خاوی ئەوێت.. کاتێ ئەتەوێت هێلکە و ڕۆنێک دروست بکەیت، تاوە و کەوچک و ڕۆن و خوێ و هێلکە و ئاگر و نانت ئەوێ .. کاتێ ئەتەوێ نوسینێک بنوسیت، بیرۆکەیەک و قەڵەم یان کیبۆرد و ..لاپەڕە یان شاشەی مۆبایل و کۆمپیوتەرێکت پێویستە.
کاتێ ئەتەوێ ببیتە مامۆستا، پێویستت بە بڕوانامەیەکی زانستیی و کەسایەتییەکی بەهێز و مۆراڵی بەرز و ئەتەگێتی قسەکردن و یاساکانی پەروەردە و دەروونزانیی هەیە ..
هەتاکو بەرپرسیارێتێکەت گەورەتر بێ، کەرەستە خاوەکانی کارەکەت گەورە تر ئەبن و پەیوەست ئەبن بە ژیان و چارەنوسی ئەوانی ترەوە ..
هەر بۆیە لێرە و لەوێ دەنگی داد و بێداد بەرز دەبێتەوە لە دەست فڵان بەڕێوەبەر یان فیسار بازرگان .. لەو حاڵەتەدا گۆڕینی ئەو بەڕێوەبەر و بازرگانە یان سزادانیان، کارێکی مەحاڵ نییە ..
بەڵام کاتێ مرۆڤێک بڕیار ئەدات ببێتە سیاسیی و ..ئەگاتە پۆستی سەرۆکی دەوڵەت، ئەم مرۆڤە هەموو کەرەستە خاوەکانی کارەکەی بریتی ئەبێت له ملیۆنان مرۆڤ و خەون و هیوا و گوزەرانیان ..
واتا سەرۆک هیچ کەرەستەیەکی خاوی تری نییە کاری لەسەر بکات بێجگە لە خەڵکێک کە ناوی لێ نراوە گەل یان کۆمەڵگا .. سەرۆک ئیشی بە ئەندازە و کاری پزیشکیی و دەرمانسازیی و مامۆستایەتیی و بازرگانیی و قاچاخێتیی نییە .. ئەو تەنها کار لەسەر ژمارەیەکی زۆر لە مرۆڤ ئەکات ، ئەوەیش کارێکی زۆر قورسە یان ڕاستتر بەهرەیەکی تایبەتیی و وردی ئەوێ کە بە خۆنەویستیی دەستپێدەکات و هەر به خۆنەویستییش کۆتایی دێت .. سەرۆک شۆفێری ئامانەیەکی گەورەیە کە ملیۆنەها کەسی تێدایە، هەر بۆیە ئەگەر شایەنی ئەو کارە نەبێ، دۆخێکی زۆر ترسناک دێتە ئاراوە .
کێشەکەیش لەوەدایە سەرۆک کاتێ ناتوانێ بە کاری سەرۆکایەتیی هەڵسێت، ناتوانرێت وەک مامۆستایەکی نەزان یان بازرگانێکی چاوچنۆک لە کار بخرێت و سزا بدرێت، چونکە ڕاگەیاندنی زەبەلاح و ڕۆژنامەنوسی تایبەت و ڕاوێژکار و وەزیر و کۆشک و قەڵا و سەرباز و فیل و سوپا و پۆلیس و پاسەوانی تایبەت دەوریان داوە و ئەیپارێزن.
لێرەدا ئیتر ئەتوانین بڵێین، دوو جۆر سەرۆک پەیدا دەبن، دادپەروەر و دیکتاتۆر .. هەردووکیشیان هەمان کەرەستەی خاویان لەبەر دەستتایە، کە مرۆڤگەلێکی زۆر و زەبەندەن..
سەرۆکی دادپەروەر، خۆی ئەڕەتێنێ و ژیانێکی ئاسودە و جوان بۆ هاووڵاتییەکانی بەرهەم دەهێنێ ..
سەرۆکی دیکتاتۆریش هاووڵاتییەکانی ئەڕەتێنێ و ژیانێکی شاهانە بۆ خۆی و خێزان و دار و دەستەکەی فەراهەم ئەکات.
لەبەر ئەوە دوو کۆتایی جیاوازی سەرۆکەکان ئەبینین .. کۆتاییەکی شکۆدار، کە تەواوی هاوڵاتیان بە داخ و پەژارەوە بەشداری ڕێوڕەسمی کۆتایی سەرۆکەکەیان دەکەن و ئەبێتە سیمبوڵی نەتەوایەتی و بە نەمریی لەناویاندا ئەمێنێتەوە .
لەگەڵ کۆتاییەکی قێزەون و پڕ له سوکایەتیی، کاتێ زوڵم و زۆری دیکتاتۆرەکان ئەگاتە ئاستێک، هاووڵاتییەکانیان هێرشیان بۆ ئەبەن و .. لافاوی خوێن لە وڵاتدا هەڵدەستێت، بەڵام ڕقی مرۆڤەکان دانامرکێتەوە هەتا دیکتاتۆرەکان بە تۆڵەی گەل ئەگەیەنرێن و .. ناشیرینترین جۆرەکانی کوشتن ئەبێتە دوا وێستگەیان بە جۆرێک هیچ گۆڕێکیش ناتوانێ بیانگرێتە خۆی، چونکە زوڵم لە ملیۆنان کەس، واتا تۆڵەی ملیۆنان کەس، کە هیچ زەمین و ژێرزەمین و ئاسمانێک ناتوانێ بیانشارێتەوە لێیان.
ماوەتەوە بڵێین کاتێک سەرۆک سەرقاڵی بازرگانیی و کۆمپانیای تایبەت بە خۆی دەبێت، سەرۆکایەتییەکەی لە دەست ئەدات .. متمانە و ڕێز و هەیبەتی سەرۆکایەتیی لە دەست ئەچێت..چونکە تاکە سەرمایه و کەرەستەی خاوی سەرۆکەکان، مرۆڤەکانی ووڵاتەکەیەتی.




گـۆرانـیـبـێـژ و پـیانـۆژەنی نابـیـنا خـاتـوو دیـان شـور.. رەزا شـوان

هـونەرمەنـدی کۆرانیبێژ و پیانـۆژەنی بەناوبانگی ئەمریکی، خاتوو (دیان جـوان شـور) لە (١٠/ دێسەمبەر/ ١٩٥٣) لە شـاری (تـاکـۆمـا) لە ویلایـەتی واشـنتـۆن، لە ئەمـریکا لەدایـک بـووە. دیـان شـور بـە حـەوت مانـگی لەدایـک بـوو. واتـە دوو مانـگ لە پێـش لەدایک بوونی ئاسایی. هـەرکە لەدایک بوو، تـۆڕەکانی چاوەکانی نەخـۆش بـوون، لـەو نەخۆشخـانەیەی کە لـێی لەدایک بوو، بە هـۆی هـەڵەی پـزیشکـێکی نەخـۆشخانەکەوە، کە رێژەیەکی ئۆکسجـینی خەستی زیاتری کردبووە چاوەکانی دیانی نەبەکامەوە، هەردوو چـاوی بـۆ هـەمـیـشەیی کـوێـربـوون. دیـان شـور کە گـەورە بـوو، سکاڵای لەسەر ئـەو نەخـۆشخـانەیە تـۆمـارکـرد، پـارەی قـەرەبـووی هـەڵـەکـەیـانی لـێـیان وەرگـرت. بـەڵام سەرەڕای ئەو هـەڵـە کوشندە و دڵـتەزێـنە، شـور بێ هـیوا نەبـوو، هەرگـیز نەیهـێشـت کەمئەنـدامـێتیـیەکەی (نابـیـنایی) رێگـری لە شوێنکەوتـنی ئارەزووی دڵخـوازی ژیـانی بـکات، کە چـوونە نـاو جیهـانی هـونـەر گـۆرانی چـڕیـن و ژەنـیـنی پـیـانـۆ بـوو.
دایکی لە منداڵییەوە نازناوی (دیدڵـز)ی لە دیان نا. دایک و باوکی هەر بەم ناوە ناویان دەبـرد. بە ناوی (دیانـا دیـدڵـز) ەوە، کە گـۆرانیبـێژ و پیانـۆژەنـێکی نابـیـنای ئەمـریکی بەناوبانگ بـوو. دایک و باوکی شور، حەزیان لە گوێگـرتنی موزیک بـوو. بەڵام شـۆر حەزی لە گوتنی گۆرانی بـوو. باوکی کاپتنێکی پـۆلیسی ناوخـۆ بوو، ئارەزوومەنـدێکی ژەنینی پیانـۆش بـوو. دایک و باوکی کاری زیاتـریان دەکـرد بـۆ دابـینکـردنی بـژێـویی منداڵەکانیان. شـور، خوشکێک و دوو بـرای هەبوو. دایکیان لە تەمەنی (٣١) ساڵـیدا بە نەخۆشی شـێرپەنجە کـۆچی دوایی کـرد. ئەو کاتە تەمەنی شـور (١٣) ساڵان بـوو، مردنی دایکی زۆر دڵگران و خەمباری کرد. پـوورێک و خوشکەکەی یارمەتییان دەدا.
شور گوێچکەیەکی موزیکی ناوازەی بۆ گۆرانی و موزیک هەبوو. تەمەنی دوو ساڵان بـوو، بە تامەزرۆییەوە گوێی لە مـوزیک و گـۆرانییەکانی رادیـۆ دەگـرت. لە سەرەتای منـداڵـیدا، دایـک و بـاوکی بـە مـوزیـکی جـازی نەریـتی ئەمـریکی ئـاشـنایـان کـرد. لە ماڵەوەیەندا کاسێتێکی زۆری گۆرانی و موزیکی، گۆرانیبێژ و موزیکژەنە ناودارەکانی ئەمـریکایان هەبـوو. لە ماڵەوەدا دایکی بـۆی لـێـدەدان. بە گـوێگـرتن، گەلێک گۆرانی فـێـربـوو. هـەر لە سـێ ساڵـیدا دەسـتی بە گـۆرانی گـوتـن کـرد. شـور دێـتەوە یـادی و دەیگێڕێتەوە و دەڵێت: “لەو تەمەنە بچووکییەمدا، گەر هـیچ ریـتمـێک لە دەوروبەرم نەبوایە، زۆرجار شەوان لە ژوورەکەی خۆمدا گۆرانیم بۆ خۆم دەگوت، دایک و باوکم هەڵـدەستان و هاوریان دەکرد و دەیانگوت:”دیان، بێدەنگ بە”. بە ناچاری دەچوومە ناو کانتۆری جلەکانمەوە، بە نەرمی گۆرانیـم دەگوت و لەگەڵـیدا لەنجەولارم دەکرد”.
دیان شور لە تەمەنی دوو ساڵـیدا، دەستی بە ژەنینی پیـانـۆ کـرد، تەنها دوو پەنجـەی بەکاردەهـێـنا و لەسـەر کـلـیـلەکانی ئاوازەکانـدا دایـانی دەنان. لە تەمەنی سێ ساڵـیدا، زۆر بە جـوانی پیانـۆی دەژەنی. هـەر لە تەمەمەنی سێ ساڵـیدا، بۆ یەکـەم جار فـێری چـڕینی گۆرانییە بەناوبانگەی خاتـوو دیـنا واشـنتـۆن بـووـ گـۆرانـیبـێـژێـکی نابیـنای بەناوبـانگ بـووـ گۆرانیـیەکەی بە ناوی” رۆژێـک چ جـیاوازییەک دروسـتـدەکات؟”. شـور دوایی بوو بە خـاوەنی ستایـلی گـۆرانیی ناسراوی دەوڵەمەنـدی تایبەتی خـۆی.
شـور لە تەمەنی چـوار ساڵـیدا، رۆحی سەربەخـۆیی گەشـەی کرد. لە قـوتابخـانەیەکی گـشتی نابـیـنایان لە شـاری (ڤـانکـۆڤـەر) لە واشـنتۆن دەیخـوێنـد. کە دوو کاتـژمێـرلە ماڵیـانـەوە دوور بـوو. لە بـەشی ناوخـۆیی دەمـایەوە. تا تەمـەنی یازنگـزە ساڵان لـەو قوتابخـانەیەدا خوێنـدی. لە رێگەی دەنگ و رێنـووسی (بـرێـل) ەوە، فـێری گۆرانی و موزیک ژەنین دەبـوون. بەڵام شور حەزی دەکرد لەگەڵ خـێزانەکەیـدا بـژیت، بۆیـە لە تەمەنی پێنج ساڵییەوە، هەر خۆی بە شەمەندەفەر دەچـوو بۆ قوتابخانە و دەگەڕایەوە بـۆ ماڵـەوە. شـور لە تەمـەنی نـۆ ساڵـیدا، شـەوانی هـەیـنی و شـەمە، لەسەر شانـۆ و لە یانە و لە چـێشخانە گەورەکانـدا، ئاهـەنگی گۆرانی و پیانـۆژەنینی پێشکەش دەکرد. سەرنجی هـەمـووانی راکـێشا و سەرسامی، دەنگە زوڵاڵ و شـیرینەکەی کردبـوون کە سێ ئـۆکـتـاف و نیـوە. بە پـارەی ئـەو ئاهـەنـگ و کۆنـسێـرتانەی، پـارەی هـاتـووچـۆ
و پـێـداویـستیـیەکانی خوێنـدنی دابیـن دەکـرد.
شـور لە تەمەنی نـۆ ساڵـیدا، لەسەر شانـۆی هـۆڵی هـوتێـل هـۆڵـیدای ئین ناوخـۆیی، کۆنـسـێرتێکی گەورەی گۆرانی و مـوزیکی جـازی پـێشکەش کرد، ناوبانگی دەرکرد.
شور لە تەمەنی یـازدە ساڵیدا، لە ساڵی (١٩٦٤) دا، ئەلبوومێکی گۆرانی و مـوزیکی بە نـاوی (ئەیـلـول لە بارانـدا) بـڵاوکـردەوە.
شـور لە تەمـەنی دوانـزە ساڵـیدا، ئیـلهـامێکی گـەورەی بـۆ هـات، کاتـێک کە دایـکی ئەلبـوومێکی مـوزیکـژەنی گەورە (جـۆرج شـێرینگ)ی نابینای بۆ ماڵەوە بۆی هـێنا.
بە ناوی (کۆنسێرتـۆ بـۆ خۆشەویـستم) بـوو. بە گوێگـرتن هەموو گۆرانییەکانی ئەو ئەلـبـوومە فـێربـوو. شـێوازە جیـاوازەکانی گـۆرانی گـوتنی شـێریـنگی وەرگـرت.
دیـان شـور، خـوێنـدنی لە قـوتـابخـانە حکـومییەکانـدا تەواوکـرد. دوایی لـە زانکـۆی پیـوگـت گـۆرانـیی و میلـۆدی خوێنـد.
دوای ئەوەی لە یانەکان و باڕەکاندا، لە سەرانسەری باکووری رۆژئاوای زەریای هـێمن ئاهەنگی گۆرانی و مـوزیکی پێشکەش کـرد، زیاتر ناسرا و ناوبانگی دەرکـرد. شـور لە تەمەنی بیست و یەک ساڵیدا، بو بە هـاوڕێ و هاوکاری، بەناوبانگـترین کەڵە گۆرانیبێژ و مـوزیکـژەنە پیـشەییەکانی ئەمـریکا. شـور دەڵـێت:” مـن شـوێـن هەمـوو جـۆرە هـونەرمەنـدێکی بەناوبـانگی ئـەو سەردەمە کەوتـم، تا توانیـم زۆرتـریـن مـوزیکـم وەرگـرت” شـور لە نێـوان ساڵانی (١٩٨٤ بۆ ١٩٩٧)، (١١) ئەلـبوومی گۆرانی و موزیکی جازی، لەلایەن کۆمپانیای (جی ئاڕ پی) یەوە تـۆمـارکـران و بڵاوکـرانەوە. سەرجەم (٢٣) ئەلـبووی گۆرانی و موزیکی بڵاوکراونەتەوە. ئەمە ناوی هەنـدێک
لە ئەلبـوومەکانێتی “لە یادم دان لەگەڵ خـۆشـەویـستـیم، یـادت دەکەم، دیان شور و ئـۆرکێسترای کاونت باسی، شوری پاک، گۆرانیی خۆشەویستی، گۆرانی کریسمس،
دڵ بـۆ دڵ، ئەیلـول لە بارانـدا، دایـکە بە تایبـەتی بـۆ تـۆی تـۆمـاردەکـەم،… هـتد”.
شور لە گەنجییدا، ئالوودەی مەی خواردنەوە بوو، دوایی بەیەکجاری وازی لێهـێنا.
شور لە چەنـدین هـۆڵ و شـوێـنی بەنـاوبانـگی ئەمـریکی و جیهـانیدا، لە فـێستیڤاڵە نیـودەوڵەتـییەکاندا، بە گۆرانی و بە موزیک بەشداریی کردووە. چەنـدین ئاهەنگ و کـۆنـسـێرتی هـونـەریی تایـبـەتی خـۆی پـێـشکەش کـردووە، وەک لەسـەر شـانـۆی هـۆڵی کـارینـگی و لە سەنـتەری کـینـێدی و لە کـۆشکی سـپی دا. بە یاوەری تـیـپە مـوزیکـیـیەکەی خـۆی، یان لەگـەڵ تـیـپی ئـۆرکـێسترای گـەورەی کاونـت بـاس.
شـور، یەکـێکە لە گۆرانـیـبێژ و پیـانـۆژەنە بەناوبانـگەکانی هـاوچـەرخی ئەمـریـکا. دەنگـێکی ناوازەی روون و پاکی هـەیە. مـوزیکای شـور، بـە شێـوەیەکی بـنەڕەتی، هـەمـوو گـۆشـەیـەکی مـوزیـکی ئەمـریـکی، کـلاسیکی و مـۆدێـرنی لەخـۆگـرتـووە.
بە ملیۆنان هەواداری گۆرانی و پارچە موزیکییەکانی لە ئەمـریکا و لە جیهاندا هەیە.
خاتـوو دیـان شور لەگەڵ موزیکـژەنی خۆشەویست (لـیتـس کروکـێت) هـاوسەرگیری کـردووە، پـێکەوە ژیـانـێکی خـۆش بەسەردەبـەن. لە ئێستادا لە کالـیـفـۆرنیا دەژیـن.
خاتـوو شـور، تا ئـێـستا پێـنج جـار بـۆ وەرگـرتـنی (خـەڵاتی گـرامی) کانـدیـد کـراوە.
کە خەڵاتێکی زێڕینی بەرزە، لە بواری هـونەری گۆرانی و موزیکـدا. دوو جـار ئەم خەڵاتەی بۆ باشترین گۆرانیی جـاز، لە ساڵی (١٩٨٦) و (١٩٨٧) دا وەرگـرتـووە.
لە ساڵی (٢٠٠٠) یـشدا، لەلایـەن دامـەزراوەی ئەمـریـکی بـۆ نابـیـنایـان، خـەڵاتی (هـێـلیـن کـیـلەر) یـان پـێ بەخـشی.
خاتوو شور لە ساڵانی رابردوودا، لە چەندین پـرۆژەی خێرخـوازی و پەروەردەیـیدا، بەشداریی کردووە. بە پارە یارمەتیی چەنـدین رێکخـراوی خێرخوازیی لە ئەمریکا و
لە ئەفـریقـا داوە. وەکو مامۆستا و راهـێنەری گۆرانی و موزیک، خۆبەخـشانە چەند خول و وۆرکشۆپێکی، بۆ فـێرکردن و راهـێنانی خوێندکاری ئارەزوومەندی گۆرانی و مـوزیـک لەسـەر ئاستی ناوەنـدی و ئامـادەیی و زانکـۆدا کـردووەتـەوە.
شيرمەر دەڵێت:” گومانی تێدا نییە، کە خاتوو شور، بە رەهـایی باشتریـن جازژەنە”.
خاتوو شور لە ئێستادا تەمەنی (٧٣) ساڵە، ئەستێرەیەکی گەشی جیهانی گـۆرانی و مـوزیکە. بەرداوامە لە پێشکەشکردنی ئاهـەنگ و کۆنـسێرتی گـۆرانی و مـوزیک،
لە ساڵانی لاوێتییدا ساڵانە نـزیکەی (٢٠٠) ئاهـەنگ و کۆنسێرتی پێشکەش دەکرد.
دیان شور لەگەڵ تیـپە مـوزیکـییەکەیـدا، کە لە باشترین مـوزیکـژەنەکانی وڵاتەکەی پێکهاتـووە گەشـت بۆ سەرانـسەری جیهـان دەکـەن و لەسەر شانـۆ و لەنـاو هـوڵە بەنـاوبانـگەکانی وڵاتـانـدا، کـۆنـسێـرتی تایبـەتی پـێـشکەش دەکـەن و بەشـداری لە فـێستیڤـاڵەکانی گۆرانی و مـوزیک دەکەن. جاروباریـش لەگەڵ تیپی (ئـۆرکـێسترای کاونـت باس) بەشـداریی کـۆنـسێرت و فـێستیـڤـاڵەکانی گۆرانی و مـوزیک دەکـەن.
بە دەیـان دیـمـانەی رۆژنـامـەوانی و تەلەڤـزیـۆنـیـان لەگـەڵ دیـان جـوان شـوردا کـردوون. گەشـتـێکی زۆریـشی بـۆ وڵاتـانی جـیهـانی کـردووە.
(*) بـۆ ئـەم نووسـینەم، سـوودم لە چـەنـدیـن سایـتی ئـینگـلـیزی وەرگـرتـووە.
نەرویـج: ٢٠٢٦




کتێب\ رەنگدانەوەی تاریکی.. نووسەر زیار عبدالعزیز

لە ئەزموونێکی ئەدەبیی قووڵدا کە بە نێو پەنهانەکانی دەروونی مرۆڤ و ململانێی ناخدا ڕۆدەچێت، نووسەر زیار عبدالعزیز خۆی ئامادە دەکات بۆ بڵاوکردنەوەی نوێترین بەرهەمی خۆی بە ناوی «ڕەنگدانەوەی تاریکی»؛ کارێک کە گەشتێکی چڕە بە نێو ئەو ڕاستییە شاراوانەی مرۆڤ بە درێژایی ژیانی لە ڕووبەڕووبوونەوەیان دەترسێت یان لە نێو بێدەنگیدا پەردەپۆشیان دەکات.
ڕووداو و دەقەکانی ئەم بەرهەمە لە کەشێکی پڕ لە ڕامان و واقیعییەتی دەروونیدا گەشە دەکەن، تیشک دەخەنە سەر ئەو کەلێنە تاریکانەی لە ناخی هەمووماندا هەن و کاریگەری لەسەر بڕیار، هەڵوێست و هەستەکانمان دادەنێن. پەڕتووکەکە تێڕوانینێکی فەلسەفی پێشکەش دەکات سەبارەت بەوەی کە تاریکی تەنها نەبوونی ڕووناکی نییە، بەڵکو زۆرجار ڕەنگدانەوەی ترس، بێئومێدی، خەمە شاراوەکان و ئەو برینانەیە کە دەکرێت مرۆڤ بەرەو تێگەیشتنێکی قووڵتر لە خۆی و جیهانی دەوروبەری بەرن.
نووسەر لە ڕێگەی زمانێکی پاراو، کاریگەر و تێڕامێنەرەوە کار لەسەر هەڵوەشاندنەوەی گرێ دەروونییەکان دەکات، خوێنەر دەخاتە بەردەم پرسیاری قووڵ سەبارەت بە ڕاستیی مرۆڤ لە کاتی کەوتن، گۆشەگیری و ڕووبەڕووبوونەوەی تاریکییەکانی ژیاندا، بە مەبەستی دۆزینەوەی ئارامیی ڕاستەقینە و دەرچوون بەرەو ڕووناکی.
زیار عەبدولعەزیز جەخت لەوە دەکاتەوە کە پەڕتووکی «ڕەنگدانەوەی تاریکی» بانگهێشتنامەیەکە بۆ ئاشتبوونەوە لەگەڵ لایەنە نادیارەکانی خود و نواندنی ئازایەتی لە داننان بە برینەکاندا، چونکە هیچ مرۆڤێک بە بێ ناسینی تاریکییەکانی ناخی، ناتوانێت بەهای ڕووناکی و هێزی مانەوە بدۆزێتەوە.
ناسنامەی پەڕتووک:
ناوی پەڕتووک: ڕەنگدانەوەی تاریکی
نووسەر: زیار عبدالعزیز
خانەی چاپ و بڵاوکردنەوە: دار ابن الأثير للطباعة والنشر – مووسڵ، عێراق
ژمارەی لاپەڕە: 170 لاپەڕە

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..