ڕۆمانی (لە ژووانی كۆڤیدەكان) و چەند سەرنجێك.. سەدیق سەعید ڕواندزی
هیچ ژانرێكی ئەدەبی وەكو ڕۆمان، پێویستی بە وردەكاریی لە چنینی ڕوداوەكان و گێڕانەوە و وەسف نییە. بە جۆرێك كە ڕۆمان، بە هونەری گێڕانەوە و وردەكارییەكان دەناسرێت. بە بڕوای من، ڕۆماننووس وەك ئەو ئەندازیارەیە، كە نەخشەی كارێكی ئەندازەیی ڕێك دادەڕێژێت و ئەگەر بچووكترین لایەنی ئەو نەخشە و ئەندازەسازییە لە بەرچاو نەگرێت، ئەوا ڕەنگە كارێكی هونەری سەركەوتوو، نەخشەیەكی هونەرییانەی جوان دەرنەچێت. ڕۆمانیش بە هەمان شێوە، ئەگەر ڕۆماننووس لە گێڕانەوەی ڕووداوەكان و وەسف و نیشاندان و ناساندنی كارەكتەرەكان، بەو شێوەیە ورد نەبێت، بێگومان دەكەوێتە هەڵەی وەها كە خۆشی دركی پێ ناكات. لە میانەی ئەزموونی خۆم وەك خوێنەرێك و لە پەراوێزی خوێنەوەی ڕۆمانەوە، گەیشتوومەتە ئەو بڕوایەی، كە زۆربەی هەرە زۆری ڕۆماننووسەكانی ئێمە، لەو وردكارییە شارەزا نیین و دەكەونە هەڵەوە. بە جۆرێك وەسفی شتێك دەكەن، كەچی لە درێژەی ئەو وەسفەدا، بێ ئەوەی هەستی پێ بكەن، دەكەونە هاودژییەوە. ڕۆماننووسەكانی ئێمە، زۆر جار( وەسف) كە توخمێكی سەرەكی و بنەڕەتی ژانری چیڕۆك و ڕۆمانە، وەك پێكهاتەیەكی هونەری و یەك وێنەیی دەبینن و ناچنە نێو ئەو وردەكارییەی كە دەبێ لە نێو ئەو وەسفەدا هەبێت. بۆ نموونە: تۆ كە باسی وەرزی زستان دەكەیت، دەبێ ئەوەت لە خەیاڵ بێت، كە بەفر و باران و ڕەهێڵەش لە زستان هەن. كە باسی هەڵەی میكانیكی فڕۆكەیەك دەكەیت كە بە ئاسمانەوەیە و دەفڕێت، دەبێ باسی ئەوەش بكەیت، كە سەرنشینانی لە چ دۆخێكی ترس و دڵەڕاوكێ و مەترسی ژیان دان لەو كاتەدا. ئەم جۆرە لە وەسفكردن زۆر گرنگە لە ژانری ڕۆمان و چیڕۆكدا. چونكە بە هۆیەوە، گێڕانەوەی ڕووداوەكان مەودایەكی تر وەردەگرن و لە پەراوێزیشیەوە، خوێنەر وردتر دەچێتە نێو بینای هونەری ڕۆمانەكەوە. ڕۆمانی لە ژووانی كۆڤیدەكاندا، چیڕۆكی ژیانی كەسێك بە ناوی ( هیجران ) دەگێڕێتەوە، هیجران دوای ئەوەی باوكی دەمرێت، بە تەنها خۆی و ئینجانەی دایكی دەمێننەوە، بۆیە بژێوی ژیانی وەك كوڕی ماڵ، دەكەوێتە ئەستۆ و لای بەرگدرووێك كارێك دەدۆزێتەوە و دەبێتە بەردەستی و ژیان و گوزەرانێكی ئاسایی دەباتە سەر. دواتر كە دایكی دەمرێت، وەك زۆربەی خەڵكی دیكە، كە هەمیشە دەیانەوێت ببنە فەرمانبەر و ژیانی گوند و كستوكاڵ و ئاژەڵداریی جێبێڵن، ئەویش هەوڵێكی زۆر دەدات لە فەرمانگەیەكی حكومەت بكرێتە فەرمانبەر، بەڵام سەركەوتوو نابێت و ئیدی نائومێدانە، بیر لە هەندەران دەكاتەوە و لە ڕێگەی قاچاغەوە و بە هۆی ئەو پارەیەی بە شاگردی دەستی كەوتووە، هاوكات كاری دەستگێڕیش، ئیدی دەچێتە ئەستەنبۆڵ و لەوێش دەكەوێتە نێو تۆڕی قاچاغچییەكان و سەرەنجام لە ڕێگەی چوونی بۆ ئەوروپا، لە دەریای ئیجە دەگیرێت و دیپۆرت دەكرێتەوە. بە سنوورداركردنەوەشی، جگە لەوەی ئەو سەرمایەی هەیبووە لە دەست دەدات، هاوكات دەكەوێتە دۆخێكی دەروونی ئاڵۆزەوە و بە ڕەشبینی و نائومێدی ژیان دەگوزەرێنێت و ئەو سەردەمەش، ڕۆژگاری ڤایرۆسی كۆرۆنایە، ئیدی خۆی كەرەنتینە دەكات. هیجران، خوشكێكی هەیە بە ناوی قومری، بەڵام ئەو لەگەڵ دوو منداڵ و سەنگەری هاوسەری، لە گوندێكی سەر سنوور دەژین و ژیانییان بە كشتوكاڵ كردن و باغدارییەوە دەبەنە سەر. ئەوان زۆر تكا دەكەن، كە هیجران دوای بەر لە ڕۆیشتنی، بچێتە لای ئەوان و كۆچ نەكات بۆ هەندەران، بەڵام ئەو بڕیاری خۆی داوە. سەرەنجام هیجران دوای گەڕانەوەی، بە هۆی بوردومانی فرۆكەكانی دوژمنەوە لە سەر سنوور كە ماڵی خوشكەكەشی لە یەكێك لە گوندەكانی سەر سنوورە، ساكاری خوشكەزای دەمرێت و ماڵی خوشكەكەشی وێران دەبێت، بەڵام دواجار هەموویان بڕیار دەدەن ژیانێكی نوێ دەست پێ بكەنەوە و بەرەنگاری دوژمن ببنەوە، بەو جۆرەش كۆتایی بە ڕووداوەكانی ڕۆمانەكە دێت. بێگومان یەكێك لە خەوشە دیارەكانی ئەو ئەو ڕۆمانە، هاوشێوەی هەموو ڕۆمانەكانی دیكەی كوردی، ئەو درێژدادڕیەیە، كە ڕۆماننووس بە مەبەستی درێژكردنەوەی ڕۆمانەكەی لە ڕووی لاپەڕەوە، پەنای وەبەر بردووە. ئەم درێژكردنەوەیەی ڕووداوەكان، زیانی گەورەی لە بینای هونەری ڕۆمانەكە و گێرانەوە و كارەكتەر و ڕووداوەكان داوە، بە جۆرێك كە لە ڕووی بابەتی و هونەرییەوە، هەڵەی تێ بكەوێت. بۆ نموونە: كاتێ هیجران لە توركیا دیپۆرتی كوردستان دەكرێتەوە، تا شەش مانگ هەواڵی قومری خوشكی و سەنگەری زاوای نازانێت، ئەمە لە كاتێكدا سەردەمەكە، سەردەمی مۆبایل و تۆڕی پەیوەندییەو لە هەمووش دیارتر، دەزانێت ماڵی خوشكەكەی لە كوێیە. ئەمە نەگونجاوە. ئەگەر پاساوی ڕۆماننووس ئەوە بێت، كە مۆبایلەكەی پێشتر كەوتۆتە نێو دەریا و ژمارەكانی ون كردووە، دیسانەوە نەگونجاوترە، چونكە بڕوا ناكەم كەس هەبێت ژمارەی خوشكەكەی نەزانێت، ئەمە لەلایەك لە لایەكی دیكەوە، لە ماوەی ئەو شەش مانگەی كە دێتەوە كوردستان، قومری خوشكیشی هیچ هەواڵێكی ناپرسێت، كە ئەمەش دیسانەوە نەگونجاوە، بەو جۆرە هیجران لە ڕێی فەرهادی هاوڕێیەوە، سۆراغی ماڵی خوشكەكەی دەكات و دەچێتە سەر سنوور و كاتێ بە وانیش شاد دەبێتەوە، دەبینێت كە ساكاری خوشكەزای، كە تەمەنی هەر چەند مانگێك بووە بە هۆی بوردومانەكانەوە شەهید بووە. ئەم درێژدادڕیە، وایكردووە ڕۆمانەكە لە زۆر شوێن، بەرەو ڕاپۆرتێكی سیاسی بچێت و بینای هونەری لە ڕۆمان نەچێت وەك لاپەڕەكانی ( 215 تاكو 245 ) یاخود جۆرێك لە وێنەی كۆمیدی و كاریكاتێری وەربگرێت، كە هیچ هزر و لۆژیكێك لە ڕۆماندا وەریناگرێت. وەك ئەوەی لە لاپەڕە( 183 ) دا، باس لەوە دەكات كە وێنەی ساكاری مەلۆتكەیان، بە مۆنتاژو فۆتۆشۆپ، كردووە بە كۆمەڵێ چەكدار، كە لای ماڵی قومری بوونیان هەبوو ە و پاساوی بۆرردومانەكەش ئەمەیە. ئەم وەسفە نا هونەریی و نائستاتیكییانە، بە داخەوە دەرەنجامی درێژداڕی ڕۆمانەكەیە. ڕۆمانەكە، ناوی لە ژووانی كۆڤیدەكانە، بەو مانایەی دەبێ ڕەنگدانەوەی سەردەمی ڤایرۆسی كۆرۆنا و ئەو هەڵومەرجە كۆمەڵایەتییەی ژیانی مرۆڤەكان بێت، كەچی ڕۆماننووس نەیتوانیوە لە گێڕانەوە و گوزارشتكردن لەو ڕۆژگارە سەركەوتوو بێت، چونكە كە ڕۆمانەكە دەخوێنینەوە، لە كەمترین شوێن و گێڕانەوەدا باسی كۆرۆنا و ئەم ڤایرۆسە دەكات. بێگومان ئێمە دەزانین مەبەستی لە كۆڤیدەكان هەر تەنها ڤایرۆسی كۆرۆنا نییە، بەڵكو مەبەستی نەیارانی كوردیشە وەك توركیا و ئێران كە هاوشێوەی ڤایرۆسێكن بۆ ئێمە، بەڵام ئەوە بەو مانایە نایەت ڕۆماننووسێك پلوتی سەرەكی ڕۆمانەكەی لە بیر بكات و بە ڕووداو و گێرانەوەی لاوەكی سەر قاڵ بێت. لە ڕووی تیمەی ڕۆمانەكەشەوە، گەر سەرنج بدەین دەبینین هیجرانی پاڵەوانی ڕۆمانەكە، وێرای ئەوەی دوو كار دەكات و بژێوی تا ڕادەیەك باشە، كەچی بیر لە چوونە دەرەوە دەكاتەوە و بۆ ئەمەش نەبوونی بە فەرمانبەر لە فەرمانگەیەكی حكومی دەكاتە پاساو. لێرەدا ڕۆماننووس بێ ئەوەی هەستی پێ بكات، ڕەوایەتی دەداتە كۆچكردن و ئەو تێگەیشتنە لە ڕێی ڕۆمانەكەی لای گەنجان دروست دەكات، كە هەر كەسێك دانەمەزراو نەبووە فەرمانبەری حكومەت، با كۆچ بۆ دەرەوە بكات.
چەند هەڵەیەك لە ڕۆمانەكە:_
لە میانەی گێڕانەوەی ڕووداوەكان و درێژكردنەوەی پلوتی ڕۆمانەكە، ڕۆماننووس لە گەلێك شوێنی ڕۆمانەكەی كەوتۆتە هەڵەوە وەك:_
- لا 10 نووسیویەتی:( وەك دەرچوویەكی ئامادەیی) لێرەدا دیارە كە هیجران دەرچووی ئاماەییە وەك قۆناغی خوێندن، كەچی لە لاپەڕەی دواتر دەنووسێت:( هیچ كارم بە كەسێك نییە، كارنامەی ئەكادیمی خۆم هەیە) ئەمەش هەڵەیە، چونكە ئەوی دەرچووی ئامادەیی بێت، كارنامەی ئەكادیمی نییە.
- لا 11 نووسیویەتی:_( ئەژدیهای سێ سەرت بۆ لغاو بكا ) یەكەم كەس ناتوانێت ئەژدیها كە ئەفسانەیە لغاو بكات، دووەم: ئەژدیهای هەفت سەرە نەك سێ سەر.
- لا 17 نووسیویەتی:_( خانییەكی قیت و قۆز ) ئەگەر بەو وەسفە بێت، ئەو خانیانەی قیت نینە، نابێ جوان و ڕازاوە بن.
- لا 44 نووسیویەتی:_( وەك نەریتێكی تازە باو) نازانم ئەگەر نەریت بووە، چۆن تازە باوە و بە پێچەوانەوەش !
- لا 56 نووسیویەتی:_( ژیانی مێشەكی نەكوشتووە، مریشكێكی لە ئاو نەكردووە ) ئەوەی دەكوژرێت مێشەكەیە نەك ژیان، هاوكات ئەوەشی كە لە ئاو ناكرێت مێروولەیە نەك مریشك ! ئەم جۆرە وەسفانە، لە وەسفی ڕۆماننووسێك ناچن، زەلیل و كانگەی بەڵای نووسیبێت، كە دوو لە دیارترن ڕۆمانی نێو مێژووی ڕۆمانی كوردین.
- لا 76 نووسیویەتی:_( بۆ ماوەیەكی سنووردار ) لێرەدا، ڕۆماننووس سنوورداری بۆ كات بە كار هێناوە، كە لە بنەڕەتدا بۆ شوێن بەكار دێت و بۆ زەمەن، كاتێكی دیاریكراو بەكار دێت.
- لا 137 نووسیویەتی:_( ئەو چوار دیوارە كەڕ و ڵاڵە )، دیواری كەڕ وڵاڵ لە كوێ بوو؟ چ پێویست دەكات بە وەسفێكی ناقووڵای لەو شێوەیە، لە كەسیەتی و دەروونی خاوەن پێداویستییە تایبەتەكان بدەین؟ من كەو ڕستەیەم خوێندەوە، دەست بەجێ خوشكە كەڕوڵاڵەكەی خۆم كە تەمەنی چڵ ساڵە هاتە بەرچاو. ئەو ئەگەرچی زمانی نییە و نابیستە، بەڵام بەقەد سەد كەس ژیر و شارەزا و بە مێشكە، یادەوەرییەكی هێندە دەوڵەمەندو زیندووی هەیە، كە لەتەمەنی شەش ساڵییەوە شتی بیر ماوە. من هیچ كێشەیەكی تێگەیشتنم لەگەڵی نییە، چیم بوێت و چی بوێت، بە زمانی ئاماژە لە یەكتری دەگەیەنین.
- لا 138 نووسیویەتی:_( لە ئەزەل و ئەبەدەوە خوێنمان پڕە لە ڤایرۆسی كۆڤیدەكانەوە) من نازانم ڤایرۆسێك كە سێ ساڵ لە مەو بەر لە جیهاندا دۆزرایەوە، ئەزەل و ئەبەدی لە كوێ بوو؟ گەر مەبەستیشی لە دوژمنانی كورد بێت، ئیدی ناكرێت بە كۆرۆنا بیانچوێنێت لە ڕووی مێژووییەوە، چونكە پەتای مێژوویی تر، هەزاران ساڵ بەر لە كۆرۆنا بوونی هەبووە.
- لا 159 نووسیویەتی:_( جارەهای جار كەسانی دەست و زمانپاك لە جیاتی گوناحبارانەوە بوونەتە دۆزەخنشینی دنیا و قیامەتەوە ) ئەگەر بە پێی ئەو بۆچوونەی نووسەر بێت، ئەوا دەبێ بەس دۆزەخ هەبێت بەهەشت نا، چونكە كەسانی بە زمان و پاكیش لە قیامەتدا هەر دەبنە دۆزەخنشین، ئیدی بەهەشتمان بۆ چییە؟ ڕۆماننووس بێ ئەوەی هەستی پێ بكات، لەو گوزارشتكردنە كەوتۆتە هەڵەوە !
- لا 188 نووسیویەتی:_( ڕەشماڵێكی ڕەشكۆڵە) ڕەشماڵ خۆی ڕەشە، ڕەشكۆڵەی ناوێت !
- لا 224 نووسیویەتی:_ ( بۆچوونەكانی خۆم هەموار دەكەمەوە ) نازانم بۆچوون چۆن هەموار دەكرێتەوە؟!
زمان:_
یەكێك لە دیارترین هەڵەكانی زمان و ڕێنووس لە ڕۆمانەكەدا، كە بەدرێژایی ڕۆمانەكە دووبارە دەبێتەوە ئەوەیە، كە ڕۆماننووس جیاوازی لە نێوان ( و ) وەك ئامرازی لێكدەرو( و )ی بونیادی وشە نەكردووە، بە جۆرێك ( و) لێكدراوی نێوان دوو وشە و ڕستە، بۆتە بەشێك لە وشەكان، كە ئەمەش لە ڕووی ڕێزمانییەوە هەڵەیەكی زەق و جێگەی سەرنجە بۆ ڕۆماننووسێك، كە تەمەنێكی لەگەڵ ڕۆمان بردۆتە سەر. ئەم شێوازە لە نووسین، وایكردووە زمانی ڕۆمانەكە زۆرنامۆ و نا ڕێزمانی بێت، كە پێ ناچێت هەمووی هەر هەڵەی چاپ بێت . بۆ نموونە با سەرنج لەم وشانە بدەین:_( دڵۆپدلۆَپ، خولیدەخواردەوە، گلیو گازاندە، كەسنەناسو بێداكوباب، ئاسایو، گەنیو، بەختەوەریو، بۆیدەركەوت، تووڕەییو، بێگوناحو، حیزبو، لە یەكترنزیكدەكەوتینەوە، كەسو، پووشوپەڵاشو، فرمێسكڕشتنو، شارەزاییو، ماڵو سامان ) ئەمانەو سەدان وشەی تر، كە لە ڕووی ڕێزمانییەوە بە هەڵە نووسراون و زمانی ڕۆمانەكەیان تێكداوە. دواجار دەڵێم ژووانی كۆڤیدەكان، بە داخەوە لە نووسینی ئەزموونی ڕۆماننووسێك ناچێت، كە تەمەنێكی لەگەڵ ڕۆمان بردۆتە سەروو ئەو ڕۆمانە، لە ڕووی نووسینەوە، سەد فرسەخ لە دواوەی ڕۆمانی كانگەی بەڵا و زەلیلن، كە ئێستاش لە چێژ و جوانی خۆیان نەكەوتوون.
- پەراوێز: لە ژووانی كۆڤیدەكاندا، ڕۆمان، نووسینی: حسام بەرزنجی، ساڵی چاپ 2020_
*ئەم بابەتە لە هزرو هونەری ڕۆژنامەی خەبات بڵاوكراوەتەوە.
Sadiq Said Rwandze
سەدیق سەعید ڕواندزی، لە ساڵی 1972 لە شارۆچکەی ڕواندز لە دایکبووە. خوێندنی سەرەتایی و دواناوەندی هەر لەو شارە و ساڵی 1993 _1994، بەشی کوردی _ پەیمانگای مەڵبەندی مامۆستایانی لە هەولێر تەواو کردووە. هەر لە ڕواندز دەژیت و خولیایەکی گەورەی بۆ کتێب و خوێندنەوە هەیە و زۆرجاریش وەک خوێنەرێک سەرنجەکانی لە بارەی پرس و بابەتە ئەدەبی و ڕۆشنبیرییەکان و کتێب و تێکست دەخاتە ڕوو.
