ئیتر با بەس بێت ئەم سفرە و خوانە.. کارزان عەزیز
کاتێک شیعر دەبێتە سەنگەری پڕۆلیتاریا؛ شیکارییەکی مێژوویی، چینایەتی و هەنووکەیی بۆ دەقی «من کرێکارم»
لە مێژووی پڕ لە هەورازونشێوی سەرهەڵدان و پەرەسەندنی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکاندا لە سەرانسەری جیهاندا، ئەدەبیات و کایەی نووسین قەت گۆڕەپانێکی بێلایەن نەبوون، بەڵکو هەمیشە وەک مەیدانێکی یەکلاکەرەوەی ململانێی فیکری، فەلسەفی و چینایەتی کاریان کردووە. ئەدەبیاتی شۆڕشگێڕ و پابەند (Committed Literature) لە بۆشاییدا لەدایک نابێت؛ ئەو کاتە چەکەرە دەکات و دەبێتە هێزێکی مادیی ڕاستەقینە بۆ وەرچەرخانی مێژوو کە نووسەر و شاعیر دەستبەرداری گۆشەگیریی خەیاڵپڵاوی، پەسنکردنی نەرجسییانەی سروشت و کڕووزانەوەی دابڕاو لە کۆمەڵگە دەبن و بە ئاگاییەکی قووڵەوە پێ دەنێنە ناو جەرگەی هەناوی کارگە، کێڵگە، بنمیچی تەلارە بەرزەکان، تەپوتۆزی کارگەکانی چیمەنتۆ و ئەو شەقامە بێنازانەی کە ئارەقەی زەحمەتکێشانیان پێدا دەڕژێت. ئەدەبیاتی شۆڕشگێڕانە ئەدەبیاتێک نییە لە پەراوێزی ژیاندا فرمێسکی بەزەیی بەسەر هەژاراندا بڕێژێت و ئەوان وەک قوربانییەکی هەمیشەیی پێشان بدات، بەڵکو مانیفێستێکی وشیارکەرەوەیە کە ڕەگی چەوساندنەوە دەردەخات و چەوساوە لە جێگەی کائینێکی سڕکراوی بێدەسەڵاتەوە دەگوازێتەوە بۆ پێگەی بکەرێکی مێژوویی و هێزی سەرەکیی گۆڕانکاری.
کاتێک لە مێژووی ئەدەبیاتی کوردیدا دەڕوانین، دەبینین بۆ دەیان ساڵ ڕەوتی زاڵی شیعر لە نێوان دوو جەمسەری سەرەکیدا گیری خواردبوو: لە لایەکەوە ڕوانگەیەکی کلاسیکی و ڕۆمانسیی داخراو کە مەعشووق و دڵداریی دەکردە تەوەرەی سەرەکیی بوون، و لە لایەکی ترەوە گوتارێکی ناسیۆنالیستیی باڵادەست کە تەواوی کێشە، برین و قەیرانە کۆمەڵایەتییەکانی لە ژێر ناوی «خەمی نەتەوەیی»دا دەپێچایەوە. لەم نێوەندەدا، چەمکی چین، ململانێی کۆمەڵایەتی و دۆخی دڕندانەی چەوساندنەوەی کرێکاران بە شێوەیەکی سیستماتیک فەرامۆش دەکرا یان بە بیانووی پاراستنی «یەکڕیزیی نەتەوەیی» پەردەپۆش دەکرا؛ وا پیشان دەدرا کە کورد هەمووی یەک پێکهاتەی یەکدەستە و هیچ جیاوازییەک لە نێوان دەرەبەگ و جووتیار، یان سەرمایەدار و کرێکاردا بوونی نییە. بەڵام هاتنەکایەی ئەدەبیاتی ڕاستەقینەی پڕۆلیتاری لە کوردستان، ئەو وەهمەی تێکشکاند و سەلماندی کە نەتەوە بە تەنیایی ناتوانێت پەردەپۆشی ئەو کەلێنە قووڵە بکات کە لە نێوان خاوەنکار و ڕەنجدەردا هەیە.
هۆنراوەی «من کرێکارم»ی شاعیر هیوا عەبدوڵڵا زەرگوەزی، کە لە دیوانی «جریوەی ئەستێرەکان»دا (٢٠١٩) چاپ و بڵاوکراوەتەوە، یەکێکە لەو دەقە دەگمەن و گرنگانەی کە بە تەواوی لەم تەڵە ئایدۆلۆجییە دێتە دەرەوە. ئەم هۆنراوەیە بۆ ئەوە دانەنراوە لە کۆڕە بۆرژوازییەکاندا بە نەرمی و بە مەبەستی چێژی ڕووکەش بخوێنرێتەوە، بەڵکو سروودێکی چینایەتییە کە لە ڕیتمی چەکووش، ئامێر و بازووی ڕەنجدەرانەوە هەڵقوڵاوە. لەم سەردەمەی ئێستادا کە سیستەمی سەرمایەداری لە کوردستان و ناوچەکەدا بە دڕندانەترین شێواز جومگەکانی ژیانی خەڵکی تەنیوە و دەسەڵاتێکی دەستەبژێر تەواوی سامانی گشتیی تاڵان کردووە، هەڵسەنگاندنی ئەم دەقە لە سەکۆیەکی وەک «دەنگی کرێکار»دا، ئەرکێکی فیکری و سەنگەرییە بۆ هۆشیارکردنەوەی ئەو جەماوەرەی کە ڕۆژانە لە ژێر پێی ستەمدا دەپلیشێنەوە.
شیکاریی دەقی و شوناسی پڕۆلیتاریا؛ قۆناغی بێداربوونەوە لە «چین لە خۆیدا»وە بۆ «چین بۆ خۆی»
دەقی «من کرێکارم» لە یەکەم وێستگەی دەستپێکردنیەوە، بەبێ هیچ جۆرە تەمومژاوییەک، ترسێک، یان پێچوپەنایەکی زمانەوانی، شوناس و پێگەی چینایەتیی بکەری خۆی یەکلا دەکاتەوە. شاعیر بە دەنگێکی بەرز و بێلەرزین هاوار دەکات:
«من کرێکارم من ڕەنجدەڕانم من خزمەتکاری چینی هەژارم دژی زاڵم و سەرمایەدارم هاوپشتی هێزی پڕۆلیتارم»
ئەم چوارینە سەرەتاییە لە ڕوانگەی ئابووریی سیاسی و سۆسیۆلۆژیای شۆڕشگێڕانەوە خاوەنی سەنگێکی فیکریی یەکجار گەورەیە. کارل مارکس لە کێڵگەی شیکارییە کۆمەڵایەتییەکانیدا و بەتایبەت لە پەرتووکی «هەژاریی فەلسەفە»دا، جیاوازییەکی ڕیشەیی دەکات لە نێوان دوو قۆناغی مێژووییدا کە بریتین لە «چین لە خۆیدا» (Klasse an sich) و «چین بۆ خۆی» (Klasse für sich). چین لە خۆیدا بریتییە لەو توێژە فراوانەی کۆمەڵگە کە لە ڕووی مادی و ئۆبجێکتیڤەوە لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا دەچەوسێنرێنەوە و خاوەنی دۆخێکی ژیانی هاوبەشن، بەڵام لەبەر نەبوونی هۆشیاریی سیاسی و چینایەتی، نازانن کێ دوژمن و کێ دۆستی ڕاستەقینەیانە؛ ئەوان هەست بە ئازار دەکەن، بەڵام ئازارەکەیان دەبەستنەوە بە بەختی ڕەش، قەزا و قەدەر، یان کەمتەرخەمیی شەخسی، هەر بۆیە وەک کۆمەڵێک تاکی پەرتەوازە دەمێننەوە کە دەسەڵاتداران بە ئاسانی فریویان دەدەن و دەیانکەنە کەرەستەی بەهێزکردنی پایەکانی دەسەڵاتی خۆیان.
بە پێچەوانەوە، کاتێک ئەم چینە لە خەوی نائاگایی بێدار دەبێتەوە، دەست دەخاتە سەر ڕەگی کێشەکە، بەرژەوەندییە مێژووییەکانی خۆی دەناسێت و سنووری نێوان خۆی و چەوسێنەران دیاری دەکات، ئیدی لەو دۆخە پەرتەوازەیە ڕزگاری دەبێت و دەگۆڕێت بۆ «چین بۆ خۆی». لێرەدا دەقەکە لە ڕێگەی دەربڕینی شاعیرەوە، ڕێک ئەم وەرچەرخانە تیۆرییە بەرجەستە دەکات. شاعیر پەنا بۆ وشە باوەکانی وەک «بەستەزمان»، «داماو»، یان «هەژاری بێدەسەڵات» نابات، بەڵکو زاراوەی زانستی و ڕێکخراوەیی «پڕۆلیتاریا» دەهێنێتە مەیدانەکەوە.
پڕۆلیتاریا لە فەرهەنگی سۆسیالیستیدا بە مانای ئەو هێزە گەورەیە دێت کە جگە لە فرۆشتنی هێزی کاری هیچی تری نییە بۆ بژێوی، بەڵام لە هەمان کاتدا تاکە هێزە کە شادەماری بەرهەمهێنانی بەدەستەوەیە و توانای ئەوەی هەیە بە ڕاگرتنی کار، دەسەڵاتی چەوسێنەران ئیفلیج بکات. سنوورکێشانی شاعیر لە نێوان «خزمەتکاری چینی هەژار» و «دژایەتیکردنی سەرمایەدار»، ڕەتکردنەوەی هەر جۆرە سازشکارییەکی چەواشەکارانەیە؛ شاعیر دەیسەلمێنێت کە ئاشتیی چینایەتی درۆیەکە سەرمایەدار دروستی دەکات بۆ ئەوەی بە ئارامی ڕەنجی کرێکار هەڵلووشێت، بۆیە تاقە ڕێگەی ڕزگاری بریتییە لە یەکگرتوویی و هاوپشتیی پۆڵایینی ڕەنجدەران.
دزینی بەهای زیادە و نامۆبوونی مادی؛ کار کێ دەیکات و قازانج بۆ کێ دەچێت؟
پاش چەسپاندنی شوناسی چینایەتی، هۆنراوەکە بە شێوازێکی زنجیرەیی پەردە لەسەر گەورەترین دزیی مێژوویی لادەدات، ئەویش پرۆسەی بەرهەمهێنان و دەستبەسەرداگرتنی داهاتە لە لایەن سەرمایەدارەوە:
«ئەی سەرمایەدار هێزت خستە کار بە دەست و بازووی چینی کرێکار تۆ دانیشتووی لە کۆشک و تەلار هیچ ماندوو نابی بە کردار و کار»
لە تیۆریی بەهای کاردا (Labor Theory of Value)، کە یەکێکە لە پایە سەرەکییەکانی ئابووریی سیاسی، بە تەواوی دەسەلمێنرێت کە سەرمایە لە خۆیدا شتێکی بێگیان و مردووە؛ مارکس سەرمایە وەک «خوێنمژێک» پێناسە دەکات کە تەنیا لە ڕێگەی مژینی کاری زیندووەوە ژیان بە خۆیدا دەهێنێت، و تا زیاتر کاری زیندوو بمژێت، گەورەتر دەبێت. ئامێرە پیشەسازییەکان، خشت، چیمەنتۆ، شیش، خاکی کێڵگەکان و بیرە نەوتەکان، هیچ بەهایەکی نوێ بەرهەم ناهێنن ئەگەر هێزی دەست، ئارەقە و مێشکی کرێکار نەچێتە ناویانەوە.
شاعیر دەست دەخاتە سەر ئەم پارادۆکسە کارەساتبارە؛ سەرمایەدار کە خاوەنی کۆشک و تەلارەکانە، بە کردار و کار ماندوو نابێت، دەستی تەبلەی لێ نادات و پشتی لەژێر باری چیمەنتۆدا ناچەمێتەوە، کەچی هەموو سامان و پێگەی کۆمەڵایەتی بۆ ئەو دەبێت. لە بەرامبەردا، کرێکار کە هەموو بوونی خۆی دەخاتە کار و ژیانی خۆی دەتوێنێتەوە، لە پاشماوەی ئەو کۆشک و تەلارانەش بێبەش دەکرێت. ئەم دێڕانە تێڕوانینێکی چڕن بۆ چەمکی «بەهای زیادە» (Surplus Value)؛ ئەو جیاوازییە گەورەیەی لە نێوان ئەو بەهایەی کرێکار بەرهەمی دەهێنێت و ئەو کرێیە کەمەی کە پێی دەدرێت بۆ ئەوەی تەنیا لە برسا نەمرێت و بتوانێت بۆ ڕۆژی دواتر بگەڕێتەوە سەر کار.
ئەم دابەشبوونە، شار و کۆمەڵگە دەکاتە دوو جیهانی تەواو جیاواز: لە لایەک جیهانی کەمینەیەکی تێر و دەستبەتاڵ کە لە تاوەرە گرانبەهاکان و گوندە نموونەییەکاندا دەژین بەبێ ئەوەی یەک دڵۆپ ئارەقە بڕێژن، و لە لایەکی تر جیهانی زۆرینەیەکی برسی و ماندوو کە لە گەڕەکە هەژارنشینە قوڕاوییەکاندا ژیان بەسەردەبەن، ئەو گەڕەکانەی لە کەمترین خزمەتگوزاریی ئاو و کارەبا بێبەشن، سەرەڕای ئەوەی تەواوی تۆڕەکانی ئاو و کارەبای شار بە دەستی دانیشتووانی ئەو گەڕەکانە بنیاد نراون.
پاتۆلۆجیای سەرمایەداری؛ نامۆبوونی ئینسان و لووتبەرزیی پارە
ئەم ستەمکارییە ئابوورییە بە تەنیا لە سنووری دزینی ناندا نامێنێتەوە، بەڵکو دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی داڕمانێکی قووڵی دەروونی و ئەخلاقی لە ناخی چینی فەرمانڕەوادا، وەک دەقەکە بە دەستنیشانکردنێکی ورد وێنەی دەکات:
«بە ماندووبوونم قەت پێ نازانی خۆفشکردنەوە و تەنزەزانی بۆیە هەمیشە لووتبەرز و مەڕی هەتا بتوانی زۆربەرز ئەفڕی»
لێرەدا هۆنراوەکە دەچێتە ناو کایەی پاتۆلۆجیای کۆمەڵایەتی و دیاردەی «نامۆبوون» (Alienation). لە سیستەمی سەرمایەداریدا، دراو و سەروەت وەک هێزێکی بتپەرستانە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت کە مارکس پێی دەڵێت «فێتیشیزمی کاڵا» (Commodity Fetishism). سەرمایەدار کاتێک لە کاری ڕاستەقینەی جەستەیی دادەبڕێت و تەنیا لە ڕێگەی دەسەڵاتی بانک و قازانجەوە سەیری مرۆڤەکانی تر دەکات، وردەوردە پەیوەندییە مرۆییەکانی لەدەست دەدات. لە چاوی ئەودا، کرێکار مرۆڤێک نییە کە خاوەنی خێزان، هەست، خەون و ئازار بێت، بەڵکو تەنیا «ژمارەیەکە» لە خشتەی خەرجییەکانی پرۆژەکەدا کە دەبێت تا دەکرێت کەم بکرێتەوە بۆ ئەوەی قازانج زیاد بکات.
ئەم نامۆبوونە ڕۆحییە وا دەکات کە سەرمایەدار تووشی نەخۆشیی خۆفشکردنەوە، لووتبەرزی، تەنز و بەکەمڕوانین لە پێگەی مرۆڤی کارکەر ببێت. دەستەواژەی میللیی «مەڕی» لە دەقەکەدا بە مانای سەرمەستبوون دێت بە دەسەڵاتێکی ساختە؛ سەرمایەدار بەهۆی پارەکانیەوە وا هەست دەکات کە لە یاساکانی سروشت و مێژوو بەرزترە، و دەتوانێت بە چەپۆکی پارە ویژدان، یاسا و کەرامەتی گەل بکڕێت. شاعیر دەست لەسەر ئەم درزە ئەخلاقییە گەورەیە دادەنێت و نیشانی دەدات کە چۆن سیستەمی سەرمایەداری خودی چەوسێنەریش لە مرۆڤبوون دادەماڵێت و دەیکاتە دڕندەیەکی خۆپەرست کە تەنیا زمانی ژمارە و قازانج تێدەگات.
دیالەکتیکی تێکۆشان؛ لە بانگەوازی ویژدانەوە بەرەو حەتمیەتی تەقینەوەی شۆڕشگێڕانە
پێکهاتەی فیکریی ئەم هۆنراوەیە پەیڕەوی لە سیستمێکی دیالەکتیکیی زۆر ورد دەکات؛ دەقەکە ڕاستەوخۆ بە هاواری توندوتیژ دەست پێ ناکات، بەڵکو لە قۆناغی سەرەتادا دەروازەیەک بۆ هۆشیاربوونەوەی خاوەنکار و تاقیکردنەوەی ویژدانی ئەو بە کراوەیی دەهێڵێتەوە:
«تکات لێ ئەکەم وەرەوە هۆش خۆت سەروەت و سامان مەخەرە پێش خۆت باش بیرکەرەوە لە ویژدانی خۆت هەر کرێکارە پشت و پەنای خۆت»
ئەم قۆناغە بەڵگەیە لەسەر باڵادەستیی ئەخلاقیی چینی کرێکار. لە مێژووی شۆڕشەکاندا، چینی چەوساوە پێش ئەوەی چەک هەڵبگرێت یان پەنا بۆ تێکشکاندنی قەڵاکانی ستەم ببات، هەمیشە هەوڵ دەدات لایەنی بەرامبەر لە خەوی تاوان بێدار بکاتەوە. کرێکار لێرەدا پێگەی ڕاستەقینەی خۆی وەک بڕبڕەی پشتی کۆمەڵگە بیر سەرمایەدار دەخاتەوە. پێی دەڵێت کە ئەگەر سامانەکەت چاوی کوێر کردوویت، وەرەوە هۆش خۆت؛ چونکە پارە ناتوانێت گەنم بچنێتەوە، پارە ناتوانێت کارەبا بەرهەم بهێنێت، و پارە ناتوانێت نەخۆش چاک بکاتەوە؛ ئەوەی ژیانی تۆی پاراستووە و پایەکانی کۆشکەکەتی ڕاگرتووە، هەمان ئەو دەستە ماندووانەن کە تۆ سووکایەتییان پێ دەکەیت. کەواتە تێکدانی ژیانی کرێکار لە بنەڕەتدا تێکدانی ئەو بناغەیەیە کە سەرمایەدار خۆیی لەسەر ڕاوەستاوە.
بەڵام کاتێک چینی سەرمایەدار بەهۆی لووتبەرزی و چاوچنۆکییەوە لە ئاست ئەم بانگەوازە ئەخلاقییە کەڕ دەبێت و نایەوێت گوێ لە دەنگی عەقڵ بگرێت، هۆنراوەکە لەسەدوهەشتا پلە ئاراستەی خۆی دەگۆڕێت و دەبێتە زریانێکی تووڕەی بێبەزەیی:
«بۆیە پێت ئەڵێم مەیخەرە پشتگوێت تاکو نەگەوزێیت لە خوێناوی خۆت چینی هەژاران مەهێنە سەرخۆت با ڕسوات نەکەن لە وڵاتی خۆت!»
ئەم گۆڕانکارییە لە تۆنی دەقەکەدا، ڕەنگدانەوەی یاسای گۆڕانی چەندایەتییە بۆ چۆنایەتی لە دیالەکتیکی مارکسیدا. زوڵم و چەوساندنەوە کاتێک لە سنوورێک تێدەپەڕێت و هەموو دەرگاکانی چارەسەری ئاشتییانە و ئەخلاقی دادەخرێن، پەنگخواردنەوەی ئازار دەگاتە خاڵی تەقینەوە. شاعیر هۆشداری دەدات کە فەرامۆشکردنی داخوازییەکانی ڕەنجدەران باجێکی خوێناوی دەبێت؛ چینی هەژار کاتێک بڕژێنە سەر شەقام و کۆنتڕۆڵی دۆخەکە بکەن، دەتوانن تەواوی ئەو کۆشک و تەلارانە بەسەر سەری ستەمکاراندا بڕوخێنن. دەستەواژەی «با ڕسوات نەکەن لە وڵاتی خۆت» ئاماژەیە بۆ دادگاییەکی جەماوەریی شۆڕشگێڕانە کە تێیدا سەرمایەدار نەک تەنیا سامانە تاڵانکراوەکەی لەدەست دەدات، بەڵکو لە ناو خاک و نیشتمانی خۆیدا تووشی مەرگی مەعنەوی و ڕسوایی مێژوویی دەبێت.
«ئیتر با بەس بێت ئەم سفرە و خوانە»؛ تیۆریزەکردنی یاخیبوون و کۆتاییهێنان بە تاڵانکاری
لووتکەی دراماتیکی و سیاسیی هۆنراوەکە لە چوارینەی کۆتاییدا دەگاتە ترۆپک، کاتێک دەقەکە دەبێتە بڕیارنامەیەکی شۆڕشگێڕانەی یەکلاکەرەوە لە دژی تەواوی سیستەمی زاڵ:
«سەرمایەداری بێباک بزانە چینی ڕەنجدەران بە کەم مەزانە ئیتر با بەس بێت ئەم سفرە و خوانە گاڵتەم پێ مەکە ئەتکەمە پەندی زەمانە»
ناوزەدکردنی سەرمایەدار بە سیفەتی «بێباک»، کورتکراوەی هەموو ئەو بێویژدانی و بێسەروەرییەیە کە چینی فەرمانڕەوا لە خۆیدا بەرجەستەی کردووە؛ بێباکی بەرامبەر دایکی جەرگسوتاوی ئەو کرێکارەی کە تەرمەکەی لەژێر باڵەخانەکانەوە دەهێنرێتەوە، بێباکی بەرامبەر نەبوونی نان لە سفرەی منداڵانی زەحمەتکێش، و بێباکی بەرامبەر داڕمانی تەواوی بەها مرۆییەکان. بەڵام دەستەواژەی زێڕین و مێژوویی ئەم دەقە کە تەواوی وتارەکەمان لە ژێر سایەیدا کۆبووەتەوە، بریتییە لە: «ئیتر با بەس بێت ئەم سفرە و خوانە».
ئەم دەستەواژەیە تەنیا ڕستەیەکی ئەدەبی نییە، بەڵکو فەرمانی ڕاگرتنی ئەو کۆمیسیۆن و تاڵانکارییە مێژووییەیە کە چەندین ساڵە لە لایەن دەستەبژێرێکی مشەخۆرەوە بەڕێوەدەبرێت. «سفرە و خوان» میتافۆرێکە بۆ ئەو دابەشکارییە ئۆلیگارشییەی کە تێیدا کەمینەیەکی تێرنەبووی دەسەڵاتدار خەریکی قووتی گەل و مژینی خوێنی کۆمەڵگەن، لە کاتێکدا زۆرینەی خەڵک تەنیا دەبێت سەیری ئەو خوانە بکەن و کڕووزانەوە بەشیان بێت. شاعیر بەم درووشمە، وەهمی چاوەڕوانی بۆ قەدەر کۆتایی پێدەهێنێت و ڕایدەگەیەنێت کە ئەم خوانە نادادپەروەرە دەبێت تێکبدرێت. هەڕەشەی «ئەتکەمە پەندی زەمانە» گوزارشتە لە ئیرادەی پۆڵایینی چینی کرێکار؛ ئەوانەی مێژوو دەنووسنەوە ئەو کەسانەن کە کەرەستە بەرهەم دەهێنن، و لە کاتی گونجاودا دەتوانن چەوسێنەران بکەنە پەند و وانەیەک کە تا مێژوو مابێت لە هۆشیاریی گەلاندا بە زیندوویی بمێنێتەوە.
دۆخی هەنووکەیی چینی کرێکار لە باشووری کوردستان؛ لە گۆڕەپانی کارەوە بۆ گۆڕستانی مەرگی بێدەنگ
کاتێک لەم تێڕوانینە فیکری و ئەدەبییەوە دەڕوانینە ناو جەرگەی واقیعی ئەمرۆی باشووری کوردستان، دەبینین هۆنراوەکەی هیوا عەبدوڵڵا زەرگوەزی نەک هەر پەیوەستە بە قۆناغێکی مێژوویی دیاریکراوەوە، بەڵکو خوێندنەوەیەکی ڕاستەوخۆ و ڕۆژانەیە بۆ ئەو تراژیدیایەی کە لە شارەکانی هەولێر، سلێمانی، دهۆک و کەرکووکدا ڕوودەدات. لەم هەرێمەدا، لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ و بەتایبەت لە دوای ٢٠٠٣وە، دەسەڵاتێکی ئۆلیگارشیی خێڵەکی و حیزبی بەستراوەتەوە بە سەرمایەدارییەکی مشەخۆری تاڵانکەر (Lumpen-Capitalism)؛ سیستەمێک کە هیچ کارگەیەکی پیشەسازیی گەورە بنیاد نانێت بۆ بەرهەمهێنانی بەهای نیشتمانی، بەڵکو تەواوی ئابووریی وڵاتی لە تاڵانکردنی نەوت، قاچاخچێتیی سنوورەکان، مۆنۆپۆڵکردنی هاوردەکردن و کەرتی بیناسازیی بازرگانیدا کورت کردووەتەوە.
لە ناو ئەم فەزا چاوچنۆکەدا، کەرتی کارکردن بووەتە سەربازگەی مەرگی بێدەنگی ڕۆژانەی کرێکاران. ئەو ڕەنجدەرانەی لە بەرزایی بیست، سی و چل مەتری تاوەرەکاندا کار دەکەن، یان لە ناو کێڵگە نەوتییە ژەهراوییەکان و کارگەکانی چیمەنتۆ و ئاسندا گیانی خۆیان دەخەنە مەترسییەوە، لە کەمترین مەرجەکانی سەلامەتیی پیشەیی (Occupational Health and Safety) بێبەشن. لەم هەرێمەدا سەرمایەدار ئامادە نییە چەند سەد دۆلارێک بۆ کڕینی کڵاوی سەلامەتی، بەستەری توندوتۆڵ، کەوشی پارێزەر، یان تۆڕی پاراستن خەرج بکات، چونکە گیانی کرێکار لای ئەو هیچ نرخێکی نییە؛ خەرجکردنی پارە بۆ سەلامەتی وەک زیان لە قازانجی پوخت دەبینرێت.
بەهۆی ئەم کەمتەرخەمییە تاوانکارییەوە، ساڵانە بە دەیان کرێکاری گەنج لە کاتی کارکردندا بەهۆی کەوتنەخوارەوە لە بەرزایی، تەزووی کارەبا، ژەهراویبوون، یان داڕمانی خاک گیانیان لەدەست دەدەن و سەدانی تریش تووشی کەمئەندامیی هەتاهەتایی دەبن. تراژیدیا گەورەکە لەوەدایە کە دەزگاکانی دەسەڵات، پۆلیس و دادگاکان بە شێوەیەکی سیستماتیک ئەم کەیسانە بە ناوی «قەزا و قەدەر» دادەخەن. لە سایەی دەسەڵاتی حیزبیدا، سەرمایەدار لە دادگا بەهێزترە؛ دۆسیەی مەرگی کرێکار بە فنجانێک قاوە و سوڵحی عەشایەری دادەخرێت بێ ئەوەی خاوەنکار کەمترین سزای یاسایی یان قەرەبووی شایستە بدات بە بنەماڵەی قوربانییەکە. ئەمە ئەو خوێنەیە کە لە بنمیچی تاوەرە مۆدێرنەکاندا شارراوەتەوە، و هەمان ئەو ڕاستییەیە کە دەقەکە هاواری بۆ دەکات کاتێک دەڵێت سەرمایەدار لە ناو خوێناوی خۆیدا دەگەوزێت ئەگەر دادپەروەری بەدی نەیەت.
قەیرانی ساختاریی سەندیکاکان، هاوردەکردنی دەستی کار و داڕمانی خزمەتگوزارییە گشتییەکان
کێشەی چینی کرێکار لە کوردستاندا تەنیا لە کەمیی کرێ و مەترسیی مەرگ لە شوێنی کاردا ناوەستێتەوە، بەڵکو پەیوەستە بە پرۆسەیەکی فراوانتری بێئیرادەکردن و لەناوبردنی ئامرازەکانی بەرگریی چینایەتی. ئەو سەندیکا و یەکێتییە کرێکارییانەی کە لە مێژووی جیهاندا سەنگەری سەرەکیی ڕێکخستنی مانگرتن، خۆپیشاندان و چەسپاندنی یاساکانی کار بوون، لەم هەرێمەدا بە تەواوی لە لایەن حیزبە باڵادەستەکانەوە داگیر کراون. ئەم سەندیکایانە بوونەتە «سەندیکای زەرد»؛ واتە دەزگایەکی بیرۆکراتیی حیزبی کە مووچەی بەرپرسەکانی لە لایەن دەسەڵاتەوە دابین دەکرێت، هەر بۆیە لەبری بەرگریکردن لە مافی کرێکاران، وەک ئامرازی سەرکوتکردن، سڕکردنی ناڕەزایەتییەکان و ڕازیکردنی خاوەنکارەکان کار دەکەن. کاتێک کرێکاران تووشی ستەم دەبن، ئەم سەندیکایانە لە بری ڕاگەیاندنی مانگرتنی سەرتاسەری، داوای بێدەنگی و هێمنی دەکەن.
هاوکات، چینی سەرمایەدار بۆ زیاتر لاوازکردنی پێگەی دانوستانی کرێکارانی ناوخۆ و شکاندنی نرخی دەستی کار، پەنای بردووەتە بەر دیاردەیەکی مەترسیداری وەک هاوردەکردنی هەزاران کرێکاری بیانی لە وڵاتانی وەک بەنگلادیش، نیپاڵ، هیندستان و ئەفریقاوە. ئەم کرێکارە بیانییانە خۆیان قوربانیی سیستەمی ئیمپریالیستی و سەرمایەداریی جیهانین، بەڵام لە باشووری کوردستان لە بارودۆخێکی نیمچە کۆیلایەتیدا دەهێڵرێنەوە؛ پاسپۆرتەکانیان زەوت دەکرێت، ڕۆژانە تا شازدە کاتژمێر کاریان پێ دەکرێت، بە کرێیەکی ئێجگار کەم کە هیچ کەرامەتێکی مرۆیی تێدا نییە. سەرمایەدار بەم کارە دوو ئامانج دەپێکێت: لە لایەک قازانجی خۆی دەگەیەنێتە ئەوپەڕی چاوچنۆکی، و لە لایەکی تر درز و دابەشبوونی نەتەوەیی لە ڕیزەکانی چینی کرێکاردا دروست دەکات؛ کرێکاری ناوخۆیی و بیانی دەخاتە کێبڕکێی یەکترەوە لە پێناو پارووە نانێکدا، تا ڕێگری بکات لە یەکگرتنی ئەوان لە سەنگەرێکی چینایەتیی هاوبەشدا لە دژی چەوسێنەری سەرەکی.
لەمەش کارەساتبارتر، سیاسەتی نیۆلیبڕاڵی و بەتایبەتکردنەوەی (Privatization) کەرتی گشتییە کە لە لایەن دەسەڵاتەوە بەسەر کۆمەڵگەدا سەپێنراوە. کەرتە بنەڕەتییەکانی وەک تەندروستی، پەروەردە، کارەبا و ئاو، کە پێویست بوو وەک مافێکی سەرەتایی بۆ هەموو هاووڵاتییەک دەستەبەر بکرێن، کراونەتە بازرگانییەکی قێزەوەن بۆ کۆمپانیاکانی سەر بە دەسەڵات. کاتێک نەخۆشخانەی حکومی بە ئەنقەست بێدەرمان و بێئامێر دەکرێت تا هاووڵاتی ناچار بێت بچێتە نەخۆشخانە ئەهلییە گرانبەهاکانی سەرمایەداران، کاتێک پەروەردەی گشتی بەرەو داڕمان دەبرێت تا تەنیا منداڵی دەوڵەمەندەکان لە قوتابخانە نێودەوڵەتییەکاندا بخوێنن، باری ژیانی کرێکار سەد هێندە قورستر دەبێت. کرێکارێک کە دەبێت ڕۆژانە دوازدە کاتژمێر کار بکات بە کرێیەکی کەم، چۆن دەتوانێت لە کاتی نەخۆشکەوتنی منداڵەکەیدا ملیۆنان دینار بداتە نەخۆشخانە بازرگانییەکان؟ ئەم دۆخە پیشاندەری گەمارۆدانی هەمەلایەنەی ژیانی چینی هەژارە لە لایەن سیستەمی سەرمایەدارییەوە.
کێش، ڕیتم و زمانی دەق؛ ئەدەبیات وەک چەکی پڕوپاگەندەی جەماوەری
لە ڕوانگەی ڕەخنەی ئەدەبی و فۆرمالیستییەوە، سەرکەوتنی گەورەی هۆنراوەی «من کرێکارم» لەوەدایە کە نەبووەتە قوربانیی گرێکوێرەی زمانەوانی و تەمومژاوی مۆدێرنیستی. شاعیر بە هۆشیارییەوە لەوە گەیشتووە کە کاتێک باسی ئازاری برسییەتی، کار و چەوساندنەوە دەکەیت، ناتوانیت بە زمانی شێواو و فەلسەفەی تەمومژاوی بنووسیت کە تەنیا دەستەبژێرێکی دابڕاو لێی تێبگەن؛ ئەدەبیاتی شۆڕشگێڕ دەبێت بە زمانی ئەو کەسانە بدوێت کە خەباتەکەیان بۆ دەکرێت. شاعیر لێرەدا پەیڕەوی لە هونەری «السهل الممتنع» (سادەیی دەستپێنەگەیشتوو) کردووە؛ واتە زمانێکی ئەوەندە ڕەوان و زوڵاڵ کە هەموو کەس لێی تێدەگات، بەڵام هاوکات ئەوەندە بەهێز و تۆکمەیە کە قووڵترین چەمکە سیاسی و ئابوورییەکان لە خۆ دەگرێت.
هۆنراوەکە لەسەر بنەمای کێشی بڕگەیی کوردی (خۆماڵی) داڕێژراوە. دابەشبوونی بڕگەکان و ڕیتمە کورت و هاوسەنگەکان، جۆرێک لە لێدانی چەکووشئاسا بە دەقەکە دەبەخشن. ئەم ڕیتمە خێرایە لەگەڵ سەروا یەکگرتووەکانی کۆتایی دێڕەکاندا، تایبەتمەندییەکی سرودیی بە دەقەکە دەبەخشن کە وا دەکات شیعرەکە بە ئاسانی لە هۆش و یادەوەریی وەرگردا جێگیر بێت. ئەم جۆرە دەقانە تایبەتن بە خوێندنەوە لە ناو گۆڕەپانی خەبات؛ توانای ئەوەیان هەیە لە کاتی خۆپیشاندان، ڕێپێوان، کۆبوونەوەی سەندیکایی و مانگرتنەکاندا لە لایەن هەزاران کەسەوە بە دەنگی بەرز بوترێنەوە و ورە ببەخشنە ڕیزەکانی خەباتگێڕان. کرێکاری پاککەرەوە، وەستای بیناسازی، ئاسنگەر و هەموو چینە پەراوێزخراوەکان بە یەک خوێندنەوە خۆیان لە ناو دێڕەکاندا دەدۆزنەوە و هەست دەکەن کە ئەم شیعرە هاواری ناخی خۆیانە. ئەمە ئەو کایە ئەدەبییە ڕاستەقینەیەیە کە دەتوانێت پردی پەیوەندی لە نێوان ڕۆشنبیری شۆڕشگێڕ و چینی کارکەردا دروست بکات.
چەرخی مێژوو بە دەستی پڕۆلیتاریا دەسووڕێت
ئەمڕۆ لە هەموو کاتێک زیاتر پێویستمان بە گەڕانەوەیە بۆ ئەم ڕوانگە چینایەتییە ڕوون و بێسازشە. ئەو ئەدەبیاتەی ناتوانێت هاواری کرێکارێکی کەوتوو لە بەرزایی باڵەخانەیەک بکاتە پرسیاری مێژوویی، ئەو قەڵەمەی کە لە بەرامبەر مەرگی ڕۆژانەی زەحمەتکێشان لە بیرە نەوتەکاندا بێدەنگ دەبێت، و ئەو ڕۆشنبیرییەی کە لە دیوەخانی سەرمایەدارانەوە فەلسەفەی ملکەچبوون بۆ هەژاران دەڕێژێت، بەشێکن لە ئامرازی سەرکوتی چینایەتی. هۆنراوەی «من کرێکارم»ی هیوا عەبدوڵڵا زەرگوەزی زەنگێکی هۆشیارییە؛ بیرهێنانەوەی ئەو ڕاستییە حاشاهەڵنەگرەیە کە بەبێ بازووی کرێکار ژیان بەردەوام نابێت و سەرمایەدار بەبێ ڕەنجی پڕۆلیتاریا هیچ نییە جگە لە مشەخۆرێکی بێدەسەڵات.
لە لاپەڕەکانی «دەنگی کرێکار»ەوە، دەبێت ئەم پەیامە وەک درووشمێکی ڕۆژانە بەرز بکرێتەوە: دادپەروەری، ئازادی و کەرامەتی مرۆڤ بە تکاکردن و پاڕانەوە لە دەستی سەرمایەداران بەدەست نایەت. خاوەنکار قەت بە ویستی خۆی دەستبەرداری قازانجە زەبەلاحەکەی نابێت و مەرجی سەلامەتی دابین ناکات. تەنیا ئەو کاتەی چینی کرێکار بە شێوەیەکی سەربەخۆ، دوور لە دەستێوەردانی حیزبە دەسەڵاتدارەکان، خۆی لە ناو سەندیکا، ئەنجومەن و ڕێکخراوەکانی خۆیدا ڕێکبخات و چەکی مانگرتن و هاوپشتیی چینایەتی بەکاربهێنێت، دەتوانێت ئەم هاوکێشە نادادپەروەرە بگۆڕێت. دەقی «من کرێکارم» پێمان دەڵێت کە کاتی کڕووزانەوە تەواو بووە؛ ئەوە دەست و بازووی پڕۆلیتاریایە کە شارستانییەتی دروست کردووە، و هەر ئەو دەستانەش دەتوانن لە کۆتاییدا ئەو سفرە و خوانە تاڵانکراوە تێکبدەن و جیهانێکی نوێ لەسەر بنەمای بەرابەری، شکۆی مرۆڤ و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی بنیاد بنێن.
کارزان عەزیز
