رۆڵ و گرنگی (بەرێوەبەری شانۆ) لە پرۆسەی نمایشی شانۆ دا.. كامەران حاجی ئەلیاس
شانۆ لە كۆنەوە تاوەكو ئێستا نزكترین هونەری مرۆڤایەتی بووە ،بەهۆی ئەوەی لە ژیانی مرۆڤەوە زۆر نزیكە بووە.هەرلەم ساتەی شانۆ لەلایەن گریكەكانەوەو لەسەر دەستی ئەسخیلۆس و سۆفۆكلیس و یۆربیدس لە دایك بوو گرنگی زۆر بە هونەری شانۆ درا،چونكە ئەم هونەرە بەشێوەیەكی راستەوخۆ و زیندوو لەگەڵ بینەر مامەڵە دەكات و كەرستەی بەكار هاتوو بۆ گەیاندنی هونەرەكە بریتییە لە جەستەو دەنگ و هەستی مرۆڤ، جگە لەوەش ئەدەب و هەموو هونەرەكانی تر لەخۆدەگرێت وەكو موزیك، شێوەكاری ،سینەما هەر بۆیە بە شانۆیان وتووە باوكی باوكی هونەر .
وەكو زانراوە نمایشی شانۆ كارێكی كۆمەڵ و هەمەلایانە و گشتگیرییە جگە لەو ئەكتەران بەرامبەر بینەران نواندن دەكەن چەندین كەسانی تری پسپۆر بۆ ئامادەكردنی نمایشەكە كار دەكەن وەكو كرێكاری هونەری بۆ سەركەوتنی نمایشەكە بەتایبەتی لەرووی دیكۆر و جلوبەرگ و رووناكی و ماكیاژ و بەرێوەبەری شانۆ..
ئەوەی مەبەستمانە لەو نووسینەدا ئاماژەی پێبدەین و هەڵوێستەی لەسەربكەین لەرووی ئەرك و مێژووەكەیەدا كاری (بەرێوەبەری شانۆ) یە لە پرۆسەی نمایشی شانۆدا چونكە بەرێوەبەری شانۆ خاڵێكی بەهێزە بۆ سەركەوتنی هەرنمایشێكی شانۆی..پێش ئەوەی باس لەرئەركی بەرێوەبەری شانۆ بكەین بەپێویستی دەزانم ئاوڕێك لە مێژووی بەرێوەبەری شانۆ بدەینەوە..وەكو زانراوە كاری بەرێوەبەری شانۆ، بە چەندین ئەزموون و گۆرانكاری تێپەریوە هەر لە دەرهێنان و نواندن و ڕووناكی ..پاش چەندین ئەزموون توانرا یاسا و رێسایەكی تایبەتی بە خۆی هەبێت، بەواتایەكیتر بەرێوەبەری شانۆ بووە خاوەن سیتەمێكی ئاكادیمی تایبەت بە خۆی .لێرەدا باس لە قۆناغەكانی (بەرێوەبەری شانۆ) دەكەین بە پێی سەردەمەكان:
یەكەم بەرێوەبەری شانۆ لە سەردەمی گریكەكان: لەو سەردەمەدا لە كاتی هەرنمایشێكی شانۆیی نووسەری شانۆییەكە،هەموو كارەكانی هەر لە بەرهەم هێنان و بەرێوەبەری شانۆ لە ئەستۆی خۆی دا بوو واتا كۆكردنەوەی ئەكتەرەكان و سەرپەرشتیكردنی پرۆڤە و دابینكردنی شوێنی پرۆڤە خوڵقادنی كەشی پرۆڤەكردن و دانانی كۆرس..ئەمانە هەمووی لەسەر خودی نووسەرەكە بوون وەكو ئەسخیلۆس و سۆفۆكلیس و یۆربیدس لە دوایی هەر لەوسەردەمەدا هەرلەرێگەی نمایشەكاندا توانرا هەندێ پسپۆری دەستنیشان بكرێت وەكو دانەری دیكۆر و ڕووناكی و بەرێوەبەری تیپ..بەڵام بەشێوەیەكی زۆر سەرەتایی بوو.
دووەم بەرێوەبەری شانۆ لەسەردەمی سەدەكانی ناوەڕاست دا: هونەر بەگشتی و شانۆ بە تایبەتی لە سەدەكانی ناوەڕاستدا بەهۆی كۆنترۆڵ كردنی لەلایەن پیاوانی ئاینی لە ئاستێكی نزم دابوو چونكە هەوڵیان دەدان شانۆ لەپێناو بڵاوكردنەوەی بیرو باوەڕەی مەسیحییەت بێت .
وەكو زانراوە كاری شانۆیی كارێكی كۆمەڵییە كەلە كۆمەڵی ئەكتەر و كارە هونەرییەكان پێك دێت، لەبەرئەوە پێویستی بە كەسێك دەبێت بۆ ئەوەی سەرپەرشتیان بكات و كارەكان رێك بخات..لەو سۆنگەیەوە بەرێوەبەری شانۆ دورست بوو. لە مۆزخانەی پاریس تابلۆییەك هەڵواسراوە كە پێك هاتووە لە مرۆرڤێكی وەستاو دارێكی لە دەست دایە لە دەستەكەی تریشی دەقێكی شانۆیی لە دەستە ،پسپۆران دەڵێن ئەو مرۆڤە یاریدەری دەرهێنەر بووە یان بەرێوەبەری شانۆیە بە هۆی ئەو دارەی لە دەستیدایە كە نیشانەی ئاگاداركردنەوە ئەگەر چی تائێستا بەباشی ڕوو نە بۆتەوە كە بەرێوەبەری شانۆ لەم سەردەمەدا لە دایك بووبێت، هەرچەندە زۆر لەپسپۆران ئاماژە بە وە دەدەن كە بەرێوەبەری شانۆ لەو سەردەمەدا لە نمایشەكان دا بوونی هەبووە.
سێیەم بەرێوەبەری شانۆ لە سەردەمی رێنیسانس دا: لەم سەردەمەدا شانۆ ئاڵگۆر و جۆرە پێشكەوتنێكی بەخۆییەوە بینی بەهۆی ئەو گۆڕانكاریانەی لە ژیانی ئاسایی هاوڵاتی رویدا چەندین بیری نوێ هاتنە كاییەوە كە جەختی لەسەر كێشەو ئاریشەكان ناو گۆمەڵگا دەكردەوە..بۆیە گۆڕانكاری زۆریش لە بواری شانۆش ڕوویدا،وەكو دیكۆر و جل وبەرگ و دیكۆر و موزیك.. ئامانج لێی نزیكردنەوەی شانۆ بۆ لەجەماوەر بە تایبەتی هونەرمەندی ئیتاڵی (سباسنیانۆ)، لەم رووە جۆرە تەكانێكی زۆری بە هونەری شانۆ دا.
چوارەم بەرێوەبەری شانۆ لە سەردەمی شكسپیردا: لەم سەردەمەدا بەرێوەبەری شانۆ گرنگی زۆر پێدرا، ئەركەكانی دیار كرابوون كە بریتی بوون لە ئامادەكردنی ئەكتەرەكان ،دەستنیشان كردنی دیمەنەكان واتە كەسێك هەبوو بە ناوی (بەرێوەبەری شانۆ) ،زۆر كاری ئەنجام دەدا وەكو نووسینەوەی جوڵەی ئەكتەرەكان لە لاپەرەیەكی تایبەت هەروەها دیاركردنی هێماكان و كارتێكەرە دەنگییەكان تارادەیەك توانی ئەركی دەرهێنەر سووك بكات زۆر جاریش بەرێوەبەری شانۆ ئەركی پرۆڤەكردنی ئەكتەرانی پێ ڕادەسپێردرا پاشان بووە لێپێسراوی گۆراینی دیمەنەكانی پرۆڤە و ئامادەكردنی پێداویستەكانی پرۆڤە ئەمەش كارێكی ئاسان نییە جگە لە ماندیبوون زیركی و لێهاتووی دەوێت هەربۆیە دوو یاردەری بۆ دانرا واتە دوو یاریدەدەری بەرێوەبەری شانۆ لەبەر ئەوەی شكسپیر بە نووسینی شانۆگەری مێژووی دەستی پێكرد لەوانە(هێنری شەشەم)،كە لەسی بەش پێك دێت ئەم جۆرە شانۆیانەش پێویستی بە توانایەكی زۆر هەیە لە هەموو روێكەوە بە تایەبتی لە رووی رێكخستنی بۆیە هەندێ لەم كارانە درایە دەست كەسێك كە پێی دەگووترێت بەرێوەبەری شانۆ.
پێنجەم بەرێوەبەری شانۆ لە سەدەی (17-19) دا: لەم سەردەمەدا كەسەردەمی تەكنەلۆژیاو پێشڤەچوون و پیشەسازی بوو دیارە هونەریش لەم ڕووە بێ بەش نەبووە بەتایبەتی شانۆ رۆڵێكی سەرەكی هەبوو چونكە راستەوخۆ بایەخی بەژیانی جەماوەر دەدا لەم سەردەمەدا بەرێوەبەری شانۆش گرنگی زۆری پێداراوە هەربۆیە دەرهێنەرەكان لە سەدەی (20) بوودجەو خەرجی تایبەتیان بۆ دادەنا وە هەروەها زۆرێك لە دەرهێنەرەكان كەسێكی دیاركراویان بۆ بەرێوەبەری شانۆ دەستنیشان دەكرد دەیان وت دەبێ (فلانە كەس) ببێتە بەرێوەبەری شانۆ چونكە سەركەوتنی تارادەیەكی زۆر بەند بووە بە بەرێوەبەری شانۆیەكی باش و لێهاتوو.
ئەركەكانی بەرێوە بەری شانۆ لە نمایشی شانۆدا:
ئەركی بەرێوەبەری شانۆ ئەركێكی قوڕس و گرانە دەبێ خاوەن كەسایەتیەكی بە ئەزموون و لێهاتوو و راستگۆ لە هەمان كاتدا كەسێكی بوێر بێت ئەركەكانی هەر لەسەرەتای پرۆڤە دەست پێدەكات تاوەكو رۆژی نمایش واتە دوای ئەوەی دەهێنەر دەق دەستنیشان دەكات ئینجا یەكەم كۆبوونەوە لەگەڵ بەرێوەبەری شانۆ دەكات بۆ دیاركردنی سەرجەم كاستەكە هەر لە ئەكتەران و هونەرییەكان و شوێنی پرۆڤە و شوێنی نمایش یەكەم كار كە بەرێوەبەری شانۆ دەیكات دوو یاریدەر بۆ خۆی دیار دەكات ئینجا خوێندنەوەی دەقەكە بۆ جاری دووەم و سێیەم دەست پێدەكات پاشان كۆكرنەوەی دەقەكە لە ناو تۆمارێك (سكرێپت) بۆ ئەوەی هەموو تێبینەكانی لە ناو تۆمار بكات ،بە تایبەتی تێبینەكانی دەرهێنەر كاری بەرێوەبەری شانۆ دەبێ پێش هەموو كەس لە شوێنی پرۆڤە ئامادە بێت و پێش دەرهێنەریش بۆ ئەوەی پێداویستەكانی پرۆڤە ئامادە بكات وە لە كاتی پرۆڤە هەموو تێبینە سەرەتاییەكانی پرۆڤە لەلای خۆی تۆمار دەكات وەكو جوڵەو گواستنەوەی ئەكتەران، كارتێكەرەدەنگییەكان، دیكۆر، پێداویستەكانی پلانی پانتایی شانۆ و دیاركردنی شوێنی دیكۆر و ئیكسسوارات و شوێنی رووناكی ..پاشان چەند لیستێك ئامادەكات كە ناوی ئەكتەرەكان و ناونیشانیان و ژ. تەلەفۆنیان لە نێو تۆمار دەكات لیستێكی تر تایبەت بە ناوی هونەرییەكان تۆمار دەكات هەروەها راپۆرتی رۆژانە لەسەر كارەكە دەربارەی ئامادە نەبووان و ئاگادار كردنەوەیان دانی ریزبەندی بۆ پرۆڤەی ئەكتەران .. لەبەرئەوەی كاری شانۆ كارێكی كۆمەڵیە بۆیە گرنگی شانۆ دەگەڕێتەوە بۆ ئەم خاڵانەی خوارەوە:
1- رێكخستی كاری شانۆیی چونكە هەر كارێكی شانۆیی بەبێ رێكخستن كارێكی سەركەوتوو نا بێت.
2- دەبێ یەكێك هەبێت لە نێوان كۆمەڵێك وەكو ئەڵقەیەك بۆ راپەراندنی كارەكە.
3-دورست كردنی خشتەی كاركردن بەپێی بەشەكان.
4- چارەسەركردنی هەر گرفتێك لە كاتی روودانی هەر لە سەرەتایی پرۆڤە تاوەكو رۆژی نمایش.
5-دابینكردنی هەموو پێداویستەكانی پرۆڤەو سەلامەتی ئەكتەركان و هونەرییەكان لە ئەستۆی ئەو دا دەبێت.
دیارە زیاتر 90%ی بینەران نازانن كەلە پشت كالۆسەكان چ كارێك دەكرێت كاركردن لەوێ وەكو مێش هەنگوین كارەكان دەكەن، هەریەكەو كاری خۆی دەكات بۆ ئەوەی نمایشەكە بە شێوەیەكی راست و شیاو بگاتە بینەران لە كۆتاییدا پوختەی ئەركەكانی بەرێوەبەری شانۆ بریتین لە:
- ئامادەكردنی دەقی شانۆیی كە ئامادەكراوە لەرووی رێزمانییەوە و دابەشكردنی بەسەر ئەكتەرەكان و هەر یەك لە دانەری رووناكی و دیكۆر و موزیك و جلوبەرگ دەقێك وەردەگرن .
- خوێندنەوەی دەق بۆ جاری یەكەم .
- خوێندنەوەی دەق بۆ جاری دووەم، لەگەڵ دەرهێنەر و ئەكتەرەكان و شیكردنەوەی دەقەكە.
- خوێندنەوەی دەق بۆ جاری سێیەم،بۆ دابەشكردنی شانۆگەرییەكە بۆ چەند وەرزێك و چەند دیمەنێك.
- ئامادەكردنی یاریدەرێك یان دووان بۆ خۆی و دانانی پلان بۆ هەر وەرزێك .
- بەرێوەبەردنی پرۆڤە لە كاتی ئامادە نەبوونی دەرهێنەر.
- ئامادەكردنی (سكرێپت) كە دەبێت لە سكرێپتەكەدا هەریەك لە مانەی خوارەوەی لە ناو تۆماركرابێت:
*دەقە شانۆیەكە و ژیانی نووسەرەكەو شێوازی دەرهێنان.
*دیاركردنی جلوبەرگ، دیكۆر، رووناكی، میكیاج، موزیك.
*هەموو تێبینیەكانی دەرهێنەر و پلانی رۆژانەی پرۆڤە.
لە كۆتاییدا دەڵێم بەرێوەبەری شانۆ خاوەنی دەسەڵاتی دووەم دەبێت، لە دوای دەرهێنەر .هەرچەندە لە نێو شانۆكارانی كوردستان تائێستا ئەركەكانی بەرێوەبەری شانۆ لە نێو تیپە شانۆییەكان ،وەك پێویست پەیرەو ناكرێت بەجۆرێك زۆربەی كارەكان دەكەوێتە ئەستۆی دەرهێنەر.
كامەران حاجی ئەلیاس
