میتافیكشن و لێگرتنەوەی سیاقخوازی.. لێكۆڵینەوە عەلی شێخ عومەر

لەبارەی چیرۆکی «دەمەو عەسرانێک»ی سەڵاح شوان

لێگرتنەوەی وێنەی ئاماژەدار، هێزێكی گەورە بە لێكدانەوە دەبەخشێت، بە كردەی هەڵوەشاندنەوە و ترجاندن، كەرەستەكانی چەمكی تێگەیشتن زەمینەیەكی بە پیت بۆ وەڵامدانەوەی وەرگر واڵادەكات،مانا تەنیا لە فۆرم و پێكهاتەی ئیستێتیكی دا،كورتناكرێتەوە، بەڵكو لە دەرووی پەسەنێكی مەبەستداری ناوكۆی دەق دا گەمەی خۆیدەكات، لە بنیادی دەقدا، چەكەرە بە بەهای چەمكی گێڕانەوە دەدات، دەبێتە پاڵپشتێ، هەر یەك لە ڕەگەزەدیارەكانی چیرۆك دەخاتە ڕوو، مانا بەرهەمدێنێ، لە هەمان كاتدا، بە تەكنیكی میتاگێڕانەوە، خۆدواندن وێنەو فلاشفۆوەردەوە دەست و پەنجە لەتەك پێكهاتەكانی دیمەنی میتافیكشن نەرمدەكات، وێنە لەدوای وێنە، گێڕانەوە لەنێو گێڕانەوە، چیرۆك لەنێو چیرۆك، چڕكردنەوە، برٍین، لابردن، كورتكردنەوەو كۆلاجكردن، داكەوتەكان دەخاتەڕوو،چەمكی هاودژەكان، لەنێو دوو گێڕانەوەو تێڕوانیندا، تراژیدیاو پارادۆكس ئاشكرادەكات، چیرۆكی “دەم و عەسرانێك”1 چیرۆكێكی نایابی “سەڵاح شوان”ە، هەرچەند ئەم نووسەرە زیاتر وەك شاعیر ناسراوە، وەلێ لە ئاست كورتە چیرۆكیشدا دەست ڕەنگینە، چەندین كورتە چیرۆكی سەركەوتووی هەیە، لە ئاست وەرگردا هەمیشە پرسیار دروستدەكات،ڕایەڵەكانی دەروشاندنەوەی ڕووداوەكانی دەق دەكاتە بەهای تابلۆی دەقێك، چیرۆكێك، ئەستەمە لەسەردەمە جیاوازەكانی خوێنەردا، لە هەست و نەست دا كاڵبێتەوە،دەنگ وڕەنگی چیرۆكەكانی، دەتوانێچێوەی زەمەنی قۆناغە جیاوازەكانی سەردەم ببڕێت، لەنێو ئەدەبی نوێخوازییدا خۆی بە نەمری ببینێ، چیرۆكی “دەم و عەسرانێك” لە ئاست ماناسازی ودەلالی دا، ناونیشانێكە هەڵگڕی پێكهاتەیەكە بە پۆشاكی ڕیالیزمەوە چیرۆكی خەیاڵئامێزە، میتاگێڕانەوەیەكە حەكایەتخوان بەگێڕانەوەی وێنەیی لە داكەوتەكانی كارەكتەرجیانابێتەوە، هەردوو بە هەماهەنگی دەستپێدەكەن، لە ئاست سووژە وخودگەراییدا،دەرخەی پێگەی كارەكتەرە، ئاماژەی زەمەنێكە، بە ئاستی چینایەتیەوە پەیوەستكراوە، لە پێگەی كاتدا زەمەنی عەسر شوێنی گومانە، لە برجوازی بچووكدا خۆی دەنوێنێ، نە ڕوونە وەك شەبەقی سەرلەبەیانی چینی چەوساوە، نە كۆتا وەختی ڕۆژئاوابوونیچینی ناوەندە، ووردە برجوازییە، دووڕەگ و ڕەنگە نە ڕەنگی سپییە نە سوورە.

لێكەوتەكانی میتاگێڕانەوە

هەر لە بەراییەوە چیرۆكی “دەم و عەسرانێك” لەتەك پێوەركانی چیرۆكی كلاسیكیدا لادانێك بنەڕەتی فەراهەمدەكات، حەكایەتخوان كەم شتزانە، لە ئاریشەی دیتنەوە سۆسەی كارەكتەر دەكات، لە پشتیەوە وەستاوە، زانیاری نیشاندەدات،حەكایەتخوان بە كەسی دووەمی تاكەوە گێڕانەوە ئەنجامدەدات، لەسەر دەرخستنی بیرۆكەی جیاوازی چینایەتی خۆی دەخاتە نێو كۆمەڵی پارادۆكس، گوزارشت لە دەرچوون ودژوازبوون دەكات، هەر لە سەرەتای گێرانەوەدا دەلیت” بە قەڵەمەكەی درزێكی خستە پەردە پلاستیكەكەی پەنجەرەكە، گەرمی شووشەكە شاڵاوی بۆ پێستە ناسكەكەی ڕووی برد، ڕستەیەكی ئەدەبی جوانی بۆ هات” چ لا 130، پێچ و پەناكانی ئەم بڕگەیە، بە پیشەی كارەكتەر وێنەیەكی ئاماژەدار دەبەخشێت، پێدەچێت نووسەری چیرۆكبێت، لە هەمانكاتدا دالەی قەڵەم مەدلوولی درزێكی سروشتی دەخاتە نێو لەمپەڕێكی دروستكراو، كە لە پەردەی پلاستیكدا پێناسەی خۆیدەكات، چۆن پێستە ناسكەكەی ئاماژە بەچینێكی خواپێداو دەكات،خۆی جیادەكاتەوە لە چینی هەژار، بەهەمان شێوە هەوڵدەدات پاشەقول لەخوێنەر بدات، بە مەبەستەوە منی نووسەر لە منی حەكایەتخوان جیادەكاتەوە، وەك ئەوەی دوان بن، بە ووریاییەوە ئەوەندەی خەمی نووسینی ڕستەیەكی ئەدەبی جوانی هەیە، ئەوەندە خەمی شاڵاوی گەرمی كەسانی ئەو دیو پەنجەرەكەینییە.
لە كردەی نووسینی دەقی ئەدەبیدا لە دژەوابوونی جیاوازی چینایەتیدا، ئەدەبی چیرۆكنووسی لە پارادۆكسێكدا، دەیەوێت دەقی جوان بەرهەمبێنێ، بە دەستنووسێ، بە ئامرازی گواستنەوە لە دەرووی دیتنەوە، گێڕانەوەی بەیەكداچوو ئەنجامدەدات، بە ڕەگەزی گرێچن، بابەت، ڕووداو..تاد، جومگەكانی چیرۆكەكەی دادەمەزرێنێ، حەكایەتخوان لە ڕێگای گواستنەوەی سەرنجەكانییەوە، بە گێڕانەوەیەكی بابەتیانە، كاتێ گرتەیەك بەچەمكی فینۆمینۆلۆجیاپێناسەی خۆیدەكات، دەرگای گێڕانەوەیەكی هاوتەریبی نوێ واڵادەكات “كۆمەڵی منداڵ وتواڵ، بەو قرچەی نیوەرۆیە لەناو حەوزەكەدا، شەپڵی شەپانیان دەكرد” چ لا 130، لە كاتێكدا ئەو منداڵانە بە ئاو خۆیان فێنكدەكردەوە، ناكرێ بیرۆكەی چیرۆكی بە خەیاڵكراو ومیتاگێڕانەوە، لە داكەوتەكانی ئەو دیمەنەدا، خۆی جیابكاتەوە، گێڕەرەوە لە ڕێگای فلاشفۆردەوە، چەكەرە بە كرانەوەی گێڕانەوەیەكی دیكە دەدات، لەنێوان خود و دیاردە دا، ململانییەك دەخاتە ڕوو، دەرخەی پەتپەتێنی میتاگیرانەوەوبیرۆكەی چیرۆكەكە لەخۆ دەگرێ، كە لە ڕەهەندەكانی جیاوازی چینایەتیدا دەردەكەوێت.
كاتێ ئاماژە بە منداڵە ڕەش و ڕووتەكان دەكات، لەتاو گەرما لە ماڵەكانیان هەڵاتوون، ڕوویان لەم حەوزە بچكۆلانە كردووە، بە دیوێك نووسیار لە گۆشەنیگایەكەوە وەك ئەركی گێڕانەوە لە ئاریشەی دەقەوە ئاماژە بە دابڕانی نێوان واقیع و خەیاڵ دەكات، دەیەوێت بڕوا بە وەرگر بهێنێ بیر لە چارێك بۆ ئەو منداڵە ڕەش و ڕووتانە بكاتەوە، سەبارەت بەو دیمەنە بە دیوێكی تر ناڕەزایی خۆی دەڕدەبرێت، لە هەمانكاتدا هاوسۆزییەك نیشاندەدات، گەر ئەدەب وەك پەیامێكی مرۆیی هەستیار بە ئارایشتی ڕەنگەكانی وینەو گێڕانەوەو بیرۆكە..تاد، بتوانێ ڕووخسارە دزێوەكەی فاكت بشارێتەوە، ئەوا دەسەڵات نەك تەنیا لەناوكۆی دەقدا، لە كەتواریشدا بە تووندو تیژی یەكسەر ڕووبەڕووی ئەو جوانكارییە دەبێتەوە، وەك ملهورێ بوار بەو چارسەریە نادات، لە وێناكردنێكی ڕیالیستی تراژیدیدا دەبینین،چۆن باغەوانەكە تەكان دەدات پەلاماری منداڵەكاندەدات، ڕاویان دەنێ، جلەكانیان دەبات، هیچ بۆ گوتاری جوانكاری ئەدەب ناهێڵێتەوە، گەر ئەدەب بە دیوە كلاسیكیەكەی، ڕەنگدانەوەی دیفاكتۆ بێت،ئەوا دەسەڵاتیش بە هەمان دیو بەڕەنگاری دەبێتەوە،هەمیشە بۆشایی درزێك، ململانییەك لەنێوان ئیستێتیكی خەیاڵی ئەدەب و واقیع دا هەیە، پێشتر گوتمان نووسەر بە قەڵەمەكەی درزێك دەخاتە سەر ڕەوتی چەمكی گێڕانەوە، لادان و پارادۆكسێ لەتەك ئەدەبی كلاسیكیدا فەراهەمدەكات، هەڵبەت بە دەركەوتنی باغەوانەكە، بە كردەی هەڵوەشاندنەوە،گێڕانەوە ئاڕاستەی دەقێكی دوو ڕەگمان دەكات،لەبەیەكداچوونێكی دەلالی نێوان واقیع خەیاڵگەی حەكایەتخوان، وەرگر ناچاردەكات دیسانەوەتێگڕانی دیكە بكات، جل و پوشاك ڕەنگدانەوەی پەسەنێكە، خۆگری كەسایەتییە، خودوخەدە،ناسنامەیە، دەكرێ خەسڵەتی چینایەتی هەڵگری،باغەوانەكە لە كاتی هەڵاتندا منداڵێكیان دەگرێپاڵێكی پێوە دەنێ، دەیخاتەوە ناو حەوزەكە، دیاربوو داوای جلەكانی لێ دەكرد، بۆ گەڕاندنەوەی جلەكانی پەلاماری دەستی دا، لە پڕ باغەوانەكە زللەیكی تێ سرواند، لەترێكی دا، ئەمجارە مستەكۆلەو شەقێكی لێدا، بە پێی ڕێساكانی جینۆلۆجیا، باغەوان ئەركی سەرشانی جێبەجێ دەكات، هەست بە تاوانناكات، ئەو كاتێ مردووە كە ژیانی ئەوی بەرامبەر نابینێ هەستی پێناكات، بە ونبوون ونامۆبوونی لە چینەكەی، لە خزمەتكردنی مووچەكی ناتوانێ ڕەچاوی ڕەوشتبكات، ملكەچی بێگوناهی منداڵی نەبوونە بێت، لە سۆنگەی ئەوەی بەرژەوەندی پیشەكەی، سڕینەوەی خۆیەتی، ئیتر ناتوانێ لێكدانەوەی دروست بۆ ئەویتر بدۆزێتەوە، لە ژێر كاریگەری وێنای ئەو منداڵانە، ئاوێنەی تەڵخی باغەوان، نابێتە وێنەی بێگەردی منداڵەكان،دەبێتە شتێكی دیكە، بیركردنەوەو هەست، ناتوانێبیدۆزینەوە، چ كاتێ لەنێو توانەوەدا خۆی دۆزییەوە،دەتوانێ ئەوی بەرامبەریش بدۆزێتەوە “دۆزینەوە ئەوەیە هەستبكەیت بەبێ ئەویدی ناگەیت بە خۆت”2 ،دۆزینەوە تەنیا بە كردەی توانەوە لەوی بەرامبەردا لە خۆشەویستیدا ڕوودەدات، باغەوان دەرهاویشتەی سیستەمی توندو تیژیە، سامپڵێكە، ئاكاری باوی چینی دەسەڵاتدار پەیرەودەكات، نیتشە لە شوێنێكدا دەڵێت” ئاكاری بەربڵاو، ئاكاری سەرگەورەیە” نە منداڵ بە خۆشەویستی دەتوانێ هەستی گەرما و یاریكردن بە ئاو بەتاڵ بكات، نە باغەوان دەتوانێ ئەو هەستە بخوێنێتەوە، بچێتە نێوی، خۆشەویستی بكات بە ئەلتەرناتیڤی ڕق،كاریگەری لە ئاست دوالیزمەی ڕق و خۆشەویستی دا، ڕیژییە، بە پێی باغەوان ئەركە، بژێوی ژیانی لەسەرە بە گوێرەی منداڵ پێداویستیی فەسلەجییە، دابینكردنی فێنكییە، لە فەرهەنگی سادەی منداڵ دۆزینەوەی حەوزی ئاو مەلەكردن، دەستبەسەراگرتن نییە، تا توندوتیژی لێبێتەوە، بەڵام لە ئاستی ڕواڵەتی شار وەك پێگەی برجوازی و دەرخەی چینایەتی، لێكدانی دوو چینە، دوو كەلتوورە، یاخیبوونە، لە ئاست ئەدەبی گێڕانەوەدا لەنێو میتافیكشندا، لێكدانی دوو دەقە،كێشەكە ئەوەیە منداڵەكە لە ناسنامەكەی داماڵڕاوە،ڕووتە جلەكانی براوە، كابرای باغەوان نایداتەوە،ناشتوانێ بە ڕووتی برواتەوە، لەنێوان دووبەرد داشە،بە هەردوو سەر لێیدەدرێت، بە دیوی دەرەكی بەپێی یاساو ڕیساكان پاراستنی خەدوخودی گشتی لێدەدرێت، جلەكەی لێ زەوتدەكرێ،ڕووتدەكرێتەوە، لە ماڵەوە بە ڕیساو یاسایەكی جیا،چونكە ڕووتكراوەتەوە لەسەر جل لێدەدرێت،تراژیدیای كارەساتی چ پارادۆكسێكە، دەبێ باجی سەرجەم كەموكوڕییەكانی سیستەمی كۆمەڵگایچینایەتی بدات، تاقە منداڵێ بچووك دەكرێت بە قوربانی سیستەمێكی زەبەلاحی بەریوەبردن، دەكرێتەپەندی منداڵەكانی تر، تا جارێكی تر لەم حەوزە مەلەنەكەن، نەوەكو زەوقی دانیشتوانی ماڵە فێنكەكانی دەوری ئەو چوار ڕییان تێكبدات، لە هاوكێشەیەكی داخراوی بێچارە دا، دەنەی ترسێكی بوونەگەرای پەیوەست بە چارەنووسەوە، هەردووكیان دەگرێتەوە،باغەوان دەترسێت شارەوانی لێ ئاگاداربكرێتەوە تووشی گێچەڵ بێ، ئەوی منداڵیش ترسی ئەوەی هەیە بۆ ئەبەد جلەكانی لەدەستبدات، لە ماڵەوەش تێی هەڵدرێ، باغەوان بە دوای دۆزینەوەی چارەسەری كێشەی ئەویدی نییە، بەڵكو بە داخ و تووڕەبوون، لە هەوڵی دەرخستنی شكاندنی ڕقە، لە بێدەسەڵاتیدا، لە داخانا جلی منداڵەكە دەدرێنێت، بۆی فرێدەدات، بێ ئەوەی بزانێ چتۆڵەو یاخیبوونێكی لەوی منداڵدا دامەزراندووە، بۆیە منداڵەكە دووردەكەوێتەوە بەردێك دەگرێتە باغەوانەكە، دووركەوتنی تێگەیشتنی باغەوان لە ئەوی بەرامبەر، تێگەیشتنی سەرەتای كۆن و كلاسیكی یەك كەلتوورە، یاخیبوونێكی بێكۆتایی لێدەبێتەوە،نەبینینی ناسنامەی یەكترە، یەك دەنگییەكی خنكێنەرە، چەشنی ئەدەبی سیاقخوازییە، یەك ڕەهەندە، ئەمەش لەتەك پەیامی چیرۆكی پۆست مۆدرنی فرەدەنگیدا یەكنایەتەوە، بۆیە دەبینین دەق بەكردەی لابردنی كۆتایی بێ ئاكام ماوەتەوە، ئەژنۆی باغەوانەكە ئەو هێزەی تێدا نەماوە، دوای منداڵەكە بكەوێ، بڕەو بە گێڕنەوەی چیرۆكی سیاقخوازی بدات، پارێزگاری لە دەسەڵاتی نووسەر بكات،نووسەری كلاسیكی لە نێو چوارچێوەی ڕۆنانی نووسیندا توانای بەگیرخستنی خوێندنەوەی بیرۆكەی منداڵەكەیی نییە كە لە بەرامبەر بە دەنگی باغەوانەكە لە دەنگی و ڕەنگی جیاوازدا خۆی نمایشدەكات، سەڵاح شوان بە پێلێنانی خۆی وەك چیرۆكنووسێ بەتوانا لە كاتی نووسینی چیرۆكەكەیدا، هەست بە دڵشكاوێزۆر دەكات، حەكایەتخوان لە گەمەی گێڕانەوەدا بە ئەنقەست لە هەوڵی دەرخستنی گرێچن و جووڵەپێكردنی ڕۆلی سامپڵی كەسایەتییەكە،فلتەری جگەرەی دەقەكەی پیسكردووە، دەبێپاكیبكاتەوە، جەگەرەیەكی دیكە داگیرسێنێ، ڕەوتی ڕووداوەكان بگۆڕێ ،دەیەوێت بە چەمكیمیتاگێڕانەوە، لەبری چیرۆكە دەرەكییەكەی، مژۆڵی گێڕانەوەی ئەو چیرۆكە بێ كە دەینووسێتەوە،ئەمەش بە تێڕوانین و كەسایەتی چیرۆكنووس بارگاویكراوە ڕەنگە گۆشەنیگای جیاواز فەراهەمبكات، لە كاتی داڕشتنی گێڕانەوەی دەقی میتاگێڕانەوەدا لادانێك بكات، پەیگیری داكەوتەكان نەبێت، لەم چیرۆكەدا دەبینین وەرگر خۆی لەنێو پەیوەندییەكی دیالیكتیدا دەبینێ، داكەوتی بەخەیاڵكراوو داكەوتی ژیانی ڕاستەقینەی گێڕانەوە،بەنێو یەكداچووە، چیرۆكنووس لەتەك دەقە دەركییەكە، مژۆڵی دواندنی ناوەكییە ” دەبێ ئەم كارەساتە جەرگبڕە بكەم بە چیرۆكێك پەیمان بێ تا پەنجەكانم هێزیان تێدا بێ بەرگری لەم ڕەشو ڕووتانەبكەم”چ لا122، بە دیوێك لەتەك دەرخستنی بەرهەمهێنانی چیرۆكی یەكەمی سیاقخوازی دا یەكنایەتەوە، بە دیوێكی تر بە دانەپاڵی دەنگی خۆی،چیرۆكی یەكەم دەكاتە دەرەتانێ، چیرۆكی دووەمی پێ تەواو دەكات كە باس لە بەرگری لەم ڕەشو ڕووتە دەكات، بەم پێیە بێ سەلاح شوان تەنیا دانەری دەق نییە، بەڵكو لە ڕووداوی گێڕانەوەدا كەسێكی بەشدارە، ئاوێتەی چیرۆكی دووەم دەبێ، پێكهاتەی میتاگێڕانەوە كونادڕی پەیماننامەی گێڕانەوەی چیرۆكە، هەڵبەت لە دەرووی ئەنەلۆگێكەوە لەنێوان دانەرو كارەكتەرەوە دەخرێتە بەرچاو، لە بەرایدا گوتمان لێگرتنەوەی وێنەی ئاماژەدار هێزێكی گەورە بە لێكدانەوە دەدات، حەكایەتخوان لە وێنەیەكەوە ئاماژە بە پەنجەی ناسك ودرێژی چیرۆكەوان دەدات، بەو پەنجە ناسكەوە بە خەیاڵ وگریمانەوە، دەركاتی ڕووداو دەبێت، واقیع تێدەپەڕێنی، لە هەڵچوونێكدا بە زمانی منی قسەكەر تێكەڵی دەق دەبێت دەڵێت ” دەڵێی بڕۆم ئەو باغەوانە بیبەزییە بدەمە بەر شەق ئەو چاكترە وایە تەلەفۆنێك بۆ گەورەكەی بكەم، تا لەم ناوەی دووری بخەنەوە” چ لا132، كێشە واقیعیەكان چۆن لە مژێكی قووڵی جگەرەكیدا كورتدەكاتەوە، بەهەمان شێوە تەنیا لەنێو دەقدا درێژی دەكاتەوە، دەچێتەوە لای مێزەكەی، بە گوێرەی تیۆری وەرگرتن و وەڵامدانەوەی خوێنەر، گەر كۆگای دەق ئەو شوێنەبێت دەق و خوێنەر بەیەكبگەیەنێ، ئاوێتەبوونی ئەدەبەكانی دەرەوەی دەق بێ، ئەوا تەپڵەكریستاڵەكەی لە مەرگی نووسەردا هاوشێوەی كۆگای دەقە، بە چەمكی میتاگێڕانەوە، دەقی یەكەمی پێ زیندوو دەكاتەوە، لە دەقی سیاقحوازی ڕزگاری دەكات، كە لە سووتووی جگەرەكەیدا خۆی نمایشدەكات، هەر زووفریایی تەپڵەكریستاڵەكەی كۆگای دەقیدەكاتدەنگی خۆی بە خوێنەر دەگەیەنێت، دەنگی تەكنیكی میتافیكشن پتر لە هەژموونی خودییەوەدەبیسترێ، بەهیوای ئەوەی لای خوێنەر وەك وەڵامێك بە دەنگی پیانوویەك وەربگیرێت، ئەمەش دەبێتە هاندەرێ، چەكەرە بە سەمتی گیرانەوەی دەمنادەم دەدات، دڵی چیرۆكەوان خۆشدەكات، بەوەی چیرۆكەكە بە دەرهاویشتەیەكی ئەرێنیدا تیدەپەڕێنێ، ڕەنگدانەوەی بیروباوەرییەتی،پێداگری لەوە دەكات كە سەركەوتن بۆ ئەو منداڵە هەژارەیە، باغەوانەكەش ڕەمز بێ بۆ وەرزێران، لە دواییدا دەبینین چۆن جارێكیتر دێتەوە سەر باسی چیرۆكی منداڵەكە، هەرچەندە نووسەر بە ئاماژەكردن بە تەپڵی كریستاڵ، جگەرەی فلتەر زێڕین، زەنگی ناسكی پیانوو، قەڵەمی زێڕین گران بەها، ئاماژە بە چینی برجوازی دەدات، وەلێ ئەمدژەوابوونە، دژە هەڵوێستەت پێ سەیر نەبێ كە داكۆكی لە چینی هەژاردەكات، چونكە سەرجەم ئەم دەرهاویشتانە، لەنێو تێگلانی میتاگێڕانەوە دانیشتەجێیە، لە ناوكۆی سەمتی دەقی گێڕانەوە دا،وێنەئارای كێشبەندییەكە، كەساندنی گێڕەرەوەدەتوانێ كەساندنی میتاگێڕانەوەی نووسەرلەئامیزبگرێ، ڕەهەندەكانی میتاچیرۆك بسەپێنێتە سەر خەیاڵگەی نووسەری ناوەكی، بۆیە جارێكیتر دەست بە نووسین و تەواوكردنی چیرۆكی یەكەم دەكات، دێتەوە سەر باسی چیرۆكی منداڵەكە،ناكرێ وەرگر ڕووبەڕووی دەقی نیوەچڵ بكاتەوە،بژاردەی تێدا بەدینەكات، نایەوێت پشت لەتێگلانی منداڵەكەدا بكات، لە ڕێرەوی دانەپاڵی دەقی خەیاڵ ئامێزیش بێت، دەبێ پێداچوونەوەیەكبۆ داڕشتنی جومگەكانی ڕووداو بكات دەبینین منداڵەكە بۆ ئەوەی جلەكانی بێنێتەوە، تا عەسرێكی دڕەنگ لە دوورەوە چاوەڕێی شەفت گۆڕینی باخەوانەكە دەكات، پچڕپچڕكردنی گێڕانەوە،ترجاندنی گێڕانەوە چیرۆكی چۆنییەتی نووسینی چیرۆكی دیكەیە، بە دیوێك نیشانەی كرانەوەی دەقی دووڕەگە، بە دیوێكیتر تێكشكاندنی پێكهاتەی شوێنكاتە، لە داگەڕانیدا بە دوای كۆكردنەوەی پارچە بەربلاوەكانی گێڕانەوەی هاوتەریبدا دەتوانێگەمە لە ڕەوتی پەیوەندی ڕووداوەكان دا بكات،گۆڕانكاری تێدا بكات، ئاڕاستەو مەزندەی ئاسۆی چاوەڕوانی منداڵی نێو دەق و وەرگری دەرەوەی دەقبگۆڕێ، دانەر دەستەبەری پەیمانەكەی نابێ، بەوەی ئاستی فاكتەكان بەرزبكاتەوە، دڵەڕاوكییەكانیمیتاگێڕانەوە بروێنێتەوە، كۆتاییەكی جوان بۆ چیرۆكی منداڵەكە دانێ، لە چاوەڕوانی منداڵەكەدا، لەپڕ باوكی بە كارتۆنێكەوە دەرخات، منداڵەكە باوەشی پێدا دەكات، ماچێكی كرد پێی دەڵێت ” ئەمڕۆ پاداشتم دراوەتی، منیش دەستێك جلی جوانم لێ كڕی بۆت، بەڵام بە بابە ناڵێت چۆن زانیت،لەمەت بۆ دەكڕم، بە ڕووتی بەرەو پیرم هاتی”چ لا133، ناكرێ بیرۆكە لە پێكهاتەی چیرۆكی خەیاڵكراو یان میتاچیرۆك، لە واقیع جیاكرێتەوە، نووسەری ڕاستەقینە لەتەك كارەكتەرەكانیدا، باوك ئاسا زیندگیدەكات، هەستیان پێدەكات، بەشداری خەمەكانیان دەبێت، جارێكیان گابرێل گاریسا ماركیز لە پاش لێبوونەوەی نووسینی ڕۆمانێكیدا،زۆر بەكوڵ دەگریا، پرسییان بۆ دەگریت، لە وەڵامدا گوتی پاڵەوانی ڕۆمانەكەم كوشت، سەڵاح شوان نایەوێت تراژیدیایەكەی ماركیز دووبارە بكاتەوە، بە خەمی دڕاندنی ئەو جلانەوە كەسایەتی ئەو منداڵە بكوژێ، پڕ بە مانای وشە باوكە، دەیەوێت لێدان و سزای باوكی واقیعی بگۆڕێ بە باوكی ماچ و ئەوین و ئاشتبوونەوە، ڕووتبوونەوەی جل لە دەقی وافعی بگۆڕێ بە جل و پۆشاكی خەیاڵی دەقی میتاگێڕانەوە، لە بەیەكدا چوونی دەق لەنێو واقیع وخەیاڵ دا، ڕووتبوونەوەو جل دا، دەبێتە جێگرەوەی باوكی ڕاستەقینەی منداڵەكە، بە باوكی خەیاڵی قەربووی باوكی واقعی دەكات، هەڵبەت منداڵەكە شاكەسی چیرۆكەكەیە، نیشتەجیێ دەقە، نووسەری پۆست مۆدرن بە باوكی خۆی دەزانێ، باوكی ڕاستەقینە بە چەمكی تێگەیشتنی كلاسیكی، بە باوكی خۆی نازانێ، ئەمەش لەتەك گوتاری چیرۆكەكەدا هاوشان و تەبان، ئەو باوكەی دەق دەمرێنێ خۆی زیندوو دەكاتەوە، دەمێكە مردووە،پێچەوانەی دەقی پۆست مۆدرنە لە زیندوو بوونەوەی خۆیدا، ئیتر نووسەر ڕۆڵی نامێنێ، دەمرێت،دەكرێتە دەرەوەی دەق، هەر لە بەر ئەمەشە سەلاح شوان وەك نووسەری میتافیكشن خودگەراو نەرسیسیە، دێتەوە نێو دەق، داوای ڕۆڵێك بۆ خۆیدەكات، چەند جارێ بە نێو چیرۆكەكەدا دەچێتەوە، چۆن بە داگیرساندنی جگەرەیەك دەروشاندنەوەی میتاگێڕانەوەی ئاشكراكرد، دەڵێت دەسكارییەكی زۆری دەوێت، بە پێشخستنی كوژاندنەوەی جگەرەكەی، دەسكارییەكەی لە دوو لاوە شكستدێنێ، یەكەم بە دەنگە ناسكەكەی زێڕین خانی خێزانی زنجیرەی زێڕینەكەی بیرۆكە ئاڵۆزەكەی بە وەدەرنانی خۆی بۆ دەرەوەی دەق، كۆتای پێدێ، سەرەتای سەرخستنی چەمكی میتاگێڕانەوە بەدەستدەهێنێ، دووەم ڕەگەزی ژن وەك ڕەكابەرێكی سەرسەختی داهێنانی ئەدەب، بە بانگی لەو دنیا جوانەی ئەدەب، دەریدەكاتە دەرەوە،دەیگێڕیتەوە بۆ نێو دنیا ڕۆتینەكەی داكەوتێك،جومگەی كێشەو ململانی چیرۆكەكەی لەسەر هەڵوەشاندنەوەی بنەماكانی دامەزراندبوو، زۆر بە سادەیی دەڵێت “سامان نایەی تا ئازاد هەڵنەساوە،تۆزی خۆمان بدینە بەر دووشە ساردەكە”چ لا134 گەرلە پێدراوەكانی دەقی بەرهەمهاتوودا، نووسەری ناوەكیلە نمایشێكدا جێگرەوەی باوكی ڕاستەقینەی منداڵەكەبێ، ئەوا لێرەدا لە پاش لابردن و بازدانی بەنێو زەمەنی گێڕانەوەی چیرۆكی یەكەمدا، ئازاد جێگروەی منداڵە بێ ناوەكەی نێو چیرۆكەكەیە،گەر باوك و دایكی ناوكەیان هێماییەك بێ خەسڵەتی پێگەی چینایەتیان دەستنیشانبكات، ئەوا هەردوو منداڵەكە لە هەردوو بارەكەدا دەچەوسێنەوە یەك دەگات بە ئاوەكە دەردەكرێت ناهێڵن ملە لەنێو ماناكانی ژیان دا بكات، لێیدەدرێت، بە ڕووتكردنەوە جل و ناسنامەی پێشێلدەكریت، ئەویتر واتا ئازاد، بەچكە برجواز ناگات بە دووشی ئاوەكە، باوك و دایكی، سامان و زێرین خانی هاوسەری نایەنەوێت لە خەونە خۆشە بەئاگا بێت، لە ماناكانی ژیان بكات، لە نووستن و نەگەیشتن بەئاو یان بە دەركردن لەنێو ئاو و لێسەندنەوەی ناسنامە لە نەوەی ئایندە سامان و زێڕین تۆزێ خۆیان دەدەنە بەر دوشە ساردەكە. لە كۆتاییدا سەلاح شوان توانی بە كردەی میتافیكشن جڵەوێبخاتە سەر دەقێك، بە سەركەوتووی سەرەتاو كۆتایی چیرۆك بەدەستبێنێ بەوەی ئاگاداری سەرجەم ڕووداو كردارو دەرهاویشتەكانە، ڕووداو بەنۆرە، بە دوای یەكدا دێن هەر ڕووداوێك، ڕووداوێكی تر بە دوای خۆیدا دێنی، بەم جۆرە دەروات تا دەگەینە كۆتایی چیرۆكەكە، خەسڵەتی ئەم جۆرە گێڕانەوەیەلە چیرۆكی ڕیالیستیدا یەقدەداتەوە، كە پەیگیری گۆڕانكارییەكانی شوێنكاتە، وەرگر بەبێ بگێڕەوە پەی پێ نابات، بگێڕەوە یان حەكایەتخوان لە رێگای كارەكتەرێكەوە، بابەتێ دەرەكێ بۆ نێو دەق دەگوازێتەوە، كاردانەوەی لە ناوەوە لە دەرەوە دەبێ، لە هەمانكاتدا دەستی لەنێو ڕایەڵەكانی زەمەندا دەكاتەوە، بە پرۆسەی لابردن دەتوانێ زەمەنی گێڕانەوەلە زەمەنی ڕووداودا پولێنبكات، كاتی دەبینین ئەو كەسایەتییەی گێڕەرەوە بە جێناوی نائامادە ئاماژەی بۆ دەكات، بە گوتاری میتاگێڕانەوە گەمەی گێڕانەوە ئاشكرادەكات، خەیاڵكراوی وەك ڕاستینە نیشاندا پێچەوانەكەشی دروستە، دواجار وەڵامی ئەم پرسیارە بە كراوەی دەق بۆ وەرگر بەجێدەمێنێ، ئایا ئەوەی خوێندرایەوە پەرچەڤی فاكتە یان دەرهاویشتەی خەیاڵێكی ڕووتە یان لێكدانی هەردووكیانە.

كەركووك پوشپەڕی 2024

ژێدەرەكان

1 ـ سەڵاح شوان ـ ئەستێرە بەرزە ـ بابەت كۆمەڵە چیرۆك ـ چیرۆكی دەم و عەسرانێك ـ چاپخانەی كارۆـ سلێمانی ـ لا 130

2 ـ بەختیار عەلی ـ دەستەسڕەكەی ئۆتیلۆ ـ چاپ و بڵاوكردنەوە ناوەندی ڕۆشنبیری ڕەهەند ـ چاپی یەكەم ـ سلێمانی ـ ساڵی 2022 ـ لا 109

Dengekan

دەنگەکان وەک رۆژنامەیەکی ئەلکترۆنی لەپێناوی فەراهەمکردنی سەکۆیەکی ئازاد بۆ دەنگە جیاوازەکان لە ١ی حوزەیرانی ٢٠٠٢ دەستی بەکارکردن کردووە لە شاری تۆرنتۆ. دەنگەکان بە رۆژنامەی خۆتان بزانن و لەرێی ناردنی بابەتەکانتانەوە بەرەو پێشی بەرن لەپێناوی بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی هۆشیار و ئازاد و یەکساندا.