خیانەتكاری لە تراژیدیاكانی شكسپیردا.. حەیدەر عەبدولڕەحمان
هیچ نووسەرێك لە دنیادا بەقەد شكسپیر نەچۆتە قوڵایی پرسی خیانەتكاری و ڕەگو ڕیشە مێژووییەكانی هەڵنەتەكاندووە.
ئەو زۆرینەی مەرگەساتە مرۆییەكانی كردۆتە تراژیدیایەك كە تا مرۆڤایەتی لەسەر گوێ ی زەوی مابێت، نەوە نەوە دوای ئەوە، ئەو تراژیدیانەی شكسپیر دەگوازنەوەو پەندو عیبرەتی لێ وەردەگرن، باشتر بۆیان یەكلا دەبێتەوە كە خیانەت مێژوویەكی چەند دوورو درێژو كاریگەرییەكی چەند بە ئێشی لە سەر مرۆڤایەتی هەبووە.
كەچی هەر مرۆڤیشە خۆی سانعی ئەو خەسڵەتە قێزەوەنە، كە وەك ئاوێنەیەك ڕووی دووەمی مرۆڤت وەك دڕندەیەكی ترسناك نیشان دەدات و بۆت دەردەكەوێ پاشقۆڵێكی چەند ناشیرینی هەیەو چ باگ ڕاوندێك لە ڕیسوا بووندا .
سەرچاوەی هەموو ئەو تراژیدیە خوێناویانەشی وەك كولتوور لەسەردەمی فابیل و هابیل دەستی پێكردووە، كاتێ قابیلی كوڕی گەورەی ئادەم، هابیلی برای خۆی دەكوژێت .
وەك دەگێڕنەوە هەردوو برا ویستیان قوریانیەك پێشكەش بەخوا بكەن، هابیل كە شوان بوو، باشترین مەڕی هەڵبژارد، بەڵام قابیل كە جوتیار بوو، بڕە بەرهەمێكی لە دانەوێڵە پێشكەش كرد، كەچی لە ئەنجامدا قوربانیەكەی هابیل قەبوڵ كراو ئەوەی قابیل ڕەتكرایەوە.
ئەمەش ئاگری ئێرەیی لە دڵی قابیلدا خۆش كردو نەیتوانی سەركەوتنی براكەی بە چاوی خۆی ببینێ ، ئەوەبوو لە كاتێكی بێ ئاگایی دا براكەی خۆی كوشت،
هەندێكی تر لە مێژوو نووسان دەڵێن كیشەی نێوان ئەو دوو برایە هەر تەنها قوربانی نەبووە، بەڵكو لەسەر مشتومڕی جێگرەوەی ئادەمی باوكیان بووە.
ئەو كولتوورە لەو ڕۆژەوە تا ئەمڕۆ بەردەوامی هەیەو بە چاوی خۆمان دەبینین كە چۆن ئێرەیی و تەماعكاری بۆ كورسی و دەسەڵات و موغرەیاتی سەرو سامان بەرچاوی نزیكترین كەسەكانت كوێر دەكەن، بۆ ئەوەی لەمرۆڤ بوون داماڵدرێ ی ، ئەو مرۆڤە جوانەی خوا بێتە دڕندەیەكی هارو بڕسی، دوور لە باوەڕ، لەئینساف، لە ویژدان، لە ئەخلاق،..رۆژە قێزەوەنەكانی خۆی تۆمار بكات،
شكسپیر وێنەی سەردەمێك نیشان دەدات، كە زۆربەی پاشاكان بەهێز تاجی پاشایەتیان لەسەر دەنا، بە پیلانگێڕی كەسە نزیكەكانی خۆشیان بەڕیان لە ژێر پێ دەردەهێنان، بەڵام شكسپیر ئەوەش دەردەخا، كە ئەو خیانەتكارە دەست بەخوێنانە چۆن دواتر دەكەونە ژێر فشاری دەروونی و تارمایی غەدر لێكراوەكان ڕاوەدویان دەنێن و ئەو دەسەڵات و سەرو سامانە دەبێتە تەوقێك بە گەردنیان و تاشەبەردێك لەسەر دڵیان.
فەلسەفەی خیانەت لە تراژیدییاكانی شكسپیردا
تراژیدییاكانی شەكسپیر تەنها چیرۆكێكی سادە نین دەربارەی كوشتن یان خیانەت، بەڵكو ئاوێنەیەكمان نیشان دەدەن لەغە ریزە داپۆشراوەكانی مرۆڤ، كە چاوەڕوانی ئەوەیان لێ دەكرێت ، لەهەر لەحزەیەكدا بتەقێتەوە ،
چونكە لای شكسپیر خیانەت تەنها كردەیەكی تاكە كەسی نییە، بەڵكو هێزێكی تێكدەرە كە شیرازەی خێزان، دۆستایەتی، دەوڵەت و تەنانەت ڕۆحی تاكەكانیش هەڵدەوەشێنێتەوە.
خیانەتی بە چەندین فۆرم و شێواز نیشانداوە، لەوانە:
خیانەتی سیاسی:
ئەم جۆرە خیانەتە زۆر جاران پەیوەندی بە دەسەڵات و ململانێی لەسەر كورسی دەسەڵات یان پاراستنی دەسەڵاتەوە هەیە، بۆیە ئامادەن هاوڕێ و خێزان و تەنانەت وڵاتیش بفرۆشن.
خیانەتی ڕۆمانسی :
بریتییە لەخیانەتكاری نێوان هاوسەران یان ئەڤینداران ، یان خیانەتكردن لە نێوان ئەندامانی خێزاندا.
ئەم جۆرە خیانەتە دەبێتە هۆی تێكچوونی پەیوەندییە كەسییەكان و زۆر جاریش كارەساتێكی گەورەی لێ دەكەوێتەوە.
خیانەتی دۆستایەتی:
كاتێك دۆستێك ناپاكی لە هاوڕێیەكی نزیك، یان دۆستێكی دەكات، ئازارێكی زۆر قووڵ دروست دەكات، چونكە متمانە و وەفاداری لەناو دەچن.
خیانەت لە خود:
هەندێك جار، هەندێ كەس لەگەڵ ویژدانی خۆیاندا ناكۆكن و بڕیارێك دەدەن كە دژی بەها و بنەماكانی خۆیانە، ئەمەش وەك جۆرێك لە خیانەت لەخود دادەنرێت.
گرنگترین شانۆنامەكان و شیكردنەوەی پرسی خیانەت تیایاندا:
- هاملێت (Hamlet):
هاملێت نموونەیەكی باڵای خیانەتی سیاسی، خێزانی و دۆستایەتییە.
خیانەتی (كلاودیەس) مامی هاملێت، كتێ خیانەت لەبراكەی دەكات و دەیكوژێت، بۆ ئەوەی تەختی پادشایەتی و شاژن (گێرترود) بەدەست بهێنێت.
خیانەتی (گێرترود): دایكی هاملێت،كاتێ دوای كوژرانی باوكی هاملێت، زۆر بەخێرایی هاوسەرگیری لەگەڵ (كلاودیەس) دەكات.
خیانەتی (ڕۆزێنكرانتز و گیلدێنستێرن : هاوڕێ كۆنەكانی هاملێت، كە لەلایەن ( كلاودیەس) ەوە بەكرێ گیراون بۆ سیخوڕی كردن بەسەر هاملێتەوە. - ئۆتێلۆ
(ئۆتێلۆ)) یەكێكە لەپڕ دراماتیكی ترین شانۆنامەكانی (شكسپیر) دەربارەی خیانەتی دۆستایەتی و خۆشەویستی، كە لەلایەن كااكتەرەكانیدا ئەنجام دەدرێت .
خیانەتی یاگۆ :
یاگۆ، كەسایەتییەكی خراپ و بێویژدانە، بەپلانێكی ورد و ترسناك، متمانەی ئۆتێلۆ تێكدەشكێنێت و وای لێدەكات گومان لەدڵسۆزی و پاكی دێزدمۆنای هاوسەری بكات.
(یاگۆ) دژی ئۆتێلۆ و كاسیۆ و ڕۆدریگۆ خیانەت دەكات و هەموویان بەكاردەهێنێت بۆ گەیشتن بە ئامانجە شەیتانییەكانی.
خیانەتی دێزدمۆنا (بە هەڵە):
ئۆتێلۆ لەژێر كاریگەریی یاگۆدا، پێی وایە (دێزدمۆنا) خیانەتی لێكردووە و لەگەڵ (كاسیۆ )دا پەیوەندی هەیە، ئەم گومانە دەبێتە هۆی كوشتنی دێزدمۆنای بێتاوان و لەئەنجامیشدا خۆكوشتنی ئۆتێلۆ.
جولیەس سیزەر :
ئەم شانۆنامەیە بە تەواوی باس لەخیانەتی سیاسی دەكات، بە تایبەت لەلایەن ئەو هاوڕێ و سیناتۆرانەی (سیزەر) كە لەژێر پەردەی پاراستنی كۆماردا، پیلان بۆ كوشتنی دەگێڕن.
بڕوتس، نزیكترین هاوڕێی سیزەرە، لەسەر ئەو بنەمایەی گوایە باوەڕی بەپاراستنی كۆمارەوە هەیە، ترسی لەوەی هەیە سیزەر ببێتە دیكتاتۆر، بۆیە بەشداری لە پیلانی كوشتنی سیزەردا دەكات.
ئەمە خیانەتێكی ئایدیۆلۆژییە و بەهای ئەخلاقیی (بڕوتس) دەخاتە ژێر پرسیارەوە.
بۆیە لە دیمەنی كوشتننەكەی سیزەردا، كاتێك بە چاوی خۆی چەقۆ بە دەستی بڕوتسی هاوڕی َی دەبینێ دەڵێت: تۆش، بڕوتس؟
ئەم دێڕە نیشانەی قووڵترین ئازار و بێ باوەڕِیی سیزەرە كاتێك لەلایەن نزیكترین هاوڕێیەوە خیانەتی لێدەكرێت.
خیانەتی (كاسیەس) و سیناتۆرەكان:
ئەوانی دیكە كە بەشدارییان لە كوشتنی سیزەردا كرد، زیاتر لەبەر ئێرەیی و ترس لە دەسەڵاتی سیزەر بوو.
لەم شانۆنامەیەدا، خیانەت لە نێوان ئەندامانی خێزاندا گەیشتووەتە ترۆپك.
خیانەتی (گۆنێریل ( و( ڕیگان) لە لیر پاشا :
كاتێ هەر دوو كچە گەورەكەی شا لیر، ناپاكی لەباوكیان دەكەن ، دوای ئەوەی هەموو سامان و دەسەڵاتی خۆی بەو دوو كچە دەبەخشێت ، كەچی ئەوان بێ نمەك بوون و هەموو بەها ئەخلاقیەكانیان كردە قوربانی تەماعكاری و سەرو سامان و دەسەڵات داری.
ئەوەتا كاتێ لیر پاشا لەلایەن (گۆنێریل) و (ڕیگان) ەوە لە ماڵ دەردەكرێ لەژێر بارانێكی بە خوڕ و گەرەلوولێكی بە هێز ، لەد ەشتاییەكی چۆڵدا ڕوو بە ڕووی ئاسمان دەبێتەوە، بە توڕەیی هاوار دەكات، دەی باكان دەی تا پێتان دەكرێ هەڵی كەن ، گڵپە بسێنن، بتەقنەوە،
ئەی تاڤگەو گەرەلوولەكان ، ئەوەندە ببارن ، تا تاوەرە بەرزەكانیش نقۆم بكەن دەی،
ئەی بروسكە تۆقێنەرەكان ، كەللە سەری منیش بسووتێنن، ئەو جیهانە خڕەش تەخت كەن دەی
تیكی بشكێنن، هەموو ئەو تۆوانە تەفرو توونا كەن، كە مرۆڤی بێ وەفایان لێ دروست دەبێت.
خیانەتی ئێدمەند لە (گڵۆستەر)ی باوكی و براكەی ، لە هەمان نمایش، بۆ ئەوەی میرات و نازناوی خێزانەكە بەدەست بهێنێت. - ماكبێس
لەم شانۆنامەیەدا، ماكبێس خیانەت لەخۆی و لە پادشاكەی و لە وڵاتەكەی دەكات بۆ گەیشتن بە دەسەڵات.
خیانەتی ماكببس لە (دانكان :
مەكبەس، لەژێر كاریگەریی پێشبینیی ساحیرەكان و هاندانی ژنەكەی (لەیدی ماكبێس)، دانكان پاشا دەكوژێت، كاتێ میوانداریی كردبوو و متمانەی پێی هەبوو. ئەمە جۆرێكە لەخیانەتی متمانە و وەفاداری.
پێ كوشتنی دانكان ماكبێس مۆنۆلۆگێكی بەناوبانگی هەیە دەربارەی دڕندەیی تاوانەكەی و دڵەڕاوكێكەی: تۆ بڵێ ی ئەمە خەنجەربێ كە من بەچاوی خۆم دەیبینم، ئەها ئەوە دەسكەكەیەتی كا وەرە ناو دەستم وەرە، دەی با بیگرم.
ئەم دیمەنە سەرەتای داڕمانی ئەخلاقی ماكبێس و خیانەتە خوێناوییەكەی نیشان دەدات.
دەرئەنجام
شكسپیر بە شێوەیەكی بێ وێنە، لایەنە تاریكەكانی سروشتی مرۆڤ و ئەو وێرانكارییانەی كە خیانەت دەتوانێت دروستی بكات، نیشانداوە. لە ڕێگەی كارەكتەرە قووڵ و دیمەنە دراماتیكییەكانەوە، وای لە خوێنەر و بینەر كردووە كە بە وردی بیر لە واتای خیانەت و كاریگەرییەكانی بكاتەوە
شانۆنامەكانی شكسپیر هەمیشە وەك ئاوێنەیەك ماونەتەوە بۆ ڕەنگدانەوەی هەموو ئەو ململانێ و لاوازییە مرۆییانەی كە تا ئێستاش لە كۆمەڵگا و ژیانی تاكە كەسی و سیاسی مرۆڤایەتیدا بوونیان هەیە.
