شاری کەرکـوک و قـەڵاکەی کورد دروستیانی کـردوون.. رەزا شـوان

شاری کەرکوک لە جوگرافیا و مێژووی کوردستاندا، شوێن و پێگەیەکی زۆر گرنگ و ستراتیژیی هەبـووە و هـەیە. لە دروستبوونییەوە تا ئەمـڕۆ، ناونـدێکی لەشکرتاری و بازرگانی و ئابـووری بـووە. دووەمین گەورەتـرین کـێڵگەی نەوتی یەدەکی جیهـانی لە کەرکوک دایە. کەرکوک لەسەر ئـۆقـیانووسێکی نەوت و گاز دایە. کەچی تا ئەمـڕۆش کەرکوکـییەکان بۆ بەرمیلـێک نـەوت و بـوتـڵـێک گـاز سـوێیان دەبێـتەوە. تا ئەمـڕۆش نەوت و گازی کەرکوک، تەنها دووكەڵەکەی و بۆنەکەی بۆ کوردن. بێگانەی هاوردەی نامـۆ لە سایەی نەوتی کەرکوکدا حەساونەتەوە. بەڵام کورد زەقـەی چاوی دێت و ماڵ
لە خاوەن ماڵ حەرام کـراوە. هەر لەبەر گرنگی پێگە و دەوڵەمەندیی خاکی کەرکوک، لە دروستبوونییەوە تا ئەمڕۆ، مێژوویەکی پڕ لە نەهـامەتی و ململانێ و شەڕی نیوان ئیمپراتۆری و دەوڵەتانی داگیرکار هەبووە، لەسەر داگیرکردنی کەرکوک روویان داوە.
کەرکـوک کوردسـتانی بـووە و کوردستانیـیە و هـەر کوردسـتان دەبـێت. شـوێنـەوارە دێـرینەکان و بەڵـگە و پاشـماوە دۆزراوەکانی ناوچـەی کەرکـوک، تـوێـژینەوەکـان و مێـژوونووسانی بێـلایەن، بە بەڵگەوە سەلـمانـدوویانە. کە کـورد شـاری کەرکـوک و قـەڵاکەیان دروست کـردوون. ئەوەی نکـووڵی و حاشا لەم راستییە دەکات، با سەری خـۆی بکـێـشێـت بە بـەرددا.
کەرکوکییەکان لە کـۆن و لە ئەمڕۆدا، هەمیشە لە سەنگەرەکانی پێشەوی خەبات و شۆڕش و بەرگـریدا بـوونە. سەرسەخـتانە پارێـزگارییان لە کورد و کورستان و لە شارەکەیان کردوون. لەم پێناوەشدا، سەرکردە و پـێشمەرگە و رۆڵەیەیەکی زۆریان گیانیان بەخـشین. لە ئەمڕۆشدا، کێشەی کەرکوک و ناوچە داگـیرکراوەکانی ترمان، کێشەی ناوەندی کوردن لە باشووری کوردستان دا. چارەسەری کێشەی کەرکـوک، کلیلی چارەسەکردنی هەموو کێشەکان و قەیرانەکانن لە نێوان هەرێمی کوردستان و حکـومەتی عـێرقـدا. تا چارەسەرکـردنی ئـەم کـێـشەیە دوابخـرێـت، ناکـۆکـییەکان و گـرژییەکان قـووڵـتر دەبنـەوە.
هەمـوو ئەو دانـووسان و گـڤـتوگـۆ و رێکەوتنـانەی لەگەڵ حکـومەتە یەک لە دوای یەکی عـێراقـدا شکـستیان هـێنان، بە هـۆی کەرکوکەوە بـوون. چـونکە تا ئەمڕۆش شـۆڤـێنی عەرەبی، ئامـادەنین کە دان بە کوردسـتانیی کەرکـوکـدا بـنـێن و کەرکـوک بگەڕێتەوە بۆ سەر کوردستان. تا دێش زیاتر درێژە بەعەرەبکردنی کەرکوک دەدەن، بـۆ زیاتر گۆڕینی دیموکـرافـیای رێژەی نەتەوەیی لە شاری کەرکوک و خانەقـین لە بەرژەوەنـدیی نەتەوەی عـەرەب. بەڵام تا کوردێک بمێنێت، ئەستەمە سازش لەسەر کەرکـوک بکەیـن و دەستی لێهەڵـبگریـن. گەر دوو هـێندەی تـریش قوربانی بـدەین.
خـوالـێخـۆشبوو (مـستەفـا بارزانی) دەڵـێـت:”نامـەوێ بـمـرم و منـداڵە کوردێک بە
لای گـۆڕەکەمـدا تـێـپەڕێـت و پـێـم بـڵـێـت، بـۆ دەسـتـبەرداری کەرکـوک بـوویـت”.

بەبێ گەڕانەوەی کەرکـوک بۆ باوەشی کوردستان، ناکرێت سەربەخـۆیی کوردستان رابگەیەنـرێـت. چـۆن لەش بەبێ سـەر دەژی؟!
کەرکــــوک کـوردیـیــە و خـــــاکـی خـۆمــــانـە
بـێ کەرکــــوک دەوڵـــــەت ئــــارا چـەمـــــانـە
پـارێـزگـای کەرکـوک:
ناوچەی کەرکوک، دەکەوێتە نێوان چیای زاگرۆس و هەردوو رووباری زێی بچـووک و رووباری دیجـلە و زنجـیری چیـای حەمـرین و رووباری سـیروان. هەمان ناوچەیە کە لە سەردەمی ساسانییەکانـدا، بە (گەرمەکان) ناوبـراوە. پێش ئەوەی کە پارتی بەعـسی شۆڤـێنیست و رەگەزپەرست، دیموگـرافـیای پارێـزگای کەرکـوک بگـۆڕێـت و قەزاکانی (چەمچەماڵ، خورماتـوو، کـفری، کەلاری) لێ دابـڕێت، رووبەری پارێـزگای کەرکـوک (٢١) هەزار کيلۆ مەتری دووجا بوو. بەڵام لەدوای دابڕاندنی ئەو قەزایانە، لە ئێستادا رووبـەری پارێـزگای کەرکـوک لە (١٠) هـەزار کـیلـۆمەتـری دووجـا کەمـترە. بەپـێی سەرژمێریی (١٩٥٧) ژمارە کورد لە پارێزگای کەرکوک (١٨٧٥٩٣) بـووە. ژمارەی تورکـمان (٨٣٣٧١) بـووە. ژمارەی عـەرەب (١٠٩٦٢٠) بـووە. ژمـارەی کـلـدانی و سـریـانی (١٦٠٥) بـووە. بـەڵام رێـژەی کـورد لـە سەرژمێـرییەکانی دواییـدا، بەهـۆی سیاسەتی بەعەرەبکردنی پارێزگای کەرکوک و تۆمارنەکردنی ژمارەیەکی زۆری کورد، کۆمەڵکوژی و ئەنفالکـردنی و راگواستنەوەی کوردی کەرکوک بۆ هەولێر و سلێمانی، هـاوردنی بـە هـەزاران خـێزانی عـەرەب لە ناوەڕاسـت و لە خـوارووی عـێراقـەوە بۆ پارێـزگای کەرکـوک، بە تایبەتیش بـۆ شاری کەرکـوک و تـۆمارکـردنیان لە تـۆمـاری سەرژمێریی کەرکوک، رێژەی کـورد زۆر کەمی کردووە. رێـژەی عـەرەب زۆر زیادی کـردووە. بە عەرەبکـردنی کەرکوک لە ئەمـڕۆدا تۆختر لە سەردەمی بەعس درێـژەی هـەیە. بە عەرەبکردنی کەرکوک، سیاسەتێکی نەخشەداڕێـژراوی نەگـۆڕی شۆڤـێنیی عـەرەبی یە. بەعەرەبکـردنی پارێـزگای کەرکـوک، سیاسـەتێکی نـوێی ئەم سەردەمە نەبـووە. بەڵکو لە سەرەتـای دروستبوونی دەوڵـەتی عـێراق، لە ساڵی (١٩٢١) ەوە، دەستی پێکردووە، دوای دۆزینەوە و دەرهێنانی نەوت و دامەزراندنی کۆمپانی نەوتی باکـوور لە کەرکـوک، شاڵاوی بە عـەرەبکـردنی کەرکـوک دەستی پێکـرد. پێـش ئـەم مێژووەش لە سەردەمی سوڵتان عەبدولحەمیدی عوسمانی، هـۆزی نعێمی روویان لە شاری کەرکوک کرد لێی نیشتەجێبوون، لە (١٩١٥) دا، حەدیدییەکان و حەمدانییەکان نیشتەجێی کەرکـوک بـوون. زۆربەی تـوێـژینەرەکان، سەرەتای دەستپێکـردنی راستیی بە عەرەبکـردنی پارێـزگای کەرکـوک، بۆ سەردەمی وەزارەتەکەی (یاسین ئەلهـاشمی) دەگەڕێننەوە، کە لە سییەکانی سەدەی رابـردوودا سەرۆک وەزیـرانی عـێراق بـوو. کە عەرەبێکی شۆڤـێنی رەگەزپەرست بوو. ئەو هـۆزەکانی جبوری و عـوبێـدیی لە قەزای حەویجەی کوردستانیدا نیشتەجـێیانی کردن و پـرۆژەی کەناڵـێکی ئاوی کە (٥٥) کـیلۆ مەتـر درێـژە، لـە زێـی بچـووکـەوە، لـە نـزیک شـاری کەرکـوکەوە، بـۆ دەشـتاییەکانی دەوروبەری حویجە راکـێشان، بۆ ئەوەی ئەو هـۆزە عەرەبانە نیشتەجێبن و خووبدەنە کشتوکاڵ. وەک چـۆن نـەوتی کەرکـوک خـێری بـۆ کـورد نەبـووە، رووبـارەکـانیـشـمان خـێریـان بـۆ عـەرەب هـەیە. لە دروستبوونی دەوڵـەتی عـێراقـەوە، حکـومەتە یـەک لە دوای یەکـەکانی عـێراق، بە حکـومەتەکەی ئـێـستاشەوە، درێـژەیـان بـە عـەرەبکـردنی کەرکـوک داون و دەدەن. تا ساڵی (١٩٢١) دەوڵـەتێک نەبـوو بـە نـاوی عـێراقەوە. لە راستیشدا لە ساڵی (٦٤٢) زایینـدا، کەرکـوک لەلایـەن سـوپای ئیسلامییەوە داگـێرکـرا. لە زنجـیرە چـیای حەمـرین بەم دیـودا، عـەرەبی هـەر لێ نەبـوو. هەر کوردی لـێبوو.
دەربارەی مێـژووی تورکمانیش لە کوردستان و لە عـێراقـدا، مێژوونووسی عـێراقی (عەبـدولـڕەزاق حەسەنی) دەڵـێت:”تـورکـمانی ئەم ناوچـانە، لەو هـێزانەی سوڵـتان مـرادی چـوارەمینن، کە لە ساڵی (١٦٣٨) ی زایـینیـدا عـێراقـیان لە سەفـەوییـەکان سەنـدەوە، بـۆ پارێـزگـاری پێـوەنـدی نێـوان ئەیـالەتە باشـووری و باکـوورییەکـانی تـورک لـەم ناوچـانەدا مانـەوە.
شـاری کەرکـوک:

شاری کەرکوک لە باشووری کوردسـتان دایـە. یەکـێکە لە شارە دێـرین و گەورەکانی کوردستان. مێژووی دروستکردنی شاری کەرکوک بۆ زیاتر لە (٦٥٠٠) هـەزار ساڵ پێـش ئێـستا دەگـەڕێتەوە. هـەنـدێ لـە مـێژوونـووسان پێـیان وایە، کە یەکـەم خـشتی بناغەی شاری کەرکوک، لەلایەن (لـۆلـۆییەکان) ەوە دانـرا، کە باپـیرانی کوردن. بەڵام زۆربەی مێـژوونووسان و لێکـۆڵینەوەکان و بەپێی ئەو بەڵگە و کەرەستە دێرینییانەی لەسەر قەڵای کەرکوکـدا دۆزراونەتەوە، بەپێی تۆماری سۆمەرییەکان کە بە رێنووسی مێـخی نووسـراوە. شاری کەرکـوک زیـاتر لە (٣٥٠٠) ساڵ لە پێـش زایـینی، بە ناوی (ئەرابخا) وە لەلایەن گۆتییەکانەوە دروست کراوە و کردیان بە پایتەختی ئیمپراتۆریەتی گـۆتی. گـۆتییەکان باپیرانی کوردن. کەواتە (ئەرابخـا) یەکەمین و کۆنترین ناوی شاری (کەرکوک) ە. تا ئەمڕۆش گەڕەکێک لە شاری کەرکوک ناوی (ئەرەفـە) یە. کە بە ناوی ئەرابخـاوە ناونـراوە. بـۆ بەرزڕاگـرتـن و لەیادنەکـردنی یەکـەم ناوی دێـرینی کەرکـوک (ئەرابخـا). ئەمـەش بەڵـگەیـەکی هـاشا هـەڵـنەگـرە بـۆ کوردستانیی شـاری کەرکـوک.
دکـتۆر (شاکـر خەسباک) دروستکـردنی شـاری کەرکـوک بۆ گـۆتییەکان دەگـەڕێنێتەوە. پـێی وایە هـەر ئـەوان ناوی (ئەرابخـا) یان لـێـناوە.
زانا و نووسەری کوردمان مامۆستا (تۆفـیق وەهبی) وای بۆ دەچی، کەوا (کەرکوک) شارێکی کـۆنە و لە نووسـراوە بـزمارییەکانـدا، پێـش شاری هـەولـێر ناوی هـاتووە.
لە بـارەی ریـشەی نـاوی کەرکـوکـیشەوە، بیـروبـاوەڕی جیـاواز زۆرن. کەرکـوک لە دروستبوونییەوە لە لایەن گـۆتییەکانەوە تا ئەمـڕۆ، بە چەنـد ناوێک ناوبـراوە. وەک: (ئەرابخا، کارکـۆک، کورکورا، کورکـورک، گـوڕگـوڕ، کەرخا ـ بێت سلۆخ، کەرخـێنی باوەگوڕگوڕ، کەرکوک). شایەنی باسە، کە هەمـوو ناوە رەسەنەکانی شاری کەرکوک کـوردیـن، یان لـە نـاوە کـوردییـەکـانەوە داتـاشـراون. ئەمـەش بەڵـگەیـەکی تـرە، بـۆ کوردستانـیی شـاری کەرکـوک لە هـەزاران ساڵـەوە تا ئەمـڕۆ.
دێـریـن شوناسانی عـێراقی (تەهـا باقـر و فـوئاد سەفەر) لایان وایە، ناوی (کەرکوک) لە (گـڕگـڕ) ەوە هاتـووە. کە نـاوی ئەو شـوێنەیە کە مەشخـەڵی ئاگـرەکەی کەرکـوکی تێـدا دەچی بە ئاسمانا.
لە سەرچـاوە ئارامیـیەکانـدا، ناوی کەرکـوک بە (کەرخ ـ بێـت سلـۆخ) ناونـراوە. واتە شاری سلووقـییەکان یان شاری شوورەکراو. لە دوای مـردنی ئەسکەنـدەری مەکدۆنی (ئەسکەنـدەری گەورە) سەرکردەی یـۆنانی (سلـۆقـس) دەستیگـرت بەسەر کەرکوکدا، قـەڵاکەی نـۆژەن کردەوە و شووریەکی گەورەشی بە دەوری کەرکوکـدا دروست کرد و (٦٥) قولەی بۆ چاودێری و بەرگری بۆ دروستکرد. دوو دەروازەشی بۆ دروست کرد. دەروازەی (شا) و دەروازەی (تـووتی). سلـووقـییەکان ناوی (کـرخا ـ بێت سلـۆخ) یان لە شاری کەرکوک نا. دوایش کە کەرکوک لەلایەن ئیسلامەوە داگیرکرا، بە (کەرخێنی) ناوی کەرکـوکـیان بـردووە.
مـێژوونووسی کوردمان دکتۆر (جەمال رەشید یەحـمەد) وای بۆ دەچی کە “ناشی ناوی کەرکـوک، کورتکـراوەی ئەو ناوە ئارامییە بێ، کە لە سەردەمی ئیسلامـدا، گـۆڕاوە بۆ (کەرخـێـنی). چونکە ئـەم شارە بەر لـەم سەردەمـە بە ناوی (گـوڕگـوڕ) ەوە بووە. کە لاساییکـردنەوەی دەنگی ئاگـری چـاڵە نەوتەکـانی ئەم ناوچـەیەیە. کە پاشان ناونـراوە (بابەگـوڕگـوڕ) بە دەوری پەرستگەی (ئەناهـیتا) ی کـۆنـدا بـوون”.
لە سەرچاوەیەکی تری کـۆنی مئـژووییەوە، کە لە مـێژووی سۆمەرییەکانەوە هاتـووە، دەڵـێت:”ناوی کەرکوک لە (کارکۆک) ەوە هاتووە. بە واتای کاری گەورە و رێکوپێک.
مامۆستا (تۆفـیق وەهـبی) دەڵێت:”ناوی (کەرکوک) لە (کەرەک = قـەڵا) وەرگـیراوە و پاشـبەنـدی (وک)، کە بـۆ بچـووککـردنەوە و خـۆشـەویـستی و نازلـێگـرتـن بەکـاردێ، خراوەتە سەر وشەی وەرگیراوی یەکەم کە (کێ رەک)ە. بەم جۆرە وشەی (کەرکوک) بەم شـێوەیەی ئێستای، لەسەر ئەم بنەمایە جـگـیر بـووە”.
میـدییەکان کە باوباپـیرانی کوردن، کە لە ساڵی (٦١٥) ی پێش زایینی ئیمپراتۆریەتی ئاشووریان رووخانـد و شاری (نەینـەوا ـ مووسڵ) ی پایتـەخـتیانی گـرت. شای مـادی (کەیخوسرەو) لە هەمان ساڵدا، شاری کەرکوکی لە ئاشوورییەکان رزگارکرد. ناوچەی کەرکوک بوو بە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتی میدیای کوردی. میدییەکان بە (کورکورک) ناویان کەرکـوکـیان بـردووە. ئەمـەش بەڵـگەیەکی تـرە بـۆ کوردستانیی کەرکـوک.
(ژان ئۆنازە) نووسەری فەرەنسایی، کە لە ساڵی (١٧٧٤ ز) بە کوردستاندا تێپەڕیـوە، لە بارەی کەرکـوکەوە، دەڵێت:”کەرکوک پایتەختی ویلایەتی شارەزوورە و بەشێکە لە کوردستان”.
(شەمسەدیـن سامی) زانا و گەڕیـدەی ناوداری تـورک و خـاوەنی فەرهـەنگی ئەعـلامی تـورکی، لـە لاپـەڕە (٣٨٤٦) دا، لە بـەرگی پێـنجـەمـدا، باسی شاری کەرکـوک دەکات و دەڵێت:”کەرکوک یەکێکە لە شارەکانی کوردستان سەر بە ویلایەتی موسڵە. سێ چارەگی دانیشـتوانەکەی کـوردن. ئەوانی دیکەشی (تـورک، عـەرەب، جـوولەکە، کـلـدانـن). هەر ئـەم نووسـەرە، “کەرکـوک بە گـرنگـتریـن شارەکانی کوردسـتان ناودەبـات”.
لـێکـوڵـینەوە و تـۆێـژینەوە و گەواهـی بێلایەنی تـر زۆرن، کە بە بەڵگەوە، کوردستانیی شاری کەرکـوک دەسەلـمـێـنن.
خـڕی خاسە:
خـڕی خاسە یان چـەمی خاسـە، ناوەکەی کوردییەکی رەسەنە واتای (باشـە) یە. خـڕێ خاسە، خڕیکی گەورەیە. ناوی ئەو خڕەیە کە بە ناوەڕاستی شاری کەرکوکدا تێدەپەڕێ و کەرکوکی کردووە بە دوو بەشەوە، بەشی رۆژهەڵات، یان بەشی گەورە، بەری قەڵا. بەشی رۆژئاوا یـان بەشـی بچـووک یان بـەری قـۆریـە. ئـەم دوو بەشــە بـە پـردێـکی بەردین لەسەر خاسەدا بەیەکەوە بەسترابوون. لە ئێستادا پێنج پردی کۆنکریتی لەسەر خاسەدا دروستکـراون. سەرچاوەی ئاوی خـڕی خاسە لە گونـدی (سەیـدان)ی ناوچەی (شـوان)ە. ئاوی چەند خـڕ و چەنـد شێوێکی تری گوندەکان تری ناوچەی شوان تێکەڵ بە ئـاوی خاسـە دەبـن و لەلای گـونـدی (یـاروەلـی) یـەوە، دێتـە ناو شاری کەرکوکەوە. خاسە لە هاوینانـدا ئاوێکی کەمی پێـدا دەڕوات، بەڵام لە زستاناندا ئاوەکەی زیاد دەکات و دەڕژێتە ناو رووباری دیجلەوە. لە نـزیک گوندی (کـۆچەکی)ی شـوان، بەربەستێکی باش لەسەر خاسە دروستکـراوە، ئاوێکی زۆری باران و لافاوی گـلداوەتەوە. بووە بە سەیرانگایەک بۆ خەڵکی کەرکوک. دوور نییە کە قـەڵاکەی کەرکوک، بە هـۆی ئەوەی کە خـڕی خاسە بە بەردەم قـەڵادا تێـدەپەڕێـت. بۆ سـوود وەرگـرتـن لە ئاوەکەی، قـەڵا لەو شوێنەدا دروست کارابێت. بەربەستی خاسە، دەکەوێتە باکووری رۆژهەڵاتی شاری کەرکـوک. (١٠) کـیلـۆمەتـر لـە کەرکـوکەوە دوورە. لە ساڵی (٢٠١١) دا تەواو بـوو.
بەرزی بەربەستی خاسە (٦٢) مەتـرە، درێـژیی (١١٦٠) مەتـرە. تـوانای گـلـدانەوەی (١٠٠) ملیـۆن مەتـری سـێجـا ئـاوی هـەیە. بەشێک لە ئـاوی خوادنـەوەی کەرکـوکی دابـینکـردووە. بۆ کـشتوکاڵـیش سـوودی لێـوەردەگـیرێـت.
قـەڵای کەرکـوک:
قـەڵای کەرکـوک، یەکـێکە لە قـەڵا دێـرینەکانی کوردستان. دەکـوێتە ناوەڕاستی شاری کەرکـوک. کونتریـن بەشی شارەکەیە و گرنگـتریـن شوێنـەواری مێـژوویی کەرکـوکە. قەڵای کەرکوک، قەڵایەکی دروستکراوە، لەسەر گردێکی گەورەی خڕدا دروستکراوە. بۆ دروستکـردنی بە هـەزاران تـۆن خوڵـیان، لـە دەوروبـەرییەوە بـۆ هـاوردوون، کە کارێکی گەورە و سەخـت بـووە. قـەڵای کەرکوک (٤٠) مەتر بەرزە، شێوەیەکی چوار گـۆشەیی هـەیە، رووبـەرەکەی (١٧٠) دۆنـمە.
قەڵای کەرکوک سیمبولی شاری کەرکوکە. شوێنێکی ستراتیژیی هەیە. دیمەنێکی جوان و سەرنجڕاکێشی بەشاری کەرکوک و بە دەوروبەری بەخشیوە. لە دڵی کەرکوکییەکاندا شـیریـن و خۆشـەویـستە و گـرنگی و پـێگەیەکی تایبـەتی و بـەرزی هـەیە.
قەڵای کەرکـوک، لە کۆنـدا چوار دەروازەی سەرەکی هەبـوو، دووانی لە رۆژهـەڵات و دوانـەکەی دیـکە لـە رۆئـاوای قـەڵا دا. لـە ئێـستـادا دوو دەروازەی سـەرەکـیی هـەیە. دەروازەی حـەلـوا، رەنگە بە ناوی بـازاڕی حەلـواچـییەکـانەوە ناونـرابێـت. کە دەرگـا سەرەکییەکەی دەکەوێتە نێـوان چاخانەی جـووت قـاوە و دوکانەکانی ئاسنگەرەکانەوە. دەرگای دووەم دەکەوێتە رۆژئاوای قـەڵاوە بە دەروازەی (تـۆپ) ناودەبـرێت، بەرامبەر بە خڕی خاسەیە. تا ئێستاش دەروازەی سەرەکیی قەڵای کەرکوکە. و بە پێپلاکەنە بۆی سەردەکەون. لەو لایەیەی کە بە سەر شەقامی کەرکـوک ـ سلـێمانی دەڕوانێت. لە قـەد و دامێنی قەڵادا، باخچەیەکی جـوانی پڕ لە گوڵـزار و داری سەوز و چیمەن هەبوو. من کە قوتابی ناوەنـدی بووم، چەنـدین جار لە گەڕەکی شـۆرجەوە، بۆ خوێندن و وێنەگرتن دەهاتم بۆ ئەو باخچە جـوانە. بە داخەوە لەبەر ئاونەدانی و خزمەتنەکردنی و بڕینەوەی دارەکانی، ئێستا نە باخچەکە ماوە و نە سەوزی، خۆڵێکی وشکی بەدەرەوەیە، لە چەند شوێنێکیشەوە داڕمـاوە. چونکە پارتی بەعـسی وێرانکار، پشتگوێیان خست و زیاتر لە (٦٠) ساڵە، نەک هەر قەڵا نـۆژەن نەکـراوەتەوە، بەعسی شۆڤێنی کە زانییان قەڵایەکی کـوردە و هـیچ پەیـوەندییەکی بە عـەرەبەوە نییە، بەشی هـەرەزۆری قەڵای کەرکوکیان بە شۆڤـڵ رووخاند و فـڕێیاندا. سەری قـەڵا بوو بە مۆڵگایەکی سەربازی و چاودێـریی، بۆ سەرکـوتکـردنی خەڵـکی کەرکـوک. بە تایبەتی سەرکـوتکردنی کورد لە کەرکـوکـدا.
مێـژووی دروستکردنی قەڵای کەرکوک، بـۆ زیاتر لە (٦٠٠٠) هەزا ساڵ پێش ئەمـڕۆ دەگەڕێتـەوە. بەپێی زۆربـەی تـۆژینەوەکـان و سەرچـاوە مـێژووییەکان و ئـەو بەڵـگە دێرینە مێژوویانەی کە لەسەر قەڵای کەرکۆک دۆزراونەتەوە، بەبێی ئەو تەختە گـڵینە سـوورەوەکراوانەی کە بە رێنووسی مـێخی (بـزمـاری) لە سەریان نـووسـراوە. کە لە ساڵی (١٩٢٧) دا، لە قەڵای کەرکوکدا دۆزراونەتەوە، کە بۆ سەردەمی فەرمانـڕەوایی سۆمەرییەکان دەگەڕێنەوە ـ سـۆمەرییەکان بە رەچەڵەک کـوردن ـ ئەو بەڵگانە ئاماژە بە ئەوە دەدەن، کە قـەڵای کەرکـوک دەکەوێتە شاری ئارابخـای پایتەخـتی گـۆتییەکان. واتە (کەرکـوک)ی ئێـستا. قـەڵای کەرکوک، لەنێوان ساڵانی (٣٥٠٠ ـ ٤٥٠٠) پێش زایین، لەڵایەن گـۆتییەکانەوە دروست کراوە. بە بەڵگەوە ئەم راستییە سەلـمێندراوە.
دروستی کـردنی قەڵای کەرکـوک کارێکی سەخت بـووە و ماوەیەکی زۆری خایاندووە. بـۆیـە نـاوی (کـارکـۆک) یـان لـێـناوە. بـە واتـا کـارێـکی کـۆک و گـەوروە و مـەزن و رێکوپێک و تەواو. وشەی (کارکۆک) لە هەردوو وشەی لێکدراوی (کار) واتا ئیش و (کـۆک) واتا گـەورە و تـەواو دێـت پـێکهـاتـووە. کـە دوو وشـەی رەسـەنی کـوردیـن.
هـەنـدێک لە مـێژوونـووسان و تـوژێـنـەران پـێیان وایە، کە ناوی کەرکـوک لە نـاوی قـەڵای کەرکوک (کارکۆک) ەوە هـاتووە. کە دوایی بووە بە کەرکوک. ئەم راستییەش ئـەو ناڕاسـتی و بـۆچـوونە هـەڵانـە پـووچـەڵ دەکـاتەوە، کـە گـوایە قـەڵای کەرکـوک لەلایەن شای ئاشوورییەکان (ئاشوور ناسرباڵی دووەم) لەنێوان ساڵانی (٨٨٤ـ٨٥٤)ی پێش زایینی دروستکـراواە. چونکـە زۆربـەی مـیژوونـووسان را و باوەڕیـان وایـە، لە ساڵانی (٣٥٠٠ـ ٤٥٠٠) هەزار پێش زایینی، لەلایەن گۆتییەکانەوە دروست کراوە. بە
مەبەستی چاودێری و بەرگری و پاراستی شاری ئەرابخای پایتەختیان، لە هـێڕشەکانی نەیارانیان. گـۆتییەکان بە شـێوازێـکی ئەنـدازیاری جـوان، قـەڵای کەرکوکـیان دروست کردبـوو. (٧٢) تـاوەر (قـولە) یان بـۆ چـاودێـری و بەرگـری هـەبـوو. هـەنـدێک پێیان وایـە، کە تـونێـلی نهـێـنـیشیان لە قـەڵادا هـەبـووە. بەڵام تا ئێـستا نەدۆزراونەتـەوە.
قـەڵای کەرکـوک لە سێ گـەڕەکی سەرەکی پێکهـاتبـوو، یەکەم، گـەڕەکی (مەیـدان) لە باکـووری قـەڵاکە دابـوو. دووەم، گەڕەکی (قـەڵا) بە (کـۆڵانی ئاغاکان) یـش ناوبـراوە، لە ناوەڕاستی قـەڵادا بـوو. خانـووەکانی شاکان و فەرمانـڕەواکان و سەرکـردەکان، لە گەڕەکی قەڵادا بـوون. گۆڕەپانێک لە گەڕەکی قەڵادا هەبوو، کۆبوونەوە و ئاهـەنگ و بـۆنەکانی لـێدەکـرا. سێیەم، گەڕەکی (گەرمـاو) لە باشـووری قـەڵاکەدا بـوو. بۆیە ناو نرابـوو گەرماو، دوو گەرماوی خۆشتنی لـێـبوو، گەرماوی مـوسلـمانان و گەرمـاوی مەسیحـیـیەکـان. چەنـد قـوتـابخـانەیەکی سـەرەتـایی لەسـەر قـەڵادا هـەبـوون، وەک: قـوتابخـانەیەکی شا غـازی، قـوتابخـانەی مەیـدان. چەنـد فـەرمانگەیەکی حکـومیشی لـێـبوو. سەرجەم نـزیکەی (٨٠٠) خانوو لەسەر قەڵای کەرکوک دروستکـرابـوون،
بە بەردی سپی (قـایە) و بە گەچ و بە هـەک و کەرپـووچ دروستکـرابـوون. کورد و تورکـمان و کـلـدانی و ئەرمـەنی لـە خانـووەکانی قـەڵادا دەژیـان.
شـوێنەواری قـەڵای کەرکـوک، لە چەنـد چـینێک پێکهاتـووە، شـوێنـە رووخاوەکان تەخـتکـراونەتەوە، سەرلەنـوێ خانـوو و پەرسـتگەی تازەیـان لەسەریـان دروسـت کـردوونەتەوە. ئەمەش بە هـۆی شەڕەکانی، نێوان دەوڵەتـانی هـێڕشبەرەوە بـووە.
بـۆ نمـوونە: مەسـیحـییەکان پەرسـتگەی (پـێغـەمـبەر دانیـال) ی جـوولـەکەکـانیان رووخـانـدوون و کـڵـێـسایـان لەسـەری دروسـتکـرد، ئـیسلامـەکـانیـش کـڵـێـساکەی مەسیحـییەکانیـان رووخـانـد و مـزگـەوتیـان لەسـەری دروســت کـردووە.
گرنگـترین شوێنەوارەکانی قـەڵای کەرکـوک:
١ـ گـۆڕی پـێغـەمبەر دانیـال: کە پەرسـتگەیەکی جـوولەکـەکانی کوردسـتان و عـێراق
بـوو. هـەر لە تەنـیـشتی گـۆڕی پـێـغـەمـبەر (دانیـال)، گـۆرێ دوو پـێغـەمـبەری تـری جـوولەکەکان هەبـوون. گـۆڕی پـێغـەمـبەر (حونـین) و گـوڕی پـێـغـەمبەر (عـوزێـر) بـوون.، هەرسێ پێغـەمبەرەکە، پێغـەمبەری جوولەکەکان بـوون. چـۆن هـەرسێکـیان کەوتنە شاری کەرکوکەوە؟ شای بابـلییەکان (نبـوخەز نەسەر) بە بیانـووی ئەوەی کە جـوولەکەکان، لە رێکەوتنـەکەی نێـوانیان هـەگـەڕاونەتەوە. بە سوپـایەکی زەبـەلاحی بابـلـییەوە، هـێڕشی کـردە سەر ئیـسرائیـل. کـۆمـەڵکـوژییـەکی زۆری لـێـیان کـرد. بە هەزارنیـشی بە دیـل لێـیان گرت و هـاوردیانی و دابەشیانی کـرد بەسەر، وڵاتی بابـل و وڵاتی مادی هاوپەیمانیان (کوردستان) هەرسێ پێغەمبەرەکە، کەوتنە شاری کەرکوکەوە و لەویدا کۆچی دواییان کرد. گۆڕەکانیان لەسەر قەڵای کەرکـوکە. بوون بە پەرستگەی جوولەکەکانی کوردستان و عـێراق. گۆڕەکانیان لەیەک شوێن لەسەر قەڵای کەرکوکـدا بـوون. لەلایەن کـلـدانی و مەسیحییەکانەوە رووخێنران و کـڵێسایان لەسەریان دروست کرد. دوایش ئیسلامەکان ئەو کڵێسایانەیان رووخاند و مزگەوتیان لەسەیان دروستکرد.
٢ـ گومەزە شـینەکە: بریتییە لە گومەزەیەکی شـینی نەخـشـێنراو (١٠) مەتـر بەرزە و چـوار تـاقی تێـدایە بـۆ گـۆڕینی هـەوا. ئـەم گومـەزە شـیـنە، بەشـیکە لە شـوێـنەواری مـزگەوتێکی گەورە. یەکـێکە لە جـوانـترین و لە سەرنجـڕاکـێشتریـن شـوێنەوارەکانی قـەڵای کەرکوک. بۆیە ناونـرابـوو گومەزە شینەکە، بە رەنگی سەوز و بە زۆریش بە رەنگی شـین نەخـشـێنراوە. گوایە گۆڕی کچـێکی پاکـیزەی تێـدایە. چەنـد چـیرۆکـێکی ئەفـسانەیی جیاواز، دەربارەی ئەم گۆڕە هـەیە. بە پێویستی نازانم بیانووسم. بەشێک
لە چـینییە نەخـشینەکانی ئـەم گـومـەزەیە، عـوسمانییەکان بـردوویـانن بـۆ تـورکـیا.
لە ساڵی (٢٠٢٤) دا، لەناو چەنـد گـۆڕێکی سەر قـەڵای کەرکوکـدا، زیـاتر لە (١٥٠) پارچەی جۆراوجۆری کـۆن دۆزرانەوە، کە مێـژوویان بـۆ زیاتر لە (٤٠٠٠) ساڵ بەر لە ئەمڕۆ دەگەڕێتەوە. ئەم کەرەستە شوێنەوارییانە بایەخێکی میژووی گرنگیان هەیە.
بێجگە لەو دوو شوێنەوارە، چەنـد شـوێنەوارێکی تـریـش، لە سـەر قـەڵای کەرکـوک ماونەتە. بەڵام بەشی هەرە زۆری کۆشک و خانووەکانی قەڵا، لەلایەن دەسەڵاتدارانی پـارتی بەعــسی عـەرەبی شـۆڤـێـنیی و وێـرانخـوازەوە، تەخـت کـراون.
لە (١٩/ نیسان/ ٢٠٢١) دا، رێکخـراوی یـونسکـۆ، قـەڵای کەرکوکـیان خستە لیستی کاتی شـوێنەوارە جیهـانییەکانەوە. ئەمـەش بە هـۆی گرنگی ئـەو فـرە کـولـتوورییەی تێـیدایە. کە بایەخـێکی گـرنگی مـێژوویی و کولـتـووریی جیهـانیان هـەیە.
چەند ساڵێکیشە خەڵکی کەرکوک، ئاگـری نـەورۆز لەسەر قـەڵای کەرکوک دەکەنەوە. بە ئاڵای کوردستانەوە، ئاهەنگی جەژنی نەورۆز دەگـێڕن. بڵـێسەی ئاگـری نەورۆز و مـەشخـەڵی بـاوەگـوڕگـور پـیرۆزبـایی جـەژنی نـەورۆز لە یەکـتری دەکـەن. ئەمەش پەیـامێکە بـۆ کوردستانیی کەرکـوک.
چـوونە سەر قـەڵای کەرکـوک، تەنهـا گوزەرێـک نییە، بەڵکو سەردانێکی مێـژوویی قەڵایەکی دێرین و ناسینی شارستانیەتی کـۆنە. لە ئێستادا، تەنها رۆژانی شەممە، لە کاتـژمـێری سێ بـۆ حەوتی ئێـوارە، رێـپێـدراوە، بـۆ چـوونە ســەر قـەڵای کەرکـوک.
قەڵاکەی کەرکـوک، لە گۆرانی و فـۆلکلـۆر و لە هـۆنـراوەی کوریـدا رەنگـیداوەتەوە.
بـۆ نمـوونە، ئەم سێ دێـڕە فـۆلکلـۆرییـە:
تــازە زانـیـــومـە کـەرکـــــوک قـــەڵایـە
خـــاکی قــــــەڵایـە زێـــــــڕ و تــــەڵایـە
قــەڵاکـەی کـەرکــوک زیـــخ دانـە دانـە
ئـەو کـچـە جــوانـە زۆڵــفی دەکـا شـانە
قـەڵاکـەی کەرکـــوک بـنـەکـەی بـۆشــە
مـاچـی عـەلـمـــۆدە بـە پـێــوە خـۆشــە
گەر قەڵاکەی کەرکوک بێتە زمان، دەبێت بە کوردی، چ راز و بەسەرهاتێکی شـیرین و تاڵی رۆژگارە رابردووەکانی کەرکوکمان بۆ بگێڕێتەوە. یان باسی چ شوێنەوار و بەڵگە و کەرەستەی دێرینی: لۆلۆییەکان و گۆتییەکان و هـۆرییەکان و میدییەکانمان بۆ بکات، کە تا ئەمـڕۆش لە ناخـیـدا هـەڵـیگـرتـوون و نـەدۆزراونـەتـەوە. یا دەبێـت چ گـلەیـی و گازندەیەک بکات بۆ تاوانەکانی رووخاندنی و هـەوڵـدان بۆ چەواشەکردن و سڕینەوەی ناسـنامـەی کـوردیی رەسـەنی، لەلایـەن نـاحـەزان و نەیـارانی کـورد و کوردسـتانەوە؟
بەڵام قـەڵای کەرکـوک، قـەڵایـەکی سـەخـت و خـۆڕاگـری کـوردایـەتی و مەردایـەتـییە. قـەڵای کەرکـوک، مـاوە و دەمـێـنێـت. زۆر لە رقی رەشی ناحـەزانی گـەورەتـرە.

(*) بۆ ئەم نووسینەم، کەم و زۆر سوودم لەم پەرتـووک و نووسینانە وەرگرتووە:
١ـ ناوچەی کەرکـوک ـ هـەوڵی گـۆڕینی باری نەتـەوەیی ئەم ناوچـەیە.
نووسینی: دکـتۆر نوری تاڵەبانی ـ وەرگێڕانی بۆ کوردی: محەمەدی مەلا کەریـم.
٢ـ ئەرابخای ووڵاتی کوردەواری لە مێژوودا ـ سمکۆ بەهـرۆز محەمەد (ئەژی).
٣ـ لە کەرکـوکەوە ـ مـوعـتەسـەم ساڵەیی.
٤ـ قـەڵای کەرکوک دڵی لێـدانی شارستانیەت ـ رۆژنامەنووس، شـنۆ ئەلـداودی.
٥ـ قـەڵای کەرکـوک ـ سایـتی زانیـاری ـ ئـێسرا بـورهـان.
٦ـ مـێژووی بنـەچـەی کـورد ـ دکـتۆرعـەبـدوڵڵا دارتـاش.
٧ـ تەعـریـبی کەرکـوک ـ دکـتۆر شـۆڕش حـاجی.
٨ـ راپەڕینی کەرکوک ساڵی ١٩٩١ ـ پـشکـۆ حەمەتاهـیر ئاغـجـەلـەری.
٩ـ کـرکـوک الارض والـتـاریخ ـ تألـیف ـ بـرهـان الـبرزنجـی.