لەدەستدانی مووچە سڕینەوەی شکۆیە.. ستار ئەحمەد
مرۆڤ بە سروشتی خۆی بۆ ئەوە هاتووەتە دنیاوە کە بە سەربەرزی، شکۆ و سەرفرازییەوە لەسەر ئەم زەمینە بژی. ئابڕوو گەورەترین و پیرۆزترین سەرمایەی دەروونی و مرۆییە کە خودا بەخشیوێتی بە مرۆڤ، و هێڵی سووری نێوان ژیانی ڕاستەقینە و مردنی بێدەنگە. بەڵام ژیان هەمیشە لەسەر یەک ڕێڕەو ناڕوات و هەندێک جار تاقیکردنەوەی وا سەخت و تاقەتپڕووکێن دەخاتە بەردەم مرۆڤ کە هەموو بنەماکانی بوونی دەهەژێنێت. لەناو هەموو تاقیکردنەوەکاندا، قورسترین و دڵتەزێنترینیان بریتییە لە تەنگژەی دارایی، هەژاری و نەبوونی. کاتێک لەم سەردەمەدا باس لە نەبوونی دەکەین، تەنیا باسی کەمبوونی ژمارەیەک لەسەر کاغەز یان نەبوونی بژێوی ناکەین، بەڵکو باسی زریانێکی وێرانکەر دەکەین کە ڕاستەوخۆ لە بنەماکانی بەها، شکۆ و ئابڕووی مرۆڤ دەدات. نەبوونیی مووچە و بژێوی تەنیا گرفتێکی دارایی سادە نییە، بەڵکوو دەستپێكی زنجیرەیەک کارەساتی دەروونی و کۆمەڵایەتییە کە مرۆڤ ڕووبەڕووی دۆخێک دەکاتەوە کە هەرگیز بڕوای نەبووە ڕۆژێک لە ڕۆژان تێیبکەوێت. کارەساتەکە لەوێوە چەکەرە دەکات کە مرۆڤ دەبینێت خۆی و ماڵ و منداڵی، جگە لە خودی ئەو کەسی تریان نییە، ڕەش و ڕووت و برسی و بێدەرەتان لەبەردەم باهۆزی ڕۆژگاردا جێماون، و باری گرانی قەرزداریی وەک چیایەک چۆکی پێ دادەدا و ڕێڕەوی هەناسەدانی لێ دەگرێت.
تەنگژەکە لێرەوە دەست پێناکات کە مرۆڤ ناچارە دەستبەرداری خۆشییەکانی ژیان بێت و چیتر نەتوانێت چێژ لە خواستەکانی وەربگرێت، چونکە مرۆڤی بەڕێز ئامادەیە بە نان و ئاوێکی سادەوە بژی بەڵام سەرشۆڕ نەکات. ئاریشە ڕاستەقینەکە و برینە بەسوێکە لەو چرکەساتەدا دروست دەبێت کە مرۆڤ بەهۆی توندیی پێویستی، تێكچوونی باری تەندروستی منداڵەکانی، یان نەبوونی نانی سەر خوانی خێزانی، ناچار دەبێت دەستی پێویستی و داواکاری بۆ کەسانێک درێژ بکات کە شایستەی هیچ ڕێز و پێزانینێک نین؛ بەواتایەکی ڕوونتر و تاڵتر، دەستپانکردنەوە لە ناپیاوان. ئەم چرکەساتە، چرکەساتی هەرەسهێنانی تەواوەتی شکۆ و لکەداربوونی کتوپڕی ئابڕووی مرۆڤە. کاتێک مرۆڤێک بەهۆی نەبوونییەوە دەگاتە ئەم ئاستە، جۆرە جەنگێکی ناوەکی لە دەروونیدا بەرپا دەبێت؛ لە لایەکەوە گڕی باوکایەتی و بەرپرسیارێتی بەرامبەر خێزانەکەی ناچاری دەکات تێبکۆشێت بۆ پەیداکردنی نان، و لە لایەکی تریشەوە هاواری ئابڕووی ڕێگەی پێ نادات خۆی بچەمێنێتەوە. کاتێک پێویستییەکە سەردەکەوێت و مرۆڤ دەبێت مل بۆ داواکاری کابرایەکی نەزان یان ناپیاو کەچ بکات، لەو چرکەساتەدا شتێک لە ناوەوەی مرۆڤەکەدا دەمرێت کە دواتر بە چاکبوونی باری دارایی بە هیچ شێوەیەک زیندوو نابێتەوە.
بینینی منداڵەکانت لە کاتێکدا کە بە جلوبەرگی کۆن و دڕاوەوە دەچنە خوێندنگا، یان چاویان لە دەستی هاوڕێکانیان و دەوروبەریاندا بێت، یاخود هاوسەرەکەت کە بەهۆی قەرزارییەوە نەتوانێت بە سەربەرزییەوە سەیری دراوسێکانی بکات و هەمیشە لە ترسی خاوەن قەرزەکان دەرگا داخراو بێت، قورسترین و سووتێنەرترین ئازارە کە باوکێک یان سەرپەرشتیارێکی خێزان دەیچێژێت. ئەم برینە تەنیا سکی مرۆڤ برسی ناکات، بەڵکو دەسەڵاتی بڕیاردان، پێگەی کۆمەڵایەتی و ویستی ئازادی لێ زەوت دەکات. مرۆڤی بێ مووچە و بێ داهات، لە کۆمەڵگەیەکی سەرمایەداریدا وەک مرۆڤێکی پلە دوو سەیر دەکرێت، و ئەمەش پاڵنەرێکی دەروونی ترسناکە کە وای لێ دەکات خۆی بە بچووکتر لەوانی تر بزانێت. لەژێر گوشاری ئەم هەستە و برسێتی کۆمەڵگەدا، مرۆڤ ناچار دەبێت لەبەردەم کابرایەکی چاوچنۆک، ناهۆشیار یان ناپیاودا بپاڕێتەوە تەنیا بۆ ئەوەی بڕێک پارەی کاتی یان پێداویستییەکی سەرەتایی وەک نان و هەتوان بەدەست بهێنێت. ئەم جۆرە دەستپانکردنەوەیە، سووکایەتییەکی بێدەنگە کە مرۆڤەکە خۆی بەدەستی خۆی و بە ناچاری پێشکەشی دەستی دڵڕەقانەی ناپیاوانی دەکات. ئەو کەسانەی کە لە کاتی پێویستیدا یارمەتیت نادەن بۆ ڕەزای خودا یان لەپێناو بەها مرۆییەکاندا، بەڵکوو بەخشینەکەیان یان ئەو قەرزەی دەتدەنێ دەکەنە ئامرازێک بۆ شکاندنی کەسایەتیت، کڕینی بەندایەتیت و کۆنترۆڵکردنی ویستت، ئەوانە بە ڕاستی مرۆڤایەتییان لەدەستداوە. دەستپانکردنەوە لەم جۆرە کەسانە، بەهێزترین و کوشندەترین گورزە کە لە ئابڕووی مرۆڤی خاوەن کەسێتی دەدرێت.
لکەداربوونی ئابڕوو لەم هاوکێشە ناهاوسەنگەدا بەو واتایە دێت کە مرۆڤ سەربەخۆیی و ئازادیی دەربڕینی خۆی بەتەواوی لەدەست دەدات. کاتێک قەرز لای ناپیاوێک دەبێتە بارێکی گران بەسەر شانتەوە، شکۆ و ناوبانگی تۆ دەبێتە بارمتە لەلای ئەو. ئەو چیتر وەک مرۆڤێکی هاوتای خۆی سەیرت ناکات، بەڵکو وەک قەرزدارێکی کزۆڵ و ژێردەست دەتبینێت ،کە دەتوانێت لە هەر کۆڕ و کۆبوونەوەیەکدا بە چاوێکی سووکەوە تێتبڕوانێت، یان بە ئاماژە و قسەی ناڕاستەوخۆ و ناخۆش بتشکێنێتەوە و ڕابردووت بەڕووتا بداتەوە. ئەم دۆخە برینێکی هێندە بەسوێ لە گیانی مرۆڤدا جێدەهێڵێت کە تەنانەت ئەگەر لە داهاتووشدا بارودۆخی دارایی بە تەواوی چاک ببێتەوە و ببێتە خاوەنی سامانێکی زۆر، شوێنەواری ئەو سووکایەتییە کاتییە هەرگیز لە یادەوەرییدا ناسڕێتەوە و هەمیشە وەک مۆتەکەیەک بەدوایەوە دەبێت. لە لایەکی ترەوە، ئەم دیاردەیە کاریگەرییەکی وێرانکەری هەیە لەسەر پەروەردەی خێزان؛ منداڵێک کە باوکی خۆی دەبینێت، کە هەمیشە لە چاویدا وەک پاڵەوان و هێمای هێز بووە، لەبەردەم کەسێکی تردا چۆکی داداوە و دەستی کڕنۆش و پاڕانەوەی درێژ کردووە، بڕوای بە بنەماکانی دادپەروەری، هێزی خێزان و بەهاکانی ژیان نامێنێت. ئەمەش نەوەیەکی نوێی دڵشکاو، ترسنۆک و بێبڕوا بە داهاتوو بەرهەم دەهێنێت، کە پێیانوایە پارە هەموو شتێکە و ئابڕوو تەنیا دروشمێکی بێواتایە. لێرەوەیە کە نەبوونی دەبێتە هۆی شێواندنی پێکهاتەی ڕەوشتی و کۆمەڵایەتی، و وای لێ دەکات کە مرۆڤە بەڕێز و خاوەن ئابڕووەکان، هەمیشە ڕێگەی گۆشەگیری، تەنیایی و تەنانەت مەرگی خامۆش هەڵبژێرن تەنیا بۆ ئەوەی نەکەونە داوی سووکایەتی ناکەسانەوە.
بۆیە، پێویستە بە توندی جەخت لەسەر ئەوە بکرێتەوە کە دامەزراوەکانی دەسەڵات و بەڕێوەبردن پێویستە بە ئاگا بێنەوە و درک بەوە بکەن کە دابین نەکردنی بژێوی، نەدانی مووچە و پشتگوێخستنی باری ئابووری هاوڵاتیان، تەنیا کێشەیەکی ژمارەیی و دارایی نییە، بەڵکو هێرشێکی ڕاستەوخۆ و بەرنامە بۆداڕێژراوە بۆ سەر شکۆ، بەها و ئابڕووی نەتەوەیەک. کاتێک مرۆڤێکی نیشتمانپەروەر و ماندوو دەگاتە ئاستی ڕەش و ڕووتی و ناچارکردنی بە دەستپانکردنەوە بۆ پاروویەک نان، ئەوا کۆمەڵگە بە گشتی پێکەوە بەشێک لە ئابڕوو، شکۆمەندی و بەها مرۆییەکانی خۆی لەدەست دەدات و بەرەو هەڵدێر دەچێت. پاراستنی شکۆی خێزان و ڕێگریکردن لە لکەداربوونی ئابڕووی باوک و دایکان لەبەردەم منداڵەکانیاندا، گەورەترین و سەرەکیترین ئەرکی ئاکاری و نەتەوەییە کە دەبێت هەمووان پێوەی پابەند بن. چونکە لەم جیهانەدا، هیچ دیمەن و دۆخێک لەوە تاڵتر، بەئازارتر و نادادپەروەرانەتر نییە کە مرۆڤێکی بەڕێز، دڵسۆز و بەنرخ، بەهۆی توندوتیژی و بێبەزەیی ڕۆژگارەوە، ببێتە دیلی دەستی ناپیاوان و چاوەڕێی دڵۆپێک بەزەیی و بەخشینی سواڵکەرانەی ئەوان بێت بۆ مانەوەی لە ژیاندا.
