سایکۆلۆژیای نەزانین و ئەخلاق: کاتێک سۆکرات تاوان لە قەفەسی بێئاگاییدا دادەنێت.. کارزان عزیز
پوختەی وتار
لە مێژووی بیری مرۆڤایەتیدا، کهم فەیلەسووف هەیە وەک سۆکرات توانیبێتی پایەکانی بیرکردنەوە لەق بکات. ئەم وتارە بە قووڵایی تیشک دەخاتە سەر یەکێک لە مەزنترین بۆچوونەکانی سۆکرات کە دەڵێت: «خراپە تەنها بەرهەمی نەزانینە، نەک خراپەکاریی ڕاستەقینە.» لە ڕێگەی پشکنینی ڕەهەندە دەروونی، کۆمەڵایەتی و ژینگەیییەکانی نەزانین لە جیهانی هاوچەرخدا، وتارەکە هەوڵ دەدات نیشانی بدات کە چۆن گەڕانەوە بۆ هۆشیاری و ناسینی خود، تاکە رێگەیە بۆ ڕزگارکردنی کۆمەڵگە لە قەیرانەکان و هێنانەکایەی ڕەوشتێکی ڕەسەن.
لە مێژووی بیری مرۆڤایەتیدا، کەَم فەیلەسووف هەیە وەک سۆکرات توانیبێتی پایەکانی بیرکردنەوە لەق بکات و مرۆڤ ناچار بکات لە پەناگە ئارامەکانی بێئاگایی و خەوی قووڵی هزری هۆشیار ببێتەوە. لەو سەردەمەی کە سۆکرات لە شەقامەکانی ئەسینادا دەگەڕا و پرسیاری لە خەڵک دەکرد، ئامانجەکەی تەنها تاقیکردنەوەی زانیاریی ڕۆژانە نەبوو، بەڵکو دروستکردنی جۆرێک بوو لە تەقینەوەی هۆشیاری لە مێشکی کۆمەڵگەدا، تاوەکو تاک ناچار بکات لە دەوروبەری خۆی وردبێتەوە و لە بازنەی سادەیی ژیانی ڕۆژانە و تەقلیدی باو تێپەڕێت.
یەکێک لە قووڵترین، ڕیشەییترین و مشتومڕاوییترین بۆچوونەکانی ئەم فەیلەسووفە مەزنە ئەوەیە کە دەڵێت: «خراپە تەنها بەرهەمی نەزانینە، نەک خراپەکاریی ڕاستەقینە.» ئەم ڕستەیە، لە یەکەم نیگادا، ڕەنگە بۆ هزری باو سەرسووڕهێنەر، شۆکهێنەر یان تەنانەت نامۆ بێت لە بەرامبەر ئەو واقیعە تاڵ و پڕ لە نادادپەروەرییەی کە ڕۆژانە لە کۆمەڵگەدا دەیبینین؛ بەڵام کاتێک بە وردی لە قووڵایی ماناکەی ورد دەبینەوە، دەبینین دەروازەیەکی زانستی، دەروونی و کۆمەڵایەتییە بۆ تێگەیشتن لە ڕەفتاری مرۆڤ و قەیرانە قوڵەکانی ژیانی هاوچەرخ.
تێڕوانینی باوی کۆمەڵگە بەرامبەر تاوان و پێچەوانەکەی لەلای سۆکرات
لە تێڕوانینی باوی کۆمەڵگە و یاسای سزادا، کاتێک کەسێک هەڵەیەک دەکات، ستەمێک دەکات، یان کارێکی ناتەندروست ئەنجام دەدات، یەکسەر پەنجەی تۆمەتی بۆ درێژ دەکرێت و وەک کەسێکی خراپی سروشتی سەیر دەکرێت کە گوایە بە حەزی خۆی و بە ئەنقەست لادانی کردووە و بە ڕوانگەیەکی جنونئامێز بەرەو خراپە هەنگاوی ناوە.
بەڵام سۆکرات دیدێکی تەواو پێچەوانەی هەبوو؛ ئەو پێی وابوو کە هیچ مرۆڤێک بە حەزی خۆی و بە ئەنقەست ناچێتە ڕێگەی خراپە و وێرانکاری، ئەگەر لە دەرەنجامی کارەکە و لە ڕاستی و باڵایی چاکە تێبگەیشتبا. بە باوەڕی سۆکرات، چاکە هاوتایە لەگەڵ زانین، تێگەیشتن و دانایی، و خراپەش ڕوویەکی تری نەزانین و کوێربوونی هزرییە. کەسێک کە گەندەڵی دەکات، ستەم لە لاوازێک دەکات، سامان و سامانی گشتی بە هەدەر دەدات، یان بنەما ئەخلاقییەکان پێشێل دەکات، لە ڕاستیدا لە دۆخێکی نەزانین و غەفلەتێکی قووڵدایە؛ ئەو نازانێت یان ناتوانێت ببینێت کە ئەو کارە پێش هەموو کەسێک زیان بە مرۆڤبوونی خۆی دەگەیەنێت. ئەگەر تیشکی ڕووناکی و هۆشیاری بڕژێتە ناو هزری، بە دڵنیاییەوە پەشیمان دەبێتەوە و دەستبەرداری ئەو ڕەفتارە نالەبارە دەبێت.
نەخۆشییە مەعریفییەکان و بۆشاییە دەروونییەکانی مرۆڤ
لە ڕوانگە دەروونییەکانەوە، مرۆڤ کاتێک دەکەوێتە داوی هەڵە، لە بنەڕەتدا بەدوای پڕکردنەوەی بۆشاییە ناوخۆییەکانی دەگەڕێت، بەڵام چونکە لە دۆخی نەزانیندایە، ڕێگەی هەڵە هەڵدەبژێرێت. سۆکرات باوەڕی وا بوو کە ڕۆحی مرۆڤ لە بنەڕەتدا بەدوای چاکە و جوانی و ڕاستیدا دەگەڕێت، بەڵام تەمومژ و نەبوونی ڕووناکی لە هۆشیدا، دەبێتە هۆی ئەوەی ڕێگەی نادروست بگرێتە بەر.
کاتێک کەسێک ناتوانێت خودی خۆی بناسێت، ناتوانێت بەهای مرۆڤبوونی دەوروبەریش بپارێزێت؛ بۆیە فەلسەفەی «خۆت بناسە» لێرەدا دەبێتە تەوەری سەرەکی، چونکە تەنها ئەو کەسەی سنوور و ئازارەکانی خۆی دەناسێت، دەتوانێت لە جیهانی دەرەوەشدا دادپەروەر و لێبوردە بێت. کەواتە، خراپەکاری لە دیدگای سۆکراتیدا نەخۆشییەکی مەعریفییە نەک تاوانێکی بێوێنەی بنەڕەتی کە بە تەنها بە سزادانی توند کۆتایی بێت.
ڕەهەندی ژینگەیی و کۆمەڵایەتیی نەزانین لە جیهانی هاوچەرخدا
کاتێک ئەم بنەمایە دەگوازینەوە بۆ ناو واقیعی کۆمەڵایەتی و ژینگەیی، دەبینین زۆرێک لەو قەیرانانەی کە ڕۆژانە لە میدیاکاندا باسیان دەکەین — لە کاوڵکردنی سروشت و شاخەکان، تا دەستکاریکردنی سیمای خاک و ژینگە — لە بنەڕەتدا لە نەبوونی هۆشیاریی قووڵ و تێفکرینی گشتییەوە سەرچاوە دەگرن.
ئەو کەسەی دەست بۆ تێکدانی هاوسەنگیی سروشت و زێدەکاری لەسەر ژینگە دەبات، تەنها تاوانبارێکی ڕووت نییە، بەڵکو تووشبووی جۆرێک لە کوێربوونی هۆشیارییە بەرامبەر داهاتووی نەوەکان. لە لایەکی تریشەوە، زۆرێک لە توندوتیژی و نادادپەروەرییە کۆمەڵایەتییەکان بەرهەمی نەبوونی پەروەردەیەکی ڕەخنەگر و سیستمێکی بێئاگای هۆشیارکردنەوەن. کەواتە، تەنها سزادان کێشەکە لە ڕیشەوە چارەسەر ناکات، بەڵکو چارەسەری ڕاستەقینە لە بڵاوکردنەوەی زانیاری، گەشەپێدانی پەروەردە، و هۆشیارکردنەوەی گشتیدا خۆی دەبینێتەوە.
کاریگەریی تەنیایی و نەزانین لەسەر تێکچوونی ڕەوشتی گشتی
جگە لەوەی نەزانین دەبێتە هۆی سەرئەنجامی یاسایی نالەبار، لە هەمان کاتدا کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر تێکچوونی پەیوەندییە مرۆییەکان و دروستبوونی تەنیایی دەروونی هەیە. مرۆڤی بێئاگاو نەزان، لە ناو بازنەی تەسکی بەرژەوەندییە کەسییەکانیدا دەخولێتەوە و ناتوانێت لە ژان و ئازاری ئەویتر تێبگات.
ئەم نەبوونی هاوسۆزییە، کۆمەڵگە بەرەو لێواری تاکگەراییەکی توند و بێبەهای ئەخلاقی دەبات. سۆکرات پێی وابوو کە پەیوەندی نێوان ڕەوشتی باش و زانین پەیوەندییەکی پچڕاندنەنییە؛ هەر کاتێک مرۆڤ زانیاریی دەستکەوت، ئیتر هاوسۆزی لەگەڵ دەوروبەریدا گەشە دەکات و دەبێتە بەشێک لە چارەسەر نەک بەشێک لە کێشە.
ئەرکی پیرۆزی میدیا و ڕۆشنبیران لە بەرەنگاربوونەوەی نەزانیندا
لەم سۆنگەیەوە، ڕۆڵی میدیای تایبەتمەند، ڕۆشنبیران و ناوەندە ئەکادیمییەکان دەبێتە ئەرکێکی پیرۆز و نیشتمانی. کاری میدیا تەنها گێڕانەوەی ڕووداوە ڕوتەکان نییە، بەڵکو گڵۆپخستنە سەر ئەو تاریکییانەیە کە نەزانین تێیدا گەشە دەکات و دەبێتە لانکەی قەیرانەکان.
کاتێک وتارێک دەنووسین، ئامانجمان ئەوەیە بەشی نەزانین لە کۆمەڵگەدا کەم بکەینەوە و هۆشیاری بکەینە پردێک لە نێوان زانیاری و ڕەفتاری ڕەوشتیی تاکدا. میدیای هۆشیار ئەو میدیایەیە کە مێشکی خوێنەر لە چەقبەستوویی ڕزگار دەکات و هانی دەدات هەمیشە پرسیار بپرسێت و باوەڕە هەڵەکان بخاتە ژێر پرسیارەوە.
ئاڕاستەی نوێ بۆ فەلسەفەی پەروەردە و بنیادنانی داهاتوو
بۆ ئەوەی بتوانین لەم قەیرانە مەعریفییە دەرباز ببین، پێویستە سەرلەنوێ پێداچوونەوە بە سیستمەکانی پەروەردە و فێرکردندا بکەین. پەروەردەی ڕاستەقینە تەنها بریتی نییە لە گواستنەوەی زانیاریی وشک لە پەڕتووکەکانەوە بۆ مێشکی قوتابی، بەڵکو فێربوونی هونەری پرسیارکردن، ڕەخنەگرتن و وردبوونەوەیە لە مانای ژیان.
کۆمەڵگەیەک کە فێری پرسیارکردن نەکرێت، بە ئاسانی دەکەوێتە ژێر کاریگەریی بێئاگاییەوە. بۆیە، گەڕانەوە بۆ ڕۆحی فەلسەفەی سۆکرات، دەرمانێکی بنەڕەتییە بۆ زیندووکردنەوەی ڕۆحی مرۆڤایەتی لە جیهانی هاوچەرخدا.
ئەنجامگیری
لە کۆتاییدا، کاتێک پەنجەرەی تێفکرین لەسەر دیدگاکەی سۆکرات دەکەینەوە، بۆمان دەردەکەوێت کە کێشەی گەورەی مرۆڤایەتی بوونی کەسانی شەڕانگێزی سروشتی نییە، بەڵکو بڵاوبوونەوەی تاریکیی نەزانینە لە ناو مێشکدا. سۆکرات بانگهێشتێکی هەمیشەیی بۆ مرۆڤ دەنێرێت تاوەکو لە جێگەی کینە و تۆڵە، ڕووناکی مەعریفە و هۆشیاری لە دەوروبەرماندا بڵاو بکەینەوە.
کاتێک زانیاری جێگەی نەزانین دەگرێتەوە، خراپە خۆبەخۆ دەکشێتەوە، چونکە هیچ تاریکییەک ناتوانێت بەرامبەر تیشکی هۆشیاری خۆی ڕاگرێت. لێرەدا، بەرپرسیارێتییەکی گەورە دەکەوێتە سەر شانی هەموو تاکێکی هۆشیار کە بەشدار بێت لە بنیادنانەوەی کۆمەڵگەیەک کە تیایدا ژیان شایستەی ژیانکردن بێت.
