پەروەردەکردنی مۆدێرنی منداڵان.. رەزا شـوان
پەروەردەکـردنی منـداڵان، پـرۆسـەیـەکی سـیـسـتـماتـیکی چـاودێـريکـردنی منـداڵانە، لەدایکـبوونەوە تا هـەرزەکاری لەخـۆدەگـرێـت. چـاودێـریی جـەسـتەیی، پـشـتگـیریی سـۆزداری، رێـنمـایی پـەروەردەیی و پـراکـتـیکـییەکـانی گەشـەپـێـدانی کـۆمـەڵایـەتی کـۆدەکـاتەوە. پەروەردەکـردنی منـداڵان، بە سـادەیی، واتە تـێگەیـشـتـن لە چـۆنیەتی پەروەردەکردنی منـداڵان. بـریـتییە لە دیاریکـردنی شێوازی پەروەردەکردنی گۆنجـاو،
کە کاریگەریی لەسەر ژیانی ئەمـڕۆ و داهـاتووی منداڵان هـەیە. هـیچ قـۆناغـێک لە ژیانی مرۆڤدا، هـێندەی منداڵی گرنگ و چارەنووسساز نییە. پەروەردەکردنی منداڵان
تا رادەیەکی زۆر، بەندە بە شێواز و بە چۆنیەتی پەیـوەنـدی و بە کارلـێکی دایکان و باوکـان لەگەڵ منـداڵەکـانیان، کە رۆڵـێکی گرنگ لە دەرئەنجـامی کۆتاییـدا دەگـێڕێت.
لە ماوەی دەیان ساڵدا، شێوازی پەروەردەکردنی منـداڵان، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی و بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە. کە رەنگدانەوەی گۆڕانکارییە لە نـۆرمەکانی کۆمەڵگا و
لە کـاریـگەرییـە کـولـتـوورییـەکـان و لە لـێکـۆڵـیـنەوە دەروونیـیە مـۆدێـرەکـان و لە پـێـشکەوتـووەکانی تـێگەیـشتـنی قـووڵـترمان لە گەشـەکـردنی منـداڵان. لە داهـێـنانی هـۆکاری نـوێی فـێرکـردن و پەروەردەکـردن. لە ئەمـڕۆدا پـەروەردەکـردنی منـداڵان، دینـامـیکی خـێزانی هـاوبەشـتر لەخـۆدەگـرێت. رێـگا بە ئەزمـوونی فـروانـتر دەدات.
پەروەردەکردنی دروستی منـداڵان، کارێکی ئاسان و هـهڕەمەکی و بەڕێکـردن نـییە، بەڵکو لە هەموو سەردەمێکـدا ئەرکـێکی قـورس و بەرپـرسـیارێـتییەکی هـەستیار و چـارەنـووسساز بـووە. پـەروەردەی منـداڵان هـونـەر و زانـسـتـیـیە. کە بـە دڕێـژایی سەردەمەکانی مـێـژوو، پەرەسەنـدنـێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینـیوە. لە شارستانییە کۆنەکانەوە تا سەردەمی مـۆدێـرن، رێبـاز و شـێوازی پەروەردەکردنی منداڵان لەژێر کاریگەریی رەهـەنـدە کولـتووری و کـۆمـەڵایەتی و ئابـووریـیەکـانـدا بـووە.
منـداڵان کە لەدایک دەبن، رابەری شێوازی چۆنەتی پەروەردەکـردنیان لەگەڵـدا نییە. هەموو منداڵێک تایبەتە. بۆیە هـیچ یاسا و دەستوور و بنەما و رێنمایی و رێبازێکی گـشتگـیر و نمـوونەیی بۆ پەروەردەکـردنی منـداڵان نییە. بـەڵام هـەنـدێک باشـتریـن پـراکـتیزەکـردن لە پەروەردەکـردنی منـداڵانـدا هـەیە.
ئـێـمە لە سـەردەمـێکـدا دەژیـن، کە زۆرینـەی دایکان و باوکانی ئەمـڕۆ، لە هەمـوو کاتێـک زیاتـر خـوێنـەوار و رۆشـنبـیـرن. بـەڵام لەگـەڵ ئەوەشـدا، لە جـاران زۆرتـر گـومـان لە شـێوازی دروسـتی پـەروەردەکـردنی منـداڵـەکانیـان هـەیە.
پەروەردەی مۆدێـرنی منـداڵان چـیـیە؟
پەروەردەکـردنی مۆدێـرنی منـداڵان، رێبازێکی هـاوچەرخە بۆ پەروەردەکردنی منـداڵان. تـیشک دەخاتە سەر منـداڵان، وەک گڕگڕەی پـرۆسەی پەروەردەیی، بە لەبەرچاوگرتنی تایبەتمەنـدییەکان و پێـداویـستـییە تاکـە کەسییەکان و مەیـلی سروشـتی لەسەر بنەمـای رێـزگـرتـن و گفـتوگـۆ و هـانـدان و ئازادیی بەرپرسانە دامەزراوە. ئەم رێبازە جیـاوازە لەگەڵ شـێوازی پەروەردە نەریـتییەکان. چـونکە پەروەردەی مـۆدێـرن هـەوڵـدەدات کە منـداڵان لـە رێـگەی بـیرکـردنـەوەی رەخـنەگـرانە و داهـێنان و لـێهـاتـوویی بـڕیـاردان بەهـێز بـکات. پـەروەردەی مـۆدێـرن هـەنـدێک لە ئاڵـۆزییەکانی کـۆمەڵگای ئێـستامان لەبەرچاو دەگرێـت. لەوانەش پێشکەوتنی تەکنەلـۆژیا و گۆڕینی نۆرمەکانی کولتووری
و کرانەوەی منداڵان بە رووی چەمکە نوێیەکان. لە روانگەی پەروەردەی مۆدێرنەوە، منـداڵان خـاوەنی بـڕیـارەکانی خـۆیانـن. رۆڵـی دایـکان و بـاوکـان لـە پەرەوردەکـردنی مـۆدێـرنـدا، بـریتییە لە دابـینکـردنی ژیـنگەیەکی ئاسـوودە و لە هـانـدانی منـداڵەکانیان بۆ گوزارشتکردن لە خۆیان و بەشداریکردنیان لە بڕیارەکانی رۆژانەدا، بە شێوەیەکی ئەرێنی. بە پێـدانی ئازادیی تاقـیکردنەوە و هانـدانیان بۆ پـرسیارکـردن و فـێربـوون لە هـەڵـەکانیان بەبێ تـرس و رەخـنە. بەبێ هـیچ جـۆرە کـۆنترۆڵکـردنێک یا زۆرەمـلێ و بڕیـار سەپاندنـێک. ئەمەش بەو مانایە نییە، کە هیچ سنوورێک بۆ منداڵەکانیان نییە.
ستراتـیژییەکانی پەروەردەکردنی مـۆدێـرن هـەمەچەشنەن، بەوپێـیەی هەر شێوازێک کاریگەریی جیاوازی لەسەر رەفتارەکانی منداڵان هـەیە و دەتوانرێت بە تایبەتمەندییە تایبەتییەکان دەستنیشان بکـرێت. بـۆیـە پێویـستە ئەو شـێوازە جـێـبەجێ بکـرێـت، کە لەگـەڵ کەسـایەتی هـەر منـداڵێکـدا دەگـونجـێـت. چونکە ئـەو شێوازەی بۆ منـداڵـێک دەشـێـت، لەوانەیە بـۆ منـداڵـێکی دیـکە نەشـێـت.
شێوازی پەروەردەکردنی مـۆدێرن، لەم ساڵانەی دواییـدا، جێگەی مشتومـڕێکی زۆر بـووە. شارەزاییان و دایـکان و باوکـان، هـەریەکە و بانـگەشـە بـۆ چەنـدین رێبـازی جیاواز دەکەن. لەکاتێکـدا کە هـیچ شێوازێکی پەروەردەکردنی ستانـدارد نـییە، کە بۆ پەروەردەکردنی هەمـوو منـداڵەکـانـتان گونجاوبێـت. بە گـشـتی لەوانەیە هەڵبژاردنی شێوازێکی پەروەردەکردنی گۆنجاو بۆ منداڵەکانتان بڕیارێکی قـورس بێـت. بەڵام بە تێگەیشتن لە شـێوازە جیـاوازەکان، دەتوانـن شـێوازێکی تاوتـوێکـراو و پـوختکـراو هـەڵـبـژێـرن. گـرنگ ئـەوەیە، ئـەوە بـزانـن کـە هـیچ شـێـوازێـکی پـەروەردەکـردنی نمـوونـەیی نیـیە. جـێـبەجـێکـردنی پەروەردەکـردنی مـۆدێـرنی منـداڵان، پێـویـستـیی بە پـشـوودرێـژی و بە تـێگەیشـتـنـێکی قـووڵ لە کەسـایەتی هـەر منـداڵـێک هـەیە.
پەروەردەکردنی مـۆدێـرن، گـرنگی زۆر بە تێگەیشـتن لە پـێداویـستـییە دەروونی و سـۆزداریـیەکـانی منـداڵان دەدات. ئـامـانجی بـنیـاتـنانی کەسـایـەتـیـیەکی دروسـت و هـاوسـەنگ و گەشـبـین و مـتمانە بەخـۆبـوونە. ئەمەش لە رێگەی رێـنمایی ئەرێنی و ئاراسـتەکردنێکی راست و دروسـتی پەروەردەکردنی منـداڵانـەوە، بەدەستـدەهـێـنرێـت.
پەروەردەکردنی مـۆدێـرن، پـشـت بە دانـانی سـنوورێکی روون دەبەستـێـت. لە هەمـان کاتـدا رێـز لە کەسایەتی منـداڵان دەگـرێت، را و بۆچـوونەکانیان بەهـەنـد وەردەگـیرێـن. ئەمـانەش دڵـنـیایی و شـادی و هـانـدان و مـتـمـانە بەخـۆبـوون بە منـداڵان دەبـەخـشـن.
پەروەردەکردنی مۆدێـرنی منـداڵان، پێویـستییەکی رەهـای ئەم سەردەمەیە، بۆ بنیاتنانی نەوەیـەک کـە توانـای داهـێـنان و بەرپـرسیارێـتی و بەشـداریی ئەرێـنی لـە کـۆمەلـگادا هـەبێـت. بە خۆشەویستی و رێـزگرتـن لە منداڵان و فـێرکردنی چۆنیەتی بیرکـردنەوە و گـوزارشتکـردن لە خـۆیان؛ دەرفـەتێکی راستەقـینەیـان پێـدەدەین، کە بە تەنـدروسـت و بە دروستی پـێـبگەن. بێگـومان دایکان و باوکان و پەروەردەکاران توخمێکی سەرەکین لە سـەرکەوتنی ئەم ئەرکە پـیرۆزەدا. بـۆیە وەرگـرتـنی بنەمـا و شـێوازە مـۆدێـرنەکانی پەروەردەکردنی منـداڵان، یەکەم هەنگاوە بەرەو داهـاتوویەکی دڵخـواز بۆ منداڵەکانتان.
پەروەردەکردنی منـداڵانی باش و سەرکەوتوو، لە سەدەی بـیست و یەکەمدا، لە هەموو کاتێک قورستر و ئاڵۆزترە. گەلێک بەرهەڵستی و بەرۆکگیری رووبەڕووی پەروەردی مۆدێـرنی منـداڵان دەبنەوە. چونکە پەروەردەی منـداڵان لەم سەردەمەدا، بارودۆخێکی نـاوازەی لەگـەڵ دایـە. پـێـشکەوتنە تەکـنەلـۆژییەکان و گـۆڕانکارییە کـولـتوورییەکان، شێـوازەکانی خـێرایی ژیـانی ئەم سەردەمەن. هەمـوویان رەهـەنـدی نـوێیان بۆ گرنگی ئەرکی پەروەردەکـردنی منـداڵان زیـاد کـردوون.
بۆ پەروەردەکـردنی منـداڵانی خـۆراگـر لـەم سەردەمـەدا، پێـویستە دایکان و باوکان و دادەکان و مامـۆستایانی قـۆنـاخی خوێنـدنی بنـەڕەتی، نـەرم و نیـان و میهـرەبـان بـن. منـداڵـەکـانیان بە بیـرکـردنـەوەی رەخنـەگـرانە و زیـرەکی سـۆزداری و بـیرکردنەوەی رەوشت نایابی پەروەردە بکەن. تا بتوانن لەگەڵ شەپـۆڵەکانی تەکنەلـۆژیادا دەربەرن.
منـداڵانی ئەمـڕۆ، لە ژینگەیەکدا گەورەدەبـن، کە بیرکردنەوەی مۆدێـرن رووبەڕووی نـۆرمـەکـانی نـەریـتی دەبنـەوە. رووداوە گـەورەکـانی جـیهـان کـاریـگەرییـان لەسـەر دیـدگاکـانیـان هـەیـە.
کاریگەریی تەکنەلـۆژیا لەسەر پەروەردەکـردنی منـداڵان:
تەکـنەلـۆژیای دیجـیتاڵی کاریـگەرییـەکی زۆری لەسـەر دینامـیکی خـێزانەکان هـەیە. چـونـکە تەکـنەلـۆژیـا و تـۆڕە کـۆمـەڵایـەتـیـیەکان، کـاریـگەرییـەکی زۆریـان لەسـەر گەشەکردن و پەروەردەکردنی منداڵانی ئەمـڕۆدا هـەیە. پێویسـتە دایکان و باوکان لە پـەروەردەکـردنی منـداڵەکانیـان، پێکەوە بە هەمـاهـەنگی کاربکەن. هـەنگاوی یەکەم پـێـناسەکـردنی ئەو فـەلـسەفـە پەروەردەکـردنەیـە، كە بـاوەڕیـان پـێی هـەیە. رەنـگە هـەر دایـک و بـاوکـێک، را و بـۆچـوونی جیـاوازی هـەبێـت. بـەڵام گـرنـگ ئـەوەیە، کـار بـۆ هـەمـان ئامـانج دەکـەن.
لە جیهـانی دیجـیتاڵـیی ئەمـڕۆدا، ئەستەمە کە منـداڵەکانمان، لە سـۆشیال میـدیا دوور بخەینـەوە. من پێموایە کە منـداڵەکانمان هـان بـدەین کە ئامـێرە تازەکانی تەکـنەلـۆژیا بەکاربهـێـنن. چونکە تەکـنەلـۆژیا ئامـرازێکی بەهـێزی فـێرکـردن و پەروەردەکـردنە. بـەڵام پێـویـستـیی بە رێـنـمایی و بـە سـنووردانـان هـەیە، بە تایبـەتیـش بـۆ منـداڵان.
دەبێـت هـانی منـداڵان بـدەین کە بە شێوەیەکی بەرپـرسیارێـتی و دوور لە هـەڵە و لە ئالـوودەبوون و زیادەڕۆیی لە بەکـارهـێنانی ئامـێرە تەکـنەلـۆژیاییەکان. تەکـنەلـۆژیا رێباز و شێوازی پەروەردەکردنی منـداڵانی گۆڕیـوە و رەهـەنـدی نـوێی وەرگرتـووە.
منـداڵانی ئەمـڕۆ، لە تەمـەنـێکی بچـووکەوە نـوقـمی ژیـنگەیـەکی دیـجـیـتاڵی بـوونە. شاشـە و ئامـێرە دیجـیـتاڵییەکان، بـوونە بە پێـویـستـییان و بە بەشـێکی دانەبـڕاو لە ژیانی رۆژانەیان. هاتنی مـۆبایلە زیـرەکەکان و تابـلێتەکان و ئینتەرنێـت، شۆڕشێکی گەورەیان کردووە لە چـۆنیەتی دەستگەیشتنی منـداڵان بە زانیاری. ئـەم پـلاتـفـۆرمە دیجـیتاڵییانە، ئەزموونی فـێربـوونی کەسی پێـشکەش دەکەن. کە منـداڵان دەتوانن بە خـێرایی پـێـشـبکەون و لەو بابەتـانە بکـۆڵـنەوە کە قـووڵـتر سەرنجـیان رادەکـێـشن.
هـەنـدێک لـەو مەتـرسـیانەی کە لە ئەمـڕۆدا رووبەڕوویـان دەبـینەوە، دەرئـەنجامی هـاوسـەرگـیریی تەکـنەلـۆژیـایە لەگەڵ کـولتـوورێـکی گـەنـدەڵـدا. بـەڵام تـاوانـەکە لە تەکـنەلـۆژیادا نییە. بەڵکو لـەو کەسانەیە کە بەهـەڵە و بە خـراپی بەکـاری دەهـێنن.
ژیـریی دەستکرد، چـیتر شتێک نییە دەست نەکەوێـت. لە ئەمـڕۆدا بووە بە بەشێکی دانەبـڕاو لە ژیانی رۆژانەی منـداڵان. پێویـستە دایکان و باوکان دڵـنیابـن لەوەی کە ژيریی دەستکـرد تەواوکەری گـەشـەی منـداڵانە. بـەڵام ژیـریی دەستکـرد ناتـوانـێـت جێگەی کارلێکە گرنگەکانی مرۆڤ و زیرەکیی سۆزداری و خۆشەویستی بگرێتەوە.
ئـەو جیهـانەی کـە منـداڵانی ئەمـڕۆ تێـیدا پێـدەگـەن، جیـاوازیـیەکی ریـشەیی هـەیە، لەگـەڵ ئـەو جیهـانەی کـە ئـێـمە تـێـیـدا گـەورەبـوویـن.
پـرۆسـەی پەروەردەکـردنی مۆدێرنی منـداڵان، پێویستـیی بە داڕشتنی پلانێکی تۆکمە هـەیە. پەروەردەکردنیش کارێکی کاتی نیـیە، کە لە شەو و رۆژێکـدا بێـتەدی، بەڵکو بە درێـژایی قـۆناغـەکانی منـداڵی و هـەرزەکاری، کارێکی بەردەوامە. پێـویـستـیی بە پشوودرێژی و خۆڕاگری و سنگ فـراوانی هـەیە. راسـتییەکی هـاشا هـەڵـنەگـرە، کە منـداڵانی ئەمـڕۆ، لە ئێـستاوە زیـاتر لەوەی ئـێـمە هەستی پێـدەکەیـن، لەگەڵ ژیـریی دەسـتکـردا، کارلـێک دەکـەن. ئەگەر ئـێـمە رادەکەیـن بـۆ ئـەوەی بگەیـن بە ژیـریی دەسـتکـرد دا، کەچی دەبـینـین منـداڵەکـانـمـان مـەلـەی تـێـدا دەکـەن.
ئایا پەروەردەکردنی منداڵان لە سەردەمی نوێدا، سەدەی بیست و یەکەمدا، سەردەمی تەکنەلۆژیای خێرا و جیهانی دیجیتاڵی و تۆڕە کۆمەڵایەتـییەکاندا، بۆ دایکان و باوکان قورس و ئاڵـۆزە؟ ئایا دەتوانـن رێگە لە داوا و لە خواستەکانی منـداڵەکانیـان بگـرن؟
نالی ـ تەمەن ١٢سـاڵان: باوکـە ئەمسـاڵ بـۆ یـادی ساڵـڕۆژی جـەژنی لەدایکـبوونـم، دەبێـت مـۆبـایـلـێکی نـوێ بە دیـاری پـێـشـشکەشـم بـکەیـت.
باوکی: بەسەربـردنی کاتـێکی زۆر لەبەردەم شـاشـەدا، بۆ تـۆ باش نیـیە. پـێشتریـش باسـمان لـەم بـابـەتە کـردووە.
نالی: دوو ساڵە هـەمان قـسە دووبـارە دەکـەیتـەوە! هـەمـوو هـاوڕێ قـوتابـیـیەکانـم مـۆبـایـلـیان هـەیە، مـنـیـش مـۆبـایـلـێکـم دەوێـت! مـن چـیـم لـەوان کەمـترە؟
تۆ و دایکم هەمیشە لەسەر لاپتۆپەکانتان و خەریکی مـۆبایلەکانتانن! تەنانەت مریەمی خوشکیشم بـۆ ئامادەکـردنی وانەکانی قـوتابخـانەی، سـوود لە ئینـتەرنێـت وەدەگـرێـت.
نـالی بـە تـووڕەیی و دڵـتەنگـیـیەوە چـووە دەرەوە.
نالی مافی خۆیەتی داوای مـۆبـایـل و ئینـتەرنێـت بکات، چونکە لە جیهـانی مـۆدێـرنـدا، ئامێرە تەکنەلـۆژیاییەکان بوونە بە پێویستی و بە بەشێکی دانەبڕاو لە ژیـانی رۆژانەی زۆرینەی منداڵانی ئەمڕۆدا. رۆژی چەند کاتژمێرێک بە بەکارهـێنانیانەوە سەرقاڵـدەبن. تەلەڤـزیۆنی رەنگاوڕەنگ و ئینـتەرنێـت ئایپـاد و مـۆبایـلە زیرەکەکان و سۆشیال میدیا و یارییە ئـۆنلاینەکان، سەرچاوەیەکی زۆر باشـن بـۆ فـێربوون و خۆڕۆشنبیریکـردن و وەرگـرتـنی بابـەتی هـەمـەجـۆرەی زانـسـتی و پەیـوەنـدیکـردن. پەروەردەکـردنی نـوێ بـریـتی نیـیە لە رێگـرتـن لە منـداڵان لە بەکارهـێـنانی ئامـرازە داهـێـنراوە نـوێـیەکـانی جـیهـانی تەکـنەلـۆژیـای دیجـیـتـاڵی و سـۆشـیال میـدیـا. چونـکە لە ئـەمـڕۆدا ئـامـرازە دیجــیتاڵـیـیەکان، بـوونە بـە پێـویـستـیـیەکی گـرنگی پـرۆسەی فـێرکـردنی قـوتابیان لە قـوتابخانەکانـدا. بۆیە پێویـستە هەمـوو منـداڵان ئاشنای ئامـێرە تەکنەلـۆژییەکان ببن و بە پـراکـتیکی فـێربکـرێـن و رابـهـێـنرێـن، کـە چـون بـە دروسـتی بـەکـاریـان بهـێـنـن.
چەنـد رێـنـماییـەک بـۆ دایکان و باوکـان:
(ئێزیک ئێریکـسۆن) دەڵـێـت:”داهـاتـووی منـداڵ هـەمـیـشە کـاری دوو کەسـە: دایک و باوک و مامـۆسـتا”.
دایکان و باوکانی خۆشـەویـست، بۆ پەروەردەکـردنـێکی دروسـتی منـداڵەکانتـان، لەم سەردەمەدا، سەردەمی تەکـنەلـۆژیـای مـودێـرن، دەتـوانـن سـوود لەم ئامـۆژگـاری و رێنماییـانە وەربگـرن، کە هـەندێک ئارامی و ئاسوودەیی دەروونـیـتان پێـدەبەخـشـن:
١ـ ئەمـڕۆ دوێـنێ نـیـیە:
پێویستە ئێوەی دایکان و باوکان، دان بەو راستییەدا بنێن، کە لە ئەمـڕۆدا، شـێوازی پەروەردەکردنی منداڵان، جیاوازە لەگەڵ شـێوازی پەروەردەکردنی کلاسیکی و نەریتی منـداڵـیی ئێـوەدا. پێویـستە باوەڕتـان بە داهـێـنانەکان و بە شـۆڕشی پێـشکەوتـن و بە گۆڕانکارییەکان لە بوارەکانی ژیاندا هەبێـت. بە بواری پەروەردەکردنی منـداڵانیشەوە.
٢ـ چـاودێـریکـردنی ئامـێرە تەکـنەلـۆژییەکانی منـداڵەکـانتان:
یەکـێک لە سـتراتـیژییە کاریگەرییـەکان، بۆ بەڕێـوەبـردنی بـوونی منـداڵان لە جیهـانی دیجیتاڵیدا، بریتییە لە دانانی سنووری کاتی دیاریکراو بۆ بەکارهـێنانی مۆبایلی زیرەک و ئینتەرنێـت و ئایپاد. بۆ ئەوەی منداڵان ئالـوودە نەبـن و زیادەڕۆیی لە بەکارهـێنانیان نەکـەن. پێویـستە دایکان و باوکان، سنووری کات و ماوەی دیاریکـراوی بەکارهـێنانی شاشـە، بۆ منـداڵەکانیان دابـنـێن؛ تەنـانەت دەتـوانـن سـنووری کـات بـۆ ئـەپی تایـبـەت دابـنـێن. ئـەم ڕێکخـستـنانە تەنها بە ڕەزامـەنـدی ئێـوە دەگـۆڕدرێـن و دەتـوانـن لەگەڵ گەشەکـردنی منـداڵەکانتـانـدا ڕێکـیان بخـەن.
زۆرێک لە دایکان و باوکان دوودڵـن لە کـڕینی مـۆبایـل بۆ منـداڵـەکانیـان و رێـپـێـدان بە بەکارهـێـنانی ئینتەرنێـت. بەڵام مۆبایـلە زیـرەکەکان، پەروەردەکردن و فـێرکردن و وەرگـرتـن، بـۆ منـداڵان ئاسـانـتـر دەکـەن. بـە دابـیـنکـردنی پـەیـوەنـدی بـەبێ ئـەوەی پێویـستـیان بە پەیـوەنـدی وای فـای هـەبێـت. ئەمەش ڕێگە بە منـداڵەکانتان دەدات لە پەیـوەنـدیـدا بـمـێـننەوە بەبێ ئـەوەی پێـویـستیان بە هـێـڵی ئینتەرنێـتی تەواو هەبێـت.
٣ـ دانـانی سـنووری کات بۆ بەکارهـێنانی تەلـەڤـزیـۆن:
پێـویـستە دایکان و باوکان، کـات و مـاوەی سەیـرکـردنی تەلەڤـزیـۆن و بەکارهـێـنانی ئـینـتەرنێـت بەپێی تەمەنیان بۆ منـداڵاکانیان دیاری بکەن. هانیان بدەن بۆ ئەنجامدانی چالاکی (ئۆفلایین) واتا هاندانیان بۆ چالاکییە جەستەیی و دەروونی و ئەقـڵی و یاری و پەیـوەندیـیە کۆمـەڵایەتـییەکانی دەرەوەی بەکارهـێنانی ئامـێرە دیجـیتاڵـییەکان. هـانیان بـدەن بـۆ دروسـتکـردنی، هـاوسـەنـگـیـیەکـی تـەنـدروسـت لـە نـێـوان تـەکـنەلـۆژیـا و تاقیکردنەوەی جیهانی راستەقـینەدا. دەتوانن پـرۆفایـلێک بۆ هەریەک لە منداڵەکانتان دروسـت بکەن. ئەمـەش ڕێگەی ئەوەیـان پێـدەدات، کە تەنهـا دەسـتیان بە ناوەڕۆکی ئەو بابەتـانە بگـات، کە لەگـەڵ تەمەنیـانـدا گـونجـاون.
٤ـ بـلـۆککـردنی ماڵـپەر و شـوێـنە نەشـیاوەکان:
وەک دایکان و باوکان، ڕەنگە بتانەوێـت ئاگاداری جـۆرە جیاوازەکانی ئەو ماڵـپەڕانە ببن، کە منـداڵەکانتان سەردانیی دەکەن. ئەگەر سایـتێک یا سایتـانێکی نەگـونجـاوتان دۆزیـەوە، لە ڕێگەی دابینکەری خـزمەتگـوزاری ئـیـنـتەرنـێـتەکانتانەوە، یان لەسەر ئامـێرەکانی منـداڵەکـانتـان بـلـۆکـیان بـکەن.
٥ـ ئەپـەکـانی پەروەردەکـردنی منـداڵان:
زۆرێـک لە گەشـەپێـدەرانی ئەپـەکـان، خـزمـەتگـوزاری نـوێـیان بـۆ دایکان و باوکان دەستپێکـردووە. ئـەم ئەپـانە دەتـوانـن چاودێـری تـۆڕە میـدیایەکـان بکەن، فـیلـتەر بۆ نـاوەڕۆکی نەشـیاو بـۆ منـداڵان دابـنـێـن.
٦ ـ نمـوونەیـەکی باشـبن بۆ منـداڵەکانتـان:
(جۆزێف جۆبێر) دەڵێت:”منداڵان پێویستییان بە پێشەنگ هەیە، نەک بە رەخنەگرتن”.
منـداڵەکانتان لاسایی زۆرێک لە رەفـتارەکان و لە خـووەکانی ئێـوەی دایکان و باوکـان دەکەنەوە. پێویستە نموونە و پێـشەنگ و سەرمەشقی مۆدێرن و باشبن لە فێربوون و لە چـۆنیەتی بەکـارهـێنانی تەکـنەلـۆژیـادا. بە شـێوەیەکی بەرپـرسـیارانە رەفـتاربکەن. بە پاراسـتنی پەیـوەنـدیـیەکی کـراوە، تا منـداڵەکـانـتان هـەسـت بە ئـاسـوودەیی بـکەن.
٧ ـ کارلـێکی رەخـنەیی لەگـەڵ نـاوەڕۆک:
منداڵەکانتان هانبدەن، بۆ بیرکردنەوەیەکی رەخنەگـرانە، دەربارەی ئەو ناوەڕۆکانەی
لە ئیـنتەرنێـتـدا دەیانخوێـننەوە. بە راشکاوی گۆزارشـت لە بـۆچـوونەکانیـان بکەن.
٨ـ هـانـدانی رەفـتاری ئەرێنی ئـۆنـلایـن:
منـداڵـەکانتان فـێربکەن، کە چـۆن لە رێگەی ئـۆنـلایـیـنەوە رەفـتاری جـوان بـکەن.
هەریەکە لە ئێوەش ئازادن، کە کـلیلی تر بۆ ئەم رێنمایی و ئامۆژگارییانە زیادبکەن.
سەرەڕای ئەو بەرهەڵـستییانەی پێشکەوتنی تەکنەلـۆژیا دەیانخەنەڕوو، گـرنگە دان بە گـرنگی و بە سـوودە زۆرەکـانی تەکـنەلـۆژیـادا بنـێن، کاتـێک کـە بـە شـێوەیەکی دروسـت و هـاوسـەنـگ بەکـاردەهـێـنرێـن. بـەڵام ئەگـەر بە نادروسـتی و بە خـراپی بەکاربهـێنرێن زیانیشیان هەیە. ئامێرە دیجیتاڵییەکانیش گیانەوەرێکی لەدایکبوو نین. مـرۆڤ دایهـێـناون و دروسـتـیکـردوون و بەرنامـەڕێـژی کـردوون. لەژێـر رکـێف و کـۆنترۆڵی مـرۆڤ دان. سوودیان یان زیانەکانیان، لە چۆنییەتی بەکارهـێنانیان دایە.
لە جیهانێکدا کە بە خێراییەکی سەرسووڕهـێنەر دەگۆڕێت، پەروەردەی کلاسیکی و نەریـتی، بـەس نییە بـۆ بەرەنگاربـوونەوەی ئاسـتەنگـییەکانی سـەردەمی مـۆدێـرن.
لە کـۆتاییـدا، لە میانەی گـرنگـیدان بە خۆشـەویـستی و بە پەیـوەنـدییەکی دروسـت، لەنێـوان ئێوەی دایکان و باوکان و منـداڵـەکانتان. دەتـوانـن، بەسەر ئەو سەخـتی و ئاڵـۆزی و بەرهـەڵـستـیـیانەی، کە دێـنـە رێی پەروەردەی مـۆدێـرن، سـەربکەون و منـداڵەکـانتـان بـۆ داهـاتـووییـەکی گـەشـتر و شـیاوتـر پـەروەردە و ئـامـادە بکەن.
(*) تا رادەیـەک سـوودم لـە چـەنـد ماڵـپەڕێـکی ئـیـنگـلـیـزی وەرگـرتـووە.
دوبـەی: ١/١/ ٢٠٢٦
