خوێندنەوەیەک بۆ ئابووریی سیاسیی لیبیای قەزافی، بەراورد لەگەڵ مۆدێلی سۆڤێتیدا.. حەمید کورەچی

ئێمە ئەمڕۆ لە چارەکی دووەمی هەزارەی دووەمداین، قۆناغێک کە پێویستی بە وەستانێکی قووڵ و تێڕامان هەیە بۆ پێداچوونەوە بە ڕووداوە وەرچەرخانەکان و ئەو ڕژێمە نائاساییانەی کە ناوچەی عەرەبیمان بەخۆیەوە بینیونی. لە نێوان مشتومڕاوییترین ئەزموونەکاندا، “لیبیای قەزافی” وەک مۆدێلێکی ئابووری-سیاسیی بێهاوتا سەرنج ڕادەکێشێت، کە لە کاتی بەراوردکردنیدا لەگەڵ “مۆدێلی بەلشەفی”ی سۆڤێتی، کۆمەڵێک پرسیاری بنەڕەتی دەورووژێنێت. جیاوازیی نێوان ئەم دوو ڕێچکەیە نەک تەنها ناکۆکییە ئایدۆلۆژییەکان، بەڵکو تێڕوانینی دژبەیەکیش سەبارەت بە بەڕێوەبردنی دەوڵەت، سەرچاوەکان، و پەیوەندیی کرێکار بە ئامرازی بەرهەمهێنانەوە دەخاتە ڕوو.

قەزافی ڕەنگدانەوەی تێڕوانینێکی دژبەیەک بوو لە سیاسەتی ئابووریدا؛ لە لایەکەوە خاوەنی مەیلی شۆڕشگێڕانەی ڕۆمانسی بوو بەرامبەر بە ئابووریی ناوخۆیی، لە لایەکی تریشەوە پەیڕەوی لە پراگماتیزمێکی سەرمایەداری دەکرد لە بەڕێوەبردنی کەرتی نەوتدا. لە کاتێکدا بەلشەفییەکان هەوڵیان دەدا کۆمەڵگە بگۆڕن بۆ دەزگایەکی زەبەلاح کە بە سیستمێکی توند و ڕێکخراو کار بکات، قەزافی هیوای دەخواست ئەم پێکهاتەیە هەڵبوەشێنێتەوە و بەرەو تۆڕێک لە یەکە سەربەخۆکان بیبات کە تەنها لە ڕێگەی لێشاوی سەرچاوە داراییەکانی ناوەندەوە (کە خێوەتەکە هێمای بوو) بەستراونەتەوە. بەهۆی ئەم ستراتیژە جیاوازانەوە، پیشەسازیی سۆڤێتی میراتێکی لە دوای خۆی جێهێشت کە لە کارگەی زەبەلاح و پیشەسازیی سەربازیی پێشکەوتوودا کورت دەبووەوە، لە کاتێکدا ڕێچکەکەی قەزافی بووە هۆی دروستبوونی پێکهاتەیەکی پیشەسازیی لاواز کە لەگەڵ ڕاوەستانی پشتیوانیی حکوومەت یان پەککەوتنی هەناردەی نەوت، خێرا داڕما.

پارادۆکس و دژایەتییەکی ڕوون لە نێوان سەرمایەداریی دەوڵەت لە مۆدێلی سۆڤێتیدا و سۆسیالیزمی ئۆتۆپی-ئەنارکی (خەیاڵی-ئاژاوەگێڕی) لە مۆدێلەکەی قەزافیدا دەبینرێت. هەرچەندە ئەمەی دواییان هەوڵی دەدا کێشەی “نامۆبوونی کرێکار” چارەسەر بکات — کە تەوەرێکی سەرەکیی ڕەخنەکانی کارڵ مارکس بوو بۆ سەر سەرمایەداری — بەڵام لە کۆتاییدا بە شێوازێکی ناڕاستەوخۆ سیستەمێکی بنیات نا کە بە ڕێژەیەکی زۆر پشتی بە دەسەڵاتی دەوڵەت دەبەست، تەنانەت ڕەنگە بە ئاستێک کە لە خودی سۆڤێتییەکانیش تێپەڕی کردبێت.

لە شیکردنەوەی ئەزموونی قەزافیدا بەراورد بە ڕێچکەی بەلشەفییەکان، کۆمەڵێک جیاوازیی بنەڕەتی دەردەکەون کە سەرەڕای سرووشتە ئاژاوەییەکەی، تایبەتمەندیی زیاتریان پێبەخشیوە. یەکێک لە دیارترینیان چەمکی پەیوەندیی ئابووریی نێوان “کرێگرتە” و “شەریک” بوو. ڕژێمی سۆڤێتی پێکهاتەی کرێی نەریتی هێشتبووەوە، کە تێیدا ڕۆڵی کرێکار کورت دەبووەوە لە فرۆشتنی ماندووبوونی خۆی بە دەوڵەت لەبەرامبەر کرێیەکی مانگانەی جێگیردا. لێرەوە، دەوڵەت خۆی “سەرمایەداری هەرە گەورە” بوو کە زیادەی بەرهەمی کۆدەکردەوە و دووبارە دەیخستەوە گەڕ بۆ لێخوڕینی چەرخی پیشەسازیی قورس.

بەلشەفیزم: پیرۆزکردنی پێکهاتە و بیرۆکراسی
ڕێچکەی بەلشەفی لەسەر بیرۆکەی سڕینەوەی چینی سەرمایەدار و جێگرتنەوەی لەلایەن دەوڵەتەوە دامەزرا بوو. سەرەڕای بەرزکردنەوەی دروشمە سۆسیالیستییەکان، سیستەمەکە پێکهاتەی “کرێ”ی پاراست، بە جۆرێک دەوڵەت گۆڕا بۆ “سەرمایەداری هەرە مەزن” کە خاوەنی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان بوو و کرێی دابەش دەکرد. بۆ بەڕێوەبردنی ئەم قەبارە زەبەلاحە، سۆڤێتییەکان دەزگای “گۆسپڵان” (Gosplan)یان دامەزراند، کە بیرۆکراسییەکی هەرەمیی ئێجگار ئاڵۆز بوو؛ بە جۆرێک کە هەموو بزمارێک لە سیبریا بەرهەم بهێنرایە، بە پلانێکی ناوەندییەوە لە کرملین دەبەسترایەوە. سەرەڕای ئەو چەقبەستووییەی هاوشانی ئەم سیستەمە بوو، بەڵام توانی ئاستێکی بەرزی ڕێکخستن، هەماهەنگی، و کەڵەکەبوونی ئەزموونی تەکنۆکراتی بەدەست بهێنێت.

“زەحف” و شۆڕش دژی کارگێڕی

لە بەرامبەردا، موعەمەر قەزافی لە “پەرتووکی سەوز”دا لە خۆماڵیکردنی نەریتی تێپەڕی و هەوڵیدا “خاوەنکار” و “کرێ” پێکەوە بسڕێتەوە، و کرێی بە کۆیلایەتیی هاوچەرخ دادەنا. قەزافی بنەمای “خانوو بۆ دانیشتووانەکەی و کارگە بۆ بەرهەمهێنەرانی” خستە ڕوو، کە ناوی نابوو “التزحيف” (کۆنترۆڵکردنی کارگەکان لەلایەن کرێکارانەوە)، کە تێیدا پێکهاتە کارگێڕییە نەریتییەکان هەڵوەشێنرانەوە و وەزارەتەکان لەبەرژەوەندیی “لیژنە گەلییەکان” داخران. ئامانجی ئەم ڕێچکەیە بنیاتنانی ڕێکخستنێکی دامەزراوەیی نەبوو، بەڵکو هەڵوەشاندنەوەی بوو، بەو پێودانگەی کە هەر نێوەندگیرێکی کارگێڕی ئامرازێکی زۆردارییە. ئەنجامەکەش ئەوە بوو کە دامەزراوەکان گۆڕان بۆ “دوورگەی دابڕاو” کە کەمبوونی ئەزموونی هونەری و لێپرسینەوەیان پێوە دیار بوو، ئەمەش بووە هۆی دژایەتی لە بڕیارەکان و شکستی یەکگرتوویی پیشەسازیی نیشتمانی.

پارادۆکسی نەوت: دووفاقی ناوەندێتی و ناماوەندێتی

پارادۆکسە گەورەکە لەوەدا بوو کە قەزافی، لە کاتێکدا ڕیکلامی بۆ “سۆسیالیزمێکی ئاژاوەگێڕانە” لە کەرتە بچووک و مامناوەندەکاندا دەکرد، لە بەڕێوەبردنی کەرتی نەوتدا لە ڕێگەی دامەزراوەی نیشتمانیی نەوتەوە، پەیڕەوی لە پراگماتیزمێکی سەرمایەداریی توند دەکرد. نەوت ئەو “زمانەی دڵنیایی” بوو کە وای لەم ڕژێمە کرد خۆڕاگر بێت؛ لە کاتێکدا ئابووریی سۆڤێتی پشتی بە توانای بەرهەمهێنانی کارگەکانی دەبەست بۆ مسۆگەرکردنی بەردەوامیی دەوڵەت، کارگەکان لە لیبیا تەنها سەرچاوەکانیان بەفیڕۆ دەدا و هیچ قازانجێکیان بەرهەم نەدەهێنا، چونکە بە تەواوی لەلایەن داهاتی نەوتەوە پاڵپشتی دارایی دەکران. بە دەستەواژەیەکی تر، ناماوەندێتی لە لیبیا تەنها “ڕوکارێکی بینراو” بوو، کە لە پشتییەوە ناوەندێتییەکی دارایی ڕەها لەژێر دەستی دەسەڵاتدا شارابووەوە.

دیالێکتیکی “بەرهەمهێنەر” و “بەکارهێنەر”

لە کاتێکدا سۆڤێتییەکان هەوڵیان دەدا کۆمەڵگە بگۆڕن بۆ “یەک کارگەی گەورە” و کرێکار بکەنە ددانەیەک لە ئامێری دەوڵەتدا، قەزافی دەیویست کۆمەڵگە بگۆڕێت بۆ کۆمەڵێک لە “خێوەتی سەربەخۆ” کە تەنها بە پەیوەندیی دەمارگیریی نەوتەوە بەستراونەتەوە. مۆدێلی سۆڤێتی لە کۆتاییدا بووە هۆی دروستبوونی چینێکی تەکنۆکراتی بەهێز و سوپایەک لە ئەندازیاران، لە کاتێکدا ڕێچکەکەی قەزافی گەلی لە “بەرهەمهێنەر”ەوە گۆڕی بۆ “بەکارهێنەر” کە مووچەکانیان لە داهاتی نەوتەوە وەردەگرت نەک لە بەرهەمی ڕەنجی خۆیان.

ئایا ئاژاوەکە ستراتیژ بوو؟

دەکرێت بڵێین مۆدێلەکەی قەزافی بە هەمان ئەندازە کە “خۆماڵیکردنێک بوو دژی سەرمایەداری”، بەشێوازێکیش “خۆماڵیکردن بوو دژی دەوڵەت”. پێدەچێت هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوەیی بەئەنقەست و دژایەتیکردنی کارگێڕی نەریتی تەنها خەونی ئایدۆلۆژی نەبووبێتن، بەڵکو ئامرازێکی سیاسیی مەبەستدار بووبێتن بۆ ڕێگریکردن لە سەرهەڵدانی هەر چینێکی تەکنۆکراتی (بەڕێوەبەران و ئەندازیاران) کە پێدەچوو خاوەنی دەسەڵات یان سەربەخۆییەک بن کە ببێتە هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر بەردەوامیی دەسەڵاتی قەزافی.

لە کۆتاییدا، سۆڤێتییەکان کۆچی دواییان کرد و میراتێکی پیشەسازی و سەربازیی زەبەلاحیان لە دوای خۆیان جێهێشت، لە کاتێکدا ڕێچکەکەی قەزافی پێکهاتەیەکی ئابووریی لەرزۆکی جێهێشت، کە خێرا لەگەڵ وەستانی لێشاوەکانی نەوت یان نەبوونی ئەو دەستە ناوەندییەی کە هەموو دەزووەکانی گرتبوو، داڕما. ئەزموونی لیبیا وانەیەک بوو لەسەر ئەوەی چۆن دروشمە شۆڕشگێڕییەکان دەکرێت وەک پەردەیەک بەکاربهێنرێن بۆ بەهێزکردنی دەسەڵاتێکی ناوەندیی ڕەها، لە ڕێگەی سەرقاڵکردنی کۆمەڵگە بە ئاژاوەیەکی کارگێڕییەوە کە ڕێگر بێت لە گەشەپێدانی ڕاستەقینە.