لەبارەی ڕۆمانی ” شانشینی ئەگباتان “.. رۆژگار خالید

نووسەر ڕۆمان ” نەبەز گۆران “

گوزەرێکی خەیاڵی بەنێو شانشینی ئەگباتان و ئیمپراتۆریەتی ماد .
تەنها دەتوانم ئەوە بگێڕمەوە :.
بەتەواوی کەس نازانێت ئەو شوومەیە چ بوو ؟!
هەر کەسێک شتێک دەگێڕێتەوە !!
هەندێک دەڵێن خوێنی مرۆڤیان خواردووە !!
هەندێکی دیکە دەڵێن خەتای قەڵەڕەشەکانە لە لێواری دیواری شوراکان نیشتوون و ئاوازی خەمگینیان چڕیووە .
هەندێکی دیکە دەڵێن خەونی ڕەشیان گێڕاوەتەوە !
هەمووان دەستەوەستان و بێدەنگبوون !
هیچ کەسێک نەبوو داوای مشتێک ڕووناکی بکات و بەناو ئەو تاریکییەدا بەئەسپایی بڕوات !!
یانیش داوای چەند گوڵێک بکا یانیش داوای چەند دەستنووسی بکات و شانازی بەڕابردووی نەتەوەکەی بکات .
هیچ کەسێک نەبوو پێیەکانی لەئاوی ڕووبارەکە دەربهێنێت و وانەکات ئاوی ئەو ڕووبارە پیس نەبێت .
هیچ کەسێک نەبوو بەبازرگانەکان بڵێت هێشووی ترێ باغستان ببەنە ئیمپراتۆری بابلیەکان ، لەکاتێکدا هێشووی ترێ دەبێتە کچێکی جوان وەکو ڕەشەبا و گەردەلول ئارامی دەهێنێت بۆ شانشینەکە و شارەکە .
پێتان دەڵیم ئاگاتان لەو کاروانچیانە بێت دەچنە خاکی حەکیمان و سینوهۆکان لەبیریان بێت چارەسەری ئەو نەخۆشیەی بهێننەوە تووشی حیکایەتخوانی کۆشکی پاشای بووە دەنگی هەڵدەوێرێت ، ئەگەر حیکایەتخوانی پاشای بمریت ، ئەوەی گوێمان لێدەبێت دواهەمین چیڕۆکی ئەم شانشینە دەبێت .
لەبارەی ڕۆمانەکەی //
دەتوانم بڵێم ڕۆمانێکی یەکجار تایبەتە سنووری نێوان خەیاڵ و مێژووی نەتەوەیەک دەبڕێت و هەموو ئەوشتانە ورد و خاش دەکات لەخەیاڵ و زهنی هەر یەکێکمان هەیە لەبارەی مێژووی کورد و شێوەژیانی مرۆڤی کورد ، لەگەڵ ئەوەشدا چەندە لە گێڕانەوەی ڕۆمانێک دەچێت ، هێندەش لەوە دەچێت کەسێک گەواهی بەسەر ئەو شتانە بدات بینیویەتی .
هەربۆیە دەیان پرسیار و کۆد و بابەتی نهێنی هەستی پێدەکرێت لەبارەی ژیانی کۆشک و قەڵا و تەلارەکان و ژیانی پاشا و دەستوپێوەندەکەی و باس لە سەرەوەت و سامانی پاشا و شانشینەکەی دەکات ، لەگەڵ ئەوەشدا وردتر دەچێتە نێو ژیانی خەڵکی شانشینەکە لەبارەی دابونەریت و کلتور و زمانی و جل و بەرگ و مۆسیقا و بنووس و تۆمارەکانی کۆشک هەموو شتێک دەگێڕێتەوە .
بۆیە بەگشتی ڕۆمانەکە لەسەر چەند پرسێکی باڵا نووسراوە :.
” ئازار “
بەبێ ئەوەی هەست بکەین لەپڕ پێمان دەڵێت خەریکی نووسینەوەی ئازارم ، مرۆڤ بەبێ ئازار و بیرکردنەوە دەیەوێت بەچ مەبەستێک بگات ؟!
ئەو ئازارە کاتێک هەستی پێدەکەین هەموو شتێک دەبێتە خەیاڵ .
” خۆشیەکانی پاشا “
پاشا هێندە بەدوای ژن و سەماکار و ئاهەنگی شەوانە و خواردن و خواردنەوە و خۆمەستکردن بووە هێندە لەخەمی ئەوە نەبووە شانشینەکە بپارێزیت !!
هەربۆیە هەموو کاتێک بەدوای” ئاشتی دوور و درێژ بووە ” و چەند شانشینێکی گچکەی وەک قەڵغان و خۆپارێزی و دروستکردووە .
ئەم لێکدانەوەیە بۆ ” شارستانیەتی ماد” هەمان شتە ، پاشا لەخەمی فراوانکردنی سنووری شارستانیەتەکە نەبوونە هاوشانی شارستانیەتی فارس و بابل و میسر و یۆنانیەکان !!
بۆیە وەک ڕەخنیەیەک نووسەری ئیتاڵی نیکۆلۆ مەکیاڤالی لە ” لاپەڕە 48 ” لە ” کتێبی میر ” * لەبارەی شارستانیەتی ماد دەنووسێت :.
ئیسراحەتی دوور و درێژ لەکاتی ئاشتیدا ڕوحی شەڕکردنی لەناو ” شارستانیەتی ماد ” کوشتبوو .

• ئەم کتێبە وەرگێڕاوە بۆ زمانی کوردی لەلایەن ” بەختیار ئەحمەد صالح ” .
  ” مێژووی کۆن “
  خەیاڵمان دەگەڕێنێتەوە بۆ سەرەتاکانی دروستبوونی ” شارستانیەتی ماد ” هەست دەکەین ئێمەی کورد خاوەنی جوانترین و باشترین شارستانیەتی ناوچەکە و مرۆڤایەتی بووینە .
  بەڕێز فەتحی مدرس لە ” کتێبی براسۆز ” لەبارەی مێژووی نەتەوەی کورد و دەسەڵاتی کورد و سنووری شارستانیەتی کوردی بەم شێوەیە دەنووسێت :.
  ” ئاماژەکانی کات لاپەڕە 63 “
  مرۆڤ لەدەرئەنجامی زانین و داهێنانەکانی خۆی بۆ تۆمارکردنی ڕووداوەکان بەدرێژایی قۆناغەکانی شارستانیەتەوە لەڕێگەی دەربڕین و کارکردنی زۆر و ئەزموونی ژیان بەگشتی گۆڕانکاری بەسەردا هات و داهێنانی کردووە لەدانانی کات وەک پێوەرێکی گرنگ لەژیانی خۆیدا .
  ” ئاماژەکانی شوێن لاپەڕە 69″
  دەستکاریکردن یاخود دەستنیشانکردنی شوێن لەڕووی ڕێنووسە دۆزراوەکان گرنگە ، بۆ دڵنیابوون لەچەسپاندنی شارستانیەتەکە و زمان و نەتەوەی کورد ، خاڵی بەهێزی پێگەی کوردە بۆ ئەوەی ڕاستیەکان بنووسرێتەوە یاخود لەئەدەبیاتی کوردیدا شوێن و شێوەژیانی مرۆڤی کورد ئاماژەی بۆ بکرێت وەک ناوچەسنوورییەکان و دەشتایی و شاخاوییەکان و ئاوییەکان بۆ ئەوەی توانای دەسەڵاتی ” شارستانیەتی ماد ” ببینرێت لەڕووی توانای جەستەیی و بەرگری لەکاتی جەنگدا .
  “ئاماژەکانی زمانەوانی لاپەڕە 77 “
  بۆ ئەوەی لەشێوەژیانی ڕابردووی مرۆڤی کورد تێبگەین و پەیوەندی بەهەلومەرجێکی گرنگ هەیە ، بۆ ئەوەش زمانی کوردی لەڕووی ڕێنووس و ئاخاوتن و پەیوەندی گرنگە ، چونکە زمانی کوردی لەناوچەیەک بۆ ناوچەکانی دیکە دەگۆڕێت ، ئەم گۆڕانەش دەگەڕێتەوە بۆ بوونی زاراوەی جیاواز بەهۆی کاریگەری جوگرافی و پێکهاتە و پیشەی خەڵک و سنووری پەیوەندییە گشتییەکان کەهۆکارن بۆ ئەوەی زمانی کوردی یەکگرتوو نەبێت و لەقەوارە و ناوچەی بچووکدا بمێنێتەوە .
  هەر ئەمەشە وایکردووە ” شارستانیەتی ماد ” نەتوانێت سنووری زمانەکەی فراوان بێت هاوشانی فارس و ڕۆم و ئاشورییەکان .
  وە خاڵیكی دیکەی لاوازی نەتەوەی کورد ئەوەیە ئایینی ئاسمانی نەبووە هاوشانی نەتەوەکانی دیکە ، وەک کتێبە ئاسمانییەکانی ” تەورات و ئینجیل و قورئان ” .
  وە خاڵیکی دیکە خاوەنی داهێنانی زانستی و فەلسفەی نەبووە هاوشانی شارستانیەتی چینییەکان و هیندۆسەکان و میسریەکان و ڕۆمەکان و یۆنانییەکان .
  ئەم سێ ئاماژەیە وایکردووە کورد وەک نەتەوە بۆ هەمیشە بەتەنها بمێنێتەوە و کاریگەری ئەرێنی نەتەوەی دیکەی بەسەرەوە نەبێت ، لەهەمانکاتدا خاڵیکی بەهێزیشی ئەوەیە بۆ هەمیشە لەناونەچێت، چونکە خاڵی بەهێز و هاوبەشی هەموو کوردێک ئەوەیە زێدی خۆی و خاکی خۆی و کلتور و زمانی خۆی پاراستووە و کارێکی هاوبەشی هەموو کوردێک بووە .
  ناوەڕۆکی ڕۆمانەکە بەم شێوەیە :.
  لەڕێگەی پیاوێکی بەئەسلزادە دایک و باوکی” ماد ” ڕۆمانەکە دەگێڕێتەوە سەرەتا وەک گەڕیدە گەشتەکەی دەکات بەرەو شارستانیەتییەکانی ناوچەکە ، دواتر ڕوو لە شانشینی ئەگباتان دەکات کاتێک دێتە شانشینەکە وەک موغ یانیش وەک پیاوێکی دیندار خۆی نیشان دەدات .
  کاتێک دەزانی کۆشکی پاشای پێویستیان حیکایەتخوانی نوێ هەیە ، ئەم پیاوە دەچێتە کۆشک ئیدی ئەم شانشینەکە بەجێ ناهێلێت و لەپاڵ حیکایەتخوانی دەستدەکات بەخوێندنەوەی بنووس و نامەکانی ژووری تۆمارەکانی کۆشک لەسەر مێژووی ” شارستانیەتی ماد ” نووسراوە ، مێژوویەکی کۆن دەگێڕێتەوە .
  لەکۆتاییەکانی ڕۆمانەکە دەزانین ئەو کەسە بەهۆی بڵاوبوونەوەی نەخۆشییەکی کوشندە لەشارەکەیدا ڕۆیشتووە ، دوای ئەوەی هاوسەرەکەی و دایک و باوکی دەمرن ، دڵی دەشکێت .
  ئەگەرچی لەلای ئەو هەموو شتێک لەخەون دەچێت و هەموو شتێک لەخەیاڵ دەچێت :.
  ئارتینی موغ یانیش ئارتینی حیکایەتخوان 3 چیرۆک دەگەڕێتەوە ، هەر چیرۆکێکیان مانایەکی تایبەتی هەیە کۆدی نهێنییەکان دەکاتەوە :.
  چیرۆکی یەکەم //
  دەگەڕێتەوە پیاوێک هەنگوینی دەفرۆشێ و کەرەی دەکڕێت قەدەری ژیان وادەکا ئەو شتەی دەفرۆشیت بەهەمان کێش بکڕێتەوە ، کاتێک فێڵی بکەی فێڵت لێدەکرێتەوە .
  پوختەی چیرۆکەکە ئەوەیە باشەی بکە باشە دێتەوە پێش و خراپەی بکە بێگومان خراپە دێتەوە پێش ، ئەگەر ئەو چیرۆکە بۆ پیاوێک ڕاستبێت بێگومان بۆ شانشینی ئەگباتانیش هەمان شتە بۆیە گەندەڵی وادەکا جیاوازی چینایەتی و نادادی و ستەم دروستبێت .
  چیرۆکی دووەم //
  لەناوەڕاستی ڕۆمانەکە نموونەی پاشایەک دەهێنێتەوە ڕۆژێک بەردێک لەسەر رێگەی دادەنێت و چاوەڕێ دەکات بزانێت خەڵک چ دەلێن و کێ هەستی بەرپرسیاریەتی هەیە و لەخەمی ئەوە دەبێت بەردەکە لابدات لەجیاتی ئەوەی ڕەخنەی بگرێت و گلەیی بکات .
  پوختەی چیرۆکەکە پێمان دەڵێت بەشێوەیەکی گشتی مرۆڤەکان دەتوانن شانشینەکەیان بپارێزن کاتێک ئەو چیرۆکە دەگەڕێتەوە هەست دەکرێت هەمووان ناڕازی و بێدەنگن هەموو شتێک کۆتایی هاتووە .
  چیرۆکی سێیەم //
  مانایەکی جوان بەدەستەوە دەدا لە سەرەمەرگی خۆیدا ئەو چیرۆکە دەگێڕێتەوە :.
  چیرۆکی ” خۆشبەختی _ سەروەت و سامان _ خۆشەویستی ” ململانێی دەکەن :.
  ئەگەر ئەم ململانێیە بۆ خێزانێک یاخود شانشینی بێت هەمان شتە ، سەروەت و سامان چەندە گرنگە و خۆشبەختی سەد هێندە گرنگە .
  پوختەی چیڕۆکەکە پێمان دەڵێت بەبێ خۆشەویستی مرۆڤەکان ناتوانن بەردەوام ببن !
  لەکۆتایی ڕۆمانەکە //
  کۆشک چۆڵ دەبێت و نەیارەکان کۆشک جێدەهێڵێن و هیچی دیکە پاڵپشتی ئەو شانشینەناکەن چونکە دووبەرەکی و ململانێی خێزانی هەموو شتێک تێکدەدات .
  تەنها شتێک بکرێت ئەوەیە هەموو کوردێک خەمی لەت لەت بوونەکەی بخۆین .
  چەند بەشێکی کورتی ڕۆمانەکە بەم شێوەیە دەنووسمەوە :.
  ” خەونی پاشاکان “
  خەونی پاشاکان لە خەونی مرۆڤە ئاساییەکان ناچێت پاشاکان کاتێک خەون دەبینن خەونەکەیان لێکدەدرێتەوە و مەملەکەتەکەی پێهەڵدەسەگێنرێت ، لەوانەیە هەژارەکان و مرۆڤە ئاساییەکان زۆربەی شەوەکان خەون ببینن و هیچکات خەونەکەیان نابێتە باسی دەوروبەر ، ئەمما خەونی پاشایان جێگەی تایبەتی هەیە . ” لاپەڕە 77 “
  ” ژووری تۆمارەکان “
  بەرپرسی تۆمارەکان ئەو پیاوەی هەموو شتێکی دەزانی بێدەنگیش بوو بەیەک ووتە هەموو شتێکی دواند :.
  ” مرۆڤ بۆ ئەوەی ئەو شتانە پیشانبدات خۆی مەبەستیەتی ، هەمیشە ناڕاستی نیشانبدات . ” لاپەڕە 66 “
  ” بابل بەهەشتێکە وەسف ناکرێت “
  مرۆڤ هەتا نەگاتە دەروازەکانی شارشتانیەتی بابلییەکان نازانێت مرۆڤ چ داهێنەرێکی مەزنە ، ئەوەی وایکرد هەموو شتێک ببێتە خەیاڵ جەنگی نەبڕاوەیە .
  لەسەردەمی کۆندا خەیاڵ ئەوەندە بەهێزە بووە بیرکردنەوە و خەیاڵ گەیشتووەتە ئاستی بەپیرۆزکردنی مرۆڤ و گەیاندنی بەئاستی پەرستن و خوداوەندی .
  گێڕانەوەکان بەشێوەیەکی جیاوازە دەبینرێت دەتوانی وەک بازرگانی یاخود وەک گەڕیدەیەک یانیش وەک کۆیلەیەک ئەو شتانە ببینی کاتێک هەزاران میل دەبڕی و شارەکە دەبینی .
  کاتێک هەزاران دیل هەن هەزاران کەنیزەک هەن ، هەزاران کۆیلە و خواجەیان دەخستە ئیشەکانیانەوە بۆ دروستکردنی ئەو بەهەشتە .
  لاپەڕە ” 212 و 213 “
  ” بخۆرەکانی دەسەڵات “
  ئەوانە کۆمەڵێک بخۆرن هەر کەسێک خوانیان بۆ بڕازێنێتەوە بەو جۆرە دەمی تێدەخەن ئێستا دەبینی ئەمانە بەکەڵکی ئەوە نایەن جارێکی تر متمانەیان پێبکرێتەوە کەسێک توانی یەکجار پشت لە خەڵکەکەی بکات و بچێتە پاڵ دوژمنەکەی ئەو کەسە شایەنی ئەوە نییە جارێکی تر لەناو هەمان خەڵکدا بژیت ، لەئێستادا بەدەستی خۆم گرێیەکە نەکەمەوە سبەی ڕۆژبوون بەچەند گروپێک و کەسی دیکە ناکرێتەوە . ” لاپەڕە 112 “
  ” میر زەردەشت “
  هەموو چاوەڕێی ئەوەبوون شوێنی باوکی بگرێتەوە کەچی پشتی لەهەموو شتێک کرد و ڕۆیشت ، دوای هەڵبژاردنی ژیانی گۆشەگیری ڕایگەیاند پەیامی ئایینی بۆهاتووە ، لە ئەشکەوتەکە دێتە خوارەوە لەسەر ڕێگەی بەگوندێک تێپەڕ دەبێت بۆیە کۆمەڵێک خەڵک دەبینی و کۆیاندەکاتەوە و دەچێتە سەرتاشەبەردێک و بەدەنگێکی پڕ لەبڕوا بەخۆبوونەوە دەڵێت :.
  هەموو بتەکان بشکێنن ئەو بتانەی ئێوە دروستان کردوون بۆ ئەوەی بیانپەرستن نەدەبنە خوداوەند و نەدەتوانن خۆیان بپارێزین ، پێش ئەوەی بتە بەبەرد دروستکراو و بەدار دروستکراوەکان بشکێنن ئەو بتانە بشکێنن لەهۆش و ناختانن ، هیچ کەسێک پیرۆزمەکەن .
  ئێوە ئەی خەڵکینە دەستهەڵگرن لە پیرۆزکردن و خۆبچووکردنەوەی خۆتان لەبەردەم کەسانی خۆ بەگەورەزان .
  پیرۆزیەکان لەسەر زەوی نین و لەشوێنی دیکەن دوای مردن دەیانبینن و خوداوەندە کۆنەکان بەکەڵکی خەڵکی ماد نایەن . ” لاپەڕە 165 “
  ” خەونی خاک “
  خەونی گەورە ئەو خەونەیە پەیوەستە بەخاک و شانشینەوە ، نابێت خەڵک وای لێبێت خەونەکانی ببەستێت بەپاشایەکەوە یا شازادەیەکەوە . ” لاپەڕە 13 “
  ” نهێنی ژیان “
  مرۆڤ بەپاراستنی نهێنیەکانی ژیانی بەهێز دەمێنێتەوە ئەو کەسانەی نهێنییەکانیان نەماوە بۆی بژین ئەو کەسانە تووشی سەرگەردانی دەبن ، پاراستنی نهێنییەکانی ژیانی خۆت پاراستنی هەیبەتی ژیانتە . ” لاپەڕە 29 “
  ” پەرچەمی شانشینەکە ” *
  پێش بڕیاردان لەسەر دروستکردنی شارەکە پاشای گەورە داوادەکات هەموویان پێکەوە یەک پەرچەمیان هەبێت و ئەو پەرچەمە بکرێتە ڕەمزی رێککەوتنەکە :.
• دەشتەکییەکان ڕەنگی زەرد هەڵدەبژێرن .
• بنارییەکان ڕەنگی سەوزی ناوچەکەیان هەڵدەبژێرن .
• کۆچەریەکان ڕەنگی سوور هەڵدەبژێرن .
  سێ ڕەنگەکە پێکەوە دەدوورن و دەبێتە پەرچەمی خێلەکان و دوایی پەرچەمی شارەکە و شانشینەکە و پاشان ” شارستانیەتی ماد ” .
  تێبینی /
• لەئێستادا ئەو پەرچەمە لەکوردستانی ڕۆژئاوای وەک ئاڵای کوردستان دەناسرێنەوە . ” لاپەڕە 37 “
  ” نووسینەوەی مێژوو “
  من کەمردم ئەوەی لەدوام دەگوترێت چ باشبێت و یان خراپ سوودێکی هەیە ؟!
  مرۆڤ مێژووە کەمێژووەکەی پیس بێت چ بەمانی یا نەمانی جیاوازی نییە ، هەستدەکەم مرۆڤ خۆی پیس بێت زۆرباشترە لەوەی مێژوو بەپیسی باسی بکات ، چونکە تەنها مێژووە ناهێڵێت مرۆڤی پیس و مرۆڤی پاک ونبن ، هەربۆیە مرۆڤی گەورە تەنها بۆ ئەم ژیانە ناژیت خۆی تێدا بووە بۆ ئەو ژیانەش دەژیت خۆی تێدا نییە . ” لاپەڕە 60 “
  ” گەڕانەوە بۆ سەردەمی منداڵی “
  منداڵیت لەکوێ بێت بەشێکی یادەوەرییەکانت لەوێ دەبن ، مرۆڤ هەتا گەورەبێت مەیلی گەڕانەوەی بۆ سەردەمی منداڵی زیاتردەبێت ، چ دەکەیت بیکە منداڵی بەشە جوانەکەی ژیانتە و گەڕانەوە بۆی ماندوویەتی گەورەیت دەحەوێنێتەوە و ئاوپرژینی دەکات ! ” لاپەڕە 123 “

Dengekan

دەنگەکان وەک رۆژنامەیەکی ئەلکترۆنی لەپێناوی فەراهەمکردنی سەکۆیەکی ئازاد بۆ دەنگە جیاوازەکان لە ١ی حوزەیرانی ٢٠٠٢ دەستی بەکارکردن کردووە لە شاری تۆرنتۆ. دەنگەکان بە رۆژنامەی خۆتان بزانن و لەرێی ناردنی بابەتەکانتانەوە بەرەو پێشی بەرن لەپێناوی بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی هۆشیار و ئازاد و یەکساندا.