هاوسەنگی گەردوون؛ بۆچی مەحاڵە شتەکان لە «هیچ»ـەوە هاتبێتنە بوون؟.. کارزان عزیز عبدالراحمن
پێشەکی
چەمکی «هیچ» (Nothingness) هەمیشە لای من یەکێک بووە لە ئاڵۆزترین و سەرنجڕاکێشترین ئەو بابەتانەی کە لە مێژووی فکردا شۆڕشێکی زانستی و فەلسەفی قووڵی دروست کردووە. بە بڕوای من، ڕەهەندەکانی ئەم چەمکە تەنیا لە سنووری زانستە سروشتییەکاندا کورت نابنەوە، بەڵکو پێگەیەکی سەرەکییان لە گفتوگۆ تیۆلۆژی و فەلسەفییەکاندا هەیە. کاتێک دەپرسین «ئایا خودا دەتوانێت “هیچ” دروست بکات؟»، ڕووبەڕووی تێڕامانێکی قووڵ دەبینەوە لەبارەی چەمکی بوون، نەبوون، و سنوورەکانی دەسەڵاتی ڕەهای خوداوەند.
ئاڵۆزییە فەلسەفییەکانی چەمکی «هیچ» لە ڕوانگەی منەوە
له ڕوانگەی لۆجیکییەوە کە لێی ورد دەبمەوە، مشتومڕ لەسەر چەمکی «هیچ» هەمیشە کێشەکان قووڵتر دەکاتەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا بەرەو دۆزینەوەی نوێمان دەبات. بۆ نموونە، لە فیکری ئاینیدا ئەگەر بڵێین خودا ناتوانێت «هیچ» دروست بکارێت، لایەنی لاوازی دەردەکەوێت. ئەگەر بیشڵێین دەتوانێت، ئەوا واتا و جەوهەری «هیچ» ڕووبەڕووی دژایەتی دەبێتەوە.
من پێم وایە ئەم چەمکە تەنانەت لە پەیوەندییە مرۆیی و پەروەردەیییەکانیشدا ڕەنگدانەوەی هەیە؛ بۆ نموونە، بوونی مامۆستا و قوتابی بەندە بە تەواوکاریی یەکترەوە، کاتێک لایەنێکیان ئامادە نییە، ئامادەیی لایەنەکەی تر بێ مانا یان هاوشێوەی «هیچ» دەبێت. ئەم گۆڕانکارییە چەمکییە لە دەقە ئەدەبییە هاوچەرخەکانیشدا سەرنجی ڕاکێشاوم، وەک چۆن لە کتیبهکهی کۆچەر ئەبوبەکردا ئاماژە بەو نامۆیی و پووچییە دەکرێت کە مرۆڤ لە بەرامبەر گەورەیی گەردووندا هەستی پێدەکات و ناوی دەنێت «هیچ».
بەڵگەی ڕێکوپێنی گەردوون (Teleological Argument)
لەسەر بنەمای بەدواداچوونە زانستی و عەقڵانییەکانم، بە مەحاڵی دەزانم شتەکان بەبێ هۆکار و لە «هیچ»ـەوە دروست ببن. بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم واقیعە، حەز دەکەم هاوشێوەسازییەک (Analogy) لە نێوان دروستبوونی تەکنەلۆژیا و ڕێکوپێنی گەردووندا بکەم:
• هاوشێوەی مۆبایل لە بیاباندا: ئەگەر من یان تۆ لە ناوەڕاستی بیابانێکدا مۆبایلێک بدۆزینەوە، هەرگیز باوەڕ بەوە ناکەین کە پێکهاتە ئاڵۆزەکەی، بە ڕێکەوت و لە ئەنجامی گۆڕانی ملیۆنان ساڵەی لم و نەوتی ژێر زەوی بەبێ دەستێوەردانێکی زیرەک دروست بووبێت.
• هاوسەنگیی زەوی و گەردوون: بە هەمان شێوە، کاتێک سەیری گەردوون و هەسارەی زەوی دەکەم، دەبینم بە سیستەمێکی ئەندازیاریی ورد داڕێژراون کە تەنیا بۆ ڕەخساندنی ژیان دەشێت. جووڵەی دوولایەنەی زەوی بە دەوری خۆی و بە دەوری خۆردا، ئەگەر کەمێک خێراتر یان هێواشتر بوایە، دەبووە هۆی تێکچوونی کێشکردن یان سووتانی زەوی.
• وردەکارییە ژینگەییەکان: گۆشەی خولانەوەی زەوی، گۆڕانی وەرزەکان، هاوسەنگیی ڕێژەی ئۆکسجین، و هاوتەریببوونی قەبارەی مانگ و خۆر لە کاتی خۆرگیراندا، هەموویان لای من بەڵگەی حاشاهەڵنەگری حساباتێکی ماتماتیکی و دیزاینێکی پێشوەختەی یەکجاڕ وردن.
لەمەوە دەگەمە ئەو دەرەنجامە عەقڵانییەی: ئەگەر مۆبایلێک پێویستی بە دروستکەر هەبێت، چۆن دەکرێت مرۆڤ، ئەستێرەکان، و گەردوون بەم هەموو ڕێکوپێنییەوە بەبێ هۆکار و لە «هیچ»ـەوە هاتبێتنە بوون؟
تێڕامانی قورئانی و ناسیاریی من بۆ خودا
ئەم بەڵگە عەقڵانییانەی خستمنە ڕوو، تەواو هاوتەریبی ئەو پرسیارە جەوهەرییانەن کە لە دەقی قورئانی پیرۆزدا دەیانخوێنمەوە، کە تێیدا ڕووبەڕووی عەقڵی ئێمە دەبێتەوە و دەفەرموێت:
«أَمْ خُلِقُوا مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ أَمْ هُمُ الْخَالِقُونَ» (واتا: ئایا ئەوانە بەبێ هیچ هۆکار و دروستکەرێک هاتوونەتە کایەوە؟ یان خۆیان خۆیان دروستکردووە؟).
بۆ من، بوونی خودایەکی دانا و زانا، گونجاوترین و Lۆجیکیترین لێکدانەوەی ڕاستەقینەی ئەم واقیعە ئاڵۆزەیە. من لە ڕێگەی دەقە پەیامدارییەکان و بە تایبەت قورئانی پیرۆزەوە، ناسنامە و سیفاتەکانی خودام بۆ ڕوون دەبێتەوە:
• یەکتايي (التوحيد): خودا لای من زاتێکی تاق و تەنهایە و چەمکی هاوبەش یان هاوشێوە بۆ ئەو بوونی نییە.
• بێپێویستی (الصمدية): ئەو زاتێکی پایەدار و دەسەڵاتدارە کە پێویستی بە هیچ مەخلوقێک نییە، بەڵکو تەواوی بوونەوەران پێویستیان بەو هەیە بۆ بەردەوامی و جێبەجێکردنی پێداویستییەکانیان.
• پاکی لە هاوشێوە: نە زاوە و نە لە دایکبووە، و هیچ هێزێک نییە کێبڕکێی دەسەڵاتی ڕەهای ئەو بکات.
دەرەنجامی من
من پێم وایە مرۆڤ لەم گەردوونەدا بەبێ ئامانج جێنەهێڵدراوە. گەڕانم بەدوای مانا و هۆکاری بووندا، ئاڕاستەم دەکات بەرەو خوێندنەوە و قووڵبوونەوە لە دەقە ئاسمانییەکان (کۆتا کتیبی خودا)، تا بتوانم لە ڕێگەی عەقڵ و سروشتەوە پەیوەندییە ڕاستەقینەکەم لەگەڵ دروستکەرەکەمدا بدۆزێمەوە و لە چەمکی «هیچ»ـی پێش بوونی خۆم تێبگەم.
سەرچاوەکان:
• کتێبی (هیچ) – چاپی دووەم، کۆچەر ئەبوبەکر.
