بۆچی ڕۆڵی فەلسەفە لە دروستکردنی داهاتوودا پاشەکشەی کردووە؟.. ن: زکریا نمر.. و. لە عەرەبیەوە(یاسین لەتیف)
پاشەکشەی ڕۆڵی فەلسەفە لە سەردەمی نوێدا تەنها گۆڕانکارییەک نەبوو لە پڕۆگرامەکانی خوێندن یان گۆڕانی بایەخی کۆمەڵگاکان، بەڵکو ڕەنگدانەوەی قەیرانێکی قووڵترە کە پەیوەندی بە پەیوەندی نێوان مرۆڤ و مەعریفە و ماناوە هەیە. جیهان کەمتر پێویستی بە فەلسەفە نەبووە، بەڵکو زیاتر لە جاران پێویستی پێیەتی، بەڵام لە هەمان کاتدا زیاتر لێی دوور کەوتووەتەوە؛ چونکە فەلسەفە سروشتەکەی وایە کە گومان لە چەسپاوەکان دەکات، ناڕێکییەکان ئاشکرا دەکات و ئەو پرسیارانە دەورووژێنێت کە کۆمەڵگاکان هەندێک جارهەوڵدەدەن هڵبێن لێیان .لە قۆناغە مێژووییە درێژخایەنەکاندا، فەلسەفە تەنها تێڕامانێکی تیۆریی دوور لە واقیع نەبوو، بەڵکو هێزێکی بنەڕەتی بوو لە داڕشتنی هۆشیاریی مرۆیی. لە ڕێگەی فەلسەفەوە، مرۆڤ گفتوگۆی لەسەر مانای دادپەروەری، سنوورەکانی دەسەڵات، سروشتی ئازادی و چەمکی ڕاستی دەکرد. فەلسەفە ئەو بزوێنەرە بوو کە کۆمەڵگاکانی پاڵ دەنا بۆپێداچوونەوە بە بیرۆکە و سیستمەکانیاندا، چونکە تەنها بە وەسفکردنی جیهان نەوەستا، بەڵکو هەوڵیدا لەو یاسا فیکری وئەخلاقییانە تێبگات کە حوکمی جیهان دەکەن.بەڵام سەردەمی نوێ گۆڕانکارییەکی گەورەی لە سروشتی مەعریفەدا بەخۆیەوە بینی. کۆمەڵگاکان بوون بەوەی نرخی بیرۆکەکان بەپێی توانایان بۆ بەرهەمهێنانی خێرا و بەدیهێنانی سوودی ئابووری ڕاستەوخۆ بپێون. پرسیارە بنەڕەتییەکە چیتر ئەوە نییە:”ئەم بیرۆکەیە تا چەند قووڵە و کاریگەری لەسەر مرۆڤ هەیە؟” بەڵکو بووە بە: “سوودی کردەیی چییە و تا چەند دەتوانێت قازانج بەدەستبهێنێت؟” لێرەوە فەلسەفە پێگەی خۆی لەدەستدا لە بەرامبەر زانستە تەکنیکییەکان کە زیاتر بە پێداویستییەکانی بازاڕەوە بەستراونەتەوە. بەڵام کورتکردنەوەی پێشکەوتن لە تەکنەلۆژیا و بەرهەمهێناندا،تێگەیشتنێکی ناتەواو بۆ مانای شارستانییەت نیشان دەدات. پێشکەوتن تەنها بە توانای مرۆڤ بۆ داهێنانی ئامێری نوێ ناپێورێت، بەڵکو بە توانای دیاریکردنی چۆنیەتی بەکارهێنانیان و ئامانج لێیان دەپێورێت. تەکنەلۆژیا هێزێکی مەزن بە مرۆڤ دەبەخشێت، بەڵام بە تەنها ئەو حیکمەتەی پێ نابەخشێت کە بۆ ئاڕاستەکردنی ئەو هێزە پێویستە.لێرەدا ڕۆڵی ڕاستەقینەی فەلسەفە دەردەکەوێت؛ ئەو ئامێر دروست ناکات، بەڵام پرسیار لەبارەی کاریگەرییەکانیان لەسەر مرۆڤ و داهاتووی کۆمەڵگا دەکات.جیهانی مۆدێرن بووەتە دیلی لۆژیکی خێرایی و کارایی، کە تێیدا مرۆڤ بەپێی ئەوەی بەرهەمی دەهێنێت هەڵدەسەنگێنرێت، نەک بەپێی ئەوەی بیری لێ دەکاتەوە. مرۆڤ بەرە بەرە بووە بە بەشێک لە سیستمێکی ئابووری زەبەلاح، و پرسیارەکانی پەیوەست بە مانا و ئامانج لەبەردەم زمانی ژمارە و بەرژەوەندییەکاندا بایەخیان کەم بووەوە. مرۆڤ لەکۆنترۆڵکردنی سروشت و پەرەپێدانی هۆکارە سەرسوڕهێنەرەکانی پەیوەندی و بەرهەمهێنانداسەرکەوتوو بوو، بەڵام لە هەمان ئاستدا لە تێگەیشتنی خۆی و بەڕێوەبردنی ناڕێکییەکانی خۆیدا سەرکەوتوو نەبوو. مرۆڤایەتی هێشتا ڕووبەڕووی جەنگ، دەمارگیری،جەمسەرگیری ودابەشبوون دەبێتەوە، سەرەڕای هەبوونی زانستێکی پێشکەوتوو. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کەقەیرانی مرۆڤ هەمیشە قەیرانی مەعریفە نییە، بەڵکو قەیرانی حیکمەت و توانای بەکارهێنانی مەعریفەیە بە شێوەیەکی بەرپرسانە.کۆمەڵگاکانی ئەمڕۆ لە قەیرانێکی پەیوەست بە پاشەکشەی بەهای “پرسیار”دا دەژین. سەردەمی دیجیتاڵی بڕێکی زەبەلاح لە زانیاری بە مرۆڤ بەخشیوە، بەڵام مەرج نییە توانای شیکردنەوە یان ڕەخنەگرتنی پێ بەخشیبێت. کولتووری باو مەیلی بۆ وەڵامە خێراکان و هەڵوێستە ئامادەکراوەکان هەیە، لە کاتێکدا فەلسەفە پێویستی بە کات، و تێڕامان و ئارامگرتن هەیە. ئەو کۆمەڵگایەی توانای پرسیارکردنی لەدەست دەدات، ئاسانتر دەکەوێتە ژێر کاریگەری و ئاراستەکردن؛ چونکە نەبوونی بیرکردنەوەی ڕەخنەیی وا لە تاک دەکات ببێتە بەکاربەری ئەو بیرۆکانەی کە دامەزراوە سیاسی، میدیایی وکولتوورییەکان بەرهەمی دەهێنن، بێ ئەوەی توانای پشکنین یان ڕەخنەگرتنیان هەبێت.هەرچەندە بارودۆخە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان بەشداربوون لە پاشەکشەی ئامادەیی فەلسەفە، بەڵام فەلسەفە خۆشی بەشێک لە بەرپرسیارێتییەکەی دەکەوێتە ئەستۆ. زۆر کات بووەتە دیلی زمانی ئەکادیمی ئاڵۆز و لە کێشە ڕۆژانەکانی مرۆڤ دوور کەوتووەتەوە، ئەمەش وایکردووە وەک بوارێکی تایبەت بە نوخبەکان (بژاردەکان) دەربکەوێت. فەلسەفەی ڕاستەقینە کۆمەڵێک زاراوەی داخراو نییە، بەڵکو ڕێگەیەکە بۆ تێگەیشتن لە ژیان. دەبێت لە گفتوگۆکانی کۆمەڵگادا سەبارەت بە دەسەڵات، دادپەروەری، پەروەردە، ئابووری،ناسنامە و تەکنەلۆژیا ئامادەیی هەبێت. کاتێک فەلسەفە لە واقیع دادەبڕێت، توانای کاریگەرییەکەی لەدەست دەدات، بەڵام کاتێک بە پرسیارەکانی مرۆڤەوە دەبەسترێتەوە،ڕۆڵە سروشتییەکەی خۆی وەردەگرێتەوە.یەکێکی دیکە لە دیاردەکانی قەیرانی ئەم سەردەمە، پاشەکشەی ڕۆڵی ڕۆشنبیری خاوەن دیدگای گشتگیر و سەرکەوتنی مۆدێلی “پسپۆڕ”ە لە بوارێکی تەسکدا. گومان لەوەدا نییەکە پسپۆڕی زانستی زۆر پێویستە، بەڵام کۆمەڵگاکان ناتوانن تەنها پشت بەمەعریفەی تەکنیکی ببەستن. پسپۆڕ زۆربەی کات وەڵامی ئەم پرسیارە دەداتەوە: “چۆن جێبەجێ بکەین؟”، بەڵام فەیلەسوف دەپرسێت: “بۆچی جێبەجێ دەکەین؟ ئامانج لێی چییە؟ ودەرئەنجامە ئەخلاقی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەم کارە چی دەبن؟”. بۆیە شارستانییەتەکان پێویستیان بە کۆکردنەوەی نێوان مەعریفەی پسپۆڕی و دیدگای فیکری فراوان هەیە.پاشەکشەی فەلسەفە ڕێک لەو ساتەدا ڕوو دەدات کە مرۆڤایەتی ڕووبەڕووی پرسیارە فەلسەفییە گەورەکان دەبێتەوە. ژیریی دەستکرد پرسیار دەربارەی هۆشیاری و مرۆڤ دەورووژێنێت، گۆڕانی کەشوهەوا پرسیار دەربارەی بەرپرسیارێتی مرۆڤ بەرامبەر سروشت دەخاتە ڕوو، و پەرەسەندنە زانستییەکان دەرگای گفتوگۆ لەسەر سنوورەکانی دەستوەردان لە ژیاندا دەکەنەوە. ئەم کێشانە تەنها بە ئامرازە تەکنیکییەکان چارەسەر ناکرێن، چونکە پەیوەستن بە بەها و هەڵبژاردنە مرۆییەکانەوە. کێشەکە تەنها ئەوە نییە چۆن تەکنەلۆژیا پەرە پێ بدەین، بەڵکو ئەوەیە چۆن زامن بکەین کە ئەم تەکنەلۆژیایە نەبێتەهۆکارێک بۆ زیادبوونی هەژموونی مرۆڤ بەسەر مرۆڤەوە.نەتەوەکان تەنها بەهۆی لاوازی سەرچاوەکانەوە شکست ناهێنن، بەڵکو بەهۆی لاوازی بیرۆکەکانیشەوە تووشی شکست دەبن. ئەو کۆمەڵگایەی لە بەرهەمهێنانی پرسیار دەوەستێت،دەبێتە کۆمەڵگایەک کە بیرۆکەی ئەوانی تر بەکاردێنێت و لەناو ئەو تێڕوانینانەدادەژیت کە خۆی دروستی نەکردوون. هەر پڕۆژەیەکی شارستانی لە جەوهەری خۆیدا لەسەر دیدگایەکی فەلسەفی بۆ مرۆڤ و کۆمەڵگا و داهاتوو بونیاد نراوە. بۆیە نەبوونی فەلسەفە بە مانای نەبوونی بیرۆکە نایەت، بەڵکو بەو مانایەیە کە بیرۆکەکان لە سەرچاوەی ترەوە دێن، بێ ئەوەی توانایەکی پێویست هەبێت بۆ ڕەخنەکردن یان ئاڕاستەکردنیان. پاشەکشەی ڕۆڵی فەلسەفە تەنها قەیرانێک نییە کە پەیوەندی بە فەیلەسوفەکانەوە هەبێت،بەڵکو قەیرانێکی شارستانییە و پەیوەندی بە شێوازی تێگەیشتنی مرۆڤ لە خۆی و داهاتووی هەیە. لۆژیکی خێرایی بەسەر تێڕاماندا سەرکەوت، و بەرهەمهێنان بەسەر مانادا سەرکەوت، و توانای دروستکردنی شتەکان گرنگتر بوو لە توانای تێگەیشتن لە کاریگەرییەکانیان.بەڵام مێژوو دەیسەلمێنێت کە هێز بەبێ حیکمەت ڕەنگە بەرەو پەشێویمان ببات، و مەعریفە بەبێ ئەخلاق ڕەنگە ببێتە مەترسی. زانست پێویستی بە فەلسەفەیەکە ئاڕاستەی بکات، سیاسەت پێویستی بە فیکرێکی ڕەخنەیی هەیە کە ڕێگری لێ بکات نەبێتە ململانێی بەرژەوەندییەکان، و ئابووریش پێویستی بە دیدگایەکی مرۆیی هەیە کە لە لۆژیکی تەنها قازانج تێپەڕێت.گەڕاندنەوەی فەلسەفە بۆ پێگەی خۆی هەوڵێک نییە بۆ گەڕانەوە بۆ ڕابردوو، بەڵکوپێویستییەکە بۆ دروستکردنی داهاتوویەکی بەئاگاتر. داهاتوو تەنها پێویستی بە مێشکێک نییە کە توانای داهێنانی هەبێت، بەڵکو پێویستی بە مێشکێکە کە توانای پرسیارکردن، ڕەخنەگرتن و دیاریکردنی مانای پێشکەوتنی هەبێت. قەیرانی ئەم سەردەمە کەمیی زانیاری نییە، بەڵکو نەبوونی ئەو حیکمەتەیە کە زانیاری دەگۆڕێت بۆ مەعریفەیەکی سوودبەخش.ئەو نەتەوانەی خاوەن توانای بیرکردنەوەی قووڵن، دەتوانن داهاتووی خۆیان دروست بکەن،بەڵام ئەو نەتەوانەی دەستبەرداری بیرکردنەوەی ڕەخنەیی دەبن، خۆیان لەناوداهاتوویەکدا دەبیننەوە کە کەسانی تر بۆیانی کێشاوە.
ن (زکریا نمر)
