خوێندنەوەیەک بۆ مێژووی خەساندن؛ لە کوشتنی جەستەوە بۆ کوشتنی کەسایەتی.. نووسینی: هێمن عەلی

لە مێژووی ڕامیاریی مرۆڤایەتیدا، بەتایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، جەستەی مرۆڤ تەنیا پێدراوێکی زیندەیی نەبووە بۆ مانەوە. بەڵکو زۆرجار کراوەتە “گۆڕەپانی سەپاندنی هێزی ڕامیاری” و ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانی ترس. شانبەشانی سزای لەسێدارەدان، پەنابردن بۆ “شێواندنی جەستە” لە باوترین چەکەکانی دەستی فەرمانڕەوا ڕەهاکان بوون بۆ بەجێگەیاندنی پیلانی تۆقاندن؛ وەک چاودەرهێنان، بڕینی زمان و خەساندن (لە پیاوەتی خستن). ئامانج لەم سزایانە تەنیا ئازاردانی جەستەیی نەبووە. بەڵکو مەبەست لێی کوشتنی “کەسایەتی و ڕەوایەتی”ی ستەملێکراوەکە بووە. بەم کارە ویستراوە کەسی سزادراو بۆ هەمیشە وەک مرۆڤێکی پەراوێزخراو و بێتوانا لەناو کۆمەڵگەدا بمێنێتەوە.

مێژوویەکی خوێناوی: لە ساسانییەکانەوە تا سەفەوی و قاجارەکان
سزای خەساندن و کوێرکردن ڕەگ و ڕیشەیەکی قووڵی لە مێژووی شاهەنشاییەکانی (ئیمپراتۆرییەتەکانی) ناوچەکەدا هەیە. لە سەردەمی ساسانی و بیزەنتییەکاندا، باوەڕێکی ڕامیاری هەبوو کە دەیگوت “دەبێت فەرمانڕەوا لە ڕووی جەستەیییەوە بێکەموکوڕی بێت”. هەر بۆیە، کاتێک شازادەیەک دەبووە جێی مەترسی بۆ سەر تەختی پادشایەتی، لەبری کوشتن، چاویان دەردەهێنا یان دەیانخەساند. ئەم نەریتە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا گەیشتە قۆناغێکی بەرنامەبۆداڕێژراوتر:
سەفەوییەکان: وەک لە سەرچاوە مێژووییەکانی وەک (تاريخ عالم‌آرای عباسی)دا هاتووە، شا عەباسی سەفەوی بەهۆی گومانی زۆر و ترسی لەدەستدانی تەختەکەی، نەک تەنیا دژبەرەکانی، بەڵکو کوڕەکانی خۆیشی کوێر کرد. هەندێکیشیانی خەساند، تاوەکو دڵنیا بێت لەوەی ناتوانن جێگەی بگرنەوە.

قاجارەکان: چیرۆکی ئاغا محەمەد خانی قاجار، کە لە پەڕتووکەکانی مێژووی نوێی ئێراندا بەوردی باسکراوە، نموونەیەکی زەقە. کاتێک منداڵ بووە، لەلایەن پادشایەکی ئەفشارییەوە سزای خەساندنی بەسەردا سەپێنراوە. دواتر کە ئەم کەسە حوکمی گرتە دەست، وەک یەکێک لە دڕندەترین فەرمانڕەواکان دەرکەوت و تۆڵەی ئەو شێواندنەی جەستەی لە هەزاران کەس کردەوە.

پەلهاویشتنی هزری تۆقاندن بۆ ناو میرنشینە کوردییەکان
ئەم دابونەریتە ڕامیارییەی شاهەنشاییەکان تەنیا لەناو سنووری خۆیاندا قەتیس نەما. بەڵکو بەهۆی نزیکیی شوێنگەیی (جوگرافی) و بەریەککەوتنی ڕامیارییەوە، ڕاستەوخۆ دزەی کردە ناو فەرهەنگی فەرمانڕەوایی میرنشینە کوردییەکانی وەک (بابان، سۆران، بۆتان و ئەردەڵان).
وەک لە پەڕتووکی (شەرەفنامە)ی شەرەفخانی بەدلیسی و سەرچاوەکانی تری مێژووی کوردیدا هاتووە، زۆرجار برا و ئامۆزاکان لەپێناو گەیشتن بە “تەختی میرایەتی” دەکەوتنە ململانێیەکی خوێناوی. برا براوەکان بۆ ئەوەی لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە خۆیان لە تاوانی “براکوژی” بپارێزن، سزای کوێرکردن یان خەساندنیان بەسەر ڕکابەرە دۆڕاوەکانیاندا دەسەپاند. ئەم کارەش مسۆگەریی ئەوەی دەکرد کە کەسی سزادراو بۆ هەمیشە ڕەوایەتیی سەرکردایەتیکردنی هۆزەکان لەدەست بدات. بەم شێوەیە، کلتووری سزادانی جەستەیی لەناو قەوارە خێڵەکی و میرنشینەکاندا ڕەگی داکوتا. ئەمەش دواتر زەمینەی خۆش کرد بۆ گواستنەوەی هەمان ئەو هزرە بۆ ناو دەزگا پارێزەرییە (ئەمنییە) نوێیەکان.

بەدامەزراوەییکردنی ئازاردان لە سەردەمی بەعسدا
هەرچەندە چاوەڕوان دەکرا بە هاتنی سەدەی بیستەم و سەرهەڵدانی چەمکی دەوڵەتی هاوچەرخ ئەم جۆرە سزایانە کۆتاییان بێت، بەڵام لە عێراقدا گۆڕانکارییەکە تەنیا لە شێوازی جێبەجێکردنەکەدا بوو. سزادان لە گۆڕەپانە کراوەکانەوە گوازرایەوە بۆ ژوورە تاریکەکانی زیندان. دەزگا هەواڵگرییەکانی ڕژێمی بەعس ئەم دابونەریتەیان بردە قۆناغێکی مەترسیدارترەوە. ئەوان ئەم تاوانەیان کردە “دامەزراوەیەکی دەوڵەتی” بۆ پیادەکردنی پیلانی تۆقاندن. لە زیندانەکانی وەک (ئەمنە سوورەکە)ی سلێمانی، خەساندن و شێواندنی جەستە وەک ئامرازێک بۆ تێکشکاندنی دەروونیی ستەملێکراوان بەکاردەهێنرا، تاوەکو ترس و سامی گشتی لەناو کۆمەڵگەدا بڵاو بکەنەوە.
ئەوروپای مۆدێرن و خەساندنی زۆرەملێ ( Forced Sterilization)، دەستکارییکردنی بایۆلۆجی (Biological Manipulation) لەژێر پەردەی «پاکتاوی کۆمەڵایەتی Social Cleansing»دا
تێڕوانین بۆ خەساندن وەک چەکێکی هێزی ڕامیاری، تەنیا لە مێژووی ڕۆژهەڵات یان لە چوارچێوەی سزای ڕامیاری و تۆڵەسەندنەوەدا قەتیس نەبووە. بەڵکو لە سەدەی ڕابردوودا (سەدەی بیستەم)، لە ئەورووپاش بە شێوازێکی ڕێکخراو پەیڕەو کراوە. ئەم پڕۆسەیە لەژێر پەردەی یاسا و زانستی “باشترکردنی نەژاد”دا جێبەجێ دەکرا.
لە چەندین وڵاتی ئەورووپیدا، خەساندنی زۆرەملێ وەک ئامرازێک بۆ ڕێگریکردن لە وەچەخستنەوەی ئەو کەسانە بەکارهێنرا کە فەرمانڕەوایی یان کۆمەڵگە بە “نەخوازراو” یان “بارگرانی”ی دەزانین. ئەمەش بەتایبەتی ئەم دوو چینەی دەگرتەوە:
خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان و کەمئەندامانی ژیری (People with special needs and intellectual disabilities):
ئەو کەسانەی کە کێشەی گەشەی ژیری یان دەروونییان هەبوو، بە پاساوی پاراستنی تەندروستیی گشتیی نەوەکانی داهاتوو، بەزۆر دەخەسێندران.

هەژاران و پەراوێزخراوان (The poor and marginalized):
لە هەندێک وڵاتدا، هەژاریی سەخت و پێگەی نزم وەک کێشەیەکی بۆماوەیی سەیر دەکرا. بۆیە بەزۆر ڕێگری لە وەچەخستنەوەیان دەکرا بۆ ئەوەی نەبنە بارگرانی بەسەر شانی حکومەتەوە.

دۆسیەی حەمەڕەش: ئایا مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە؟
سەرەڕای جاڕنامەکانی مافی مرۆڤ لە سەدەی بیست و یەکدا، دۆسیەی (حەمەڕەش) سەلماندی کە پاشماوەی هزری سزادانی سەدەکانی ناوەڕاست هێشتا بنەبڕ نەکراوە. ئەم ڕووداوە هاوچەرخە دەرخەری تەنگژەیەکی ڕەوشتی و یاساییە؛ چونکە خەساندنی مرۆڤێک لەم سەردەمەدا نیشانەی هێز نییە، بەڵکو پەنابردنە بۆ چەکی فەرمانڕەوا شکستخواردووەکانی ڕابردوو. لێرەدا پرسیارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە: ئەگەر هێزێکی حوکمڕان هێشتا جەستەی مرۆڤ بکاتە ئامرازی تۆقاندن، ئایا بەڕاستی لە سەدەکانی ناوەڕاست تێپەڕیوە؟

Dengekan

دەنگەکان وەک رۆژنامەیەکی ئەلکترۆنی لەپێناوی فەراهەمکردنی سەکۆیەکی ئازاد بۆ دەنگە جیاوازەکان لە ١ی حوزەیرانی ٢٠٠٢ دەستی بەکارکردن کردووە لە شاری تۆرنتۆ. دەنگەکان بە رۆژنامەی خۆتان بزانن و لەرێی ناردنی بابەتەکانتانەوە بەرەو پێشی بەرن لەپێناوی بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی هۆشیار و ئازاد و یەکساندا.