گفتوگۆ یەکی شانۆیی لەگەڵ نیهاد جامی.. بەشی سێ یەم

—ئەو بیرکردنەوەیەت لەبنەرەتدا وا خۆی نیشان دەدات کە دژایەتی نوێگەری بێت، لەکاتێکدا کە لەکوردستان دەژیایت و کاری شانۆت دەکرد، داکۆکیکارێکی سەر سەختی نوێگەری بوویت؟

-خۆفریودان بە چەمکی نوێ ئەو چەمکە خۆرئاواییە هێندە دەستەواژەیەکی دەمامکدارە، نەک بەرەو دنیای نادیارمان دەبات، بەڵکو فریومان دەدات بۆ ئەوەی بیر نەکەینەوەو ئەو بە پیرۆز بکەین، هیچ کاتێک لەبەردەم نوێگەری خۆرئاواییدا ئێمە دیدێکی ڕەخنەییمان نیە، بە پێچەوانەوە ئێمە هەمیشە ستایشکارێکین بۆ نوێی خۆرئاوا، هەموو داهێنانێک لەوێوە سەرچاوە دەگرێت، پێویستیەکی زۆرمان بەوەیە لاساییان بکەینەوە، چونکە ئەوە سەرچاوەی نوێگەریە، بەڵام کاتێک لەناو خودی خۆرئاوا سەیری ئەو نوێیە دەکەین و بەهەمان تێگەیشتنەوە دەیگوازینەوە ناو زمانەوە، وەک نامۆیەک دەبینرێین، کە ئێمە باسی چ نوێیەک دەکەین؟ بۆ ئێمە لە چ شوێنێک و زەمانێک هاتووین بۆ ئێرە؟ لێرەوە پرسیاری ئەوان ناچار بە بیرکردنەوەمان ناکات، بەڵکو رامان دەکێشێتە کلاسەکانی زمان، تاوەکو خێرا فێری زمانەکەیان بین، بەپێی ئاست و گەشەکردنمان لە زمانەکاندا، کتێنخانەکان دەبنە ماڵی ئێمە تا بەدوای ئەو هەموو ساڵانە بکەوین کە ئێمە تیایدا بێ ئاگاین و زیاد لە پەنجا ساڵە نازانین چی روویداوە، ئەوان ڕاستیان کرد ئێمە لەچ رۆژگارێکەوە هاتووین؟ خۆمان ئەو پرسیارە لەخۆمان دەکەینەوە، تا لەناو دڵی خۆرئاوا نەژین و فێری زمانەکانیان نەبین، تێناگەین کە چۆن نوێگەریە خۆرئاواییەکەی ئێمە کۆن و بەسەرچووە، کەچی تا ئەو ڕۆژگارە ئێمە بە لوتکەی نوێگەری سەیری دەکەین، چ گرفتێکە گیرۆدەی بووین، ئەی ئەوانەی لەخۆرئاوابوون و لە سی ساڵی ڕابردوو نەیانتوانی ئەو ڕاستیە ببینن و هەمیشە ئەو ناوانەیان دووپات کردەوە بۆ نوێگەری ئەوان چی؟ ئەوە پرسیارێکە پێویستی بە وەلامی دڵڕەقانەیە بە ووشەیەکە کە وەک هەڵکۆلینی جەستە بێت بۆ برین، نە فێری زمانێکی باش بوون و نە خوێندیانەوەو کتێبخانەکان بوونە ماڵیان، بۆیە جەختیان کردەوە لەسەر ئەو نوێگەریەی پێش سەفەر ناسیان و بۆ ئەوەی کولتور نەبێتە ژیانی ئەوان، هەر ئەو ناوانەیان دووپات کردەوە، تاوەکو لەبڕی کتێب خەمی کولتور بگۆڕن بە خەمی ژیان، هەندێکیان هەر بەو نوێگەریە دەرگای رۆژنامەکانی کوردستانیان بۆ کرایەوە، کەوتنە نووسینی وتارو باسیان لەتازەگەری خۆرئاوایی و ناوەکانیان کرد، بەلام لە بنەرەتدا ئەو ناوانە هەر ئەوانە بوون کە نوێنەرایتی نوێگەری نیو سەدە پێشوویان کردووە، کە ئەمڕۆ خۆرئاوا وەک میراتی نوێگەری سەیریان دەکات، نەک وەک گوتاری نوێگەری لەئێستادا . نوێگەری بۆتە دەمامکێک بۆ شاردنەوەی ڕۆشنبیریی، بۆیە نەوەکان لەکوردستاندا هەمیشە وا سەیری دەکەنەوە، کاتێک دیدێکی ڕەخنەیی لەو بارەیە بخەیتە ڕوو، هەست بە هەڵچوونێک دەکەن کە ناتوانیت ئاسۆکانی ببینیت، بڕوای وایە تۆ لەخۆتەوە هاتوویت ئەو قسانە دەکەیت، بەلام کاتێک تۆ تەواوی کارەکانی گرۆتۆڤسکی بە پۆلەندی دەخوێنیتەوە، گەنجێکی کوردێکیش لەکوردستان دوو وتاری مۆنتاژکراوی کوردیی خوێندۆتەوە لەپال کتێبەکەی بە عەرەبی، جا بۆ زانیاریت، ئەو ساڵەی «کتێبی بەرەو شانۆی هەژار» کرا بە عەرەبی، شانۆ لابۆریەکەی کۆتایی پێهاتبوو رۆیشتبوو بەرەو ئیتالیاو خەریکی پێرفۆرمانس بوو، ئەو رۆشنبیرە کوردیە بەو کتێبەو بە چەند وتارێکی کۆلاژکراو ناپرسن لەوەی بەخستنە ڕووی کتێبەکانی گرۆتۆڤسکی و سەرچاوەکانی و گەشت کردن بە شانۆکەی بۆچی نابێت ئیتر بە مەعریفەی خۆیاندا بچنەوە، وەک ئەوەی ئێمە بەخۆماندا دەچینەوە، ئەگەر کەمێک راستگۆیانە و بۆ ئەو نەوەیە زۆر ڕەقتر قسە بکەین، دەبێت بڵێین بە بێ زانینی زمانی پۆلەندی و ئاشنابوون بە کولتوری پۆلەندی ناتوانیت شانۆکە و داهێنەرەکەی بناسیت، ئەو قسەیە بۆ ئاڕتۆش ڕاستە، تۆ دێیت دوو کتێبی مۆنتاژکراوی وتاری عەرەبی لەبارەی ئارتۆ دەنووسیت و لەکوردستان وەک گرنگترین کتێب دەیخەیتە ڕوو، بەڵام کاتێک کەسێک لە زمانی فەرەنسیەوە دێت کۆ بەرهەمی ئارتۆ بخوێنێتەوەو لەناو کولتورەکەدا ژیان بکات، هێشتا پێت وابێت نا دادوەری هەیە، لەراستیدا لەدۆخێکی وادا دەبێت هەمووان ڕابگریت و زمان و کولتور بکەیت بە مەرجی سەرەکی توێژینەوەو گەڕان، تاوەکو بتوانیت بەناو تەواوی سەرچاوەکاندا بچیتەوە، بەبێ ئەوە کتێبەکان هیچ نین.. ستایشەکان دیدێکی سۆفستایی سوکراتیانەیە بۆ داهێنەرەکان، ئەگەر بە زمانی دێرێدا قسە بکەین سوکرات لەگەل خواردنەوەوەی ژەهرەکە کە بە فارماگۆن ناسراوە ئاخاوتن دەمرێت و نووسین دێتە بوون، بۆیە فارماگۆنی ناو نووسین ڕاگرتنی نوێبوونی ساختەکارە، ساختەکار بەو مانایەی کۆن بووەو تێی ناگەیت، ساختەکار لەو ڕوانگەی چەند وتارێکی عەرەبی مۆنتاژکراو دێنیت و بەتوێژینەوە دەیخەیتە ڕوو، کتێبێک دەخوێنیتەوەو دوو کتێبی لەسەر دەنووسیت، ئەو قسەیە وابەستەی مرۆڤەکان نیە، بەلکو هەوڵێکی هەلوەشاندنەوەی سێنتەری بیرکردنەوەی شانۆییمانە، کە دەبێت بگەین بە بونیادەکان و لە بونیادەکانەوە سەیری شانۆ بکەین، ئەو سێنتەرەی ئێمە دەمانەوێت هەلیبوەشێنینەوە وێرانکردن نیە، بەڵکو گەیشتنە سەر بنەچەکەی ڕاستەقینەی شانۆیە و بەتالکردنەوەی وەهمی تازەگەریە، ئەوە بەو مانایە نیە ناوەکان تازەگەر نەبوون، بەڵام خۆ دزینەوەیە لە مێژووی ڕاستەقینەی تازەگەری، هێنانی ناوێک و سەپاندنی بەسەر کۆ تراژیدیای مەعریفەی شانۆیی ئێمەیە، بۆیە پێویستە بزانین ئەو تازەگەریە لەکوێوە دێت و لەجەوهەردا بەرەو چ ئاراستەیەک دەڕوات، ئەو تازەگەریە کە لەشانۆدا بەناوی ئەزموونگەری هات، بۆچی لە ولاتانی عەرەبی بەناو چەند دەرهێنەرێک کورت دەکرێتەوە؟ ئەو پرسیارە ڕاماندەکێشێت بۆ بابەتێکی گرنگتر ئەویش ئەوەیە: شانۆی ئەزموونگەری چیە؟ ئایا نوێگەری ئەزموونکردنە؟ لەکوێوە لەماناکانی تێبگەین؟ هەر پرسیارێکی لەم شێوەیە دەبێت لەبنەرەتدا هەڵوەشاندنەوەی سێنتەری ئەو گوتارە بێت تاوەکو بتوانین بەدوای هەڵوەشاندنەوەگەرایی بونیادەکان وەک خۆی بخوێنینەوە.

-جا کەوایە فەرموو با ئەو ئەرکە بخەینە ئەستۆی ئێوە، خۆتان وەڵامی پرسیارەکەتان بدەنەوە، تێمان بگەیەنن شانۆی ئەزموونگەری چیە و لەکوێوە لەماناکانی تێبگەین؟

-سەرەتا چەمکەکە بۆ شانۆی پێشەنگ یان پێشڕەو بەکار هات، ئامانجی تێکشکاندنی یاسای ئەڕستۆییە بۆ دراما، خولقاندنەوەی پەیوەندیەکی نوێیە لەنێوان بینەرو تەختەی شانۆ، سەرەتای ئەو هەنگاوە لەگەڵ سەدەی بیستەم دەست پێدەکات، هەر هەوڵێک ک دەیەوێت مێژووەکەی بۆ دوورتر بگەڕێنێتەوە، ناچاریش دەبێت وەک ڕواڵەتخوازی ئەو شانۆیە بگەرێنێتەوە بۆ شانۆی کلاسیک و گەشەسەندنەکانی، بەلام ئەوە ناکرێت، هێندەی سەدەی بیستەم دەرکەوتنی ڕاستەقینەی ئەو شانۆییە، جگە لەوەی زەمینەی شانۆی ئەزمونگەری عێراقی و کوردی پشتیان بە دۆخی سەدەی بیستەم بەستووە، بۆیە شانۆی ئەزموونگەری لەسەدەی بیستەمدا بە چەند ئاستێکدا تێدەپەڕێت، دەتوانین دیارترین سیماکانی و شانۆکارەکانیشی ببینین، هەڵبەت ئەو شانۆیە لەبنەرەتدا بەهۆی کاریگەری شیعر وهونەری شێوەکاری دەرکەوت، بەتایبەت لەگەڵ هاتنی داداییەکان و سوریالیەکان، کاریگەری دیدگای ئەندریە بریتۆن و سلڤادۆر دالی، وێنەیەکی ناتەباو جوانیناسی بە ئەدەب و هونەر بەخشی، کە وابەستەی تێکشکاندن و گۆڕانکاری بکاتەوە، ئەو شانۆیە ویستی وەک ئەوان خۆی پابەندی دەرچوون لە یاسا باوەکان بکات، ئەنتوان ئاڕتۆ شاعیرێکی دادایی و دۆستێکی نزیکی بریتۆن بوو، لەوێ شیعری دەنووسی، ئەو دیدگا شیعرییەی دەگواستەوە بۆ ڕوانینی شانۆیی، بۆیە ئەو کتێبانەی وەک تیۆریی شانۆیی سەیری دەکەین، لەبنەرەتدا دیدی ستایشکاریانەی شیعری ئارتۆیە بۆ شانۆ، دەیویست شانۆ لەو فۆڕمە بێت، وەک گۆڕانکاریە شیعریەکە، بۆیە پێشنیاری شیعریەتی شوێن و جەستەی کرد، ڕوانینێکی شیعریی جوانیناسیانەیە بۆ شانۆ، بەڵام نەیتوانی ئەو پێشنیاریە بگۆرێت بۆ وێنەیەکی ڕاستەقینە، شکستە لەدوا یەکەکانی دیدێکی داداییانە بوو، تەنانەت دواهەمین نمایشی، دوای دەرچونی لەشێتخانە، دیسان شکست و کۆتایی خەونێکە، بەڵام وەک بیرۆکەیەکی شیعریی بۆ شانۆ گرنگی خۆی هەیە لەئاستی ئەو نەخشە و مێژووە، کەناڵی تەلەفزیۆنی فەرەنسا، ئەمساڵ دۆکۆمێنتاریەکی کورتی پێنج دەقەی لەسەر ئارتۆ دروست کرد، ئەوانەی لە فەرەنسا دەژین دەتوانن لەئێستا لەسەر ئەپلیکەیشنی کەناڵەکە دۆکۆمێنتاریەکە ببینن، ئاماژەی بە ڕۆڵی شیعریی و نواندنەکانی کرد، هەر وەک تەواوکاری دیدگایەکی کەسێتی ئارتۆ لەنێوان شیعرو شانۆ، لەوێدا ئاماژە بۆ قسەیەکی ئەندریە بریتۆن دەکرێت، سالی١٩٥٩ لەبارەی ئارتۆ وتویەتی، ئەو دەڵێت:
«بۆ هەمیشە گەنجان ئەم ئالا سوتاوە وەک هی خۆیان دەناسنەوە» هەڵبەت قسەکە لەسەر شانۆ نیە، بەلکو لەسەر خودی کەسێتی ئارتۆیە، بریتۆن باوەری وایە دەرچون لەیاساکان، سزاکەی هێندە کوشندەیە، ڕاپێچی شێتخانەت دەکات و سزات دەدات، بۆیە نەوەی داهاتوو ئەو ئاڵا سوتاوەی تازەگەری وەک سیمای خۆیان دەناسنەوە، ئەگەر بەقسەکەی ژاک لاکان بڕوامان هەبێت، ناکرێت بەدوای ساڵی ١٩٤٦ سەیری هیچ نووسینێکی ئارتۆ بکەین، کەچی بەدوای ئەم ساڵە ئارتۆ لەهەموو کاتێک زیاتر دەست بە نووسین دەکات، بەڵام ژاک لاکان زۆر بەر لەو مێژووە پێشبینی ئەوە دەکات، ئەو لە ١٩٣٩ دەڵێت دەبێت ئیتر هیچ دێرێکی تر نەنوسێت، ساڵی دوای ئەوە «کتێبی شانۆ و هاوشانۆ» دەنووسێت ئەو کتێبەی بۆ شانۆکارانی ئەزموونگەری کوردی و عەرەبی، وەک تاکە سەرچاوەی ئەو شانۆیە سەیر دەکرێت، بەڵام بۆ خۆی دیدێکی ستایشکاریانەی شیعریە بۆ شانۆ نەوەک کتێبێکی تیۆریی بێت، ئێستا پرسیارەکە ئەوەیە: ئارتۆ مرۆڤێکی ئاسایی بوو؟ نەخێر ئەو شاعیرێکی داهێنەر بوو، خەونی بە شانۆیەکی شیعریی دەبینی، داهێنەرەکانی بەقوربانی کۆمەڵگا سەیر دەکرد، وەک لەکتێبە بچکۆلەکانی لەبارەی ڤان کوخ نووسی، هەوڵێکی زۆریدا بۆ ئەو شانۆیە، بەڵام گرفتەکە لەوە نەبوو کە کۆمەڵگا نەیتوانی لە دیدی شانۆیی ئارتۆ تێبگات، بەڵکو گرفتەکە لەخودی ئەو وێنە شیعرییە کە نابێت بە شانۆ و لەناو کتێبدا دەمێنێتەوە، دەنا لەو ساتەی ئێستا قسە دەکەین، دەبوو شانۆی فەرەنسی بگەڕێتەوە بۆ ئارتۆ، وەک چۆن کورد و عەرەب بۆی دەگەڕێتەوە؟ بۆچی لەهەموو کاتێک زیاتر شانۆ گەڕاوەتەوە بۆ ئەدەب و هەموو فۆڕمەکان لەناو دەقی شانۆیی بنیات دەنرێنەوە؟ ئەو وێنە ڕاستیە تەنیا کاتێک شانۆکاری کورد دەتوانێت تێیبگات لەناو خودی شانۆی فەرەنسی و زمان و کولتورەکەیدا بژیێت، دەنا کتێبە عەرەبیەکان وا وێنایان کردووە کە ئارتۆ ڕزگارکەری شانۆ بوو، دەتوانین شانۆ ببەینە ئاستی باڵا لەم رێگایەوە، بەڵام ئارتۆ بۆ خۆی دەقە شانۆییەکانی لەڕێی دیالۆگ بنیات دەنێت، جگە لەچەند کورتە سیناریۆیەک، چونکە دیدگا شیعریەکەی ووشە بنیاتی دەنا، ووشە وێنای جەستە و دژایەتی شانۆی باوی دەکرد، نەک خودی جەستە خۆی.
خودی ستراتیژە شانۆییەکە بۆ گۆڕینی درامای ئەرستۆیی بەکۆی مێژوویی شانۆی ئەزموونگەری، ئێمە دەرهێنەرێک و دراماتۆرگێک نابینین گرنگتر لە برێخت، ئەو ڕێک دەیزانی چی دەکات و چۆن ئەو وێنەیە لەناو خودی شانۆ بنیات دەنێتەوە، برێخت ئەزموونکاری راستەقینەی شانۆیە، گەڕانەکانیشی لەئاستی تیۆریی دراماو گوتاری فەلسەفی مارکسیدایە، بۆیە ئەزموونکارێکی شانۆیی نیە وەک ئەو وێنەیەکی ڕوونی بە گوتارە ئەزموونکاریەکە بەخشی بێت، بەڵام ئەزموونکارانی ئێمە ناتوانن ئەو وێنەیە ببینن، هۆکارەکەشی ئەوەیە ئەوان ئارەزووی فۆڕمێک دەکەن، کە دەق تەواو بەرەو لەناوچوون بڕوات وکەشێکی سریالیانە بە نمایشی شانۆیی ببەخشێت، وەک سەڵاح قەسەب راستەوخۆ باس لەو شانۆ سریالیە ئارتۆییە دەکات.
قۆناغی دووەمی شانۆی ئەزموونگەری بەدوای جەنگی دووەمی جیهانی دەست پێ دەکات، لەو قۆناغەی پرسیاری مرۆڤ گەڕان بوو بەدوای بێبەهایی، وەک لە کۆمەڵگای پۆڵەندیدا دەرکەوت و تەوژمێکی شانۆیی لەنێوان ساڵانی پەنجاکانی سەدەی بیستەم لەگەڵ سەرەتای بیستەکان کۆتایی دێت، کە گەرانەوەیە بۆ ناو فۆڕمی بینین و جەستە، پڕۆژەکەی گرۆتۆڤسکی لەبنەرەتدا گەڕان و پشکنینە بۆ جەستەی پۆلەندا دوای کاولکاری نازیەت، جەستەی ئەو مرۆڤە دەسوتێنرێت و هیتلەر ئاماژە بۆ ئەوە دەکات لە خەلوزی ئەو جەستەیە سابون دروست بکەن، دڕندەیی بەرامبەر جەستەی پۆڵەندی وێنەیەکی دڕندانەیە، شانۆکارانی پۆڵەندی دێن لەڕێی نمایشی شانۆییەوە جەستە دەکەن بە زمانی سەرەکی نمایش، هەروەها دەرهێنەرێکی وەکو گژێگۆ ژێڤسکی شانۆی شێوەکاری بنیات دەنێت ولەماوەی سێ ساڵدا درێژە بە نمایشەکان دەدات، نەک وەک ئێمە دوای چل ساڵ هێشتا لەسەر ئەو چەند نمایشە بژیت، گرفتەکە لێرەوەیە ئەوان لەدۆخی سیاسی وەک چەکێک بۆ دژایەتی فاشیزم بنیات دەنێن، بەڵام شانۆی ئەزموونگەری کوردی دەبێت فۆڕمێک بۆ دوورکەوتنەوە لەبیرکردنەوەی مرۆڤی کوردیی، جەستەی کوردیی نەیەتە ناو نمایشەوە، ئەو جەستە لەژێر کاریگەری دیدی شانۆیی وێنەیی بەغداوە فۆڕمێک دەخولقێنێت تەنیا کوردیی نەبێت، گەڕان وپشکنینەکان نابنە بەشێک لەناو بنیاتنانەوە، هێندەی شانۆی باڵا شانۆیەکی ئەزموونگەریە تا ببین بە شانۆیەکی جیهانی، بێ ئاگا لەوەی بۆ ئەوەی شانۆکەمان جیهانی بێت، دەبێت تا ئاستی ڕەگەکەمانەوە کوردیی بین، تەنانەت لاسایی کردنەوە لە نوسینی دەقی شانۆیی بتەوێت وەک ئەوان بنوسیت ناتکات بە جیهانی، سیمای مرۆڤی کوردیی کاتێک دەبێتە شانۆیەکی جیهانی کە تەواو کوردیی بێت، تەنیا شتێک کە بکرێت وەرگێڕانی زمانەکەیە، شانۆنامەکانی ئەحمەد سالار و تەلعەت سامان و سمکۆ ناکام کاتێک لە خۆرئاوا بخەیتە سەر شانۆ، بەلام زمانەکەی وەرگێردرابێتە سەر فەرەنسی و ئەلمانی و ئیتاڵی دەبن بە شانۆیەکی جیهانی.
قۆنای سێیەم لەگەڵ دەرکەوتنی بونیادگەری فەرەنسی سەرهەڵ دەدات، ئەویش دەرکەوتنی هونەری پێرفۆرمانسە لەلایان گرۆتۆڤسکی، تاکو ئێستا شانۆکاری کورد ئەوەش هەر وەک شانۆی ئەزموونگەری دەبینێت، ئەو وێنە کاریکاتۆریە ئەزموونکاریە کوردیە دەبێت بووەستێندرێت، ئەو درۆکردنە بەناوی ئەزمووونگەری وایکردووە خاسیەتی ڕەخنەگرتن لەشانۆی ئێمەدا بوونی نەبێت، بۆیە سەرسوڕمان دروست دەبێت، کاتێک دەبینن لەم فۆڕمە ڕەخنەییەوە دێین قسە دەکەین، تێناگەن لەوەی ئەو دیدە ستایشکارو درۆزنانەیە رۆحی شانۆی لەکۆمەڵگای کوردیدا کووشتوە.
پێویستە ئەوە بخەینە ڕوو ئەوەی شانۆی لەسەر تەختەی شانۆ هێنا خوارەوەو خستیە ناو شوێنە کراوەکان، شەقام و باڵەخانەکان، ئەوە شانۆی ئەزموونگەری نەبوو، ئەوە هونەری پێرفۆڕمانسە، گرۆتۆڤسکی لەپێرفۆرمانس ئەو کارە دەکات، پەیوەندی بە ئەزموونگەریەوە نیە، بەڵام وەرە بتوانە ئەوە لەموریدەکان و مامۆستا ئەزموونکارەکان بگەیەنە، چونکە فریودانێک هەیە بەمەبەست و بە پرۆژە ئەنجام دەدرێت، بۆ ئەوەی نەخوێنیتەوە.. کێشەی کتێب و زمانی تری نەبێت, دەتوانێت لە پەنجا ساڵی رابردوو چی فێر بوویتە، ئەمرۆش هەر لەسەر ئەم ناوانە کار بکەیتەوە، ئەگەر شانۆی ئەزموونگەری وەک باسی دەکەن ئەمڕۆ هێندە گرنگە لە ئێستای خۆرئاوا با بێن ناوی دوو دەرهێنەری ئەزموونکاری دنیامان پێ بڵێن، بەلام دەتوانین یەک لەشکر لەپێرفۆڕمێری پۆلەندی وفەرەنسی و ئیتاڵی بخەینە ڕوو، دواهەمین کتێب چیە لەبارەی شانۆی ئەزموونگەری نووسراوە؟ گرنگترین سەرچاوەی ئەم شانۆیە چیە؟ کامە سەرچاوەی زانستی و باوەڕپێکراوە؟ کە لەم سالانەدا سەر لەنوێ بە فەرەنسی چاپکرایەوە؟ کتێبی کێیە؟ تازە نووسراوە؟ یاخود هەر کتێبەکەی ژێمز رۆز ئیڤانسە بەناوی «شانۆی ئەزموونگەری لە ستانسلاڤسکیەوە بۆ پیتەر بروک» هاورێم کاردۆ محەمەد چەند بەشێکی لێ کردووە بە کوردیی، جا هەر بەراست شانۆکاری ئەزموونکاری کورد بروای بەوە هەیە ستانسلاڤسکی ئەزموونکارە؟ یان وەک تەقلیدی و کۆنزەرڤاتیزم سەیری دەکات؟ ئایا دەتوانیت مایەر هۆڵد وەک یەکێک لە ئەزموونکارەکان ببینیت؟ تۆ کە ستانسلاڤسکی وەک ئەزموونکار نەبینیت، بەلام یۆژینۆ باربا وەک ئەزموونکار ببینیت لەوێوە تراژیدیای ئاکاری دەست پێدەکات، باربا تەنیا عەرابێکی گرۆتۆڤسکی بوو، دەرکەوتنیشی زادەی دەرفەتێکە لە ژیاندا لەگەل ئەودا بوو، من دوو کاریم بە ڤیدیۆ بینیووە یەکێکیان هاملێت بوو تا دیمەنی کۆتایی نازانیت هاملێت کامەیە، بۆیە کلاوێکی لەسەر دەکات و لەسەر کلاوەکە دەنووسێت هاملێت، گەر ئەم نمایشە گەنجێیکی کەرکوکی دروستی بکات، هەر مناڵە موریدەکان دەکەونە سوکایەتی کردن، بەڵام باربا دەیکات ئیتر دەبێت بە ئەزموونکار، کەچی ناتوانیت مایەر هۆلد بە ئەزموونکار ببینیت، ستانسلاڤسکی بەلاتەوە مۆدیلێکی کۆنە و نابێت بگەڕێیتەوە سەری، چونکە شانۆکارانی عەرەب دیدی نوێگەریان بە شانۆ بەخشیووە، کتێبەکانیان بوونە بە ئیلهامی تازەگەریمان، تازەگەریەک کۆن بووەو خۆرئاوا خۆی بیری چۆتەوەو تۆی کورد وەفات بۆی هەیە و بۆی زیندوو دەکەیتەوە، بەڵام هەموو ئاستەکان لەیەک وێنەدا کۆ دەکەیتەوە، بڕوام وایە تا ئێرە بەس بێت بۆ قسەکردن لەشانۆی ئەزموونگەری، دەکرێت ئێستا بێینە سەر پرسی گرنگیتر.

-پرسیارێکی تر: لەو ساڵانەی لەکوردستان بوویت، ڕەخنەی توندت ئاراستەی هەندێک شانۆکار دەکرد کە ڕەخنەیان ئاراستەی شانۆی ئەزموونگەری دەکرد، ئێستا خۆت بوویتە بەشێک لەبیرکردنەوەی ئەوان، ئایا ئامادەیت ئێستا داوای لێبوردنیان لێ بکەیت؟

-پرسیارەکەت ڕەوایە، بەڵام بڕوام وایە بەشێکیشی پێویستی بە داڕشتنەوەیەکیتر هەیە تا ببێت بە پرسیارێکی شانۆیی بێ لایەنانە، گرفتەکە ئەوەیە، هەندێک بیرکردنەوەیان لەتۆ باشترە، بە نمونە تەڵعەت سامان لەسەرەتای نەوەتەکانەوە هۆشداریدا بە ئێمە لە تەواوبونی ئەو ناوانەی شانۆی خۆرئاوا، کەچی دواتر من لەچەندین وتاردا بریندارم کرد، ئازارمدا، بەر لەوەی لە کوردستان بێمە دەرەوە، ئێوارەیەکی درەنگ دنیا تاریک بوو لەکۆلانێک کە دەکەوتە بەرامبەر هۆڵی گەل لە هەولێر، ئەو کە منی بینی ڕۆیشتە ئەو بەری شەقامەکە، باش بوو رۆیشتم بەرەو ڕووی، چونکە ئەوە دواهەمین جار بوو لە ژیانمدا ئەوم بینی، وەستاندم پێم ووت کە «قسەی من لەسەر شانۆ بووە، ئێستاش ئەو بۆچوونانەم نەماوە، بەڵام دەبوو ڕەخنەی توندت بکەم تا خۆم بسەپێنم» تاوێک لێم ڕاما، ووتی «منیش وامکرد وەک تۆ کاتێک پێیان ووتم لە گازینۆی لەیالی ئەربیل محەمەد مەولود مەم دەیەوێت بتبینێت» ووتم «ئەو کاری بەمنە با ئەو بێت» ووتی «وا هەوالم بۆ مەم نارد» دواتر سەیرێکی کردم و ووتی «گوێبگرە من کە دەقێکی شانۆییم دەنوسم دەبێتە یەکێک لەهەرە خۆشەویسترین کەسەکانم، ئەو قسانەی ئێستای تۆ بەقەد یەکێک لەشانۆنامەکانم خۆشم دەوێن و چێژم پێدەبەخشێت» کارێکی باشم کرد ئەم ئێوارەیە دانم بە ڕاستی ناو قسەم لەگەڵی کرد و لەبەردەم ئەو داهێنەرە ووتم من هەڵە بوومە، دەی مەگەر کارێکی باشم نەکرد؟
تۆ باس لەوە دەکەیت بوویت بە بەشێک لەبیرکردنەوەی ئەوان، نا کەس نابێت بە بەشێک لەبیرکردنەوەی ئەویتر، بەڵکو کە دێیتە خۆرئاوا، زمانیتر فێر دەبیت، ڕاستی دەبینیت، فرە میتۆدی شانۆ دەبینیت، شانۆی ئەزموونگەری لەساتەوەختێکی مێژوویی دەستەبژێریدایە، بۆیە د. فازل جاف لەکتێبێکی گفتۆگۆ لەگەڵ مامۆستایانی ئازیزمان کاک ئازاد عەبدولواحید و مرۆڤی شادی ژیانمان مەحمود زامدار ئەنجام دابوو، لەوێ د. فازل زۆر شتی وتووەو ئێمەی گەنجانی دلداری شانۆی ئەزموونگەری وێنەیەکی خەیاڵی ناو زهنی خۆمان بۆ ئەو دروست کرد، وێنەیەک کە مرۆڤێکە دژە تازەگەر و دژە شانۆیە، بەڵام گرفتەکە ئەوەیە دەتەوێت ئەمڕۆ من بێم داوای لێبوردن لە د. فازل جاف بکەم؟ نەخێر نایکەم، نەکردنی بێ ڕێزی نیە، من هەمیشە رێزی زۆرم بۆی هەبووە، تەنانەت کە ناراستەوخۆ و ڕاستەوخۆش قسەم لەبارەی کردبێت، بەڵام ئەگەر ئەمڕۆ داوای لێبوردن لە د. فازل جاف بکەم، ئێ دەبێت کاک دانا رەوف یش ببەینە دادگا، چونکە راستگۆ نەبووە فریوی داوین، کتێبەکەی ئارتۆ ئەمڕۆ ئینجیلی شانۆکارانی ئەوروپا نیە، ئەوە تەنیا کۆمەڵێک ڕستەی ڕەوانبێژی و پەخشانیە، بۆیە من نە داوای لێبوردن لەکەس دەکەم و نە کەس دەبەمە دادگا، گرفتی کەسیم هیچ کاتێک لەگەڵ کەس نەبووە، بەپێی تێگەیشتن و بیرکردنەوەی خۆم لەبارەی شانۆ دەدوێم وقسەی خۆم دەکەم، دەتوانن هەمووتان توڕە بن و هەندێک خۆشتان بووێم، لەکۆتاییدا لەگەڵ خۆم ڕاستگۆم و قسەی خۆم دەکەم، هیچ کاتێکیش شتێک لای من بوونی نیە پەیوەندی بە ڕق و کێشەی کەسیەوە بێت، تا ئەم ساتە وەختەی قسە دەکەین تۆ دەبینیت کەمترین قسە لەسەر کاک شەماڵ عومەر دەکەم، ئەو پێرفۆرمێرێکە و کاری خۆی دەکات، لەروانین و تێگەیشتنەکانی دەزانێت دەیەوێت چی بکات، بۆیە گرفتەکە تەواو شانۆییە، ئەوەی تێی نەگەیشت و وێنەیەکی لە زهنی خۆی بۆ من دروست کرد، ئەوە پەیوەندی بە منەوە نیە، بەڵکو پەیوەندی بەوێنەکەی ناو زهنی خۆیەتی بۆ من.

Nehad Jami

بۆ خوێندنەوەی کتێبەکانی نیهاد جامی کلیکی ئەم لینکە بکەن: http://www.dengekan.com/kteb_nihad.htm لە 05-03-1972 لە گەڕەکی حەمام عەلی بەگی شاری کەرکووک لەدایک بووە.. نووسەر و دەرهێنەری شانۆییە.. خاوەنی خەلاتی باشترین دەرهێنەری شانۆییە لە ڤیستڤاڵی شانۆی هەولێر لەلایان وەزارەتی ڕۆشنبیریی لە 1995.. لە ئێستاشدا دانیشتوی وڵاتی فەرەنسایە.