گفتوگۆیەکی شانۆیی لەگەڵ نیهاد جامی.. بەشی چوارەم

4..

—کاتێک باسی تازەگەری دەکرێت، زۆرجار قسە لەبارەی شانۆنامەکانی سامۆئیل بیکیت دەکرێت، بەتایبەت شانۆنامەی لەچاوەڕوانی گۆدۆ، شانۆی ئەزموونگەری کوردیش گەڕاوەتەوە بۆ ئەو شانۆنامەیە, لەم سالانەی دوایش کتێبێکی کوردیش کە توێژینەوەی شانۆیی بوو لەبارەی بیکیت بڵاو کرایەوە، بۆ ئەوەی بچینە ناو بابەتەکە، با بەم شێوەیە بپرسین: بیکیت پەیوەندی بە شانۆی ئەزموونگەری هەیە؟ ئەو دراماتۆرگ بوو نەک دەرهێنەر؟ ئایا شانۆی ئەزموونگەری دەتوانێت لە شانۆنامەوە لەدایک بێت؟

-با هیچ درۆیەکت لەگەڵ نەکەم، بەهیچ جۆرێک ئارەزووم لەو پرسیارە نیە، لەبەر چەندن هۆکار، هەمووشیان لەخاڵێکدا کورت دەکەمەوە، دڵڕەنجاندنی هەموو ئەو دۆستانەیە، بەلام لەهەمان کاتدا، ئامادەییم تیا نیە لەهیچ جۆرە پرسیارێکیش ڕابکەم و خۆم بدزمەوە، بۆیە سەرەتا با ئەو پرسیارە لەخۆمان بکەین، ئایا ئەو دەرهێنەرانەی شانۆی ئەزموونگەری عێراقی و کوردیی لەسەری وەستان خۆیان باسیان لە شانۆی ئەزموونگەری کرد؟ ئایا ئارتۆ و گرۆتۆڤسکی وتارێکیان لەو بارەیەوە هەیە؟ چونکە ئەوان بۆ خۆیان بەدوای جێگرەوەی شانۆی باو دەگەڕان، گرۆتۆڤسکی دەیویست توێژینەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ پرۆسەی ئامادەکردنەوەی ئەکتەر بخولقێنێت، بۆیە کارەکەی زیاتر وابەستەی زانستی مرۆناسیانەوە بوو، ئاڕتۆ خەونی بە شانۆیەکی سوریالیەوە دەبینی، شانۆیەک هاوشێوەی دنیای شیعریەکەی ئەندریە بریتۆن و تابلۆکانی سلڤادۆر دالی بن، بەڵام برێخت راستەوخۆ وتاری نووسی لەبارەی شانۆی ئەزموونگەری، کاتێک باس لەئەزموونگەری دەکرێت لەشانۆی مایەر هۆڵد، وابەستەی دنیای ئەزموونکاریانەی ڕاستەوخۆی بوو، بەڵام شانۆی ئەزموونگەری کوردیی کە لەمندالدانی شانۆی ئەزموونگەری عێراقیەوە هاتۆتە بوون، برێخت و مایەر هۆڵد بە ئەزموونکار نازانن، بەڵام وەک ئێوە دەڵێن ئاخۆ ئەزموونگەری دەتوانێت لەناو شانۆنامە لەدایک بێت؟
ڕاستیەکەی تەنیا لەناو شانۆنامە دەخولقێت، بەواتای ئەوە دراماتۆرگە توانی ئەو شانۆیە بخولقێنێت، لەبنەرەتدا بەناوی پێشرەو خۆی ناساند، دیارترین نمونەی ئەزموونکاریش ئەو دیدە دژە ئەرستۆییەی برێخت و بیکیتە، ئەو دوانە بۆ پیتەر بروک پایەی شانۆکەی بنیاتناوەو خۆشی دانبەوە دەنێت، برێخت دەتوانێت ئەزموونکار بێت و دیدی لۆژیکی ئەڕستۆیی بگۆڕێت بە لابردنی دیواری چوارەم و شانۆکەی بە دیدی فەلسەفی مارکس و ماتریالیزمی دیالەکتیکەوە بەستەوە، شانۆکەی رووبەرووی دیدێکی جوانیناسانەی نوێی شانۆیی کرد، بەڵام شانۆی ئەزموونگەری لای خۆمان ناتوانێت برێخت وەک ئەزموونگەر ببینێت و لەناو فەلسەفەی مارکسیزمدا کورتی دەکاتەوە، جا با ئەوەش نەشارینەوە، گروپە کۆمۆنیستەکانیش نمونەیەکی خراپیان لەیادەکانیان بەم شانۆیە بەخشی، لەئاهەنگی یەکی ئایارو یادی شوراکاندا دەهاتن شانۆنامەیەکی فێرکاری برێختیان دەهێناو وەک دروشم دەیانخستە ڕوو، هەموو ئەو دیدە جوانیناسی و لۆژیکی و فەلسەفییەی شانۆکەیان لەناو فۆڕمی ئایدیای کۆمۆنیزمی نیشان دەدا، بەڵام شانۆی ئەزموونگەری کوردیی دیارە لەدەرهێنانی کاک شەماڵ عومەر شانۆگەری «لەچاوەروانی گۆدۆ» ی خستۆتە سەر شانۆ، لەم ماوەیەدا بیستم گوایە کاک دانا رەئووف وتویەتی بۆ قسەکردن لەسەر شانۆی ئەزموونگەری کوردیی تەنیا دەبێت بگەڕێنەوە بۆ کتێبەکەی من، منیش لێرەدا لەوەڵامی ئەو پرسیارە پشت بەکتێبەکەی بەڕێزیان دەبەستم، چونکە ڕاست دەکات کتێبەکەی بەرێزیان دۆکۆمێنتێکی گرنگی کارەکانی خۆیانە، ئەگەرچی کتێبەکە بۆ خۆی پێویستی بەوەیە لەسەری بووەستین، چونکە نە توێژینەوەیە و نە ڕەخنەی شانۆیی، بەڵکو زیاتر وەسفێکی پەخشانیە، وا دەکات ئەزموونگەری سنورێکی فراوانی هەبێت لەشانۆی کوردیدا لەمستەفا قەسیم و فازل جافەوە تا خۆی و شەماڵ و گەزیزەو ئەوانیتر، بەڵام بەڕاستی دەستەواژە پەخشانیەکانی نابن بە دیدی ڕەخنەیی، ستایشەکانی بۆ پردی ئارتای فازل جاف بەهەمان شێوە زیاتر وێنەیەکی ستایشکاریانەی نمایشێکە، هەروەها باس لەشانۆگەری چیرۆکی باخچەی ئاژەلان دەکات بە کارێکی ئەزموونگەری و یەکەم ئەزموونی شانۆی ژووری دادەنێت لەمێژووی شانۆی کوردیدا، بۆ من تووشی سەرسوڕمان دەبم کاتێک کەسێک لەبارەی نمایشێکی شانۆیی دەنووسێت کە خۆی دەرهێنەریەتی، سەرباری ئەوەی پێشتر وتمان شانۆی ئەزموونگەری کوردیی وا تێگەیشتبوو شانۆی ژوور دەبێت لەژوور نمایش بکرێت، نەک مەبەست لەشانۆی بچووک بێت، دوای نیو سەدە هێشتا ئامادە نین دانبەو هەلەو خەوشانە بنێن، بەداخەوە شانۆکارانی ئەو قۆناغە نەیانتوانی و ناشتوانن بوێر بن و باس لەهەڵەکانیان بکەن، قسەکەمان لەسەر بیکتە، لەو رۆژگارە بەپێی ئەو کتێبە کە دەیخوێنینەوە کاک شەماڵ ئەو کارەی خستۆتە سەر شانۆ، با وێنەیەکی پانۆرامایی ببەخشین، تاوەکو ڕەخنە ئاراستەی ئەو وێنەیە بکەین، دوو ژن بە جل و بەرگی سپیەوە لەپانتاییەکی بۆش بە مۆم و قوماش چاوەروانی گۆدۆ دەکەن، نمایشەکە ووشەی رۆژی سێ یەمی بۆ زیاد کراوە، بوزۆ و لکی و مناڵەکە نەماون تا ئێرە فۆڕمی نمایشەکەیە، هەلبەت زیادکردنی ناونیشان ئەو دۆزینەوە گرنگەی نوسەری کتێبەکە نیە کەوابزانێت شەماڵ زەمەنێکی تری بۆ بیکیت و چاوەروانیەکەی زیاد کردووە، بەڵکو گومانکردنە لە ئەزموونگەری خۆی، ئەمڕۆ کاک شەماڵ باش دەزانێت ئەو دەقەکەی بیکیتی لە شانۆنامەیەکەوە گۆڕیووە بۆ دیدێکی پێرفۆڕمانسی نەوەک بۆ شانۆیەکی ئەزموونگەری، دەنا سێ کارەکتەر وون دەبن، ئەوە بۆ شانۆنامەکەی بیکیتە؟ کەواتە شانۆی ئەزموونگەری کوردی شانۆی کورت کردەوە بۆ چەند دیالۆگ و داڕشتنەوەی پانتایی شانۆ لەڕێی ئەو موفرەدانەی بۆ شانۆی وێنەیی عێراقی گرنگ بوون، کاتێک ئەو هەموو ستایشەی شانۆکارانی عێراقی لە ئەرشیفی رۆژنامەکانی هاوکاری و پاشکۆی عێراق دەخوێنینەوە، لەوە تێدەگەین، شانۆی ئەزموونگەری کوردیی ئاشت کردنەوەی شانۆی کوردیە لەگەڵ شانۆی عێراقیدا، شانۆی وێنەیی کۆنترۆڵکردنی نمایشە بە بیانوی فۆڕمی باڵا، هەستی کوردبوون دەبردرێتە پەراوێزو پێویستە کارەکتەرەکان بجولێنەوە قوماشی سپی و مۆمیان لەگەڵ بێت، نەمانی وێنەی ماڵی کوردیی لەناو نمایشەکاندا بەرزبونەوەی شانۆی ئەزموونگەری کوردیی نیە بەلکو تەسلیمبونی گوتاری شانۆی کوردیی ئەو رۆژگارەیە، بۆ ناو شانۆی عێراقی، ئەوە بەهیچ جۆرێک، سڕینەوەی مێژووی ئەو شانۆیە نیە، هێندەی لەنەبونی ئاراستەی ڕەخنەیی بۆ ڕابردوو، پێویستە پەردە لەسەر بەشێکی تێگەیشتنەکان هەڵبدرێنەوە، بەداخەوە ئەوان خۆیان تا ئێستاش توانای ئەوەیان نیە قسە لەو ساتەوەخت و ئاراستەکانی بکەن.

-قسەیەکت سەرنجی ڕاکێشام، ئاماژەتان بۆ ئەوە کرد کەوا پیتەر بروک پایەی شانۆکەی لەسەر برێخت وبیکیت بنیاتناوە، ئایا ئەوە مانای وایە ئەو ئەزمونکارە؟

• خۆی ڕەنگە ئەو پرسیارە بمباتە سەر تەواوکردنی قسەکانم، من ئاماژەیەکی خێرام کرد، بۆیە لێرەدا کەمێک دەوەستم، ئەوە ئاماژەی من نیە، ئەو بۆ خۆی باس لەوە دەکات، پایەی شانۆکەی لەسەر بیکیت و برێخت بنیاتنراوە، بەڵام ئەوە کورتکردنەوەی شانۆی ئەو نیە بۆ ئەو دووانە، هێندەی ئاماژەیەکی ڕوونە کە پیتەر بروک ئەزموونکارەو لەرۆحی ئەزموونکاری تێگەیشتووەو دەگەڕێتەوە بۆ ئەو دوانە، بەڵام ئاخۆ ئەوە بەو ماناییە چاوپۆشی لەهەندێک شت بکەین؟ زۆرجار دەبیستین و دەخوێنینەوە، هەڵبەت تەنیا لەناو نووسینی کوردی وعەرەبیدا گوایە بروک تیۆریستێکی شانۆییە، ئەوانەی ئەو دەستەواژەیە دەنووسن، بەدڵنیایی لەتیۆر تێنەگەیشتوون و ناتوانن تیۆرو یادداشتی پرۆڤە لەیەکتر جیا بکەنەوە، با بیرمان نەچێت شانۆ هونەرێکی سادە نیە، سادەبوون قوڵایی بوونە لەشانۆدا، شکسپیر و ئەپسن و چێخۆف شانۆیان وا نووسیوەتەوە، نابێت یاری پێبکەیت، ڕەنگە بپرسیت ئەی بۆ باس لەوە دەکرێت بروک دیمەنی کۆتایی هاملێت دێنێتە سەرەتا؟ دەی منیش دەپرسم بۆ وا دەکات؟ چونکە دەیەوێت لە دیدی ئەزموونکاتری برێخت سەیری بابەتەکە بکات، بۆ ئەوەی لەقسەکانمان دوور نەکەوینەوە، دەمەوێت بڵێم بروک تیۆریستێکی شانۆیی نیە، تەواوی کتێبەکانی بریتین لەتێگەیشتن و نووسینەوەی نهێنی شانۆیی خۆی نەک نهنێنی نمایشی شانۆیی، ئەو یادداشتی پرۆڤەکانی خۆی دەکات و لەو ڕوانگەیەوە قسەیان لەبارەوە دەکات، ئەوە تیۆر نیە، هێندەی نووسینەوەی پرۆڤەو خوێندنەوەی ڕووبەرەکانی بیرکردنەوەی شانۆیی خۆیەتی، بەڵام مەرج نیە دەرەنجامەکان بۆ هیچ دەرهێنەرێک راست بێت، بۆ من مایەی پێکەنینە کەسێک بیەوێت هەڵەی دەرهێنانی خۆی ناوبەرێت بە پانتایی بۆشی بروک، بۆیە دەبێت ناچار بین لێیت تێبگەین، بینەر پێویستی بەوە نیە بزانێت پانتایی بۆشە، گرنگ ئەو پانتاییە دەتوانێت ڕووبەرێکی ڕوون بە دیدی بینین ببەخشێت؟ ئایا شانۆنامەکە بۆ خۆی وێنەیەکی درامی ڕوونی هەیە؟ هەڵبەت بۆ توێژەرانی شانۆ کتێبەکانی بروک بۆ خوێندنەوە و ناسینی دەرهێنەرێک و ئەزموونەکەی گرنگە، بەڵام مەرج نیە گریمانەی بۆ ناو شانۆی کوردیی بکەین.

Nehad Jami

بۆ خوێندنەوەی کتێبەکانی نیهاد جامی کلیکی ئەم لینکە بکەن: http://www.dengekan.com/kteb_nihad.htm لە 05-03-1972 لە گەڕەکی حەمام عەلی بەگی شاری کەرکووک لەدایک بووە.. نووسەر و دەرهێنەری شانۆییە.. خاوەنی خەلاتی باشترین دەرهێنەری شانۆییە لە ڤیستڤاڵی شانۆی هەولێر لەلایان وەزارەتی ڕۆشنبیریی لە 1995.. لە ئێستاشدا دانیشتوی وڵاتی فەرەنسایە.