پارادۆکسی سەرکەوتن: شیکردنەوەیەکی لۆژیکی بۆ دیمەنێکی کۆمەڵایەتی.. کارزان عزیز عەبدولرەحمان
ئەم وێنەیە تەنها دیمەنێکی هونەری نیە. ئەمە بەڵگەیەکی بینراوە بۆ واقیعی کۆمەڵگای سەردەمی ئێمە. لە یەک چوارچێوەی بچووکدا، هەموو کێشە ئابوری و کۆمەڵایەتی و ئەخلاقیەکانی سەدەی 21ـمان بۆ کورتکردۆتەوە. بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی لۆژیکی و ڕیاڵیستی لێی تێبگەین، پێویستە توخمەکان یەک یەک شیبکەینەوە و پاشان پەیوەندیان بە یەکترەوە بکەین.
یەکەم: شیکردنەوەی ژینگەی دەرەکی – شاری دوو ڕوو
لە پشت پەنجەرەکەی ژوورەکەوە شارێکی گەورە دەبینین. تاوەرە بەرزەکان ڕووناکن و نیشانەی گەشەی ئابوری و پێشکەوتن و تەکنەلۆژیا دەدەن. شوشەی پەنجەرەکان وەک ئاوێنە دەدرەوشێتەوە. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە مرۆڤ توانیویەتی سروشت ببەزێنێت و باڵەخانەی بەرز دروست بکات.
بەڵام لە هەمان کاتدا ئاسمان پڕە لە دوکەڵی ڕەش و قاوەیی. ئەم دوکەڵە ئاماژەیە بۆ چەند شتێکی ڕاستەقینە: پیشەسازی پیسبوو، ئاژاوەی ناو شار، ئاگری تووڕەیی خەڵک، یان تێکچوونی ناوەوەی ئەو شارە.
لۆژیکەکەی زۆر سادەیە. هەر گەشەیەک تێچووی خۆی هەیە. شارە گەورەکان ناوەندی دەرفەت و پارە و زانستن، بەڵام هەمان کات ناوەندی گەورەترین جیاوازی چینایەتی و قەرەباڵغی و گەندەڵی و تاوانن.
ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە ئەوانەی لە “سەرەوەی” شارەکەن، لە دوورەوە سەیری کێشەکان دەکەن و خۆیان بێبەش دەزانن لێی. ژوورەکە لە بانی باڵەخانەیەکە و ئەمە خۆی ڕەمزێکە بۆ جیابوونەوەی فیزیکی و دەروونی چینی دەسەڵات لە کێشەکانی خەڵکی ئاسایی. ئەوان لەسەرەوەن و سەیری دۆزەخەکەی خوارەوە دەکەن.
شار لە دەرەوە دەسووتێت و ناوەوە سارد و بێدەنگە و کۆندیشنی هەیە. ئەمە پارادۆکسی سەرکەوتنی مۆدێرنە. لە دەرەوە هەموو شتێک خێرا و گەشاوەیە، بەڵام لە ناوەوە بناغەکان دەلەرزێن و ئاسایش نیە.
دووەم: شیکردنەوەی ژینگەی ناوەوە – بازاڕی بەهاکان
ناو ژوورەکە 3 توخمی سەرەکی تێدایە کە بناغەی شیکاریەکەمان پێکدەهێنن. هەموویان بە دەوری پارەوە دەسوڕێنەوە.
- پارە: سندوقێکی ئاسنینی کراوە پڕە لە دەستەی دۆلار. کیسەیەکی گەورەی پارە فڕێدراوەتە سەر زەوی وەک ئەوەی بێبەها بێت. چەند پارەیەکی زێڕینیش لەسەر زەوی و سەر مێز بڵاوکراوەتەوە. پارە لێرەدا تەنها ئامراز نیە بۆ کڕین، بەڵکو بووەتە تەوەر و بناغەی هەموو شتێک. هەموو بڕیار و پەیوەندی و ئەخلاق بە پێوەری پارە دەپێورێت.
- دەسەڵات: کورسیەکی گەورەی چەرمی ڕەش، مێزێکی گرانبەهای دار، لاپتۆپی نوێ، کاتژمێری دەست. ئەمانە هەمووی نیشانەی دەسەڵات و کۆنترۆڵ و پێگەی کۆمەڵایەتین. ئەوانەی ئەمانەیان هەیە، یاسا دادەنێن و یاریەکە بەڕێوەدەبەن.
- شکست: لەسەر مێزێکی لاوەکی وێنەیەکی هاوسەرگیری هەیە کە لە ناوەڕاستەوە شکاوە بە دوو پارچەوە. ئەمە گرنگترین توخمە چونکە نیشانەی ئەو تێچووە مرۆڤایەتیەیە کە لەبەرامبەر پارەدا دراوە. واتە بۆ گەیشتن بەم ئاستە مادیە، پەیوەندی مرۆڤایەتی و خێزان و متمانە قوربانی کراوە.
سێیەم: شیکردنەوەی سێ کەسایەتی وەک سێ چینی کۆمەڵایەتی
هەر یەکێک لەم سێ کەسە نوێنەرایەتی چینێکی جیاواز دەکات لە کۆمەڵگادا. ئەوان سێ وەڵامی جیاوازن بۆ پرسیاری “چۆن سەرکەوتوو بین؟”
کەسایەتی یەکەم: نوێنەری چینی سەرمایە و دەسەڵات
ئەم پیاوە لەسەر کورسیەکەی دانیشتووە. پشتێکی داوەتە پەنجەرە. جلوبەرگی تەواو فەرمی لەبەردایە: کۆتی ڕەش، کراوات، عەینەکی ڕەش، کاتژمێری گران. لەبەردەمیدا لاپتۆپ و پارە هەیە و پێدەکەنێت بە دڵنیاییەوە.
لۆژیکی ئەم کەسە بریتیە لە لۆژیکی بازاڕی ڕەها. بۆ ئەو سەرکەوتن تەنها بە یەک شت دەپێورێت: کۆکردنەوەی سەرچاوە. پارە، دەسەڵات، کۆنترۆڵ، زانیاری.
لە بیرکردنەوەی ئەودا هەموو شتێک نرخێکی هەیە و دەکڕدرێت. کات، خزمەت، وفاداری، تەنانەت کەرامەتی مرۆڤیش. بۆیە ژنەکەی لەبەردەمیدا خزمەتکاریە و پیاوەکەی سەر کەنەکەش نموونەیەکی شکستخواردووە کە هیچ بەهایەکی نیە.
پێکەنینەکەی نیشانەی بێباکی نیە. بەڵکو نیشانەی ئەوەیە کە ئەو هەست دەکات یاریەکەی بردۆتەوە. ئەو لە سیستەمەکەدا براوەیە و یاساکانی خۆی داناوە. بۆ ئەو جیهان شوێنێکە بۆ بەدەستهێنان و کۆنترۆڵکردن، نەک بۆ هاوبەشی و هاوسۆزی.
کەسایەتی دووەم: نوێنەری بازرگانیکردن بە خۆ
ئەم ژنە لەسەر ئەژنۆ دانیشتووە و قاوەی بۆ پیاوە دەوڵەمەندەکە دەبات. جلەکانی فەرمین بەڵام سێکسین و دیزاینکراون بۆ سەرنج ڕاکێشان. پێدەکەنێت و سەیری ئەو دەکات و چاوەڕێی فەرمانیە.
لۆژیکی ئەم کەسایەتیە ئاڵۆزترینە. لە یەک لای ئەو بڕیارێکی ئابوری داوە. لە کۆمەڵگایەکدا کە دەرفەتەکان کەمن و پێشبڕکێ زۆرە و بێکاری باوە، هەندێک کەس ناچار دەبن “سەرمایەی کۆمەڵایەتی و جەستەیی و جوانی” خۆیان بەکاربهێنن بۆ ئەوەی بەرەو پێش بچن.
ئەو ئیرادەی خۆی بەکارهێناوە بۆ گۆڕینی چین و پێگەی خۆی. بۆیە ناتوانین تەنها پێی بڵێین قوربانییەکی بێدەسەڵات. ئەو ئەکتەرێکی چالاکە لەناو سیستەمەکەدا و یاریەکەی قبوڵ کردووە بۆ بردنەوە.
بەڵام لە لایەکی ترەوە، ئەم کردارە نیشانەی تێکچوونی بەهای کەرامەت و سەنگ و مرۆڤایەتیە. کاتێک مرۆڤ خۆی دەکاتە کاڵایەک بۆ فرۆشتن، ئەوا کۆمەڵگاش بەهاکانی لەدەست دەدات. پێکەنینەکەی دروستکراوە و پیشەییە چونکە بەشێکە لە “ئەرکەکەی”. ئەو نەک تەنها قاوە دەبات، بەڵکو سەرکەوتن و پاراستن دەکڕێت بەو خزمەتەی.
کەسایەتی سێیەم: نوێنەری چینی دۆڕاو و قوربانی
ئەم پیاوە لەسەر کەنەکەیەک دانیشتووە. جلێکی ئاسایی و سادە لەبەردایە. دەستەکانی بەیەکەوە بەستووە و سەیری دیمەنەکە دەکات بە چاوێکی پڕ لە توڕەیی و خەم و بێهیوایی. لە تەنیشتی وێنەیەکی هاوسەرگیری شکاو.
لۆژیکی ئەم کەسە بریتیە لە لۆژیکی دۆڕان و دەرکەوتن لە یاری. ئەم پیاوە لە ڕابردوودا هەموو شتێکی هەبووە. وێنەی هاوسەرگیریەکە بەڵگەیە لەسەر خێزان و پلان و خەون و ژیانێکی ئاسایی.
بەڵام لە سیستەمێکی ئابوریدا کە تەنها بەهێزترین و بێڕەحمترین دەباتەوە، ئەو نەیتوانی خۆی بگونجێنێت. ڕەنگە ڕاستی گۆت، ڕەنگە دزی نەکرد، ڕەنگە خۆی نەفرۆشت. لە ئەنجامدا هەموو شتێکی لەدەست دا: خێزان، پارە، پێگە، باوەڕ بە سیستەم.
ئێستا ئەو تەنها بینەرە. ناتوانێت شەڕ بکات چونکە دەسەڵاتی نیە. ناتوانێت خۆی بفرۆشێت چونکە ئەخلاقی ڕێی پێ نادات. بۆیە بێدەنگی و تەماشاکردن هەڵبژاردووە. توڕەییەکەی لەبەر نادادپەروەری سیستەمە و خەمەکەی لەبەر ئەوەیە کە زۆر درەنگ تێگەیشتووە. ئەو نوێنەرایەتی ئەو ملیۆنان کەسە دەکات کە دەڵێن “یاریەکە لە سەرەتاوە نادادپەروەرانە بوو”.
چوارەم: لۆژیکی پەیوەندی نێوان توخمەکان
کاتێک ئەم سێ کەسایەتیە لەگەڵ توخمەکان کۆدەکەینەوە، سێ یاسای سەرەکی دەبینین کە سیستەمەکە بەڕێوەدەبات.
یاسای یەکەم: گشتگیربوونی بازرگانی
پێشکەشکردنی قاوە لەسەر سینیەک ئیتر کردارێکی ئاسایی و ئینسانی نیە. بووەتە مامەڵەیەک. خزمەت بەرامبەر پارە و پاراستن و سەرکەوتن. کاتێک هەموو پەیوەندییەک دەبێتە مامەڵە، ئەوا خۆشەویستی و هاوڕێیەتی و خێزانیش دەبنە کاڵا کە نرخەکەیان دادەبەزێت و دەبەرزێتەوە. ئەمەش بە ڕوونی لە وێنەی شکاوەکەدا دەبینین. هەر شتێک کە نرخی مادی نەبێت، بێبەها دەبێت و فڕێدەدرێت.
یاسای دووەم: بێدەنگی زۆرینە
پیاوەکەی سەر کەنەکە سەیری گەندەڵی و بازرگانیکردن دەکات و هیچ ناکات. بۆچی؟ چونکە دەزانێت تاک و تەنها هیچ ناگۆڕێت و تەنها خۆی زیان دەکات. ئەمە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتیە کە پێی دەڵێن “بێدەنگی زۆرینە”. زۆربەی خەڵک لەبەرامبەر نادپەروەریدا بێدەنگن نەک چونکە ڕازین، بەڵکو چونکە هەست بە بێهێزی دەکەن و دەترسن تێچووی قسەکردن و شەڕکردن بدەن.
یاسای سێیەم: ئاسایی بوونی گەندەڵی
سندوقی پارەی کراوە لە ژێر مێزدا و کەس سەیری ناکات. وەک شتێکی ڕۆژانە مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت. کاتێک گەندەڵی و خیانەت و بازرگانیکردن بە بەهاکان دەبێتە شتێکی ڕۆژانە و بێسزا، ئەوا بناغەی کۆمەڵگا هەڵدەوەشێتەوە. ئەوەی دوێنێ نائاسایی و شەرمەزارکەر بوو، ئەمرۆ دەبێتە ئاسایی و پێویست.
پێنجەم: ڕەنگدانەوەی وێنەکە لەسەر واقیعی جیهانی ئەمڕۆ
ئایا ئەم دیمەنە خەیاڵی و ئەفسانەییە؟ بەپێی داتاکانی ئابوری و کۆمەڵایەتی و ڕاپۆرتە جیهانیەکان، نەخێر. ئەمە ڕەنگدانەوەی چەند دیاردەیەکی ڕاستەقینەیە کە ئێمە هەموو ڕۆژێک دەبینین.
یەکەم: جیاوازی چینایەتی. لە جیهاندا ڕێژەی سەروەت لە دەستی کەمینەیەکی زۆر کەمدایە. چینی ناوەڕاست لە زۆر وڵاتدا لەناو دەچێت و دەبێتە هەژار. هەندێک زۆر بەرز دەبنەوە و هەندێک زۆر دادەبەزن. هەمان دیمەنی پیاوە دەوڵەمەندەکە لەسەر کورسی و پیاوە هەژارەکە لەسەر کەنەکە.
دووەم: تێکچوونی بنەماڵە. یەکێک لە سەرەکیترین هۆکارەکانی جیابوونەوە لە جیهاندا پەستانی ئابوری و نەبوونی کاتە. خەڵک 16 کاتژمێر کار دەکەن بۆ پارە و لە کۆتاییدا خێزان و هاوسەر و منداڵەکەیان لەدەست دەدەن. وەک وێنەی شکاوەکە.
سێیەم: بازاڕی پەیوەندی. لە سەردەمی سۆشیال میدیادا، مرۆڤەکان فێربوون خۆیان بفرۆشن. بۆ لایک، بۆ پارە، بۆ ناوبانگ، بۆ سپۆنسەر. ئەمە هەمان لۆژیکی ژنەکەی ناو وێنەیە بەڵام لە شێوەیەکی دیجیتاڵی و گشتگیریدا. خەڵک کەرامەتی خۆیان دەدەنە لاوە بۆ بینراو بوون.
شەشەم: شیکاری دەروونی قوڵتر بۆ هەر کەسایەتی
بۆ تێگەیشتنێکی قوڵتر، پێویستە بچینە ناو دەروونی هەر کەسێک و بزانین چ بووەتە هۆی ئەم کردارانە.
دەروونی پیاوە دەوڵەمەندەکە: ئەو تووشی “بێهەستی دەسەڵات” بووە. کاتێک کەسێک بۆ ماوەیەکی درێژ لەسەرەوە بێت و هەموو شتێکی دەست بکەوێت، توانای هاوسۆزی و هەستکردن بە ئازاری خەڵک لەدەست دەدات. بۆی مرۆڤەکان دەبنە ژمارە و ئامار و سەرچاوەی مرۆیی. پێکەنینەکەی نیشانەی ئەوەیە کە ئەو ئیتر ناتوانێت جیاوازی بکات نێوان سەرکەوتنی ڕاستەقینە و سەرکەوتنی درۆی کاتی.
دەروونی ژنەکە: ئەو تووشی “دژایەتی ناوەکی – Cognitive Dissonance” بووە. لە یەک لای دەروونی دەزانێت ئەوەی دەیکات هەڵەیە و دژی بەهاکانە، لە لایەکی ترەوە مێشکی دەڵێت “هیچ ڕێگایەکی ترم نیە، دەبێت بژیم”. بۆیە پێدەکەنێت و ڕۆڵ دەگێڕێت بۆ ئەوەی خۆی قایل بکات کە بڕیارەکەی دروستە. ئەمە میکانیزمێکی بەرگری دەروونیە بۆ بەرگریکردن لە خۆی.
دەروونی پیاوە شکستخواردووەکە: ئەو تووشی “شۆکی دوای شکست و خەم” بووە. قۆناغی توڕەیی و قبوڵ نەکردنی تێپەڕاندوە و گەیشتووەتە قۆناغی بێدەنگی و خەم. ئەو سەیری دەکات چونکە هیچ وزەیەکی تری بۆ شەڕکردن و گۆڕانکاری نەماوە. وێنەی شکاوەکە هەمیشە یادگاری ئەوەیە کە چی لەدەست داوە و کام ڕێگای هەڵەی هەڵبژارد.
حەوتەم: نموونەی وڵاتانی ڕاستەقینە
ئەم دیمەنە لە زۆر شوێنی جیهان دەبینرێت بە شێوەیەکی جیاواز.
لە وڵاتانی گەشەسەندوودا، شارە گەورەکان وەک نیویۆرک و لۆس ئەنجلۆس و لەندەن تاوەری بەرزیان هەیە و لە تەنیشتیاندا خەڵکی بێ ماڵ و حاڵ و خێوەت دەژین. جیاوازیەکی گەورە.
لە وڵاتانی گەشەکردوودا، کۆمپانیا گەورەکان سەدان ملیار دۆلار قازانج دەکەن و لە هەمان کاتدا کرێکارەکانیان بە کەمترین مووچە و بێ بیمە کار دەکەن.
لە هەموو شوێنێک، سیاسەت و ئابوری پێکەوە گرێدراون. کەسێک کە پارەی زۆری هەیە دەتوانێت کاریگەری لەسەر یاسا و بڕیارەکان و میدیا هەبێت. ئەمە هەمان کورسی گەورەی ناو وێنەیە. دەسەڵات هەرگیز بە تەنها نیە، هەمیشە لەگەڵ پارەدایە.
هەشتەم: ئەنجامگیری و چارەسەر
ئەم وێنەیە ڕەشبینانەیە بەڵام ئامانجی ڕەشبینیکردن و نا هیوایی نیە. ئامانجی ئاگادارکردنەوە و لێدانە لەسەر زەنگی مەترسیە.
لۆژیک پێمان دەڵێت: هەر سیستەمێک کە تەنها یەک پێوەری هەبێت بۆ سەرکەوتن و بەها، ئەوا لە کۆتاییدا دەشکێت. ئەگەر تەنها “پارە” پێوەری سەرکەوتن و بەها و مرۆڤایەتی بێت، ئەوا مرۆڤایەتی دەدۆڕێت و دەگاتە ناوەوەی ئەو ژوورەی ناو وێنەکە.
چارەسەر چیە؟ چارەسەر لە دەست هەر سێ کەسایەتیەکدایە. هیچ کەسێک تەنها قوربانی نیە و هیچ کەسێکیش تەنها تاوانبار نیە.
- چارەسەر لە دەست پیاوە دەوڵەمەندەکەدایە کە پارەکەی بەکاربهێنێت بۆ دروستکردن و پاڵپشتی و کارهێنان نەک تەنها بۆ کۆکردنەوە و خەزنکردن. دەسەڵات بێ بەرپرسیاریەتی دەبێتە گەندەڵی و وێرانکاری.
- چارەسەر لە دەست ژنەکەدایە کە بڕیار بدات کەرامەت و سەنگ و خۆشەویستی خۆی گرنگترە لە هەر سامان و ناوبانگێک. گەیشتن بە بێ بەها، لە ڕاستیدا گەیشتن نیە بەڵکو دۆڕانە.
- چارەسەر لە دەست پیاوەکەی سەر کەنەکەدایە کە لە جیاتی بێدەنگی و خەم، دەنگ بەرزبکاتەوە و هاوپەیمانی دروست بکات و سیستەمێکی تر داوا بکات. گۆڕانکاری هەمیشە لەلایەن تاک و بێدەنگانەوە دەست پێدەکات.
ئەگەرنا، شارەکە لە دەرەوە بەردەوام دەسووتێت و ئێمەش لە ناوەوە سەیری یەکتری دەکەین و بازرگانی بە یەکتر و بەهاکانمان دەکەین تا ڕۆژێک هیچمان نامێنێت جگە لە پارەیەکی بێبەها و وێنەیەکی شکاو.
کۆتایی قسە: ئەم وێنەیە پرسیارێکی ڕاستەوخۆ لە ئێمە دەکات. تۆ کام کەسیت لەم سێ کەسە؟ و گرنگتر: تۆ دەتەوێت لە کوێی ئەم شارە بسووتێیت؟ لەسەرەوە لەگەڵ دوکەڵەکە، یان لە ناوەوە لەگەڵ بێدەنگیدا؟
