وەرگێڕان پەیوەندی بە كولتوری لۆكاڵ و گڵۆباڵەوە نییە.. سەدیق سەعید ڕواندزی
زمان هەر تەنها ئامرازێكی دەربڕین نییە، بەڵكو گوزارشتكردنیشە و گوزارشتیش تەنێ زارەكی ناگرێتەوە، بەڵكو كردەییشە. هەندێك وشە و دەربڕین لە زماندا هەن، بە گۆكردنیان بە تەنها مانا نابەخشن، بەڵكو دەبێ ئەزموون بكرێن. كاتێ بە یەكێ دەڵێین خۆشم دەوێی، دڵسۆزی تۆم، بیرت دەكەم، بە هاناتەوە دێم) ئەم وشانە كردەیین و دەبێ ئەزموون بكرێن، دەنا بە تەنها دەربڕینی دڵسۆزبوون بەهایەكی نییە، گەر بە كرداریی و لە زەمینەی واقیعدا نەیسەلمێنین. لەبەرانبەر ئەمەشدا، چەندین دەربڕین هەن، كە ناكردەیین، بۆ نموونە: دەگوترێت لە چاوی شێری ناگەڕێتەوە! بەڵام كەس هەیە لە شێر نەترسێت؟ دەگوترێت لە سەر سەرمت دادەنێم، مرۆڤ چۆن لە سەر سەر دادەنرێت؟ كەواتا ئەم جۆرە دەربڕینانە، خوازەن بۆ بابەتێكی دیكە و هەمان مانای خۆیان ناگەیەنن. لەو ڕوانگەیەوە كاتێ ئێمە دەڵێین وەرگێڕان پردی بەستنەوەی كولتووری گەلانە بە یەكتری، ئەوا مانای وانییە كۆی كولتووری ئەڵمان، یان فەڕەنسا، یان عەرەب، بێنینە نێو كولتووری كوردی، كە ئەمەش ناكرێت، مانای وایە نابێ بگوترێت وەرگێڕان پردی بەستنەوەی گەلانە بە یەكتری! ئەم تێگەیشتنە بۆ وەرگێڕان هەڵەیە، چونكە هەرگیز كۆی كولتوور ناگوزرێتەوە. كولتوور، لە بنەڕەتدا لە كەلچەری فەرنسی وەرگیراوە، وشەیەكە لەنێو ئێمەدا لە بەرنبەر فەرهەنگ، ڕۆشنبیریبوون، ئەدەب و هونەر بەكاردێت، بەڵام كولتوور، كۆی سەرخانی كۆمەڵایەتی و خاسیەتە كۆمەڵایەتی و نەریتی و میللییەكانی كۆمەڵگەیەك دەگرێتەوە. لە وەرگێڕاندا، وەرگێڕ كار لە سەر بەشێكی كولتوور دەكات نەك هەموو كولتوور، بەو مانایەی هەر بوارێكی كولتوور، دەشێ لە ڕێگەیەوە وەربگیرێت، كەواتا دەربڕینی وەرگێڕان پردی بەستنەوەی كولتووری گەلانە بەیەكتری، هەڵە نییەو هەڵگڕی هیچ گیرو گازێكی زمانەوانی و فەرهەنگی نییە، چونكە ئەوەی وەردەگێڕدرێت، بەشێكە لە كۆی هەبووەكانی نێو كولتوور، نەك هەموو كولتوورەكە، بەمەش ناڕاستەوخۆ كولتوورەكە، لە سەرێكەوە دێتە نێو نێو ڕۆشنبیریی نەتەوەیەكی دیكە و بە پێچەوانەوەش. كولتووری هەر وڵاتێك، چەند پێشكەوتووش بێت، پەیوەندی بە دواكەوتووی كولتووری نەتەوەیەكی دیكە لە بواری وەرگێڕانەوە نییە! بەدەربڕینێكی تر،كاتێ پرۆسەی وەرگێڕان لە كولتووری وڵاتێكی پێشكەوتووی خۆرئاواوە، بۆ كولتووری میللی و دواكەوتووی ئێمە دەكرێت، ئەوا ئەوەی دەكرێتە پێوەر، پێشكەوتنە ژیاریی و زانستییەكان نین، وەرگێڕان كاری بەوە نییە، بەڵكو پەیام و ئامانجە مرۆیی و ڕۆشنبیرییەكە گرنگە. ئەزموونی وەرگێران لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، كە كولتوورێكی دواكەوتووی هەیە و بگرە وڵاتانی جیهانیش، زۆر بە ڕوونی ئەوەیان سەلماندووە، كە دەشێ وەرگێڕانی تێكست و دەقی نێو كولتوورێكی وڵاتێكی دواكەوتوو، زۆر لە وڵاتێكی پێشكەوتوو بە هەڕمێنترو پڕ خوێنەرتر و پڕ ماناییتر بێت. وەرگێڕان، گواستنەوەی كولتووری گەلێك، بە كۆی پێكهاتە فەرهەنگی و هونەریی و ژیاریی و زانستییەكان، بۆ نێو كولتووری گەلێكی دیكە نییە، تا نەشێ ئێمە تێكست و بەرهەمی ئەڵمانی یان فەڕەنسی، وەربگێرینە سەر زمانی كوردی، بلوجی وتیگریی، بە بیانووی ئەوەی ئەو زمانانە جیهانی نین و لۆكاڵینە، بە پێچەوانەوە ئەزموونەكانی وەرگێڕان ئەوەیان دەرخستووە كە تێكست لە وەرگێڕاندا دەكرێتە پێوەر، نەك كۆی كولتوور. گەر سەرنج بدەین دەبینین نانی ڕووتی محمەد شوكری، ڕۆمانی قەپێلكی مستەفا خەلیفە، شیعری نەتەوەی ئەفغان و ڕۆمانەكانی خالید حوسێنی و ئەدەبی ئەفغانی وكۆڵۆمبی و میسری و كینی، بە هەزاران جار لە ئەدەبیاتی ئەمەریكا و كۆریای باشوور و ژاپۆن، پڕ خوێنەرتر و سەرنج ڕاكێشتر و پڕ ماناترە و پێدانی خەڵاتەكانی نۆبلیش لە بوارە جیاوەزوكاندا بە نووسەر و زاناو داهێنەرانی ئەم وڵاتە دواكەوتووانە، دەرخەری ئەوەن، كە وەرگێڕان پەیوەندی بە لۆكاڵی و گلۆبالیزمەوە نییە، ئەمە بۆ بوارەكانی دیكەی دەرەوەی ئەدەبیش ڕاستە، مەگەر ئەریتریەكی دواكەوتوو، لەگەڵ ژاپۆنییەكی پێشكەوتوو، وەك یەك پەنا نابەنە بەر ژیری دەستكرد و بە كارهێنانی دوایین مۆدیلی كەرستە و ئامرازی تەكنەلۆژیی پێشكەوتوو؟ كەواتا نابێ كردەی وەرگێڕان، ببەستینەوە بە كولتوری لۆكاڵی و گڵۆباڵی. لە وەرگێڕاندا خوێنەر بە دوای مانا، چێژ و جوانی، پەیام و ئامانجی دەقەكەوەیە، نەك ئەوەی دەقەكە ژاپۆنییەك نووسیویەتی، یان ئێرانییەك. ئەمە بۆ كەرستە و بابەتەكانی دیكەش دروستە، وەك چۆن ژاپۆنییەك لە تۆكیۆی سمبولی پێشكەوتنە زانستییەكان ئایپاد و مۆبایل بە كاردێنێت، بەم شێوەیەش شوانی مێگەلێكی بناری چیای هەڵگۆرد، هەمان كەرستە بەكاردێنێت، بە جیاوازی دوو جیهانبینی جیاواز. بۆ وەرگێڕانیش، كولتوور و زاست و ژیار پێوەر نین، بەڵكو پەیوەندی خوێنەر بە دەق، چێژ و جوانی، پەیام و مانای دەق گرنگە، نەك ئەوەی دەقەكە لە كولتووری ژاپۆنەوە هاتووە، یان مەغریبێكی دواكەوتوو، كەوەك وتمان هەموو نووسەرانی ژاپۆن، ڕەنگە ئەوەندەی نانی ڕووتی محمەد شوكری، كە زادەی كولتوورێكی دواكەوتووە، كاریگەریەتیان لە سەر خوێنەر و تێڕوانینی دانە نابێت.
*ئەم بابەتە لە هەفتەنامەی ڕێگای كوردستان ژمارە( 1499) لە 18/8/2026 بڵاوكراوەتەوە.
Sadiq Said Rwandze
سەدیق سەعید ڕواندزی، لە ساڵی 1972 لە شارۆچکەی ڕواندز لە دایکبووە. خوێندنی سەرەتایی و دواناوەندی هەر لەو شارە و ساڵی 1993 _1994، بەشی کوردی _ پەیمانگای مەڵبەندی مامۆستایانی لە هەولێر تەواو کردووە. هەر لە ڕواندز دەژیت و خولیایەکی گەورەی بۆ کتێب و خوێندنەوە هەیە و زۆرجاریش وەک خوێنەرێک سەرنجەکانی لە بارەی پرس و بابەتە ئەدەبی و ڕۆشنبیرییەکان و کتێب و تێکست دەخاتە ڕوو.
