بنبەستی ئایدۆلۆژیا و شۆکی یادەوەری: توێکاریی عەقڵی سیاسیی “چەپی ئێران” و ڕێگاکانی ڕزگاری.. نووسینی: حەمید کورەچی
لە زانستە جیاوازەکاندا، لە بیرکارییەوە تا زانستە مرۆییەکان، تێگەیشتن لە کێشەکە بە نیوەی چارەسەر دادەنرێت. ئەم بنەما سەرەکییە لە کاتی شیکردنەوەی دیاردە سیاسییە ئاڵۆزەکاندا گرنگییەکی دوو هێندە پەیدا دەکات. لە فەزای فیکریی ئێراندا، “چەپ” وەک بزووتنەوەیەک کە تەمەنی زیاتر لە سەدەیەکە، لە ڕووی مێژووییەوە بە دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و ڕەخنەگرتن لە سەرمایەدارییەوە بەستراوەتەوە. سەرەڕای ئەوەش، ئەم بزووتنەوەیە ئەمڕۆ لە ناو دۆخێکی بنبەستی فیکری و دەروونیدا دەژی کە دەرەنجامی ئاوێتەبوونی شکستە مێژووییەکان و پابەندبوونە بە چوارچێوە ئایدۆلۆژییە داخراوەکان. ئەم وتارە هەوڵ دەدات ئەم قەیرانە لە ڕێگەی سێ تەوەرەوە هەڵبوەشێنێتەوە: سروشتی چەمکە سیاسییەکان، دەروونناسیی شۆکە بەکۆمەڵەکان، و میکانیزمەکانی چوونە دەرەوە بەرەو عەقڵانییەتێکی دیموکراسی.
گۆڕینی چەمکەکان بۆ بتی ئایدۆلۆژی
١. سروشتی چەمکە سیاسییەکان
چەمکەکانی وەک “چەپ” و “ڕاست” ڕاستی گەردوونی نین کە بوونێکی سەربەخۆیان هەبێت، بەڵکو ئامرازێکی بژاردەن کە عەقڵی مرۆڤ بۆ تێگەیشتن لە واقیعی کۆمەڵایەتی دایتاشیوون. قەیرانەکە لەوێوە دەست پێدەکات کاتێک ئەم “ئامرازە شیکارییانە” دەگۆڕدرێن بۆ “قالبێکی ئایدۆلۆژی” ڕەق. ئایدۆلۆژیا هەستێکی ساختە بە ئاسایشی مەعریفی بە تاک دەبەخشێت لە ڕێگەی سادەکردنەوەی جیهان و دابەشکردنی بۆ دوو جەمسەری توند (چاکە/خراپە، شۆڕشگێڕ/کۆنەپەرست)، ئەمەش توانای بڕیاردانی سەربەخۆ و عەقڵانی لاواز دەکات.
٢. ژینگەی کولتووری و خۆماڵیکردنی ستەمکاری
چەپی ئێرانی لە بۆشاییدا دروست نەبووە، بەڵکو لە ژینگەیەکدا ڕووی کێشاوە کە تێربووە لە باوکسالاری و ستەمکاریی نەریتی. ئەم سێیاقە بووەتە هۆی بەرهەمهێنانەوەی شێوازە عەقڵییە کۆنەکان لە ژێر توێژاڵێکی “مۆدێرن”دا؛ سەرکردەکان بوون بە کەسایەتیی کاریزماتیکی پیرۆز، تیۆرەکان بوون بە “دەقی پیرۆز”، و جیاوازیی بیروڕاش بوو بە “خیانەت”. چەپی ئێرانی ئایدۆلۆژیا جیهانییەکانی هەڵمژی، بەڵام بەپێی “بەرنامەسازی” کولتوورە سیاسییە ناوخۆییەکە دووبارە ڕاڤەی کردنەوە، کە ئەو کولتوورەش فاقیدی نەریتی گفتوگۆ و دامەزراوەییە.
شۆکی بەکۆمەڵ و بە میراتگرتنی ئازار
١. یادەوەری وەک برینێکی بوونگەرایی
ناسنامەی چەپی ئێرانی لە ڕێگەی زنجیرەیەک شۆکەوە داڕژا: سەرکوتکردنی حیزبی توودە، شکستی بزووتنەوە چەکدارییەکان، و لە سێدارەدانە گەورەکانی دەیەی هەشتاکان (ساڵانی شەستەکانی کۆچیی هەتاوی). ئەم ڕووداوانە تەنها “دۆڕانی جەنگێک” نەبوون، بەڵکو گۆڕان بۆ “شۆکی بەکۆمەڵ” (Collective Trauma) کە کارگەریی کردە سەر ناسنامە، یادەوەری و پێکهاتەی تێگەیشتنی گروپەکە.
٢. میکانیزمەکانی بەرگریی دەروونی و بنبەست
بەپێی تیۆری “شۆکی هەڵبژێردراو”ی ڤامیک ڤۆڵکان، گروپە شۆکخواردووەکان مەیلی ئەوەیان هەیە ڕووداوەکانی شکست وەک هێمایەکی سەرەکی بۆ مەینەتییەکانیان بپارێزن. لە دۆخی ئێراندا، ئەم بنبەستە شێوازە تێگەیشتنێکی پەککەوتەی بەرهەمهێناوە:
• بینینی جیهان لە ڕێگەی دوژمن و دۆستەوە: لەدەستدانی نەرمی سیاسی لە بەرژەوەندیی ململانێیەکی سفر-سفریدا.
• گێڕانەوەی بەردەوامی قوربانیبوون: ڕاکردن لە پێداچوونەوەی ڕەخنەیی لە ڕێگەی پەنابردن بۆ ستەملێکراویی ئەخلاقی.
• گواستنەوەی شۆک لە نێوان نەوەکاندا: گواستنەوەی هەستی تووڕەیی و بێمتمانەیی بۆ نەوەی گەنج، کە ئایدۆلۆژیا دەگۆڕێت بۆ “یادەوەرییەکی سۆزداری” دابڕاو لە واقیعی گۆڕاو.
ڕێگای چوونە دەرەوە.. بەرەو “دیموکراتی ڕەسەن”
١. دابڕان لە چوارچێوە ئایدۆلۆژییەکان
یەکەم هەنگاو بۆ ڕزگاری، هۆشیارییە بە ڕێژەییبوونی چەمکەکان. کاتێک تاک تێدەگات کە ئایدۆلۆژیا بەرهەمێکی مرۆیی و بارودۆخێکی مێژووییە، دەرفەتی “دوورکەوتنەوەی ڕەخنەیی” بۆ دەڕەخسێت. ئەم چوونە دەرەوەیە زۆرجار هەستکردن بە بۆشایی و نەبوونی دڵنیایی لەگەڵدایە، کە ئەمەش قۆناغێکی بەرزەخی پێویستە بۆ دروستبوونی سەربەخۆیی فیکریی ڕاستەقینە.
٢. عەقڵ وەک ئامرازێک بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی جیهانبینی
لە نەبوونی وەڵامی ئامادەکراودا، تاک ناچار دەبێت “عەقڵ”ی خۆی وەک میکانیزمێک بۆ پشکنینی بەڵگەکان و بەراوردکردنی ڕوانگە جیاوازەکان بەکاربهێنێت. عەقڵ لێرەدا عەقیدە نییە، بەڵکو “پرۆسەیەکە” کە دان بە ئاڵۆزیی جیهان و فرەچەشنییدا دەنێت، و جەخت لەسەر گەڕان بەدوای ڕاستیدا دەکاتەوە لە ڕێگەی گفتوگۆ و ئەزموونەوە.
٣. دروستبوونی لێبووردەیی (ڕۆاداری) و دیموکراسی
تێگەیشتن لەوەی کە هیچ چوارچێوەیەکی فیکری ناتوانێت دەورە بە هەموو ئاڵۆزییەکانی جیهان بدات، جەوهەری لێبووردەییە. لێبووردەیی لێرەدا سازشکردن نییە، بەڵکو دانپێدانانە بەوەی کە جیاوازی سروشتێکی مرۆییە. ئەم وەرچەرخانە دەبێتە هۆی لەدایکبوونی “دیموکراتی ڕەسەن”؛ ئەو تاکەی کە پابەندە بە بەهاکانی عەقڵانییەت و لێبووردەیی، و جۆراوجۆریی ڕاوبۆچوونەکان وەک هەڕەشە بۆ سەر ناسنامەکەی نابینێت، بەڵکو وەک مەرجێکی بنەڕەتی بۆ کۆمەڵگەیەکی ئازاد دەیناسێت.
لە زیندانی یادەوەرییەوە بەرەو ئاسۆی ئازادی
تێپەڕاندنی بنبەستی فیکریی چەپی ئێرانی تەنها خۆشبەختییەکی تیۆری نییە، بەڵکو پێویستییەکی سیاسییە بۆ بنیاتنانی داهاتوویەکی دیموکراسی. گواستنەوە لە “تێکۆشەرێکی شۆکخواردوو” کە لە ژێرزەمینەکانی ڕابردوودا دەژی، بۆ “هاوڵاتییەکی عەقڵانی” کە ڕووبەڕووی ئاڵۆزییەکانی ئێستا دەبێتەوە، تەنها پردە بۆ شکاندنی بازنەی ستەمکاری. دیموکراسی سەرەتا لە ناو عەقڵەوە دەست پێدەکات؛ بە کردنەوەی پەنجەرەکان بۆ باوبۆری شک و گومان، بە قبوڵکردنی “ئەویتر” وەک شەریک لە ڕاستیدا، و بە گۆڕینی کارەساتەکانی مێژوو لە “کۆت و زنجیر”ەوە بۆ “وانە” لە پێناو پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ.
نووسینی: حەمید کورەچی
Dengekan
دەنگەکان وەک رۆژنامەیەکی ئەلکترۆنی لەپێناوی فەراهەمکردنی سەکۆیەکی ئازاد بۆ دەنگە جیاوازەکان لە ١ی حوزەیرانی ٢٠٠٢ دەستی بەکارکردن کردووە لە شاری تۆرنتۆ. دەنگەکان بە رۆژنامەی خۆتان بزانن و لەرێی ناردنی بابەتەکانتانەوە بەرەو پێشی بەرن لەپێناوی بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی هۆشیار و ئازاد و یەکساندا.
