گفتوگۆ لەگەڵ نیهاد جامی- بەشی دووەم

بەشی دووەم

* ئایا ئەوە بەو مانایە نایەت تۆ داوا دەکەیت بەتەواوی لەشانۆی خۆرئاوایی دوور بکەوینەوە؟

– نەخێر بەڵکو لەتێگەیشتنی عەرەبەکان بۆ شانۆی خۆرئاوایی دوور بکەوینەوە، میتۆدەکان بنەمای خولقاندنی نمایشی شانۆیی نین، بەڵکو فراوانبونی ئاسۆی ڕۆشنبیرین تاوەکو بتوانین رۆشنبیریی شانۆییمانی پێ فراوان بکەین، نەک بێین بیسەپێنین بەسەر شانۆی کوردیەوە، بەلکو پێویستە ئێمە فێری ئەوە بین زانستیانە شانۆ بناسین نەک بەرهەمی کولتورەکانیتر بگوازینەوە، میراتی ئەدەبی شانۆی دنیا سەرچاوەیەکی گرنگی ئاشنابوون و کارکردنە، کاتێک دێیت کاریان لەتەکدا دەکەیت ناکرێت بکەویتە ژێر کاریگەری وتارێکەوە کە دەرهێنەرێکی خۆرئاوایی چیکردووە، تاوەکو تۆش وای لێ بکەیت، گرفتی ئێمە لەتەک شانۆنامە خۆرئاواییەکان، گەڕان بوو بەدوای تازەگەریدا، بەوەی دیالۆگ و دیمەن و لاپەرەکان لابەرین و هەندێک دیمەنی بێدەنگ و روناکی و ڕەنگ دروست بکەین، بە بیانوی ئەوەی دیدی فەلسەفی بە شکسپیر دەبەخشین، وەک ئەوە وابێت شانۆنامەکە دیدی فەلسەفی و فیکری خۆی نەبێت و ئێمە بێین بە رەنگ و روناکی و جولە بیکەین بە فەلسەفە، دواتر تێناگەم بۆ دەبێت بیکەین بە فەلسەفە، دەقی شانۆیی ڕووبەرێکی کۆمەلناسیانەیە بۆ خوێندنەوەی ژیانی کۆمەلایەتی و سیاسی کۆمەلگایەک، گەر باوەرت بەم دەقەیە دەبێت ئەو دنیایەی نووسەر بخەیتە سەر شانۆ، خەمناکیەکە لەوەدایە بەبیانوی دیدگای دەرهێنانی بێیت بەویستی خۆی ئەو دەقە کورت بکەیتەوە، دیدگای دەرهێنانی تۆ لە سرینەوەی دیالۆگ نیە، لە لابردنی دیمەن نیە، دیدگای دەرهێنانی وابەستەی دیکۆرو روناکی و مۆسیقا و جل و بەرگ وجولەیە، بەواتای تۆ چۆن دیالۆگەکانی نوسەر دەخەیتە سەر شانۆ، ئەو دەرهێنەرەی دێت دیمەن دەبڕێت و دەیالۆگ و دیمەن لا دەبات، دیدگای نیە، بەڵکو بکوژی دیدگایە ، ناتوانێت لە ئەفسوونی نهێنی شانۆ تێبگات، بۆیە سەرەنجام وێنەیەکمان پێ دەبەخشێت کە پەیوەندی بەنوسەرەوە نیە، بەلکو نووسەر تەنیا بیرۆکەیەکە، ڕێک لەشانۆی وێنەی عێراقی هاتووە کە دەقی شانۆیی بیرۆکەیەکی مردووەو نووسەر زیندویی دەکاتەوە، ئەوە گەر نەمانخاتە پێکەنین هەموو نوکتەی دنیا ناتوانێت بماهێنێتە پێکەنین، بەداخەوە شانۆی ئەزموونگەری کوردی پێگەی خۆی لەسەر ئەو جۆرە ڕوانینانە بنیاتنا، بۆ ئەوەی وێنەی ڕوون بەم دۆخە ببەخشین، لێرەدا ناچارم چەند ئارگۆمێنتێک بۆ قسەکانم بێنمەوە، تازەگەریی شانۆییمان دەق وەک مردوو سەیر دەکات و کۆلاژی وێنەیی تیا دەخولقێنێت، چونکە دەق لەگەل دیدگای ئەو ناگونجێت، بەڵام دەرهێنەرێکی ناسراوی وەک «ئەلیکسەندەر باردینی» کاتێک شانۆگەری «لالۆ ڤانیا» ی چێخۆف دەخاتە سەر شانۆ، بۆ ئەوەی تەواوی دیدگای خۆی بەرجەستە بکات، ووشەو دیالۆگێک نابینیت لا ببردرێت، بەلکو دەستکاری فۆرمی دەرەکی کارەکتەر دەکات، سۆنیا لای باردینی کچێکی ناشیرین نیە، بەلکو دێت جوانترین ئەکتەری شانۆی پۆلەندی هەلدەبژێرێت کە «یۆوانا ژۆوکۆڤسکا» یە، تا بلێت هۆکاری نەبونی دۆستێک بەهۆی روخساریەوە نیە، هێندەی بەهۆی نەگبەتیەکەوەیە کە بەدوایەتی، لەگەل لەدایکبونیدا دایکی دەمرێت، ئەو هاوشێوەی لالۆ ڤانیایە، لێرەدا دیدی دەرهێنانی وابەستەی فۆرمی دەرەکیە نەک فۆرمی ناوەکی کەسێتی و لابردنی دیالۆگەکان، پێشتریش باردینی شانۆنامەی «سێ خوشک» دەخاتە سەر شانۆ لەوێشدا هیچ دەستکاریەکی ئەو دیالۆگانە ناکات، بەبێ ئەوەی گۆڕانکاری لەتێکستی نووسەر بکات، چەندە وێنەیەکی چێخۆڤیانە بەنمایشەکە دەبەخشێت، بەتایبەت لەدیمەنی کۆتایی هەوڵ دەدات ئەو وێنە خەمناکە وەک تراژیدیایەکی ماڵ وپەیوەندیەکانی بگەیەنێتە لوتکە، کاتێک لەڕێی کولێگینی مێردی ماشا کە بە پەیوەندی ژنەکەی لەگەڵ ڤێرشینین دەزانێت، تەنانەت دیمەنی ماڵئاواییەکەیانیش دەبینێت، کاتێک ماشا ماچی دەکات، بەڵام خۆشەویستی خۆی بۆ ژنەکەی دووپات دەکاتەوە، من بۆ خۆم لەم دەرهێنەرە فێری ئەوە بووم چێخۆڤ ناکرێت یەک ووشەی لێ لا ببردرێت، چونکە کە وەک خۆی خستە سەر شانۆ ئەوسا لە گرنگی و شاعیریەتی ئەو نووسەرە تێدەگەیت، بۆیە گەر لەشانۆی پۆلەندی ئەو وەک دەرهێنەری چێخەڤی بناسرێت هۆکارەکەی داکۆکیکردنیەتی لەرۆحی شانۆنامەکان بەبێ گۆڕینی ووشەیەک، رەنگە قسەکە لەوە بێت ئاخۆ شانۆی پۆڵەندی دەستکاری دەق ناکات؟ با دوو نمونە بێنمەوە، ئەو شانۆیە کە من لەنزیکەوە کارم تیای کردوەو لەناویدا ژیاوم، جۆرە دەستکاریەک کە شانۆکاری کورد ناویناوە شانۆی ئەزموونگەری، ئەزموونگەری نیە، بەڵکو پێرفۆڕمانسە، بیرۆکەیەک وەردەگیرێت و هەندێک دیالۆگی تیا بەکار دێت، ئەوە پێرفۆڕمانسە، پێرفۆڕمانسە بەدوای شانۆ لابۆریەکەی گرۆتۆڤسکی و هاوکات لەگەڵ گەشتەکەی بۆ ئیتالیا هاتە بوون، ئەمڕۆ میراتگرانی ئەم هونەرە لەشاری ڤرۆتسواڤ لەپاڵ پەیمانگاکەی گرۆتۆڤسکی و چەندین گروپ هەن وا کار دەکەن دیارترینیان گروپی زارو پیسن کۆزوا، بە نمونە ئەو گروپەی دواییان پێرفۆڕمانسی «ماکبێس» بە حەوت دەقیقەو بە چوار ئەکتەر نمایش دەکەن، بەڵام هیچ شتێک نیە ناوی شانۆی ئەزموونگەری بێت، بەڵکو هونەری پێرفۆڕمانسە، وەک چۆن کارەکانی لابۆری لالش لەئێستا دا پێرفۆرمانسە نەک نمایشی شانۆیی، ئەوە لایەک، لە روویەکی تردا ئاخۆ دەرهێنەرانی شانۆ دەستکاری دەق ناکەن؟ بۆچی نا، بەڵام رەنگە بکەونە ژێر تەوژمێکی ڕەخنەیی بەوەی ئاخۆ ئەوەی نیشانی دەدەن بەو بڕینانەوە گوزارشت لەو شانۆنامانە دەکات؟ با دوو نمونە لێرەدا وەک ئارگۆمێنت بۆ قسەکانمان بێنینەوە، تا مناڵە فریودراوەکانی شانۆی ئەزموونگەری تێبگەن ڕاستەقینە لەکوێدایە، زۆربەی جار ئەوانەی بەدوای دەستکاریکردنی دەقەوەن لەشانۆی پۆلەندی ئەو نەوە نوێییەی شاری ڤرۆتسواڤن، بەهۆی ئەو زەمینەیەی گرۆتۆڤسکی لەو شارەدا خوڵقاندی ، وەک سیمای هونەری ئەو شارەی لێهات، بۆیە کاتێک خانمە دەرهێنەر «ئاگنێشکا گلینیسکا» شانۆنامەی «سێ خوشک» ی چیخۆف دەردەهێنێت, دیارە من لە کتێبەکەمدا کە پرۆژەی ژیانمە لەبارەی ژیانمە لەبارەی شانۆی پۆلەندی کە باس لە ١٧٠٠ تاوەکو ٢٠٢٥ ی ئەم شانۆیە دەکات، وە نازانم کەی لەنوسینی تەواو دەبم، بەلام لەوێدا لەبارەی ئەو نمایشە نووسیومە: هەر لەسەرەتاوە ڕووبەرووی گریمانەی ناو تێکست نابینەوە، بەڵکو سێ خوشکەکە لەدوو کورتە دیمەنی شانۆیی باس لەخەون و ژیانی ڕابردووی خۆیان دەکەن، بەدوای ئەوە دەگەڕێینەوە ناو سەرەتای دیمەنی شانۆنامەکە، چڕ بوونەوەی زەمەنی لەناو دیمەنەکان درووست کراون، هەندێک دەیالۆگی ناو دیمەنەکان نەماون، بەڵام ئەوەشیان چەندە زیانی بەو دیدە چێخۆڤیەی ناو نمایشەکە گەیاندووە، هێندەش پەیوەستە بەستراتیژی گوتاری نمایش بەهۆی ئەوەی ئەتمۆسفێری نمایشەکە دەیەوێت قسە لەمرۆڤی هاوچەرخ بکات، نەک مرۆڤێک کە نووسەر لە ١٩٠١ شانۆنامەکەی تیا نووسیوە، دەرهێنەر لەهەوڵی ئەوەدایە کاتێک لە ٢٠١٢ ئەم شانۆنامەیە نمایش دەکات، قسە لەو بینەرە بکات کە ئامادەبووی نمایشەکەیە، دەیالۆگەکانی نووسەر وەک خۆی ماونەتەوە جگە لەهەندێک دیمەن کە چڕبوونەوەو لابردنی ووشە و دەستەواژەی لابردووە، بەڵام لەڕووی جل و بەرگ ودیکۆر و ئەتمۆسفێرەو نزیکی کردۆتەوە لەژیانی ئەمڕۆدا، ئەوەش وای کردووە فەزا چێخۆڤیەکە وابەستەی ئەمرۆ بکات، نەک وەک پابەندبوونی بە گریمانەی ناو تێکستی نووسەر، ئەگەرچی کردەی بینین لادانی نەخولقاندووە لەدنیای نووسەرەوە، سەرەنجام ئەوەی دەیبینین شانۆگەری سێ خوشکە بە دیدێکی نوێوە. لەڕێی پێکەنین و سرووتێکی شادیەوە دەیەوێت خەمی سەر ڕووی کارەکتەرەکان بگۆڕێت، بەوەی مرۆڤەکان هەمیشە ئومێدێکیان هەبێت بۆ ژیان، هەڵبەت ئەوە لای نووسەریش بوونی هەیە، بەڵام کارەکتەرەکان هەمیشە خەمگینن گەرچی لەبنەرەتدا خەونیان هەیە، بەتایبەت خوشکەکان کە خەون بە گەڕانەوە بۆ مۆسکۆ دەبینن، بۆیە لەهەندێک شوێندا دەرهێنەر بۆ ئەوەی بنیاتی ئەو شادیەی کارەکتەر بکات، دێت هەندێک ووشە وەک پەیوەندی ڕووخسار بە کارەکتەرەکان دەبەخشێت.

*ئایا ئەزمونیتر لەو شانۆیەدا لەگەڵ تێکستی تر تاقی کرایەوە؟

-لەئێستادا «ئاندژێ ڤایدا» دەکەوێتەوە خەیاڵ لە سەردەمی سۆڤیەت و دوای سۆڤیەت شانۆگەری (هاملێت) ی شکسپیر پێشکەش دەکات، لەڕێی سینۆگرافیاوە دوو سەردەمی جیاواز دەخوێنێتەوە، بەبێ ئەوەی دیالۆگ لابەرێت، یان ماچیێۆڤسکی شانۆنامەی (باوک) ی سترێندبێری دەخاتە سەر شانۆ، دیالۆگ لا نابات بەڵام یەک دیمەنی کورتی بانتۆمایم زیاد دەکات کە نمایشەکە تەواو دەبێت هەست دەکەیت باس لەکۆمەلگای پۆلەندی سەردەمی نازیەت دەکات. چونکە دەزانێت ئەتمۆسفێرێکی تایبەت بۆ خوێندنەوەی کۆمەلگا بخولقێنێت، دیالۆگی نووسەریش لا نابات، ئەوە بۆ ئەو مناڵانەی کە پێیان وایە ئێمە بە بێ ئارگۆمێنت قسە دەکەین، بەڵکو ئارگۆمێنتەکان لەپشت زانینی روانینی شانۆییمانە، بەڵام تۆ وەرە سەیرکە ئێمەی کورد چۆن و بۆچی لەگەڵ تێکست مامەلە دەکەین؟ چونکە سەرچاوە بنەرەتیەکەمان لەزەمینەیەکی شانۆیی ناخولقێت، بەڵکو کۆی سەرچاوە تازەگەریەکەمان وابەبەستەی دیدی شانۆی وێنەیی عێراقیە تاوەکو ئەو وێنەیە بکەین بە چاوگەی سەرەکی شانۆی ئەزموونگەری کوردیی، من لێڕەدا لەسەر دوو پێگەی گرنگ دەوەستم، یەکێکیان وابەستەی شانۆی وێنەییە، سەلاح قەسەب دەلێت شانۆکەم لە ساندا مانۆ وەرگرتووە، بەڵام ساندا مانۆ کێیە لە ١٩٨٦ تاوەکو ٢٠٢٦ تەحەدای هەموو شانۆی کوردی و عەرەبی دەکەم یەک دێریان لەبارەی ئەو خانمە خوێندبێتەوەو بزانن کێیە، ئەویتریشیان برادەرێک کتێبێکی نوسیوە لەستایشی کارەکانی هاورێکانی و هەندێکیش ستایشی خۆی دەکات، دەلێت بەبێ ئەو کتێبە کەس ناتوانێت و بۆی نیە باس لە شانۆی ئەزموونگەری بکات، کەواتە پرسەکە ئەوەیە سەرەتا پێویستمان بەوەیە بۆ مێژووی بنەچەکەی شانۆی وێنەی عێراقی بگەرێینەوە، شانۆکە بناسین کەی و چۆن سەری هەڵدا؟ بۆ لەدایک بوو؟ پەیوەندی نێوان فاشیزم و شانۆی وێنەیی چیە؟ ئەی ساندا مانۆ کێیە؟ بەدوای ئەوەی وەلامی ئەو پرسیارانەمان دایەوە، ئەوسا دێین بۆ قسەکردن لەشانۆی ئەزموونگەری کوردی پشت بە کتێبی ئەو برادەرە دەبەستین و لەروانگەی کتێبەکەی ئەو وەک ئارگۆمێنتێکی شانۆیی قسە لەو رۆژگارە دەکەین، سەرەتا با لەسەر شانۆی وێنەیی بوەستین، لەکۆتایی سالی ١٩٧٦ سەلاح قەسەب نمایشێک بۆ یەکەم جار پێشکەش دەکات لەگەل گروپێکی لاو بەناوی «كيف فسرت الخلود عند كلكامش» شانۆکاری عێراقی سەعدون عوبەیدی لەگۆڤاری ئەلف با، ژمارەی کانونی دووەمی ١٩٧٧ بە دوو لاپەرەی گۆڤارەکە باس لەو نمایشە دەکات، نمایشەکە وەک لەو قسانە دەردەکەوێت وەک نمایشێکی ئاسایی سەیرکراوە، ئەگەرچی عوبەیدی لەوتارە پانۆراماییەکەیدا دەیەوێت بە گرنگ باسی نمایشەکە بکات، کە سەرەتای دوورکەوتنەوەی قەسەب دەبێت لەشانۆ و بەرجەستەکردنی شانۆ لەرێگەی جولەو وێنەو کەمترین دیالۆگەوە، کاتێک دەرواتە ڕۆمانیا بۆ خوێندن دەبینێت ژنە دەرهێنەری رۆمانی ساندا مانۆ بایەخی بۆ ئەو فۆرمە هەیە، بەلام تێگەیشتنێک نیە بەناوی شانۆی وێنەی ڕۆمانی، بەلکو لەچەند نمایشێکدا ئەو خانمە ویستویەتی وا کار بکات، ساندا مانۆ لەدایکبوی ١٩٣٣ و لە ٢٠٢٣ ماڵئاوایی لەژیان کردووە، جگە لەکاری وەک دەرهێنەری شانۆیی، وەک دەرهێنەری کورتە فلم و زنجیرەی تەلەفزیۆنی کاری زۆری کردووەو ئەوەش ناوبانگێکی زیاتری بۆ پەیدا کردووە، بەتایبەت چونکە ئەو لەخانەوادەیەکی هونەریە و کچی ئەکتەری ناسراوی رۆمانی ئیۆن مانۆ ١٨٩١-١٩٦٨ باوکی ئەکتەرێکی ناسراوی شانۆی نیشتمانی بۆخارست بوو، هەروەها هاوسەرەکەی «ستیڤان تابالاگا» کەسایەتی ناسراوی کۆمەلگای رۆمانیە، ساندا مانۆ مامۆستای زانکۆ بوو لەبواری شانۆدا،. لەژیانیدا لە رۆمانیا زیاد لە ١٢٠ شانۆگەری دەرهێناوە، سەرەتای کارکردنی لەشانۆی نیشتمانی بوو لە یاش، بە شانۆگەری (تاونول) ، ئەوە بەسەرەتای ڕاستەقینەی کاری شانۆیی ئەو دادەنرێت، کە دەرگای لێکردەوە بەرەو ڕووی شانۆ گەورەکانی ڕۆمانیا هەنگاو بنێت، لەوانە شانۆی نیشتمانی و شانۆی میک و شانۆی کۆمێدیا، ڕەنگە پرسیارەکە ئەوە بێت بۆچی لەسەر پانۆرامای ژیانی ئەو دەوەستین؟ چونکە چل سالە عەرەبەکان پێمان دەلێن شانۆی وێنەیی لە ساندا مانۆ وەرگیراوە، بەلام یەک دێرمان لەبارەی کاری ئەو پێ نالێن، بۆ ئەوەی شانۆکارە ئەزموونکارەکانی ئێمەش ئاشنایەتی لەبارەیەوە پەیدا بکەن، ئەو وێنە پانۆراماییە بە پێویست دەزانین. بەدوای یەکەم کاری توانی لەگەل شانۆی نۆتارا کار بکات و ساڵی ١٩٥٧ شانۆگەریەک نمایش بکات بەناوی (ئیکاترینا تیۆدۆریۆ)، دوو سال دواتر شانۆگەریەکی شپبنهاور پێشکەش دەکات، هەروەوها لەسەرەتا لەتەک شانۆی موزیکال و ئۆپەرێتیش کاری کردووە. هەروەها هەندێک لە شانۆگەریەکانی بردۆتە ولاتانی ترو لەوێ نمایشی کردوون لەوانە ئەلمانیاو ئەمریکا، گەشتی هونەری کردووە و کارەکانی ن ایشکردووە لە وارشۆ و مۆسکۆ و بلگراد، لەشانۆی نیشتمانی بە شانۆگەریەکی کۆمیدی مۆلێر بەناونیشانی «پیاوێکی نەخۆشی خەیاڵی» خەلاتی باشترین دەرهێنەری شانۆیی وەرگرتووە، ئەوەش ئارگۆمێنتێکی گرنگە کە بزانرێت دەقی شانۆیی گرنگیەکەی لەبوونیدا نەک وەک سەلاح قەسەب بانگەشەی دەکات، تەنانەت مامۆستاکەی بە شانۆنامەیەکی کۆمیدی مۆلێر خەلاتی باشترین دەرهێنەر وەردەگرێت، چونکە بە باشترین شێوە کۆمیدیاکە دەخاتە سەر شانۆ، هەروەها دکتۆرای شانازی پێدراوەو لە سالی ٢٠٠٣ یەکێک لە سەرکەوتووترین کارە شانۆییەکانی پێشکەش دەکات بەناونیشانی «چۆن نیوەکەی ترمان خۆش بوێت” کە لەسەر شانۆی بچووکی ژوور لە بۆخارست نمایش کراوە، کە دۆستانی ئێمە ئەم شانۆ بچووکەیان وا راڤەکرد کە دەبێت لە ژوورێک نمایش بکرێت، لەسالی ٢٠١١ شانۆگەری «دەنگێکی مرۆیی» ژان کۆکتۆ دەخاتە سەر شانۆ، لەنواندنی ژنە ئەکتەر (ئۆوانا بیکیا) ئەوەیان بەپێی ئارگۆمێنتەکان وەک دواهەمین کاری شانۆیی ئەو دادەنرێت هیچ قۆناێکی ژیانی شانۆیی ئەودا رەخنەگران و توێژەران بەگرنگەوە لەسەر نمایشە بانتۆمیمەکانی ناوەستن، وەک پێگەی باڵای شانۆی وێنەیی ئەودا قسەی لەبارەوە ناکەن، گەر کۆمەلێک ئارگۆمێنت هەبوو، توانی ئەوەمان بۆ بسەلمێنێت دەکرێت هەڵەی خۆمان ڕاست بکەینەوە، بەلام لەکۆی ئەو وتارە فەرەنسی و پۆلەندیانەی لەبارەیەوە نوسراون ، ئاماژە بەهیچ هەولێکی ئەو ناکات لەشانۆی وێنەیی و بەگرنگی قۆناغی ژیانی شانۆیی ئەو دانانرێت.

*تۆ قسەیەکت کرد وتت لەتێگەیشتنی عەرەبەکان بۆ شانۆی خۆرئاوایی دوور بکەوینەوە مەبەستت هەر لەم شانۆییە یاخود تێگەیشتنێکی گشتی هەیە دەبێت لێی دوور بکەوینەوە؟

-گرفتی ئێمە لەگەڵ کتێبە عەرەبیەکانەوە دەست پێ دەکات، باوەرمان وابوو، هەر کتێبێک بە عەرەبی چاپ دەکرێت ئەوە سەرچاوەیەکی گرنگی شانۆیە، کاتێک لەکتێبێکدا دەنووسرێت شانۆی نوێی ئەوروپی ئیدی ئێمە واتێدەگەین بە خوێندنەوەی ئەو کتێبە وەک ئەوەیە لە ئەوروپا بین وئاگامان لەم شانۆیە بێت، بەڵام کاتێّک سەیری ئەو سالە بکەیت ئەو کثێبەی تیا نووسراوە، پەنجا ساڵ پێش ئێستایە، ئیدی نوێ بوون چ مانایەکی هەیە، ئەوە سەرباری ئەو فانتازیە عەرەبیە لەوەسفی درۆزنانە بۆ نمایشی خۆرئاوایی، باوەر ناکەم هیچ کتێبێک هەبێت لەکتێبەکانی سەمیر سەرحان و سەعد ئەردەش خراپتربن لە مەعریفەی شانۆییدا، وەسفێکی ڕەوانبێژی دروست دەکەن و دیدی رەخنەیی تیایدا ئامادە نیە، سەرحان کتێبێکی هەیە بەناوی “تجارب جديدة في فن المسرحي” ئەو کتێبە لەکۆتایی هەشتاکان دۆستانی شانۆی ئەزموونگەری کوردی لە پاشکۆی عێراق و هاوکاری دەیانکرد بە سەرچاوە، وەریاندەگێرا وتاریان لێ ئامادە دەکرد، بەشێوەیەک باسی مارا- سادی پیتەر بروک دەکات، مرۆڤ گەر نمایشەکە نەبینێت تووشی رامانێکی فانتازی دەبێت، من ئەو کارەم بە دی ڤی دی بینی، خاڵیە لەهەموو ئەو وەسفە درۆزنانەی ئەو کتێبە عەرەبیە، وەک ئەوەی شیعری هۆنیبێتەوە بۆ نمایشەکە، سەرەنجام ئەو کتێبە دەبێت بە یەکێک لەسەرچاوەکانی شانۆی ئەزموونگەری کوردیی، یاخود کاتێک باس لە مهابهارتا دەکەن، وا دەزانیت داهێنانی شانۆیی لەوێوە لای بروک سەری هەلداوە ، بەداخەوە کە ڤیدیۆکە دەبینیت نمایشەکە هێندە ماندووکەرە، نازانم گرنگی ئەو نمایشە لەنەخشەی شانۆدا چیە، جگە لە ئاشنابونی خۆرئاوایی بە کولتوریی هندی، گەر گرنگیەکە لەوەدابێت دەبێت کولتوریی کوردیی گرفتی تەنیا ئەوە بێت دەرهێنەرێکی خۆرئاوایی نەهاتووە بیکاتە نمایش، بەڵام ئێمەی کورد ئەم سەرسامیە لەکوێوە دێنین، من لەوە تێناگەم، ئەوەی تێی دەگەم کتێبە خراپە عەرەبیەکانە، پێویستە شانۆکاری کورد بگەرێتەوە سەر سەرچاوە راستەقینەکان، ئەکتەرو دەرهێنەری کورد دەبێت بگەرێنەوە بۆ ستانسلاڤسکی، پێویستە ئەو فریودانە مێژوویەی نەوەی تازەگەری کوردیی پەردەی لەسەر هەڵبمالدرێت، دەشێت ئەوانیش فریوی دەستی عەرەبەکان بووبن ، بەڵام چیتر ناکرێت فریوو بخۆین، با نمونەی دوو کتێبی تری عەرەبی بێنینەوە، کتێبێکی سامی عەبدولحەمید و بەدری حەسون فەرید هەیە بەناوی “مباديء اخراج المسرحي” کە لە کۆلژی هونەرە جوانەکانی بەغدا وەک گرنگترین سەرچاوەی دەرهێنانی شانۆیی وەردەگیرێت، باشە ئەو کتێبە بخوێنەوە خۆشیان نایشارنەوە کۆلاژو کورت کردنەوەی کتێبەکەی ئەلکسەندەر دینە بەناوی”أسس الإخراج المسرحي” جا پێویست دەکات خۆمانی پێوە خەریک بکەین ڕاستەوخۆ پێویستە سەرچاوە راستەقینەکە بخوێننینەوەو نەک کتێبە ئامادەکراوەکە لەلامان ببێت بە سەرچاوەیەکی گرنگی شانۆیی وەک کە لەبەغدا هاتونەتەوە بەگرنگەوە باسیان لەو کتێبە کردووە، کتێبێکی تر هەیە کە عەونی کەرومی نوسینەوەیەتی بەناوی «فن التمثيل” کە کورتکراوەی کتێبی ئامادەکردنی ئەکتەری ستانسلاڤسکیە، کارێکی باشی کردووە کە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو، بەڵام چ پێویست دەکات نامیلکەیەکی ئامادەکراو بخوێنینەوە کە کتێبە ئورگینالەکە لەبەردەست بێت، قسەی من لەسەر ئەو دۆخە عەرەبیە خراپەیە کە باڵی بەسەر شانۆی ئێمەدا گرتوو تا ئێستاش بەری نەداوە.

*ئێمە هەر لەرێی ئەو کتێبانە و بەزمانی عەرەبی شانۆو تیۆریستەکانیمان ناسی، بۆ نمونە گۆردن گریک، دەتوانیت نکولی لەوە بکەیت؟
-گۆردن گریک ناوێکی ناسراوە لەمێژووی شانۆدا، بەڵام پێویستە ئێمە لەوە تێبگەین، ئەو دەتوانێت چی بە ئێمە ببەخشێت، ئاخۆ گەر ڕوانینەکانیمان سەپاندە سەر بیرکردنەوەی خۆمان دەتوانین ببین بە شانۆکاری تازەگەر؟ هەر بەڕاست ئێمە بڕوامان بەم ڕوانینانە هەیە یاخود تەنیا وەک ناو وەریان دەگرین؟ هەموو ئەو ناوانەی شانۆی خۆرئاوا کاتێک دەسەلاتی ڕەها لە دەرهێنەر وەردەگرنەوە، بەڵام شانۆی کوردی بە شانۆی ئەزمونگەریشەوە دەسەلاتی ڕەها هی دەرهێنەرە نەک ئەکتەر، لێرەوە جیاوازی بنەرەتی ئێمە لەگەل گرۆتۆڤسکی دەست پێدەکات، چونکە ئەو باوەری وابوو دەسەلاتی ڕەها بۆ ئەکتەرە، بەلام بیرکەرەوەو خاوەن دەسەلات لەشانۆی ئەزموونگەری کوردیدا بۆ دەرهێنەرە، دەرهێنەر بیرکەرەوەو خولقێنەری نمایشە، بەپێی ئەو کتێبەی لەبارەی شانۆی ئەزموونگەری کوردیی یەکێک لە ئەندامەکانی نووسیویانە باس لەوە دەکات کە شەماڵ عومەر وەک دەرهێنەر کارەکان دەخولقێنێت، ئەوە دۆخێکی سرووشتیە، چونکە مەعریفەی شانۆی ئێمە مەعریفەی باڵای تاکە، دەگوازرێتەوە بۆ ئەوانەی خوارەوە، رێک وەک پێکهاتەی حزبی، سەرۆک بیردەکاتەوە، دەوروبەری سەرۆک و ئەندامانی بەدەوریدا خول دەخۆنەوە، لەشانۆی ئێمەدا هەر وایە، دەرهێنەر بڕیاردەدات بنیات دەنێت، ئەوانیتر دەبنە جێبەجێکاری پلانەکانی دەرهێنەر، ئێمە لە تیپی شانۆی ئەزموونگەری کەرکوک هەموو پلانەکان وابەستەی بیرکردنەوەی شانۆیی من بوو، تا ئاستی ئەوەی رۆژێک فریاد ئەحمەد ووتی «من واز دێنم چونکە تەنیا تۆ دەزانیت چی دەکەیت، ئێمە کەسمان نازانین خەریکی چین تەنیا پلانەکان و بریارەکانی تۆ جێبەجێ دەکەین، ئێمە نازانین خەریکی چین» ئەو قسەیە پڕ بوو لە حەقیقەت، بەلام بەر لەویش کاردۆ محەمەد لە کۆرێکی ڕەخنەیی لەبارەی یەکێک لەنمایشەکانمان ووتی «کارەکانی ئێوە تەنیا بۆ دەرهێنەرەکەی ئەزموونگەریە، چونکە ئەکتەر ئەزموونکار نیە و تەنیا پلان و بریاری تۆ جێبەجێ دەکات» با بگەرێینەوە بۆ گۆردن گریک و پرسیارەکەی تۆ، ئێمە بروامان بە روانینەکانی هەیە؟ ئەو چی ویست لە شانۆدا؟ ئێمە گەر بڕوامان بە گۆردن گریک بێت دەبێت دژە گرۆتۆڤسکی بین، چونکە ئەو گرنگیە بە ئەکتەر نادرێت، بەلکو بە بووکە شووشە دەدرێت، گرفتەکە ئەوە بوو ئەو دەرهێنەرانە ویستیان گۆڕان لە شانۆی خۆرئاوا بەرپا بکەن، بەلام نەیانتوانی، بۆیە هەمیشە ناچار دەبوون بۆ کولتوری خۆرهەڵات بگەڕێنەوە، گریک وای نەکرد، بەلام هات پێشبینی و تێگەیشتنەکانی بکات بە پێشنیاری داهاتوو بۆ شانۆ، ئەوەی خستە ڕوو کە «شانۆ لە ئایندەدا دەبێت بە شانۆی جولە و ئاماژە ئەو رۆژەش دێت دەقی شانۆیی بوونی نەمێنێت» پێویستە لەسەر ئەو تێگەیشتنەی بووەستین، ئایا سەدەی بیست و یەک سەدەی چوونە ناو ئایندەی شانۆیە؟ هەڵبەت بەپێی تێگەیشتنی ئەو، کەواتە کە هات هەموو شتێک وەلا بنێت، ئەوە بۆ ساتەوەختی خۆی گۆڕانی فۆڕم و تێگەیشتنێکی نوێیە، بەلام وەک بۆدلێر لەشوێنێکدا جیاکاری دەکات لەنێوان تازەگەری کاتی و تازەگەری نەمر، دەبێت گریک وەک تازەگەریەکی کاتی ناو بەرین، بۆچی؟ لەشانۆی خۆرئاوا ئەمڕۆ دەقی شانۆیی لەهەموو ساتێک زیاتر پێگەکەی گرنگە، شانۆ گەورەکانی دنیا سەر لەنوێ باوەشیان کردۆتەوە بۆ شاکارەکانی شکسپیر و چێخەڤ و مۆلێر و و بیکیت، شانۆی جولە و ئاماژە بوو بە کاری دەستەبژێری و گروپە بچووکەکانی پێرفۆرمانس، بۆیە گریک دەشێت بۆ پێرفۆرمانس دەروازەیەکی گرنگ بێت، بەڵام تێگەیشتنەکانی بۆ شانۆ شکستیان هێنا، کتێبە چاپکراوە شانۆییەکان لە ولاتێکی وەکو فەرەنسا زیاتر دەقی شانۆیین تا دەگات بە توێژینەوەو ڕەخنە، رێک بە پێچەوانەی تێگەیشتنی باوی ئێمە، بینەران و خوێنەران بە خۆشحالیەوە باوەشیان بۆ دەکەنەوە، هەر شانۆکارێکی کورد دەتوانێت لەگەڵ ئەو تێگەیشتنە ڕێ بکات کە خۆی دەیەوێت، بەڵام کاتێک ڕوانینەکانی وەک مەعریفەی بالاو تاکە تێگەیشتن بۆ شانۆ ناو دەبات، پێویست دەکات لێی بێینە دەنگ و هەندێک تێگەیشتن بخەینە ژێر ڕەخنەوە، پێویست ناکات وەک ئەوەی سالانێکی زۆر ئێمە فریوودراین، ئەم نەوە نوێیەش وا بخەڵەتێندرێت، با هەموو شانۆکاری کورد لەخۆرئاوا بێن پێمان بڵێن شانۆی ئەزموونگەری لەئێستادا لە کوێیە؟ ئەو روانینانەی پەنجا ساڵ پێش ئێستا تەواو بوون، ئاخۆ ئێستا بەو گرنگیە سەیر دەکرێن؟ یاخود تەنیا بۆ توێژینەوەی ناوەندی ئەکادیمی و گروپە پێرفۆرمانسیەکان گرنگی خۆیان هەیە؟ کاتێک نەتوانیت گفتوگۆ بکەیت دەبێت بێیت سوکایەتی بکەیت جنێو بدەیت حیکایەتی کۆنمان بۆ بگێڕیتەوە، قسە لە ئارگۆمێنت دەکەن، فەرموو با ئارگۆمێنتەکان بخرێنە ڕوو، هەر شانۆکارێکی ئەوروپی جگە لە ئێمە دەزانێت جیاوازیە بنەرەتیەکانی پێرفۆرمانس و شانۆ چیە.

• کاتی ئەوەیە بزانین ئەو جیاوازیە چیە کە ئێمە نایزانین؟ ناکرێت تا سەر ئەو بێدەنگیە یەخەمان بگرێت؟ کەواتە فەرموو ئێستا دەرفەتێکی باشە تۆ ئەو کارە بکەیت و پێمان بڵێیت جیاوازیەکانیان چین؟
  
  -من لەوەدا هاورام، بۆچی؟ دیارە هەر نیازی ئەم گفتوگۆیە لەسەر ئەم لۆژیکە دامەزراوە، گرفتێک لەئارادا نیە، ئەوەی هەیە چۆنیەتی ڕاستکردنەوەی رۆشنبیریی شانۆییمانە، خالەک دابنێین بۆ ئەو نا ئاگاییەی بە رۆشنبیریی ناسیومانە، گرفتەکە لەوێدایە زمان فێربیت شانۆی دنیا ببینیت، بەلام نەتوانێت دەستبەرداری ڕوانینەکانی رابردووت بیت، کە کتێبە عەرەبیەکان فێریان کردوویت، ئەوە تەنیا مانای یەک شت دەگەیەنێت، ئەویش ئەوەیە تۆ وازت لەوە هێناوە بخوێنیتەوە، بەڵام کتێب دەنووسیت، لێدوان دەدەیت، دەچیتە بەردەمی مایکەکان، هەر هێندەی هەڵەت ڕاست کرایەوە تووشی دەرمارگرژی توڕەیی و ڕق دەبیت، نا دۆستان لەدەرەوەی خۆشەویستی هیچ شتێک بوونی نیە، بەڵام پێویستە خۆشەویستی نەبێتە هۆکاری کوێریی، ناکرێت دۆستایەتی و خۆشەویستی بێدەنگمان بکات، با دۆستان لەخۆیان بپرسن من گرفتم لەگەل کامیان هەیە؟ کێشەکە گرفتی کەسی نیە، بەڵکو بابەتەکە پەیوەستە بە خودی شانۆ خۆیەوە، ئێستا تۆ دەپرسیت جیاوازی پێرفۆرمانس و شانۆ چیە؟ ناکرێت وەک دە ساڵ پێش ئێستا قسە بکەم، بەڵێ ناچارم پێت بلێم نمایشی شانۆیی کە لەسەر تەختەی شانۆ هاتە خوارەوە، شانۆی ئەزموونگەری نیە، بەڵکو پێرفۆرمانسە، پێرفۆرمانس پێویستی بە دەق نیە ، دیالۆگی ناوێت، هۆلی شانۆیی بۆ گرنگە، بینەرێکی دەستەبژێر یاخود دەست نیشانکراو دەیبینێت، جاران بەو شتانەمان دەووت شانۆی ئەزموونگەری، ئەوانە پێرفۆرمانسن، بۆیە مێژووی شانۆی ئەزموونگەری کوردیی لەراستیدا مێژووی پێرفۆرمانسە، ئەوە سڕینەوە نیە، هێندەی هەڵوەشاندنەوەی سێنتەری ئەزموونگەریە، سێنتەر نیە، بونیادەکانن تێمان دەگەیەنن. لێرەدا بونیادەکان چین؟ بیرۆکە.. پێرفۆرمێر.. دەنگ.. جولە، ئەوانە چەمکە سەرەکیەکانی ئەزموونگەری نین، توڕە مەبن، بونیادن لەناو پێرفۆرمانسدا، رەنگە ئێستا پرسیاری ئەوەت لەلا دروست بێت شانۆی ئەزموونگەری چیە؟ کێ ئەزموونگەرە؟ من هەر لەسەرەتاوە وتم تا ئەم گتوگۆیە تەواو دەبێت پێویستمان بە هەناسە درێژی هەیە، تا قسە لەسەر هەموو پرسەکان دەکەین، بەلام نمایشی شانۆیی دەق کۆلەگەی سەرەکیەتی، ئەکتەر چۆن بە باشترین شێوە دەقی نووسراو لەسەر شانۆ بەرجەستە دەکات، دەرهێنەر ناوەندگەرێتی نێوان دەق و ئەکتەرە، چۆن ووشەکانی نووسەر لەرێی ئەکتەر بەرجەستە دەکات و ئەو دنیای ووشەیە دەکات بە دنیای بینین، نەک بێت دیالۆگ ببڕێت و دیمەن بسڕێتەوە، شانۆکارێکی فەرەنسی ئەم سەردەمە هەیە کە تیای دەژین، نوسەرو دەرهێنەرە ناوی «ژۆزیف دانان» ە لەسالی ٢٠١٣ کتێبێکی گرنگی لەو بارەیە نووسیوە بەناوی «لەنێوان شانۆ وپێرفۆرمانس» ، هەر بۆ خۆی خوێندنەوەی ئەو کتێبە دەتوانێت هەموو خەوشەکانی ئێمە لەرابردوو راست بکاتەوەو ناچارتان بکات وەک من نەتوانن بێدەنگی لێ بکەن، پرۆژەکەی ژۆزیف لەبارەی دراماتۆرگیە، ئەوە کتێبی دووەمیەتی، خۆی پرۆژەکە بریتیە لە سێ کتێب، سەرباری کتێبەکانیتری، پرسیارێک لەم کتێبەدا دەکات، بڕوام وایە پرسیاری هەموومانە، وەلامە بەو خەیاڵەی کە دەوترا شانۆی خۆرئاوایی چیتر دەقی بۆ گرنگ نیە و وێنەی شانۆیی بەلاوە مەبەستە، نوسەری ئەو کتێبە دەپرسێت: ئاخۆ دەق لەشانۆی هاوچەرخدا سێنتەری نمایشە یاخود وەک هەر پێکهاتەیەکی تری نمایشە؟ دێت باس لەو چەند دەیەی کۆتایی دەکات، بەدرێژایی کتێبەکە خاسیەتە جیاوازەکان دەخاتە ڕوو لەنێوان شانۆ وپێرفۆرمانس، بە نمونە باس لەوە دەکات کە چۆن لە نمایشی شانۆییدا تەواوی گرنگی بە دەق دەدرێت، ئەو دەبێتە سێنتەری نمایشی شانۆیی، ئەگەرچی نوسەر نەهاتووە شانۆ و پێرفۆرمانس لەیەکتر جیا بکاتەوە، بەڵام باس لەهەموو ئەو گەشەسەندنە دەکات کە پێرفۆرمانس ویستی لەناو شانۆی هاوچەرخدا بیخولقێنێت، بەلام سەرەنجام وایکرد پێڕفۆرمانس خاسیەتەکانی خۆی لەوە دەست نیشان بکات لەشوێنی دەق «دەرهێنەرو ئەکتەر ودەنگ و جولە و ڤیدیۆ» بەیەکەوە مانا درووست دەکەن، واتە چیرۆک لە پێرفۆرمانس بریتی نیە لەوەی لەناو دەقی شانۆیی هەیە، بەڵکو ئەوانە دێن لەشوێنی دەق بەیەکەوە بیرۆکە یان بابەتێک دروست دەکەن، دەقیش دەکاتە بیانویەک، یاخود وەک بیرۆکە وهێلێک سەیری دەکات، ئەوەش وا دەکات نوسەر نەبێتە خاوەنی کارەکە، بەلکو دەرهێنەرشوێنی ئەو دەگرێتەوە، نوسەری کتێبەکە هەموو ئەو خاسیەتانەی لەپێرفۆرمانس ئاماژەی بۆ دەکات، سەلاح و قەسەب و موریدەکانی بە شانۆی ئەزموونگەری ناو دەبەن، بەڵام ئەو دێت باس لە پێرفۆرمانس دەکات نەک سانۆی ئەزموونگەری، کە لەپێرفۆرمانسدا ڕووداوی بینراو لە چیرۆک گرنگترە، خودی ئەکتەر بە گرنگتر سەیر دەکرێت لە بابەت، واتە ئەکتەر خۆی گرنگترە لە ڕووداوەکانی ناو چیرۆکەکە، لەکۆتاییشدا باس لەو گفتوگۆیە دەکات کە چۆن شانۆ و پێرفۆرمانس دەیانەوێت بەیەکەوە گەشە بکەن، لێرەدا جیاوازیەکی تر دەدۆزێتەوە ناویان دەبات «دەق وەک ئامادە لەشانۆدا» جیاواز لە «بەکارهێنانی دەق لەپێرفۆرمانسدا» بەکورتی شتێک نیە بەناوی شانۆی ئەزموونگەری کوردیی، بەلکو ئەوەی هەبوو پێرفۆرمانس بوو، بەڵام هێشتا بەدوای ساڵانێکی زۆر دۆستان شەردەکەن لەسەر شانۆ ئەزموونگەریەکەیان، بە بروای ئێمە باشتر وایە، بێن دانبە خەوش و ناتێگەیشتنەکان بێنن، ئەوەتا تا ئەمرۆش دەیانەوێت ئەو وێنەیە درێژە پێبدەن و بڕوامان پێ بێنن بۆ شانۆی ئەزموونگەری، نەک پێرفۆرمانس.

Nehad Jami

بۆ خوێندنەوەی کتێبەکانی نیهاد جامی کلیکی ئەم لینکە بکەن: http://www.dengekan.com/kteb_nihad.htm لە 05-03-1972 لە گەڕەکی حەمام عەلی بەگی شاری کەرکووک لەدایک بووە.. نووسەر و دەرهێنەری شانۆییە.. خاوەنی خەلاتی باشترین دەرهێنەری شانۆییە لە ڤیستڤاڵی شانۆی هەولێر لەلایان وەزارەتی ڕۆشنبیریی لە 1995.. لە ئێستاشدا دانیشتوی وڵاتی فەرەنسایە.