گفتوگۆی ئارام حاجی لەگەڵ کاروان کاکەسوور لەبارەی ڕۆمانی دەوڵەتی سەربازە هەڵاتووەکانەوە

ئەم گفتۆگۆیەی لێرەدا بە نووسین بڵاو دەکرێتەوە، بەرهەمی گفتوگۆیەکی دەنگیی نێوان من و «کاروان عومەر کاکەسوور»ە لەبارەی ڕۆمانی «دەوڵەتی سەربازە هەڵاتووەکان«ەوە. دیارە زۆر لەوە زیاترە، بەڵام چڕمان کردووەتەوە و بەم شێوەیەی ئێستا دامانڕشتووەتەوە.
کاکەسوور دوور لە قەرەباڵغی خەریکی نووسینی ڕۆمان و بواری توێژینەوەیە. لەو نووسەرانە نییە میدیایان لە پشتە و بەرهەمەکانیان بەسەر خوێنەردا ساغ دەکرێنەوە. ڕۆمانەکانی بە تەکنیکی نوێ دەنووسێت و خاوەنی شێوازێکی تایبەتە بە خۆی. کۆمەڵێک بابەتی فکری و فەلسەفی جێگای بایەخی ئەون، بۆیە زمانەکەی لە ئاستی باودا نەماوە. ئەو نووسەری بەرهەمە ناڕاستەوخۆکانە. لە ڕۆمانەکانیدا بۆچوونی خوێنەر و دەق یەک ناگرنەوە، بەڵکوو ململانێ دەبێتە توخمێکی دیار. ململانێی تێگەیشتن و بۆچوونەکان، هیی ڕاڤە و ئاڕاستەکان شوێنی وەرگرتن و پەسەندکردن دەگرنەوە. ئەگەر ڕۆمانەکانی پڕن لە گرێ، ئەوە بۆ کردنەوەیان تەنیا یەک ڕێگە نییە، بەڵکوو چەندان ڕێگە خۆیان دەردەخەن. یەک چیرۆک بەشێوەی ڕوون ناخرێتە بەردەستی خوێنەر، بەڵکوو ئاماژە و سەرەداو هەن کە دەکرێت هەر خوێنەرێک بە ڕێگەی خۆی مامەڵەیان لەگەڵدا بکات. هەمیشە لەبەردەم سەرەداوی زیاتر لە چیرۆکێکیت.
کارەکتەرەکانی کاکەسوور ئەوانە نین لای خەڵک ناسراون، ئەوانەیش نین پێگەی بەرزی کۆمەڵایەتییان هەیە، بەڵکوو کەسانی ناباو، بێزراو و پەراوێزخراون. ئەوانەن جووڵە دەخەنە کردەی گێڕانەوەوە و دەتوانن ئەنجامە چاوەڕوانکراوەکان بگۆڕن. هەموو ئەمانەیش لە ڕێگەی زمانێکی چالاکەوە جێبەجێ دەکرێن. ڕیتمی زمان خێرایە و ڕستەکان کورتن، کە لە ڕێی ئەو وشە و دەنگانەی هەڵیاندەبژێرێت هێز بەو ڕێتمە دەدات. خوێندنەوەی بەرهەمی کاکەسوور پێویستی بە پشووی درێژ، ڕامان و قووڵبوونەوەیە. بەشێک لە خوێنەرانیش دەڵێن ناتوانین بڵێین ڕۆمانەکانی بەگشتی باسی چی دەکەن. ئەوە ڕاستە، چونکە ئەو لە گشتەوە بۆ تایبەت دەپەڕێتەوە. خۆی لەو شتانە دەپارێزێت کە خوێنەر خۆی دەیانزانێت؛ تیشک دەخاتە سەر لایەنی شاراوەی ئەو شتانە. ئەرکی کۆکردنەوەی پارچە بڵاوەکان دەخاتە سەر شانی خوێنەر. ئایا ڕۆمانەکانی بۆ خوێندنەوە و تێگەیشتن سەختن؟ بەڵێ. بەڵام ئایا خوێنەر ئەگەر خۆی لەگەڵیاندا ماندوو بکات، ناتوانێت ئەو سەرەداوانە بدۆزێتەوە و چیرۆکەکان بگەیەنێتەوە یەک؟ دەتوانێت و چێژیشیان لێ دەبینێت. من لێرەدا باس لە ئەزموونی خۆم دەکەم کە لە خوێندنەوەی بەرهەمەکانیدا ئەو چیژەم بینیوە. گەیشتمە ئەو باوەڕەی، کارکردن لەسەر ڕۆمانی «کاکەسوور» بۆ لێکۆڵینەوەی ئەکادیمییش ئاسان بە دەست نایەت. خوێنەر بە ڕوونی دەرک بەو تیۆرییانە دەکات کە لە بەرهەمەکانیدا کاریان پێ کراوە.
ڕۆمانی دەوڵەتی سەربازە هەڵاتووەکانیش وەک ئەوانەی تر خوێندنەوە و تێگەیشتی سەختە، بەڵام ناکرێت دەقێکی لەم شێوەیە بە ئاسانی بنووسرێت، هەتا خوێنەریش بە ئاسانی وەریبگرێت. لە دوای خوێندنەوەی هەر چەند لاپەڕەیەک کۆمەڵێک پرسیارم دەهاتنە بەردەم و ڕاستەوخۆ لە کاکەسوورم دەکردن. ئەویش وەڵامی دەدامەوە. گفتوگۆکە بەو شێوەیە دەستی پێ کرد و ئەمەی لێ بەرهەم هات.
ئارام حاجی

ئارام حاجی:
ناونیشانی ڕۆمانەکە، دەوڵەتی سەربازە هەڵاتووەکان، دژایەتییەک دەردەخات. دەکرێت بڵێین پارادۆکسێکی سیمۆنتیکایی نیشاندەدات. سەرباز کاتێ پێی دەگوترێت هەڵاتوو کە لە دەوڵەت ڕا دەکات، بەڵام لێرەدا سەربازە هەڵاتووەکان دەوڵەتێک دادەمەزرێنن. بەوەیشەوە ناوەستن، هەموو ئەوانە سزا دەدەن کە ملکەچی یاساکانی ئەم دەوڵەتە نابن. وەک دەبینین ئەم ناونیشانە پارادۆکسێک دەخاتەڕوو و زانیارییەکیش دەگەیەنێت، کە ئەو زانیارییە لە هیی تێگەیشتنی گشتی جیاوازە. ئاماژەی ئەوەیش بە خوێنەر دەدات سیاسەت بابەتێکی ڕۆمانەکەیە. دیارە ململانێ توخمە زەقەکەی سیاسەتە. چۆن ناونیشان بەگشتی و هیی ئەم ڕۆمانە بەتایبەتی دەتوانێت ببێتە چاوگێک بۆ بەرهەمهێنانی واتا؟ چۆن بەو توخمانەی سنووری نێوان خۆی و تەواوی دەقەکە دەسڕێتەوە، هەتا لەوە دەربچێت بڵێین تەنیا دەروازەیەکە بۆ چوونەناوەوەی دەق، بەڵکوو وەک کردارێکی سیمۆنتیکاییش لە بزواندنی ئەو توخمانەدا بەشدارە؟

کاروان کاکەسوور:
نەک تەنیا ناونیشان، بەڵکوو تێکڕای توخمەکانی تری وەک کارەکتەر، ڕووداو، گرێچن، پێگەی ڤەبێژەر (نارەتەر)، کات، شوێن و ئەوانەی تریش لە ڕۆمانی فرەدەنگدا، کە ڕۆمانی پۆستمۆدێرنە، گۆڕانیان بەسەردا هاتووە، بەوەی ڕەهەندی ئەزموونگەری (experimental dimension) دەگرێتە خۆی، کە ڕووبەڕووی هەموو قاڵب و کڵێشەکان دەبێتەوە. ئەو توخمانەی دەیانخاتە ڕوو، بزۆکن و لە جووڵەی بەردەوامیاندا مانای نوێ بەرهەم دەهێنن، بە ڕادەیەک نەتوانیت لە چێوەیان بگریت و تەنیا لە مانایەکی دیاریکراودا قەتیسیان بکەیت، بەڵکوو گومان و پرسیار وا دەکەن لە هەر دۆخێکدا بە شێوەیەکی جیاواز لە هیی پێشوو لێکیان بدەیتەوە. هەموو ئەمانە لە زماندا ڕەنگ دەدەنەوە، بەوەی زمان مەڵبەندی بەریەککەوتنی توخمە جیاوازەکانە. لەبەر ئەوەیشە ڕۆمانی فرەدەنگ هەم فرەییی توخمەکان دەگرێتە خۆی و هەم ڕەهەندی ئاڵۆزییش. ئاڵۆزی بەرهەمی ئاوێتەبوونی توخمە جیاوازەکانە. دەکرێت بڵێم ئەوە تەنیا ڕۆماننووس نییە لە ڕێی کردەی پێکهێنانی دەقەوە ڕووبەڕووی پرسیارە بوونگەراکان دەبێتەوە، بەڵکوو خوێنەری نموونەییشە، کە دەست دەداتە گەمەی هەڵوەشاندنەوە و پێکهێنانەوە.
ناونیشان وەک ئاماژەیەکی زمانەوانی (linguistic sign) تەنیا ڕەهەندی تامەزرۆیی (suspense) و تەفرەدان لە خۆ ناگرێت، بەڵکوو ڕەهەندی چڕکردنەوە، هێنانەبەرچاو، پێشبینی، خستنەڕووی گریمانەکان، دژبەیەکیی نێوان شتەکان و هیی دیکەیش پێشان دەدات، کە ئەوانە تێگەیشتنێکی سەرەتایی لای خوێنەر پێک دەهێنن، تا لە ڕێیەوە بچێتە ناو ئەو دایەڵۆگەی لەگەڵ دەقەکە دایدەمەزرێنێت، کە بەوەدا شپرزەیی و ڕاڕایی خەسڵەتی دیاری دەقی فرەدەنگن، ئەوە ئەم تێگەیشتنە لە هەر بەریەککەوتنێکدا گۆڕانی بەسەردا دێت. لێرەدا هێزی ناونیشانی ناڕاستەوخۆ دەردەکەوێت و لە هیی ڕاستەوخۆ جودا دەبێتەوە، کە لە دووەمیاندا ڕۆماننووس خۆی دەکاتە چاوساغ و ڕێپێشاندەری خوێنەر، بەوەی هەر لە سەرەتاوە پێی گوتووە دەقەکە بە کوێ دەگات، یان لانی کەم لە ڕێی هەندێک ئاماژەی سادەی زەقەوە ئەوەی ڕاگەیاندووە ململانێی هێزی چاکە و خراپە دەگرێتە خۆی. بۆ نموونە دەکرێت ڕەنگی سپی، فریشتە، پەپوولە، لە بەرانبەریشدا ڕەنگی ڕەش، ئیبلیس، مار و هیی دیکە ئەوە دەربخەن ڕۆماننووس هەر لە سەرەتاوە لایەنگری لایەکە و دژی لایەکی ترە. ئەمەیش وەها دەخوازێت پرینسیپی (سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی) لە بەرچاو بگیرێت. پێویستە تێکڕای شتەکان بەو ئامانجە بگەن، کە بە پێوەری کۆمەڵگە پەسەندە. مانای وایە خوێنەر دەیناسێت. زمان سادەیە و لە ڕێی گوتەی ڕەونەقدارەوە خۆی دەردەبڕێت، بەڵام ناونیشانی ناڕاستەوخۆ وەک گوترا هەڵگری خەسڵەتی ڕاڕایی و شپرزەیییە، ئاڵۆزە و شیفرە لە خۆی دەگرێت، کە دەکرێت هەر خوێنەرێک بە شێوازی خۆی هەوڵی کردنەوەی شیفرەکان بدات و مانای جیاواز نەک لە هیی خوێنەرێکی دیکە پێک بهێنێت، بەڵکوو ئەو مانایە لەوەیش جیاواز بێت، کە لای ڕۆماننووس هەیە.
ناونیشان لە ڕۆمانی نوێدا بایەخی زۆری پێ دەدرێت، کە (جیرار جینێت) بە تێکستی هاوتەریب (Parallel texts) ناوی دەبات، بەو مانایەی ئەو کەناڵەیە دەرەوە و ناوەوە پێک دەگەیەنێت، کە نەک تەنیا ئەرکی گەیاندن و ناساندنی دەق، بەڵکوو هیی پێدانی کۆمەڵێک ئاماژەیش دەگرێتە ئەستۆ. لە پۆلی شەشەمی ئامادەییدا مامۆستا (بەندەر عەلی مەندەلاوی) ئەدەبی عەرەبیی پێ دەگوتین. لە کۆتاییی کتێبەکەدا بەشێک بۆ هونەری چیرۆک تەرخان کرابوو. بەوەدا ئەو مامۆستایە خۆی نووسەر بوو، ئەوە زۆر بایەخی پێ دەدا. دەیویست زیاتر لەوەمان پێ بڵێت، کە لە کتێبەکەدا هەیە. من خۆیشم تازە دەستم دابووە نووسینی چیرۆک. لەبارەی ناونیشانەوە گوتم لە تارای بووک دەچێت، کە وا دەردەکەوێت ڕووی داپۆشیوە، بەڵام نەک هەر نەیشاردووەتەوە، بەڵکوو جوانتریش دەریخستووە.
هەوڵم داوە لەم ڕۆمانەدا ڕووبەڕووی چەند بابەتێک ببمەوە، کە تەنیا بەشێکیان دیارە و دەبینرێت، دەنا بەشەکەی تریان نادیارە، بەو مانایەی واقیعێک هەیە و شتەکانی خۆی خستوونەتە ڕوو، بەڵام هونەری ڕۆمانی فرەنگ ئەوە دەخوازێت لە بەرانبەر ئەو دیارەدا، نادیار پێشان بدرێت، کە ئەم نادیارە دژی دیارەکە نییە، بەڵکوو سنووری نێوانیان هەڵدەگیڕێت و ئەمیان هێز بەویان دەدات، بگرە نادیار وا دەکات دیار چالاک ببێت، بەو مانایەی بکەوێتە جووڵە و مانای تری لێ بەرهەم بێت. بە مانایەکی دی، واقیع و خەیاڵ وەک دوو ڕووبەری جیاوازی دژبەیەک دەرناکەون، بەڵکوو ئەو توخمە بزۆکانە هەردووکیان دەکەنە یەک. واقیعەکە ئەوەی پێ گوتووین، کە دەوڵەتێک هەیە و موجاهیدەکان پێکیان هێناوە. ئێمە داعشمان دیوە و ئاگامان لە وردەکارییەکانیەتی، بەڵام لێرەدا چەمکی دەوڵەت دەخزێت و گۆڕانی بەسەردا دێت. واتە لە هیی موجاهیدەکانەوە دەبێتە هیی سەربازە هەڵاتووەکان. بە مانایەکی دی، ئەگەر ئێمە مێژوویەکی زانراومان هەیە و داعش دروستی کردووە، ئەوە پێویستمان بە دروستکردنی مێژوویەکی تری نەزانراو هەیە، کە دەبێت سەربازە هەڵاتووەکان ببنە بکەری. پارادۆکسێکی تر ئەوەیە چەپەکان دەیانەوێت دەوڵەتێک لەسەر شێوازی موجاهیدەکان پێک بهێنن، بە مەرجێ ئەوان وا ناسراون دژی دەوڵەتن و بە ئامرازی سەرکوتکردنی دادەنێن. ئەمە بواری خەیاڵە و تێیدا فانتازیا ڕۆڵ دەبینێت. لێرەوە سەرنجت بۆ ڕەهەندی چڕکردنەوە، هێنانەبەرچاو، پێشبینی، خستنەڕووی گریمانەکان، دژبەیەکیی نێوان شتەکان ڕادەکێشم، کە پێشتر گوتم لە ناونیشاندا هەن. زەوینەی ئەوە ڕەخساوە، تا بە درێژاییی دەقەکە خوێنەر لە ڕێی تەکنیکەکانی گێڕانەوەوە بگاتە ئەوەی لە کوێدا پێشبینی و چاوەڕوانییەکانی کورتیان هێناون، کە لە ڕۆمانی فرەدەنگدا توخمی ناکاوی (Sudden) بایەخی گەورەی پێ دەدرێت. ئەو فیلۆسۆف و بیرمەندانەی ڕەخنەیان لە چەمکی حەتمیەتی مێژوویی گرتووە، کە لە بەشێکی بەرهەمەکانی پێشوومدا نووسینی هەندێکیانم بە سەر کردووەتەوە و بۆچوونیانم هێناوەتەوە، هێزی گەورەیان بەم شێوازە داوە، بەوەی پێیان وایە مێژوو بریتی نییە لە هێڵی ڕاست، تا بەپێی قۆناغەکان بچێتە پێشێ، بەڵکوو پڕە لە وەستان، پێچکردنەوە، لادان، نووشتانەوە، گەڕانەوە و هیی دیکە. چەمکی کاتیش گۆڕانێکی زۆری بەسەردا هاتووە و لەوە دەرچووە بەپێی سیستەمێکی ڕێک ببزوێت، بەڵکوو کۆمەڵێک ئاڕاستەی پێچەوانە دەگرێت. هەر ئەمە وای کردووە ناونیشان بە ئاسانی خۆی بە دەستەوە نەدات و لە یەک مانادا کورت نەکرێتەوە، بەوەدا ئەو ناونیشانە ڕاستەوخۆ و زەق نییە، ئەوە توانای توانەوەی هەیە و دەکرێت تێکەڵی سەرتاپێی دەقەکە ببێت. لە خۆم ڕادەبینم بڵێم چەمکی دەوڵەت تەنیا لەم سنوورەدا نامێنێتەوە، بەڵکوو بە کۆمەڵێک چەمکی دیکەوە پێوەست دەبێت، کە یەکێکیان شۆڕش و ئەوەی دیکەیان یاخیبوونە. لێرەیشەوە چەمکی سەردار و کۆیلە دێتە گۆڕەپان (سپەیس)ی دەقەکەوە، کە لە کارەکتەری وەک (مەیسوون چەلەنگ)، (ماریلۆک) و ئەوانەی ترەوە بەرجەستە دەبن، تا ڕوانینی جیاواز لەو بارەیەوە بخرێتە ڕوو. بە هەمان شێوە سەرباز و سەربازی هەڵاتوو دووچەمکی دیکەن، کە لێرە و لەوێدا دێنە پێشێ و دۆخیان دەگۆڕێت. هەموو ئەم چەمکانە لە شوێن و کاتی جیاوازدا دەردەکەون، تا بەردەوام مانای نوێ بە خۆیانەوە بگرن. وەک دەبینیت دەقەکە بە قووڵاییی مێژوودا ڕۆ دەچێت و لە ڕێی تەکنیکەکانی گێڕانەوەوە چەند نەوەیەک دەهێنێتە سەر شانۆ.

ئارام حاجی:
بەڵێ، لەم ڕۆمانەیشدا وەک بەشێکی زۆری ئەوانەی ترت تاکهێڵ ون دەبێت و ڕووداوەکان بە یەک ئاڕاستەدا ناچنە پێشەوە. شێوازی گێڕانەوە فرەجەمسەرە و ئەو جەمسەرانە بە ناو یەکدا دەچن. دەقەکە بە دوو کارەکتەر دەست پێ دەکات. پزیشک زێوێ بە ڕێشاری کوڕی دەڵێت پێویستە ئەم شارە بە جێ بهێڵێت. لێرەیشدا ئەو پارادۆکسە دێتە پێشەوە و ڕووبەڕووی تێگەیشتنی باو دەبێتەوە. وا زانراوە دایک دەست بە ڕۆڵەیەوە دەگرێت و نایەوێت لێی دوور بکەوێتەوە، بەڵام لێرەدا ئەو دایکە دەیەوێت کوڕەکەی خۆی و شارەکەیش بە جێ بهێڵێت، بێ ئەوەی ئەو شوێنە دیاری بکات کە پێویستە بۆی بچێت. ئەم گوتەیەی پزیشک زێوێ ئاماژەیە بە هەبوونی کێشەی دەروونی و کۆمەڵایەتی، بەو واتایەی کێشەکە جارێک لەگەڵ خۆیدایە و جارێک لەگەڵ ئەوانەی تردا. دەمانخاتە بەردەم پێوەندیی مرۆڤ بە ژینگەکەیەوە. بەر لەوەی بچینە ناو دەقەکەوە، ئاماژەی ئەوە دراوە ئەم ژینگەیە کەوتووەتە بەر مەترسی، بەڵام مەترسییەکان جارێ دیار نین. تەنیا لە ئاستی ئاماژەدا هەن. پرسیاری ئەوەی بۆچی دایک سورە لەسەر ئەوەی کوڕەکەی بڕوات و بە جێی بهێڵێت تەنیا یەخەی ڕێشار ناگرێت، بەڵکوو دەپەڕێتەوە و دەبێتە هیی زۆر خەڵکی شاریش. دەیانکاتە دوو بەشەوە. بەشێک پێشبینی دەکەن سەر هەڵبگرێت و بەشێکیان بەپێچەوانەوە. جادووگەرەکانیش وەک هەمیشە دێنە پێشەوە. ئەوانیش دەبنە دوو بەش. دیارە ئەمە دەبێتە پێشبینیی خوێنەریش. لەبارەی دەستپێکی ڕۆمانەوە بۆچوونی جۆراوجۆر هەن کە جەخت لەسەر کاریگەرییەکەی دەکەنەوە. تۆ خۆت لەو بارەیەوە چی دەڵێیت؟ ئەو دەستپێکە تا چەند کۆمەکی کردەی گێڕانەوە دەکات، تا پێشبینییەکان تێک بشکێنێت و ڕێگایەکی پێچەوانەی هەردوو لا بگرێت؟

کاروان کاکەسوور:
پێم وایە دەستپێک لە ڕۆمانی فرەدەنگدا یەکێکە لە کێشە سەختەکان و هەر لە سەرەتاوە یەخەی ڕۆماننووس دەگرێت. ڕۆمانی فرەدەنگ وەک هیی باو نییە، تا لە یەک ئاڕاستەی ڕوون پێک هاتبێت، بەڵکوو بریتییە لە کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاوازی نادیار. چۆن ئەو دەستپێکە سنووردار نەکرێت و نەبێتە هیی یەک ئاڕاستە؟ من لێرەدا پێ لەسەر چەمکی دایەڵۆگ دادەگرم، کە ئەم چەمکە زۆر لەوە فرەوانترە وا لە تێگەیشتنی باودا هەیە و لە نووسینی میلـلیدا ڕەنگی داوەتەوە، بەڵکوو بریتییە لە هەبوونی ئەو دەنگەی بانگەوازی دەنگەکانی تری دەرەوەی خۆی دەکات، کە ئەمە گۆڕینی دۆخێکی داخراوە بۆ دۆخێکی کراوە. ئەم دەنگە توانای هەیە گوتارە جیاوازەکان بەر یەک دابدات و هیی نوێیان لێ پێک بهێنێت. لێرەوە جۆری پێوەندییەکەی نێوان خوێنەر و دەق دیاری دەکرێت، بەو مانایەی کاتێ ئەو دەستپێکە دایەڵۆگئامێزە و ڕووی لە کرانەوەیییە، ئەوە خوێنەر بەرەو نەزانراو ئاڕاستە دەکات و دەیخاتە بەردەم لێکدانەوەی دراوەکان و پێکهێنانی تێگەیشتنی جیاوازی خۆی.
بەگشتی لە ڕۆمانی مندا، کە پرینسیپی (سەرەتا، ناوەڕاست و کۆتایی) تێک شکاوە و کات بازنەیییە، ئەوە وەک چۆن کۆتایییەکی دیاریکراو نییە، بەڵکوو دەشێت کۆمەڵێک کۆتایی هەبن، بە هەمان شێوە ناکرێت یەک سەرەتای بۆ دابنێیت. بەم شێوەیە خودی دەستپێک دەبێتە کێشە و پێویستی بەوە هەیە لێک بدرێتەوە. (جیرار جینێت) لە کتێبی (گوتاری حیکایەت… توێژینەوەیەک لەبارەی مێتۆدەوە)دا کاتێ لە ڕۆمانی (گەڕان بە دوای کاتی گومبوو)ی (مارسێل پرۆست) دەکۆڵێتەوە، ئاماژە بەو کێشەیە دەکات و لانی کەم حەوت سەرەتای بۆ دادەنێت. ئەمە خەسڵەتی ڕۆمانی نوێیە و لە هیی باوی جودا دەکاتەوە، کە بە گشتی هەم سەرەتای زەقە و هەم کۆتاییشی.
هەڵبژاردنی ئەم دەستپێکە دەشێت بەشێکی پێوەندیی بە نائاگایییەوە هەبێت، بەوەی ئەدەب پشت بە خەیاڵ دەبەستێت و خەیاڵیش سنووری نییە، تا لێکدانەوەی تەواوی بۆ بکەیت، بەڵام لە ڕێکخستنەوەی خەیاڵدا ئاگایی ڕۆڵ دەبینێت، کە ڕۆماننووسی ئەزموونگەر بەپێی تێگەیشتنی ئێستای دایدەڕێژێتەوە. چ وشەیەک بە کار بهێنێت، چۆن لەگەڵ بیرۆکەی تردا ئاوێتەی بکات، بە چ شێوازێک بیگەیەنێت و هیی دیکە. لەبارەی ئەو بەشەی پرسیارەکەتەوە، ئایا دەستپێک چەند هێز بە کردەی گێڕانەوە دەدات، تا پێشبینییەکان تێک بشکێنێت و ڕێیەکی پێچەوانەی هەردوو لا بگرێت، ئەوە وەک پێشتر گوترا ناکاوی خەسڵەتی دیاری ڕۆمانی فرەدەنگە، بەو مانایەی هەبوونی فرەییی توخمەکان وا دەکات بۆ هەر بابەتێک ڕوانینی جیاواز بخرێتە ڕوو. کارەکتەر، ڕووداو، کات، شوێن و هیی دیکەی جیاواز هەن. ئەوەی لای کارەکتەرێک پەسەندە، لای یەکێکی دیکە پێچەوانەیە. ئەوەی لە سەردەمێکدا بایەخی هەیە، لە سەردەمێکی دیکەدا پووچ دەبێتەوە. ئەو بەهایانەی لە شوێنێکدا بەرز سەرنج دەدرێن، ئەوە لە شوێنێکی تردا وا نین. بەم شێوەیە شتەکە لەوە دەردەچێت تەنیا پێوەندیی بە دوو لایەنەوە هەبێت، بەڵکوو کۆمەڵێک لایەنی تریش لەو ناوەڕاستەدا دەردەکەون. گەشەکردنی ڕووداوەکانیش پێوەندییان بە دەرکەوتنی ئەو دەنگە جیاوازانەوە هەیە. بۆ نموونە لەبارەی چەمکی شۆڕشەوە ڕوانینی جۆراوجۆر دەخرێنە ڕوو. ئایا (کەیدارا چەلەنگ) وەک (ئازاد شکۆمیرسی) و (ئاری سوارچاک)ـە؟ ئایا (پاڵەوان پاڵاو)یش لە هەرسێکیان جیاواز نییە؟ ناکرێت بڵێین ئاڕاستەی (مەیسوون چەلەنگ) پێچەوانەی ئاڕاستەی هەمووانە؟ لێرەدا پێویستە بگوترێت، کە پێشبینییەکان نە بە دی دێن و بە تەواوییش کورت دەهێنن، بەو مانایەی شێوازی فرەدەنگی ڕێ نادات شتەکان بە ڕەهایی دەربکەون و بە خاڵێکی دیاریکراو بگەن، مادام بێژمار ئاڕاستەی تر هەن. ئایا ئەو ئەنجامەی (ڕێشار) پێی دەگات، مانەوەیە لە شار، یان دەرچوونە لێی؟ ئایا ناکرێت بڵێین هەردووکیان و زیاتریش لە خۆ دەگرێت؟ شتەکان لە دنیای پۆستمۆدێرندا بێگەرد نین، بەڵکوو فرەڕەنگ، فرەڕەگ، فرەشێوە، فرەڕەهەند و فرەئاڕاستەن. ئەو تیۆریستانەی لەبارەی تیۆریی خوێنەرەوە نوسوویانە، کە (ئایزەر) یەکێکیانە، پێ لەسەر ئەو کاریگەرییە دادەگرن، کە لە خوێندنەوەی دەقەوە بەرهەم دێت، نەوەک بەدیهاتنی پێشبینییەکانی خوێنەر، بگرە پێویستە دەق نائومێدی بۆ ئەو وەرگرە بهێنێت. ئەوەی پێ نەڵێت، کە دەیزانێت و چاوەڕێیەتی لە دەقدا پێی بگاتەوە، بەڵکوو پێویستە بیخاتە بەردەم ئەنجامی چاوەڕواننەکراوەوە، تا هەم باوەڕەکەی تێک بشكێت و هەم بچێتە ئاستی ڕاڤەیشەوە. ڕۆمانی فرەدەنگ نەک تەنیا کردەی تێکشکاندنی باوەڕەکانی ڕۆماننووسە، بەڵکوو هیی خوێنەریشە. ئایا من خۆم وەک نووسەری دەقەکە دەمزانی ئاڕاستەی ڕووداوەکان بە کوێ دەگەن؟ نەخێر، بەڵکوو ڕووم لەو نەزانراوە بوو و لە ئەنجامی ململانێی چیرۆکە جیاوازەکانەوە بەردەوام ئەو باوەڕەم گۆڕانی بەسەردا دەهات، بگرە گەلێجار پێشبیننەکانم کورتیان دەهێنا. لەم ڕۆمانەیشدا هەوڵم داوە ئەنجام بە لاوە بنێم و شتەکان بە کراوەیی بهێڵمەوە، کە ئەوانە لای خۆیشم کۆتایییان دیار نییە.
ئارام حاجی:
خوێنەر کاتێک پێرستی ڕۆمانەکە دەخوێنێتەوە، چوار وشە، یان دوو جووت وشە سەرنجی ڕادەکێشن کە زۆر پاتە دەبنەوە: ئاسایی و نائاسایی، نموونەیی و نانموونەیی. بۆ نموونە بەرەو شارێکی نموونەیی، گەڕانەوە بۆ شارێکی نانموونەیی، ماڵێکی نائاسایی لە شارێکی نانموونەییدا، بووک و زاوایەکی نائاسایی لە شەوێکی ئاساییدا و هیی تریش. هەر لە دەروازەی ڕۆمانەکەدا گوتەیەک لەبارەی ئەو چوار چەمکەوە هەیە. شتەکانی ڕۆمانەکە لەنێوان ئاسایی و نائاسایی، نموونەیی و نانموونەییدان، بەڵام ئاسایی چییە و نائاسایی کامەیە؟ کێ نموونەیی و کێ نانموونەیییە؟ بۆ نموونە یاوەر و پاوەر هەر برا نین، جمکیشن، بەڵام نازانین کامیان ئاساییە و کامیان نائاسایی، کامیان نموونەیی و کامیان نانموونەییە. لە ڕێگای هاوڕێیەکی باوکیانەوە دەزانین ئەوەی بە یاوەر ناسراوە و لە شاردا ماوەتەوە، پاوەرە، بە مەرجێ ئەو برایە خۆیشی تازە ڕووبەڕووی ئەم ڕاستییە دەبێتەوە. دوو کەسێتیی زۆر جیاوازن و لە دوو ماڵی جیاوازیشدا گەورە کراون. ئەوەی لە شاردا ماوەتەوە و دووکانی خەڵووزی هەیە، بە ڕواڵەت مرۆڤێکی نەریتییە و ترسی لەوەیە تێکەڵی خەڵک ببێت، بەڵام لەناوەوە خاوەنی ڕوانینێکی پێچەوانەیە. فەلسەفەیەکی تایبەتی بۆ ژیان داڕشتووە. پێی وایە مرۆڤ بۆ ئەوە شۆڕش هەڵدەگیرسێنێت، تاج بە دەست بهێنێت، بەڵام ڕاستییەکەی ئامانجی لستنەوەی پێڵاوە. ئەگەر ناتوانێت ئەوە بە ئاشکرا دەرببڕێت، مانای ئەوە نییە دەستی لێ هەڵگرتووە. تەنیا پێڵاوی مرۆڤ دەبینێت، تەنانەت چاو دەبڕێتە پێڵاوەکانی پووری و هەست بە ئازاری ویژدان دەکات، وەک بڵێی پێڵاو خودی کەسەکە بێت. ئەوی زاوا ناچێتە لای پرچسیای بووک، تا ناو شەرواڵی پڕ خەڵووز نەکات. شەوێک بەڕێ دەکەن کە خاڵی نییە لە کۆمیدیا. ناکرێت ئەم کارەکتەرە بخەینە ژێر چەتری یەکێ لەو چوار ناونیشانەوە. ئەمە لە کارەکتەرەکانی تریشدا ڕەنگی داوەتەوە. بۆ نموونە پارێزا کە دواتر دەبێتە ڕۆماننووس و ژیاننامەی خۆی دەنووسێتەوە، سەختە بزانرێت کام لەو چوار خەسڵەتەی هەیە. خوێنەرەکانیشی لەوە ناگەن. ئەو بەشەی ڕۆمانەکەتت لەژێر ناونیشانی ژیانێکی نانموونەیی و ژیاننامەیەکی نائاساییدا نووسیوە. ئایا ئەم ناجێگیرییە بەر لەوەی هیی ڕۆمانەکە بێت، هیی واقیعەکەیە، یان ئەدەب بەگشتی و ڕۆمان بەتایبەتی زیادەڕۆیی لە پیشاندانەوەی دیاردەکانی واقیعدا دەکات؟
کاروان کاکەسوور:
پێشتر گوتم واقیع و خەیاڵ دوو ڕووبەری جیاواز و دژبەیەک نین، بەڵکوو دەکرێت وەک یەک کایە بیانبینین، بەڵام ئەمە کاتێ ڕوو دەدات، کە دواڵیزمەکان تێدەپەڕێنین و بەو ئەنجامانەدا دەچینەوە وا تا ئێستا پێیان گەیشتووین. بە مانایەکی دی، کاتێ ئەم تێگەیشتنە جێ دەهێڵین، کە لەوەدا بەرجەستەیە شتەکان لە خودی خۆیاندا خراپ، یان چاکن و ئەوە دەخەینە بەرچاو، کە دەشێت لە هەر جووڵەیەکدا چیەتییان بگۆڕێت، ئەوسا پێناسەی دیکە بۆ هەر یەکێ لەو توخمانە دەکەینەوە، بێ ئەوەی بهێڵین ئەم پێناسەیە بە جێگیری بمێنێتەوە. لەمەوە دەگەینە ئاستی شاراوەی شتەکان و بە شێوازی جیاوازتر دەریاندەبڕینەوە، کە ڕۆمانی فرەدەنگ بەو تەکنیکانەی دایهێناون، توانای بەڕێوەبردنی ئەم کردەیەی هەیە، کردەی گواستنەوەی وێنەکان لە واقیعەوە بۆ خەیاڵ و لەوێوە بۆ نووسین. لێرەدا بە خوێندنەوەی خۆم سێ ئاست هەن و بە شێوەیەک لە شێوەکان لە یەکتر جیاوازن، بۆیە سەختە وێنەی نووسراو دەقاودەق وێنەی خەیاڵ بێت و هیی خەیاڵیش ڕێک هەمان ئەوەی واقیع نییە، بەڵکوو هیی نووسراو تێپەڕێنراوی دووانەکەی ترە. لەبەر ئەوەیشە ناجێگیرە و دەکرێت بە زۆر شێوە لێک بدرێتەوە.
هونەری پێداچوونەی ئەنجامە بەدەستهاتووەکان هەر بە تەواوی لە ڕۆمانی فرەدەنگدا بەرجەستەیە، بەوەی واقیع هەڵدەوەشێنێتەوە و بەپێی ڕوانینی کارەکتەرەکان دایدەڕێژێتەوە، کە هیی ئەمیان لە هیی ئەویان جیاوازە. بە مانایەکی دی، ئەو واقیعە نەک هەر بە ڕێی جۆراوجۆر تێک دەشکێنرێت، بەڵکوو بە شێوازی جیاوازجیاوازیش دادەڕێژرێتەوە، بە ڕادەیەک بە قەدەر ژمارەی کارەکتەرەکان واقیع دەردەکەوێت، کە هەموویان لە واقیعە زانراوەکە جیاوازن. زمان بەوەدا مێتافۆر و ڕەوانبێژی دەگرێتە خۆی، ئەوە شتەکانی واقیعی تێدا دەخزێن و بە شێوازی تر دەردەخرێنەوە، بۆیە ئیکزۆتیک، یان سەمەرەیی توخمێکی دیاری ئەم شێوازەی ڕۆمانە. لێرەدا سنوور لەنێوان ئاسایی و نائاسایی، نموونەیی و نانموونەییدا دەسرێتەوە. هیچ یەکێ لەو چەمکانە جێگیر نییە، بەڵکوو بەردەوام لە گۆڕاندایە، کە ئەمەیش وا دەکات لە ڕۆمانی فرەدەنگدا کۆتایی هەڵبگیرێت، یان وەک گوترا زیاتر لە کۆتایییەک هەبن.
تۆ (یاوەر) و (پاوەر) بە نموونە دەهێنیتەوە، کە سەختە بزانرێت کامیان نموونەیی و کامیان نانموونەیییە، وەک چۆن ناتوانین بگەینە ئەوەی، ئاخۆ کامیان ئاسایی و کامیان نائاسایییە. ئەگەر سەختە لەم ڕووەوە ئەنجامێکی ڕوون بە دەست بهێنینن، ئەوە مانای ئەوە نییە کۆمەڵێک چیرۆکی جیاوازی هەردووکیان نایەنە ناو گۆڕەپان (سپەیس)ی دەقەکەوە. خراپتێگەیشتن، یان لێکحاڵینەبوون (misunderstanding) یەکێکە لە خەسڵەتەکانی ئەم شێوازەی من، بەوەی ئاڕاستە جیاوازەکان یەکتر دەبڕن و جۆرێک لە پاشاگەردانی دێتە کایەوە، کە هونەری ڕۆمان بریتییە لە پاشاگەردانی. لە ڕۆمانی فرەدەنگدا چیرۆکە وردەکان جێگەی بایەخن و هەر ئەوانیشن کردەی گێڕانەوە بە زیندوویی ڕادەگرن، بگرە هێز دەدەنە ڕیتمی ئەو گێڕانەوەیە. پێشتریش گوتوومە هۆکار و ئەنجام لە دنیای پۆستمۆدێرندا بایەخیان نامێنێت. ئەوەی لە شاردا ماوەتەوە، (یاوەر)ـە، یان (پاوەر)، شتێک لەوە ناگۆڕێت، کە ئەو کارەکتەرە ژیانێکی جیاواز لە هیی ئەوانەی تر تاقی دەکاتەوە، کە نە لە هیی (هێزدار)ی باوکی دەچێت و نە لە هیی (فەرەیدوون)ی کوڕیشی، وەک چۆن تەواو لە هیی (پرچسیا)ی هاوسەر و (هێلانە)ی کچیشی جیاوازە. خۆت ئاماژەت پێ کرد ناوەوە و دەرەوەی (یاوەر) لە یەکتر جیاوازن. بەڵێ، جیاوازن، بەڵام دژی یەک نین، بەڵکوو هەردووکیان کەسێتییەکەی پێک دەهێنن. دیسان ئەوە دەخەمەوە بەرچاوە، کە شڵەژان، ڕاڕایی، نیگەرانی و دوودڵی خەسڵەتی ڕۆمانی فرەدەنگن، مادام گوتە و هەڵسوکەوتی هەر یەکەیان پێوەستە بە تۆڕێکی فرەوان و چڕی پێوەندییەوە. من خۆم هەمیشە هەوڵ دەدەم سنووری نێوان مەنەڵۆگ و دایەڵۆگ بسڕمەوە، بەو مانایەی گەردوونێک هەیە و هەموو ئەو دەنگانەی تێدا دەبیسترێن.

ئارام حاجی:
من وەک خوێنەرێک لە سەرەتای ئەم ڕۆمانەدا ڕووبەڕووی ڕیتم بوومەوە. کاتێکیش دەڵێم ڕیتم مەبەستم ئەو زمانەیە کە ئەو هەموو شتە جیاوازەی لێ بار کراون و بەو ڕێگە پێچاوپێچانەیەدا دەبات، بێ ئەوەی لە خاڵێکدا بوەستێت. ڕیتمی گێڕانەوە بە شێوازی جیاواز ڕۆ دەچێتە نێو کایە جیاوازەکانی مێژوو، کۆمەڵایەتی، ئابووری، سیاسی، کولتووری و زۆری ترەوە. کات و شوێنی جیاواز دەبڕێت. سەردەمەکان دەگەیەنێتەوە یەک. هێڵی ڕووداوەکان تۆڕێک پێک دەهێنن لە هیی جاڵجاڵۆکە دەچێت. ئەو ڕیتمە بەردەوام و بە شێوەی خێرا بابەت لە دوای بابەت دەخاتە ڕوو. ئەمانە وایان کردووە ئەگەر خوێنەر تەنیا سێ دێڕ بپەڕێنێت یان بۆ ماوەیەکی کورت خەیاڵی لای نەمێنێت، چیرۆکێکی لە دەست دەچێت و لە جووڵەی ڕووداوەکان دادەبڕێت، چونکە هەر چیرۆکێک پێوەندیی بەوانەی تریشەوە هەیە. وەک دەڵێن تێگەیشتن لە ڕۆمانی تۆ زەحمەتە کە من پێم وایە ئەم ڕیتمی گێڕانەوەیە پێویستی بە ڕیتمی تایبەتی خوێندنەوەیە. ئەم کردەیە زیاتر لە تەقینەوە دەچێت کە هێشتا شوێنەواری تەقینەوەیەک کاڵ نەبووەتەوە، دەنگی دانەیەکی تر دەبیستین. بۆ نموونە لەگەڵ گەیشتنی پڵنگەکەدا تەقینەوەیەکی گەورە هەم لە دەرەوە و هەم لەناوەوەی کارەکتەرەکاندا ڕوو دەدات. مێژووی خانەوادەکە دەچێتە دۆخێکی ترەوە. فەرەیدوون دوای ئەو هەموو ساڵە گەڕاوەتەوە زێدی خۆی و دیسان ون دەبێتەوە، بەڵام پزیشک زێوێ بە جێ دەمێنێت و ژیانی خۆی لەم شارەدا دەست پێ دەکات. سکیشی بە ڕێشارەوە هەیە. وەک بڵێی پڵنگەکە کە ناوی نامۆکۆی لێ دەنرێت، شوێنی فەرەیدوون بگرێتەوە. هەر بە ڕاستی ڕێشار بە کوڕی نامۆکۆ دادەنێن. ژیرکۆ هۆشکۆزادە ناوی کەرێکە و هەڵسوکەوتەکانیشی هیی مرۆڤن. دەکرێت لە ڕۆمانەکەدا زۆر نموونەی تر بهێنینەوە کە ئاماژە بەو تەقینەوانە دەکەن. ئایا ئەم شڵەژان و هەڵچوونە، ئەم هەڵبەزیون و دابەزینە بۆ ئەوە دەگەڕێنەوە کە هەم بابەتەکان ئاسایی نین و هەم کارەکتەرەکانیش؟ لەپشت ئەم هونەری ڕیتمەوە چ ئەزموونێکی تایبەتت هەیە؟

کاروان کاکەسوور:
لای من ڕیتم بایەخێکی زۆری هەیە، ئەگەر نەڵێم خەیاڵ، بیرکردنەوە، خوێندنەوە و نووسین ڕیتمن، تەنانەت ڕێ بە خۆم دەدەم بڵێم ڕۆمانی فرەدەنگ بریتییە لە ڕیتم. کاتێ دەستم دایە نووسینی چیرۆک، دوو کۆسپ، یان دوو پرسیارم هاتنە ڕێ. یەکەم، چۆن بنووسم؟ دووەم، چۆن کات بە کار بهێنم؟ پێشتر هەر بۆ خۆشی هەندێک شتم دەنووسی، بەڵام ناوی چیرۆکم لێ نەدەنان، بەڵکوو زیاتر لە شێوەی نوکتەدا دەرمدەبڕین. بۆ هاوڕێ و هاوپۆلەکانمم دەگێڕانەوە. هەر هێندە بڕیارم دا چیرۆک بنووسم، ئەو دوو پرسیارە ڕایانگرتم. خێرا تێگەیشتم چیرۆک وەک نوکتە نییە، تا ڕاستەوخۆ بیگێڕمەوە، بەڵکوو دەربڕینی ناڕاستەوخۆ و لەتکردنی کات دەخوازێت. کۆمەڵێک سەرچاوەم لەبارەی زمان و کاتەوە بە دەست هێنان. ئەگەر پێشتر هەم بە کوردی و هەم بە عەرەبی وەک خوێنەرێک ئەوانەم دەخوێندەوە، ئێستا دەمەوێت وەک چیرۆکنووسێک زیاتر لەو بارەیەوە بزانم.
لە سەرەتای حەفتاکانەوە چەند نووسەرێکی کورد لەوە بە ئاگا هاتنەوە، کە شێوازی گێڕانەوەی زنجیرەیی بە سەر چووە و دەبێت گۆڕانی تێدا بکەن. هونەری گێڕانەوە چووە ئاستێکی ترەوە و مێژووی چیرۆکمان پێی نایە قۆناغێکی نوێیەوە، تەنانەت هەندێک چیرۆکنووس دەستکاریی بەرهەمەکانی پێشووی خۆیان دەکرد و بە شێوازێکی کاریگەرتر دایاندەڕشتنەوە. لە دووی ناوەندیدا بووم، کاتێ (ڕستێک زەنگیانەی ئاوی)ی (حەمەفەریق حەسەن) دەرچوو، کە نەک شێوازی گێڕانەوەی، بەڵکوو ناونیشانەکەیشی ئاماژەیەکی ڕوونە و پێمان دەڵێت هونەری نووسین بایەخی پێ دەدرێت. زمانی گێڕانەوە چووەتە ئاستێکی باڵاتر. چیرۆکەکە پێوەندیی ڕاستەوخۆی بە موور و زەنگیانەوە نییە، وەک ئەوەی لە کۆتاییی هەشتاکاندا نووسەرێکی سەر بە دەستگەی بەعس گاڵتەی پێ دەکرد، بەڵکوو ئاماژەیە بە دڵۆپەفرمێسکەکانی (نازەنینی حەمە گەرمیانی). لە دنیای ئەدەبدا، کە دنیای ئاماژەیە، شتەکان بەسەر گەورە و بچووک، بایەخدار و بێبایەخ دابەش نابن، بەڵکوو هونەری نووسین، کە خاوەنی لۆجیکێکی تاکانەیە، هەڵیاندەوەشێنێتەوە و بە شێوازی خۆی دایاندەڕێژێتەوە. لێرەدا شتە ورد و بەلاوەنراوەکان زیاتر دەبنە جێگەی سەرنجی هونەرمەند. ئایا نووسەری داهێنەر ناتوانێت لە ڕێی زەنگیانەوە داهێنانی گەورە بکات؟ ئەو چیرۆکنووسە لە ناوەڕاستی حەفتاکاندا بایەخی بە ئاماژەناسی داوە، بەڵام دیارە لە هەر سەردەمێکدا کەسانێک هەن ئاوا بڕواننە داهێنان، تا دنیای شمەک و هیی ئاماژەیان لێ تێکەڵ ببن. سەرەتا ئەو کۆمەڵەچیرۆکەم تەنیا وەک ئەوە دەخوێندەوە، کە بە زمانێکی جیاواز نووسراوە، دەنا لە تەکنیکەکانی نەدەگەیشتم، بەڵام دواتر پێیان ئاشنا بووم. بەشێکی ئەو چیرۆکانەی لە گۆڤاری نووسەری کورددا بڵاو کراونەتەوە، تا ئەمڕۆیش هێزی هونەریی خۆیان پاراستووە. (دووربین)، (جیهانێکی تایبەت) و (قاوغەشقارتە) هەژاندمیان. دەتوانم (ئەحلام مەنسوور)، (حسێن عارف)، (ڕەووف بێگەرد)، (عەبدولڵا سەراج)، (محەمەد موکری)، (شێرزاد حەسەن) و (سەڵاح عومەر) بە نموونە بهێنمەوە، کە بایەخیان بە هونەری گێڕانەوە داوە، بەڵام دواتر چەند هێزیان خستووەتە بەر ئەو ئەزموونەیان و تا چ ئەندازەیەک گۆڕانیان بەسەردا هێناوە، ئەوە قسەی تر هەڵدەگرێت.
پێچەوانەی ئەوانەی پێیان وایە خوێندنەوەی کتێبی تیۆری لە نووسینی ئەدەبیدا بایەخی نییە، من زۆر سوودم لە هەندێکیان بینی. ئایا بەرهەمەکانی (جیرار جینێت)، (تۆدۆرۆڤ) و (ئومبێرتۆ ئیکۆ) هەر لەبارەی ڕیتمەوە گرنگ نین و کۆمەکی ڕۆماننووس ناکەن، تا جیاواز بنووسێت؟
ئەوەی لەو سەرەتایەدا پێی گەیشتم، ئەوە بوو، کە ڕیتمی خێرا واتە بازدان بەسەر ئەو ڕووداوانەی بایەخێکی ئەوتۆیان نییە، لە کاتێکدا ڕیتمی خاو بریتییە لە هەڵوەستەکردن لەسەر ئەو بابەتانەی گرنگن و نووسەر دەیەوێت تیشکیان بخاتە سەر، بەڵام هەوڵم دا ئەم ئاستەیش تێبپەڕێنم و مانای دیکە هەر لە چەمکەکەدا بدۆزمەوە. گەیشتمە ئەوەی بڵێم ڕیتم بریتییە لە تێکڕای ئەو جووڵەیەی توخمە جیاوازەکان دەیخەنە دەقەکەوە، بەو مانایەی تا ژمارەی ئەو توخمانە زیاتر بێت و لە ئاستی زماندا جیاوازتر دەیانببڕم، ڕیتمەکە پتر هێز پەیدا دەکات و زیاتر بابەتەکان دەهەژێنێت. بە مانایەکی دی، ڕیتم هونەری ئاوێتەکردنی توخمە جیاوازەکانە، کە ئەمە تەنیا لە ڕێی جووڵەوە دێتە دی. ئەو جووڵەیە گۆڕان بەسەر شێوە و ئەرکی توخمەکاندا دەهێنێت. هێزی جووڵە پێوەستە بە شێوازی بەکارهێنانی زمان و گۆڕینی ڕێڕۆی کات لە ئاستی فیزیکییەوە بۆ ئاستی دەروونی، یان دەکرێت بڵێم لە دۆخی گشتییەوە بۆ دۆخی تایبەت. هەوڵم دا ئەم دوو خاڵە لە بەرچاو بگرم. خۆشبەختانە ئەو نووسەرانەی پێیان سەرسام بووم، تا ئەمڕۆیش لە بواری زماندا شارەزان و بە کوردییەکی پوخت دەنووسن. کاتێ دەمویست ڕستەیەک دابڕێژم، وشەی گونجاوم بە کار دەهێنا. چەند جارێک دەمخوێندەوە، ئاخۆ هیچ گرێیەک دروست ناکات. وشەیەکم بە یەکێکی دی دەگۆڕی، یان کار دەگەیشتە ئەوەی تەواوی ڕستەکە لا ببەم و دانەیەکی تری بخەمە شوێن. ئەگەر بۆ نموونە دوو وشەی (بەڵام) لە نزیک یەکەوە بن، ڕیتم دەشێوێنن. وشەی (کە) زووزوو یەخەم دەگرێت. پێویستە ڕێ لەم گرفتە بگرم، تەنانەت وشەی (چونکە) دەکەمە (چونکوو)، یان (چونکێ)، تا دەنگی (کە) لەوە زیاتر ڕیتم خاو نەکاتەوە. کاتێ ناو لە کارەکتەر دەنێم، خۆم لەوانە دەپارێزم، کە (سەر)، (بە) و (کە)یان تێدان، چونکێ هەرسێکیانمان زۆرن. پریپۆزیشنی وەک (لە)، (بە)، (پێ)، (لێ) زووزوو دەردەکەون. چاکترە ڕستەکانم وا دابڕێژم، زۆر ئەوانە لە خۆ نەگرن. ئینجا ئەزموونەکەم گەیشتە ئەوەی چیرۆک بە ڕابوردووی دوور نەگێڕمەوە، بەڵکوو پەنا ببەمە بەر ڕانەبوردوو، چونکێ (چووبوو)، (خواردبوو)، (نووستبوو) و هیی دیکە ڕیتم خاو دەکەنەوە، لە کاتێکدا لە دۆخی ڕانەبوردوودا ئەو (بوو)انە نامێنن. (دەچێت)، (دەخوات)، (دەنوێت) و… هتد.
ئەمە لە بواری زماندا، بەڵام لە بواری کاتیشدا ئەزموونێکی تایبەتم بە دەست هێنا و هەوڵم دەدا زیاتر پەرەی پێ بدەم. گوتارێکم لەژێر ناونیشانی (کات وەک پرسیارێکی شەڕانگێز لە ئەزموونی مندا)دا نووسیوە و تێیدا باسم لەوە کردووە چۆن ئەم تێگەیشتنە لە بەرهەمەکانمدا ڕەنگی داوەتەوە. ویستوومە مامەڵەیەکی جیاواز لەگەڵ چەمکی کاتدا بکەم، کە هەر لە سەرەتاوە تەکنیکی لەتلەتکردنم بە کار هێناوە. ئەوە بە فراگمەنتەیشن ناسراوە و لە ئەدەبی گێڕانەوەدا بایەخێکی بەرچاوی هەیە. (باشلار) لە کتێبی (دایەڵەکتیکی کات)دا وا دەڕوانێتە ڕیتمی کات، کە هەبوونی پێوەندییە لەنێوان دیاردەکاندا. پێ لەسەر ئیستاتیکای میوزیک و شیعریەت دادەگرێت، کە فرەیی بەرهەم دەهێنن.
لە ڕێی خوێندنەوەی تیۆریی گێڕانەوەوە چەمکی قرتاندن، یان بڕین (Elision)، دیمەن (Scene)، وەستان (Pause)، چڕکردنەوە، یان کورتکردنەوە (Summary)، فلاشباک، فلاشفۆوەرد و زۆری ترم ناسین، کە هەر یەکێ لەوانە یاریمەتیدەرە لەوەی چۆن نووسەری ئەدەبی گێڕانەوە کردەی گێڕانەوە بە شێوەی هونەری بباتە ڕێوە، بەڵام ئەوانە قاڵب و کڵێشە نین، بەڵکوو پێویستە هەر نووسەرێک بە ڕێی تایبەتی خۆی کاریان پێ بکات. بۆ نموونە سوودی زۆرم لە هونەری قرتاندن بینی، کە سێ جۆری هەن، ئاشکرا، نهێنی و گریمانی. من زیاتر پەنا بۆ دووەم و سێیەمیان دەبەم. هەوڵ دەدەم هەمیشە بۆشایییەکی گەورە بۆ خوێنەر جێ بهێڵم، تا خۆی شتەکان بهێنێتە بەرچاو و لێکیان بداتەوە. ئەو تێگەیشتنە کۆمەکی ڕۆماننووس دەکات چۆن بابەتە بەلاوەنراو و کارەکتەرە پەراوێزخراوەکان بخاتە ئاستی هونەرییەوە، تا مانای تریان تێدا بدۆزێتەوە. ڕیتم تەنیا هەڵچوون نییە، بەڵکوو داچوونیشە. وەک چۆن هاوار و قیژەیە، ئاوها بێدەنگی و هێمنییشە. (ئیکۆ) لە کتێبی (پیاسە بە دارستانی گێڕانەوە)دا بایەخ بە چەمکی (ئارامبوونەوە) دەدات لە کردەی گێڕانەوەدا، کە زەوینە بۆ خوێنەر خۆش دەکات، تا چاکتر ڕۆ بچێت و لە شڵەژانی ناپێویست ڕزگار ببێت. ئەگەر بڕیارە شتێکی گرنگ و کاریگەر ڕوو بدات، با بایەخ بە هونەری ئارامبوونەوە بدەین. لەگەڵ ئەو بۆچوونەی (ئیکۆ)دا هاوڕام. دەڵێم دەقی فرەدەنگ و فرەئاڕاستە بە ئەندازەی هەڵچوون ئارامییش دەگرێتە خۆی. من خۆم لە سەرەتای تەمەنی نووسینمەوە تا ئەمڕۆ بایەخ بە کۆمیدیا دەدەم. جاری وا هەیە لە گەرمەی تراجیدیادا پەنا بۆ توخمی گاڵتە دەبەم، کە لە ڕۆمانی فرەدەنگدا هەموو چەقەکان تێک دەشکێنرێن. هەر کاتێ لایەنی ڕژدی دەبێتە چەق و دەیەوێت دەقەکە دابپۆشێت، لە ڕێی گاڵتەوە گۆڕان بەسەر ئەو دۆخەدا دەهێنم. لێرەدا هونەری دایەڵۆگ دەردەکەوێت، کە پێشتر یەکێ لەو چەمکانەی ئاماژەمان پێ کرد، دیمەن بوو. کاتێ دەڵێین دیمەن، زیاتر مەبەستمان لە دایەڵۆگە، کە ڤەبێژەر (نارەتەر) بە لاوە دەنرێت و کارەکتەرەکان خۆیان چ لە ڕێی دایەڵۆگی دەرەکی و چ لە ڕێی مەنەڵۆگەوە خۆیان دەردەبڕن.
ڕۆماننووسی ئەزموونگەر سوود لە هەموو دۆخە جیاوازەکان دەبینێت و هەر لێرەیشدا شتە شاراوەکان دەدۆزێتەوە. ئەو شتانەی لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا زەقن و مانایان ئاشکرایە، لە نووسینی ڕۆمانی هونەریدا جێگەی بایەخ نین و خزمەتی ڕیتم ناکەن، بەڵکوو هونەری ڕۆمان ئەوە دەخوازێت لایەنی شاراوەی ئەو شتانە بدۆزێتەوە، کە ئەمەیشە گۆڕان بەسەر زماندا دەهێنێت، بەوەی نهێنییەکان دەردەبڕێت و ئەوانەیش لای خوێنەر ناسراو نین. هەر لێرەیشدا پێوەندیی نێوان نووسەر و خوێنەر دەگۆڕێت. بە مانایەکی دی، خوێنەر لەوە دەردەچێت پەیامێکی ڕوونی لەو نووسەرەوە پێ بگات، بەڵکوو بە ناچاری دەچێتە ئاستی ڕەخنەوە و دراوەکان لێک دەداتەوە. (ماریۆ بارگاس یۆسا) لە کتێبی (ددانپێدانانی ڕۆماننووسێکی لاو)دا دەڵێت ئەگەر پێت بڵێن ڕۆمانی (مێتامۆرفۆسیس)ی (کافکا) باس لەوە دەکات چۆن فەرمانبەرێک بۆ زیندەوەر دەگۆڕێت، ڕەنگە بە دەم باوێشکەوە بڵێیت ئینجا کاتی خۆم بە خوێندنەوەی ئەم شتە پووچە ناکوژم، بەڵام کاتێک دەیخوێنیتەوە، هونەری باڵای ئەو دەقەت بۆ دەردەکەوێت.
تۆ لە پرسیارەکەتدا ڕیتمی ڕۆمانەکە بۆ ئەوە دەگەڕێنیتەوە، کە نە بابەتەکان ئاسایین و نە کارەکتەرەکانیش. کارەکتەری پەراوێزخراو وەک ڕەخنەدۆزی ئایرلەندی (فرانک ئۆکۆنۆر) لە کتێبی (دەنگی تاک)، یان (دەنگی تەنیا)دا، کە لە سەرەتای شەستەکاندا نووسیویەتی، پێی وایە ئەوانە بزوێنەری چیرۆکی نوێن. هەوڵی داوە لە ئەدەبی گێڕانەوەدا بایەخ بۆ ئەو کارەکتەرە بەلاوەنراوانە بگەڕێنێتەوە. لەم ڕووەوە نموونە لە بەرهەمی (چیخۆڤ)، (تۆرگنێڤ)، (جۆیس)، (فۆکنەر)، (هەمینگوای) و هیی دیکە دەهێنێتەوە. دواتر ڕەخنەدۆز و توێژەران بە تایبەتی لەگەڵ بەهێزبوونی شەپۆلی پۆستمۆدێرندا زیاتر بایەخی ئەوانەیان لە بەرچاو گرت. لە بەرهەمەکانی پێشوومدا کەموزۆر لەوە دواوم، بەڵام هێندەی پێوەندیی بە ڕیتمەوە هەبێت، دەڵێم بەوەدا ئەو کارەکتەرانە سەر بە دامودەستگەی فەرمی نین و دەکەونە دەرەوەی سیستەمەکانەوە، ئەوە بە خەسڵەتی ڕاڕایی، دڵەڕاوکێ، نیگەرانی، شڵەژان و هیی دیکە دەناسرێنەوە، بۆیە ئەمانە جووڵە دەخەنە هەر ئاڕاستەیەک، کە پێوەستە بە سیستەمی دامودەستگە کۆمەڵایەتییەکانەوە. بوونی ئەوانە لە ئەدەبی گێڕانەوەدا وا دەکات گۆڕان بەسەر سیستەمی کات و شوێندا بێت، بەوەی لە دەرەوەی شوێنی ئاسایی و ناسراودان. ئینجا پێبەندی کاتی دەرەکی نین، بەڵکوو بەپێی کاتی ناوەوەیان دەجووڵێن. شڵەژان و نیگەرانی پێوەندییان بەو تێگەیشتنەوە هەیە، کە کارەکتەر لەگەڵ ئەو ئەنجامانە ڕێک ناکەوێت وا بە دەست هاتوون، بەڵکوو هەوڵ دەدات گومانیان تێ بخات و هەڵیانبوەشێنێتەوە.
من خۆم هەر لە سەرەتای تەمەنی نووسینمەوە بایەخم بەم جۆرەی کارەکتەر داوە، بۆیە گەلێجار تێگەیشتن لە دنیایان وەک لە پرسیارەکەتدا هاتووە سەختە. دیارە ئەو بەرهەمەی بە سەختی دەنووسرێت، بە سەختییش دەخوێنرێتەوە. ئەرێ خوێندنەوەی ڕۆمانی نوێ کەی سەخت نەبووە؟ واز لە (جۆیس) بهێنە، کە دەستگەکانی چاپ ئامادە نەبوون ڕۆمانەکانی چاپ بکەن، بەڵکوو وەرە لای (فۆکنەر)، کە شانزدە ساڵ دوای چاپکردنی ڕۆمانی (ژاوەژاو و تووڕەیی)دا ناچار دەبێت پاشکۆی کۆمپسۆن (Compson Appendix) بخاتە بەرچاوی خوێنەر، تا هەندێک شت لەبارەی دەقەکەوە بڵێت، چونکێ بۆی دەرکەوتووە تێگەیشتنی ئاسان نییە. ژمارەیەکی کەمی لێ فرۆشراوە. ڕۆمانی (گەڕان بە دوای کاتی گومبوو)ی (پرۆست) سەرەتا چاپ نەدەکرا، گۆیە لە وەسفدا نغرۆیە، بەڵام ئەو وەسفە بەوە دەناسرێتەوە، کە ڕیتمی ژیان دەگرێتە خۆی. دەکرێت سەرجەم بەرهەمی (پرۆست) لەژێر ناونیشانی ڕیتمدا جێ بکەینەوە، کە وەک گوترا ڕیتم خودی ژیانە. ئەگەر کتێبی (بەرەو ڕۆمانی نوێ)ی (ئالان ڕۆب گرێ) بخوێنینەوە، دەبینین ئەم شێوازە سەرەتا لە فرەنسادا دراوەتە بەر توانج و پەسەند نەکراوە. ئەمە بە مێژووی ڕۆماندا تێدەپەڕێت و دەگاتە ئەمڕۆ. ناکرێت ڕۆمانی فرەدەنگ، کە ئەو هەموو ئاڕاستە جیاوازە پێکی دەهێنن، بە ئاسانی خۆی بە دەست خوێنەرەوە بدات. لای ئێمە گەلێجار ڕۆماننووس بە شانازییەوە دەڵێت ڕۆمانەکانم زۆریان لێ فرۆشراون، بە مەرجێ ئێمە هێشتا مێژوویەکی درێژمان لەم ڕووەوە بە ڕێ نەکردووە و ئەزموونی گەورەمان بە دەست نەهێناوە، بەو مانایەی خوێندنەوەی ڕۆمان کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاوازی نەگرتوون و شتی جۆراوجۆری تاقی نەکردوونەتەوە. هەڵەیەکی لۆجیکییە، کاتێ زۆریی ژمارەی خوێنەر دەکرێتە پێوەر بۆ ئەوەی چ ڕۆمانێک داهێنانە. ئایا ئەو خوێنەرانەی ڕۆمانێک بە داهێنان دەزانن، کاتێ بۆ نموونە دەگەنە (گورگی دەشت)ی (هێرمان هەسە) چی دەڵێن؟ ئەرێ مانای وایە ئەم ڕۆمانە لاوازە، بۆیە ئەو خوێنەرانە گوتەیان لێ وەرنەگرتووە و بڵاویان نەکردووەتەوە؟ هەندێجار گوێت لە ڕۆماننووسان دەبێت، کاتێ دەڵێن پێویستیان بە لایەنی تیۆری نییە و دەتوانن بەبێ ئەوەیش بنووسن. ڕاستییەکەی ئەوانە حیکایەت و ڕۆمانیان تێکەڵ کردوون، کە ئەگەر بۆ (جینێت) و ئەوانەی تریش بگەڕێینەوە، دەبینین هونەری ڕۆمان بریتییە لە تێکشکاندنی پایەکانی حیکایەت و داڕشتنەوەی لە دنیای ئاماژەدا، نەوەک دەستپێوەگرتنی. ئەم تێکشکاندنە بریتییە لە بەکارهێنانی تەکنیک و فێڵەکانی گێڕانەوە، کە ئەو کردەیە زمانێکی ئاڵۆز دەهێنێتە گۆڕێ و خوێنەرێکی وریایش دەخوازێت، خوێنەرێک توانای دایەڵۆگی هەیە و بەو تێگەیشتنە جیاوازەی توخمەکان ڕاڤە دەکات. بە مانایەکی دی، ڕیتمی دەق ئەوە دەسەپێنێت خوێنەر چۆن و لە چ ئاستێکدا بیخوێنێتەوە.
لەم ڕۆمانەیشدا هەوڵم داوە ئەم ڕیتمە بپارێزم. تۆ نموونەی (نامۆکۆ) و (ژیرکۆ هۆشکۆزادە)ت هێناونەتەوە، کە ئەمیان پڵنگ و ئەویان کەرە؛ گۆڕانکاری بەسەر ڕێتمی گێڕانەوەدا دەهێنن و دۆخێکی تری کارەکتەرەکان پێشان دەدەن. ڕۆمانی فرەدەنگ دایەڵۆگییە. هەر بە ڕاستی (باختین) چەمکی دایەڵۆگیزم بەو مانایە بە کار دەهێنێت، کە بریتییە لە بەریەککەوتنی دەنگە جیاوازەکان لە ئاستی کۆمەڵایەتیدا. ئەمەیش وا دەکات شتەکان یەک مانا وەرنەگرن، بەڵکوو لە ڕێی ئەو پێوەندییانەوە مانای جۆراوجۆر بە دەست بهێنن. ئەوە ڕووبەڕووبوونەوەی چەمکی حەقیقەتە، کە بە تایبەتی لە (نیتشە) و (هایدیگەر)ـەوە تێگەیشتنی جیاواز لەم ڕووەوە دێتە پێشێ، کاتێ هەر یەکەی بە شێوازی خۆی ڕەخنە لەو تێگەیشتنەی (ئەریستۆ) دەگرێت، کە لە هاوڕێکیی نێوان شتەکاندا بەرجەستەیە و بە مێژووی فەرمیی فەلسەفەدا ڕۆ چووە. لە کتێبی (ئاماژە فەلسەفییەکانی شێواز و شێوازناسی)دا هەوڵم داوە بەو وردی ئەم چەمکانە لێک بدەمەوە. گۆڕەپانی ڕۆمانی فرەدەنگ وەک بەردەوام گوترا دەتوانێت زۆرترین توخمی جیاوازجیاواز بگرێتە خۆی. دنیای مرۆڤ و هیی ئاژەڵ دژی یەک نین، بەڵکوو پڕن لە خاڵی هاوبەش. ئەگەر بۆ تیۆریی پەرەسەندن بگەڕێینەوە و چەمکی (لوکا: LUCA) بخەینە بەرچاو، کە پێمان دەڵێت هەمووان یەک باوانی هاوبەشیان هەیە، ئەوە دەکرێت بڵێین مرۆڤ و ئاژەڵ لە یەک دانەبڕاون. لە گفتوگۆیەکی دیکەی تۆدا گوتوومە (نیتشە) پێی وایە غەریزەی ئاژەڵییانە بوونێکی بنەڕەتییانەیە لە مرۆڤدا. بە حەقیقەتی سەرەتایی لە سروشت (primal truth in nature) ناوی دەبات. شارستانیەت لەپێناوی بەهای ساختەدا ئەم غەریزەیەی سەرکوت کردووە. ئەمە مانای ئەوەیە مرۆڤ حەقیقەتی خۆی لە دەست داوە و دەستی بە حەقیقەتی ساختەوە گرتووە. هەر یەک لە (فرۆید) و (دولووز)یش بە شێوازی خۆی لەم بابەتەی کۆڵیوەتەوە، کە لێرەدا بە پێویستی نازانم لەوە زیاتر بڵێم، مادام پێشتر هەوڵم داوە بە وردی باسی بکەم. هێندەی پێوەندیی بەم ڕۆمانەوە هەبێت، ئەوە هەبوونی ئاژەڵەکان ئەو چەقە تێک دەشکێنێت، کە لە مرۆڤدا بەرجەستەیە و هەموو بوونەوەرەکانی دی بە لاوە دەنێت. ئاژەڵ لەم ڕۆمانە و ئەوانەی دیکەیشمدا کارەکتەرن، کە مانای وایە ئەرکیان لە ئەستۆدایە و دەنگیان دەبیسترێت. ئەو دەنگانە بەر هیی تر دەکەون و جیاوازی دەخەنە دەقەکەوە. لە بەریەککەوتنی دەنگەکاندا حەقیقەت تێک دەشكێت و پارچەکانی لەو گۆڕەپانەی دەقدا بڵاو دەبنەوە، کە لەمەوە خوێندنەوەی جیاواز دەهێننە گۆڕێ. دەمەوێت لێرەدا ئاماژە بەم گفتوگۆیە بدەم، کە لەنێوان (پارێزا) و (هێلانە)دا دەکرێت:
_ ئەرێ شتێکی سەیر نییە، دادە هێلی، مرۆڤ مەڕ بۆ پڵنگ سەر ببڕێت و کەوڵی بکات؟
(هێلانە) وەڵامی دایەوە:
_ پڵنگێک کێو جێ بهێڵێت و بگاتە شار، پێویستە لە بیری بچێتەوە ئاژەڵە.
کەمێک بیری کردەوە و گوتەکەی بە شێوەیەکی دی داڕشتەوە:
_ دەی، شتەکە وەهایە، پارێزا. دەبێت ئەو هەندێک دەست لە ئاژەڵبوونی خۆی هەڵبگرێت و ئێمەیش کەمێک دەستبەرداری مرۆڤبوونی خۆمان ببین، تا لەو ناوەڕاستەدا بە یەک دەگەین، دەنا لە یەک ناگەین.

Karwan Kakaswr

لە 15-05-1964 لە شاری هەولێر لە باشووری کوردستان لە دایک بووە. لە ناوەڕاستی هەشتاکانەوە چیرۆک و گوتاری ئەدەبی دەنووسێت و لە دوای راپەڕینەوە بەرهەمەکانی بڵاو کردووەتەوە. چەند کتێبێکی چاپکراوی هەیە، لەوانە چوار کۆمەڵەچیرۆکی (سەدەی یەکەمی خەیاڵ)، (ئەسپیدیلۆن)، (خەوننامەی دادە سۆزی) و (منارەی ئاوەدانی). سێ رۆمانی (ئای لەڤیلیا لەڤیلیا)، (مامزێر) و (کەناڵی مەیموونە چەکدارەکان) و رۆمانێکی هاوبەشیشی لەگەڵ (دواڕۆژ)ی کوڕی لەژێر ناونیشانی (سوارەکان بە قاچاغ بووکیان دەگواستەوە)دا بڵاو کردووەتەوە).