گەشتێک لەناو تاریکیی دەسەڵات و وێرانەی ئایدۆلۆژیاکاندا.. کارزان عزیز عەبدولرەحمان
خوێندنەوەیەکی فراوان و قووڵ بۆ بەرگی دووەمی «سینوهەی میسری»
پێشەکی: مێژوو وەک ئاوێنەی شکستی مرۆڤ
ڕۆمانی «سینوهەی میسری ، کە لە ساڵی ١٩٤۵ لەلایەن نووسەری بەناوبانگی فینلەندی «میکا ڤاڵتاری»یەوە لە کاتی تاریکییەکانی جەنگی جیهانیی دووەمدا نووسراوە، تەنها گێڕانەوەیەکی مێژوویی سەرنجڕاکێش نلێیە، بەڵکو نەشتەرگەرییەکی بێوێنەی دەروونی و فەلسەفییە بۆ قووڵایی ناخ و سروشتی تەمماحکاری مرۆڤ. کاتێک باس لە بەرگی دووەمی ئەم ڕۆمانە مەزنە دەکرێت، ئێمە باسی قۆناغێکی پڕ لە هەورازنشیو، تێشکانی فیکری، غوربەتێکی کوشندە و گەیشتن بە تێگەیشتنێکی تاڵ دەکەین سەبارەت بە مانا و ناوەڕۆکی ژیان و دەسەڵات.
لە بەرگی یەکەمدا، خوێنەر چاوی بە قۆناغەکانی گەورەبوونی سینوهە دەکوێت لەسەر کەنارەکانی ڕووباری نیل، لە منداڵێکی فڕێدراو لە ناو سەبەتەی چڵەقامیشدا، تا دەگاتە ئەوەی ببێتە پزیشکی تایبەتی فیرعەون. بەڵام بەرگی دووەم، ئەو بەرگەیە کە تێیدا خەونە گەورەکان و ئایدۆلۆژیا مەزنەکان ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەی ڕەقی واقیع دەبنەوە. لەم بەرگەدا، سینوهە لە لوتکەی دەسەڵات و نزیکایەتی لە کۆشکەوە، بەرەو زیندانی غوربەت، تەنایی و دواتر گەڕانەوەیەکی پڕ لە پەژارە دەگوێزرێتەوە.
١. ئاخناتۆن؛ تراژیدیای خەونبینێک لە جیهانێکی ڕاستەقینەدا
یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکانی بەرگی دووەمی ڕۆمانەکە، پاشا ئاخناتۆن (أمونحوتپی چوارەم) و ئایینە نوێیەکەیەتی؛ ئەو مێشکە گەورەیەی کە دەیویست جیهان لە ڕێگەی «ئاتۆن» و خودای تاکپەرستییەوە ڕووناک بکاتەوە. ئاخناتۆن لە ڕوانگەی ڤاڵتارییەوە کەسایەتییەکی تراژیدییە؛ پاشایەکە کە مرۆڤایەتی زۆر لە سەردەمی خۆی پێشکەوتتر بوو، بەڵام نەیتوانی لە سروشتی تەمماحکاری مرۆڤ تێبگات.
• تێڕوانینی ئایینی و سیاسی: ئاخناتۆن دەیویست جیهانێکی پڕ لە ئاشتی، یەکسانی و خۆشەویستی بنیاد بنێت، بەڵام ئایینە کۆنەکان، کاهێنانی خوێنڕێژی ئامون، و بەرژەوەندیخوازیی چینی دەسەڵاتدار ڕێگەی پێنادەن.
• سەرگەردانیی سینوهە: سینوهە وەک پزیشکێک، لە نزیکەوە چاودێریی ئەم پاشا تەنیا و خەونبینە دەکات و لە نێوان وەفا بۆ هاوڕێ و پاشاکەی و لەلایەکی ترەوە لە نێوان ڕاستییە تاڵەکانی کۆمەڵگەدا سەرگەردان دەبێت.
• شکستی ئایدۆلۆژیا: ڤاڵتاری زۆر بە لێهاتوویی نیشمان دەدات کە چۆن بیرۆکە جوانەکان کاتێک دەکەونە ناو زلکاوی سیاسەتەوە، دەگۆڕێن بۆ ئامرازی توندوتیژی و کاولکاری.
٢. هۆرێمحی؛ سەرکەوتنی شمشیری هێز بەسەر سێبەری فیکردا
لە بەرامبەر کەسایەتیی خەونبینی ئاخناتۆندا، کەسایەتیی «هۆرێمحی» وەستاوە کە هاوڕێی نزیکی سینوهەیە لە سەردەمی خوێندنەوە لە پەرستگا. هۆرێمحی سەربازێکی ڕاستەقینەیە، کەسی پراکتیکی و واقعبینە کە تەنها بە هێزی شمشێر و پیلانگێڕیی سیاسی دەپایێت.
• گۆڕانی کەسایەتی: لە بەرگی دووەمدا، دەبینین کە چۆن هۆرێمحی پلە بە پلە بەرەو کورسیی دەسەڵات و فیرعەونبوون هەڵدەکشێت و هەموو پرەنسیپەکانی دەداتە بەر پێی بەرژەوەندی.
• پێکدادانی هزری: پەیوەندیی نێوان سینوهە و هۆرێمحی لەم بەرگەدا لوتکەی ناکۆکیی نێوان «ڕۆشنبیر/پزیشک» و «سیاسەتمەدار/سەرباز» پێکدێنێت و نیشان دەدات مێژوو زۆر جار بە خوێن و خیانەت دەنووسرێت، نەک بە شیعر و فەلسەفە.
٣. ژن و خۆشەویستی وەک تەڵەی ژیان و داڕمانی دەروونی
لە بەرگی دووەمدا، لایەنی سۆزداری و پەیوەندیی سینوهە بە ژنانەوە قۆناغێکی تاریکتر و تراژیدیتر بەخۆوە دەبینێت. سینوهە کە لە بەرگی یەکەمدا بەدەست فێڵ و تەمماحی «مینا» (ئەو کچە قژ زێڕینەی کە هەموو سامانی پێشکەش کرد و ئەویش خەساند و فڕێیدایە ناو کایۆسەوە) تێشکابوو، لە بەرگی دووەمیشدا ناتوانێت لە طلسمی خولیای ژنانە ڕزگاری بێت.
• کاڵبوونەوەی متمانە: ژنان لەم ڕۆمانەدا، بەتایبەت لە بەرگی دووەمدا، وەک ڕەنگدانەوەیەک لە سروشتی ناپایەداری و فێڵبازیی جیهان پیشان دەدرێن.
• پەیوەندی لەگەڵ کچە سەدەییەکان و دیلەکان: سینوهە لە ڕێگەی کارە سۆزدارییەکانیەوە تێدەگات کە خۆشەویستی لەم جیهانەدا هەمیشە بە گرێی ئازار و قوربانیدانەوە بەستراوەتەوە، و هیچ کاتێک بەو پاکی و سادەیییە نییە کە لە خەونەکاندا بوونی هەیە.
٤. غوربەت و گەشتەکان؛ سینوهە لە وڵاتی بابل و هێتتییەکاندا
کاتێک بارودۆخی میسر تێکدەچێت و پیلانەکان لە دژی سینوهە گەورە دەبن، ناچار دەبێت ڕووبکاتە غوربەت. ئەم بەشەی بەرگی دووەم یەکێکە لە پڕکێشترین و بە چێژترین بەشەکانی ڕۆمانەکە. سینوهە ڕێگەی بیابان و دەریاکان دەگرێتەبەر و سەردانی شارستانییەتەکانی تری ئەو سەردەمە دەکات، وەک بابل، ئاشوور، و ولاتی هێتتییەکان.
• بابل و بازاڕی تەمماح: لە بابل، سینوهە ڕووبەڕووی جیهانی چێژ، تەمماحی دارایی، و فێڵبازیی بازرگانەکان و کاهینەکان دەبێتەوە و دەبینێت کە چۆن دین و پارە دەبنە دوو ڕووی یەک سکە.
• جیهانی هێتتییەکان: لە لای هێتتییەکان، دەبینێت کە چۆن جەنگ و ئامادەکاری بۆ کوشتن بوەتە پیشەی سەرەکی و چۆن مرۆڤەکان وەک مۆرە لە یارییە سیاسییەکاندا بەکاردەهێنرێن، بێ ئەوەی هیچ بەهایەک بۆ گیانی تاک بدرێت.
• غوربەتی دەروونی: ئەم غوربەتە درێژخایەنە تەنها جوگرافی نییە، بەڵکو غوربەتێکی دەروونییە کە تێیدا سینوهە هەستی بە تەناییەکی کوشندە کردووە.
٥. پزیشکی وەک فەلسەفەی ئازار و سنوورەکانی دەسەڵاتی مرۆڤ
سینوهە لە بنەڕەتدا پزیشکە، و لە بەرگی دووەمدا ئەم پیشەیە دەبێتە لوتکەی تێڕامانە فەلسەفییەکانی. ئەو سەری مردووەکان دەشکێنێت (نەشتەرگەریی کونکردنی سەر بۆ هێمنکردنەوەی شێتی و ئازار)، برینی جەنگاوەران دەدورێتەوە، و دەرمان بۆ هەژارەکان دروست دەکات.
«مرۆڤ وەک یەکە، چ لە کۆشکی فیرعەون بێت و چ لە قوڕاوەکانی کەنار نیل؛ هەموویان لە کاتی ئازاردا دەگرین و لە کاتی مردندا دەترسن.»
ئەم ڕستەیە کورتەیەکەی فەلسەفیی سینوهەیە وەک پزیشکێک. ئەو بۆی دەرکەوتووە کە دەرمان ناتوانێت نەخۆشییە ڕیشەیییەکانی دەسەڵات و تەمماح دەرمان بکات، و پزیشک تەنها دەتوانێت بۆ ساتێک هاوارەکان کەم بکاتەوە، نەک کۆتایی بە مەرگ و ستەم بهێنێت.
٦. مردن وەک یەکسانکەری گەورە و فەلسەفەی تەنایی لە کۆتایی تەمەنیدا
لە بەشەکانی کۆتایی بەرگی دووەمدا، کاتێک سینوهە پیر دەبێت و مۆڵەتی دەدەن بگەڕێتەوە بۆ میسر، دەست دەکات بە نووسینی یادەوەرییەکانی خۆی لەسەر کەنارەکانی نیل. ئەو لە ڕێگەی ئەم یادەوەریانەوە، دان بە هەموو هەڵەکانی ژیانیدا دەنێت و دەگاتە ئەم ڕاستییە تاڵە:
• پووچیی سامانی دنیایی: پارە و سامانی جیهان هیچ بەهایەکی ڕاستەقینەی نییە، چونکە مرۆڤ کاتێک دەمرێت، تەنها کفنێکی ڕەوت دەباتە ژێر خاکەوە.
• یەکسانیی خاک: شاژن، پاشا، کاهین، پزیشک و دز، هەموویان لە کۆتاییدا بوونەتە خۆراک بۆ کرمەکان و لەناو گۆڕە تاریکەکاندا جیاوازییان نەماوە.
• سادەیی و خۆشەویستی: تەنها ئەو ساتانەی کە سینوهە وەک پزیشکی هەژاران خزمەتی خەڵکی سادەی کردووە، مانایەکی بۆ ژیانی هێناوە.
٧. زمان و ڕەهەندی سایکۆلۆژیی وەرگێڕانی کوردی
خوێندنەوەی بەرگی دووەمی «سینوهە» بە زمانی کوردی، چێژێکی تایبەتی هەیە. وەرگێڕانی ئەم ڕۆمانە بۆ زمانی کوردی توانیویەتی قووڵایی ڕۆحی ڕۆژهەڵاتییانەی دەقەکە بپارێزێت. زمانی ڤاڵتاری، هەرچەندە لە بنەڕەتدا فینلەندییە، بەڵام قووڵاییەکەی لەگەڵ باکگراوندە فەلسەفی و مێژووییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا یەکدەگرێتەوە.
وشەکان و ڕستەسازیی لە وەرگێڕانە کوردییەکاندا بە جۆرێکە کە خوێنەر هەست دەکات چیرۆکەکە لە کولتورێکی دوورەوە نەهاتووە، بەڵکو قووڵاییەکەی لە ناخی زەریاکانی مێژووی ئەم ناوچەیەشدا ڕەگی داکوتاوە.
ئەنجامگیری گشتی
بەرگی دووەمی ڕۆمانی «سینوهەی میسری» کۆتاییەکی مەزنە بۆ گەشتێکی پڕ لە وەرچەرخان و ڕووخان. ئەم بەرگە نیشمان دەدات کە چۆن مرۆڤ لە نێوان چەکوشی خەونەکان و سندانی واقعدا دەکوترێت. سینوهە، وەک پزیشکێک کە نەیتوانی خۆی لە نەخۆشییەکانی کۆمەڵگەکەی ڕزگار بکات، دەبێتە هێمای مرۆڤی هۆشیار لە هەموو سەردەمەکاندا؛ مرۆڤێک کە دەبینێت، دەناڵێنێت، بەڵام لە کۆتاییدا تەنها دەتوانێت ڕاستییەکان بۆ مێژوو بە جێبهێڵێت و لە تاریکییەکانەوە پەخشی هۆشیاری بكات.
کارزان عزیز عەبدولرەحمان
