چیڕۆكی كوردی و ڕاستكردنەوەی هەڵەیەك!.. سەدیق سەعید ڕواندزی

چیڕۆك، وەك ژانڕێكی هونەری نوێ و هاوچەرخ، مێژووێكی درێژی نییە و سەرەتاكانی دەركەوتنی لە ئەدەبی جیهانی، بۆ نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەیەم دەگەرێتەوە و لە ئەدەبی كوردیشدا، هێشتا تەمەنی دەركەوتنی ئەو ژانڕە، لە هەشتا ساڵێك تێپەڕی نەكردووە، ئەمەش پەیوەست بە چیڕۆكی لە خەومای جەمیل سائب، بەڵام چیڕۆكی فۆلكلۆری و میللی كە دەچنە خانەی ئەدەبی سەرزارەكییەوە، مێژووەكەی بۆ هەزاران ساڵ بەر لە ئێستا دەگەڕێتەوە و ئەم ژانڕە، تایبەتمەندییەكی نەتەوەیی جیاوازی هەیە و چیڕۆكی میللی و حیكایەتی كۆن، ڕەنگدانەوەی واقیعی كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی نەتەوە جیاوازەكانە. لەو ڕوانگەیەوە، لە ئەدەبی كوردیش، چەندین داستانی كۆن و چیڕۆكی كۆنی كوردەواری هەن، كە تێماكانیان لە ئەفسانە و پاڵەوانسازیی و ڕووداوی خەیاڵی پێكهاتووە و تاكو ئێستاش ماونەتەوە و لایەنێكی گرنگی ئەدەبی سەرە زارەكی و نەنووسراو پێكدەهێنن، كە هاوتەریب لەگەڵ ڕەوتی مێژوویی نەتەوەیی ئێمە، لە ڕێگەی گێڕانەوە نەوەی دوا نەوە ماونەتەوە. لێرەوەش ئێمە لە بەردەم دوو جۆر ژانڕی جیاواز داین، كە ئەوانیش چیڕۆكی میللی و كۆن، لەگەڵ چیڕۆك بە مانا هونەرییەكەیەتی واتا چیڕۆكی نوێ و هاوچەرخ. لە نێوەندی ئەدەبی كوردیدا، بە تایبەتیش لە میانەی ئەو باس و توێژینەوانەی لە بارەی چیڕۆكی هاوچەرخی كوردی دەنووسرێن، بەردەوام هەڵەیەكی گەورە دەكرێت ئەویش ئەوەیە، كە مێژووی سەرهەڵدانی هەردوو ژانڕەكە تێكەڵ دەكرێت و كاتێ لە بارەی چیڕۆكی نوێوە دەدوێن، باس لەوە دەكەن كە هەزاران ساڵە ژانڕی چیڕۆك لە ئەدەبی كوردیدا هەیە، كە لە ڕاستیدا و بە شێوەیەكی ڕەها، ئەم بۆچوونە زۆر هەڵەیە، چونكە ناكرێ ئەم دوو ژانڕە تێكەڵ بكرێن. مامۆستا فەرهاد شاكەلی، لە كتێبەكەی خۆیدا بە ناوی (گێڕانەوەی مۆدێرنی كوردی) چیڕۆكی نوێی كوردی، بە گێڕانەوەی مۆدێرن ناساندووە، بەمەش جۆرە دابڕانێكی مێژوویی و فەرهەنگی و زمانی لە نێوان ئەم دوو ژانڕەدا كردووە، بەو مانایەی هەموو ئەو چیڕۆكانەی بەرلە چیڕۆكی لە خەوما و هەروەها ئەوانەشی لە سەرەتای سەدەی بیست نووسراون، دەچنە خانەی چیڕۆكی هونەری نوێی كوردی و بەرلەو قۆناغە، چیڕۆكی كۆنی كوردەواری هەیە. تەنها مامۆستا شاكەلی، ئەو هەڵەیەی ڕاستكردۆتەوە و دركی بەوە كردووە، كە ئەم دوو ژانڕە نابێ تێكەڵ بكرێن، كەچی بەردەوام ئەو هەڵەیە لەلایەن توێژەران و ئەكادیمیانی بواری چیڕۆك دووبارە سەد بارە دەكرێتەوە، كە ئەمەش جۆرێك لە ناڕوونی وپۆلێنبەندی لە دیاریكردنی مێژووی هەردوو جۆرەكەی چیڕۆك دروست دەكات و تێكەڵكردنیان لە ڕووی مێژووییەوە هەڵەیە، چونكە ئەم دوو جۆرەی چیڕۆك، دوو ژانڕی سەربەخۆ و جیاوازن و لە ڕووی ناوەڕۆك و تەكنیك و فۆڕمی هونەرییەوە پەیوەندییان بە یەكترییەوە نییە.

*ئەم بابەتە لە ڕۆژنامەی هەولێر ژمارەی ڕۆژی 12/4/2026 بڵاوكراوەتەوە.

Sadiq Said Rwandze

سەدیق سەعید ڕواندزی، لە ساڵی 1972 لە شارۆچکەی ڕواندز لە دایکبووە. خوێندنی سەرەتایی و دواناوەندی هەر لەو شارە و ساڵی 1993 _1994، بەشی کوردی _ پەیمانگای مەڵبەندی مامۆستایانی لە هەولێر تەواو کردووە. هەر لە ڕواندز دەژیت و خولیایەکی گەورەی بۆ کتێب و خوێندنەوە هەیە و زۆرجاریش وەک خوێنەرێک سەرنجەکانی لە بارەی پرس و بابەتە ئەدەبی و ڕۆشنبیرییەکان و کتێب و تێکست دەخاتە ڕوو.