سۆسیۆلۆژیای ژیانی ڕۆژانە؛ کێشە بچووکەکان کۆمەڵگەیەکی هیلاک دروست دەکەن.. وریا مەعروف
بۆ تێگەیشتن لە ڕاستییەکانی کۆمەڵگایەک یان کاتێك باس لە شوناس و پێناسەی کۆمەڵگایەک دەکرێت، بیرمان دەچێتە سەر دەستوور، وتاری سەرکردەکان، یان ئامارە فەرمییەکان کە لە کۆڕ و کۆبوونەوە نێودەوڵەتییەکاندا دەخرێنە ڕوو. ئەم ئاوێنانە بە ئەنقەست ڕەنگکراون یان ڕێکخراون بۆ ئەوەی وێنەیەکی خوازراو لە واقیعەکە پێشان بدەن. بەڵام، ئەگەر بەدوای گوزارشتی ڕاستەقینە و بێ دەستکاریکراوی کۆمەڵگایەکدا بگەڕێین، دەبێت سەیری شوێنێکی جیاواز بکەین، “ژیانی ڕۆژانە مانیفێستی ڕاستەقینەی کۆمەڵگەیە”، لە ناو چوارچێوەی ئەو ڕووداوانەدا حەشاردراوە کە لە سەرەتای بەیانییەوە تا درەنگانی شەو ڕوودەدەن؛ لەو کێشانەدا کە بە ‘بچووک’ و ‘لاوەکی’ لە قەڵەم دەدرێن.
ئەم وردەکارییە لەخۆگری چاڵ و قوڕاوەکانی سەر شەقامێک، لە قەرەباڵغیی بێ پلانی ترافیکێک، لە شێوازی مامەڵەی فەرمانبەرێکی حکومی، یان لەو سزادانە دەروونییەی کە هاووڵاتی تووشی دەبێت کاتێک لە نەخۆشخانەیەکی فەرمی بە دوای مافێکی سەرەتاییدا دەگەڕێت یاخود لەگەڵ بارینی هەر بارانێك لافاو دروست دەبێت و خەڵك ژیان گوزەرانی دەكەوێتە مەترسییەوە. ئەم خاڵە پەراوێزییانە، کە زۆرجار بە هۆکاری کاتی و ئاسایی لەقەڵەم دەدرێن، لە ڕاستیدا کۆکراوەی عەقڵییەتی حوکمڕانی و کەلتووری هاووڵاتیبوون نیشان دەدەن. لەم وتارەدا هەوڵ دەدەین ئەم کێشانە لە پەراوێزەوە بهێنینە ناوەندی باسەکە و وەک مۆنۆمێنتی ژیان لێیان بڕوانین.
هیچ کێشەیەکی ڕۆژانە بێ مانا و سادە نییە. کێشەیەکی وەک نەبوونی کارەبا بۆ چەند کاتژمێرێک لە ڕۆژدا تەنها کێشەی نەبوونی سووتەمەنی نییە، بەڵکو گوزارشتە لە لاوازیی ئیدارە، لە نەبوونی پلانی درێژخایەن، و لە لەدەستدانی متمانەی گشتی بە حکومەت.
ئەو کاتەی هاووڵاتییەکی ئاسایی ڕۆژانە کات و وزەی خۆی لە نێو بێرۆکراسییەتی ئاڵۆز و ڕەوایی نادادپەروەرانەدا بەفیڕۆ دەدات بۆ بەدەستهێنانی مافێکی سەرەتایی، ئەمە نیشانەیەکە بۆ سیستەمێکی گەورە کە بەهای بۆ کات و گەورەیی هاوڵاتی و تاک نەماوە. ئەمە هەستی بێ دەسەڵاتی و بێ نرخبوونی لە ناو ناخی هاووڵاتی دەچەسپێنێت. ترافیک، وەک سیمبولی نادابینکاری یان كەمتەرخەمی؛ کاتێک شەقامەکان قەرەباڵغ و ڕێگاوبانەکان پڕن لە چاڵ، ئەمە تەنیا کێشەیەکی هاتوچۆ نییە. بەڵکو لە ڕوانگەیەکی فراوانتردا، نیشانەیەکە بۆ سیستەمێکی پلاندانەریی شاریی شکستخواردوو، و ئارگۆمێنتێکە بۆ ئەوەی کە ژمارەیەکی زۆری دانیشتووان ناچارن پشت بە ئۆتۆمبێلی تایبەت ببەستن لەبەر نەبوونی هۆکاری گواستنەوەی گشتیی شایستە. مانیفێستی ڕاستەقینەی ژێرخانی وڵات لەم خاڵانەدا دەردەکەوێت، نەک لە پڕۆژە زەبەلاحە ڕاگەیەندراوەکاندا.
کێشەکانی ڕۆژانە تەنیا کاریگەریی مادی و خزمەتگوزارییان نییە؛ بەشێکی گەورە لە قوربانییەکان لایەنی دەروونی و سۆزداریی تاکەکان دەگرێتەوە. کۆمەڵگایەک کە تێیدا تاکەکەس لە سەرەتای بەیانییەوە تا ئێوارە سەرقاڵی جەنگێکی بچووک بێت لەگەڵ ژینگەکەی، ناتوانێت گەشە بکات یان داهێنەر بێت. ئەم جەنگە بچووکە ڕۆژانەیە، وزە و توانای بیرکردنەوەی مرۆڤ دەخوات.
کاتێک هاووڵاتی ناچارە کاتژمێرێک لە قەرەباڵغیدا بەسەر بەرێت، کاتێک بۆ هێنانەوەی بوتڵێک غاز یان پارچەیەک نان پێویستە چەند شوێن بگۆڕێت، یان کاتێک بەردەوام ترسی لەدەستدانی کارەکەی و داهاتی هەیە، ئەوا لە قۆناغی بیرکردنەوەی “گەشەسەندن” و “داهێنان” دەگوازرێتەوە بۆ قۆناغی “مانەوە لە ژیان” .
کێشەکان وردە وردە دەبنە ماندویەتییەکی گشتیی دەروونی، تاک لە ئەنجامی ئەم فشارانە دەبێتە کەسێکی نا ئارام، تووڕە، و کەمتر متمانەی بە دەوروبەر دەمێنێت. ئەم تێکچوونە دەروونییە گشتییە، دواتر ڕەنگ دەداتەوە لە مامەڵەی نێوان خەڵک، لە ڕێزنەگرتنی یاسا، و لە زیادبوونی توندوتیژیی کۆمەڵایەتی. بە واتایەکی دیکە، کێشەی نەبوونی ئارامی لە چوارچێوەی سیستەمی ئیداری و خزمەتگوزاریدا، دەبێتە کێشەیەکی گەورەی ئەخلاقی و کەلتووریی لە ناو کۆمەڵگادا.
لە ژینگەیەکی لەم شێوەیەدا، مرۆڤ بیر لە ڕاهێنانی منداڵەکەی بۆ ژیانی باشتر ناکاتەوە، بەڵکو بیر لە دابینکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانی ڕۆژانی داهاتوو دەکاتەوە. ئەمە ڕۆحیەتی ئومێد و ئیرادەی دروستکردنی داهاتوو دەکوژێت. کاتێک سەفەری ژیان دەبێتە زنجیرەیەک لە گیروگرفت، ئەوا مانیفێستەکە بە دەنگی بەرز ڕایدەگەیەنێت کە “لێرە کات بەهادار نییە، و ژیان تەنها هەوڵدانە بۆ ڕزگاربوون.”
یەکێک لە خەسارە کوشندەکانی ئەم کێشە ڕۆژانەیە ئەوەیە کە کۆمەڵگە فێر بووە چۆن لەگەڵیاندا بژی، بەڵام فێر نەبووە چۆن چارەسەریان بکات. لەبری دۆزینەوەی چارەسەری ڕیشەیی و درێژخایەن بۆ چاڵی سەر شەقام، هاووڵاتی فێر دەبێت کە دەبێت ڕێگاکە بگۆڕێت. لەبری چاککردنی سیستەمی تەندروستی گشتی، هاووڵاتی هەوڵ دەدات بە واسیتە و پەیوەندییە تایبەتەکان کارەکەی ڕایی بکات.
ئەمە دەبێتە هۆی گەشەکردنی کەلتووری خێرا و ڕزگاربوون، کە تێیدا متمانە بە دامەزراوە فەرمییەکان نامێنێت و متمانە بە پەیوەندیی و لایەنە كەسییەكان جێگەی دەگرێتەوە. ئەم شێوازی کارکردنە، کە تێیدا “ڕێکخستنی کارەکان” جێگەی “جێبەجێکردنی یاسا” دەگرێتەوە، دەبێتە پێکهاتەی نوێی مانیفێستی کۆمەڵگە. ئەو مانیفێستە بە دەنگی نزم دەڵێت: “لێرە سیستەمێک نییە، تەنیا پەیوەندییەکان هەن.”
کاتێک کێشەکانی ڕۆژانە بەم شێوەیە چارەسەر دەکرێن، هاووڵاتی لە لایەکی دیکەوە ئارامییەکی ساختە بەدەست دەهێنێت. ئەو بەوە ئارام دەبێت چونکە فێر بووە قبوڵی بکات. ئەو ئارامییە دەروونییە لە ئەنجامی بێ هیوایی و قبوڵکردنی شکستەوە دێت. بەمجۆرە، زەحمەت دەبێت گۆڕانکاریی ڕیشەیی بکرێت، چونکە کۆمەڵگە کەوتووەتە نێو چوارچێوەی “شکستی خۆ ڕێکخستن” کە تێیدا تاکەکان لەبری داوای گۆڕانکاری، داوای دەرچەی تایبەت دەکەن.
کێشەکانی ژیانی ڕۆژانە تەنها پاشکۆیەک نین بۆ چیرۆکە گەورەکان؛ ئەوان خۆیانن چیرۆکی سەرەکین. ئەوان نیشانەی ڕاستەوخۆ و بێ گومانن بۆ شوناسی کەلتووری، ئیداری و دەروونیی کۆمەڵگەیەک. هەتا ئەو کاتەی دان بەوەدا نەنێین کە چاڵێکی سەر شەقام، نەبوونی خزمەتگوزاریی سەرەتایی، یان مامەڵەیەکی خراپ لە دامەزراوەیەکدا تەنها کێشەیەکی کاتی نییە، بەڵکو نیشانەی شکست و بێباکی گشتییە، هیچ گۆڕانکارییەکی ڕاستەقینە ڕوو نادات.
چارەسەری گەورە لە چاکسازیی وردەکارییە بچووکەکانەوە دەست پێ دەکات. گۆڕینی مانیفێستی کۆمەڵگە، بە گۆڕینی مامەڵە ڕۆژانەییەکان دەست پێ دەکات. پێویستە لەبری ئەوەی چاومان بە دروشمە قەبەکانی سەر تەلەڤزیۆن بکەوێت، سەرنج بدەینە سەر چاڵ و کێشەکانی ژیانی ڕۆژانەی خۆمان؛ چونکە تەنها ئەوێیە کە ڕاستییەکان بەبێ دەستکاری نیشان دەدرێن.
چۆن مانیفێستەکە دەگۆڕین؟ ژیانی ڕۆژانە مانیفێستی کۆمەڵگەی ئێمەیە، بەڵام ئەمە بە واتای ئەوە نایەت کە مانیفێستێکی نەگۆڕە یان چارەنووسێکی حەتمییە. گۆڕینی وێنە گەورەکە لەو خاڵە بچووکانەوە دەست پێ دەکات کە هەموومان تێیدا بەشدارین. ئەگەر کێشەی نەبوونی ڕێکخستن لە ناوەندێکی حکومیدا دەربڕی شکستی ئیداری بێت، ئەوا ڕەفتاری تاکەکەسی ئێمەش لە ڕێزگرتن لە یاسا بچووکەکاندا، وەک (دانەنانی زبڵ لە شوێنی تایبەت، یان نەفەوتاندنی کاتی کەسانی تر)، ڕاستەوخۆ دەبێتە بەشێک لە پێکهێنانی ئەم مانیفێستە.
بۆ ئەوەی مانیفێستی کۆمەڵگە لە “دەقی شکست”ەوە بگۆڕین بۆ “دەقی بەڕێوەبردن”، پێویستمان بە دوو هەنگاوی سەرەکییە کە دەبێت لەسەر هەردوو ئاستی دەسەڵات و تاک جێبەجێ بکرێن:
- داواکاری لە خوارەوە بۆ سەرەوە و بەرپرسیارێتیی فەرمی: دەبێت دەسەڵاتداران لە جیاتی خەرجکردنی وزە بۆ پڕۆژەی گەورەی نمایشی، تەرکیز بکەنە سەر چاکسازیی ڕۆژانە. واتا، چارەسەرکردنی ڕیشەیی کێشە خزمەتگوزارییەکان (ئاو، ئاوەڕۆ، کارەبا، چاڵ و قوڕاو)، بەڵگەیە لەسەر بوونی ئیدارەیەکی تەندروست. هاووڵاتیش دەبێت لە بری قبووڵکردنی “چارەسەری خێرا” (وەک واسیتە و پەیوەندی)، داوای چاکسازیی سیستەمیی بکات بۆ کێشە ڕۆژانەییەکان، چونکە ئەمە مافێکی بنچینەییە.
- پابەندبوونی تاکەکەسی و ئەخڵاقی پیشەیی: هەر یەکێک لە ئێمە لە نێو بازنەی کار و ژیانی خۆیدا (مامۆستا، شوفێر، کارمەند، کاسبکار..هتد) دەبێت نوێنەرایەتی باشترینی سیستەمەکە بکات. مانیفێستی نوێ بە یەک تاک دەست پێ دەکات کە بەشە زۆر و قورسەکەی کارەکەی بە دروستی و ئەخلاقی جێبەجێ دەکات، بێ گوێدانە کەمتەرخەمییەکانی دەوروبەری. کاتێک کارمەندێک بە پەرۆشەوە کارەکانی هاووڵاتی ڕایی دەکات، ئەوا بە کردار، مانای نوێ دەدات بە مانیفێستەکە.
با چیتر بە چاوی تەنها “گرفت” سەیری کێشە ڕۆژانەییەکان نەکەین، بەڵکو وەکوو دەرفەتێک بۆ چاکسازیی ڕاستەقینە لێیان بڕوانین. چونکە ئایندەی گەش، لەو کاتەوە دەست پێ دەکات کە بڕیار دەدەین ژیانی ڕۆژانەمان بکەینە شایستەیترین ڕوخساری کۆمەڵگەکەمان و بەخشینی شوناسێكی جوان پێی.
