گرێی ئۆدیپ لەنێوان تراژیدیای شانۆیی و شیكاری دەروونی.. حەیدەر عەبدولڕەحمان
زۆر جاران لەبواری شانۆو شیكاری دەروونیدا باس لە (گرێی ئۆدیپ) دەكرێت، لەو كاتانەدا گەلێك پرسیار بەخەیاڵماندا دێن:
ئەرێ (ئۆدیپ) كێیە؟ چیرۆكەی چییە؟ بۆچی ئەم چیرۆكە بۆتە بەردی بناغەی دەروونناسیی مۆدێرن؟
كاتێ بەدوای وەڵامی ئەو پرسیارانەدا گەڕایت تێ دەگەیت كە:
ئۆدیپ ـ كۆنترین و ناودارترین كارەكتەری ئەفسانەییە لەمێژوودا، كە لەلایەن فەیلەسوف و شانۆ نووسی یۆنانی (سۆفۆكلیس) لە سەدەی پێنجی پێش زایین، یان ڕوونتر بڵێین، بۆ یەكەمجار لە ساڵی ٤٣٠ـ دا بە ناوی (ئۆدیپ پاشا) لە سەردەمی زێڕینی شانۆی یۆنانیدا نمایشی كراوە..
چیرۆكەكە چۆنە؟
ئۆدیپ كوڕی (لایۆس) پاشای مەملەكەتی (تیبە) و (جۆكاستا) دایكەیەتی.
پێش لەدایكبوونی (ئۆدیپ) كاهینەكان پێشبینییەكی ترسناكیان بۆ باوكی گێڕاوەتەوە ، كە ئەم منداڵەی لەدایك دەبێت، قەدەر وای بۆ نووسیووە، لە ئاكامدا باوكی خۆی دەكوژێت و دایكی خۆی لەخۆی مارە دەكاتەوە.
(لایۆس) پاشا، كە گوێ بیستی ئەو پێشهاتە ترسناكە دەبێت، توشی شۆك دەبێت، بەهەموو توانایەكی خۆیەوە هەوڵ دەدات ڕێگری لەم كارەساتە ترسناكە بكا، فەرمان دەدا هەر لەگەڵ دەستپێكی لەدایك بوونیدا، پێیەكانی منداڵەكە كون بكەن و پەت بكەنە ناوی (بۆیە ناوی (ئۆدیپ) واتە ـ پێ ئاوساو) ی لێ دەنێن، پاشان لە چۆڵاییەكدا بەجێی بێڵن تا لە برسان دەمرێ ، یا ئاژەڵە دڕندەكان دەیخۆن .
بەڵام قەدەر وای هێنا شوانێك بە رَێكەوت ئەم منداڵە بدۆزێتەوە، دڵی پێی دەسووتێت و پێی وا دەبێ كە كۆرپەكە ڕادەستی پاشای (كۆرینپ) بكات كە منداڵیان نابێت.
ئیدی (ئۆدیپ) وەك شازادەیەكی نازدار لای ئەو پاشاو ژنە پاشایە گەورە دەبێت..
بەڵام ئەویش كە گەورە دەبێت و كا ئینەكان بەختی دەخوێننەوەو ئەوانیش پێشبینی شوومی پێ دەڵێنەوە (كە باوكی دەكوژێت و دایكی دەخوازێت).
ئۆدیپ لەترسان لە شارەكەی خۆی ( كۆرینت ) ڕادەكات، تا لەدایك و باوكە بەخێوكەرەكەی دوور بكەوێتەوەو ئەو هەقیقەتە تاڵە نەبیستن، چونكە ئۆدیپ هەر وای دەزانی ئەوان دایك و باوكی ڕاستەقینەی ئەون
لە گەشتەكەی دا بەرەو شاری ( تیبس) لە سێ ڕیانێكدا لەگەڵ پیاوێكی بەتەمەن و پاسەوانەكانی ، لێیان دەبێتە دەمەقاڵی و شەڕو پێكدادان، لە ئەنجامدا (ئۆدیپ) پیرە پیاوەكەو پاسەوانەكانی دەكوژێت، بێ ئەوەی ئەوە بزانێت، كە ئەو پیرە پیاوەی كوشتی، ئەوە ( لایۆس) پاشای باوكی بوو.
ئیدی دوای ئەوەی ( لایۆس ) پاشا دەكوژرێت، شاری (تیپس) بێ پاشا دەمێنێتەوە، لەهەمان كاتدا بوونەوەرێكی ئەفسانەیی بە ناوی ( سڤینكس ) سەرچاوەی ئاوی شارەكەی گەمارۆ دابوو، خەڵكی شارەكە بڕیاریان دابوو، كێ ئەو بوونەوەرە بكوژێ و خەڵكەكە رزگار بكات، دەكرێتە پاشای مەملەكەت و شا ژنی لێ مارە دەكەن.
ئەوەبوو ئۆدیپ ئاواتی خەڵكەكەی بەدەست هێناو كردیان بەپاشای شارو (جۆكاستا)ی شا ژنیان لێ مارە كرد .
دوای تێپەڕ بوونی چەندین ساڵ و چوار منداڵ، هیچ لەوان نەیان دەزانی كە (ئۆدیپ) و (جۆكاستا) كوڕو دایكی یەكترن .
ئیدی دوای ئاشكرا بوونی ئەو تراژیدیا گەورەیە (جۆكاستا ) لە تاوان خۆی دەخنكێنێت و (ئۆدیپ) پاشاش چاوەكانی خۆی دەردەهێنێت، تا ئەو جیهانە نەبینێت كە ئەو تاوانەی تێدا كردووە.
گرێی ئۆدیپ لەدەروونناسیدا
سیگمۆند فرۆید، كە بەباوكی شیكاریی دەروونی دا دەندرێت، ئەم شانۆگەرییەی (سۆفۆكلیس ـ ئۆدیپ پاشا)ی وەك بنەمایەك داناوە، بۆ داڕشتنی گرنگترین تیۆری خۆی و ناوی ناوە (گرێی ئۆدیپ) (Oedipus Complex)
چەمكی گرێ ی ئۆدیپ لای فرۆید چیە؟
تیۆری گرێ ی ئۆدیپ ـ پڕ مشتومڕترین چەمكەكانە لە شیكاری دەروونناسیدا،كە سەرچاوەكەی لە ئەفسانەی (ئۆدیپ پاشا ) ی سۆفۆكلیسەوە وەرگرتووە.
زۆرێك لە دەروونناسانی سەردەم پێیان وایە ئەم تیۆرە زیاتر هێمایە (ڕەمزییە) بەڵام (فرۆید) پێی وابووە كە ڕووداوەكانی ئەو نمایشە تەنها چیرۆكێكی كۆن نییە، بەڵكو گوزارشتە لە ئارەزووە شاردراوەكانی مرۆڤ لەقۆناغی منداڵیدا و دەڵێت :
(سۆفۆكلیس) تەنها شاعیر نەبووە، بەڵكو وەك دەروونناسێك وابووە كە توانیویەتی دەروونی مرۆڤ بناسێت پێش ئەوەی زانستی ی شیكاری دەروونی هەبێت.
زۆرێك لە دەروونناسە مۆدێرنەكانیش ڕەخنە لەم تیۆرەی (فرۆید) دەگرن و پێیان وایە ئەمە پەیوەستە بەكۆمەڵگایەكی دیاریكراوی وەك كۆمەڵگای باوك سالاریی نەمسا لە سەدەی ١٩) و مەرج نییە بۆ هەموو كولتوورێك و هەموو منداڵێك ڕاست بێت.
بەڵام ئۆدیپ هێمایە بۆ ململانێی ئەبەدی نێوان ویستی مرۆڤ و قەدەری مرۆڤ، هەروەها نێوان (ئارەزووە شاراوەكان) و (یاساكانی كۆمەڵگا).
فرۆید توانی ئەم ئەفسانە كۆنە بكاتە كلیلی تێگەیشتن لەئاڵۆزترین باری دەروونی مرۆڤ.
بۆیە شانۆگەری (ئۆدیپ پاشا) تەنها چیرۆكێكی خەمناك نییە، بەڵكو یەكێكە لەقووڵترین دەقە فەلسەفییەكانی مێژووی مرۆڤایەتی.
سۆفۆكلیس لەم بەرهەمەدا گەلێك پرسیاری ورووژاندووە، كە تا ئەمڕۆش مرۆڤایەتی سەرقاڵ كردووە.
دەپرسێت: ئایا مرۆڤ ئازادە لەهەڵبژاردنی چارەنووسی خۆی؟ یان تەنها بووكەڵەیەكە بەدەست قەدەر؟
نا قەدەر تەڵەیەكە، مرۆڤ چەند زیاتر پەلەقاژەی بۆ بكات، توندتر دەبێتەوە.
كاتێك (ئۆدیپ) لە كۆتاییدا ڕاستییەكان دەبینێت، بە دەستی خۆی چاوەكانی خۆی كوێر دەكات. ئەمە ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە ڕاستی ئەوەندە بەژانە، چاوی مرۆڤ بەرگەی بینینی ناگرێت.
(سۆفۆكلیس) دەیەوێت سنوورەكانی عەقڵی مرۆڤ نیشان بدات. ئەو دەڵێت مرۆڤ هەرچەندە زیرەك بێت، هێشتا لەبەرامبەر یاساكانی خوادا هیچ نییە.
شكستی ئۆدیپ، شكستی ئەو غوروورە بوو كە پێی وابوو دەتوانێت لە سەروی ئەو دەسەڵاتەوە بێت.
هەروا سۆفۆكلیس فەلسەفەی سزای دەرخستووە، ئەوەتە كاتێ ئۆدیپ بڕوای بەوە هەیە كە تاوانی كردووە ، بەڵام خۆی ناخاتە دەرەوەی سزا، هەرچەند دەسەڵاتی خۆ شاردنەوەی هەبووە لە سزا ، ئەوەتا وەك پاڵەوانێكی ئەخلاقی خۆی سزا دەدات و چاوەكانی خۆی دەردێنێ .
بۆیە كاتێك بینەر دەبینێت پاشایەكی گەورەی وەك ئۆدیپ بەو شێوەیە دەبینێ، هەست بە دوو شت دەكات: ترس لەوەی كە ڕەنگە ئەمە بەسەر هەر مرۆڤێكدا بێت و بەزەیی بە ئازارەكانی ئۆدیپ بێتەوە، ئەم هەستە وا لە مرۆڤ دەكات لە ڕووی دەروونییەوە خاڵی بێتەوە و هەست بە هاوسەنگی بكات.
حەیدەر عەبدولڕەحمان
