سەرمایەی ئەندێشەیی و کۆمەڵگەی نمایش – بەشی سێیەم.. ئەکرەم سەعید
Closed
گەورەترین کێشەی خوێنەری کتێبی سەرمایە، و بەتایبەتی بەشی سەرمایەی ئەندێشەیی مارکس، ئەوەیە کە بابەت و باسی زۆر ئاڵۆز و ناوازە و پڕ لە هاوکێشەی بیرکاری و بانکییە. بۆیە زۆرینە خەڵک ئارەزووی خوێندنەوەی کتێبی سەرمایەیان نییە. لەم وتارانەدا تەقەلا دەدەین کە ئەم تیۆرییە قورسە ڕوون بکەینەوە بە بەکارهێنانی نموونەی زیندوو، بەتایبەتی لەم بەشەدا وەک: مایەپوچبوونی بنکی “یوینو” لە باراگوای (لەم دواییانەی ٢٠٢٦)، قەیرانی بانکەکانی لوبنان، و هەرەسی بنکی سیلیكون ڤالی. وە بەکارهێنانی هاوشێوەسازیی هاوچەرخ ئەنالۆجی – لێکچواندن؛ بەراوردکردنی سەرمایەی ئەندێشەیی بە سیستمی دارایی بە ”ئینتەرنێتی تاریک” و ”جیهانی مافیا”. ئەم بەراوردکارییە کۆمەکی خوێنەر دەکات بە ئاسانی تێبگات چۆن پارەیەک کە بوونی مادی نییە (تەنیا ژمارەیە لەسەر شاشەکان)، دەبێتە ئامرازێکی بێبەزەیی بۆ دزینی قوتی خەڵک بە کلیککردنی دوگمەیەک.
سەرمایەی ئەندێشەیی و تەقینەوەی بڵقەکان:
(هەواڵەکان: بەپشتبەستن بەوەی پێگەی ”جیهانی سۆسیالیست” بڵاوی کردووەتەوە، وڵاتی باراگوای ڕووبەڕووی تەنگژەیەکی دارایی و ڕامیاریی گەورە بووەتەوە، ئەمەش بەهۆی هەرەسی دارایی دەنگدانەوەداری بانکی “یوینو” کە بە یەکێک لە گەورەترین بانکە ژمارەیییەکانی ئەو وڵاتە دادەنرێت. لە سێی مانگی یانزەی ٢٠٢٦دا، بانکی ناوەندیی باراگوای سەرپەرشتیی ڕاستەوخۆی خۆی بەسەر ئەو بانکە ژمارەیییەدا سەپاند، دوای ئەوەی زانیارییە وردبینییەکان ئاشکرایان کرد کە توانای دارایی ئەو بانکە بە توندی دابەزیوە بۆ کەمتر لە نیوەی ئەو نزمترین ئاستەی کە یاسا دیاریی کردووە، ئەمەش دەسەڵاتدارانی دراوی ناچار کرد کە کارەکانی بە تەواوی ڕابگرن. ئەم هەنگاوە ناچارییە بووە هۆی سڕکردنی ژمارە ژمێریارییەکانی نزیکەی سێ ملیۆن پاشەکەوتکار و ڕاوەستانی تەواوی خزمەتگوزارییە ژمارەیییەکانی بانکەکە، سەرەڕای ئەو مەترسییە گەورانەی کە ڕوویان لە پارەکانی بەشی گشتی کرد، بەهۆی دەستبەسەرداگرتنی بانکەکە بەسەر پاشەکەوتە فەرمییەکانی دەوڵەتدا کە بەهاکەیان لە هەشتسەد ملیۆن دۆلار تێپەڕ دەکات).
ئەو دیمەنە پڕ لە ڕووداو و کتوپڕەی کە باراگوای لەم دواییانەدا بەخۆیەوە بینی، کە خۆی لە هەرەسی بانکی ژمارەییی “یوینو” و سڕکردنی پاشەکەوتە داراییەکانی نزیکەی لەسەدا شەستی هاوڵاتیانی ئەو وڵاتەدا بینییەوە، و ئەو شتانەی بەدوایدا هاتن وەک لادانی سەرۆکی وڵات ”سانتیاگۆ پینیا” و سەپاندنی مانەوەی ناچاری لە ماڵەوە بەسەریدا دوای ڕاپەڕینێکی گشتیی گەورە ــ بەرجەستەکردنێکی ڕوونی ئەو تێڕوانینانەیە کە تیۆری سۆسیالیستی دایڕشتوون سەبارەت بە “سەرمایەی ئەندێشەیی” و کاریگەریی تەقینەوەی بڵقە داراییەکان.
ئەم پەیوەندییە پێکهاتەییە لەم تەوەرانەی خوارەوەدا دەردەکەوێت:
- سەرمایەی ژمارەیی و قورستربوونی بڵقە سەوداگەرییەکان: بەشی تەکنەلۆژیای ژمارەیی بووە هۆی گەورەکردنی شێرپەنجەییی بەهای بازاڕیی سامانەکان، کە ئەمەش بە پاڵپشتی سەرکێشییە داراییە نەژمێردراوەکانەوە. لەم چوارچێوەیەدا، بانکی “یوینو” لە باراگوای بە خێرایییەکی زۆر گەشەی دەکرد و سەرنجی نیوەی دانیشتووانی ئەو وڵاتەی ڕادەکێشا، بەڵام بەهۆی ئەوەی پێکهاتەکەی لەسەر بنەمای بڵقێکی دارایی ناسک و لەرزۆک ڕاوەستابوو و پشتئەستوور بوو بە “پێشبینییە بڕواپێکراوە ئەندێشەیییەکان”، بنەما مادییەکەی لەناوچوو و توانای داراییەکەی لە چرکەساتێکی کتوپڕدا هەرەسی هێنا -١-.
- گۆڕانی خەیاڵی دارایی بۆ تەنگژەیەکی بژێویی خنکێنەر: سۆسیالیستەکان هەمیشە جەخت دەکەنەوە کە چینی کرێکار، ئەگەرچی بەشیان لە بۆرسە و سەوداگەرییەکاندا نییە، بەڵام قورسترین باج بە شێوازی ناڕاستەوخۆ ئەوان دەیدەن. ئەمەش لە باراگوای بە ڕوونی دەرکەوت؛ کاتێک سڕبوونی بازاڕ سیستمی دارایی پەکخست، یەکەم قوربانی ئەو توێژە چەوساوانە بوون لە مامۆستایان و شوفێرانی تەکسی، کە پاشەکەوت و داهاتی خانەنشینییان لە کۆڕیدۆرەکانی بانکەکەدا لەناوچوو، تا خۆیان لەبەر دەم دڵڕەقیی شەقامدا ببیننەوە.
- کازینۆی بۆرسە و سێرکی ڕامیاریی سەرخان: کازینۆی سەوداگەرییە داراییەکان و سێرکی ڕامیاریی هاوچەرخ تەنیا دوو ڕووی یەک دراوی چینایەتین. چوارچێوەی ڕووداوەکان ئاشکرای دەکات کە سەرۆکی لادراو “پینیا” پێشتر بەشی هەبووە لەو کۆمپانیایەی خاوەنی بانکە هەرەسهێناوەکە بووە؛ واتە لوتکەی دەسەڵاتی ڕامیاری لەگەڵ لوتکەی سەرمایەی ئەندێشەیی و سەوداگەری لە خاڵێکی بەرژەوەندیی هاوبەشدا یەکیان گرتبووەوە. بۆیە، کاتێک قەوارەی بانکەکە داڕما، خێرا گرێبەستی پێکهاتەی ڕامیاریی سەرخانیش پسا و سەرۆکی دەوڵەت دەستبەجێ لادرا.
- یاسای گەشەکردنی جیهانیی نایەکسان: سۆسیالیستەکان پێداگری دەکەن کە تەنگژەکانی سەرمایەی ئەندێشەیی لە وڵاتانی جیهانی سێیەمدا (وەک ئەوەی پێشتر لە لوبنان ڕوویدا و ئەمڕۆ باراگوای دەیچێژێت) شێوازێکی دڕندەتر و کوشندەتر بەخۆوە دەگرن و بە خێرایییەکی زۆرتر تێدەپەڕن بە بەراورد بە هاوشێوەکانیان لە وڵاتە سەرمایەدارییە ڕۆژاواییەکاندا، ئەمەش بەهۆی لەرزۆکیی ژێرخانە ئابوورییەکانی ئەم وڵاتانە و نەبوونی توانای بەرگەگرتنی لێکەوتە توندەکانی تەقینەوەی بڵقە داراییە گەورەکان.
کاتێک سەرمایەی دارایی هەژموونی ڕەهای خۆی بەسەر سەرمایەی بەرهەمهێنەردا دەسەپێنێت، و سەرمایەداریی ئەندێشەیی دەبێتە دیارترین و باڵادەستترین خەسڵەت لە سیستمی سەرمایەداریی هاوچەرخدا، ناوەندی سەرکردایەتی و بڕیاردان بە ناچاری لە دەزگاکانی دەوڵەتەوە دەگوێزرێتەوە بۆ ژێرزەمینی ناوەندە داراییە جیهانییەکان، ئەمەش ئەوە جێگیر دەکات کە بە دیکتاتۆرییەتی شاراوەی پارە دەناسرێت. لە ژێر سێبەری ڕاوەستانی ئابووریی دەوڵەتان لە ڕووی پێکهاتەییەوە لەسەر قەرزە کەڵەکەبووەکان و بڵقە داراییەکان (سەرمایەی ئەندێشەیی)، حکومەتەکان خۆیان ڕووتکراوە لە سەروەری و سەربەخۆییی نیشتمانیی خۆیان دەبیننەوە؛ چونکە ئیتر بڕیارە ڕامیارییە چارەنووسسازەکان لە ناو پەرلەمانەکاندا دانەڕێژرێن یان لە لایەن نوێنەرانی شەرعیی گەلەوە بە یاسایی ناکرێن، بەڵکو بە ناچاری لە لایەن کارتیلی بانکە گەورەکان، سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، و دەزگاکانی هەڵسەنگاندنی داراییەوە دەسەپێنرێن. لێرەدا، ڕۆڵی دەوڵەت لە پاراستن و خزمەتی هاوڵاتییانەوە دەگۆڕێت بۆ تەنیا پاسەوانێکی دڵسۆز کە بەرژەوەندیی قەرزدەران و کۆمپانیا زەبەلاحەکان دەپارێزێت.
ئەم گۆڕانکارییە لە فرمانی دەزگاکانی دەوڵەت و حیزبە بۆرژواکاندا لە پاراستنی کۆمەڵگە و هاوڵاتیانەوە بۆ بەرگریکردن لە بانکەکان و بڵقە داراییەکان لە جیهانی هاوچەرخدا، بووە هۆی لادانی ئامانجی زۆرینەی سەرکردە ڕامیارییەکان؛ ئیتر خەمی ئەوان پەرەپێدانی بەشەکانی پیشەسازی، کشتوکاڵ، یان بونیادنانی ژێرخانی ڕاستەقینە و بەرجەستە نەبوو، بەڵکو ڕۆڵی تەکنیکی و تەکنۆکراتییان کورت بووەوە لە پاراستنی “متمانەی بازاڕی دارایی” و ئارامییە دەستکردەکەیدا. زۆرینەی ڕامیارکارانی هاوچەرخ دۆخی ئەمڕۆی خۆیان تەرخان دەکەن بۆ ڕێگریکردن لە تەقینەوەی بڵقە داراییەکان، چونکە چاک دەزانن کە تەقینەوەی ئەو بڵقانە بە واتای هەرەسی حەتمیی دەسەڵاتی ئەوان دێت، ئەمەش وای کرد کە ڕامیاری لە ناخی خۆی وەک پڕۆژەیەک بۆ دادپەروەری خاڵی بێتەوە، و بیگۆڕێت بۆ تەنیا ئامرازێکی تەکنۆکراتی بۆ بەڕێوەبردنی تەنگژە خولییەکان و پاراستنی تۆڕی سەوداگرانی سەرمایە.
دەستبەسەرداگرتنی سەرۆکی باراگوای، ڕووداوێکی مێژوویی هاوچەرخە کە ئەوە دەسەلمێنێت کاتێک “بڕواپێکردنی ئەندێشەیی و سەرابی دارایی” بانکەکان لەناو دەچێت، هێزی توڕەییی چینی کرێکار و هەژاران دەگۆڕێت بۆ واقیعێکی دڵڕەق بۆ تێکشکاندنی پارێزبەندیی ڕامیاریی بەرزترین پێگەی ڕامیاری لە وڵاتدا.
هیچ گومانێک لەوەدا نییە کە ناڕەزایەتی و ڕاپەڕینی ئەم جەماوەرەی کە بژێوی و پاشەکەوتەکانیان لە ناو بڵقەکانی سەرمایەی ئەندێشەیی و کازینۆکانی بانکەکاندا لەناوچووە، خەباتێکی تەواو ڕەوایە. بەڵام کێشە بنەڕەتییەکە لێرەدا لەوەدایە کە ڕزگاریی ڕاستەقینە لە تاڵانکردنی نانی هەژاران و سامانیان، کورت ناکرێتەوە لە تەنیا تەقینەوەیەکی کاتیی توڕەیی، یان گۆڕینی دەموچاوە ڕامیارییەکان، یان تەنانەت زیندانیکردنی سەرۆکێک و چاوەڕوانیکردنی بەڵێنەکانی قەرەبووکردنەوە؛ چونکە ئەم جۆرە کاردانەوانە ناتوانن چاکسازی لە پێکهاتە قووڵەکەی سیستمی چەوسانەوەی سەرمایەداریدا بکەن.
چارەسەری ڕیشەیی تەنیا کاتێک گەڵاڵە دەبێت کە کرێکاران و توێژە چەوساوەکان لە نامۆبوونی سەرمایەداری ڕزگاریان بێت، و بگەنە قۆناغێکی پێشکەوتوو لە هۆشیاریی چینایەتی ڕێکخراو؛ بۆ ئەوەی ڕابەرایەتیی وەرچەرخانێکی شۆڕشگێڕانە بکەن کە کۆتایییەکی بڕاوە بە خودی سیستمی سەرمایەداری بهێنێت، کە سەرچاوەی سەرەکی هەموو شێوازەکانی فێڵ و تەڵەکە، گەندەڵی، و باڵادەستیی مافیاویی چینی سەرمایەدارانە.
سەرمایەی ئەندێشەیی، تۆڕی شاراوە و جیهانی مافیا:
لێکچوونێکی بنیادگەریی قووڵ و ڕیشەیی هەیە لە نێوان میکانیزمەکانی “فێڵ و تەڵەکەی سەرمایەی ئەندێشەیی” لە ئابووریی دارایی و بازاڕی بۆرسەکاندا، لەگەڵ “خەڵەتاندن و دزینی دارک وێب – (٢)” لە جیهانی دیجیتاڵیدا. ئەگەرچی ئامرازەکان جیاوازن (لەکاتێکدا یەکەمیان لە ڕێگەی بانک و کۆمپانیا کاغەزییەکانەوە کار دەکات، دووەمیان لە ڕێگەی خوارزميات و وێبگەڕە کۆدکراو و مشەفەرەکانەوە)، بەڵام ئەندازیاریی دەروونی و دارایی تاوانەکە وەک خۆی دەمێنێتەوە؛ چونکە هەردوو جۆرەکە پشت بە دروستکردنی “بەها لە نەبوونەوە” و یاریکردن بە هۆشیاریی قوربانییەکان دەبەستن.
بە دەربڕینکی تر؛ وەک چۆن سیستمی بانکی و کۆمپانیا کاغەزییەکان- سەرمایەی ئەندێشەیی، سەوداگەرییەک لەسەر بنەمای “پێشبینیکردنی قازانجی داهاتوو” بەبێ بوونی هیچ بەرهەمێکی ڕاستەقینە دروست دەکەن، بە هەمان شێوەش ڕێساکانی تەڵەکەبازی لە “تۆڕی شاراوە یان تۆڕی تاریک – الدارك ويب “دا (و ئەو دراوە دیجیتاڵییانەی چەسپ و پشتگیریی بەرهەمهێنانیان نییە، یان پڕۆژە هەڕەمییە دیجیتاڵییەکان) بەهایەکی سێبەری دروست دەکەن کە بە تەواوی پشت بە سووڕانەوەی دەستبەدەستی پارە و خەڵەتاندنی قوربانییەکە بە دەوڵەمەندبوونی خێرا دەبەستێت، بەبێ ئەوەی هیچ بەرهەمێکی خاوەن بەهای ئاڵوگۆڕی ڕاستەقینە لەئارادا بێت.
نەبوونی چاودێریی ڕێکخراوەیی – کەلێنە یاساییە تاریکەکان:
لە سەرمایەی ئەندێشەییدا تاوانباران سوود لە کەلێنە یاساییەکانی ناو ئەو وڵات و دوورگانە وەردەگرن کە باجیان تێدا نییە و وەک پەناگەی ئارامی دارایی دەناسرێن، هەروەها سوود لە نەبوونی هەماهەنگی لە نێوان دەوڵەتاندا وەردەگرن بۆ تێپەڕاندنی پارەکان لە ڕێگەی چینایەتییەکی ئاڵۆزەوە کە بەدواداچوونی زۆر ئەستەمە. لە تەڵەکەبازیی تۆڕی شاراوەدا تۆڕەکە لە ڕووی بەرنامەسازییەوە بە جۆرێک داڕێژراوە کە لە دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەتاندا بێت؛ بە شێوازێک کە تۆڕەکانی ئاڕاستەکردنی هەڕەمەکی و دراوە دیجیتاڵییەکان وەک ئامرازێک بۆ تێپەڕاندنی پارەکان بە دوور لە سیستمی بانکیی باو بەکاردێن.
لە سەرمایەی ئەندێشەییداپشتبەستن بە “سیستمی دەستەبەریی ساختە” (متمانە و ناوبژیوانیی درۆینە)، وەک ناوی بریقەدار، نووسینگەی ڕازاوە، ڕاپۆرتی دارایی پێداچووەوەی ساختە، و هەندێک جار یارمەتیوەرگرتن لە کەسایەتییە خاوەن دەسەڵاتەکان بەکاردێن بۆ بەخشینی نیشانەیەکی درۆینە لە ئارامی و متمانە. لە تەڵەکەبازیی تۆڕی شاراوەدا بازاڕەکانی پشت بە سەکۆکانی هەڵسەنگاندنی بەرنامەبۆکراو و سیستمی “ناوبژیوانیی دەستەبەری” دەبەستن؛ بە جۆرێک کە پارەکە دەخرێتە دەستی ناوبژیوانێک (کە لە ڕاستیدا خۆی خاوەنی ماڵپەڕە تەڵەکەبازەکەیە) تا کاتی گەیشتنی کاڵاکە. لە کۆتاییدا پرۆسەکە بەوە کۆتایی دێت کە پێی دەوترێت (بێسەروشوێنبوونی کتوپڕی تەڵەکەبازەکە)، کە تێیدا خاوەن ماڵپەڕەکە دوای کۆکردنەوەی بڕە پارەیەکی خەیاڵی، پێکەوە لەگەڵ سەکۆکە و سەرجەم پارە دەستەبەرکراوەکاندا لە چاو ون دەبێت.
لەڕاستیدا هەردوو شێوەی فێڵکارییەکە لەسەر بنەمای دەروونناسیی مرۆڤەکان و قۆستنەوەی چاوچنۆکیی ڕەفتاری کار دەکەن. لە سەرمایەی ئەندێشەییدا یاریکردن بە هیوای “دەوڵەمەندبوونی خێرای دوور لە لۆجیک” و قازانجی سەرنجڕاکێشی دەرەوەی لۆجیکی بازاڕ دەکرێت (وەک وەبەرهێنانی خەیاڵی لە بازاڕی ئاڵوگۆڕی دراوە بیانییەکاندا). لە تەڵەکەبازیی تۆڕی شاراوەدا قوربانییەکان بەو دەرفەتانە فریو دەدرێن کە لە ئینتەرنێتی گشتیدا بوونیان نییە، وەک کڕینی کارتەکانی بڕواپێکردنی دارایی کە بە چارەکی بەهای خۆیان بارگاوی کراون، یان کڕینی ئامێری ئەلیکترۆنی بە داشکاندنی لەسەدا نەوەد، ئەمەش چاوی قوربانییەکە لە بیرکردنەوە لە لۆجیکیبوونی پێشنیارەکە کوێر دەکات.
سەبارەت بەو بەراوردکارییەی کە لە نێوان سەرمایەی ئەندێشەیی و جیهانی مافیادا کراوە؛ جیهانی مافیا لە ناخی خۆیدا پشت بە ئەنجامدانی تاڵانکاریی ڕاستەوخۆ، سەرانەسەندنی ناچاری، و دزینی نانی کرێکاران و کاسبکاران بە زەبری چەکی ڕووت و لە دەرەوەی سەرجەم چوارچێوە یاساییە ڕێکخراوەکان دەبەستێت. لە بەرامبەردا دەبینین کە سەرمایەی ئەندێشەیی هەمان ڕەفتاری مافیا و هەمان کارکردی تاڵانکاریی ڕێکخراو بەرهەم دەهێنێتەوە، بەڵام لە ژێر پەردەیەکی تەواوی یاساکان و دەزگا فەرمییەکاندا. ئەمەش بە ڕوونی دەردەکەوێت کاتێک کارتیلی بانکەکان و سەوداگرە نێودەوڵەتییەکان بەهای پشکەکان و بڕواپێکردنەکان بە شێوازێکی شێرپەنجەیی و خەیاڵیی بێئەندازە بەرز دەکەنەوە؛ جا هەر کە سیستمی بانکی لەپڕێکدا هەرەس دەهێنێت و وەک کاغەزی یاری دەست بەسەر یەکدا دەدات ـ وەک ئەوەی لە مێژوودا لە تەنگژەکەی لوبناندا بەرجەستە بوو و لەم دواییانەشدا باراگوای چێشتی ـ خێرا پاشەکەوتی ملیۆنان هەژار و چەوساوە لە چرکەساتێکی کتوپڕدا وەک تەم نامێنێت و بەبا دەچێت. ئەمەش ئەوە دەسەلمێنێت کە ئەم پەککەوتنە تەنیا هەڵەیەکی تەکنیکیی کاتی نییە، بەڵکو دڵڕەقییەکی مافیاویی یاساییکراو و بەرنامەبۆکراوە کە ڕەنجی ساڵان و ئارەقەی نێوچاوان لە ڕێگەی کلیککردنی دوگمەیەک و سەوداگەرییەکی ئەندێشەییی ژێرکەوتەی ئارەزووەکانی بازاڕەوە دەدزێت.
مافیا هەمیشە هەوڵ دەدات ویژدانی پیاوانی ئاسایش، ڕامیارکاران، و دادوەران بکڕێت بۆ دەستەبەرکردنی پاراستنی خۆی و دڵنیابوونەوە لە بەردەوامیی کارە نایاساییەکانی. بەڵام سەرمایەی ئەندێشەیی لەوەش زیاتر دەڕوات؛ چونکە دیکتاتۆرییەتییەکی شاراوە دەسەپێنێت کە حکومەتەکان و حیزبە بۆرژواکان دەگۆڕێت بۆ تەنیا پاسەوانێک بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی قەرزدەران و کۆمپانیا زەبەلاحەکانی سەرانسەری کیشوەرەکان.
پوختەی ئەم پێوەستبوونە لەسەر ئەوە ڕادەوەستێت کە مافیا و تۆڕی شاراوە لە ڕووی پێکهاتەییەوە لەسەر تۆڕێکی ئاڵۆز لە بەڵێنی دوولایەنە، نیشانە کۆدکراوەکان، و ڕێککەوتنە زارەکییەکان دامزراون کە بە تەواوی لەسەر متمانەی دەروونیی هاوبەش لە تاریکییە قووڵەکاندا وەستاوە، بە جۆرێک ئەگەر ئەم متمانە نیشانەیییە بلەقێت یان نهێنی و پێوەندییە قووڵەکان ئاشكرا ببن، خێرا تەواوی تۆڕە تاوانکارییەکە هەرەس دەهێنێت. لە هەمان چوارچێوەدا دەبینین کە سەرمایەی ئەندێشەیی پشت بە هیچ پەردەیەکی مادیی بەرجەستە یان بەرهەمێکی ڕاستەقینە نابەستێت، بەڵکو تەنیا و تەنیا لەسەر متمانەی خەیاڵی و پێشبینییە دەروونی و مێشکییەکانی وەبەرهێنەران و سەوداگران دەژی. لەبەر ئەوە، ئەم سیستمە داراییە لە ڕووی پێکهاتەییەوە خۆی لە پێویستییەکی تونددا دەبینێتەوە بۆ جبەخانەیەکی زەبەلاح و سوپایەک لە ئامرازەکانی فێڵ و تەڵەکەبازی و دروستکردنی هۆشیاریی ساختە، کە لە ڕێگەی هۆکاری گەیاندنی فەرمییەوە ئاڕاستە دەکرێن، لەگەڵ ناردنەدەرەوەی تەنگژەی شۆکە دەستکردەکان و شەڕە کولتوورییەکان، ئەمەش بە مەبەستی پاراستنی ڕاگرتن و یەکگرتوویی بڵقە داراییەکە لە تەقینەوە. جا هەر کە ئەم متمانە دەستکردە نامێنێت و خەیاڵەکانی بڕواپێکردن دەبنە هەڵم، خێرا کازینۆی سەوداگەرییە داراییەکان دەڕوخێت و هەیکەلی سەرووخانی سیستمەکە دەستبەجێ هەرەس دەهێنێت.
سەرمایەی ئەندێشەیی، پێشکەوتووترین و دیکتاتۆریترین شێوازی مافیا و تۆڕی شاراوە بەرجەستە دەکات. تەنیا جیاوازیی بنەڕەتی ئەوەیە کە مافیا و تۆڕی شاراوە وەک قەوارەگەلێکی دەرکراو و دەرەوەی یاسا کار دەکەن، لە کاتێکدا باڵادەستیی مافیاویی چینی سەرمایەدار سەرکەوتوو بووە لەوەی کازینۆی سەوداگەرییە ئەندێشەیییەکان بکاتە تاکە سیستمی جیهانیی شەرعی، کە یاساکان دەنووسێتەوە و کۆنترۆڵی چارەنووسی گەلان و نانی هەژاران دەکات.
سۆسیالیستەکان و جیهانی شێواوی سەرمایەداری:
ئەمڕۆکە مرۆڤایەتی لە ناو جەرگەی فەزایەکی شێواوی پڕ لە تەنگژە و جەنگە یەکبەدوایەکەکاندا، تووشی سەرگەردانی و دڵەڕاوکێیەکی قووڵ بووە. کرێکاران و هەژاران لە لایەکەوە لە خەمی پاراستنی ژیان و سەلامەتیی خۆیان و خێزانەکانیاندان، و لە لایەکی تریشەوە ترسی برسێتی و نەبوونی بەرۆکی گرتوون. ئەم دڵەخورپەیە تەنانەت توێژی ناوەڕاست و کاسبکارانیشی گرتووەتەوە؛ ئەوان لە ناو داوی دڕدۆنگییەکی کوشندەدا دەژین و نازانن ئایا ئەو کەمە پاشەکەوتەی هەیانە لە بانکەکاندا بیپارێزن یان بیگۆڕنەوە بۆ زێڕ. لە سایەی ئەم بێئومێدییەدا، هەمووان چاوەڕوانی تێپەڕین بەرەو ڕۆژگارێکی تاریکتر دەکەن کە لە ڕێگایە.
(کێڤن وارش، سەرۆکی ئەنجومەنی یەدەگی فیدراڵیی ئەمریکا ڕایگەیاند: ”ئەو پێیوایە کە بازدان لە وەبەرهێنان و گەشەکردنی پێکهاتەییدا لە ڕێگایە و بەڕێوەیە.” ـ ئەمەش لە کاتی بەشداریکردنی لە کۆبوونەوە ساڵانە هاوبەشەکانی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و بانکی نێودەوڵەتی بۆ ساڵی ٢٠٢٦ لە بانکۆک). بەڵام دوای هەڵبژاردنە نیوەییەکانی ئەمریکا کاتێکی زۆری پێنەچوو، کە بۆرسەی وۆڵ ستریت بە بەهای زیاتر لە سێ تریلیۆن دۆلار هەرەسی هێنا.
بۆچی گەشبینییەکەی کێڤن وارش لەبەردەم هەرەسی ملهوڕانەی بازاڕی بۆرسە و سیستمی سەرمایەداریدا پوچەڵ دەبێتەوە؟ چ تەمومژێک بەرچاوی ئەم پیاوەی گرتووە کە ناهێڵێت پێشبینی کارەساتە ئابوورییە یەکبەدوایەکەکان بکات؟
ڕاستییەکە ئەوەیە کە وارش و هاوبیرانی نایانەوێت دان بەو ڕاستییە تاڵەدا بنێن کە بەهۆی هەژموونی سەرمایەی ئەندێشەییەوە، ئابووریی سەرمایەداری گۆڕاوە بۆ کازینۆیەکی گەورەی قومار؛ کازینۆیەک کە تێیدا مەترسیی دۆڕان، هەرەس و تەقینەوەی بڵقە داراییەکان هەمیشە لە کەمیندایە و لە چرکەساتێکدا دەتوانێت سەرجەم پڕۆژەکانی وەبەرهێنان و ڕەنجی مرۆڤەکان بکاتە سەراب.
لەکاتێکدا کێڤن وارش و تەکنۆکراتەکانی دەسەڵات واقیعی قەیراناویی سەرمایەداریی هاوچەرخ دادەپۆشن، لە بەرەی بەرامبەردا، زۆربەی هێزە چەپەکان هۆشیاریی پێویستیان نییە و ئارەزووی خوێندنەوەی بابەتیی ئابووریی سیاسیی سۆشیالیستی ناکەن. ئەوان بێ ئەوەی لە مانا و لێکەوتەکانی سەرمایەی ئەندێشەیی و قەیرانە پێکهاتەییەکانی سەرمایەداری تێبگەن، باسی جیهانی ئەمڕۆ دەکەن و بەرنامە بۆ گۆڕینی دادەنێن! بە دڵنیاییەوە، ئەم جۆرە بۆچوون و بەرنامانەی چەپی مۆدێرن بۆ گۆڕینی جیهان، تەنیا کۆپییەکی شێوێنراو و بێبڕستی چەپی بۆرژوازی لیبڕاڵە کە هیچ چارەسەرێکی ڕیشەیی پێ نییە.
سۆسیالیستەکان هەوڵ دەدەن بیری چاکسازیخوازیی چەپ تێپەڕێنن، چونکە زۆرینەی پارتە بەناو کۆمۆنیستەکان و نووسەرانی چەپ، بە تایبەتی لە جیهانی سێیەمدا، کێشەکان تەنیا لە پۆپۆلیزم و دەسەڵاتی دواکەوتویی ئایینی و بنەماڵەیی یان گەندەڵی فڵان بەرپرسدا دەبینن، و داوای چاکسازیی دیموکراسی و مۆدێرنانە دەکەن. سۆسیالیستەکان ڕەخنە لەم دیدگا کورتخایەنە دەگرن و نیشانی دەدەن کە کۆنەپەرستی و گەندەڵی تەنیا ئەنجامە نەک هۆکار؛ هۆکارە ڕەسەنەکە خودی سیستمی سەرمایەداریی مۆدێرنە.
تاکە جێگرەوەی هێزە سۆسیالیستەکان بۆ ڕزگاربوون لەم جیهانە دڕندە و پڕ لە تەنگژەیە، تەنیا بەدیهێنانی کۆمەڵگەی سۆسیالیزمە. هاوکات لە ناو کایەی بیرکردنەوەی واقیعبینانەدا، ئەگەرچی بەرپاکردنی شۆڕشی سۆسیالیستی لەم دۆخە شێواوەدا مەحاڵ نییە، بەڵام کارێکی سادە و ئاسانیش نییە؛ هەر لەبەر ئەمەشە کە ئەوان لە ئێستادا خۆیان لە نووسینی دروشم و ڕستەی تەنیا شۆڕشگێڕانەی دوور لە واقیع دەپارێزن.
پەراوێزەکان:
(١) جیهان لە نێوان ساڵانی ٢٠١٠ و ٢٠٢٦دا چەندین هەرەسی گەورەی بانکی بەخۆیەوە بینی کە لە ڕووی پێکهاتەییەوە هاوشێوەی ئەو شتە بوون کە لەم دواییانەدا بەسەر بانکی ژمارەییی “یوینو”دا هات لە باراگوای. ئەم هەرەسانە یان بەهۆی تەقینەوەی بڵقی سامانە ژمارەیی و تەکنەلۆژییەکانەوە بوون، یاخود بەهۆی کێشانەوەی شڵەژاوانەی پارەی پاشەکەوتکاران بوو دوای لەدەستدانی ئەو “بڕواپێکردنە دەروونییەی” کە سەرمایەی ئەندێشەیی لەسەری ڕاوەستاوە: - بانکی دۆڵی سیلیكۆن: بانکی دڵخوازی کۆمپانیا تەکنەلۆژییە نوێیەکان بوو لە ئەمریکا و جیهاندا. تەنیا لە ماوەی چل و هەشت کاتژمێردا دوای تەقینەوەی بڵقی وەبەرهێنانە تەکنەلۆژییەکان هەرەسی هێنا، کاتێک پاشەکەوتکاران چل و دوو ملیار دۆلاریان لە یەک ڕۆژدا لە ڕێگەی بەرنامە ژمارەیییەکانەوە کێشایەوە، ئەمەش بووە هۆی مایەپووچبوونی و دەستوەردانی دەزگای یەدەگی فیدراڵیی ئەمریکا.
- بانکی سيلفرغيت: هاوتەریب لەگەڵ بانکی دۆڵی سیلیكۆندا هەرەسیان هێنا، ئەمەش بەهۆی پێوەندیی توندیان بە وەبەرهێنانە ئەندێشەیییەکان و سەوداگەریی دراوە کۆدکراوە دیجیتاڵییەکانەوە، کە بووە هۆی کێشانەوەی لەناکاوی پارەی پاشەکەوتکاران و نەمانی توانای پارەدان.
- بانکی فرست ريبابليك: لە مانگی پێنجی ٢٠٢٣دا بەهۆی هەمان هۆکارەوە هەرەسی هێنا، تا ببێتە دووەم گەورەترین هەرەسی بانکی لە مێژووی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا دوای تەنگژەکەی ساڵی ٢٠٠٨.
- تەنگژەی بانکەکانی لوبنان (٢٠١٩ – ٢٠٢٠): سیستمی بانکیی لوبنان بە تەواوی هەرەسی هێنا دوای ئاشکرابوونی ئەو پێکهاتە سەوداگەرییەی کە لە مێژوودا وەک “پێکهاتەیەکی هەڕەمیی تەڵەکەبازی” وەسفکرا، کە بانکەکان بە هاوکاریی بانکی ناوەندی بەڕێوەیان دەبرد.
- هەرەسی بانکی سویسری (کرێدیت سویس – ٢٠٢٣).
- تەنگژەی بانکە ناوچەیییەکان لە چین (گوندەکانی هینان – ٢٠٢٢).
(٢) دارک وێب – تۆڕی شاراوە یان ئینتەرنێتی تاریک: بەشێکی شاردراوەی تۆڕی جیهانیی ئینتەرنێتە کە بزوێنەرەکانی گەڕانی باو (وەک گووگڵ) نیشانە بەندی و ڕیزبەندی ناکەن، و پێویستی بە بەرنامەسازی و ڕێکخستنی تایبەت هەیە بۆ گەیشتن پێی. تۆڕی شاراوە تەنیا نزیکەی لەسەدا شەشی تەواوی ناوەڕۆکی ئینتەرنێت پێکدەهێنێت، کە ئەمەش بەشێکی زۆر بچووکە بە بەراورد بە “تۆڕی قووڵ” کە لەسەدا نەوەدی ئینتەرنێت پێکدەهێنێت و ئەو لاپەڕانە دەگرێتەوە کە بە تێپەڕەوشە (پاسۆرد) پارێزراون، وەک ژمارە ژمێریارییەکانی بانک و نامەوێب (ئیمەیڵ).
تۆڕی تاریک چۆن کار دەکات؟. ئەم تۆڕە پشت بە “تۆڕە لێکدراوە” کۆدکراوەکان دەبەستێت، کە بەناوبانگترینیان تۆڕی پیازییە. زانیارییەکانی بەکارهێنەر کۆد دەکرێن و لە ڕێگەی چەندین خزمەتگوزارگوزاری جیاوازەوە (گرێکان) لە سەرانسەری جیهاندا تێپەڕ دەکرێن، ئەمەش بۆ شاردنەوەی تەواوی ناسنامە و ناونیشانی دیجیتاڵیی هێڵەکە، بە جۆرێک کە هیچ خزمەتگوزارگوزارێک بە تەواوی ڕێڕەوی گەیشتنی زانیارییەکان نازانێت. بۆ ئەوەی ڕوون بێت؛ تۆڕی قووڵ هەموو ئەو لاپەڕانەیە کە لە ژێر چاودێریی گشتیی بزوێنەرەکانی گەڕاندا نین و لە پشت تێپەڕەوشەوەن (وەک سیستمی ناوخۆیی بانکەکان، پۆستی ئەلیکترۆنی، ئەکاونتی سۆشیاڵ میدیا، و داتابەیسی کۆمپانیاکان).
چۆن فێڵ لە تۆڕی قووڵدا دەکرێت؟ زۆربەی تاوانە ئەلیکترۆنییە باوەکان لێرەدا ڕوودەدەن؛ بۆ نموونە کاتێک هاوکێشەیەکی بیرکاریی هاککردن یان فێڵێکی ئەلیکترۆنی (وەک ناردنی لێنکی ساختە بۆ دزینی تێپەڕەوشەی بانکی) بەکاردێت، تاوانبارەکە دەچێتە ناو ئەکاونتی بانکیی تۆوە لە “تۆڕی قووڵ”دا و پارەکەت دەدزێت. جیاوازییەکەی لەگەڵ تۆڕی شاراوەدا چییە؟ لە تۆڕی قووڵدا، تۆ لە فەزایەکی یاساییدایت (بانکەکە ناونیشان و مۆڵەتی فەرمی هەیە)، بەڵام دزەکە هێرش دەکاتە سەر پێگەکەت. بەڵام لە “تۆڕی شاراوە”دا، خودی بازاڕەکە و سەکۆکە لە بنەڕەتدا بە نایاسایی و بۆ تەڵەکەبازی دروستکراون.
