زەخمی (فایەق بێکەس) و (بەندی) لە هەمبەر کەوڵەکۆن.. لەتیف بێوار
دەمێکە شاری پڕشۆری مەحەببەت مات و خامۆشـــــــــە
بە قانوونی تەجەننون شۆڕشێ ئینشا نەکەم چ بکەم؟
مەحوی ١٨٣٠- ١٩٠٦
کاتێک ستەم دەبێتە یاسا، ئەوا یاخی بوون دەبێتە ئەرك، مەحوی ئاسا بە قانونی تەجەنون لازمی شۆڕشێکە، نەك وەك ئەوەی ئەوان کردیان، بە چوونە گوندێکەوەو ڕووخاندنی پردێک و تەقاندنی چەند گولـلەیەک و پاشتر سەگی هاریان بەردەدایە خەڵكی سڤیل و ڕەنجبەری ناوچەکان، گوللـە تۆپی پاسداریان دەگەیاندە چاڵە نەوتەکان و لەلاوە سەرجەم گوندەکان دەدرانە بەر شەپۆلی سوتاندن و کاولکردن، لە حەسمی جەنگی کەنداوی یەک و گرتنەوەی فاو لە دوای دوو ساڵ جەنگی سەخت، لەملاوە هەڵەبجەیان وەکو هێلکەیەکی پاکراو بە خاك و خەڵکەوەو هەر بە ناوی شۆڕشەوە دایە دەستی جمهوری سێدارەو بوونە هۆکاری کیمیاباران و شەهیدکردنی زیاد لە ٥ هەزار پەپوولە، ئەڵقەو مستیلەو بازن و پەنجەو گوێ بڕدراوەکانی کەنیزەکەکانی ئەوێ شاهیدن. وای ڕەفیقان چەند کەساس و بێدەرەتان و گەمژەین!
مستەفا سەلیمی، زیندانیی سیاسیی کورد، پاش ئەوەی لە 27ی ئاداری 2020 لەگەڵ دەیان زیندانی تر لە گرتووخانەی سەقز هەڵات، ڕووی لە هەرێمی کوردستان کرد بە ئومێدی هەڵمژینی هەوای ئازادی. هەر زوو لە نزیک پێنجوێن دەستگیرکرا و لەلایەن کۆیلەکانەوە ڕادەستی کۆماری سێدارە کرایەوە، دواجار لە بەرەبەیانی 11ی نیسانی 2020 لە زیندانی سەقز لەسێدارە درا. ئەگەر ئەمە لوتکەی خیانەتی مەزن نەبێت ئەی دەبێت چی بێت؟
ئەو گەنجەی هێشتا برنجە سوورەکە لە گەدەیدا هەرس نەبوو بوو لە شەڕی کەوە دۆڕاوەکاندا، بە دەستڕێژی گوللـەی ڕاوچییە نالەبارەکانی ژێر چادری شۆڕش چاوەکانی بە دوو دڵۆپ ئەسرینی ناکامیی لێکنا و برنجە سوورەکان هەڵڕژان و بوونە خۆراکی چۆلەکە و شینەشاهۆکان، ڕاستە ویژدان لە دوای تاوانی کوشتنی یەکەمەوە ئیدی دەبێت بە پارچە بەردێکی ڕەق و تەق، ئیدی کوشتنی بە کۆمەڵ کەی ئادەمیزادی وا ڕادەچڵەکێنێت؟ ئاوها لەو ساتەدا کە جەنڕاڵە دۆڕاوەکان(شێرەکانی ناوخۆو چەقەڵە گەڕەکانی دەرەوە) لاوەکەیان دەبرد بۆ گۆڕەپانی لەنیوبردن، لە دڵی خۆیدا هەر ئەم دێڕەی دەگوتەوە:
بریا کورد نەبووایەم یاران، ملکەچترین مەخلوقه ئەو..!
بەچی ئەچێ لەو زێرابە ، گەر زۆرترین تەمەنت بوو ؟
ئەو ژنەی بێتاوان ڕایدەکردو عەباکەشی لەناو حەشاماتەکدا لە دوای دەخشا، بە تاوانی خیانەت پەپولەی گیانی هەڵفڕی، بەڵام لە ڕاستیدا هەر بۆ ئەوەی نهێنی سمبێڵبابڕی مەنسول ئاشکرا نەبێت، ئای چ تاوانێکی مەزنە و هەموو بێدەنگ بوون لە حەنایدا! ئێستاش هەژارەکانی بەر قاپی عەلی بۆسکانی دەست لەسەر سنگ ڕاوەستاون لە سەرەدا، تا قووتێك سکی برسییان تێر بکات، نازانن ئیدی ئەویش بەر سزای شۆڕش کەوت و چیدی ناگەڕێتەوە، تەور بە دەستەکانی جەستەی برینداری کوردایەتی دەیانویست بە تەور شکۆی کێوە ڕەش وردو خاش بکەن پێش ئەوەی خۆیان ببنە پەندی زەمانە! ئەی ئەو چوار کۆمنیستەی بێدەنگ لەبارەگای خۆیاندا دانیشتبوون؟ بە ڕۆژی ڕووناك و نامەردانە لە ناوەندی شاری خامۆشدا وەکو داستانەکانی قەرناقێ و پشتئاشان و هەکاری و…. نامەردانە خەڵتانی خوێنکران؟ ئەمانە بوون دەسکەوتی کوردایەتی! ئێستاش یەکەم دڵۆپە خوێنی ناو دەمی بەکر عەلی لەم نووسینە دەتكێ کە لە پشت باخی گشتییەوە بووە نێرگزەجاڕو تا شیعرو کورد مابێت مۆری ڕسوایی دەنێت بە نێو چاوی هەموو ئەوانەی بە پێڵاوی لاستیکەوە هاتنەوەو نەوەکانیان کە سەیریان کرد وەها میللەت لە ماوەی ٢ ڕۆژداو بە پشگیری بڕیاری دژە فڕینی زۆنی ٣٣-٣٦ ی هاوپەیمانەکان، کۆشکی ستەمی بەعسی ڕووخان و مەلەفە زۆرو زەبەندەکانی مەنسوولە ناپاکەکان لە لایەن میللەتەوە دەستی بەسەردا گیراو دواتر زۆربەی لە لایەن پێڵاو لاستیک لەپێکانەوە کۆ کرانەوەو سوتێنران، ئەوانەی خەباتکارە ئازاو دڵسافەکانی شاخیان هاندەدا بچنە ناو شارەکان بۆ چالاکی ئەنجامدان و لەولاشەوە ڕژێمیان لێ ئاگادار دەکردنەوەو زۆر بە خێرایی دەپێکران و کۆچیان کرد، وەکو سرووەی بەهار تێپەڕین و کەس باسی نەکردن، ئەمڕۆش میراتگرەکانیان پارەی میللەت بە ناوی خوێنی ئەوانەوە دەخۆن، سەیری ئەم هەموو پارادۆکسانە بکەن ڕەفیقان و سەری لێدەربکەن! لە مێژووی چ عیللەتێکدا بووە قەساب و قوربانی هەر یەك بن؟ گورگ و پەز هەر یەك بن؟
ئەمڕۆ ئەوەی لەسەر کورسی دۆلار دانیشتووەو لە راپەڕینیشدا هەوڵی کۆکردنەوەی ٥٠ هەزار دیناری سویسری دەداو تا بچێتەوە ئێران، هەرگیز بیریان بۆ ئەم سەڵتەنەتە نە دەچوو، ئەوە مەسینەهەڵگرەکان بوون تەقدیسیان کردن. ئێستاش تێر نابن و هەر دەدزن خۆیان بۆ ڕۆژێك هەڵگرتووە تیایدا وەکو ئەسەد دەست و دایەرەکەیان جێبهێڵن و بە فڕۆکە سامان و فەردە دۆلارەکانیان لەگەڵ خۆ ببەن بۆ لای ماڵ و سامانە دزراوەکان لەو وڵاتانەی کە دورگەکانیان پێکڕیون. ڕەنگە ئەمەش هەر خەونێکی شاعیرانە بێت مادام وا هەریەکە دەستی بە كڵاوەقووچەکەی خۆیەوە گرتووە تا با نەیبات!
کورد ئەبەد ناگاتە مەقسەد ، نۆکەری بێگانەیە
دوو دڵن ، پیسن لەگەڵ یەک ، بۆیە وا بێ لانەیە
میللەتێکن ، بۆ نەمانی یەکتر هەر هەوڵدەدەن
داخەکەم ! ورد و درشتی شێت و شەیدای عانەیە
فایەق بێکەس ١٩٤٨-١٩٠٥
بێکەسی باوك نەك کوڕ! زیاد لە ٨٠ ساڵ پێش ئێستا وای فەرمووەو هێشتا هەر هەڵمی تازەی لێ هەڵدەستێ و ئەو مەرەکەبە سوورەی ئەم قەسیدەیەی پێ نووسراوە هێشتا هەر تەڕەو بریقەی دێت، غاندی دەبێژێت: گەورەیی نەتەوەکان بەوەدا دەردەکەوێت کە چۆن مامەڵە لەگەڵ لاوازەکانیاندا دەکەن. بەڵام ئەوەی ئەمڕۆ بەر شەق دەدرێت و توورەکەی لەسەر دەنرێت هەر ئەو برسییە بێلانەیەیە کە دوێنێ ماڵەکەی لە گوندە دوورە دەستەکاندا دیوەخانی ئەو سمبێڵ بابڕانە بوو!
مارتن لۆسەر کینگیش دەبێژێت: ستەم ڕووداوێکی دابراو نییە، بەڵکو پەتایەکی کوشندەیە، کاتێك بێ لەمپەر ڕێی پێدەدرێت بە تەشەنەکردن ، بەهای بێدەنگبوونمان: لە دەستدانی مرۆڤایەتی و تێکدانی قیبلەنوومای ویژدانمان دەبێت، هەروەها بەو بێدەنگییە خیانەت لە هەموو قوربانییانی ڕێی دادپەروەیش دەکەین.
هەر وابووە گەورەم! گەورە ئاو دەڕێژێت و بچووك پێی تێدەنێت، ئەمڕۆ ئەوان دارن و میللەتیش سێبەرەکەیانە، مەگەر ئەوانەی شێلگیرانە دەجەنگن لەو زەلکاوەدا تا خۆیان نەدۆڕێنن، ئەگینا سرووشتی کۆی ناخەکان هێند سەقەت بووە، بە هەر وڵاتێکی ئەم سەر زەمینەدا پەرت دەبن لە کردەوە خواروخێچ و عاجبایەتیەکانیان مۆری ئەوانی لەسەرەو لە دووورەو دەیانناسیتەوە کە ئەمە بەرهەمی ٣٥ ساڵ گەندەڵدارییە لە هەرێمێکی بێ ناسنامەدا، بە هەموو جۆرە تازەو کۆن و ئاشکراو شاردراوەکانییەوەو هەر ئەمانەشن گۆشکراوی تەبع و پەروەردەی قوتابخانەی ئەو جووت بنەماڵەیە!
کاتێك بە زریپۆشەوە چواردەوری گردەکە دراو بە مەتریلۆز لێیدەدرا، هەر هەمان سیناریۆی زریپۆشەکانی گردەکەی سەرچنار بوو، ئەویش هەر هەمان چیرۆکەکانی پشتئاشان بوو دەگێڕدرانەوەو خۆیان دووبارە دەکردەوە.. کوا خوێنی ژیلوانەکان ئەی باوکی هەژاران؟ کوا تاپۆی گردەکە ئەی سەرقافڵەی دڵڕەقی و کورد کوشتن؟ هەروایە؛ ئەو مێژووەی ئەمڕۆ سەراوقووچ دەنووسرێتەوە لە ژێر سایەی هێزەکانی هاوشێوەی دژەتیرۆری توورەکە بەدەست، سبەی دەبێتە تۆماری ڕەشی مێژووی مرۆڤایەتی و نەوەیەکی هوشیاری تازە چرۆکردوو سزای مێژوو دەدا بەسەر ئەوانەی بوونە هۆی قوربانیدان بە هەڵەبجەو خەڵکەکەی و پاشان ئازادکردنی فڕۆکەوانی ئەنجامدەری ئەو تاوانەش وەکو بەرزەکی بانان! ئەمەیە خەباتی عەیارە ٢٤ی کوردایەتی، نەخێر ئیوە تێناگەن ئەمەیە سیاسەتی حەکیمانەی خاوەن پاتە لاستیکەکان کە ئێستا لە ڕیزی ملیاردێرەکانی جیهاندان!
هۆزی کورد تاکەی بە غەفڵەت، تا بەکەی مەستن لە خەو
تا بەکەی خۆخواردن و دوژمن بە یەک، وەک هۆزی کەو
ڕۆژی ڕووناکت لەبەر چی تاریکە وەکو نیوە شــەو
گاهێ چاوەڕوانی ئەم بی و تاوێ خزمەتکاری ئەو
ئەی وەتەن تۆڵەت بە ئەستۆی فیتنە و دووزوانمە
- ١٨٩٨١٩٦٥ قانیع
لە ئاماری ڕێكخراوە نافەرمیەکاندا هاتووە لە ژێر سایەی حوکمی تاریکستانی ٣٥ ساڵی هەرێمی تۆقاندن و خیانەتداو لە دوو زۆنی دوو بنەماڵەدا، هەر یانزە هاوڵاتی هەرێم سیخووڕێکیان بەر دەکەوێت، ئێستاش لە ژێر بناغەی بیینای زیندانە نوێکانی ئەشکەنجەدانی ئازادیخوازاندا تەرمی دەستڕێژلێکراوانی جەنگی ناوخۆ بێناز چاوەروانی دەستێکن دەریان بێننەوەو بە دەستووری کوردەواری کفن و دفن بکرێن و بنێژرێن، نەك گۆڕ بزر ببن، نازانن ئێستاش لەسەر سنگیان هاوارو ناڵەی ئەشکەنجە دیتە گوێ! باڵەخانەی گەورەی زیندان کردنی ئازادیی بنیات دەنرێت.. ئای.. لەو هەموو بڕیارە قەرەقۆشیانەی بە خولەکێك بە ناوی دادگای شۆڕشەوە دەدران و لە چاو تروکانێکدا وەکو بەختی کوردان، چاوی ئەو پاکنەژادانە پێڵوەکانی لێکدەنرا، کە لە شەوە نووتەکەکان و لە ئاقارە چۆڵەکاندا فڕێ دەدران و کەس خۆی نەدەکرد بە خاوەنیان، ئێستاش سەردەشت لە کەلاوەیەکی مووسڵەوە دەنگی دێتە گوێ و دەڵێت کێ نوقتەیەك بۆ ئەو ڕستەیە دادەنێت کە پێڕانەگەشتم تەواوی بکەم؟ بچنەوە سەری دێرو ئەم سەرگوزشتە سەقەتەمان بنووسنەوە، گەورەم ئەمڕۆ هەر بچووکەو پێ دەخاتە ناو ئەو ئاوەی بۆیان ڕژێنراوەو لەو زێرابەیان خواردووەتەوە کە لە چڵکاوی خیانەت و خوێنی ئاڵی بە ناحەق ڕژاوی گەنجانی بێتاوانی وەکو تۆو ویدات و کاوە تێکەڵ بووە، ئەوەش ئەمڕۆ لە ژێر ئەو کەپرە پڕ دوکەڵ و ئاهو نزولەیەدا جوزەلە بۆ ئەو قوڕباقانە لێدەدات و موچەی قەڵەمفرۆشیی هەڵدەقوڕێنێت و خۆشی بە داهێنەر دەزانێت، سەد جار ئەو چاوە تووشی شەوکێوێریی بێت کە بەرهەمی ئەوانە دەخوێنیتەوەو چەپڵەیان بۆ لێدەدات.
… بڕوا بکە گەندەڵ وتی وەرنەدەرێ ، دەنا ، قورسە
بەرخۆدان ناکەی ئەگەر تۆ، گەندەخۆریی مەتعەمت بوو
کوردایەتیی قسەیش نییە ، بایەکە جار جار لێدەدرێ ..
شوکری خوا بکە تاراوگە وەکو ماڵی ئەڕقەمت بوو …
بەڵی ئەو هێلکە و ڕۆنە بۆگەنەو ئەو کییویە بڵە ڕزیوە هەموومانی توشی ئینتەلا کرد، هەمووانی تووشی مردنی لە ناکاو کرد، لە جیاتی خوێن.. میکرۆب بە شادەمارەکانماندا هاتوچۆ دەکات، نەخۆشەکان لە جیاتی دەرمان ژەهرخوارد دەبن، ساغەکان کە بەلای گۆڕستانەکاندا دەڕۆن بە دروشمی سەر کێلەکان مەست دەبن، نازانن سەرگوزشتەی نووستووەکانی ژێرخاك چییە؟ شەقامەکان دەبنە زوڵفی شەوێکی کپ کە چاوەڕوانی تەقینەوەیەك دەکەن، کە هەرگیز نایەت، هەرگیز ڕوونادات، وردەوردە نادانەکان زیاتر بەرگی کوردایەتی دەکەنە بەری تاوانەکانیان، مۆنۆمێنتی ئەنفالەکانیش دەکەنە شەرعیدان بە کردەوەکانیان، ملیارو پاڵاس و دەستەوتاقمەکانیان دەکەنە پاداشتی ئارەق ڕشتنی خەباتی کاولکاریی، لێرەدایە داناکان بوێرانە ئەم کەوڵەکۆنە وەلادەنێن و پیرۆزی ئەوانی دەکەن، ئەوانن کە هەموو بۆنە نیشتیمانییە کون و نوێکان لەسەر خۆیان تاپۆ دەکەن، ئەوانن کە ئەرزو ئاو و هەواو خەڵك و خاكی ئەو کاولستانە بە تاپۆی خۆیان دەزانن، ڕۆژ بەڕۆژ زیاتر ئازادیەکان بەرتەسكتر دەبنەوەو دەچنەوەیەك، ئیدی چۆن بوێریی نەبێت؟ حاشا لە بوونێکی ساختەی خۆم نەکەم وەك بەندێکی دیوەخانی قاقای ناجۆری کوردایەتی، کە هەر بە قرخەقرخی ڕشانەوەی دەردەدارێکی سیل دەکات، کاتێك سەراپا بوونی سیس دەبێت وەکو دار بەڕوویەکی سووتاوی ڕووتەڵەی ژێر تۆپ بارانی شۆڕش.. چیدی توانای دەربڕینی نامێنێت و ڕۆژ دوای ڕۆژ پووچ و لاوازو سیس و سیستر دەبێت، تا ئاکام بەسەرخۆیدا دەنوشتێتەوەو وەکو قاڵبێك سەهۆڵی لێڵ دەتوێتەوەو خاکیش لەخۆی ناگرێت و دەینێرێت بۆ ناو مەنهۆڵی زێرابەکان.
چەقەڵ دەک خەجاڵەت بی کە وا ئەم عالەمەت فەوتان
لەبەر نەفعی خسووسی خۆت سەراسەر عالەمت خنکان
ئەگەر بڕوا دەستی (بەندی) بەسەرتا سەرزلی ملپان
ئەبێ ســمێڵت لەبن ببڕێ و ببیتە عیبرەتـــی دەوران
عەداوەتی من لەگەڵ تــــــۆ، ڕقی ساڵانی پێشـــــینـمە
*
