مێژووی جاشایەتی لە کوردستاندا؛ لە عەشیرەتەوە بۆ حزب.. نووسینی ئاکام جەلال

وشەی «جاش» یەکێکە لە هەرە قورس و هەستیارترین وشەکانی مێژووی سیاسی کوردستان. ئەم وشەیە تەنها ناونیشانی هێزێکی چەکدار نەبووە، بەڵکو لە بیرەوەریی کۆمەڵایەتی کورددا بووەتە هێمای هاوکاری لەگەڵ دەسەڵاتی ناوەندی لە دژی بزوتنەوە کوردییەکان.
بەڵام جاشایەتی لە کوردستان لە سەردەمی سەدام حوسێنەوە دەستی پێنەکردووە. ڕەگی ئەم دیاردەیە دەگەڕێتەوە بۆ پێشتر؛ بۆ ملمڵانێی عەشیرەتەکان، ناکۆکی بنەماڵە دەسەڵاتدارەکان و پەیوەندی سەرۆک و ئاغا و شێخە ناوخۆییەکان بە دەسەڵاتی ناوەندییەوە.
یەکێک لە نموونە مێژووییەکانی ئەم دیاردەیە دەتوانرێت لە مێژووی ناوچەی برادۆست و بنەماڵەی شێخ ڕەشید لۆلانی بخوێندرێتەوە.

شێخ ڕەشید لۆلانی؛ لە ڕێگرییەوە بۆ شێخایەتی

لە گێڕانەوە مێژوویی و ناوخۆییەکانی ناوچەدا، شێخ ڕەشید لۆلانی لە سەرەتای ژیانیدا کەسێکی دەوڵەمەند و خاوەن دەسەڵات نەبوو. نەخوێندەوار و بێ‌پارە بوو و لە قۆناغێک لە ژیانیدا ڕێگری کردووە؛ واتە لە ڕێگا و ناوچە شاخاوییەکاندا بە چەک ڕێی لە خەڵک و کاروانەکان گرتووە.
دواتر ژیانی شێخ ڕەشید ئاراستەیەکی دیکەی وەرگرت.
ڕۆیشتە لای شێخەکانی نەهری و لەو ژینگەیەدا لە سیستمی شێخایەتی و پەیوەندییە ئایینی و عەشیرەتییەکان نزیک بووەوە. دواتر خۆیشی توانی پێگەی شێخایەتی و کۆمەڵایەتی بەدەست بهێنێت و نفوزی خۆی لە ناوچەکەدا فراوان بکات.
بەم شێوەیە، کەسێک کە لە سەرەتادا نەخوێندەوار، بێ‌پارە و ڕێگر بوو، بە تێپەڕبوونی کات بوو بە خاوەن پێگەی عەشیرەتی و سیاسی.
ئەم گۆڕانە خۆی نموونەیەکە لە شێوازی دروستبوونی دەسەڵاتی ناوخۆیی لە کوردستانی ئەو سەردەمەدا؛ سەردەمێک کە دەسەڵات تەنها لە ڕێگەی خوێندن و دامەزراوە فەرمییەکانەوە بەدەست نەدەهات، بەڵکو چەک، پەیوەندی عەشیرەتی، ئایین و هاوپەیمانی سیاسییش ڕۆڵێکی گەورەیان هەبوو.

شێخ ڕەشید و ملمڵانێ لەگەڵ بارزانییەکان

لە قۆناغەکانی دواتردا شێخ ڕەشید تەنها شێخێکی ئایینی نەما، بەڵکو بوو بە بەشێک لە ملمڵانێ سیاسی و چەکدارییەکانی ناوچەکە.
لە ملمڵانێ لەگەڵ بارزانییەکاندا لە بەرەی بەرامبەر وەستا و شەڕی لەگەڵیان کرد. لە دیدی بزوتنەوەی بارزانییەکانەوە، ئەو و هێزەکانی لە بەرەی هاوکاری دەسەڵاتی ناوەندی دژ بە بزوتنەوە کوردییەکاندا بوون.
لێرەوە بەشێک لە مێژووی سیاسی بنەماڵەکە بە دیاردەی جاشایەتییەوە گرێ دەدرێت.
بەڵام ئەم ملمڵانێیە تەنها ناکۆکی دوو کەس یان دوو بنەماڵە نەبوو. دەسەڵاتە ناوەندییەکان زۆرجار توانیویانە ناکۆکی عەشیرەت و بنەماڵە کوردییەکان بەکاربهێنن و هێزی کورد لە دژی هێزی کورد بەکاربهێنن.
ئەمە یەکێک لە بنەماکانی سیاسەتی کۆنترۆڵکردنی کوردستان بوو.

مەحمود بەگ و بەردەوامبوونی پەیوەندی بە دەسەڵاتی عێراق

دوای شێخ ڕەشید، نەوەی دواتری بنەماڵەکەش لە سیاسەت و ملمڵانێکانی ناوچەکەدا مایەوە.
لە سەردەمی پاشایەتی عێراقدا، حاجی موحەمەد کوڕی شێخ ڕەشیدی لۆلانی و مەحمود بەگ ئامۆزاکەی، پەیوەندیان بە دەسەڵاتی عێراقەوە هەبوو. ئەوان و بنەماڵەکەیان لە بەرەی دژ بە بزوتنەوەی بارزانییەکاندا مانەوە و هەمان سیاسەتی هاوکاری لەگەڵ حکومەتی ناوەندی بەردەوام بوون.
لە هەمان کاتدا، پێگەی سیاسی بنەماڵەکە بەرزتر بووەوە و گەیشتنە ناو دامەزراوە فەرمییەکانی دەوڵەتی عێراق. ئەندامێتی پەرلەمانی عێراق یەکێک لەو پێگە سیاسییانە بوو کە بنەماڵەکە بەدەستیان هێنا.
ئەمە گۆڕانێکی گرنگ بوو: بنەماڵەیەک کە سەرەتاکەی بە ڕێگری و شێخایەتی دەستی پێکردبوو، ئێستا بەشێک بوو لە سیستمی سیاسی فەرمی عێراق.

کەریمخان و قادر بەگ؛ جاشایەتی لە سەردەمی بەعسدا

لە نەوەی دواتردا ناوی کەریمخان و قادر بەگ دێتە پێشەوە.
لە سەردەمی حکومەتی بەعس و سەدام حوسێندا، سیستمی جاشایەتی بە شێوەیەکی زۆر ڕێکخراوتر بەکارهێنرا. حکومەت هێزی چەکداری کوردی دروست و پشتگیری دەکرد بۆ ئەوەی لە دژی پێشمەرگە و بزوتنەوە کوردییەکان بەکاریان بهێنێت.
کەریمخان و قادر بەگ لەم سیستەمەدا پێگە و هێزی خۆیان هەبوو و ژمارەیەک جاش لە ژێر نفوز و دەسەڵاتیاندا بوون.
بەڵام تەنانەت لە ناو هەمان بنەماڵە و هەمان سیستمی جاشایەتیشدا یەکڕیزی نەبوو.
لەنێوان قادر بەگ و کەریمخان ملمڵانێی نفوز و دەسەڵات هەبوو. هەریەکەیان هەوڵی بەهێزکردنی پێگەی خۆی لە ناوچەکەدا دەدا. ئەم ملمڵانێیە تەنها کێشەی دوو برا نەبوو؛ کاریگەری لەسەر پەیوەندییەکانی نەوەکانی دواتری بنەماڵەکەش بەجێهێشت.
بەم شێوەیە، جاشایەتی لە هەندێک ناوچەدا تەنها هاوکاری لەگەڵ حکومەت نەبوو، بەڵکو بوو بە سەرچاوەی دەسەڵات و نفوزی ناوخۆیی و ملمڵانێی بنەماڵەیی.

1991؛ جاشە کۆنەکان لە سیستمی نوێدا

ڕاپەڕینی 1991 خاڵێکی وەرچەرخان بوو.
دوای ڕاپەڕین و کشانەوەی دەسەڵاتی حکومەتی عێراق لە بەشێکی زۆری کوردستان، سیستمی سیاسی نوێ دروست بوو. پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتمانی کوردستان بوونە دوو جەمسەری سەرەکی دەسەڵات.
پرسیارێکی گەورە لێرەدا دروست بوو: چی بەسەر ئەو بنەماڵە و سەرۆک عەشیرەتانە دێت کە پێشتر لەگەڵ حکومەتی بەغدا کاریان کردبوو؟
لە زۆر حاڵەتدا، ئەوان لە سیستمی نوێدا ون نەبوون. بە پێچەوانەوە، بەشێکیان توانییان خۆیان لەگەڵ هاوسەنگی نوێی دەسەڵات بگونجێنن.
بنەماڵەی شێخ ڕەشید لۆلانیش بە هەمان ئاراستەدا چوون.
بەشێک لە بنەماڵەکە بوونە دارودەستە و هاوپەیمانی پارتی، لە کاتێکدا کوڕ و نەوەکانی مەحمود بەگ بەشێکیان بەرەو یەکێتی چوون.
واتە ڕووخانی دەسەڵاتی بەعس لە کوردستان بە مانای کۆتایی پێهاتنی نفوزی هەموو ئەو بنەماڵانە نەبوو کە پێشتر لە سیستمی جاشایەتیدا بوون. تەنها هاوپەیمانە سیاسییەکان گۆڕان.

سەلام کەریمخان و پەرلەمانی کوردستان

سەلام کەریمخان لە سەرەتای دامەزراندنی پەرلەمانی کوردستاندا بوو بە ئەندامی پەرلەمان لە یەکێتی نیشتمانی کوردستان.
ئەمە خۆی گۆڕانێکی سەرنجڕاکێش بوو. بنەماڵەیەک کە بەشێک لە مێژووی سیاسیی پێشووی بە جاشایەتی و هاوکاری لەگەڵ حکومەتی ناوەندییەوە گرێدراو بوو، ئێستا نوێنەری لە پەرلەمانی کوردستاندا هەبوو.
بەپێی تۆمار و گێڕانەوەکانی ئەو سەردەمە، سەلام کەریمخان لە ماوەی ئەندامێتییەکەیدا چالاکییەکی دیاری پەرلەمانی نەبوو و لە ناو پەرلەماندا قسەکردن و بەشدارییەکی بەرچاوی تۆمار نەکراوە.
ئەمەش پرسیار لەسەر ئەوە دروست دەکات کە لە سەرەتای سیستمی سیاسی نوێی کوردستاندا هەندێک کورسی پەرلەمان تا چەند نوێنەرایەتی سیاسی بوون و تا چەند بەشێک بوون لە هاوسەنگی عەشیرەتی و حزبی.
1996 و کوژرانی قادر بەگ
شەڕی ناوخۆی کوردستان لە نەوەدەکاندا ملمڵانێی بنەماڵەکەی جارێکی تر خستە ناو ملمڵانێی گەورەتری پارتی و یەکێتی.
لە ساڵی 1996دا، قادر بەگ کوژرا.
کوژرانی قادر بەگ لە پەیوەندی بە هێرش و ملمڵانێکانی ئەو سەردەمە لە ناوچەی سیدەکاندا ڕوویدا. هێزێک لە ئاراستەی ئێرانەوە هاتە ناوچەکە و لە ملمڵانێکەدا قادر بەگ کوژرا.
لە ڕیوایەتە ناوخۆییەکاندا بەرپرسیارێتی ئەم ڕووداوە بە هێز و چەکدارانی پەیوەست بە ملمڵانێ حزبییەکانی ئەو سەردەمەوە دەبەسترێتەوە. وردەکاری ئەم ڕووداوە پێویستی بە بەڵگە و سەرچاوەی مێژوویی زیاتر هەیە.
بەڵام کوژرانی قادر بەگ کۆتایی ملمڵانێکە نەبوو. بە پێچەوانەوە، کاریگەرییەکانی بۆ نەوەکانی دواتر مایەوە.

کوڕەکانی قادر بەگ؛ لە سوڵحی عەشیرەتییەوە بۆ باوەشی پارتی

دوای کوژرانی قادر بەگ لە لایەن هێزەکانی پارتییەوە، کوڕەکانی لەگەڵ لایەنی بەرامبەر سوڵحی عەشیرەتییان کرد.
دواتر نزیک بوونەوە لە پارتی دیموکراتی کوردستان و بوونە بەشێک لە تۆڕی سیاسی و عەشیرەتی پارتی.
لە قۆناغەکانی دواتردا لە هەولێر زەوی و دەرفەتی ئابوورییان بەدەستهێنا و بارودۆخی دارایی بنەماڵەکەیان بەهێز بوو.
لێرەدا دیسان گۆڕانێکی گرنگ دەبینرێت: نفوزێک کە جارێک بە چەک و جاشایەتی پارێزراوە، لە سیستمی دوای 1991دا دەتوانێت بە پەیوەندی حزبی، زەوی، بازرگانی و دەسەڵاتی ئابووری شێوەیەکی نوێ وەربگرێت.

ملمڵانێی دوو برا دەگوازرێتەوە بۆ ئامۆزاکان

ملمڵانێی کۆنی نێوان قادر بەگ و کەریمخان بە مردنیان کۆتایی نەهات.
بەشێک لەو ناکۆکی و پێشبڕکێیە بۆ نەوەکانی دواتر و ئامۆزاکان گوازرایەوە.
کوڕەکانی کەریمخان تا ئەمدواییانە لە یەکێتی نزیک بوون، بەڵام کاتێک کوڕەکانی قادر بەگ لە هەولێر و لەناو پارتی پێگەیان بەهێزتر بوو، هاوسەنگی هێز لە ناو بنەماڵەکەش گۆڕا.
کوڕەکانی کەریمخان دەیانزانی کە لە هەولێر کوڕەکانی قادر بەگ لەوان دەسڕۆیشتووتر و خاوەن پەیوەندی و نفوزی زیاتر بوون. لە کۆتاییدا ئەوانیش وازیان لە یەکێتی هێنا و ملیان بۆ پارتی شۆڕ کرد.
بەم شێوەیە، ملمڵانێیەک کە لە سەردەمی جاشایەتیی حکومەتی عێراقدا لەنێوان دوو برا هەبوو، بە شێوەیەکی نوێ لەنێوان نەوەکانیاندا بەردەوام بوو.
تەنها یەک شت گۆڕابوو: جارێک بەغدا ناوەندی دەسەڵات بوو، دواتر هەولێر و سلێمانی بوونە ناوەندی پێشبڕکێی سیاسی.

جاشایەتی؛ لە چەکەوە بۆ نفوز

ئەگەر مێژووی ئەم بنەماڵەیە لە چوارچێوەیەکی فراوانتردا بخوێنینەوە، پرسیارێکی گرنگ دروست دەبێت: ئایا جاشایەتی لە 1991دا کۆتایی هات، یان تەنها شێوەکەی گۆڕا؟
لە سەردەمی پاشایەتی و دواتر بەعسدا، دەسەڵاتی ناوەندی پارە و چەک و پێگەی بە سەرۆک عەشیرەتە هاوپەیمانەکان دەدا و لە بەرامبەردا چاوەڕێی پشتگیری سیاسی و سەربازی لێدەکردن.
دوای 1991 سیستمی سیاسی گۆڕا، بەڵام عەشیرەت و بنەماڵە بانفووزەکان هەر مایەوە.
هەندێک لەوانەی پێشتر لەگەڵ بەغدا بوون، دواتر خۆیان بە پارتی یان یەکێتییەوە بەستەوە. چەک تەنها سەرچاوەی نفوز نەما؛ پلەی حزبی، کورسی پەرلەمان، زەوی، کاروبار و پەیوەندی بە دەسەڵاتیش بوونە ئامرازی نوێی نفوز.

مێژوو نابێت ببێتە تۆڵەکردنەوە

نووسین لەسەر جاشایەتی بە مانای تۆڵەکردنەوە لە نەوەکانی ئەمڕۆ نییە.
هیچ کەسێک نابێت تەنها بەهۆی کردار و بڕیارەکانی باپیر یان باوکی بەرپرسیار بکرێت. بەرپرسیارێتی سیاسی و یاسایی دەبێت تاکەکەسی بێت.
بەڵام لە هەمان کاتدا مێژوو نابێت بسڕدرێتەوە.
ئەگەر بنەماڵەیەک لە ماوەی چەند نەوەدا توانیبێتی لە ژێر دەسەڵاتە جیاوازەکاندا نفوزی خۆی بپارێزێت، ئەوە بابەتێکی شایەنی لێکۆڵینەوەی مێژوویی و سیاسییە.
پێویستە بپرسین ئەو نفوزە چۆن دروست بوو؟ چۆن لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر گوازرایەوە؟ و بۆچی گۆڕانی حکومەت و حزب هەمیشە بە مانای گۆڕانی بنەمای دەسەڵاتی ناوخۆیی نەبوو؟

جاشایەتی لە کوردستان؛ دەسەڵات گۆڕا، بەڵام میراتی نفوز مایەوە

مێژووی جاشایەتی لە کوردستان تەنها مێژووی کەسانێک نییە کە تفەنگیان هەڵگرتووە و لەگەڵ حکومەتی عێراق لە دژی پێشمەرگە شەڕیان کردووە.
ئەوە مێژووی پەیوەندی نێوان دەسەڵاتی ناوەندی، عەشیرەت، بنەماڵە، چەک، پارە و حزبە.
چیرۆکی شێخ ڕەشید لۆلانی و نەوەکانی، لە ڕێگری و شێخایەتییەوە تا پاشایەتی عێراق، جاشایەتی سەردەمی بەعس، ڕاپەڕینی 1991 و دواتر دابەشبوونی نەوەکانی لەنێوان پارتی و یەکێتی، نموونەیەکە لەو گۆڕانکارییە درێژخایەنە.
حکومەتەکان گۆڕاون، حزبەکان گۆڕاون و هاوپەیمانییەکان گۆڕاون؛ بەڵام ملمڵانێ بۆ نفوز و دەسەڵات زۆرجار لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە ماوەتەوە.
بۆیە مێژووی جاشایەتی نابێت تەنها بە زمانی جنێو و تاوانبارکردن بخوێندرێتەوە. دەبێت بە بەڵگە و سەرچاوە بخوێندرێتەوە، چونکە تێگەیشتن لەو مێژووە یارمەتیمان دەدات تێبگەین کە دەسەڵات لە کوردستاندا چۆن دروست بووە، چۆن پارێزراوە و چۆن لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر گوازراوەتەوە.