خـوێنـدنەوەیەک بۆ رۆمانی دەفـتەری هـەورەبـانەکە.. رەزا شـوان
رۆمانی (دەفتەری هەورەبانەکە) لە نووسینی، نووسەر مامۆسـتا (زیـاد رەشاد قـادر)ە.
لـە ساڵی (٢٠٢٥) لـە چـاپخـانەی (هـێـڤی) لـە هـەولـێر (٥٠٠) دانـەی لێ چـاپکـراوە.
دەفتەری هەورەبانەکە، کورتە رۆمانێکـە لە (١٥) بەشی کورتدا. لەسەری نووسیوێتی رۆمـان بۆ مـێرد منـداڵان. بە وێـنەکانیـیەوە (٩٨) لاپەڕەیە. مامـۆسـتا زیـاد بە (پی دی ئێـف) رۆمانەکەی بـۆم نـارد. وێنەکانی ناوەوەی نەهـاتوون. تا بـزانم کوالـیتیان چـۆنـن. ئایا گونجـاون یا نەگـونجـاون لەگـەڵ نـاوەڕۆکی رۆمـانەکەدا..
سەرەتا پـڕ بە دڵ، پیـرۆزبایی و دەستخـۆشی لە مامۆســتا زیـاد رەشاد دەکەم. کە بەم بەرهـەمـە وێـژەیـیەی، ناوی چـووە لـیـسـتی رۆمـاننـووسانی مێردمنـداڵانی کـوردمـان. چاوەنـواری رۆمانی تری لێـدەکەین و هـێوای پێـشکەوتن و سەرکەوتنی بۆ دەخـوازم.
مـن وەک خوێنـەرێـک نەک رەخـنەگـرێـک، حەزدەکـەم، چەنـد سەرنـج و تـێـبـینـییەک دەربـارەی رۆمـانی (دەفـتەری هـەورەبانەکە) بخەمەڕوو. کە گوزارشتن لەدیدگای من.
بەپێی مـەرج و بنەمـاکان و رەگەزەکانی ستانـداردی رۆمـان بـۆ مـێردمنـداڵان، رۆمانی هـەورەبانەکە زۆربەی مەرجـە سەرەکـییەکانی رۆمـانی تێـدایە. شایـەنی ئـەوەیە کە بە رۆمـان بـناسـرێـت. بە بـۆچـوونی مـن، دەفـتەری هـەورەبانـەکـە رۆمـانێکی ریالـیستی پەروەردەیی و فـێرکاری و کۆمەڵایەتییە. وەک نووسەر لە وتەی پێـشەکی رۆمانەکەیدا نووسیوێتی، پێش چاپکردنی پێشانی نووسەران (سابیر رەشید) و (رۆستەم خامۆش)ی داون و سـوودی لە سـەرنـج و لە تـێبینییەکانیان وەرگـرتـووە. ئەگەر هەر ئەو کاتەش بـۆ منی بنـاردایە، پێویـستیی بـەم تێـبینی و سەرنجـانەی ئـێستام نەدەکـرد.
کارەکتەرە سەرەکییەکانی رۆمانی دەفـتەری هەورەبانەکە (شـێرزاد ـ تەمەن شەسـت و پێـنج ساڵ ـ مامـۆستای خانەنشین)، (رۆمـان. کچەزای مامۆستا شـێرزاد، دەرچـووە بۆ پـۆلی حەوتی بنەڕەتی)، (بێـشە خاڵـۆزا و هـاوڕێ و هـاوتەمەنی رۆمان ـ دەرچووە بۆ پـۆلی حەوتی بنەڕەتی)، (ئـێـلا ـ خوشکی رۆمـانە ـ تەمەنی هـەشـت سـاڵە ـ دەرچـووە بۆ پـۆلی سـێی بنەڕەتی)، (بێری ـ خوشکی بێـشەیە و هـاوڕێی ئێـلایە ـ هـەشت ساڵە ـ دەرچـووە بۆ پـۆلی سێی بنەڕەتی). چەنـد کارەکـتەرێکی تـریش رۆڵی لاوەکـیان هـەیە.
رۆمانەکە لە خێزانێک و لە ماڵێکـدا چـڕبـووەتە، کە ماڵی باپـیرەیە. سەربـردەی ژیانی لە قۆناغی قوتابخانەی سەرەتایی بۆ نەوەکانی (رۆمان، بێشە، بێری، ئێلا) دەگێڕێتەوە.
شوێنی سەرەکی: مـاڵی باپـیرە، قـوتابخـانەی سـەرەتـایی گـونـدێـک، شـاری هـەولـێر.
من پێموایە دەبوایە رۆمـاننووس، تەمەنی بێـری و ئێـلای لە (١١بـۆ ١٢) ساڵ دابـنایە. چونکە رۆمان بـۆ تەمەنی (٨) ساڵ نانووسرێـت، ئەگەرچی بە زمانێکی ساکار و ئاسان نووسـیوێـتی و رووداوەکانی بە زۆری لە شـێوەی کورتـە چـیرۆکـدان. بـەڵام دەرچـووی پـۆلی دووی بنـەڕەتی هـێـشتا بە تەواوی و بە خـێرایی فـێری خـوێنـدنەوە نەبـوونە، لە پەرتووکی خوێندنەوەی کوردی بۆ پۆلی دووەم. چەند چیرۆک و هۆنراوە و پەخشانێکی سووک و کورتی لەخـۆگرتـوون. هـێـشـتا ئـاشـنای گـۆڤـارەکـانی منـداڵان و هـۆنـراوە و چیرۆکە چاپکراوەکان نەبوونە و ئاسۆی خەیاڵ و تێگەیـشتن و وەرگرتن و فەرهـەنگی وشـە و رسـتەسازییەکانیان سنووردارن. بە زۆریشی هـێـشـتا لە قـۆناخـێکی خەیـاڵـیدا. زیاتر هـۆگری یاری و شادی و گوێگرتن لە کورتە چیرۆکی خەیاڵی “ئەفسانەیی”ن..
پێموایە هەندێک لە پرسیار و رستەکان، کە بە ناوی بێری و ئێلا وە کراوان و وتراون. زیادەڕۆییان تێدایە و بۆ ئەو تەمەنە گونجاو نین. راستە کە منداڵانی ئەمـڕۆ، چاوکراوە و زۆرزانن، نەوەی شۆڕشی تەکنەلۆژیا و دیجیتاڵین. بەڵام پێویستە بەپێی قۆناغەکانی تەمەنیـان و ئاسـۆی خەیـاڵ و فـەرهـەنگی زمانیـان، مامـەڵەیـان لەگەڵـدا بکـرێـت. ئەو بابەتانەی بۆ منـداڵانی دوانـزە و سیانـزە ساڵان گـونجـاون، بـۆ منداڵانی هـەشـت و نـۆ ساڵان گـونجـاونیـن. بە پـێچـەوانـەشـەوە.
بۆیە دەڵێم خۆزگە مامۆستا، تەمەنی هـەر چـوار منداڵەکەی لە نێوان (١٢ ـ بـۆ ـ ١٣) ساڵان دابـنـیایە. لە یەکـترەوە نـزیک دەبوون. چونکە یەکێک لە مەرجەکانی رۆمان بۆ مێردمنـداڵان، گـونجانـێتی لەگەڵ ئەو قـۆناغـە تەمەنەدا. بۆیـە دەبینین رۆماننووس بـۆ ئەوەی وا نیـشانی بـدات، کە بۆ منـداڵانی بچووکیـش شیاوە. ئاستێکی سادە و ساکاری بە رۆمانەکەی بەخـشـیـوە.
شـێـوازی گـێرانەوەی رۆمـانەکە، باشـە. بـە شـێوەیـەکی زنجـیرەی کـورتە چـیـرۆکـی بەیـەکەوە بەسـتراوی نیـوان بەشـەکانـێتی. شـێـواز و تەکـنـيکی داڕشـتـنەکەی باشـن. نـووسـەر بە گـشتی زمـانـێکی ساکـاری لە داڕشـتـنی رۆمـانەکەیـدا بەکـارهـێناوە.
رۆمانەکە کۆمەڵێک پەیامی پەروەردەیی و کۆمەڵایەتی و رەوشتی و وانەی زانیاری لەخـۆگرتووە. رابردووی بەم سەردەمەوە گرێ داوە و درێـژەی بە گۆڕانکارییەکانی ژیـان داوە. دەیەوێت بە مێردمنداڵان بڵـێـت گـۆڕانکاری و داهـێنان درێـژەیان هـەیە.
بەداخەوە کە تا ئەمڕۆ نەبووینە بە خاوەنی زمانێکی ستانداردی یەکگرتووی نووسینی کـوردی. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەشی هەرە زۆری نووسەرانـمان بە زمانێکی نزیک لە سـتانـدارد دەنـووسـن، دوور لە شـێوە دیـالـێکـت و لە زمـان و لە وشـەی نـاوچـەیی.
مامۆستا کۆمەڵێک وشەی تایبـەت بە هەولـێری بەکـارهـێناوە، بۆ نموون (چـێڵ، چار، ئەنگۆ، کێهەنگـیان، بالیف، چـیر، پـلە،… هـتد) بەڵام گەر بینووسیایە (مانگا، چـوار، ئێـوە، کامیان، سـەریـن، جـیڕ، پـوور، … هـتد) منـداڵانی هـەمـوو کوردسـتان لـێـیان تێـدەگەن. کـێـشە نییە ئەگەر بە زارەکی و لە گـفـتوگۆدا بە هـەر دیالـێکـتیکی کوردی قـسە بکەیـن. بەڵام باشـتر وایە زمـانی نووسـین و خوێنـدنەوەمـان یەکـبـێـت.
مامۆسـتا کۆمەڵـێک وشەی عەرەبی بەکـار هـێناوە، لە کاتێکـدا بەرانبەر بەو وشانە، وشـەی رەسـەنی کوردیـمان هـەیە. بـۆچی پـێـمان شـەرم بـێـت، کە لە جێی ئەم وشە عـەرەبیانە (ئەدەب، شیعـر، شاعـیر، دەرس، قـەڵەم. دەفـتەر، رەسـمییەکان، عـادەتی، لەفـە، سەفەر، خەستەخانە (تورکییە)، دەقـیقە، سەعـات، سایەق،… هـتد) ئـەم وشـە کوردییانەمان بەکار بێنین (وێـژە، هـۆنراوە ـ هەڵـبەست، هـۆنراوەنووس، هـۆزانڤان، وانـە، پـێنـووس، تیانـووس، فـەرمـییەکان، نەریتی، لـوولـە، گـەشـت، نەخـۆشـخـانـە، خوولەک، کاتـژمێر، شۆفـێر،… هـتد) بەڵام ئەگەر وشـەی کوردییـان بەرانبەر نەبێـت، ناچارین وشەی بێگانە بەکاربهێنین وەک (تەلەڤـزیـۆن، رۆمان، ئـۆپەرێـت، ئۆتۆمبێـل، زەڕافـە، فـیـل، پاسپـۆرت، تـاکـسی، رۆبـۆت، پاتـری، هـتد). چەنـد جـوانـە کە وشـەی (خـواردنگە) ی لەجـێی وشـەی مـەتـعـەم و ریـسـتـۆران بەکـارت هـێـناوە.
مامۆستا باسی ئەوە دەکات، گوایە لە قوتابخانەی گوندەکەیان (شیر، سەموون، پەنیر) بە قـوتابییەکان دەدران، لەو سەردەمە و ئـێستاش خواردن بە قـوتابییەکانی گـوندەکان نەدراوە و نادرێـت، تەنها لە شارەکانـدا، بە قـوتابیـانی ئەو قـوتابخـانانە دەدران، کە لە گـەڕەکە هـەژار نـشینەکانـدا بـوون. نەک بە هـەمـوو قوتـابخـانەکـان.
رۆماننوس لە رووداوێکی رۆمانەکەیدا، باسی باڵنـدەی (ماکـای ـ پـیکا پـیکا) کردووە. کـە شـت دەڕفـێـنی و لە هـێـلانـەکەیـدا دەیـانـشارێتـەوە. (نـووسـەر: ئـەو باڵـندەیە لە کوردسـتانـدا، ناوێکی تـری هـەیە (قـەلەبـاچـکە) یان (قـشـقەڵە، قەلەبازەڵە، قـشقەل، قەلانجە، قـشقەڕە) مەلـێکە، کەمێک لە کـۆتـر گـەورەتـرە و رەش و سـپـییە و کـلکی درێـژە و بـە قـونـە قـون دەڕوات. پیاوێک لە کـۆیـە دانـەیەکی مـاڵی کـردبـوو، فـێری چەنـد وشەیەکی کوردیی کردبـوو. ئەم باڵـندەیە سـوود و زیانی هـەیە. تـۆوی بادەم و تــۆوی تـر لـە شاخـەکان لەنـاو خـۆڵـدا دەشارێـتەوە، بەشـێکی زۆریـان سـەوزدەبـن. زیـانـیـشـیان بـۆ دار میـوەکـان هـەیە، گـوڵ و بەرەکـانیـان دەخـۆن. حەزیـش نـاکـەن باڵندەی تر لە ناوچەکەیاندا هەبێـت. زۆر جار باڵـندەی بچووکـتر لە خۆیان دەکـوژن). مامـۆسـتا ناهـید ناوی ئـەو باڵـندەیەی بیسـتووە. ئـەی رۆمـاننووس بۆ بەڕێـوەبەری قـوتابخـانەکەی گـێل کردووە و ناوی ماکـپای نەبیستووە؟ لە کاتێکـدا لەو سەردەمەدا، ئـەو مامۆسـتایەی لـێهاتـوو و هـۆشیار نەبـوایە، ناکـرایە بەڕێـوەبـەری قـوتـابخـانە.
لەو سەردەمەدا، مامۆستا شێرزاد لە گوندەکەیان قوتابی بووە، واتە نزیکەی (٥٨) ساڵ بەر لە ئێـستا بـووە، ئەو سەردەمە مامۆستای ئافرەت بۆ وانە وتنەوە لە قـوتابخانەکانی کوڕان، نانـێران بە تایبەتیش بـۆ گونـدەکان. تەنانەت لە شارەکانیشدا قوتابخانەی تێکەڵ بە دەگمەن هەبوون. ئیتر نازانـم چـۆن مامۆستا رووناک، مامۆستای ئەو گونـدە بـووە؟
شـێرزاد، کـە لە پـۆلی سـێ دەرچـووە، لـە کـاتی یاریـکـردن لەبـەردەم مـاڵـیانـدا، لـە گونـدەکەیان دا، لەبەر ئەوەی پێخاوس بـووە، لەتە شووشە یان شتێکی تر پێی بڕیـوە.
قوتابییەک لە پۆلی سێ دەرچووبێت چۆن پێڵاوی نییە؟ ئەی ئەو شەوەی کە بەیانی بۆ شار چـوون، جلـوبەرگ و پێڵاوەکانی لای خۆی دادنابـوون، کەواتە پێـڵاوی هـەبـووە.
باسکردنی کاوێـژکردنی چێـڵ ـ مانگا، و ژوورەکانی گەدەی، سـێـلولـۆز، ئەنـزیـمەکانی هەرسکـردن، تەکنۆلـۆژیا، لەسەر زەمینی واقـیعـدا جـێبەجێ بکرێت، هـەر مەرەکەەبی سەر کاغـەزە، ئەم رستەگەل و زاراوانە، لە ئاستی بیر و تێگەیشتن و وەرگرتنی بێـری و ئێـلای هـەشت سـاڵان نیـین.
لەم بڕگەیـدا ئاستی کارەکتەری سەرەکی شێرزاد دێنێتە خوارەوە، کە دوو سێ کۆڵان بە دوای پـشـیلە رەشەکەدا دەڕوات. راسـتە بابەتی کـۆمیـدی لە رۆمـانی منـداڵان گـرنـگە. بەڵام پێویـستە بە شـێوەیەکی دروسـت بەکاربهـێنرێت. ئەوەیـان تا رادەیەک بۆ پێکەنین ئەشێ کە شـێرزاد، لە یەکەم رۆژی چوونی بۆ قـوتابخانە، لاستیکی سڕینەوەی نووسین و پێـنـووسی وەرگـرت. وای زانی کە لاسـتـیکی سـڕینـەوە نـووسین بنـێـشـتە، خـستییە دەمییەوە دەستی بە جـوینی کـرد. ئەمـە هـەر بـۆ ئـەوەی قـوتـابـییەکان پـێبـکەنـن. پێمـوایە ئەمەش لە شـوێنی خـۆیـدا نییە. چونکە بـرا و خوشکە لەخـۆ گەورەتـرەکەی، پێش شێرزاد لە قوتابخانە بوون، بێگومان لە ماڵەودا لاستیکی سڕینەوەی نووسینیان بەکارهـێناوە، لەوانەیە چەنـدیـن جار شـێرزاد لاستیکی سـڕنەوەی نووسینی بەدەست خوشـک و بـراکەیـەوە بیـنی بێـت. لـێرەدا شـتـێکی تـریـش جـێی پـرسـیارە؟ لە هـیچ شـوێنێکی رۆمانەکەی باسی لەوە نەکـردووە، کە قوتابخانەی گـونـدەکە تێکەڵاو بـوو.
منـداڵەکـان وشـەی پاڕانەوە لە باپـیـرە ( تـوخـوا.. توخـوا) زۆر دووبـارە بـۆتـەوە.
چـیرۆکی نەگـبەتی و تەبایی، چـیرۆکێکی فـۆلکـلۆریی ئەفـسانەیی جـوانە بۆ رۆمـان و بێـشە، بەڵام بۆ بـێری و ئێـلا لەبـار نیـیە. چـونکە منـداڵانی ئەم تەمـەنە، لە چـەمکی ئەبستراکی “مجـرد” تـێناگەن و لە شتی دەسـت لـێـدراو و هـەسـت پـێکـراو تێـدەگەن. ئـەوان تـێناگەن کـە نەگـەبەتی و تەبـایی چـیـن؟
چـیـرۆکی (زەنـگی مـشـکان) لـە بنـەچـەدا، یـەکـێکـە لـە چـیـرۆکـە ئـەفـسانـەیـیەکـانی ئەفسانەنووسی یـۆنـانی ئـيـزۆپ کە مێـژووی بـۆ زیـاتـر لە (٥٠٠) سـاڵ پـێـش زایـنی دەگەڕێتەوە. چـیرۆکەکانی ئیـزۆپ پەروەردەیی و رەخنەئامـێز و تەنزئامێزن. بە زۆری بە نـاوی ئـاژەڵان و باڵـندەوەن. وەریانگـێـڕاون بـۆ سـەر هـەمـوو زمـانەکـانی جیهـان، چەنـد چـیرۆکـێکـیشی وەریـان گـێڕاون بـۆ سـەر زمـانی کـوردی، بە زۆری لە شـێوەی (چـیرۆکەهـۆنـراوە) دا وەریـانگـێڕاون. لەوانـە:
(رێوی و کەڵەشێر، قەلەباچکە و باخەوان ـ پیرەمـێرد)، (دوو مراوی و کیسەڵێک، دوو پـشـیلە ـ فایـق بێکەس)، (گـوێـدرێـژیـک لە کـەوڵی شـێردا ـ کاکـەی فـەللاح )، (زەنگی مشکان ـ هەژار موکـریانی)، (گـورگ و بەرخـۆلە، مێروولە و کوللـە، شـوان و گورگ، لەقـلەق و رێـوی، رێـوی و قەلەڕەش، رێـوی و بۆڵەتـرێ، کچـۆڵەی شـیررژاو،… هتد) شایەنی باسە هەریەکە لە پیرەمێرد و فایق بێکەس و کاکەی فەللاح و هەژار موکریانی. ئەوە چیرۆکانەیان، لە شێوەی چیرۆکەهـۆنراوەدا وەریان گـێڕاون، بەڵام بە شێوەیەکی کوردیی هـێنـدە جـوان و بـەرز و بەچـێژ دیـان رشـتوون. زۆر لە دەقـە رەسـەنەکانیـان، جـوانـتـر و بەچـێـژتـرن. وا هـەسـتەکەیـن کـە چـیـرۆکی کـوردیـن و وەریـگـێڕاو نیـن.
هـەژار موکـریانی لە هـۆنـراوەکەیـدا وشەی (دزیـبوو) ی بەکـار هـێـناوە. بـۆ منـداڵان وشەی دزیبوو جـوان و شیاوە نییە، دەیتـوانی وشـەی (دۆزیـنەوە) ی بەکاربهـێـنایە.
(تـەلی جـلک هـەڵخـسـتن) پێـمـوایەی وشـەی (تەنـاف) جـوانـتر و کـورتـرە.
ئـەو دارەی، کە لە جـلکی تەڕیـان بـۆ شـۆرویـن دەدا، پێـیان دەوت (گەڵاکـوتک).
ئەو یارییە فۆلکلۆرییانەی ناوت هـێناون، جوانن، وابزانم مامۆستایەک بە ناوی یارییە فـۆلکلـۆرییە کوردەوارییەکان چەنـد ساڵـێک لەمەوە بەر، کـۆمەڵـێک لەو یارییانەی لە پەرتـووکـێکـدا چـاپکـردوون. هـەروەهـا دکـتۆر (نەسـریـن فـەخـری) یــش، بەشـێکی لـێـیان کـۆکـردووەتەوە.
دەبوایە ئاماژەشتان بە یاریی (هـەیـاران و مەیـاران) یش لەگەڵ ناوی یارییەکانی تردا بـدایـە. کە یارییـەکی بـاوی منـداڵانی کـوردە لـە هـەمـوو کوردسـتانـدا.
وەکو ئاماژەت بە ناوی چەند هـۆنراوەنووسێکی ناسراوی کوردمان بـۆ منـداڵان داوە، خـۆزگە ئاماژەشـت بە نـاوی مامۆسـتا (عـەلی عـەبـدوڵـڵا شەونـم) (ع.ع. شەونـم) و (دایـکی سـۆلاڤ) و (لەتـیـف هـەڵـمەت) یـش دەکـرد.
لە لاپـەڕە (٩٧) دا، نـووسیوێـتی (هەروەهـا بەشی خـوشکەکانتان بێـری و ئێـلای لێ بـدەن) بەش زیـاتـر بـۆ شـتێکی مـادی دەبێـت، نـەک بـۆ خـوێـنـدنەوە.
چەنـد سـووکە هـەڵـەیەکی رێنـووسـیشـتان هـەیە، بـۆ نـمـوونە لە لاپـەڕە (١٨) دا، تا زگیان هێشا پیکەنین، دروست (پێکەنین). گەص، دروست (گەس). (ص) کوردی نییە.
پێموایە کۆتاییەکەی، نیازی تایـپ کـردنی رۆمانەکە بە کۆمپـیوتەر لە لایـەن رۆمـان و بـێـشەوەوە. تا بیکەن بە سپرایز بۆ باپیرە، لە گەڕانەوەی گەشتەکەی دەرەوەی وڵات، بیـرۆکەیەکی جـوانە و کـۆتـاییەکی باشـە.
ئەو تـێبینی و سەرنج و بـۆچوونانەم بۆ نووسەری رۆمانەکە، مامۆستا زیاد رەشاد قادر نارد. مامۆسـتا بە پـێخـۆشحاڵـییەوە، تێبینییەکانـمی قـبـووڵ کـرد و ئەوەشی نـووسـیوە کە سـوودیـان لـێوەردەگـرێـت. ئەمـەش پـێگەی مامۆستا گـەورەتـر و بەرزتـر دەکـات.
مەبەستی مـنـیش لەو سەرنج و تێبینیانەم، ئەوە نییە لە توانای نووسینی مامۆستا زیاد رەشاد کەم بکەوە، یان لە بایەخی رۆمـانەکەی کـەم بکەمەوە. بەڵکـو مەبەستم سـوود پـێگەیاندییەتی. حەزدەکەم ئەوەش بـڵـێم، هـیچ نووسەرێک نییە لە هەموو روویەکەوە نـووسیـنەکەی پێـرفـێکت بێـت. تەنـانەت رۆمانە شاکـارە جیهـانییەکانیش، لە رووی فـۆرم و ناوەڕۆکەوە، بێ هـەڵە نیـن.
ئەمەش یەکـەم بەرهـەمی مامـۆستا زیـاد رەشاد قـادر نیـیە. دوا بەرهـەمـشی نابێـت. مامۆستا ئەزموونێکی درێژی لەگەڵ نووسیندا هەیە. بەم پەرتووکەوە تا ئێستا (١٧) پەرتـووکی هەمەچەشنەی چاپکـراوی بـڵاوکردوونەتەوە. کە بەشێکـیان هـۆنـراوە و چـیرۆکـن بـۆ منـداڵان. لە ئـێستاشـدا درێـژە بە نووسـینەکانی دەدات.
دوبـەی: ٢٠٢٦
