گرێی ئۆدیبی و ئاماژەی هاودژەكان.. عەلی شێخ عومەر

لێكۆڵینەوە

ڕۆمانی «مۆزەخانەی کوڕە قژدرێژ»ی کاروان عومەر کاکەسوور

گۆشەنیگای هەر خوێنەرێكی ڕاستەقینە، بە شێوەیەك لە شێوەكان، بە پێی ئەزموون و پاشخانەكانی تێگەیشتنی دنیایی ئەدەب، جیاوازییەك دەخاتە سەرخوێندنەوەی دەقی بەرهەمهاتوو، دەق بە گوێرەی ئاستی یەك خوێنەر نەنووسراوە، لەنێو تاك ماناییدا داهێنانی تێدا بكوژێت، دەق ئەوە نییە چی بخوێنیتەوە ڕێك هەر هەمان مانای هەبێت، غەدركردن لە دەق ئەوەیە، خوێنەر هیچ خستنسەرێكی پێنەبێت، دەق چیی دەڵێت، چۆنی دەڵێت، لێرەوە دەقی زیندوو،دەكرێ بە ژمارەی خوێنەرەكانی، چەندین مانا و ڕەهەند لەخۆبگرێ، بەم پێیە كونادڕی زەمەنە جیاوازەكانیش دەكات، جۆرایەتی پرسیار دەوورژێنێ،بە گشتی ڕۆمانەكانی كاروان عومەر كاكەسوور بە ئاسانی خۆی بەدەستەوە نادات، بەردەوام لەنێو درزەكانی دەقدا بە لێزانانە گەمەی خۆی لەپێشو پاشخستنی ڕووداوەكاندا دەكات، لە ڕێگای بەكارهێنانی كۆد و بەرجەستەكردنی هاودژەكان،كێشەی دیوێكی دیكەی پرسیار دەخاتەڕوو،ڕۆمانی”مۆزەخانەی كوڕەقژدرێژ”1، وەك بیرۆكە، لەتەك ئەو تێزەی هیگڵدا یەكنایەتەوە كە دەڵێت “ئەوەی واقیعیەعەقڵانییە”2، واتا بوارێك نییە بۆ ناعەقڵانییەت و ناڕێكی، كاروان عومەر كاكەسوور لە ڕێچكەی ئاستەكانی كارەكتەرەوە، دەتوانێ پشت ببەستێ بە بیرۆكەیەك، خەیاڵ ئاوێتەی واقیعێ دەروونیبكات، لەوئاڵۆزییەی بگات كە لەپشت ڕووداوەكانەوەچاودەكەنەوە، پتر دەرخەی بابەتێكن، كە ڕاڤەو شێكردنەوەی ئەدەبی پێشەوایەتی دەكات، نەك شقڵی پێكهاتەی ئەدەبی، لەسەر ئەم بنەمایە ڕۆمانەكە خۆی لە ڕۆمانی، ڕیالیزمی ئەفسووناییدا دەبینێ، لە ڕەوتی ڕووداوەكانەوە، نووسەر لە پەیوەندییەكدا دەمانگەیەنێتەدنیایی خەون و خەیاڵ، كەشفكردنی دنیایەك، یەكسانە بە دنیایی ئەوینداری، جێكەوتی ئەو لێكەوتانە چین! لە یەكەم پەیوەندی سۆزداریدا دەیخاتە ڕووبەرووبوونەوەیدەسەڵات، كەسێك بەنێوی كوڕەقژدرێژ، نەیتوانی گرێی ڕابردوو، قۆناغی منداڵی تێپەڕێنێ، بە ڕایەڵەكانی هەستی خۆشەویستیی و گوناهەوە گیرە، بەوەی دوانەی خۆشەویستی و گوناە خۆی لەخۆیدا، هەوێنی كردەیەكی ناعەقڵانی دەگرێتەوە، كاردانەوەكانیشی لە مانایەكی سەیردا، ناعەقڵانیی دەبێت، چەمكی تێگەیشتنی باو دەشكێنێ، لە گەڕان و كەناركەوتنینێو خوددا بۆ وەڵامێك دەگەڕێت، ناسنامەی خۆی تێدا بدۆزێتەوە، پرسیاری ناماقوڵ لەدوی خۆی جێنەهێڵێت،وەهمبكات بە هەقیقەت، لە یاخیبووندا، خەون بە هاوسەنگییەوە دەبینێ، لەگرتن و دەرچوونی بەندیخانەی واقیع و دەسەڵاتدا، ناتوانێ لە بەندیخانەی دەروون دەرچێت، كە جومگەكانی ڕۆمانەكەی لەسەر بنیادنراوە، لە دنیایی داخراوی ناوەكیدا، دابڕانێكلەتەك لێكچوونی دنیایی دەرەوەدا دەكات، گێڕانەوە ئازادو بەركەماڵە، پەنجەمۆری ڕۆماننووس تێدا بزرە،ئەگەری پێشبینیەكانی وەرگر دەخاتە گومانەوە،نازانی هەنگاوی دواتر، ڕووداو لە چ ئاراستەیەك دادەگیرسێتەوە، ڕستەكان كورت و بنبرو ئاماژەدارن،ڕستە لەسەر ئاماژە ئیشدەكات، لە گواستنەوەی چیرۆكی كوڕەكچەڵەوە، شتێ جیاواز، لە چیرۆكی كوڕەقژدرێژ دا، دەخاتەڕوو، ئەم دوانە، واتا كوڕەكەچەڵ دەشتەكییە، كوڕە قژدرێژ شارستانییە، ئەم لە كوڕەقژدرێژ بە نیوە قیمەت شت لە كوڕەقژدرێژ دەكڕێت، قازانجدەكات، دەوڵەمەند دەبێت، ئەویش بە نیوە قیمەت دەیفرۆشێت تا هەژار بێت، كوڕەكەچەڵ بە سامان قەرەبووی ئەو هەست بەكەمبوونەی دەكات،گەورە دەبێت، كوڕە قژدرێژ لە كۆتاییدا، بە زۆرە ملێ كەچەڵی دەكەن، تێدەگات، لە دووفاقی زەمەنە جیاوازەكاندا، مانای شوێنێك لە ژیانی ئاسییدا نامێنێتەو، بە جیاوازی چیرۆكەكانەوە، هەردوو لایان باوك و دایكیان كوژراوە، ئەویان لە پێناوی دڵپیسی و تۆڵەی پەیوەندی ئەوینداری، باوك و دایكی كوڕەقژدرێژ لەنێوان ڕێكخراوێكی چەپ و دەسەڵاتدا لە پێناو بەرژەوەندی و سامان كوژران، لە سۆنگەی جیاوازی چینایەتییەوە كێشەو كوشتن ڕوودەدات، هیچ سامانێك بۆ كوڕەكەچەڵ نامێنی، لە دوایی دەبێتە برجواز، كوڕەقژدرێژ لە باوكێكی كۆنە ماركسییەوە سامانی بۆ ماوەتەوە، برجوازی ڕەتدەكاتەوە، كارێكتەرەهاوبەشەكانی ئەم ڕۆمانە، لە واقێعكدا جێگیرنیین،كاروكاردانەوەیان نادیارە، یان نیمچە نادیارە، وەك گووتمان ئاماژەن، لە چربوونەوەیەكی ئاڵۆزدا ڕووخساریان لەنێو تەمە نەزانراوەكانی دەقدا دەتوێتەوە، ئەم ناجێگیرییە پارادۆكسێ لەتەك جێگیربوونی ناسنامەدا دروستدەكات، كە ڕۆمانووس دەنگی خۆی لەنێو دەقدا بزربێ، ئیتر چۆن دەتوانێ،ناوو ناسنامەبدات بە كارێكتەرەكانی، یەك ناو لەم ڕۆمانەدا نابینی، تەنیا بە خەسڵەت، ئاماژەیان بۆدەكات، وەك كوڕەقژدرێژ، كوڕەكەچەڵ، ژنی ژێرزەمین، ژنی ساڵۆن ..هتد، لە ڕاستیدا چوونە نێو دنیا شاراوەكەی ڕۆمان، دەرچوون و دووركەوتنەوە نییە، لە دنیا داخراوەكەی كوڕەقژدرێژ، یەكەم كرانەوە،داگەڕانی ئێمە، خستنەڕووی ئەو دنیا شاراوەیەیە كە لە شوێنە داخراوەكانی ڕیالیستدا، لە ڕەنگدانەوەیەكیفانتازی دا خۆی نمایشدەكات، ئەو پاڵنەرە دەروونییە چییە، منداڵ هاندەدات شتی سەیرو فانتازی ئەنجامبدات، چیی لە فاكتەكانی بەردەست كەمبوو، تا دنیایی خەیاڵ و فانتازیایی پی تەژیبكات، بۆشایی ئەو یاخیبوونە چییە بە سزاو توورەبوون نەبی پڕناكرێتەوە،لە دەرووی كەڕنەڤاڵێكدا تڕاژیدیا تێیدا گەشەدەكات،لە دەرچەی پووچگەراییەكدا كۆتایی پێدێ،

ڕەهەندەكانی گرێی ئۆدیبی لە كەسایەتی كوڕەقژدرێژدا

هاودەم، لە دوای داگەڕانی وورد، لە ناوكۆی دەقدا، بە پێی ئاستەكانی گێڕانەوە و لێكەوتەكانی ڕووداودا، لەپەیوەندییەكی ڕاستەوخۆدا، پرسیاری لە لاملێیەتی، لە چامەی كەسایەتی كوڕەقژدرێژ دا دروستبووە، خدێی ڕەفتارەكانی خۆی لە جوغزی لادەردا دەبینێ، هەڵبەت،ئەمەش دەبێ ڤێگەری دەروونی لەدوا بێت، خود ئاراستەی ئۆبژەی دەكات، لێرەوە، دەكرێ لە یەكەم گەشتەكەمانەوە، لە گرێی ئۆدیبییەوە پێداگری لەوە بكەین، چۆن كوڕەقژدرێژ پەیوەستە بە خودەوە، بەوەی مرۆڤی ئۆدیبی، جگە لە خود هیچ ژێدەرێك، لە دنیادا شك نابات تا بە سروشتی بژی، سووربوونی كوڕەقژدرێژ لە پیادەكردنی خەونەكانیدا، بەڵگەی دووەمی ماهییەتی دەمارپشێویەتی، ئاماژەكردن بەبابەتی سۆزو خۆشەویستی بەشێكی تری بنەما سەرەكییەكانی گرێی ئۆدیبی دیاریدەكات، بۆ نموونە،خۆشەویستی ژنی ساڵۆن و ژنی ژێرزەوی، ئەم پەیوەندییە ئەویندارییە، لەنێو دوو كیژدا، نە لە چەمكی ڕۆژئاوا، نە لە ڕۆژهەڵاتدا، لە دڵێكدا كۆناكرێتەوە، ئەوەی دیارە خۆشەویستییەكی سایكۆباتییە، لە یەك كاتدا دوو كیژی خۆشدەوێت، ئەمە بێجگە لەوەی لە قۆناغی هەرزەكاری دا، لە پەیوەندییەكی سێكسیدا، ژنی گێتارژەنەكەی دەبردە سەرەوە، لێوی بۆ دەمژی، بێ بەشبوون، دووركەوتنەوە لە هەستی خۆشەویستی،لەدوای قۆناغی هەرزەكارییەوە بۆ تەمەنی شست ساڵی، هیچ ئەزموونێكی دڵداری نەكردووە، ئەمەش بە جۆرێك لە جۆرەكان، دەكرێ بە بوونەوەرێك،هەژماربكرێ، خەسڵەتی هیچ ڕەگەزێ هەڵنەگرێ،هەر لە قۆناغی منداڵیدا، ماوەتەوە، هەستی پێنەكردووە،ئەو هەستانە لە یەكەم تێڕوانین و پەیوەندی دڵدارییدا،كیژانێك دەتوانن بیخوێننەوە كە دنیا بە جۆرێكی تردەبینن، چۆن بە قژبڕین ستایلی ڕووخسار جواندەكەن، بەهەمان شێوەش، هاوپێچ، بە ژیاندابڕانێك لەگەڵ تێڕوانین و هەستی بەرامبەردا دروستدەكەن، زیندووكردنەوەی ئەم هەستە لە لایەن ژنی ساڵۆنەوە، وەك هەبوونێك مووچركەیەكی نێرایەتی تێدا دەبزوێنێ، ئومێدێكی پێدەبەخشێت، یەكنایەتەوە لەتەك ئومێدی خۆشەویستی، دایك بۆ كورەكەی، لە ئاستێكی شاراوەدا، كوڕەقژدرێژ لە بەرامبەر دایكی كۆچكردوودا، هەست بە گوناە و تاوانێك دەكات،نایەوێت ژنی ساڵۆن ئاوێنەیەك بێت، جێگرەوەی دایكی تێدا ببینێ كە لە كۆیادیدا مایەی ئازاربووە، پەیوەندی لەتەك ژنی ساڵۆن، لە پەیوەندییەكی بێگەردی عوزریدا،ئاشتبوونەوەی لە تەك دنیایی سزادا، لەگەڵ چەمكی یاخیبووندا، پارادۆكسێ ئەنجامدەدات، دەبینین ژنی ساڵۆنی خۆشدەوێت، كەچی لەپڕ بێ هیچ داكۆكییەك ڕادەستی ژنی ژێرزەوی دەبێت،هاوسەرگیری لەتەكدا دەكات، هەر لێرەوەش بنەمای ئەو پەیوەندییە ڕۆمانسییە، هەڵدەوەشێنێتەوە، سەد كاسكێتەكە نابات بۆ ژنی ساڵۆن تا یەكێكیان هەڵبژێرێت، خەونەكەی ناباتەسەر، لادان لە بردنەسەری پەیمان، گووتاری ڕۆمان، گووتاری ڕۆماننووس تێدەپەڕێنێ، دەیخاتە سەر تەختەی فاكتێكی سایكلۆجییەوە كە لەگەڵ گرێی ئۆدیبدا دەست و پەنجە نەرمدەكات، مردنی دایكی دیوێكی تری مردنی ژنی ساڵۆنە، لە ژیانی كوڕەقژدرێژدا مردنی ژنی ساڵۆن،دیاردەیە، ژیانەوەی ژنی ژێرزەوییە،زیندووكردنەوەی ناوەڕۆكە، هەرچەندە پەیوەندی كوڕەقژدرێژ بە ڕەگەزی مێینەوە خاكەڕایی سادەو خێرایە، وەلێ ئاڵۆزییەكی شاردووەتەوە، پێدەچێ هەردوو ژنی ساڵۆن و ژێرزەمین، زۆر شت دەربارەی كوڕەقژدرێژ دەزانن،هەرسێكیان یاخی و داواكراوی دەسەڵاتن، لە گرتەیەكی خۆنزیكبوونەوە دا، ژنی ساڵۆن، بە كوڕەقژدرێژ دەڵێت “تۆ لە خەودا زۆر جوانی” ڕۆمان لا 108، واتا لە بێئاگاییدا، جوانی بە دیوێكی تر خۆشەویستی خەون و دیاردەیە، جیاكارییەك لەتەك هاوسەرگیرییدا دەكات، هەوێنی گومانێك لەگەڵناوەڕۆك و واقیعدا دەكات، بە دیوێكی تر لە زیندووكردنەوەی خەون و خەیاڵی منداڵیدا، لە نەبوونی شوێنێك یان ماڵێك بۆ دەرخستنی سۆزو خۆشەویستی دایك و باوك، كە یەكێك لە پێداویستی ئەم بوو، گیانی سزاو یاخیبوونێك، بەخەبەردێنێ، دیاردەی ئەو خەونە تێكدەشكێنێ، دەچێتە بەرەی ناوەڕۆك، هاوسەرگیری لەتەك ژنی ژێرزەمیندا دەكات، پیادەكردنی پەیوەندیسییانەی ئەوینداری بەڵگە نییە بۆ داهات وتوانایی خۆشەویستی، بە پێچەوانەوە، لەسەرخستنی پەیوەندی ئەوینداریدا سستی و سڕبوون و شكستییە،ئاشتبوونەوەی لەتەك ڕەگەزی مێینە، تێنەگەیشتنە لە سۆزی ڕاستەقینەی ئافرەت، گومانە، كوڕەقژدرێژ ڕانەهاتووە، فێری كردەی خۆشەویستی ڕۆمانسی نەبووە، كە لە ژنی ساڵۆندا خۆی نمایشدەكات، بەوەی دەتوانێ هەموو نهێنییەك لە ڕووخساریدا بخوێنێتەوە،وەك دیاردەییەك هەست بە ناوەڕۆكی دەكات، دەزانێدەروونی چیی تێدا دەگوزرێ، یەكەم كاتێ بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ وەك دڵدارێ بەپێیی پرەنسیپێ ئۆدیبی خۆشەویستی دەسڕێتەوە، ژنی ساڵۆن بە تەنیا دەهێڵێتەوە، دەیكاتە بەر ئەوەی لەنێو سەد كاسكێت دا،بە تەنیا بێت، بەبێ بەشداربوونی خۆی یەكیان هەڵبژێرێت، ئەمەش بەو مانایە دێت، ئەم هەر لە سەرەتاوە مۆرك و ئاسەواری زەوق وجوانی خۆی لەوی بەرامبەردا، جیادەكاتەوە، پەنجەمۆری جوانی ئەو پەیوەندییە، لەسەر ڕووخساری ئەوی بەرامبەردا،هەڵدەگرێت، دووەم دڵسۆزی و پەیمانی ئەوینداری بە كارەساتی سروشتی ترس ومحاڵەوە دەبەستێ، زیادەڕۆیی وەك نووقسانییە “بەڵێ، بۆتیان دەهێنم، ئەگەر لایەكی ئەم شارە لافاوبردبێتی، یان بوومەلەرزە نغرۆی كردبێت..” رۆمان لا 111 و لا 120، كاروان عومەركاكەسوور لەبەر گرنگی ئاماژەكانی ئەم پەڕگرافەی دووجار دووبارەی كردووەتەوە، لە ئاستێكدا گەر كوڕەقژدرێژ بە ئەبستراكەت لە مانای خۆشەویستی بگەیشتایە، ئەو زیادەڕۆی نەدەكردو نەی دەلكاند بە كارەساتی سروشتی، بەشتی مەحاڵەوە، لە ئاستێكی تردا، گەر وەك بەشێك لە خۆیدا سەیری بكردایە، هەڵبەت ڕەنگدانەوەی دیارییەكەی لەنێو ئەوی دیدا تەواودەكرد، ژنی ساڵۆن زوو لێیتێدەگات، بڕوای پێناكات، دەزانێ لە كردەی ژوان و قسەكردنیدا هەست بە جیابوونەوەیەكی هەڵهاتوودەكات، وەك دیاردەحەزدەكات بگەڕێتەوە داوای لێبووردنی لێبكات، بەڵام لە سۆنگەی فڕۆشتنی كاسكێتەكاندا، دەسكەوتنی پارەوە ناگەڕێتەوە، لەنێو دوودڵییەكدا، لەنێوان پارەو ئەوین،دەگەڕێتەوە لای خاوەن كاسكێت، دێتەوە، ژنیژێرزەمین دەخوازێت، دیاردەی ئەم هاوسەرگیرییە،قۆناغی گواستنەوەیە لە لێو مژینەوە، بازادانە لە ژنی ساڵۆنەوە بۆ ژنی ژێرزەمین، جومگەكانی ئەم بازدانە لە نهێنی لەزەتی سێكسی یەكەمەوەیە بۆ لەزەتی تێكشكاندنی دوا نهێنی هاوسەرگیرییە، دیارنەبوون پچڕانی هێڵی پەیوەندی ئەو دوو قۆناغە، لەنەبوون و پچڕانی بنەماكانی سۆزو خۆشەویستی دایكەوە شەقڵی گرتووە، دایكی مامۆستای دوو دەوامبوو،نەپەرژاوە خۆشەویستی دایكانە، پیادەبكات، ئەم ژنێك هەڵدەبژێرێت، پێچەوانەی دایكی بێت، خۆی ئاسابێت، ڕادەستی دەسەڵات نەبووبێت، نەك وەك باوكیبێت، لەپاڵ دەسەڵاتدا ملكەچی بەرژەوەندییەكانی بێت، ئاگای لەم نەمێنێت، لە دوای كوژرانی باوك و دایكیدا هیچ گرتەیەك نابینین، گریانی كوڕەقژدرێژبەرجەستەبكات، یان پەژیوانی دەربڕێت،فەرامۆشكردنی دەنەی قینێ شاراوە گیانی سزایەكئاشكرادەكات، لە ساتەكانی پێش مردنی باوكیدا، بە سزادانی باوكی، تینوویەتی مەراقێ دەشكێنێت، لەوشەش ئامۆژگارییە نەیهێشت باوكی پێنج ئامۆژگارییەكەی دیكەی پێبڵێت، نە شەرمی لێكرد، نەگوێی لێگرت، گەر پێنج ئامۆژگارییەكەی تری بزانیایە زووتر پەلانی لەنێو بردنی ئەو نەخشەیەیبەدیدەهێنا، كە باوكی لە جوگرافیایی ژیانیدا دەیویست بینەخشێنێ، باوكێ پەرجەمانتی، كۆنە ماركسی، دڵڕەق، دایكێ بێدەسەڵات، هیچ كاتێكی بۆ ئەم نەبووە، باوكی هەر خەریكی بازرگانی وسەفربووە،بەر لەوەی گەورەبوون بە خۆیەوە ببینێ، كوژران،سەروەت وسامان وایكرد كەمترین شتی لە بارەیەوە بزانن، ئەم لەیكتێنەگەیشتنە پرسیاری ڕقێك كزر دەكاتەوە، گەر تا ئێستا بمایە، ئایا بەرگەی دەگرت،هاتنەوەی قژی بەو خێرایی وناشرینییە، نیشانەی نەفرەتێیەكە، داپاچین و سفركردنی گەڕانەویەكی تری نەفرەتییە، ترس وئازاردانی بۆلیس، دەكاتە دەروازەیەك لە دوو قۆناغدا سزای خۆی پێدەدات، لەقۆناغی منداڵیدا، دەیویست بێتە شوێن سرنج وسۆزو بەزیی باوك و دایكی، گرەوی خۆشەویستیان بەرێتەوە، لەقۆناغی دووەمدا لە گەورەییدا، سزای خۆیدەدات، لە هەردوو قۆناغدا بەندیخانە دیاردەیەكە ناوەڕۆكی تووشی دابەشبووندەكات، بێسزاو بەندیخانە ناتوانێ بژێت، زوو كوژرانی باوك و دایكی، هەلی ئەو ئارەزوویەیی لێسەند، دواتر وەك هەستێكی گوناە یەخەی دەگرێت، لە سزادانی خۆی سیستەمەكە زیاتر هیچی بە دەستەوە نامێنێ، مەگەر لە ڕێچكەی گوناهەوە نییە زیان بە خۆی دەگەیەنێت بە جۆرێك لەجۆرەكان كردەی خۆكوشتنێكە، ڕاسكۆلینكۆف شاكەسی ڕۆمانی تاوان وسزای دۆستۆفسكی لە شوێنێكدا دەڵێت ” من خۆمم كوشت نەك ئەو پیرێژنە، بە یەك گورز بۆ ئەبەد خۆم لەنێوبرد”3، لە گۆشەی ئەم لەنێو بردنەوە، دژ بە ئامۆژگارییەكەی باوكیدەجوڵێتەوە، ناماقوڵی داكەوتەكان، پووچگەرایی پێشهاتەكان، خراپی بارودۆخی قژی ناچاریدەكات،خۆی بدزێتەوە لە لەبیركدنی ماڵەوە خۆی لە كتێبخوێندنەوەدا دەدۆزێتەوە، باوكی چۆن سامانی بۆ بەجێهێشت، خەم و نەفرەتیشی بۆ بەجێهێشت، ئەو پەروەردە سەقەتەی باوكی، دەبێ قوربانییەك لە ناوەڕۆكدا، یاخییبوونێك لە دیاردە دا، لەدووی خۆی بەجێبهێڵێت، ئایا باوكی لە پێناو خۆشی كوڕەكەی،خۆی بەكوشتدا، یان كوڕەكەی بووە قوربانیسامانەكەی، ئەم خۆخواردنەوەیە هاندەری تراژیدیایەكەلە ماڵ و دنیای ئەمدا ڕەنگدەداتەوە، لێكدانەوەیەكە، لە دەسەڵاتدا تینووی تۆڵەو سزایە، بە گشتی، باوك بە تایبەتی بە پێچەوانەی ئەوان دەیجولێنێتەوە،هەستكردن بە گوناهێكی چپكراو، لە ناخودئاگاییدا،گرتنی بەردەوام لە لایەن پۆلیس و ئەمنەوە،شوێنگرەویەكی ڕەمزی سزایەكن، دەبێ وەك گریمانەیەك لەنێو ئەو هەستە ناپاكانە دا، ڕەنگبداتەوە،لە نادیاردا كاردانەوەیەكی توندی ئەو عەشقەیە كە بە شێوەیەكی نەرێنی، لە سیستەمی دەسەڵاتی باوكسالاریدا یەقدەداتەوە، دوژمنێ بێ ڕەكابەری عەشقە، لە تێڕوانینێكی فراوانتردا، دامەزراوەكانی سیستەمی دەسەڵاتی ئۆدیبی لەسەر بنیادنراوە،ئەمەش لەتەك تێزەكەی ماركۆزدا یەكدێتەوە، دەڵێت”گەڕانەوە بۆ عەشق ڕەهەندێكی دژە سیستەمی هەیە”4 ئەم درككردنە پڕ لە گوناهە، لە شێكردنەوەی دەروونیدا، بە گرێی ئۆدیبی دەناسڕێتەوە، ئەمە بێجگە لە ترسی ئەو سزا وەهمییەی، كە كوڕی ئۆدیبی هەستدەكات، باوك دەیسەپێنێتە سەری، سەرجەم گرتن و ئازاردانێك لەنێوان دایك و ژندا، لە گۆڕنراوە، ئەوەی دیارە، لە غیابی خۆشەویستی دایكدا ناتوانێت، یان ترسی داغبوونی خۆشەویستی ئافرەتێ تری هەیە،ناتوانێ لە بارودۆخێك ئاودیوبێت، كە نەبێ خودئاگایی و خودنائاگای، بوون و نەبوون، لە كۆتاییدا لە سۆنگەی ئەوەی دایك ناتوانرێ وەك ژن خۆشتبوێ، یان هاوڕێیەتی بكەیت، ڕێگا بۆ دایك ڕێگوزەر، نییە، لە چاووگی دایكەوە، لە ناسینی یەكەم ئافرەتەوە، ناتوانێ هەریەك لە ژنی ساڵۆن و ژنی ژێرزەوی بە هاوڕێ تەماشابكات، ئەوە ئەو نییە تەگەرە دەخاتە نێوان پەیوەندی كوڕوكچەوە، ئەوە چپاندن و ترسی گۆڕینی هاوڕێیەتییە بۆ خۆشەویستیی، ترسی ڕەنگڕێژكردنی خۆشەویستییە، لەنێوان ئاوو ئاگردا نەبوونی متمانەیە بە ڕق وسزا.

ئاماژەی نهێنیەكان و شەڕی ناسنامە

تراژیدیای كوڕەقژدرێژ، ئەزموونێ سەختە، لەبەرئەوەی ئەوی دی بە كەسێكی نائاسایی، نامۆ، بە دنیاییدەناسێنن، وەك كاردانەوەش ئەركێكی قورستری خستۆتە پێشچاو، خۆی لە دابڕانی ئەوانی تردا دەبینێ، ئازاردان لەناوەو، لە دەرەوە دا، لە كردەیەكی ناڕاستەخۆی خودكوژییەك دەچێت، بۆ بە تەنیا وەك قوربانییەك لە سیستەمێكی ئەستەمدا، جێیانهێشت، بۆ دەبێ لە داكۆكیكردنی ناسنامەدا، بەگژ چاڕەنووسێنادیاربێتەوە، لە جێكەوتی ڕابردوویەكی سەیردادەركەوێت، ئایا لەو سەردەمەدا، درێژبوونی قژو و زووهاتنەوەی مایەیی بێزاركردنی ئەوانی دین،هەڕەشەیە لەسەر ستایشی نەتەوایەتی، یان لادانە لە واقیع وبرینداركردنی دۆگمابوونی دەسەڵاتە، ئایا قژدرێژی دەرچوونە لەو پێوەر باوانە، لەسەر شتێ،دەستكردی ئەم نییە، كەچی بەر بە سزاو نەفرەتبوونی گشتی دەكەوێت، لە یاساو ڕیسایەكی دژ بە پەیوەندی ئەوینداری لە باوكێكدا ئیشدەكات، لە كوڕی تاقانەدا ڕەنگدەداتەوە، دەیخاتە نێو چوارچێوەی دەمارپشێوییەك، كە لەتەك دەسەڵاتدا بەركەوتن دەكات،سەرجەم حەزەكانی دەكوژرێن، ناتوانێ بیگۆڕێت،گۆڕینی سیستەم و واقیع لە گۆڕینی خۆیەوە دەستپێدەكات، واقیع چەند ئاڵۆز و ناجێگیربێت، ڕێگا بۆ ئەدەب پتر خۆشدەكات، لە ڕێگای چەمكی فانتازیاوە، پەیامەكەی بگەیەنێت، بە دیوی ناواقیعی و خەیاڵی، مانایەك بە پێدراوەكانی واقیع بدات، كاروان عومەر كاكەسوور، لە ڕێگای فانتازیاو خەیاڵەوە، نهێنی ئەو جیهانە ئۆدیبیە، لە دیوە شاراوەكەی دەقدائاشكرادەكات، لە پڕاكتیزەكردنی گرێی ئۆدیبیەوە،پیادەكردنی سیستەمێكی واقعی گشتگیرەوە، ئاماژە بە پەرتبوونی مرۆڤی تەنیا و بێكەس دەكات، جگە لە بێدەنگی، دواندنی خەیاڵ هەمیشە لە خولگەی یەك پرسیاردا، لە شەقامی یەك نهێنیدا، ناتوانێ بگات بە خۆی، كۆمەڵگای ئۆدیبی، شتی جیاواز قەبووڵناكات،ماكی ئەم قژدرێژبوونە، جگە لە باوكی لەتەك كۆمەڵگاشدا، كەوتووەتە ململانێ و كێشە، گەر خەسڵەت نەبێ، ناتوانێ خۆی لە ناسنامەی ناوێكدا،ببینێ، نهێنییەكە، دایكیشی درۆی لەگەڵدا كردووە، بە كوڕەقژكورت بانگیدەكرد، باوكی كوڕەقژدرێژ تا مابوووەك بازرگانێكی شارەزاو بەشێكی سیستەم، خۆی سەنتەری بازاربوو، ئەو شتانەی دەیهێنا، پێداویستی سیستەمبوو، لە دوای كوژرانی باوكدا، دەبینین،ڕەهەندەكانی گێڕانەوە، بە چەمكی فانتازیا، ئاماژە بە بارگاویبوونی دەقدەكات، لە شێواندنی جوگرافیاییخێزانەوە منداڵێ تا شەشی سەرەتایی، خوێندوویەتی،بە تەنیا لەنێو كردەی نامۆبوونی باوكی كوژراودا، بە پێچەوانەی تاقە ئامۆژگارییەكەی باوكی، لە شێواندنی پێداویستییەكانی بازاردا، وەك نامۆیەك دەردەكەوێت،نامۆبوونی خۆی، لە نامۆبوونی بازاردا ساغدەكاتەوە،كوژرانی باوك لە سزای بازار جیاناكاتەوە، دەبێتە ئامرازێك بۆ ڕەتكردنەوەو گۆڕینی كەرەستەی پێویستبۆ ناپێویست، وەك ڕەتكردنەوەی ئامۆژگاری پێویست بۆ نا پێویست، شتێك ناكات، خەڵك پێویستی پێبێ، نە لە شقڵ، نە لە پیشەی بازرگانیدا، ڕەنگ و خووی باوكیهەڵنەگرتووە، لە سیستەمی هێنان و فڕۆشتنی كەرەستەكان دا، هاودژییەك لەنێوان داواكردن و خستنەڕوودا، فەراهەمدەكات، ئایا لە هێنانی ئەم كەرەستە بێ سوودانە، سزای سامانی باوكی دەدات،كە هۆكاری كوژرانی باوك و دایكی، گیانی خۆشەویستی لەمی مێردمنداڵیشدا كوشت، یان ترس ئەوەی هەیە، ئەم خۆیشی بە دەردی باوكی سامان بیدا بە كوشتدا، یان دەیەوێت بە كوژرانی باوكی بازاربكوژێت، خۆیشی مایپووچبكات، یەكمجار لە شوێنێكی گەرمەسێردا، بە بازرگانێك دەڵێت دوو ملیونبەفرماڵی بۆ بێنێ، لە دووەمجار بێ ئەوەی پڵنگ لەو دەڤەرەدا هەبێ، چوار ملیون تەڵەی پڵنگ “تایگەر ترامپ” لە ئەفریقاوە دەهێنێ، سییەمجار تازە تەمەنی بووە بە پانزە ساڵ، بێ ئەوەی دەریایەك لەوێ هەبێ، دەچێ لە ژاپۆنەوە، هەشت ملیون ئامێری “پایزیڤزیڤام” دەكڕێ، كە لە ژێر دەریا دا بەكاردێت،بە مەبەستی پلەكردن لە زیانەكان، لەگەڵ هەر جارێكدا، ژمارەی كەرەستەی هێنراوەكان زیاتردەكات،بێ ئەوەی دانەیەكیان لێبفڕۆشێ، لە سەرجەم جارەكاندا، لە سایەیی كوڕەكچەڵەوە كە بازرگانە،پلانەكەی شكستدێنێ، جگە لەم كەسی تر نییە لێیبكڕی، هەرباشە بە نیوە قیمەت دەیفڕۆشێ،بەكارهێنانی ئەم كەرەستانە لە سیستەمی دەسەڵاتدا،بۆ بەیانی، دەبێتە یاسا،جگە لەخۆی، شار هەموو بەكاریدەهێنن، لە پەیوەندییەكی ڕاستەوانەدا، لەگەڵهێنانی هەر جارێكدا، لە بەكارنەهێنان، سزاكەی زیاتر دەبێ، لەیەكەم جاردا، لەدوای تێهەڵدان، بڕین و داپاچینی قژیدا، پانزە ڕۆژ لە پۆلیسخانە، بەنددەكرێ،لە جاری دووەمدا، لەدوای ئەوەی بیستجار قژی بۆ دەبڕن، لیدانەكەشی قورستر دەبێ، شەش مانگ لە بەندیخانەی گشتی پۆلیس دەمێنێ، لە سێیەمجاردا،لەدوای بردنی بۆ سێ چوار بنكەی بۆلیسدەیگوێزنەوە بۆ ئەمن، زۆربەی تەمەنی لە گرتن وسزا،قژبڕینی زۆرە ملێ، تێهەڵداندا بەسەر دەبات،دەسەڵات چەند برەو بە ئازاردان دەكات، پتر لە بەندیخانەو ئەمن دا دەیهێڵنەوە، ئەم پێچەوانەی ئەوان كەرەستە زیاتر دێنێ، زیان زیاتردەكات، بەسەرێك دەسەڵات لەم نهێنیە تێناگات، لە كاتێكدا، پیشەی سەرەكی پۆلیس و ئەمن كەشفكردنی نهێنییە، خولیایی ئەم كەشفكردنە وایان لێدەكات زیاتر بە دوایدا ڕاكەن، منەیبكەن، بەسەرێكی تر، كوڕەقژدرێژش لە نهێنی ئەو هیچگەراییە ناگات، ئەو كەرەستە بیكەڵكانە، پێویست نین، دەبنە مۆدێل و یاسایەك، سیستەم بە زۆرەملێدایدەسەپێنێ، ئەمیش وەك ڕەكابەرێ ملكەچ نابێ،ئەوەی جێی پرسیارو سەرسوورمانە، درێژبوونی سروشتی قژی قەبووڵناكەن، كەچی بیستو حەوتجار كەرەستەی نەخوازراوو نامۆ، قەبوڵدەكەن، بە كۆگیری،كاژاوەی فیل قەبووڵدەكەن، وەك بازرگانێ چیرۆكیواقیعی ئەم قەبووڵناكەن، باوك و دایكی دیارن، چۆن كوژران، كەچی كابرا سەیرەكە، كوڕەكەچەڵەكە قەبووڵدەكەن، كاتێ پێیدەڵێت لە لایەن دایكەوە كێشەم نییە، بەڵام لە لایەن باوكەوە نازانم، كوڕی گام یان هی مرۆڤ، ئایا داوێنی دەسەڵات گای كردووە بە مرۆڤ،یان مرۆڤ دەكات بە گا، ئەفسانەی چیرۆكی كوڕەكەچەڵ قەبووڵدەكەن باوكی لەتاو دڵپیسی لەگایەك گوایە كۆنە دۆستی دایكی بووە، گۆڕاوە بەگا،لەبەرچاوی گایەكەو كوڕەكەچەڵەكە، لە ژنەكەی دەدات، دیكوژێت، گایەكەش گەرماوگەرم، باوكیكوڕەكەچەڵ دەكوژێت، هەردووكیان كوڕەقژدرێژ وكوڕەكەچەڵ، لە هاوكێشەی كوشتنی باوك و دایكدا، لە گرێی ئۆدیبیدا دووڕووی پولێكن تەواوكەری یەكن،یەكەمیان باوك و دایكی دیارە لە زەنگینییەوە ئێستا هەژارە، زۆربەی كات لە بەندیخانەیە، دووەمیان تۆڵە لە هەژاری دەكاتەوە، زۆڵە گومان لە بوونی باوكی دەكات ئایا گایە یان مرۆڤە، ئێستا زەنگین و ئازادە، بێدەنگ،لەتێنگەیشتنی دەسەڵات لە نەدۆزینەوەی نهێنی،قبوڵدەكات دووجار لە بنكەی پۆلیس، بیست و پێنجار لە ئەمن، بگیرێت، ئازاربدرێت، لە دوای تەمەنی شەست ساڵیەوە و مایەپووچ و بێپارە بێت، كریكاری و دەستفڕۆشی بكات، كەچی كورەكەچەڵ بۆ جارێكش بەندیخانەی نەبینیووە، بە مەرجێ ئەم كەرەستە بێكەڵكەكانی بە دەسەڵات فڕۆشتووە، ئەمە دەبێ چ نهێنییەكی لەدوا بێت، تا ئێستا بە دوای دۆزینەوەی نهێنی باوكیدا وێڵە، نازانێ گابوو یان مرۆڤ،كەرەستەكان بێكەڵك بوون، یان پێویست، زیان بوو، یان دەسكەوتی دوو هێندەی سامان بوو، لەسەرجەم هاوكێشەی ئەم هاودژەوابوونەوەی ئاماژەكاندا،دكتاتۆری، یان ئازادی و دیموكراسی بوو، گەر نائاشكراكردنی ئاماژەكانی هیچگەرایی، نهێنی بێمانایی بوو، ئەوی لە دەقدا گرنگە، كرانەوەی ئاماژەكانە، ڕێكخستن و گونجاندنیانە لەگەڵ یەكتر،كردنەوەی دیوێكی تری ئاماژەكانە، خستنەڕوو و كرانەوەی كۆدە هاودژەكانە، داگەڕانی دیوێكی تری ڕۆمانەكەیە، وەك پێدزییەك، لەنێو پێدراوەكانی دەقی گێڕانەوەدا، بە شێوەیەكی ڕیالیزمانە، ئاماژەمان بە گرێی ئۆدیبی كرد، بەشێكی نادیاری دەقی بەرهمهاتووە، تەنیا لێرە مەبەستمان هەڵدانەوەی نهێنییەكی ترە، پاژێكی تر لە واقعی ڕۆمانەكە ئاشكرادەكەین، چونكە وەك بەختیار عەلی لە شوێنێكدا دەڵێت “واقیعیەت و چێوەكانی، تەنیا ئەو ژێرخانە گشتیانەن كە هەستەكانمان پێویستی پێیەتی تا لە شتە ناواقیعیەكان بگەین “5، قژ بنەمایەكە سەرجەم گرێچنی ڕۆمانەكە لە هاوكێشەیەكدا بەیەكەوە گرێدەدات، هەر جارێ بە جۆرێك لە هاودژەبوونێكدا،تێزی خوێندنەوەیەكی نوێ لە واقیعەوە دەگوازێتەوە بۆ خەیاڵێك، هەستەكانمان لە تێرمێكی فانتازیدا،بەركەوتن لەتەك كارەكتەرەكاندا دەكات، لە تەلیسمی پەیوەندی دنیایەكی سەیرو سەمەردا، كاروان عومەركاكەسوور، لە گێڕانەوەی ناوكۆی دەقدا تووشیشۆكماندەكات، یەكەم كوڕەقژدرێژ، ژنی ژێرزەمین نهێنی جوانیی قژی بۆ ئاشكرادەكات، پێیدەڵێت تۆ بە قژتەوە دەنازیت، كەواتە سەرجەم بڕین و داپاچینی قژی، لە ناشرینی بەتاڵدەكات، دووەم فڕۆشتنی ئەو بابەتانەی پەیوەندی بە قژەوە هەیە، وەك شانە، تۆقەو شامپۆ، گرنگی و جوانی قژ پشتڕاستدەكاتەوە، بە دەرخستنی ئەم جوانییە خاڵێكی ئۆدیبی دەسڕێتەوە،خاڵێكی نەرسیسی بیردەخاتەوە، سییەم بڕینی قژ، لە ستایلدا لێسەندنەوەی خەسڵەتە، جیاكاری بەرهەمدێنێ، بە مێگەلكردنە، گۆڕینی ناسنامەیە،لەنێوبردنی تایبەتمەندیی كەسایەتییە، دایك و باوكیهەر زوو مەبەستیانبوو، جیاوازی و تایبتمەندی بسڕنەوە، بیگێڕنەوە بۆ لۆكاڵ، ڕیزی هاووڵاتیبوون، بە كوڕەقژكورت بانگیان دەكرد، چوارەم هاتنەوەی قژجۆرێكە لە پێداگری سروشت، ڕادەستنەبوونە بەدەسكردەی سیستەمی باو، لەگەڵ هاتنەوەی قژدا سزا لە داكۆكیكردنی ناسنامەدا یەقدەداتەوە، هەر لە منداڵیەوە لەتەك بۆلیس و ئەمندا، تووشی چورتم و ئەشكەنجەو گرتنبووە، بە دیوێكی تر بڕینی و داپاچینی قژ، كەچەڵبوونی سەر لەنێوبردنی خەسڵەتی جوانییە، لە فۆرمدا هاوشێوەبوونە، هیچ تەوالێت و قژداهێنانی ستایلێكی تێدا نییە، لەیەك شێوەبووندا كوشتنە، ئەمەش لەتەك ڕۆحی نەرسیسی و هەستكردنی ئۆدیبیدا یەكنایەتەوە، پێنجەم ئەوەی كوڕەقژدرێژ دەبەستێ بە ژنی ساڵۆنەوە جیاوازی دەردەخات، ژنی ساڵۆن لە ستایلدا قژ ڕێكدەخات،جوانیدەكات و دەیڕازێنێتەوە، واتا بە جۆرێك لە جۆرەكان، لەتەك كەچەڵبووندا یەكنایەتەوە، ئەم جوانی قژ زیندوودەكاتەوە، لە كاتێكدا كوڕەقژدرێژ، بە تاوانی قژدرێژی جوانی تێدا دەكوژن، شەشەم ڕوویەكی تری خۆشەویستی كوڕەقژدرێژ، ژنی ژێرزەمینە، دیسانەوە پەیوەندی بە قژەوە هەیە، گەرچی ژنی ساڵۆن جوانی قژ دەردەخات، ئەوا ئەم بەكاسكێت دروستكردن جوانی قژدەشارێتەوە، دایدەپۆشێ، لە چوارچێوەی پارادۆكسێكدا لەگەڵ كوڕەقژدرێژدا یەكدێتەوە، نە كوڕەقژدرێژ ئەو كەرەستانە بەكاردەهێنێ، نە ژنی ژێرزەوی ئەو كاسكێتانە بەكاردەهێنی، كە دەخرانە بازارەوە، لەڕووی شوێنەوە كوڕەقژدرێژ لەسەرشەقام كاردەكات، بە ئاشكرا شەوی لە شوێنێك دا دەخەوێت،ژنی ساڵۆن شوێنی دیارە بەنهێنی لە ساڵۆن دەخەوێت، ژنی ژێرزەمین لە ژێرزەوی بە نهێنی كارەكەی خۆی دەكات، بازار ئەم سییانە كۆدەكاتەوە،لەدوای گرتنیان بەندیخانە ئاشكرایاندەكات كە داواكراوی ڕژێمن، گەرچی ژنی ساڵۆن بە ئاشكرا، بە سادەیی خۆشەویستی خۆی بۆ كوڕەقژدرێژ ئاشكراكرد، ئەوە ژنی ژێرزەمینە بەنهێنی، لەكاتیپێویستدا ئەوەی كرد، نەبادا كوڕەقژدرێژی لەكیس بچێت، ئاشكرایكرد، هاوسەرگیری لەتەكدا كرد،پیشەی بۆلیس و ئەمن وەك پیشەی ژنی ساڵۆن و ژنی ژێرزەوییە، ئەوەی دەیەوێت دەسەڵات لەنێو سیستەمدا،جوانبكات، ئەمن ناسنامەی نادیارە، جوانی و دەسەڵات لەژێر كاسكێتدا دەشارێتەوە، كچی ساڵۆن بە دیقەتە، لە سۆسەكردنی كوڕە قژدرێژ، ژنی ژێرزەمین ناسنامەی نەتەوایەتی جیاوازە، پێدەچێ عەرەب بێت،فێری زمانی كوردی بووە، لە ژێرزەوییەوە دەزانێ چۆنلەبنەوە كاری خۆیدەكات، مەبەست دەپێكی و گرێیدەدات بە ئابورییەوە، بە پارە ئەوی مەبەستییەتی بە پارە چاوشۆڕیدەكات، ڕایدەكێشێت، ئەوەی لە دیڕۆكدا دەیەوێت بەدەستی دێنێ، هاوسەرگیری لەتەكدا دەكات، لە كۆتاییدا كوڕەقژدرێژ لەو ساتەی لەبەردەم مۆزەخانە دەوەستێت، خۆی لە ڕێگایەكی داخراودا دەبینێ، لە دنیایەكی تردا، دنیا لەو دووڕووییە بەتاڵنەبووە، بەرگەی ئەو دووفاقیە دیڕۆكەی مێژوو ناگرێت، لە شكستبوونێكدا، یاخی دەبێت، خۆی لە پووچگەرای هەرەسی سیستەمێك دا، دەبینێ چۆن چەمكی تێگەیشتن لە سەردەمێكەوە بۆ سەردەمێكی تردەگۆڕێت، چۆن ئەوەی لە سەردەمێكدا نامۆو یاساغبوو، لە ئێستادا نەك نۆرماڵە، بەڵكو جیی شانازییە، ناسنامەی مێژووی وڵاتێكە، مێژوو هیچ نییە جگە لە درامایەك كە پووچگەرایی تێدانمایشدەكرێ، ئەكتەركانیش لە گۆڕینی چەمكەكاندا گەمەی تراژیدیایەك دەكەن، لە دواجاردا دەبێتە شوێنی گێڕانەوەو شانازیكردنی دەرهێنەرەكەی، هەرچەندە دەسەڵات لە دواجاردا بە دەرمانی كیمیایی وایانكرد قژی نەیەتەوە،كەچەڵ بێت، كەچی هێشتا بە كوڕە قژدرێژ بانگیدەكەن، گەرچی ڕووخساری گۆڕاوە،بەڵام وەك ئۆدیبییەك ناوەڕۆكی نەگۆڕاوە، نە باكی بە ژنە، نە بە گۆڕینی سەردەم، نە بە پەیامی مۆزەخانە، جارێكی تر یاخیدەبێت، پەلەماری ئەوكەرستانە دەدات، كە لەسەردەمانێكدا خۆی هاوردەیكردبوو، دیەوێت بیانشكێنی، پۆلیسەكان دەیگرن و دەیبنە بەندیخانە،ژنی ژێرزەمینی هاوسەری بە تەنیا بانگیدەكاتكوڕەقژدرێژ، ئەویش وەك ئێستای كورد لە دنیا دادەبڕێت ماڵباتیان لە پێناو ماڵ و حاڵ، بەرژەوەندی تایبەت، كوڕەقژدرێژ وئێمەی خوێنەریان، كردە قوربانی بەندیخانەی جیهانی، بە ئەستەم گەر بتوانێ جارێكی تر لە شوێنێكی تر دڵداری لەتەك پووچگەراییدا بكات.

                                                     ڕێبەندانی 2023 كەركوك

ژێدەرەكان

1ـ كاروان عومەر كاكەسوور ـ مۆزەخانەی كوڕەقژدرێژڕۆمان ـ ناوەندی ڕۆشنبیری ئاشتی ـ شوێنی چاپ تاران ـ چاپی یەكەم ـ ساڵ 2021

2ـ بەختیار عەلی ـ جوانییەكانی ناڕێكی ـ ناوەندی ڕۆشنبیری وهونەریی ئەندێشە ـ شوێنی چاپ تاران ـ چاپی یەكەم ـ ساڵ 2015 ـ لاپەڕە 29

3 ـ بەختیار عەلی ـ ئاوڕكەی ئۆرفیۆس ـ ناوەندی ڕۆشنبیری وهونەریی ئەندێشە ـ شوێنی چاپ تاران ـچاپخانەی رەجایی ـ چاپی یەكەم ـ ساڵ 2014 ـ لاپەڕە 168

4 ـ هەمان سەرچاوەی ژمارە ـ 2 ـ لاپەڕە 122

5 ـ هەمان سەرچاوەی ژمارە ـ 3 ـ لاپەڕە 74