ئافرەت لەبزوتنەوەی ڕزگاریخوازی هۆزی هەمەوەنددا.. نووسینی: محەمەد سۆران

دیارترین دیاردەی بزوتنەوەی هەمەوەند کە سەرنجی مێژوونووسان و سیاسەتمەدارانی بێگانە و بیانی ڕاکێشابێت ، ئەوەیە کە ئافرەت باڵادەستییەکی سەرەکی هەبوو لەم بزوتنەوەیەدا ئەم ڕاستیە لە دوو خاڵدا ڕوونی دەکەینەوە.
١- زۆر سەیر و سەمەرەیە ئەمڕۆ لەکوردستانی ڕزگارکراوی باشوور دەیان ڕێکخراو و سەنتەری ژنان و ئافرەتانی باڵادەست هەن ، کەچی نەم دی ڕۆژێک لەڕۆژان ڕۆڵی گرنگی ئافرەتی ئەم هۆزە بخەنە نێو پڕۆگرامی توێژینەوە و باسی لەسەر کرابێت ، نەک وەک پڕوپاگەندە بۆ ئەم هۆزە ، بەڵکو بۆ بەرز بوونەوە و زیادکردنی بەهای ڕۆڵی ئافرەتی کورد لەبزوتنەوەی کوردایەتی وەک میللەتانی دی کەوا مێژوویی بزوتنەوەی ئافرەتان دەبەستنەوە بەڕۆژانی مێژوو و چالاکییەکانیان لەژییانەوە و ژیانی گەلەکەیاندا.
٢- ئەگەر بەچاوی توێژینەوەیەکی زانستی و بەبێلایەنی لێکی بدەینەوە ، دەردەکەوێت لەمێژووی کۆمەڵایەتی کوردایەتیدا دەست نیشانی دەیان ئافرەتیان کردووە ، کەوا قورسایی خۆیان هەبووبێت ، بەڵام لەلایەنێکی ترەوە دەبینین بەئاشکراو وەک راستیەکی حاشاهەڵنەگر لەهیچ کام لەشۆڕشە نەبەزەکانی کورد لەسەرانسەری کوردستاندا هەر لەسەرەتاوە هەتا ئێستا ئەگەر بزوتنەوەی قارەمانانەکەی کوردی باکوری کوردستانی لێدەربکەین کە ئافرەت ڕۆڵێکی زۆر بەرچاوی هەیە. هیچ شۆڕشێکی ڕزگاریخوازی کورد وەک ئەوەی هەمەوەند ڕۆڵ و قورسایی ئافرەتی بەخۆیەوە نەبینیوە. ئەم بیر و ڕایە نووسەرانی بیانی زۆر دووپاتیدەکەنەوە.

مێجەرسۆن لە کتێبەکەیدا ڕوونی دەکاتەوە و دەڵێت : ئافرەتی هەمەوەند بەشداری شەڕی خۆپاراستنن ، چاکترین و بەهرەمەندترین چەکدارن ، سوارێکی شەڕکەری بێهاوتان.

هەروا جارێکیتر مێجەرسۆن بەمشێوەیە دووپاتیدەکاتەوە و دەڵێت : هەمەوەندەکان ئافرەتەکانیان لەجەنگدا لەگەڵ خۆیاندا بوون ؛ لەپشت گردەکان و بەردەکانەوە بوون.

وەک ئاشکرایە ئەمە بۆ دەنگی زەقی ئافرەتی کوردی هەمەوەند لەمەیدانی جەنگدا.
مەچەلەکێنەوە لەگوللەی جەندرمەی تورک هەرچەندە بناغەی دووەمی بزوتنەوەی کورد خۆی لەچوارچێوەی سیستەمی باج سەنین بوو ، ئەمەش بەجۆرێک بوو کە چەند مەرجێک جێبەجێدەکرا وەک :
بەهیچ جۆرێک ڕێگە بەئافرەت ناگرن هەرچەندە پارە و خشڵ و زێڕی زۆریشیان پێبێت. هەر لەسەر ئەم مەرجە دەیگڕنەوە کە جارێک کۆمەڵێک دەچنە خزمەت شێخ مەحمود ( شێخی نەمر ) بۆ سکاڵا دەڵێن : هەمەوەندەکان تاڵانیان کردین هەرچی پارە و زێڕ هەبوو لای فڵانە ژن بوو لێیان سەند ، شێخ مەحمودیش دەڵێت : بەگۆڕی کاک ئەحمەدی شێخ هەمەوەند نەیکردووە چونکە هەمەوەند خوورەوەشتیان ڕێگایان نادات ژن ڕووت بکەنەوە و لای هەر ژنێک خشڵ هەبێت پارێزراوە.
لەخاکی موسوڵمانان هەتا لەنێو شارانی تری کوردا بەدەگمەن هەرنەبوو لەسنوری خۆیان لادەدەن بەنیسبەت ئافرەت.
لەبواری ڕێزگرتنی پایەی بەرزی ئافرەت و جۆری مامەڵەی جەنگاوەرانی هەمەوەند لەگەڵ ئافرەت ، مامۆستای خوالێخۆشبوو تۆفێق وەهبیش ئەم راستییە دووپاتدەکاتەوە و دەڵێت : ومن اهم اخلاقهم عدم تعرضهم للنساء وقاطبة وان كان يحملن الذهب والجواهر ، وقد اشتهروا بنظافة الملبس.
واتا : لەڕەوەشتیان بەهیچ جۆرێک نابێت توخنی ئافرەت بکەون ئەگەر زێڕ و گەوهەریشیان پێبێت.

لەگەڵ ئەوەشدا دەبینین ڕۆڵی ئافرەتی هەمەوەند لەبەشداری جەنگ و شەڕدا زۆر ئاشکرایە ، بەجۆرێک بەشداری شەڕ بێت لەگەڵ برا جەنگاوەرەکان شان بەشان و یاخود دەستی یارمەتی و پشتگیری بووبێت. وەک دەیگێڕنەوە ورەی پۆڵاینیان بە بەرۆکی سوارەکاندا کردووە و بەدەنگی بەرزەوە ئەم هۆنراوەیان وتووەتەوە :
سواری ترتان بۆ هات
بە بەرگی پۆڵاوە
بەتیرئەی سعن مەل بەحەواوە.

ئەم راستییەی سەرەوە مامۆستا پیرەمێردی خوالێخۆشبوو زۆر بەجوانی دوپاتیدەکاتەوە لەم هۆنراوە نایابەدا :
ئەوسا کە جوامێر دەنگی دلێر بوو
تیپی هەمەوەند ژنیشیان شێر بوو.

جەهان خان کە بە جەهانە ڕەش ناسراو بووە ، یەکێک بووە لەو ژنانەی کە سەرکردایەتی سەت سواری هەمەوەندی کردووە. حاجی سەیاحیش لەنووسین و یادەوەرییەکانیدا باسی ڕۆیشتنی خۆی بۆ قەسری شیرین و ماڵی جوامێر دەکات. لەبارەی کچەکەیەوە دەڵێت : دخترش با صد سوار حاضر بجنگ ميشود.
واتا : کچەکەی جوامێر بە سەت سوارەوە ئامادەیە بۆ شەڕ.
جمال بابان لە باسێکدا ناوی سێ ژنی هەمەوەندی هێناوە ، ئاهوی کچی عەول قادری ڕێحانی سێتەبەسەر ، فەقێ پیرۆزەی خاڵە ، جەهان کچی جوامێر. ئەم ژنانە لەگوێ بڕینی یەک تابور جەندرمەی عوسمانیدا بەشدارییان کردووە ، پاشان ئەم تابورە ناونرا تابوری گوێ بڕاو.
خۆمیش لە دێڕە شیعرێکدا دەڵێم :
ژنیش وەک پیاو شۆڕش دەکات لە سنە و کرماشانەوە
هەمەوەندیش گشت هاتە دەنگ وتیان بەسە چەوسانەوە.

ئەو کۆمەڵە ژنە شۆڕشگێڕانەی کە لەسەرەتای بزوتنەوە هۆزی هەمەوەند بۆ بەرهەڵستی حکومەتی عوسمانی یاخود فارسی داگیرکەر ساڵی ١٧٨٧ هەر یەکێکیان سەرپەرشتیکەری کۆمەڵێک بوون لەژن و لەپیاو شان بەشانی تێکڕای جەنگاوەران. وەک :
١- لەپێشەنگی شەڕ بێ جیاوازی.
٢- ورە بەرزکردنەوەی شەڕکەران.
٣- گواستنەوەی بریندار و کوژراوەکان بوو لەپێشەنگی شەڕدا.

ئەمە بەشێکی بچووکە لەو قارەمانێتیانەی ئافرەتانی هۆزی هەمەوەند. ئەگەر توێژەران و مێژوو نووسان لێکۆڵینەوەی زیاتر بکەن بەڵگەنامەی زیاتر دەست دەکەوێت لەسەر خەباتی ئافرەت لەهۆزی هەمەوەنددا.

سەرچاوەکان :
١- کەریم ئاغای هەمەوەند ، هۆزی هەمەوەند و بزوتنەوەی ڕزگاریخوای کوردایەتی ، چاپی یەکەم ٢٠١٠ .

٢- سەرتیپ محەمەد ئەمین ، هەمەوەند لەسەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا ، چاپی یەکەم ٢٠٠٨ .

٣- جمال بابان ، گۆڤاری ڕۆشنبیری نوێ ، ئاوڕێک لەمێژووی هەمەوەند ، بەغداد ، ساڵی ١٩٨٧ . ژمارە ١١٤ .