شکاندی مامۆستا و کارەساتە ڕیشەییەکانی پەروەردە.. نووسینی: کارزان عەزیز عەبدولرەحمان
پێشەکی: شکاندنی مامۆستا، هەڕەشەیەکی ڕیشەیی لەسەر ئایندەی پەروەردە
لە مێژووی شارستانییەتی مرۆڤایەتیدا، هیچ پیشەیەک وەکو پەیامی مامۆستایی پیرۆز, بلند و کاریگەر نەبووە. مامۆستا تەنها ئەو کەسە نییە کە لە پشت سەدەیەک لە تەختەی ڕەش و سپی و لە ناو ژوورێکی داخراوی پۆلدا چەند زانیارییەکی بیرکاری یان زمانەوانی بە قوتابی دەسپێرێت، بەکو ئەو «ئەندازیاری ڕۆح»، «بونیاتنەری کەسایەتی»، و «چرای ڕووناککەرەوەی ڕێگەی نەوەکان»ە. لە کۆمەڵگە ڕەسەن و هۆشیارەکاندا، مامۆستا هەمیشە وەک ڕێنیشاندەر، باوکی ڕۆحی، و گەورەی کۆمەڵگە سەیر کراوە. ئەگەر سەیری مێژووی خۆمان بکەین، دەبینین کۆمەڵگەی کوردی هەمیشە ڕێزێکی بێوێنەی بۆ مامۆستا هەبووە، چونکە زانیویەتی هەر شارستانییەتێک لەسەر شانی مامۆستا ڕاوەستاوە.
بەڵام، کاتێک واقیعی ئێستای پەروەردە و بارودۆخی دەروونی و کۆمەڵایەتیی مامۆستایان لە وڵاتەکەماندا دەخەینە ژێر وردبینییەوە، ڕووبەڕووی دیمەنێکی تراژیدی و نیگەرانکەر دەبینەوە. دیاردەی «شکاندی مامۆستا» ئیتر تەنها کێشەیەکی سادەی کارگێڕی یان ناکۆکییەکی کاتی نێوان دوو کەس نییە، بەڵکو بووەتە برینێکی قووڵ لە جەستەی سیستەمی پەروەردەدا کە هەڕەشەیەکی ڕژد لە داهاتووی نەوەکانمان دەکات. کاتێک شکۆی مامۆستا دەشکێت، لە ڕاستیدا بناغەی فیکری و ئەخلاقیی تەواوی کۆمەڵگە بەرەو داڕمان دەچێت.
یەکەم: هۆکارە ڕیشەییەکانی شکاندی مامۆستا لە کۆمەڵگەی هاوچەرخدا
شکاندی مامۆستا بۆشاییەکی کاتی نییە، بەڵکو دەرئەنجامی چەندین قەیرانی کەڵەکەبووی ئابووری، یاسایی و فەرهەنگییە. بۆ ئەوەی لەم دیاردەیە تێبگەین، دەبێت هۆکارە بنەڕەتییەکانی بە دڵسۆزییەوە هەڵسەنگێنین:
• قەیرانی قورسی بژێوی و ئابووری: یەکێک لە ستەمە گەورەکانی کە لە مامۆستا دەکرێت، پشتگوێخستنی باری ئابووری و مافە داراییەکانیەتی. کاتێک مامۆستا ناچار دەبێت سەرنجی خۆی لەسەر دابینکردنی پاروی نان و پێداویستییە سەرەتاییەکانی خێزانەکەی بێت، و لەبری ئەوەی خەریکی توێژینەوە و خۆئامادەکردن بێت بۆ پۆل، سەرقاڵی کاری لاوەکی یان نیگەرانیی مووچە بێت، لە بنەڕەتدا ئەمە شکاندنی شکۆی ئەو کەسەیە کە دەبێت ئارامترین مێشکی هەبێت.
• لاوازیی پارێزبەندیی یاسایی: لە زۆرینەی کۆمەڵگە پێشکەوتووەکاندا، مامۆستا لە ناو پۆل و دەرەوەیدا خاوەنی پارێزبەندییەکی توندی یاساییە. کەچی لێرەدا، زۆر جار مامۆستا لە کاتی بەجێگەیاندنی ئەركەکەیدا ڕووبەڕووی بێڕێزی و دەستدرێژی دەبێتەوە، بەبێ ئەوەی یاسایەکی کارا هەبێت کە بە توندی سزای ئەو کەسە بدات کە شکۆی پەروەردە دەشکێنێت.
• داشکانی بەهای کەلتووری و لادانی ئاراستەی کۆمەڵایەتی: لە هەندێک قۆناغدا، بەهۆی لاوازبوونی هۆشیاریی گشتییەوە، بەهای زانست و مامۆستا دابەزیوە. کاتێک دایک و باوک بێ ئەوەی لێکۆڵینەوە لە ڕاستییەکان بکەن، لەسەر هەڵەیەکی بچووک یان ڕێنماییەکی پەروەردەیی دەجەنگن لەگەڵ مامۆستادا، یان لەبەردەم منداڵەکانیان خۆیان سووکایەتی بە مامۆستا دەگەیەنن، لە ڕاستیدا ئەوان نەک هەر مامۆستا، بەڵکو مانا پیرۆزەکانی فێرکردنیش دەشکێنن.
دووەم: کاریگەرییە کارەساتبارەکانی شکاندی مامۆستا لەسەر ڕەوتی پەروەردە
کاریگەرییەکانی شکاندنی مامۆستا تەنها لە سنووری کەسایەتیی ئەو مامۆستایەدا ناوەستێت، بەڵکو وەک تەوژمێکی وێرانکەر بەناو دەمارەکانی سیستەمی پەروەردەدا تێپەڕ دەبێت و ئەم دەرئەنجامە مەترسیدارانەی لێ دەکەوێتەوە:
- لەدەستچوونی متمانە بە پرۆسەی فێرکردن: قوتابی لە ماوەی ژیانی منداڵی و مێردمنداڵیدا چاوی لەسەر مامۆستاکەیەتی و وەک نموونەیەکی باڵا سەیری دەکات. کاتێک قوتابی دەبینێت مامۆستاکەی لە لای کۆمەڵگە، بەڕێوەبەرایەتی یان خێزانەکەیدا بێڕێزیی پێ دەکرێت و پێگەی ناشکێنرێت، ئیتر متمانەی بەو پرۆسەیە نامێنێت. قوتابی بە چاوی سووک سەیری زانست و کتێب دەکات، چونکە دەبینێت ئەو کەسەی نوێنەرایەتی زانست دەکات، هیچ پێگە و ڕێزێکی نییە.
- ساردبوونەوەی پەیامی پەروەردەیی و گۆڕانی بۆ ئەرکێکی بێڕۆح: مامۆستایەک کە دەروونی بشکێنرێت، ورەی بڕوێنرێت و بەردەوام لە خەمی بژێوی و ناڕەحەتیدا بێت، توانای دروستکردنی گڕکانێکی زانستی لە دەروونی قوتابیدا نابێت. پرۆسەی خوێندن دەبێتە کارێکی میکانیکیی سارد؛ مامۆستا تەنها بۆ تەواوکردنی کات و گەیەندنی چەند وشەیەکی ڕووت دەچێتە پۆلەوە، بەبێ ئەوەی گیانی داهێنان، بیرکردنەوەی رەخنەگرانە و بەهای جوانکاری لە نەفسی قوتابیدا بچێنێت.
- داڕمانی ئەخلاقی و بڵاوبوونەوەی توندوتیژی لە ناوەندەکانی خوێندن: شکاندی مامۆستا دەرگاکە بە ڕووی دەیان دیاردەی نەخوازراودا دەكاتەوە. کاتێک سنوورەکانی ڕێزگرتن تێک دەشکێن، ڕەوشتی قوتابخانەکان بەرەو تێکچوون دەچێت. توندوتیژی، بێگوێپێدان بە ڕێساکان، سەرپێچی و بێڕێزی بەرانبەر بە هاوڕێکان و دەستەی کارگێڕی زیاد دەکات. کۆمەڵگەیەک کە نەتوانێت ڕێز لە مامۆستای خۆی بگرێت، چۆن دەتوانێت چاوەڕوانی نەوەیەکی خاوەن ئەخلاق و بەرپرسیار بێت؟
- بێهیوابوونی نەوەی نوێ و کۆچی مێشکەکان: کاتێک لاوانی بەتوانا، دەرچووان و ئەوانەی خاوەن توانا و بەهرەن دەبینن مامۆستایان و نوخبەی فیکری وڵات لە چ بارودۆخێکی نائومێدکەردان و چۆن شکۆیان دەشکێنرێت، بڕیاری بێهیوایی دەدەن. بەشێکیان پشت لەو پیشە پیرۆزە دەکەن و هەندێکی تریش ڕێگەی بێگەڕانەوەی کۆچ دەگرنە بەر. ئەمەش بۆشاییەکی کوشندە لە کادری زانستی و پەروەردەیی وڵاتدا دروست دەکات کە قەرەبووکردنەوەی ساڵانێکی زۆری دەوێت.
سێیەم: ڕێگەچارە کردارییەکان بۆ گەڕاندنەوەی شکۆ بۆ پەیامی مامۆستایەتی
بۆ ئەوەی بتوانین لەم دۆخە مەترسیدارە دەرباز بن و کۆمەڵگە لە داڕمانی پەروەردەیی بپارێزین، پێویستە هەنگاوی بوێر، خێرا و هەمەلایەن بنرێت کە لە چەند خاڵێکدا خۆیان دەبیننەوە:
• دابینکردنی سەربەخۆیی ئابووری و مووچەی شایستە: دەبێت حکوومەت و دەسەڵاتی پەیوەندیدار مامۆستا لە سەرووی هەموو خەرجییە گرنگەکانەوە دابنێن. دابینکردنی مووچەی شایستە و چەندین ئیمتیازاتی تایبەت بە نیشتەجێبوون و دابینکردنی بژێوی، تاکە زامنە بۆ ئەوەی مامۆستا بگەڕێتەوە سەر ئەرکە ڕەسەنەکەی و خەمی نانی نەبێت.
• دەرکردنی یاسای توند و کاریگەر بۆ پاراستنی مامۆستا: پێویستە یاسایەکی تایبەت و بێگەرد هەبێت کە سزای توند بۆ هەر کەسێک دیاری بکات کە لە ناو پۆل یان دەرەوەیدا بێڕێزی بە مامۆستا دەکات. دەبێت مامۆستا هەست بەوە بکات کە دەوڵەت و قانون پشت و پەناین لە کاتی بەجێگەیاندنی ئەركە پیرۆزەکەیدا.
• بەرزکردنەوەی هۆشیاریی خێزان و چاککردنەوەی پەیوەندیی خێزان و قوتابخانە: دەبێت دامودەزگاکانی راگەیاندن و پەروەردە کار لەسەر هۆشیارکردنەوەی دایک و باوکان بکەن. پێویستە خێزانەکان لەو ڕاستییە تێبگەن کە شکاندنی مامۆستا لە پێش چاوی منداڵ، وێرانی بنەمای دەروونیی خودی منداڵەکەیە پێش ئەوەی زیان بە مامۆستا بگەیەنێت.
• گرنگیدان بە گەشەپێدانی پیشەیی و ڕێزلێنانی ئەدەبی: پێویستە مەراسیمی ساڵانە و ڕێزلێنانی شایستە بۆ مامۆستایانی دڵسۆز ڕێک بخورێت، و دەرفەتی بەشداریکردن لە خول و کۆنفرانسی نێودەوڵەتییان بۆ بڕەخسێت تاوەکو هەست بە گرنگیی خۆیان بکەن لە کۆمەڵگەدا.
کۆتایی: پاراستنی مامۆستا، پاراستنی داهاتووی نیشتمانە
مامۆستا وەک ئەو چرایەیە کە لە تاریکییەکاندا دەسووتێت بۆ ئەوەی ژیان بۆ دەوروبەرەکەی فەراهەم بکات. بەڵام ئەگەر ئەم چرایە بە باهۆزی پشتگوێخستن، بریندارکردن و شکاندن بشکێنرێت، تاریکییەکی هەمیشەیی هەموو کۆمەڵگە داگیر دەکات. پەروەردەی ڕاستەقینە، نەوەی هۆشیار، و نیشتمانی پێشکەوتوو تەنها لە سایەی مامۆستایەکی خاوەن شکۆ، ئازاد و ئاسوودەدا دەڕوێت و گەشە دەکات.
پاراستنی شکۆی مامۆستا تەنها داکۆکیکردن لە توێژێکی کۆمەڵایەتی نییە، بەڵکو پاراستنی ڕیشەی داهاتووی نیشتمان و ئارامیی ئایندەی نەوەکانمانە. با هەموومان پێکەوە دەست لە ناو دەست کار بکەین بۆ ئەوەی جارێکی تر ڕێز لەو دەستە پاکانە بنێین کە پیت بە پیت زانست و مرۆڤایەتیمان فێر دەکەن، چونکە ڕادەی پێشکەوتن و گەورەیی هەر نەتەوەیەک لە ڕێزگرتن و پاراستنی مامۆستاکانیدا دەردەکەوێت.
