ڕەهەندە فەلسەفەیی و هونەرییەکانی ئیستاتیکا؛ لە جوانییە سروشتییەکانەوە تا ئەزموونی ئەدەبی.. کارزان عزیز عەبدولرەحمان
ئیستاتیکا یان جوانیناسی وەک لقێکی بنەڕەتی لە فەلسەفە، دەپەرژێتە سەر لێکۆڵینەوە لە سروشتی جوانی، هونەر، تام، هەروەھا ئافراندن و چێژوەرگرتن لە جوانی، و پرسیار لەوە دەکات کە مرۆڤ حەز بە دیتن یان گوێگرتن لە چی دەکات و هۆکاری ئەو حەزە چییە. لە زمانی یۆنانیدا ئەم چەمکە بە ناوی ئیستاتیکا ناسراوە کە بە مانای هەستبوون دێت و وەک بەشێک یان لقێک لە فەلسەفە گرنگی بە دەرککردنە هەستییەکان دەدات و بە شێوەیەکی نەریتی خۆی بە جوانی و بابەتی جوان لە سروشت و هونەردا خەریک دەکات. ئەم چەمکە بە گشتی ڕاهێنانکردن بووە لەسەر ناسینی جوانی، چونکە سەرنج دەخاتە سەر وردەکاری و فۆرمی جوان و هارمۆنی و زیادکردنی شادمانی و نەرم و نیانی، و بە چەندین جۆری جیاواز پەیوەندی هەیە لەگەڵ ئەو زەمینەیەی کە لێی دەکۆڵێتەوە.
مێژووی سەرهەڵدانی لێکۆڵینەوە ئیستاتیکییەکان لە ڕۆژئاوادا دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی فەیلەسووفە مەزنەکان، بە جۆرێک کە یەکەم لێکۆڵینەوەی سیستماتیک لەم بوارەدا لەلایەن ئەفلاتوونەوە ئەنجام درا، پێش ئەوەش فیساگۆرس پێی وابوو کە هارمۆنی یاسای بنەڕەتی جوانییە. جوانیناسی یەکێکە لە پێنج لقە سەرەکییەکەی فەلسەفە لە پاڵ مەعریفە، لۆژیک، ئەخلاق و میتافیزیک، و بە مانا گشتییەکەی بریتییە لە تیۆری جوانی لە دوو سۆنگەوە، واتە جوانیی سروشتی و جوانیی هونەری، و بە واتە دیاریکراوەکەشی بریتییە لە تیۆری هونەر. لەم ڕوانگەیەوە جوانی وەک دیاردەیەکی سەرانسەر پەیوەندیدار بە هەستەوە ڕەچاو دەکرێت کە خاوەن بایەخێکی ڕۆحی و دەروونییە، و لە سەدەی نۆزدەهەمدا هێگڵ جوانیی بە وێنەی ڕەنگدانەوەی هەستئامێزی هزر لە قەڵەم دەدا و گرنگیی زۆری دەدا بە باسە تیۆرییەکانی کانت، تا لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم بەملاوەش جوانیناسی بە شێوەیەکی بەربڵاو هاتە ناو جیهانی ئەدەبەوە.
پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و جوانی مێژوویەکی کۆنی هەیە کە هاوتەمەنی بوونی مرۆڤخۆیەتی لەسەر زەوی، چونکە مرۆڤ لە ڕێگەی هەستەوەرەکانیەوە هەمیشە هەوڵی داوە کە لە دەوروبەرەکەی تێبگات و واتای بۆ ژیان پەیدا بکات. کاتێک باس لە ئیستاتیکا دەکرێت، تەنها مەبەست لە جوانکاریی ڕووکەش نییە، بەڵکو قووڵبوونەوەیە لەو پەیوەندییە نەپچڕاوەیەی کە لە نێوان مرۆڤ و جیهانی دەرەوەدا بوونی هەیە. هەستکردن بە جوانی پرۆسەیەکی ئاڵۆزی دەروونی و مێشکە کە تێیدا مرۆڤ تەنها وەک بینەرێک سەیر ناکات، بەڵکو بەشدارییەکی ڕاستەوخۆی ڕۆحی لەگەڵ ئەو دیمەن یان بەرهەمە هونەرییەدا دەکات کە دەیبینێت یان گوێی لێیە.
لە ڕوانگەی فەلسەفییەوە، لێکۆڵینەوە لە جوانی و هونەر یارمەتی مرۆڤ دەدات کە لە سنوورە ماددییەکانی ژیانی ڕۆژانە تێپەڕێت و ڕوو لە جیهانێکی باڵاتەر بکات. فیساگۆرس بە جەختکردنەوە لەسەر هارمۆنی وەک یاسای بنەڕەتی جوانی، دەرگای بۆ تێگەیشتن لە ڕێسا گەردوونییەکان کردەوە، چونکە پێی وابوو کە هەموو گەردوون لەسەر بنەمای رێكخستن و هاوسەنگییەکی ماتماتیکی و فیزیکی بونیاد نراوە کە کاتێک لەگەڵ هەستی مرۆڤدا دەگونجێت، مانای جوانی بەرهەم دەهێنێت. ئەم تێڕوانینە بنەمایەکی بەهێزی دا بە هونەر و تەلارسازی و مۆسیقای کۆن تا لەسەر بنەمای پێوەرە وردەکان گەشە بکەن.
ئەفلاتوون و پاشان ئەرەستۆ ئەم ڕووبەرەیان فراوانتر کرد و جوانییان بەستەوە بە دادپەروەری، راستی و جیهانی نموونەییەوە. لە لای ئەفلاتوون جوانیی جیهانی ماددی تەنها سێبەرێکە لە جوانییە ڕەها و ئاسمانییەکان، لە کاتێکدا ئەرەستۆ زیاتر ڕووی لە واقیع کرد و لە ڕێگەی چەمکی پاکبوونەوە یان کاتارسیسەوە لە تراژیدیادا، گرنگیی بەو کاردانەوە دەروونی و هەستییە دا کە بەرهەمی هونەری لە دەروونی بینەر یان خوێنەردا درustی دەکات. ئەمە پیشان دەدات کە ئیستاتیکا هەمیشە پردێک بووە لە نێوان واقیعی بەرجەستە و جیهانی ناخەوە.
لە سەردەمی نوێ و لەگەڵ هاتنی شۆڕشی فیکری و فەلسەفی لە ئەوروپا، فەیلەسووفەکان بە شێوازێکی جیاواز چاویان لە جوانیناسی کرد. ئیمانوێل کانت لە لێکۆڵینەوەکانیدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئەزموونی ئیستاتیکی بریتییە لە چێژوەرگرتنێکی بێمبەست و بێبەرژەوەندی، واتە مرۆڤ کاتێک سەیری تابلۆیەک یان دیمەنێکی سروشتی دەکات و بە جوان وەسفی دەکات، هیچ مەبەستێکی ماددی یان بەرژەوەندییەکی شخصی لە پشت ئەو پەسندکردنەوە نییە، بەڵکو تەنها هارمۆنی نێوان هێزەکانی تێگەیشتن و خەیاڵە لە دەروونیدا. ئەمەش ئیستاتیکای کردە زانستێکی سەربەخۆ کە جیاوازە لە زانستەکانی تر و پەیوەندی بە ئازادیی ڕههای ئەزموونی مرۆڤەوە هەیە.
هێگڵیش لە لای خۆیەوە لە سەدەی نۆزدەهەمدا جوانیی بە باڵاترین شێوەی دەرخستنی حەقیقەت زانی لە ڕێگەی هەستەوە، و پێی وابوو کە هونەر و جوانی ڕەنگدانەوەی هزرن کە لە چوارچێوەی ماددەدا خۆی دەردەخات. لە ڕوانگەی هێگڵەوە، هونەر قۆناغێکە کە تێیدا ڕۆح هەوڵ دەدات خۆی بناسێت و لە ڕێگەی هێما و نیشانەکانەوە لە دەرەوەی خۆی تێبگات. ئەم تێڕوانینە فەلسەفییە زەمینەیەکی زێڕینی بۆ هونەرمەندان و نووسەران ڕەخسا تا لە بەرهەمەکانیانچدا تەنها بەدوای جوانیی ڕووکەشدا نەگەڕێن، بەڵکو ڕەهەندە فیکری و فەلسەفییەکانیش تێکەڵ بە بەرهەمەکانیان بکەن.
لە سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم بەملاوە، کاتێک جوانیناسی بە شێوەیەکی بەربڵاو هاتە ناو جیهانی ئەدەبەوە، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە شێوازی نووسین و خوێندنەوەدا ڕوویدا. ئەدەب ئیتر تەنها کێبڕکێی وشە و ڕستەسازی نەبوو، بەڵکو بوو بە گەورەترین شانۆ بۆ نیشاندانی تێکشکاون و سەرکەوتنەکانی مرۆڤ، خەمۆکییەکان، هیواکان، و قووڵاییەکانی دەروونی مرۆڤ. نووسەر و شاعیران بوون بەو فیگەرە ئیستاتیکیانەی که توانایان هەبوو دیاردە سادەکانی ژیان بگۆڕن بۆ شاهکاری ئەدەبی و لە ڕێگەی زمانێکی پڕ لە وێنە و هەستەوە، خوێنەر بگوازنەوە بۆ جیهانێکی تر.
لەم چوارچێوەیەدا، دەقە ئەدەبییەکان بوونە هەڵگری بەهایەکی گورەی ئیستاتیکی کە لە ڕێگەیەوە مرۆڤ نەک هەر چێژ وەردەگرێت، بەڵکو فێری ئەوە دەبێت کە چۆن جیهان لە ڕوانگەیەکی مرۆڤدۆستانە و قووڵترەوە ببینێت. زمانی ئەدەبی زمانێکی تایبەتە کە سنووری ئاسایی تێدەپەڕێنێت و لە ڕێگەی مەجاز، کینایە و وێنەی هونەرییەوە، واقیعێکی نوێ دروست دەکات کە تێیدا زمان خۆی لە خۆیدا دەبێتە ئامانجێکی جوانیناسی.
کۆتاییهاتنی ئەم ڕوانگە فەلسەفی و ئەدەبییانە پێمان دەڵێت که ئیستاتیکا تەنها وانەیەکی تیۆری نیست، بەڵکو چاویلکەیەکە که مرۆڤ لە ڕێگەیەوە سەیری جوانییەکانی ژیان، سروشت و هونەر دەکات. لە جیهانی پڕ لە بشێوی و خێرایی ئەمڕۆشدا، گەڕانەوە بۆ ئیستاتیکا و بەها جوانیناسییەکان تاکە ڕێگەیە بۆ پاراستنی ڕۆحی مرۆڤایەتی و جوانکردنی ژینگەی دەروونی و کۆمەڵایەتی، چونکە مرۆڤ بە بێ جوانی و هونەر و چێژوەرگرتن لە داهێنانی ڕۆحی، وەک بوونەوەرێکی وشک و بێ گیان دەمێنێتەوە کە تەنها لە پێناو بەقاوی ماددیدا دەژی، لە کاتێکدا جوانی و ئیستاتیکا ئەو ڕوشناییەن که ماناییەکی قووڵ و بێسنوور بە بوونی مرۆڤ دەبەخشن.
