بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٢٢ی گۆڤاری زمان و زار کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم دیوانە کلیکی ئێرەبکەن..

نووسینگەی ڕاگەیاندنی ئەنجومەنی دەوڵەتی كۆماری گەلی چین، بەڵگەنامەیەكی فەرمی و گشتگیری (نیازنامە / ڕاپۆرتی سپی) لەژێر ناونیشانی “حوكمرانیی جیهانیی دادپەروەرانەتر و یەكسانتر؛ بنەماكان، پێشنیارەكان و هەنگاوەكانی چین (حوزەیرانی ٢٠٢٦)” بڵاوكردەوە. ئەم بەڵگەنامە ستراتیژییە تیشك دەخاتە سەر دیدگای فەرمی پەكین بۆ چاكسازی لە سیستەمی نێودەوڵەتی و چەسپاندنی بنەماكانی فرەجەمسەری لە جیهاندا،هاوكات لەگەڵ بڵاوبوونەوەی نێودەوڵەتیی ئەم بەڵگەنامەیەمدا، تەواوی ناوەڕۆكی ئەم كتێبە فەرمییە لەلایەن “هەڵۆ حەسەن”ەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی كوردی، بە ئامانجی ئاشناكردنی خوێنەر و توێژەرانی كورد بە پڕۆژە و تێڕوانینە جیۆپۆلەتیكییەكانی چین لە ناوچەكە و جیهاندا. ناوەڕۆكی بەڵگەنامە فەرمییەكە چییە؟.
ئەم بەڵگەنامە گشتگیرە نێودەوڵەتییە لە سێ تەوەری سەرەكیدا كورت دەبێتەوە:
بنەماكان: تێڕوانینەكانی چین بۆ بنیاتنانی حوكمرانییەكی جیهانی كە لەسەر بنەمای دادپەروەری، هاوسەنگی و ڕێزگرتنی هاوبەش بێت.
پێشنیارەكان: پێشكەشكردنی دەستپێشخەریی كرداری بۆ چارەسەركردنی قەیرانە ئابووری و گەشەپێدانییەكان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.
هەنگاوەكان: ئەو كارنامە، پڕۆژە و هەوڵە دیپلۆماسییانەی كە پەكین بۆ پاڵپشتیكردنی وڵاتانی گەشەسەندوو و هێزەكانی باشووری جیهانی -گرتوویەتیە بەر.
گرنگی وەرگێڕانی ئەم بەڵگەنامە فەرمییە بۆ زمانی كوردی لەوەدایە كە دەبێتە سەرچاوەیەكی یەكەمین، ڕاستەوخۆ و باوەڕپێكراو بۆ ناوەندەكانی توێژینەوە، زانكۆكان و خولیایانی بواری پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لە هەرێمی كوردستان. ئەم بەرهەمە یارمەتیدەر دەبێت تا خوێنەری كورد بە قووڵی لە داینامیكی نوێی هێزە جیهانییەكان و ڕۆڵی ستراتیژیی پەكین لە داڕشتنەوەی داهاتووی حوكمرانیی جیهانیدا تێبگات.

– کتێبی: خۆسەری دەنگ و گوتاری ناوەوە
لە کتێبی (ئەی بەندەری دۆست، ئەی کەشتی دوژمن)ـی بەختیار عەلیدا، لە لایەن (ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەند)ەوە، لە دووتوێی (١٩٢) لاپەڕەدا چاپ و بڵاو کرایەوە.
– ئەم کتێبە، دووەمین کتێبی لێکۆڵینەوە و گوتار و خوێندنەوەی شیعریین بە شێوازی (ڕەخنەی شیعری ترپەیی) و (شیعری ڕوانین و شیعری ڕۆچوون) کە هەر تیۆری پێشەوا کاکەیین، لە کتێبی (خەیاڵی کاژفڕێدان)ـا، دیوە شاراوەکانی شیعری بەختیار عەلی پێ خوێندراوەتەوە.
– کورتەیەک لە پێشەکیی «دەروازەیەک بۆ شیعری بەختیارناسیی»ـیەوە
بەختیار عەلی لە دنیای شیعری هاوچەرخدا ڕووناکییەکە کە دەتوانم ناوی «شاعیری هۆشیاری، شاعیری عەقڵی، شاعیری ئەزەلی، شاعیری سەرمەدی، شاعیری ڕۆحی، شاعیری شاری، شاعیری خەیاڵبەر و خەیاڵبڕ، شاعیری زمانی بیر، شاعیری گەردوونی و جیهانی و…» دەیان ناسناوی دیکەی پێ بدەم کە لە خودی شیعرەکانەوە خۆیان دەرهاویشتووە، نەک ئەوەی من خەیاڵپڵاوانە و هاکەزایی پێی بدەم. تەنیا لە چوارچێوەی ئەم کتێبەیدا ئەم دەروازەیە بۆ شیعری بەختیارناسی باس دەکەم و نیشانەگەلێکی وه‌كوو زمانی شیعری، ڕۆحی شیعری، بیری شیعری، خەیاڵی شیعری، کەتوار و گەڕانەوەی شیعریی شاعیر و چەندان دیدی تر کە لە شیعرەکانیەوە سەرچاوەيان گرتووه‌، بۆ خوێنەری شیعر واڵا ده‌کەم تا لێرەوە بگەڕێتەوە بۆ کۆی کارەکانی و بنچینەیەکی دەست بکەوێت، یانژی کەڵکەڵەی خوێندنەوەى شیعر و تێڕوانینی بۆ شیعر بگۆڕێت. جا چ ڕەخنە بێت، چ هەڵوەشاندنەوە و چ بونیادنانەوەیەکی تر، گرنگ ئه‌وه‌يه‌ شتێک بخاته‌ سه‌ر ئەمە.
من لە ڕێی شیعرەوە بەختیار عەلیم ناسی، نەک ئەو بناسم و شیعری بخوێنمەوە، بۆیە هۆشیارە، چونکە هۆشیاری لەگەڵ سەردەمەکاندا درێژ دەبێتەوە و گرژی لای خوێنەر درووست دەکات و هەرگیز خۆی به‌ دەستەوە نادات. وەک ڕووبار دەڕوات و دەپەیڤێت نەک لە گۆمێکدا خۆی مەنگ بکات. لە سەردەمێکدا بیر لە شیعر دەکاتەوە که‌ شیعر نقورچكى لێ دەگیرێت و لە هەموو لایەکەوە لێى دەدرێت، هەر لە سەرمایەداری و تەکنۆلۆژیاوە بۆ دژەکان كه‌ سەنگەریان لێ گرتووە. لەگەڵ ئەوەیشدا شیعرەکانی شێوازی خۆيانيان هەیە کە نەمریی شیعر لە «ئەزەلیبوون و سەرمەدیبوون»ـدا دەدۆزێتەوە. ئەزەلیبوون لای شاعیر، بوونی بێ سەرەتا یان هەبوونی هەمیشەیی لە ڕابوردوودایە. لە شیعرەکانیدا ئاماژە بە شتێک یان بوونەوەرێک دەکات کە هەرگیز دەستی پێ نەکردووە و هەمیشە هەبووە. لە فەلسەفە و ئایینەکاندا ئەم چەمکە زۆر جار بۆ ستاییشکردنی خودا یان هێزێکی باڵا بە کار دێت. بەختیار لە شیعردا بەرەو دوو دنیای جیاواز و مێژوو و گرژیمان دەبات کە تێیدا ئارام ببینەوە. ئەزەلی، هیچ کات دەستی پێ نەکردووە، چونکە هەمیشە نەگۆڕ بووە و هەبووە و ناکەوێتە ژێر کاریگەريی تێپەڕبوونی کاتەوە. لەوسەریشەوە کە گرژییەکەمان بۆ تەواو دەکات، شیعرمان بۆ دەخاتە سەر بەردەوامبوون و بۆ هەتاهەتایە سەرنجمان بۆ دۆخێک یان شتێک یان گوتارێک ڕادەکێشێت کە هەرگیز کۆتایيی نایەت و بۆ هەمیشە بەردەوام دەبێت، ئەویش شیعرە. بۆیە شاعیر مژدەی سەرمەدیبوون لە شیعریدا دەخاتە ڕوو، چونکە بە شێوەیەکی بەردەوام و بێ دابڕان درێژە بە قووڵاییی شیعر دەدات کە شیعر لە ناوەوە جیهان پەلکێش دەکات بۆ ناو خۆی و دێتە دەرەوە و هەناسە بە ڕووی هەموو جیهاندا دەدات.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

١٠٠٠ ساڵ شەڕکردن و ونبوونی شوناس

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

نۆێترین بەرهەمم، نامیلکەی ” بەرهەمداریی کاری دیجیتاڵی لەڕوانگەی مارکسیستیەوە” لە لایەن” دەزگای ئایدیا بۆ فکرو لێکۆڵینەوە” لە کوردستان
لەچاپ دەرهات. ئەم نامیلکەیە پێشتر بەزمانەکانی ئینگلیزی، ئەڵمانی، ئیسپانی، فەرەنسی، عەرەبی لەسایتە جیهانییە گەورەکاندا بڵاوکراوەتەوە. نامیلکەکە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی ئایا شێوەی کار، لەبوارەکانی ئۆنلاین، دیجتاڵیدا دەتوانێت بە بەرهەمدار ئەژمار بکرێت لە ڕوانگەی یاساکانی بەهای مارکسەوە؟ بەواتایەکی تر ئایا کار لەم بوارەدا دەتوانی زێدەبەها بەرهەمبهێنێت؟ ئەوەی جێگای سەرنجە ئەم توژینەوەیە لەلایەن یەکێک لەئەکادیمیاکانی مارکسیستی جیهانیەوە بۆداچوونی لەسەر کراوە و پشتڕاست کراوەتەوە. دەتوانن نامیلکەکە لەڕێگای ” دەزگای ئایدیا” وە لە سلێمانی ، بەژمارە تەلەفونی 0770956990 بەدەستبهێنن.
لەگەڵ ڕێزو پێزانینی زۆر بۆ ” دەزگای ئایدیا” کە ئەم کارەیان بۆ بەئەنجام گەیاندم. هەروەها سوپاسی هاوڕێم ”محمود حلاق” دەکەم کەهاوکاری زۆری کردم لەم کارەدا.
کاوە کەریم

گۆڤارێکی زمانناسیی وەرزییە..

بۆ خوێندنەوەی ئەمگۆڤارە بەپیتی کوردی کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٢١ی زمان و زار بە پیتی لاتینی کلیکی ئێرەبکەن..

چەند لاپەڕەیەک لە رۆژگارەکانی دوای کۆربوونەوەی (ئاگردان)ێکی دی..
چاپی یەکەم ٢٠٢٦

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

چەند سەرنجێکی رۆژنەماوانی..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبەکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

کەڵکەڵەی پەیامی شیعری… لە چاپ دەرچوو

کەڵکەڵەی پەیامی شیعری، پێنج پەیامی شیعری دوورودرێژە لە ساڵڕۆژی شیعردا خراونەتە ڕوو. لە دیزاینی ئیبراهیم ساڵح و هەڵەچن و ڕێنووسی وشیار عەلییە و لە ناوەندی چاپەمەنی و ڕۆشنبیریی کارۆ چاپ دەکرێت.

ئەم پەیام و گوتارانەی لە ڕۆژی شیعردا خستوومنەتە ڕوو، بۆ ئەوەیە کە دیوی پشتەوەی ببینین و شیعر بەرەو ئەوە نەچێت خاوەندار بکاتە بێخاوەن و بێخاوەن بکاتە خاوەندار. ئەم کۆمەڵە پەیام و گوتارە شیعرییانە بۆ ئەوەیە شیعر لە ڕوانین و گوتراو دوور بخاتەوە و شاعیر بەرەو ڕۆچوون بڕوات، شیعر بینراوێکی چرکەساتی نەبێت لە چاوترووکانێکدا لە بار بچێت. ڕاستە باس لە پەیدابوونی شێوەیەک و چەندان شێوەی تری شیعری دەکرێت، بەڵام مەترسییەکان ئەوەیە کە لە سایەی ئەم شێوانەوە سێبەرەکانیان لە ڕۆح دوور دەکەونەوە، بۆیە ناکرێت بڵێین شیعر نەکەوتووەته‌ ناو قەیرانەوە، بەڵکوو بە برینێکی زۆریشەوە دەڕوات و ڕۆحی تێکشکاوی خۆیشی دەبینێت.
شیعری ئایيندە بە تەنیا ڕەهەندێکی کاتی نییە، بەڵکوو بە شێوەیەکی نوێ و ڕێچکەیەکی نوێی درووستکردنی شیعرەوە لە چەند لایەکەوە سەر دەردەهێنێتەوە کە پێکهاتەی شیعر لە (شێوە و زمان،) (ڕۆح و زەمان) و (بیر و خەیاڵ) دەترازێت بۆ پرسیاری قورمیشکراو بەوانەوە، کە ئەمەیش مەترسییەکەى لەوەدایە گوتراوەکان دەکوترێنەوە و ناناسرێنەوە. خاوەندارەکان بێخاوەن دەکرێن و ئامێرەکان زمانێکی ساختەیان پێ دەدرێت. فرەکولتوور بەرەو تاکڕەهەندی و کولتوورێکی چەقبەستوو دەڕوات. ئەوەی لە داهاتوودا مەترسییەکان دێنە گۆڕێ، دەیان شێوەی شیعر دێتە درووستبوون، بەڵام بە ڕۆحێکی بزر و عەقڵێکی هەڵبزڕکاوەوە، بە بیرێکی تێکترنجاو و هونەرێکی ڕەنگکراوەوە. بۆ ئەوەی لە داهاتووی شیعردا وەک عەقڵێکی شیعری لە دایک بیت و نەبیتە شاعیرێکی ئامێرگەڕی زیرەکيی دەستکرد، خۆت بناسە و خۆت بخوێنەوە، شیعر بخوێنەوە، گوتاری شیعری و ڕەخنەی شیعری و تیۆريی شیعری بخوێنەوە، ئەوسا ئه‌گەر لە غەمی شیعردا بیت، دەزانیت کە زیرەکيی دەستکرد ناتکاتە شاعیرێکی هۆشیار، بەڵکوو دەتکاتە ئامێرێکی ڕێکخراو بە زمانی تۆ و عەقڵی خۆیەکی کۆکراوە.

کەڵکەڵەی پەیامی شیعری
پێشەوا کاکەیی پەیامی شیعری
ناوەندی چاپەمەنی و ڕۆشنبیریی کارۆ

لەو رۆژانە بەتیراژی 500 دانە چاپی یەكەمی كۆ شیعری (ئەو هەنگاوانەی بێ هاوێشتن هاتنە بوون) ی عەلی شێخانی شاعیر لەچاپخانەی (زاكرۆس)ی شاری مهاباد بڵاوكراوە و كەوتە بەر دیدی خوێنەران. ئەو بەرهەمە لەبڵاوكراوەكانی (دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوەی موكریانی) یە. شاعیر لەپێشەكییەكی كورت و پوخت بەو جۆرەی پەسنی بەرهەمەكەی كردووە : (كۆی شیعرەكانی ناو ئەم كتێبە 400 شیعرن، هەر یەكەیان سەربەخۆن و پەیوەندییان بە شیعری پێش یان پاشی خۆیان نییە…. ئەمەو زۆربەیان زۆر كورتن، زادەی زیاتر لە سی ساڵ نووسینمن…..بە ئەندازەیەك لەگەڵ ئەو كتێبە پشوودرێژ بوومە، جگە لە هۆنینەوەی شیعرەكان و پاراستن و هێشتنەوەیان بۆ ماوەیەكی زۆر بە شێوەی دەستنووس و دەستخەتی شڕمەوە، هەر تایپ و هەڵەچنكردن و پێداچوونەوەیان نزیك بە هەزار رۆژی خایاندووە بەبێ پەلەكردن لێیان…….. باوەڕبەخۆبوون بەردەوامیت لە هەوڵدان پێ دەدات، ئەگەر ئەو باوەڕبەخۆبوونە و ئەو بەخششەی لە سۆنگەیدا كە خوێ لە سەركەوتن دەبینێتەوە نەمبا، دەمێك بوو لەناو ئەو پووچگەرایییەی باڵی بەسەر سەرجەم چین و توێژ و ئاستەكاندا كێشاوە و ناشیرینترینیان، داننەنان بە جوانییەكانی یەكدی، دەستەوەستان دەبوونم و كۆڵم دەدا…).
جێگای ئاماژە بۆ كردنە هیچ كام لەو 400 شیعرە ناونیشانی تایبەت بەخۆیان نییە، شیعرەكان بە ژمارە ریزبەندكراون. كەواتە ناوی بەرهەمەكە لەناونیشانی هیچ شیعرێكی وەرنەگیراوە.

وا بریارە لە ساڵیادی دەرچوونی یەكەم ڕۆژنامەی كوردی لە بیست و دووی نیسان، كتێبێكی دیكەی (سەدیق سەعید ڕواندزی) بە ناوی ( هەواڵ و ڕووماڵی هەواڵ) چاپ و بڵاوبكرێتەوە. ناوەڕۆكی ئەم كتێبە، چەند سەرنجێكی ڕەخنەییە لە بارەی ڕووماڵی هەواڵ لە میدیاكان و جیاكردنەوەی هەواڵ لە نا هەواڵ و هەروەها زمانی داڕشتن و بایەخ و پێگەی هەواڵ لەو سەردەمەدا. نووسەر لە كتێبەكەیدا باس لەوە دەكات كە ئایا دەكرێ هەموو ڕووداوێك بكرێتە هەواڵ ؟ هەواڵ چییە؟ چۆن هەواڵ جیا دەكەینەوە لەو ڕووداوانەی بەهای هەواڵیان نییە؟ هەروەها باس لە شوناسی ڕۆژنامەنووس دەكات، بەو مانایەی دەكرێ بە هەموو مایك بە دەستێك بگوترێت ڕۆژنامەنووس؟ ڕۆژنامەنووس چۆنە و تایبەتمەندییەكانی چین؟ ئەمانە و چەند بابەتێكی دیكە. شایەنی ئاماژەكردنە بەرگی كتێبەكە لەلایەن شێوەكار و دیزاینەر مامۆستا (هێڕش مەغدید باشە) كراوە و كتێبەكە خوا یار بێت، بە بۆنەی ڕۆژی ڕۆژنامەگەری كوردی بڵاو دەكرێتەوە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بیبلۆگرافیای ٢٠ ژمارەی گۆڤاری زمانناسی زمان و زار، کەوتە بەردەستی خوێنەران و کتێبخانەی ئەرشیفییەوە، سپاس بۆ بەڕێز دکتور تەها ڕەسووڵ کە پاڵپشتی دارایی لە چاپدانی ئەم کتێبەی کردووە.

سپاسی تایبەتیش بۆ کاک سۆران تاودەری دیزاینەر.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٢٠ی گۆڤاری زمان و زار بە ئەلف و بێی کوردی کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٢٠ی گۆڤاری زمان و زار بە ئەلف و بێی لاتینی کلیکی ئێرەبکەن..

——————

بۆ خوێنەنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بە ئامادەبوونی ژمارەیەکی زۆری نووسەران و ڕۆشنیران لە هۆڵی شەهید مەهدیی خۆشناو لە بارەگای یەکێتیی نووسەرانی کورد، لقی هەولێر. ڕۆژی شەممە، ڕێکەوتی ٢٩/١//٢٠٢٥ کۆڕی ناساندن بۆ سێ بەرهەمی نوێی دڵشاد کاوانی نووسەر و ڕۆماننووس بەڕێوەچوو.
کتێبەکان پێکهاتبوون لە کتێبی پەڕینەوە بە قاچ، سەفەری نامەکان. قەسیدەی شیعریی شەوە بیابانییەکانی لم.
سەرەتا نووسەر تیشکی خستە سەر بەرهەمەکانی و پاشان د. هێمن عومەر خۆشناو خوێندنەوە بۆ کتێبەکان کرد ودواتر ڕا و بۆچوونی نووسەران لەسەر کتێبەکان خرانە ڕوو، بە گرینگیی سەیر کرا و پێشوازییەکی باشی لێ کرا.
لەمیانەی کۆڕەکەدا فەرهەنگ غەفوور بەڕوەبەری ڕۆشنبیریی و هونەریی هەولێر. چەپکێ گوڵی بەدیاریی بە نووسەر بەخشی.
دڵشاد كاوانی بۆ ماڵپەڕی گوتی: کۆڕەکە یەکێک بوو لە کۆڕە گەرمووگووڕەکانی لقی هەولێر و جێگەی ڕەزامەندی بەشداربووان بوو.
کۆڕەکە لەلای مەسعوود پەرێشانی شاعیر بەڕێوە چوو. لە کۆتایدا کتێبەکان واژووی لەسەر کرا.

نامیلكەی: “تایوان: بەشێكی دانەبڕاو لە چین – دیدگا مێژوویی و یاساییەكان”، لە نووسینی هەڵۆ حەسەن بڵاوكرایەوە،كە شیكارییەكی ورد بە زمانی كوردی بۆ پرسی تایوان دەكات ،لە ڕێگەی شیكاری مێژوویی و بەڵگەنامەی یاسایی و هەڵسەنگاندنی جیۆپۆلەتیكییەوە،كە یاسای نێودەوڵەتی بە ڕوونی تایوان وەك بەشێك لە چین دەناسێت، بۆچوونێك كە بە شێوەیەكی زۆر لەلایەن ڕێكخراوە جیهانییەكان و نزیكەی هەموو دەوڵەتەكانی جیهانەوە پشتگیری دەكرێت. نامیلكەكە بەشێكی تەواو تەرخان دەكات بۆ تێڕوانینێكی هەڵە كە لە گوتاری بەشێكی كورددا پەرەی سەندووە، ئەویش مەیلی بەراوردكردنی پرسی تایوان لەگەڵ پرسی كورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا،ڕوونكردنەوەی لێكدانەوە هەڵەكانی پرسی تایوان و كورد، نامیلكەی “تایوان: بەشێكی دانەبڕاو لە چین – دیدگا مێژوویی و یاساییەكان”، سەرچاوەیەكی ئەكادیمی جێی متمانە بۆ داڕێژەرانی سیاسەت و خوێندكار و ڕۆژنامەنووسانی كوردە،روونكردنەوەی ئەوەی زلهێزەكان بە تایبەتی چین و ئەمەریكا چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو پرسە دەكەن،بەراوردكاری لە نێوان تایوان و پرسی كورد،نامیلكەكە پاشخانی مێژوویی تایوان رووندەكاتەوە كە تایوان بۆ چەندین سەدە پەیوەندی كولتووری و دیمۆگرافیای لەگەڵ چین پاراستووە،لە ژێر دەسەڵاتی شانشینی چینگ لە ساڵی 1683 بۆ جاڕنامەكانی قاهیرە و پۆتسدام ،نامیلكەكە بنەما یاساییە نێودەوڵەتییەكان و بڕیارنامەی 2758ی نەتەوە یەكگرتووەكان (1971)،كە كۆماری میللی چین وەك تاكە نوێنەری چین دەناسێت و تایوان وەك بەشێك لە خاكی چین دووپات دەكاتەوە و بنەمای یەك چین لە ئاستی جیهانیدا،بەشێكی نامیلكەكە تەرخانكراوە بۆ وەڵامدانەوەی پرسیاری بۆچی ناتوانرێت پرسی تایوان و كورد بەراورد بكرێت؟،لێكۆڵینەوە لە دۆخی یاسایی و زەمینەی مێژوویی و دانپێدانانی نێودەوڵەتی و پێكهاتەی جیۆپۆلەتیكی پرسی تایوان و كورد دەكات،تایوان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا وەك بەشێك لە چین ناسراوە؛ بەپێچەوانەی پرسی كورد،زەمینەی مێژوویی: تایوان بە هۆی شەڕی ناوخۆ جیا بووەوە؛ كورد هەرگیز بەشێك نەبووە لە دەوڵەتێكی یەكگرتووی مۆدێرن،دانپێدانانی نێودەوڵەتی: ئیدیعای سەروەری تایوان دانپێدانانیان نییە،پێكهاتەی جیۆپۆلەتیكی: تایوان پەیوەندی بە یەك دەوڵەتەوە هەیە؛ پرسی كورد چوار دەوڵەت دەگرێتەوە،نامیلكەكە بەو ئەنجامە گەیشتووە كە تایوان بەشێكی جیانەكراوەی چینە لەژێر مێژوو و یاسا نێودەوڵەتییەكان.

مەخابن، زۆرجار لەسەر زاری عەوام و ڕۆشنبیرانیش، ئەوەمان دێتە بەر گوێ کە ساڵانە دەیان بڕوانامەی ماستەر و دکتۆرا لە زانکۆکانی کوردستان وەدەستدێن کە هیچ کەلێنێک لە بوارەکانی زانستی و ئەدەبی و مەعریفی پڕناکەنەوە و پتر خەریکی سووینەوە و کاوێژکردن و خواستنەوەی کاڵای دەستی دووی نووسەرانی دیکەن و لە خەمی داهێنان و ئەفراندن و گەشکردنی زمان و ئەدەب و زانست و مەعریفە دانین و ئاستەکانیان بەڕووداچوون. بە گشتی، ئەمە غەدرێکی گەورە و ناهەقییەکی جەرگبڕە هەم لە زانکۆکان و هەم لە وەدەستهێنەڕانی بڕوانامە باڵاکاندا دەکرێت. لە نێو خەرمانی ئەم بڕوانامانەدا، چەندان بەرهەمی مەزن و بایەخدار و پیرۆز وەبەرهاتوون، کە ناوەڕۆک و دەوڵەمەندی و داهێنانیان لە ئاست، ئەوانەن کە لە زانکۆ جیهانییە ناودارەکاندا پەسند دەکرێن.
کتێبی (سیاسەت و پلاندانانی زمانی بۆ بواری پەروەردە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا)، تێزی دکتۆرای قادر وریا (62 ساڵ)ە کە لە زانکۆی کۆیە بە پلەی نایاب لە سالی 2024 پەسند کرا و لە 2025 ، ناوەندی لێکۆڵینەوەی کوردستان – تیشک لە بۆن – ئەڵمانیا، لە کتێبێکی 250 لاپەڕەی جوان دیزاینکراو و تەکنیک سەردەمیانە چاپی کردوە. جکە لە دەیان کانگا و سەرچاوە بە زمانی کوردی و فارسی و ئینگلیزی و سوودوەرگرن لە ئینتەرنێت، نووسەر بۆ بەدەستهێنانی تێگەیشتنێکی ڕوونتر لە سیاسەتی زمان لە ئێران و ئاستی خوێندنی زمانی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، پەیوەندی بە 51 لایەنی چالاکیی زمانەوانی، شاعیر، نووسەر، هونەرمەند، مامۆستا، و توێژەر لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کردوە و ئەوانەی نوێنەرایەتیی شار و نەتەوە جیاوازەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش دەکەن فەرامۆش نەکراون.
نووسەر دەنووسێت:” لە سەرەتای سەدەی بیستەم و بەردەوامی تا ئێستا، تاکە سیاسەتی بواری پەروەردە لە ئێراندا بەکارهێنانی زمانی فارسی وەک ئامرازێک بۆ خزمەتکردنی پاوانخوازی ناسیۆنالیستی و دامەزراوە دەسەڵاتدارەکانی بووە. ئەم سیاسەتەش کاریگەریی نەرێنی لەسەر زمانەکانی دیکەی غەیرە فارسی هەبووە؛ هەندێک لەو زمانانە بە تەواوی لەناوچوون. بەشێک لەو زمانانە لە لێواری لەناوچووندان، وەک مازینی و کیلکی، هەندێکی تریش مەترسی لەناوچوونیان لەسەرە، وەک کوردی و بەلوچی. ئەم ترسە لە لەناوچوونی زمان بۆتە هۆی بانگەوازی نوێنەرانی کەمە نەتەوەیەکانی تر کە زمانی دایکیان لە پەروەردەی ئەکادیمیدا بەکاربهێنن و زمانی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەکاربهێنن. ئەم تێزە هەوڵ دەدات بۆچوونی وەڵامدەرەوەکان کۆبکاتەوە بە مەبەستی وەڵامدانەوەی ئەم دوو پرسیارە سەرەکییە:
1- بۆ ئایندەیەکی باشتر بۆ ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان پێویستە چ سیاسەتێکی زمانی جێبەجێ بکرێت کە هاوتەریب بێت لەگەڵ واقیعی فرەچەشنی نەتەوەیی و زمانەوانی لە نێو دانیشتوانی ئێراندا، هەروەها لەگەڵ خواستەکانی مافی نەتەوەیی دانیشتوانی ئەم بەشەی کوردستان؟
2- چ میکانیزمێک بۆ جێبەجێکردنی ئەم سیاسەتە زمانییە دابنرێت؟”
کتێبەکە 127 ناونیشان – جگە لە 15 خشتە و پاشکۆی بەڵگەنامە و پووختە ناوەڕۆکەکەی بە دوو زمان لە خۆدەگرێ، ئەمانیش بەم شێوەیەی خوارەوە بەسەر شەش بەشدا پۆلین کراون:
بەشی یەکەم: چەمکە سەرەکییەکان و بنەما تیۆرییەکانی گرتووەتە خۆ: چییەتیی زمان، پێوەندیی زمان بە هەر یەک لە چەمکەکانی ناسنامە، پەروەردە، ماف، ئایدۆلۆژیا و دەسەڵات. زمان وەک سەرچاوە نەک گرفت، تەوەرێکی دیکەی ئەم بەشەیە و تیشک خراوەتە سەر جیاوازیی پێگەکانی زمانی زۆرینە و زمانی کەمینە.

بەشی دووەم: بۆ باسکردنی ڕۆڵی زمان و پەروەردە لە دەوڵەتسازی و نەتەوەسازیدا
تەرخان کراوە: گرنگیی سیاسەتی زمانی بۆ نەتەوەیەکی بێدەوڵەتی وەک کورد وە کورد چۆن
دەتوانێت پەروەردە و سیاسەتی زمانی بکات بە دەروویەک بۆ پاراستنی زمان و ناسنامەکەی.

بەشی سێیەم: تایبەتە بە سیاسەتی زمانی لە کوردستان و ئێراندا، بە ئاوەڕدانەوەیەکی ڕەخنەگرانە لە لێکۆڵینەوە زمانییەکانی ئێران، ڕوانگەکانی دەسەڵات و دامودەزگا پێوەندیدارەکانی، بۆچوونی لێکۆڵەران و ڕووناکبیرانی ئێرانی لەبارەی زمان و ناسنامەی نەتەوە نافارسەکانی ئێران و پرسی پەروەردە بە زمانی دایک.

بەشی چوارەم: باسکردن لە ڕێبازی لێکۆڵینەوە و مێتۆدۆلۆژیی تێزەکە: چۆنیەتیی کۆکردنەوەی داتاکان، شێوازی دەستنیشانکردنی پرسیارلێکراوان، چۆنیەتیی ئامادەکردنی پرسیارنامە و گەیاندنی بە پرسیارلێکراوان و وەرگرتنەوەی وەڵامەکان. مێتۆدی شیکردنەوەی داتاکان (مێتۆدی شیکاریی بابەتیانە/ تێماتیک) ڕۆشنایەتیان خراوەتە سەر.

پێنجەم بەش: تایبەتە بە ناساندنی پرسیارەکانی لێکۆڵینەوە لە پرسیارلێکراوان و سیاسەت و پلاندانانی زمانی بۆ بواری پەروەردە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا.

هەرچی شەشەمین بەشە: تایبەتە بە دۆزراوەکان، ئەنجامەکان، پێشنیاز و ڕاسپاردەکانی لێکۆڵینەوەکە. لەم بەشەدا لێکۆڵەر وێڕای باسێکی کورت لەسەر پڕۆسەیلێکۆڵینەوەکەی، بە گەڕانەوە بۆ سەر چەمکە سەرەکییەکانی پێوەندیدار بە ڕوانگە وبۆچوونی پرسیارلێکراوان، دۆزراوەکان و ئەنجامەکانی لێکۆڵینەوەی خستووەتە ڕوو.
لە بڕگەی ئامانجەکاندا، چەندان خاڵی بایەخدار خراونەتە ڕوو وەک:
• ئەو سیاسەتەی بە ناوی سیاسەتی کولتووری و زمانی و پەروەردەیی لە کۆنەوە تا ئێستا لە ئێران هەیە، لەگەڵ باری ڕاستەقینەی وڵات و کۆمەڵی ئێران کە پێکهاتەیەکی فرەنەتەوەیی و فرەزمانییان هەیە، ناتەبا و نەگونجاوە.
• بەکارهێنانی سیستەمی پەروەردەی سەرانسەریی وڵات بە ئامانجی دروستکردنی یەک
نەتەوە و کردنی زمان فارسی بە زمانی سەرەکی و یەکەمی هەمووان، لە تواندنەوەی نەتەوە
نافارسەکان لە زمانی فارسی و ناسنامەی ئێرانیدا تا هاتووە زیاتڕووبەڕووی بەر هەڵستبوونەوە بووە و ئاکامی پێچەوانەی لێکەوتووەتەوە. نەتەوەی کورد لە ئێران، هەر لە سەردەمی دەسەڵاتدارەتیی ڕەزاشاوە تا ئەمڕۆ، بۆ داکۆکی لە ناسنامەی نەتەوەیی و خەبات دژی ئاسمیلاسیۆنی نەتەوەیی و کولتووری، بۆ داواکردنی مافە نەتەوەیی و زمانییەکان پێشەنگی
نەتەوەکانی دیکەی ئێران بووە.
• تاکزمانی لە پەروەردەی ئێران و بێبەشکردنی نەتەوە نافارسەکانی ئەو وڵاتە لە پەروەردە بە زمانی خۆیان، چەند ڕەهەندی گرنگی هەیە کە بریتین لە: سەپاندنی پێگەیەکی نایەکسان و نزم بەسەر زمانە نافارسییەکاندا و داخستنی دەرگای گەشەکردن و پێشکەوتن بە ڕوویاندا بەهۆی ڕێگەپێنەدانیان لە پەروەردە و فێرکردنی فەرمیدا / پێکهاتنی کێشە و گرفتی جۆراوجۆر بۆ فێرخوازانی نافارس لە ڕەوتی پەروەردە و فێربوون بە تایبەتی لە ساڵانی یەکەمی خوێندنگەدا. ئەو فێرخوازانەی لە پەروەردە بە زمانی دایک بێبەشن، دەگەڵ فێرخوازانێک کە بە زمانی خۆیان دەخوێنن. / بێبەشبوون لە پەروەردە بە زمانی دایک و خوێندن بە زمانێکی داسەپاو، لە ڕووی دەروونی و کۆمەڵایەتییەوە کاریگەریی نەرێنییان لەسەر فێرخوازان هەیە. یەکێک لەو کاریگەرییانە لاوازبوونی متمانە بەخۆیانە. لێکەوتەیەکی دیکەی پەروەردەی تاکزمانی بۆ فێرخوازانێک کە لە مافی پەروەردە بە زمانی دایک بێبەشن، قەیرانی ناسنامەیە / هەستکردن بە پێشێلکرانی سەرەتاییترین ماف و بایەخنەدران بە زمان و ناسنامە، دەبێتە هاندەر و ڕێخۆشکەری تاک بۆ ئەوەی هەستی نامۆیی و دووریکردن لەو دەسەڵات و سیستەم و کۆمەڵەی تێداپێک بێت کە ئەم دۆخەیان بەسەردا سەپاندووە.
• سیاسەتی زمانیی ئێستای ئێران لە ئاستی چاوەڕوانی و ویستەکانی پێکهاتەجیاوازەکانی خەڵکی ئەو وڵاتەدا نین و پێویستیان بە گۆاڕنی بنەڕەتی هەیە؛ پێویستە جێگایان بە سیاسەت و پلاندانانێکی گونجاو و وەڵامدەر پڕ بکرێتەوە. گۆڕانی بنەڕەتی لەو سیاسەتەدا بە پێناسەکردنەوەی سەرلەنوێی ئێران و ئێرانیبوون، داننان بە فرەنەتەوە و فرەزمانبوونی دانیشتووانی ئەو وڵاتە، وەلانانی ئایدۆلۆژیای «یەک نەتەوە و یەک زمان »، بەفەرمی ناسینی زمانە نافارسییەکان و قبووڵکردنی مافی پەروەردە بەو زمانانە پێک دێت.

لە ڕاسپاردە و پێشنیارەکانیشدا، د. قادر وریا، کە خاوەنی 15 کتێبی ئەدەبی زمانەوانی و سیاسی و سەدان وتار و لێکؤلینەوە، زۆر بە لێزانانە ئەوەی بۆ ئەم بوارە پێویستە تۆماری کردوە.

کتێبی (سیاسەت و پلاندانانی زمانی بۆ بواری پەروەردە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا)، جگە لەوەی کە سەرچاوەیەکی زانیاری بەخشە بۆ خوێنەران و بە زمانێکی جوان و ڕەوان و ڕەسەن دارشتراوە. پێویستیشە بۆ ئەوانەی کە لێکۆڵەر و توێژەرن لە بوارەکانی وەک:

(ناسنامە، مافی زمان، نەتەوە، پاراستنی زمان، پێکەوە ژیانی ئاشتیانە، پێشکەوتنی ئابووری و کۆمەڵایەتی، داهێنان لە زمانی کوردیدا، دادپەروەری زمانەوانی، هۆشیاریی زمانەوانی، دەرفەتی زمانەوانی، فرە زمانی لە پەروەردەدا، و سیاسەتی زمانی هاوتەریب).

ئەمەش لینکی کتێبەکەیە بە PDF:

https://tishk.org/ku/language-policy-and-planning-for-education-in-east-kurdistan_pdf.pdf

ناساندنی: فازیل شەوڕۆ – دوبلن

“دوور لە رووی خوێنەران”

نووسەر: سەلام قادری
لە چاپخانەی کارۆ-سلێمانی بڵاوکراوە

سەلام قادری، نووسەری بوێر و بەهەڵوێستی کورد، دوای سێ بەرهەمی پێشووی بە ناوەکانی “من برادەر خانە گومانم”، “دەسەوپارە” و “ئینسان، ناوی نەخۆشینێکی تازە” بە چوارەمین کتێبی خۆی گەڕاوەتەوە:
کۆمەڵە کورتە چیرۆکێک بە ناوی “دوور لە رووی خوێنەران”، بەرهەمێک کە بە نیگایەکی تیژ و بێباکانە سنوورەکانی نێوان ئەخلاق، ئایین، سیاسەت و سێکسوالتی کاڵ دەکاتەوە.

قادری لەم کتێبەدا دنیای مرۆڤی ڕۆژهەڵات بە ڕووتترین شێوەی خۆیەوە وێنا دەکات؛ پیاوێک کە لە نێوان ئیمان و ئارەزوو، لە نێوان ڕاستی و وەهم و لە نێوان ڕاستگۆیی و خۆسانسۆریدا سەرسامە.

بە زمانێکی شیعریی، لە هەمان کاتدا بوێر و بێ شەرم، باس لەو تابۆیانە دەکات کە کەم نووسەر لە ئەدەبی کوردی یان فارسیدا بوێری ئەوەیان هەبووە لێی نزیک ببنەوە.
چیرۆکەکانی وەک “ئەلفوبێی پاکی”، “دەنگێک لە دنیای مردووەکانەوە”، “کوون”، “بیرچوونەوەی ناوەکان”، “مەڵگەی تازە کەران” و “مەسخەرە موقەددەسەکان” وەک ئاوێنەیەکی شکاو وایە کە هەر پارچەیەکی بەشێک لە واقیعی جیهانی ئێمە ڕەنگدەداتەوە تیایدا؛ لە دۆزەخی تاڵیبانەوە تا جنێوسایدی بێدەنگی پەنابەران، لە زیندانەکانی ستەمکارییەوە تا دوورگەی لەبیرکردنی مرۆڤ.

لەم بەرهەمەدا،ئیمان تێکەڵ بە وەسوەسە و ڕزگاربوون لەگەڵ شێتی و ڕاستی تێکەڵ بە کۆمێدیای تاریک کراوە.

قادری بە لێهاتوویییەکی بێهاوتایەوە پردێک لە نێوان فەلسەفەی فۆکۆ و شیکاری دەروونی فرۆید و ئەفسانە کوردیەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دروست دەکات و ئەدەبێک دروست دەکات کە هەم جیهانییە و هەم ڕەسەنە.

“دوور لە رووی خوێنەران” تەنیا کتێبێک نییە، بەڵکو ئەزموونێکی وجودییە؛ گەشتێکە بۆ ناو عەقڵ و نائاگایی مرۆڤی ڕۆژهەڵاتی لە سەدەی بیست و یەکەمدا.

بەرهەمێک کە خوێنەر ناچار دەکات بپرسێت: لە چی دەترسین؟ لە وتنی ڕاستی یان بیستنی؟

• ناونیشان: دوور لە رووی خوێنەران
• نووسەر: سەلام قادری
• بڵاوکەرەوە: چاپخانەی کارۆ – سلێمانی
• ساڵی بڵاوکردنەوە: ٢٠٢٥
• زمان: کوردی / فارسی

لە زۆربەی کتێبفرۆشییەکانی شارەکانی کوردستانی باشوور و بەم زووانە لە سەرتاسەری کوردستان و دەرەوەی وڵات دەست دەکەوێت.

بۆخوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

کتێبەکە بە قەبارەی ٢٤٥ لاپەرەیە و موناقەشەیەکی فکری فرۆیدە ماوەی سال و نیوێک هەفتانە موناقەشەی من و دکتۆر محمد تەها حوسێن بووە و دواتر لەلایەن دەزگای فێربونەوە چاپ کرا و لەبەردەستی خوێنەران دەبێ موناقەشەکە لەسەر فکری فرۆید و چەپی فرۆیدییە و زانیاتی بەسودی فکری تێدایە بەتایبەت بۆ خوێنەر و قوتابیانی بەشی سایکۆلۆژی زانکۆکسن باشە.

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٨ی گۆڤاری ئەنفالناسی کلیکی ئێرەبکەن..

دوو كتێبی دیكەی خوێنەر( سەدیق سەعید ڕواندزی ) بە ناوەكانی (گەشت بە نێو كتێب ) و (چیڕۆكی خۆشەویستی) لە ئاییندەیەكی نزیكدا، چاپ و بڵاو دەكرێنەوە. كتێبی یەكەمیان خوێندنەوە و ڕانانی بیست و دوو كتێبە، كە تیایدا خوێنەر بە دیدگایەكی ڕەخنەییەوە، خوێندنەوەی بۆ كتێبەكان كردووە، كە كتێبی مێژوویی، ئەدەبی، سیاسی، زمانەوانی، هزری و ڕۆشنبیری گشتیان تێدایە و كتێبەكە زنجیرەی سێیەمە، لە دوای هەردوو زنجیرەی یەكەم و دووەم بە ناوكانی (پەیڤەكان دەدوێن ) و (لە سێبەری كتێبدا). كتێبی دووەمیشیان ڕامانێكە لە بارەی خۆشەویستی و سەرەتاكانی خۆشەویستی نێوان هەردوو ڕەگەز و هاوكات قسەكردنە لە سەر خۆشەویستی و دەرخستنی ڕەهەندی ئەو پەیوەندییە لە ژیانی مرۆڤدا، بەوەی كە ئایا هەموو پەیوەندییەك دەشێ ناو بنرێ خۆشەویستی؟ ئایا هاوسەرگیری گۆڕستانی خۆشەویستییە؟ ئایا خۆشەویستی لە دوای هاوسەرگیریی دروست دەوبێت؟ ئەمانە و چەند بابەتێكی دیكە. شایەنی ئاماژەكردنە، بەرگی هەردوو كتێبەكە، لەلایەن دیزاینەر (سامی فەتاح) كراون و لە چەند ڕۆژی داهاتوودا خوا یار بێت هەردوو كتێبەكە بڵاو دەبنەوە.

بابەت: لێكۆڵینەوە ئەدەبى
نۆرەی چاپ: یەكەم
ساڵی چاپ: 2025 كوردستان- سلێمانی

ناوەرِۆك:

• گێرِانەوە، چەند خستنەرِووییەكى سادە…….
• رۆماننوسانى كورد……………..
• بەشى یەكەم:
• بونیادى گێرِانەوە………………
• توانا/ داهێنان…………………..
• زمانی نووسین/ زمانی حیکایەتکردن…
• ژیاننامە …………………………
• كۆڵان كۆڵان گێرِانەوە………….
• ئاسۆى چاوەرِوانى خوێنەر……
• گۆشەخەیاڵ……………………..
• پاسەوانانى خودا، لەنێوان زەمەن…
• شیعرییەتى دەستپێك لە (كەوتنى ئاسمانەكان)دا….
• گێرِانەوەى “مەرگى مەیموون”………..
• رۆمانى شەوگەرِەكان……..
• بەشى دووەم:
• پیاوێكى تێكشكاو…………..
• زمانى كوردى لە نێوان دوو دۆزەخدا…
• ژیان رۆمان نییە”….
• دۆن کیخۆت” سوارچاکی شێتی…
• بەشى سێیەم:
• (تەوەرى خۆكوشتن و نوسین)….
• سەرچاوەكان……………
• عەبدولموتەلیب عەبدوڵڵا…….

لە ڕۆژی ٣ی ١٠ لە پیشانگای نێودەوڵەتیی سلێمانی بۆ کتێب بڵاو دەکرێتەوە…
لە دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم دەستدەكەوێت.

کتێبی “هەزار ساڵ”، کتێبێکی نوێی منە و هەوڵ و کۆشش و شەونخوونی ساڵێک زیاترمە، بۆیە دەمەوێ بڵێم؛ ئەو کتێبە نوێیە تەنها کۆمەڵێک وشە نییە لەسەر کاغەز، ئەمە گەشتێکی قووڵە بە ناخی مرۆڤایەتیدا، وێنەیەکە لە هەزار ساڵی ژیانی مرۆڤ، پڕە لە خەون و خولیا، ئازار و شادی، شکست و سەرکەوتن.لەم کتێبەدا، خوێنەر دەبێتە کەشتیوانێک لە دەریایەکی پڕ لە شەپۆلی نائومێدی. بەڵام ئەم دەریایە، هەرچەندە توند و بەهێز بێت، هەر دەبێت بیبڕین، چونکە لە پشت هەر تاریکییەک، ڕووناکییەک هەیە، لە دوای هەر ناخۆشییەک هیوا و ئومێدێک هەیە، لە دوای هەر شەوێک، بەیانییەکی جوان هەیە.”هەزار ساڵ” تەنها کتێبێک نییە، بەڵکوو ئاوێنەیەکە کە تێیدا هەر خوێنەرێک دەتوانێت ڕەنگدانەوەی خۆی ببینێت. ئەمە چیڕۆکی سەرکەوتنە بەسەر نائومێدیدا، چیڕۆکی گەڕانە بەدوای مانادا لە جیهانێکی بێ مانادا.لەم بەرهەمەدا، وشەکان دەبنە پردێک لە نێوان ڕابردوو و داهاتوودا، هەر لاپەڕەیەک، وانەیەکە لە ژیان، هەر بەشێک، ڕێگایەکە بۆ تێگەیشتن لە خۆمان و جیهانی دەورووبەرمان.بە خوێندنەوەی “هەزار ساڵ”، خوێنەر نەک تەنها گەشتێک دەکات بە مێژووی ژیاندا، بەڵکوو سەفەرێک دەکات بە ناخی خۆیدا، ئەمە بانگەوازێکە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ترس و دڵەڕاوکێکان، بۆ دۆزینەوەی هێزی ناوەکی خودی خۆی.لە کۆتاییدا، “هەزار ساڵ” بانگەوازێکە بۆ هەموو ئەوانەی کە لە نێو گێژاوی ژیاندا ون بوون، تا بگەڕێنەوە بۆ لای خۆیان و ئەو هێزە ناوەکییە بدۆزنەوە کە دەیانگەیەنێتە کەناری ئارامی و سەرکەوتن .

زەکەریا فاتیح

ئێوارنی ڕاین و نەهامەتییەکانی کورد

كتێبی شیعری (ئێوارانی ڕاین) لە نووسینی نووسەر و شاعیر “یووسف مەنتک” تا ئێستا بەزمانەکانی (ئەڵمانی، فارسی و بە زاراوەی کرمانجی باکوور و ڕێنوووسی لاتینی، چاپ و بلاوبۆتەوە. لە حاڵی حازردا لە باشووری كوردستان، بە ئەلف و بێی زاراوەی سۆرانی ناوەڕاست جارێكی دیكە بە چاپێكی تازە و جوان بڵاوكرایەوە لە شاری سلێمانی لە لایەن دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم دەست دەکەوێت.

سەرەتا “فەرمانگەی فیدراڵی بۆ بوونەوەرە سیحرییەکان” لە ئەڵمانیا ڕانانێکی بۆ چاپە ئەڵمانییەکە کردبوو. لە كۆڵینەوەكەدا نووسویەتی: كۆمەڵەی شیعری ئێوارانی ڕاین، کتێبێکی جیاوازە لە ڕووی ڕیتم و ناوەڕۆكەوە، بۆیە زۆرجار شاعیران ناچار بەوە دەبن بە زوبانێكی قورس و ئاڵۆز دەقەكانیان بنووسن، كە لەوەدا خوێنەر ماندوو وەڕس دەبێت، بەڵام شیعرەكانی ناو ئەم دیوانە دوورن لەو جۆرە فۆڕم و دەربڕینانە، بەڵكوو بە زمانێکی پاک و ڕوون وسادە ڕەنگدانەوەی ڕووداو و هەستەکانی ڕۆژانەی بە ستایلێكی تەواو شیعریانە و ڕیالیزستیانە گەیاندووە. دەقەکانی ناو ئەو كتێبە لە ئەبستراکتدا ون نابن، بەڵکوو تەواوی ئەو چیرۆک و بەسەرهاتانە بە شێوازێكی کۆنکرێتی دەگێڕێتەوە. بۆ نموونە: دەربارەی خۆشەویستییە ونبووەکان، ماڵێکی بەجێماو، یان نیگەرانییەکانی کەسێکی ئاوارە. بە جۆێك مامەڵەی لەگەڵدا كردوون، وەك ئەوەی لەگەڵیاندا ژیابێت.

نووسەر و شاعری یووسف مەنتك، لە ئەڵمانیاوە وەڵامی چەند پرسیارێكی لەبارەی چاپە كوردیەكە دایەوە و وتی: كتێبی شیعری “ئێوارانی ڕاین” پیوەندی بە دۆخی ژیانی من و چەندانی وەك من هەیە لە ئەوروپا و ئەڵمانیا، لە لێرەوە بە ڕۆحێكی بیمارەوە، سەیری نیشتمان و كوردستان دەكەین. كتێبەكەم خۆی لە چەندین ناونیشان دەبینێتەوە، كە هەر یەكەیان مێژووی نووسینیان بۆ چەند ڕووداو و بەسەرهاتێك دەگەڕێتەوە. بۆ وێنە لە پێشەكی كتێبەكەدا نووسەر “عادل قادری” لەژێر ناونیشانی (كورد بوون لەسەر سنوورەكانی جیهان) زۆر بە وردی دێتە سەر ناوەڕۆكی شیعرەكان و خوێندنەوەیان بۆ دەكات. لە بەشێكی دیكەی وەڵامەكاندا یووسف مەنتك دەڵێت: بەشی زۆری شیعرەكان و ناونیشانی دەقەكان بە هەستێكی نیشتمانیی و نەتەوەییانە نووسراوە، بۆ نموونە لەسەر قامیشلۆی بریندار و كارەساتی شەنگالی ئێزیدخانێ نووسیومە. هەروەها باسی نەهامەتییەكانی كوردم كردووە، باسم لە كۆچ و سەرگەردانی كورد و نا عەدالەتیی كردووە. لە بارەی شیعری دڵداریی و خۆشەویستییەوە یووسف مەنتكی شاعیر

بەشێك لە شیعرەكانی پێوەندی بە عیشق و ئەڤیندارییەوە هەیە. ئەویش وەك بەشی زۆری گەنجەكان ڕۆژێك لە ڕۆژان شێتانە گە نجێکی عاشق بووە.

ئا: تەها عەبدوڵلا

بیرەوەریی شاعیرێکی جەنگاوەری مارکسیست

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ١٨ی گۆڤاری زمان و زار کلیکی ئێرەبکەن..

کتێبی قەرەنی جەمیل
ئەم کتێبە پێکهاتووە لە ( گفتوگۆ، وتار، تابلۆ، وێنە) لە ئامادەکردنی (باهۆز مستەفا) بە بەشداری کۆمەڵێک نووسەر و ئەکادیمیست و هونەرمەند.

دەربارەی ناوەڕۆکی کتێبەکە ( باهۆز مستەفا ) گوتی: بیرۆکەی ئەم کتێبە سەرەتا گفتوگۆیەکی هونەری بوو لە نێوان من و هونەرمەند (قەرەنی جەمیل) دەربارەی تیۆر و قۆناغە جیاجیا هونەرییەکان و داهێنان لە دنیا و کوردستان و کێشەکانی. بەڵام دوای بە هۆی نەخۆشکەوتنی، هونەرمەند (قەرەنی جەمیل) داوایکرد جارێ ڕایبگرین تا چارەسەر وەردەگرێ و کەمێک باشتر دەبێت، ئینجا دەست بە گفتوگۆکە دەکەینەوە، بەڵام بەداخەوە مەرگی هونەرمەند مەودای نەدا گفتوگۆکە تەواو بکەین.
ماوەتەوە بڵێین: ئەم کتێبە لە مەراسیمی ( یاد و وەفا بۆ قەرەنی جەمیل) بڵاودەکرێتەوە.

دەڕژێمە منداڵیمەوە..
نوێترین دیوانی سەلام عومەرە و بەبەرگ و دیزانێکی جوان كەوتە بەردەستی خوێنەران، شیعرەکان بەرهەمی شەش ساڵی شاعیرە و وێنەی ناسک و ئیدیۆم پانتاییەکی زۆری لەنێو کۆپلەکاندا داگیر کردووە.

نووسەر: سەلام عومەر
ناوی كتێب : دەڕژێمە منداڵیمەوە
بابەت: شیعر
دیزاینی بەرگ‌و ناوەرۆك: هێرش مەغدید
چاپخانە: دەرەوەی وڵات
نرخ: 5000
تیراژ:500
چاپییەكەم : 2025

بۆ خوێندنەوەی ئەم دیوانە شیعرییە کلیکی ئێرەبکەن..

(ئاراس سەعید) نووسەر و لێکۆڵکار، یەکەمین کتێبی (بەناونیشانی بەخێربێن بۆ گوندە بچکۆلەکە) بڵاودەکاتەوە.

ئەم کتێبە یەکەمین بەرهەمی نووسەرە و ناوئاخنە بە کۆمەڵێک (هزرەوتار) لە ستراکچەری میدیا و فۆڕمە نوێییەکانی دەکۆڵێتەوە و ڕۆدەچێتە نێو کایەی فەلسەفەی میدیا و لەو سۆنگەیەشەوە چۆنێتی بەرهەمهێنانیی حەقیقەت و زانیاری لە فۆڕمە جیاوازەکانی میدیا دەخاتە بەرباس و لێکۆڵینەوە.

شیاوی باسە، بەشێکی کتێبەکە تەرخانکراوە بۆ پرسی (پەروەدەی میدیایی) کە فێرمان دەکات چۆن مامەڵەیەکی تەندرووست و ئەقڵانی لەتەک فۆڕمەکانی میدیایی نوێدا بکەین و نەبینە نێچیری دەزگاکانی ڕاگەیاندن و ساختەهەواڵ و ڕیکلامەکان فریومان نەدەن.

هەروەها دووبەشی کۆتایی، تایبەتە بە زیرەکی دەستکرد و خستنەبەرباسی ئەو جیهانە نوێیەی لەسایەی ئەم تەکینیکە نوێیەوە خولقاوە.

لەم بارەی نووسینی کتێبەکەوە نووسەر دەڵێت:”پاڵنەری نووسین و کۆکردنەوە و بەچاپ گەیاندنی ئەم بەرهەمە، ئەوە بوو؛ هەر لە قۆناغی یەکەمی زانکۆ لەبەشی ڕاگەیاندن، پەیم بەوە برد کە سەرچاوەی پێویست لەو بوارەدا بەزمانی کوردی ئێجگار کەمە، لەو سۆنگەیەوە بڕیارمدا کۆمەڵێک هزرەوتار لەو بوارەدا بنووسم، تا هاوزمانانی کوردم لەم بوارەدا بێ بەش نەبن.”

جێی باسە، ئێستا کتێبەکە لە چاپخانەیە و لە ئایندەیەکی نزیکدا دەکەوێتە بەردیدەی خوێنەران.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکە..

چەند باسێک دەربارەی ئەدەب و هونەری خۆرهەڵات و خۆرئاوا..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

(ئەم کتێبە دیالۆگێکی قووڵ و هەمەلایەنە یە لە نێوان بزووتنەوەی سۆشیالیستیی نێودەوڵەتی و چەندین رەوت و گرووپی سیاسیی دیکە سەبارەت بە مافەکانی کورد، ئازادی نەتەوەیی و رۆڵی شۆڕشگێڕیی سۆشیالیستی لەم خەباتەدا پێشکەش دەکات…)

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

سەبارەت بە کتێبەکان

لە خۆرئاواوە بەرگی دووەم

لەخۆرئاواوە؛ گەڕان و سۆراخێکی ترە بەنێو جیهانی ئەدەب و کلتووری و چینایەتی لەخۆرئاوا و خۆرهەڵات. هەوڵێکی ترە بۆ ئاشناکردنی خوێنەری کوردزمان بە فەرهەنگی خەباتکارانەی چینایەتی لەنێو شەوەزەنگەی نیزامی چەوسێنەری سەرمایەداری کە خەریکە هەموو ترووسکەکان دەکوژێنێتەوە و زمان و ئەدەب و هونەر لەهەموو جوانییەک داتەکێنێت لەپێناو پتەوکردنی زنجیرەکانی کۆیلەتی ئینسانەکانی کۆمەڵگە. ئەم کتێبە دەیەوێت ئەوە بڵێت کە وەستانەوە بەرامبەر بە شەوەزەنگی سەرمایەداری ئەرکێکە دەکەوێتە سەر شانی هەمووئەو کەسانەی کە دەیانەوێت سبەینێیەکی جوان و ڕووناک مرۆڤایەتی لەئامێز بگرێت.

دەق و خوێندنەوەی ڕەخنەگرانە

دەق و خوێندنەوەی ڕەخنەگرانە؛ دەیەوێت بەپێچەوانەی ڕەخنەی ئەدەبی کوردی باو و لەدەرەوەی بازنەی بێبەهاکردنی ڕەخنەوە، مانایەک بەڕەخنەی ئەدەبی ببەخشێت و تەکانێک بە ڕەوتی ڕەخنەی ئەدەبی بدات تا بتوانێت سنوورەکانی لەدەستدانی شکۆ و بەهای ڕەخنەی ئەدەبی ببڕێت و ئەدەبی کوردی دووچاری ڕاچڵەکین بکات. ڕاچڵەکینێک کە ئەدەب و ڕەخنەی ئەدەبی، مرۆڤ وەک چەق و بەنرخترین سەرمایە ببینن. ئەمە ئەو پەیامەیە کە ئەم کتێبە هەوڵ دەدات لەخۆیدا بەرجەستەی بکاتەوە.

ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی و چەند پرسێک

لەنێو هەراوزەنای بیرمەندان و ڕەخنەگرانی ئەدەبی بۆرژوازی کە هەمیشە ویستویانە و دەیانەوێت لەبەهای ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی کەم بکەنەوە و وەک میتۆدێکی ناکاریگەر وێنای بکەن، ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی و چەند پرسێک؛ دەنگ و وەڵامی ڕەخنەگرانی مارکسیستییە بەو هەراوزەنایەی نووسەرانی نیولیبڕاڵ و هەوڵێکە لەئاستانەی وەڵامدانەوە بە گرفت و کێشە ئەدەبی و کلتوورییەکانی کۆمەڵگەی چینایەتی ئەمڕۆ. ڕوانگەی مارکسیستی بۆ ئەدەب و کۆمەڵگە و ژیان و ئینسان هەتا ئەم ساتەوەختەش ئینسانیترین ڕوانگەیە کە مرۆڤایەتی دەتوانێت ئومێدی لەسەر هەڵچنێت.

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٥٩ی گۆڤاری نما کلیکی ئێرەبکەن..

بابەڕوشە گۆڤارێکی ساڵانەی تایبەتە بە ئەنفال و جینۆساید..

بۆ خوێندنەوەی ئەم گۆڤارە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم رۆمانە کلیکی ئێرەبکەن..

“ژیریی دەستکردی سەرمایەداری، بەرەنگاری چەپ و بەدیلی گونجاو” بە زمانی کوردی بڵاو کرایەوە. کتێبەکە بەخۆڕایی بەردەستە و وەڵامی پرسیارێکی بنەڕەتی دەداتەوە: ئایا تەکنەلۆژیا لە خزمەتی سەرمایەیە یان ئامرازێکە بۆ ئازادی؟

دابەزاندنی ڕاستەوخۆ:
https://rezgar.com/books/i.asp?bid=5
بۆ خوێندنەوەی کتێبەکە کلیکی ئێرە بکە..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

یەکەمین کۆمەڵەچیرۆکی پێشەوا کاکەیی بە ناوی (ڕەش: تاڵ تاڵ، پێکەنینی بەتاڵی پاتاڵ) لە چاپ دەرچوو. کاری هەڵەچن و ڕێنووسکاری، (وشیار عەلی)ـیە و کاری بەرگ (ئیبراهیم ساڵح)ـە. هەروەها لە ناوەندی چاپەمەنی و ڕۆشنبیریی کارۆ چاپ کراوە.
زۆر بە سادەیی و بە کورتی: ئەم کۆمەڵەچیرۆکە، لە پێنج چیرۆک پێک دێت کە لە ماوەی ساڵانی پێشوودا نووسراون. لە دەوری ئەقڵی گاڵتەجاڕی و ڕەخنە و دژەسیستەمدا دەخولێتەوە. گەڕانەوەیە بۆ ناو گەڕانەوە و زمانی ڕەخنە و زمان پێکەوەژیان و زمانی گفتوگۆ. لەگەڵ ئەوەیشدا هەڵتەکاندنی نووسەری بەرتیل و مشەخۆر و گشت خێڵحیزب دەخاتە ژێر پرسیارەوە. ئەم پێنج چیرۆکە، لە دەوری ئێران و هەولێر و سلێمانی و هەڵەبجەدا دەخولێتەوە.
کۆمەڵەچیرۆکێک نین بە دڵی خوێنەری عەوام نووسرا بن، لە چیرۆکدا گەڕاوم زمان و چیرۆکی نوێ چی لە من دەوێ. لەگەڵ باودا نیم و ڕەتکردنەوەیشی هەر ئەوەیە کە ئاگاداری (سینیزم/ ئەقڵی گاڵتەجاڕی) نەبیت، دەتخاتە ناو مەکینەکەوە. بۆ ئەوەیە پێبکەنیت و تێڕامێنیت و بتهاڕێت.

چیرۆکەکان:
١- پووڵ وەرگرتنی گوو
٢- خۆم و کات (چیرۆکی نێوان گۆچان و کاتژمێرێک)
٣- نووسەرە خۆکوژەکەی وڵووبە
٤- گۆبەندی پێڵاوەکە
٥- سێ نالییەکە

لە ئەلفەوە تا یا وەک چەکی شەڕ

Luke Harding
لێکۆڵینەوەیەکی سەرنجڕاکێش دەربارەی ئۆپەراسیۆنی قاچاخی سی‌ئای‌ئەی بۆ گەیاندنی کتێبە قەدەغەکراوەکان بۆ پشت پەردەی ئاسنین

لە مانگی ئازاری ١٩٨٤، ئەفسەرانی گومرگی پۆڵەندا تێبینی لۆرییەکی گومانلێکراویان کرد. لۆرێکە بە کەشتییەکی شەوانە لە کۆپنھاگنەوە گواسترابووەوە و لە بەندەری بالتیکی سوینۆیستیە لەنگەری گرتبوو. ناوەوەی لۆرێکە بچووکتر دەینواند وەک لە دەرەوەی. کرێکارەکان پانێلێکی دیواری ناوەوەیان شکاند و بە شۆکەوە کۆمەڵێک کتێبیان دۆزییەوە – ٨٠٠ کتێب – لەگەڵ چاپخانەی نایاسایی و وۆکی- تۆکیە قەدەغەکراوەکان. ئەفسەرەکە بە هاوارو سەرسوڕمانەوە ئاماژەی بە شتە قەدەغەکراوەکان کرد!”

ئەم بارە بۆ بزووتنەوەی هاوپشتی ئۆپۆزسیۆنی پۆڵەندا ئامادە کرابوو. سەرۆکی کۆمۆنیستی وڵاتەکە، ژەنەراڵ وۆیچخ یاروزێلسکی- Gen Wojciech Jaruzelski ، سێ ساڵ پێشتر “ھاوپشتی” قەدەغە کردبوو. کتێبە قەدەغەکراوەکان زیاتر لەم جۆرانەبوون، ڕەخنە لە سیستەمی سۆسیالیستی و نامیلکەکانی سەبارەت بە مافەکانی مرۆڤ. کارەکانی دیکە کە بە نهێنی دەگەیەنرانە ئەو دیوی دیوارە ئاسنینەکانەوە “١٩٨٤”ی جۆرج ئۆروێڵ، تێکستە فەلسەفییەکانی ئالبێرت کامو و هانا ئارێنت و هەروەها کۆپییەکانی هەفتەنامەی”مانچێستەر گاردیان “.

ئەو ڕێکخراوەی کە پارەی ئەم خزمەتگوزارییە ڕۆشنبیرییەی دابین دەکرد کەسی تر نەبوو جگە لەCIA بۆ ماوەی ٣٥ ساڵ، کتێب، گۆڤار و کاسێتەکانی ڤیدیۆی بۆ وڵاتانی بەرەی وارشۆ لە ئەوروپای ڕۆژھەڵات و یەکێتی سۆڤیەت ناردووە. شێوازە بەکارهێنراوەکان بۆ ناردنی کتێبەکان زۆر زیرەکانە بوون، لەوانە شاردنەوەیان لەناو جانتای گەشتیاران، ھەروەھا لەڕێی بالۆن، یەختەکان و دایبی منداڵان کە بە فڕۆکە دەنێردرایە وارشۆ بردرابو کە ئەم کتێبەی”ئەرخەپیلاگی گولاگ” The Gulag Archipelago Vol.1 Aleksandr Solzhenitsyn یەکێک بوو لەو کتێبانە.

وەک چارلی لە کتێبە نوێیەکەیدا، ” The CIA Book Club “، باس دەکات، ئەم پڕۆگرامە سەرکەوتوو بوو. بەشێکی گرنگی لە تێکشکاندنی کۆمۆنیزمی پۆڵەندا و خێراکردنی کۆتایی ھاتنی ڕژێمە ھاوشێوەکان لە ڕۆمانیا، بولگاریا، چێکۆسلۆڤاکیا و ھەنگاریا گێڕا. ھەرزانیش بوو، ساڵانە ٢-٤ ملیۆن دۆلاری تێدەچوو. لە ھەمان سەردەمی جەنگی سارددا، سی ئای ئەی ٧٠٠ ملیۆن دۆلاری بۆ پشتگیری لە شەڕکەرانی موجاهیدین لە ئەفغانستانی داگیرکراوی سۆڤیەت خەرج کردبوو.

بۆ سەردەمی ناڕازییەکانی پۆڵەندا، ئەو چاپخانانەی کە لە ڕۆژئاواوە نێردرابوون هاوتای چەک و تانک بوون. وەک یەکێکیان وتی، ئەدەبیات خۆراکی روح بوو، هەستێکی مرۆیی گەورەتری بە پۆڵەندییەکان دەبەخشی. کتێبەکان هانی ناڕەزایەتی دەدا. سەرنووسەر ئادەم میخنیک Adam Michnik کە ڕۆڵێکی سەرەکی لە خەباتی هاوپشتیدا گێڕا و زۆربەی ساڵانی ١٩٨٠ی لە زینداندا بەسەر برد – وتی: دوای خوێندنەوەی هەرکتێبێک “بڕبڕەی پشتت ڕاست دەبێتەوە.” هەروەها تێبینی کرد: “ئەوسا تۆ دەتزانی کە دەتوانی بە دەوڵەت بڵێی ‘نا’.”

چالاکوانانی دیموکراسی پۆڵەندا کە لەلایەن سی ئای ئەیەوە یارمەتیدەدران، دەستنیشانکراو نەبوون. ئەوان خۆیان ناونیشانەکانیان بۆ بڵاوکردنەوە ھەڵدەبژارد، کە زۆرێکیان لەلایەن کەسانێکەوە نووسرابوون کە پێشتر لە بلۆکی ڕۆژھەڵات ژیا بوون. کەسایەتییەکی سەرەکی میروسڵاو خۆیچکی Mirosław Chojecki بوو، کە چارڵس ناوی “وەزیری قاچاغچێتی ھاوپشتی” لێناوە. خۆیچکی بڵاوکەرەوەیەکی بەھرەمەند بوو کە چەندین جار لەگەڵ پۆلیسی نهێنیدا کێشەی بۆ درووستببوو. زیاتر لە ٤٠ جار دەستگیر کرا، بەڵام نەیانتوانی ئۆپەراسیۆنە نهێنییەکەی بوەستێنن.

کاتێک لە ساڵی ١٩٨٠ لە کارگەی کەشتیسازی لینین لە گدانسک مانگرتنەکان دەستیانپێکرد، دەسەڵاتداران تەلەفۆنەکانیان بڕی. خۆیچکی بڵاوکراوەیەکی تایبەتی بڵاوکردەوە بە ناوی “بۆڵتن” بۆ پشتگیری لە کرێکارەکان. دەسەڵاتدارانی کۆمۆنیستی لەوڵات بە ناچاری `هاوپشتی” ان بە فەرمی ناساند. پازدە مانگ دواتر، لەژێر فشاری مۆسکۆدا، یاروزێلسکی یاسای سەربازی سەپاند لە وڵاتدا. بەرپرسانی “هاوپشتی” دەستگیر کران. خۆیچکی لە دەرەوەی وڵات بوو، وەبۆ دە ساڵی دواتریش لە پاریسەوە بەردەوام بوو لە بڵاوکردنەوەی ئەدەبیاتی ناڕەزایەتی،

چارڵی بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش دەربارەی چالاکوانەکانی ناو پۆڵەندا و ھەوڵەکانیان بۆ بەرگریکردن لە سەرکوت، دەنووسێت. ژنان ڕۆڵێکی گرنگیان گێڕا. لە ساڵی ١٩٨٢، ژوورنالیست ھێلینا لووچیوو- Helena Łuczywo “ھەفتەنامەی مازۆڤیا”ی دامەزراند، کە سەرچاوەیەکی گرنگی زانیاری بوو لە کاتە تاریکەکاندا. ئەو و ھاوکارەکانی لە ماڵە پارێزراوەکاندا دەنووستن، ناسنامەی ساختەیان ھەڵگرتبوو و پەیوەندییەکانیان بەکاردەھێنا بۆ دەستکەوتنی چاپخانە قەدەغەکراوەکان. ئاسایشی پۆڵەندا زۆر پیاوسالار بوون. ئەوان بڕوایان وابوو کە ئەو رۆژنامەنووسانە پیاون، بۆیە خاترجەم لەو بارەیەوە بە دوای ژناندا نەدەگەڕان.

بۆ چەند ساڵی دواتر، دۆزی “ھاوپشتی” بێھیوا دیاربوو. لە ھەمان کاتدا، تۆڕی دابەشکردنی خۆیچکی گەشەی کرد. تا ناوەڕاستی ساڵانی ١٩٨٠، کتێبەکان لە ڕێگای ستۆکھۆڵمەوە بۆ تورین لە پۆڵەندا دەنێردران. شوێنەکانی چاپی نایاسایی لە ژوورەکانی سەربان و ژێرزەمینەکانی چێشتخانەدا سەریانهەڵدا، لەژێرزەمینێک کە دەرگا نهێنێکەی بە ساردکەرەوە شاردرابووە. ڕژێم سەرکەوتنی بەدەستهێنا و سیخوڕەکان توانیان دزەبکەنە ناو “ھاوپشتی” و دەست بەسەر بارە نێودەوڵەتییەکانیاندا بگرن، کە وەک “هاندان-پڕۆڤۆکاسیۆن” ناویان دەبرد.

تۆمارەکانی سی ئای ئەی لەم سەردەمە سەرسوڕهێنەرەدا ھێشتا بەنهێنی ماونەتەوە. سیاسەتمەدارانی باڵای ئەمریکی بە نهێنی پشتگیرییان دەکرد، لەوانە سەرۆک جیمی کارتەر و ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانی ئەمریکا زبیگنیو برزێزینسکی- Zbigniew Brzezinski بەڕەچەڵەک پۆڵەندی. پڕۆگرامی کتێبە نهێنییەکە ناوی کۆدی QRHELPFUL بوو. ئەنجامەکانی سەرنجڕاکێش بوون. جۆرج میندن، ئەفسەری سی ئای ئەی بوو، مەزەندە دەکات کە نزیکەی ١٠ ملیۆن شت بە نهێنی بۆ بلۆکی ڕۆژھەڵات نێردراون، کە ٣١٦,٠٢٠ کتێب لە کۆتا ساڵی پڕۆگرامەکەدا نێردراون.

چارڵی چاوپێکەوتنی لەگەڵ ئەوکەسە ناڕازییانەی کە لە ژیاندا ماوون کردووە، کە تێکۆشانی مشک و پشیلەیان لە ساڵی ١٩٨٩دا بووە ھۆی ڕووخانی ڕژێمەکە. من حەزمدەکرد زیاتر دەربارەی کتێبەکان خۆیان و کاردانەوەی خوێنەرانی ژێرزەمینی بخوێنمەوە. بۆ نموونە، کێ بڕیاری دا کە ڕاوێژەکانی ڤیرجینیا ووڵف سەبارەت بە نووسین بنێرێتە ئەوێ؟ پۆلەندییەکانی سەردەمی کۆمۆنیزم سەبارەت بە ئاگاتا کریستی چییان دەگوت؟
ئەمە چیرۆکێکی سەرنجڕاکێشە دەربارەی ساتێکی کەمزانراوی جەنگی سارد. بە پێچەوانەی سەردەمی ئێستامانەوە کە تێکەڵەیەکە لە فاشیزم، بیرۆکە لیبڕاڵەکان سەرکەوتن.

——————————–

نووسەری کتێب:
چارلی ئینگلیش پێشتر لە ” گاردیان”، رۆژنامەنووس بووە و چەندین پۆستی وەک سەرنووسەری هونەری و سەرۆکی بەشی هەواڵی نێودەوڵەتی هەبووە. نووسەر خاوەنی دوو کتێبە، “شاری پڕ لە چیرۆک- The Storied City ” و “گەشتیاری بەفر- The Snow Tourist “. لە ئێستادا لە شاری لەندەن دەژی. کتێبی The CIA Book Club کە بە زمانی ئینگلیزییە بۆ یەکەمجار لە ١٥ی ئازار ی ٢٠٢٥ چاپکراوە بە قەبارەی ٣٨٢ لاپەڕە.

بۆزانیاری زیاتری خوێنەری کورد زمان

بە شێوەیەکی گشتی ئەم بەرهەمانەی لای خوارەوە بە قاچاغ ئاودیوی پەردە ئاسنینەکانی بەرەی وارشۆ دەکران:
“١٩٨٤” و “کێڵگەی ئاژەڵان” ی جۆرج ئۆروێل، و “ئەرخەبیلی گۆلاگ” ی ئەلێکساندەر سۆلجنیتسین، و “دنیایەکی نوێی ئازا” ی ئەلدەس هەکسلی، و “دکتۆر ژیڤاگۆ” ی بۆریس پاستەرناک، و کاری دیکە بۆ نووسەرانی وەک نادێژدا ماندێلستام، و جۆزێف برۆدسکی، و جۆن لۆ کاریە، و هانا ئارێندت، و کورت ڤۆنێگات، و ئەلبێر کامۆ، و ئاگاتا کریستی و فیلیپ ڕۆت و ڤێرجینیا وۆڵف و ڤاتسلاڤ هاڤێل، لەگەڵ دانەی گۆڤارگەلی وەک “مانچستەر گاردیان ویکلی” و “نیویۆرک ڕیڤیو ئۆڤ بوکس”.

سەرچاوە:
https://www.theguardian.com/books/2025/mar/03/the-cia-book-club-best-kept-secret-of-cold-war-by-charlie-english-review

بابەت\ چیرۆک..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

?Capitalist Artificial Intelligence, Challenges for the Left and Possible Alternatives
الذكاء الاصطناعي الرأسمالي، تحديات اليسار والبدائل الممكنة: التكنولوجيا في خدمة رأس المال أم أداة للتحرر؟‬

ئەم کتێبە بە هەردوو زمانی ئینگلیزی و عەرەبی لە ئێستادا بەخۆڕایی بەردەستە لە ئەمەزۆن و ماڵپەڕی حوار المتمدن کە لە خوارەوەی ئەم نووسینە لینکەکانی دادەنێین. شایانی باسە هەوڵدەدرێت وەربگێڕدرێتە سەر زمانی کوردی و لە شێوەی کاغەزی لە کورستان بڵاوبکرێتەوە.
بە باشمان زانی لێرەدا بۆ تیشکخستنە سەر ئەم کتێبە بە کورتی چەند دێڕێک لەسەر ناوەڕۆک و ئامانجی نووسین و بڵاوکردنەوەی بنووسین.

ئامانجی نووسەر لە نووسینی ئەم کتێبە:

ئامانجی نووسەر خوڵقاندنی زەمینەی گفتوگۆیە لە نێوان بەرەی چەپ و سۆشیالیزم سەبارەت بە ژیریی دەستکرد کە بەدڵنیاییەوە لە چەند ساڵی داهاتوودا کاریگەری گەورە دادەنێت لە زۆربەی بووارە کۆمەڵایەتی و ئابورێکاندا. ئەوەش روونە ئەم کاریگەرییانە گەر بەم ئاراستەییەی ئەمڕۆیدا بڕوات، ئەوە بەدڵنیاییەوە بە قازانجی تەواوی سەرمایەداری دەشکێتەوە، چوونکە لەلایەن ئەوانەوە کۆنترۆڵکراوە. ئەی کەواتە رۆڵ و پێگەی چەپ و سۆشیالیستەکان لە کوێی ئەم گۆڕانە گەورەیەدایە کە ژیری دەستکرد لەگەڵ خۆیدا دەیهێنێت؟

ناوەڕۆکی کتێبەکە:
باس لە پەیوەندی نێوان ھۆشداری دەستکرد (AI) و سیستەمی سەرمایەداری دەکات، بەتایبەتی لە چاوگەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی کە چەپەکان لە ژێر کاریگەرییەکانی ئەم تەکنۆلۆژیایەدا دەیبینن. کتێبەکە سەرنج دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن AI لە چوارچێوەی سەرمایەداریدا بەکاردێت بۆ بەھێزکردنی دەسەڵاتی کۆمپانیا گەورەکان و کەمکردنەوەی دەرفەتەکانی کار و دروستکردنی نایەکسانی کۆمەڵایەتی و ئابووری. کۆمپانیا گەورەکان (وەک Google، Microsoft، Amazon و Meta) کۆنترۆڵی بەشێکی زۆری تەکنۆلۆژیای زیرەکی دەستکردیان کردووە، کە ئەمە بووەتە هۆی چڕبوونەوەی هێز و سەرمایەکی زۆر لەدەستیاندا. هەروەها رەخنە لە نایەکسانی جێندەری دەگرێت کە بەشێوەیەکی بەرچاو لە بووارە جیاوازەکانی ژیری دەستکردا دەبینرێت.

ئامانج و تێگەیشتن:
کتێبەکە ھەوڵدەدات بەرەی چەپ و سۆشیالیزم ھان بدات کە بە شێوەیەکی چالاکانە سەروکار پەیدابکەن لەگەڵ تەکنۆلۆژیای AI دا و چوارچێوەیەک بۆ بەکارھێنانی ئەم تەکنۆلۆژیایە دابین بکەن کە لەگەڵ بەرژەوەندیەکانی کۆمەڵگەدا بگونجێت، نەک تەنھا بەرژەوەندیەکانی کۆمپانیا گەورەکان و بازاڕەکان. ھەروەھا دەکرێت ڕەخنە لەو شێوازە بگرێت کە AI ئێستا لە ژێر دەستی سەرمایەداریدا بەکاردێت و ئاگادارییەک بێت بۆ ئەو مەترسیانەی کە لەگەڵ خێرابوونی بەکارهێنانی ئەم تەکنۆلۆژیایەدا دێت.

جێگرەوە:
کتێبەکە سەرباری ئەوەی جێگرەوەکان بە کراوەیی جێدەهێڵت بۆ خوێنەرەکانی، بەڵام لە ناوەخنی باسەکانیدا بۆ گەشەپێدانی زیرەکی دەستکرد، هەڵگری چەند پێشنیارێکە:

1. پرۆژەی کراوە – گەشەپێدانی سەرچاوە کراوە و دیموکراتی بۆ زیرەکی دەستکرد.
2. خاوەندارێتی گشتی – مۆدێلەکانی نوێ بۆ خاوەندارێتی گشتی یان هاوبەش بۆ زیرەکی دەستکرد.
3. ڕێکخستنی دیموکراتی – دروستکردنی ڕێکخراوێک بۆ چاودێری و ڕێنمایی گەشەپێدانی زیرەکی دەستکرد بە بەشداری کۆمەڵایەتی.

بۆ دەستڕاگەشتن بەم کتێبە کلیکی یەکێک لەو لینکانەی خوارەوە بکەن:

ئەمەزۆن.. بەزمانی عەرەبی..
https://www.amazon.co.uk/dp/B0DXWTJVLD

ئەمەزۆن- بەزمانی ئینگلیزی..
https://www.amazon.co.uk/dp/B0DYYYRHJK

بۆ خوێندنەوەو داگرتنی بە زمانی عەرەبی..
https://rezgar.com/books/i.asp?bid=3

بۆ خوێندنەوەو داگرتنی بە زمانی ئینگلیزی..
https://rezgar.com/books/i.asp?bid=4

ئامادەکردنی: گۆران عەبدوڵڵا

ئەم رۆمانە نوێیەی نووسەر ئارام حەسەن لە ناوەڕاستی مانگی چواردا بڵاودەبێتەوە..

کتێبی “ئەدەب و هونەری منداڵان” لە دیمانە و ئامادەکردنی: د. هاوژین سڵیوە و ڕۆستەم خامۆش، چاپی دووەمی کەوتە نێو کتێبخانەکان.

کتێبی “ئەدەب و هونەری منداڵان” سەرچاوەیەکی زۆر باشە بۆ تێگەیشتن لە هەموو بوارەکانی تایبەت بە منداڵان، چونکە لەم کتێبەدا، ئاوڕدراوەتەوە، لە: (ئەدەب، هونەر، پەروەردە، دەروونزانی، کۆمەڵناسی، ڕۆشنبیری و مافی منداڵان)، بەڵام ئەدەب و هونەر پشکی زیاتر و سەرەکییان بەرکەوتووە، لە ئەدەب و هونەریش، ئەدەب زیاتر گرنگیی پێدراوە و بووە بە چەقی مەبەست و سەرەکیی، بۆیە ئەم کتێبە کۆکراوەیەکی پڕ لە زانیارییە لە هەموو لایەن و بوارەکانی تایبەت بە منداڵان.

لە چاپی دووەمدا، کە (٨٤٩) لاپەڕەیە و لە سێ بەش پێکهاتووە، لە بەشی یەکەمدا: (٢٢) تەوەری جۆراجۆر لە خۆدەگرێ لە هەموو بوارەکانی تایبەت بە منداڵان.

لە بەشی دووەمدا: (٦٠) کەس لە شاعیران و نووسەران و هونەرمەندان و شارەزایانی بواری ئەدەبی منداڵان چاوپێکەوتنیان لەگەڵ سازكراوە.

لە بەشی سێیەمیشدا: چەندان بابەت و ڕاوبۆچوون لەبارەی ئەدەبی منداڵان خراونەتەڕوو، لەگەڵ کۆمەڵێک وتار و پەیڤ و وتەی جوان و بە نرخ لەبارەی کتێبی ئەدەب و هونەری منداڵان.

لە هەر سێ بەشەکەدا، دید و بۆچوون و دنیابینی (١٤٧) شاعیر و نووسەر و هونەرمەند و کەسانی شارەزا و پسپۆڕ لەم کتێبەدا بەرچاو دەکەون، کە پێکهاتووە لە: (١٨٨) بابەت و لێدوان و چاوپێکەوتن.

خامەت بەپێزتربێت
بەڕێزئاکۆ!
ڕۆمانی دێوانەی دارستان بەرهەمێکی دی نووسەرە، کۆباسێکی دەروونی کۆمەڵایەتیە،ئەوەمان فێردەکات کەبە چ زمانێک،وشە گەلێک وەڵامی ئەو مێرمنداڵانە بدرێتەوە کەباب یان دایکیان لەدەستداوە…
بەداخەوە نەک لەبواری پەروەردە،بگرە لەبواری بوارە فەرهەنگیەکانی دیش، بایەخیان بەدۆخی ئەومنداڵ، مێرمنداڵانەو گەنجانە نەدراوە لە کوردوستان وڕۆژهەڵاتی ناوین،تاهاوکاری دەروونی کۆمەڵایەتیان پێشکەش بکەن بەتایبەتی لەکاتی مردنی یەکێک لەئەندامانی خێزانەکەیان.
فرەجارکەئەو توێژی کۆمەڵگە(منداڵ، مێرمنداڵ وگەنج)
باوکیان یان دایکیان لەدەست دەدەن،بەدۆخێکی ناهەمواردا تێ دەپەڕن وڕیشەی ئەوداخورپەیە بۆ قۆناغەکانی دی ژیانیان دەکشێ و پێوەی دەناڵن..
نووسەر، ئامانجەکانی فرە نایەب ئەنگاوتووە،دواتر (دیلان) کە کەسی یەکەمی ڕۆمانەکەیە، دەگاتە ئەو بڕوایەی کەمردنی باوکی پڕۆسەیەکی ئاسایی ژیانەو هەمووشتێک لەسروشتدا سەرەتاو کۆتایی هەیە.
تێگەیاندن وشەنکردنی دۆخێکی هەستیار بۆ ئەو توێژەی کۆمەڵ، گرنگی خۆی هەس لەگەمە کۆمەڵایەتی و داهاتوەکانیدا،لە گەشەکردنی کەسێتی ودوا ڕۆژێکی ساغ…
بەرهەمی وامان پێویستە!
ئێمە گەلێکین بەردەوام لەبەردەم هەڕەشەی پاکتاوی نەژادی و جینۆسایداین، گرنگە نەوەکانمان زانستیا یە پێیدا تێپەڕن وکەسێتی بەهێزیان بۆ دروست بکەن
دوبارە دەستخۆش کاک ئاکۆ!

ئاسۆ بیارەیی
٢٦فێبریوەری

پەندێکی کۆنی میسری هەیە دەڵێت: (گرفتێکی زۆر گەورەیە، لە ناخەوە باوەڕت وا بێت، هەموو ئەوەی بە سەرت دێن، بە هۆی چاوی پیسەوەیە، بەڵام هەرگیز نەزانی کە کەرێتیی خۆت سەبەبکارە.) ئەم پەندەی میسرییەکان جەخت لە گرینگیی فەلسەفەی بەرپرسیارێتی دەکاتەوە. ئەوەی گرینگە بۆ مرۆڤ ئەوەیە کە پێویستە لە ئاست کارەکانی دا بەرپرسیارێتی هەڵبگرێت، بە شێوەیەکی عەقڵانی شکستەکان بۆ هۆکارەکان بگەڕێنێتەوە و هەرگیز خۆی وەک هۆکاری سەرەکی یان بەشێک لە هۆکارەکان نەدزێتەوە، هەمیشە مرۆڤێکی بەپاساو نەبێت بۆ هەموو کەوتنێک، یان خێرا بیانووی حازربەدەستی پێ نەبێت بۆ هەموو ئەنجامێکی خراپ و نەخوازراو و بەمە بەرپرسیارێتی لە شانی خۆی نەتەکێنێت، هەمیشە خەڵکی تر نەکاتە هۆکاری دۆڕان و سەرنەکەوتنی، چونکە تا مرۆڤ بەو شێوەیە بیر بکاتەوە، گۆڕانکاریی ئەرێنی لە ژیانی دا ڕوو نادات و نایەوێت ڕوو بدات.
(تۆفانی چاو) ناونیشانی کتێبێکی سێ بەرگییە، کە بریتییە لە توێژینەوەیەكی فرەڕەهەند لە سەر ئاماژە و نیگا جیاجیاكانی چاو. ئەمەی ئێستا چاپ بووە بریتییە لە بەرگی یەکەم لە ژێر ناوی (مرۆڤ و چاوپیسی) کە بە سەر چەند ناونیشانێکی جیاواز، بەڵام پەیوەست بە یەک لە حەوت بەش دا دەکرێینەوە، تێکڕای ناونیشانەکان دەیانەوێ بە دەوری ئەو بابەتە دا بسووڕێنەوە، کە ئاخۆ مرۆڤ چی لە چاوپیسی داوە و چۆن ئەمەی داهێناوە و باوەڕی پێ هێناوە، یاخود ئەم بابەتە بۆچی و چۆن سەری هەڵداوە و بڵاو بووەتەوە و درێژ بووەتەوە و چیرۆکەکانی بەردەوام بوون و لە مێژەوە تا ئەم سەردەمە هاتوون و پێ دەچێت بەردەوامیش بن.
کورتەی پلانی کتێبەکە
بە کورتی لە بەشی یەکەم دا، پرسیاری چاوە پیسەكان بۆ؟ بەشێنەیی دەمانخاتە بەر هۆی هەڵبژاردنی ئەم بابەتە و دەروازەیەكمان بۆ ئەو مەبەستە کردوەتەوە، لەم دەروازەیە دا ڕەخنە لەو ناوەندە ڕۆشنبیرییە گیراوە كە ئەم جۆرە باسانەی خستوەتە پەراوێزەوە و ئەو هۆكارانە ڕوون كراوەتەوە كە بۆچی نووسەران و توێژەرانی كورد بە شێوەیەكی جیدی و ئەكادیمی و زانستی بایەخ بەم جۆرە توێژینەوانە نادەن و خۆیان لە قەرەی باسكردن لەم جۆرە دیاردانە نەداوە و نادەن.
لە بەشی دوەم دا گێڕانەوەیەکی مێژوویی دەخەینە ڕوو، لەم گێڕانەوەیە دا ئاماژە بە بۆچوونی پەیامبەرێک و فەیلەسووفێک دەکەین، بە گەڕانەوە بۆ بۆچوونی ئەم دوانە هەوڵ دراوە ئاشنایەتییەک بە بۆچوونی ئایینی و فەلسەفی لە سەر دیاردەی چاوپیسی دروست بکرێت.
لە بەشی سێیەمیش دا ئاماژە بە تێڕوانینى خەڵكى ئەمڕۆ دەکەین لە بارەی ئەم دیاردەیە و تێی دا سێ کۆمەڵەمان جیا کردوەتەوە.
لە بەشی چوارەم دا لە ژێر ناوی چاوپیسى و دیدگاى ڕۆشنبیران، باسمان لە تێڕوانین و هەڵوێستی ڕۆشنبیران و خوێندەواران کردوە لە بارەی چاوپیسییەوە، لەم بەشە دا ڕەخنە لەو دیدگا نازانستی و سەرپێییانە گیراوە كە هەندێ لە ڕۆشنبیران و نووسەران لە چیرۆك و سەرگوزەشتە و نووسینە ڕۆژنامەیییە جۆراوجۆرەكانیان باسیان لە دیاردەی چاوپیسی كردوە.
لە بەشی پێنجەم دا چاوپیسى و دەرکەوتنی وەک باوەڕێک لە ئەدەبی کوردی دا بووەتە بابەتی توێژینەوەکە و چەندین تێکستمان لە ئەدەبی کوردی دا هەڵداوەتەوە و بوونی ئەم باوەڕەمان دۆزیوەتەوە.
لە بەشی شەشەمیش دا باسمان لە چاوپیسى و لێكدانەوەكانى خەڵكانى ئاسایی کردوە و ئەو تێڕوانینە سادە و ساكار و نازانستییانەی خەڵكی ئاسایی لە سەر دیاردەی چاوپیسی هەیانە، خراوەتە ڕوو، دواتر لێكدانەوە بۆ هۆكاری سەرهەڵدانیان كراوە، بۆ بەشی حەوتەمیش وەکوو دوایین بەشی ئەم بەرگەی کتێبەکە، دواین قسە و کۆمەڵێک پرسیارمان لە سەر ئەم بابەتە خستووەتە ڕوو، بە چەند پرسیارێك هەوڵ دراوە پێوەندییەك لە نێوان ئەم بەشە و بەشەكانی داهاتوو دا ببەسترێت، ئەویش بۆ تیشك خستنە سەر لایەنە ناڕوون و نادیارەكانی ئەم بەشە لە سەر دیاردەی چاوپیسی. پاش ئەویش پوختە و ئەنجامی بەرهەمهاتووی ئەم بەرگەمان نووسیوە و ئینجا سەرچاوەكانمان داناوە.

گرینگیی توێژینەوەکە
ئەم بابەتە کەموزۆر و بە پێی دۆخی ژیان و ئەو دەورووبەرەی مرۆڤ تێی دا دەژی، گرینگیی خۆی هەیە و لای خەڵکێکی زۆر بە هەند وەرگیراوە، ئەگەر پێشتر چیرۆکەکانی لە ناو میللەتان دا دەماودەمیان دەکرد و بڵاو دەبوونەوە و بەبایەخەوە وەردەگیران، ئەمڕۆ لەوەیش زێدەتر تێ پەڕیوە و ئەو شەپۆلە هۆشیارییەی لە پشتییەوە ڕێنماییکارانی گەشەپێدانی مرۆیی بە کتێب و نامیلکە و هۆکارەکانی ڕاگەیاندنی بینراو و بیستراو خۆراکی پێ دەدەن، لە سۆسیالمیدیا و تۆڕەکانی کۆمەڵایەتییەکانی ئینتەرنێت، بەردەوام بابەتی ئامۆژگاریی ئەوە پەخش و بڵاو دەکەنەوە: هەموو کات دوعا بکە، نهێنیی خۆشەبەختیت بە چواردەورت مەڵێ، باسی پارە و سامانت مەکە، وێنەی منداڵەکەت و خۆشگوزەرانیت مەخەرە بەر چاو، با کەس نەزانێت چۆن دەژیت و …هتد.
نووسەری مەغریبی (ئەلئەخ ڕەشید) ئامارێکی بڵاو کردوەتەوە و دەڵێت:
(سەنتەری بیۆ بۆ توێژینەوە، ئامارێكی سەبارەت بە باوەڕبوون بە جادوو لە وڵاتانی ئیسلامیی بڵاو کردوەتەوە، لە توونس لە سەدا هەشتاونۆی بەشداربوانی ئامارەکە باوەڕیان پێی بووە، لە مەغریبیش لە سەدا حەفتاوهەشت بووە، بۆ پرسی بڕوابوون بە چاوپیسی و ئێرەیی لە توونس لە سەدا نەوەت بوو، مەغریبیەكان لە سەدا هەشتا بڕوایان بە چاوی پیس هەبووە.) هەروەها نووسەر جارێکی تر لەو کتێبە دەڵێت (لە جیهانی ئیسلام دا باوەڕبوون بە چاوی پیس و جادوو كێشەیەكە لای خەڵكی و بووەتە هۆی نەمانی متمانەی نێوانیان، خەڵکێکی زۆر بڕوای وایە دراوسێكانیان هۆكاری ئەوەن کە ژنیان بۆ نایەت و ئەوان جادوویان لێ كردوون، بەشێکی زۆر كچان دەڵێن جادوو هۆكاری شوونەكردن و شكستیانە لە پێوەندیی ژن و مێردایەتی یان سۆزدارییان.) ئەمانەمان تەنها وەک خاڵێکی گرینگ خستە ڕوو، دەنا لە توێژینەوەکە دا ئاماژە بە چەند خاڵێکی تری گرینگ کراوە.

هێڵە فکرییەکانی کتێبەکە لە چەند بۆچوونێکی خێرا دا
١- ئەگەر هیچ زانیارییەکمان لە بارەی شتێکەوە نەبێ، بە دڵنیایی زۆر زەحمەتە ئەوەی دەیڵێین ڕاستی بپێکێت یان بتوانین خۆمان لە هەڵە لا بدەین، بۆیە بەر لە هەر شتێک پێویستە ئەوە ڕابگەین کە زانیاریمان لە سەر ئەو بابەتە نییە، ئینجا هەوڵ بدەین تەندروستانە بیر لە بابەتەکە بکەینەوە، بۆ ئەوەی بابەتەکە لە کەشێکی ناڕەخنەیی و وەک ڕاستیی ڕەها دەرنەکەوێت، ئێمە کە تەنها بە زانیارییە پێشینەیییەکان و بڕیاری پێشوەخت لە شتەکان دەدوێین، دەبێ بزانین ئەوە تەنها هەستکردنەوە بە بوونی ئەو دیاردانە نەک بیرکردنەوە لێیان.
٢- ئەوە ئێمە نیین تەنها کە سەیری دیاردەکان دەکەین و دەخوازین بیریان لێ بکەینەوە و بڕیاریان لە بارەوە بدەین، بەڵکوو ئێمە خۆیشمان لە ناو دیاردەکان داین، بۆیە بیرکردنەوە لێیان، واتە بیرکردنەوە لە خۆیشمان. بیرکردنەوەیش لە خۆمان ئیمکانی گۆڕینی جیهان باشتر دەکات. ئەو دیاردەیەی لێرە دا لێی دەدوێین تەنها بابەتێک نییە بۆ بیرکردنەوە و گۆڕینی سەنگ و فۆڕمەکەی، بەڵکوو بەر لەوە ئەو بابەتە خۆی کاریگەریی لە سەرمان هەبووە و نیگای گۆڕیوین. ئەوە تەنها ئێمە نیین بایەخ بە دیاردەکان دەدەین، بەڵكوو ئەوە ئەوانیش فیشار لە بینین و ڕوانینمان دەکەن.
٣- ڕەنگە هۆکاری ئەوەی کە ناتوانین تەندروستانە و جیدی بیر لە دیاردەیەک بکەینەوە، ئەوە بێت کە هێندە لەو دیاردەیەوە نزیکین کە ئێمە لە ناوی دا تواوینەتەوە، یان هێندە نزیکین کە ئیتر هەستی پێ ناکەین، ئەم هەستپێنەکردنە هەستی ئاشنایەتیی تەواوەتییە کە کردوویەتی بە بەشێک لە خۆمان و ئیتر بۆ ئێمە شتێکی نامۆ نییە، کە نامۆ نییە واتە سەرساممان ناکات و شتێکی تێ دا نییە تووشی شۆکمان بکات و ڕامان بچەڵکێنێت، کە ئەوەیش نەبوو ئەوا ئەو بابەتە بەتەواوی بۆمان جێگەی بایەخ و گرینگیدان نابێت و پرسیاری لە بارەوە ناکەین، هەر وەک چۆن مرۆڤ پرسیار لە بارەی زۆر ئاشناکانی خۆیەوە ناکات.

کتێبی (تۆفانی چاو) توێژینەوەیەكی فرەڕەهەند لە سەر ئاماژە و نیگا جیاجیاكانی چاو، زنجیرەی ١٠٥ی کتێبە چاپکراوەکانی ناوەندنی کولتوورە بۆ چالاکیی ئەدەبیی و فەرهەنگی لە شاری هەولێر و بەپشتیوانیی د.هەڤاڵ ئەبووبەکر پارێزگاری سلێمانی، ساڵی ٢٠٢٥ کە دووتوێی ٣٢٧ لاپەڕەی قەبارە مامناوەند دا چاپ کراوە.

ناوی كتێب: گوناح و ئیمان
بابەت: توێژینەوە لەبارەی گرووپە ئیتنییەكانی كوردستان
نووسەر: سمكۆ محەمەد

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

نۆڤلێتی ئەو منداڵەکەی کوشت؟ لە نووسینی نووسەری ناسراوی نەمساوی شتێڤان تسڤایگ، لەلایەن ئەردەڵان عەبدوڵڵاوە لە ئەڵمانییەوە کراوە بە کوردی، لەلایەن ناوەندی رۆمان لە سلێمانی چاپکراوە.. کتێبەکە قەبارە مامناوەندە و خۆی لە دووتوێی 100 لاپەڕە دەبینێتەوە.
شتێڤان تسڤایگ یەکێکە لە نووسەرە ناسراوەکانی نەمسا، لە ساڵی 1881 لەدایکبووە و لە ساڵی 1942 کۆچی دواییکردووە. کەسێکی فرە بەهرە بووە، لەیەککاتدا رۆماننوس، چیرۆکنووس، مێژوونووس، رەخنەگرێکی ئەدەبیش بووە، لە بواری رۆماندا کۆمەڵێک بەرهەمی جوانی هەیە لەوانە (شەترەنج، ئەمۆکلاو، نهێنییە ئاگرینییەکان) ئەم نۆڤلێتەش یەكێكە لە بەرهەمە جوانەکانی نووسەر.
ئەم نۆڤلێتە باسی دوو بنەماڵە دەکات، کە قەدەر دەیانکات بە دراوسێی یەکتر، خێزانی یەکەم ( بێنستی) لە کۆتایی تەمەنیانن، هاتوون بۆئەوەی لە گوندێکدا بژین کە دەکەوێتە نزیک شاری باتی ئینگلتەرا، تاکۆتایی ژیانیان بەسەر بەرن و ژیانێکی ئارامیان هەبێت. گەرچی بنەماڵەی دووەمە( بنەماڵەی لیمپلی) کە ئەوان گەنجترن، ئەوانیش بە دوای ئارامییدا دەگەڕێن و خۆیان لە ژاوەژاوی شار بەدوور دەگرن.
پاش ناسینی هەردوو بنەماڵەکە، خێزانی یەکەم بە رێکەوت سەگێکی بچووکیان پێشکەش دەکەن، تاوەکو کاتی بەتاڵی خۆیانی پێ بەسەر بەرن، بەڵام دواتر ئەم سەگە دەبێتە بەڵایەکی گەورە بۆ بنەماڵەی لیمپلی. سەرەتا لیمپلی زۆر هۆگری سەگە دەبێت و هێندەی گرنگیی و بایەخی پێدەدات، بەشێوەیەک دەبێتە کۆیلەی سەگەکە، بەڵام پاشتر ژنەکەی منداڵێکی جوانی دەبێت، ئەمەش وادەکات کە لیمپلی هەموو ژیانی خۆی بۆ کچە بچووکەکەی تەرخان بکات و سەگەکەی پشتگوێ بخات. ئەمەش دەبێتە هۆی تووڕەبوون و دڕندەبوونی ئەو سەگەکەی کە ماوەیەکی زۆرە بەخێویی کردووە. دواجار سەگەکە تۆڵەی ئەم پشتگوێخستنە لە منداڵەکە دەکاتەوەو دەیکوژێت.
لەم نۆڤلێتەدا نووسەر هەوڵیداوە، جگە لە باسکردنی هەست و سۆزی مرۆڤ، ئاوڕێکیش لە جیهانی ئاژەڵەکان بداتەوە بەتایبەتی سەگ. باسی هەڵسووکەوت، لەهەمانکاتیشدا هەست و سۆزی ئەوانیش دەربخات. ئەم نزیکردنەوەیەی دوو جیهانی دژ بە یەکیش، خۆی لە خۆیدا داهێنانێکی گەورەیە.

بۆ نوسینەوەی هەر حیکایەتێک نیشتیمانێکمان دەوێ خاڵی بێت لە موحیبەت،خاڵی بێت لە هەموو ئەو جوانیانەی هەن تا کاتێک حیکایەتەکەمان نوسی باسی ئەو موحیبەت و جوانیە بکەین کە پەلی گرتین و وای کرد پەنجەکانمان تابلۆی ئەو پاڵەوانانە بکێشن کە بونە بەشێک لە نەخۆشی ئەشق لە ژیانماندا تا بزانین جوانی ئەوان نەبوایە چیمان دەنوسی ؟
ئەم پەڕتوکە زادەی مەفتەنێکی ئاڵۆزە دیوێکی باسی شۆخ و شەنگیەتی ئەلینا و ئەو دیوارە زیندانیانە دەکا کە وایان کردووە خۆر ئاشنایەتی نەبێ بە چاوە سەوزەکانی دیوەکەی تری ئەو مل ملانێ و زەحمەتیانە دەخاتە ڕوو کاتێک ئاشقی مەمنوعیەتێک دەبیت لە ژیان و لەناو دەریایەکدا مەلە دەکەی بێ ئەوە بزانیت نغرۆبون ئاسانترە وەک لە پەلەقاژەی خۆ ڕزگار کردن،
پرسیارەکان لە ئەلینا قورسن ئەلینا خۆیشی شیعرێکی نەخوێندراوەی هەزار وچوارسەد ساڵ پێش ئێستایە بۆیە کاتێک بانگی دەکەم جانی جانان دەڵێت هاوڕێ بۆ چاوەکانم مەبە قەرەج من ئەهلی ئەو مردنانەم کە ژیان ڕەدووی خۆی خستون.

ئەم نامیلکە شییعرییە لای ئەم کتێبفرۆشانە بەردەستە..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ناوی کتێب: داهێنان و پەنجەرەیەک بۆ ڕوانین
بابەت: لێکۆڵینەوە
نووسەر: ناڵە حەسەن

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

كتێبێكی دیكەی سەدیق سەعید ڕواندزی بە ناوی (شەوی یەڵدا لە نێوان نالی و كوردی دا) چاپ و بڵاوكرایەوە. ناوەڕۆكی ئەم كتێبە، لێكۆلێنەوە و خوێنەوەیەكی زمانەوانی و فەرهەنگی شیعری هەردوو شاعیر (نالی و كوردی ) یە و و پاشان بەستنەوەیەتیان بە زمانی شیعری سەردەم و دواتریش دەقی شەوی یەڵدا، بۆ ئەوەی ساغبكرێتەوە كە شیعرەكە هی كام شاعیرە. بێگومان ئەم شیعرە، مامۆستای پایەبەرز مەلا كەریمی مودەڕیس بە هی نالی و مامۆستا حەمە بۆریش بەهی كوردی دایانناوە، ئەمەش لۆژیكی نییە، چونكە ناكرێت شیعرێك كە یەك دەقە، لە یەك كاتدا هی دوو شاعیر بێت، بەڵكو دەبێ بە لێكۆلێنەوە و ئەرگۆمێنتی مێژوویی و خوێندنەوەیەكی بابەتییانەوە ساغ بكرێتەوە كە شیعرەكە هی كام شاعیرە. لەو سۆنگەیەشەوە ئێمە لەم لێكۆڵینەوەیەدا، سەرنجێكمان وەك خوێنەرێكی شیعر لە بارەی شیعرەكە خستۆتە ڕوو، بە پشت بەستن بە وردبوونەوەمان لە فۆڕم و ناوەڕۆكی شیعرەكانی نالی و كوردی و دواتریش ئەو شیعرە، هاوكات بەستنەوەی دەقەكە، بە جیهانبینی شیعرییانەی هەردوو شاعیر، پاشانیش بەراوردكردنی زمانی شیعری هەردوو شاعیر، بە زمانی باوی سەردەم و شڕۆڤەكردنی دەقەكە بۆ ئەوەی دەریبخەین، كە ناوەڕۆكی شیعری شەوی یەڵدا لەڕووی زمان و جیهانبینی شیعرییەوە هی كام لەم دوو شاعیرەیە. كە ئەمەش دواجار ئەو بڕوایەی لا دروستكردین كە ئەم شیعرە، شیعری نالییە و هیچ پەیوەندییەكی بە مستەفا بەگی كوردییەوە نییە چونكە زمان و وشە شیعرییەكان و دنیابینی شیعرییانەی نالی لەو شیعرەدا ڕەنگیداوەتەوە، نەك كوردی شاعیر، كە بەشێكی شیعرەكانی بە بڕوای ئێمە هی ئەو نین و دراونەتە پاڵ ئەو. شایەنی ئاماژەكردنە، ئەمە سێیەم كتێبی نووسەرە لە ماوەی هەشت مانگی ڕابردوو، چاپ و بڵاو دەكرێتەوە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

سەرهەڵگرتن مردوویەک ئەم کتێبە دەنووسێت
نوێترین بەرهەمی داستان بەرزان

یادداشتەڕۆمانی (سەرهەڵگرتن مردوویەک ئەم کتێبە دەنووسێت) نوێترین کتێبی شاعیر و نووسەر (داستان بەرزان)ە کە بڕیارە لە سەرەتای ساڵی نوێی (٢٠٢٥) بڵاوبێتەوە، کتێبەکە لەلایەن (زاری)یەوە دیزاین کراوە و (ناوەندی یاسەمین) چاپی دەکات…
سەبارەت بە کتێبە نوێیەکەی (داستان بەرزان) وتی: یادداشتەڕۆمانی (سەرهەڵگرتن مردوویەک ئەم کتێبە دەنووسێت) وەک بەشێکی تر لە زنجیرەی یادداشتەڕۆمانەکانی ( ١٩٨٧کتێبی برینی من – بەرلین کتێبی پەناهەندەیی من) کارم تێدا کردووە و دەبێتە کۆتا بەشی ئەو زنجیرەیە، هەرچەندە خوێنەر دەتوانێت سەربەخۆ هەر کام لە بەشەکان بخوێنێتەوە، بەڵام کاتێک هەرسێکیان دەخوێنیتەوە بۆی دەردەکەوێت پەیوەندییەکی بابەتی و هێڵێکی سەرەکی چیرۆک و تەکنیک و شێوەی گێڕانەوە هەر سێکیان پێکەوە گرێ دەدات، ئەوەی لەم بەشەدا بۆم گرنگ بووە تەواوکردنی سەرجەم ئەو چیرۆک و بەسەرهاتانەبووە کە مەبەستم بووە لە میانی ئەم زنجیرەیەدا کاریان لەسەر بکەم، هەڵبەت بە تەکنیک و شێوازێک کە بۆ ئەم شێوە کارکردنە بەشیاوم زانیوە…
شایەنی باسە لە ساڵانی پێشوودا هەر دوو بەشەکەی ئەم زنجیرە یادداشتەڕۆمانەی (داستان بەرزان) لە دوو کتێبی جیادا بڵاوبوونەتەوە و ئەم کتێبە دەبێتە سێیەم و کۆتا بەشی ئەو زنجیرەیە کە نووسەر لە ساڵی (٢٠١٨) دەستی بە نووسینی کردووە و لە ساڵی (٢٠٢٥)دا دوایین بەشی بڵاودەکاتەوە…

کتێبە چاپکراوەکانی دیکەی داستان بەرزان
لە نێوان ساڵانی (٢٠١٢ بۆ ٢٠٢٣)

١- تۆم هەبێت/ شیعر/ یانەى قەڵەم.
٢- بووم بە ژێر ڕۆژە خێراکانى مۆدێرنەوە/ شیعر/ یانەى قەڵەم.
٣- خودێکى پەرتبوو/ شیعر/ خانەى ڕۆنان.
٤- کتێبی شانۆ/ وتاری شانۆیی/ تیپی شانۆی ئەزموونگەری کەرکوک.
٥- ئەستێرەکان برینى مرۆڤن/ شیعر/ خانەى ڕۆنان.
٦- ١٩٨٧ کتێبی برینى من/ یادداشتەڕۆمان/ خانەى ڕۆنان.
٧- لە نەخۆشییەک دەترسم نامەوێت ناوى لەم کتێبەدا هەبێت/ شیعر/ناوەندى یاسەمین.
٨- دەروازەیەک بۆ دراماتۆرگی/ تیۆری شانۆیی/ گروپی شانۆی گۆدۆ.
٩- تێرمیناڵ/ چیرۆک/ ناوەندەى یاسەمین.
١٠- کۆڤید/19 تەوەر/ دەزگاى میدیایی ژیان.
١١- بەرلین کتێبی پەناهەندەیی من/ یادداشتەڕۆمان/ ناوەندەى یاسەمین.
١٢- فرۆشراو وەرناگیرێتەوە/ شیعر/ ناوەندەى یاسەمین.
١٣- باڵندەیەک هەبوو… دڵی نەبوو/ ڕۆمان/ ناوەندەى یاسەمین.
١٤- من ئۆرژیناڵم/ شیعر/ ناوەندی یاسەمین.
١٥- شاعیرەکان دڵستەمدیدەن/ شیعر/ دەزگای نووسیار.

گۆڤارێکی زمانناسیی وەرزییە..

سەرنووسەر: فەرەیدون سامان
خاوەنی ئیمتیاز: د. تەها رەسوڵ

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ١٦ی گۆڤاری زمان و زار کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

كتێبی گرفتی دەق لە ڕۆمانی كوردیدا. كتێبێكی ڕەخنەیی ئەدەبییە و تایبەتە بە ڕۆمان، لە نووسینی دڵشاد كاوانی یە، بەمزووانە پڕۆژەی ئاگا بۆیەكەمجار چاپ و بڵاوی دەكاتەوە و لە پێشەنگەی نێودەوڵەتی كتێب لە سلێمانی دەكەوێتە بەردیدی خوێنەران. ئەم کتێبە (146) لاپەڕەیە. لە دووبەش پێکهاتووە و بەشى یەکەمیان خوێندنەوە و توێژینەوەى ڕەخنەیین، لە چوار ڕۆمانى کوردیی، دوو قەڵەمى پێش ڕاپەرین و دوو قەڵەمى دواى ڕاپەڕین، لە كتێبەكەدا بە نموونە وەرگیراون.
بۆ ئەم مەبەستە دڵشاد كاوانی نووسەری كتێبەكە ڕایگەیاند: هەر چوار ڕۆمان لەپاڵ جوانییەكانیاندا كۆمەڵێك كەموكوڕیان هەن، كە نووسەرانیان درکیان پێ نەکردووە و لەم كتێبە وەك كاری ڕەخنەیی پەنجەى خراوەتەسەر.
ڕۆمانەكانیش پێكهاتوون لە ڕۆمانی هەیئەی سەلام عەبدوڵڵا. لەدایکبوونى دووەم. پێشڕەو عەبدوڵڵا. کانێ بچووکێ جوان عوسمان. خەونەکانى مەتڕان. زرار سەرتاش. بایۆڕۆمانى غه‌مبار. ئیبراهیم عومەر مەلازادە.
هەروەها گوتی: بەشى دووەمى کتێبەکە سێ نامەى ئەدەبین، نامەی یەكەم بۆ ئەو كەسانەنن كە دەیانەوێت بەشێوەیەكی زانستییانە ڕۆمان بنووسن و ڕەگەز و بنەما زانستییەكانی ڕۆمانی تێدا خراوەتە ڕوو. دوو نامەکەى دیکە بۆ ئەو ڕۆماننووس و کتێبانە نووسراوە کە بەر لە چاپبوونی کتێبەکان، بە مەبەستى پێداچوونەوەى ئاراستەى خاوەنەکانیان کراوە.
لە كتێبی گرفتی دەقدا هاتووە، گەورەترین هەڵەى ڕۆمان نووسین لەوەدایە کە دەقاودەق لاسایی ڕۆمانى جیهانیی بکرێتەوە. زۆربەى ڕۆمانە بەناوبانگەکانى دونیا، بەتایبەتیی ڕۆمانى ڕۆژاوایی کە بە زمانێکى سادە بابەتێکى قووڵ باس دەکەن. وەلێ ڕۆمانى کوردیی بە زمانێکى قووڵ و ئاڵۆز، شتێکى سادە دەگێڕێتەوە. ئەم شێوازە لە دەربڕینى دەقى ئەدەبیدا بۆ هەردوو لا ڕاستە. پەیوەندیی بە ئازادیی و پێشکەوتنى کۆمەڵگەکەوە هەیە، چونکە پانتایی ئازادیی و پێشکەوتن لە نووسیندا پەیوەستە بە نەریتە باوەکانى کۆمەڵگە و دۆخی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی ئەو گەلە کە ڕۆماننووس تێیدا لە دایک دەبێت.
كتێبی گرفتی دەق لە ڕۆمانی كوردیدا دووەمین كتێبی ڕەخنەیی نووسەرە لەبارەی ڕۆمانەوە. هەروەها یانزەمین كتێبی چاپكراویەتی كە بۆ یەكەمجار چاپ و بڵاو دەبێتەوە.

پوختەیەک لە بارەی کتێبەکە

فەلسەفەی بیرکردنەوە، سەرەتایەک بۆ بیرى فەلسەفەى کوردیی.
فەلسەفەی بیرکردنەوە، کتێبێکی هزریی فەلسەفیی کوردییە 253 لاپەڕەیە و لە دووتووێی بەرگێکی جواندا خۆی دەبینێتەوە. ئەم کتێبە لە نووسینى دڵشاد کاوانییە و لەلایەن بەڕێوبەرایەتى ڕاگەیاندن و چاپ و بڵاوکردنەوەى سۆرانى وەزارەتى ڕۆشنبیریی و هونەریی حکومەتى هەرێمى کوردستان بە زینجیرەى ژمارە (19) بۆ ساڵی 2024 بۆیەکەمجار چاپ و بڵاو دەکرێتەوە. کتێبەکە (22) وتاری فەلسەفیی لە خۆ دەگرێت، کە تێیدا ڕەگ و ڕیشەى سەرهەڵدانى فەلسەفە بۆ فەلسەفەى ڕۆژهەڵاتیی، وەک بنەچەى دایکى فەلسەفەکان گەڕاندۆتەوە. باسى قوتابخانە سەرەتاییەکانى فەلسەفەى یۆنانیی دەکات. هۆکارى نەبوونى قوتابخانەیەکى فەلسەفیی و ئاریشەى فەلسەفە لە بیرى تاکى کورددا لە ڕابردوو و ئێستا خستۆتە بەرباس.
دڵشاد کاوانى ڕایگەیاند: دواى ئازادیی لێپێچینەوە، ئەمە دووەمین کتێبى چاپکراوى ژانری فەلسەفیی و هەروەها دەیەمین کتێبى چاپکراویەتى، کە ئێستا چاپ و بڵاو کراوەتەوە. بۆ یەکەمجار لە پێشەنگاى نێودەوڵەتى سلێمانى دەکەوێتـە بەردیدی خوێنەران.
ئەمەشى خستەڕوو: گرنگی بە چەمکەکانی بیرکردنەوە، فەزیڵەتەکان، حەقیقەت، بەختەوەری، ڕەوشت، ئەندرۆجینیزم و چەمکەکانی دیکەی ئەخڵاقی داوە. بە پشت بەستن بە تیۆرییەکانی فەلسەفە و بۆچوونی فەیلەسووفانی گریک و بیرمەندانی ڕۆژهەڵاتی و پێگەی ئەفسانەکانی ڕۆژهەڵاتی کاریگەری لە ڕەوتی فەلسەفەی دا دیاریکردووە. بەتایبەتی قوتابخانە فەلسەفییەکانی وەک میلیتۆس و ستۆیکیی، بە دیاریکراوی فەلسەفەی پێش سۆقرات و سەردەمی سۆقرات، کراوەتە ئامانج. هەروەها ئەرک و ڕۆڵی ڕەوشت لەسەردەمی مۆدێرنتە خراوەتە بەرباس. هەورەها نووسەر باسى لەوەکردووە، کە مرۆڤ و ئاکارەکانی دەخاتە بەر ڕەخنە.
ناونیشانی کتێبەکە لە ناونیشانی وتارێکی ناو کتێبەکە وەرگیراوە، کە نووسەر لە پێشەکی کتێبەکەدا پەنجەی خستۆتە سەر ئاریشەکانی بەردەم کایە مەعریفییەکان و کتێب و نووسەرانی بابەتی بواری فەلسەفی لە کۆمەڵگەی کوردیدا، نائامادەگی بیرکردنەوەی فەلسەفی، لەسەردەمی ئێستا و وەک پرسێکی هەنووکەیی جیهان دەبینێت. بەتایبەتی بیرنەکردنەوەی بابەتییانە لەناو گەلی کورد و ڕووخانی شارستانیەتە یەک لەدوای یەکەکانی کورد، بەدەر لە هۆکاری لوجستی و داگیرکاری و کوشتن و بڕین و سڕینەوەی شوناسی کورد لەسەر دەستی داگیرکارانی، بیرکردنەوەی ڕوکەشیانە و نەبوونی ڕوانینی فەلسەفەکاری و قوتابخانەیەکەی فەلسەفی و بە گەورەترین گرفتی بەردم گەلی کورد دەزانێت.
لە کۆتاییدا دڵشاد کاوانى نووسەرى کتێبى فەلسەفەى بیرکردنەوە، گرنگى کتێبەکە لەوەدا دەبینێتەوە کە جیاواز لەو کتێبانەى دیکەى فەلسەفیی، کە تەنیا وێنا و ئاوێنەى گواستنەوەى ڕەنگ و ڕووی فەلەسەى ڕۆژئاوایی بوون، کەچى ئەم کتێبە بە بیرێکى کوردانە و ڕۆژهەڵاتیانە و تێگەیشتنێکى فەلسەفیانە لە ژیان و چەمکەکانى فەلسەیی دەڕوانێـت.
کتێبەکە پشتی بە ٢١ سەرچاوەی فەلسەفی بە زمانەکانی عەرەبی و فارسی و ئینگلیزی، بەستووە. ئیستا بۆ خوێنەران و هەوادارانی فکر و فەلسەفە بەردەستە.

“Revolting Prostitutes: The Fight for Sex Workers’ Rights”
نووسینی مۆلی سمیس و جونۆ ماک:
شوێنی بڵاوکردنەوە: لەندەن
٢٠١٨
دەزگای چاپی ڤێرسۆ
ئامادەکردنی گۆران عەبدوڵڵا

پێشەکی

ئەم کتێبە سەرەتا لە ٢٠١٨ لە لەندەن لە لایەن دەزگای چاپی (ڤێرسۆ )وە بە زمانی ئینگلیزی چاپکراوە. دواتریش لە ساڵی ٢٠٢٠ دووبارە لەلایەن هەمان دەزگاوە چاپکراوەتەوە.
ئەم کتێبە لە هەشت بەش پێکهاتووە. وەک بەڵگەیەکی سیاسی و ڕێبەرێکی کردەیی داڕێژراوە و خزمەت دەکات بە تێگەیشتن بەمافەکانی کرێکارانی سێکس لە چوارچێوەی بزووتنەوە فراوانترەکانی دادپەروەری کۆمەڵایەتی. جەخت لەوە دەکاتەوە کە مافەکانی کرێکارانی سێکس جیاناکرێتەوە لە کێشەکانی تری دادپەروەری کۆمەڵایەتی، لەوانە مافەکانی کرێکاران، مافەکانی کۆچبەران، دادپەروەری ڕەگەزی و یەکسانی ئابووری.
نووسەرەکان لەم کتێبەدا جەخت لە باشترکردنی ژیانی کرێکارانی سێکس دەکەنەوە، هەروەها چارەسەرکردنی چەندین کێشەی تری هاوشێوە، نەک تەنها تەرکیزکردن لەسەر باری یاسایی کاری سێکس. ئەوان بەڵگە بۆ ڕێبازێکی گشتگیر دەهێننەوە کە هەم کەمکردنەوەی زیانی دەستبەجێ و هەم گۆڕانی سیستەماتیکی درێژخایەن لەخۆ دەگرێت.

خاڵە سەرەکییەکانی ئەم کتێبە:

١. ڕوانگەی مافەکانی کرێکارانی سێکس

• کتێبەکە لە ڕوانگەی مافەکانی کار و کەمکردنەوەی زیانەوە باسی کاری سێکس دەکات.
• لەلایەن کرێکارانی سێکسەوە نووسراوە، تێڕوانینی ڕاستەوخۆ لەسەر پیشەکە پێشکەش دەکات.
• جەختدەکات لەسەر گرنگی گوێگرتن لە کرێکارانی سێکس.

٢. شیکردنەوەی مۆدێلە یاساییەکان

• چەند ڕێگەیەکی یاسایی جیاواز بۆ کاری سێکس لە جیهاندا تاوتوێ دەکات:
• تاوانبارکردنی تەواو.. نموونە: زۆربەی وڵاتانی ئەمریکا، باشووری ئەفریقا و کینیا . لێرەدا کڕیار و فرۆشیار هەردوو تاوانبارن.
• مۆدێلی نۆردیک یان بە مۆدێلی سویدی ناسراوە، تاوانبار کڕیارە نەوەک فرۆشیار. سوید، نەرویج، فەرەنسا، ئایسلاند و کەندا.
• یاساییکردن.. نموونە: ئەڵمانیا، هۆڵەندا، نیوزیلاند، نەمسا و نیڤادا لە ئەمریکا.
• بەڵگە دەهێنێتەوە بەوەی بەیاسایکردنەوە دۆخی سەلامەتتر بۆ کرێکارانی سێکس دەڕەخسێنێت.

٣. شیکردنەوەی لایەنە پەیوەندیدارەکان

• لێکۆڵینەوە لەوە دەکات کە چۆن کاری سێکس پەیوەندی هەیە لەگەڵ:
• کۆچکردن و سنوورەکان
• ڕەگەز و چین
• جێندەر و سێکسواڵێتی
• هەژاری و نایەکسانی ئابووری
• تیشک دەخاتە سەر ئەوەی چۆن گروپە پەراوێزخراوەکان زیاتر کاریگەریان دەکەوێتە سەر لەو بوارەدا.

٤. سەلامەتی و مافەکانی کرێکاران

• باس لەوە دەکات چۆن تاوانبارکردن، مەترسییەکان بۆ کرێکارانی سێکس زیاد دەکات
• سەلامەتی شوێنی کار و مافەکانی کار تاوتوێ دەکات
• باسی خۆپاراستن لە توندوتیژی و دەستگەیشتن بە چاودێری تەندروستی دەکات
• جەخت لەسەر پێویستی ڕێکخراوە کرێکارییەکان دەکات

٥. ڕەخنە لە سیاسەتەکان

• ڕەخنە لەو سیاسەتانە دەگرێت کە بانگەشەی “ڕزگارکردنی” کرێکارانی سێکس دەکەن
• بەرەنگاری تێگەیشتنە هەڵەکان دەبێتەوە دەربارەی بازرگانیکردن بە سێکسەوە.
• شیکردنەوە بۆ کاریگەری سیاسەتەکانی دژە-کۆچبەری لەسەر کرێکارانی سێکس دەکات
• پرسیار لە ڕێکاری “کۆتایی هێنان بە خواست” دەکات

٦. پێگەی ئابووری

• کاری سێکس لە چوارچێوەی سیستەمە ئابوورییە فراوانترەکاندا دادەنێت
• باس لەوە دەکات چۆن هەژاری کاریگەری لەسەر چوونە ناو کاری سێکس هەیە
• ڕۆڵی کار لە سەرمایەداری تاوتوێ دەکات
• باسی مانەوەی کاری سێکسی دەکات

٧. سیاسەتی فێمینیستی

• هاوڕایە لەگەڵ ڕوانگە فێمینیستییە جیاوازەکان سەبارەت بە کاری سێکس
• ڕەخنە لە هەندێک لق و پۆپی بیرکردنەوەی فێمینیستی دەربارەی لەشفرۆشی دەگرێت
• بانگەشە بۆ ڕێبازێکی فێمینیستی هاوفکر دەکات

٨. چارەسەری کردەیی

• پێشنیاری گۆڕانکاری سیاسەی بەرجەستە دەکات
• جەخت لەسەر ڕێبازی کەمکردنەوەی زیان دەکات
• داکۆکی دەکات لە:
• نایاساییکردن
• مافەکانی کار
• دەستگەیشتن بە چاودێری تەندروستی
• مافەکانی کۆچکردن
• دادپەروەری ئابووری

بە گشتی، کتێبەکە وەک هەڵگری میتۆدی فیکری و سیاسی بزووتنەوەی کرێکاری مۆدرن کار دەکات، کە تێیدا چالاکوانان داوای یەکگرتنی هەموو کرێکاران دەکەن لە خەباتێک دژی سەرمایەداری، بە بەکارهێنانی کەناڵە بیرۆکراتییە بەردەستەکان لە جیاتی ڕووخاندنی تەواویان، لەناوبردنی پێکهاتەکانی دەسەڵاتی چەوسێنەر لە ڕێگەی دەستگەیشتن بە زەمینەیەکی دادپەروەرانە و گرتنەبەری ڕێگەی میانڕەو لە کەمکردنەوەی زیان لەگەڵ بەهێزکردنی سەربەخۆیی کەسی.
دەرەنجام
کتێبەکە بەڵگەنامەیەکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە خەباتی کرێکارانی سێکس و پێشنیارکردنی چاکسازی یاسایی و کۆمەڵایەتی بۆ پاراستنی مافەکانیان. سەرباری ئەو لایەنانە هەڵگر و گێڕەرەوەی کۆمەڵێک چیرۆکی دڵتەزێنە.

Nov 10, 2024

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

وا بڕیارە لە یادی شەوی یەڵدا دا، كتێبێكی دیكەی سەدیق سەعید ڕواندزی بە ناوی (شەوی یەڵدا لە نێوان نالی و كوردی دا) چاپ و بڵاو بكرێتەوە. ناوەڕۆكی ئەم كتێبە، لێكۆڵینەوە و ساغكردنەوەی ئەو شیعرەیە، كە ئایا شیعری كام لەم دوو شاعیرەیە، كە هەتا ئێستا هەندێك بە شیعری نالی و هەندێكی دیكەش بە شیعری مستەفا بەگی كوردی دای ئەنێن. نووسەر لەو كتێبەیدا، بە خوێنەوەیەكی زمانی و فەرهەنگی زمانی شیعری هەردوو شاعیرەوە، شڕۆڤەی دەقەكە دەكات و ڕوونی دەكاتەوە كە ئەم شیعرە شیعری نالییە و هیچ پەیوەندییەكی بە كوردییەوە نییە، چونكە زمان و جیهانبینیی و لایەنی وشەسازیی شیعری دەقەكە، لە هی نالی دەچێت نەك كوردی. هەر لە پەراوێزی شڕۆڤەكردنەكەدا، نووسەر ئاماژە بە زمانی هەردوو شاعیر و دواتر بەستنەوەیان بە زمانی سەردەمی بابانەكان و شیعری كلاسیكی ئەو كاتە دەكات و دواتریش لە سەر زمان و لایەنی وشەسازیی شیعری شەوی یەڵدا دەوەستێت، كە ئایا شیعرەكە لە زمانی شیعرەكانی نالی دەچێت یان كوردی؟ وا بڕیارە ئەم كتێبە خوا یار بێت. لە ڕۆژی بیستی مانگی كانوونی یەكەمی داهاتوو، كە هاوكاتە لەگەڵ شەوی یەڵدا لەلایەن كۆمەڵگەی فەرهەنگی ئەحمەدی خانێ لە سۆران، چاپ و بڵاو بكرێتەوە !

ڕۆمانی (وێڵگەی یادەوەرییە گریمانکراوەکان) ، دووەمین ڕۆمانی (یوسف عزەدین)ە کەلەلایەن وەرگێڕ ( باست مرادی)ییەوە، دوای وەرگێڕانی ڕۆمانی ( تەنها ڕۆژێکی سارد) بکرێتە فارسی و لەلایەن دەزگەی چاپ و بڵاوکردنەوەی (انتشارات افراز) لەتاران/٢٠٢٤ بڵاوبکرێتەوە. هەروەها بابەتێکی تایبەتی لێكۆڵەر و نووسەر ( هۆشەنگ شێخ محەمەد)؛ تایبەت بەڕۆمانەکە، کەلەکتێبی ( دنیای تارمایی کاراکتەرە پەنهانەکان/دەزگای فام-٢٠٢٢) وەرگیراوەو بەزمانی فارسی لەپێشەکی ڕۆمانەکەدا بڵاوکراوەتەوەو پەرەگرافێکیشی خراوەتە سەر بەرگی دواوەی کتێبەکە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبەکلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ١٥ کلیکی ئێرە بکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٥٨ی گۆڤاری نما کلیکی ئێرەبکەن…

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

نـــاوی كتێب: نۆڤلێت حەبیبە
بابەت: نۆڤلێت
نووسەر: نیهاد جامی
تایپ: نووسەر
دیزاین: هەرێم عوسمان
چاپ: چـــاپخانەی كارۆ – سلێمانی
تیراژ: ٥٠٠ دانە
ساڵــی چاپ: ٢٠٢٤ ی زایینی
نـۆرەی چـاپ: چاپی یەكەم
نرخ: 4000 دینار

بۆ خوێندنەوەی ئەنم نۆڤلێتە کلیکی ئێرەبکەن..

كتێبێكی دیكەی سەدیق سەعید ڕواندزی بە ناوی ( ڕوانگە ناوێكی زێڕین لە سەردەمێكی زێڕیندا ) چاپ و بڵاوكرایەوە. ئەم كتێبە، لە بنەڕەتدا وەڵامە بۆ كتێبێكی (عەبدوڵا عەباس) كە چەند مانگێك لەمەو بەربڵاوكرایەوە و تیایدا بزووتنەوەی ڕوانگەی بە ناوی زل و دێی وێران ناو بردبوو. ڕواندزی لەو وەڵامەی خۆیدا، بە شێوەیەكی بابەتیانە و مێژوویانە، وەڵامی نووسەری داوەتەوە و ڕوونی دەكاتەوە كە ڕوانگە نەك ناوێكی زل نەبووە، بەڵكو بزووتنەوەیەكی گرنگی شیعریش بووە، كە لە سەردەمی ڕێكەوتننامەی یانزەی ئازاردا، كە قۆناغێكی زێڕین و درەوشاوەی مێژووی كوردە، ڕاگەیێندراوە . ڕوانگە كە لە سەر دەستی (جەلالی میرزا كەریم، كاكە مەم بۆتانی، شێركۆ بێكەس، جەمال شارباژێری، حوسێن عارف) ڕاگەیێندرا، توانی گۆڕانكاریەك لە سەر ئاستی فەرهەنگی و كولتووری كۆمەڵگەی كوردی بێنێتە ئاراوە و گڕو تینێك بە گۆمی مەنگی ڕۆشنبیریی و ئەدەبی كوردی بدات، كە لە دوای گۆرانەوە بە خۆیەوە نەیبینیبوو. ئەو فەزا سیاسییە ئازاد و كراوەیەی بە هۆی ئاشتەوایی شۆڕشەوە هاتە ئاراوە، دەرفەتی لە بەردەم هزر و كاركردنی ئازاد و نوێگەرییانە ڕەخساند، بۆ ئەوەی بیر لە گۆڕانكاریی ڕیشەیی لە ئەزموونی شیعری كوردی لە دوای گۆرانەوە بكرێتەوە، بۆ ئەم مەبەستەش، ئەم پێنچ ئەدیبە، توانیان مانفێستی ڕوانگە ڕابگەیەنن و بانگەشەی ئەی قەڵەمە نەترسەكان یەكگرن بكەن. لە ماوەی ئەو چوار ساڵەدا، ڕوانگە توانی نێوەندی ئەدەبی كوردی، بە دیالۆگی هزریی و ڕەخنەیی دەوڵەمەندتر بكات، بە جۆرێك كە بە درێژایی سێ ساڵ، ئەو گفتوگۆیانە بەردەوامیان لە سەر ڕووپەری ڕۆژنامە و گۆڤارەكان هەبوو. سەدیق ڕواندزی لە كتێبەكەیدا، كە پشتی بە پەنجا و یەك سەرچاوە بەستووە، بە وردی باس لە كاریگەریەتی ڕوانگە و ئەو بزووتنەوە زێڕینە دەكات و ڕوونی دەكاتەوە كە ڕوانگە دێی وێران نەبووە، وەك ئەوەی عەبدوڵاعەباس لە كینەوە ڕقەوە دەیڵێت، بە پێچەوانەوە بەڵكو گۆڕانێكی جۆریش بوو، لە مێژووی ئەدەبی كوردی و شیعری كوردیدا و توانی شاعیرێكی وەك شێركۆ بێكەس و چیڕۆكنووسێكی داهێنەری وەك حوسێن عارف دروست بكات. نووسەر لە كتێبەكەیدا، وەڵامی هەموو ئەو ڕەخنە و سەرنجانەی عەبدوڵاعەباسی داوەتەوە و بە بەڵگە دەریدەخات كە ناوبردنی ڕوانگە بە دێی وێران، هیچ ئەرگۆمێنتێكی مێژوویی و بابەتی نییە و بەڵكو چونكە خۆی بەشێك نەبووە لە دامەزرێنەرانی ڕوانگە، ئیدی دوای پەنجا ساڵ دەیەوێت ئەو مێژووە لینگەو قوچ بكاتەوە و بە ئارەزووی خۆی بینووسێتەوە، بە تایبەتیش كە دەزانێت بە داخەوە چوار لە دامەزرێنەرانی ڕوانگە مردوون و لە ژیان نەماون، تاكو بەرگری لە خۆیان بكەن . بۆیە بە هیچ پاساوێك نابێ ڕێگە بدرێت، كەسانێك دەستكاری مێژوو لە بەرژەوەندی خۆ بە پاڵەوانكردنی خۆیان بكەن. لەو سۆنگەیەشەوە وەك ئەركێكی ئەخلاقی و بەرپرسیاریەتییەكی مێژوویی و فەرهەنگی، ئێمە بەو كتێبە وەڵامی كتێبەكەی عەبدوڵا عەباسمان داوەتەوە. شایەنی ئاماژەكردنە سەدیق سەعید ڕواندزی، لە ساڵی 1972 لە شارۆچكەی ڕواندز لە دایك بووە، دەرچووی بەشی كوردی پەیمانگای مەڵبەندی مامۆستایانی هەولێرەوە ئێستا لە گوندێكی سنووری ڕواندز، وانە بە منداڵە چاوگەشەكان دەڵێتەوە و خاوەنی هەڤدە كتێبی چاپكراوەوكتێبێكی دیكەشی لە بارەی شەوی یەڵدا ئامادەیە و خوا یاربێت لەو بەروارەدا بڵاو دەبێتەوە، كە تیایدا نووسەر لەو كتێبەشدا بە بەڵگە دەیسەلمێنێت شیعری شەوی یەڵدا هی نالییە و هیچ پەیوەندی بە مستەفا بەگی كوردییەوە نییە.

رۆمانی نانا لە نووسینی نووسەری ناسراوی فەرەنسا ئێمیل زۆلا -یە، لەلایەن نووسەر و وەرگێڕ ئەردەڵان عەبدوڵڵاوە كراوە بە كوردی.
رۆمانی نانا بە یەكێك لە شاكارە كلاسیكییەكانی ئەدەبی فەرەنسی و ناسراوترین رۆمانی ئێمیل زۆلا دادەنرێت، زۆلا گرنگترین رۆماننووسی بزووتنەوەی ناتوراڵیزمی فەرەنسی و فیگەرێكی سەرەكی ئازادیخوازیی سیاسیی فەرەنسییە. رۆمانەكە هەوڵ دەدات ژیانی شارنشینیی پاریس و كەشوهەوای سیاسی و هونەریی فەرەنسای سەدەی نۆزدەهەم وێنا بكات، هەروەها دووڕوویی كۆمەڵگە، چاوچنۆكی و چڵێسیی چینی تازەدەركەوتووی بۆرژوا دەردەخات.
هەروەها نووسەر لەم رۆمانەیدا، كۆمەڵێك پرسی گرنگی تری وروژاندووە لەوانە:(ژیانی لەشفرۆشانی پاریس، خۆشەویستی، خیانەت، ئێرەیی پێبرد، رق و كینە، رەوشی سیاسی فەرەنسا و داگیركاری ئەڵمانیا، ژیانی فەرهەنگی فەرەنسا لە سەدەی نۆزدە، شانۆ)
جگەلەوەش باسی كۆمەڵێك كەسایەتی جیهانیش دەکات بەتایبەتی (بیسمارك یەكەم راوێژكاری دەوڵەتی ئەڵمانیای یەكگرتووە، شای ئێران و پادشای ئیتالیا) جگە لە كۆمەڵێك پرسی گرنگی تریش هەموو ئەمانەش هێزی گەورەی بەم رۆمانە بەخشیوەو وایكردووە ببێتە مایەی گرنگی پێدانی تەواوی ئەدیبانی فەرەنسی و جیهانیش.
رۆمانی نانا ساڵی 1880 بۆ یەكەمجار چاپ بوو، دەنگدانەوەی بەهێزی هەبوو، 55 هەزار نوسخەی لێ چاپ بووە. ئەم رۆمانەش یەكێكە لە زنجیرە رۆمانەكانی زۆلا كە لە ژێر ناونیشانی (رۆگون ماكوار (Les Rougon Macquart نووسیویەتی. نانا نۆیەمین ژمارەی ئەو زنجیرەیە وەردەگرێت.
ئەم كتێبە لەلایەن ناوەندی رۆمان لە سلێمانی چاپكراوە، كتێبێكی قەبارە مام ناوەندە و لە 315 لاپەڕە پێكدێت.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

کتێبی مەرگێکی هەڵواسراو، لە شازدە چیرۆکە پێک دێت. ناوی کتێبەکە گوزارشتە لە تەواوی چیرۆکەکانی نێو کتێبەکە. چیڕۆکەکان فرەڕەهەندە و دەکرێ لە گۆشەی جیاوازەوە لێی بڕوانی. پێکهاتوون لە تەنز، ڕۆمانسی، خیانەت، گەندەڵی، سیاسی …تاد… نووسەر هەندێک لە چیڕۆکەکانی باس لە کێشە کۆمەڵاتیەکان و کێشەی نێو خێزانی هەر تاکێکی کورد دەکات، کە بەشێوەیەکی چێژ بەخش و گێڕانەوەیەکی پڕ لە فلاشباک.

یووسف ئیسماعیل، نووسەری کۆمەڵە چیرۆکی مەرگێکی هەڵواسراو گوتی: ئەم کتێبە دەبێتە یەکەم کتێبی من بە چاپکراوی، کە دوای ئەوە چەند کتێبێکم نووسییەوە و بڵاو چاپ نەکراوە. نووسەر گوتیشی: لە چەند بواردا توانی نووسینم هەیە و نووسیومە و لە ڕۆژنامەکان بڵاوم کردووەتەوە، بەڵام خودی خۆم لە ژانەری چیرۆکدا دۆزیوەتەوە، دەمەوێت لە چیرۆکنووسین بەردەوام ببم. ئێمە لە کۆمەڵگای کوردیدا لەڕووی چیرۆکەوە زۆر دەوڵەمەند نین لەچاو ژانەرەکانی تر وەک شیعر، وتار، ڕۆمان….تاد. چیرۆک کەم ئیشی لەسەر کراوە لەبەرامبەر ژانەرەکانی تر، بە پێچەوانەی ساڵانی ڕابردوو کە باس دەکرێت لە حەفتاکان و هەشتاکانی ڕابردوو لە خوێنەر و نووسینی ژانەری چیرۆک لە پلەیەکی باڵاتردا بوونە. بۆیە بڕیارم دا یەکەم کتێبی چاپکراوم کۆمەڵە چیرۆکێکی ئەدەبی بێت.

کۆمەڵە چیرۆکەکە لە دووتوێی سەد و بیست و شەش لاپەڕەدا کۆکراوەتەوە، ئێستا لە کتێبخانە کوردیەکان بەردەستە.
کتێبی مەرگێکی هەڵواسراو، لە ساڵی 2024 لە چاپخانەی پاندە لە سلێمانی چاپ کراوە.

(گڕی جەنگ هێلكەی ئەژدیهاكان دەتروكێنێ‌)
رۆمانێكە كەوتۆتە نێوەندی شەڕی ناوخۆ، لەوێدا بەسەر شەڕی براكاندا دەكەوی و خۆت لەنێو گۆڕێكدا دەبینیەوە، هەندێجاریش چارەنووسی خێزانێك هەڵتدەداتە بەندیخانەوە، خەون داهاتووت پیشان دەدات و لە قونە شەڕێكدا بە پەرجوو رزگارت دەبێ‌، لە هەندێ‌ وێنەی تراژیدیش دادەمێنی و خۆ لە پەراوێزی نیشتماندا دەدۆزیەوە، ئەوەندە نا لە پەناو پەسیوی دێڕەكانیشدا مردن بەدواتدا دەگەڕێ‌.
(چارەنووس) بەشێک لە وێنە ناشیرنەكانی شەڕی خۆكوژیتان پیشان دەدات‌، وەلێ‌ لەنێو گڕی جەنگدا موتوربەی عیشقێك لە درەختی خۆشەویستی دەكرێ ‌و لە شەوێكی ئەنگوستەچاودا بروسكە و دەنگێكی گەورە پەنجەرەی ئازادی دەكاتەوە..

بۆ خوێندنەوەی ئەم رۆمانە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

گۆڤارێكی وەرزی، ئەکادیمی، رۆشنبیری و زمانەوانییە، کە (دەزگای زمانەوانیی کوردی – زانکۆی جیهان) دەریدەکات و لە کاتی پێویستدا پاشکۆی دەبێت. پەیامی سەرەکی کارکردنە لە پێناو دارشتنی سیاسەتی زمانیی بۆ هەرێمی کوردستان.
ئامانج لە دەرکردنی ئەم گۆڤارە، هەوڵدان بۆ داڕشتنی سیاسەت و پلاندانانی زمانیی بۆ هەرێمی کوردستان و ئاشناکردنی خوێنەری کوردە بە پرسی زمانناسی و سیاسەت و پلاندانانی زمان لە هەرێمی کوردستان، هەرەها دەمانەوێت هاوکاری دامودەزگا پەیوەندیدارەکان بین، سەبارەت بە چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ زمانە بیانییەکان لە پەروەردە و میدیا لە کۆمەڵگەی کوردییدا. گۆڤاری زمانەوانی ئامانجییەتی کۆمەڵگە لە ئەرکی تاک و کۆمەڵ بەرامبەر بە پارێزگاری لە زمانی کوردی هۆشیار بکاتەوە، هاوکات جەخت لەوە دەکەینەو کە خوێندن بە زمانی دایک/زگماک و وەک شیری دایک بۆ منداڵ پێویستە و کاردەکەین بۆ چەسپاندنی ئەم بنەما نێودەوڵەتییە.
گۆڤاری زمانەوانی بە ئەرکی خۆی دەزانێت، کە کۆمەڵگە بە پێکهاتەی زمانی کوردی، شێوەزار و زار و بن-زارەکانی زمانی کوردی ئاشنا بکات و ڕای پسپۆڕان و زمانناسان سەبارەت بە پرسی زمان لە هەرێمی کوردستان کۆبکاتەوە و هەوڵی فراوانکردنی گەنجینەی زمانەوانی لە هەرێمی کوردستان بدات، بە شێوەیەک کە بتوانرێت زۆرترین وشەی کوردی بخرێتەوە ناو پرۆگرامەکانی خوێندن و میدیاو ڕەوتی رۆشنبیرییەوە. گۆڤاری زمانەوانی وەک وەرزنامەیەکی ئەکادیمی و زمانەوانیی، گێڕانەوەی شکۆمەندی بۆ زمانی کوردی لە هەرێمی کوردستان کردووەتە ئەرکی بنەڕەتی خۆی و هەوڵی فراوانتر دەدات بۆ روونکردنەوەی زیاتری پرسە پەیوەندیدارەکان بە سیاسەتی زمان؛ مافی زمانەوانی، ئەلفبێی کوردی، زمانی ستاندارد، زمانی فەرمی و نیشتیمانی لە هەرێمی کوردستاندا.
گۆڤارەکە دەبێتە سەکۆی بابەت و بڵاوکراوە ئەکادیمییەکان لەسەر سیاسەت و پلاندانانی زمان و هەوڵی دروستکرنی هەماهەنگی لەگەڵ ناوەندە زمانەوانییە ناوخۆیی و جیهانییەکان دەدات سەبارەت بە سیاسەت و پلاندانانی زمانیی بۆ هەرێمی کوردستان.

گۆڤارێكی وەرزی ئەکادیمی و زمانەوانییە دەزگای زمانەوانیی کوردی – زانکۆی جیهان دەریدەکات.

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ١ی گۆڤاری زمانەوانی کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٢ی گۆڤاری زمانەوانی کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٣ی گۆڤاری زمانەوانی کلیکی ئێرەبکەن..

گۆڤارێکی زمانناسیی وەرزییە

سەرنووسەر: فەرەیدون سامان
خاوەن ئیمتیاز: د.تەها رەسوڵ…

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ١٤ی گۆڤاری زمان و زار کلیکی ئێرەبکەن..

کتێبێکی لێکۆڵینەوەی پێشەوا کاکەیی، بە ناوی: ((پشکۆکانی ناو زمان و شیعر لە کتێبی [شەوێک ئاسمان پڕبوو لە ئەستێرەی شیت]ـی بەختیار عەلیدا)) چاپ و بڵاو ‌دەکرێتەوە

له‌باره‌ی ئه‌م کتێبەوە، پێشەوا کاکەیی ده‌ڵێت:
ئەم کتێبە، سێیەمین کاری لێكۆڵینەوەی منە لەبارەی شیعرەوە بە شێوەی کتێب و یەکەمین لێکۆڵینەوەمە لەسەر کتێبێکی بەختیار عەلی، کە لە داهاتووشدا کاری تری بەدواوەدا دێت. ئەم کتێبە لە لایەن ناوەندی ڕۆشنبیریی ڕەهەندەوە چاپ و بڵاو دەکرێتەوە. کاری هەڵەچن و ڕێنووسکاری (وشیار عەلی)ـیە و بەرگ: (ئیبراهیم ساڵح)ـە.
لێرەدا تەنیا تیشک دەخەمە سەر جیهانبینيی شیعری بەختیار عەلی لە کتێبی [شەوێک ئاسمان پڕ بوو لە ئەستێرەی شێت]ـدا، کە جیهانبینیی شاعیر وێنەی «ژوور»ی هەیە کە هەر ژوورێک پەنجەرەیەکی دیکەی بۆ لێڕوانین هەیە. کرۆکی ژیانی سرووشت و مرۆڤ لە جەستەدا، لە یادەوەریدا، لە خۆشەویستیدا، لە جیهاندا دەژی. ژیانیانە دەڕوانێتە ژیان و تێیدا هەڵوه‌ستە دەکات و دەمێنێتەوە. هەمیشەیيی ژیانی لە مرۆڤدا لە ڕێگەی گواستنەوەوە نیشتەجێیە. ژیانی یەک لەدوای یەک شێوەی خۆى دەگرێت و خۆی لە قووڵاییەکانیدا جێگیر دەکات.
دیدگای جیهانيی شاعیر وەهایە کە شیعرییەت ڕێکارێکی شیعری نییە، بەڵکوو ئەزموونێکی مەعریفییە، شێوازێکە بۆ چاودێریکردن و تێگەیشتن و پڕۆژەکردنی جیهانێک. هاوپەیمانییەکی نهێنی لە نێوان شیعر و دیدگایدا دۆزیوەتەوە کە شیکردنەوەی فیکرە لەناو شیعردا.
شیعری بەختیار عەلی خاوەنى مێژوو و نەریتێکی دوورودرێژە لەناو خۆیدا بۆ دەرەوەی خۆی، گەڵاڵەی «شیعری بزۆز دەردەبڕێت» كه‌ وەک «بەرنامەی بناغەیی» خۆی پێ وەردەگرێت. شیعرەکانی پەیوەندييان بە نەستەوە هەیە و میوانداريی هەست دەکه‌ن. ئەوە شاعیرە سەر بە جیهانی تەمومژاويی زمانی نییە، بەڵکوو سەر بە جیهانی ئاڵۆزی بیرە کە سەرەتا لە ڕێی زمانەوە ئاڵۆزی دەکات. لەژێر بای بەهێزی گەڕان و ئاڤانگارددا، گومانی بۆ فرەواتایيی سەیروسەمەرەی وشەکان یان هونەرەکانی دەربڕین هەیە، کە وا لە خوێنەر دەکات وەک هەوری بڵند بیخوێنێتەوە.
دەکرێت بڵێین کە زۆربەی تێگەیشتنی خەڵک لە شیعر لە ئێستادا هێشتا لە قۆناغی شیعری تەمومژاویدایە و هێشتا بە شیعرێکی نەخوێنراوه‌ دەڵێن «زۆر تەمومژاوی»ـیە. کاریگەريی بەهێزی ئەم جۆرە شیعره‌ تەماوییە، دووريی مرۆڤەکان لە شیعرەوە لەدوای شیعری تەماوییەوە دەردەخات. شیعری ئەو، شێواو و تێکشکاو نییە. بۆ ئەوەی بڵێین شیعر سادەیە، لە هەقیقەتی شیعردایە کە بە هەستی ڕاستەقینە دەنێررێتە دەرەوە، نەک لەپێناو شیعر و شیعر لەپێناو نووسینی بێهەستدا بنووسرێت.
ئەم خوێندنەوانە، شێوازی خوێندنەوە و ڕانان و لێکۆڵینەوەی ئه‌کادیمیا پاته‌بووەوه‌کانی زانستگەکان نییە. پێوەری داڕشتن و هەڵگرتنی شیعری هەر شاعیرێکی [ئەلف نییە لە جێی بێ، بێ لە جێی جیم،] کە توێژینەوەی شیعری ئەمڕۆ تووشی جوینەوە و لەبەرگرتنەوە بووە. من بە شێوازی خۆم ڕامان و دیدگاکانی خۆم سەربار دەخەم و لەپاڵیدا له‌ كێڵگه‌ى شیعريدا توێژينەوە دەكەم. [پشکۆکانی ناو زمان و گڤەگڤی ناو شیعر،] کارکردنە لەسەر بیست بابەت، لەسەر بیست شیعری ناو کتێبی [شەوێک ئاسمان پڕ بوو لە ئەستێرەى شێت]ـی بەختیار عەلی. ئەو کە خۆی (٤٨) ناونیشانی شیعری لە خۆ گرتووە. بەڵام لەبەر ئەوەی کێڵگەی ئەم کارکردنە، لەسەر «بیر و زمان»ـە، بۆیە زۆرێک لە شیعرەکانی دیکەی شاعیر بەسەر ئەم بیست بابەتەدا دابەش دەبن و هەروەها تەوەری دیکەیش لە خۆ دەگرن کە له‌م خوێندنەوانەدا جێيان نابێتەوە.

بابەتەکانی دووتوێی ئەم کتێبە

• باڵگرتنی زمان لەناو زەماندا، لە شیعری [ئەو ئەسپەی لە دەست زەمان ڕایکردووە]
• ئازار و غەم وەک پرسێکی ئەزەلی، لە شیعری (دەربارەی ئازار)دا
• کارخانەی مردووان، لە شیعری (لەناو مردووەکاندا)
• شەڕی شوێنکات، لە شیعری (تۆ)دا
• پەیامبەرێکی ڕەش، لە شیعری [دڵم پڕە لە بولبولی ڕەش کە نایەنە دەرێ]
• گێڕانەوەی دوانەیی، لە شیعری [هەندێ لەو شتانەی من دەیانبینم]
• چێژبینین لە ئازاردا، لە شیعری (مازۆشییەکان)ـدا
• وێنەی با و ئاماژەکانی خوازە، لە شیعری (کە ئەو تەنیا بایە، با)دا
• وشە و وێنەی خودا، لە شیعری (ڕۆژێک تەنیا هاوارەکانمان ڕزگارمان دەکەن)
• سەردەمی میکانیزمی نوێ، لە [بووین بە بووکەشووشە]دا
• ڕەشبینی وەک دووربینی، لە شیعری [بۆ وای کرد خودایە بۆ]
• گەمارۆدانی شار، لە شیعری (شارێک کە بۆ هەمیشە ون بووە)
• شیعر وەک بەرگریکارێک، لە شیعری [ترسی چەتەکان لە شیعر]
• دەربڕینەکانی زمان، لە شیعری (بەستنەوە)دا
• هێزی نەناسراو- وەک پەیوەندییەکی دیکە، لە شیعری [گەڕانەوەی ئەبەدی]ـدا
• خودا لە توولەڕێیەکانی ناو شیعردا، لە شیعری [شوێنە ناکۆکەکان]ـدا
• ڕێگای ڕزگاربوونی خود، لە شیعری [لە هیجای ڕێگاکاندا]
• دژەخاڵی مێژوویی، لە شیعری [جیهانێکی دی]ـدا
• فيلمى شیعری و شیعری فيلمى، لە شیعری [خۆکوشتن و دەرمان]ـدا
• گوتاری ناو شیعر و شیعری ناو گوتار، شیعری [هەوای تازە]ی بەختیار عەلی و [شیعر و دازاین]ـی هاشم سەڕاج بە نموونە

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

كتێبێكی دیكەی نووسەر (سەدیق سەعید ڕواندزی) بە ناوی ( ڕوانگە ناوێكی زێڕین لە سەردەمێكی زێڕیندا ) لە ئاییندەیەكی نزیكدا چاپ و بڵاودەكرێتەوە. ناوەڕۆكی ئەم كتێبە، لە بنەڕەتدا وەڵامی بۆ كتێبێكی عەبدوڵا عەباس بە ناوی ( ڕوانگە ناوی زل و دێی وێران ) كە لەو ماوانەی ڕابردوودا چاپ و بڵاویكردۆتەوە. نووسەر سەدیق ڕواندزی، بە گەڕانەوە بۆ چەندەها سەرچاوە و بۆچوونی مێژوویی ئەوە دەسەلمێنێت، كە كێ بوون ئەوانەی ڕوانگەیان دامەزراند و ئایا ئەم بزووتنەوەیە، دێی وێران بووە وەك ئەوەی عەبدوڵا عەباس وەسفی دەكات یان ناوێكی زێڕین بوو لە سەردەمێكی زێڕیندا؟!

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٥٧ی گۆڤاری نما کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم ژمارەیە کە بە زمانی فارسییە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

پێش ٣٦ساڵ فڕۆکەکانی عێراق کیمیاییان بەسەر شاری هەڵەبجەدا باراند. دەکرێت ئەم جینۆسایدە بەراوردبکرێت بەتاوانی فڕۆکەکانی نازی کۆندۆر لیژیۆن، کە لەنیسانی١٩٣٧ شاری باسکی گێرنیکای وێرانکرد. ڕۆژنامەنووس، بیاتریس دیلێز، بەمشێوەیە ئەم تراژیدیایە دەگێڕێتەوە.

لە ساڵی ١٩٨٨، شەڕی ئێران و عێراق چووە هەشتەمین ساڵەوە. هەر دوو وڵات بڕستییان لێ بڕا. لەگەڵ ئەوەشدا، ساڵێک پێشتر و لەدوا کردەوەی دووژمنایەتیدا، سەدام کە خۆرئاوا و سۆڤیەتی بە سەنگەرێک لەبەرامبەر ئیسلامگەراییان دەزانی و چەکییان بۆ ڕەوانە دەکرد، بەرپرسیاری “چارەسەر کردنی پرسی کوردستان”ی بە ئامۆزاکەی علی حەسەن ئەلمەجید، ناسراو بەعەلی کیمیایی سپارد. ئەلمەجید بەپێشێلکردنی یاسا نێودەوڵەتییەکان، بە تایبەت ڕێککەوتننامەی ڕێگری و سزادانی تاوانی جینۆساید (١٩٤٨)، هەوڵیدەدا دانیشتوانی گوندە کوردنشینەکانی پارێزگای سلێمانی، هەولێر و دۆڵی جافایەتی بەگازی خەردەل تۆپ باران بکات.

ڕۆژنامەنووس بیاتریس لە کتێبەکەیدا، “جینۆسایدی لەبیرکراو، دەنگی تووڕەی گەلی کورد”، بە هۆی تووێژینەوەیەکی مەیدانی تایبەت بە ڕاستییە بەڵگەدارەکان کە لەشایەتحاڵان و شەڕڤانانی پێشمەرگە وەرگیراون و پاڵپشت بەڕوانینی ڕەخنەییانە و نەخشەکان، باسی ئەم کارەساتانە دەکات.

مێژووی ئەرمینیا
بیاتریس دیلێز دەگێڕێتەوە چۆن ئەلمەجید ڕێدەدات “مهمات خاصە” لە هەڵەبجە و خورماڵ بەکاربێنن. ناوچەیەکی دانیشتوان ٥٥ هەزار کەس، لەسەرەتادا بەشێک نەبوو لە “ناوچە قەدەغە کراوەکان”، کە لەچوارچێوەی کۆتا چارەسەرکردنی پرسی کورد و بە پێی بڕیاری ٤٠٠٨ی پەسندکراوی حوزەیرانی ساڵی١٩٨٧، دەبوو لەڕیشەوە هەمووکێشە و گرفتەکانی ژیان تێیدا، چارەسەر کرابا.
ئەم بۆردوومانە ٥٠٠٠ قووربانی و ١٠ هەزار برینداری بۆ کردەوە بەدناوەکانی ئەنفال زیاد کرد. کردەوەیەکی وێرانکەر کە لەماوەیەکی کەمی زیاتر لە شەش مانگ بەکورتی ١٨٢ هەزار قووربانی لێکەوتەوە. بێگومان کوشتنەکە بەمەبەستی جینۆساید بووە. عێراقییەکان لاسایی تورکە لاوەکانی کۆمیتەی ئیتحاد و تەرەقی (CUP) ساڵی ١٩١٥یان کردەوە، بۆ لەناوبردنی ئەرمەنییەکانی دانیشتووی ئیمپراتۆری پێشووی عوسمانی.
پرۆتۆکۆلی ساڵی ١٩٢٥ی جنێڤ، بەکارهێنانی ئەم چەکە قەدەغە دەکات، عەلی حەسەن ئەلمەجید، لە ٢٦ی ئاداری ساڵی ١٩٨٧، لەبەردەم دەسەڵاتدارانی حزبی بەعس بەشانازیییەوە دەڵێت: “تەنیا ڕۆژێک بەچەکی کیمیایی پەلاماری ئەوان (کوردەکان) نادەم، ١٥ ڕۆژ درێژە بەپەلاماردانیان دەدەم.”
نەئەمریکا، نەڕووسیە، نەفەرەنسە و نەڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بەپێویستییان نەزانی گچەکترین دەنگی ناڕەزایی چ لەدەستپێکی کردەوەی ئەنفال، لە بەهاری ١٩٨٧ و چ بەدرێژایی فراوان بوونی کردەوەکە لە ساڵی دواتر هەڵبڕن. دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC-CPI) نەیتوانی لەمبارەیەوە بڕیار بدات، چونکە تەنیا دەتوانێت بڕیار لەوتاوانانە بدات، کە دوای دامەزراندنی لە ساڵی ٢٠٠٢دا ڕوویانداوە.
بیاتریس دیلێز، کچە کوردێکی ٢٥ ساڵەی سنوور ناوی کردووەتە پاڵەوانی چیرۆکەکەی، کە بەگەنجی قووربانی کیمیاباران بوە و بەتێکچوونی ژێ دەنگییەکانی بەهۆی بۆنکردنی گازە کیمیاییەکان، کێشەی بەدروستی قسەکردنی بۆ دروست بووە. بەهۆی ئاسانکارییە وریاکانی، ئەم ڕۆژنامەنووسە دەمانباتە ناو خێزانی ئەم ژنە گەنجەوە. بۆ ئاڵوگۆڕکردنی بیروڕای هۆکارەکانی زەبر و زەنگی، ئەوشوینەی پێش دەستپێکی باسکردنی یادەوەریی خۆی و نزیکەکانی، وشەی “هەڵاتن”، “خۆشاردنەوە” و “خەبات” وەک سەربەند دووبارە دەکرێنەوە.
یادەوەرییەکی پڕ لەڕووداوی بەئازار، لەوێ ترس، برسێتی، تێنەگەیشتن و نائومێدی بەیەکداچوون. ژیانێک کە بۆ هەمیشە داخی یادەوەری ئەم ڕووداوەیان پێوەیە، ئەو ڕۆژە مانگی ئابی ساڵی ١٩٨٨، کاتژمێر ٢٢، کاتێک یەکەم فڕۆکەی مێک ٢٣ی دەستکردی ڕووسیە لە ئاسمان دەرکەوت و گورزە کوشندەکەی هەڵڕشت و بۆنی سێو کە تایبەتمەندی بۆمبی کیمیاییە، گەیشتە خەڵکی گوندەکە.
خاتوونی تووێژەر، لێهاتووانە وتوێژی نێوان ڕزگار بووان و باسکردنی ڕووداوەکان تێکەڵاو و لە ئەیلوولی ساڵی ١٩٦٩، لەگەڵ خۆی دەمانباتە سووریە، دوورترین شوێنی باکووری وڵات. لەو سەردەمەدا، سەربازە عێراقییەکان ٣٩ کەس، ٢٥ مەسیحی و چواردە موسڵمانیان کووشت. بە بیانوی کەمی کات و ترسی گەڕانەوەی سووپا، بە پەلە لاشەکانیان لەگۆڕێکی بەکۆمەڵ و بە بێ ڕەچاوکردنی نەریت بەخاکسپارد. ئەمەش بابەتێکی دیکە بوو کە دەیسەلمێنێت ڕقی حزبی بەعس دژی کوردەکانی خوازیاری مافەکانیان، گەر پێویستبکات، چاوەڕوانی شەڕی عێراق و ئێرانی نەدەکرد تا خۆی دەربخات.

داوی نەوت
بیاتریس دیلێز، بیرمان دێنێتەوە ڕاگواستنی کوردەکان لەنێوان ساڵەکانی ١٩٦٩ تا ١٩٨٢، بەئامانجی بەعەرەبکردنی خاکەکەیان. بەتایبەت لە ساڵی ١٩٧٢، کاتێک حکومەتی بەعس درکی بەڕەهەندەکانی سامانی نەوتی شاراوە کرد لەژێر زەوی کەرکووک. پاشان، هەر بەڵێنێکی چارەسەرکردنی ئاشتیانەی پرسی کوردەکان و تایبەتمەندی نەتەوەیی و کەلتوورییان ڕەتدەکرێتەوە، کە لە ساڵی ١٩٥٧، لە ٦٤٪ی دانیشتوانی ئەم ناوچەیە و دوای ٢٠ساڵ، تەنها لە ٣٧٪ی بوون.
نووسەر، لەڕوانگەی خۆیەوە ئاماژە بە بەشێکی دیکەی کارەساتەکە دەکات کە لە ساڵی ٢٠١٤ ڕووی داوە: کردەوەی جینۆسایدکردنی ئێزیدییەکان کە زۆربەیان لەشاخەکانی شەنگال دەژین و داعش بە لەدین هەڵگەڕاوەی دەزانین. بەرنامەی تیرۆریستەکان بەهۆی هێزی پێشمەرگەوە شکستی هێنا. دوای شەڕێکی سەخت، ئەندامانی هاوپەیمانان توانیان پیاوان لە لەناوچوون و ژنان لە کۆیلایەتی سیکسی ڕزگار بکەن. بە کورتی، ٦٤١٧ ژن و منداڵ لەیەکەم ڕۆژی پەلامارەکە ڕفێنران و نزیکەی ١٣٠٠ ئێزیدی کووژران.
سنوور، لەگوێگرتن لەقسەکانی بیاتریس دیلێز فێری زۆر شت بوو کە باسی مێژووی ئێزیدییەکانی بۆ دەکرد. ئەو لە هەرێمی کوردستانی ئاڵۆز، دەخوازێت وەک هەر ژنێکی گەنج سەربەخۆ بژی.

• دغدغە های بی پایان کردهای عرا ق- جان ميشل مورل
  orientxxi.info

نووسەر و وەرگێڕ ئەردەڵان عەبدوڵڵا لە نوێترین كاری وەرگێڕانی خۆیدا، رۆمانی كچەزاكەم لە نووسینی نووسەری ئەڵمانی بێرنهارد شلینك لە زمانی ئەڵمانییەوە دەكاتە كوردی و لەلایەن ناوەندی چاپ و پەخشی رەهەندنەوە لە دووتۆیی 530 لاپەڕە چاپ و بڵاوكراوەتەوە. بێرنهارد شلینك یەكێكە لەو نووسەرانەی ئەڵمانیا كە بە نووسەرانی نەوەی دوای جەنگ دەناسرێن، چ لە رووی ناوەڕۆك و چ لەرووی فۆرمەوە ، تەواو جیاوازە و خاوەنی رێچكەی خۆیەتی. هەرئەمەش وایكردووە كە سەركەوتوو بێت. بەتایبەتی ئەو بابەتانەی كە هەڵیدەبژێرێت و قسەیان لەبارەوە دەكات، زۆر گرنگن. ئەو لە یەك كاتدا نووسەرو پارێزەر و دادوەر و مامۆستای زانكۆشە، كەسێك نەك تەنها لە رووی ئەدەبییەوە، بەڵكو لە رووی سیاسی و كۆمەڵایەتی و یاساییشەوە، زۆر بە وردی ئاگاداری كێشەكانی كۆمەڵگەی مۆدێرنی ئەڵمانیایە، هەربۆیە ئەمڕۆ لەناو میدیای ئەڵمانیدا، یەكێكە لە ناوە دیارەكان.
نووسەر هەوڵیداوە لەم رۆمانەدا بەشێوەیەكی ئەدەبی جوان، چیرۆكی تراژیدیای جیابوونەوەی ئەڵمانیا لە دوای جەنگی دووەمی جیهانییەوە باس بكات و لەهەمانكاتیشدا كاریگەرییە نەرێنیەكانی ئەم دابەشبوونە بخاتەڕوو. لەلایەكی ترەوە لەم رۆمانەدا موزیك بەگشتی و پیانۆ بەتایبەتی، پانتاییەكی باش داگیر دەكات و نووسەر قسەی زۆر لەبارەی موزیك و موزیكژەن و تابلۆكێشە ناسراوەكانی جیهان دەكات. هەروەها بەهێزبوونی نازییە نۆییەكان و هێزە ڕاستڕەوەكان و پرسی بیانییەكان لە ئەڵمانیا، تەوەرێكی تری ئەم رۆمانەیە.
ئەم رۆمانە لە ساڵی 2021 دا بەناونیشانی « كچەزاكەم» بڵاوبوویەوە، هەر لەپاش بڵاوبوونەوەی چووە لیستی باشترین كتێبە باشەكانی ئەڵمانیا بۆ ساڵی 2021 بەتایبەتی چووە لیستی كتێبە باشەكانی گۆڤاری شپیگلی ئەڵمانیا. ئەو گۆڤارە پێشی وایە كە لە ئێستادا، بێرنارد شلینك، یەكێكە لە سەركەوتووترین و هەمەلایەنترین نووسەرانی ئەڵمانیا. رەخنەگری ئەڵمانی ماركوس نۆیس دەڵێت: ئەم رۆمانە ئەزموونێكی پەروەردەیی گرنگە و دانوستان لە نێوان نەوەكانی ئەڵمانیای دابەشكراودا دەكات. كەناڵی ئێن ئار دێی ئەڵمانیا لەمبارەوە راپۆرتی بڵاوكردەوەو دەڵێت: رۆمانی كچەزاكە، رۆمانێكی زۆر سەرنجراكێش و كاریگەرە. ژنە رەخنەگر و مامۆستای زانكۆ ئانا شتۆلبێرگە پێی وایە، رۆمانی كچەزاكەم، یەكێكە لە رۆمانە باشەكانی ئەڵمانیا و خوێنەر كە دەستی بە خوێندنەوەی كرد، ناتوانێت وازی لێبێنێت.
ئەم کتێبە ئێستا لە کتێبخانەکانی کوردستان دەستدەکەوێت

کتێبى مێژووی وەرگێڕان لە سەردەمی خەلافەتەکانی ئیسلامیدا، لە نووسینى دڵشاد کاوانییە. توێژینەوەیەکى زانستى مێژوویی مەعریفەى ئیسلامییە. لە لاى دەزگەى پڕۆژەى ئاگا چاپ و بڵاوکرایەوە.
ئەم کتێبە یەکەمین توێژینەوەى کوردییە لەمێژووى وەرگێران لە هەرسێ خەلافەتەکانى ئیسلامی ڕاشدیى و ئومەوی و عەباسی کۆڵیوەتەوە و زیاتر لە چل بەڵگەنامە و دەستنووسى زانایان و فەیلەسووفانى ئیسلامى خراوەنەتەڕوو.
باس لە بەرهەم و وەرگێڕان و داهێنانى سێ قۆناغى گرنگى زانایانى ئیسلامى دەکات. کە لە بوارەکانى پزیشکى و بیرکارى فەلەکناسى و کیمیاسازیى فیزیازانیی سەردەمى زێڕینى زانستگەرایى ئیسلامىدا لە قوتابخانەکانى جوندیشاپور و ماڵى حیکمە و تەرابلوس و ئەندەلوس و مەراکش و دیمەشق سەرتۆپى جیهان بوون و ڕۆڵى گرنگیان هەبووە.
دڵشاد کاوانى ڕایگەیاند: خوێنەری کوردی بە گشتی بە فەیلەسووف و زانایانی ئیسلامیی ئاشنانییە. بۆیە دوای سێزدەهەمین بەرهەمم، جیاواز لەکارەکانی پێشوو ئەمە دوا کتێبمە کە چاپ دەبێت، دەتوانم بڵێم قوڕسایی بەقەد کۆی کارەکانی پێشووترم بووە کە دەستم داوەتێ.
هەروەها گوتى: کتێبەکەم پێکهاتووە لە تووێژینەوە لە ژیان و بەرهەمی وەرگێڕدراوی سی و حەوت زانای مسووڵمان، لە سەردەمەکانی کۆتایی خەلافەتی ڕاشیدیی و خەلافەتەکانی و ئومەویی و عەباسی. لەگەڵ کۆمەلێک دەستنووس و زیاتر لە ١٠٨ پەڕاوێز و ١٣ سەرچاوی عەرەبی و ٨ سەرچاوی فارسی و ٥ سەرچاوەی ئینگلیزی. ٢ سەرچاوەی تورکیم بەکارهێناوە.

وەشانی نووسیار لە وەرزی نوێی کتێبەکانیدا کۆمەڵە شیعری (ژیان بێدەنگ بە مردن قسە دەکات)
لە نووسینی ئەمیر ئەمین چاپ و بڵاودەکاتەوە.

له‌باره‌ی ئه‌م کۆمەڵە شیعرە ئەمیر ئەمین دڵێت:
ئەم کتێبە دووەمین هەوڵی منە کە ماوەی دەساڵە کاری تێدادەکەم هەوڵم داوە لەشیعرەکانم دا هەموو شتەکانی چواردەورم ماناو دەلالەتی نوێ وەربگرن ودواجاریش هەموویان بچنەوە خزمەتی زمانی شیعرەوە ،کاری گرنگی شاعیر دۆزینەوەی فۆڕم و تەکنیکێکی جودایە لەوانەی پێش خۆی و سەردەمی خۆیشی ئەم شیعرانەش بەشێکی زۆریان سەربەو ڕیالیزمە واقیعییەن کە لەڕووی دروستکردنی وێنەی شیعرییەوە کارکردنی منی پێدادەناسرێتەوە،ئەم شیعرانە بەرهەمی ئەو جیاوازییە گەورانەن لەنێو دونیای ئەمڕۆماندا بەری دەکەوین.
هەمیشە هەوڵم داوە زمانێکی نوێ و ئەرکێکی نوێ بەشیعری کوردی بدەم تاچەند سەرکەوتوم لەمەدا ئەوەیان شیعرەکان و دواجاریش خوێنەر و ڕەخنەکارانی کوردی دەتوانن قسەی لەبارەوە بکەن ،بەڵام دڵخۆشم لانیکەم دۆزینەوەی زمانێکی تایبەتی شیعری لە پێشکار و هەوڵەجدیەکانم بووە ،
بۆبڵاوکردنەوەی ئەم بەرهەمەش (نوسیار)م هەڵبژارد چونکە پێم وایە نوسیار ئاوڕێکی جدی داوەتەوە لە بەرهەمە ئەدەبی و فکریەکان و تایبەتتر شیعر ،هیوادارم ئەم کتێبە هەوڵێک بێت بۆ زیاتر دەوڵەمەند کردن و جوانترکردنی زمانی کوردی .

پارچە شیعرێک لە کتێبەکەکە:
ئەوەى نەيهێشت كچێنى ئەم پێكەنينە
تاكوو ئەوسەرى بەهار بڕوات
بە بێوەژنى بە چوار فرمێسكى هەتيوەوە
گەڕانديەوە ناو خۆمان ژيان نەبوو؟
ئەوەى بە شمشێرى شەرەف گەردنى حەواكانى خەڵتانى خوێن كرد
ئادەمەكانى فێرى خوێن مژين كرد ژيان بوو .
گەر ژيان بيهێشتبا بەديار مەراقى بەهەشتەوە نەدەسووتام
بە ديار گڕى جەهەنەمەوە هەڵنەدەلەرزيم .

ئەم گۆزەى مردنە بەدەستى كچێكى قژزەردەوە شكا
بەناز لە كانى جوانى دەهاتەوە
لەو ڕۆژەوە مردن بوبە هەزار پارچە و
كچى قژزەرديش بووبە كانى !

لەبارەی شاعیرەوە:

ئەمیر ئەمین: شاعیر و شانۆکار لە ساڵی ١٩٨٧ لە سەیدسادق لەدایک بووە. یەکەمین کتێبی شیعریی بە ناونیشانی (من و تۆ بۆ لەدایک بووین) ساڵی٢٠١٤. خاوەنی چەندین خەڵاتی شیعرییە لە دیارترینیان خەڵاتی فەخری فێستیڤاڵی نالی بۆ شیعر، خەڵاتی یەکەمی فێستیڤاڵی گوڵەهەنار بۆ شیعر و خەڵاتی دووهەم لە بیست و دووهەمین فێستیڤاڵی گەلاوێژ بۆ شیعر. بەرپرسی خانەی گەشبیری وەلی دێوانە و ئەندامی نێوەندی تەرا و ئەندامی تیپی شانۆی نالی و دەستەی دامەزرێنەری تیپی شانۆی موکریان و سەرپەرشتیاری (گروپی شەم) بۆ چالاکی ڕۆشنبیرییە لە سەیدسادق.

وەشانی “نووسیار” لە وەرزی نوێی کتێبەکانیدا، بەم نزیکانە کتێبی (پێشانگەی تەرمەکان) چاپ و بڵاو ده‌كاته‌وه. ئەم کتێبە لە نووسینی چیرۆکخوان، فیلمساز و ڕۆماننووسی عێراقی: حەسەن بەلاسم ـە و زانیار عەلی لە عەرەبییەوە وەریگێڕاوە.
کتێبەکە لە دوو کۆمەڵەچیرۆک پێک هاتووە: “سەرشێتەکەی مەیدانی ئازادی” و “مەسیحی عێراقی”. هەردوو کۆمەڵەکە پێکەوە ناونیشانی “پێشانگەی تەرمەکان”ـیان هەڵگرتووە، چەند چیرۆکێکی تریان بۆ زیاد کراوە و هەموویان پێکڕا دەبنە بیست‌وپێنج چیرۆک.
ئەم کتێبە بۆ زیاتر لە بیست زمانی دنیا وەرگێڕدراوە. جێی خۆشحاڵییە خوێنەرانی کوردزمانیش بواری ئەوەیان بۆ دەڕەخسێت بیخوێننەوە و لێی بێبەش نەبن! دوای کتێبی “فەرهەنگەپیاو”، ئەمە دەبێتە دووەم کتێبی پرۆژەی وەرگێڕانی کۆبەرهەمی حەسەن بەلاسم. بەدوایدا بەرهەمە گرنگەکانی دیکەی دێن و هەر لە وەشانی “نووسیار”ـەوە چاپ و بڵاو دەکرێنەوە.

لەبارەی ئەم کتێبەوە، زانیار عەلیی وەرگێڕ دەڵێت:
چیرۆکەکانی ئەم کتێبە ئەگەرچی بە کۆمەکی خەیاڵ نووسراون، بەڵام نووسینەوەی واقیعێکن کە دوور و نزیک بە ئێمە ئاشنایە. گێڕانەوەی بەسەرهاتی مرۆڤە دۆڕاو، دوورەپەرێز و دڵشکاوەکانی کۆمەڵگەن. ڕووتکردنەوەی ناخی ئەو مرۆڤانەیە کە بەر نەفرەتی خودا کەوتوون و بێزاری و بیری خۆکوژی تەنگی پێ هەڵچنیون. پیشاندانی دەروونی ئەو بوونەوەرەیە کە لەپێناو خۆیدا ئامادەیە هەموو شتێکی تر بکاتە قوربانی!
ڕەنگە پێمان وا بێت چیرۆکەکان خەیاڵین، نەکردەیە ئەم ڕووداوانە لە دنیای ڕاستەقینەدا ڕوویان دابێت؛ بەڵام نووسەر لە زۆر جێ دڵنیامان دەکاتەوە کە ڕاستەقینەن. لێرەدا تەنها باس لە گێڕانەوەیەکی تۆقێنەر و کوشتن و ئەشکەنجە ناکەین، ئەم چیرۆکانە کرۆکی ئاوابوونی مرۆڤ و ژیانە، ئێمە بۆ ئەوپەڕی لەناوبردن و نەمانی چاکە دەبات. دەتوانین بڵێین ئەم بەرهەمە یەکێکە لە باشترین و گرنگترین بەرهەمەکانی حەسەن بەلاسم. ئەم کتێبە ناوبانگی ئەوی بە جیهاندا بڵاو کردەوە و بۆ زۆر خەڵاتی گرنگی ئەدەبی پاڵێورا. لەڕێی ئەم چیرۆکانەوە ئاشنای دنیا ئەدەبییەکەی دەبین، کە ترس و تۆقین، جەنگ و کوشتار، گێڕانەوەیەکی فەنتازی بۆ ڕووداوەکانی عێراق؛ لە دیارترین تێماکانن. پێم وایە سەربوردەی تەمومژاویی کارەکتەرەکان، هەتا ماوەیەکی زۆر لە خەیاڵ و ئاوەزی خوێنەردا دەمێننەوە.

نووسەر لە چەند دێڕێکدا:
حەسەن بەلاسم، ڕۆماننووس و سینەماکاری عێراقی، ساڵی ١٩٧٣ لە بەغداد لە دایک بووە. ئێستە لە وڵاتی فینلاند نیشتەجێیە. چەندان کتێبی لە ژانری چیرۆک، ڕۆمان، شیعر و سینەمادا بڵاو کراوەتەوە.
ساڵی ١٩٩٩ بەغدادی جێ هێشتووە و لە سلێمانی گیرساوەتەوە. لەگەڵ هەندێک سینەماکاری کورددا، فیلمی “زامی کامێرا”ـی دەرهێناوە. کتێبەکانی ناوبانگی جیهانییان پەیدا کردووە و بۆ چەندین خەڵاتی ئەدەبی پاڵێوراون، هاوکات بەشێکی زۆریشیان وەرگێڕدراونەتە سەر زمانە زیندووەکانی جیهان. ساڵی ٢٠١٤، وەک یەکەم نووسەری عەرەب، خەڵاتی ئیندپێندێنت ـی بەریتانیایی بۆ کۆمەڵەچیرۆکی “پێشانگەی تەرمەکان” بردووەتەوە. ڕۆژنامەی گاردیان وەک “باشترین نووسەری عەرەب کە لە ژیاندایە” ناوی بردووە.
“فەرهەنگەپیاو” یەکەم کتێبی چاپکراوی ئەوە. “ئەڵڵا ٩٩ (ڕۆمان)”، “پێشانگەی تەرمەکان (کۆمەڵەچیرۆک)” لە دیارترین کتێبەکانی ئەون.

وەرگێڕ لە چەند دێڕێکدا:
زانیار عەلی، ساڵی ١٩٩٩ لە شاری کەلار لە دایک بووە. وەرگێڕە و ئەدەبیات بە گشتی، ئەدەبیاتی عەرەبی بە تایبەتی وەردەگێڕێت. تا ئێستە خاوەنی نۆ بەرهەمی چاپکراوە:

1. هێرمان هێسە/ ژیان و بەرهەم/ وەرگێڕان (٢٠١٧)
2. بەخۆنازین لای نالی و موتەنەبی/ لێکۆڵینەوە/ ئارام جەلال/ وەرگێڕان (٢٠١٨)
3. کۆماری مریەم/ ڕۆمان/ وارد بەدر ئەلسالم/ وەرگێڕان (٢٠١٩)
4. شیعرگەلێک؛ جەنگ لە باخەڵی شاعیرێکدا لە بیری چوون/ شیعر/ جان دۆست/ وەرگێڕان/ (٢٠١٩)
5. وەک درەختێک بیر دەکەمەوە/ شیعر/ عەبدولعەزیم فنجان/ وەرگێڕان (٢٠٢٠)
6. فەرهەنگی کوردیی وێنەدار/ فەرهەنگ بۆ منداڵان/ ماجیدە ئەلحۆرانی/ وەرگێڕان و وردبینیی زمانەوانی (٢٠٢١)
7. فەرهەنگەپیاو/ کۆمەڵەدەق/ حەسەن بەلاسم/ وەرگێڕان (٢٠٢١)
8. سەربوردەی خەبات/ ڕۆمان/ جان دۆست/ وەرگێڕان (٢٠٢٢)
9. پێشانگەی تەرمەکان/ کۆمەڵەچیرۆک/ حەسەن بەلاسم/ وەرگێڕان (٢٠٢٤)

کتێبی ” تێگەیشتنێک لە شۆڕشی سۆشیالیستی ” کەوتە بەردەستی هەموولایەک بۆ خوێندەوە و دروستکردنی گفت و گۆی بونیاتنەرانە سەبارەت بەم بابەتە گرنگە .

ئەم کتێبە وەک نمونە و شیوازێکی تازەی کاری هاوبەش لە نێو کۆمۆنیستەکاندا ، بەرهەمی کاری چوار ‌هاوڕێیە : ئەکرەم سەعید ، سامان کەریم ، ئاسۆ کەمال و گۆنا سەعید .

سەرەتای ئەم کارە بە بریارێکی هاوبەش دەستی پێکرد سەبارەت بە گرنگی پێکەوە کارکردن و هەوڵدان بۆ بەرهەمهێنانی بابەتی فکری و سیاسی لەسەر پرسە گرنگەکانی پەیوەست بە خەباتی کۆمۆنیستی و بزوتنەوەی کرێکاری .. ئەمە یەکەم بەرهەمی هاوبەشمانە …
کتێبی ” تێگەیشتنێک لە شۆڕشی سۆشیالیستی ” چوار ووتاری لە خۆ گرتوە کە هەریەکەیان لە گۆشەیەکی جیاوە هەوڵی دروستکردنی تێگەشتنێكی بنەمایی دەدات سەبارەت بە هەل و مەرجە بابەتی و ناوخۆیی یەکانی نێو چینی کرێکار و ئەگەری شۆرشی سۆشیالیستی لە بەر ڕۆشنایی ئاڵ و گۆڕەکانی جیهانی سەرمایە و کار و پەیوەندیەکانی بەرهەمهێنان لە سەردەمی ئیستادا ..
ئاسۆ کەمال – لە ووتاری یەکەمدا “شۆڕشی سۆشیالیستی و ئەزمونی شۆڕشەکانی سەدەی ٢٠” ، هەوڵ دەدات وەڵام بە پرسیارێکی بنەڕەتی بداتەوە، لە ڕێگەی لێکدانەوەی شۆڕشە کرێکاریەکانی سەدەی ١٩ و ٢٠ و هۆکارەکانی سەرنەکەوتنی شۆڕشی کرێکاران .. بە تایبەت گرنگی دەدات بە ئەو دەرس و تەجروبانەی کە دەکرێت لە شکستی شۆڕشی ئۆکتۆبەری ڕوسیا وە فێر بین بۆ ئەم سەردەمە.
ئەکرەم سەعید – لە ووتاری “سەرمایەداری: قەیران و بەربەریسم ” شیکاریەکی وورد بۆ هەردوو دیاردەی ” قەیران” و ” بەربەریزم” ی سیستەمی سەرمایەداری دەکات و بە پشت بەستن بە بەڵگە و نمونەی جۆرا جۆری سیاسەت و کردەی دەوڵەتانی سەرمایەداری و کۆمپانیاکان ، بنەماکانی قەیرانە یەک لەدوای یەکەکان و دڕندەیی ئەمڕۆی سەرمایەداری شی دەکاتەوە.
سامان کەریم – لە ووتاری سێهەمدا لە ژێر ناوی ” ڕەشنوسێک دەربارەی ڕێىازی شۆڕشی پرۆلیتاریا” ، هەل ومەرجە بابەتی و پراکتیەکانی بەردەم پرۆلیتاریا ی جیهانی ڵیکداوەتەوە لەبەر ڕۆشنایی بارو دۆخی ئێستەی سەرمایەداری جیهانی و بەرهەمهێنان ، کە دەکرێت وەک سەرەتای نەخشە ڕێگایەک بۆ شۆرشی ئایندەی پرۆلیتاریا لێی بڕواندرێت ..
گۆنا سەعید – لە ووتاری چوارەمدا “ڕوانینێک لە بارو دۆخی کرێکاران لە بەر ڕۆشنایی کاریگەری دوایین پێنج دەیە لە جیهانگیری !” ، بە پشت بەستن بە ئامارەکان لێکۆڵینەوەیەکی فراوانی کردوە لەسەر چینی کرێکاری جیهانی وەک بکەری شۆڕشی سۆشیالیستی ، بە گوزەرێک بەسەر بەو ئاڵ و گؤرانەی کە بەسەر پێکهاتەی چینی کرێکار و شێوازەکانی کار و ڕیکخراوبوون و ئاستی ناڕەزایەتی یەکانی چینی کرێکاردا هاتوون لە ئەنجامی پێنج دەیە لە جیهانگیری و نیوالیبرالیزم .

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ١١ی گۆڤاری زمان و زار کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ١٢ی گۆڤاری زمان و زار کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٢٨ی رۆژنامەی رەوت کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

كتێبێكی دیكەی نووسەر (سەدیق سەعید ڕواندزی) بە ناوی ( لە ژێر ساباتی شیعری پەشێودا) چاپ و بڵاوكرایەوە. ناوەڕۆكی ئەم كتێبە، لە كۆمەڵە وتارێكی ئەدەبی لە بارەی پەشێو و شیعرەكانی پێكهاتووە و تیایدا نووسەر خوێندنەوەی بۆ بەشێك لە شیعرەكانی پەشێو كردووە و پەیامی سیاسی و كۆمەڵایەتی لە شیعرەكانی شاعیر خستۆتە ڕوو. پەیوەندی شوێن و ژیانی شاعیر، كاریگەریەتی غەریبی و ڕەنگدانەوەی لە شیعرەكانیدا باسكردووە. ئەم كتێبە، لەلایەن كتێبخانەی ئەحمدی خانێ لە سۆران، بە ژمارە سپاردنی (180) ساڵی 2024 چاپ و بڵاوكراوەتەوە.

(خوێندنەوەیەك بۆ ئەزموونو تایبەتمەندیی شیعری هاشم سەڕاج)

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بابەت: لێكۆڵینەوە

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

خوێندنەوەیەک بۆ شیعری موزەفەر نەواب..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکە..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە بە زمانی عەرەبی کلیکی ئێرەبکەن..

ڕۆژنامەیەکی سیاسیە ڕێکخراوی بەدیلی کۆمۆنیستی لە عێڕاق دەریدەکات.

بۆ خوێندنەوەی ئەم ژمارەیە کلیکی ئێرەبکەن..

ناوی كتێب: ریشاڵی تیۆریی رۆمانی كوردی
بابەت : توێژینەوە
نوسین : سەڵاح جەلال
دیزاین: هونەری: سەركەوت پینجوێنی
دیزاین بەرگ : محمد علی قەرەداغی
ساڵی چاپ : 2023سلێمانی
چاپخانەی جارانی سلێمانی
نرخ : 2000 دینارە
چاپ : چاپی یەكەم
لەبەرێوەبەرێتی گشتی كتێبخانە گشتییەكان ژمارەی سپاردنی(1422)ی 8/3 ی ساڵی 2023ی پێدراوە ..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی كتێبی: زانین سەرت دەخات.. کلیکی ئێرەبکەن..

(چوار خوێندنەوەی جیاواز لە سەر بنەمای گفتوگۆو دانوستان)

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

دوای چاوەڕوانییەکی زۆر، ئەمڕۆ سێیەمین کتێبی شیعری وەرگێڕراوی (پێشەوا کاکەیی) کە لە لایەن (باست مورادی)ـیەوە، وەرگێڕراوە، چووە چاپەوە. ناوی کتێبەکە بە فارسی (گیتی‌نامە)یە و کوردییەکەی: (گەردووننامە)یە کە لە لایەن وەشانخانەی نووسیار چاپ و بڵاو کرابووەوە، ئەمڕۆ فارسییەکەی لە لایەن ناوەندی (ئەفراز) لە تاران چووە چاپەوە.
•

ئەنتۆلۆگیای شیعری (ئەستێرەیەک لە گەردووندا) کە ساڵی ٢٠٢٣ لە بەرگێکی قەشەنگ و بە تیراژێکی زۆر و بە لە توێی ٥١٨ لاپەڕەدا بڵاوکرایەوە، بەشێکی زۆری بەرھەم و دەقە شیعرییەکانی شاعیر و نووسەری تاراوگەنشین (ستیڤان شەمزینی) بۆ سەر ھەردوو زمانی ئەڵمانی و سربی لە یەک کاتدا تێدا وەرگێڕدرابوو، لەگەڵ کورتەیەک لە ژیاننامەی نووسەری ناوبراو. دەقەکانیش لەلایەن رۆماننووس و چیرۆکنووس ئەنوەر محەمەد (ئەنوەر ئەڵمان)ەوە بۆ سەر زمانی ئەڵمانی وەرگێڕدرابوون، ھاوکات خانمە نووسەر (دراگیسا شرۆدەر) دەقەکانی بۆ سەر زمانی سربی وەرگێڕدرابوو. لە ئێستاشدا ھەردوو وەرگێڕ لە ئامادەکاریی و وەرگێڕانی چەپکێکی تری شیعر و ئەفۆریزمەکانی (ستیڤان شەمزینی)دان، بۆ پایزی ٢٠٢٤ تاوەکو لە توێی ئەنتۆلۆگییەکی نوێتردا لە سەرتاسەری ئەڵمانیادا چاپ و بڵاوبکرێتەوە.

کتێبی یەکەم لە ژێر ناونیشانی (شۆڕشەکەم دژی شێرپەنجە) لە چوار بەشی سەرەکیدا و لە توێی ٢٦٦ لاپەڕەدا بڵاوکرایەوە و بەدەر لە ئەزموونی نەخۆشیی بەشە سەرەکییەکەی بریتییە لە رامانی فەلسەفی. کتێبی دووەم لە ژێر ناونیشانی (کەناری ئەمبەری راین) بریتییە لە کۆمەڵەی تێکست و ئەفۆریزم و شیعری ھاوچەرخ لە توێی ٣٣٢ لاپەڕەدا. بڕیاریشە لە سەرەتای مانگی داھاتوودا (شوباتی ٢٠٢٤) مەراسیمی بڵاوکردنەوەی بۆ بکرێت لە تێکڕای شارەکانی کوردستاندا، بەم دوو کتێبەش ژمارەی کتێبەکانی نووسەر گەیشتە ٢٥ کتێبی چاپکراو.

ڕۆژنامەگەری- چاپخانە- بیبلیۆگرافیاو لێکۆلینەوە
لە سوێد لە لایەن دەزگەی کتێبی ٤٩ چاپ وبلاوکرایەوە

کتێبی یەکەم،
نووسین و ئامادەکردن یووسف مەنتک نەخشەسازی ناوەرۆك وبەرگ: دڵشاد خۆشناو- شێروان فاروق،
چاپی یەکەم ٢٠٢٣، وەشانخانەی ٤٩ کتێب سوێد،
ژمارەی (ISBN: 978-91-89859- 54-8 )

بوارەکانی: مێژوو، بیبلیۆگرافیا، ئینسکلۆپیدیا و فەرهەنگ، کاری دامەزراوەیی دەوێت، چەندین بەشی جودا لە خۆدەگرێت، وەک سەنتەری توێژینەوە، کادر، پسپۆڕ، بوودجە، چاپخانە، بەڕێوەبەرایەتی، کتێبخانە و ئەرشیف.
بە درێژایی مێژوو، نەبوونی کتێبخانە و ئەرشیفخانەی نەتەوەیی و نیشتمانی کورد، ئیشکردنی لەم بوارەدا هەژار کردووە. لە کاتی پێویست هانای بۆ سەرچاوەی بیانی و داگیرکەرانی کوردستان بردووە، لەوەشدا زەرەمەند بووە، چونکە وەک پێویست نەنووسراوەتەوە.
بۆیە لە کوردستاندا ئەم کار و بەرهەمانە پتر هەوڵی تاکەکەسی بوونە. هەر کارێکیش کرابێت، بەپێی تواناو هەوڵێکی زۆر، لە کەموکوڕی خاڵی نەبووە. مێژووی ڕۆژنامەگەری کوردی دەوڵەمەندترین سەرچاوەی کوڵتوور و مێژووی نەتەوەیی کوردە، باشترین سەرچاوەیە وەک بەڵگەی مێژووی دەتوانرێت سوودی لێ وەربگیرێت. بۆیە نووسەر هەموو هەوڵێکی داوە بۆ ئەوەی ئەرشیفێکی دەوڵەمەندی لەم بوارەدا هەبێت، ژمارەیەکی باشیش لە گۆڤار و ڕۆژنامە و بڵاوکراوەی تێدا هەن، چی بەردەست کەوتووە لە ڕابردوو هەڵی گرتوون، بە ئۆرگیناڵ، یان بە کۆپی و وێنە.
لە ساڵی (٢٠١٢)ەوە خەریکی نووسین و دانانی ئەم پەرتووکی مێژووی ڕۆژنامەگەری کوردی و چاپخانەو بیبلیۆگرافیاو لێکۆلینەوەیە، کە (٢١٠) ناونیشانی گۆڤار و ڕۆژنامە و بڵاوکراوە لە خۆدەگرێ، لەگەل زیاتر له‌ (٥٠) ناونیشانی چاپەمەنییەکانی سەرەتاکانی دەرکەوتنی چاپخانەو ڕۆژنامەگەری کوردی ( بێگومان سەرەتاکانی دەرکەوتنی ڕۆژنامەگەری و چاپخانەی کوردی، لە زۆر سەرچاوەدا کاریان لەبارەوە کراوە. نووسەریش بە پشتبەستن و ئاماژەکردن بۆیان سوودی لێ وەرگرتوون. تەنێ نووسەر لێرەدا بە یەک لێکۆڵینەوە پاتە ئاماژەی بۆ کردوونەتەوە، لەگەڵ ئاماژەکردن بە سەرچاوەکانیان). زۆربەیان لە ئەرشیفی خۆیدا هەبوون، بۆ زانیاری وەرگرتن لەسەر ناونیشانەکانی دیکەیش هەوڵی گەڕان بە: تەلیفۆن، نامە، سەردانی کتێبخانە و ئەرشیفی تایبەتی، ئەرشیفی کۆمەڵە و ڕێکخراو و چاپەمەنییەکان، پرسیارکردن بە پسپۆڕ و شارەزایان، نووسەرانی بواری مێژووی ڕۆژنامەگەری کوردی، ڕۆژنامەنووسان، لایەنی پەیوەندیدار بە چاپەمەنییەکان، زۆربەیان دەستی هاوکاریان بۆ درێژکردووە ، و هێندێکیشیان تا ئێستایش دەنگیان نییە، سپاس بە هەردوو لایان دەڵێت.
ناونیشانەکانی ناو ئەم کتێبە، شوێنی دەرچوونیان بە سەر هەر چوار پارچەی کوردستان، دابەشبووە. هاوکات وڵاتانی دیکەی ناوچەکە و تاراوگە. لە هێندێک شوێن لەوانەیە زانیاری تەواو نەبووبێت، ئەوەش لەبەر بەدەست پێ ڕانەگەیشتن بووە، وە چەند ناونیشانێکیش وێنەی دانەناوە.
ناونیشانەکان بەپێی ڕیزبەندی ساڵ و ناونیشانی بڵاوکراوەکە، شار و وڵات، ئەلفوبێ کاریان لەبارەوە کراوە. ئەمەیش مێتۆدی ئیشکردنی زانستی و ئەکادیمیانەیە لە بواری بیبلیۆگرافیا و ئینسکلۆپێدیا.
دەستەواژەکانی: کوردی ناوەڕاست ڕێنووسی ئارامی مەبەست لە شێوەزاری سۆرانییە. کوردی باکوور ڕێنووسی لاتینی مەبەست لە شێوەزاری کرمانجی باکوورە.
ناونیشانیش هەن شوێنی دەرچوونیان لەسەر نەنووسراوە.
هیج پڕۆژە و کتێبیک کێماسی بەدەر نییە، ئەم کتێبەی بەردەستیشتان بێگومان کەلێنی تێدا هەن. ئێوەیش دەتوانن بە سەرنج و ڕەخنە و تێبینییە زانستییەکانتان جوانتر و دەوڵەمەندتری بکەن. نووسەر هیوا دەخوازێت توانیبێتی خزمەتێکی بە مێژووی ڕۆژنامەگەری و کتێبخانەی کوردی کردبێت.

ئەوەی پێویستە بگوترێ

کورد بەدرێژایی مێژوو بەر داگیرکاری کەوتووە، داگیرکەرانی کوردستان هەموو کات خاک و فەرهەنگی کوردیان کردۆتە ئامانج. تا بۆیان کرابێت هاووڵاتیان کوشتوە، وڵاتەکەیان وێران کردووە، شوێنی پەرستگە و ئاتەشگە و سەرچاوەی فەرهەنگ وکوڵتووریان لەناو بردووە و سوتاندویانە ، بە تاڵانیان بردووە. هاوکاتیش گەلێ کورد و کەمینە نەتەوەکانی پێکەوە لە کوردستان ژیان دەکەن، لەبەر پەرێشانی و شەڕو پالاماری هێرشەکانی داگیرکەرانی کوردستان و خۆ دەرباز کردن، نەیانتوانیوە بای هێندە کوڵتوور و فەرهەنگ و ئەدەبیاتی خۆیان گرینگی پێبدەن و بیپارێزن، وەک گەڵانی جیهان ببن بەخاوەنی ئەرشیفخانەیەکی تۆکمەو دەوڵەمەند، هیوادارین ئەوەی لە ڕابردوو نەکراوە، بۆ ئێستاو داهاتوو دەسەڵاتی کوردی بایەخی جیددی پێبدات.
لەلایەکی دیکە زۆرێک لە وڵاتانی داگیرکار بە ڕۆژئاوایییەکانشەوە، کە وڵاتێکیان داگیرکردووە، ئەجێندای هەرە گرینگیان بردنی چاپخانە و دەرکردنی ڕۆژنامە بووە، وەک ئینگلیزەکان، کە عێراقیان داگیر کرد، لە هەر ویلایەتێک ڕۆژنامەیەکیان دەرکرد. ڕۆژهەڵاتناسەکانیش لایەنی کەم ڕۆڵی باشییان لە بە ئەرشیفکردن و نووسین، لەبارەی کڵتوور و فەرهەنگی کوردەوە هەبووە. ئەگەر ئەوان نەبووان، ئێستا بەشێکی زۆری فەرهەنگ و ئەدەبیاتی ئێمەی کوردیش دەفەوتا.
گەلی کورد بە درێژایی مێژوو، وەک گەلێکی ژێردەستە و خاک داگیرکراو لەلایەن دەسەڵات و حکوومەتە یەک لە دوای یەکەکانی: تورکیا، عێراق، سوریا، ئێران ڕووبەڕووی هەڕەشەی سڕینەوەی کڵتوور و فەرهەنگ و زمانەکەی بۆتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا هەمیشە نووسەر و ڕووناکبیر و سیاسییەکانی کورد زیندانی و تیرۆر کراون. لەژێر دەسەڵاتی خۆماڵی کوردیشدا، چ لە شاخ، چ لە شار خۆخۆری و براکوژی لەسەر ئاستی فەرهەنگی و مرۆیی لەولا بوەستێ. لە ئێستاشدا بە هۆی باری خەراپی دارایی و سیاسی زۆرینەی چاپەمەنییەکانی باشووری کوردستان وەستاون.
گرفتی سەرەکی:
گرفتی سەرەکی نەبوونی ئەرشیف و کتێبخانەیەکی نەتەوەیی، سەرچاوەی پێویست، هاوکاری نەکردنی زۆر لەو کەسانەی پەیوەندیدار بە مێژووی ڕۆژنامەگەری کوردی و ئەو بڵاوکراوانەی بە جۆرێک پەیوەندیدار بوون لە دەرچوونیان.

دیوانی شیعری ئێوارانی ڕاین ، غروب های راین، بە زمانی فارسی لە وەشانخانەی 49 کتێب لە سوێد چاپ و بڵاو کرایەوە. نووسینی یووسف مەنتک، وەرگێڕانی بۆ فارسی سپێدە صالحی
وێنەی بەرگ ئاری میرزا
چاپی یەکەم 2023 سوێد
ISBN : 978-91- 89859-53-1
ئەوەی شایانی ئاماژە پێکردنە ئەو کتێبە پێشتر بە زمانی ئەڵمانی و شێوەزاری کرمانجی باکوور ڕێنووسی لاتینی چاپ و بڵاو کراوەتەوە، بڕیارە بە هەردوو زمانەکانی عەرەبی و ڕووسیش بڵاو بکرێنەوە.

ئه‌ی وڵاتم! ئه‌ی تاراوگه‌ی جوان!
سپێده‌ ساڵحی
وه‌کوو وه‌رگێڕی ئه‌م به‌رهه‌مه‌ شیعرییه‌ که‌ کات و ساتێکی زۆرم له‌ په‌نا و په‌سیو و ناو داڵانه‌ ئاڵۆز و ساده‌کانیدا به‌سه‌ر برد، ئه‌گه‌ر بمه‌وێت ناوێکی دیکه‌ بۆ”ئێوارانی ڕاین” هه‌ڵبژێرم ناوی ده‌نێم” ئه‌ی وڵاتم! ئه‌ی تاراوگه‌ی جوان!”، هه‌ڵبژاردنی ئه‌م ناوه‌ هه‌وڵیک نییه‌ بۆ گۆڕینی ناوی ئه‌م ده‌فته‌ره‌ شیعرییه‌ یان خواستێک بۆ ده‌ستێوه‌ردان له‌ ڕه‌سه‌نایه‌تیی ناوه‌ شیعرییه‌که‌ی به‌ڵکوو خوێندنه‌وه‌ و داڕشتنه‌وه‌یه‌کی دیکه‌ی ده‌قه‌که‌یه‌ له‌ لایه‌ن وه‌رگێڕه‌وه‌، که‌شف و پێداگرییه‌کی دیکه‌یه‌ له‌ سه‌ر زه‌ینییه‌ت و تێڕوانینی کوردانه‌ له‌ جوگرافیایه‌کی ئه‌ورووپیدا، ڕاوکردنی ماسی و هه‌ڵهێنجانی گوێچکه‌ماسی و هه‌موو ئه‌و بوونه‌وه‌ر و زینده‌وه‌ره‌ سه‌یر و سه‌مه‌رانه‌ی به‌یت و باو و خه‌ون و خولیا و هیواکانی کورده‌ له‌ قووڵاییه‌کانی ڕاین و که‌ناره‌ پڕ حه‌سره‌ته‌کانێتی، تاسووقی خۆشه‌ویستی و حه‌زی ژیانه‌ له‌ باوه‌شی غوربه‌تێکدا‌ که‌ به‌ یادی وڵات و گۆرانییه‌ دیرۆکییه‌کانی گه‌رم دادێت، له‌ ئامێزی جیهانێکی خوێنین و سه‌رشێت، ئێوارانی ڕاین گێڕه‌ره‌وه‌ و نواندنه‌وه‌ی ته‌قینه‌وه‌ی زه‌ینییه‌ت و تێڕوانینی کوردی له‌ سه‌رده‌می ئاوابوون و کۆتاییهاتنه‌ ڕۆژئاواییه‌کان و له‌ ڕۆژگاری ئاخرزه‌مانییه‌ ڕۆژهه‌ڵاتییه‌کانه‌، و هاوکات تیشکی خۆره‌تاوی هیوا و ده‌ستپێکردنه‌وه‌یه‌ له‌ خه‌ره‌ند و هه‌زارتوێ سامناکه‌کانی ڕووداوه‌کانه‌، گێڕانه‌وه‌ی زمانی کوردی وبرینه‌کانێتی له‌ خۆی و دنیاکه‌ی، له‌ ڕاین و جیهانه‌که‌ی و به‌ مانایه‌کی خوازه‌یی له‌ مانش و ڕاین و…هه‌ر ئاوێکی به‌خوڕی ئاوێنه‌نوێنی ڕۆژئاوایی‌ که‌ ته‌نیایی دڵدارانی که‌نارنشینی چاو له‌ ئاسۆ به‌ نه‌شئه‌ی برینێک ده‌ڕووشێنێت، برینێک له‌ دراوسێیه‌تی نیشتمانێکی دوور، خوێناوێکی به‌خوڕ له‌ یادگه‌ی تاراوگه‌یه‌کی جوان! که‌ هاوکات نیشتمانه‌ و ئه‌ویش نییه‌! ئه‌ی وڵاتم من له‌ هه‌ناوی تۆ دام یان تۆ له‌ هه‌ناوی من! ئێوارانی ڕاین ئاوه‌ها زایه‌ڵه‌ و گۆرانییه‌کی ئه‌هوراییه‌!

دەزگەی چاپ و بڵاو کردنەوەی ئەڵمانی یونایتد پ،س، سەبارەت بە شیعرەکان وایان نووسیوە لەسەر بەرگی کتێبە کەو بۆ ڕاگەیاندن:

بەرگێک لە شیعر کە لە گەشەکردن و زیادەڕەوی دوور دەکەوێتەوە و بە تەوەری کۆنکرێتی و لێدوانی ڕوون سەرسام دەکات. شیعرەکان لە ئەبستراکتدا ون نابن، بەڵکو کۆمەڵێک چیرۆک لەبارەی چارەنووسی جیاواز و نزیکەوە دەگێڕنەوە.
بۆ پشتی کتێبەکە ئەو دەقەیان نووسیوە:

کتێبێکی شیعر بە جیاوازی! زۆرجار شاعیران هەست بە ناچاری دەکەن کە بەرهەمەکانیان بە زمانی هێمادار و دەستەواژەی ئاڵۆز بارگاوی بکەنەوە کە دەتوانێت خوێنەران ماندوو و بێزارکەر بێت.
شیعرەکانی ئەم بەرگەیە دوورن لەو جۆرە گەشەکردن و زیادەڕەوییانە. بە زمانێکی پاک و ڕوون، ڕووداو و هەستەکانی ڕۆژانە ڕەنگ دەدەنەوە بەبێ ئەوەی زۆر سادە و سادە دەرکەون.
دەقەکان لە ئەبستراکتدا ون نابن، بەڵکو چیرۆک و چارەنووسی تایبەت دەگێڕنەوە، لە کاروباری خۆشەویستی لەدەستچوو، نیشتمانێکی بەجێماوە یان نیگەرانی کەسێکی ئاوارە.

كتێبی “هەوری مات” دووەمین بەرهەمی نووسەر و شاعیر ئیسماعیل سابیرە كە لە كۆمەڵێك شیعر پێكهاتووە، وەك شاعیر دەڵێت، كتێبەكە یەكێكی تر دەبێت لە زنجیرە بڵاوكراوەكانی ناوەندی تەم بۆ نووسینی كوردی، كە بڕیارە لە ڕۆژانی داهاتوو لە دووتوێی كتێبێكدا چاپ و بڵاو بكرێتەوە.

ئیسماعیل سابیر شاعیرێكی گەنجی دانیشتووی هەولێرە، پێشتریش دیوانە شیعرێكی تری چاپ و بڵاو كردووەتەوە، لە لێدوانێكدا گوتی، “هەوری مات” لە بنچینەدا دوو پڕۆژە یان دوو كتێبی بچكۆڵانەی سەربەخۆی لەخۆ گرتووە، لێرەدا وا پێویستی كردووە لە دووتوێی كتێبێكدا بەیەكەوە كۆ بكرێنەوە. شیعرەكانی ناو ئەم كتێبە بەپێی بارودۆخی هەر تێكستێك، هەوڵ دراوە جیاوازی دروست بكەن، هەم لە دەربڕین و دنیابینی، هەم لە مانا و تەكنیك و فۆرمی داڕشتن، وەك مێژووش كاتی نووسینیان دەگەڕێتەوە بۆ نێوان ساڵانی 2017 تا 2019 و 2021 تا 2023 بەشێكی زۆر لە شیعرەكان نوێن و ئێستە بۆ یەكەمین جارە بڵاو دەكرێنەوە.

ئیسماعیل لە درێژەی لێدوانەكەیدا باسی لەوەش كرد، ناوەڕۆكی شیعرەكان ڕەنگە كەمێك قورس بێت، ئێمە بتوانین ناوەڕۆكی شیعر لە چەند دیمەن و سات و دیاردەیەكی دیاریكراودا قەتیس و بچووك بكەینەوە، چونكە شیعر هەر خۆی هێزێكی ڕامنەكراوە، بەپێی سەردەمە جیاوازەكان بەردەوام بە دوای مانا و شیكاری نوێدا دەگەڕێت.

ئەوەشی گوت تەنیا شتێك ئەوەیە ئەم كتێبە هەر لە سەرەتاوە هەوڵی بۆ ئەوە بووە هەر دالێك گوزارشت بێت لە چەندان دال و مەدلوولی جیاجیا، تا خوێنەری قووڵ و وردبین ئاوێتەی خۆی بكات و بیكات بە بەشێك لە مانای تێكستەكە، یان بە جۆرێكی تر شیعر تیشك بخاتە سەر ئەو وێنانەی كە كۆمەڵگە بایەخی پێ نادات. دواجار ڕەنگە كاری شاعیرانیش هەر ئەمە بێت كە هەڵوەستە لەسەر ئەو دیمەنگەل و وێنە پەراوێزخراوانە بكات كە خەڵكی گشتی هەستی پێ ناكەن، چونكە لەبەرئەوەی شاعیران بارگاوین بە هەست، بۆیە دێن لە ڕی هێزی زمانەوە، تەكنیكەكانی دەربڕین دەدۆزنەوە. بە جۆرێك خەیاڵ و وشە بۆ خزمەتی شیعرییەت و بوون وەگەڕ دەخەن، تا لە كۆتاییدا ئیستاتیكا و وێنەگەلێكی هونەریی لەناو خەم و ژیانی مرۆڤەكاندا بەرجەستە بكەن.

گۆڤارێکی زمانناسی وەرزییە… بۆ خوێندنەوەی ژمارە ١٠ی گۆڤارەکە بە ئەلفوبێی کوردی کلیکی ئێرەبکەن

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ١٠ی گۆڤارەکە بە پیتی لاتینی کلیکی ئێرەبکەن

کتێبی( دونیای دوای تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان) لە نووسینی ( جواد خەلیل)ە و لە کۆمەڵێک گوتاری فیکری و فەلسەفی پێکهاتووە، لەم کتێبەدا زۆر بابەت و کێشە و مەسەلەی پەیوەندیدار بە دونیای ئەمڕۆ و ئەو دۆخەی کە لە دونیای دوای پەیدابوونی تۆڕە کۆمەڵایتیەکانەوە هاتۆتە ئارا، خراوەتە بەر باس و تاوتوێکراوە.

ئەم کتێبە خوێنەر دەگەڕێنێتەوە بۆ پێشینە مێژووییەکان و گەشتێک بە بنەچە و ڕابردووی دیاردە و شتەکاندا دەکات و دواتر دەیهێنێتەوە بۆ دۆخی ئێستا و بە یاریدەی ئەو گەڕانەوەیە هەوڵ دەدات دیاردە و شتەکان لێکبداتەوە و بنکۆڵکاری فەلسەفییان بۆ بکات، واتا ئەم وتارانە لەگەڵ ئەوەدا کە وتاری فیکری و فەلسەفین، هاوکات تا ڕادەیەکی زۆریش بەستراونەتە مێژووەوە.

لە کتێبەکەوە..

(پێش پەیدابوونی تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان و بەرفراوانبوونیان، مرۆڤ خاوەنی کۆمەڵێک تایبەتمەندی خۆی بوو، سنورێکی بۆ ئەوانی دی دانابوو تا بە تەواوی نەیەنە نێو ژیانیەوە، لێ دوای پەیدابوونی تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان بەشێکی زۆری خەڵکی ئارەزوومەندانە دەستبەرداری ئەم تایبەتمەندییانە بوون، ئیدی ئارەزووەکان؛ جۆری پۆشاک و نانخواردن و بیرکردنەوە و تەنانەت پێکەنین و دڵتەنگیەکانیش بە تەنها لەو سنورە بەرتەسکەدا نەمانەوە و هاتنە نێو تۆڕەکانەوە، بوون بە بەشێک لە جیهانێکی گەورەتر، ئایا ئەمە کارێکی باشبوو ئێمە کردمان؟)

کورتەیەک دەربارەی نووسەر:

جواد خەلیل ساڵی 1989 لە کفری لە دایک بووە، خاوەنی بڕوانامەی بەکالۆریۆسە لە مێژوودا، لە بوارەکانی فیکر و فەلسەفە و مێژوودا دەنووسێت، خاوەنی چەند لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی و فیکری و فەلسەفیە، (دونیای دوای تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان) نوێترین کتێبێتی.

کتێبی “كەمێك ڕووناكییەكە زیاد بكە شادییە دوورەكان بێگانەن”، بەرهەمی چوار ساڵ ئیشكردنی نووسەر و شاعیر تەیب قادرە، وەك شاعیر دەڵێت: لەو دیوانەدا جارێكی تر بە تێڕوانینی جیا لە مرۆڤم ڕوانیوە، كە مرۆڤ لەگەڵ مردن یان لەگەڵ ژیاندا لەگەڵ هەموو ئەو كەرەستانەی دەوروبەری، چۆن مامەڵە دەكات.

تەیب قادر لە لێدوانێكیدا ئاماژەی بەوە دا، ئەم دیوانە ئەزموونێكی جیاواز و جۆرێكی تر لە بیركردنەوەی منە، ئەو بیرۆكانەم هێناوەتە ئارا كە مرۆڤ لە كوێ بوونی خۆی لەبیر دەكات و لە كوێ هەوڵ بۆ بوونی خۆی دەدات. ئەم كتێبە هەم پرسیار دەكات و هەم هەوڵ دەدات شیكار بۆ پرسیار و ماناكانی تر بكات. گەڕانێكە بەناو شوێنە تاریكەكان و شوێنە ڕووناكەكانی گەردوون كە مرۆڤ لەو بەینەدا لە ململانێیە.

ئەم كتێبە دووەم كتێبی بڵاوكراوەی ناوەندی تەم بۆ نووسینی كوردییە، بە هاوبەشی لەگەڵ دەزگای ڕۆسا چاپ و بڵاو دەكرێتەوە. كتێبەكە ٤٦٩ لاپەڕەیە بە قەبارەی ٢١ بە ١٤ كە چوارەم كتێبی شیعری تەیب قادرە.

توێژینەوە..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

(لەگەڵ ئەحمەد بین بیلالدا بەرەو جیهانێکی نوێ)

نووسەر: ئەمجەد شاکەلی
بابەت: باس و لێکۆڵێنەوە
دیزاینی بەرگ: ئیسڕا کەمال
دیزاینی ناوەوە: خەبات عارف
چاپخانەی: کارۆ، سلێمانی، کوردستان

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە کلیکی ئێرە بکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ڕۆمانی فڕینی پردەکان، دواى ڕۆمانى بەرێگاوە دووەم ڕۆمانى دڵشاد کاوانى یە بۆیەکەمجار لە پێشەنگای نێودەوڵەتی کتێب چاپ و بڵاو دەبێتەوە. ڕۆمانى فڕینى پردەکان ڕۆمانێکى یوتۆبیاى خەیاڵییە و تێکەڵ بە ئایین و فەلسەفە و مێژووى سیاسیى کراو، ڕۆمانەکە براوەى پێشبڕکێى ڕۆمانە لە ڤیم فاوندەیشن بۆ ساڵى 2023 و ڕۆمانێکی تەواو تایبەت و جیاوازە، تەکنیک و ناوەڕۆکی بۆ ئەزموونی ڕۆمانی کوردی تازەیە، هەروەها گیانێکی نوێى بە گێڕانەوە داوە. ڕۆمانی فڕینی پردەکان لە ناوەڕۆکدا باسى لە دایکبوونى ئایینێکى ساسیى دەکات کە دواى کۆتایى هاتنى ئایینەکان لە دایک دەبێت. هەروەها باسى ئەنفال و کوشتن و بڕینى کۆمەڵێک شار و وڵاتى خەیاڵى دەکات کە وێناى شەڕى شارستانییەتى مرۆڤایەتى دەکات. نووسەرى ڕۆمانەکە دەڵێت: کارسازییەکى دەگمەنى کارکتەرە واقیعییەکانى کردووە و سەددام و غاندى و ماندیلا و سێ سەرکردەى کورد و سێ پێغەمبەرى ئایینى ئاسمانى، لە کۆمەڵێک ڕووداوى جیاوازى ناو ڕۆمانەکە ڕۆڵى سێ پاڵەوانى سەرەکى رۆمانەکە دەگێڕن. هەوەها گوتیشى: ڕۆمانی فڕینی پردەکان سەرجەم بنەما و پێکهاتەکانى ڕۆمانی باوی تێکشکاندووە، لە سەر ئاستى ئەدەبی کوردی و ڕۆمانى جیهانیدا چاوەڕێی پێشهاتێکی مەزنە.
ئەم ڕۆمانە بۆ یەکەمجار لە پێشەنگای نێودەوڵەتی کتێب لە سلێمانی، لە ناوەند و چاپەمەنی پاندا کەوتۆتە بەردەستى خوێنەران و دوای تەواوبوونی پێشەنگای نێودەوڵەتی چاوەڕوان بن، لەسەرجەم شارو شارۆچکەکان دەکەوێتە بەردیدی خوێنەران.

کورتەیەک باسێک
ئەم ڕۆمانە بە شێوە و تەکنیکی جیاواز و تایبەت بە ڕۆماننووس نووسراوەتەوە، ڕۆمانی فڕینی پردەکان، ڕۆمانێکی فرە ڕەهەندی سادیستی، مێژویی سیاسییە، دەروونی و فەلسەفیی عرفانییە، کە تێیدا کوشتن و دەسەڵات و ململانێی مانەوە، پێکهاتەی سەرەکی ڕۆمانەکەیە. هەروەها باس لە دروستبوونی میتۆلۆژیا و ئایینێک دەکات، کە دوای کۆتای هاتنی ئاییەنەکان بەناوی ئەهلی حەق و کتێبی قینات کە لە سێ لەوحەکانی سوور و ڕەش و شین، پێکهاتووە و هێمان بۆ فەلسەفە و سیستەم و دەسەڵات.
لە ڕۆمانی فڕێنی پردەکان تەکنیک و گێڕانەوە گرنگی زۆری پێدراوە، وەسف و شوێن، پانتایەکی زۆری لە ڕۆمانەکە بۆ تەرخان کراوە. هەروەها زمان باڵایە و بایەخ بە شێوەزار و بنزار و وشە کۆنەکانی کوردی دراوە. کات و زەمەن لە ڕۆمانەکە دیارنییە، فڕینی پردەکان گەڕانەوەیە بۆ سەلەف و پێشینە و تێکەڵ بە جیهانی هاوچەرخ کراوە.
تەکنیکی گشتی:.
سەرەتای ڕۆمانەکە لە کۆتاییەکەیەوە دەست پێ دەکات، ڕۆمانەکە لە پێنج بەشی سەرەکی و هەشتاویەک بەشی بچووک پێکهاتووە. بەشە لاوەکیان لە بەشی بچووک و یەک پەڕەگراف و لە بەشی درێژ پێکهاتووە. هیچ بەشێکی پێش، پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە بەشی دوای خۆیەوە نییە، بەڵکوو لەگەڵ بەشەکانی دیەکەدا هاوبەشە. ئەمەش وەک تەکنیکێکی جیاواز کاری لەسەر کراوە.
ڕووداوی ناو ڕۆمانەکە:.
ڕووداوەکانی ناو ڕۆمانەکە سەربەخۆن و چەندین ڕووداوی لاوەکی لە جوخزی ڕووداویکی نادیار ڕۆمانەکە ڕوودەدەن، کە باس لە ماڵباتێکی پادشایەتیی دەکات دوای خەون بینینی پادشا و سەرهەڵگرتنی و جێهێشتنی مەملەکەتەکەی تەختی شانشینەکەی ڕادەستی کوڕی بچووکەکەی دەکات و بەمەش ناکۆکی و دەکەوێتە نێوان دوو شازادەکان، بۆ گرتنە دەستی جلەوی دەسەڵات دەکەونە ململانێ و بەم هۆیەوە تەختی دەسەڵاتی پادشایەتی دەکەوێتە لەرزە و شۆڕشگێڕە کۆماریستە بێ ئایینەکان کودەتا بەسەر پادشایەتی دەکەن، وڵات بەرەو بێ ئایینی دەبەن. بۆ ئەم مەبەستە یەکێک لە شازادەکان. بەمەبەستی گێڕانەوەی دەسەڵاتی پادشایەتی ئایینێکی سیاسی ڕادەگەیێنێت، دوو لە منداڵانی ماڵباتەکەی منداڵێکی غوڵامکارەی دەرباری پادشایەتی دەخەتە نێو گەمەیەکی ئایینی و سیاسییەوە.

پاڵەوانەکانی ڕۆمانەکە:.
پاڵەوانی سەرەکی ڕۆمانەکە بەهادوور و سوبحلئەزەل، دوو برای جمکەی ناکامن، یەکیان سەری لە جەستەی بچووکترە و ئەوەی دیکەیان سەری لەجەستەی گەورەترە، لەگەڵ ئاپۆپی هاوڕێیان. دواتر هەرسێکیان دەبن بە سێ سەرکردە و و ڕابەری مەزن و دەکەونە ململانێ. ئاماژەیە بۆ سێ کەسایەتی مێژووی ئایینی حەزرەتی موحمەد و عیسا و موسا. بەهااللە و سوبحلئەزەل. هەروەها سێ سەرکردەی کوردن، ئاماژەیە بۆ رۆح، ماتریال، سیستەم.
لە هەر بەشێکی ناو ڕۆمانەکان ڕووداوکان جیان و گۆشەنیگاکانی جودان، وەک ئەنفال و هەژاری دەردەسەری و چاکە و خراپەکاری، بە ئامانج گرتووە. گێڕەوەی سەرەکی ڕۆماننووسێکە لەناو ڕۆمانەکەدا کە پیشەی ڕۆژانەی پاقڵە فرۆشییە، تا کۆتایی ڕۆمانەکە دەرناکەوێت. بۆ هەربەشە و زمان و گێڕەوە و بۆ گێڕەوە دەگۆڕێت.
شوێنی ڕووداوەکان:.
ڕووداوەکان لە چەند شارێکی جیاواز ڕوودەدەن، وەک شاری عەکا و شاری خوزستان، بیابانی نەقەب، لۆقەنتەخانە، شارى شیلەی هەنگ، شاری پردەکان، دەریا خەمگیر، شاری شادی و پێکەنین، کارخانەی لە کارکەوتوو، حەقخانە و خانەی کەوشەن.
بیرۆکەی ڕۆمانەکە:.
ڕۆماننووس بۆ بیرۆکەی ڕۆمانەکەی سوودی لە فەلسەفەکانی ستۆکی و ئەڕستۆ و بوونگەرایی هایدگەر و ژان پۆڵ سارتەر و هیرسیل و داروین و فرۆید یۆنگ و ئەریک فرۆم و فریدیش نیچە و کتێبی مەکنونە و مێژووی ئایینی بەهایی و بزووتنەوەی حەقە و یارسان و سابیئە و مەندائی و تەقیەی عیرفانی ئیسلامییەوە وەرگرتووە.
ناوی ڕۆمانەکە:.
ناوی ڕۆمانەکە فڕینی پردەکان، پردەکان لە ناوی شارێکی وەهمی ناو ڕۆمانەکە وەرگیراوە کە ئەم شارە هەزاران پردی تێدایە، بۆ هەر پردێکیان ناوێکیان هەیە، لای خەڵکەکە هەرپردە و بۆ مەبەستێکی دیاری کراو بە کاردێت. دوای دروستبوونی ئاشوب و پەشێوی لە شارەکەدا، خەڵکەکە پردەکان دەروخێنن.
فڕینی پردەکان بەدیاری کراوی وێنای دوو برای جمکە دەکات، کە لای سیلۆنی پیری مامیان وەک پردێک بۆ گەیشتنە دەسەڵات بەکاردێن هەریەکەیان دەکات بە ڕابەرێکی گەورەی ئایینی، دواتر گەمەکە بەسەر خۆیدا پێچەوانە دەبێتەوە و لەدەستی دەرچن. بە کورتی فڕینی پردەکان تەعبیر لە نەمانی لێبوردن و بەخشندەیی مرۆڤایەتی دەکات.
ئامانجی ڕۆمانەکە:.
ئامانج لە نووسینەوەی ڕۆمانەکە، نیشاندانی دەردەکانی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتییە، بەمەبەستی کەم کردنەوەی تاوان و نەهێشتنی خراپەکاری و ڕۆحی یەکتر قبوڵکردن و جیاوازی ئایینی و بیر و بۆچوون و برەودانە بە زاینین مەعریفە و باشترکردنی ژیانی مرۆڤەکانە.

دڵشاد کاوانی
نووسەری ڕۆمانی فڕینی پردەکان
27\11\2023

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

خوێنەرانی هێژا
کتێبی ( قەیرانی ئابوری سەرمایەداری) لەم نزیکانەدا لە کوردستان چاپ دەکرێت، هەروەها لە داهاتووی نزیکدا لە ئەوروپا. کتێبەکە لەبەرگێکی 284 لاپەڕیی بابەتەکانی تێدا بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکە چەند بابەتێکی گرنگ لەخۆ دەگرێت. لەوانە:

• قەیرانی سەردەمی ئێستای سەرمایەداری
• هۆکاری قەیرانەکە
• هەڵاوسان، و تیوریەکانی مۆنتیریزم و چەندایەتی
• تیوری مارکس بۆ قەیرانی سەرمایەداری
• یاسای مەیلی دابەزینی تێکرای ڕێژەی قازانج
• تیوری کەم بەکاردن و قەیران
• جوڵەی خولگەی قەیرانی سەرمایەداری
• ئابووری کلاسیک و قەیران
• یاسای ( سای)
• لەنێوان (سای) و مارکسدا
• ئابووری نیوکلاسیک و قەیران
• تیوریەکانی ئابووری نیوکلاسیک و قەیران
• ئابووری مارشاڵ
• ڕێبازی کینزی
• لەنێوان ڕێبازی کینزی و مارکسدا
• ڕێبازی نیئولیبرالیزم و قەیران، بۆچونەکانی هایک و بنەما فکریەکانی
• سەرمایەداری دەوڵەتی و قەیران
• پارە و دراوگەرایی، قەیرانی سەرمایەداری.
• تیوری دراوی مارکس
• قەیرانی دارایی ، قەیرانی قەرز
• مارکس، سەبارەت بەکاری کرێگرتە وسەرمایە.

هەەروەها هەندەک بابەت و تیۆری تریش کە پەیوەندی بەباسەکانی کتێبەکەوە هەیە.
بەهیوام کتێبەکە بابەتێکی بەسوود بێت بۆ خوێنەران.

کاوە کەریم

کتێبەکەی سەڵاحەدین: لێکۆڵینەوەیەکی خەلدونیانە
نووسینی: ئەحمەد سەعید ئیقبال و محەمەد عاسف
سەرچاوە: http://dx.doi.org/10.31703/glr.2020(V-IV).01
وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: شەفیقی حاجی خدر

ئەبستراکت:
کتیبەکەی سەڵاحەدین، گێرانەوەیەکی میتافیکشنانە(ئەودیو خەیاڵکردەی)ی تاریق عەلییە لەبارەی گرتنەوەی قودس لەلایەن سەڵاحەدینی ئەیوبی و هەروەها سەرهەڵدانی ماڵباتی ئەیوبییەکان. تاریق عەلی لەو بڕوایە دایە، کە دەستبەربوونی پاڵپشتی خێڵەکی(العصبیة/دەمارگیری) و نمایشکردنی باشترین توخمگەلی شارستانێتی موسڵمان (العمران/ئاوەدانی)، وای لە سەڵاحەدین کرد بنەماڵەی ئەیوبی بگەیەنێتە ئەوپەڕی مەزنایەتی خۆی. کەتنی کریسیتیانەکان و هەڵسانەوەی موسڵمانەکان لە سووڕێکی دەورانی خۆیدا ڕوویدا، تیۆری سووڕی دەورانی ئیبن خەلدونە بە سەرهەڵدان و ڕوخانی شارستانێتی لە کتێبی موقەدیمەی خۆیدا ڕێک لەگەڵ چوارچێوەی تیۆری ئەم لێکۆڵینەوەدا دێتەوە. ئەم لێکۆڵێنەوەیە ئەو ڕوانینە ئەوروپییە بۆ مێژووی شاڵاوی خاچدارەکان هەڵدەوەشێنێتەوە و بەدوای ئاراستەی هەنووکەیی کێشە کۆمەڵایەتییە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناویندا دەڕوا. ئامانجی ئەم نووسینە ئەوەیە، بۆ گەیشتن بە ئاشتی جیهانی لەسەر کریستیان و موسڵمانەکان پێویستە خۆیان لە ڕەگوڕیشەی بەیەکدادانە مێژووییە خوێناوییەکان ڕزگار بکەن، بەتایبەتیش لە یادەورییە بەژان و بەسوێکانی شاڵاوی خاچدارەکان.

پێشەکی:
بەڕەهاییەوە ئاوابوونی خۆری دەوڵەتێک سەرهەڵدانی یەکێکی دیکە دەگەیەنێ، هەروەها تاریق عەلی بەگیانی قۆناغی دوای کۆلۆنیالییەوە ئەم داستانە مێژووییە، کتێبەکەی سەڵاحەدین (١٩٩٨) وەک پەیوەندییەکی دووسەرەی نێوان دوو گەورەشارستانیەتی جیهانی، واتە کریستیان و موسڵمان نووسیوەتەوە. لەمەشدا تەکنیکی مێژونووسانەی پۆستمۆدێرنانەی ئەودیو خەیاڵ(میتافیکشن)ی بەکارهێناوە، لەمەشیاندا تاریق عەلی پارسەنگدانەوەی کەوتنی موسڵمانەکان لە ئیسپانیا لەگەڵ گرتنەوەی ئۆرشەلیم و دەرکردنی کریستیانەکان لە ساڵی ١١٨٧ لەسەر دەستی سەڵاحەدینی ئەیوبی هێناوەتەوە. کەوتنی موسڵمانان لە ئیسپانیا بەشێوەی وەرچەرخانێکی مێژوویی لەگەڵ سەرهەڵدانی ماڵباتی ئەیوبییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوین هێناوەتەوە. نووسەر ڕوخان و سەرهەڵدانی شارستانییەکانی لە نموونەی سووڕێکدا دانەوە، کە هێمای کەوتنی خەلافەتی فاتیمی و عەباسی و پاشان سەرهەڵدانی موسڵمـانەکان لای عوسمانلی تورکیا. دیسان وتاری ئەوروپییانە لەبارەی کلتوری ئیسلامی وەک ئەوەی شتێکی جێگیر و دژەمۆدێرنە لەڕێگەی جیاکردنەوەی ڕۆشنگەری، ڕۆشنبیری و موسڵمانی پاکوخاوێن لەگەڵ کریستیانی بەربەری و پیس و ئسولی ڕووبەڕووکراوەتەوە.
مەبەستی ئەم لێکۆڵینەوەیە نیشاندانی سەرهەڵدانی دەوڵەتی ئیسلامییە، ئەوسا چ لە ڕابردوو بێ یان یان ئێستادا، ئەمەش لەسەر بنەمای ڕوانینی ئیبن خەلدونە بۆ هێز (عەسەبیەت/دەمارگیری/پاڵپشتی) و عیمران (ژیاریی/ئاوەدانی). هەر بۆیە تیۆری سووڕی بازنەیی لە سەرهەڵدان و ڕوخانی شارستانیەت لەسەر گۆشەنیگای تیۆرییانەی موقەدیمە بەناوبانگەکەی ئیبن خەلدون هەڵهێنجراوە. خۆی ئەوە تێبینی کراوە، هەر کاتێک موسڵمانان یەکێتیی کۆمەڵایەتییانە خۆیان یان هاوپشتی(عەسەبیەت/دەمارگیری)یان لەدەستدابێ، هەروەها باوەڕیشیان بە گیانی ژیاریی ئیسلامی (عیمران/ئاوەدانی) لەق بووبێ و بووبنە سێکیولار و لیبرال و بەسەر خۆیاندا دابەش بووبن، ئەوا بە ئاسانی لە لایەن شارستانی دیکەی بەهێزی هاوپشتی (دەمارگیری) و (ئاوەدانی)یەوە، کە بەزۆریش کریستیانەکانن، تێکشکاون و بەسەریاندا زاڵ بوونە. مێژوو بەگوێرەی ئیبن خەلدون بە سووڕێکدا دەڕوا، کە هەموو پاشا و ماڵباتە حوکمڕانەکان وەک ئۆرگانێکی زیندوو لەنێو بازنەکەدا خول دەخۆن. ئەوان بە ڕێگایەکی سروشتی لەدایک دەبن و دەمردن هەروەک ئەوەی چۆن لە ژیانی بوونەوەرێکی زیندوودا ڕوودەدا. هەموو هێزێکی سەردار (سەروەر) لە بەراییەوە لە ژیارییەکی ڕەوەندانە(کۆچەرییانە) سەرهەڵدەدا و بەپێی کات بەهێز دەبێ؛ هەرچەند پاڵپشتی (دەمارگیری) لەنێوان ئەندامەکانی خۆی زیاتر بێ، ئەوا بەگوڕتر دەبێ تا دەگاتە دامەزراندنی ژیارییەکی سەقامگیر و ‌یەکڕیز و پێگەیشتنی خۆی مسۆگەر دەکا. پاشان لە دوا قۆناغی ئاوەدانیی (ژیاریی) خۆیدا لاواز دەبێ و لەباریەک هەڵدەوشێ، ئەمەش لەبەر ناتەبایی خۆیان بەوەی شتی خۆشگوزەرانی (لوکسە و کەمالیات) بەسەریان زاڵدەبێ و لایەنی هاوپشتی دەمارگیرییان لاواز و زەبوون دەبێ، ئینجا لە لایەن هێزێکی دیکە، کە پاڵپشتی دەمارگیریی لەسەرهەڵداندایە، تێکدەشکێندرێن و دەبەزێنرێن و قووتدەدرێن. ئەم سووڕە پێواژۆیەکە پێی دەڵێن سووڕی ئیبن خەلدونی.

کتێبەکەی سەڵاحەدین (١٩٩٨)، نووسینەوەیەکی ڕەخنەگرانەی جدییە و کارێکی نۆستالگییانەی سادە نییە بۆ گێڕانەوەی ژیاننامەی سەرکردە مەزنەکەی موسڵمانان سەڵاحەدینی ئەیوبی. تاریق عەلی “ڕۆژگارێکی یەکلاکەرەوەی دژواری” لە مێژووی پەیوەندی نێوان کریستیان-موسڵمانان (ئەمجارەیان لە ڕۆژهەلاتی ناویندا) لێگرتووە، لەوێدا خوێندنەوەی دژەئەوروپییانەی خۆی لەبەرانبەر خاچداران و ڕوانینی ئەوروپییەکان بۆ سەڵاحەدین لە لایەک و گەمژایەتیی ژیاری موسڵمانایش لەلایەکی دیکەوە بۆ کردووە. کارە ئەودیو خەیاڵکردییەکەی (میتافیکشن)ی نووسەر ڕووبەڕووبوونەوەیە یان مێژوویەکی جێگرەوەی ڕووخانی ئۆرشەلیم و خاچدارانە بە ڕوانینی موسڵمانانە، ئیدی بڕوای بە وشەکانی تیرمان Tyerman (١٩٩٨) هەیە بەوەی بانگەوازی خاچداران لە ١٠٩٥ەوە دەستی پێکردووە و هێشتاش کۆتایی نەهاتووە ( (Tyerman 1998, p. 126). خەونی گەڕاندنەوەی ئۆرشەلیم لە دەستی جوو لەسەردەمی پاش مۆدێرنەی جیهانی موسڵمانان بەستاوەتەوە بە گێڕانەوەی کتێبەکەی سەڵاحەدین (١٩٩٨)، بەڵام بە ڕەوشێکی مۆدێرنە لەم بەشەی جیهاندا، بەتایبەتیش لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا، لەو شوێنەی مێژو خۆی دووبارە دەکاتەوە ئەگەر بێت و سەڵاحەدینێکی دیکە بێت و عەرەب لەژێر بەیداخی ئیسلامدا کۆبکاتەوە.

نمایشێکی ئەدەبییانە
یەکەمین بایۆگرافی سەڵاحەدینی ئەیوبی کە لە ڕۆژئاوا بڵاوکرابیتەوە بە وێنەیەکی سوارچاکیی و ڕۆمانتیکیانەی سەڵاحەدین، کتێبی مێژووی سەڵاحەدین بوو، کە لە ١٧٥٨دا لە لایەن مێژونووسی فەرەنسی لویس مارین Louis Marin بڵاوکراوەتەوە. هەمان ئەفسانەی جوامێری لەبارەی سەڵاحەدینەوە لە لایەن مێژونووسێکی دیکەی فرەنسییەوە بەناوی میشیو N J.F. Michaud لە ١٩٦٦ەوە بە ناونیشانی مێژووی خاچداران (١٨١٢-١٨٢٢) بڵاوکرایەوە. هەرچەندە مێژونووسە فەرەنسییەکە بەشێوەیەکی سەرەکی پشتی بە مێژونووسی کورد بەهائەدین ئیبن شەداد (١١٤٥-١٢٣٤) و هەندێ سەرچاوەی دیکەی بەردەستی ئەوکات بەستبوو تا ئەوکاتەی وێنەیەکی ڕۆمانتیکی سەڵاحەدین لە کتێبەکەی The Talisman (١٨٢٥) لە لایەن مێژونووسی سکۆتلەندی سێر والتەر سکۆت Sir Walter Scott بڵاوکرایەوە، کەتێیدا تیشکی خستۆتە سەر گێڕانەوەی ئینگلیزییانە بۆ ئەفسانەی جوامێریی سەڵاحەدین لە نزیکەی سەدەیەکدا. ئەو وێنە ڕۆمانتیکییە هەر لە زەینی مێژونووسانی سەدەی بیستەمیشدا مابووەوە، هەر بۆ نموونە وەک ستانلی لێین پۆل Stanley Lane-Poole (١٨٩٨)، ڕێنێ گروست Rene Grousset (١٩٣٤) و ها.ئا.ر.گیب H.A.R. Gibb (١٩٧٣). ئەو مێژونووسانە تیشکۆی هزریان خستبووە سەر ئەو هۆکارانەی ئاخۆ بۆچی سەڵاحەدین جەنگاوەرێکی عەرەبی تەواو جیاواز بوو، هەروەها ئەو سەرکەوتنەکانی خۆی لە ڕەگوڕیشە ڕەوەندایەتییە کوردییەکەیدا و هەروەها لە یەکخستنی خەڵکی عەرەب بەوەی هاوپشتییەکی کۆمەڵایەتی تۆکمە لەژێر ئاڵای ئیسلامدا پێکبهێنێ، دۆزیبووەوە. هەرچەندە لە قۆناغی پۆستمێدێرنەدا مێژوونوسان و ئەکادیمستانی وەک مالکۆلم لیۆنس Malcolm Lyons و داڤید جاکسن David Jackson ئەو نموونە ڕۆمانتیکییەکان شکاند و سەڵاحەدینیان وەک سیاسەتوانێکی پراگماتی و ستراتیژوانێکی لێهاتوو لە کتێبەکەی خۆیان بەناوی سەڵاحەدین و سیاسەتی جەنگی پیرۆز (١٩٨٤) نیشان دا. هەندێ وتاری بەدواداچوونی نوێش وەک ئەوەی ئاوێنەی سوارچاکی Mirror of Chivalry : سەڵاحەدین لە خەیاڵدانی ئەوروپییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست (١٩٩٦) بە قەڵەمی جۆن تۆلان John Tolan و ئەفسانەی جوامێریی سەڵاحەدین لە ئەدەبیاتی و مێژوناسی ڕۆژئاوا (٢٠٠) لە نووسینی مارگرێت جەب Margaret Jubbدا خاڵی پۆستمۆدێرنانە بۆ ڕوانینی ئەفسانەی جوامێری سەڵاحەدین دەخەنەڕوو، کە ئێستا لەنێو بازنەی ئەکادیمییانەدا بووەتە ڕوانینی ئەوروپیانە بۆ بابەتەکە.

لەگەڵ ئەوەشدا لە وتاری سیاسیانەی عەرەب-موسڵمانی گشتیی جەماوەرییدا، سەڵاحەدین بەتەواوی بە ڕێگا و شێوازێکی دیکە یاد دەکرێتەوە، واتە بە لێکدانەوەیەکی نوێ کە لەگەڵ ڕاستییە مێژویەکانیشدا دژیەکانەیە. وێنەی نوێی سەڵاحەدین لە ئەدەب و سینەمادا وەها بەرهەمهێنرایەوە کە پاڵەوانێکی پان عەرەب-ئیسلام-ییە بەوەی لەژێر کاریگەرییەکەی ئەودا ناسیونالیزمی عەرەبی و ئامانجەکەیان کە ڕزگارکردنی فەلەستینە بێتەدی، بەگوێرەی سەیفۆ Sayfo (٢٠١٧)، زۆر لە سەرکردە و سەرانی موسڵمان هەروەک حازف ئەسەد (سوریا) ، سەدام حوسێن (عێراق) و یاسر عەرەفاتی فەڵەستین خۆیان بە وێنەی خەیاڵاوی سەڵاحەدین گرێدەدایەوە. هەندێ لە توێژەرانیش گەنگەشەی شایستەبوونی وێنەی سەڵاحەدین لە هزری سیاسیی مۆدێرنی عەرەبدا دەکەن، هەروەک کارۆل هیلنبراند Carole Hillenbrand، ئانا ماری ئێد Anne-Marie Edde و ئیمانۆئێل سیڤان Emmanuel Sivan. لەگەڵ ئەوەشدا هەر پێداچوونەوەیەک بە سەڵاحەدین لە ئەدەبیاتی مێژوویی پۆستمۆدێرنەدا لە خزمەتی ئامانجێکی دیاریکراوی سیاسی و ساتی هەنووکەییدایە، کەچی مەبەستە سەرەکییەکە لێی هەر ڕەنگدانەوەی باری ئێستایە.

میتافیکشنی مێژوویی پۆستمۆدێرنەش زۆر بەتوندی هۆگر و خۆشەویستی بۆ وێنە پاڵەوانەییەکەی سەڵاحەدینین و شاڵاوی سێیەمی خاچداران و جەنگی حوتەین و کەوتنی ئۆرشەلیم (١١٨٧) لەدەست نەداوە و هەرگیزیش کۆتایی نەهاتووە، هەروەها لیستێکی دوورودرێژی فیکشنیش هەیە بە چیرۆکەکانی سەڵاحەدین و سەرهەڵدانی بنەماڵەی ئەیوبی پەیوەستە. هەرچەندە میتافیکشنی ڕۆمانی مێژویی پۆستمۆدێرنە، گێرانەوە مەزنەکانی لەبارەی سەڵاحەدین و زنجیربەندی خاچداران لەباریەک هەڵدەوەشێنێ و چەندین ڕوانین و گۆشەنیگای لەبارەی ڕۆژگاری دەمارگیریی لە پەیوەندی نێوان کریستیان و موسڵمانان دەهێنێتەگۆڕێ. ڕۆمانی پۆستمۆدێرنی وەک جاک هایت Jack Hight سێیەنەی سەڵاحەدین: هەڵۆ (٢٠١١)، شانشین (٢٠١٢) و جەنگی پیرۆز (٢١٣) دا تەواوی سەچڵییە مێژووییە خوێناوییەکەی وەها وێنادەکا، چۆن سەڵاحەدین تەواوی عەرەبی لەژێر دەسەڵاتی خۆی یەکخستبوو، چۆن شانشینی کریستیانیش شیرازەی لەباریەک ترازابوو، خۆیان لاواز و کلتورەکەشییان وێران بووبوو. سێیەنەکی دیکەی میتافیکشن هی ڕۆماننووسێکی دیکەی بریتانی ڕۆبن یەنگ Robyn Young کە بریتین لە برایەتی (٢٠٠٦)، خاچدارەکان (٢٠٠٧) و قوداس: کەوتنی شاسوارانی پەیکەر (٢٠٠٨) پەردە لەسەر داڕمانی هێزی خاچدارانی کریستیانی و سەرەتای جەنگی نوێیان لەگەڵ ڕکابەرەکانیان هەڵدەداتەوە.

دوو لە ڕۆمانە مێژووییەکانی بریتانی دوابەدوای هێرشیەکانی ١١/٩ گەڕاونەتەوە سەر شاڵاوی سێیەمی خاچداران و کەوتنی ئۆرشەلیم: ڕیچارد وارن Richard Warren بەناوی مەیدانی شمشێرەکانی باوەڕ (٢٠١٠) و کامەران پاشا بەناوی سایەی شمشێرەکان (٢٠١٠). هەردوو نووسەر تێگەیشتنی خۆیان بۆ کێشمەکێشی پەیوەندییەکانی نێوان کریستیان و موسڵمانەکان وردەکارانە لەبەر تیشکی ڕوانینی بەیەکدادانی شارستانییەکانی هنتگتۆن ڕوون کردوەتەوە. هەردوو ڕۆمانەکە ئەو گریمانە باوەیان ڕەتکردۆتەوە بەوەی شاڵاوی خاچداران بە شێوەیەکی سەرەکی ئامانجی دینی لەپشتەوە بووە، ئیدی ئەوان ئەوەیان بینیەوە کە بەرژەوەندییە ئابوری و سیاسیی و خواستی کۆلۆنیالی هۆکاری فروانخوازێتی شاڵاوی خاچداران بووە. کامەران پاشا (٢٠١٠) لە ڕۆمانی سایەی شمشێرەکاندا، لەوە نیگەرانە و مایەی خەم و پرۆشی ئەوە بووە، کە کوشتنی زۆروزەوەند لەبن ناوی خوداوە کراوە (ل. ١٢٦). هەردووکیان فیلد و پاشا جەخت لەسەر وتەکانی ئەدوارد سەعید لە کتێبەکەی ڕۆژهەڵاتناسی (١٩٧٨) دەکەنەوە، بەوەی پەیوەندی نێوان خۆرئاوا و خۆرهەڵات پەیوەندییەکی زاڵ بووە (ئەدوارد سەعید ١٩٧٨ ل ٥). بەهەمان شێوەش ڕۆمانی جەنگاوەرانی خودا: ڕیچاردی شێردڵ و سەڵاحەدین لە شاڵاوی سێیەمی خاچداراندا (٢٠٠١) بە قەڵەمی ڕۆژنامەنووسی ئەمریکی جێمس ڕێستن James Restonیش لە پۆستمۆدێرنەکانە، بەوەی جورج بوش لەدوای ١١ی ئەیلول نەیدەزانی چیدەڵێ کاتێ لەو بۆنەیەدا قسە سووکەکەی دەربڕێ. شەڕی خاچداران پەڵەیەکی هەرەڕەش و دڕندانەیە بە جەستەی مێژوویی پەیوەندییەکانی کریستیان و موسڵمانان. زۆر کاری ئەدەبییانەی پۆستمۆدێرن، هەروەک میشێل ئەلێکساندەر ئایزنەر Michael Alexander Eisner بەناوی خاچداران (٢٠٠٣)، ڕۆمانی کچی لمی سارا بیرانت Sarah Bryant (٢٠٠٦)، سەڵاحەدین: پاڵەوانی موسڵمانانی جێفری هیندلی Geoffrey Hindley (٢٠٠٧)، جەنگی پیرۆزی ئانگس دۆنالد Angus Donald (٢٠١٠)، شێردڵی شارۆن پێنمان Sharon Penman (٢٠١١)، جادوبازەکەی پاشای سیسیلیا هۆلاند Cecelia Holland (٢٠١١)، حەجی سێت فریدمان Seth I. Friedman (٢٠١٢)، شێردڵی ستیوارت بینس Stewart Binns (٢٠١٣)، بێوەژنی خاچداری مارگرێت برازیر Margret Brazear (٢٠١٤) و گورگی خودای جێفری لی Jeffrey Lee (٢٠١٧)، هەموو ئەمانە سەروسەودایان لەگەڵ ژیان و کەسایەتی سەڵاحەدین و ئەو بەیەکدادانە توند و دڵڕەقانەی شەڕی خاچدار و موسڵمانان و جیوازییە فەرهەنگییەکەی نێوانیان بووە.
هەر بەهەمان شێوەش ڕۆمانەکەی تاریق عەلی بەناوی کتێبەکەی سەڵاحەدین (١٩٩٨) پێدەچی لە باشترین ڕۆمانی پۆستمۆدێرن میتافیکشنی مێژوویی بێ، هەر بەڕاستیش بووە بابەتی هەندێ لە ئیمتیازی خوێندکاری زانکۆکان. توێژەران و بەدواداچووانی وەک ئەحمەد جەمال (٢٠١١)، ڕۆبین ویکاندەر Robin Wikander (٢٠١٣)، وەسیم حەسەن مەلیک (٢٠١٤)، داڤید واتەرمان David Waterman (٢٠١٦) و کانتیا ئەدەبپور Qanita Abedpour (٢٠١٨) بەدوای تیۆری ئەنترۆپۆلۆجی، فێمێنیزم، و ئیسلامفۆبیا و هتد لەنێو ڕۆمانە خەیاڵکردەکانی تاریق عەلیدا گەڕاون، بەڵام بەهۆی ڕێبازی دیکەی سەرهەڵداوی دیپسپلیندار تاقینەکراونەتەوە. هەر بۆیە، ئەم لێکۆڵینەوەیەی بەردەست هەوڵدەدا ئەو بۆشاییە ڕوانینی ئیبن خەلدونیانە و تیۆرییەکانی سەرهەڵدان و داڕوخانی شارستانییەکانی کریستیانی و ئیسلامی بەگوێرەی گێڕانەوەی ڕۆمانی کتێبەکەی سەڵاحەدینی تاریق عەلی بخاتەڕوو.

چوارچێوەی تیۆری
ئەم لێکۆڵینەوەیە، توێژینەوەیەکی شیکاریی چۆنایەتییە تێیدا تیۆری ئینن خەلدون بۆ سەرهەڵدان و داڕمانی شاستانییەکان بەکارهاتووە، کە لە کتێبە بەناوبانگەکەی خۆی بەناوی ئەلموقەدیمەدا هاتووە بەوەی دوو ڕوانینی سەرەکی تێدا دۆزراونەتەوە ئەوانیش: عەسەبیەت/دەمارگیری (پاڵپشتی کۆمەڵایەتی) و عیمران/ئاوەدانی (ژیاری)یە. لێکۆڵینەوەکە دەرخەری سیاسەتی هۆشیاری مێژوویی ڕۆشنبیریی تاریق عەلی نووسەرە بۆ کتێبەکەی سەڵاحەدین (١٩٩٨)، تێیدا پەردە لەسەر وتاری دژەئەورووپیانە لەبارەی مێژووی پەیوەندییەکانی کریستیانی-ئیسلامی لە سەدەی دوازدەهەمدا لادەدا. بۆ تێگەیشتنی گشتگیر بۆ ئەو میتافیکشنەی ئاڵۆزە پۆستمۆدێرنە، کە لە بنەڕەتەوە لەسەر بنەمای بەرڕەوتی مێژویی و ڕۆشنبیرییدا هاتووە، پێدەچێ بۆ ئەمە شێوازی کاترین بێلێسی Catherine Belseyمان بۆ شیکاری دەروونی بەکەڵک و زۆر گونجاو بێ. بێلێسی لە کتێبی ڕێگای لێکۆڵینەوە بۆ توێژینەوەی ئینگلیزی (٢٠٠٥) ڕاسپاردەی ئەوە دەدا، کە بۆ هەموو ئەو دەقانەی هەوڵدەدەن واتاکەی لە بەرڕەوتی ڕۆشنبیری و مێژوویی بۆ بابەتە تێبگەن، ئەوا شیکاریی دەق باشترین کاری پەیوەستە پێیەوە. هەر بۆیە ئەو نموونەیەی بەردەست شیکارییەکی دەقیی کتێبەکەی سەڵاحەدینە، هی تاریق عەلی نووسەر (١٩٩٨( کە تیۆری ئیبن خەلدونی بەکارهێناوە، واتە مێژونووسە ناودارەکەی سەدەکانی ناوەڕاستی عەرەب لە ڕێی کتێبی ئەلموقەدیمە و کتێبەکەی هیچون Hutcheon لەبارەی شاعیریەت لە پۆستمۆدێرنەدا: مێژوو، تیۆر و فیکشن (١٩٨٨) بۆ میتافیکشنی مێژوویی پۆستمۆدێرن. لێکۆڵینەوەکە ئەوە دەردەخا کە چۆن ئەم میتافیکشنە کە تیدا دەقئاوێزانی و لاساییەکی تەوسئامێزانە و داڕشتنەوەی ڕوانینی مێژوویی بۆ ئاشکراکردنی سیاسییەکانی هەروەک شیعرەکانی کلتوری پۆستمۆدێرنە بەکارهێناوە. بەگوێرەی هیچون بێ، ئەم جۆرە نووسینە مێژوییانە ڕێگە بە نووسەرەکەی دەدا بابەتەکە و ڕاستیە مێژووییەکان ئازادانە پێشکەش بکەن و بەکارهێنانی شتەکەشیان وەک ئامرازێکە بۆ دووبارە نووسینەوەی مێژوو، کە چیدیکە هاوتەریب و بابەتییانە نیین (بڕوانە ‌یچون ١٩٨٨ ل ٣٦). هەروەها تاریق عەلیش لە داستانە مێژووییەکەی کتێبەکەی سەڵاحەدین (١٩٩٨)دا ئازادی تەواوی خۆی بەکارهێناوە، هەموو ئامرازەکانی ئەدەبیاتی پۆستمۆدێرنەی لە دەقەکەی خۆی بەکارهێناوە تا ڕاڤە و لێکدانەوە بۆ چەندین وردەکاریی واقیعی مێژووی ئیسلامی بکا.
ئامانجە سەرەکییەکانی ئەم لێکۆڵینەوەیە دەرخستنی ئەمانەی خوارەوەیە:
١- ئاخۆ بۆچی شاڵاوی خاچداران لە قۆناغی سێهەمی خۆیدا شکستی هێنا و لە لێکەوتەشدا ئۆرشەلیم لە ١١٨٧دا کەوتە بەردەستی سەڵاحەدین؟
٢- ئاخۆ سەڵاحەدین چۆن توانی وەک بەهێزترین سەرکردەی جیهانی ئیسلامی لە سەدەکانی ناوەڕساتدا خۆی بنیات بنێ و ماڵباتی ئەیوبیش بگەیەنێتە لوتکەی شکۆ؟
٣- ئاخۆ چۆن تیۆرییەکەی ئیبن خەلدون یارمەتی تێگەیشتن لەپەیوەندی نێوان کریستیان-موسڵمان دەدا و ئەو ڕوانگەیەی ئەو بۆ دەمارگیری (پاڵپشتی) و ئاوەدانی (ژیاری) لە فرەنیگایی پۆستمۆدێرنەدا جێگەیان دەکرێتەوە؟

بە گوێرەی ئیبن خەلدون بێ، مێژو بە هێڵێکی نموونەیی ڕاستی ڕاکشاودا ناجووڵێ. بەڵکو خول دەخوا و دەسەڵاتیش لەنێو ڕژێم و ئیمپراتۆریەتەکان لە هەڵچوون و داكشاندان، هەڵبەتە بەگوێرەی کات سووڕ دەدا و دەخولێتەوە. ئیبن خەلدون لەو بڕوایدا بوو سەرجەم ئیمپراتۆریەتەکان هەروەک ژیانێکی ئەندامی (ئۆرگانی) لەدایک دەبن و ڕێگای سروشتیانەی خۆیان هەیە. بەپێی ڕۆژگار سەرهەڵدەدەن و پێدەگەن و هێزدار دەبن، هەروەها هەر بەگوێری ڕۆژگاریش لاواز و زەبون دەبن و لە دوا قۆناغی ئاوەدانیدا (ژیاریدا) هێزەکەیان لەدەست دەدەن و لەسەر دەستی ڕژێمێک یان دەوڵەتێکی دیکە دەبەزێنرێین و دەڕوخێنرێن. دەسەڵات و سەقامگیری هەر دەوڵەتێک یان ئیمپراتۆریەتێک دوو توخمی داخوازە؛ دەمارگیرییەکی هەرەبەهێز (دەستەیەکی پاڵپشتی یان یەکانگیریی کۆمەڵایەتی) و پێناسەیەکی تەوای ئاوەدانییش (گیانی بەکۆمەڵ یان ژیاریی). ئیبن خەلدون وەهای سەیری دەمارگیری دەکرد (یەکانگیری کۆمەڵایەتی یان پاڵپشتی) وەک هۆکارێکی بنگەیی بڕیاردەرە لەسەر سەرهەڵدان و داڕمانی شارستانیەت، هەروەها وەهاشی دانابوو کە (دەمارگیری) توانستێکی سروشتی ئادەمیزادە. بەگوێرەی ئیبن خەلدون؛ هەموو تاکێک لەنێو کۆمەڵگەدا هەستی دەمارگیریی لەخۆدا هەڵگرتووە بۆ ئەوەی پارێزگاری لە خوێن و خزمی خۆی لە بەرانبەر هەر هەڕەشەیەک و سوکایەتیپێکردنێکی نەیار پێ بکا (بڕوانە ڕۆزنتال، بەرگی یەکەم ل ٢٦٣). هەر بۆیە داڕمانی ئیمپراتۆریەتیک بەهۆی لاوازی و زەبوونی پاڵپشتی زۆر جار دەبێتە مایەی سەرهەڵدانی یەکێکی دیکە، کە هەستی بۆ دەمارگیریی بەهێزترە.

پێکهاتەی دووەمی تیۆری ئیبن خەلدون ئاوەدانییە، کە واتای شارستانیەت یان گیانی کۆمەڵبوون/کۆمەڵایەتی گروپێک بە واتا گشتگیرییەکەی خۆی دەگەیەنێ. بە گوێرەی ئیبن خەلدون، بیرۆکەی ئاوەدانی (شارستانیەت) لەو کاتەدا پەیدادەبێ، کە خەڵکەکە بەیەکەوە بژیێ و بەیەکەوە کۆمەڵگە بنیات بنێ و بە هێزی سەرکردایەتییەکەشی دەوڵەتێکی بەهێز ڕۆدەنرێ، کە ئاوەدانییەکەی (شارستانییەکەی) بەهێزوگوڕ دەبێ و تێیدا دەگەشێتەوە (بڕوانە ڕۆزنتال بەرگی یەکەم، ل ١٢٥). هەروەها ئیبن خەلدون ئاماژە بە ژیانێکی گریمانەیی بۆ سەروەریی دەوڵەت یان یان شارستانییەت بە نزیکەی ١٢٠ ساڵدا دەکا، ئەمەش یەکسانە بە ژیانی سێ یان چوار نەوە (ڕۆزنتال، بەرگی ١ ل ٣٧٠-٣٧٣). هۆکاری کۆتایی هاتنی ئەو ژیانە گریمانەیەی شارستانیەتیش لاوازی بەرەبەرەی هەردوو توخمی دەمارگیری (هاوپشتی) و ئاوەدانی (شارستانیەت)ە. ئەم سەرهەڵدان و داڕمانەی شارستانێتی بە سووڕی خۆیدا دەڕوا، ڕێگە بۆ لەدایکبوونی کۆمەڵگەی دیکە خۆش دەکا و کۆنەکەش لەبەین نامێنێ، ئیدی ئەم سووڕە پێی دەڵێن سووڕی ئیبن خەلدون.

شیکاری و گەنگەشە
فەیلەسوفی ئۆکسفۆرد ئات گی کۆلینگوود R. G. Collingwood لە کتێبەکەی خۆی بەناوی بیرۆکەی مێژو (١٩٩٤)دا ئاماژەی بەوە داوە، کەوا هەردوولایان ، چ ڕۆماننووس و چ مێژونووس لە کارەکانی خۆیاندا کار بە خەیاڵ و ئەندێشە دەکەن، کەواتە “هەموو مێژو مێژوی هزرە (١٩٩٤ ل٢١٥). تاریق عەلیش لە سەرنجە ڕوونکەرەوەکەی خۆی لە ڕۆمانی کتێبەکەی سەڵاحەدیندا (١٩٩٨) جەخت لەسەر بیرۆکەی کۆلینگوود بۆ مێژووی خەیاڵکردە دەکاتەوە و لەو بڕوایەشدایە هەرچەندە مرۆ شتی زیاتر لە دڵ و دەروونی کەسایەتیەکان هەڵبهێنجێ، ئەوەندە بایەخی مرۆ زیاد دەبێ بەوەی دڵسۆزیی ڕاستییە ڕووداوەکانی مێژوویی بێ. تاریق عەلی ئەم بیرۆکەیە لەسەر خاچداران پەیڕەودەکا لەوکاتەی بەزۆریش هەروەها بووە کە تۆمارنووسە کریستیان و موسڵمانەکان ڕاڤەی لەیەک جیاوازایان لەبارەی ئەوەی هەر بە ڕاستی ڕوویدابوو، پێشکەش کردووە. (تاریق عەلی، ١٩٩٨).

هەرچەندە وێناکردنی تاریق عەلی بۆ سەڵاحەدین ئەوە نیشان دەدا، کەوا نەوەک هەر بەتەنیا خۆی گەورەترین پاڵەوان و فریادڕەس بووە بەڵکو وەک پاڵەوانێکی کورتهێنێ نێوڕۆمانەکە خاڵی لاواز و بەهێزیشی هەبوون و دیارکراون. لێرەدا وێنەیەکی پیاوێکمان بە شایستەیی و ناشایستەیی هەیە، پیاوێک خۆشەویستی و ڕقیشی هەبێ، هەروەها پیاوێک گومانی لەبارەی ژنەکانی خۆی و کارمەندەکانی بەردەستی خۆیشی هەبێ. ئەم بەیەکگرتنەی مێژووی و خەیاڵکردەییە ئەو دەرفەتەی داوەتە دەست تاریق عەلی تا نیازە نۆژەنکراوەکانی خۆی بەشێوەیەک نمایش بکا بۆ ئەوەی وێنەی تەوساوی سوڵتانە مەزنەکە وەها نیشان بدا، کە تەنیا یەک چاوی کارایە. کەسیش نازانێ ئاخۆ چۆن چاوەکەی لەدەست داوە، بەڵام خۆ ئەمەیان بابەتێکی گەلێک هەستیارە. (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٤٧). لە شوێنێکی دیکەدا ئیبن یاقوبی نووسەرەکەی سوڵتان وەها وێنای دەکا؛ “دیتنی ئەو بەو شێوەیە، ئەو خێرا دەنوست، کەچی چاوە خراپەکەشی بەتەواوی زەق بوو، ئەمەش ئەو سەرنجەت پێدەڵێ کەوا بێدارە، سوڵتانێک کە دەبینێ. (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٤٨). خۆی هەر تەنیا میتافیکشنی مێژوویی پۆستمۆدێرن دەتوانێ ئەو جۆرە زانیارییە ساختە و داتاشراوانە زێدەباری نووسینەکەی بکا، ئاخر تاریق عەلی زۆر جاران ئەو گەمەیەی بە وشە کردووە. لەوەش پتر، تاریق عەلی لە ڕێی کەسایەتە ئافەریدکراوەکەی بەناوی شادی هەندێ ئەزمونی هەوەسداری تافی لاوی و کوڕوکاڵیی سوڵتان بۆ ئیبن یاقوبی نووسەری سوڵتان گێڕاوەتەوە. شادی بە خەندەیەکی بەدخووانە سەرچڵییەکی بەدفەڕانەی سوڵتانی بەم شێوەیەی خوارەوە بۆ ئیبن یاقوبی نووسەر گێڕاوەتەوە:
“ئیبن یاقوب، ئەو ژنێکی هەراش بوو، هەر بەلای کەمی دوو هێندەی کوڕوکاڵەکەمان دەبوو. باقی شتەکانی دیکە بەخۆت بێنە خەیاڵی خۆت. کاتێک ئەوان لە مەلەی خۆیان بوونەوە، خۆیان لەبەر خۆرەتاودا وشک کردەوە، ئیدی ئەوکات ئەو جادوبازە سواری سەر کوڕەکەمان بوو، فێری کرد پیاو دەبێ چۆن بێ. ئیبن یاقوب، شوکرانە هەر بۆ خودا باشە، بەڵام ئەوان زۆر بێشەرمانە بوون. لەوێ لەژێر ئاسمانی شینی ساماڵ، لەبەر چاوی ئەلڵا لە ئاسمان، هەروەک ئاژەڵ جووڵانەوە. (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٥٠).
بەهەمان شێوە تاریق عەلی تیشکی ڕووناکی خستۆتە سەر “ناخی ژیانی کەسایەتییەکان” و بە شێوازێکی میتافیکشنانە دانپێدانانی خودی سەڵاحەدین و بە قسەی خۆی سەبارەت بە خۆشەویستی یەکەمین جاری بۆ نووسەرەکەی دەگێڕێتەوە و گوتوویەتی، کەوا ژنەکە دە ساڵێک لە خۆی گەوەتر بووە، لەوانەشە زیاتر. ئیدی ژنە خۆشییەکی زۆری بەخشیوەتە سەڵاحەدین و فێری کردووە چۆن چێژ و خۆشی لە جەستەی ژن ببینێ. (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل٦٨). هەندێک جار تەوسائاسا وەها لاسایی سوڵتانی مەزن دەکاتەوە بەوەی ببێتە نمایشێکی مێژووییانەی جدی، ئەویش ئەو کاتەی دەنووسێ گوایە سەڵاحەدین شەرابی خواردووەتەوە لەکاتێکدا خواردنەوە لە کتێبە پیرۆزەکەدا حەڕامکراوە. (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٦٨).
هەرچۆنێک بێ لە ڕێی فرەدەنگی نێو ڕۆمانەکە و لە کۆتاییدا ژیانی گشتی و تایبەتی سەڵاحەدین وەک کەسێکی هاوسەنگ و بەشێوەیەکی باشی بڕواپێکراوی نێو چیرۆکەکە دەردەکەوێ. کاتێک لە ئیبن یاقوب دەپرسرێ ئاخۆ چۆن چیرۆکە جیاوازییەکانی تافی نەوجەوانی سوڵتان بگێڕێتەوە، نووسەر وەها وەڵامی سەردارەکەی خۆی دەداتەوە؛ “خاوەنشکۆ تۆ لەبارەی ڕاستییەکانەوە دەدوێی. هەرچی منیشم لەبارەی مێژو. (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٣٤٧). ئەمەش بیرۆکەی هایدن وایت Hayden Whiteمان بیردەهێنێتەوە، بیرۆکەی ئەو لەبارەی مێژو، کە هەروەک ئەدەبیات وایە جۆرێکە لەگێڕانەوە و توانستی نمایشکردنی ڕاستییە مێژوییەکان و ڕووداوە ڕاستییە پڕ کێشەکان (وایت ١٩٩٥، ل ١٠٥). تاریق عەلیش هەروەک خودی گێڕەرەوەی خۆی، واتە وەک ئیبن یاقوب لایەنی توخمگەلی کەسی و بابەتی لە گێڕانەوەکەی خۆی لەیەکداوە و نمایشێکی ئازادانەی خەیاڵەکانیان خستۆتەڕوو.

سەڵاحەدین: ئامانجێکی مەزن، سەرکردەیەکی مەزن
هەرچەندە کتێبەکەی سەڵاحەدین ژیانی سەڵاحەدین بە گێڕانەوەیەکی میتافیکشنی ئاڵۆزەوە دەگێڕێتەوە، لێ هێشتا ڕۆمانەکە نمایشی پەیکەری سەرکردە مەزنەکە وەک بیچمێکی شارستان و یەکخەرەوە دەخاتەڕوو. هەوڵ دەدا تا بکرێ سەڵاحەدین وەک ئادەمیزاد نیشان بدا، لێ تاریق عەلی لە خاسیەتە مەزنەکانی سوڵتان کەم ناکاتەوە و وەک جەنگاوەرێکی مەزنی موسڵمانان نیشانی دەدا ، ئەو کەسەی بە هێزو تێکۆشان و ماندوبوونێکی زۆرەوە ئۆرشەلیمی گرتەوە. خۆی ڤینس لۆمباردی Vince Lombardi (٢٠٠٣) لەسەر حەق بوو کاتێ گوتی ئەو سەرکردانە دروست ناکرێن بەڵکو لەدایک دەبن. ئەوان بە بە تێکۆشانێکی سەخت پەیدادەبن بۆ ئەوەی ڕۆڵێکی مەزن لە ژیاننامەی خۆیاندا وازی بکەن. (ل ٣٧) سەڵاحەدین وەها لەدایک بوو تا ببێتە سەرکردە ئینجا هەم بارودۆخ و هەم چارەنووس ڕۆڵێکی مەزنیان لە ژیاننامەیدا بینی. سەڵاحەدین خۆی ئەم ڕاستیەی زانیوە، ئەویش کاتێک بە نووسەرەکەی، واتە بە ئیبن یاقوب دەڵێ کە “چارەنووس و مێژوو ئاوێزانی یەکدی بوون تا من بکەنە ئەوەی ئەمڕۆ هەم، (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ١٢). هەموو پیاوە مەزنەکان لە مێژووی مرۆڤایەتیدا ئەو کەسانە بوون، کە لە ژیانیاندا مجێزبەرز و پڕ ئامانج بوون، سەڵاحەدینیش لەوانە ڕیزپەڕ نەبووە. ئەو لەژیانیدا تەنیا یەک تاکە ئامانجی مەزنی هەبووە، ئەویش ڕزگارکردنی ئۆرشەلیم بووە لە چنگی خاچداران و دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتێکی ڕاستەقینەی موسڵمانان لە جیهانی ئیسلامیدا. هەر لەوکاتەی منداڵ بووە، گوێی لە چیرۆکی سامناک بووە لەبارەی ئەلقودسەوە بووە، هەمیشە لە باوکی و لە شیرکۆی مامی چیرۆکی غەمناکانەی لەبارەی چارەنووسی قودسەوە بیستبوو. سوڵتان گوێی لەوە بووە کە بەربەرییەکان بڕیاریان دابوو سەرجەم بڕواداران (بە موسڵمان و جووەکانەوە) بکوژن، ئەوانیان لە دەوری پەرستگا و پەیکەری سولەیمان کۆکردبووەوە و ئینجا ئاگریان لە ئەنواکە بەردا. “ئەوان ویستیان ڕابردووی شارەکە بسڕنەوە و هەر خۆیان ئایندەی قودس بنووسنەوە، ئەو قودسەی بۆ هەموومان دەگەڕێتەوە، بۆ گەلانی خاوەن کتێب” (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٣١-٣٢).

لە میانەی ژیانی خۆیدا، ئەو تووشی زۆر سەرچڵی پڕ لە ئاستەنگ و شەڕوکوشتاری دژوار بووە، کەچی هێشتا خۆڕاگر بوو تا لە کۆتاییدا بگاتە ئامانجی خۆی. ئەو لەو بڕوایەدا بوو؛ “تاکە ڕێگە بۆ هەنگاوهاوێشتن بۆ پێشەوە لەم جیهانەدا ئەوەیە لە ڕێی سەچڵیدا هەنگاو بنێی. خۆ ئەگەر هەر لەشوێنی خۆتدا قەتیس بمێنییەوە، ئەوا خۆرەتاو دەتسوتێنێ و دەمری.”(تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٣٣). بە ڕێنوێنی خواوەندانە و هەلومەجی چارەنووسدار سەڵاحەدین بووە سەرکردەیەکی ڕاستەقینەی موسڵمانان و دەسەڵاتی خۆی بەهێز و سەقامگیر کرد، ئەوەش لە ڕێی بەیەکەوەگەیاندنی چەندین هۆز و تیرەی لەیەکترازاوی ڕەوەندەی جیهانی عەرەبی و ئەوپەڕی هاوپشتی کۆمەڵایەتی لەنێوانیاندا بەدیهێنا تا مەبەستەکەی لە ڕزگارکردنی ئۆرشەلیم بەدیبێنێ. هەروەها ئیبن خەلدونیش بایەخی دەمارگیریی (هاوپشتی) بۆ سەرکردایەتی ڕوون دەکاتەوە: “سەرکردایەتی تەنیا لە لەژێر سەروەرییەکی ڕاستەقینەدا پەیدادەبێ، ئەو سەروەرییەش تەنیا لە ڕێگەی هەستی بەکۆمەڵ دروست دەبێ. هەر بۆیە پێویستە سەرکردایەتیکردن بەسەر خەڵک لە هەستی کۆمەڵەوە سەرهەڵبدا، کە باڵاترە لە هەستی تاکی نێو کۆمەڵەکە بەتەنیا. (ئیبن خەلدون، ل١٠١).
لەگەڵ ئەوەشدا و لەهەمان کاتدا نموونەیی سەڵاحەدین پەیوەست بوو بە ڕوونی و ڕاشکاوی ئامانج و قوڵایی هەر هەنگاوێکی بۆ بەرفراوانکردنی هێزو گوڕی دەسەڵاتەکەی خۆی. بەگوێرەی ڕای ها. ئا. ئار گیب H. A. R. Gibb (١٩٦٢) بێ، سەڵاحەدین زۆر باش دەیزانی ئەو کێشانەی ڕووبەڕوویان دەبێتەوە هەر بەتەنیا سیاسی نین، بەڵکو کێشەگەلی ئاکاریی و کلتوریشن، ئینجا لەپێناو سەرکەوتن بەسەر خاچداراندا، شتێکی حەتمی بوو هەموو گرووپە سیاسی و هۆز و تیرە ڕەوەندە کۆچەرییەکان لە پشتێنەیەکی هاوپشتی کۆمەڵایەتی (دەمارگیری/عەسەبیەت) و ڕەوشت و پاڵپشتی کلتووری ئیسلامی شارستانێتی (ئاوەدانی /عیمران) یەک بخا. جارێکیان سەڵاحەدین بە ژیاننامەنووسی خۆی بە بەهائەدینی گوت، ئەگەر هات و مرد، “ئەوا پێناچی سەربازەکانی (جەنگاوەرە ڕەوەندەکانی) جارێکی دیکە یەکڕیزی خۆیان بپارێزن.” ئیبن یاقوبیش کۆتایی کۆمەڵایەتیەکە بەم شێوەیە باس دەکا:
“قاهیرە و دیمەشق، باسی بەغداش هەر ناکرێ، پڕن لە ماڵی لەشفرۆشی، کە لاوە ڕیشدارەکان لەوێ هەموو پێویستییەکانی خۆیان دابین دەکەن، و شوێنەکان بۆ هەر کەسێکن سەردانیان بکا. ئەمەش ڕێگە پێداروە، بەڵام کە ژنان باسی دەکەن، بۆنی میسک لە جەستەی یەکدی بکەن، ئیدی ئەمە وەک ئەوە وایە ئاسمان خەریک بێ بەسەر زەویدا بکەوێ.” (تاریق عەلی ١٩٨٨، ل ٩٣).
تەنانەت هەروەک چۆن سوڵتان خۆی بۆ ئیبن یاقوب دەگێڕێتەوە، هیچ یەکێتییەک لەنێوان پلەدارە جیاجیاکان و چینەکانی کۆمەڵگەی موسڵماندا نەبوو:
“ئاخر چۆن هیچ دینێک دەبێتە تۆمارنامەیەکی تەواو کاتێک ئەو جیاوازییە لە ڕاڤەکردن لەنێوان ڕێزی موسڵمانادا هەبێ؟ با نموونەیەک وەربگرین، شوێنکەوتووانی خەلیفەکانی فاتیمی هەمان رێوشوێنی بڕوادارەکانی شوێنکەوتووانی خەلیفەی بەغدایان نییە. هەمان شت بەسەر دینی ئێمە، دینی جولەکەدا پەیڕەوە. کێ حوکم بکا ئەو ڕێسا و قانون دادەنێ. (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ١١٤).
ئەوەی ڕاستی بێ سەرهەڵدانی سەڵاحەدین بەند بوو بە هەبوونی توخمگەلی پەروەردەی و ژیاری (عمران/ئاوەدانی)ی ئیسلامی لە کەسایەتی خۆیدا. ئاخر ئەو هەمیشە ڕاستگۆ و بەتەواوی دڵسۆزڕەفتار لەئاست یار و نەیاردا دڵسۆز مایەوە. هامیلتۆن گیب Hamilton Gibb یش لە کتێبەکەی خۆی بەناوی لێکۆڵینەوەیەک لە شارستانێتی ئیسلامدا (١٩٦٢)دا پەسنی سەڵاحەدین دەدا بەوەی تەنانەتی ئەو لەگەڵ خاچدارانیشدا ڕاستگۆیانە ئاگربڕی ئاگربڕ بووە. لێرەدا هیچ نموونە و تۆمارێک لەبەردەستدا نییە، کە سۆز و بڕوای خۆی شکاندبێ، بەڵکو ئەو زۆر توند بووە لەگەڵ ئەوانەی سۆز و بڕوای خۆیان شکاندووە، وەک ئەوەی ڕینۆی کاتیلۆن Reginald of Chatillon و سوارچاکانی پەیکەر لێی فێر بوون.(گیبن ١٩٦٢، ل ١٠١). لەوەش پتر هەروەک گیبن ئاماژەی بۆ دەکا، ئەو پاشایەکی بەخشندە بوو، هیچ بایەخێکی بۆ پارە دانەنابوو، ئەو داهاتی میسری بۆ بەدەستهێنانی سوریا خەرج دەکرد، هی سوریاشی بۆ میزۆپۆتامیا، ئەوەی میزۆپۆتامیاش بۆ گرتنی فەڵەستین. (هاملتن ١٩٦٢، ل ١٠٤).

کەوتنی ئۆرشەلیم و سەرهەڵدانی سەڵاحەدین
بەگوێرەی غادە هاشم تەلحەمی (١٩٩٦) بێ، لەنێو شارە پیرۆزەکان لە ئیسلامدا هەمیشە ئۆرشەلیم شوێنێکی پیرۆزی لای موسڵمانان هەیە، کە وەک چەقی گەردوونی و یەکێتیی بیروباوەڕیان لێی دەڕوانن. بۆ جووەکانیش ئەو شوێنە پیرۆزەیە، کە موسا فەرمانی بە میللەتەکەی خۆی کرد بۆی بڕۆن و لێی بژین؛ لەکاتێکدا کریستیانەکانیش بڕوایان وەهایە، کە عیسا لەسەر خاکەکیدا ڕۆیشتووە هەر لەوێش لەخاچ دراوە و هەر لەوێش هەڵساوەتەوە بۆیە بووەتە پیرۆزترین شوێنی بۆ پەرستن. پیرۆزییەتی ئۆرشەلیم بۆ موسڵمانان لە ڕێی سروش و هەڵکشانەوە لە قورئانی پیرۆزەوە هاتووە، کە پەیوەستە بەو گەشتە شەوانەیەی محەمەد پێغەمبەر لە مزگەوتی حەرامەوە لە مەککە بۆ مزگەوتی ئەقسا لە ئۆرشەلیم، یان لای پەیکەری سولەیمان، ئەمەش ساڵێک بەر لە کۆچکردن (٦٢١ی زایینی) بووە، ئەو شەوڕەوەی بە ئیسراومیعراج ناسراوە. تەنانەت بەر لە کۆچکردن بۆ مەدینە لە ٦٢٢ی زایینی، محەمەد پێغەمبەر لەکاتی نوێژکردندا ڕووگەکەی ئۆرشەلیم بووە، بەم شێوەیە بەشوێن دابونەریتی جووەکاندا دەڕۆیشت تا ئەو کاتەی ئەلڵا فەرمانی پێکرد ڕووی خۆی بۆ مەککە وەربگێڕێ. لەوەش پتر، غادە هاشم تەلحەمی (١٩٩٦) دیسان ئەوە دەنووسێ؛ گۆڕینی ڕووگە(قیبلە) هەوڵێک بوو لە لایەن محەمەد پێغەمبەرەوە بۆ ئەوەی هەردوو دینە پێشووەکەی ئیبراهیمی لەیەک جیابکاتەوە و ئۆرشەلیمیش ئاراستەیەکی ئایندە بۆ خۆی وەربگرێ. کەواتە، ئۆرشەلیم هەر لە ڕۆژگاری زووەوە لە ویژدانی موسڵماناندا نەخشی هەبووە، سەڵاحەدینیش لەو بڕوایەدا بووە تا ئەوکاتەی لەدەستی بێبڕوایان دەرنەهێنرێ، ئەوا جیهانی ئیسلامی بە فراژیی خۆی نامێنێتەوە.

لەگەڵ ئەوەشدا ئۆرشەلیم بەر لە شاڵاوی خاچدارەکان نموونەیەکی ناوازەی مەڵبەندێکی لێبوردەیی ئیسلام بوو. بەگوێرەی مستەفا ئەلحەیاری Mustafa Hiyari (١٩٩٠)، زانا ناودارەکەی ئەندەلوس، ئیبن ئەلعەرەبییش لە کتێبەکەی خۆی (رحلة)دا ئاماژە بە ئۆرشەلیم دەدا وەک ژینگەیەکی لەباری زانست و زانیاری، ئەمەش لەوکاتەی لەوێ بابەتی بۆ کتێبەکە کۆکردووتەوە، ئەوکاتەی لە ١٠٩٣ی زاینیندا تێیدا ئاکنجی بووە. لەوێدا کۆڕ و مێزگردی گەورە زانایانی موسڵمان و دەمەتەقێی شایستەی پیاوانی ئایینی لەنێوان موسڵمان و جوولەکە و کورستیاندا هەبووە (بڕوانە مستەفا ئەلحەیاری ل١٣١). : سەڵاحەدین هەر خۆیشی بڕوای بە هێزی زانین بووە، قسەی نەستەقیشی لەبارەوە هەیە: خەون ببینی و بیزانی باشترە لەوەی نوێژ بیکەی هیچ نەزانی (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ١١)، ئەمەش سەلماندویەتی کە لە ماڵباتی ئەودا بوار و دەرەتانی هزر و بیرکردنەوە چەند فراوان بووە.
تاریق عەلی لە میانەی کتێبەکەی سەڵاحەدین (١٩٩٨) دا ئاماژەی بە جیاوازی یەکلاکەرەوەی نێوان شارستانێتی کریستیان و موسڵمانان داوە، هەروەها دژە ڕوانینە ئەوروپییەکەشی لەبارەی کلتوری ئیسلامی سەدەکانی ناوەڕاست نیشان داوە. لە ١٠٩٩، ئەوکاتەی پەلاماردەرە فەرەنگییەکان دیوارەکانی ئۆرشەلیمیان گەمارۆدا، بۆ ئاکنجییەکانی شارەکە سامناکترین ڕۆژگار بوو. خاچداران لە حوزەیرانی ١٠٩٩زایینیدا لە دیوارەکانی ئۆرشەلیم نزیکبوونەوە و بۆ نزیکەی چل ڕۆژ ئابڵوقەی ئۆرشەلیمیان دا. هەر بەگوێرەی مستەفا ئەلحەیاری(١٩٩٠) ئەوان لە ١٥ی تەمموزی ١٠٩٩دا بەسەر شارەکەیان دادا، ئەوسا کوشتوکوشتاری شارەکەی بەدواداهات. ئەوان زیاتر لە حەفتا هەزار کەسیان لە خەڵکەکەی ئەوێ کوشت و ئۆرشەلیمی موسڵمان لە سەرجەم ئاکنجییەکانی بەتاڵ کرا (مستەفا ئەلحەیاری ١٩٩٠، ل١٣٨).

بەپێچەوانەی کلتوری سیاسی ئیسلامی کە لەسەر بنەمای هاوپشتییەکی کۆمەڵایەتی بەهێز (دەمارگیریی) ڕۆنرابوو، کەچی کلتووری سیاسی فەڕەنگی (ئاوەدانی/عیمران) وەک لاواز پەرەنەسەندوو نیشان درا بەوەی خاوەن سۆز و قسەی خۆیان نەبوون و زۆرجاریش بۆ سوودێکی دونیایی ناپاکییان لە هاوپەیمانەکانیان کردووە. ئەوان هەر بەڕاستی هەستی دەمارگیرییان لەنێو ڕیزی پلەدارەکانی خۆیان لەدەستدابوو، وەک شیرازەترازاو وەک کەسانی دژبەیەک لە ڕەفتار و گفتارە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانیان دەرکەوتن. هەرچەندە هەردوو پاشای ئینگلستان و فەڕەنگستان لە پاپاوە بانگەوازیان بۆ کرا، بەڵکو لەشکر و هێزەکانیان یەکبخەن و شەڕەفی خاچدارەکان بکڕنەوە (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل٣٢١)، کەچی ئەوان هێشتا لەسەر یەک پرسیش یەکانگیر نەبوون. لە سەرێکی دیکەوە، هەرچی سەڵاحەدین بوو پەیوەندییەکی هاوئاهەنگی لەگەڵ هێزی سەربازی و ڕاوێژکارە سیاسییەکان هەبوو، هەمووشیان یەک بانگەوازیان هەبوو؛ “سەرباز و تیرهاویژ و شمشێربازیان لەسەرتاپای قەڵەمڕەوییەکە بۆ ئەو پرسە لەیەک کۆببنەوە.” (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل٢٣٥). سوڵتان بە میرزادە و دەرباری خۆی گوتبوو، کە “ئەو ڕێسا سادەیەی (دەمارگیرییە) یەکەمین ڕۆژانی بیروباوڕیان بیردەخاتەوە” (تاریق عەلی، ١٩٩٨، ل٢٣٦). تاریق عەلی ئاماژە بەوە دەکا، هەستی ئەو هاوپشتییە قووڵەی نێو سەربازانی سەڵاحەدین بەهۆی هەستی دەمارگیرییەوە بوو، چونکە ئەگەر ئەوان لە ڕاونانی فەرەنگ لە ئۆرشەلیم (ئەلقودس) سەربکەون، ئەوا ئەو لەشکرەی پێکی دەهێنن لەتەواوی مێژوودا یاد دەکرێتەوە.(تاریق عەلی ١٩٩٨، ل٢٣٩). هەروەک تاریق عەلی لەسەر زمانی سوڵتان سەڵاحەدینیشدا دەگێڕێتەوە: “ڕیچار لاینهارتی (شێڕدڵ) و پاشای فەڕەنگستانیش هەرگیز لەنێوان خۆیان ڕێکنەدەکەوتن و ڕقوکینەی نێوانیان تادەهات لەگەڵ یەک توندتر دەبوو، تا ڕادەیەک بەسەر خواستیان بۆ زاڵبوون بەسەر ئێمەدا سەرکەوت” (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٣٤٨). وەنەبێ شاڵاوی خاچداران هەر لەنێوخۆیاندا ناتەبابووبن، بەڵکو ستراتیژێکی سیاسیی ڕوونیشیان بۆ ئەرکەکەیان لە وڵاتی پیرۆزدا نەبوو.

ئیبن یاقوبیش باسی ئەوە دەکا، زۆر لە شۆفارەکان(سووسەکاران)ی فەرەنگ زانیارییان لەبارەی کورتهێنی نەبوونی هاوپشتی لەنێوان سوپای ئینگلیزدا هەبوو. کاتێکیش ڕیچارد بەبێ تەواوکردنی ئەرکەکانی وڵاتی پیرۆز جێدەهێڵی، زۆر لە لۆردە فەرەنگییەکان نێردەیان بۆ لای سەڵاحەدیندا نارد، “نامرادانە داوای پارێزگارییان لە سەڵاحەدین دەکرد بۆ ئەوەی لە دژی یەکدی بیانپارێزێ (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل٣٤٨). لەوەش پتر، ئامانجی سەرەکی رێچارد گەڕانەوە بوو بۆ ئینگلستان تا تەخت و تاجەکەی لە دەست برا ڕکابەرەکەی ڕزگار بکا. هیچ کام لە سەرکردەکانی لەشکری کرستیانی مجێزبەرزیی دینیی خۆیان بۆ ڕزگارکردن و پاراستنی وڵاتی پیرۆز نیشان نەدا. کەواتە تاریق عەلی هاودژی نێوان جیاوازییە کلتوری و سیاسییەکانی نێوان شارستانێتی موسڵمان و ئەوروپییەکان نیشان دەدا و بەتوندیش گوتنەکانی مەڵبەندە ئەوروپییەکان لەبارەی مێژوی موسڵمانان ڕەتدەکاتەوە و هەڵوێستی دژە دەستوەردان نمایش دەکا.

سەڵاحەدین دوای گرتنەوەی ئۆرشەلیم لە ئۆکتۆبەری ١١٨٧دا، بە جوامێرترین شێوەی ژیانی خۆی دەجووڵێتەوە، ئاخر ژیانی نزیکەی ١٠٠٠٠٠ کریستیانی ڕزگار دەکا، هەروەها لە ڕێی پەیمانێکی ئاشتیشدا گەڕانەوەیەکی سەلامەتیان بۆ مسۆگەر دەکا. بەڕەهاییەوە، ئەو لە پێگەیەکدا بوو بەدوای تۆڵەکردنەوەی خۆیدا بگەڕێ، بەڵام وەهای نەکرد، چونکە باوەڕە ئیسلامییەکەی فێریکردبوو دلۆڤان و لێبوردە بێ. لە پەیامێکی بۆ یەکێ لە سوارچاکانی فەڕەنگی بەناوی بلیان، ئەوەی بەبیردەهێنێتەوە: بە خەڵکەکەی خۆت بڵێ، ئێمە ئەو ڕەفتارەتان لەگەڵدا ناکەین کە پێشتر ئێوە کاتێ بۆ یەکەم جار شارەکات گرت، کردتان… ئەوان ئەوەم بەبیردەهێننەوە هەموومان بڕوامان بە چاو بەچاو و دان بەدان هەیە.” (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٣١١). سوڵتان سەڵاحەدین ئەوپەڕی لێبوردەیی بەرامبەر ژن و منداڵە کریستیانەکان بەکارهێنا و بە بلیانی ڕاگەیاند ئەو خەڵکەکەی خۆی هێورکردۆتەوە و پێیگوتون ئێمە هەمومان ئەهلی کتێبین و شارەکەش بۆ هەموو ئەوانەیە کە بڕویان بە کتێبەکە هەیە. “بە ژنەکانتان بڵێ ئازادان تەنانەت ئەگەر نەتوانن پارەی فدیەی خۆشیان بدەن… بلیان کەوتە چۆک و دامێنی کەواکەی سەڵاحەدینی ماچ کرد” ٠تاریق عەلی ١٩٩٨، ل٣١١). “ئەوەیە هێزوگوڕی سوڵتانەکەمان، تا ڕادەیەک هەر هەواڵی نزیکبوونەوەی ئەو دوژمنی دەتۆقاند. ئەوان خۆ نەچووبوونە جەنگ، بەڵکو لەبری ئەوە کشابوونەوە نێو سەربازگەکەیان” (تاریق عەلیی ١٩٩٨، ل٣٣٤). تاریق عەلی زۆر خاسیەتی باش و چاکی سەڵاحەدینی گێڕاوەتەوە. “هەرگیز وچانی نەدەدا. ئەو شەوانە زیاتر لە دوو یان سێ سەعات زیاتر نەدەنوست… ئەو پەنجا ساڵ بوو، بەڵام وەک ئەوەی بیست ساڵان بێ، ئاوا سەربازەکانی دەبردنە نێو گۆڕەپانی جەنگ، شمشێرەکەی بێ باک لە جیهان بەرزدەکردەوە. هێشتاش دەمزانی کە ئەو زۆر لەبارەی پێگەی لەشکرەکەی نیگەرانە… ئەو هەمیشە سەری بەرز ڕادەگرت. ئەو حەزی بە پیداهەڵگوتن نەدەکرد و گوێی خۆشی لە ئاست پەسندانی زیادەڕۆی کەڕ دەکرد، کە بووبووە بەشێک لە ژیانی ڕۆژانی قەڵا. هەمیشە بە خۆشییەوە ئەرکی ئەوانی دیکەی ڕادەپەڕاند. (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل. ٣٣٦). لێ خۆی ئەوە میتافیکشنێکی پۆستمێدێرنەیە، ئاخر دەقەکە خودی قسەکەی خۆی لەباریەک دەترازینێ کاتێک تاریق عەلیی نووسەر دەنووسێ کە سەڵاحەدین “لاوازییەکی زۆری بۆ قەرەواشەکانی هەبوو.” (تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٣٣٦). نووسەر چەمکی ڕۆژئاوایی بۆ حەتمیبون و ڕۆڵی چارەنووس بۆ ڕوخانی موسڵمانان لەباریەک هەڵدەوەشێنێ و ئاماژە بەناتەبایی و کورتهێنی دیسپلین وەک هۆکارێکی ڕاستەقینە بۆ شکەستەکەیان دەکا. سەڵاحەدینیش هەمان ڕوانین لەگەڵ ئیبن یاقوب دەگۆڕێتەوە کە دەڵێ:
“ئەوەی ئێمە لێی تێناگەین ئەوەیە، هیچ سەرکەوتنێک بەبێ شکست نابێ. تەنانەت داگیرکەرە مەزنەکانیش مێژوش تووشی ژانوناسۆری پاشەکشە بوونە. ئێمە بۆ لێبڕاوی و سەقامگیری کورتهێنین. هەر تەنیا دوای چەند شکستێکی کەم ورەمان دادەبەزێ، گیانمان لاواز دەبێ و دیسپلینمان نامێنێ. تۆ بڵێی ئەوە لە ئەستێرەکانمان نووسرابێ؟ تۆ بڵێی ئێمە هەرگیز نەگۆڕێین؟ ئەرێ بێبەزەیی قەدەر وامان لێدەکا بەردەام ناسەقامگیر بین؟ باشە لە ڕۆژی پەسڵاندا چۆن وەڵامی جوبرائیل بدەینەوە کاتێک لێمان دەپرسێ: “هۆ شوێنکەوتووانی محەمەد پێغەمبەر، ئەرێ بۆچی لەکاتی زۆر تەنگانە، لەڕووبەڕووبونەوەی دوژمندا خۆتان هاوکاریی یەکدیتان نەکرد؟” تاریق عەلی ١٩٩٨، ل ٣٣٨).
تاریق عەلی بە لەدەرگەدانی فرەڕوانگەیی پۆتسمۆدێرنە چیرۆکی سەدەکانی ناوەڕاست دەقڕێژ دەکاتەوە، هەوڵدەدا موسڵمانان لە تیرۆرزم و توندوتیژی جیابکاتەوە. تاریق عەلی شارستانیەتی ئیسلامی (ئاوەدانی/عیمران) وەک کلتورێکی یەکجار ئاڵۆزوبڵۆز دەخاتەڕوو، کە بەتەواوی لە بەدحاڵیبوونەکەی میدیای خۆرئاوایی جیایە و هەروەها لە ڕوانینی هینتگتن جیایە بەوەی گوایە موسڵمانەکان لەڕوی کلتوری سیاسییەوە کورتهێنن. ڕۆمانی کتێبەکەی سەڵاحەدین لە نووسینی تاریق عەلی وێنای دژەڕوانینی ئەوروپیانە دەکا و ئەوە دەخاتە ڕوو، کە موسڵمانەکان لێبوردە و ئاشتیخواز و خاوێن و ناجنسین، ئەمەش کاتێک بە کریستیانەکان بەراورد دەکا لەوەی شەڕانگێز و ناڕاستگۆ پیس و لەڕووی هزریشەوە لەخوار ئاستی موسڵمانان بوون. ئەوەی ڕاستی بێ ئەرکی بژارکردنی بۆ مێژووی کۆلۆنیال کردوە و هەوڵیداوە کێشمەکێشمی گوتاری بەردەوامی ڕۆژئاوا لەبارەی ئیسلامۆفۆبیا بخاتەڕوو، دیاریشە نیگەرانە لەو پەیوەندییە هەنووکەییەی نێوان ئیسرائیل و فەڵەستین. هەر بۆیە بە مەبەستی ڕۆژگارێکی دیاریکراو لە مێژووی سەدەکانی ناوەڕاست دەهێنێتەپێشەوە، ئەوکاتەی موسڵمان و جوو لە پەیوەندی ئاشتییانەی خۆیاندا بوون و هەوڵیش دەدا دابڕسێتە بیرۆکەی هاوپەیمانێتی جوو. کریستیان بەوەی حاڵەتێکی سەقامگیری مێژوویی هەبووە، ئینجا کار بۆ توندوتۆڵبوونی پەیوەندییە نەریتییەکانی جوو-ئیسلام دەکا. لەوەش پتر، هاوپشتییەکی گەورەی نێوان موسڵمان و جوو لەدژی خاچدارەکان نیشان دەدا. ئیدی تاریق عەلی لە ڕێگەی نیشاندانی ئەم وێنانەوە ئاوڕێکی ڕەخنەئامێزانە لەو ڕەوشە هەنووکەیەی ئێستای ئیسڕائیل و فەڵەستین دەداتەوە و کێشەکە وەک پرسێکی کۆلۆنیالی نیشان دەدا، لەوەی تێکگیران و ململانێیەکی ئایینی بێ لەنێوان موسڵمان و جوودا.
لە دووی ئۆکتەبەردا ساڵیادی ڕزگارکردنی ئۆرشەلیمە لەدەست خاچدارە کاسۆلیکەکان و بە بەشداریکردن لەو بۆنەیەدا، سەڵاحەدین بووەتە هێمایەکی مێژوویی سەرکرایەتییەکی مەزن. هەرچەندە زۆر کەس لەو بڕوایەدان، کە یادکردنەوەی بیچمە مەزنەکانی مێژویی وەک سەڵاحەدین لەنێو ئەو کۆمەڵگایانەی ئاوەدانی /عیمران (شارستانیەتیان) لاوازە و لەڕووی سەربازیشەوە کورتهێنن وەک عەرەب شتێکی باوە. هەندێکیش بۆیە یادی دەکەنەوە تا قەرەبووی ئەو ژانوناسۆرەی ئێستا تێیدان بکەنەوە زۆر لە ئەوانی دیکەش بەدوای سەڵاحەدینێکی نوێدا دەگەڕێن تا ڕزگاریان بێ لەدەست ئەو داڕسانە ئاسایشاپرێزییەی لەلایەن ڕۆژئاواوە لە بەرانبەریان وەستاوە. مێژووش سەلماندوویەتی هەر کاتێک شارستانێتی ئیسلامی تووشی ڕۆژی تەنگانەی خۆی هاتبێ، ئەوا لە ڕێی شۆڕەسوار و جوامێرێکی وەک سەڵاحەدین پارێزراون ئەو کاتەی بە خاسیەتە جوان و زێڕینەکانی دژی زوڵموزۆر و چەوساندنەوەی وەستاوەتەوە.

ئەنجـــام
تاریق عەلی لە ڕۆمانی کتێبەکەی سەڵاحەدیندا سەرهەڵدانی بنەماڵەی ئەیوبی لەژێر سایە و سەرکردایەتییەکی بەهێزی وەک سەڵاحەدین و کەوتنی کریستیانەکان لە ئۆرشەلیم نیشان داوە. ئەو لەڕێی ڕەچەڵەکە ڕەوەندییە/کۆچەرییە کوردییەکەی خۆی سەرکردایەتی جیهانی عەرەبی کرد و ئۆرشەلیمی لەدەست خاچدارەکان دەرهێنایەوە، ئەمەش لەڕێی یەکخستنی عەرەب و ئافراندنی هەستێکی بەهێزی دەمارگیری/عەسەبیەت (هاوپشتی کۆمەڵایەتی) لەنێوانیان. ئەفسانەی سەڵاحەدین و لەنێو گوتاری ئەورووپی و بەپێی تێپەڕبوونی ڕۆژگار لە پاڵەوانێکی جوامێریەوە بۆ جەنگاوەرێکی کەمۆ و فێڵزان گۆڕاوە، هەرچەندە نەشتوانراوە لە بەهای بایەخی ئەفسانەی شەڕی خاچدارەکان کەم بکرێتەوە. بەلارێدابردنی کەسایەتییە مێژوویەکان لە ئەدەبی پۆستمۆدێرن بەگشتی و بەشێوەیەکی تایبەتیش لە میتافیکشنی مێژووییدا شتێکی زۆر باوە. نمایشکردنی تاریق عەلی بۆ پاڵەوانێکی موسڵمان خۆی دەبێتە گرفت ئاخر ئەو لەو میتافیکشنەکەی سەڵاحەدین وەک پیاوێک بەخۆی و ئامانج و کەسایەتییەکی بەرزەوە بەڵام بە لەڕووی هەوەسبازییەوە ئاستنزم نیشان دەدا. تاریق عەلی، سەڵاحەدین وەک پیاوێک پڕ لە گۆبەند و چێژیی مرۆیی نمایش دەکا، بەڵام بەژنوباڵای هێشتا هەر بەرزە چونکە ئامانجەکەی بەوپەڕی شکۆ و ئاوەزەوە بەدیهێنا. لەمەش زیاتر هەڵوێستە چاکەکارییەکەی لەگەڵ نەیارەکانیدا، نەخاسمە لەگەڵ کریستیانەکان ئەوا خەسڵەتە مێژوویەکەی کردبوویە پاڵەوانێکی ئەفسانەیی. هەر بەڕاستیش گرتنەوەی ئۆرشەلیم ناوناوبانگی ئەوی لەدوای عومەری خەلیفەی دووەم گەیاندە لوتکە، عومەریش ئەو کەسە بوو لە ٦٣٧ی زاییندا بۆ یەکەمین جار دەستی بەسەر ئۆرشەلیمدا گرت. هەموو ئەو سەرکەوتنە مەزنە ئەستەم دەبوو ئەگەر هاتبا و سەڵاحەدین ماخۆی خاسییەتەکانی خەلدونیانە بۆ سەرکردەیەکی مەزن نەبوایە و هاوپشتی کۆمەڵایەتی (عەسەبیەت/ دەمارگیری)لەنێو هۆزو تیرە ناتەبا و پەرشوبڵاوەکان و دەستەو تاقمی خانەوادەی ئەیوبی بەدینەهێنبا. هەروەها کتێبەکەی سەڵاحەدین بایەخی مێژووی و ئایینی شارە پیرۆزەکەی ئۆرشەلیم، کە بەگشتی بۆ هەرسێ ئاینە ئیبراهیمییەکان و بەتایبەتیش بۆ ئیسلام گرنگ بوو، گەڕاندەوە؛ هەروەها ئەو ململانێیە سێقۆڵیە بە ڕەوشی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوین گرێدەداتەوە. دووبارە دەستبەسەرداگرتنەوەی ئۆرشەلیمی داگیرکراو دیسان پێویستی بە سەڵاحەدین ئەیوبییەکی دیکە هەیە، خۆ ئەگەر ئەو هاوپشتییە کۆمەڵایەتییە (عەسەبیەت/دەمارگیرییە)ش لە لایەن موسڵمانان نەیەتە دی، ئەوا ئامانجی پەرستن لە مەسجیدی ئەقسا هەرگیز بەدینایەت.
هەر بۆیە سەرهەڵدانی بەهاری عەرەبی و و شۆڕش و هەرای وڵاتانی ئیسلامی لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا پەیوەستە بەو هۆشیارییە مێژووییە و ڕۆشنبیرییەی پاش جەنگی خاچدارەکان. بۆ بەدبەختیش خوێندنەوەی ئیسلامی ئێستا، کورد و فارس و تورکی خستۆتە پەراوێز و بەشێوەکی سەرەکی هەر عەرەبی کردۆتە چەقی بازنە. ئەو ناتەباییە پەرتەوازەییەی دەوڵەت و دەستەو تاقمە ئیسلامییە جۆربەجۆرەکان لە بەرژەوەندی کریستیان و جوولەکەن، ئەوانەی بەیەکەوە و لەژێر یەک سەرکردایەتی لە نەتەوە یەکگرتووەکان و پەیمانی باکووری ئەتڵەسی کاردەکەن. دانپێدانانی جورج بۆش لە وتارە سەرۆکایەتییەکەی خۆی لە دوای ڕووداوەکانی ١١ی سێپتێمبەردا گوتی ئەوەی ڕاستی بێ جەنگی جیهانی لەدژی تیرۆر تۆڵەکردنەوەیەکە لە جەنگی خاچدارەکان و ژیاندنەوەی دیاردەی بەیەکدادانی مێژویی و کلتوری لەنێو شارستانیەکاندا. پەلاماری ئەمریکا بۆ سەر عێراق و ئەفغانستان شێوەیەکی جەنگی خاچدارانی و پۆستمۆدێرن بوو لەلایەن کریستیانە ڕۆژئاواییەکان و پشتگیری مەعنەوی و سەربازییانەی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە بێ گومان بە قازانجی ئیسڕائیل تەواودەبێ لەدژی دەوڵەتە عەرەبییەکان و ڕێکیش لەگەڵ هزری هۆشتیاریی مێژوی و کلتوری قووڵ لەبارەی ئۆرشەلیم دێتەوە، هەروەک چۆن شەڕەکانی ئەو دواییانەی ئەمریکا یارمەتیدەر بوو بۆ ڕوانگەی ڕۆژانەی ئیسلامی لە وڵاتانی ڕۆژئاوادا. چڕبوونەوەی تەقەکردنی بەکۆمەڵی چەندپاتەوەبوو و ڕشتنی خوێنی تاکەکان بەهۆی ئەو ڕق و کینە و ئەو کێبڕکێیە پەنگاوەی نێوان ئەو هەوادارانەی هەردوو دینە سەرەکییەکانە، ئیدی لەپێناو بەدیهاتنی ئاشتی و ئارامی جیهانی، لەسەر کریستیان و موسڵمانان پێویستە خۆیان لە ڕەگوڕیشە مێژوویە بەیەکدادانە خوێناوییەکان ڕزگار بکەن. وێڕای ئەوەی میتافیکشنەکەی تاریق عەلی دەقێکی خۆهەڵگێڕەوەیە و لاسایەکی تەوسئامێزانەی کەسایەتی سەڵاحەدین، ئیدی چەمکی تایبەتییەکەی خۆی لەمەڕ پێگەی مەزنیی موسڵمانان لەباریەک دەترازینێ، کەچی لەگەڵ ئەوەشدا ئەو سەڵاحەدین وەک هێمایەک بۆ بەیەکگەیشتنی رۆژهەڵات و ڕۆژئاوا دەبینێ و گرفت لە گوتاری مێژووی لەبارەی سەڵاحەدین و شەڕەکانی خاچدارەکاندا دەبینێ، کە تێیدا ئاراستەیەکی فرەڕوانین دەبینێ و هەروەها بە مێژووی پۆستمۆدێرنەی جیهانی ئیسلامی دەبەستێتەوە. بەکورتی ئەم نووسینە دەگاتە ئەو ئەنجامەی کەوا هەر کاتێک موسڵمانان هاوپشتی کۆمەڵایەتی (عەسەبیەت/دەمارگیری)ی خۆیان لەگەڵ باشترین توخمی شارستانییەت(عیمران / ئاوەدانی)یان دۆڕاند، ئەوا شکست دەخۆن و بۆڕدەددرێن، هەرکاتێکیش سەرکردەیەکی بەهێزیان هەبوو، هاوپشتی کۆمەڵایەتی بەدیهێنا و خاسییەتە ڕاستەقینەکانی شارستانێتی تێدا ڕەنگدایەوە، ئەوا سەرکەوتن بەدیدێنن.

١- ڕۆمانەشیعر-دەقی‌واڵای (ئۆقیانووسیا بە تامی شیعر)ی پێشەوا کاکەیی چاپ و بڵاو ‌کرایەوە

پێشەوا کاکەیی، خاوەنی چەندین کتێبی شیعری و لێکۆڵینەوە و نامەی ئەدەبییە؛ هەروەها خاوەن دوو مانیفێستۆی پڕۆژەی شیعرییە، بە نێوی: «شعرەڕێ» و «شعرەڕێی گەلدۆزی» کە کارنامەکەی شیعرەڕێ لە هەشت پڕۆژە پێک هاتووە، ئەوانیش:

۱- ئەفریقانامە، بە تامی شیعر.
۲- زەمیننامە، بە تامی شیعر.
۳- ئەمریکای باشوور، بە تامی شیعر.
٤- ئەمریکای باکوور، بە تامی شیعر.
٥- زەریا و بەستەڵەکی باشوور، بە تامی شیعر.
٦- ئۆقیانووسیا، بە تامی شیعر.
۷- ئاسیانامە، بە تامی شیعر.
۸- ئەورووپانامە، بە تامی شیعر.

شاعیر، لە ساڵی ٢٠١٦ەوە تاکوو ئێستا، شەش پڕۆژەی نووسیوە، هەروەها بەرگی یەکەمی مانیفێسۆی دووەمی شیعرەڕێی گەلدۆزی) بە چاپ گەیاندووە کە یازدەبەشە.

له‌باره‌ی ئه‌م پەڕتووکەوە پێشەوا کاکەیی ده‌ڵێت:
ئەم بەرهەمە: دووەم ئەزموونی شیعری منە کە لە (ڕۆمانەشیعر-دەقی وڵا)دا خۆی دەبینێتەوە. پڕۆژەی شەشەمی کارنامەی (شیعرەڕێ)ـمە کە لە ساڵی ٢٠١٦ـەوە کاری لەسەر دەکەم. ئەمەیش دوای ئەوەی دێت کە پڕۆژەی پێنجەم (زەریا و بەستەڵەکی باشوور بە تامی شیعر) وەک (ڕۆمانەشیعر-دەقی‌واڵا) لە ساڵی ٢٠٢١ نووسرا و لە ساڵی ٢٠٢٢ چاپ کرا. لەو پەڕتووکەدا، پێشەکی و کورتەیەکی تێدایە لەبارەی (ڕۆمانەشیعر-دەقی‌واڵا) وەک ژانرێکی نوێی شیعری، کە ئەم ژانرە خۆم لێکم داوە و بەرهەمم هێناوەتەوە وەک ژانرێکی نوێی شیعری. بە واتایەکی تر، من خاوەنی ئەم ژانرەم لە مێژووی شیعردا. لەو پەڕتووکەدا، سێ کاری جیاوازم خستووەتە ڕوو، کە ئەویش ئەوەیە لەدوای زەریا و بەستەڵەکی باشوور بە تامی شیعر دیسانەوە وەک ڕۆمانەشیعر-دەقی‌واڵا هاتووەتە بەرهەم. هەروەها یەکەمین جارە (ڕۆمانەشیعر-دەقی‌واڵا) لەبارەی ئەم قاڕەوە دەنووسرێت بە شیعر. هەروەها جارە شیعری تێدا زاوەتەوە و بە شیعر بەستراوەتەوە. ئەم پڕۆژە شیعرییە، خەم و ئازار و حەیرانی کەسێکە کە دەیەوێت لەناو دوورگە و شەپۆلەکانی وڵاتانی ئۆقیانبووسیادا، زمان و فکر و مێژوو و ڕەخنە و هێزی داگیرکەر و کۆمەڵەشتێک بگێڕێتەوە، خەمی کورد وەک بوون و هەبوو بەر باس بدات. کورد دەباتە ناو ئەو گەلانەی کە لەو قاڕەدا دەژین و گەلانیش ڕادەکێشێتە ناو خۆیەوە، لەوێوە هەم ڕەخنە لە خۆی و هەم لە جیهانیش دەگرێت. لەگەڵ ئەوەیشدا، کوردێکی گەڕیدە لەناو و ئاو و دوورگەکاندا جیهانی ژینگە بەر باس دەدات. باس لە گرنگی زمان و شوناس و کولتوور و داهاتوو دەکات و دەیانخوێنێتەوە.

پارچە شیعرێک لە کتێبی: (ئۆقیانووسیا بە تامی شیعر)ەوە…

ڕاناچڵەکێن، کێ؟ مرۆڤ ڕاناچڵەکێ!
ئەگەرچی هەریەکە لە جێی خۆیەوە،
[ڕا دەردەبڕێت و
ڕان دەخوات و
ڕانا، دنیای سەرمایەداری و
ناچڵە کارەکانی و
چڵ بە چڵی درەخت دەشکێنێ و دواییش دەڵێ
کێ بووە؟
دێتەوە ناو زمان و
بەستەزمان خۆی نیشان دەدات و دەڵێ
کێ ڕاناچڵەکێ؟ دیسانەوە دەڵێم مرۆڤ ڕاناچڵەکێ!]

بەڵێ ڕاناوەستێ،

بێ ڕا و ناو و ڕاناو و ئاو دانامرکێتەوە،
خۆی پێ دانایە و مرکەمرکی دێ و خەو دەیباتەوە.
کە لە خەو هەڵدەستێ، دەنواڕێ
ئاسمان ساوە و هەڵم لەسەر ئاوەکان هەڵدەستێ.
ببوورن ئەی دوورگە زگدڕاوەکان!
هێندەی ئاو بخۆنەوە هەڵمساون،
لەناو زەریادا قەتیس ماون!
مرۆڤ فێر بووە بە دەستبەسەریەکترداشکاندنەوە
دەست دەکات بە پۆز،
دەستبەسەر دەبێت بە هۆی تاوانەکانی،
بەسەر یەکتریدا دەڕشێنەوە،
یەکتر دەشکێننەوە،
داش دەدەنە یەکتری و
داشکاندن بۆ خۆیان دەکەن کە ئیتر
شکاون و هەڵناستنەوە.

٢- چاپی دووەمی «پاشماوەی هەناسەکان»‌ـی پێشەوا کاکەیی چاپ و بڵاو کرایەوە

ئەم بەرهەمە: لە ماوەی ساڵانی (٢٠٠٥ – ٢٠٠٨)ـدا نووسراون، ساڵی ٢٠٠٨، بۆ جاری یەکەم لە چاپخانەی گەنج لە سلێمانی لەسەر ئەرکی نووسەر خۆی چاپ کراوە. چاپی دووەمی لە چاپخانەی کارۆ لە سلێمانی دیسانەوە لەسەر ئەرکی نووسەر خۆی چاپ کراوەتەوە. ئەم پەڕتووکە: پێک هاتووە لە (٣٨) شیعر و لە دووتوێی (١١٨) لاپەڕەدا و لە چوارچیوەی فکری و سیاسی و ئەوینی و ڕەخنەدا خۆی دەبینێتەوە. کاری ڕێنووس و هەڵەچنی: (وشیار عەلی) و کاری بەرگ: (ئیبراهیم ساڵح)، بە ئەنجامیان گەیاندووە.

.
پارچە شیعرێک لە کتێبی: (پاشماوەی هەناسەکان)ـەوە…

شێتەکان سیگارکێشێکى عەجايیبن،
لە یەکەم مژیاندا
دووکەڵێکى خەیاڵاوى وێنا دەکەن،
کە دەبینن لە وێنەی ئافرەتێكى ڕووت دەچێ،
قونچکى سیگارەکەش دەمژن!

٣- چاپی سێیەمی «منم، دیدەوانیی گوڵ دەکەم»‌ـی پێشەوا کاکەیی چاپ و بڵاو کرایەوە

ئەم بەرهەمە: لە ماوەی ساڵانی (٢٠٠٧ – ٢٠١٠)ـدا نووسراون، ساڵی ٢٠١١، بۆ جاری یەکەم لە چاپخانەی دیلان لە سلێمانی لەسەر ئەرکی نووسەر خۆی چاپ کراوە. چاپی دووەم و سێیەمی لە چاپخانەی کارۆ لە سلێمانی دیسانەوە لەسەر ئرکی نووسەر خۆی چاپ کراوەتەوە. ئەم پەڕتووکە: پێک هاتووە لە ١٦ شیعر و چامە، کە خۆی لە (١٠٧) لاپەڕەدا دەبینێتەوە، کاری ڕێنووس و هەڵەچنی: (وشیار عەلی) و کاری بەرگ: (ئیبراهیم ساڵح)، بە ئەنجامیان گەیاندووە.
ئەم بەرهەمە: ئەزموونێکی سەرەتای نوێی شاعیرە لەمەڕ بوونێتیی هەبووەکان، کاکەیی لەم بارەوە دەڵێت: ئەم بەرهەمەم لەمەڕ دنیای ڕۆحانیی و هەبوویەتیی بوونەکانەوەیە، کە بوون تێیدا ناوەندی دەقە. ڕوانینە لە جیهانبینیی مرۆڤ بۆ بوونەکان، کە لە پێناو خودێتیدا بوونەکان دەخەنە ژێر حەز و ویست و دەسەڵاتی خۆیانەوە. مرۆڤ وەک بکوژی لێ هاتووە لە پێناو خواستەکانیدا، هەبوویەتیی دیکە وەک پێویستی بۆ هەبوویەتیی خۆی تەماشا دەکات. لەم بارەوە، لە پێشەکیی پەڕتووکەکەیدا دەڵێت: «گوڵ، ئەو ڕۆحە موقەددەسەیە، کە وەک گشت ڕۆحە خوڵقاوەکانى دیکەى خودا، بە دیار پشووى درێژى ژیانه‌وه‌ ڕاوەستاوە و هەمیشە لە دەلاقەى جوانيى خۆیەوە دەڕوانێتە ژیان. ئەوە گوڵە هەمیشە فەرامۆشیمان دەداتێ، وێنەى بەهەشتمان نیشان دەدات. گوڵ شوێنگەى خۆی ڕازاوەیە و دەروونى مرۆڤەکانیش ئاسوودە دەکات؛ ئه‌گەرچی هەر گوڵە، دەبێتە شەهید و ئەنفالی «زیندەبەچاڵ»ـى دەستى مرۆڤەکان.»

پارچە شیعرێک لە کتێبی: (منم دیدەوانیی گوڵ دەکەم)ـەوە…

ئەى گوڵ! تۆ موحیبەتیت،
چۆن دڵم دێت ڕۆحت بکێشم؛
سەرت لە لەش جـیا بکەمەوە و
بتکەمە قوربانى بۆ یارەکەم!
ئیزنم بدە ئەى گوڵ!
بە خاکەوە بتگوێزمەوە بۆ لاى ئه‌و؛
دەستێکم بە قەدتەوە،
تا دڕکەکانت بە پەنجەمدا بچن و خوێناوى بن،
دەستێکیشم به‌ ڕەگوڕیشەى نێو خاکته‌وه بێت‌.
تا تێبگات یارم کە تۆش موحیبەتیت.
ئیزنم بدە ئەى گوڵ!
دیدەوانیيت بکەم و نەهێڵم کەس لە دژت بجەنگێت،
تا ئەو ساتەى تەمەن یەخەت دەگرێت؛
تا خودا، بەرەو مەرگت ڕادەکێشێت.

ڕۆمانى بەڕێگاوە لە نووسینی (دڵشاد کاوانی) یە، ڕێکەوتى 13\11\2023 لە وڵاتى سوید و ئەسکەندەنافیا چاپ و بڵاوکرایەوە.
ڕۆمانی بە ڕێگاوە ڕۆمانێکى کوردی سادیستی ماسۆزشییە، بە شێوە و تەکنیکی جیاواز نووسراوەتەوە. ڕۆمانى بەڕێگاوە لە دوو بەشى سەرەکى بەناوى پەتاى دەنگ و چێژى خوێن و هەژدە بەشى بچووک پێکهاتووە، کە باس لە ماڵباتێکى میران دەکات لەسەر هێز و دەسەڵاتى میرایەتى دەکەونە نێو کێشە و شەڕ و ئاشوب. هەروەها کوشتن و بڕین پێکهاتەى سەرەکى ڕۆمانەکەیە و چەندین ڕووداوى گرنگ لە چوارچێوەى ڕووداوە سەرەیەکی ڕوودەدەن. لە ڕۆمانى بەڕێگاوە زمان باڵایە و گرنگییەکى زۆر بە فەنتازیا و خەیاڵ دراوە. دڵشاد کاوانى ڕایگەیاند ڕۆمانى بەڕێگاوە لە ساڵی ٢٠٢٠ لە چاپخانەی جەنگەڵ لە تاران، هەر لەگەڵ چاپى یەکەمی لە ڕاگەیاندنەکانى ناوخۆیى و جیهانى گرنگییەکى زۆرى پێدرا و ئێستاش بۆتە جێگەى سەرنجى توێژەران و چەندین توێژینەوەى زانستى و ئەکادیمى لەبارەیەوە نووسراوە. هەروەها گوتیشى: چاپی دووەمی لە ساڵى ٢٠٢٣ لە دووتووێی بەرگێکی جواندا لە لایەن وەشانخانەی 49books چلونۆ کتێب لە وڵاتی سوید و وڵاتانی ئەسکەندەنافیا چاپ و بڵاوکرایەوە. نووسەرى ڕۆمانەکە ئاماژەى بەوەکرد کە ڕۆمانى بەڕێگاوە لەلایەن وەرگێڕى کورد عادل قادرى وەرگێڕاوەتە سەر زمانى فارسى لە دەرەفەتێکدا لە وڵاتى ئێرانیش بە زمانى فارسى چاپ و بڵاودەبێتەوە. ڕۆمانی بە ڕێگاوە ڕزگار کاوانی هەڵەچنیی کردووە و سیپان دیزانی بەرگ و ناوەڕۆکی لای شارۆخ ئارژەنگی نەخشەسازیی بۆ کراوە.

ڕۆژێک دادێ تۆ دەبیتە شۆڕەبی
کتێبێکی شیعریی نوێی شاعیرێکی تایبەت

وەشانی نووسیار لە وەرزی نوێی کتێبەکانیدا کۆمەڵە شیعری (ڕۆژێک دادێ تۆ دەبیتە شۆڕەبی) لە نووسینی نووسەر و شاعیر نەزەند بەگیخانی چاپ و بڵاودەکاتەوە.
ئەم کتێبە لە دوو توێی ١٧٠ لاپەڕەدا کۆمەڵە شیعرێک دەگرێتە خۆی کە لە رووی فۆرم و ناوەڕۆکەوە ئەزموونێکی نوێی شاعیری بە ئەزموون نەزەند بەگیخانی-یە کە براوەی خەڵاتی شیعریی فێمینی فڕەنسییە (ساڵی ٢٠١٢).
کتێبەکە لە هەشت بەش پێکهاتووە کە وەک هەشت چڵەبی شۆڕبۆتەوە و بە کۆمەڵێ مۆتیڤ و هێڵکاریی هونەرمەندان قەرەنی جەمیل و رێبوار سەعید وێنەڕێژکراوە. بەشەکان بریتین لە: عیشق، لێکترازان، سروودی سروودەکان، پێگەییشتن، من ئەویترە، جەنگەکان درێژن، مەرگ، تاک-بوون لە کۆ-دا.
پارچە شیعرێک لە کتێبەکەکە:
رۆژێک دادێ
تۆ دەبیتە شۆڕەبی
لە کەنارەکانی من دەڕوێی
چڵی ئارەزووت شۆڕ دەبێتەوە ناو ئاوی شینی من
بەناو چۆڵاییەکانی جەستەی نیشتماندا دەڕژێین
دەبینە دەریا و
شەپۆڵ دەدەین
سەما دەکەن یاران
لەسەر پلاژی شیناییمان

نەزەند بەگیخانی: نووسەر و شاعیر، مامۆستای زانکۆ و هەڵگری خەڵاتی ئەکادیمیی ڤینسنت رایت-ە لە زانکۆی سیانسپۆی پاریس. لە ١٩٨٧ ەوە لە مەنفا دەژی و خوێندنی باڵای لە زانکۆی سۆربۆن-ی فڕەنسی تەواو کردووە و دواتر بۆ ماوەی ١٥ ساڵ لە زانکۆی بریستلی بریتانی کاری کردووە. بەگیخانی وەک شاعیرێکی جیهانی ناسراوە و جگە لە کوردی، بە ئینگلیزی و فڕەنسیش دەنووسێ. بە کوردی شەش دیوانی شیعری و بە ئینگلیزی و فڕەنسی سێ دیوانی هەیە. شیعرەکانی بۆ دەیان زمانی زیندوو وەرگێڕدراون و لە ساڵی ٢٠١٢ دیوانی ‘دوێنێی سبەینێ” خەڵاتی فێمینی شیعری فڕەنسی بەناوی “سیمۆن لاندری” وەرگرتووە. ئەو دیوانە دوای نەمانی لە بازاڕ لە ساڵی ٢٠٢٢ لە لایەن کۆمەڵەی شاعیرانی فڕەنسی-یەوە دووبارە چاپ کراوەتەوە. بەگیخانی سەرپەرشتیاری بەشی “نەتەوە و کولتور و ئەدەبییاتی رۆژهەڵات”-ە لە دەزگای چاپ و پەخشی هارماتان لە فڕەنسا.بواری ڕۆژنامەگەریی کولتوورییدا کاری کردووە و لە چەندین ڕۆژنامە و گۆڤار و پێگەدا نووسینەکانی بڵاوکردوونەتەوە.

کتێبی “هام‌گام لەگەڵ مەرگ” کومەڵه شیعری خاتون “ڕوبار عبدالطیف مولود عبدالکریم” ناسڕاو به “دەریا هەڵەبجەیی” شاعیری هاوچەرخی خەڵکی شاری سڵیمانی لە باکووری کوردستان به وەرگیری زمانی فارسی هەچای “زانا کوردستانی” لەلایەنی دەزگای چاپو بڵاوکردەنی کتێبی هورمس لە ئیران‌دا لە ژمارەی هەزار قاپ چاپو بڵاو بۆ.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

دڵدار شاعیر و کەسایەتییەکی کاریزمای دیاری ناو مێژوو و ئەدەبی کوردە، نووسەر و لێکۆڵەری ئەدەبیی (بوخاری وشیار) نوێترین کتێبی بەناوی (دیوەکەی تری دڵدار) چاپ و بڵاو دەکاتەوە.
ئەم کتێبە توێژینەوە و لێکۆڵینەوەیە لە کەسایەتی دڵدار و کار و بەرهەمە ئەدەبییەکانی، جیاوازتر لەو کتێب و نووسراوانەی تا ئێستا لەسەر دڵدار نووسراون، ئەم کتێبە دیوێکی تری کەسایەتی دڵدارمان نیشان دەدات، بە پشتبەستن بە دەقەکانی دڵدار و لێکدانەوەی سایکۆلۆجیانە بۆ کەسایەتی دڵدار، سەردەمی منداڵی و پەروەردەبوون و پاڵنەری دەقە شیعرییەکانی دڵدار خراونەتە بەر باس. لە کتێبەکەدا پەردە بەسەر زۆر لایەنی ژیان و دەروونی دڵدار هەڵدراوەتەوە، ژیانی هەژارانەی دڵدار و پەروەردەبوونی دڵدار لە ژینگەیەکی مێینەیی و کێشەی زمانگرنی دڵدار قسەیان لەسەر کراوە و بە گەڕانەوە بۆ قوتابخانە دەروونشیکارییەکان لێکدانەوەی بەجێ بۆ کاریگەرییە دەرەکییەکانی پەیوەست بە دەروونی دڵدار کراون.
کتێبەکە دابەش دەکرێت بەسەر سێ بەش، لە سەرەتادا نووسەر هەوڵدەدات دڵدارمان وەک ئەدیبێک نیشان بدات و گەشە و قۆناغەکانی ئەدەبی دڵدارمان نیشان دەدات، دواتر نووسەر لەژێر ناوی (ڕەهەندە دەروونییەکانی دڵدار) لێکدانەدوە و شیکردنەوە بۆ زۆر لایەنی دەروونی دڵدار دەکات و پێمان دەڵێت کە دڵدار کێشەی شوناسی هەبووە. لە کۆتاییشدا نووسەر لە بەشی (نهێنییە گەورەکەی دڵدار)دا هەوڵدەدات ئەو نهێنیە گەورەی ژیانی دڵدارمان بۆ ئاشکرا بکات کە دڵدار هەرگیز بۆ هیچ کەسێکی ئاشکرا نەکرد و سەرچاوەی بەشێکی زۆری شیعرەکانیشی بوو.
ئەم توێژینەوەیە جیا لە کتێبەکانی تر کە سەبارەت بە دڵدار نووسراون و دڵداریان تەنها وەک سیاسیێک نیشانداوە، هەوڵدەدات دڵدار وەک ئەدیب و مرۆڤێکی کورد نیشان بدات. کتێبی (دیوەکەی تری دڵدار) نوێترین کتێبی (بوخاری وشیار)ەو لە لایەن ناوەندی ڕۆشنبیریی مەم و زین لە هەولێر چاپ و بڵاو دەکرێتەوە.

له‌م ڕۆژانه‌دا ده‌زگای (فــام) بۆ چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ ‌، كۆبه‌رهه‌می شیعریی شاعیر و ڕۆژنامه‌نووس نه‌ژاد عزیز سورمێ ی له‌ چاپێكی ناوازه‌ و جیاوازدا به‌ناوی ( به‌و ڕێیانه‌دا تێپه‌ڕیم ) كه‌ به‌شێك له‌ ناو و نیشانی قه‌سیده‌یه‌كه‌ و به‌ پێوانه‌ی 13.5*21 سم و 688 لاپه‌ڕه‌ بڵاوكرده‌وه‌.
ئه‌گه‌ر گوزه‌رێك به‌ نێو ئه‌م كۆبه‌رهه‌مه‌دا بكه‌ین ، ده‌بینین شیعری ماوه‌یه‌كی دوورودرێژی مێژوویی له‌خۆ گرتووه‌ هه‌ر له‌ ساڵی 1975ـه‌وه‌ هه‌تا كۆتایی 2022. به‌مه‌یش شیعری چه‌ند سه‌رده‌مێكی جیاوازمان ‌به‌ر چاو ده‌كه‌وێت. شاعیر ورد له‌ سه‌رده‌مه‌ جباوازه‌كان ڕاماوه ‌، له‌و ڕامان و قووڵبوونه‌وه‌یه‌دا ، چه‌ندان وێنه‌ی شیعریی به‌رچاو ده‌كه‌ون، كه‌ له‌ ژینگه‌ و بارودۆخی جیاواز له‌ دایك بوون.
شاعیر، له‌ جیاتی نووسینی پێشه‌كی بۆ كۆبه‌رهه‌مه‌كه‌ی، به‌ شیعرێك له‌باره‌ی گه‌وره‌یی شیعر ده‌ست پێده‌كات، له‌م شیعره‌دا، كه‌ كلیلی چوونه‌ نێو كۆبه‌رهه‌مه‌كه‌یه‌، شكۆ و پێگه‌ی شیعر لای شاعیر به‌ده‌رده‌خات:
ئه‌ی شیعر..!
ئه‌ی دادڕه‌سی زه‌مانی به‌دنیهادی؛
زه‌مانی ژه‌هر
زه‌مانی دژواری و
هه‌موو زه‌مانه‌كان..
ئه‌ی شیعر..!
ئه‌ی سیله‌ی‌ هه‌موو ڕووگه‌كان..!
ئه‌وه‌تا ده‌مبینی ڕوو له‌ تۆ ده‌كه‌م
هه‌موو كۆشك و باڵه‌خانه‌ به‌رزه‌كان
به‌ چوارداخێكی تۆ ناده‌م..

ئه‌ی شیعر.. سیله‌ی هه‌موو ڕووگه‌كان!
من له‌ ڕۆژێكی ڕه‌شانگی گوڕه‌ی هاوین له‌دایك بووم
تۆ نه‌بای ،
له‌ چزووی غه‌مزیه‌كدا ده‌مردم..
ئه‌ی ته‌مه‌نی هه‌ڵوه‌دا !
سیله‌ی ڕووگه‌ و په‌رستگاكان
دادڕه‌سی زه‌مانی به‌دنیهادی..
ئه‌ی شیعر… !
شاعیر له‌و ماوه‌ دوورودرێژه‌ی شیعری تیا نووسیوه‌، له‌ هه‌موو قۆناغێكدا قسه‌ی خۆی كردووه‌ ، له‌ ئاواره‌یی و ده‌ربه‌ده‌ری و دووره‌ وڵاتیدا. به‌ڵام كاتێ له‌ سه‌رده‌می ئازادیدا،‌ ده‌ست له‌ بیناقاقای یه‌كتر ده‌نێین، توڕه‌ ده‌بێ و بێ ئومێدی و ده‌رده‌سه‌رییه‌كانی ئه‌و ڕۆژگاره‌ وێنا ده‌كات، له‌و بێ ئومێدییه‌دا، دیسان په‌نا ده‌باته‌وه‌ به‌ر شیعر. له‌شیعری (باوێشكه‌كانی مێژوو)دا، بێزاریی مرۆڤ له‌و ڕۆژگاره‌دا وێنا ده‌كات، هه‌قایه‌تی شه‌ڕ و ناشیرینكردنی هه‌موو جوانییه‌كان و دروستكردنی دۆزه‌خ به‌ ده‌ستی خۆمان، ده‌بینین:

لێوه‌ به‌ باره‌كان ژه‌هرن، كه‌ف هه‌ڵئه‌ده‌ن
شه‌پۆله‌ ئارامه‌كان سه‌رشێتی هه‌ڵیانده‌لووشێ
ئه‌وه‌ جارێكی تر منم له‌ چاوه‌ڕوانی خۆمدا:
ئاسمانم بریندار..
ئه‌ستێره‌م نه‌وی..
خه‌ونه‌كانم له‌ بێخه‌وه‌ هه‌ڵده‌كه‌نم.
ئه‌وه‌ جارێكی تر منم
چڕنووك له‌ كه‌ناره‌كانم ده‌نێم
گلێنه‌كانم ده‌كۆڵم.
جارێكی تر منم؛
سنووری نیشتمانی ناو گریان و پێكه‌نینم
ده‌كێشمه‌وه‌:
له‌ باكووره‌وه‌: شه‌ڕ
له‌ باشووره‌وه‌: شه‌ڕ
له‌ ڕۆژهه‌ڵاته‌وه‌: شه‌ڕ
له‌ ڕۆژئاواوه‌: شه‌ڕ
له‌ كۆپله‌ی كۆتایی ئه‌م شیعره‌دا، بانگی شه‌هیدان و برسی و تینوو و ڕه‌نج به‌ خه‌سار و دڵشكاوه‌كان ده‌كات، بۆ ده‌سكه‌وتنی ئاسوده‌یی بچنه لای شیعر، چونكه‌ له‌ ناو نائومێدی و سه‌رزه‌مینێكی بی هاوار و بانگدا ، ته‌نیا سێبه‌ری شیعر ماوه‌ ده‌ستی به‌ڵێنده‌رانی شه‌ڕ و هه‌تككه‌رانی مرۆڤایه‌تیی نه‌گه‌یشتبێتێ.
وه‌رن..وه‌رن!
هه‌ر ئه‌و گۆشه‌ بچووكه‌ ماوه‌
هه‌ناسه‌یه‌كی لێ مابێ
قومه‌ ئاوێك و
له‌ته‌ نانێك و
دڵنه‌وایی و
زه‌رده‌خه‌نه‌یه‌كی تێدابێ.
وه‌رن به‌ڵكو ئاسووده‌ییه‌كتان
له‌ بانیژه‌ چكۆله‌كه‌ی شیعر ده‌سكه‌وێته‌وه‌..
وه‌رن… وه‌رن..!
با ئه‌وانیش،
له‌ به‌ر ئاستانه‌ی سه‌ده‌ی بیست و یه‌كه‌مدا
له‌ناو باویشكه‌كانیاندا بنوون… ‌
هه‌روه‌ها شاعیر ڕوئیای خۆی له‌ مه‌نه‌فستێكدا ده‌ربڕیوه‌ له‌ به‌شێكی ئه‌و مه‌نه‌فێسته‌ شیعریه‌یدا كه‌ له‌ ساڵی 2004 دا بڵاوی كردووه‌ته‌وه‌ و له ڕووپه‌ڕی‌ به‌رگی پشته‌وه‌ی ئه‌م كۆبه‌رهه‌مه‌دایه‌ ده‌ڵێ :
(…. ڕێگای هات و نه‌هات ، شكانه‌وه‌ی هزر .. هه‌ڵپه‌ی تێهه‌ڵێـنانه‌وه‌ …
ڕاكردن به‌ره‌و ژیان ، به‌ره‌و سه‌ودای لاڤـایی و
پیشه‌سازی حوسن و جه‌مال ..
ئاڵـووده‌ بوونی تاسه‌ … ململانێی نه‌بڕاوه‌ له‌گه‌ڵ زمان ..
ئه‌مانه‌ سه‌دای زه‌نگه‌كه‌ ده‌ده‌نه‌وه‌ ، سپێده‌ده‌مان به‌وپه‌ڕی ناز و ویقاره‌وه‌
شیعر له‌ خه‌وی په‌مه‌یی جیا ده‌كاته‌وه‌ ..)
تا ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی ‌ ده‌ڵێ : ( ئه‌شكی خوێنین
به‌ سه‌راپای
سرووشتی به‌سته‌زمان دێته‌ خوارێ …
نمه‌كگیریه‌ كووره‌ هه‌ڵایساوه‌كانی شیعر
ئاسنی ساردیان پێ خوار بكرێته‌وه‌ ..)

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٢٦ی رۆژنامەی رەوت کلیکی ئێرەبکەن…

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ڕۆمانی تەنها ڕۆژێکی سارد-ی یوسف عزەدین لەلایەن باسط مرادی-یەوە کرایە فارسی و لەچاپ و پەخشی ئەفراز بڵاوکرایەوە..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٩ی گۆڤاری زمان و زار بە ئەلفوبێی کوردی کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٩ی گۆڤاری زمان و زار بە ئەلفوبێی لاتینی کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی کتێبی ( دیموکراسی و ئیسلامی سیاسی ) کلیکی ئێرە بکەن..

بۆ خوێندنەوەی هەر چوار بەشی کتێبی ( قەیرانی عەقڵ ) کلیکی ئەو لینکانەی خوارەوە بکەن..

بەرگی یەکەم…

بەرگی دووەم…

بەرگی سێیەم…

بەرگی چووارەم…

کتێبێکی دیکەی سەدیق سەعید ڕواندزی، بە ناوی (لە ژێر ساباتی شیعری پەشێودا،) لە ئاییندەیەکی نزیکدا چاپ و بڵاو دەکرێتەوە. ناوەڕۆکی ئەم کتێبە، خوێندنەوەیە بۆ شیعرەکانی عەبدوڵا پەشێو، کە تیایدا نووسەر خوێندنەوەی بۆ چەند شیعرێکی نەتەوەیی و ڕۆمانسی و سیاسی پەشێو کردووە. بە تایبەتیش ئەوشیعرانەی لە بارەی کوردستان و مەنفاو پەیوەندی ڕوحی شاعیر بە کوردستانەوە نووسراون.

“پێكهاتەی عەقڵی كوردی” كتێبێكی فكرییە، یەكەمین كتێبی ناوەندی تەمە بۆ نووسینی كوردی، لە نووسینی پێشڕەو عەبدوڵڵا” یە، كە 523 لاپەڕەیە و بە هاوبەشی لەگەڵ دەزگای ڕۆسا بڵاوکرایتەوە.

پێشڕەو عەبدوڵڵا نووسەری كتێبەكە، لە بارەی کتێبەکەوە رای گەیاند، لە كایەی ڕۆشنبیریی ئێمەدا، زۆر بابەت و نۆڕم هەن، كە بە دەستلێنەدراوی ماونەتەوە و كەوتوونەتە ناو تاریكایی ناخودئاگای ئێمەوە، بێ ئەوەی ڕۆشنایی ئاگایی ئاراستە بكەین، بۆ ئەوەی لانی كەم ئەو هێز و فشارەی جارانی نەمێنێت و بیناسینەوە.

نووسەر دەڵێ، “ئەم كتێبە هەوڵێكی شیكاری ڕژدە، بۆ ناسینەوە و كەشفكردنی بەشێكی زۆر لەو پێكهاتە عەقڵییانەی زۆر كەم ڕۆشنایی خراونەتە سەر، كە چۆن ڕەگی قووڵی بەناو كەسایەتیی ئێمەدا داكوتاوە و بووەتە بەشێك لە پێكهاتەی عەقڵیی ئێمە. ئیتر ئەوە ئێمەین بەو تەرز و نۆڕمانە سەیری خۆمان و ژیان و دەوروبەرمان دەكەین.”

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم نامیلکەیە کلیکی ئێرەبکەن..

دامەزراوەی دەستپێشخەری نێونەتەوەیی بۆ ئازادیی عەبدوڵڵا ئۆجالان ئامادەی کردوون؛ ئەم نووسراوانە لە کتێبە جیاوازەکانی ئۆجالانەوە هەڵێنجراون بە مەبەستی ئەوەی ئاشناییەکت پێبدات لەبارەی دیدی ئەوەوە سەبارەت بە چەند بابەتێکی دیاریکراو. کۆمیتەی ئازادیی ئۆجالان لە باشووری کوردستان ئەرکی چاپ و بڵاوکردنەوەی لە ئەستۆ گرتووە.

نامیلکەی ئازادکردنی ژیان؛ شۆڕشی ژنان، دارا سوبحان لە ئینگلیزییەوە کردوویەتی بەکوردی

لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا ئۆجالان چەندین جار ئاماژەی بۆ ئەوە کردووە کە ئاستی ئازادی ژن لە هەر کۆمەڵگەیەکدا ئاستی ئازادی خودی ئەو کۆمەڵگەیە دەستنیشان دەکات. ئەو لە چاوپێکەوتنەکانیدا جەختی لەسەر ئەم بابەتە کردۆتەوە و دەڵێت:”ئازادیی ژن بۆ من لە ئازادیی وڵات بەنرخترە”. بیرۆکەی نووسراوێکی تایبەت لەبارەی ئازادیی ژنانەوە ئاوها گەڵالە بوو.

نامیلکەی کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیی، ئاوات ئەحمەد سوڵتان لە ئینگلیزییەوە کردوویەتی بەکوردی

بۆ ماوەی زیاتر لە (٣٠) ساڵ، پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) لە تێکۆشاندا بووە لەپێناو مافە ڕەواکانی گەلی کورد. بەدروشمی”خەباتی ئێمە، جەنگی ئێمە بۆ ڕزگارییە” پرسی کوردی کردە مەسەلەیەکی نێودەوڵەتی، کە کاریگەریی لەسەر تەواوی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست هەیە و چارەسەرێکی شیاوی بۆ پرسی کورد خستۆتە بەردەست.

نامیلکەی نەتەوەی دیموکراتی، دیار سیروان بیلال لە تورکییەوە کردوویەتی بەکوردی

. “نەتەوەی دیموکراتی” ناوی ئەم پڕۆژە ئەلتەرناتیڤەیە. ئۆجالان بانگەوازی هەموو لایەک دەکات کە لەم چوارچێوەیەدا ژیانی ئازاد و مرۆڤایەتی بونیاد بنێن و بەرگریی لێبکەن. دەنگی ئۆجالان وەک دەنگی ئاشتی و لۆژیک زۆر گرنگە، بەڵام زۆربەی کات، دەیانەوێت ئەم دەنگە لە ژووری تاکەکەسی زیندانی دوورگەی ئیمراڵیدا بخنکێنرێت و لەوێ لە گۆشەگیرییەکی رەهادا رابگیرێت. ئازادییەکەی لە بەرژەوەندی هەموو گەلانی خۆرهەڵاتی ناوینە؛ نەک تەنها کورد.

ئێستا لەسەرجەم کتێبخانەکان بەردەستە

ناوی کتێب / مەرگ لە سەر باڵی ڕشەبا
بابەت / رۆمان
ناوی نوسەر : سەردار جاف .
لە سەر ئەرکی خودی نوسەر بە چاپ گەیشتووە.
تیراژ : 500 دانە
تابلۆی بەرگ: گرفتار کاکەیی
دیزاین : دلێر زەنگەنە
تایپ و هەڵەچن : خودی نوسەر بە هاوکاری حەمە سەعید زەنگنە
چاپخانە : (ڕۆژهەڵات) هەولێر
ژمارەی سپاردنی لە کتێبخانەى گشتی هەولێر بە ژمارە ( ) ساڵی 2016 دراوەتێ

بۆ خوێندنەوەی ئەم رۆمانە کلیکی ئێرە بکەن…

ئەم پەرتووکە لە 358 لاپەڕەی قەبارە 17*24سم پێکهاتووە.
ناوەڕۆکی ئەم پەرتووکە بریتییە لە:
پێشەکی
پیاوسالاریی و قۆناخی دایک
پێناسە و به‌راورد
فێمێنیزم
فێمێنیزم لە ئەدەبیاتی کوردیدا
تیۆرییەکانی فێمێنیستی(٤)
١- تیۆری فێمێنیستی لیبراڵ:
٢- تیۆری فێمێنیستی مارکسیستی:
٣- تیۆری فێمێنیستی سۆسیالیست:
٤- تیۆری فێمێنیستی ڕادیکاڵ:
ئەخلاقی فێمێنیستی:
خۆرهەڵات و خۆرئاوا
کێشەی ژن لە دوو دیوی کۆمه‌ڵگه‌ی کوردیدا
رەگەز و رەگەزگەرایی
خانەوادە
جۆرەکانی خانەوادەی کلاسیک(١٦):
خانەوادەی هاوچەرخ و ئاییندەی خانەوادە
١- خانەوادەی هاوڕەگەز:
٢- خانەوادەی بەکۆمەڵ:
٣- خانەوادەی هاوژیان:
٤- خانەوادەی فراوان(consanguinal) :
٥- خانەوادەی، تاک سەرپەرشت:
٦- خانەوادەی هاوجۆر Symmetry:
ئەوین و هاوسەرداریی
ئازادی و ستەم
دەسەڵات و توندوتیژی ڕه‌گەزیی
ڕەگەزگەرایی و تاوانکاریی
خەسڵەتی توندوتیژیی و تاوانە سێکسیەکان
دەستدرێژی سێکسی:8
منداڵبازیی(Pedephilia):
هاوڕەگەزخوازی (Homosexuality):
هاوڕەگەزخوازیی و مەزهەب:
لەشفرۆشی:
ئازاری سێکسی:
حیجاب
کاریگەرییەکانی ئایدیۆلۆژیای پیاوسالاریی لەبواری زانستدا
پیاوسالاریی و ناسنامەی سیاسەت
پیاوسالاریی و سیستەمی سیاسی- ئابووریی
ژن، لە ژیانی گەورە بیرمەنداندا
رەگەزگەرایی، زمان و کڵێشە
ژن و ﺋﺎﯾﺪﯾﯚﻟﯚژﯾﺎی ﭘﯿﺎوﺳﺎﻻری لەدیدی جوانناسییەوە
وێکچواندنی دژەکان:
شێخ ڕەزا کارەساتی ئەدەبی کوردی:
ئەنجام
پەراوێزەکان
سەرچاوەکان
پیاوسالاریی وەک کۆنترین ئایدیۆلۆژیایەک و دەسەڵاتەکەشی وەک تەمەندرێژترین دەسەڵاتێک لە دیرۆکی مرۆڤایەتیدا دەناسرێت. ئەو کێشە و گرفت و قەیرانانەش کە لەسایەی ئەم دەسەڵات و ئایدیۆلۆژیایەوە بەرۆکی مرۆڤایەتی دەگرن، گەورەترین و کاریگەرترینن لەسەر ژیان و گوزەران و بیر و خەیاڵی. کەچی سەبارەت به‌ رووبەڕووبوونەوەی ئاکامەکانی و چۆنیەتی چارەسەری کێشەکانی، لەکۆی چالاکیەکانی مرۆڤ تەنیا پەراوێزێک داگیردەکات. پەرتووکی پیاوسالاریی لەنێوان ئایدیۆلۆژیا و دەسەڵاتدا لە سەرجەم کتێبخانەکان بەردەستە.

Promo link:
https://youtu.be/iO8_3Ucc0QI

تۆفانەکەی دوامان. یاخود، تۆفانەکەی دوای ئێمە.
وەرگێڕانی لە عەرەبییەوە: رەسوڵ بەختیار

لەم کتێبەدا باس لەهەموو ئەو تۆفانانەی سەر زەوی دەکا، هاوکات لێکدانەوەی ئاینییەکان بۆ تۆفان و کۆتایی، لەم کتێبەدا خراوەتە روو.
ئەم کتێبە لە بڵاوکراوەکانی دەزگای رۆسا-یە.
لەم شوێنانە دەستدەکەوێ:
1-دەزگای رۆسا ناو بازاڕی رۆشنبیران.
2-داون تاون، دوکانی ژمارەf74.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

گۆڤارێکی فیکریی و ئەدەبیی وەرزییە لە هەولێر دەردەچێت..

بۆ خوێندنەوەی ئەم ژمارەیە کلیکی ئێرە بکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم ساڵنامەیە کلیکی ئێرە بکەن..

كتێبی خێزان لە نێوان چەقبەستوویی، هەڵوەشانەوە و دیموکراتیزەکردن، لەبڵاوکراوەکانی ئەکادیمیای ژنۆلۆژییە.
لەم کتێبەدا حەڤدە ژن هزر و بۆچوونیان گەیاندۆتە یەک، هەندێک لە کوردستان و هەندێکی تر لەوپەڕی دونیا.
ئایا ئاسانە تێگەیشتن لە یەکەمین دیواری مێژوو؟ یەکەمین تەلارسازیی کە ژیانمانی لە چوار دیواری بینا گەورەکاندا قەتیس کرد. ئەمڕۆ هەوڵ دەدەین ژیان لەو چوار دیوارەدا شرۆڤە بکەین. چی بکەین و چی نەکەین بەدرێژایی ڕۆژ،لە کۆتاییەکەیدا دەگەڕێینەوە ناو ئەو چوار دیوارە؛ واتە ماڵەکانمان. دەوەستین و بیردەکەینەوە و دەپرسین، ئایا هەمیشە هەر وا بووە؟ ئایا هەمیشە ئەو دیوارانە زیندان بووە بۆ ژن، کاتێک بمانەوێ لێی هەڵبێین دەبێ قوربانی بدەین، بۆ ئەوەی بچینە ئەو دیوی دەرگاکەیەوە؟
ئایا دەکرێت خێزان لە فۆرمێکی دژە کۆمەڵگەوە وەرچەرخێ بۆ بەرگری کۆمەڵگە؟
ئایا دەکرێت خێزان لە واتا باوەکانی دەربێنینەوە و بیگۆڕین؟”
ئەی چی دەربارەی ئەو پەندەی دەڵێت “بۆ بەخێوکردنی منداڵێک، گوندێکی پڕ لە خەڵک پێویستە”
ئایا هاوژیانی ئازاد لەسەر چ ڕەخنە و دیدێک گەشە دەکات؟
وەڵامی ئەمانە و چەندین پرسیاری گرنگ لەم پەرتووکەدا.

کۆمپانیای بلاڤ پەیک ئەم کتێبەی دابەشی سەر کۆشک و کتێبخانەکانی کوردستان کردوە

چاپکراوی نوێ
خێزان
لەنێوان چەقبەستوویی،ھەڵوەشاندنەوە و دیموکراتیزەکردن
ئامادەکردنی ئەکادیمیای ژنۆلۆژی
نوسەر کۆمەڵێک نوسەر
بابەت: فکری
نرخ: ٥٠٠٠ دینار

بۆ دەستخستنی ئەم کتێبە سەردانی ئەم ناوەندانەی فرۆشی کتێب بکە
‎ناوەندی سلێمانی
‎کتێبخانەی غەزەلنوس – ناوبازاڕی وشیار قەفتان
‎کتێبخانەی وشە – جادەی مەولەوی
‎کۆشکی ملا محسین – بەردەم ڕشە مۆڵ
‎کۆشکی ڕێبین – بەردەرکی سەرا
‎کۆشکی سەردەم – بەردەم باخی گشتی
‎کۆشکی سەرچنار – ناوبازاڕی سەرچنار
کتێبخانەی ڕەھەند -کاسۆ مۆڵ نھۆمی دووەم دووکانی ژمارە ٤١
کتێبخانەی ڕۆمان – تەلاری سیروانی نوێ نھۆمی سێیەم
‎قەزاوناحیەکانی سلێمانی
‎کتێبخانەی ئەحمەد کۆیی – ڕانیە
‎کتێبخانەی ژین – قەڵادزێ
‎کتێبخانەی ڕەھەند – چوارقوڕنە
‎کتێبخانەی ھەژار – کۆیە
‎کتێبخانەی شار – کەلار
‎کتێبخانەی ڕەسەن – دەربەندیخان
‎پارێزگای ھەڵەبجەی شەھید
‎کتێبخانەی ھەژار موکریانی – ناوبازاڕی ھەڵەبجە
‎پارێزگای کەرکوک
‎ناوەندی ڕۆشنبیری وھونەری دیالۆگ – کۆتایی جادەی کۆماری
‎پارێزگای ھەولێر
‎کۆشکی سیروان – تەنیشت چاخانەی مەچکۆ
‎نوسینگەی بلاڤ پەیک – پشت پارێزگ
دەزگای ڕۆسا
‎قەزاوناحیەکانی ھەولێر
‎کتێبخانەی مێخەک – سۆران
‎کتێبخانەی شێرکۆ – ڕەواندوز
‎کتێبخانەی ھاوژین – ھەریر
‎کۆمپانیایی بلاڤ پەیک بۆ دابەشکردنی ڕۆژنامە و گۆڤار و کتێب لەسەرجەم شار و شارۆچکەکانی کوردستان

پرۆمۆی کتێبی خێزان

گۆڤاری زمان و زار گۆڤارێکی زمانناسیی وەرزییە…

بۆ خوێندنەوەی ئەم گۆڤارە بە ڕێنووسی کوردی کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی زمان زار بە ڕێنووسی لاتینی کلیکی وێرەبکەن..

کتێبی ئازادی لێپێچینەوە، لە فەلسەفەی ژان پۆڵ سارتەردا، کتێبێکی سەت لاپەڕەیی ڕەخنەیی فەلسەفییە، شەشەمین کتێبی چاپکراوی نووسەر و ڕەخنەگر دڵشاد کاوانییە، لە ماوەیەکی زۆر نزیکدا، لە دووتوێی بەرگێکی قەشەنگدا دەکەوێتە بەردیدی خوێنەران.
ئەم کتێبە، شیکاری و ڕاڤەکردن و ڕەخنەگرتنە لە هەندێک لە فۆرم و دیدگا و بۆچوونەکانی ژان پۆل سارتەری گەورە فەیلەسووفی جیهان، بەتایبەتی لە کتێبی بوونگەرایی جۆرێکە لە مرۆڤگەرایی. سەبارەت بە ڕوئیا و بینینی بۆ ئێگزستانسیالیستی و چەمکەکانی بوون و خودا، ئازادی، لێپێچینەوە و بەرپرسیارییەتی هەڵنەهێندراو، نۆرمە ئەخلاقییەکانی پەیوەست بە سەربەستی و نا سەربەستی، لە دیارکردنی هەڵبژاردە ئەخلاقییەکانی مرۆڤ باسکراوە.
دڵشادکاوانی سەبارەت بە لایەنە ڕەخنەیەکەی کتێبەکە ڕایگەیاند: لە کتێبەکەمدا، خاڵم خستۆتە سەر هاودژییەکانی بۆچوونەکانی ژان پۆل سارتەر لە بوونگەرایی ڕێژەیی و پەشیمنابوونەوەی لە ڕوانینەکانی پێشووتری.
هەروەها گووتی: وەک چۆن سارتەر هەر جۆرە ڕەهاگەرایییەکی پێشوەختە دیاریکراو ڕەتدەکاتەوە، کارەکانی سارتەر تێگەیشتنێکی کۆتایی یەکلاکەرەوە لە بوونگەراییمان بۆ دابین ناکەن. بوونی فرە بۆچوونی ئایدیۆلۆژی سەبارەت بە بوونگەرایی، لەوانەش پووچەڵکردنەوەی ئەم بۆچوونانە لەلایەن سارتەرەوە کتێبخوێنان هان دەدات بۆ بانگەوازکردن بۆ ئیرادەی ئازادبوون. ئەمەش مانایەکی تری ئازادییە کە لە کتێبەکە باسی دەکەین.
دیدە ڕەخنەیەکەی کتێبی ئازادی لێپێچینەوە، لەسەر هەرسێ پایەکانی ڕەخنەگری سارتەر ڕەخنەی مارکسیست و کۆمۆنیستەکان، ڕەخنەی ئایینی مەسیحی کاسۆلیکەکان، ڕەخنەی دیاردەناسیی. ڕاڤەی بۆ کراوە و جارێکی دیکە خراوەتە بەر ڕەخنە.
لە کتێبی ئازادی لێپێچینەوە گەڕان بەدوای مانای بوونی مرۆڤ لەم جیهانەدا- بە واتایەکی تر، ڕاستی بوونی مرۆڤ، خراوەتە بەر باس. بەتایبەتی لێکدانەوەکان و ڕەخنەکانی سارتەر، لە کتێبەکانیدا بۆ مەرگی خودا لە دروستکردنی مرۆڤی باڵا لای فریدیش نیچە. جارێکی دیکە بە زمانی کوردی و بۆ خوێنەری کوردی لەم کتێبەدا لێکدراونەتەوە.
کتێبی ئازادی لێپێچینەوەدا لە پاڵ وتارە فەلسەفییەکەیدا چەمکە زانستی و فەلسەفییەکانی بە سی یەک پەڕاوێز لێکدانەتەوە و پانزە کتێبی بە زمانەکانی عەرەبی و فارسی و ئینگلیزی وەک سەرچاوە، بۆچوونەکانی پێ پپشت ڕاست کراوەنەتەوە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم ژمارەیە کلیکی ئێرەبکەن..

بابەت: گوتار و بیروڕای ئەدەبی..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

• ناوی كتێب: ناسنامه ، تواناكانی بوونی مرۆڤ
• نووسەر: عه بدولموته ڵیب عه بدوڵاڵ
• تایپ: نووسه ر
• هه ڵه بڕ: زه هرا مه ده نی
• دیزاینی ناوه وه : ده زگای ڕۆسا
• بەرگ: ده زگای ڕۆسا
• چاپ: یەكەم 2

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم ژمارەیەی بۆپێشەوە کلیکی ئێرەبکەن..

بابەت: شانۆنامە
دیزاین: بەرگ و کاری هونەری: سەرکەوت پێنجوێنی
ساڵى چاپ: 2023سلێمانی
چاپخانەی جارانی سلێمانی
نرخ: 2000 دینارە
چاپ : چاپی یەکەم
لە بەرێوەبەرێتی گشتی کتێبخانە گشتییەکان ژمارەى سپاردنی( 997) 10/5/ 2023ى پێدراوە ..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٨ کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

بۆ خوێندنەوەی ئەم نامیلکە شیعرییە کلیکی ئێرەبکە..

بابەت: مێژووویی- ئەدەبیی..
ئەدەبــی کــوردی بەدرێژایــی ســەد ســاڵی ڕابــردوو هەمیشــە لەهەنــاوی خۆیــدا دوو جــۆر
تێڕوانینـی چینایەتـی بەرجەسـتەکردۆتەوە. دووجیهانبینـی جیـاواز کـە پێداگربوونە لەسـەر
بەرژەوەنـدی چینایەتـی کرێـکاران و زەحمەتکێشـان لەالیـەک و بـۆرژوازی لەالیەکـی دی. دوو
ڕەوت لەناو ئەـو بزووتنەوەی ە ب ەردەوام شانبەش انی یەکتر هەناس ەیان داوە. ڕەوتێکیـان
کــە زۆرینــە و بااڵدەســت بــووە، هەڵگــری جیهانبینــی ناســیونال – بــۆرژوای کــورد، کــە
لەبەرژەوەنـدی سـتەمکاران نووسـراوە و ئـەوەی کـە بـۆی مەبەسـت نەبـووە ئـازادی و ڕزگاری
ئینس انی زەحمەتکێش ی کورد بـووە لەسـتەمی چینایەت ی و نەتەوایەتـی. دواتـر ئـەم ئەدەبە
لەڕەوتــی گەشــەی مێژووویــی کۆمەڵگــەی کوردســتان و عێراقــدا وەک ئەدەبێکــی پارێــزەر
لـە بەرژەوەندییەکانـی چینـی بـۆرژوازی کۆنەپەرسـت لەڕێگـەی فریودانـی خەڵکـی هـەژار و
سـتەمدیدە بەنـاوی پارێـزگاری لـە نیشـتمان و خۆشەویسـتی خـاک و واڵت، سیاسـەتەکانیان
بــرەو پێــداوە و پاشــانیش هــەر ئــەو ئەدەبــە کۆنەپەرســتە لەالیــەن ڕەوتــی لیبراڵیزمــی
نوێیــوە قــۆرخ دەکــرێ و دەکرێتــە پێخــۆرەی ئیندیڤیجوالیــزم….

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

له‌م ماوه‌یه‌دا دوو کتێبی نوێی نوسه‌ر و چالاکوانی دووره‌ وڵات هیوا ناسیح چاپ و بڵاوکرانه‌وه‌ که‌ بریتین له‌:
١. ھەڵەبجە و ئەنفال ، له‌ چاپخانه‌ی بینایی به‌ قه‌بار‌ه‌ی ناوه‌ند، چاپکراوه‌، پارێزگاری سلێمانی د. هه‌ڤاڵ ئه‌بوبه‌کر ئه‌‌رکی چاپکردنی گرتۆته‌ ئه‌ستۆ.ئه‌م کێتبه‌ بریتییه‌ له‌ سێ به‌ش
به‌شی یه‌که‌م: کۆمه‌ڵێک وتار و بابه‌ته‌، که له‌سه‌ر هه‌ندێک چالاکی و کاری گرنگن له‌ ئه‌وروپا و کوردستان، که‌ نوسه‌ر بۆ به‌ جینۆسایدناساندنی هه‌ڵه‌‌بجه‌ و ئه‌نفال و تاوانه‌کانی دژ به‌ گه‌‌لی کورد ئه‌نجامی داون‌.

به‌شی دووه‌م: کۆمه‌ڵێک راپۆرت وتاری وه‌رگێڕراوه له‌ میدیای رۆژاواوه‌، به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌سه‌ر کۆمه‌ڵکوژییه‌کان و دادوه‌ری له جیهاندا، ئه‌م بابه‌تانه‌ له‌ سێ زمانی ئه‌ڵمانی، عه‌ره‌بی و ئینگلیزییه‌‌وه‌ وه‌رمگێڕاون.

به‌شی سێیه‌م: کۆمه‌ڵێک چاوپێکه‌وتنی رۆژنامه‌وانیییه‌، یه‌کێکیان به ئه‌ڵمانی له‌گه‌ڵ نوسه‌ر ئه‌نجام دراوه‌، له‌ میانه‌ی توێژینه‌وه‌یه‌ک له‌سه‌ر کورد و ئه‌وانی تر هی رۆژنامه‌ و گۆڤار و سایته‌ کوردییه‌کانن. سه‌رجه‌میان له‌ چوارچێوه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌ و ئه‌نفال و کارکردن بۆ ئه‌و دۆسیانه و مافی مرۆڤن.

چالاکییه‌کانی لێره‌دا تۆمارکراون زۆریان له‌ چوارچێوه‌ی کاره‌کانی رێکخراوی (چاک)دا بوونه‌، که‌ کاتی خۆی چالاکترین رێکخراوی بواری مافه‌کانی مرۆڤ و کارکردن بۆ به‌جینۆسایدناساندنی هه‌ڵه‌بجه‌ و ئه‌نفال بوو له‌ باشوری کوردستان و هه‌نده‌راندا، به‌ڵام بیرۆکه‌ و ده‌ستپێشکه‌ری نوسه‌‌ری کتێبه‌که‌ بوونه،‌ وه‌ ئه‌و ڕۆڵی سه‌ره‌کی تێیاندا هه‌بووه‌. دوو پرۆژه‌که‌‌ش که‌ پێشکه‌ش به‌ ده‌‌زگا په‌یوه‌ندیداره‌کانی حکومه‌ت و په‌رله‌مانی باشوری کوردستان کراون، ناوبراو نوسیونی. له‌ گرنگترین کاره‌کانیش رێکخستنی یه‌که‌م کۆنفرانس بۆ به‌جینۆسایدناساندنی هه‌ڵه‌بجه‌ و ئه‌نفال له‌ باره‌گای سه‌ره‌کی نه‌ته‌وه‌ یه‌کگرتوه‌کان له شاری ژنێڤ، گه‌یاندنی دۆسییه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌ و ئه‌نفال به‌ په‌رله‌مانی سویسرا و پرۆسه‌ی ده‌نگدان بۆ به‌جینۆساید ناساندنی ساڵی ٢٠١١، هه‌روه‌ها چوونه‌ پاڵی رێخکراوی ئه‌منستی ئینته‌رناشناڵ له‌سه‌ر دۆسییه‌ی دادگاییکردنی گه‌وره‌تاوانبار نزار خه‌زره‌جی و …هتد.

شایه‌نی باسه‌ هه‌ردوو وتاری: ئه‌مریکا، سه‌ددام و گازی ژه‌هراوی (په‌یوه‌ندیه‌ نهێنییه‌کانی ئه‌مریکا وسه‌ددام له‌ هه‌شتاکاندا)، هه‌روه‌ها یه‌که‌مین ڕاپۆرتی میدیای ئه‌وروپی له‌سه‌ر پرۆسه‌ی ئه‌نفاله‌کان به‌ناوی (سکاڵای قورسی کورده‌کان له‌ ده‌ست به‌غدا، به‌کارهێنانی گازی کیمیایی دژ به‌ دێهاته‌ کوردییه‌کانی عێراق)، که‌ له‌ ئه‌ڵمانییه‌وه‌ وه‌ریگێڕاون، دیاره‌ ئه‌م دوو بابه‌ته‌ بایه‌خ و گرنگی خۆیان هه‌یه‌، له‌ ڕووی زانیارییه‌کانی ناوی و هاوکات وه‌ک به‌‌ڵگه‌نامه‌ی ڕۆژنامه‌وانیش. له‌گه‌ڵ وتار و بابه‌ته‌کاندا هه‌ندێک به‌ڵگه‌نامه‌ی گرنگ‌‌ بڵاوکراونه‌ته‌وه‌، که‌ به‌شێکیان بۆ یه‌که‌مجاره‌ بڵاوده‌کرێنه‌وه‌.

هه‌روه‌ها چه‌ند بابه‌تێک له‌ سه‌ر راکێشانی تاوانبارانی گه‌لانی جیهان به‌ سێ تاوانه‌ گه‌وره‌که‌ (گه‌لکوژی واته‌ جینۆساید، تاوانه‌کانی جه‌نگ و تاوانه‌کانی دژ به‌ مرۆڤایه‌تی) و دادگاییکردنیان. ئه‌مه‌ش به مه‌به‌ستی ئاشنابوونی خوێنه‌ر و چالاکوانانی مافی مرۆڤه‌ له‌سه‌ر دادگای تاوانبارکردنی نێوده‌وڵه‌تی هه‌میشه‌یی له‌ جیهاندا و هه‌روه‌ها ئه‌و دادگایی و پرۆسانه‌ی له‌م بواره‌دا ئه‌نجام دراون. چونکه‌ به‌داخه‌وه‌ له‌‌ نێو گه‌لی ئێمه‌دا زانیاریی له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌تانه‌ زۆر که‌مه‌، زۆر گرنگه‌ خوێنه‌ر و به‌تایبه‌ت چالاکوانانی ئه‌م بواره‌ تێبگه‌ن، که‌ ڕاسته‌ کارکردن له‌م بواره‌دا حه‌وسه‌ڵه‌ و وزه‌ و توانا و ئارامیی زۆری ده‌وێت، به‌ڵام دونیاش وه‌ک ده‌‌ڵێن (شاری بێ ساحێب نییه‌)، بۆیه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌موو سته‌م و نادادی و ناهه‌قییه‌ی له‌ وڵاتانی جیهاندا کراوه‌ و ده‌کرێت، زۆر جارانیش داد و دادوه‌ریی ئامانجی خۆی پێکاوه‌ و ده‌پێکێت، له‌ ئه‌نجامدا، وه‌ک له‌ وتارێکیاندا هاتوه‌‌، ده‌یان سه‌رکرده‌ی زۆردار و خوێنڕێژ و سه‌رۆک و پاشای وڵاتان له‌ جیهاندا، که‌ گه‌لکوژی و کۆمه‌ڵکوژی و گه‌وره‌تاوانه‌کانی تریان ئه‌نجامداوه‌، پێش مه‌رگیان دادگایی کراون و سزای ڕه‌وایانه‌ی خۆیان وه‌رگرتوه‌.

٢. ئێمە لەدیدی ئەوانەوە، له‌ چاپخانه‌ی ئاسیا چاپکراوه‌، ئه‌م کتێبه‌یان کۆمه‌ڵێک وتاری سیاسی، چاوپێکه‌وتن و خوێندنه‌وه‌‌ی کتێبه‌ له‌سه‌ر کورد و ناوچه‌ی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، که‌ به‌ چه‌ند زمانێکی بیانی له‌ ئه‌وروپا بڵاوکراونه‌ته‌وه‌، هیوا ناسیح وه‌ریگێڕاون‌ و ئاماده‌ی کردون. نوسه‌ر و وه‌رگێڕ به‌کر شوانی پێشه‌کی بۆ نوسیوه‌. له‌سه‌ر ئه‌رکی د. ته‌ها ڕه‌سوڵ چاپ کراوه‌.
نوسه‌ر له‌ پێشه‌کییه‌یدا نوسیویه‌تی: ((ئه‌م کاره‌ی من ده‌ستم داوه‌تێ له‌ وڵاته‌ پێشکه‌وتوه‌کاندا کاری ده‌زگا و دامه‌زراوه‌‌‌ی تایبه‌تن، تا‌ به‌دواداچوون بۆ ئه‌و بابه‌تانه‌ بکه‌ن، که له‌سه‌ر گه‌له‌‌که‌‌یان نوسراوه‌، به‌ڵام من له‌ نه‌بوونی ئه‌و جۆره‌ ده‌زگایانه‌دا هاتوم و ده‌ستم بردوه‌ بۆ ئه‌م کاره‌، هه‌رچه‌ند نازانم ئایا کتێبخانه‌ی کوردی کتێبی وای تێدا بێت یان نا، که‌ وتاری سیاسیی رۆژنامه‌نوس و چاودێرانی بیانی کرابێتنه‌ کوردی و له‌ دووتوێی کتێبدا بڵاوکرابێته‌وه‌، به‌ڵام بۆ خوێنه‌ری کورد گرنگه‌، که‌ بزانێت کێشه‌ی کورد له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌وانه‌وه‌ چۆن ده‌بینرێت، چه‌نده‌ جێی بایه‌خه‌ و چه‌ند زانیارییان له ‌سه‌ری هه‌یه‌)).

ئه‌م کتێبه‌ بریتییه‌ له‌ سێ به‌ش، به‌م جۆره‌:
به‌شی یه‌که‌‌م کۆمه‌‌ڵێک وتار و ڕێپۆرتاژی ڕۆژنامه‌وانی، که‌ له‌ رۆژنامه‌ و گۆڤاره‌ ئه‌ڵمانیزمانه‌کاندا بڵاوکراونه‌ته‌وه‌ و له‌‌ لایه‌ن نوسه‌ره‌وه‌ له‌ کات و ساتی خۆیدا کراون‌ به‌ کوردی و له‌ رۆژنامه‌ و گۆڤار و سایته‌ کوردییه‌کاندا بڵاوکراونه‌ته‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ وا ئێستا هه‌ندێک له‌م وتارانه‌ ده‌ تا پانزه‌ ساڵێکی به‌سه‌ردا تێپه‌ڕیوه‌، به‌ڵام ئه‌وانه‌ش بایه‌خی خۆیان له‌ ده‌ست نه‌داوه‌، چونکه‌‌ گرنگه‌ دید و بۆچوونی ئه‌وانی دی، که‌ به‌ زۆری نوسه‌ر و ڕۆژنامه‌نوسی ناسراو و پیشه‌یین له‌سه‌ر کێشه‌ گه‌رمه‌کانی، که‌ له‌ده‌وروبه‌ری ئێمه‌ ڕوویداوه‌ و زۆربه‌شیان به‌رده‌وامن، بزانین، تا بۆمان ده‌رکه‌وێت چۆنیان ڕوانیوه‌ته‌ کێشه‌کان، پێشبینیان چی بووه‌، سه‌رنجیان چیه‌ و ره‌خنه‌یان له‌ چی بووه‌. بۆهه‌ر یه‌که‌‌شیان وێنه‌ی نوسه‌ره‌که‌ی یان یه‌ک له‌و وێنانه‌ی له‌گه‌ڵ بابه‌ته‌که‌دا له‌ ئۆرگیناڵه‌که‌دا بڵاوکراوه‌ته‌وه، لێره‌ش له‌گه‌ڵی دانراوه‌، له‌گه‌ڵ لینکی سه‌رچاوه‌‌ی بابه‌ته‌که‌.

به‌شی دووه‌م چه‌ند چاوپێکه‌وتنێکی رۆژنامه‌وانین، له‌مانه‌ دوانیان هیوا ناسیح خۆی ئه‌نجامی داون، یه‌که‌میان له‌گه‌ڵ په‌رله‌مانتارێکی سویسری، که‌ ئێستا هاوسه‌رۆکی پارتی سۆسیالیستی سویسرایه‌، که‌ دووه‌م گه‌وره‌ترین پارتی نێو په‌رله‌مانی ئه‌و وڵاته‌یه‌. هه‌روه‌ها له‌گه‌ڵ د. تۆماس شمیدینگه‌ر که‌ ئه‌کادیمی، نوسه‌ر و توێژه‌ره‌وه‌یه‌کی ناسراوی نه‌مساییه‌ و زۆر دۆستی کورده‌ و چه‌ندین جار سه‌ردانی کوردستانی کردوه‌ و چه‌ندان کتێبیشی له‌سه‌ر کورد نوسیوه‌.
به‌شی سێیه‌میش خوێندنه‌‌وه‌ بۆ چه‌ند کتێبێکه‌، یان وردتر بڵێین پوخته‌ی پێنج کتێبه‌، که‌ به‌ زمانی ئه‌ڵمانی و له‌ ده‌زگا به‌ناوبانگه‌کانی ئه‌وروپادا بڵاوکراونه‌ته‌وه‌، ناوه‌ڕه‌ۆکه‌کانیان ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندییان به‌ خه‌باتی گه‌لی کورد و که‌لتور و بارودۆخی کوردستان یان ئه‌و وڵاتانه‌وه‌ هه‌یه‌ که‌ کوردیان به‌سه‌ردا دابه‌ش کراوه‌. نوسه‌ر پاش خوێندنه‌وه‌ی کتێبه‌کان، هاتوه‌ ناوه‌ڕۆکه‌کانی به‌ سه‌رنج و تێبینی خۆیه‌وه‌ له‌سه‌‌ریان به‌ کوردییه‌‌کی ڕه‌وان نوسیوه‌ته‌وه‌.
به‌کر شوانی له پێشه‌کییه‌که‌یدا ده‌نوسێت (( زۆربەی دەوڵەتان و میللەتانی جیهان هەر لە سەردەمانێکی زووەوە دەزگاگەلی تایبەت بە بەدواداچوون و کۆکردنەوە و ئەرشیڤکردن و وەرگێڕانی ئەو بابەتانەیان هەیە کە ئەوانی تر دەربارەیان بەرهەمی دەهێنن. وەلێ کورد، وەک خاوەن قەوارە و دەسەڵات لەم سەردەمەدا، سەرباری هەبوونی بوار و توانای پێویست، لەم بوارەدا زۆر کەمتەرخەمە و ڕای گشتیی کوردستان بەدەگمەن نەبێت، ئاگاداری ئەو هەموو بابەتە نییە کە لە دنیای ڕۆژئاوادا لەبارەیەوە بەرهەم دەهێندرێن. ئەوەش وا دەکات کەسانی خەمخۆری وەک کاک هیوا ناسیح وەک تاک و بە دەستپێشخەریی خۆیان دەست بۆ ئەرکێکی لەو جۆرە ببەن.
وێرای دەستخۆشیم لە کاک هیوا ناسیح، هیوادارم ئەم کارە هێژایەی ببێت بە سەرەتایەک بۆ دامەزراندنی ناوەند و دەزگای تایبەت بە بەدواداچوون و پۆلێنکردن و وەرگێڕانی زیاتری ئەو بابەتانەی کە لە دیدی ئەوانی ترەوە لەسەر کورد و دۆزەکەی نووسراون)).
هه‌ر دوو کتێبه‌که‌ ژماره‌ی سپاردنیان له‌ لایه‌ن به‌ڕێوبه‌رێتی گشتی کتێبخانه‌ گشتییه‌کانه‌وه‌ پێدراوه‌.

ئەم دوو کتێبەی نوسەر لەلایەن کۆمپانیایی بلاڤ پەیک ەوە دابەش کراوە، ئێستا له‌ زۆر له‌ ناوەنده‌‌کانی فرۆشی کتێب له‌ شاری سلێمانی و هه‌ولێر له‌به‌ر ده‌سته‌.

كتێبی (لە پێناو چارەسەکردنى کێشەکانى هەرێمى کوردستان) نوێ ترین كتێبی نووسه‌ری گه‌وره‌ی كورد (نووری تاڵه‌بانی) له‌ دوو توێی (120) لاپه‌ڕه‌ بڵاوكرایه‌وه‌.
له‌سه‌ر داواكاری چەند نووسەرێکی کوردی باشوورى کوردستان به‌شێك له‌ وتاره‌كانی نووسه‌ری ناوبراو کە پێشتر بڵاوى کردبوونەوە، پاش رەزامەندبوونى بەڕێزیان، لە شێوەى کتێبێکى سەربەخۆ چاپ كرا.
جێگه‌ی ئاماژه‌ بۆ كردنه‌ سه‌رجه‌می ئه‌م وتارانه‌ له‌ سات و كاتی جیاوازدا له‌ بەشێک ماڵپه‌ڕەکاندا بڵاوكراوه‌نه‌ته‌وه‌.
سه‌رجه‌می وتاره‌كانی ئه‌م كتێبه‌ باسی بارودۆخ و واقیعی ئێستای هه‌رێمی كوردستان ده‌كه‌ن، نووسه‌ر له‌م كتێبه‌یدا هه‌وڵی داوه‌ ده‌ست له‌سه‌ر برینه‌كاندا بنێت و چاره‌سه‌رێكی گونجاو بۆ كێشه‌كان بدۆزێته‌وه‌.
دكتۆر نووری تاڵه‌بانی وه‌ك نووسه‌ر و كه‌سایه‌تیه‌كی سه‌ربه‌خۆ خاوه‌نی ده‌یان كتێب و توێژینه‌وه‌یه‌ له‌ بواره‌كانی قانوون و مافه‌كانی كورد، هه‌میشه‌ هه‌وڵی داوه‌ له‌ ناوه‌و ده‌ره‌وه‌ی كوردستان كورد یه‌ك ده‌نگ و یه‌ك گوتاری سه‌به‌رخۆی خۆی هه‌بێت، بۆ ئه‌وه‌ی به‌ مافه‌كانی بگات.

بۆ خوێندنەوەی ئەم ژمارەیە کلیکی ئێرەبکەن..

بابەت: رەخنەو لێکۆڵینەوەی ئەدەبی

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

نووسەر و چیرۆکنووس (کاروان محەمەد فەتاح) پەرتووکێکی ئەکادێمی بە ناوی (کارەکتەر لە ڕۆمانی “ئەو هاوڕێیەی منداڵیم ببینمەوە؟”ی”کاروان عومەر کاکەسوور”دا) بڵاو کردەوە، کە لە بنەڕەتدا نامەیەکی ماستەرە و بە هەمان ناونیشانەوە بە سەرپەرشتیی (پ. د. شنۆ محەمەد مەحموود) پێشکەشی ئەنجوومەنی کۆلێژی پەروەردە و زمان لە زانکۆی چەرموو کراوە. ڕۆژی پێنجشەممە، ڕێکەوتی (٢٠/ ١٠/ ٢٠٢٢) دوای گفتۆکردن لەبارەیەوە، نامەکە پەسەند کرا.
ئەم کتێبە هەوڵێکی زانستییە بۆ ناساندنی توخمی کارەکتەر، کە لە ڕووی زاراوەوە لە بنەڕەتدا بۆ وشەی (Persona)ـی لاتینى دەگەڕێتەوە، کە بە ماناى ڕووبەند (القناع) دێت. کاتێک ئەکتەرەکان لەسەر تەختەى شانۆ ڕۆڵى کەسێتییەکانیان دەگێڕا، بەو مەبەستەى نەناسرێنەوە، ئەو ڕووبەندەیان بە کار دەهێنا و دەموچاوى ڕاستەقینەى خۆیانیان پێ لە تەماشاکەران دەشاردەوە. لە زمانى یۆنانییشدا بە کارەکتەریان گوتووە (Ethos)، کە واتاى ڕەوشت دەدات.
لەم کتێبەدا کار لەسەر پێشاندانی ئەو پێوەندییەی کارەکتەر لەگەڵ هەریەک لە توخم و تەکنیکەکانی تری ڕۆماندا هەیەتی، کراوە. هەروەها دەرخستنی ڕەهەند و جۆرەکانی کارەکتەر و نیشاندانی ئەو کاریگەرییەی توخمی کارەکتەر لە ڕووبەری ئەدەبی گێڕانەوە بە گشتی و ڕۆمان بە تایبەتیدا، دروستی دەکات.
کتێبەکە لە پێشەکی، سێ بەش، ئەنجام و لیستی سەرچاوەکان پێک دێت:
بەشی یەکەم: کارەکتەر لە ژانری ڕۆماندا
بەشی دووەم: ڕەهەندەکانی کارەکتەر لە ڕۆمانی “ئەو هاوڕێیەی منداڵیم ببینمەوە؟”
بەشی سێیەم: جۆرەکانی کارەکتەر لە ڕۆمانی “ئەو هاوڕێیەی منداڵیم ببینمەوە؟”
ئەم بەرهەمە لە دووتوێی (٢٦٦) لاپەڕەدا لەلایەن دەزگەی (کولتوور بۆ چالاکیی ئەدەبی و فەرهەنگی) بڵاو کراوەتەوە.

گۆڤاری زمان و زار گۆڤارێکی زمانناسیی وەرزییە…

بۆ خوێندنەوەی ژمارە٧ بە رێنووسی کوردی.. کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی بە ئەلفوبێی لاتینی کلیکی ئێرەبکەن..

بێدەنگیی گەورە دەقێكی كورتە، بەاڵم بۆتە ناوی دیوانێكی بەرین لە شیعری كوردیی هاوچەرخ. بە هەناسەی قووڵ و هزرینی ڕوون و خەیاڵی بیناكەرەوە، دڵشاد عەبدوڵڵا ئەزموونێكی دیكەی خۆی خستۆتە بەردەست خوێنەرانی.
ئەزموونێك كەم دەق و كۆپلە و دێڕ و گوزارەی هەیە، جوانییەكی تایبەتی لە خۆیدا نەشاردبێتەوە. دڵشاد لەم دیوانەیدا وەك
چێشتلێنەرێكی بە ئەزموون، ئەوەی لە مەتبەخی سااڵنیكی زۆری شیعردا كۆی كردۆتەوە و فێری بووە، لەسەر خوانی ئەم دیوانەی
بۆی خستووینە ڕوو. بە جۆرێ وا بزانین نەك چێژ لە خوێندنەوەی دەقەكان وەردەگرین؛ بەڵكوو چێژ لە خواردنی بەئەزموونترین و
سفرەڕازاوەترین چێشتلێنەریش دەبینین.

بۆ خوێندنەوەی ئەم دیوانە شیعرییە کلیکی ئێرە بکەن..

پێش چەند رۆژێک دەزگای سەردەم لە سایتەکەی خۆیاندا بڵاویان کردەوە کە کتێبێک بەناوی ” دەستەێڤسکی” چاپ بووە و لە پێشانگەی نێودەوڵەتی کتێب لە هەولێر بڵاودەکرێتەوە. ئەمەش چاپی دووەمی کتێبی دۆستۆیڤسکییە کە من نووسیومە. لێرەدا پێمخۆشە روونکردنەوەیەک لە بارەی ئەم کتێبەوە بددەم.
پێش 12 ساڵ کتێبێکم لە بارەی ژیان و فیکر و بەرهەمەکانی نووسەری روسی دۆستۆیڤکسی نووسی و دواتریش بە سوپاسەوە لە دەزگای سەردەم چاپ بوو. کتێبەکە لە سەرەتادا باسی ژیانی شەخسیی و کاریگەری ماڵ و دەوربەر و خاڵە جوان و ناشیرینەکانی کەسایەتی دۆستۆیڤسکیم دەرخستووە. لە بەشێکی تری کتێبەکەدا باسی شێوازی نووسینیم کردووە، چ داهێنانێکی لە بواری نووسینی رۆماندا کردووە. بەشێکی تری کتێبەکە باسی ئەو تەوەرە گرنگانەم کردووە کە دۆستۆیڤسکی لە کاروبەرهەماکانیدا باسی کردووە، لە بەشێکی تریشدا باسی کاریگەری ئەم کەڵە نووسەرەم کردووە بەسەر ئەدەب و فیکر و فەلسەفەی جیهان، بەتایبەتی کاریگەرییە فیکرییەکانی بەسەر نیتشە و فرۆیدەوە، ئەوان چیان لەم وەرگرتووە. دواجاریش خوێندنەوەم بۆ 11 رۆمانی کردووە کە ئەوانیش: هەژاران، برایانی کارامازۆڤ، تاوان و سزا، گەمژە، هەرزەکار، شەیتانەکان، شەوە سپییەکان، یادەوەرییەکانی ژێرزەمین، قومارچی، خاتوونی خاوەنماڵ. دڵێکی لاواز. خوێندنەوەکانیش ناساندنێکی کورتی رۆمانەکانە و شرۆڤەکردنیان بە شێوازی ئاسان.
هەندێك رۆمانی سەرو 1500 لاپەرە بووە ، هەموو ئەمانەش کاتێکی زۆری لە من گرتووەو ماوەی چەندین ساڵ، هەزاران لاپەڕەم بە زمانەکانی ئەڵمانیی و عەرەبی خوێندۆتەوە، تا ئەم کتێبە لەدایک بووە. من قسە لەسەر باشی یان خراپی کتێبەکە ناکەم، چونکە ئەوە دەبێت خوێنەران بڕیاری لەبارەوە بددەن.
دواجار ساڵی پار دووبارە پێداچوونەوەم بۆ کرد، خوێندنەوەم بۆ چەند رۆمانێكی تری کرد و کۆمەڵێک وتاریش کە لە بارەی ئەم کەڵە نووسەرەوە لە زمانەکانی عەرەبی و ئەڵمانییەوە وەرمگێڕاوە، لە چاپی دووەمدا جێمکردەوەو دام بە دەزگای سەردەم و ئەوانیش رەزامەندییان دەربڕی کە چاپی دووەمی بکەنەوە.
بەداخەوە نازانم بۆ ناوی ئەم نووسەرە بۆتە کێشە و مشتومڕی ناو نووسەرانی کورد، لە جیاتی ئەوەی بێن قسە لە بارەی کاروبەرهەمەکانییەوە بکەن، قسە لەسەر ناوەکەی دەکەن.
من خۆم هەر دۆستۆیڤسکیم بەکارهێناوەو ناوی کتێبەکەش دۆستۆیڤسکیم نووسیوە و لە کتێبەکەشدا کە بۆ سەردەمم ناردووە، هەر وام نووسیوە، لە چاپی یەکەمیشدا هەر بە دۆستۆیڤسکی لە سەردەم چاپ بووە، بەداخەوە ئەمجارە کتێبەکە چاپ بوو، ئینجا من زانیم کە ناوی ” دەستەێڤسکی” لەجیاتی “دۆستۆیڤسکی “دانراوە، هۆکاری ئەم گۆڕانکارییەش دەگەڕێتەوە بۆئەوەی کە دەزگای سەردەم، پرسیاریان لە کەسێک کردووە کە شارەزای زمانی روسییە، ئەو پێی وتوون کە بە زمان روسی ئاوا دێتە گۆ، ئەوانیش ئەمەیان داناوە. هەرچەندە من خۆم لەگەڵ ئەو ناوەدا نیم، ئاگاداری گۆڕینی ناوەکەش نەبووم. باشتریشە کە پێشتر ئاگاداری نووسەر بکەنەوە لە هەر گۆڕانکارییەک کە بەسەر کتێبەکەدا دێت و رەزامەندیی وەربگرن ئینجا چاپ بکرێت،بەڵام بەداخەوە بەو شێوەیە نەبوو، ئەمەش یەکێکە لەو گلەیی و رەخنانەی کە لە دەزگای سەردەم دەگیرێت.
لە پاش بڵاوبوونەوەیە کتێبەکە، هەندێک دۆست و هاوڕێ، سەرنج و تێبینی خۆیان لەبارەی ناوی کتێبەکەوە بۆ نووسیم، بەداخەوە هەندێک کەسیش ئەم ناوەیان کردە بیانوو، تاوەکو بە ئارەزووی خۆیان، زۆر بێ ویژدانانە و نابەرپرسیارانە قسەی ناشیرین جنێو لە دژمان بنووسن، هەموو ئەمانەش بەناوی رەخنەوە بڵاودەکرێتەوە. لەکاتێکیشدا من خۆم ئاگاداری چاپکردنی کتێبەکە بەو شێوە نیم و دەزگای سەردەم ئەو ناوەی داناوە، ئەوانیش بەرپرسن لە هەڵبژاردنی ئەو ناوە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

کتێبی ئاست و ئاستەنگ کتێبێکی ڕەخنەیی ئەدەبییە، کە خوێندنەوە و سەرنجی ڕەخنەیی دەخاتە سەر ژمارەیەک ڕۆمان و چیرۆکی نوێی کوردی و بە دیدگایەکی ڕەخنەییەوە لێیان دەڕوانێت. ئەم کتێبە لە نووسینی نووسەر و ڕەخنەگر دڵشاد کاوانی یە و بۆ یەکەم جار لە لەلاین ناوەندی ڕۆشنبیری مەموزین چاپی یەکەمی لە ساڵی ٢٠٢٣ چاپ و بڵاو دەبێتەوە.
کتێبی ئاست و ئاستەنگ پێنجەمین کتێبی چاپکراوی نووسەرە، کە وابڕیارە لە پێشەنگای نێودەوڵەتی کتێب لە هەولێر بۆ یەکەم جار بکەوێتە بەردەستی خوێنەرانی ئەدەبی کوردی و بۆ ئەم مەبەستە دڵشاد کاوانی نووسەری کتێبەکە راگەیاند: کتێبی ئاست و ئاستەنگ لەپاڵ ئەوەی بە چاوێکی ڕەخنەیی خوێندەوەی بۆ ژمارەیەک لە ڕۆمانەکانی چوار دەیەی ڕابردووی ئەدەبیاتی کوردی کردووە و لێکۆڵینەوەیەکی وردی لەسەر مێژوو و قۆناغەکانی ڕۆمان لە جیهان بە گشتی ئەنجامداوە.
ئاست و ئاستەنگ لە کۆمەڵە وتارێک دا ڕاڤەی بۆ دە ڕۆمانی نوێی کوردیی کردووە کە ناوەڕۆک، زمان، گێڕانەوە، تەکنیکی ڕۆمانەکانی خستۆتە بەر ڕەخنە و کەموکوڕییەکانی ڕۆمانەکان بە زمانێکی ڕەخنەیی دەخاتەڕوو و ئاستی ڕۆماننووسان لە نووسینەکانیان دەردەخات.
هەروەها دڵشاد کاوانی لە کتێبی ئاستەگ و ئاستەنگ جگە لە ڕۆمانەکان دوو کۆمەڵە چیرۆک و ڕۆمانێکی وەرگێڕدراوی تۆلستۆی خستۆتە بەر چاوی ڕەخنە و بۆیە گوتی: ڕەخنەگرتن و دەرخستنی کەموکوڕییەکان ئەرکی ڕاستەقینەی کار ڕەخنەیە، ئەمەش بۆ پێشخستنی دەقەکانە نەوەک لێ کەمکردنەوە و شکاندنیان. بۆ گرنگی کتێبەکەش گوتیشی: لە کتێبخانەی کوردیی دا، کەلینێکی گەورەمان لە بواری ڕەخنەسازییەوە هەیە، بۆیە هەوڵم داوە، لەم کتێبەدا بێلایەنانە تێڕوانینەکانم سەبارەت بە ڕۆمانەکان بخەمەڕوو.
ئەم ڕۆمان و بەرهەمانەی کە کتێبی ئاست و ئاستەنگ خوێندەوەیەکی وردی بۆ کردوون، پێکهاتوون لە ژنێکی منگن، شێرزاد حەسەن. کتێبفرۆش، سابیر ڕەشید. شەوانی باکۆ، کەمال سەعدی. ڕۆمانی میدیا، هۆشەنگ شێخ محەمەد. نیشتمانی سارا، میران ئەبراهام. مرۆڤی هەرزان، گۆران سەباح. ڕۆژێک لەو ساڵانە هەڵدەگرم، ئارام محەممەد. كۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی تابلۆکانى قاوەخانە بەلاشەکە، هێمن زه‌ندی. خەون و ئاێنە كورتە چیرۆکی زرار سەرتاش. ڕۆمانی مەرگی ئیڤانی لیۆ تۆلستۆی، وەرگێڕانی ئەمین گەردیگلانی. ڕۆمانی چارەنووس و دونیای نادیار، رێبوار وەلی كاوانی.
کتێبی ئاست و ئاستەنگ لەپاڵ ناوەڕۆکە ڕەخنەییەکەی لە دووتوێی بەرگێکی جوان و قەبارەیەکی مامناوەند و سەت و پەنجا و هەشت لاپەڕە پێکهاتووە.

(چریکەی من) نامیلکەیەکی شیعرییە ، لە نووسینی (دانیا ئارام) بڵاوکرایەوە.
دانیا ئارام ، تەمەنی (10) ساڵانە ،لە ساڵی 2012 لە شاری هەولێر لەدایک بووە،ئێستا قوتابی پۆلی پێنجەمی بنەڕەتییە،لە قوتابخانەی پێشمەرگەی بنەڕەتی تێکەڵاو.
دانیا لە تەمێنکی زووە خولیای نووسین خوێندنەوە بووە، یەکەمین هۆنراوەی لە ساڵی (2021) لە ژێر ناوی (ئاڵاکەم) ،بڵاوکردۆتەوە،(چریکەی من) یەکەمین بەرهەمی چاپکراوی ئەوە، چەندین هۆنراوەی مناڵان لە خۆدەگرێت.
(چریکەی من) لە بەرێوەبەرایەتی گشتی رۆشنبیری کتێبخانەکان، لە ساڵی 2022 ژمارەی سپاردنی (1112) پێدراوە.
لە یەکێک هۆنراوەکانیدا (دانیا ئارام) دەڵێت:
من کەسێکی بەختیارم
ژیر و وریا هۆشیارم
لە ناو پۆلدا دیارم
هاورێی ژیلەو ژیارم
بەزمانی کوردی دەدوێم
هۆنراوەتان بۆ دەڵێم

ئا- کامەران حاجی ئەلیاس

زۆرجار ئێمەی نووسەرانی بواری ئەدەبی منداڵان، گلەیی ئەوە دەکەین و دەڵێین: کتێبمان لەبارەی ئەدەبی منداڵان لەبەر دەستدا نییە، یان وەک پێویست گرنگیی بەو بابەتە نەدراوە، چونکە نووسین و چاوپێکەوتن و لێدوان و دید و بۆچوون لەبارەی ئەدەبی منداڵان، دەبێتە ڕێنیشاندەرێکی باش بۆ (چۆن و چی)نووسین بۆ منداڵان، ئەگەر ئەدەبی منداڵانی کورد، تا ئێستا وەک پێویست بەرەوپێش نەچووبێ، یەکێ لە هۆکارەکان نەبوونی سەرچاوەیەکی باش و ئەکادیمییە. وە لە گۆڤار و ڕۆژنامەکانیش کەمتر باس و توێژینەوە و ڕەخنە لەو بارەوە دەکەونە پێش چاو، ئێمە ناڵێین هەر نییە، بەڵکو دەڵێین وەک پێویست نییە و کەمە، هەر چەندە جێی پێزانین و دەستخۆشییە کە لە ساڵانی ڕابردوودا هەندێ کتێب لەو بارەوە چاپ و بڵاو کرانەوە، وەلێ نەیان نەیاتنوانی داخوازیی و خواستی نووسەرانی ئەدەبی منداڵان پڕ بکەنەوە، بەڵام خۆشبەختانە لە ساڵی (٢٠٢٢)دا، چوار کتێب لەبارەی ئەدەب و هونەر و ڕۆشنبیریی منداڵان چاپ و بڵاو کرانەوە.
بۆیە دەمەوێ بە کورتی و پوختی، باسی ئەم چوار کتێبە بکەم و بیانناسێنم بە خوێنەرانی ئازیز، کتێبەکانیش ئەمانەن:
١- ئەدەب و هونەری منداڵان: د. هاوژین سڵیوە و ڕۆستەم خامۆش
٢- ئەدەب و چیرۆکی منداڵان: د. کەیفی ئەحمەد
٣- دیداری ئەدەبی منداڵان: کۆمەڵێک نووسەر
٤- ڕۆشنبیریی منداڵان: ڕەزا شوان

یەکەم: ئەدەب و هونەری منداڵان

ناوی کتێب: (ئەدەب و هونەری منداڵان).
بابەت: چاوپێکەوتن لەبارەی ئەدەب و هونەری منداڵان.
دیمانە و ئامادەکردنی: د. هاوژین سڵیوە و ڕۆستەم خامۆش.
نەخشەسازیی بەرگ: برەو شێخ تاڵب.
سەرپەرشتیاری هونەری و چاپ: شێخ تاڵب.
سەنتەری لێکۆڵینەوە و پەخشی کۆیە، بە تیراژی (٥٠٠)دانە چاپ و بڵاوی کردووەتەوە. کتێبی (ئەدەب و هونەری منداڵان)لە دوو تووێی (٥٥٢)لاپەڕەدا چاپ و بڵاوکراوەتەوە. کتێبەکە هەموو بوارەکانی تایبەت بە منداڵانی لە خۆگرتووە، لەوانە: (ڕۆڵی فۆلکلۆر لە ئەدەبی منداڵاندا، لەبارەی ئەدەبی منداڵان، لەبارەی شیعری منداڵان، لەبارەی چیرۆکی منداڵان، لەبارەی شیعر و چیرۆکی مێرمنداڵان، دەقی شانۆ و شانۆی منداڵان، نووسین بۆ منداڵانی باخچە، نیگارکێشانی منداڵان، کاریکاتێری منداڵان، مۆزیک و گۆرانی منداڵان، ئەفلام کارتۆنی منداڵان، ڕۆژنامەنووسی منداڵان، ڕۆژی جیهانیی کتێبی منداڵان، لەبارەی کتێب و گۆڤاری منداڵان، وەرگێڕان لە پێشخستنی ئەدەبیاتی منداڵانی کورددا، لەبارەی بەرنامەی منداڵان لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆندا).
کتێبەکە لە پێشەکی و ناساندنی کتێبەکە و لە دوو بەشی سەرەکی پێکهاتووە: بەشی یەکەمی پێکهاتووە لە (١٦)تەوەر، بەشی دووەمی کتێبەکە (٣٦)دیمانەی لە خۆگرتووە، ئەم بەشە زۆربەی بوارەکانی تایبەت بە منداڵانی لە خۆگرتووە و زۆربەی بابەتەکانی لەبارەی ئەدەب و هونەری منداڵانە. هەروەها (٩٠)کەسی شارەزا و شاعیر و نووسەر بەشدارییان لەم کتێبەدا کردووە، کە (١١١)لێدوان و چاوپێکەوتن لەم کتێبەدا بڵاوکراوەتەوە.
لەو (٩٠)کەسەی کە بەشدارن (١٠)کەسیان ژنن.
زۆربەی بەشداربوانی کتێبەکە، دانیشتووی باشووری کوردستانن، وە (٦)کەسيان خەڵکی ڕۆژهەڵاتی کوردستانن، هەروەها (١١)شاعیر و نووسەر و هونەرمەندانی دەرەوەی وڵات، کە نیشتەجێن لە وڵاتانی (ئەمریکا، فەڕەنسا، ئەڵمانیا، ئایرلەندا، ئیتاڵیا، سوید، نەرویج)بەشدارن.

دووەم: ئەدەب و چیرۆکی منداڵان

کتێبی (ئەدەب و چیرۆکی منداڵان)لە نووسینی: “د. کەیفی ئەحمەد”ە، کە (١٩٠)لاپەڕەیە و بە تیراژی (٥٠٠)دانە لە چاپخانەی زانکۆی سەلاحەددین – هەولێر، چاپکراوە، ئەم کتێبە لەلایەن ئەکادیمیای کوردی، بە ژمارە (٤٤٧)بڵاوکراوەتەوە، لە پێشەکی و پێنج بەش پێکهاتووە، کە بەم شێوەیەیە:
بەشی یەکەم: (ئەدەب و ئەدەبی منداڵان، ئەدەب، گرنگترین ڕەگەزەکانی ئەدەب، ئەدەبی منداڵان و ئەدەبی گەوران، ئەدەبی منداڵان، چۆن بۆ منداڵان بنووسین؟، کورتەیەکی مێژوویی ئەدەبی منداڵان، سیماکانی ئەدەبی منداڵان، قۆناغەکانی گەشەی منداڵ، کاریگەری ئەدەب لەسەر کەسێتی منداڵ، هۆکارەکانی خوێندنی ئەدەبی منداڵان، ئامانجی ئەدەبی منداڵان، ئەرکی ئەدەبی منداڵان، گرنگی ئەدەبی منداڵان).
بەشی دووەم: (چیرۆکی منداڵان، بنەمای هەڵبژاردن و دانانی چیرۆکی منداڵان، مەرجەکانی نووسینی چیرۆکی منداڵان، ڕەگەزەکانی بنیاتی هونەریی چیرۆک، جۆرەکانی چیرۆکی منداڵان بەپێی ناوەڕۆکیان، جۆرەکانی چیرۆک لەڕووی ڕوخسارەوە، ئامانجە پەروەردەییەکانی چیرۆکی منداڵان، گرنگی خوێندنەوەی چیرۆک بۆ منداڵان).
بەشی سێیەم: (شیعری منداڵان، شیعری منداڵان و گەوران، سیماکانی شیعری منداڵان، ئامانجەکانی شیعری منداڵان).
بەشی چوارەم: (گۆرانی و سروودی منداڵان، جۆرەکانی سروود و گۆرانی، بابەتەکانی سروود و گۆرانی، سیماکانی گۆرانی منداڵان، ئەرکی گۆرانی منداڵان، مەرجە دەروونیی و پەروەردەییەکانی گۆرانی منداڵان، ئامانجی سروود و گۆرانی لەباخچەی ساوایاندا، ئامانجی سروود و گۆرانی منداڵان).
بەشی پێنجەم: (شانۆی منداڵان، شانۆ، شانۆی منداڵ، کاریگەری شانۆ لەسەر منداڵ، ڕوخساری شانۆی منداڵان، ئەرکی بنیاتنەرانەی شانۆی منداڵ، میکانیزمی کارکردن لە شانۆی منداڵدا، دەرهێنان لە شانۆی منداڵاندا، ڕۆڵی منداڵ لە شانۆی منداڵاندا بەم شێوەیە جێبەجێ دەکرێت).

سێیەم: دیداری ئەدەبی منداڵان

کتێبی (دیداری ئەدەبی منداڵان)چەند توێژینەوەیەکی ئەدەبیی و ڕەخنەیی، کەوتە بەرچاوی خوێنەرانی ئازیز و کتێبخانەی کوردیی ڕۆشنکردەوە.
کتێبی (دیداری ئەدەبی منداڵان)، لە بڵاو کراوەکانی یەکێتیی نووسەرانی کورد – لقی سلێمانییە، کە بەرهەمێکی هاوبەشی (١٠) نووسەری بواری ئەدەبی منداڵانە و بە تیراژی (٥٠٠)دانە لە دوو توێی (١٦٢) لاپەڕەدا چاپ و بڵاوکرایەوە.
لە ناوەڕۆکی کتێبەکەدا هاتووە، کە ناوی توێژینەوە و نووسەرەکان، بەم شێوەیە دانراون.
١- چەند سەرنج و وردبوونەوەیەک لە مێژووی ئەدەبی منداڵانی کورد، ئەمین محەمەد.
٢- گرنگیی و بایەخی ئەدەبیاتی منداڵان و کاریگەری لەسەر پێشکەوتنی گەلان، پەیام ئیبراهیم.
٣- گرنگیی نووسینی تەمەن لەسەر بەرگی کتێبی منداڵان، د. هاوژین سڵیوە.
٤- شیعر بۆ منداڵان نووسراو و شیعر دەرخکردن، محەمەد فەریق حەسەن.
٥- ڕۆڵ و بایەخی ڕەخنە لە ئەدەبی منداڵاندا، زیاد ڕەشاد قادر.
٦- بەراوردی ئاستی ئەدەبیاتی منداڵان و کاریگەریی لەسەر کەلتووری کۆمەڵایەتی پێکەوەژیانی ئاشتیانەی نەتەوەکان، د. ماجید خەلیل.
٧- ڕۆڵی ئەدەبی منداڵ لە کارامەییە کۆمەڵایەتیەکاندا، مەحمود عەبدولکەریم باجەڵان.
٨- ڕۆڵی نووسەری ژن لە ئەدەبیاتی منداڵانی کورددا، زارا ئەحمەد جاف.
٩- ڕۆڵی ڕاگەیاندن، لە ئەدەبیات و ڕۆشنبیریی منداڵاندا، ڕۆستەم خامۆش.
١٠- چۆن منداڵ هۆگری خوێندنەوە بکەین؟ فەوزیە مەنمی.

چوارەم: ڕۆشنبیریی منداڵان

ناوی کتێب: ڕۆشنبیریی منداڵان
ناوی نووسەر: ڕەزا شوان
نەخشەسازی بەرگ و ناوەوە: ئومێد محەمەد
نۆبەتی چاپ: یەکەم، ساڵی: ٢٠٢٢
بە تیراژی (٥٠٠)دانە لە چاپخانەی کارۆ لە سلێمانی چاپکراوە.
ئەو کتێبە (٢٤٤)لاپەڕەیە، کە (٨٤)ناونیشان و بابەتی لەخۆگرتووە، لەبەر زۆریی ناونیشانەکان، تەنها ئاماژە بە چەند ناونیشانێک دەکەین، کە ئەمانەن:
(چەمک و پێناسەی ڕۆشنبیری، گرنگی و سوودەکانی ڕۆشنبیریی گشتی، ڕۆشنبیری ڕاستی کێیە؟، ڕۆشنبیریی منداڵان، چەمک و ڕۆشنبیریی منداڵان، گرنگترین ئامانجەکانی ڕۆشنبیریی منداڵان، سوودەکانی ڕۆشنبیریی منداڵان، هۆیەکانی دواکەوتنی ڕۆشنبیریی منداڵانی کوردستان، منداڵانی کورد و فرە ڕۆشنبیریی لە هەندەران، سوودەکانی پەروەردەکردنی منداڵان بە فرە ڕۆشنبیری، گرنگترین هۆکارەکانی ڕۆشنبیریی منداڵان، کتێخانەی ماڵەوەی منداڵان، ڕۆژنامە وگۆڤاری منداڵان، ئەدەبی منداڵان، چیرۆکی منداڵان، شیعری منداڵان، پێگەی سروود لە ئەدەبی منداڵانی کورد، سوودەکانی گۆرانی بۆ منداڵان، شانۆی منداڵان، ڕۆژی جیهانی منداڵان، جاڕنامەی گەردوونی مافەکانی منداڵان… هتد).

کۆتایی:
لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین خوێندنەوەی ئەو چوار کتێبە لەبارەی ئەدەب و هونەر و ڕۆشنبیریی منداڵان، گرنگ و پێویستە بۆ ئەوانەی، کە لە دنیای منداڵان خزمەت دەکەن و دەیانەوێ باشتر کار بکەن، چونکە ئەو چوار کتێبە بریتین لە: (١١٤٨)لاپەڕە، بۆیە لە ئەنجامی خوێندنەوەی ئەو چوار کتێبەدا، لایەنی ڕۆشنبیریی و زانیارییت زیاتر دەبێ لەبارەی جیهانە ڕەنگین و جوانەکەی منداڵان.

دووەمین کتێبی نووسەر (ئاکۆ عەبدوڵڵا)، بەناوی “هارمۆنیا کۆمەڵێک ترۆپ لە جیهانی میوزیک “چاپ و بڵاوکرایەوە
لەسەر ناوەڕۆکی کتێبەکەد ، نووسەر ئاکۆ عەبدوڵڵا دەڵێت “ئەو کتێبە هەوڵێکە بۆ چونە ناو مێژووی میوزیکی جیهانی و ئاشنابوون بەژیان و بەرهەمەکانی هەندێک لەترۆپکە دیارەکانی. ئەو ترۆپکانەی لەتەک سەختییەکانی ژیان و ئازارەکانی ناخ، بابەتی وەهایان داڕێژت و ئامێرەکانیشیان وەها بۆ هێنا دەنگ تاکو ئاوازی جوان و شیرین دەربکەن و کار لەناخی مرۆڤ بکەن”.
هەروەها دەڵێت” لەوەتەی هەم حەزم لەهونەرە بەهەموو جۆرەکانییەوە. هەوڵمدا ببمە ژەنیاری ئامێرێکی میوزیکی. ماوەیەکیش لەلای یەک لەمامۆستا چاکەکان مەشقم کرد. دوای ئەوەی بەو ئاواتە نەگەیشتم، کاتێک دەروازەی رۆژنامەنووسیم بەڕوودا کراوە، لەتەک نووسینی بابەتی دیکەی کەلتووری، لەو بوارەش هەوڵمدا و کردم بە شوێنگرەوەی حەزەکەی ئەوسام. پوختە کە نەبوومە ژەنیار، توانیم ئەوە پێشکەش بکەم کە لەپێشتانە، بەو هیوایەی جێگەی خۆشحاڵی ئێوەبێت”.
لە کۆتایی دا نووسەرئاکۆ عەبدوڵڵا دەڵێت” هەوڵم داوە، بەجیا ژیان و بەرهەمی میوزیکی بیست و چوار کەسایەتی دیاری ئەو بوارەی لەژێر وێنەی خۆیان و بەناونیشانی تایبەت بەپلە و پێگەیان لەبوارەکە بەسەرکردۆتەوە کە هەریەک لەوانە تروپێکن لەترۆپکەکانی میوزیکی جیهانی. دەربارەی ژیانیان گرنگی تایبەتی بەو وێستگانە داون کە لەناویاندا کەسایەتی و هەڵوێستیان لەساتە هەستیارەکانی ژیاندا دەرکەوتووە. سەبارەت بە بەرهەمەکانیشان هەوڵم داوە گرنگترین کارەکانیان و کاریگەرییان بەخوێنەر بناسێنم”.
شایانی باسە لەتەک ئەو کەسایەتییانە نووسەر بەبابەتێکی وەرگێڕدراوی بەناونیشانی (هۆش و داهێنانی میوزیکی) کتێبەکهی بەکۆتا گەیاندووە. وەک لەپەراوێزەکەی ئاماژەی بۆ کردووە (لەبەر گرنگە ناوەرۆکەکەی بەباشی زانیوە کتێبەکەی پێ بەکۆتایی بگەیەنێ).
کتێبی “هارمۆنیا کۆمەڵێک ترۆپ لە جیهانی میوزیک “بەتیراژی 500 دانە لەچاپخانەی رۆشەنبیری سەر بەوەزارەتی رۆشەنبیری، چاپی یەکەمی بڵاوکراوەتەوە.

بابەت شیعر..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٦ بە رێنووسی کوردی.. کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٦ بە رێنووسی لاتینی.. کلیکی ئێرەبکەن..

●
● نەخشەسازیی ناوەوە: ڕێژار جەعفەر
● بەرگ: یۆگر سژیق
● پیتچو: قەیار شێخانی
● یەڵەگر: شێرزاد فەقێ ئیسماعیل
● نرخ: )0222 )یەزار دیهار

● چاپی یەکەم 0202
● تریار: )022 )دانە
● چاپخانە: چاپخانەی یێڤی – یەولێر
● لە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کتێبخانەکاى رمارەی سپاردنی )467 )ساڵی )2012)ی پێ دراوە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

ناوی کتێب: سەبارەت بە (دیالێکتیکی سروشت )
بابەت: زانستی و فەلسەفی
نووسین و ئامادەکردنی: کاوە کەریم
پێداچوونەوەی: سەردار عبدللە، ئاراس ڕەشید
دیزاین: ئارام عەلی
بەرگ: سەردار عبدللە
سەرپەرشتیاری چاپ: کامەران لەتیف
تیراژ: ٥٠٠ دانە
نۆبەتی چاپ: چاپی یەکەم ساڵی ٢٠٢١
مافی لەچاپدانەوەی ئەم کتێبە پارێزراوە بۆ نووسەر.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ئامادەکردنی: گۆران عەبدوڵڵا

کتێبی ( یادەوەرێکانم لەگەڵ جۆرج تەرابیشی) لەلایەن نووسەرو وەرگێڕ هنرییت عەبودی هاوسەری بیرمەند جۆرج تەرابیشی (١٩٣٩-٢٠١٦) ەوە نووسراوە.

ئەم کتێبە لە بنەڕەتدا لەلایەن رۆژنامەوان و دیپلۆماتکاری سعودی تورکى ئەلدەخیل ئامادەکراوەو هەر لەسەر داوای ئەویش هنریت عەبودی دەستی بردووە بۆ نووسینەوەی یادەوەرێکانی.
هنرييت عبودی هاوسەری جۆرج تەرابیشی، نووسەرو وەرگێڕ و خاوەنی چەندین کتێب بەزمانەکانی عەرەبی و فەرەنسی، لێرەدا بە زمانێکی باڵای ئەدەبی و پڕ لە سۆز یادەوەرێکانی خۆی لەگەڵ جۆرج تەرابیشی نووسیوەتەوە زۆر وردیش لەسەر زۆرینەی وێستگەکان و خەونە قوڵەکانی تەرابیشی راماندەگرێت. پرسیاری زۆر قوڵ لای خوێنەر جێدەهێڵێت سەبارەت بە خەون و کارەکانی بیرمەندێکی بە بنەچە مەسیحی لە وڵاتێکی زۆرینە ئیسلام دا و ئەو بەرخوردانەی لەگەڵیدا کراوە بە هۆکاری ناوەکەی (جۆرج)!

خوێنەر کە دەڕوانێتە بەرگی کتێبکە پێی وایە ئەم کتێبە قەبارە مام ناوەندیە سەر لەبەری یادەوەری هنریت عەبودییە لەگەڵ تەرابیشی، بەڵام وانییە.
سەرباری نووسینی سەرەتایەک و یادەوەرێکانی (هنرییت عەبودی) و ئەو گفتوگۆیەی (تورکی ئەلدەخیل) سەبارەت بە تەرابیشی لەگەڵیدا ئەنجامی داوە، هەروەها (د.محەمەد عەبدولموتەڵیب ئەلهۆنی) نووسەر و توێژەری لیبی و (هاشم ساڵح) نووسەرو بیرمەندی سوری، رۆژنامەوان و دیپلۆماتکاری سعودی (تورکى ئەلدەخیل) بەشدارن لە نووسینەوەی ئەم یادەوەرییەدا بە پێی نزیکایەتیان و ئەو پرۆژە رۆشنبیریانەی پێکەوە بەشدار بوونە لە ئەنجامدانی.
بەشێکی تری ئەم کتێبە تەرخان کراوە بۆ زنجیرە نووسینێکی جۆرج تەرابیشی بەناوی شەش وێستگەی ژیانم، کەدوواین زنجیرە نووسینی تەرابیشییە بە ساڵێک پێش مەرگی.
کۆی نووسین و قسەکانی بەشداربووانی ئەم یادەوەرییە، جەخت لەو هەموو کارە زۆرو زەبەندیەی تەرابیشی دەکەنەوە لەگەڵ ئەو هەموو رێگرییەی لە بوارەکانی ناوەندی رۆشنبیری و زۆرێک لە قەڵەمە ناسراوەکانی دونیای عەرەبی بۆی هاتۆتە پێش بە هۆکاری مەسیحی بوونی بنەماڵەکەی.
رۆژنامەوان سەعید ناشد دەگێڕێتەوە: کاتێک نامەی دکتۆراکەم پێشکەشکرد لە زانکۆی محەمەدی پێنجەم لەمەغرب کە تیایدا باسی عەقڵی عەرەبی لەلای (تەرابیشی) و (محەمەد عابد جابری) کردووەو لە توێژینەوەکەمدا پتر لایەنگری تەرابیشی بوومە، کەچی مامۆستای سەرپەرشتیار بە روومدا تەقییەوەو وتی: ( چۆن لایەنگری جۆرج دەکەیت لە دژی محەمەد!؟)
(د. ئەلهۆنی) دەگێڕێتەوە: رۆژێکیان جۆرج لە کتێبخانەی (ئیبن سینا) لە پاریس، چاوی بە فەیلەسوفی میسری (عەبدولرەحمان بەدەوی) کەوت، کاتێک بەدەوی لە زاری تەرابیشییەوە گوێبیستی ئەوەبوو کە خەریکی کارکردنە لەسەر کەلەپووری ئیسلامی دەکات، پێی وت: ( تۆ مەسیحیت، هەقت چییە بە کەلەپووری ئیسلامییەوە؟!)..
لەم کتێبەدا روبەروی زۆرێکی تری لەو جۆرە هەڵوێستانە دەبینەوە. ئەم شێوەکار و هەڵوێستانە رۆمانی ( نیشتمانی سارا)ی (میران ئەبراهام) ی بیر هێنامەوە لە شوێنێکدا هاوڕێکانی (سالار) ئاوا دەڵێن: ( ئێمەی کورد هەردەم هاوخەمی ئێوەی جولەکەین) ئەم قسەیە زوو زوو لە رۆژنامەوە نوسینەکانی ئەم سەردەمەشدا لە بەرانبەر ئێزیدێکاندا بەکار دەهێنرێت، هەروەک ئەوەی بڵێی یەکێک لە مەرجەکانی کوردبوون موسڵمان بوونە!
ئەلهۆنی لە شوێنێکی تر دەڵێت: ( جۆرج بۆی دەرکەوت ئەو توێکڵی مۆدێرنەیەی بیری دەستەبژێرەکانی داپۆشیبوو، جگە لە توێکڵێکی رووکەش شتێکی دیکە نەبوو، توێکڵێک لە ناواخنیدا نەریتێکی دەشتەکییانەی دڕندەی شاردبووەوە..)
(د. ئەلهۆنی) لە درێژەی باسەکەیدا باس لەو مێژوو تووندو تیژییەی ئیسلام دەکات کە لە قۆناغە جیاوازەکاندا چ بە شێوەی جەستەیی بووبێت یان زارەکی بەسەر کەمینەی مەسیحێکان و کەمینە ئاینێکانی تردا هاتووە کاتێک لە سەردەمی عوسمانێکاندا مەسیحێکان ناچار دەکران لە رێڕەوی شۆستەکە دووربکەونەوە تا موسڵمانەکان پیایدا بڕۆن.. بۆ ئەو کارە وشەی (طورق) بەکار دەهێنرا.
تەرابیشی کێبووە لە دونیای ئەدەبی و سیاسی کوردی، چۆنمان خوێندۆتەوە و چۆن لێی تێگەشتووین ئەوە باسێکی ترە، بەڵام ئەوەی لێی دڵنیام هەموو خوێنەرێکی جدی کورد زمان هەڵوێستەیەک دەکات لە بەرانبەر دەرس و تەجرەبەکانی تەرابیشی، چونکە دۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی کوردستان هەمان دۆخی داتەپیوی دونیای عەرەبە.

لە کۆتایدا جێگای خۆیەتی بڵێین د. نەوزاد ئەحمەد وەرگێڕانێکی زۆر جوانی بۆ ئەم کتێبە ئەنجام داوە. زمانێک هیچ خۆ تەکلیفکردنێکی کوردایەتی و ناوچەگەرێتی نەکردۆتە بار بەسەر ئەم وەرگێڕانەوە.

ڕاڤەکاریی فەلسەفیی / بەهەندوەرگرتنی فەلسەفییانە، ئێستا لە (دەزگای ڕۆشنبیریی جەمال عیرفان) بەردەستە… . کتێبەکە قەبارە گەورەیە، 835 لاپەڕەیە. بەرهەمی کارکردنە لە ساڵی2008وە، تایبەتە بە ڕاڤەکاریی فەلسەفیی هزری ڕاڤەیی پۆلێک هزرمەندی نوێی ڕۆژئاوایی.

سەرگوزەشتەی ئەم کتێبە

لە سەرەتای سالی 1981، دوای سەردانیکردنی چەند ولاتێکی ئەوروپی، گەیشتمە ئیتالیا، تەمەنەم 21 سال بوو، ماوەیەکی کەم بوو سەنگەری خەباتی پێشمەرگایەتیم لە کوردستان بەرەو هەندەران گواستبووەوە، نیازی خوێندنم نەبوو، تەنها بۆ سەردانێکی چەند رۆژی بوو کەچی قەدەر و نەسیب قەناعەتیان پێهێنام لەم وولاتە بمێنمەوە هەرچەندە، ئەوکات، مافی پەناهەندەیی و سیستەمی سۆسیال و کۆمەکی دەوڵەت نەبوو. لەبەر ئەوە بڕیاری مانەوەم لە ئیتالیا، کەمێک، شێتانە بوو، لەگەل ئەوەشدا، وەکو بەشێک لە کوردەکانیتر، قۆل و باسکم لێ هەڵکرد، لە لایەک کارکردن بۆ بژێوی ژیان و لە لایەکیتریش خوێندنی زانکۆ. کارێکی ئاسان نەبوو، تەنانەت “بەشی ناوخۆ یان مالی خوێندکاران”یش نەبوو.
سالی یەکەمی خوێندنی زمانی ئیتالیم، لە شاری پێروجا Perugia لە گەل زیاد لە 100 خوێندکاری کورد، کە زۆربەیان هی باشور و ئەوانیتریش هی رۆژهەلات و رۆژئاوا بوون، تەواو کرد، بەڕاستی قۆناغێکی پڕ لە جۆش و خرۆش و هەستی “کوردایەتی”مان بەسەر برد. یەکەمجار بوو دەگەل کوردی قامیشلۆ و عفەرین و شام، لەگەل کوردی مەهاباد و سەقزو کەرماشان تێکەلاوی پەیدا بکەم وباسی بارودۆخی “کوردستانی گەورە” بکەین و لەگەل هەندێکیان ئێستاش پەیوەندیم ماوەو زۆر خۆشە. پاشان هەر کەسە بەسەر زانکۆ و ئەو شارانە پەرت و بلاوبووین کە خۆمان هەلمانبژاردبوو، جارێکیتریش لە ئاوارەیی پەرتەوازە بووین.
تاکە کورد بووم کەوتمە شاری پیزە PISA، تا کەوتنی رژێمی سەدام لە نیسانی 2003 بە تەنها بووم، ئیستا لە 2022 کوردێکی باشور و یەکی رۆژهەلاتم ناسیووە کە چەند سالێکە نیشتەجێی ئەم شارەن، لە 2005 ژمارەیەک کوردی باکور، ژمارەیەکی کەمتر هی رۆژئاوا، لێرە نیشتەجێبوون. لەگەل ئەوەشدا لە شاری پیزە، بە بەراورد بە شارەکانیتری ئیتالیا، لە سالانی ١٩٨٢- ٢٠٠٣، زۆرترین چالاکی، لەسەر ئاستی زانکۆ، هێزە سیاسی و نەقابیەکان، شارەوانی، کەنیسە و پەیوەندیکردن بە ڤاتیکان، پەیوەندی لەگەل ئەندام پەرلەمان و رۆژنامەنوسانی ئیتالیا ئەنجامدراون و لە شوێنیتر بە دۆکومینت بلاوکراونەتەوە و باسی رەوەندی کوردی و چالاکیەکانیش کراون.

هەر لە سەرەتای خوێندنی زانکۆ، وەک هەموو خوێندکارە کوردەکان، رووبەڕووی ئەوە بووم کە کتێب و سەرچاوە بە زمانی ئیتالی لەسەر کورد و کوردستان نەبوو، لە هەزار ئیتالی یەک یان دوو کەس زانیاری کەمیان لەسەر کورد و کوردستان هەبوو، لەبەر ئەوە هەولمدا دەستپێشخەریەک بکەم.
لە شاری پیزە، لە سالی ١٩٨٥، دەستم پێکرد، بە رای خۆم، یەکێک لە پەڕتوکخانە هەرە گەورە و دەولەمەندەکانی ئیتالیای لێیە، پاشان چوومە سەردانی پەڕتوکخانەی نیشتمانی لە شاری فڵۆڕانس – فیرێنزی Firenze، پەرتوکخانەی ڤاتیکان و وەزارەتی دەرەوەی ئیتالیا و پەرتوکخانەی نیشتمانی لە شاری رۆما. لە رۆما پەیمانگا و گۆڤارێک بە ناوی “رۆژهەلاتی مۆدێرن – ئۆریێنتێ مۆدێرنۆ Oriente Moderno ” کە لە سالی 1921 وجودی هەیە و زۆر دەنگوباسی دەولەمەندم، لە ماوەی ١٩٢١ – ١٩٤٥ لە سەر کورد تیا دۆزیەوە. پاشان چوومە شاری ناپۆلی Napoli کە 600 کم لە شارەکەی من دوورە، لێرەش زۆر سەرچاوەم کەوتە بەردەست.
هەموو ئەو کتاب و سەرچاوانەی لەم شارانە کەوتە بەرچاو تەنها 4 دانەیان بە زمانی ئیتالی نووسرابوون، رێزمان و قاموسی کوردی – ئیتالی، کە لە لایەن قەشە مەوریتسیۆ گەرسۆنی Maurizio Garzoni لە سالی 1787زا چاپکراوە، مێژووی هەرێمی کوردستان، لە لایەن قەشە جوزێپێ کەمپەنیلێ Giuseppe Campanile لە سالی 1818 چاپکراوە، کتێبێکیتر لە سالی 1863 و 2 کتێبیش لە سەدەی 20 (یەک لە سالی 1910 و یەکیش هی سالی 1930) لە سەر یەزیدی و ئایینی یەزیدیەکان کەوتە بەرچاو. کتێب و سەرچاوەکانیتر بە زمانی فەڕەنسی، ئینگلیزی و ئەلمانی بوون. رۆژی ٢٤ تەموزی ٢٠٢٠، لە کاتی کەڕەنتینەی کۆڤید Covid، تیمێکی کەنالی تیڤی “ئیزیدیخان” لە ئەلمانیا هاتنە لام و دوای چاوپێکەوتن و گفتوگۆیەکی بە سوود کۆپیەکی ئەو کتێبەی سالی ١٩٣٠ لەسەر یەزیدیەکان بە دیاری پێشکەشکردن.
ئەم کتێب و سەرچاوانەم لە سالی 1985، بە لیستێک، نووسیەوەو لەگەل شوێنی دۆزینەوەیان بەسەر خوێندکارانی کورد دابەشکرد تاکو ئەوکاتەی پرسیاریان، سەبارەت بە کوردو کوردستان، لێدەکرێت بتوانن وەلام بدەنەوەو بلێن “ئەو کتێبانە باسی کورد دەکەن”.
بەڕاستی ئەوکات زۆر زەحمەت بوو وتارێکی رێکوپێک یان ریپۆرتاژێک لەسەر کوردستان، بە زمانی ئیتالی، دەستکەوێت، تەنها چەند وتارێکی پرۆفیسۆر میرێللا گەللێتی 1949 – 2012 Mirella Galletti نەبێت کە لە گۆڤارە پسپۆریەکان بلاودەکرانەوە و بە ئاسانی دەستی ئیتالیەکانیش نەدەکەوتن، ئێمە لە سالی 1987 زۆربەی وتارەکانی گەللێتیمان کۆکردەوەو بەیەکەوە کۆپیکرد و بەسەر هاوڕێکانم دابەشکرد. ئێمە لە بەهاری 1989 نامیلکەیەکمان لەسەر دۆزی کورد بە چاپ گەیاندو زیاتر لەناو خوێندکارە کوردستانیەکان و دۆستە ئیتالیەکان بلاوبووەوە و چەند جار چاپکرایەوە. لە کۆتایی 1990، دوای داگیرکردنی کوێت، کتێبێکی زۆر دەولەمەند لەسەر کورد، لە لایەن پرۆفیسۆر گەللێتی، بلاوکرایەوە بە پێی زانیاری و بەدواداچوونەکانی ئێمە هیچ کتێب و نامیلکەیتر نەبوو.
ئەو کتێبەی فرانز مەرییا دەزارۆ، مەلا مستەفا بارزانی و شۆڕشی ئەیلول، لەبەردەستایە هەرچەندە لە سالی 1976 چاپکرابوو بەلام لە هیچ پەرتوکخانەی زانکۆ و پەیمانگا و سەنتەرەکانی دیراساتی رۆژهەلات نەکەوتە بەرچاو و ئێستاش نیە. لەناوەڕاستی مانگی حوزەیرانی سالی 1986 لەوکاتەی لە چێشتخانەی زانکۆی شاری پیزە دەهاتمە دەرەوە کەسێک بە عەڕەبانەیەکی 3 تایە کەونە کتێبی بۆ فرۆشتن دانابوو، هەرزانفرۆش بوو، زۆرجار کتێبی مێژوویی یان رۆمانی هەمەجۆرەم لێکڕیبوو، لەو کاتەی کتێبەکانم سەراوبن دەکرد چاوم بەو کتێبە کەوت و ناوی کوردستان و وێنەی بارزانیم کەوتە بەرچاو خورپە کەوتە دڵم. یەکسەر دەستم دایە و وەک ئەوەی باوەڕم نەدەکرد راست بێت، یەک یەک تەماشای لاپەڕەو وێنەکانم کرد…. ووتم ئەوە بایی چەندە؟ خاوەنی عەڕەبانە و کتێبەکان گەنجێکی قسە خۆش بوو، ریش و پرچی تێکەلاو بوو، لە فەیلەسوفە کلاسیکیەکان دەچوو، ئەو دەیزانی من کوردم بەلام نەیدەزانی کتێبەکە چیە و باسی چی دەکات. بەهەرحال گوتی هەزار لیرەی ئیتالی، دەیکردە یەک دۆلار بەلام ئەوکات بەشی 3 جەم خواردنی چێشتخانەی زانکۆی دەکرد، منیش پێنج هەزاریەکم پێ بوو و دامەدەستی و پێمگوت باقیەکەشی بۆ خۆت. بە داخەوە کتێبەکە، لە کاتی چاپکردنی، لە ١٩٧٦، نرخەکەی لەسەر نە نووسراوە.
کەوتمە رێگا بەرەو پەڕتوکخانەی سەرەکی زانکۆ، بە ناوی مەعریفەت La Sapienza، کە 400 – 500 م دوور بوو، ئەو رۆژە تا سەعاتی 8 ئێوارە، تا کاتی داخستنی، خەریکی خوێندنەوەو تەماشای بەرگ و وێنەکان بووم، زۆر دڵخۆش بووم. کۆمەلێک پرسیارم لەخۆم کرد، مەعقولە ئەو کتێبە ئەوە 10 سالە چاپکراوە نە کوردەکان و نە ئیتالیەکان پێی نازانن و نەیان دیووە؟ هەر زوو بەزوو هەولمدا و دەستم بە وەرگێڕانی کرد. لە بۆنە و ئاهەنگە کوردیەکان، بە تایبەتی نەورۆز، لای هەندێ دۆست و هاوڕێ باسی کتێبێکی لەو جۆرەم کرد بەلام کەس نەبوو ناوی بیستبێت. لەکاتی کیمیابارانی هەلەبجە و راپەڕین و کۆڕەوەکەی 1991 و کەوتنی رژێمی سەدام حوسێن لە نیسانی 2003 کە بە سەدان وتارو ریپۆرتاژ و کتێب چاپکران و بلاوکرانەوە بەلام کەس، بە کەم و بە زۆر، باسی ئەو کتێبەی نەکردووە. وا هەست دەکەم لە کاتی چاپکردنی ئەم کتێبە، لە 1976، سەفارەتی عێراق هەموو کتێبەکانی کڕیبێت و لەناوی بردبێ بۆ ئەوەی لە ئیتالیا دۆزی کورد نەناسرێت. سەیر ئەوەیە کە فرانز مەرییا دەزارۆ Franz Maria D’Asaro لە سالی 1925 لە دایک بووەو لە سالی 2004 کۆچی دواییکردوە هەولی نەداوە ئەم کتێبە بە رای گشتی بناسرێ.
بە هۆی سەرقالی زانکۆ و بژێوی ژیان وازم لە تەرجەمەکە هێناو لای کەس ناوی نووسەرو کتێبەکەم، بە زمانی ئیتالی، باس نەکرد و کتێبەکەم لە مالەوە شاردەوە، حەزم نەدەکرد کەس چاوی پێبکەوێت. هۆکاری ئەو شاردنەوەو باسنەکردنی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی من ئەوکات و ئێستاش وادەزانم ئەم نوسەرە، فڕانز دەزارۆ، موبالەغەی زۆری لەسەر رۆلی مەلا مستەفا کردووەو تەرجەمەکردنیشی بۆ کاتی سالانی دوای راپەرین، بە رای خۆم، سودی بە پارتی و بنەمالەی بارزانی دەگەیاند لەبەر ئەوە لە وەرگیڕان و بلاوکردنەوەکە دوو دڵ بووم. وەک ئاشکرایە پارتی – بنەمالەی بارزانی بۆ بەرژەوەندی خۆیان “مێشەک دەکەنە گامێش” و بەم کتێبە دەیانتوانی بلێن “ئەوەتە بارزانی کوردی بە ئیتالیا و بە جیهان ناساندووە” و ئەمە مێژووە و نووسراوە.
لەسالی 2010 ناوە ناوە کە هەندی دۆست و هاوڕێی کوردستانی سەردانیان کردووم لەگەل هەندێکیان باسی ئەو کتێبەم کرد و بە هەندێکیشیان پیشاندا، لە هەمان کاتیش لە تەرجەمەکە بەردەوام بووم و ماوەی چەند سالێکە تەواو بووە بەلام لەبەر ئەوەی کتێبێکی ناوازەیە حەزم نەکرد بۆ هیچ دۆست و هاوڕێیەکم رەوانەی بکەم بۆ ئەوەی پیاچونەوەی بۆ بکرێت، هەلەکانی زمانەوانی راستبکرێتەوە.
ئەمە یەکەم کتێبە، بە پێی زانیاریەکانی بەردەستی ئێمە، لەسەر کوردو کوردستان، بە زمانی ئیتالی، لە سەدەی بیست چاپکراوە، نووسەر لە دوای روخانی رژێمی پاشایەتی عێراق، لە 14 تەموزی 1958 زا وەک پەیامنێری رۆژنامەیەکی ئیتالی دەگەوێتە بەغدا و یەکسەر ئاشنایەتی دەگەل دۆزی کورد پەیدا دەکات، لەوکاتەوە وتارو ریپۆرتاژی لەسەر دەنووسێ. لە کاتی گەڕانەوەی مەلا مستەفا بارزانی، لە یەکێتی سۆڤیەت لە 6 ئۆکتۆبەری 1958، دەزارۆ لە فڕۆکەخانەی بەغدا، لەگەل جەماوەرێکی زۆری کوردستانیان، کە بۆ پێشوازی لە سەرۆکەکەیان هاتبوون، چاوەڕوانی دەکات و پاشان بۆ ماوەی 2 مانگ لە هۆتێل سەمیر ئەمیس لە شاری بەغدا، شوێنی حەوانەوەی بارزانی، میوان دەبێت و بە چاوی خۆی ئەو کەس و شاندە کوردستانیانە دەبینێ کە بۆ سەردان و بەخێرهاتنەوەی بارزانی دەچوون. لەم کاتە دەزارۆ، یەکەم رۆژنامەنوسە، چاوپێکەوتن لەگەل بارزانی دەکات و لە رۆژنامەکانی ئیتالیا بلاوی دەکاتەوە.
فڕانز مەرییا دەزارۆ بە درێژایی 17 سال، لە 1958 تا ئاشبەتالی ئازاری 1975 بە بەردەوامی وتاری لەسەر شۆڕشی ئەیلول و بارزانی نووسیووە، لە بەغدا چاوی بە زۆربەی کاربەدەستەکانی حکومەت و رژێمەکانی عێراق کەوتووە، شاهیدێکی دەگمەنی ئەو ململانێ، شەڕ و موفاوەزات و ئاشتیە دوور و درێژانەی نێوان شۆڕشی ئەیلول و کاربەدەستانی بەغدایە.
فڕانز مەرییا دەزارۆ جگە لە هەست و سۆزی بۆ گەلی کورد بە شێوەیەکی بێسنور بە بارزانی سەرسام بوو. بارزانی بە داستان، قارەمان، سەرکردە، جەنگاوەر، شۆڕشگێر و باوکی روحی نەتەوەیی کورد لە قەلەم دەدا. بارزانی بە سەرکردەیەکی عەسکەری و سیاسەتوان، تاکتیکچی و ستراتێگێکی سەرکەوتوو دەناسێنی. کاتێ باسی رەوشی نالەباری کوردستانی تورکیا دەکات و دەلێ “لێرە جولانەوە و راپەرینی کورد نیە چونکە لێرە مەلا مستەفا بارزانیەک نیە”. لە کاتی دروستبوونی بەرەی نیشتمانی – جەبهەی وەتەنی لە نێوان حیزبی بەعس و حیزبی شوعی، پ. د. ک. ناچیتە ناو ئەم بەرەیە، عەزیز محەمەد، سکرتێری پارتی کۆمونیست رەخنە لە بارزانی دەگرێت وهیوای ئەوە دەخوازێ بارزانی رازیبکات بۆ ئەوەی پارتی بچێتە ناو ئەو بەرەیە، بارزانی دەلێ “عەزیز کۆمونیستێکی بێ ئەزموونە” و پەشیمان دەبێتەوە. دەزارۆ دەلێ بارزانی، لەسەر ئاستی سیاسەتی نێودەولەتی، ژمارەیەک نوێنەرو دیپلۆماتکاری شارەزاو لێهاتووی هەبوو و لە رێگەی ئەوانەوە ئاگاداری هەموو شتێك بوو، لە رێگەی ئەوانەش نامەی بۆ سەرۆک کۆماری ولاتان و یو ئێن UN رەوانە دەکرد، نووسەر، بە زۆری، ناوی کامەران بەدرخان و عیسمەت شەریف ڤانلی دەهێنێ.
ڵیرە هەژار موکریانیم هاتەوە بیر کە چۆن، لە چێشتی مجێور، بە چەپ و بە راست مەدح و سەنای بارزانی کردووە ئەوهاش فڕانز دەزارۆ هەر بە پۆزەتیڤ باسی مەلا مستەفا دەکات.
لەبەر ئەوەی بارزانی بۆ ماوەی 11 سال لە ئاوارەیی، لە یەکێتی سۆڤیەت، ژیاوە دەزارۆ، کە باسی بارزانی دەکات، بە ناوی جەنەڕالی پێشوی سوپای سوری سۆڤیەت، شێخی سۆر، مەلای سۆر و قارەمانی نەتەوەیی ناوی دەهێنێ.
دەزارۆ دەنووسێ بارزانی کاریگەری لەسەر هەموو سیاسەت و روداوەکانی بەغدا و عێراق هەیە و هەبووە، لە هەموو وەزارەت و دامەزراوە عەسکەری و کون و قوژبنەکانی دەوڵەت، بە نهێنی، پیاوی خۆی هەبوو و، پێشوەختە ئاگاداری پلان و نیاز و جولەی دەوڵەتی عێراق بوو.
دیارە فڕانز دەزارۆ لەم نووسینە پشتی بەو زانیاریانە بەستووە کە کوردەکانی نزیک لە بارزانی پێیانداوە، لەبەرە ئەوە هەلەی زۆر زۆری کردووەو نووسیووە، وێنەیەکی خەیالی بۆ بارزانی کێشاوە کە دوورە لە راستی.
دەزارۆ باسی چەند هەلەیەکی بارزانیش دەکات، لەوانە هەولنەدانی جدی بۆ گەیشتن بە ریێكەوتن لەگەل عەبدول کەریم قاسم، رەوانەکردنی نامە و داوای یارمەتیکردن لە ئەمەریکا لە سالی 1972 لەوکاتەی حکومەتی بەغدا لەسەر ئاستی نێوخۆ و جیهانی بەرەو بەهێزی دەچوو، نەدەبوایە لە ئازاری 1974 شەڕ دەست پێبکاتەوەو هەموو هێلکەکان بخرێنە سەبەتەی ئێران و شا.
فڕانز دەزارۆ باسی سیاسەتی تاکڕەوی مەلا مستەفای نەکردووە، ئاماژەی بەوە نەداوە یان نەیزانیووە کە بە بڕیاری بارزانی دەیان و سەدان کەسایەتی و رێبەرانی جولانەوی کورد کە لە بەشەکانیتری کوردستان بۆ هاوکاری و کۆمەکی کورد هاتبوونە باشور تیڕۆرکران یان بە دیلی رادەستی موخابەراتی تاران و ئەنقەرە کران یان ناچار کران ناوچەکانی ژێردەستی شۆڕش بەجی بێلن روو لە بەغدا و دەرەوە بکەن. هەر بە بڕیاری تاکلایانەی مەلا مستەفا چەندەها کەسایەتی و سەرۆک خێل و هۆزەکان، لە باشور، تیڕۆر کران یان لە زیندانە بێ ناوەکان ژیانیان بەسەر بردو زۆریشیان لەناو بردران.
زۆر بەداخەوە مەلا مستەفا میراتێکی زۆر خراپ و زیانبەخشی بەجێ هێشت، ئاوێکی پیس و بۆگەنی وای رژاند تا ئێستا کوڕو نەوەکانی، زۆر بە خراپی، پێی پیا دەخشێنن، لە سەرکوت و تیڕۆرکردن، لە گەندەلی و دزین و بە فیڕۆدانی سەروەت و سامانی نیشتمانی، لە دەست تێکەلکردنی لە گەل دوژمنانی کورد و … هتد سەد کەڕەت لە بارزانی باوک تێیان پەڕاندوە.
فڕانز مەرییا دەزارۆ، لەم کتێبە، بە کورتی و خێرایی باسی روداوەکانی عێراق، لە دروستبوونەوە تا رۆژانی ئاشبەتالی، دەکات، بە حیزب و کەسایەتی و کودەتا و گرفتەکانی ئەو ولاتەمان ئاشنا دەکات. دەزارۆ، هەر ئەوکات، هەستی بە “نەفرەتی نەوت” کردووە کە تاکو ئێستا بۆتە هۆی تڕاژیدیای کورد.
خالێکیتر کە دەزارۆ کە باسی دەکات بریتیە لە سیاسەتی روسیای قەیسەری و یەکێتی سۆڤیەت بۆ گەیشتنی بە ئاوە گەرمەکان، لە خەلیجی فارسەوە تا دەگاتە دەریای سپی ناوەڕاست، بۆ گەیشتن بەو ئامانجە دۆزی کوردی بەکار هێناوە، لە کاتی کۆماری مەهابادەوە تاکو ئێستا وا هەست دەکرێ کە ئەم سیاسەتە گۆڕانی بەسەر نەهاتووە.
بە دەگمەن رۆژنامەنوسێکی غەیرە کورد، وەک دەزارۆ، ئەوەندە سالە موتابەعەی شۆڕشی ئەیلول و بارزانیان کردووە. لەبەر ئەوە پێموایە ئەم کتێبە دۆکومێنتەکی مێژوویی گرنگ و دەگمەنە، حەقی خۆیەتی نەوەی ئێستا و دواڕۆژ ئاشنایەتی بەو کتێبە پەیدا بکەن و دەکرێت سوودی لێوەربگرن. کەموکورتی هەرە گەورەی فڕانز دەزارۆ بریتیە لەوەی، جگە لە مەلا مستەفا، زۆر بە دەگمەن باسی سەرکردەو کەسایەتیەکانیتری کوردستان دەکات، ئەو هەموو سالە لە عێراق، لە بەغدا، بووە و چاوی بە ژمارەیەکی زۆر لە سەرکردەو سیاستەوان و رۆشنبیری کورد کەوتووە بەلام باسیان ناکات و ناویان ناهێنێ.
دەزارۆ لەم کتێبەکە ناوی “شۆڕش” و “پێشمەرگە” ناهێنی، بەلکو بە جولانەوە، یاخیبوون، راپەڕین و شەڕ و، چەکدار، شەڕکەر و جەنگاوەر ناویان دەبات بەلام ئێمە هەموو ئەو دەستەواژانەمان بەکار هێناوە.
دوای سالانێکی دورودرێژ و چەندەها جار پیاچوونەوە بە تەرجەمە کوردیەکە بڕیارمدا بیخەمە بەردەست و بلاوبکرێتەوە، ئەمڕۆش نەبێ بەیانی کەسێکیتر تەرجەمەی دەکات. من هەولمداوە بە ئەمانەت و راستگۆیی دەقە ئیتالیەکە بکەمە کوردی، لەو شوێنانەی پێویستی بە راستکردنەوەی ناوی کەس و شوێنەکان هەبوو ئاماژەم پێکردووە (وەرگێڕ یان و)، یان لە پەڕاوێزەکان ئاماژەی بۆ کراوە. کاتێک باسی دۆزی کوردو کوردستان دەکرێت ناچاری باسی 4 دەولەت بکەیت، ناوی زۆر کەسایەتی و شوێنە جوگرافیەکان ببەیت، ئەمەش کارێکی زۆر سەختە و پێویستی بە شارەزاییەکی فراوان هەیە، بە تایبەتی بۆ نیو سەدە پێش ئێستا. لەبەر ئەوە نووسەر، وەک رۆژنامەنوس نەک وەک کەسێکی ئەکادیمی و توێژەری مێژوویی، کۆمەلێک هەلەی کردووە، وەک گوایە بارزانی لەم ماوەیەی لە یەکێتی سۆڤیەت ژیاوە بە بەردەوامی پەیامی، لە رێگەی رادیۆ، بۆ کۆمەلانی خەلکی کورد رەوانەکردووە تا هانیان بدات لەدژی حکومەتەکانی بەغدا، ئەنقەرە، دیمەشق و تاران خەبات بکەن یان گوایە مەلا مستەفا بەخۆی سەرکردایەتی چەندەها شەڕی کردووە. ئێمە تا ئەو رادەو شوێنەی هەستمان پێکردووە و لە تواناماندا بووە ئاماژەمان بە زانیاریە هەلەکان کردووە و راستمان کردونەتەوە و، هەموو پەراوێزەکانیش ئێمە، وەرگێر، دامان ناوە. لە ناو کتێبەکە ناوی دەیان و بە سەدان کەسایەتی عێراق و رۆژهەلاتی ناوەڕاست و جیهانی هەیە کە نووسەر، لە دەقە ئیتالیەکە، بە هەلە ناوی هێناون و بەیەک ناو ناوی بردوون، وەک، قاسم، عارف، شەواف، گەیلانی، ناسر، موفتی فەلەستین، خڕۆشۆف و… هتد بۆیە هەولمانداوە ناوەکان وەک خۆیان، چۆن پێی ناسراون، ناوی سیانی، بنووسینەوە، بەشی زۆریان لەناو تێکستی کتێبەکە نووسیووەو بەشێکی کەمیش لە پەراوێزەکان داناوە.

پارتی و ئەم کتێبە

لە ١٦ تەموزی ٢٠٢١ لەگەل د. عبدالحکیم خەسرەو جۆزەل پەیوەندیەکی تەلیفۆنیم کرد و باسی ئەوەم بۆی کرد کە خەریکی تەواوکردنی تەرجەمەی دوو کتێبی ئیتالیم بۆ سەر زمانی کوردی. من و د. دکتۆر عبدالحکیم، لە سالی ٢٠٠٤ – ٢٠٠٦ ئەوکاتەی گەڕامەوە هەرێم و لە زانکۆی سەلاحەدین، لە کۆلێژی زانستە رامیاریەکان وانەم دەگوتەوە یەکترمان ناسی، بۆ من کەسێکی تا بلێی بەرێز، کۆمەلایەتی و کوردیزانیکی زۆر باش و ئەکادیمێکی سەرکەوتووبوو، پەیوەندی دۆستایەتی و هاوڕێیەتیمان بەردەوام بوو. کاتی خۆی لە سالی ٢٠١١ بۆ خولێک هاتە ئیتالیا و لە شاری پیزە ماوەی ١٠ رۆژێک مایەوە، لەم سەردانە ئەم کتێبە و کتێبێکیتر لەسەر یەزیدیەکان، کە لە سالی ١٩٣٠ چاپکراوە، پێ نیشانداو زۆر کەیف خۆش بوو، پێشنیاری بۆ کردم و تەرجەمە کوردیەکەی بدەمە دەست یان بۆی رەوانە بکەم و لە هەولێر لە یەکێک لە دەزگاکانی سەر بە پارتی چاپ بکرێت بەلام من هەر دوو دڵ بووم و ووتم بیرێکی لێ دەکەمەوە.
لە ١٦ تەموزی 2021 کە لەگەل د. عبدالحکیم قسەمکرد، کەسێکی زۆر قسە خۆش و بێ فیزە، بە پێکەنینەوە گووتی “ئەمن ئێستا بوویمە پیاوی دەسەلات و سکرتێری لیژنەی بالای جێبەجێکردنی یاسای چاکسازی”م لە ئەنجومەنی وەزیران. بە هەرحال وا رێکەوتین یان کتیبەکە یان بە چەند لاپەڕەیەک کتێبەکە بناسێنم. ئەوەبوو لە ٣٠ ئابی ٢٠٢١ بە نامەیەکی ٧ لاپەڕەیی لەگەل هەندی وێنە بۆم رەوانەکرد، دەتوانم بلێم وەک ئەم سەرگوزەشتەیە بوو بەلام باسی کەموکوڕی و خالە نەگەتیڤەکانی مەلا مستەفام نەکردبوو. پاش چەند رۆژێک پەیوەندیمان بەیەکەوە کرد و گوتی “بۆ بارەگای بارزانی رەوانەکراوە” و خۆیان پەیوەندیت پێوە دەکەن. لە ٢٩ ئەیلولی ٢٠٢١ کەسێک، بەناوی د. زکری موسا، راوێژکار لە بارەگای بارزانی پەیوەندی پیوەکردم گوتی نامەکەت سەبارەت بە کتێبەکە مایەی دەستخۆشیە و داواکارین تەرجەمە کوردیەکەمان بۆ رەوانە بکەی تاکو هەلسەنگاندنی بۆ بکەین. من و کاک زکری یەکترمان نەدەناسی، بە رێزەوە و لە دوورەوە لەگەل یەکتر قسەمانکرد. منیش لە وەلام و داواکەی کاک زکری گوتم هیچ کێشەیەک نیە بە مەرجێک بە ئیمەیل وەلامم بدەنەوەو بە فەرمی بە لۆگۆی بارەگای بارزانی یان دەزگایەکی چاپ داوا بکەن و منیش تەرجەمەکەتان بۆ رەوانە دەکەم، لە وەلام ووتی “بۆ سیقەت بە ئێمە نیە”، لە وەلام ووتم مەسەلە سیقە نیە، تەنها بۆ ئەوەی بزانم بۆ کوێی رەوانە دەکەم، بۆ ئەو مەبەستەش کورتە نامەیەکت بۆ رەوانە دەکەم، ئەگەر پێتان باشە یەکسەر بیخەنە سەر کاغەز بە لۆگۆی بارەگای بارزانی و بە ئیمەیل بۆم رەوانە بکەن وئەگەر گۆریتان تکایە ناوەڕۆکە دەستکاری مەکەن. دیار بوو بە داواکەی من کەمێک سەخلەت بوو. پاش تەلیفۆنەکە کورتە نامەکەم بۆ رەوانەکرد.
کاتێکی زۆری بەسەرچوو هیچ وەلامێک نەبوو، ناچار نامەیەکیترم بۆ کاک زکری موسا و د. عبدالحکیم خەسرەو رەوانە کرد و داوامکردبوو بە ئا و بە نا وەلامەکم بدەنەوە، رۆژی ٣ نۆڤەمبەری ٢٠٢١ نامەیەکم لە بارەگای بارزانی و راوێژکار، بە ئیمەیل، بەدەست گەیشت، تیایە نووسراوە:
“سەرەتا داوای لێبوردن دەکەین کە نەمانتوانی لە کاتی خۆی وەلامی نامەکەتان بدەینەوە…….. ئێمە خۆشحالین و دەستخۆشی لە بەڕێزتان دەکەین کە بەم کارە گرنگە هەڵساون و کتێبێکی گرنگی پڕ لە دیکۆمنتان لەسەر مێژووی هاوچەرخی کورد و شۆڕش لە زمانی ئیتالیەوە بۆ کوردی وەرگێڕاوە. ئەم هەولە زانستیەی بەڕێزتان جێگەی پێزانینە. داوا لە بەڕێزتان دەکەین کە نوسخە کوردیەکەمان بۆ بنێرن بۆ ئەوەی بدرێتە لیژنەیەکی تایبەت بۆ هەلسانگاندن و دواتر هەلسەنگاندنەکە عەرزی جەنابی سەرۆک بارزانی بکرێت و بڕیاری چاپی لێ بدرێت.
دووبارە داوای لێبوردنتان لێ دەکەین و هیوای کامەرانیتان بۆ دەخوازین.
د. زکری موسا
راوێژکار لە
بارەگای بارزانی”
ئەوەبوو رۆژی ١٧ نۆڤەمبەری ٢٠٢١ دەقە کوردیەکەم بۆ د. زکری موسا و د. عبدالحکیم خەسرەو رەوانە کرد و دەمودەست وەلامیان دایەوە کە بەدەستیان گەیشتووە.
لەو باوەڕەدابووم دوای ٧ – ١٠ رۆژ وەلامەکم بەدەست بگات بە تایبەتی بارەگای بارزانی باسی “لیژنەیەکی تایبەت لە کەسانی شارەزا لە مێژوو و شۆڕشی ئەیلول” کردبوو کەچی بۆ ماوەیەکی درێژ بێدەنگ بوون، رۆژی 03/01/2022 نامەیەکی کورتم بۆ راوێژکارەکە رەوانەکرد “ئەرێ کەس کتێبەکەی خوێندۆتەوەو هەلسەنگاندنی بۆ کردووە، رایان چی بووە، بۆ بلاوکردنەوە دەشێ؟”.
رۆژی ٤ی مانگ یەکی ئەم سال د. زکری موسا بە کورتی وەلامی دایەوە “بەڵێ چەند بەڕێزێک کتێبەکەیان خوێندۆتەوەو هەلسەنگاندنیان بۆ کردووە. لە رێگەی بەڕێز دکتۆر عەبدالحەکیم خەسرەو لەم حەفتەیە وەلام بۆ جەنابتان دەنێردرێت”. من، لای خۆم، ئەو وەلامەم بە نەگەتیڤ لە قەلەمدا و یەکسەر بۆ د. عبدلحکیم خەسرەو رەوانەکرد بەو ئامانجەی کە تەلیفۆنم بۆ بکات و یان پەلە لە وەلامە رەسمیەکە بکات.
سەرنج بدەن من رۆژی ١٧ نۆڤەمبەری ٢٠٢١ دەقە کوردیەکەم رەوانەکرد، دوای ٤٧ رۆژ دەلێن بەلێ لیژنەیەک هەلسەنگاندنی بۆ کردووەو لەم حەفتەیە وەلامت بەدەست دەگات.
رۆژی ١٦ مانگی یەکی ئەمسال، ٢٠٢٢، کورتە نامەیەکم بۆ د. عبدالحکیم خەسرەو رەوانە کردو سۆراخی کتێبەکەم لێ پرسی، ئەویش یەکسەر وەلامی دامەوەو ووتی “بەشێکی کتێبەکەم خوێندۆتەوە، لەم رۆژانە رای خۆمت بۆ رەوانە دەکەم”. منیش یەکسەر وەلامم دایەوە “کاک دکتۆر من پێویستم بە رای شەخسی تۆ نیە، ئەگەر ئەم لیژنەیە یان کەسانی شارەزا خوێندویانەوە و هەلسەنگاندنیان بۆ کردووە پێویستی بەو هینان و بردنە نیە، من سوپاسی تۆ دەکەم، هەر کاتەک کتابەکە بلاوکرایەوە تۆ دەتوانی رای خۆت، لەسەر زمانی وەرگێرانەکە یان ناوەڕۆکی کتابەکە بە نووسین، وەک هەلسانگاندنێکی ئەکادیمی دەربڕی. ئەوەی پەیوەندی بە منەوە هەیە تەنها شێوەی وەرگێڕانەکەیە، ناوەڕۆکەکەی پەیوەندی بە نووسەرەکەوە هەیە”.
لە رۆژی ١٦ شوباتی ٢٠٢٢، دوای یەک مانگ، د. عبدالحکیم کورتە نامەیەکی بۆ رەوانەکردم و دەلێ “زۆر داوای لێبوردن دەکەم ، ئەم ماوەیە زۆر مەشغولی بابەتی …… بووم. بەڵێ تێبینیەکانم بەدەست گەیشتووە ….. ئەگەر دەرفەتم بدەی لەم چەند رۆژە تێبینیەکان بۆ جەنابت دەخەمەروو”.
هەموو وەلام و دەرنگی و خۆ دزینەوە نیشانەی ئەوەیان پێوە بوو کە پارتی و بارەگای بارزانی ئەم کتێبە بە پۆزەتیڤ نابینن، بە زیانی بۆ سەر مەلا مستەفا و پارتیان هەلسەنگاندووە ئەگەر نا زوو بە زوو وەلامیان دەدایەوە.
رۆژی ١٧ شوبات نامەیەکی دەنگیم بۆ د. عبدالحکیم خەسەرەو رەوانەکرد، من زۆر زۆر بە دەگمەن نامەی دەنگی رەوانە دەکەم، بە زمانێکی زۆر برایانە و دۆستانە “داوای لێبوردنت لێدەکەم کە سەر ئێشەم بۆ دروستکردی، دیارە بارەگای بارزانی ئەم کتێبەی بە دڵ نیە و پێی باش نیە بلاو بکرێتەوە. من لەسەر سەفەرم بۆ دەرەوەی ئیتالیا ئەگەر تا ٢٠ شوبات وەلامێکم بۆ رەوانە بکە ی باشە ئەگەر نا خۆت ماندوو مەکە و هیچم بۆ مەنووسە، تۆ دۆست و برایەکی ئازیزی منی”.
لە راستی من “هەلەیەکی گەورە”م کرد نەدەبوایە ئەم کتێبە بۆ پارتی رەوانە بکەم چونکە بۆ بنەمالەی بارزانی مەلا مستەفا “هێلی سورە” و وا دەزانن هیچ جۆرە کەموکوڕی و هەلەیەکی نیە کەچی فرانز دەزارۆ هەرچەندە بە پۆزەتیڤ باسی دەکات جار جارەش رەخنەی لێگرتووە، کە باسی کۆماری مەهاباد دەکات ئاماژە بە ناکۆکی نێوان پێشەوا قازی محەمەد و مەلا مستەفا دەکات و دەلێ “مەلا مستەفا بارزانی هەموو کۆمەک و پشتگیری خۆی لە قازی محەمەد کێشایەوەو بەتەنها بەجێی هێشت”. ئەوەش بەسە بۆ ئەوەی بنەمالەی بارزانی بە نەگەتیڤ هەلسەنگاندنی بۆ بکەن و بە زیانبەخش بۆ سەر مێژوو و ژیانی مەلا مستەفا حیسابی بۆ بکەن. یان ئەوکاتەی فڕانز دەزارۆ بۆ یەکەمجار چاوپێکەوتن “رووبەرو لەگەل بارزانی” دەکات بە پۆزەتیڤ باسی ناکات، بە تایبەتی ئاماژە بەوە دەکات کە مەلا مستەفا “لە وەلام و قسەکانی راستگۆ نیە”.
تاکو ئێستا هیچ وەلامێکیترم لە بارەگای بارزانی و د. عبدالحکیم خەسەرەو بەدەست نەگەیشتەوە، تەنها بێدەنگی د.عبدالحکیم بۆ من مایەی نیگەرانیە، متمانەی زۆرم پێی هەبوو، نەک بۆ ئەو کتێبە بەلکو لەسەر ئاستی دۆستایەتی و کۆمەلایەتی و ئەکادیمیش.
من بۆ ئەو کتێبە داوای هیچم نە کردبوو، یەک مەرجم بە نووسین و بە قسە بریتی بوو لەوەی “بە بێ دەستکاری ناوەڕۆک و شێوە زمانەکە” چاپ بکرێت. لە نامەکەی یەکەمجار ئاماژەم بە چەند توێژینەوەو کتێبێکیتر کردبوو کە لە سەر دۆزی کورد لە سەردەمی مەلا مستەفا، بە زمانی ئیتالی، چاپکراون و دەکرێ هەولی کۆکردنەوەو تەرجەمەکردنیان بدرێ.

یەکێتی نیشتمانی کوردستان چی دەلێ؟

دوای نەمانی پەیوەندی لەگەل “پارتی” وازم لە کتێبەکە هێناو لای کەس باسم نەکرد، رۆژی ١٦ ئازاری ٢٠٢٢ کاک سەرتیپ جەوهەر، رۆژنامەنووس و چالاکوانی هەولێرو رەخنەگر لە سیاسەتی یەکێتی (لە نووسینەکانی هەست پێدەکرێ) پەیوەندی پێوەکردم و نزیکە ٧٠ خولەک باسی زۆر بابەت و روداومانکرد، راستی من و کاک سەرتیپ ئەوە یەکمجار بوو بەیەکەوە قسە بکەین. لە کۆتایی گفتوگۆکە باسی ئەو کتێبەم بۆکرد و ووتم دەکرێ لە دەزگاکانی یەکێتی چاپ بکرێت، لە وەلام ووتی “چەند دەزگایەکی یەکێتی کاری چاپەمەنی دەکەن، ئەتو کتێبەکە رەوانە بکە و پاشان قسەی لەسەر دەکەین”. من بە کاک سەرتیپم نەگوت کە بۆ پارتیم رەوانەکردووەو وەلامیان نەداوەتەوەو بە نەگەتیڤیان هەلسەنگاندووە. ئەوەبوو رۆژی ٢٤ نەورۆزی ٢٠٢٢ بە ئیمەیل بۆم رەوانەکرد و رۆژی دوایی بۆی نووسیم “کتێبەکی زۆر باشە و خەریکی خوێندنەوەیم، قسەم لەگەل برادەرانی مەکتەبی بیر و هوشیاری کردووە و ئەوڕۆ یان سبەی لۆیان رەوانە دەکەم”. هەمان رۆژ بۆی نووسیم “ئەوە بۆ برادەرانی یەکێتیم رەوانە کردووەو تکام کردوە بە زوویی بیخوێننەوەو وەلامەکم بدەنەوە بەلام تکایە نەچیتە دەستی کەسانیتر، ئەگەر چاپی دەکەن یان نا خێرا وەلامم بدەنەوە”.
من وا بیرم دەکردەوە مادام بە دڵی پارتی نەبووە بە دڵنیایەوە دەبێ یەکسەر بە دڵی برادەرانی یەکێتی بێت، بە تایبەت کەسێکی وەک خۆم وەریگێڕاوە، کە پێشمەرگەی یەکێتی بووم لە شاخ، لە ١٩٨١ لە ئیتالیا دەژیم و یەکێک لە چالاکوانەکانی یەکێتی و بۆ ماوەی ١٥ سال بەرپرسی کۆمیتەی یەکێتی لە ئیتالیا و زۆریتیریش. لە دوای روخانی بەعس، زوو بەلام درەنگیش، هەستمکرد یەکێتی عەقلی سیاسی نیە کەواتە ناتوانین باسی ئەرشیڤ و زانیاری، سەبارەت بە ئەندام و چالاکیەکانیان، لەو رێکخراوە بکەین.
رۆژی ١٥ نیسانی ٢٠٢٢ کورتە نامەیەکەم بۆ کاک سەرتیپ جەوهەر رەوانەکرد و پرسیم “ئەرێ هیچ سەرەداوی کتێبەکەت بە دەست نەگەیشتووە؟”.
وەلامی دایەوەو ووتی “نە وەڵلە بەلام هەولدەدەم بە زوترین کات وەلامت بدەمەوە.”
ئەوکات رەمەزان بوو، جەژنیش تێپەڕی هیچ وەلام نەبوو، ناچار ٩ ئایار نامەیەکی کورت کورتم بۆ نووسی “ئەرێ هیچ خەبەر نیە؟” وەلامی دایەوەو زۆر گلەیی و گازاندەی لە مەکتەبی بیر و هۆشیاری و هەموو یەکێتی هەبوو، دیسان داوای هەفتەیەکیتری کرد. ئەمنیش حەپەسان و سەرسوڕمانی خۆم دەربڕی بەرامبەر ئەو رەفتارە و گوتم باشە و “با نۆیەش بێتە سەر دەیە” و هەفتەیەکی تریش چاوەڕوان دەکەم.
هەفتەکە بە زیادەوە تێپەڕی وەلام نەبوو، لە ٢١ ئایار دیسان داوای سۆراخی کتیبەکەم کرد. وەلامی نەبوو، دیسان رۆژی ٢٤ ئایار هەمان کورتە نامەم بۆ رەوانە کردەوە، یەکسەر تەلیفۆنیکرد، پێی گوتم برادەرانی یەکێتی، لە “مەکتەبی بیرو هوشیاری” پێیان راگەیاندووم ئەو کتێبە بە پۆزەتیڤ باسی مەلا مستەفا دەکات و ئەوەش بە سود و قازانجی بنەمالەی بارزانی و پارتی دەشکێتەوە، لەبەرە ئەوە ئێمە بلاوی ناکەینەوە. بە نووسین ئەوەشی بۆ دوپاتکردمەوە. وتووێژێکی ٢٥ دەقیقەمانکرد و باسی زۆرشتیترمان کرد. دیار بوو کاک سەرتیپ زۆر هەستی بە ناڕحەتی دەکرد و چەند جار ووتی “من شەرمەزارم بەرامبەر بەتو”.
منیش هەولمدا بارودۆخەکە ئاسایی بکەمەوەو زۆر سوپاسمکرد و داوای لێبوردنم لێکرد بۆ ئەو کات کوشتن و سەر ئێشە و .. هتد. گوتم ئەی باشە خودی مام جەلال نەبوو چووە سەر گۆڕی مەلا مستەفا – مەزاری نەمران و لەوێ و لە چەند موناسەبە و نووسین بە دەنگی بەرز هاواری نەکرد “من هەلەبووم لە سالی ١٩٦٤ لە مەلا مستەفا بارزانی جیا بوومەوە” و پارتی بە “مالە گەورەکە” لە قەلەم نەداوە؟ ئەی، لە دوای کەوتنی رژێمی سەدام حوسێن لە ٢٠٠٣، زۆربەی سەرانی یەکێتی سەردانی گۆڕی بارزانیان نەکردووە؟ ئەی لە سالی ٢٠٠٥ بە دواوە هەموو ئەندام پەرلەمان و وەزیرەکانی یەکێتی لە هەولێر لەژێر وێنە گەورەکەی مەلا مستەفا بارزانی سوێندی یاسییان نەخواردووە؟
ئێمە لە زۆر کات و موناسەبە، بە قسە و بە نووسین، باسی ئەوەمانکردووە کە کەڵەگایی و بەهێزبوونی دەسەلاتی پارتی لە هەرێم بە پشت و پەنای یەکێتی، لە پێشەوەی هەموان هی مام جەلال تالەبانی، بووە. یەکێتی، ئەگەر بەشی زۆرتر نەبێ، ئەوە بە یەکسانی، لەگەل پارتی، لە تاوان و دزین و گەندەلی و نەهامەتیەکانی باشوری کوردستان شەریک و بەرپرسیارە.
پارتی و یەکێتی، بەمجۆرە، رێکەوتن بایکۆتی ئەو کتێبە بکەن، ئەوەیە رێکەوتنی ستراتیژی؟ ئەوە چ عەقلیەتێکە گوێ لە رەخنە نەگرێت، نەیەوێت گوێ لە بۆچوون و رای کەسانی چاودێر و رۆژنامەنوس، بە تایبەتی بیانی، بگرێ؟
پێمخۆشە ئاماژە بەوە بکەم کە زۆر کتێب و نووسینی بە پێز لەسەر کەسایەتی و هەلسوکەوتی مەلا مستەفا بارزانی و پارتی دیموکراتی کوردستان، بە زمانی کوردی، چاپکراون، لێرە تەنها ناوی سێ دەهێنم کە خوێندومنەوە.

جميل محو، مذكراتي داخل سجون الثورة الكردية (جەمیل محۆ، بیرەوەریەکانم لە زیندانەکانی شۆڕشی کورد)، 1982، بیروت – لبنان.

زرار سلێمان بەگ دەرگەلەیی، بیرەوەریەکانم لە سالانی ١٩٤٣ – ١٩٧٧.

مەحمود رەزا ئەمین، پارتی و کوشتنی سیاسی، لە ١٨ دیسەمبەری ٢٠١٦ لە سایتی کوردستانپۆست بلاوکراوەتەوە.
هەرسێکیان، زۆر بە ئاسانی، لە گوگل دەدۆزرێنەوە.

دڵنیامە ئەو رۆژەی دەسەلاتی سیاسی بنەمالەی بارزانی نامێنێ یان لاواز دەبێ بە سەدان کتێب، بیرەوەری و هەلسەنگاندن و توێژینەوە، لە لایەن کەسە نزیکەکانی پارتی چاپ دەکرێن و ئەوکات پۆخلەوات، دزی و گەندەلی، تیرۆر و جەردەیی، خیانەت و جاشایەتی، بە شێوەیەکی فراوان بە هەموو کوردستان بلاودەبنەوە و سیحر و تەلیسم و ئەفسانەی مەلا مستەفا و نەوەکانی بە یەکجاری بەتاڵ دەکرێنەوە.

د. جاسم خۆشناو
ئیتالیا
٢٥ نۆڤەمبەری ٢٠٢٢

————————–

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ماڵی سەگە دڕەکانی گەڕەک ، ناونیشانی کۆمەڵێک کورتە چیرۆکی جەلال عەبدوڵا ساڵحە کە هاوکات لەگەڵ کۆمەڵە چیرۆکی ڤەنیسا و باڵندەکانی ماریۆدا ، چاپ‌ و بڵاو کرایەوە …
ماڵی سەگە دڕەکانی گەڕەک ، لە هەشت کورتە چیرۆک پێکهاتووە ، مراوییەکانی نەنکم ، کەڵەشێرەکەی داود ، سەگەکەی ئەڵوشە و دەیڤد ، بیرەوەرییەکانی جەلال کرماشانی ، ماڵی سەگە دڕەکانی گەڕەک ، پەیژەی ژیان ، ماڵی نابینا و مەتینە ، ڤیڤا خان و کۆڤرونسکی ..

بەم نزیکانە کتێبی ڤانیسا و باڵندەکانی ماریۆ (چیرۆک) دووبارە چاپدەکرێتەوە

بۆ خوێندنەوەی ئەم کۆمەڵە چیرۆکە کلیکی ئێرەبکەن..

کتێبی “شارستانی کۆلاپس- ژیان و خۆشەویستی لە سەردەمی سەرمایەدارییدا” ناونیشانی کتێبێکی نوێی ستیڤان شەمزینییە، لە دوو توێی 660 لاپەڕەی قەبارە گەورەدا، بەم کتێبەش ژمارەی کتێبە چاپکراوەکانی نووسەر گەیشتە 23 کتێب، ئەم کتێبە لە پێنج بەشی سەرەکی و پێشەکی و پاشەکییەک پێکهاتووە بەم شێوەیە:
بەشی یەکەم: لە خۆشەویستییەوە بۆ خۆشەویستی
ئەم بەشە چەند سەر باسێکی لە خۆیدا کۆکردووەتەوە بەم ناونیشانانە
-چییەتی خۆشەویستی
-دوالیزمی خۆشەویستی و سێکس
-جەستەی بایۆلۆژیی و جەستەی کولتووریی
-ناشرینکردنی جوانی، سەردەمی ساف و لوسی
-ئیپۆسەکانی خۆشەویستی
-شیعری رۆمانسی یان شیعری پۆرنۆ؟
بەشی دووەم: شارستانیی کۆلاپس
ئەم بەشە چەند سەرباسێکی لە خۆیدا کۆکردووەتەوە بەم ناونیشانانە
-بەرخۆریی، فریودانی ئارەزوو
-چەوساندنەوەی ژینگە
-شەپۆلی چوارەم، ژیان لە شانشینی دیجیتاڵیدا
-سیستمی هیچوپووچی و هەژموونی ئەوباشەکان
-سەرکەوتنی ساناتۆس، گەڕانەوەی تارمایی جەنگ
-داماڵینی رادیکاڵیزم، سەرمایەداریی و گەشەپێدانی مرۆیی
-کەوتنی خۆرئاوا، ژیانەوەی راسیزم و راستڕەویی
-رەخنەی رەخنەکان، رەخنە لە عەقڵی ناعەقڵانی
-ئایدیای شۆڕش لە سەردەمی دژە شۆڕشگێڕییدا
-هونەری ئاڤانگارد ترووسکەی شەوەزەنگ
بەشی سێیەم: مەرگ لە چاخی نەمرییدا
ئەم بەشە بریتییە لە توێژینەوەیەکی فرەلایەنی چەمکی میتافیزیکیی مردن و نەمریی لە 55 لاپەڕەدا.
بەشی چوارەم: راڤەی تیۆلۆژیی
ئەم بەشە دوو سەربای لە خۆگرتووە بەم ناونیشانانە
-خودا مەتەڵێک لەودیو بوون و نەبوونەوە
-ئاین وەک تلیاک، بێ ئاینیی وەک ئاین
بەشی پێنجەم: بیرکردنەوەی چەپ بە کوردیی
ئەم بەشەش دابەشبووە بەسەر سێ سەرباسدا بەم شێوەیە
-مارکس خێوێک بە ئاسمانی جیهانەوە
-داکۆکی لە سۆشیالیزم
-بەرگریی لە کوردبوون

کتێبەکە لەسەر ئەرکی دارایی نووسەر خۆی چاپ بووە، لە سەرەتای ساڵی نوێدا لە زۆرێک لە شارەکانی کوردستاندا مەراسیمی بە دیاری بەخشینی بۆ ئەنجام دەدرێت.
ئەم کتێبە لەلایەن هەرێم عوسمانەوە دیزاین کراوە و لە چاپخانەی کارۆی شاری سلێمانی بە تیراژی 1000 دانە چاپکراوە.

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٥ی گۆڤاری زمان و زار کلیکی ئێرە بکەن….

بۆ خوێندنەوەی ئەم گۆڤارە بە پیتی لاتینی کلیکی ئێرە بکەن….

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ١ کلیکی ئێرەبکەن..

ژمارە ١ بە رێنووسی لاتینی…

گۆڤارێکی زمانناسیی وەرزییە…

بۆ خوێندنەوەی ئەم گۆڤارە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم گۆڤارە بە پیتی لاتین کلیکی ئێرەبکەن..

ئەم كتێبە لەبواری دەروونزانی كۆمەڵایەتییە پەخشى ئەو بابەتانە دەکات کە پەیوەستن بە شوناس و كەسایەتی و ژیان و بوون، لەگەڵ ئەوەشدا چەندین تیۆر و ڕاو بۆچوونی زانایانمان باس كردووە لەسەر كەسایەتی و شوناس، هەروەها كۆمەڵێك بابەتی دیكەمان باسكردووە كە كاریگەرییان لەسەر شوناس و كەسایەتی هەیە و ڕۆڵیان هەیە لە ئاراستەكردن و گۆڕینییان. هەوڵێكە بۆ جیاوازی دروستكردن و پێشكەوتن.
هەوڵى ئەم كتێبە بۆ ئەوەیە هاوسەنگى لەنێوان واقیع و هەقیقەتدا بپارێزێت، ده‌تخاته‌ سه‌ر ڕێگای هه‌قیقه‌ت به‌ڵام دژه‌ واقیعیش نه‌بێت، به‌ڵكو ئامانجی گۆڕینی به‌شه‌ خراپه‌كه‌ی واقیعه‌.

ئەم كتێبە دەروازەیەكە بۆ بونیادنانی ئینسان و كۆمەڵگەیەكی باش و چاك لەڕێگەی دووبارە بونیادنانەوە و پەروەردەكردنەوە.

ئەم كتێبە لە دوو توێی (304) لاپەڕە پیكهاتووە

کتێبێکی دیکەی سەدیق سەعید ڕواندزی، بە ناوی (شاعیر دەمرێت شیعر نا) چاپ و بڵاوکرایەوە. ئەم کتێبیە، لێکۆڵینەوەیەکی شیعری درێژە، کە تیایدا نووسەر خوێنەوەی بۆ دەقی شیعری پاکانەی موزەفەر نەواب، شاعیری ئازادیخواز و کۆمۆنیستی عێراقی کردووە. لەو کتێبەدا، نووسەر قسە لە سەر چەمکی پاکانەکردن، پاکانە و لێکەوتەکانی، پاکانە لە نێوان کولتووری ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا دەکات و ڕوونی دەکاتەوە کە پاکانە لای ئێمە، کردەوەیەکی قێزەوەن و ڕەتکەرەوەیە و کەسی پاکانە کردوو، فڕێ دەدرێتە دەرەوەی بازنەی کۆمەڵایەتی ژیان. هەر لە درێژەی نووسینەکەدا، نووسەر باس لە دیوە شاراوەکانی ئەو دەقە دەکات و وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە کە بۆچی دایک و خوشکەکە، هێندە بە تووندی بە گژ براکەیان دا دێن و نایانەوێت پاکانە بکات؟ ئەمە وێرای ئامادەیی ژن لەو دەقەدا، کە نووسەر هۆکارەکانی خستۆتە ڕوو، لە کاتێکدا نەواب لە شیعرەکەیدا، هیچ ڕۆڵێکی بە کوڕەکە و باوکیشی نەداوە، تەنێ دایک و خوشکەکە دەدوێن. شایەنی ئاماژە کردنە ئەمە شەشەمین کتێبی نووسەرە، کە لە ماوەی ئەو دوو ساڵەدا، دەکەوێتە بەردیدەی خوێنەران.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

دیوانێکی شیعری شاعیر یووسف مەنتک بەناوی (ئێوارانی ڕایین – Abende am Rhein) بە زمانی ئەڵمانی و بڵاوکرایەوە. ئەم دیوانە شیعرییە پێشتر بە زمانی کوردی بڵاوکراوەتەوە. دواتر لە لایەن وەرگێڕ هۆزان عەبدولکەریمەوە کراوەتە ئەڵمانی. دیوانەکە لە لایەن دەزگەی چاپ و بڵاوکردنەوەی یونایتد پی.سییەوە چاپ و پەخش کراوە. دیوانەکە بریتییە لە (104) لاپەڕە. تابلۆی سەر بەرگی دیوانەکە لە لایەن هونەرمەند حەمید جەمالەوە کێشراوە. لەبارەی دەقە شیعرییەکانەوە لەسەر بەرگی دواوەی دیوانەکەدا هاتووە: زۆر جار شاعیران لە ناچاری دەقە شیعرییەکانیان بە زمانی هێما و دەستەواژەی ئاڵۆز بارگاوی دەکەن، کە ڕەنگە خوێنەر ماندوو و بێزار بکات. شیعرەکانی ناو ئەم دیوانە دوورن لەم جۆر و زیادەڕەویانە. شیعرەکان بە زمانێکی پاک و ڕوون ڕووداو و هەستەکانی ڕۆژانە تێیاندا ڕەنگ دەدەنەوە، بێ ئەوەی سادە دەرکەون. دەقەکان ئەبستراکت نین، بەڵکوو چیرۆک و چارەنووسی تایبەت دەگێڕنەوە، وەک: خۆشەویستییەکی لەدەستچوو، نیشتمانێکی بەجێماو و نیگەرانییەکانی کەسێکی پەناهەندە.
شایانی باسە، ئەم دیوانە پێشتریش کراوەتە کورمانجی و لە ماوەی داهاتوودا بە زمانی فارسیش بڵاو دەبێتەوە.
ISBN:978-3-7103-5535-6

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٥٥ی گۆڤاری نما کلیکی ئێرەبکەن..

ناوی كتێب: پێڕفۆرمانس و گێڕانەوە
‌نووسەر: نیهاد جامی
دەرهێنانی هونەری:
بەرگ:
تیراژ: ٥٠٠ دانه
نرخ: ٤٠٠٠ دینار
لە بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کتێبخانەکان ژمارەی سپاردنی )(ی
ساڵی )٢٠٢١)ی پێدراوە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٣٩ی رۆژنامەی دەنگی کرێکار کلیکی ئێرە بکەن..

ناوی کتێب : بازنە ئاوییەكان
بابەت : ڕۆمان
نووسەر : ئەدیب نادر

ئەم هەوڵە خاكییەم بە نەوەكەی خۆم، نەوەی هەشتاكانی
سەدەی ڕابردوو پێشكەشە..

بۆ خوێندنەوەی ئەم رۆمانە کلیکی ئێرەبکەن..

کتێبی (دیداری ئەدەبی منداڵان)چەند توێژینەوەیەکی ئەدەبیی و ڕەخنەیی، کەوتە بەرچاوی خوێنەرانی ئازیز و کتێبخانەی کوردیی ڕۆشنکردەوە.
کتێبی (دیداری ئەدەبی منداڵان)، لە بڵاو کراوەکانی یەکێتیی نووسەرانی کورد – لقی سلێمانییە، کە بەرهەمێکی هاوبەشی (١٠) نووسەری بواری ئەدەبی منداڵانە و بە تیراژی (٥٠٠)دانە لە دوو توێی (١٦٢) لاپەڕەدا چاپ و بڵاوکرایەوە.
لە ناوەڕۆکی کتێبەکەدا هاتووە، کە ناوی توێژینەوە و نووسەرەکان، بەم شێوەیە دانراون.

١- چەند سەرنج و وردبوونەوەیەک لە مێژووی ئەدەبی منداڵانی کورد، ئەمین محەمەد.
٢- گرنگیی و بایەخی ئەدەبیاتی منداڵان و کاریگەری لەسەر پێشکەوتنی گەلان، پەیام ئیبراهیم.
٣- گرنگیی نووسینی تەمەن لەسەر بەرگی کتێبی منداڵان، د. هاوژین سڵیوە.
٤- شیعر بۆ منداڵان نووسراو و شیعر دەرخکردن، محەمەد فەریق حەسەن.
٥- ڕۆڵ و بایەخی ڕەخنە لە ئەدەبی منداڵاندا، زیاد ڕەشاد قادر.
٦- بەراوردی ئاستی ئەدەبیاتی منداڵان و کاریگەریی لەسەر کەلتووری کۆمەڵایەتی پێکەوەژیانی ئاشتیانەی نەتەوەکان، د. ماجید خەلیل.
٧- ڕۆڵی ئەدەبی منداڵ لە کارامەییە کۆمەڵایەتیەکاندا، مەحمود عەبدولکەریم باجەڵان.
٨- ڕۆڵی نووسەری ژن لە ئەدەبیاتی منداڵانی کورددا، زارا ئەحمەد جاف.
٩- ڕۆڵی ڕاگەیاندن، لە ئەدەبیات و ڕۆشنبیریی منداڵاندا، ڕۆستەم خامۆش.
١٠- چۆن منداڵ هۆگری خوێندنەوە بکەین؟ فەوزیە مەنمی.

براوەی خەڵاتی نووسیار بۆ کتێبی یەکەم ٢٠٢٢ – بواری شیعر: سۆران محەمەدەسوورە بۆ کۆمەڵە شیعری (قوژبن)
وەشانی نووسیار لە چوارچێوەی خەڵاتی نووسیار بۆ کتیبی یەکەم براوەی کۆمەڵە شیعری (قوژبن) لە نووسینی (سۆران محەمەدەسوورە) چاپ و بڵاوکردەوه.

له‌باره‌ی بردنەوەی ئەم خەڵاتە سۆران محەمەدەسوورە ده‌ڵێت:
ئێمه‌ تا ئێستا هۆشیاریییه‌كی باشمان له‌وه‌ی كه‌ كرده‌ی نووسین چییه‌ نییه‌‌، پێمانوایه‌ كه‌ ده‌ستمان كرد به‌ به‌سه‌ریه‌كه‌وه‌نانی وشه‌، ئیتر ئه‌مه‌ نووسینه‌. به‌پێچه‌وانه‌وه‌، نووسین سه‌خته‌؛ ژیان له‌گه‌ڵ نووسین تاقه‌تپڕووكێن و خوێنمژه‌. نووسین ده‌بێ تێیدا بژیت، ئه‌م تێداژیانه‌ش به‌و مانایه‌ نییه‌ كه‌ ڕۆژێك بمانگه‌یه‌نێته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ نووسین ده‌ستی لێهه‌ڵبگیردرێت، یان ئه‌وه‌ی نووسیومانه‌ پوخته‌ و ئیتر ته‌واو، به‌ڵكوو كرده‌یه‌كه‌ له‌گه‌ڵ ڕاهێنان ده‌ژێت. كه‌واته‌ نووسین كرده‌یه، كرده‌ ڕاهێنانه‌، به‌وپێیه‌ نووسین ڕاهێنانكردنه‌. كه‌ی ڕاهێنانكردن -به‌ مانا به‌رده‌وامه‌كه‌ی- ده‌ستی لێهه‌ڵگیردرا، ئه‌وه‌ نووسینیش پشتی له‌ باسكه‌.
هه‌ر شتێك كرده‌ بێت، واته‌ ڕاهێنانكردن بێت ملنه‌دانه‌، له‌و ڕوانگه‌یه‌وه‌ بردنه‌وه‌ی خه‌ڵاتی نووسیار بۆ من له‌و تێگه‌یشتنه‌‌یه‌وه‌ دێت، كه‌ خودی بردنه‌وه‌ و خه‌ڵاتی نووسیار ڕاهێنانه‌، به‌ڵام ڕاهێنانێك كه‌ خه‌ڵات و بردنه‌وه‌كه‌ی، ده‌روازه‌ی جۆره‌ ڕاهێنانێكی تری كرده‌وه‌، كه‌ بردنه‌وه‌ی خه‌ڵات هه‌نگه‌شه‌یه‌ و ده‌بێت كرده‌یه‌كی ڕاپسكاوی ڕانه‌گیراو بێت‌ و كرده‌ی ڕاهێنانیش ئه‌و ده‌مه‌ له‌لای نووسه‌ر ده‌وه‌ستێت، كه‌ به‌ فیزیكیی مردبێت، دوای ئه‌مه‌ ئه‌م كرده‌ی ڕاهێنانه‌ ده‌بێته‌ كرده‌ی ڕاهێنانكردنی به‌رده‌م خوێنه‌ر و ڕه‌خنه‌گر. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ نیشانده‌دات كه‌ نووسین، خه‌ڵات و بردنه‌وه‌، هه‌نگه‌شه‌یه‌كی نه‌پچڕاوه.
بۆیه‌ ئه‌م خه‌ڵاته‌ له‌لایه‌ك گه‌شبینی كردووم، كه‌ ئه‌م هه‌نگه‌شه‌یه‌م لێناستێنێته‌وه‌، به‌ڵكوو زیاتر تێمده‌زێنێت و له‌لایه‌كه‌ی تره‌وه‌ نائومێدی كردووم، كه‌ ده‌بێت مكوڕتر ئه‌م ڕاهێنانكردنه‌ له‌گه‌ڵ ڕێی مردن به‌رم و وشكایی لێهه‌ڵنێت.
من وه‌ك ڕه‌خنه‌ بیر له‌ خه‌ڵات و بردنه‌وه‌كانی فێستیڤاڵگه‌لی تری كوردیی ده‌كه‌مه‌وه‌، كه‌ زۆر‌یان هه‌ر زوو ته‌ڕایییان لێبڕاوه‌، چونكه‌ خه‌ڵات و بردنه‌وه‌كه‌ له‌لای زۆربه‌یان بردنه‌وه‌ بووه‌ وه‌ك دیاریی، نه‌ك بردنه‌وه‌بووبێت وه‌ك ڕاهێنان، بۆیه‌ له‌لای من خه‌ڵاته‌كه‌ وه‌ك ڕاهێنانێكه‌ به‌ ته‌واوی ژیانمه‌وه‌ نووساوه‌ و وه‌ك وتم هه‌نگه‌شه‌ی كردم.
هەروەها لە بارەی کۆمەڵە شیعری قوژبن گوتی:
شیعر له‌ سه‌ختییه‌وه‌ ده‌فیشكێنێت. ئه‌م ڕسته‌یه‌ ڕه‌نگه‌ پێكه‌نیناویی بێته‌ به‌ر چاو، به‌ڵام سه‌ختیچێشتنی مار ئه‌و ده‌مه‌یه‌ كه‌ ده‌فیشكێنێت. شیعر ئازاری ئه‌و فیشكاندنه‌ی منه‌، هه‌ر بۆیه‌ش ئه‌گه‌ر نه‌ڵیم ته‌واوی ژیانم، ئه‌وه‌ به‌شی هه‌ره‌ زۆریی ژیانم ئه‌و فیشكاندن “ڕاهێنان”ـه‌ بووه‌ بۆ شیعر، تا ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ شیعره‌ی لێكه‌وتووه‌ته‌وه‌.
قوژبن دووازده‌ شیعر له‌خۆ ده‌گرێت، مادام نووسین كرده‌یه‌كی ڕاهێنانكراوه‌، هه‌ربۆیه‌ش هه‌وڵمداوه‌ له‌ ڕاهێناندا شیعرێك له‌گه‌ڵ شیعرێكی تر جیاواز بن، من نا، به‌ڵكوو ئه‌وه‌ خوێنه‌ر و ڕه‌خنه‌گریشه‌ كه‌ دكارێت وه‌ها ڕاهێنانكردنێك جیاواز بخاته‌وه‌، ئه‌وه‌ی من هه‌وڵدانێكه‌. ته‌نیا ده‌مه‌وێت خوێنه‌ر ئاگاداری ئه‌وه‌ بێت كه‌ تاكبوونی نیوه‌دێڕه‌كان به‌ مه‌به‌ست و په‌یوه‌ست به‌ تاكبوونی نیوه‌دێڕی كۆپله‌كان و كۆی شیعره‌كه‌ كراوه‌ و یان پێكه‌وه‌نووسانی چه‌ند وشه‌یه‌ك له‌نێو چه‌ند شیعرێكدا بۆ مه‌به‌ستی نهێنیی یان “پیتی ئه‌بجه‌د” لێكدراون، ئیتر كۆی ده‌قه‌كان بۆ خوێندنه‌وه‌ و جیهانبینیی خوێنه‌ر و ڕه‌خنه‌گران جێده‌هێڵم و‌ ئه‌وه‌تا‌ مه‌حوییش پێم یێژێت “ئه‌م ئه‌سڕاڕه‌ ده‌رنه‌خه‌ی”.

چەند دێڕێک لە کتێبەکە:

یەکەم پیت
مرۆڤی هێڵنجدا
دەیەویست بڵێت: فرچکدا!
سەیری کەسیرەبووی هەنیەی چارەنووسی کرد
خەنیەوە
هەموو هێزم لەوەدا کۆکردەوە خۆشم نەوێت
جگە لەتاریکایی دەستم هیچی تری نەبڕی
مرۆڤ خەرەندێکی بێداڵدەیە
قیژە قورگتە
ئەوکاتەی ڕیسی وشەکانت دەبنەوە خووریی و
زمانت قووتدەدەیت

براوەی خەڵاتی نووسیار بۆ کتێبی یەکەم (شيعر) ٢٠٢٢

سۆران محەمەدەسوورە: لە دایکبوی شارەدێی حاجیاوا لە ساڵی ١٩٩١. به‌شی زمان و ئه‌ده‌بی كوردیی زانستگه‌ی سۆرانی ته‌واو كردووه. دواتر به‌رده‌وامیی به‌ خوێندن داوه‌ و ماسته‌ری له‌ زمان و ئه‌ده‌بی فارسیی ساڵی ٢٠٢١ وه‌رگرتووه‌. وه‌ك ده‌سته‌ی سه‌رپه‌رشتیاری گۆڤاری كه‌لێن كاری كردووه. خاوەنی چەندین توێژینەوە و وتارە لە بوارە جیاوازەکانی ئەدەب و ڕۆشنبیریی.

خەڵاتی نووسیار بۆ کتێبی یەکەم ٢٠٢٢ساڵی سێیەم. ئەم خەڵاتە ساڵانە کتێبی یەکەمی سێ دەنگی نوێی ئەدەبی کوردی خەڵات دەکات لە بواری شیعر، چیرۆک و ڕۆمان. خەڵاتەکە بریتییە لە چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێبە براوەکان، پێدانی بڕوانامەی نووسیار لەگەڵ دیاری قەڵغانی نووسیار.

(ژنە بەدرخانییەکان) ناونیشانی نوێترین کتێبی نووسەر (بوخاری وشیار)ە و بڕیارە لەم نزیکانەدا ناوەندی ڕۆشنبیریی مەم و زین لە هەولێر چاپ و بڵاوی بکاتەوە.
کتێبەکە لێکۆڵینەوە و بەدواداچوونێکی مێژووییە لەسەر بنەماڵەی بەدرخانییەکان بەگشتی و ژنە هەڵکەوتووەکانی ئەم بنەماڵەیە بەتایبەتی. لە سەرەتای کتێبەکەدا کورتە مێژوویەکی سەرهەڵدان و ناو و پێگەی میر بەدرخان دواهەمین میری ئەمارەتی بۆتان خراوەتە ڕوو، سەرهەڵدان و ئاوابوونی بەهێزترین میرنشینی کوردی ئەم سەردەمە قسەی لەسەر کراوە و دواتر قۆناغی دوای ڕووخانی میرنشی بۆتان خراوەتە ڕوو. کتێبەکە لە سێ بەش پێک هاتووە و لە هەر بەشیکدا کار لەسەر ژنە هەڵکەوتووێکی بنەماڵەی بەدرخانیان کراوە. لە سەرەتای هەر بەشێکی کتێبەکەدا نووسەر ڕۆڵی باوکی ئەم ژنانەی خستووەتە ڕوو و دواتر بە وردی ژیان و بەسەرهاتی ژنە بەدرخانییەکانی نووسیوەتەوە و ڕۆڵ و پێگە و کارەکانیانی خستوەتە ڕوو. ئەم ژنە بەدرخانییانەی لەم کتێبەدا کاریان لەسەر کراوە بریتین لە: ١- (لەیلا بەدرخان ١٩٠٨-١٩٨٦) ئەستێرەی گەشی سەما و مۆسیقای کوردی و یەکەمین ژنە سەماکاری کورد لە مێژوودا. ٢- (ڕەوشەن بەدرخان ١٩٠٩-١٩٩٢) ژنە چالاکوان و نووسەر و وەرگێڕی کورد. ٣- (سینەم بەدرخان ١٩٣٨) ڕووناکبیر و نووسەر و کەسایەتی کورد.
سینەم جەلادەت بەدرخان لە پێشەکی کتێبەکەدا نووسیویەتی: ( بەر لە هەموو شتێک دەمەوێت سوپاسێکی بێ پایانی نووسەری هێژا بوخاری وشیار بکەم، کە دڵسۆزانە گرنگی بە مێژووی بنەماڵەی بەدرخانییەکان داوە و لەم کتێبەدا ژنە بەهرەمەندە بەدرخانییەکانی بەسەر کردووەتەوە و بیۆگرافیای نووسیونەتەوە و ئاوڕیکی پێویستی لە مێژووی بنەماڵەکەمان داوەتەوە. ئەوەندەی منیش لە دەستم هاتبێت بۆ ئەم کارەی یارمەتیم داوە و تا توانیبێتم ئەرشیفی بنەماڵەکەمانم خستووەتە بەردەستی بۆ نووسینەوەی ئەم مێژووە…)
بنەماڵەی بەدرخانیەکان یەکێکن لە بنەماڵە هەرە دێرینەکانی کورد و جێ پەنجەیان لە مێژووی سیاسی و ئەدەبی و ڕۆژنامەوانی ئێمەدا دیارە و چەندان کەسایەتی دیاریان لێ هەڵکەوتووە و هەمیشە خزمەتیان بە بزاڤی ڕۆشنبیری کوردی کردووە و بۆ دۆزی کورد زەحمەتی زۆریان کێشاوە. ئەم کتێبە سەرچاوەیەکی باش دەبێت بۆ زیاتر ئاشنابوون بە بنەماڵەی بەدرخانییەکان و ئەم ژنانەی کە لەم بنەماڵەیەدا هەڵکوتوون و جێ پەنجەیان بەسەر مێژووی کورددا دیارە

ڕۆیشتنێك به‌ ناو ئازاردا
بیره‌وه‌ری و ڕووداوه‌كانی به‌ندخیانه‌
1991-1989

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

شانۆنامەی “کۆتایی” ساموێل بێکێت بە هەوڵ و تێکۆشانی “پێشەوا ڕەهبەری” نووسەر و وەرگێڕی گەنجی پاوەیی بۆ سەر زمانی کوردی وەرگێڕدرا.

ئەو شانۆنامەیە خەرمانانی ئەمساڵ لەلایان بڵاوکراوەی “زایەڵە”ی شاری مەریوان چاپ و بڵاو کراوەتەوە. پێشەوا ڕەهبەری لە پێشەکی کتێبەکەیدا ئەڵێت: “شانۆنامەی کۆتایی، بریتییە لە چوار کارەکتەر. ئەم کارەکتەرانە، بەپێچەوانەی شانۆنامە، گوزارشت‌ئامێزەکانەوە کە هیچ جۆرە ناوێکیان نییە، هەر یەک لەو کارەکتەرانە ناوی تایبەت بە خۆیان هەیە. “هام” بە مانای چەکوش، “کلۆڤ” لە زمانی فەڕەنسیدا بە مانای بزمار، “نیل” ئیرلەندیدا بە مانای بزمار، “ناگ” لە زمانی ئەڵمانیدا بە مانای بزمار. ئەم چوار کارەکتەرە لە ژوورێکی چۆڵن. بێکێتی بێدەنگ بە شێوەیەکی سەرسامکەر بەم کارەکتەرانە گەمە دەکات. سەرسامیەکە لەوە دایە کە سێ کارەکتەری هام و ناگ و نیل بە درێژایی شانۆگەرییەکە دانیشتوون و توانای هەر جۆرە جووڵەیان لێ بڕاوە…. هەروەها لە شوێنێکی دیکەدا جەغد لەسەر باباتێکی گرینک دەکات و دەڵێت: ڕەخنەگرە گەورەکان، ئاماژەیان بەوە کردووە کە شانۆنامەی کۆتایی، زۆر نزیکە لە شانۆنامەی شالیری شەکسپیر و هەر وەهاش گەمەی شەترەنج. هام کە بێ جووڵە لەسەر کورسییەکەی دانیشتووە، پاشای گەمەکەیە. دوو تەنەکە خۆڵەکەش، دوو قەڵای ئەمسەر و ئەوسەری گەمەکەن. بەڵام ئەوەی جێ پرسیارە ئەوەیە کە کێ لەم گەمەیەدا دژی هامە؟ یان هام بۆ هێندە باس لە کۆتاییپێهاتن دەکات؟ لەم گەمەیەدا جووڵانەوە و هاتوچۆکردن سنووردار و دیاریکراوە. کارەکتری هام بە درێژایی شانۆکە لەسەر کورسییەکەی دانیشتووە و چیرۆکی بێمانا دەگێڕێتەوە و کلۆڤیش کە بەردەوام دێت و دەچێت و بێ ئەوەی ئاگاداری هیچ بێت خەریکە بە قسەی هام دەکات. یەکێک لە پرسە گرینگەکانی ئەم شانۆیەش ئەوەیە کە هام و کلۆڤ بگەنە کۆتاییی. بەڵام ئایا ئەم کۆتایە، کۆتایی گەمەکەیە یان کۆتایی ژیان؟ هام هەر لە سەرەتای شانۆکەوە بەردەوام باسی کۆتایی دەکات.”

پێشەوا ڕەهبەری چەندان کاری وەرگێڕانی‌تری وەک “کاتژمێرێک چاوەڕوانی” یەک لە شانۆنامە دیارەکانی ئەدەبی جیهانی لە نووسینی هاینریش بۆیڵ و “سۆزانییە بەڕێزەکە” لە نووسینی ژان پۆل سارتەر وەرگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی و چەندین بەرهەمی تری وەک: “چیرۆکی ورچە پانداکان” و “کورسییەکان” و “کرێکار” … لە ژێر چاپ دایە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم رۆمانە کلیکی ئێرە بکەن….

وا بڕیاره‌ له‌ ئاینده‌یه‌كی نزیكدا، كتێبێكی دیكه‌ی سه‌دیق سه‌عید ڕواندزی، به‌ ناوی ( شاعیر ده‌مرێت شیعر نا) چاپ و بڵاوبكرێته‌وه‌. ناوه‌ڕۆكی ئه‌م كتێبه‌، خوێندنه‌وه‌یه‌كی درێژه‌ بۆ ده‌قی شیعری پاكانه‌ی شاعیری ئازادیخواز موزه‌فه‌ر نه‌واب. تیایدا نووسه‌ر باس له‌ پاكانه‌ و دۆخی مرۆڤی پاكانه‌ كردوو، پاكانه‌ و لێكه‌وته‌كانی له‌ كولتووری كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات و كۆمه‌ڵگه‌ی شاعیریش ده‌كات. ئه‌مه‌ وێرای قسه‌كردن له‌ سه‌ر لایه‌نه‌ شاراوه‌كانی ده‌قه‌كه‌ وه‌ك نا ئاماده‌یی باوك له‌ دووتوێی شیعره‌كه‌ و بێ ده‌نگی كوڕه‌كه‌ و ڕژدبوونی دایك و خوشكه‌كه‌ له‌ سه‌ر پاكانه‌نه‌كردنی كوڕه‌كه‌یان. شایه‌نی ئاماژه‌كردنه‌، كتێبه‌كه‌ش پێشكه‌ش به‌ دڵشاد مه‌ریوانی شه‌هید كراوه‌، كه‌ وه‌رگێڕی شیعره‌كه‌یه‌.

بۆ خوێندنەوەی دەنگی کرێکار کلیکی ئێرەبکەن….

•
• ناوی نووسه‌ر: رسول به‌ختیار
• هه‌ڵه‌چنی: عه‌بدوڵڵا ره‌حمان
• دیزاین: عیماد حه‌سه‌ن
• چاپی یه‌كه‌م 2022

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن….

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

بڵاوکراوەیەکی سەربەخۆی ساڵانەیە، تایبەتە بە پرسی جینۆساید و ئەنفال- ژمارە ١١…

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ١١ی نوگرەسەلمان کلیکی ئێرەبکەن….

Chro Is My Name

لە رێی ئەم لینکەی خوارەوە دەتوانن کتێبەکە بەدەستبێنن:

Chro Is My Name: Memoir of a Kurdish Hero’s Daughter eBook : Zand, Chro: Amazon.ca: Kindle Store

چرۆ ناوی منە

سەرناوی کورتە چیرۆکێک بوو کە لە ساڵی ٢٠٠٨ دا نووسیم، لە نیوکەمەر مەگەزین بڵاو بۆوە. وە لە کۆمەڵی کورتە چیرۆک لە بڵاو کرایەوە لە کێێبی( ژوار) لە ساڵی ٢٠١٠ نووسیم. پاشان لە پڕۆگرامی خوێندن لە زانکۆی تۆرۆنتۆ دانرا. وە لە سەنیکا کۆلێج لە پرۆگرامی خوێندن.
من بە ناوێک هاتمە جیهان کە شیرینە بۆم، خۆشم دەوێ، چرۆ ناوی شکۆفەیەکە، خونچەی گوڵێکە کە خەریکە دەشکوێ لە بەهاردا. من هەمیشە ناوەکەمم خۆش دەوێ، ئەو مانایەی کە دەیبەخشێ لە ژیانمدا. کاریگەریەکی گەورەی هەبوە لە ژیانمدا لە کەلتورە جیاوازەکاندا بۆ گەلێ هۆی جودا.

ڕاپەڕینی ١ ئەپریل ١٩٩١ لە چاپتەری یەکەمدا دام ڕشتوە، چونکە یادەکە لەبیری ناکەم، ئەوە بە کۆمەڵ کوژی گەلی کورد بە دەستی نەیارانی دژە کورد.

چاپتەری ٨

باس لە باوکم دەکات، کورتەیەکە لە ژیانی لە خەباتێکی درێژ خایانی .
هەر لەم چاپتەرەدا، ژمارەی ١٥ کتێبەکەی تێدایە لەگەڵ وەرگێرانی کێبی ئنجیلی پیرۆز، پەیمانی نوێ کە لەزمانی فەڕەنسیەوە وەریگێراوەتە سەر زمانی کوردی.
نەخشەی کوردستان و شاکاری کێبەکانی جوگرافیای کوردستان، خەڵات وخەباتی لە مامۆستای شۆڕش لە کۆماری کوردستان لە مهاباد لەگەڵ پێشەوا قازی نەمر، تا دوا چرکەی ژیانی ، دوا وتەی، تا ئەو کاتەی کە سپاردم بە خاک.

سەر ناوی کتێبەکەم،
یادەوەرری کچی باوکە کوردە قارەمانەکە.
باوکم بۆ جیهان یەک مرۆڤ بوو، بەڵام بۆ من هەموو جیهان.
من نەم توانی یادەوەری ئەو جیابکەمەوە لە بیرەوەریەکانی خۆم.
ێّستا ڕابردووم بوە بەرجەستەیەکی نزیک بوو بە ئێستا، هەندێ جار دەمەوی بگەڕێمەوە بۆی. لاپەڕەکانی هەڵدەمەوە ، لاپەڕەی کچێکی گەنج لە کێبەکەیدا یان لە کتێنی خۆم. لە ژێر ئاسمانێکی ساماڵدا دانیشم ڕووناکی خۆرم ڕێگاکەم بۆ ڕۆشن بکات، تا بگەڕێمەوە بۆ منداڵیم بۆ نیشتیمان، بۆ ئەو شوێنەی کە تێدا لە دایک بووم وە خوازیارم بێتە زێدێ من.

لە کۆتایی من دەنووسم، دەمەوێ ببمە دەنگێ بۆ ژنی کورد کە دەنگیان زۆر کەم دەبیسترێ. لە ڕێگای چیرۆکی خۆمەوە کەلتەری گەلەکەم بە جیهانی بکەمەوە.

چرۆ زەند
September 8, 2021

لە دوو تووێی (552) لاپەڕەدا کتێبی «ئەدەب و هونەری منداڵان» دیمانە و ئامادەکردنی «د. هاوژین سڵیوە – ڕۆستەم خامۆش» چاپ و بڵاوکرایەوە، کتێبەکە هەموو بوارەکانی تایبەت بە منداڵانی لە خۆگرتووە، لەوانە: «شیعر، چیرۆکی منداڵان، شانۆنامە و شانۆگەریی، نیگارکێشان، کاریکاتێر، گۆرانی و میوزیک» و چەندین بواری تر.
کتێبەکە لە پێشەکی و ناساندنی کتێبەکە و لە دوو بەشی سەرەکی پێکهاتووە: بەشی یەکەمی پێکهاتووە لە (16) تەوەر، بەشی دووەمی کتێبەکە (36) دیمانەی لە خۆگرتووە، ئەم بەشە زۆربەی بوارەکانی تایبەت بە منداڵانی لە خۆگرتووە و زۆربەی بابەتەکانی دەربارەی ئەدەب و هونەری منداڵانە. هەروەها (90) کەسی شارەزا و شاعیر و نووسەر بەشدارییان لەم کتێبەدا کردووە، کە (111) لێدوان و چاوپێکەوتن لەم کتێبەدا بڵاوکراوەتەوە.

ناوەڕۆکی کتێبی (ئەدەب و هونەری منداڵان).

بابەت: چاوپێکەوتن دەربارەی ئەدەب و هونەری منداڵان
دیمانە و ئامادەکردنی: د. هاوژین سڵیوە و ڕۆستەم خامۆش
نەخشەسازیی بەرگ: برەو شێخ تاڵب
سەرپەرشتیاری هونەری و چاپ: شێخ تاڵب

ئەم کتێبە لە دوو بەشی سەرەکی پێکهاتووە و (٥٥٢) لاپەڕەیە و بەرگەکەی ڕەق و موجەلەدە.
سەنتەری لێکۆڵینەوە و پەخشی کۆیە، بە تیراژی: (٥٠٠) دانە، چاپ و بڵاوی کردووەتەوە.

بەشی یەکەم: تەوەرەکان.
ئەم بەشە لە (١٦) تەوەرە پێکهاتووە و (٧٥) لێدوان لە (٦٣)کەسی شارەزای بوارەکانی منداڵان وەرگیراوە.

تەوەرەی یەکەم: دەربارەی ڕۆڵی فۆلکلۆر لە ئەدەبی منداڵاندا.
فازیل شەوڕۆ
تەوەرەی دووەم: دەربارەی ئەدەبی منداڵان.
ئەمین محەمەد
ئەلند مزوری
ئاکۆ محەمەد سابیر
زیاد ڕەشاد قادر
زرار عەلی
سەلاح نیساری
عەبدولعەزیز ئەلکی
کازم کۆیی
تەوەرەی سێیەم: دەربارەی شیعری منداڵان.
ئەمین محەمەد
ڕەئووف شێخ جەمیل
ڕەزا شوان
شوان ئەحمەد مام عەلی
محەمەد داریاس
مەولود ژاکاو
محەمەد ساڵح پێندرۆیی (جگەرسۆز)
تەوەرەی چوارەم: دەربارەی چیرۆکی منداڵان.
حەمەساڵح فەرهادی
د. خالیدە قادر فەرەج
ڕەمەزان حەمەدەمین قادر
عەلی بەختەوەر
د. کەمال غەمبار
محەمەد کەساس
نێچیروان شوانی
نەوزاد عەلی
تەوەرەی پێنجەم: دەربارەی شیعر و چیرۆک و ڕۆمانی مێرمنداڵان.
د. ئازاد محەمەد سەعید
د. جەلال ئەنوەر سەعید
ڕەزا شوان
عەزیزی مەلای ڕەش
د. عوسمان دەشتی
کاروان عومەر کاکەسوور
د. محەمەد ناسر
تەوەرەی شەشەم: لە بارەی دەقی شانۆ و شانۆی منداڵان.
ئومێد کەمال
د. کەیفی ئەحمەد
یوسف یوسفی
تەوەرەی حەوتەم: دەربارەی نووسین بۆ منداڵانی باخچە.
ڕەنجدەر ئازاد
ڕەزا شوان
د. عومەر پەتی
د. محەمەد ناسر
تەوەرەی هەشتەم: دەربارەی نیگارکێشانی منداڵان.
ئاری سوبحی کۆیی
حەمە هاشم
حەمیدە یوسفی
ڕەزا شوان
ڕۆستەم ئاغالە
ڕەزوان قادر ڕەحمان
نەورۆز شەهاب
هەتاو کەریم
تەوەرەی نۆیەم: دەربارەی کاریکاتێری منداڵان.
گرفتار کاکەیی
تەوەرەی دەیەم: دەربارەی مۆزیک و گۆرانی منداڵان.
ڕۆشنا ساڵح
سەفین عەبدولڕەزاق
شاباز عومەر
فواد مەولانایی
موسعەب جەمیل (کەروێشکەفەندی)
نەوزاد حاجی شووشە (نونو)
هۆشەنگ جەمیل
وریا قادر حەسەن
تەوەرەی یازدەهەم: دەربارەی ئەفلام کارتۆنی منداڵان.
د. جەبار ئەحمەد
ڕەزا شوان
د. کاوە عەلی محەمەد
ناسر فەتحی
تەوەرەی دوازدەهەم: دەربارەی ڕۆژنامەنووسی منداڵان.
شەریف وەرزێر
شەریف فەلاح
عەزیز ئالانی
تەوەرەی سێزدەهەم: دەربارەی ڕۆژی جیهانیی کتێبی منداڵان.
ڕەزا شوان
شەریف فەلاح
تەوەرەی چواردەهەم: دەربارەی کتێب و گۆڤاری منداڵان.
فازیل شەوڕۆ
محەمەد جەمیل عەلی
تەوەرەی پازدەهەم: دەربارەی وەرگێڕان لە پێشخستنی ئەدەبیاتی منداڵانی کورددا.
ئازاد تەها عەلی
ئامانج شاکەلی
سیروان کاروانی
فازیل شەوڕۆ
تەوەرەی شازدەهەم: دەربارەی بەرنامەی منداڵان لە ڕادیۆ و تەلەفزیۆندا.
پەیام ئیبراهیم
جوان بەهائەدین عەلی
ڕەزا شوان
ڕۆژگار عەبدولقەهار (سپۆینج بۆب)
موسعەب جەمیل (کەروێشکەفەندی)
…
بەشی دووەم: چاوپێکەوتن لەگەڵ کەسایەتییەکانی بواری منداڵان و خستنەڕووی ژیاننامەکانیان.
ئەم بەشە (٣٦)چاوپێکەوتنی لە خۆگرتووە، کە لەگەڵ (٣٥)کەس لە شاعیران و نووسەران و شارەزایانی بواری ئەدەبیاتی منداڵان سازکراوە، ئاوڕدراوەتەوە لە بوارەکانی: (دەروونناسی و پەروەردە و مافی منداڵان).
١. ئەمین گەردیگلانی
٢. ئەمین محەمەد
٣. ئاکۆ محەمەد سابیر
٤. بەکر بەهرەمەند
٥. پەیام ئیبراهیم عەبدولڕەحمان
٦. جەبار شافێعی زادە
٧. خاڵند ئەحمەدی
٨. ڕزگار خدر
٩. ڕۆستەم خامۆش
١٠. ڕێکارێ مزویری
١١. زرار عەلی
١٢. زیاد ڕەشاد قادر
١٣. زارا ئەحمەد جاف
١٤. سەعدوڵڵا کۆیی
١٥. سۆزان سۆفی
١٦. شوان ئەحمەد
١٧. سەلاح محەمەد (مام عەوڵا)
١٨. سەلاح نیساری
١٩. عەزیز ئالانی
٢٠. د. عومەر پەتی
٢١. عوسمان دەروێش
٢٢. عوسمان محەمەد هەورامی
٢٣. عەبدولڕەحمان تاوگۆزی
٢٤. فەرهاد ئەحمەد بەرزنجی
٢٥. فازیل شەوڕۆ
٢٦. کارزان مەحموود
٢٧. لەتیف هەڵمەت
٢٨. مەریوان سەلاح حیلمی
٢٩. محەمەد بەرزی
٣٠. محەمەد ڕەسووڵ نیا
٣١. مەحموود باجەڵان
٣٢. محەمەد ساڵح پێندرۆیی (جگەرسۆز)
٣٣. د. هاوژین سڵیوە
٣٤. هەتاو خورشیدی
٣٥. د. هێمن عەبدولحەمید شەمس.

کتێبی لەخۆرئاواوە، چەند باسێک دەربارەی ئەدەب و هونەری خۆرئاوا بەرگی یەکەم لە ئامادەکردن و وەرگێڕانی شاعیر و نووسەری کرێکاری عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ) چاپ و بڵاو کرایەوە. ئەم کتێبە بریتییە لە نووسین و ئامادەکردن و وەرگێرانی گەلێ بابەتی جیاجیا و هەمەڕەنگ، هەر لە شیعرەوە تا شانۆ و تا کەسایەتییە ئەدەبییەکانی نێو مێژووی ئەدەبی کرێکاری جیهانیی. کتێبێکە بە قەبارە گەورە و دەوڵەمەند بە ناوەڕۆک لە کتێبخانەکانی کوردستان دەست دەکەوێت. شایانی باسە ئەم کتێبە لەچاپ و بڵاوکردنەوەی ناوەندی هونەر و ئەدەبی کرێکاریی هانایە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکە…

کتێبێکی ٨٥٠ لاپەڕەییە دەزگای جەمال عیرفان ئەرکی چاپکردنی گرتۆتە ئەستۆ و بەم زووانە بڵاو دەبێتەوە…

ئەم کتێبە تایبەتە بە ڕاڤەکاریی فەلسەفیی هزری ڕاڤەی پۆلێک هزرمەندی نوێی ڕۆژئاواییە.

دەربارەی کار و تێکۆشانی حەلقەی ئەدیبانی کۆمۆنیست و گۆڤاری ڕابەر ١٩٨٧ – ١٩٩١، کتێبێکی شاعیر و نووسەری کرێکاریی عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ)ە، کە ئەم هەفتەیە چاپ و بڵاوکرایەوە. ئەم کتێبە باس لە پێکهاتن وخەباتی حەلقەی ئەدیبانی کۆمۆنیست دەکات کە هەر سێ ئەندامانی دامەزرێنەرانی ( عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ و جەماڵ کۆشش و دکتۆر نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد(هۆشەنگ)) و ژمارەیەک لە ڕابەران و هەڵسوڕاوانی مارکسیستی و نووسەران و ئەدیبان تیایدا بەشدارن و لەومێژووە دواون، ئەمە جگە لە گەلەرییەک کە کۆمەڵێک وێنە لەخۆ دەگرێت. شایانی وتنە ئاوڕدانەوە لەو مێژووی خەبات و تێکۆشانی حەلقەیەک و گۆڤارێکی ئەدەبیی کە لە شاری هەولێر و لەسەردەمی دەسەڵاتی ڕژێمی بەعسی فاشیست دامەزراوە و تا ساڵی ١٩٩١ لەمەیداندا بووە و چەندین دەقی ئەدەبی کرێکاریی بلاوکردۆتەوە و ڕەوتی ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی پەرەپێداوە، مایەی لێوردبوونەوە و تێڕامان و خوێندنەوەیە. ئەم کتێبە دەچێتە خانەی بیرەوەری و هەڵسەنگاندن و لەسەر ئەرکی ڕێکخراوی بەدیلی کۆمۆنیستی چاپ و بڵاوکراوەتەوە.

کتێبی «شیرازنامە، بۆ فەتانەی خامفارس»ـی پێشەوا کاکەیی، چاپ و بڵاو کرایەوە. کە ئەم کتێبە کاری ڕێنووس و هەڵەچنی «وشیار عەلی» و کاری بەرگ «ئیبراهیم ساڵح» ئەنجامیان داوە و لە چاپخانەی کارۆ چاپ کراوە.

🔻 له‌باره‌ی ئه‌م پەڕتووکەوە پێشەوا کاکەیی ده‌ڵێت:
ئەم بەرهەمە: ئەزموونێکی نوێی ڕۆژژمێری ئەدەبی منە کە لە دوازدە نامەی ئەدەبی پێک دێت، هەر نامەیەکیش سێ باس بۆ چوار باس لە خۆ دەگرێت، کە خۆی لە (شیعر، گێڕانەوە، نامەی پەخشانی، گوتار و…)دا خۆی دەبینێتەوە. هەندێک شوێن بۆ ڕەگەزی تریش. دەمەوێت خۆم لە پێشەکی ببوێرم. ته‌نيا سەرنجێکی خێرا بۆ خوێنەران به‌ جێ ده‌هێڵم. کە لەپاڵ ئەم دوازدە نامەیەدا، باس لە کۆمەڵێک زانا و شاعیر و عاریفی ناوچەی شیراز دەکات، لە حەللاج و حافز و سیبەوەهییەوە بۆ باباکوهی و پیرنازدار. ئەم نامانە لە دەوری کۆمەڵێک پرسی گرنگدا دەسووڕێتەوە.

🔵 پەرەگرافیک لە پەڕتووکەکە:

وەختێک ئینگۆ فەتحە بن، وەکوو ساقییەکی بێچارە، هێواش هێواش دێم و دەچم، بۆ وەی موشتاقولیقای فەتحە بم، تا بەوێ کارە پێشوودرێژەم بڵێم: نۆشینی عیشق، یان لە فەتحەدا دەمهێڵێتەوە و وەکی وشەیەکی هەڵواسراو دەمێنمەوە، یان کە پێکێ لەوێ فەتحەیە نەدەم، وەک گەدایەک دەکەومە سەر ئەژنۆ، وەک کەسرەیەک دەمێنمەوە، هەتا بنەپێیەکانم دەقڵیشێن و وەک هەنارێکی قڵیشاو شەرابی ئەوینم لێ ده‌چۆڕێتەوە.
کچی سەیيدزادەی ڕۆحبەر! تامی ئەوین لە فەتحە و کەسرەدا وەکوو سێو و هەنار وایە، بۆیە گەر لێم تێبگەن، لە ڕووتاندا دەبێژم:
جا سیبەوەیهیيش خۆی هەر بۆنی سێوە،
باشتر لە فەتحە دەگا.
منیش کە بوومەتە کەسرە،
خاڵ و بۆری تۆیە وا لە من دەکا.

🔹پێشەوا کاکەیی
🔸پێشەوا عەبدوڵڵا عەبدولڕەحمان، نازناوی (پێشەوا کاکەیی)ـیە، لە ١٩/ ٤/ ۱۹۸٤، لە گەڕەکی «جووتکانیان»ـی شاری قەڵادزێ لە دایک بووە. پاش کۆڕەوەکەی ساڵی ۱۹۹۱ ڕوو لە خوێندن بە زمانی دایکزاد دەنێت و هەر لە قەڵادزێ خوێندنەکەی کۆتایی پێ دێنێت و ساڵی ۲۰۰٥-۲۰۰٦ بۆ درێژەدان بە خوێندنەکەی لە ئاستی باڵادا ڕوو لە زانستگەی سلێمانی و کۆلیژی یاسا و ڕامیاری دەکات و بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە زانستە سیاسییەکاندا وەردەگرێت.

🔴 لە گەلێک ڕۆژنامە و بڵاڤۆکدا بابەتەکانی بڵاو کردۆتەوە. چەندین توێژینەوە و خوێندنەوە بۆ شیعرەکانی کراوە و ئێستاکە سێ کتێبی وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی فارسی، دووانیان چاپ و بڵاو کراوەتەوە بەردەستی خوێنەرن و کۆمەڵەشیعرێکیشی وەرگێرڕراوە بۆ زمانی عەرەبی لە داهاتوودا دەچێتە چاپەوە و دەکەونە بەر دیدی خوێنەرانی عەرەبزمان. چەندین ڕێزلێنانی وڵاتانی پێ بەخشراوە. لەگەڵ ئەوەشدا، چەند شیعرێکیشی وەرگڕدراون بۆ چەندین زمانی جیا جیا…

🔻بەرهەمە شیعریی و ئەدەبییەکانی بریتین لە:

١. پاشماوەی هەناسەکان، کۆمەڵە شیعر، چاپی یەکەم، چاپخانەی گەنج، سلێمانی، ۲۰۰۸؛
٢. منم، دیدەوانیی گوڵ دەکەم، چامە- شیعر، چاپی یەکەم، چاپخانەی دیلان، سلێمانی، ٢٠١١، چاپی دووەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ٢٠١٩؛
٣. باغ غەزەلی تۆ، شیعر، چاپی یەکەم، چاپخانەی پەنجەرە، تاران، ۲۰۱٥؛
٤. لە خانۆچکەکەی ماڵی پوورە خونچێمەوە بۆ کەلاوەکەی سەعیدیان، (دەقی واڵا،) چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۱۷؛
٥. ئەفریقانامە و زەمیننامە بە تامی شیعر، (پڕۆژەی یەکەم و دووەم،) شیعر، پەخشان، پەخشانەشیعر و گێڕانەوە، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۱۸؛
٦. ئەمریکانامە بە تامی شیعر، (پڕۆژەی سێیەم و چوارەم،) ڕۆمانەشیعر-قەسیدە، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۱۸؛
٧. گەردووننامە، شیعر، لە بڵاوکراوەکانی نووسیار-دانمارک، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۱۹؛
٨. بونیادنانەوەی ڕووناکی لە گەڕانەوەی زەردەشتی ئەحمەد مەلادا، لێکۆڵینەوە، ناوەندی ڕۆشنبیریی ئەندێشە، چاپی یەکەم، سلێمانی، ٢٠٢٠؛
٩. نەمرەڕێ، چامە-کتێب، لە بڵاوکراوەکانی نووسیار-دانمارک، چاپی یەکەم، چاپخانەی جەنگەڵ، تاران، ٢٠٢١؛
١٠. بیری شیعر و خەیاڵی زمان، دیدار لەبارەی شیعرەوە، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۲۱؛
۱۱. زەریا و بەستەڵەکی باشوور بە تامی شیعر، (پڕۆژەی پێنجەم) ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ٢٠٢٢؛
۱۲. لە پەنجەرەوە دەڕوانمە گوێدرێژەکەی نالی، شیعر-پەخشانەشیعر، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۲۲.
۱۳- شیرازنامە، بۆ فەتانەی خادمفارس، ڕۆژژمێری ئەدەبی، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۲۲.
•

نما گۆڤارێکی فیکریی و ئەدەبیی وەرزییە لە هەولێر دەردەچێت…

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٥٤ کلیکی ئێرە بکە….

وەشانی نووسیار لە وەرزی نوێی کتێبەکانیدا‌ سێ نۆڤلێتی: (سیانەی تارماییەکانی بیابان) بە ناونیشانی (شەوانی فرانکشتاین) ی ڕۆماننووس عومەر سەید چاپ و بڵاوکردەوە.

ئەم سێ نۆڤلێتە، لە ڕووی ناوڕۆکەوە، بە دەوری یەک بابەتی سەرەکییەوەیە کە ئەویش پرسی ئەنفال و جەنگە، لەدەستدانی ناسنامەی مرۆڤ بوون و دواتر بزربوون و سڕینەوەی کوردبوونە. بە ئەدەب کردنی مێژوویەکی درێژە لە ململانێی و نووشست و فەنابوون لە پێناو پاراستنی شووناسدا. گێڕانەوەی ئازار و مەینەتی قوربانیانی دەستی جاش و دووژمنانە، بەرجەستەکردنی ناڵە و زریکەی چیا و گوند و باخ و بوونەوەرانی نیشتمانە. گەڕانی دووی تارمایە بێ شوومار و بێ گۆڕەکانی بیابانە. بزربوونی گوڵەکانە لە تراویلکەدا.

نووسەر لە بارەیی کتێبەکەیەوە دەڵێت:
جیا لەوەی کە هەرسێ نۆڤلێتەکە، لە ڕووی تەکنیک و زمان و گێڕانەوەوە هاوتەریب و هاوشێوەن. لە ڕووی بابەت و ناوڕۆکیشەوە، هاوشێوەی سێکوچکەیەک، ئازار و پرس و نامۆیی ئەو مرۆڤەی هەڵگرتووە کە پێی دەوترێت کورد. ئەو خودەی لە ناو شوێنێکی بزردایە و هاوکات شووناسیشی هەر وابەستەیە بەو شوێنەوە کە فرانکشتاین ئاسا (وەک چەمکە فەلسەفییەکەی) بەردەوام دەخوڵقێن و یەک تەواو دەکەن و دیسانەوە دەبنەوە قوربانی یەکتر. پێکەوە هەوڵێکە بۆ خوێندنەوە و وێناکردنی پرسی ئاڵۆز و تایبەتی ئەو خودە، لە ڕێگەی خەیاڵ و فەنتازیایی ئەدەبەوە.
بەو پێیەیی شووناسی مرۆڤ تا ڕادەیەکی زۆر وابەستەیە لە ناو شوێن و مێژوودا، ئەم سێ نۆڤلێتەش، هەوڵێکە بۆ وێناکردنی شووناسی ئێستای کورد لە ناو مێژوویەکی دوور و درێژی جەنگ و جینۆسایدا، لە ناو شوێنێکدا، کە وەک ناوچەوانە نەگبەتەکەی، پڕ کراوە لە هێڵی سنوور، ئەو هێڵانەی وەک شیشی زیندان، ئەویان لە ناو زیندانێکی ڕۆحی و جەستەییدا گیرکردووە. ئاخۆ لەم جیهانە بچووک و فرە شووناسەدا، ئێمە چۆن دەردەکەوین و چۆن خۆمان دەبین؟ ئەممە پرسیارەکەیە.

پەرەگرافێک لە کتێبەکەوە:
” لە مێژبوو دەیویست نیشتمان لە پەیکەرێکدا بەرجەستە بکات. پەیکەرێک ببێتە هێما و سومبل، تیایدا هەم ئازارەکانی مێژوو، هەم بەهای ڕۆحی و ئیستاتیکای هەنوکە و ئایندەی گەش پیشان بدات. لە لایەکەوە جوانییەکانی، شاخی بەرزی هەزار بە هەزار، خەرەندی قووڵ و دارستانی چڕ، کانی و ئاوی سازگار. سەری بڵند، نیگای پڕ لە سەربەستی. لە لایەکی تریشەوە، زوڵم و ستەمی دوژمن، سووتان و لەتلەت کردنی، جێ برین و پۆستاڵی چەکمە بۆرانی داگیرکەرانی بخاتە بەرچاو. هونەرمەندەکە، چەند ساڵێک بوو سەرقاڵی ئەم پرۆژە گەورەیەی بوو. چەندین کەڕەت ڕۆیشتبووە ناوچەی جەنگە زۆرەکان و گوند و پێدەشتە سووتاوەکان، بە چیا سەر کەشەکاندا هەڵزنابوو. لە مێرگەوە تا ئاران گوێی نابوو بە خاکەوە، لە ترپەی دڵی نیشتمانەوە، هەستی بە ئازار و سووتانی کردبوو. بە تولە ڕێی بزندا سەرکەوتبووە نێو ئەشکەوتی ڕەوەزی شاخەوە، تا پاشماوە و یادگاریی ئاوارەکان ببینێ. لە ساباتی ئەو بەڕووانەدا پشووی دابوو کە چەندین کەڕەت قەد و سەری گڤیان سووتا بوو. گوللە تۆپ و دڕکەزی، پارچەی تانک و مووشەکی کیمیاوی کۆکردبووەوە. دەیویست جەستە و قەبارەی پەیکەرەکە لە خودی ئەو کەرەستانە بخوڵقێنێ کە ڕۆژگارێک، تا ئێستاش نیشتمانەکەیان پێ وێران و کاول دەکرد. لە خڕکە ئاسنی جەنگ، قەوانی گەورە و بچووکی تۆپ، فیشەک، سیمی دڕکاوی سنوورەکان دروستی بکات. ”
عومەر سەید لە دایکبووی ساڵی ١٩٧٠ شاری کەرکوکە. پێشتر لە بواری شانۆ و ڕۆژنامەگەریدا کاری کردووە. لە ساڵی” ٢٠٠٥”وە چیرۆک و ڕۆمان دەنووسێت. یەکەم کتێبی کۆمەڵە چیرۆکێکە بە ناونیشانی (لە کۆتایی چاوەڕوانیدا) کە ساڵی ٢٠٠٩ چاپ و بڵاوکراوەتەوە. بە گشتی ئەدەبەکەی وێناکردنی ئازار و مەرگی مرۆڤی کوردە لە نێو دۆزەخی ئەنفال و جینۆسایددا. لە پاڵ کاری نووسین وەک نیگارکێش چالاک و ناسراوە. تا ئێستا خاوەنی چوار ڕۆمانە.
بەرهەمەچپکراوەکانی نووسەر
• بازنە ڕاخراوەکانی بابل – ڕۆمان ٢٠١٠
• سەرزەمینی زیکزیکە -ڕۆمان ٢٠١٨
• ئەسپەرە – ڕۆمان ٢٠١٩
• ئاشوبی سین و کۆڕی شین – ڕۆمان ٢٠٢٠

وەشانی نووسیار لە وەرزی نوێی کتێبەکانیدا به‌م زوانه‌ کۆمەڵە شیعری ”جەنابی تۆ ئیزنم هەیە بەدەم باوە شتێ بڵێین!؟ ” لە نووسینی خانمە شاعری ڕۆژهەڵاتی کوردستان (گوڵاڵە دروودیان) چاپ و بڵاودەکاتەوە. ئەم کۆمەڵە شیعرە بریتییە لە شێعرهایەک کە لە باری ناوەڕۆکەوە لێوانلێوە لە کەڵکەڵەهای ژنێکی ڕۆژهەڵاتی کە لەگەڵ کۆمەڵگای پیاوسالار و نەریتەکانیدا دەس بە یەخەیە(بە شەڕ هاتووە). ئەم کەڵکەڵەگەلە لە زۆر جێگا لە شێعرەکاندا خۆی نواندووه و شاعیر ویستوویە بە کەڵک وەرگرتن لە تەکنیک و هەروەها زمانێکی تایبەت به خۆی ئەو کەڵکەڵەگە بشێعرێنێ !

له‌باره‌ی ئه‌م کتێبە گوڵاڵە دروودیان ده‌ڵێت:
بەڕای من شێعر هەوڵێکە بۆ نواندنی ئەزموون های هەر ڕۆژەی ژیان کە زۆر کەس بە وردی شاعیر نایبینن وهەستی پێ ناکەن ؛ لە هەمان کاتدا یارمەتیدەرێکی بێ وێنەیە بۆ تێڕامان و بیرکردنەوە و ڕوانینێکی قووڵ لە مەڕ تەواوی ئەو شتانەی بینراوو نەبینراون.
بە لە بەرچاوگرتنی ئەو خاڵە کە شێعر دیاردەیەکی زمانییە و لە ئامێزی زمان – لە چوارچێوی جوانیناسییەکی تایبەت – دا ڕوو دەدات ، شاعیر ئەبێ ئاگای لەوە بێت کە شێعر هونەری زمانە نە ئامرازێ بۆ نواندن و وتنەوەی شتەکان ( بگرە ئەو شتانە هەر ئەو ئەزموونانە بێت کە باسمان کرد) .
لە ڕوانگەیەکی ماکرۆسکۆپیدا ، شێعرەکانی ئەم کۆمەڵە شێعرە لێوانلێوە لە کەڵکەڵەکانی ژنێکی کورد – ڕۆژهەڵاتی کە دەست و پێ و تەنانەت بیر و هۆشی لە چوارچێوەی نەریتەکاندا دیل کراوە . ژنێک کە بە درێژایی مێژوو چەوساوەتەوە و مەحکووم بووە بە بێدەنگی ؛ بێدەنگییەکی مێژوویی کە لە ئاکامدا لە ناخی ئەم شێعرانەدا بە شێوازی جۆراوجۆر خۆی ئەنوێنێ و لە زۆر جێگا پاڵ ئەدات بە یاخی بوونێکی تەواو.
ژنی نوقم بوو لە ناخی ئەم شێعرانەدا ، ئەو ژنەیە کە بە درێژایی مێژووی خۆی ؛ بە هۆی پێشینەی پیاوسالاری ئەو مێژووە ،هیچ کات هەستی بە فەردییەتێکی بەرچاو نەکردووە ؛ فەردییەتێک کە زۆر کات هەر نەبینراوە و نەبیستراوە و بایەخی پێ نەدراوە .
ئەگەر بە دەگمەن دەرفەتی نواندنی خود و بیر و هەستی پێدراوە ، ڕێک هەمان سیستەمێ پێشووی پەیڕەو کردووە و هیچ دەلاقەیەکی جیاوازی بۆ ڕوانین پیشان نەداوە و هیچ چەمکێکی تازەی نەخستووەتە سەر ئەم لایەنە مەعریفییە وەهەروەها لە نێو زمانێکی بە کلیشەبوودا پەل داوێژێ و ناسەرکەوتووانە لاساییکەری مۆنۆلۆگێکی زاڵ بووە و هەر بە مەترە کۆنەکانی خۆی دونیای پێواوە و خۆی بۆ خۆی خاوەن شوناسێکی سەربەخۆ نەبووە و لەوانەیە لە نواندنەوە و وتنەوەی ” خۆی”دا گیرۆدەی خودسانسوری و ترسێکی سەپێندراو بووبێ.
لە کتێبەکەوە:

ئێستاش
منم و ژنێک
ئاڵۆزاوێکە لە ناخیدا
لە مێشکیدا
قەرەباڵغە و
لە گوڵ گوڵی کراسەکەیدا
بە شێعرێکەوە ژان ئەمگرێ …
بە دەم ئەم تارماییەوە
چەنێ بەیانی خەریکە نایێت

گوڵاڵە دروودیان لە دایکبووی ساڵی ١٩٨٠ لە کرماشان. خاوەنی بڕوانامەی ماستەرە لە زمان و ئەدەبی فارسی. سەرەتاکانی بە نووسینی کورتە چیرۆک و شیعر دەستی پێکردووە و دوا بەدوای ئەوە بەشداری لە چەندین فیستیڤاڵی ئەدەبی ڕۆژهەڵات و باشوری کوردستانی کردووە. ئێستا مامۆستای زمان و ئەدەبە و نیشتەجێی شاری تاران ـە.

بۆ خوێندنەوەی ئەم دیوانە شیعرییە کلیکی ئێرەبکەن…

گۆڤارێکی زمانناسیی وەرزییە

بۆ خوێندنەوەی ژمارە 3ی گۆڤاری زمان و زار کلیکی ئێرەبکەن…

گۆڤارێکی زمانناسیی وەرزییە…

بۆ پەیوەندی بە گۆڤاری زمان و زار
Fereydunsaman61@gmail.com

بۆ خوێندنەوەی ژمارە 2ی گۆڤاری زمان و زار کلیکی ئێرەبکەن…

پێشه‌كی
ده‌وڵه‌ت هه‌م قه‌واره‌ی جوگرافیا و هه‌م شوناس و هه‌م سه‌ربه‌خۆیی ئابوری و هه‌م مانایه‌كه‌ بۆ بوون، بۆیه‌ مه‌سه‌له‌ی ده‌وڵه‌ت به‌درێژایی مێژوو هه‌م له‌رووی مه‌عریفیه‌وه‌ بۆته‌ جێگه‌ی بایه‌خی میتۆدی كۆمه‌ڵناسی سیاسی و له‌زانكۆكانی جیهاندا ده‌خوێنرێ‌، هه‌م له‌رووی تیۆری سیاسیه‌وه‌ بایه‌خی پێده‌درێت كه‌ هه‌ریه‌ك له‌ تۆماس هۆبز و ژان ژاك رۆسۆ و هیگڵ و ماركس و هتد، به‌زانستیانه‌ شیكاریان بۆ كردووه‌ و ره‌خنه‌شیان لێگرتووه‌، هه‌م له‌ڕووی جوگرافی و نه‌ته‌وه‌یی و قه‌واره‌ییه‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك، یان ئاینه‌كان یان نه‌ریته‌ جیاوازه‌كان كه‌ له‌رووی مێژووییه‌وه‌ له‌رێگه‌ی هێزو سوپاوه‌ وه‌ده‌ستهاتووه‌، موناقه‌شه‌ی ئه‌وه‌ش كراوه‌ كه‌ مافی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ك، یان كۆمه‌ڵگه‌یه‌كه‌ ئه‌گه‌ر داوا بكات خاوه‌ن قه‌واره‌یه‌كی سیاسی و جوگرافی له‌و شێوه‌یه‌ بێت، ئه‌مه‌ش بۆ كردنه‌وه‌ی ئه‌و گرێ سایكۆلۆژیه‌ سیاسییه‌ بێت كه‌ بۆماوه‌ی پشتاوپشته‌، چونكه‌ هه‌ر ئه‌م لایه‌نه‌یه‌ كه‌ تائێستاش هه‌مان كه‌شوهه‌وای سیاسی پێوه‌دیاره‌ كه‌ به‌ئاسانی بۆ نه‌ته‌وه‌كان به‌ده‌ست نایات، به‌تایبه‌تی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی كه‌ تائێستا فره‌ستیان بۆ نه‌ڕه‌خساوه‌ ببن به‌ده‌وڵه‌ت و نوێنه‌ریان هه‌بێت له‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، بۆ هێزه‌ گه‌وره‌ و خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌كانیش ئاسان نییه‌ ده‌ستبه‌رداری ئه‌و هه‌ژموونه‌ جوگرافیه‌ بن كه‌ چێژی لێده‌بینن.
ئه‌م كتێبه‌ له‌مانای تێرمه‌كه‌وه‌ بگره‌ تاده‌گاته‌ هه‌موو ستایله‌كانی ده‌وڵه‌تی موناقه‌شه‌ كردووه‌، به‌ڵام فۆكس خراوه‌ته‌ سه‌ر ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی كه‌ پێشتر داواكارییه‌كی گشتی بوو، له‌ڕووی نێوده‌وڵه‌تیشه‌وه‌ ره‌وایه‌تی سیاسی وه‌رگرتبوو، به‌ڵام ئه‌م ستایله‌ زیاتر له‌دوای شكستی سۆڤیه‌ت و نه‌مانی دوو جه‌مسه‌ری و نه‌مانی چه‌مكی ناسیونالیزم بوو بۆ به‌ده‌ستهێنانی ده‌وڵه‌ت له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه‌وه‌، باشترین سه‌لمێنه‌ریش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ویسته‌كه‌ بۆته‌ مه‌سه‌له‌یه‌كی لاوه‌كی و چۆته‌ ده‌ره‌وه‌ی ئامانجی نه‌ته‌وه‌كانی رۆژئاوا، ته‌نها بۆ ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ بایه‌خی ماوه‌ كه‌ گرێی سایكۆلۆژیان هه‌یه‌ و نه‌بوونی ئه‌و قه‌واره‌ جوگرافییه‌ به‌كه‌موكورتی سیاسی ده‌زانن، چونكه‌ نه‌مانی مۆدێلی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی، جگه‌ له‌وه‌ی هیچ به‌هایه‌كی نه‌ماوه‌ دوای ئه‌وه‌ی رۆژئاوا گه‌یشته‌ قۆناغی ده‌وڵه‌تی فره‌یی له‌ مه‌زهه‌ب و ئاین و نه‌ته‌وه‌ و كولتوور، لێره‌وه‌ ئه‌م قه‌واره‌یه‌ به‌خاتری ئه‌وانی دیكه‌ كه‌ له‌په‌نای نه‌ته‌وه‌ بێ ده‌وڵه‌ته‌كانن تاكو نه‌بنه‌ په‌راوێز و جارێكی تر نه‌ته‌وه‌ی سه‌رده‌ست و ژێرده‌ست درووست نه‌بێت، ناو و شوناسی ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی گۆڕا، نموونه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ داواكاری ده‌وڵه‌تی كوردی گۆڕا بۆ ده‌وڵه‌تی كوردستان، چونكه‌ له‌په‌نا كورد سریانی و كلدانی و توركمان و پاشماوه‌كانی عه‌ره‌ب، كولتووری غه‌یره‌ كوردی له‌ كوردستان هه‌ن، بۆیه‌ ئه‌و پێشنیاره‌ قه‌بوڵ كرا كه‌ ده‌وڵه‌ت به‌ناونیشانێكی دیاریكراوی نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ نه‌مێنێت، به‌ڵام شوناسی نه‌ته‌وه‌ له‌ده‌ست نه‌دات.
به‌هه‌رحاڵ ئێمه‌ له‌م توێژینه‌وه‌یه‌دا موناقه‌شه‌ی هه‌موو لایه‌نه‌ میتۆدی و سیاسی و مێژووییه‌كانی ئه‌م چه‌مكه‌مان كردووه‌ به‌پێی سه‌رچاوه‌ باوه‌ڕپێكراوه‌كان، به‌ڵام ئامانجه‌كه‌ خودی ئه‌و مانا نوێیه‌یه‌ كه‌ له‌دوای هاتنی چه‌مكی جیهانگه‌رایی هاته‌ ئاراوه‌، بۆیه‌ مانایه‌كی دیكه‌ی موناقه‌شه‌ی نوێ‌ بۆ ده‌وڵه‌ت، له‌فه‌زای ئابوری كراوه‌دا خۆی مانیفێست كردۆته‌وه‌، ئه‌ویش له‌جیاتی ئه‌وه‌ی وه‌كو جاران ده‌وڵه‌تی گه‌وره‌ كۆمپانیا به‌ڕێوه‌ببات، ئێستا به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بۆ رزگاربوونی ده‌وڵه‌ت له‌ ئه‌ركه‌ قورسه‌كانی، هه‌روه‌ها بۆ گۆڕینی گرێبه‌ستی نێوان هاوڵاتی و ده‌وڵه‌ت كه‌ دیاریكردنی ئه‌رك و ماف بوو له‌نێو ده‌ستووردا، پێچه‌وانه‌ بۆته‌وه‌ بۆ گرێبه‌ستی نێوان هاوڵاتی و كۆمپانیاكان، له‌باشترین حاڵه‌تیشدا هه‌ندێكجار ده‌وڵه‌ت بۆ نه‌ته‌وه‌ ژێر ده‌سته‌كان درووست ده‌كرێت، تاكو له‌رێگه‌ی ئه‌و سامانه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی وه‌كو كۆنیالیالێكی ناڕاسته‌وخۆ بمێنێته‌وه‌ بۆ زلهێزه‌كان، نمونه‌ش هاتنه‌ پێشه‌وه‌ی به‌ده‌وڵه‌تبوونی ئه‌مازیغی و سكۆتله‌ند و كوردستان و كه‌ته‌لۆنیا و قرمی ئۆكراینا و هتد. هه‌روه‌ها ئه‌و ده‌وڵه‌تۆچكانه‌ی كه‌ له‌نه‌خشه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا ناویان هاتووه‌ كه‌ له‌رووی جوگرافیاوه‌، سه‌ر به‌ده‌وڵه‌تی گه‌وره‌ی وه‌كو ئێران و توركیا و سعودیه‌ و لیبیا و جه‌زائیر و ته‌واوی وڵاتانی عه‌ره‌بیین و كه‌یسه‌كانیان بۆ كاتی نادیار داخراون.
ئامانج له‌م كتێبه‌ له‌سه‌ره‌تاوه‌ ئه‌وه‌بوو كه‌ كورد به‌گشتی ئه‌م چه‌مكه‌ی وه‌كو ویستی سیاسی و وه‌كو ویستی نه‌ته‌وه‌یی له‌سه‌ر زار بوو، به‌ڵام كه‌ سه‌رینه‌گرت به‌هه‌ر هۆیه‌كه‌وه‌ بووبێت له‌كاتی خۆیدا، له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبوو ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی وه‌كو كوردن و هه‌میشه‌ ستراتیژی سیاسیان به‌ئاڕاسته‌ی ده‌وڵه‌ته‌، به‌ڵام ئیراده‌ی سیاسی سه‌ربه‌خۆیان نیه‌، چونكه‌ دره‌نگ فریای ئه‌وه‌ كه‌وتن بچنه‌ نێو هاوكێشه‌ی سیاسی و ببن به‌ لۆگۆیه‌ك و له‌رێگه‌ی ئه‌و لۆگۆ سیاسیه‌وه‌ بناسرێن، ئه‌م بۆچوونه‌ش ئه‌گه‌ر نیگه‌تیڤ نه‌كه‌وێته‌وه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت له‌م سه‌رده‌مه‌دا ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسی و ئابوریه‌كه‌ی هێنده‌ سنووردار كراوه‌، تائه‌و جێگه‌یه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی به‌های جارانی نه‌مێنێ‌، چ له‌ناو مه‌حفه‌لی نێوده‌وڵه‌تی و چ له‌ئاستی نێوخۆ، چونكه‌ به‌گشتی ئه‌و ویسته‌ گشتیه‌ی جاران هه‌بوو بۆ درووستكردنی ده‌وڵه‌ت له‌رێگه‌ی ئامانجێكی سیاسی و سه‌ركرده‌كانیه‌وه‌، ئێستا ئه‌و ده‌نگه‌ به‌شێوه‌یه‌ك له‌شێوه‌كان كزبووه‌، چونكه‌ سیاسه‌ت به‌هۆی میدیا و سۆسیال میدیاوه‌، تاراده‌یه‌ك شه‌فاف بووه‌ و بووه‌ته‌ كرده‌یه‌كی ناشیرین و شوناسه‌ جوگرافیاكه‌شی به‌هۆی ده‌سه‌ڵاته‌ سیاسیه‌كه‌وه‌ ناشیرین بووه‌، چونكه‌ ویستی خه‌ڵك به‌گشتی بۆ خۆشگوزه‌رانی و پێكه‌وه‌ژیانی نه‌ته‌وه‌ و ئاینه‌كان زیاتره‌، ئه‌مه‌ كاریگه‌ری له‌سه‌ر بوونی فكری ناسیونالیزمیش كردووه‌ به‌رامبه‌ر به‌ئه‌وانی تر، به‌وپێیه‌ی كه‌ زۆربه‌ی نه‌ته‌وه‌كان دوای ئه‌وه‌ی شاهیدی ئه‌وه‌بوون سیاسه‌ت راده‌ستی بازاڕ و ئابوری كرا، ئیدی نه‌ته‌وه‌خوازی بووه‌ ئامانجی لاوه‌كی بۆ ده‌وڵه‌ت.
ئێمه‌ لێره‌دا تائه‌و جێگه‌یه‌ی فریای چه‌مكه‌ سیاسیه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ تێرمی ده‌وڵه‌ت كه‌وتووین، هه‌روه‌ها ده‌ستكاری هه‌ندێك كۆنتێكست و وشه‌ و بابه‌تی زمانه‌وانی بووینه‌ كه‌ له‌چاپی پێشووی هه‌ڵه‌و كه‌موكورتی تێدابوو، فریای ئه‌وه‌ش كه‌وتووین هه‌موو لایه‌نه‌كان موناقه‌شه‌ بكه‌ین، چ به‌پێی لایه‌نه‌ فه‌لسه‌فیه‌كه‌ بێت چ لایه‌نه‌ مێژووییه‌كه‌ بێت، چ ئه‌و ستایله‌ نوێیه‌ی كه‌ پێناسه‌یه‌كی نوێی به‌چه‌مكی ده‌وڵه‌ت به‌خشیوه‌، به‌هیوای ئه‌وه‌ی ئه‌م كتێبه‌ بتوانێ‌ موناقه‌شه‌یه‌كی فكری به‌رهه‌مبهێنێ‌ و وه‌كو لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی جددی ته‌ماشای بكرێت و كتێبخانه‌ی كوردیش ده‌وڵه‌مه‌ند بكات.

سمكۆ محه‌مه‌د
20/2/2022

توێژینەوەکانی دووەمین کۆنفرانسی زانستیی نێودەوڵەتیی
زمانی کوردی و زاراوە یاساییەکان

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

نووسینی: پ.د. هۆگر مەحموود

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیئکی ئێرەبکەن…

بۆ خوێندنەوەی ژمارە 32ی دەنگی کرێکار کلیکی بکەن…

دووەمین کتێبی شاعیر (پێشەوا کاکەیی) کتێبی «ئەمریکانامە بە تامی شیعر» لە لایەن (باست مورادی)ـیەوە وەرگێڕرا بۆ سەر زمانی فارسی بە نێوی «آمریکانامە با طعم شعر» و بەو زووانە لە لایەن (انتشارات افراز) لە تاران چاپ و بڵاو دەکرێتەوە.

کتێبی «آمریکانامە با طعم شعر» دووەمین کتێبی شاعیرە لە دوای کتێبی «آفریقانامە و زمین‌نامە باطعم شعر» لە لایەن وەرگێڕ (باست مورادی)ـیەوە، وەرگێڕراوە و لە (انتشارات افراز) چاپ دەکرێت. ئەمریکانامە بە تامی شیعر (ڕۆمانەشیعر-قەسیدە)یە کە ژانرێکی خوڵقاوی خودی شاعیرە لە ڕۆمانەشیعر و قەسیدەوە بەرهەمی هێناوە. ئەفریقانامە و زەمیننامە بە تامی شیعر، پڕۆژەی یەکەم و دووەمی کارنامەی (شیعرەڕێ)ـی شاعیرە و لە ساڵی ۲۰۱٦ـەوە سەرقاڵی نووسینی بووە. ئەمریکانامە بە تامی شیعر، پڕۆژەی سێیەم و چوارەمی (شیعرەڕێ)ـی شاعیرە و لە ساڵی ۲۰۱۷ نووسراوە و هەردوو کتێبەکە لە ساڵی ۲۰۱۸ بە زمانی کوردی چاپ و بڵاو کراوەتەوە. ئێستاکە هەردوو کتێبەکە بۆ زمانی فارسی لە لایەن باست مورادییەوە وەرگێڕراوە و هاوکات کتێبێکی دیکەی شاعیر لە لایەن باست مورادییەوە وەرگێڕاوە و لە داهاتوودا دەچێتە چاپ و کتێبخانەی فارسییەوە.

کتێبی (بیرۆکەکانی سەرکەوتن و سەرکەوتن دوای شکست) بەرهەمی وەرگێڕان و نووسین و ئامادەکردنی هەر دوو نووسەر و وەرگێڕ (دڵشاد کاوانی و ڕەوەند سەباح)ە کە هەردوو نووسەر بەیەكەوە کاری هاوبەشیان لەسەر کردووە و بەم نزیکانە لە چاپخانەی چوارچرای سلێمانی، بەشێوە و قەباری جیاواز دەکەوێتە بەردیدی خوێنەران و چاپ و بڵاودەبێتەوە.
دوو كتێبەكە یەكیان کتێبی بیرۆکەکانی سەرکەوتنی نووسەری گەورەی جیهانی ڕۆبن شارمایە کە نووسەرەكان کاری وەرگێڕانیان بۆ کردوە، هەروەها کتێبی سەرکەوتن دوای شکست، لە ئەزموونی پەنجا و شەش کەسییەتی سەرکەوتووی بوارە جیاوازەکانی جیهان پێكهاتووە، کە دوای شکست و هەڵدێران بە پایەکانی سەرکەوتن گەیشتوون.
کتێبی بیرۆکرکانی سەرکەتن کتێبێکی (١٦٠) لاپەڕییە لە زمانی ئینگلیزییەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی کوردی، بریتییە لە ٢٠٠ بیرۆکەی نهێنی سەرکەوتن، ئەو بیرۆکانە لە کتێب و وتە و ئامۆژگارییەکانی شارما وەرگیراون لای نووسەران جارێکیتر بە کوردی کراون و داڕشتنەوە و رێکخستنی بۆ کراوە لەگەڵ ژیاننمەی نووسەر و پێشەکییەکیان لەبارەوە نووسیوە.
دڵشاد کاوانی نووسەر و وەرگێڕ لەم بارەوە پێی ڕاگەیاندین: لە کتێبی (بیرۆکەکانی سەرکەوتن) هەڵساین بە ئامادەکردن کۆکردنەوەی 200 بیرۆكه‌ی به‌هێز بۆ ژیانێكی شاهانه‌یی ڕۆبن شارما. کە دووسەت بیرۆکەی سەرکەوتنی شارمایە کە ملیۆنان خوێنەری لە جیهان هەیە و بەرهەمەکانی زیاتر بۆ پەنجا و یەک زمان وەرگێڕدراوون، ئێمەش بەرگی کوردیمان کردۆتە بەر و لەگەڵ دۆخی تاکی کوردی سازاندوومانەو لەماوەیەكی نێزیك دا دەكەوێتە دەستی خوێنەران.
هەروەها کتێبی سەرکەوتن دوای شکست کتێبێکی (١٢٠) لاپەڕەیە، لە شێوە و قەباریەکی جوان خۆی دەبینێتەوە و لەپاڵ پێشەکییەکی جوان باسی شکستی پەنجا و شەش ئەستێرەی بوارە جیاوازەکانی جیهان دەکات، کە ئه‌و كه‌سانه ‌ لە ژیانییان دا سەرکەتوو و لێهاتوو بوون، بەڵام هەرگیز شکستەکانیان لەبەرچاو نەگیراوە.
نووسەران لەم کتێبە دا پەنجەیان خۆستۆتە سەری چیرۆكی شکست و کەوتنی ئه‌و كه‌ساییه‌تییه‌ جیهانیانە كە لە ژیانینان دا بەسەریان هاتووە، بۆئەوەی ببنه‌ هه‌وێنی سه‌ركه‌وتنی زۆرێك له‌وانه‌ی به‌ هۆی شكسته‌كان ڕووخاون و بەسەرخۆیان كەوتون و هیوا بڕاوبوون لە ژیان و لە سەركەوتنیان بێ ئومێدبوون.
هەروەها ڕەوەند سەباح نووسەر و وەرگێڕ بۆ ئەم مەبەسەتە گوتی: ئەمە کارێکی دیکەی هاوبەشی ئێمەیە بە هیوای ئەوەی بەردێکمان خسبێتە سەر بناغەی بونیاد و توانای مەعریفەی تاکی کوردییو چونکە شكست و سه‌ركه‌وتن دواونه‌ی له‌یه‌ك دانه‌بڕاون، دەبێت بکەویت بۆ ئەوەی هەڵسیتەوە.
ئەمەی ئەو کتێبانە لە کتێبەکانی پێشووتر جیادەکاتەوە کە لەبارەی بواری پەرەپیدانی مرۆیی و چەمکی سەرکەوتنەوە کە نووسراون، گرنگی دانە بە زمانی شیرینی کوردی و گونجاندنیانە لەگەڵ دۆخ و گوزەرانی ژیان تاکی کورد و خوێنەرانی بوارەکە و دەرخستنی شکستەکان و گەڕاندنەوەی هیوایە بۆ هیوا لێ بڕاوەکان.

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٣١ی دەنگی کرێکار کلیکی ئێرەبکەن..

کتێبی «لە پەنجەرەوە، دەڕوانمە گوێدرێژەکەی نالی»ـی پێشەوا کاکەیی، چاپ و بڵاو کرایەوە. کە ئەم کتێبە کاری ڕێنووس و هەڵەچنی «وشیار عەلی» و کاری بەرگ «ئیبراهیم ساڵح» ئەنجامیان داوە و لە چاپخانەی کارۆ چاپ کراوە.

🔻 له‌باره‌ی ئه‌م پەڕتووکەوە پێشەوا کاکەیی ده‌ڵێت:
ئەم بەرهەمە: ئەزموونێکی نوێی شیعری منە کە لە (شیعر و پەخشانەشیعر)دا خۆی دەبینێتەوە. هەندێک شوێن بۆ ڕەگەزی تریش. دەمەوێت خۆم لە پێشەکی ببوێرم. ته‌نيا سەرنجێکی خێرا بۆ خوێنەران به‌ جێ ده‌هێڵم. نالى (مه‌لا خدرى ئه‌حمه‌دى شاوه‌يسى ميكايه‌ڵى 1800-1877) بیانوویەک بوو بۆ من تا بتوانم بدوێم. لە ڕوانگەی: سیاسی، کۆمەڵایەتی، کولتووری، ئایینی و زمانه‌وانییەوە کارم لەسەر ئەم شیعر و پەخشانەشیعرانە کردووه‌ و دۆخی دوای نالیم پێيان خوێندووه‌تەوە. ئەم شیعرانە بە زمانێکی ڕەخنەیی، کاری توێژینەوەييی خۆيانيان کردووە. چه‌ند نیوەبەیتێكى نالیم هێناوە و ڕەخنە و وەڵام و سەرنجی خۆمم بۆيان هەبووە. ئەوەی دەمەوێت لێرەدا بیڵێم، ئەوەیە کە لە سەرتاپای شیعر و پەخشانەشیعرەکاندا لە ڕوانگەی ڕیالیزمی ڕەخنەیییەوە دوواوم. هەوڵێکە بۆ خوێندنەوەی دوای نالی و هێنانەوەی نالی بۆ ئێستامان کە لە چ ئێستایەکدا دەژین و داهاتوومان لەسەر ئەو ئێستایە چی لێ شین دەبێتەوە.

🔵 پەرەگرافیک لە پەڕتووکەکە:

نالی! هەرلخێکی ئەم درەختە ڕاوەشێنيت، قیژەی سەدان کچی سەربڕاوی لێوە دێت، سەدان ڕۆژنامەنووسی بێسەروشوێنت پێ دەڵێت، کاوەی ئاسنگەر لە کوێ و کاوە گەرمیانی لە کوێ! میرنیشنی سۆران لە کوێ و سۆرانی مامە حەمە لە کوێ! هەرلخێک ڕاوەشێنیت، هاواری سەدان پەککەوتەی لێوە دێت، کە گۆچانێکی لێ ساز کردووە و ئاخوداخی ئەم تاڵانکارییەی کوردایەتیی حیزبی بۆ باس دەکات کە چلۆن دڵی شەق بردووە.

شەقی بردووە، پەمۆ نا، دڵی منداڵ.
لە گیرفانی هەموانی بڕیوە،
دز نا، ئەم دووکاندارە سیاسییانە.

ئەها ببینن! زمان بەو لینجاوییەی خۆیەوە، شیعرمان بۆ دەنووسێت،
هەموو شتێک دەکشێت و دەشکێت،
دەلکێت و ون دەبێت.

🔹پێشەوا کاکەیی
🔸پێشەوا عەبدوڵڵا عەبدولڕەحمان، نازناوی (پێشەوا کاکەیی)ـیە، لە ١٩/ ٤/ ۱۹۸٤، لە گەڕەکی «جووتکانیان»ـی شاری قەڵادزێ لە دایک بووە. پاش ڕاپەڕینەکەی ساڵی ۱۹۹۱ ڕوو لە خوێندن بە زمانی دایکزاد دەنێت و هەر لە قەڵادزێ خوێندنەکەی کۆتایی پێ دێنێت و ساڵی ۲۰۰٥-۲۰۰٦ بۆ درێژەدان بە خوێندنەکەی لە ئاستی باڵادا ڕوو لە زانستگەی سلێمانی و کۆلیژی یاسا و ڕامیاری دەکات و بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە زانستە سیاسییەکاندا وەردەگرێت. ئێستایش فەرمانبەری زانستگەی ڕاپەڕینە.

🔴 لە گەلێک ڕۆژنامە و بڵاڤۆکدا بابەتەکانی بڵاو کردۆتەوە. چەندین توێژینەوە و خوێندنەوە بۆ شیعرەکانی کراوە و ئێستاکە سێ کتێبی وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی فارسی، دانەیەکیان چاپ و بڵاو کراوەتەوە و کۆمەڵەشیعرێکیشی وەردەگێردرێ بۆ زمانی عەرەبی. لە داهاتوودا دەکەونە بەر دیدی خوێنەرانی فارسزمان و عەرەبزمان. چەندین ڕێزلێنانی وڵاتانی پێ بەخشراوە. لەگەڵ ئەوەشدا، چەند شیعرێکیشی وەرگڕدراونەتە چەندین زمانی تر…

🔻بەرهەمە شیعریی و ئەدەبییەکانی بریتین لە:

١. پاشماوەی هەناسەکان، کۆمەڵە شیعر، چاپی یەکەم، چاپخانەی گەنج، سلێمانی، ۲۰۰۸؛
٢. منم، دیدەوانیی گوڵ دەکەم، چامە- شیعر، چاپی یەکەم، چاپخانەی دیلان، سلێمانی، ٢٠١١، چاپی دووەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ٢٠١٩؛
٣. باغ غەزەلی تۆ، شیعر، چاپی یەکەم، چاپخانەی پەنجەرە، تاران، ۲۰۱٥؛
٤. لە خانۆچکەکەی ماڵی پوورە خونچێمەوە بۆ کەلاوەکەی سەعیدیان، (دەقی واڵا،) چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۱۷؛
٥. ئەفریقانامە و زەمیننامە بە تامی شیعر، (پڕۆژەی یەکەم و دووەم،) شیعر، پەخشان، پەخشانەشیعر و گێڕانەوە، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۱۸؛

٦. ئەمریکانامە بە تامی شیعر، (پڕۆژەی سێیەم و چوارەم،) ڕۆمانەشیعر-قەسیدە، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۱۸؛
٧. گەردووننامە، شیعر، لە بڵاوکراوەکانی نووسیار-دانمارک، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۱۹؛
٨. بونیادنانەوەی ڕووناکی لە گەڕانەوەی زەردەشتی ئەحمەد مەلادا، لێکۆڵینەوە، ناوندەندی ڕۆشنبیریی ئەندێشە، چاپی یەکەم، سلێمانی، ٢٠٢٠؛
٩. نەمرەڕێ، چامە-کتێب، لە بڵاوکراوەکانی نووسیار-دانمارک، چاپی یەکەم، چاپخانەی جەنگەڵ، تاران، ٢٠٢١؛
١٠. بیری شیعر و خەیاڵی زمان، دیدار لەبارەی شیعرەوە، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۲۱؛
۱۱. زەریا و بەستەڵەکی باشوور بە تامی شیعر، (پڕۆژەی پێنجەم) ڕۆمانەشیعر-دەقی واڵا، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ٢٠٢٢؛
۱۲. لە پەنجەرەوە دەڕوانمە گوێدرێژەکەی نالی، شیعر-پەخشانەشیعر، چاپی یەکەم، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی، ۲۰۲۲.

بۆ خوێندنەوەی ئەم رۆمانە کلیکی ئێرەبکەن..

بابەت:چیڕۆک
ساڵی چاپ:2022
٢١*١٤:قەبارە
بەرگ:نەهرۆ ستار
چاپخانە:الس

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن...

لەپاش ڕەش ڕەنگی تر نییە؟
” پەندی کوردی بە هەڵگێڕاوەیی”

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

گۆڤارێکی فیکری و ئەدەبی وەرزییە لە هەولێر دەردەچێت… ژمارە 53

بۆ خوێندنەوەی ئەم گۆڤارە کلیکی ئێرەبکەن..

لاپەڕەی یەکەم..

لاپەڕەی دووەم..

لاپەڕەی سێیەم..

لاپەڕەی چووارەم..

-نەژاد عزیز سورمێ
-” برایەتی” یەكەمین ڕۆژنامەی ڕۆژانە لە مێژووی ڕۆژنامەگەریی كوردی دا لێكۆڵینەوە و بیبلۆگرافیا
– به‌رگ: نووسه‌ر خۆی
– دیزاین: كاروان محه‌مه‌د سینۆ
– چاپی یەكەم1991چاپخانه‌ی خه‌بات هه‌روه‌ها وه‌كات له گۆڤاری)یه‌كگرتن( كه له دانیمارك) ده‌رده‌چوو ، له هه‌مان ساڵدا چاپی دووهم1997چاپخانه‌ی وه‌زارههتی په‌روه‌رده – هه‌ولێر
– چاپی سێیهم 2021 بڵاوكردنه‌وه‌ی (ڕۆژنامه‌ی خه‌بات)
– ژماره‌ی سپاردنی له به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی گشتیی كتێبخانه‌كانی هه‌رێمی كوردستان 861 ساڵی 2021.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی بابەتەکانی تری نووسەر کلیکی ئێرەبکەن..

بەشی یەکەم..

بەشی دووەم..

ژیاننامه‌
سه‌لاح جه‌لال عبدالله ره‌حیم
یه‌كه‌م
موالیدی 1963 سلێمانی شارباژێڕ. له‌دایك بونی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ رۆژی كه‌وتنه‌ خواره‌وه‌ی(عبدالسلام عارف) له‌ ته‌یاره‌ هه‌روه‌ك هه‌میشه‌ دایكی جه‌ختی له‌سه‌ركردۆته‌وه‌.
خوێندنی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندی له‌ سلێمانی بووه‌.
زانستی ئیسلامی له‌مزگه‌وت و ته‌كیه‌كاندا خوێندووه‌.
ده‌رچوی ئاماده‌یی ئاینی ئیسلامیه‌/ له‌ وه‌زاره‌تی ئه‌وقاف وكاروباری ئاینی له‌ شاری هه‌ولێر ساڵی 2009 – 2010
ده‌رچوی زانكۆی عراقییه‌ له‌ به‌غداد/ كۆلیژی زانسته‌ ئیسلامیه‌كان/ به‌شی ئاینه‌كان و مه‌زهه‌به‌كان و دایه‌لۆژی شارستانی له‌ ساڵی/2011-2012 له‌ ساڵی 2014- 2015 –ته‌واوی كردووه‌.
بڕوانامه‌ی ماسته‌ری به‌ده‌ست هێناوه‌ به‌پله‌ی زۆر باشه‌ له‌ هه‌مان به‌ش بۆ سالی 2018=2021.
ئه‌ندامی یه‌كێتی نوسه‌رانی كوردستانه‌.
ئه‌ندامی یه‌كێتی گشتی ئه‌دیبان و نوسه‌رانی عێراقه‌ .
ئه‌ندامی یانه‌ی رۆژنامه‌نوسانی كوردستانه‌.
ئه‌ندامی یانه‌ی رۆژنامه‌نوسانی عێراقه‌.
ئه‌ندامی یانه‌ی هونه‌رمه‌ندانی عێراقه‌.

دووه‌م
له‌ ساڵی 1983 ده‌ستی به‌ نوسین كردووه‌.
له‌ ساڵی 1989 یه‌كه‌م دیوانی شیعری به‌ناونیشانی (ئیشككر)پێشكه‌ش كردوه‌ به‌به‌ڕێوه‌به‌رێتی رۆشنبیری كورد له‌به‌غداد. له‌لایه‌ن پسپۆڕه‌كانی رژێمی عێراقه‌وه‌ له‌ چاپدانی قه‌ده‌غه‌ كراوه‌.
له‌ هه‌مان ساڵدا(كفن پۆش و كه‌ونی) بڵاوكردۆته‌وه‌ به‌ 130 دێڕ قرتاندنه‌وه‌.
زۆر دیوانی شیعری و رۆمان و ده‌قی ترو لێكۆڵینه‌وه‌ وتاری بڵاوكردۆته‌وه‌ به‌ هه‌ردو زمانی عه‌ره‌بی و كوردی.
ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی به‌ زمانی عه‌ره‌بی بڵاوبونه‌ته‌وه‌:

سێیه‌م
1-(سقوگ الكون ) دیوان شعری 2000 .
2-(سدره‌ الحسین) دیوان شعری 2012 .

• چواره‌م
ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی به‌زمانی كوردی بڵاوی كردونه‌ته‌وه‌.
1- كه‌وتنه‌ خواره‌وه‌ی گه‌ردون/ شارای شیعریم/ كۆی به‌رهه‌مه‌كانی 1989/2012 .

2. (ئۆقیانوسی مه‌رگه‌سات) ده‌قی شانۆیی/2003.
3. (چیای ئاو) ده‌قی شانۆیی /2003.
4. (سیمیا له‌ شانۆدا) 2009 لێكۆڵینه‌وه‌ی شانۆ.
5. (ئاوێنه‌ی بوركانی ژه‌نه‌ڕاڵ) رۆمان/1992-2012 به‌رگی یه‌كه‌م.
6. ئاوێنه‌ی بوركانی ژه‌نه‌ڕاڵ/رۆمان/به‌رگی یه‌ك و دو/چاپی یه‌كه‌م/2019 چاپی دووه‌م 2021.
   7- (موسیقای مه‌رگی ناوه‌خته‌) رومان/1997-2020
   8- (نه‌فخ و وێنه‌ی با)رۆمان 2020 چاپی یه‌كه‌م.
   9- كۆجیتۆی جه‌لال تاڵه‌بانی/1/ 2018 به‌رگی یه‌كه‌م
   10-كچانی به‌فر (لادۆن سیما)/ سیناریۆی فیلمی سینه‌مایی. چاپی یه‌كه‌م 2021
   • پێنجه‌م
   ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی ئاماده‌ی چاپن به‌زمانی كوردی .
   1-(ریشاڵی تیۆری رۆمانی كوردی).لێكۆڵینه‌وه‌.
   2-كۆجیتۆی جه‌لال تاڵه‌بانی /2019به‌رگی یه‌ك و دووه‌م.
   3-كه‌وتنه‌ خواره‌وه‌ی گه‌ردون/ شارای شیعریم/ كۆی به‌رهه‌مه‌كانی تا ئێستا ئاماده‌ی چاپه‌.
   4- كرێكارانی مه‌عریفه‌و شۆڕشی سپی/ وتار
   • شه‌شه‌م
   ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی ئاماده‌ی چاپن به‌زمانی عه‌ره‌بی .
7. (سور النور) دیوانی شعری .
   2.لاشخصیه‌ اللغه‌ . مقالات ودراسات.
8. فنون قتالیه‌ فی كردستان. مقالات
9. الشعریه‌ تعنی الروۆیا التی لاتستقر. مقابلات.
10. صلاح جلال كهربه‌ الژات الشاعره‌/ مقالات ودراسات مكتوب علی دواوینه.

• حه‌وته‌م
ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی له‌زمانی عه‌ره‌بیه‌وه‌ وه‌ریگێڕاونه‌ته‌ سه‌ر زمانی كوردی ئاماده‌ی چاپن :
1.سه‌رله‌نوێ نوسینه‌وه‌ی كوژاوه‌كان (تگریسات) مجموعه‌ قصصیه‌ للقاص والباحپ عباس عبدالجاسم. ئاماده‌ی چاپه‌.
2.(احلام مبلله‌)دیوان شعری للشاعر(جابر محمد جابر). ئاماده‌ی چاپه‌.

• هه‌شته‌م

• له‌ساڵی 1996ه‌وه‌ ده‌ستی به‌كاری رۆژنامه‌ نوسی كردوه‌، یه‌كه‌م به‌رهه‌می له‌ رۆژنامه‌ی . المۆتمر العراقی بوه‌.
• له‌رۆژنامه‌ی الادیب الپقافیه‌ له‌ سالی 2003 تائێستا به‌سیفه‌تی نێره‌ری رۆژنامه‌نوسی كاری كردوه‌ دوایی بوه‌ به‌ ده‌سته‌ی نوسه‌ران له‌ رۆژنامه‌كه‌دا .
• له‌ رۆژنامه‌ی المۆتمر العراقی ماوه‌یه‌كی زه‌مه‌نی كاری كردوه‌.
  له‌ رۆژنامه‌ی القاصد ماوه‌یه‌كی زه‌مه‌نی كاری كردوه‌
• به‌رهه‌مه‌كانی به‌هه‌ردو زمانی كوردی وعه‌ربی بڵاوكردۆته‌وه‌ .
• له‌ فیستیڤاڵه‌كاندا به‌شداری كردوه‌ له‌وانه‌ جه‌واهیری و مه‌ربه‌د و هی تر.

  بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ناوی كتێب : (كچانی به‌فر )الدۆن سیال

بابه‌ت: شارا سیناریۆی فیلم

نوسینی: سه‌ڵاح جه‌لال عه‌بدوڵا

دیزایین به‌رگ: دیاربه‌كر

چاپی یه‌كه‌م: 2021

چاپخانه‌ : چاپخانه‌ی جارانی سلێمانی

ساڵ و شوێنی چاپ: 2021 سلێمانی

له‌به‌ڕێوه‌به‌رێیت گشتی كتێبخانه‌ گشتییه‌كان ژماره‌ی سپاردنی

ژماره‌(2063)سالی 2021 دراوه‌تێ.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ناوی كتێب : خوێندنەوەیەكی سۆفیگەری و تەریقەتی نەقشبەندی
نووسـينى : ئەمجەد شاكەلی
نەخشاندنی بەرگ : زاری
نۆبەتی چاپ : یەكەم
ساڵی چاپ : 2019
چاپ و پەخش و پێداچوونەوە : هاوسانی

بۆخوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ناوی کتێب: بولبولی ناو قەفەزیش دەخوێنێ
نووسەر: فازیل شەوڕۆ
بابەت: شیعر
نەخشەسا زی: عادل زرار
چاپخانە : چوار چرا – سلێما ن

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …

کتێب: ئاوڕدانەوەیەک لە ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵاتناسی

نووسینی: ئەمجەد شاکەلی

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

بابەت/ ١٢ لێکۆڵینەوەی ئەدەبی و ٣ بانێژەباس

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

کتێبی (چیەتیی فەلسەفە یان چی بە فەلسەفە ناودەبریت؟) دوا بەرهەمی نووسەر و مامۆستا ” دکتۆر ئازاد حەمە”یە، کە لە چەند ڕۆژی داهاتوودا لە کتێبفرۆشی جەمال عیرفان نمایشدەکرێت . کتێبەکە قەبارە گەورەیە، 755 لاپەڕەیە و لە چەند توێژینەوەیەک پێکدێت، کە تایبەتە بە لێکۆڵینەوە لە بنەچە و ڕەچەڵەکی فەلسەفە.

بۆ خوێندنەوەی بابەتەکانی نووسەر کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە 27 کلیکی ئێرەبکەن…

لە سەرەتای ئەم هەفتەیە سێ کتێبی نوێی ئەدەبی و فیکریی ستیڤان شەمزینی لە شاری سلێمانی بڵاوبوونەوە و وا بڕیاریشە لە نزیکترین دەرفەتیشدا لە تەواوی کوردستاندا کتێبەکان بڵاوببنەوە لە رێگەی چەند مەراسیمێکەوە لە شار و شارۆچکەکاندا. کتێبەکانیش بریتین لە:

1- خەندە گرینۆگان و مەراقنامەی پیاوێکی سوریالی.

ئەم کتێبە لە 222 لاپەڕەی قەبارە مام ناوەندیدا لە چاپ دراوە. کە پێکهاتووە لەکۆمەڵە تێکستێکی ئەدەبی و فیکری کە بە زمانی شیعریی و لە شێوەی ئەفۆریزمدا گەلاڵە کراون.

2-هستریای وشە و حونجەی بێدەنگی.

ئەم کتێبە لە 233 لاپەڕەی قەبارە مام ناوەندیدا چاپ کراوە کە پێکهاتووە لە چەند دەقێکی ئەدەبی

3- خۆشەویستی لەسەردەمی شێرپەنچەدا.

چاپی دووەم، ئەم کتێبەش لە توێی 158 لاپەڕەی نیو ئەی فۆڕدا چاپ کراوە. خوێندنەوەیەکی سایکۆلۆژیی و فیکریی چەمکەکانی عەشق و خۆشەویستی، جەستە و سێکس، ژیان و مردن، مودێرنە و رەخنە لە کاپیتالیزم، هتد..

هەرسێ کتێبەکە لەلایەن دیزاینەر “هەرێم عوسمان”ەوە کاری مۆنتاژ و دیزاینیان بۆ کراوە، لە چاپخانەی “کارۆ” لە شاری سلێمانی لە چاپ دراون. شیاوی باسیشە تێچووی دارایی هەر سێ کتیبەکە لەسەر ئەرکی دارایی نووسەر خۆی چاپ کراون.

کتێبی”ڕۆژنامەنووسیی ئەدەبی” لە دوو بەش خۆی دەبینێتەوە، بەشی یەکەمی داڕشتنەوەی تیۆرییەک لەسەر ڕەگەزی ڕۆژنامەنووسیی ئەدەبی، لەگەڵ خەمڵاندن و ساخکردنەوەی مێژووی ڕۆژنامەنووسیی ئەدەبی کوردی و بەرواری دیرۆکییانەی ڕۆژنامەنووسیی هونەری کوردی. سەرجەمی ئەم هەوڵە بۆ پشتڕاست کردنەوەی مێژووی ڕەگەزی دیدارسازیی ئەدەبیی، لە ڕێی گەڕۆکیی و هەڵدانەوەی ڕۆژنامە و گۆڤارە کۆنە کوردییەکانەوە بووە.
بەشی دووەم پێکدێت لە حەوت دیداری نووسەرانی کورد، لەبارەی شیعر و چیرۆک و ڕۆمان و وەرگێڕانەوە.
پرسیارسازیی وێژەیی، جۆرێکە لە ڕێخۆشکردن بۆ ڕێدۆزیی بەرهەم و تێگەشتن لە ئەزموونی نووسەر. هۆکاری پاڵنەرانەی دەستبردن بۆ کارێکی لەم جۆرە، دەگەڕێتەوە بۆ ئەو بۆشاییە ئەکادیمی و ڕۆشنبیرییەی لەناوەندی توێژینەوەی کوردیدا، درککردن بەوەی نەنگیی دەبێت گەر ژێدەرێکمان لەسەر ئەم ڕەگەزە ڕۆژنامەوانییە و مێژووەکەی بەردەست نەبێت.

بۆخوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

لەم ڕۆژانە، کتێبی (لەودیو پەنجەرەی ڕۆژەکانەوە ڕاوەستاوم و دەڕوانم – بیرەوەریی شاعیرێکی جەنگاوەری مارکسیست)ی عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ) چاپ بوو و بڵاو بۆوە. ئەم کتێبە بیرەوەری نووسەرە و جگە لە لایەنە کۆمەڵایەتییەکەی، نیشاندانی واقیعییەتی بزووتنەوەی ئەدەبی و ڕۆشنبیریی و هەروەها نیشاندانی سیمای بزووتنەوەی کۆمۆنیستی نوێیە لە کوردستانی عێراق لە دەیەی هەشتاکان و نەوەدەکانی سەدەی بیست. ئەم کتێبە ٣٩١ لاپەڕەی قەبارە گەورەیە و لەسەر ئەرکی نووسەر خۆی چاپ کراوە. شایانی وتنە ئەم کتێبە هەژدەهەمین کتێبی نووسەرە و ئێستا لە زۆربەی کتێبخانەکان و ناوەندە ڕۆشنبیرییەکانی کوردستان بەردەستە.

بۆ خوێندنەوەی ژمارە 52ی گۆڤاری نما کلیکی ئێرەبکەن..

كتێبێكی دیكه‌ی سه‌دیق سه‌عید ڕواندزی، به‌ ناوی (له‌ پێناوی په‌روه‌رده‌دا) له‌و ڕۆژانه‌ی ڕابردووداچاپ و بڵاوكرایه‌وه‌. ناوه‌ڕۆكی ئه‌م كتێبه‌، له‌ كۆمه‌ڵه‌ وتارێكی په‌روه‌رده‌یی په‌یوه‌ست به‌ پرۆسه‌ی په‌روه‌رده‌ و فێركردن پێكهاتووه‌ تیایدا نووسه‌ر به‌ دیدگایه‌كی ڕه‌خنه‌ییه‌وه‌ له‌ باره‌ی هه‌ندێك خه‌وش و گرفتی په‌روه‌رده‌یی ده‌دوێت و گرفته‌كان دیاری ده‌كات. نووسه‌ر وه‌ك مامۆستایه‌ك و له‌ میانه‌ی ئه‌زموونی پیشه‌ی مامۆستایه‌تی و په‌یوه‌ندی له‌ گه‌ڵ قوتابییان و قوتابخانه‌ و پۆلدا، له‌ باره‌ی هه‌ندێك خه‌وش و گرفتی په‌روه‌رده‌یی ده‌دوێت. به‌ تایبه‌تیش ئه‌و بوارانه‌ی په‌یوه‌ندی ڕاسته‌وخۆیان، به‌ كاری مامۆستایه‌تییه‌وه‌ هه‌یه‌.

ناوه‌ڕۆكی كتێبه‌كه‌ له‌م وتارانه‌ پێكهاتووه‌: ( مامۆستای باش و سه‌ركه‌وتوو كێیه‌؟ وانه‌ی بۆ فه‌یسبووك یان بۆ قوتابییان، پلانی په‌روه‌رده‌یی و چه‌ند سه‌رنجێك، كاریگه‌ری كۆرۆنا له‌ سه‌ر پرۆسه‌ی خوێندن، وانه‌ی هونه‌ر بێ مامۆستای هونه‌ر) ئه‌مانه‌ و گه‌لێك وتاری دیكه‌ش، كه‌ دیاریكردن و ڕه‌خنه‌كردنی چه‌ند هه‌ڵه‌یه‌كی میتۆدی خوێندنه‌ له‌ بابه‌ته‌كانی خوێندن. شایه‌نی ئاماژه‌ كردنه‌ كتێبه‌كه‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵگه‌ی فه‌رهه‌نگی ئه‌حمه‌دی خانێ له‌ سۆران، به‌ چاپ و دیزایینێكی جوان چاپ و بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن…

 ناوی کتێب: هونەری سەرناوک وخوارناوک
 بابەت: وتاری ڕەخنەیی
 ناوی نووسەر: هۆشیار جەمال

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

کتێبی (کوشتنی ژنان بە بیانووی شەرەف)
ڕێکخراوی گەشەپێدانی مەدەنیەت CDO بە هاوکاری سەندیکای هونەرمەندانی کوردستان لقی هەولێر لە مەراسیمێکی تایبەت لە پارێزگای هەولێر کتێبێکی بڵاوکردەوە بە ناونیشانی (کوشتنی ژنان بە بیانوی شەرەف) لە نووسینی (د.نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد) بە ئامادەبوونی بەڕێزان نوێنەرانی حکومەت و پەرلەمان و قونسوڵیەی ئەڵمانیا و ئەمریکا و فەرەنسا لە هەولێر و ئاژانسەکانی نەتەوەیەکگرتووەکان و ڕێکخراوەکان کە بەرهەمی پڕۆژەی بەرەنگاربونەوەی توندوتیژی دژی ژنان و کوشتن بە بیانوی شەرەف لە لایەن وەزارەتی دەرەوەی ئەلمانیای فیدرال پشتگیری دارایی دەکرێت و ڕێکخراوی گەشەپێذانی مەدەنیەت جێبەجێی دەکات.

نوسین و ڕێکخستنی
د.نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد

بابەت: توێژینەوەى چیرۆکئامێز
سەرپەرشتیاری پرۆژە: ڕۆژە محەمەد غەریب
بەڕێوەبەری پڕۆژە: هانا شوان حەسەن
نوسین و ڕێکخستنی: د. نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد
دیزاینی ناوەوە: ئومێد محەمەد
بەرگ: ئارام عەلی
تیراژ: ١٠٠٠ دانە
نۆبەتی چاپ:چاپی دووەم، سلێامنی ٢٠٢٢
چاپخانە:
ناوی پەرتوک:
کوشتنی ژنان بەبیانووی شەرەف
مافی لە چاپدانەوەی ئەم کتێبە پارێزراوە
بۆ ڕێکخراوی گەشەپێدانی مەدەنییەت CDO
پرۆژەی هاوبەشی رێکخراوی گەشەپێدانی مەدەنییەت CDO و
وەزارەتی دەرەوەی ئەڵامنیای فیدراڵ

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

خانه‌ی موكریانی بۆ چاپ و بێ‌لوكردنه‌وه‌
● ڕه‌خنه‌ی وه‌رگێڕان
)شیعر وه‌ك پێناسه‌ شیعر وه‌ك وه‌رگێڕان(
● نووسنی: كه‌ریم سۆیف
● نه‌خشه‌سازی ناوه‌وه‌: گۆران رواندزی
● به‌رگ:هۆگر سدیق
● نرخ: )3000 )دینار
● تریاژ: 500 دانه‌
● چاپخانه‌: ماد
● له‌ به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تیی گشتیی كتێبخانه‌كان ژماره‌ی سپاردنی )137)ی ساڵی
)2021)ی پێدراوه‌

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن ….

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٢٣ی “دەنگی کرێکار” کلیکی ئێرەبکەن..

ناوی كتێب: ده‌ستنووسێكی كۆنی عیشق
o بابه‌ت: شیعر
o نووسینی: ستیڤان شه‌مزینی
o دیزاین: هه‌رێم عوسمان
o چاپ: چاپخانه‌ی كارۆ
o تیراژ: ١٠٠٠ دانه‌
o نۆبه‌تی چاپ: چاپی یه‌كه‌م
o ساڵی چاپ: ٢٠١٧ – سلێمانی
o نرخ: ٢٠٠٠ دینار

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

کتێبی (نۆبەرەی مەرگم دیت) براوەی خەڵاتی یەکەمی چیڕۆکی فیستیڤاڵی ماڵی کتێب. وەک دووەمین کتێبی چاپکراوی چیڕۆکنووس و ڕۆماننووس دڵشاد کاوانی، لەلایەن دەزگای ڕۆشنبیری ماڵی کتێب چاپ و بڵاو دەکرێتەوە، لە ماوەیەکی نزیک دا لە کەرنەڤاڵێکی تایبەتی ئەدەبی دا لە هەولێر دەکەوێتە بەردیدی خوێنەرانی. (نۆبەرەی مەرگم دیت) لە بیست و سێ کورتە چیڕۆک پێکهاتووە. کە خۆی لە (١١٧) لاپەڕە دەبینێتەوە. لە لایەن شۆڕش غەفوری دیزاینی بەرگ و ناوەڕۆکی بۆکراوە. لە ساڵی ٢٠١٩ کتێبەکە خەڵاتی یەکەمی چیڕۆکی فیستیڤاڵی ماڵی کتێبی لە هەولێر بەدەست هێنا. سەرجەم چێڕۆکەکانی نێو کتێبەکە، بە شێوە و تەکنیکی جیاوازەوە نووسراون. زۆربەی چیڕۆکەکانی نێو کتێبەکە براوەی یەکەم و باشترینی خەڵاتە ئەدەبییەکانی کوردستانن، لەوانە چیڕۆکی پیاوێکی ڕووت، تارای بووکی ئاشتی، دوانزەهەزارەمین بیرەوەری دوورترین شەوی دونیا، ئیمپڕاتۆریای ژن، نۆبەرەی مەرگم دیت. دڵشاد کاوانی نووسەری کتێبەکە ڕایگەیاند: کە (نۆبەرەی مەرگم دیت) کۆکراوەی سەرجەم چیڕۆکەکانی بەرهەمی ژیانی ئەدەبییەتی و ئەزموونی نووسینی پێش ڕۆمانی بە ڕێگاوەیە، کە لە ناوەندە ئەدەبییەکانی ناوچەکە و خوێنەرانی پێشوازییەکی باشی لێکرا.
فکر و مەعریفە، کوشتن و خوێنڕشتن، گرفتە کۆمەڵایەتییەکان و هەژاری، ئازار و جەرمەسەرییەکانی کۆمەڵگا و دۆزی نەتەوایەتی و گەڕان بەدوای شوناسی کوردی، ناوەڕۆکی سەرەکی سەرجەم چیڕۆکەکانی ناو کتێبەکەن. زۆربەی چیڕۆکەکان پێشووتر لە گۆڤار و ڕۆژنامەکان بڵاوکراونەتەوە و بەشێکیان وەرگێڕدراونەتە سەر زمانی فارسی. کتێبی (نۆبەرەی مەرگم دیت) لە ساڵی ٢٠٢٠ لەلایەن دەزگای ڕۆشنبیری ماڵی کتێب چاپکراوە و بەڵام بە هۆی گرفتی دارایی و نەخۆشی کۆڕۆناوە و وەستانی چاڵاکییەکانی دەزگاکە، پڕۆژەی کتێبەکە دواکەوت و لە ساڵی (٢٠٢١) بۆ یەکەم جار کتێبەکە بە دیزاین و بەرگێکی جوانەوە دەکەوێتە بەردەستی خوێنەران.

ناوەندی ڕۆشنبیری مەم و زین بەم زووانە یەکەمین کتێبی شیعری لە زنجیرە چاپ کراوەکانی خۆی، چاپ و بڵاودەکاتەوە.
سەبارەت بە کتێبەکە نووسەر «بوخاری وشیار» دەڵێت:
ئەم کتێبەم جیا لە کتێبە شیعرییەکانی ترم، تێکشکاندن و دووبارە بوونیادنانەوەی دەقی شیعریە، کە لە چوارچێوەی شیعری(شار)ی سوارە ئیلخانیزادە خۆی دەبینێتەوە، ھاوکات چەندین دەقی فۆلکلۆر و شیعری تر تێکشکاوانە نووقمی جوگرافیا شیعرییەکە بوونە. کۆی دەقی کتێبەکە ڕەنجانە لە شار و ھەڵاتنە لە ئازار و مەینەتیەکانی ژیانی شار. خوێنەری شاریی دەتوانێت باش ھەست بە ئازارەکانی کارێکتەری دەقەکە بکات و خۆی تێدا بدۆزێتەوە. ئەم ھەوڵەشم لەپێناو زیندوو ڕاگرتنی سوارە و شیعرەکەیەتی و ئاوڕدانەوەیەکە لەم جۆرە نووسینە.
«تراویلکە» لە نووسینی (بوخاری وشیار)ە و (پەپوولە یوسفی) نەخشەسازی بەرگی بۆ کتێبەکە کردووە و ناوەندی ڕۆشنبیری مەم و زین لە ھەولێر چاپ و بڵاوی دەکاتەوە.

بەشێک لە کتێبەکەوە:

ئەز
زەنگووڵەیەکم بێدەنگ
بێدەنگ،
وەک مردنێک لە دایک بووم
کە چاوم ھەڵێنا
بۆ یەکەم جار شارم بینی
شار ھیچ زمانێکی نییە
ئەوەی دەیزانێ
تەنێ تەنھاییە

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ئەزموونی شاعريانی هەشتايەكانی هەولێر وەك نموونە..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ناوی کتێب: شار” جەنگی جیاوازییەکان”
نووسینی: سمکۆ محەمەد
بەرگ: پەپوولە یوسفی
نەخشەسازی ناوەوە: ناوەندی ڕۆشنبیری مەم و زین
تیراژ:٥٠٠ دانە
نۆبەتی چاپ: یەکەم ٢٠٢١
نرخ: ٥٠٠٠ دینار

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

https://dengekan.info/wp-content/uploads/2021/06/SimkoMuhamad_Shar.pdf

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٢٢ی دەنگی کرێکار کرتەی ئێرەبکەن ….

لێکۆڵینەوەی شیعریی..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

نووسەر: عومەر سەید
دیزاینی ناوه‌وه : جەبار سابیر
بەرگ: زه‌رده‌شت ره‌ئوف
بابەت: ڕۆمان
چاپ: یەکەم : 8102
چاپخانە: چاپخانەی یاد
تیراژ: 011 دانە
نرخ: ٠111 دینار
لە بەڕێوه‌بەرایەتیی گشتیی کتێبخانە گشتییەکان
ژماره)0100)ی ساڵی 8102ی پێدراوه

بۆ خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە کلیکی ئێرەبکەن..

شار

خوێندنەوەی چمکی شار و ئەدگار و پیکدادانی لادێ و شار و دیمۆگرافیا و پێناسەو شیکردنەوەی چمک و دونیای تازەیە و بریتییە لە ٢٠٢٢ لاپەرەو بەقەبارەی مام ناوەندی.

ئیستاتیکا و دیالکتیکی ئەخلاق و زانست

خوێندنەوەیە بۆ چمکی ئیستاتیکا و رەهەندە جۆراو جۆرەکان و وەهمی بینین و ئیستاتیکای سێکس و ئەخلاق و هتد

“ئه‌وه‌ی دونیا رزگار ده‌كات. فه‌لسه‌فه‌ی جوانییه‌” دایستۆفیسكی
“هیچ هه‌قیقه‌تێك به‌بێ‌ جوانی مانای نییه‌، هیچ جوانییه‌كیش به‌بێ‌ هه‌قیقه‌ت نییه‌”. رۆمانتیكییه‌كان

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …..

کتێبی یەکەم: “قوتووی عەتار – بەرگی سێهەم” ئەم کتێبە بریتییە لە دریژکراوەی هەردوو بەرگی پێشووی کتێبەکە کە ساڵی 2018 لە دوو توێی 1000 لاپەڕەدا بڵاوکرایەوە. ئەم بەرگەش بەشێکی تری کۆکراوەی ئەو وتارانەی نووسەر لە خۆ دەگرن کە لە نێوان ساڵانی 2004-2021 بڵاوکراونەتەوە لە دوو توێی 560 لاپەڕەدا. بە تێکراش هەر سێ بەرگەکەی ئەم کتێبە 1560 لاپەڕەیە.
کتێبی دووەم: “بە ئەوینت رابردووم بسڕەوە” ئەم کتێبەش بریتییە لە کۆمەڵە شیعرێکی نوێی نووسەر لە نێوان ساڵەکانی 2015- 2020 لە دوو توێی 158 لاپەڕەدا.
ئەم کتێبانەش لەلایەن چاپخانەی کارۆ چاپ کراون و لەلایەن “هەرێم عوسمان”ەوە کاری دیزاینی بۆ کراوە.
وا بڕیاریشە کتێبێکی تری نووسەر بە ناوی “خەندە گرینۆکەکان. مەراقنامەی پیاوێکی سوریالی” لە دوو توێی 200 لاپەڕەدا بەم زووانە لە ژێر چاپ بێتە دەرەوە. هەر سێ کتێبەکەش لە چەند مەراسیمێکی جیاجیادا لە شار و شارۆچکەکانی کوردستان بڵاوبکرێنەوە.
جێگەی ئاماژە پێدانە ئەم سێ کتێبە و کۆی کتێبەکانی تری نووسەر لەسەر ئەرکی دارایی و تایبەتی خۆی چاپکراون.

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە شیعرییە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٩٧ی بۆ پێشەوە کلیکی ئێرەبکەن..

گۆڤارێکی فیکریی و ئەدەبیی وەرزییە لە هەولير دەردەچێت..

بۆ خويندنەوەی ژمارە 51ی گۆڤاری نما کلیکی ئێرەبکەن..

دوو كتێبی دیكه‌ی (سه‌دیق سه‌عید ڕواندزی) كه‌ له‌ شێوه‌ی نامیلكه‌ دانه‌، له‌ ئایینده‌یه‌كی نزیكدا چاپ و بڵاوده‌كرێنه‌وه‌. كتێبی یه‌كه‌میان بیبلۆگرافیای چاڵاكییه‌كانی نۆ ساڵی په‌روه‌رده‌ی ڕواندزه‌، كه‌ پێشتر نووسه‌ر به‌رپرسی به‌شی ڕاگه‌یاندنی ئه‌و په‌روه‌رده‌یه‌ بووه‌.

كتێبی دووه‌میشیان، لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی شیعریی درێژه‌ له‌ باره‌ی دژه‌ باویی و شیعری هاوچه‌رخ.

شایه‌نی ئاماژه‌كردنه‌ هه‌ر دوو كتێبه‌كه‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵگه‌ی فه‌رهه‌نگی ئه‌حمه‌دی خانێ له‌ سۆران چاپ و بڵاو ده‌كرێنه‌وه‌.

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٩٧ی بۆ پێشەوە کلیکی ئێرەبکەن..

فەلسەفەکان کۆڤید-١٩

ئەم کتێبە پێکهاتووە لە کۆمەڵێک وتار. کۆڤید -١٩ و دیدی فەیلەسوفەکان.

ئەم کتێبە لە ئێستادا لەدەزگای جەمال عیرفان دەستدەکەوێت لەم ناو نیشانەی خوارەوە:

شەقامی سالم – بەرامبەر قەیوان تاوەر
یان لە ڕێگەی پەیجی سەرەکی چاپخانەی جەمال عیرفان ەوە دەتوانن داوایبکەن. گەیاندنیان هەیە بۆ سەرجەم شار و شارۆچکەکان.

ناوی كتێب: بە تیشكی ئیشقت ئەدرەوشێمەوە
بابەت: شیعر
نووسینی: ستیڤان شەمزینی
تایپ: نووسەر
دیزاین: هەرێم عوسمان
چاپ: سكای دیزاین
تیراژ: 1000 دانە
نرخ: 3000 دینار
نۆبەتی چاپ: چاپی یەكەم
ساڵی چاپ: 2017
شوێنی چاپ: كوردستان – سلێمانی

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

ناوی كتێب: تێڕوانینی سێهەم
بابەت: هەڤپەیڤین
ئامادەكردنی: ستیڤان شەمزینی
دیزاین: هەرێم عوسامن
چاپ: سكای دیزاین
تیراژ: 1000 دانە
نرخ: 5000 دینار
ساڵی چاپ: 2017 – سلێامنی
نۆبەتی چاپ: چاپی یەكەم

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن..

بۆ خوێندنەوەی ژمارە ٩٦ی بڵاوکراوەی بۆ پێشەوە کلیکی ئێرەبکەن ..

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن …

بۆ خوێندنەوەی ئەم کتێبە کلیکی ئێرەبکەن ….