كورداندنی فەلسەفە بەرهەمەكانی كەمال میراودەلی بە نموونە.. سەدیق سەعید ڕواندزی

لە سەرەتای نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوو، گرووپێكی ڕۆشنبیریی ئەكتیڤ و كارا، بە ماوەیەكی كەم لە دنیای ڕۆشنبیریی ئێمەدا دەركەوتن و توانیان شوناسێك بۆ خۆیان دروست بكەن و ببنە جێی تێڕٍامان و خوێندنەوە لای هەموومان. ئەم گرووپە، كە لە چەند نووسەرێكی دیار و بەتوانا و هەڵگڕی پاشخانیچكی گەورەی ڕۆشنبیریی و هزری و فەلسەفی پێكهاتبوون، توانیان بۆ ماوەی پانزە ساڵ، پێشەنگی دنیای ڕۆشنبیریی ئێمە بن، كە ئەوانیش ڕەهەندییەكان بوون. ڕەهەندییەكان، بە پاشخانێكی گەورە و بە زمانێكی قووڵ و بە تێگەیشتنێكی مەعریفییانەوە، هەوڵی شڕۆڤەكردن و خوێندنەوەی كۆمەڵگەی كوردییان داو توانیان نەوەیەك لە خوێنەران، بۆ ماوەی چەند ساڵێك دروست بكەن، بەڵام ئەم گرووپە، وەك چۆن بە خێرایی و دراماتیكیانە دەركەوت، بەو شێوەیەش كۆتایان هات. ڕەهەندییەكان، هەتا بڵێی كەسانی بە تواناو بە ئاگابوون، لە میتۆدی فەلسەفی و هزری خۆرئاوا، بەڵام گەورەترین خەوشی گرووپەكە ئەوە بوو، كە نەینتوانی زمانی كوردی، وەك پردی پەیوەندی و بەستنەوەی خۆیان بە كۆمەڵگەكەیانەوە بخەنە گەر. بۆیە تێڕوانینە شیكاریی و ڕەخنەیەكانیان و دیدە فەلسەفی و هزریەكانیان، لە نێو جیهانبینی خۆرئاوا دەخولایەوە، هەر بۆیەشە نەیانتوانی تا سەر لەو كاریگەری دانانە لەسەر خوێنەر و مرۆڤی كورد بمێننەوە. ئەوە گرنگ نییە نووسەرێك چەند باسی فۆكۆ دەكات و چەندە ڕۆشنبیرریی لە بارەی ئەو فەیلەسوفەوە هەیە، ئەوە گرنگە، تا چەند سەركەوتوو دەبێت لە گەیاندنی ئەو ڕۆشنبیرییە، بە جیهانبینی و زمانی كوردانە و نەتەوەییانەی خۆیەوە. ڕەهەندییەكان لەوەدا شكستیان هێنا، گەرچی كەرستەی بەرفراوان و هزری قووڵی خۆرئاوایانە و جیهانبینییەكی فراوانی نووسین و تێڕامانیان هەبوو، بەڵام زمانێكی گەیێنەر و پەیوەندی بەستنیان نەبوو، بۆیە گەر ئێستا سەرنج لە كارەكانیان بدەین، دەبینین پتر ئەدەبی و ڕۆژانەیین لەوەی هزری بن، بە تایبەتیش بۆ خوێنەری كورد. گەلێك جار، پاساوی ڕەهەندییەكان بۆ ئەم گیرو گازە هزرییە ئەوە بوو، كە زمانی كوردی، زمانی هزر و فەلسەفە و زانست نییە، زمانێك نییە بتوانرێت ڕەهەندی هزریی پێ دەرببڕدرێت و هەموو ئەو چەمك و زاراوە فەلسەفی و هزرییانەی لە كولتووری خۆرئاوا هەن، تەرجەمەی سەر زمانی كوردی بكرێن، بەڵام لە ڕاستیدا، ئەم پاساوە جگە لە خۆدزینەوە، ئاشنا نەبوون بە سرووشت و بونیادی هزریی و كۆمەڵایەتی تاكی كوردی و كۆمەڵگەی كوردی هیچی تر نییە. زمانی كوردی، لەو زمانانەیە كە فرە ڕەهەندە، دەتوانرێت لە هەموو كایەكی هزریی و ڕۆشنبیریی بخرێتە گەڕ زمانی ئاماژە و مانایە، بەڵام ئەوەی لەو نێوەندەدا گرنگە، چۆنیەتی ئەو گەیاندنەیە! كاتێ خوێنەرێكی سادەی كورد، بابەتێكی فەلسەفی بە زمانی كوردی دەخوێنێتەوە، جیایە لەوەی بە زمانێكی وشك و برینگی فەلسەفییانەی خۆرئاوا بیخوێنێتەوە! ڕەهەندییەكان ئەو زمانەیان نەبوو، گەرچی بە سرووشت بە كوردیش دەیاننووسی، بەڵام نەیانتوانی پردی پەیوەندی لەگەڵ ئەویتر بونیاد بنێن. ئەوان جیهانبینییەكی قووڵ و فراوانیان هەبوو، بەڵام كوردانە نەبوو، كە ئەمەش گرفتی هەرە دیاری ئەو گرووپە بوو بە ئێستاشەوە، گەرچی دوای ئەوەی زانیان ناتوانن كار لە سەر هزری كۆمەڵگەی كوردی، بە میتۆدێكی كوردانە بكەن، ئیدی بایان دایەوە لای ڕۆمان، وەك بەختیار عەلی. بێگومان فەلسەفە بە سرووشت، كایەیەكی هزری قووڵە و زۆرجار لە نێوەندە میللی و كۆمەڵایەتییەكەدا، گەر كەسێك بە جۆرە زمانێكی قورس، یان ئاڵۆز قسە بكات، بۆ شۆخی و بە توانجەوە بەرانبەرەكەی پێی دەڵێت فەلسەفیانە مەدوێ! بەو مانایەی ئەم دەربڕینە، لە ئاستی تێگەیشتنی باو، هوشیاری كۆمەڵی دایە و بژاردەیی و تایبەتە، بەڵام پرسیار ئەوەیە ئایا دەكرێت دەستبەرداری فەلسەفە بین، بە بیانووی ئەوەی كایەی زاست و لۆژیك و هزر و مەعریفەی قووڵی زانینە؟ دەكرێ باس لە فەلسەفە نەكەین، چونكە پاشخانی ڕۆشنبیریی كۆمەڵگای ئێمە لەو ئاستەدا نییە، فەلسەفە وەربگرێ؟ لەو جۆرە كۆمەڵگایانەدا، فەلسەفە شۆڕ كەینەوە بۆ نێو كۆمەڵگە، یان كۆمەڵگە ببەینە ئاستی فەلسەفە؟ بێگومان دەتوانرێت هەرچی فەلسەفەی خۆرئاوا هەیە، لە كۆمەڵگەدا، بەر باس بدرێت، بەو مەرجەی زمانی ئەو باسكردنە، ڕەنگدانەوەی كولتوور و جیهانبینی كوردانە بێت. لە ماوەی ساڵی ڕابردوودا، زۆربەی هەرە زۆری بەرهەمە ئەدەبی و فەلسەفییەكانی شاعیر و نووسەر و ئەكادیمی (دكتۆر كەمال میرودەلی)م خوێندنەوە. ئەزموونی نووسینی ئەم نووسەرە، لە بواری فەلسەفەدا، دەرخەری ئەو ڕاستییەیە كە نەك دەتوانرێن باسی فەلسەفە بە زمانی كوردی بكرێت، وەك ئەوەی ڕەهەندییەكان و ئێمەش تێی گەیشتووین كە گوایا زمانی كوردی تەنێ زمانی ئەدەب و هونەرە، بەڵكو هەمان ئەو زمانە، دەتوانرێت وەسفی قووڵی فەلسەفەشی پێ بكرێت و بگرە فەلسەفە بكوردیندرێش. بەرهەمەكانی میراودەلی، نموونەی بەرجەستە و دیاریی كورداندنی فەلسەفە و هزری هیگل و فۆكۆ و نیتشە و فەیلەسوفەكانی دیكەی دنیان! ئەمە بەو مانایە نییە كە نووسەر لە میانەی ئەو باسانەدا، كرۆكی كاری فەلسەفیانەی ئەوان، لە كولتووری خۆر ئاوا داببڕێت، بەڵكو بەو مانایەی، ئەو باسی فەلسەفەی خۆرئاوامان بە كوردی بۆ دەكات، نەك بە تێگەیشتنێكی خۆرئاوایانە. جیاوازی لە باسكردنی فەلسەفە لە نێوان مەریوان و بەختیار و ئاراس لەلایەكەوە، لەگەڵ كارەكانی میراودەلی لەوەدایە، كە میراودەلی بە زمانێكی كوردییانە، بەتێگەیشتنێكی كوردییانە، بە جیهانبینی و لە نێو كولتوورێكی كوردییانەدا، باسی فەلسەفەمان بۆ دەكات، پێچەوانەی ڕەهەندییەكان كە باسی فەلسەفە دەكەن، بەڵام هیچ كام لەو خەسڵەتانە لە نووسینەكانیان نییە. من هاوڕێیەكی خوێنەرم، كە سەدان كتێبی خوێندۆتەوە، لە وەسفی كتێبێكی ئازاد حەمە، لە بارەی پۆست مۆدێرنیزم، پێی گوتم كە زمانی نووسینی یەكجار وشك و بریشك و ڕەقە و بۆ من زۆر ئەستەم بوو تا كەمێكی لێ تێگەیشتم، كەواتا بە نموونە زمانێكی لەو شێوەیە، دەتوانێت ئەڵقەی پەیوەندی لەگەڵ خوێنەری هەمووەكی ببەستێت؟ ڕەنگە بپرسن فەلسەفە لە هیچ كۆمەڵگایەكدا، كایەیەكی گشتی نییە، بەڵام كاتێ سوكرات و ئەرستۆ و ئەفلاتوون، فەلسەفەیان داهێنا، پۆلینی كۆمەڵگەیان نەكرد، بەڵكو دیاردە سرووشتی و مرۆیی و هزرییەكانیان، كردە چەقی كاركردنیان، بۆیە دەكرێ باسی فەلسەفە بكەین، لێشی تێ بگەین بێ ئەوەی، پەنا وەبەر سەدان بیرو بۆچوونی فەلسەفی بەرین، كە ڕەنگە لە زمان و كولتووری ئێمە دوور بێت. دكتۆر میراودەلی، لە باسكردنی فەلسەفی خۆرئاوادا بە زمانی كوردی، نەك هەر سەركەوتوو بووە، بەڵكو نموونەی بێ هاوتاو دیاری كورداندنی فەلسەفەشە، كارەكانی ئەو لە بواری فەلسەفەدا، دەروازەیەكی گەورە و گرنگ بە ڕووی هزری خوێنەری سادەی كورد، كە جگە لەزمانی كوردی زمانی تر نازانێت دەكاتەوە، كە بە زمانی نەتەوەیی خۆی لە فەلسەفە بگات. ئەم كورداندنە، سەرەتا لە زمانەوە دەست پێ دەكات، پاشان چەمك و زاراوە فەلسەفییەكان. میراودەلی، زۆرباش ئەوە دەزانێت و دركی بەوە كردووە، كە ڕێزكردنی ناوی فە یلەسوف و تێز و بۆچوونەكانیان، گەر بە كوردی نەبێت، وەك گوێز ژماردن بۆ خوێنەر وایە! كوردی لێرەدا، واتای ئەوە نییە بە زمانی كوردی بنووسێت، چونكە ڕەهەندییەكانیش بە كوردی دەیاننووسی، بەڵكو بەو مانایەی بەجیهانبیەكی كوردانە بنووسێت. رەفیق سابیر، لە میانەی نووسینی شیعردا، كاتێ پرسیاری ئەوەیان لێكردبوو، كە بۆچی بە زمانی سویدی شیعر نانووسێت؟ لەوەڵامدا گوتی من ناتوانم بە زمانی سویدی هەستەكانم دەربڕم، چونكە شیعر هەستە، بەر لەوەی هزر بێت، لەو سۆنگەیشەوە قووڵبوونەوە لە كولتوور و پاشخانی ڕۆشنبیریی مرۆڤی كورد، فاكتێكە بۆ ئەوەی نووسەر باشتر و سەركەوتووتر بۆچوونەكانی بگەیەنێت. یەكێك لە دیارترین خەسڵەتەكانی تێزی كورداندنی فەلسەفە لای میروادەَلی ئەوەیە، كە سەرجەم ئەو چەمك و زاراوە هزریی و فەلسەفیانەی لە نێو زمان دان دەكوردێنێت. بۆ نموونە: لە بەرانبەر فەزا، بۆشاگە بەكار دێنێت، لە بەرانبەر كۆنسێپت، بنەڕەوت بەكار دێنێت، ئەمانە و دەیان نموونەی دیكە. بە كوردیكردنی زاراوەكان، یارمەتی دەرە بۆ ئەوەی خوێنەر نەك تەنها بە زمانی خۆی، بەڵكو بە كولتوور و فەرهەنگی خۆشی لە فەلسەفە بگات! بۆیە میراودەلی لە نووسینەكانیدا هەرچی چەمك زاراوەی فەلسەفییە دەكوردێنێت، بەر لەوەی ڕاڤەی چەمكەكان بكات! ئەم نموونەیە لەكاركردن، بە دیاریكراوی لە هەردوو كتێبی ( ئەریكۆلۆژی فۆكۆ و قورئاانناسی بە قورئان و شیعرناسی بە شیعرو قانونناسی) زۆر بە قووڵی و كوردانە دەردەكەوێت، بۆیە كاتێ كتێبەكەی فۆكۆ دەخوێنینەوە، بە دیاریكراوی ئەو تێگەیشتنەمان لادروست دەبێت، كە ئێمە باس و بابەتێكی دیكەی جیاواز لە ڕەهەندییەكان لە بارەی فۆكۆ دەخوێنینەوە. یان كاتێ كتێبی قورئانناسی، یان فەلسەفەی ئەز و قانونناسی و گەلێكی دیكەش دەخوێنینەوە، هەست دەكەین شتێكی جیاوازترمان لەوانەی پێشوو خوێندۆتەوە و دەخوێنینەوە. لێرەدا دەمەوێ دوو شێواز و زمانی نووسین ئاماژە پێ بدەم. هەڵبەتە ئێمە لە كار و نووسینە فەلسەفییەكانی دیكەی نووسەرانی دیش، فەلسەفە بە زمانی كوردی دەخوێنینەوە، بەڵام ئەوەی لە نووسینەكانی میراودەلی هەیە جیاوازترە! لە نووسینەكانی ئەو، ئێمە هەر تەنها بە زمانی كوردی فەلسەفە ناخوێنیینەوە، بەڵكو بە كوردیش تێی دەگەین، ڕەنگە هەر ئەمەش بێت هۆكاری ئەوەی هاوڕێیەكی خوێنەرم دوای خوێنەوەی سەدان كتێب، لە وتارە فەلسەفیەكانی ڕەهەندییەكان یان كاك ئازاد حەمە نەگات، بەڵام چێژ لە نووسینە فەلسەفییەكانی میراودەلی وەربگرێت. لێرەدا ئێمە لە بەردەم كورداندنی فەلسەفە داین، بەو مانایەی فەلسەفە هەر تەنها بە زمانی كوردی ناخوێنینەوە، بەڵكو بە تێگەیشتنێكی كوردانەشەوە تێی دەگەیەن، بێگومان ئێمە دەزانین تێز و تیۆرە فەلسەفییەكان، بە درێژایی مێژوو، ڕەنگە زۆربەیان وەكو خۆیان مابنەوە، وەك دیدگای ئەفلاتوون بۆ شیعر، كە جیایە لەهی ئەرستۆ، یان سۆفیستەكان، جیایە لە فەلسەفەی ئایدیالی، فەلسەفەش تەنها پەیوەست نییە بە گریكەكانەوە، كە ڕەهەندێكی مرۆیی و جیهانی هەیە، بەڵكو لێرەدا مەبەست ئەوەیە، كە ئێمە چۆن تێزو تێڕوانینی فەیلەسوفان بۆ هەر بابەتێكی مەعریفی و هزری بێت، بە كوردی دەكەین و لە چوارچێوەی ئەو زمان و كولتوورەی پێی نووسراوە دەریدەهێنین و ئاوێتەی كولتوور و ڕۆشنبیریی كوردی دەكەین. گەر نووسەرێك سەدان وتاریش لە بارەی فۆكۆ، یان هایدگەر، یان سوكرات بنووسێت و باسی فەلسەفەكەیان بكات، بە كوردیش نووسیبێتی، ئەوا بایەخێكی نییە، گەر ناوەڕۆك و كرۆكی بابەتەكە بە كوردی نەكرێت و خوێنەری كورد لێی تێ نەگات، هەر ئەمەشە گرفتی تێگەیشتن لە فەلسەفە لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، كە تا ئەو ئاستەی زۆرجار بە چەندین نوكتەی سەیر و سەمەرەو توانجی كۆمەڵایەتی گەمە بە فەلسەفە بكرێت، وەك ئەوەی دەڵێن :(جارێكیان هاوڕێیەك لە هاوڕێیەكی پرسی فەلسەفە چییە)ئەویش گوتی:( مریشك دان دەخوات، تۆش هێڵكەی مریشكەكە دەخۆی، كەواتا تۆ دانەكەت خواردووە) ! یان دەگوترێت، (باوكێك لە كوڕەكەی پرسی فەلسەفە چییە؟ كوڕەكەش پێی گوت تۆ لە سەر قەرەوەێلەی، قەروەێلەكەش لە سەر زەوییە، كەواتا تۆ لە سەر زەوی)! باوكەكەشی لە وەڵامدا دەڵێت عەمری خۆت و فەلسەفەكەشت نەمێنێت، كەس هەیە ئەمە نەزانێت ! ئەم هەمو توانج و بە كۆمیدیكردنەی فەلسەفە لە كولتووری كۆمەڵایەتی ئێمەدا، كە من خۆم بە منداڵی سەدان جار گوێبیبستی نوكتەی لەو شێوەیە بوومە، مانای ئەوە نییە كە ئێمە نەتەوەیەكین، گاڵتەمان بە فەلسەفە دێت، نەخێر، مانای ئەوەیە، پرسەكە هێندە ئاڵۆز و ناڕوون و هزری و سەخت كراوە، كە كەس نازانێت ئەوانەی باسی فەلسەفە دەكەن، باسی چی دەكەن؟ بۆیە زۆر گرنگە ئەوانەی لە بواری كایەی فەلسەفەدا دەنووسن و كار دەكەن، درك بەو دوو جیاوازییە بكەن. ئێمە بەهەڵە لە فەلسەفە گەیشتووین، بە نموونە هەزاران كەس پێیان وایە فەرهاد پیرباڵ فەیلەسوفە، كە نە كارەكانی، نە بەشێكی زۆری نووسینەكانی فڕیان بە دنیای فەلسەفەوە نییە، جگە لە شۆخیكردنێكی لەیبۆكی و بێ مانای كۆمەڵایەتی، كە مایەی هێنانە پێكەنینتی خەڵكە، لە بەرانبەردا، باز بە سەر دەیان كتێبی هزری و ئەدەبی و هونەری و فەلسەفی كەمال میراودەلی دەدەین و نایانخوێنینەوە، كە بنەما ڕاستەقینەكانی هزر و فەلسەفە لەوێدان. لە كۆتاییدا، سەرنجی خوێنەران بۆ ئەوە ڕادەكێشم، كە درێخی نەكەن لە خوێنەوەی بەرهەمەكانی میراودەلی، چونكە كۆمەكێكی گەورەی پاشخانی هزریی و ڕۆشنبیریان دەكات.

*ئەم بابەتە لە هەفتەنامەی ڕێگای كوردستان ژمارە(1506) لە 22/9/2026 بڵاوكراوەتەوە.

Dengekan

دەنگەکان وەک رۆژنامەیەکی ئەلکترۆنی لەپێناوی فەراهەمکردنی سەکۆیەکی ئازاد بۆ دەنگە جیاوازەکان لە ١ی حوزەیرانی ٢٠٠٢ دەستی بەکارکردن کردووە لە شاری تۆرنتۆ. دەنگەکان بە رۆژنامەی خۆتان بزانن و لەرێی ناردنی بابەتەکانتانەوە بەرەو پێشی بەرن لەپێناوی بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی هۆشیار و ئازاد و یەکساندا.